cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
පරමාණු
ඉලෙක්ට්‍රෝන වලාව
න්‍යෂ්ටියේ ඇති ප්‍රෝටෝන මගින් ඉලෙක්ට්‍රෝන විද්‍යුත් චුම්භකබල මගින් ආකර්ෂණය කර ගනු ලබයි. මෙම බලය නිසා ඉලෙක්ට්‍රෝන, ස්ථිති විද්‍යුත් විභව කූපය පවතිමින් කුඩා න්‍යෂ්ටිය වටා පිහිටයි. එනම් මෙම ඉලෙක්ට්‍රෝනයක් න්‍යෂ්ටියෙන් ඉවත් කිරීම‍ට නම් බාහිර බලයක් දිය යුතුය යන්නය. න්‍යෂ්ටියට ආසන්නව පිහිටි ඉලෙක්ට්‍රෝනයක් ඉතා තදින් න්‍යෂ්ටියට ඇදී බැදී පවතී. මේ නිසා විභව විභව කූපයෙහි මධ්‍යයට ආසන්නව පිහිටි ඉලෙක්ට්‍රෝන මුදා ගැනීමට විභව කූපයේ බාහිරව පිහිටි ඉලෙක්ට්‍රෝනවලට සැපයිය යුතු ශක්තිය‍ට වඩා වැඩි ශක්තියක් සැපයිය යුතු වේ.
ආනෙක් අංශුවල‍‍ට මෙන් ඉලෙක්ට්‍රෝනවලට අංශුමය හා තරංගමය ගුණ ඇත. ඉලෙක්ට්‍රෝන වලාව යනු විභව කූපයේ ඉලෙක්ට්‍රෝන ත්‍රිමානව ස්ථාවර තරංගයක ආකාරයෙන්, න්‍යෂ්ටියට සාපේක්ෂව චලනය නොවී පවතින ප්‍රදේශයකි. මෙම හැසිරීම පරමාණුක කක්ෂික මගින් පැහැදිලි කළ හැක. මෙය ගණිතමය ශ්‍රීතයක් වන අතර එමගින් ඉලෙක්ට්‍රෝනයක යම් ගණනය කරන ලද පිහිටීමක පැවතීමේ සම්භාවිතාවය ගණනය කරයි. අනෙකුත් විය හැකි තරංග රටා ස්ථායි ආකාරයට වෙනස් විය හැකි නිසා න්‍යෂ්ටිය වටා පවතින්නේ ව්‍යුක්තව පවතින්නේ කාක්ෂික කාණ්ඩයක් පමණි. කාක්ෂික සදහා එක වලයකට නිෂ්පාදනයකට වඩා තිබිය හැකි අතර ඒවා හැඩයෙන්, ප්‍රමාණයෙන් හා ස්ථානගත වීමෙන් එකිනෙකට වෙනස් වේ.
300px|thumb|left|මෙම රූප සටහන් පළමු පරමාණුක කාක්ෂික 5 හි තරංග ශ්‍රීත පෙන්වයි. 2P කාක්ෂිකයේ ඒක ආනති තුඩුව සහ මැදට වත්ම කාක්ෂිකය කුඩා වීම නිරීක්ෂණය කරන්න.
ඉලෙක්ට්‍රෝන ඇතුළු කිරීම හෝ ඉවත් කිරීමට අවශ්‍ය ශක්තිය, නියුක්ලියෝන බන්ධන ශක්තියට වඩා බොහෝ සෙයින් අඩුය. උදා- හයිඩ්‍රජන් පරමාණුවේ භූමි අවස්ථාවේ පවතින ඉලෙක්ට්‍රෝනයක් ඉවත් කිරීමට අවශ්‍ය වනුයේ 13.6eV කි. පරමාණුව විද්‍යුත් වශයෙන් උදාසීන වන්නේ පරමාණු තුළ පවතින ප්‍රෝටෝන ගණනට සමාන ඉලෙක්ට්‍රෝන ගණනක් අන්තර් ගත වන්නේ නම් පමණි. පරමාණුවක ඉලෙක්ට්‍රෝන අතිරික්තයක් හෝ ඌණතාවයක් ඇත්නම් ඒවා අයන ලෙස හදුන්වයි. න්‍යෂ්ටියට ඉතා ඈතින් පිහිටි ඉලෙක්ට්‍රෝන අනෙක් පරමාණුවලට ලබාදීම හෝ අනෙක් පරමාණු සමග හවුලේ තබාගැනීම සිදු විය හැකිය. මෙම ක්‍රියාමාර්ග මගින් අනුවලට හා අයනික හා සහ සංයුජ දැලිස් ස්ඵටික වැනි වෙනත් වර්ග වල රසායනික සංයෝග වලට බැදීමට ඉලෙක්ට්‍රෝන වලට අවශ්‍ය අවකාශය ලබාදෙයි.
උප පරමාණුක අංශු
මූලික භාවිතයේදී “පරමාණුව” (Atom) යනුවෙන් අදහස් වන්නේ බෙදා වෙන්කළ නොහැකි අංශුව යන්නයි. නමුත් වර්තමානයේ විද්‍යාඥයෝ පරමාණුවක අඩංගු උප පරමාණුක අංශු ලෙස ප්‍රෝටෝන හා ඉලෙක්ට්‍රෝන සලකයි. හයිඩ්‍රජන් -1 (IH) හැරුණු විට අන් සියලු පරමාණු තවත් උප පරමාණුක අංශුවක් වන නියුට්‍රෝනද දරති. මේ අතරින් කුඩාතම වන්නේ ඉලෙක්ට්‍රෝනයයි. එහි ස්කන්ධය 9.11 x 10-28g වන අතර එහි ප්‍රමාණය දැනට පවතින ස්කන්ධ මනින ක්‍රම මගින් මැනිය නොහැකි තරම් කුඩා වේ. ඉලෙක්ට්‍රෝන සෘණ ආරෝපිත වේ. ප්‍රෝටෝනයක ස්කන්ධය 1.6726 x 10-24 g වන අතර එය ආසන්න වශයෙන් ඉලෙක්ට්‍රෝනයෙහි ස්කන්ධය මෙන් 1836 ගුණයක් පමණ වේ. එහෙත් ප්‍රෝටෝනයක ස්කන්ධය ඒම ප්‍රෝටෝන බැඳී ඇති න්‍යෂ්ටික බන්ධන ශක්තිය අනුව විචල්‍ය වේ. ප්‍රෝටෝන ධන අරෝපිත වේ. නියුට්‍රෝනවලට විද්‍යුත් ආරෝපණයක් නැති අතර දළ වශයෙන් ඉලෙක්ට්‍රෝනයක් මෙන් 1839 ගුණයක් පමණ, එනම් 1.6929 x 10-24g ක ස්කන්ධයක් සහිත වන අතර ප්‍රෝටෝන හා නියුට්‍රෝන යන අංශු දෙවර්ගයම ආසන්න වශයෙන් 2.5 x 10-15 m ගණයේ විශාලත්වයකින් යුක්ත වේ. එහෙත් ප්‍රෝටෝන හෝ නියුට්‍රෝනවල මතු පිට ස්වභාවය මේ වන තෙක් පැහැදිලිව අධ්‍යයනය කිරීමට නොහැකි වී තිබේ.
භෞතික විද්‍යාවේදී දැනට පිළිගත් සම්මතයන්ට අනුව නියුට්‍රෝන හා ප්‍රෝටෝන සෑදී ඇත්තේ “ක්වාක්” යනුවෙන් හැඳින්වෙන වඩාත් කුඩා අංශුවලිනි. ක්වාක් නම් උප පරමාණුක අංශුව “ෆර්මියෝන්” යනුවෙන් හැදින්වෙන උප පරමාණුක අංශු වර්ගයට අයත් වන අතර මෙම ෆර්මියෝනු සහ ලෙප්ටෝන ලෙස හැඳින්වෙන තවත් උප පරමාණුක අංශු වර්ගයක් සියලුම පදාර්ථයේ මූලික තැනුම් ඒකකය බව පිළිගැනේ. ඉලෙක්ට්‍රෝන ලෙප්ටෝන සඳහා එක් උදාහරණයකි. ක්වාක් වර්ග 6 ක් පවතින අතර ඒවා සියල්ලම +2/3 ක හෝ -1/3 ක ආරෝපණයක් දරණ අංශු වේ. ප්‍රෝටෝනයක් සමන්විත වන්නේ “ඉහළ ක්වාක්” (up quark) අංශු දෙකක් හා එක් “පහළ ක්වාක්” (down quark) අංශුවකිනි. “ඉහළ ක්වාක්” අංශුවක් හා “පහළ ක්වාක්” අංශු දෙකකින් නියුට්‍රෝනයක් සමන්විත වේ. මෙම මූලික සැකසුම අනුව නියුට්‍රෝනයක් හා ප්‍රෝටෝනයක් අතර පවතින ස්කන්ධයේ හා ආරෝපණයේ වෙනස පැහැදිලි කළ හැකිය. ක්වාක් එකිනෙක බැඳ තබාගැනීම සඳහා ඉතා ශක්තිමත් න්‍යෂ්ටික බන්ධන ආධාර වේ. බන්ධන හටගැනීම හා පවත්වා ගැනීමට මාධ්‍ය ලෙස ග්ලූවොන් නමින් හැඳින්වෙන ද්‍රව්‍යය ක්‍රියාකරයි. එනම් එම අංශු ඔස්සේ මෙම බන්ධන ශක්ති සම්ප්‍රේෂණය සිදු වේ. ග්ලූවෝන් අංශු, බොසෝන් යන අංශු වර්ගයට අයත් වන අතර බොසෝන භෞතික ශක්තීන් සම්ප්‍රේෂක ලෙස ක්‍රියාකළ මූලික අංශු වර්ගයයි.
චුම්භක ඝූර්ණය
පරමාණුවක අංශු ‘බැමුම’ ලෙස හඳුන්වන නිසග ක්වොන්ටම් යාන්ත්‍රික ගුණයක් දරයි. මෙය වස්තුවක ස්කන්ධ කේන්ද්‍රය වටා භ්‍රමණයවන වස්තුවක කෝණික ගම්‍යතාවට සමාකාරවන නමුත් මෙම අංශු ලක්ෂාකාර නිසා භ්‍රමණය වේ යැයි පැවසිය නොහැක. ‘බමන’ මනිනු ලබන්නේ ප්ලාන්ක් නියතයේ ඒකක වලින් වන අතර ඉලෙක්ට්‍රෝන, ප්‍රෝටෝන හා නියුට්‍රෝන සියල්ලටම ඇත්තේ ‘ස්පින් ½’ හෝ ‘ස්පින් -1/2’ ය. පරමාණුවක බමනවලට අමතරව න්‍යෂ්ටිය වටා ඉලෙක්ට්‍රෝනවල චලිතය ඇති කරන කාක්ෂීය කෝණික ගම්‍යතාව ද ඇත. ඒ අතරම න්‍යෂ්ටිය එහි න්‍යෂ්ටික බමනය නිසා කෝණික ගම්‍යතාවක් ඇති කර ගනී.
පරමාණුවක් මගින් ඇති කරනු ලබන චුම්භක ක්ෂේත්‍රය - එහි චුම්භක ඝුර්ණය කෝණික ගම්‍යතාවේ සියළුම ස්වරූප මගින් තීරණය කරනු ලබයි. සරළ ලෙස භ්‍රමණයවන ආරෝපිත වස්තුවක් චුම්භක ක්ෂේත්‍රයක් ඇති කරනු ලබයි. කෙසේ මුත් වඩාත් වැදගත් දායකත්වයක් ලැබෙන්නේ බමනය මගිනි. පව්ලිගේ බහිෂ්කාර මුලධර්මයට අනුකූලව, ඉලෙක්ට්‍රෝන දෙකක් එකම ක්වොන්ටම් මට්ටමේ නොතිබිය යුතුයි නිසා බන්ධන ඉලෙක්ට්‍රෝන එකිනෙකට යුගලනය වන්නේ සෑම යුගලයකට එක් සාමාජිකයෙක් ඉහළ බමන අවස්ථ‍ාවේ ද අනික, ප්‍රතිවිරුද්ධ එනම්, පහළ බමන අවස්ථාවේ ද ඇති පරිදිය. මෙම බමන එකිනෙක නිශේදනය කරන නිසා ඉලෙක්ට්‍රෝන ඇති පරමාණුවල පවා මුල් චුම්භක ද්වි ධ්‍රැව ඝුර්ණය බින්දුවක් වේ.
යකඩ වැනි අයශ්චුම්භක මුලද්‍රව්‍යවල දී ඉලෙක්ට්‍රෝන ගණන යුගලනය නොවූ ඉලෙක්ට්‍රෝනයකට මග පාදන අතර එමගින් ශුද්ධ චුම්භක ඝූර්ණයකට මග පාදයි.යාබද පරමාණු වල කාක්ෂික අතිඡඡාදනය වන අතර අඩු ශක්ති මට්ටමක් ලඟාකර ගනී.මෙලෙස යුගලනය නොවු ඉලෙක්ට්‍රෝන එකිනෙක පෙල ගසී පවතින විට මෙම ක්‍රියාවලිය හුවමාරු අන්තර් ක්‍රියාව ලෙස හදුන්වනු ලබයි. අයශ්චුම්භක පරමාණුවල චුම්භක ඝූර්ණය පෙළ ගැස්වූවිට එම ද්‍රව්‍යයට මැනිය හැකි මහේක්ෂීය ක්ෂේත්‍රයක් ගොඩ නැංවිය හැකිය. අනු ක්ෂේත්‍ර චුම්භක ද්‍රව්‍ය, චුම්භක ක්ෂේත්‍ර තුළ නොමැති වීම විවිධ දිශාවලට හැරුණු චුම්භක ඝූර්ණ සහිත පරමාණුවලින් යුක්ත වේ. නමුත් ‍ක්ෂේත්‍රයක් ඇති විට සියළු මාණුවල චුම්භක ඝූර්ණ එකිනෙක පෙළ ගැසේ.
පරමාණුවක න්‍යෂ්ටියට ශුද්ධ බමනයක් පැවතිය හැක. සාමාන්‍යයෙන් මෙම න්‍යෂ්ටි තාපජ සමතුලිතය නිසා විවිධ දිශා ඔස්සේ හැරී ඇත. කෙසේ නමුත් සමහර මුලද්‍රව්‍ය (සෙනන් 129 – Xenon) වලට න්‍යෂ්ටිවල න්‍යෂ්ටික බමන තත්වය සැලකිය යුතු ප්‍රමාණයක් ධ්‍රැවීකරණය කර එක් දිශාවකට යොමු කිරීමේ හැකියාව ඇත. මෙම තත්වය අධි ධ්‍රැවීකරණය ලෙස හඳුන්වනු ලබයි. චුම්භක සම්ප්‍රයුක්ති මුර්තකයෙහි මෙහි වැදගත් යෙදීමක් ඇත.
පදාර්ථයේ අවස්ථා
thumb|ඉහත ඡායාරූප මගින් බොස් - අයින්ස්ටයින් සංසතිකයක් නිර්මාණය වීම ආදර්ශනය වේ.
පරමාණු විශාල සංඛ්‍යාවක් බැගින් පවතින භෞතික තත්ව, එනම් උෂ්ණත්වය හා පීඩනය මත පදනම්ව පදාර්ථයේ විවිධ අවස්ථාවල පැවතීම නිරීක්ෂණය කළ හැක. මෙම භෞතික තත්ව විචල්‍යය මගින් පදාර්ථයේ එහි විවිධ අවස්ථා වන ඝන, ද්‍රව, වායු හා ප්ලස්මා තත්වයන්ට පරිවර්තනය කළ හැක. තවද එකම මූලද්‍රව්‍යයේ එකම භෞතික කාලයක් තුළ වෙනස් ක්‍රම වලින් පැවතිය හැක. (උදා - දියමන්ති හා මිනිරන් )
කෙල්වින් 0 ට ආසන්න උෂ්ණත්වයේදී “බෝස් - අයින්ස්ටයින් සංසතික” තත්වයට පරමාණු සමූහ පත්වේ. එවිට සාමාන්‍ය තත්ව යටතේ පරමාණුක පරාසයේ පමණක් නිරීක්ෂණය කළ හැකි ක්වන්ටම් යාන්ත්‍රික බලපෑම් අන්වීක්ෂීය මට්ටමින් නිරීක්ෂණය කළ හැකි තත්වයට පත් වේ. එවිට මෙම අධිකව ශිතල කළ පරමාණු ගොණුව තනි පරමාණුවක් සේ හැසිරීමට පත් වේ. මෙම සංසිද්ධිය මූලික ක්වන්ටම් යාන්ත්‍රික හැසිරීම් පරීක්ෂා කිරීමට යොදාගත හැක.
පරමාණුක ස්කන්ධය
පරමාණුක ස්කන්ධය (m0) යනු එක් පරමාණුවක මුළු ස්කන්ධය වන අතර, එය බොහෝ විට පරමාණුක ස්කන්ධ ඒකක මගින් ප්‍රකාශ කරනු ලැබේ. පරමාණුක ස්කන්ධය යනු උදාසීන පරමාණුවක ප්‍රෝටෝන, නියුට්‍රෝන හා ඉලෙක්ට්‍රෝනවල ස්කන්ධයේ එකතුවය. ඇතැම් අවස්ථාවලදී පරමාණුක ස්කන්ධය යන්න සාපේක්ෂ පරමාණුක ස්කන්ධය, සාමාන්‍ය පරමාණුක ස්කන්ධය , පරමාණුක බර ආදී වචන සදහා සමාන පදයක් ලෙස භාවිතා වූවද , එය වැරදි සහගත වේ. මෙහිදී එක් අවස්ථාවක දී පරමාණුවක තිබිය හැක්කේ එක් සමස්ථානිකයක් පමණක් වන අතර, එය බහුතරයකගේ සාමාන්‍යය අගය නොවේ. බොහෝ මූලද්‍රව්‍යවල එක් ප්‍රධාන සමස්ථානිකයක් පවතින අතර, එවිට එම සමස්ථානිකයේ ස්කන්ධය හා සාපේක්ෂ පරමාණුක ස්කන්ධය අතර ඇත්තේ ඉතා සුළු වෙනසකි. එවිට එය නොගිණිය හැකි වුවත්, ඒක පරමාණුක වශයෙන් ගත් කළ එහි සැලකිය යුතු වෙනසක් සිදුවේ. එක් ප්‍රධාන සමස්ථානිකයකට වඩා පවතින මූලද්‍රව්‍යවල මෙම වෙනස පැහැදිලිව දැකගත හැකිය. (උදා : ක්ලෝරීන්) දුර්ලභ සමස්ථානිකවල මෙම වෙනස ඒකක කීපයක් විය හැකිය. සාපේක්ෂ පරමාණුක ස්කන්ධය (Ar) (පරමාණුක භාරය/ සාමාන්‍ය පරමාණුක ස්කන්ධය) සියලුම මූලද්‍රව්‍ය සමස්ථානිකයන්ගේ ස්කන්ධයේ සාමාන්‍ය අගය වන අතර, ඒ සදහා සාපේක්ෂ සමස්ථානික සුලභතාව ද බලපා ඇත. මෙය බොහෝ විට සම්මත පරමාණුක භාරයට සමාන අර්ථය ලබා දේ. සාපේක්ෂ පරමාණුක ස්කන්ධය භෞමික හා අභෞමික පරිසරයටද එකසේ යොදාගත හැකිය.
IUPAC කමිටුවේ පරමාණුක භාර හා සමස්ථානික සුලභත්වය පිළිබද පනතෙන් සම්මත පරමාණුක භාරය, පෘථිවි පෘෂ්ඨය මත ඕනෑම පරිසරයක ඇති මූලද්‍රව්‍යයක සාපේක්ෂ පරමාණුක ස්කන්ධයට සමාන බව සදහන්ව ඇත. මෙය ආවර්තිතා වගුවේ මූලද්‍රව්‍යවල සම්පූර්ණ බර ගණනයට යොදාගෙන ඇත. මෙහිදී නිවැරදිව ගණනය කිරීමට අපහසු බර, සාමාන්‍යය අගයක් වශයෙන් වරහන් තුළ අන්තර්ගතව ඇත. කෘත්‍රීම මූලද්‍රව්‍යවල වඩාත්ම ස්ථායී සමස්ථානිකයේ (එනම් දීර්ඝතම අර්ධ ආයු කාලය ඇති සමස්ථානිකයේ) මුළු නියුක්ලියෝන ගණන වරහන් තුළ යොදා සම්මත පරමාණුක ස්කන්ධය සදහන් විය යුතු ස්ථානයේ සදහන් කරයි. ලිතියම් මූලද්‍රව්‍යය මෙහිදී අද්විතීය කාර්යක් ඉටු කරයි. එයට හේතුව එහි සම්මත පරමාණුක භාරයේ අවිනිෂ්චිතභාවය පිරික්සීම උදෙසා ලිතියම්හි ස්වාභාවික සමස්ථානිකවල සුලභත්වය මිනිස් ක්‍රියාකාරකම් මගින් කැළඹීමකට ලක්වීමයි.
සාපේක්ෂ සමස්ථානික ස්කන්ධය මනිනු ලැබ ඇත්තේ කාබන් - 12 පරමාණුවේ ස්කන්ධය 12 ලෙස ගැනීමෙනි. බන්ධන ශක්තියේ වෙනස් වීම් හා නියුට්‍රෝන, ප්‍රෝටෝන වෙනස්වීම හේතුවෙන් අනෙකුත් කිසිදු මුලද්‍රව්‍ය සමස්ථානිකයක එසේ පූර්ණ සංඛ්‍යාවක් ‍නොපවතී. කෙසේ වුවත් බන්ධන ශක්තිය හේතුවෙන් ඇති වන ස්කන්ධ හානිය, නියුක්ලියෝනයක ස්කන්ධයට සාපේක්ෂව අවම වන නිසා, සමස්ථානිකයක පරමාණුක ස්කන්ධය ඔබට පවසනුයේ මුළු නියුක්ලියෝන ගණනයි. එවිට නියුට්‍රෝන ගණන, මුළු නියුක්ලියෝන ගණනින් පරමාණුක ක්‍රමාංකය අඩු කිරීමෙන් සොයාගත හැකිය.
පරමාණුක ක්‍රමාංකය
රසායන විද්‍යාවේ දී හා භෞතික විද්‍යාවේ දී පරමාණුක ක්‍රමාංකය ලෙසින් හඳුන්වනුයේ පරමාණුක න්‍යෂ්ටියේ අඩංගු ප්‍රෝටෝන සංඛ්‍යාවයි. මෙය ප්‍රෝටෝන අංකය ලෙසද හඳුන්වනු ලැබේ. එය සාම්ප්‍රදායිකව නිරූපණය කරනුයේ Z නම් සංකේතයෙනි. රසායනික මුලද්‍රව්‍යයක මෙම පරමාණුක ක්‍රමාංකය එහි පවතින ඉලෙක්ට්‍රෝන සංඛ්‍යාවට සමානය. පරමාණුක ක්‍රමාංකය සහ ස්කන්ධ ක්‍රමාංකය අතර ආසන්න සම්බන්ධතාවයක් ඇත. ස්කන්ධ ක්‍රමාංකය ලෙසින් හදුන්වනුයේ පරමාණුක න්‍යෂ්ටියේ ඇති ප්‍රෝටෝන සහ නියුට්‍රෝනවල එකතුවයි.
ආරම්භයේ දී පරමාණුක ක්‍රමාංකය භාවිතා කරන ලද්දේ ආවර්තිතා වගුවේ යම් මුලද්‍රව්‍යයක් පිහිටිය යුතු ස්ථානය ඇගවීම සදහාය. දිමිත්‍රි මෙන්ඩලීෆ් විසින් දන්නා මුලද්‍රව්‍ය ඒවායේ පරමාණුක භාරය වැඩිවන අනුපිළිවෙලට සකසා සමාන රසායනික ගුණ සහිත මුලද්‍රව්‍ය කණ්ඩායම් වලට බෙදන ලදී. කෙසේ වුවත් මුලද්‍රව්‍ය ඒවායේ පරමාණුක භාරයන් පදනම් කර ගෙන පමණක් පෙළ ගැස්වීමෙන් නොගැලපීම් කිහිපයක්ම පැන නැගිණි. අයඩීන් හා ටෙලියුලුරියම් ඒවායේ පරමාණුක භාරයන් අනුව පෙළ ගැස් වූ විට යම් නොගැලපීමක් පෙන්නුම් කළ අතර ඒවායේ ස්ථානයන් හුවමාරු කළ විට රසායනික ගුණ අතින් වඩා සුදුසු පිළිවෙලකට පවතින බව පෙන්නුම් කෙරිණි. එබැවින් මුලද්‍රව්‍ය ඒවායේ රසායනික ගුණ අතින් ඉතා හොදින් ගැළපෙන අනුපිළිවෙලට සකස් කොට ඒවා ස්ථාන ගත කළ විට වගුව තුළ ඒවා දරන අංකය ඒවායේ පරමාණුක ක්‍රමාංකය විය. මෙම අංකය පරමාණුවේ ස්කන්ධය සමග බන්ධුතාවයක් පෙන්නුම් කළේය. එහෙත් 1913 දී හෙන්රි ග්වයින්, ජෙෆ්රි මොස්ලි විසින් සිදුකරන ලද පරීක්ෂණවලින් පසුව මෙම මුලද්‍රව්‍යයන්ගේ අනුපිළිවෙල පිළිබදව පැන නැගී තිබු විෂමතාවයන්ට අවසානයේ දී පැහැදිලි කිරීමක් සිදුකෙරීය. මුලද්‍රව්‍යයන්ගේ X කිරණ විවර්තන වර්ණාවලි අතර දැඩි සම්බන්ධතාවයක් ඇති බව සොයා ගත් මොස්ලි ආවර්තිතා වගුවේ නිවැරදි ස්ථානයන්හි මුලද්‍රව්‍ය ස්ථාන ගත කරන ලදී. මුලද්‍රව්‍යයක න්‍යෂ්ටියේ විද්‍යුත් ආරෝපණය හෙවත් ප්‍රෝටෝනවල ආරෝපණය එම මුලද්‍රව්‍යයන්ගේ පරමාණුක ක්‍රමාංකයන්ට අනුරූප වන බව මෙයින් නිර්ණය කරන ලදි. පරමාණුක ක්‍රමාංකය පරමාණුවේ අඩංගු ප්‍රෝටෝන හෝ ඉලෙක්ට්‍රෝන සංඛ්‍යාවට සමාන වේ. තවද ප්‍රෝටෝන ධන ආරෝපිත වන අතර ඉලෙක්ට්‍රෝනය සෘණ ආරෝපිතය.
රසායනික ගුණ
එක් එක් මුලද්‍රව්‍යවල න්‍යෂ්ටියේ අඩංගු ප්‍රෝටෝන ගණන සැලකිල්ලට ගත් කල ඒවාට විශේෂිත වු රසායනික ගුණ රාශියක් ඇත. ක්වොන්ටම් යාන්ත්‍ර විද්‍යාවේ නියමයන් පදනම් කරගනිමින් පරමාණුවක න්‍යෂ්ටියේ ආරෝපණයෙන් එහි ඉලෙක්ටෝන වින්‍යාසය පැහැදිලි කළ හැකිය. එක් එක් මුලද්‍රව්‍ය ඉලෙක්ට්‍රෝන කාක්ෂිකවල ආකෘතිය ඒවායේ රසායනික බන්ධන ස්වභාවය තීරණය කරන ප්‍රධාන සාධක වේ.
නව මුලද්‍රව්‍ය
නව මුලද්‍රව්‍ය පිළිබද ගවේෂණය සෑමවිටම විස්තර කරනුයේ ඒවායේ පරමාණුක ක්‍රමාංකය භාවිතයෙනි. 2007 වසර මුල් කාලය වන විට මෙසේ පරමාණුක ක්‍රමාංකය 118 (117 බැහැරව) වන තෙක් මුලද්‍රව්‍ය සොයා ගෙන ඇත. බැර මුලද්‍රව්‍ය පරමාණුක ඉලක්ක කොට ගෙන අයන මගින් ඒවා විචර්ෂණය කිරීමෙන් නව මුලද්‍රව්‍ය සංස්ලේෂණය කර ගනී. මෙහිදී ඉලක්ක මුලද්‍රව්‍යයෙත් අයන ලෙස භාවිතා කළ මුලද්‍රව්‍යයේත් පරමාණුක ක්‍රමාංකවල ඓක්‍යය නව සංශ්ලේෂිත මුලද්‍රව්‍යයේ පරමාණුක ක්‍රමාංකයට සමාන වේ. පරමාණුක ක්‍රමාංකය වැඩිවත්ම පරමාණුවේ අර්ධ ආයු කාලය අඩුවේ.
විකිරණශීලී ක්ෂය වීම
ඕනෑම මූලද්‍රව්‍යයක් අස්ථායි තත්ත්වයකින් යුත් සමස්ථානික එකක් හෝ වැඩි ගණනක් දරණ අතර එම අස්ථායී න්‍යෂ්ටි සහිත සමස්ථානික අංශු හෝ විද්‍යුත් චුම්භක තරංග විමෝනය කරමින් විකිරණශීලි ක්ෂය වීමකට භාජනය වේ. න්‍යෂ්ටියක අතර එහි අඩංගු අංශූන් බැඳ තබා ගන්නේ න්‍යෂ්ටික ශක්තියෙහි ක්‍රියාකාරී සීමාව ඉක්මවා ඇත්නම් එවැනි න්‍යෂ්ටියක් විකිරණශීලි තත්වයට පත් වේ. න්‍යෂ්ටික බන්ධන ශක්තියේ ක්‍රියාකාරී පරාසය 1fm ගණය වේ.
විකිරණශීලි සිදුවීම් ප්‍රධාන ආකාර තුනකට සිදුවිය හැක
ඇල්ෆා ක්ෂයවීම්
ඇල්ෆා අංශුවක් පිළියම් න්‍යෂ්ටියක් සේ සැලකිය හැකි අතර එය නියුට්‍රෝන යුගලයකින් හා ප්‍රෝටෝන යුගලයකින් සමන්විත වේ. කිසියම් පරමාණුක න්‍යෂ්ටියක් ඇල්ෆා (x) අංශුවක විමෝචනය කරමින් විකිරණශීලි ක්ෂය වීමට ලක්වන විට ප්‍රතිඵලය ලෙස ආරම්භක මූලද්‍රව්‍යයට වඩා අඩු පරමාණුක ක්‍රමාංකයක් ඇති මූලද්‍රව්‍යයක් ලැබේ.
බීටා ක්ෂය වීම
බීටා ක්ෂය වීමකදී පිටවන අංශුව බීටා අංශුවක් (β) ලෙස හැදින්වේ. මේවා වර්ග දෙකකි. එනම් ඉලෙක්ට්‍රෝන හා ප්‍රෝටෝනයයි. බීටා ක්ෂය වීමකදී සත්‍ය වශයෙන් අංශු දෙකක් විමෝචන අතර න්‍යෂ්ටිවල පවතින නියුට්‍රෝනයක් ප්‍රෝටෝනයක් බවට හෝ ප්‍රෝටෝනයක් නියුට්‍රෝනයක් බවට පත්වීම සිදු වේ. මෙ‍හිදී ප්‍රෝටෝනයක් නියුට්‍රෝනයක් බවට පත්වීමේදී පොසිටෝනයක් හා නියුමිනෝවක් න්‍යෂ්ටියෙන් විමෝචනය වන අතර එවිට ලැබෙන න්‍යෂ්ටියේ පරමාණුක ක්‍රමාංකය එකකින් අඩුවේ. නියුට්‍රෝනයෙන් ප්‍රෝටෝනයක් බවට පත් වන විට නව න්‍යෂ්ටියේ පරමාණුක ක්‍රමාංකය එකකින් අඩුවේ. නියුට්‍රෝනයේ ප්‍රෝටෝනයක් බවට පත් වන විට නව න්‍යෂ්ටියේ පරමාණු ක්‍රමාංකය එකකින් වැඩි වන අතර එවිට න්‍යෂ්ටියෙන් ඉලෙක්ට්‍රෝනයක් හා (ඇන්විනියුට්‍රිතෝ හෙවත්) ප්‍රතිනියුටිතෝවක් විමෝචනය වීම සිදුවේ.
ගැමා ක්ෂය වීම්
පරමාණුක න්‍යෂ්ටියක් ඉහළ ශක්ති මට්ටමක සිට පහළ ශක්ති මට්ටමකට පැමිණීමේදී සිදුවන අතර එවිට න්‍යෂ්ටියෙන් විද්‍යුත් චුම්භක විකිරණ විමෝචනය වේ. ගැමා ක්ෂය වීම සිදුවන්නේ ඇල්ෆා හෝ බීටා ක්ෂය වීමක් නිසා න්‍යෂ්ටිය උත්තේජන තත්වයට පත්වීමෙනි.
එක් එක් විකිරණශීලි සමස්ථානිකය ක්ෂය වීම කිසියම් නියත රටාවකට සිදුවන අතර එහිදී දෙන ලද සාම්පලයකින් අර්ධයක් ක්ෂය වීමට ගන්නා කාලය දෙන ලද සමස්ථානිකයක් සඳහා නියත අගයක් ගනී. මෙම අගය එම සමස්ථානිකය සදහා අර්ධ ආයු කාලය වේ. මෙම ක්ෂය වීම ඝාතීය ආකාරයක් ගන්නා අතර සෑම අර්ධ ආයු කාලය තුළම එම අර්ධ ආයු කාලය ආරම්භයේ සාම්පලයක් වූ සමස්ථානිකයන් අර්ධයක් බැගින් ක්ෂය වීම සිදු වේ. උදාහරණයක් ලෙස අර්ධ ආයු කාල දෙකකින් අනතුරුව කිසියම් විකිරණශීලි සමස්ථානික සාම්පල අඩංගු එම සමස්ථානික න්‍යෂ්ටි සංඛ්‍යාව මුල් අගයේ 25% කි. (1/4)
න්‍යෂ්ටි සංස්ලේෂණය
මහා පිපිරුමක් සිදුවීමත් සමගම ස්ථායි ප්‍රෝටෝන හා ඉලෙක්ට්‍රෝන ඇති විය. පිපිරුමෙන් පසු ඊළග විනාඩි තුන ඇතුළත විශ්වයේ ඇති හයිඩ්‍රජන් ලිතියම් හා ඩියුටීරියම් පරමාණු බොහෝමයක් සංස්ලේෂණය විය. මහා පිපුරුමෙන් අවුරුදු 380000 කට පසු ප්‍රතිසම්බන්ධනය නමින් හැදින් වූ යුගයක දී මුල්ම පරමාණු (බැඳුණු ඉලෙක්ට්‍රෝන සහිත) සෛද්ධාන්තිකව නිර්මාණය ප්‍රසාරණය වෙමින් පැවති විශ්වය ඉලෙක්ට්‍රෝන න්‍යෂ්ටිවලට බැදීමට හැකිවන තරමට සිසිල් වූයේ මෙම යුගයේදී ය. එතැන් සිට තාරකා තුළ දී පරමාණුක න්‍යෂ්ටි එකතු වී න්‍යෂ්ටික විලයනය තුළින් යකඩ දක්වා වූ මුලද්‍රව්‍ය නිර්මාණය විය.
ලිතියම් 6 වැනි සමස්ථානික අභ්‍යවකාශයේ දී කොස්මික් කිරණ පැතිර වීසම මඟින් නිර්මාණය විය. මෙය සිදුවන්නේ අධි ශක්ති ප්‍රෝටෝනයක් පරමාණුක න්‍යෂ්ටියකට පහර දී නියුක්ලියෝන විශාල සංඛ්‍යාවක් මුදා හැරීමෙනි. යකඩ වලට වඩා බර මුලද්‍රව්‍ය සුපර් නෝවා තරු තුළ r - ක්‍රමය මගින් නිෂ්පාදනය වී ඇති අතර AGB තරු තුළ s - ක්‍රමයෙන් ද නිර්මාණය වී ඇත. මෙම ක්‍රම දෙකේදීම සිදුවන්නේ පරමාණුක න්‍යෂ්ටි මගින් නියුට්‍රෝන ග්‍රහණය කිරීමයි. ඊයම් වැනි මුලද්‍රව්‍ය විශාල ක්ෂයවීම්වලට භාජනය වීමෙනි.
බාහිර සබැඳි
ප්‍රවර්ගය:පරමාණුව ප්‍රවර්ගය:විද්‍යාව ප්‍රවර්ගය:රසායන විද්‍යාව
ක්‍රිපූ 462
ක්‍රිපූ 462 යනු, පූර්ව-ජූලියානු රෝමානු දින දසුනෙහි වසරකි. එකල එය හැඳින්වුනේ, ත්‍රීචිපිටිනුස්ගේ සහ චිකුරිනුස්ගේ රාජ්‍යතාන්ත්‍රික වසර (හෝ, එතරම් ප්‍රචලිත නොවන අයුරින්, අබ් ඌර්බෙ කෝන්ඩිටා 292 වසර) ලෙසිනි. මෙම වසර සඳහා ක්‍රිපූ 462 යන නාමය භාවිත වීම ඇරඹුනේ මුල් මධ්‍යතන යුගයේදී, වසර නම් කිරීම සඳහා යුරෝපයේ ප්‍රචලිත භාවයට පත් ක්‍රමය ලෙසින් ක්‍රිස්තු වර්ෂ දින දසුන් යුගය ඇරඹීම හා සමගය.
ප්‍රවර්ගය:ග්‍රෙගරි දිනදසුනේ අවුරුදු ප්‍රවර්ගය:පූර්ව-ජූලියානු රෝමානු දින දසුනෙහි අවුරුදු
ජලාප්‍රවාහණ ද්‍රෝණිවල වැදගත්කම
ජලාප්‍රවාහණ ද්‍රෝණිවල වැදගත්කම
භූ දේශපාලනික සීමා ලෙස
සීමා නිර්ණයේදී ඓතිහාසිකවම ජලාප්‍රවාහණ ද්‍රෝණි වැදගත් වී ඇත. විශේෂයෙන්ම ජලය හරහා සිදු කරන වෙළඳාම වැදගත් වන ප්‍රදේශවලදීය. උදාහරණයක් වශයෙන් ඉංග්‍රීසි අධිරාජ්‍ය හඩ්සන් බොක්ක ආයතනයට හඩ්සන්බොක්ක දියබස්නාවේ සම්පූර්ණ ඉන්දීය වෙළදාමේ ඒකාධිකාරය පවරා දෙන ලදී. එම ප්‍රදේශය Rupwrt භූමිය ලෙස හැඳින්විණි. මෙම ආයතනය පසුව ආක්ටික් සාගරයේ උතුරු ඇමෙරිකානු දියබස්නාව අත්පත් කර ගන්නා ලදී. (වයඹ දිග භූමිය) මෙම වයඹ දිග භූමීන් පසුකාලීනව කැනඩාවේ කොටස් බවට පත්විය. ඒවා කැනඩාවේ භූමියෙන් බහුතරය අයත්කරගෙන සිටී.
වර්තමා‍නයේ Sistan ද්‍රෝණිය ඇෆ්ගනිස්ථානය හා ඉරානයේ දකුණු ප්‍රදේශ හරහා පැතිර පවතී. Shangrial විල පකිස්ථානයේ Skardu හිදී.
අද ජෛව ප්‍රාදේශීය ප්‍රජාතන්ත්‍ර වාදය විශේෂිත ජලාප්‍රවාහණ ද්‍රෝණියක් ආරක්ෂා කිරීමට එකඟතා අන්තර්ගත කරගත හැකිය. මේවා මහාවිල් කොමිසම අන්තර්ගත කර ගනී.
ජලවිද්‍යාව
thumb|
මිසිසිපි ගංගාවේ ජලාප්‍රවාහන ද්‍රෝණියේ කොටසක් වන ඔහියෝ ගංගාවේ ජලාප්‍රවාහන ද්‍රෝණිය
ජල විද්‍යාවේදී ජලාප්‍රවාහන ද්‍රෝණි ජලචක්‍රය තුළ ජලයේ චලන අධ්‍යයනය සඳහා තාර්කික ඒකකයකි. ද්‍රෝණිය මත පතිතවන වර්ෂා පතනය මගින් ද්‍රෝණියෙන් විසර්ජනය වන ජලයේ බහුතරයක් සමන්විත වන නිසාවෙනි. ජලාප්‍රවාහන ද්‍රෝණියට යටින් භූගත ජලපද්ධතියට ජල ප්‍රමාණයක් එකතු වී වෙනත් ජලාප්‍රවාහණ ද්‍රෝණියක් කරාගලායයි. ඒ භූගත ජල ගැලීමේ දිශානතියන් පිටත ජලාප්‍රවාහණ ජාලයට හැමවිටම ගැළපීම සිදු නොවන බැවිණි. ද්‍රෝණියේ මුව විට තබන ලද ප්‍රවාහ ආමාණයක් මගින් ද්‍රෝණියෙන් විසර්ජනය වන ජල ප්‍රමාණය මැන ගත හැක.
ජලාප්‍රවාහණ ද්‍රෝණියක් මතට වැටෙන මුළු වර්ෂාපතනය මැනීමට වර්ෂා ආමාන යොදා ගනී. එම දත්ත ලබාගැනීමට වෙනත්ක්‍රමද ඇත. නියත වර්ෂාපතනයක් ලැබෙන ප්‍රදේශයක ආමාණ රාශියක් එකාකාරීව පැතිරී ඇත්නම් අංක ගණිතමය මධ්‍යන්‍ය ක්‍රමය වඩා හොඳ ප්‍රතිඵල ලබාදේ. Thiessen බහු අස්‍ර ක්‍රමයේදී දිය බස්නාව බහු අස්‍රවලට බෙදෙන අතර ප්‍රධාන ආමානය සෑම බහුඅස්‍රයකම මැද පිහිටුවා ඇත. එය එම ප්‍රදේශයේ වර්ෂාපතනයට නිදර්ශකයක් ලෙස ක්‍රියාකරයි. මෙම බහු අස්‍ර ආමාන අතර රේඛා ඇඳීමෙන් නිර්මාණය කෙරේ. අනතුරුව බහුඅස්‍රවල සිට ඒවාට ලම්භ සමච්ඡේදකයක් නිර්මාණය කරයි. සම වර්ෂා රේඛාක්‍රමය භාවිතයේදී සමාන වර්ෂාවක් වැටෙන සමොච්ච රේඛා සිතියමක අඳිනු ලැබේ. එම චාපයන් අතර වර්ගඵලය ගණනය කොට ජලපරිමාව එකතු කිරීම කල්ගත වන ක්‍රියාවකි.
පරිසර විද්‍යාවේදී
කෘත්‍රීම පොහොරවල වර්තමාන භාවිතයේදී නයිට්‍රජන් පොස්පරස් හා පොටෑසියම් භාවිතය දියබස්නාවල මුවවිට වෙත බලපෑම් ඇති කොට ඇත. ඛණිජ දියබස්නාව මගින් එහි මුවවිට දක්වා ගමන්කරවන අතර එහිදී තැන්පත් වේ. එය ස්වාභාවික ඛණිජ තුලනයට බාධා කරයි.
සම්පත් කළමණාකරණයේදී
‍ජල විද්‍යාත්මක දැක්මට අනුව ජලාප්‍රවාහන ද්‍රෝණි සංක්ෂිප්ත වස්තූන් වන බැවින් තනි ද්‍රෝණි පදනම මත ජල සම්පත් කළමනාකරණයට පොදුවේ යොදා ගනී. Minnesota එක්සත් ජනපද ප්‍රාන්තයේදී මෙම ක්‍රියාව සිදු කරන රාජ්‍ය වස්තූන් හැඳින්වෙන්නේ දියබස්නා දිස්ත්‍රික්ක ලෙසය. නවසීලන්තයේදී ඒවා හැඳින්වෙන්නේ ජලධාරක මණ්ඩල වශයෙනි. කැනඩාවේ පොන්ටෙරියෝහිදී සංසන්දනාත්මක ප්‍රජා කණ්ඩායම් සංරක්ෂණ අදිකාරීන්නම් වේ. උතුරු ඇමෙරිකාවේදී මෙම ක්‍රියාව දියබස්නා කළමනාකරණය නම් වේ. බ්‍රසීලයේදී ජල සම්පත් පිළිබඳ ජාතික ප්‍රතිපත්තිය නම් වේ. එය විධිවිධාන කොට තිබෙන්නේ 1997 9.433 පනතෙනි. ඒ අනුව ජලාප්‍රවාහණ ද්‍රෝණි බ්‍රසීලීය ජල කළමනාකරණයේ භෞමික බේදීම් ලෙස එළි දක්වා ඇත.
ආර්ටිමිස් 1
ආර්ටිමිස් 1 (නිල වශයෙන් Artemis I) යනු මිනිසුන්-රහිත චන්ද්‍ර ගවේෂණ මෙහෙයුමකි. මෙය නාසා ආයතනයේ ආර්ටිමිස් වැඩසටහන යටතේ සිදු කෙරුණු ප්‍රථම අභ්‍යවකාශ ගමන වන අතර, අභ්‍යවකාශ දියත්කිරීමේ පද්ධතිය නමින් හැඳින්වෙන රොකට්ටුවේ සහ ඔරායන් අභ්‍යවකාශ යානයේ ප්‍රථම පියාසැරියද විය. ආර්ටිමිස් 1 මෙහෙයුම 2022 නොවැම්බර් 16 වැනිදා, නැගෙනහිර සම්මත වේලාවෙන් 1:47:44 (සමායෝත සාර්වත්‍ර වේලාවෙන් 06:47:44) ට කෙනඩි අභ්‍යවකාශ මධ්‍යස්ථානයේ 39B දියත් කිරීම් සංකීර්ණයෙන් සාර්ථකව දියත් කෙරුනි.
ගවේෂණ මෙහෙයුම-1 (Exploration Mission-1; EM-1) ලෙස මුලින් හැඳින්වුණු මෙය ආර්ටිමිස් වැඩසටහන නිර්මාණය කිරීමත් සමග ආර්ටිමිස් I ලෙස නැවත නම් කෙරුණි. පෘථිවි කක්ෂයට පිවිසීමෙන් සහ චන්ද්‍ර සංක්‍රාන්ති නික්ෂේපණ (Trans-lunar injection) දහනය සිදු කිරීමෙන් අනතුරුව, කියුබ්සැට් වර්ගයේ කුඩා ගණකාකාර චන්ද්‍රිකා 10 ක් දියත් කිරීම සිදු කෙරුණි. නොවැම්බර් 21 වෙනිදා ඔරායන් යානය චන්ද්‍රයා අසළින් පියාසර කෙරූ අතර, ඉන් පසු චන්ද්‍රයා වටා දුරස්ථ ප්‍රතිගාමී කක්ෂයකට ඇතුල් විය. එහි දින හයක් ගත කිරීමෙන් පසුව දුරස්ථ ප්‍රතිගාමී කක්ෂයෙන් ඉවත්වූ යානය, දෙසැම්බර් 5 වැනිදා පෘථිවිය බලා නැවත පැමිණීම සඳහා දහනයක් සිදු කරන ලදී. පෘථිවි වායුගෝලයට නැවත-ඇතුල්වීමේ දී තාප නිවාරකයක් මගින් යානය ආරක්ෂා කෙරුනු අතර, ඉන්පසුව පැරෂුට් ආධාරයෙන් පැසිපික් සාගරය මතට පතිත විය. ආර්ටිමිස් 1 මගින් 'අභ්‍යවකාශ දියත්කිරීමේ පද්ධතිය' සහ ඔරායන් යානය මිනිසුන්-සහිත මෙහෙයුම් සඳහා සුදුසු බවට සහතික කෙරෙනු ඇත. ආර්ටිමිස් 1 මෙහෙයුමෙන් අනතුරුව, 2024 වර්ෂයේ දී ආර්ටිමිස් 2 මෙහෙයුම මිනිස් ගගනගාමීන් සහිතව චන්ද්‍රයා අසලින් පියාසැරියක් සිදු කරනු ඇත. ඊටත් පසුව, 2025 වර්ෂයේ දී ආර්ටිමිස් 3 මෙහෙයුම මගින් දශක පහකට පමණ පසුව ප්‍රථම වතාවට නැවතත් මිනිසුන් සඳ මත ගොඩබස්වනු ඇත.
ක්‍රිපූ 461
ක්‍රිපූ 461 යනු, පූර්ව-ජූලියානු රෝමානු දින දසුනෙහි වසරකි. එකල එය හැඳින්වුනේ, ගාලස්ගේ සහ කුර්නුටුස්ගේ රාජ්‍යතාන්ත්‍රික වසර (හෝ, එතරම් ප්‍රචලිත නොවන අයුරින්, අබ් ඌර්බෙ කෝන්ඩිටා 293 වසර) ලෙසිනි. මෙම වසර සඳහා ක්‍රිපූ 461 යන නාමය භාවිත වීම ඇරඹුනේ මුල් මධ්‍යතන යුගයේදී, වසර නම් කිරීම සඳහා යුරෝපයේ ප්‍රචලිත භාවයට පත් ක්‍රමය ලෙසින් ක්‍රිස්තු වර්ෂ දින දසුන් යුගය ඇරඹීම හා සමගය.
ප්‍රවර්ගය:ග්‍රෙගරි දිනදසුනේ අවුරුදු ප්‍රවර්ගය:පූර්ව-ජූලියානු රෝමානු දින දසුනෙහි අවුරුදු
ක්‍රිපූ 460
ක්‍රිපූ 460 යනු, පූර්ව-ජූලියානු රෝමානු දින දසුනෙහි වසරකි. එකල එය හැඳින්වුනේ, පොප්ලිකෝලාගේ සහ සබීනුස්ගේ රාජ්‍යතාන්ත්‍රික වසර (හෝ, එතරම් ප්‍රචලිත නොවන අයුරින්, අබ් ඌර්බෙ කෝන්ඩිටා 294 වසර) ලෙසිනි. මෙම වසර සඳහා ක්‍රිපූ 460 යන නාමය භාවිත වීම ඇරඹුනේ මුල් මධ්‍යතන යුගයේදී, වසර නම් කිරීම සඳහා යුරෝපයේ ප්‍රචලිත භාවයට පත් ක්‍රමය ලෙසින් ක්‍රිස්තු වර්ෂ දින දසුන් යුගය ඇරඹීම හා සමගය.
ප්‍රවර්ගය:ග්‍රෙගරි දිනදසුනේ අවුරුදු ප්‍රවර්ගය:පූර්ව-ජූලියානු රෝමානු දින දසුනෙහි අවුරුදු
භූවේදය
වැදගත් සිද්ධාන්ත
ආක්රාෂන්තික සම්බන්ධතා සිද්ධාන්තයේ දී ආක්රාෂාන්තික හරස් කැපුම් සැලකිල්ලට ගැනේ. භූ විද්‍යාවේදී අවසාදිත පාෂාණයක් සකස් වීම නිසා ආග්නේය ආක්රාන්තිකයක් විච්ඡේදනය වූ විට අවසාදිත පාෂාණයක් ආග්නේය ආක්රාඅන්තිකයට වඩා වයසින් අඩු බව නිගමනය කළ හැකිය.
හරස් විච්ඡේදන සම්බන්ධතා පිළිබඳ සිද්ධාන්තය, විභේදිතයන් සකස් වීම හා ඒවා විච්ඡේදනය කළ අනුක්‍රමික වයස් වකවානුවලට අදාළ වේ. විභේදනයන් ඒවා විච්ඡේදිත වු පාෂාණවලට වඩා වයසින් අඩුය. විභේදිතයන් මුදුනේ හැර ඇතැම් සකස් වීම් නම් විච්ඡේදිත සකස් වීම් විභේදිතයනට වඩා වයස්ගතය. විච්ඡේදනය නොවූ ඒවා විභේදිතයට වඩා වයසින් අඩු විය යුතුය. විභේදිතයන් සාමාන්‍ය විභේදිතයක් ද විය යුතුය. විභේදතයන් සාමාන්‍ය විභේදිතයක් ද තෙරපුම් විභේදිකයක් ද යන්න අපෝහනය කිරීමේ දී මෙම අවස්ථාවල යාන්ත්‍රණ හඳුනා ගැනීම වැදගත් වේ.
අන්තර්ගයන් හා සංඝටකයක් පිළිබඳ සිද්ධාන්තයේ දී කියැවෙන්නේ අවසාදිත පාෂාණයන්ට අදාළව සකස්වීමක දී අන්තර්ගතයන් හමුවේ නම් අඩංගු වන සකස් වීමට වඩා අන්තර්ගතයන් වයස්ගත විය යුතුය යන්නයි. උදාහරණයක් වශයෙන් පැරණි සකස්වීමක ඇති බොරළු පැලීගොස් නව ස්ථරයක අඩංගු වීම පොදු දෙයකි. ආග්නේය පාෂාණ සමඟ සමාන තත්ත්වයක් ඇති වන්නේ අගම් සලයන් හමු වු විට දීය. මෙම ආගන්තුක දේහ මැග්මා හා ලාවා ධාරා තුළ හමුවේ. එහි ප්‍රතිඵලයක් ලෙස අගම් සල ඇති වේ. ඒවා අඩංගු වන පාෂාණවලට වඩා වයස්ගතය.
ඒක අවයවීකරණ සිද්ධාන්තයේ දී විස්තර කෙරෙනුයේ පෘථිවි කබල විකරණය කෙරෙන නූතන ක්‍රියාදාමයේ දී නිරීක්ෂිත භූ විද්‍යාත්මක ක්‍රියාවන් මින් පෙර භූ වකවානුවල දී ද එලෙසට ක්‍රියාකාරී වී ඇති බවයි. ස්කොට් ජාතික භෞතික හා භු විද්‍යාඥයෙකු වූ ජේම්ස් හටන් විස්තර කරන පරිදි “වර්තමානය අතීතයේ යතුරයි” යන්න 18 වැනි ශත වර්ෂයේ දී උසස් කෙරුණු සිද්ධාන්තයයි. හටන්ගේ වචනවලට අනුව “අපගේ ගෝලයේ අතීතය අද සිදු වන ලෙස පෙනෙන දෙයින් විස්තර කළ යුතුය”
ප්‍රභවය තිරස්තාව පිළිබඳ සිද්ධාන්තයේ දී විස්තර කෙරෙනුයේ අවසාදිත තැන්පත් වීම තිරස් පලස් ලෙස සිදු වන බවයි. නූතන ජලීය හා නිර්ජලීය අවසාදිතයන්ගේ විවිධ පාරිසරික නිරීක්ෂණයන් මෙම සාමාන්‍යකරණය ඇති කරයි. (හරස් පලස් අවනතීන් වුව ද හරස් පලස්මය ඒකකයනගේ සමස්ත දිශානතිය තිරස්ය)
අධිස්ථාපනයේ සිද්ධාන්තය මඟින් විස්තර කෙරෙනුයේ භෞමිකව හායනය නොවූ අනුක්‍රමණයක අවසාදිත පාෂාණ ස්ථරයක් ඊට පහළ ස්ථරයට වඩා වයසින් අඩු අතර ඉහළ ස්ථරයට වඩා වයස්ගතය. තාර්කිකව වයසින් අඩු ස්ථරයක් පෙර තැන්පන් වූ ස්ථරයකට යමින් රූටා වැටිය නොහැකිය. මෙම සිද්ධාන්තයට අනුව අවසාදිත ස්ථර සිරස් කාල රේඛාවකට අනුව දැක ගැනීමට ඉඩ සලසයි. ඊට අඩංගු වන්නේ පහළම ස්ථරයේ සිට ඉහළම ස්ථරය තෙක් තැන්පත් වීම දක්වා අර්ධ හෝ සම්පූර්ණ කල් ගතවීමේ වාර්තාවකි.
සත්ව අනුක්‍රමණයේ සිද්ධාන්තයේ පදනම් වන්නේ අවසාදිත පාෂාණ තුළ පොසිල හමු වීම මතය. එකම කාලයේ දී ජීවීන් පෘථිවිය පුරා වාසය කළ බැවින් ඔවුන්ගේ හමු වීම හෝ ඇතැම් විට හමු නොවීම ඒවා හමුවන සැකැස්මට සාපේක්ෂ වයස සපයයි. චාල්ස් ඩාවින්ගේ පරිණාම වාදය ප්‍රකාශයට පත් වීමට වසර සිය ගණනකට පෙරාතුව විලියම් ස්මිත් විසින් ඉදිරිපත් කරන ලද සිද්ධාන්ත මත එය පදනම් වී ඇත. එබැවින් පරිණාම වීම පිළිබඳව වූ මතයට ස්වාධීනව අනුක්‍රමණ සිද්ධාන්තය වර්ධනය වී ඇත. මෙය වඩාත් සංකීර්ණ සිද්ධාන්තයකි. කෙසේ වුව ද පොසිලකරණයේ අවිනිෂ්චිතතා ජනාවාසවල පසුකාලීන වෙනස්වීම් නිසා පොසිලවර්ගවල ප්‍රදේශකරණය (අවසාදිත ස්ථරවල මුහුණුවර වෙනස් වීම්) හා සියලු පොසිල ගෝලීයව එකම කාලයේ දී හමු නොවීම ඊට හේතුවයි.
ඉතියෝපියාව
ඉතියෝපියා da අප්‍රිකාවේ අගින් බිමෙන් වැසුණු රාජ්‍යයක් වේ. නිල වශයෙන් එය ඉතියෝපියානු ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදී සමූහ ආණ්ඩුව වශයෙන් හැඳින්වේ. එය අප්‍රිකාවේ දෙවන ජනාකීර්ණ ප්‍රදේශය වන අතර ජනගහනය මිලියන 79.2 කි. වර්ග ප්‍රමාණය අනුව (1,100,000 වර්ග කිලෝමීටර) දසවන ස්ථානයේ සිටී. අගනුවර ආඩිස් අබාබා ය. ඉතියෝපියාවේ නැගෙනහිර මායිම වන්නේ ඩිජිබෝට් සහ සෝමාලියාව වන අතර දකුණින් කෙන්යාවත්, බටහිරින් සුඩානයත්, උතුරින් එරිත්‍රියාවත් ඉතියෝපියාවට මායිම්ව පිහිටයි. බොහෝ අප්‍රිකානු රාජ්‍යයන් ඔවුන්ගේ නවීන රටාවන්ගෙන් යුක්ත වේ. ඉතියෝපියාව පුරාතන කාලයේ පටන් නිදහස් රාජ්‍යයක් වුවද ලෝකයේ පැරණිම රටවල් වලින් එකකි. ‍ඓතිහාසික වශයෙන් රාජකීය රාජ්‍යයකි. ඉතියෝපියානු වංශයේ මූලයන් දසවන ශතවර්ෂය දක්වා දිව යයි. අතීත මානව නටබුන් හමුවු පැරණිම ස්ථානයක් ලෙස ඉතියෝපියාව සැලකිය හැකිය. එය මුල්ම හෝමෝ සේපියන් මානවයා මධ්‍යම නැගෙනහිරට හා ඉන් ඔබ්බට පාතැබූ පළමු ස්ථානය විය හැකිය. යුරෝපය විසින් තම බලය යොදා බර්ලින් සමුළුවේදී අප්‍රිකාව දෙකඩ වූ පසුවද ඔවුන්ගේ නිදහස රඳවාගත් රටවල්දෙකෙන් එකක් ලෙස ඉතියෝපියාව වැදගත් රාජ්‍යයකි. කෙටි කලකින් ඉතියෝපියාව එක්සත් ජාතීන්ගේ සංවිධානයේ වරලත් සාමාජිකයෙක් විය. වෙනත් අප්‍රිකානු රාජ්‍යයන් දෙවන ලෝක යුද්ධයත් සමග නිදහස ලැබුවත්, බොහෝ දෙනා ඉතියෝපියානු රාජ්‍යය ඔස්සේ වර්ණ තෝරා ගත් අතර අසීස් අබාබා ප්‍රදේශය අප්‍රිකාවේ පිහිටි අන්තර්ජාතික සංවිධාන වල මූලික ස්ථානය බවට පත්විය.
නම්
Αἰθιοπία (Αἰθίοψ, Aithiops, වෙතින් 'ඉතියෝපියානුවෙක්') යන ග්‍රීක නම ඉලියඩ්හී දෙවරක්ද ඔඩිසිහී තුන්වරක්ද පෙන්නුම් කරයි.
මූලාශ්‍ර
ප්‍රවර්ගය:අප්‍රිකානු රටවල්
එස්. ද සිල්වා ජයසිංහ
නානායක්කාර අතුලුගමගේ ස්ටීවන් ද සිල්වා ජයසිංහ (එස්. ද එස්. ජයසිංහ), OBE (1911 ජනවාරි 6 - 1977) යනු ලංකා දේශපාලනඥයෙකි.
1960 මාර්තු මස පැවති 4 වැනි පාර්ලිමේන්තු මැතිවරණයේදී වැල්ලවත්ත-ගල්කිස්ස ආසනය වෙනුවට දෙහිවල-ගල්කිස්ස මැතිවරණ කොට්ඨාසය පිහිටුවන ලදී. නව ආසනය සඳහා ජයසිංහ සහ ද සිල්වා තරග කළ අතර ජයසිංහ ඡන්ද 4,372 කින් ජයග්‍රහණය කළේය. කෙසේ වෙතත්, මැතිවරණයෙන් රටේ ප්‍රධාන පක්ෂ දෙකෙන් එකකටවත් බහුතර බලයක් නොලැබුණු හෙයින් තවත් මැතිවරණයක් කැඳවන ලදී. පසුව එම වසරේ ජූලි මාසයේ පැවැති මැතිවරණයේදී කොල්වින් ආර්. ද සිල්වා මහතා වැඩි ඡන්ද 1110කින් ජයසිංහ පරාජයට පත් කළේය.
1965 මාර්තු 22 වැනි දින පැවති මීළඟ පාර්ලිමේන්තු මැතිවරණයේදී දෙහිවල-ගල්කිස්ස අසුනට නැවත තරග කළ ජයසිංහ මෙවර කොල්වින් ආර්. ද සිල්වා මහතා ඡන්ද 3289කින් පරාජයට පත් කළේය. ඔහු කම්කරු, රැකියා සහ නිවාස අමාත්‍යවරයාගේ පාර්ලිමේන්තු ලේකම්වරයා ලෙස පත් කරන ලදී.
1970 පාර්ලිමේන්තු මැතිවරණයේදී ඔහුට ආසනය තබා ගැනීමට නොහැකි වූ අතර එහිදී ලංකා සමසමාජ අපේක්ෂක විවියන් ගුණවර්ධන විසින් ඡන්ද 29,430 ට ඡන්ද 27,463 කින් පරාජය කරන ලදී. ඔහුගේ දිගුකාලීන දේශපාලන ප්‍රතිවාදියා වූ ද කොල්වින් ආර්. ද සිල්වා 1967 අතුරු මැතිවරණයකින් අගලවත්ත ආසනයට තේරී පත් විය.
1977 ජූලි මාසයේදී ඔහු 8 වැනි පාර්ලිමේන්තු මැතිවරණයේදී ඡන්ද 18,279 (මුළු ඡන්ද ප්‍රමාණයෙන් 62.75%) ලබා ගනිමින් දෙහිලාව-ගල්කිස්ස ආසනය නැවත ලබා ගත්තේය. ජයසිංහ තේරී පත්වී මාස කිහිපයකට පසු මිය ගිය අතර පසුව පැවති අතුරු මැතිවරණයේදී ඔහු වෙනුවට ඔහුගේ දියණිය වන සුනේත්‍රා තේරී පත් විය.
1955 උපන්දින ගෞරව උළෙලේ දී ඔහු බ්‍රිතාන්‍ය අධිරාජ්‍යයේ නියෝගයේ නිලධාරියෙකු ලෙස පත් කරන ලදී.
යොමු කිරීම්
ප්‍රවර්ගය:1977 මරණ ප්‍රවර්ගය:1911 උපත්
රංජිත් ද සිල්වා
මේජර් ජෙනරාල් ටීටී රංජිත් ද සිල්වා, ආර්ඩබ්ලිව්පී, ආර්එස්පී, යූඑස්පී, පීඑස්සී ශ්‍රී ලංකා හමුදා නිලධාරියෙකි. ඔහු නැගෙනහිර පළාතේ ආරක්ෂක සේනා ආඥාපතිවරයා සහ ත්‍රිකුණාමලය දිස්ත්‍රික්කයේ දිස්ත්‍රික් ලේකම්වරයා ලෙස කටයුතු කළේය. ඔහු පුනරීන් සටනේදී පුනරීන් හි ශ්‍රී ලංකා යුධ හමුදාවේ ආරක්‍ෂාව මෙහෙයවීම සඳහා ප්‍රසිද්ධය.
සිල්වා ධර්මපාල විද්‍යාලයෙන් අධ්‍යාපනය ලබා කැඩෙට් නිලධාරියෙකු ලෙස 1972 දී ශ්‍රී ලංකා යුද හමුදාවට බැඳුණි. ශ්‍රී ලංකා හමුදා විද්‍යාපීඨයේ නිලධර පුහුණුව සම්පූර්ණ කිරීමෙන් අනතුරුව නිත්‍ය බලකායේ දෙවන ලුතිනන්වරයෙකු ලෙස ශ්‍රී ලංකා සැහැල්ලූ පාබල හමුදාවට බඳවා ගන්නා ලදී. 1991 ජනවාරි මාසයේදී ඔහු 1 වන බලඇණියේ ශ්‍රී ලංකා සැහැල්ලූ පාබල හමුදාවේ අණදෙන නිලධාරියා ලෙස පත් කරන ලද අතර එම වසරේ බෙනින් කොටුව හි පිහිටි එක්සත් ජනපද හමුදා පාබල පාසලේ උසස් පාබල නිලධාරි පාඨමාලාවට සහභාගී විය. 1993 නොවැම්බර් 11 වැනි දින එල්.ටී.ටී.ඊ. ත්‍රස්තවාදීන් විසින් පුනරීන් බලඇණියට ප්‍රහාරයක් එල්ල කරන විට 1 වන බලඇණිය, ශ්‍රී ලංකා සැහැල්ලු පාබල හමුදාව පුනරීන් හි ස්ථානගත කර තිබුණි. ආරක්‍ෂක පරිමිතිය බිඳවැටී, 3 වැනි බළඇණියේ බලඇණි මූලස්ථානය, ගජබා රෙජිමේන්තුව ඕවර් ඩ්‍රන්ඩ් සහ බලකොටුවේ තිබූ ටී-54ඒ ප්‍රධාන යුද ටැංකි දෙක අල්ලා ගැනීමත් සමඟ; මේජර් රංජිත් ද සිල්වා 1 වන ශ්‍රී ලංකා පාබල හමුදාවේ බලඇණි මූලස්ථානය වටා දින තුනකට පසු ශක්තිමත් කිරීම් පැමිණෙන තෙක් මංමුලා සහගත ආරක්ෂාවක් සඳහා ඉතිරි භට පිරිස් මෙහෙයවයි. බලකොටුව කර්නල් වෙත සම්පූර්ණයෙන්ම වැටීම වැළැක්වීම සඳහා ඔහුට ක්ෂේත්‍ර උසස්වීමක් ලැබුණි. ඔහු ශ්‍රී ලංකා පාබල හමුදාවේ මධ්‍යස්ථාන සේනාවිධායක ලෙස කටයුතු කළේය.
යොමු කිරීම්
ප්‍රවර්ගය:ජීවමාන ජනයා ප්‍රවර්ගය:ශ්‍රී ලාංකික බෞද්ධයෝ ප්‍රවර්ගය:Year of birth missing (living people)
ඇෆ්ගනිස්තානය
ඇෆ්ගනිස්ථාන ඉස්ලාමික ජනරජය, එසේත් නැතිනම් පොදු ව්‍යවහාරයට අනුව ඇෆ්ගනිස්ථානය යනු දකුණු-මධ්‍යම ආසියාවේ පිහිටි සම්පූර්ණයෙන්ම ගොඩබිමින් වටවූ කඳුකර රාජ්‍යයකි. එය දකුණින් සහ නැගෙනහිරින් පාකිස්ථානයට ද, බටහිරින් ඉරානයට ද, උතුරින් තුර්කමෙනිස්ථානයට, උස්බෙකිස්ථානයට සහ ටජිකිස්ථානයට ද, ඊසානදිගින් චීනයට ද මායිම් වී ඇත. වත්මන් ඇෆ්ගනිස්ථාන භූමිය අතීතයේ දී සේද මාවතේ සහ මානව සංක්‍රමණයේ සන්ධිස්ථානයක් විය. ක්‍රිපූ 50,000 තරම් ඈත අතීතයේ මෙහි මිනිස් වාසය පැවති බවට සාක්ෂි පුරාවිද්‍යාඥයන් විසින් සොයාගෙන ඇත. මේ ප්‍රදේශයේ නාගරික ජනාවාස ක්‍රිපූ 3000-2000 අතර කාලයක ඇරඹෙන්නට ඇතැයි සැළකේ.
කාලයත් සමග ජනවර්ග රාශියක් ජීවත් වී ඇති ඇෆ්ගනිස්ථානය, මධ්‍යම ආසියාව සහ මැදපෙරදිගත් ඉන්දියානු උපමහාද්වීපයත් යා කරන වැදගත් ස්ථානීය පිහිටුමක පවතියි. මේ නිසාම පුරාණයේ සිටම මහා ඇලෙක්සැන්ඩර්, මෞර්ය අධිරාජ්‍යය, ජෙන්ගිස් ඛාන් වැන්නන්ගේ හමුදා ආක්‍රමණවලට ඇෆ්ගනිස්ථානය ගොදුරු වී ඇත.
ශබ්දනිෂ්පත්තිය
"ඇෆ්ගන් මිනිසුන්ගේ දේශය" යන අර්ථය ඇතිව පර්සියන් බසින් සෑදී ඇත. "ඇෆ්ගන්" යන්න මිනිසුන්ගේ ගෝත්‍රය හැඳින්වීමටත් "තාන්" යන්න ප්‍රදේශය යන අරුත ඇති උපසර්ගයක් ලෙසත් යෙදී ඇත. මුල් කොටස වූ ඇෆ්ගන් යන්න අතීතයේ සිටම මෙහි මුල්ම හා විශලතම ජන කොට්ඨාශය වන පෂ්තුන් ජනයා හැඳින්වීමට යොදාගන්නකි. මෙය 3 වන සියවසේ "අබ්ගන්" ලෙසත් 6 වන සියවසේ "අවගන" ලෙසත් භාවිතා කෙරී ඇත.
භූ ලක්ෂණ
නිරිත දිගින් හා දකුණින් තැනි සහිත ගොඩ බිමින් වට වූ කඳුකර රටකි.විවිධ අවස්ථා වල දකුණු අසියාවේ, මධ්‍යම අසියාවේ, හෝ බටහිර දිග අසියාවේ (මැද පෙරදිග ) පිහිටි බවට විස්තර කෙරේ.එය උතුරු අක්ෂාංශ 29°-39° හා නැගෙනහිර දේශාංශ 60°-75° අතර පිහිටා ඇත.උසම ස්ථානය මුහුදු මට්ටමේ සිට අඩි 24557ක් (මීටර් 7485 ) උසින් වූ නව්ෂාක් වේ. දේශගුණය ප්‍රදේශානුගතව සීඝ්‍ර ලෙස වෙනස් වේ. රටේ බොහෝ කොටස් වියලි අතර නැවුම් ජලය හිඟය.අන්තර්වාහී සිස්තානීය තටකය යනු ලෝකයේ වියලිතම ප්‍රදේශ වලින් එකකි.
ආශ්‍රිත
ප්‍රවර්ගය:ඇෆ්ගනිස්ථානය
නුවරකලාවිය
රජර‍ට කො‍ටසකි. නුවර වැවත්, කලා වැවත්, පදවිය වැවත් අතර පිහිටි කලාපයයි.
මානව වර්ධන අධ්‍යයනය
"මානව වර්ධන අධ්‍යයනය” යනු මිනිස් වර්ගයාගේ දියුණු වීම සමාජයේ දියුණුව සඳහා බලපෑ ආකාරය පිළිබඳව කෙරෙන අධ්‍යයනයකි. මිනිස් වර්ගයාගේ දියුණුව පිළිබඳව සමාජයීය විවරණයක් මෙහිදී සිදු කෙරේ. විවිධ ආකාරයේ ආයතන, ව්‍යාපාර, සංවිධාන, ආණ්ඩු ක්‍රමයන් සහ පුද්ගලයින් පිළිබඳව මෙන්ම ලෝකයේ දියුණුවන රාජ්‍යයන්හි ආර්ථීකය, තාක්ෂණය, දේශපාලනය හා සමාජයීය වෙනස්කම් පිළිබඳවද මෙමගින් අධ්‍යයනය කෙරේ.
විභේදන (භූ විද්‍යාව)
භූමිකම්පා විභේදන සිදුවන ප්‍රදාන ආකාර 3ක් පවතිනවා: සාමාන්‍ය ආකාරය(එක් භූ තලයක් මත අනික පහලට ලිස්සායාම), විලෝම ආකරය(එක් භූ තැටියක් මත අනික ඉහලට තල්ලු වීම) සහ තිරස් විබේදිත ආකරය(භූ තැටි දෙකක් එකිනෙකට විරුද්දව තිරස් දෙසට තල්ලු වීම). සාමාන්‍ය සහ විලෝම ආකාරයන් අවපාතිත භූ ස්තර ඇතිවීමට උදාහරන ලෙස දක්වන්න පුලුවන්.
මානව වර්ධන අධ්‍යයනය
මානව වර්ධන අධ්‍යයනයට අනුව "දියුණුව” මිනිසා විසින් අනිවාර්යයෙන් අත්කරගත යුතු දෙයක් ලෙස නොසැලකේ.
(පාඨකයාට වැදගත් :- ඉහත අදහසට මානව වර්ධන විචාරකයන් බොහෝදෙනෙක් එකඟ නොවේ. මානව වර්ගයා නොනැවතී දියුණු වන ජීවියෙක් ලෙස විශ්වාස කෙරෙන නිසා "මානව වර්ධන අධ්‍යයනය” සහ "දියුණුව” එකක් ලෙස මොවුහු සලකති. නමුත් එම මතය බැහැර වී ඇත)
මානව වර්ධන අධ්‍යයනයකදී, යම්කිසි පෙදෙසක සිදුවූ සහ සිදුවෙමින් පවතින ජනගහණ, පරිසර, සමාජයීය හා ආර්ථීක වෙනස්වීම් පිළිබඳව අවබෝධයක් ලබාදීම හැදෑරීම සහ විස්තර කිරීමක් මෙහිදී සිදුවේ.
සටහන්
{|
ස්ටීව් ජොබ්ස්
1955 පෙබරවාරි 24 වන දින අබ්දුල්ෆාටා ජන්දොලි නම් මුස්ලිම් ආගමික පියෙකුටත් ජොහානා සිබල්ස් නම් ක්‍රිස්තියානි ආගමික මවකටත් දා ව ස්ටීව් ජොබ්ස් ඇමරිකාවේ සැන් ප්‍රැන්සිස්කෝ නගරයේ විවාහයට පෙර ගැබ් ගන්නා තරුණියන්ට රැකවරණය සැලසූ නිවසක මෙලොව එලිය දකියි. ඔහුගේ මව හා පියා ඒ වන විටත් විශ්වවිද්‍යාල ශිෂ්‍යන් වූ අතර තම දියණිය මුස්ලිම් ජාතිකයෙකු හා විවාහ වනු දැකීමට අකමැති වූ ජෝහානාගේ පියා මෙම විවාහයට තම කැමැත්ත ලබා දෙන්නේ නෑ.
මේ හේතුවෙන් ස්ටීව්ව හදා වඩා ගැනීමට මධ්‍යම ප්‍රාන්තිකයන් වන ජොබ්ස් යුවළට භාර දීමට ජොහානා විසින් කටයුතු කරන්නේ කුඩා ස්ටීව් ට යම් දවසක විශ්ව විද්‍යාල අධ්‍යාපනය ලබා දිය යුතු යැයි ජොබ්ස් යුවළ පොරොන්දු කරවා ගැනීමෙන් අනතුරුවයි.
කුඩා කල සිට වෙන කිසිවකුගේ ආධිපත්‍යට යට වීමට අකමැති වූ ස්ටීව් නිර්මාණශීලිත්වය අතින් අනෙක් ළමුන් අතර ඉදිරියෙන් සිටි අතර හොම්ස්ටට් උසස් විද්‍යාලයට ඇතුලත් වන ඔහු එහිදී ගණිතය, විද්‍යාව හා ඉලෙක්ට්‍රොනික විද්‍යාවට දස්කම් දක්වනවා.
පාසල් කාලයේ දී ඔහුට තම ප්‍රියතම මිතුරා වන ඉලෙක්ට්‍රොනික විද්‍යාවට තදින් ඇළුම් කළ ස්ටීවන් වොස්නියැක් හමු වෙනවා. ට්‍රාන්සිස්ටර් හා රෙසිස්ටර් යොදා ගනිමින් විවිධ අත්හදා බැලීම් සිදු කරනවා.වරෙක ඔවුන් දෙදෙනා විසින් අසල්වැසි මිතුරන් සිටි නිවාස හයක් එකිනෙකට සම්බන්ධ කරමින් අන්තර් සන්නිවේදන පද්ධතියක් ගොඩ නගනවා.
තවත් වරෙක පාසලේ විවේක කාමරයේ ඇති රූපවාහිනියේ දිස්වන රූප විකෘති කරන උපකරණයක් සෑදීම මගින් මහත් විනෝදයක් ලබනවා. තවත් විටෙක මුදල් නොගෙවා දුරකථන ඇමතුම් ලබා ගත් හැකි උපකරණයක් නිර්මාණය කරන ඔවුන් එම උපකරණය හොර රහසේ අලෙවි කිරීමට පවා කටයුතු කරනවා.රීඩ් විද්‍යාලයට ඇතුළත් වී මාස 18කට පසුව ඔහුට තමන් ඉගන ගන්නා දෙය පිළිබඳව කිසිඳු තෘප්තිමත්භාවයකට පත් විය නොහැකි වූ අතර ඔහු තම පාඨමාලාවට අයත් නොවන පන්ති වලට සහභාගී වන්නට දැඩි ලෙස ඇලුම් කරනවා. අධ්‍යාත්මක විමුක්තිය ලබාගැනීම සඳහා දැඩි ලෙස කැපවීමෙන් කටයුතු කල ඔහු හින්දු පූජකයින්ගේ භාවනා ක්‍රම හා යෝගී ව්‍යායාම ඉගෙන ගනු ලබනවා.
එලෙසම මත්ද්‍රව්‍ය වලට තදින්ම ඇබ්බැහි වූ ස්ටීව් තමන්ට මුදල් අවශ්‍ය වූ විට ඉලෙක්ට්‍රොනික උපකරණ අලුත්වැඩියා කිරීමෙන් ඒ මුදල සොයා ගන්නවා.
විශ්වවිද්‍යාල ජීවිතය සම්පුර්ණයෙන් අතහැර දමන ස්ටීව් අටාරී නම් වීඩියෝ ක්‍රීඩා නිර්මාණය කරන සමාගමක රැකියාවක නිරත වෙනවා.මේ වන විට වොස්නියැක් දක්ෂ සැලසුම් ශිල්පියෙක් බවට පත් වී සිටිනවා. මේ වන විට ඔහු විසින් නිර්මාණය කරන ලද මෘදුකාංග අලෙවි කිරීම් කරනු ලැබුවේ ස්ටීව් විසින්. දෙදෙනා එක් ව නව සමාගමක් ඇපල් නමින් ආරම්භ කරන්නේ ඩොලර් 1350ක් ප්‍රාග්ධනය ලෙස යොදා ගනිමින්. නමුත් වොස්නියක්ට හිමි වන්නේ සමාගමෙන් 10%ක කොටස් පමණයි.
1977 වසරේ ජනවාරි 3 වන දා පැරණි ඇපල් සමාගම අවසන් කර නව කළමනාකාරිත්වයක් යටතේ එනම් ව්‍යාපාරික ලෝකයේ අත්දැකීම් සහිත මාර්කුලා ෆෙයාර්චයිල්ඩ් සමඟ එකතුව නව ඇපල් සමාගම බිහි වන අතර 1977 වසරේ ඇපල් 2 පරිඝනකය ඉතා සාර්ථකව වෙළඳ පොළට හඳුන්වා දෙනවා. 1981 වසරේ දී එහි අලෙවිය 210, 000 දක්වා ඉහළ යනවා. 1980 මැයි මාසයේ දී ඇපල් 3 පරිගණකය වෙළඳ පොළට හඳුන්වා දුන්නත් එය එතරම් සාර්ථක වන්නේ නෑ. ආරම්භ කර වසර හතරකින් ලොව පුරා ඉතා ප්‍රසිද්ධ වූ ඇපල් සමාගම වසර හතරකට පසුව එහි වටිනාකම ඩොලර් කෝටි 179ක් දක්වා වර්ධනය කර ගන්නවා. සමාගමේ කොටස් හිමිකාරිත්වය හේතුවෙන් වයස අවුරුදු විසි පහ වන විට ස්ටීව් ඩොලර් 1,000,256ක ධනවතෙක් බවට පත්වෙනවා.
ස්ටීව් පසුව පවසන්නේ එකී නෙරපා හැරීම තම ජීවිතය සම්බන්ධයෙන් සිදු වූ හොඳම දෙය බවයි. අනතුරුව ඔහු විසින් පික්‌සාර් නම් පරිගණක සජීවිකරණ සමාගම මිලට ගන්නා අතර පික්‌සාර් යනු සිනමා ඉතිහාසයේ දැවැන්තම සජීවිකරණ චිත්‍රපට නිපද වූ සමාගමක්.
ස්ටීව් නැවතත් වසර 11 කට පසු ඇපල් වෙත එන්නේ එම සමාගමට එරෙහිව හතර වටින් ව්‍යාපාරික අභියෝග එල්ල වෙමින් පැවති විට යි. ඒ වන විට ඇපල් සමාගම වසරක්‌ ඇතුළත ඩොලර් බිලියනයක්‌ අහිමි කර ගත් අතර බංකොලොත්භාවය ප්‍රකාශ කිරීම සඳහා සමාගමට තිබුණේ තවත් දින 90ක් පමණ යි.
නැවත පැමිණි ස්ටීව්ගේ අලෙවිකරණ හැකියාව අති විශිෂ්ට විය. ලෝකයේ ධනවත් ම පුද්ගලයා වන බිල් ගේට්‌ස්‌ සමඟ පවා ඔහු ගිවිසුම් වලට එළඹෙනවා. ඒ ඇපල් සමාගම බංකොලොත්භාවය අබියස සිටිය දී මයික්‍රොසොෆ්ට් හරහා ස්ටීව් විසින් නැවතත් තම සමාගම බේරා ගැනීමේ ක්‍රියාවලියේ දී යි.ඇපල් සමාගමේ ‘අයිෆෝන්’, ‘අයිෆෝඩ්’ හා ‘අයිටියුන්’ යන අති නවීන තාක්ෂණයෙන් නිපද වූ ඉලෙක්ට්‍රොනික උපාංග රැසක් ලොවට හඳුන්වා දීමේ පුරෝගාමියා වන්නේ ද ස්ටීව් ය.ස්ටීව් මියයන්නේ දීර්ඝ කාලයක් තිස්සේ පිළිකාවකින් පීඩා විඳීමෙන් පසුව යි. ඉතා විරල වර්ගයේ පිළිකාවක් අගන්‍යාශය තුළ හටගෙන ඇති බව ජොබ්ස් දැන ගන්නේ 2004 වසරේදී යි. 2009 වසරේ දී ඔහුට අක්මා බද්ධයක් ද සිදු කෙරුනු අතර  2011 වසරේ අගෝස්තු 24 වැනිදා ජොබ්ස්, ඇපල් සමාගමේ විධායක නිලධාරී ධුරයෙන් ද  ඉල්ලා අස් වන්නේ අයහපත් සෞඛ්‍යය තත්ත්වය හේතුවෙන්.
2011 වසරේ ඔක්තෝම්බර් 05 වන දින ඔහු මෙලොව අතහැර යනවා. මිය යන විට ස්ටිව්ගේ වයස අවුරුදු 56ක්.සෑම දිනයක්ම ඒ ඔබගේ අන්තිම දිනය සේ සලකා කළ හැකි සියලු දේ හැකි ඉක්මනින් කරන්න” ස්ටිව්ගේ ආදර්ශ පාඨය වූයේ එය යි.
රුසියාවේ බුද්ධාගම
ඓතිහාසික වශයෙන්, බුද්ධාගම 17 වන සියවසේ මුල් භාගයේදී සයිබීරියාවට ඇතුළත් විය. බුද්ධාගම රුසියාවේ සාම්ප්‍රදායික ආගමක් ලෙස සලකනු ලබන අතර එය රුසියානු ඓතිහාසික උරුමයේ කොටසකි. බුරියාටියා, ටුවා සහ කල්මිකියා යන කලාප වලට අමතරව, බුද්ධාගම දැන් රුසියාව පුරා ව්‍යාප්ත වෙමින් පවතී.
රුසියාවේ බුද්ධාගමේ ප්‍රධාන ස්වරූපය වන්නේ ටිබෙට් බුද්ධාගමේ ගෙලුක්පා පාසල වේ. ටිබෙට් බුද්ධාගම බොහෝ විට ටිබෙටය සමඟ සම්බන්ධ වුවද, එය රුසියාවේ සෙසු ප්‍රදේශවලට ව්‍යාප්ත වීමට පෙර මොංගෝලියාව දක්වාත් මොංගෝලියාව හරහා සයිබීරියාව දක්වාත් ව්‍යාප්ත විය.
= ඉතිහාසය = නූතන රුසියාවේ (නැගෙනහිර ආසියාවට ආසන්න කලාපය) බුද්ධාගමේ පැවැත්ම පිළිබඳ පළමු සාක්ෂිය ක්‍රිස්තු වර්ෂ 8 වන සියවසයේ දී හමුවීය.
බුද්ධාගම සමඟ රුසියානු හමුවීම
බුද්ධාගම සහ බෞද්ධයන් සමඟ මුල්කාලීන ලේඛනගත හමුවීම් වලින් රුසියානුවන්ට ඇදහිල්ල සහ ඔවුන්ගේ අනුගාමිකයින් පිළිබඳව ප්‍රධාන වශයෙන් නිෂේධාත්මක හැඟීම් තිබුණි. කොන්සර්වේටිව් ලෞකික රුසියානුවන් සහ කිතුනුවන් නිතිපතා බුද්ධාගමට බැණ වැදුණු අතර, එය සයිබීරියාවේ ක්‍රිස්තියානිකරණයට සහ රුසිකරණයට බාධකයක් ලෙස සලකයි. රුසියානු චින්තකයින් බුදුදහම දුටුවේ තාර්කික හා විද්‍යාත්මක ලෝක දෘෂ්ටියකට විරුද්ධ වූ මිත්‍යාදෘෂ්ටික නමුත් දියුණු ආගමක් ලෙස ය.
සයිබීරියාව යටත් කර ගැනීමේදී කොසැක්වරුන් මුලින්ම බුදුදහම (එහි ටිබෙට් ස්වරූපයෙන්) හමු වූ විට, ඔවුන් බුද්ධාගම මිථ්‍යාදෘෂ්ටික ස්වරූපයක් ලෙස සංලක්ෂිත කළහ. මුල් රුසියානු ගවේෂකයන් සහ ක්‍රිස්තියානි මිෂනාරිවරුන් ටිබෙට් බුද්ධාගම විස්තර කළේ "මිථ්‍යා විශ්වාසයක්", "බොරු ඇදහිල්ලක් හෝ "පිළිම වන්දනාවක්" ලෙසිනි. රුසියානු ක්‍රිස්තියානි සාහිත්‍යය බෞද්ධ විහාරස්ථාන හෝ ආශ්‍රම මිථ්‍යාදෘෂ්ටික සිද්ධස්ථාන ලෙස සඳහන් කර ඇත.
19 වන සහ 20 වන සියවසේ මුල් භාගයේදී රුසියානු පර්යේෂකයන් ටිබෙට් බුද්ධාගම අධ්යයනය කිරීමට පටන් ගත්හ. කෙසේ වෙතත්, ප්‍රාචීනවාදය සහ විද්වතුන්ගේ නිරන්තර ක්‍රිස්තියානි හෝ මිෂනාරි පසුබිම නිසා, ඔවුන්ගේ කෘති නූතනයේ ශාස්ත්‍රීය ලෙස නොසැලකේ, එකල බොහෝ විද්වතුන් බුදුදහම දෝෂ සහිත යැයි උපකල්පනය කරන අතර ඔවුන්ගේ පක්ෂග්‍රාහීකම් බලාත්මක කිරීම සඳහා කුඩා පාඨමය කරුණු භාවිතා කළහ. 19 වැනි සියවසේ බටහිර යුරෝපයේ බෞද්ධ අධ්‍යයන පැමිණීමත් සමඟම, බුද්ධාගමේ ආකර්ෂණීය දර්ශනයක් සහ ඉතිහාසයක් අඩංගු වේ යන අදහසට රුසියානු සමාජය ද එකඟ විය. කෙසේ වෙතත්, රුසියානු ප්‍රභූවරුන් සහ විද්වතුන් සැබෑ බුදුදහම අතීතයේ හෝ ශ්‍රී ලංකාව වැනි ඇතැම් ප්‍රදේශවල පවතින ආගමක් ලෙස දුටුවේය. 19 වන ශතවර්ෂයේ අගභාගයේ සහ 20 වන සියවසේ මුල් භාගයේදී රුසියානු සමාජය ටිබෙට් බුදුදහම පිළිබඳ ධනාත්මක අදහස් දැරීමට පටන් ගත් නමුත් බුදුදහම යුරෝපීයකරණය කිරීම සහ බෞද්ධයන් "ශිෂ්ට" කිරීමේ උත්සාහයක් ලෙස ඔවුන් සමීපව ඒකාබද්ධ කිරීම වෙනුවෙන් පෙනී සිටියහ.
19 වන සියවසේ සිට වර්තමානය දක්වා
සෝවියට් සමූහාණ්ඩුව බිහි වූ විට, බුද්ධාගම ඇතුළු සියලුම ආගම් "පීඩාවේ මෙවලම්" ලෙස සැලකීමට පටන් ගත් අතර, අධිකාරී තනතුරුවල සිටින බෞද්ධයන් හට අවාසිදායක ලෙස සලකන ලදී. නාගරීකරණය සමඟ ඒකාබද්ධ වූ ආගමේ හිඟකම නිෂ්පාදනයේ වැඩි වීමට හේතු වනු ඇතැයි ඔවුන් විශ්වාස කළ නිසා සෝවියට් සංගමය බුද්ධාගම සහ අනෙකුත් ආගම් ඉවත් කිරීමට උත්සාහ කළේය. 1929 දී බොහෝ ආරාම වසා දමා භික්ෂූන් වහන්සේලා අත්අඩංගුවට ගත්ත්ය. 1930 ගණන් වන විට, ලාමාවරුන් නෙරපා හැරීමට සහ "ජපන් ඔත්තුකරුවන්" සහ "ජනතාවගේ සතුරන්" ලෙස චෝදනා කිරීමත් සමඟ සෝවියට් සංගමයේ වෙනත් ඕනෑම ආගමික ප්‍රජාවකට වඩා බෞද්ධයන් දුක් දුන්නේ ය. 1943 දී කල්මිකියාවේ කොටසක් අල්ලාගෙන සිටි විට ඔවුන් නාසි ජර්මනිය සමඟ සහයෝගයෙන් කටයුතු කළ බවට රජය ඇති සැකය හේතුවෙන් සියලුම කල්මිකියානුවන් බලහත්කාරයෙන් සයිබීරියාවට පිටුවහල් කළේය. කල්මිකියානු ජනගහනයෙන් 40% ක් පමණ පිටුවහල්ව සිටියදී මිය ගිය අතර දිවි ගලවා ගත් අයට 1956 වන තෙක් නැවත තම මව්බිමට යාමට නොහැකි විය.
කෙසේ වෙතත්, සයිඩෙනොව්ගේ අනුගාමිකයෙකු සහ සුප්‍රසිද්ධ බෞද්ධ විද්‍යාඥයෙකු සහ චින්තකයෙකු වන Bidia Dandaron ගේ උත්සාහයේ ප්‍රතිඵලයක් ලෙස බුදුදහම රුසියාවෙන් අතුරුදහන් වූයේ නැත. ඩැන්ඩරොන් බෞද්ධ ඉගැන්වීම් සහ සමකාලීන බටහිර දර්ශනය විද්‍යාත්මක න්‍යායන් සමඟ සංකලනයක් වූ නව-බුද්ධාගම සංකල්පය හඳුන්වා දීමෙන් අදේවවාදී රාජ්‍යයේ බුදුදහම පුනර්ජීවනය කිරීමට උත්සාහ කළේය. ආගමික ප්‍රජාවක් නිර්මාණය කිරීම සම්බන්ධයෙන් ඩැන්ඩරොන් පසුව අත්අඩංගුවට ගනු ලැබූ අතර අවසානයේ සිර කඳවුරකදී මිය ගියේය. එසේ වුවද 1990 ගණන්වල රුසියානු බුදුදහමේ පුනර්ජීවනය සමඟ ඔහුගේ ගෝලයන් ප්‍රධාන කාර්යභාරයක් ඉටු කළහ.
රුසියාව පුරා ටිබෙට් බෞද්ධ විශ්ව විද්‍යාල-ආරාම කිහිපයක් ඇත.
දැන් රුසියාවේ, ප්‍රධාන වශයෙන් බුරියාටියා, කල්මිකියා සහ ටුවා යන ජනරජවල බෞද්ධයන් මිලියනයක සංඛ්‍යාවක් සිටිති.
= විශාල බෞද්ධ ජනගහනයක් සිටින ප්‍රදේශ =
ප්‍රවර්ගය:රට අනුව බුද්ධාගම
ක්‍රිපූ 459
ක්‍රිපූ 459 යනු, පූර්ව-ජූලියානු රෝමානු දින දසුනෙහි වසරකි. එකල එය හැඳින්වුනේ, විබුලානුස්ගේ සහ උරිටිනුස්ගේ රාජ්‍යතාන්ත්‍රික වසර (හෝ, එතරම් ප්‍රචලිත නොවන අයුරින්, අබ් ඌර්බෙ කෝන්ඩිටා 295 වසර) ලෙසිනි. මෙම වසර සඳහා ක්‍රිපූ 459 යන නාමය භාවිත වීම ඇරඹුනේ මුල් මධ්‍යතන යුගයේදී, වසර නම් කිරීම සඳහා යුරෝපයේ ප්‍රචලිත භාවයට පත් ක්‍රමය ලෙසින් ක්‍රිස්තු වර්ෂ දින දසුන් යුගය ඇරඹීම හා සමගය.
ප්‍රවර්ගය:ග්‍රෙගරි දිනදසුනේ අවුරුදු ප්‍රවර්ගය:පූර්ව-ජූලියානු රෝමානු දින දසුනෙහි අවුරුදු
යටිතල ව්‍යුහය
සාමාන්‍යයෙන් යටිතල ව්‍යුහය යන පදය භාවිතා වන්නේ මහා මාර්ග, ජල සැපයුම්, ජල අපවහනය, විනෝදාත්මක හා වෙනත් ආර්ථිකව උපයෝගී වන වත්කම් සඳහාය. අතීතයේ දී මේවා ප්‍රාදේශීය හෝ මධ්‍යම රජයන් මඟින් පාලනය කෙරුණි. නිෂ්පාදනය ඉහළ නැංවීම තුළින් ලාභාංශ ඉපයීම රජය විසින් මෙම වත්කම් ආයෝජනය කිරීමේ අරමුණයි. මේවා සංකලනය කොට සිවිල් යටිතල ව්‍යුහයන් ලෙස හැඳින්විය හැකිය. නාගරික යටිතල ව්‍යුහයන් සරල පොදු වැඩ කටයුතු ආදී ලෙසද හඳුන්වයි. එසේ වුව ද ඒවා සංවර්ධනය කොට හැසිරවීම පෞද්ගලික අංශය මඟින් හෝ රජයේ ව්‍යවසායකයන් අතින් සිදුවේ. “සංඝටක ප්‍රතිස්ථාපනය හා යලි නඟා සිටුවීම අඛන්ඩව සිදුකිරීම මඟින් නියත ස්ථාවර මට්ටමක නඩත්තු කොට පවත්වා ගන්නා පද්ධතියක්” අඩංගු වත්කම් ජාලයක් ලෙස යටිතල ව්‍යුහය පොදුවේ අර්ථ දැක්වේ.
යටිතල ව්‍යුහය පිළිබඳ විකල්ප අර්ථ දැක්වීම්
වෙනත් යෙදවීම්වල දී යටිතල ව්‍යුහය, තොරතුරු තාක්ෂණය, නිල හා නිල නොවන සන්නිවේදන මාර්ග, මෘදුකාංග සංවර්ධනය කිරීමේ මෙවලම්, දේශපාලන හා සාමාජීය ජාල හෝ විශේෂිත කණ්ඩායම්වල විශ්වාසයන්ද යටිතල ව්‍යුහය ලෙස හැඳින්වේ. මේ අතරින් වඩාත් පොදු ව්‍යවහරයක් වන්නේ අඩංගු වන පද්ධතිය හෝ සංවිධානය සඳහා සංවිධානාත්මක ව්‍යුහයක් හා සහයෝගීතාවයක් ලබා දෙන්නක් ලෙසද එය අර්ථ දැක්විය හැකියි. එය නගරයක්, ජාතියක්, සමූපකාරයක් විය හැකිය. ආර්ථික විද්‍යාවේදී යටිතල ව්‍යුහය දැකිය හැක්කේ භාණ්ඩ හා සේවා නිෂ්පාදනයට නිෂ්පාදන ක්‍රියාදාමයේ කොටසක් වීම සඳහා ඉඩ ලබා දෙන ව්‍යුහීය මූලයක් ලෙසයි. උදාහරණ - මහා මාර්ග තැනීමෙන් හා වැඩි දියුණු කිරීමෙන්,නිමි භාණ්ඩ හා අමුද්‍රව්‍ය ප්‍රවාහනයට පහසුකම් සැලසීම.
යටිතල ව්‍යුහයන් සතු ලාක්ෂණික ගුණාංග
පොදුවේ යටිතල ව්‍යුහයන්ට පහත ගුණාංග ඇත.
වත්කමක් සමස්ථ පද්ධතියක සංඝටනීය කොටසක් වූ විට එය යටිතල ව්‍යුහයක් ලෙස සැලකිය හැකිය. එනම් වත්කම ඉවත් කළහොත් පද්ධතිය අසම්පූර්ණ වේ නැතහොත් අවශ්‍ය මට්ටමේ සේවයක් සැපයීමට පද්ධිතයට වත්කම අත්‍යවශ්‍ය වේ.
විවේචනාත්මක යටිතල ව්‍යුහය
යටිතල ව්‍යුහය යන පදය විවේචනාත්මක ලෙස භාවිතා වන්නේ අඩංගු පද්ධතියට හෝ සංවිධානයට සංකීර්ණ කඩා කප්පල් කිරීම් ඇති කරමින් හානි වන හෝ විනාශ වන යටිතල ව්‍යුහයන් නැවත ප්‍රතිස්ථාපනය කිරීම සඳහාය. කුණාටු ගංවතුර, භූ කම්පා නිසා නගරයක ප්‍රවාහන පද්ධති සමහරක් අක්‍රීය කරවන හානිකර තත්ත්වයන් ඇති කරවිය හැකිය. (උදා - ගංඟා හරහා පාලම් ඉදිකිරීම, එය මිනිසුන්ට එහා මෙහා ගමන්කිරීම හා වැළැක්වීමට හදිසි සේවා අක්‍රීය කරවීමට හේතු විය හැකිය. මෙවැනි පථ විවේචනාත්මක යටිතල ව්‍යුහයන් ලෙස හැඳින්වේ. මෙලෙස අන්තර්ජාල මෙහෙයුම් පද්ධතියක් ගුවන් පථයකට විවේචනාත්මක යටිතල ව්‍යුහයක් විය හැකිය.
කළමනාකරණය
විවිධ විද්වත් මත වලට අනුව කළමනාකරණය පිලිබඳ විවිධාකාරයේ නිර්වචනයන් ඉදිරිපත් කොට ඇත. "මේරි පාකර් ෆොලේට් (1868-1933)" ට අනුව, කළමනාකරණය යනු, "සෙසු අය ලවා වැඩ කරවා ගැනීමේ කලාවයි." මෙහිදී සංවිධානයේ හෝ ආයතනයේ පරමාර්ථ ඉටුකරගැනීම සඳහා කළමනාකරුවන් විසින් තම ආයතනයේ සියලුම කළමනාකරණ නොවන සේවකයින් ගෙන් කාර්යය කරවාගැනීම අදහස් කරයි. රොබට් ක්‍රට්නර් (Robert Kreitner) පවසන අන්දමට කළමනාකරණය යනු වෙනස් වන පරිසරයක් තුල සංවිධාන අරමුණු ලඟා කරගැනීම සඳහා සෙසු අය සමග වැඩ කිරීමත්, සෙසු අය ලවා වැඩ කරගැනීමත් හා සම්බන්ධ ක්‍රියාවලියයි thumb|350px|right|මෙම ජයාරූපයෙන් පෙන්වන්නේ බ්‍රසීලයේ වානේ කර්මාන්ත ශාලාවක කර්මාන්ත ශාලා සේවකයින් සදහා කෙරෙමින් පවතින පුහුණු සැසියකි. මේ ක්‍රියාවලිය කලමනාකරණයේ විවිධ ක්‍රියාවලීන් අතරින් එකක් වන අතර සේවකයින් දිරිමත් කිරීම ඉතා වැදගත් කලමනාකරණ කටයුත්තක් සේ සැලකේ
කළමනාකරණය ශාස්ත්‍රීය පදනම
(1868 – 1933) ජීවත් වූ ලේඛක (Mary Parker Follett) මාරී පාක(ර්) ෆොලට්ගේ විග්‍රහය අනුව කළමනාකරණය හඳුන්වනු ලබන්නේ "මිනිසුන් ලවා හරියාකාරව වැඩක් කර ගැනීමේ කලාවක්" ලෙසයි. තවද ප්‍රංශයේ ජීවත් වූ (Henri Fagol) හෙන්රි ෆැගොල් විසින් කළමනාකරණය කොටස් 6 කට විග්‍රහ කරන ලදි.
1.	සැලසුම් කිරීම
2.	සංවිධානය කිරීම
3.	නායකත්වය ගැනීම
5.	පාලනය කිරීම
6.	ප්‍රතිඵල විශ්ලේෂණය
සමහරු ඉහත දක්වා ඇති කරුණු වලින් බැහැර මතයක් ප්‍රකාශ කරයි. ''කළමණාකරුවන්ගේ ක්‍රියාකලාපය කලමනාකරණය" වශයෙන් සමහරෙක් හඳුන්වයි.
සමහරෙක් කළමනාකරණය, ව්‍යාපාර පරිපාලනයට සමාන කර දක්වයි. එම නිසා වාණිජකරණයෙන්තොර වූ ආයතන කළමනාකරණ කාර්යයයෙන් ඉවත් වූ ආයතන ලෙස සලකයි. උදාහරණයක් ලෙස පුණ්‍යායතන හා රජයේ ආයතන සැලකිය හැක. සත්‍ය වශයෙන්, සෑම සංවිධානයකම කාර්යයන්, පුද්ගලයන්, ක්‍රියාවලින්, තාක්ෂණය වැනි සෑම දෙයක්ම එම සංවිධානයේ කාර්යක්ෂමතාව වැඩි දියුණු කර ගැනීම සඳහා කළමනාකරණය කල යුතුය. කෙසේ වෙතත් බොහෝ පුද්ගලයන් කළමනාකරණය උගන්වන විශ්ව විද්‍යාල හා දෙපාර්තමේන්තු ව්‍යාපාර පාසල් ලෙස හැඳින්වීමට පුරුදු වී ඇත. හාවෙඩ් ආයතනය හැඳින්වීමට සමහරෙක් "ව්‍යාපාර පාසල්" යන්න යොදාගත්තද බොහෝදෙනා හඳුන්වන්නේ "කළමනාකරණය " යන නාමයෙනි. (Yale කළමනාකරණ පාසල) ඉංග්‍රීසි කතා කරන්නන් විසින් ආයතනයක කළමණාකරුවන් හැඳින්වීමට ද ''කළමනාකරණ" හෝ "කළමනාකරණය " යන වචන යොදා ගනී. අතීතයේ සිටම මෙය 'කම්කරු' එනම් පාලනය වන යන වචනයට විරුද්ධ අර්ථ ඇතිව යොදා ගෙන ඇත.
කළමනාකරණ ශ්‍රිතයන්
බලාපොරොත්තුවන සංවිධාන ප්‍රතිපල පලදායී ලෙස ලඟා කර ගැනීම සඳහා සිදු කල යුතු පොදු පරිපාලනමය රාජකාරීන් කළමනාකරණ ශ්‍රිතයන් හෙවත් කළමනාකරණ කාර්යයන් ලෙස හැඳින්විය හැක. කළමනාකරුවන් කරන්නේ කුමක්ද යන්න පැහැදිලි කිරීම සඳහා මෙම ශ්‍රිතමය ප්‍රවේශය ඉතා වැදගත්වේ. කළමනාකරණ විශාරදයෙකු වූ හෙන්රි ෆයෝල් (Henry Fayol) විසින් 1916 දී ඉදිරිපත් කරන ලද පරිපාලන න්‍යාය (Administrative Theory) තුලින් හඳුන්වන පරිදි මුලික කළමනාකරණ කාර්යයන් පහක් හඳුනාගෙන ඇත.
ක්‍රිපූ 458
ක්‍රිපූ 458 යනු, පූර්ව-ජූලියානු රෝමානු දින දසුනෙහි වසරකි. එකල එය හැඳින්වුනේ, රූටිලුස්ගේ සහ කර්වේටුස්ගේ රාජ්‍යතාන්ත්‍රික වසර (හෝ, එතරම් ප්‍රචලිත නොවන අයුරින්, අබ් ඌර්බෙ කෝන්ඩිටා 296 වසර) ලෙසිනි. මෙම වසර සඳහා ක්‍රිපූ 458 යන නාමය භාවිත වීම ඇරඹුනේ මුල් මධ්‍යතන යුගයේදී, වසර නම් කිරීම සඳහා යුරෝපයේ ප්‍රචලිත භාවයට පත් ක්‍රමය ලෙසින් ක්‍රිස්තු වර්ෂ දින දසුන් යුගය ඇරඹීම හා සමගය.
කළමනාකරණය
කළමනාකරණ ශ්‍රිතයන්
ඒවා නම්
ක්‍රිපූ 458
ප්‍රවර්ගය:ග්‍රෙගරි දිනදසුනේ අවුරුදු ප්‍රවර්ගය:පූර්ව-ජූලියානු රෝමානු දින දසුනෙහි අවුරුදු
කළමනාකරණය
කළමනාකරණ ශ්‍රිතයන්
යනාදියයි
කළමනාකරණ ක්‍රියාවලිය
ඉහත ශ්‍රිතයන් ට අදාලව කළමනාකරණ කාර්යයන් සැලකීමේදී වර්තමාන කළමනාකරණ ක්‍රියාවලිය ප්‍රධාන කොටස් 4 කට දැක්විය හැක.
කළමනාකරුවන් වර්ග
සංවිධාන කළමනාකරුවන් විවිධ පදනම් වලට අනුව වර්ග කලහැක.
2. සංවිධාන ශ්‍රිතයන් වලට (Organizational Functions) අනුව
3. සංවිධාන පරමාර්ථ වලට (Organizational Goals) අනුව යි.
කළමනාකරණ සාර්ථකත්වය
කළමනාකරණය පිලිබඳ පර්යේෂකින් විසින් සොයාගෙන ඇති ආකාරයට කළමනාකරුවකුගේ සාර්ථකත්වය කෙරෙහි බලපාන ප්‍රධාන විචල්‍ය තුනක් ඇත. ඒවා නම්, කළමනාකරුවන්ගේ හැකියාව, අභිප්‍රේරණය සහ කළමනාකරණ සඳහා ඇති අවස්ථාවයි. මෙය සමීකරණයක් මගින් දැක්වුවහොත්
කළමනාකරණ සාර්ථකත්වය = කළමනාකරුගේ හැකියාව X කළමනාකරුගේ අභිප්‍රේරණය X කළමනාකරණය සඳහා ඇති අවස්ථාව
{ S (Success of Manager) = A (Abilities of Manager) X M (Motivation of Manager) X O (Opportunity to Manage) }
සැලසුම්කරණය
සැලසුම් කරණය යනු එකිනෙකට සම්බන්ධ පියවර වලින් සමන්විත විධිමත් ක්‍රියාවලියකි. එම පියවර අනුපිලිවෙලට දැක්වුවහොත් පහත ආකාරයට සඳහන් කල හැක.