cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
කොරියාවේ ඉතිහාසය
විදේශීය ආක්‍රමණ
ගතානුගතික රාජසභාව සහ ප්‍රතිසංස්කරණ පාර්ශ්වය අතර පැවති ඝට්ටනය 1884දී ගස්පින් කුමන්ත්‍රණයට හේතු විය. ප්‍රතිසංස්කරණකරුවන් අපේක්ෂා කළේ කොරියානුවන්ගේ සමාජ අසමානතාවය ප්‍රතිසංස්කරණය කොට සමාජ සමානාත්මතාව ඇති කර, යැංබැන් පාන්තිකයන්ගේ වරප්‍රසාද අහෝසි කිරීමටයි. පතිසංස්කරණවාදීන්ට ජපානයේ සහාය ද හිමි විය. නමුත් මින් අගබිසවගේ ආරාධනය පරිදි පැමිණි ක්විං හමුදා ඔවුනට බාධා සිදුකළහ. මෙම චීන හමුදා පිටව ගිය ද, එහි ජනරාල්වරයා වූ යුවාන් ෂිකායි 1885-1894 අතරකාලයේ කොරියාවේ නතර වී එහි කොරියානු සබඳතා මෙහෙයවී ය. 1885දී චීනය විසින් පාලනය කළ, ටෙලිග්‍රාෆ් සබඳතාව කොරියාවට ලබා දී කොරියාව සහ චීනය යා කරන ලදී. චීනයේ අවසරය පරිදි කොරියාව තුළ රුසියානු (1884), ඉතාලි (1885), ප්‍රංශ (1886), එක්සත් ජනපද, ජපන් තානාපති කාර්යාල පිහිටුවන ලදී. චීනය ටෝකියොවෙන් හැර බටහිර රටවලින් තානාපති කාර්යාල වෙත ලැබුණු හුවමාරු අවහිර කිරීමට උත්සාහ ගත්තේ ය. ක්විං රජය විසින් ණය ලබාදෙන ලදී. ජපන් වෙළඳුන්ව අවහිර කරමින් චීනය සිය වෙළඳාම දියුණු කොට කොරියාවේ වෙළඳාමේ මූලිකත්වය ගත්තේ ය. 1888 සහ 1889 වර්ෂවල චීන ප්‍රතිරෝධී කැරලි ඇති විය. මෙහි දී චීන වෙළඳසැල් ගිනිතබන ලදී. ජපානය ක්‍රමයෙන් විශාලතම විදේශ ප්‍රජාව සහ විශාලතම වෙළඳ සහකරු බවට පත් විය.
ශීඝ්‍ර නවීකරණයට ලක් වූ ජපානය 1876දී කොරියාවට එහි වරායයන් විවෘත කරන ලෙස නියෝගකළේ ය. චීන-ජපන් යුද්ධයේ දී (1894–1895) මෙය ක්විං අධිරාජ්‍යයට සිදුකළ මහත් පහරක් විය. 1895දී, ජපනුන් විසින් රුසියානු සහාය ලබාගැනීමට තැත්කළ මියොංසොං අධිරාජිනියගේ ඝාතනය සිදු කළ අතර, ඔවුහු රුසියානුවන්ට කොරියාවෙන් පසුබැසීමට නියෝග කළහ.
කොරියානු අධිරාජ්‍යය (1897–1910)
චීන-ජපන් යුද්ධයේ දී (1894–1895), චීනය සහ ජපානය අතර 1895දී ෂිමොනොසෙකි ගිවිසුම ඇති විය. එමගින් කොරියාව සහ චීනය අතර පැවති සම්ප්‍රදායික සබඳතා අහෝසි කිරීමට නියම විණි. මෙහි ප්‍රතිඵලවක් ලෙස ජොසොන් රාජ්‍යයට සම්පූර්ණ නිදහස හිමි වූ අතර, මෙම යුගය පුරා පැවති පැරණි දේශපාලන බලපෑම් අවසන් විය.
1897දී, ජොසොන් රාජ්‍යය කොරියානු අධිරාජ්‍යය ලෙස නම්කෙරුණු අතර, ගෝජොං රජු, ගෝජොං අධිරාජයා ලෙස හැඳින්විණි. ගෘහස්ථ ප්‍රතිසංස්කරණ, යුධ හමුදා ශක්තිමත් කිරීම, වානිජ්‍යය සහ කර්මාන්ත සංවර්ධනය, සහ ඉඩම් හිමිකම් සමීක්ෂණය මගින් අධිරාජ්‍යයේ රජය ශක්තිමත් කිරීමට අරමුණු කෙරිණි. නිදහස් සමාජය වැනි සංවිධාන ජොසොන් ජනයාගේ අයිතිවාසිකම් ඉල්ලා සිටීමට නොයෙකුත් පෙළපාලි සංවිධානය කළ අතර, නමුත් රජයේ ඒකාධිකාර බලය හමුවේ ඒවා විසිරුවා හැරිණි.
රුසියානු-ජපන් යුද්ධයේ දී (1904–1905) ජපානය විසින් පරාජය කරන තෙක්ම, අධිරාජ්‍යය තුළ රුසියානු බලපෑම ශක්තිමත් විය. ගෝජොං අධිරාජයාගේ නියමය හෝ මුද්‍රාව නොමැතිව ඇති වූ 1905 ආරක්ෂක ගිවිසුම මගින් 1905 නොවැම්බර් 17වන දින කොරියාව, ජපානයේ ආරක්ෂක රාජ්‍යයක් බවට පත් විය.
මෙම ගිවිසුම අත්සන් කිරීමෙන් පසු, නොයෙකුත් විද්වත්හු නිදහස් ව්‍යාපාර ලෙස විවිධ සංවිධාන ගොඩනැගූහ. 1907දී, ආරක්ෂක ගිවිසුමට එරෙහිව කටයුතු කිරීම සඳහා දෙවන හේග් සම්මුතිය වෙත රහස් දූතයින් පිටත්කර හැරි බව හෙළිවීමෙන් පසු ජපනුන් විසින් ගෝජොංහට සිහසුන අත්හැරීමට නියෝග කරන ලදී. මෙමගින් සිහසුන ගෝජොං‍ගේ පුත්‍රයා වූ සුන්ජොං අධිරාජයාට හිමි විය. 1909දී, නිදහස් ක්‍රියාකාරියකු වූ අන් ජුං-ග්‍යුන් විසින් කොරියාවේ හිටපු නේවාසික-ජනරාල්වරයා වූ ඉටෝ හිරොබුමි ඝාතනය කරන ලද්දේ, ඉටෝ කොරියානු දේශපාලනයට ඇඟිලි ගැසීම නිසායි. මේ හේතුවෙන් ජපන්නු සියලු දේහපාලන සංවිධාන තහනම් කර කොරියාව ඈඳාගැනීමට සැලසුම් කළහ.
ජපන් පාලනය (1910–1945)
1910දී ජපානය විසින් ජපන්-කොරියා ඈඳාගැනීමේ ගිවිසුම, මගින් කොරියාව උපක්‍රමශීලීව ඈඳාගන්නා ලදී. එමගින් 1965දී මීට පෙර කොරියාව, ජපානය සමග ඇතිකරගත් සියලු ගිවිසුම් නිෂ්ප්‍රභ කෙරිණි. එම ගිවිසුම් කොරියාවේ දී අනුමත නොවීම සහ කොරියානු අධිරාජයා එය මුද්‍රාව තබා සනාථ නොකිරීම ආදී සාධක එයට හේතු වශයෙන් ජපනුන් විසින් ප්‍රකාශ කරන ලදී. කොරියාව, ජපානය විසින් පාලනය කරන ලද්දේ අග්‍රාණ්ඩුකාරයකු විසිනි. මෙය 1945 අගෝස්තු 15, ජපානය මිත්‍ර පාර්ශ්ව හමුදාවලට යටත්වන තෙක්ම පැවති අතර, ඉන් අනතුරුව ජොසොන් රාජවංශයේ සිට පරමාධිපත්‍ය බලය කොරියානු සමූහාණ්ඩුවේ ප්‍රාදේශීය රජය වෙත පැවරිණි.
ඈඳාගැනීමෙන් පසු, ජපානය කොරියානු සම්ප්‍රදායයන් සහ සංස්කෘතිය යටපත් කරමින්, ජපනුන්ගේ වාසිය සඳහා නීති සම්පාදනය කළේ ය. යුරෝපීය-ආරේ ප්‍රවාහන සහ සන්නිවේදන ජාල දේශය පුරා ස්ථාපනය කරමින් ශ්‍රමය සහ සම්පත් උරාගන්නා ලදී. මෙම ජාලයන් බොහෝමයක් කොරියානු යුද්ධයේ දී විනාශ විය. බැංකු පද්ධතිය ශක්තිමත් කළ අතර කොරියානු මුදල් භාවිතය තහනම් කරන ලදී. ජපනුන් විසින් ජොසොන් ධුරාවලිය ඉවත් කරන ලද අතර ග්යොංබොක්ගුං මාලිගයෙන් වැඩි ප්‍රමාණයක් විනාශ කර එහි රජයේ කාර්යාල ගොඩනැගිල්ලක් ස්ථාපනය කරන ලදී.
1919 ජනවාරි මස, ගෝජොං අධිරාජයා මියයාමත් සමග (වසදීමෙන් සිදු වූ බවට කටකතා පැතිරිණි), 1919 මාර්තු 1වන දා සිට ජපන් ආක්‍රමණිකයන්ට එරෙහි පෙළපාලි රටපුරා පැනැගිණි. (මාර්තු 1 ව්‍යාපාරය). හමුදාව මගින් මෙම ව්‍යාපාරය යටපත් කෙරුණු අතර, එහිදී ජපන් සොල්දාදුවන් විසින් 7,000ක් පමණ ජනයා මරාදමන ලදී. ජපන් වාර්තාවල ජනසහභාගීත්වය මිලියන බාගයකට වඩා අඩු ලෙස සඳහන් වුව ද, මිලියන 2ක පමණ ජනයා සාමකාමී, ප්‍ර-විමුක්ති පෙළපාලිවලට සහභාගී වන්නට ඇතැයි අනුමාන කෙරේ. මෙම ව්‍යාපාරයට, 1919 එක්සත් ජනපද ජනපති වුඩ්රෝ විල්සන් විසින් යුරෝපීයයන්ගේ යටත් විජිත පාලනය අවසන් කර ස්වෛරී රාජ්‍ය ලෙස නැගී සිටීමට තමන් සහාය දෙන බවට සිදු කළ ප්‍රකාශය ද පෙළඹවීමක් ඇතිකළේ ය. විල්සන් කොරියානු නිදහස පිළිබඳ කිසිදු ප්‍රකාශයක් රක නොමැත. නමුත් සමහරවිට ඇමරිකා එක්සත් ජනපදයේ ප්‍ර-ජපන් පාර්ශ්ව, කොරියානු අර්ධද්වීපය හරහා චීනය වෙත වෙළඳ ආක්‍රමණ සිදු කිරීමට අපේක්ෂා කරන්නට ඇත.
මාර්තු 1 ව්‍යාපාරයේ ප්‍රතිඵලයක් ලෙස චීනයේ ෂැංහයි නුවර, කොරියානු සමූහාණ්ඩුවේ ප්‍රාදේශීය රජය ස්ථාපනය කෙරිණි. මෙමගින් විමුක්ති ප්‍රයත්න සහ ජපන් පාලනයට එරෙහි ප්‍රතිරෝධීන් මෙහෙයවන ලදී. ප්‍රාදේශීය රජයේ ඇතැම් ජයග්‍රහණ ලෙස, 1920 චිංෂැන්ලිහි සටන සහ 1932 චීනයේ ජපන් යුධ නායකත්වයට පහර දීම ආදිය දැක්විය හැක. 1919 සහ 1948 අතර කාලයේ ප්‍රාදේශීය රජයට, කොරියානු ජනයා අතර නීත්‍යානුකූල රජය ලෙසට පිළිගැනීම හිමි විය. මෙහි නීත්‍යානුකූලභාවය කොරියානු සමූහාණ්ඩුව බිහිවීමට පූර්විකාව සැපයී ය.
1929 නොවැම්බර් සිට සිදු වූ දීපව්‍යාප්ත ශිෂ්‍ය පිබිදීම් වැනි ජපන්-විරෝධී පිබිදීම් නිසා, 1931දී හමුදා පාලනය තවදුරටත් ශක්තිමත් කෙරිණි. 1937දී චීන-ජපන් යුද්ධය ව්‍යාප්ත වීමේ දී සහ දෙවන ලෝක යුද්ධයේ දී ජපානය විසින් කොරියාව ජාතියක් ලෙස මූලෝත්පාටනයට උත්සාහ ගත්තේ ය. තවදුරටත් පැවති කොරියානු සංස්කෘතිය නීතිවිරෝධී වන්නට විය. ජපන් ෂින්ටෝ විහාර වන්දනාව අනිවාර්ය කෙරිණි. කොරියානු භාෂාව සහ ඉතිහාසය ඉගැන්වීම වැළැක්වීමට පාසල් විෂයමාලා අන්තගාමී ලෙස වෙනස් කෙරිණි. කොරියානු භාෂාව තහනම් කෙරුණු අතර, කොරියානුවන්හට ජපන් නම් වැළඳ ගැනීමට බලකෙරිණි. කොරියානු බසින් පුවත්පත් මුද්‍රණය තහනම් කෙරිණි. නොයෙකුත් කොරියානු සංස්කෘතික නිර්මාණ විනාශ කිරීම හෝ ජපානයට ගෙන යාම සිදු විය. දකුණු කොරියානු රජයේ විමර්ශනයකට අනුව, සංස්කෘතික වස්තූන් 75,311ක් කොරියාවෙන් ගෙනගොස් ඇත.
ඇතැම් කොරියානුවෝ කොරියානු අර්ධද්වීපය අත්හැර මැංචූරියාව සහ ප්‍රිමෝර්ස්කි ක්‍රේ වෙත පලාගියහ. මැංචූරියාවේ කොරියානුවෝ දොංනිප්ගුන් (විමුක්ති හමුදාව) නම් වූ ප්‍රතිරෝධී කණ්ඩායම් නිර්මාණය කළ අතර, ඔවුන් ගරිල්ලා සටන්ක්‍රම උපයෝගී කරගනිමින් ජපන් හමුදාවන්ට පහර දෙමින් චීන-කොරියා දේශසීමාව අවට සැරිසැරූහ. 1940 දශකයේ දී, ඔවුන්ගෙන් සමහරක් ප්‍රතිසංවිධානය වී කොරියානු විමුක්ති හමුදාව ගොඩනගන ලදී. මෙය චීනය සහ අග්නිදිග ආසියාවේ ප්‍රදේශ සමග පක්ෂව කටයුතු කරන ලදී. කොරියානුවෝ දසදහස් ගණනින් ජනතා විමුක්ති හමුදාව සහ ජාතික විප්ලවවාදී හමුදාව සමග සම්බන්ධ වූහ.
දෙවන ලෝක යුද්ධයේ දී, නිවෙස්වල සිටි කොරියානුවන්ට ජපන් හමුදාවන්ට සහාය වීමට සිදු විය. පිරිමින් දසදහස් ගණනින් ජපන් හමුදාවට බලෙන් බඳවා ගැනිණි. චීන සහ කොරියානු කාන්තාවන් හා ගැහැනු ළමුන් 200,000ක් පමණ ජපන් සෙබලුන්ගේ විනෝදය ගෙනදෙන්නියන් සහ ලිංගික වහලියන් ලෙස යොදාගන්නා ලදී. පැරණි කොරියානු "විනෝදය ගෙනදෙන්නියන්" තවමත් තමන්ට වූ පීඩා වෙනුවෙන් ජපන් රජයෙන් වන්දි ඉල්ලා සිටිති.
ආගම සහ දර්ශනය
මින්ජොක් වටා මධ්‍යගත වූ, ජනවාර්ගිකව හෝ ජාතිය අනුව අර්ථ දැක්වූ කොරියානු ජාතිය පිළිබඳ වූ, කොරියානු දේශාභිමානී කථාලේඛනය (Korean nationalist historiography) ඉස්මතු වූයේ විසිවන සියවසේ මුල්භාගයේ ජපන් පාලනයෙන් කොරියානු නිදහස දිනාගැනීමට අවශ්‍ය වූ විද්වතුන් අතරයි. එමගින් ජාතික උපඥානය ජනිත කරවීම අරමුණු කෙරිණි. එහි පළමු යෝජකයා වූයේ, පත්‍ර කලාවේදියකු සහ නිදහස් ක්‍රියාකාරියකු වූ ෂින් චේහෝ (1880-1936) ය. ඔහුගේ විවාදාත්මක ඉතිහාසය නව කියැවීම (දොක්සා සිලොන්) ප්‍රකාශයට පත්කෙරුණේ 1908දී, එනම් කොරියාව ජපානයේ ආරක්ෂක ආරජ්‍යයක් බවට පත්ව වසර තුනකට පසු ය. එමගින් ෂින් අර්ථ දැක්වූයේ කොරියානු ඉතිහාසය යනු කොරියානු අර්ධද්වීපය පමණක් නොව මැංචූරියාවේ විශාල කොටසක් පාලනය කළ දංගුන් දෙවිඳුන්ගෙන් පැවත එන මින්ජොක් නම් වූ ජනවර්ගයේ ඉතිහාසය බවයි. ෂින් සහ පාක් ඉයුන්-සික් (1859–1925) සහ චෝයි නම්-සොන් (1890–1957) වැනි කොරියානු විද්වත්හු, 1910 සහ 1920 දශකවල මෙම තේමාවන් සංවර්ධනයට උරදුන්හ. ඔවුහු අතීතයේ පැවති ක්‍රම දෙකක් වූ: චීනයේ යටත් වැසියකු ලෙස ලෝකය දුටු ජොසොන් කොරියාවේ විද්වත් වංශවතුන්ගේ, නව-කොන්ෆියුසියානුවාදී ඉතිහාසලේඛය සහ කොරියාව පරාධීන සහ සංස්කෘතිකව පසුගාමී රාජ්‍යයක් ලෙස නිරූපිත ජපන් යටත්විජිත ඉතිහාස වාර්තා දෝෂදර්ශනයට ලක්කළහ. මෙම පූර්වයුධ ජාතිකවාදී ඉතිහාසඥයන්ගේ නිර්මාණ, උතුරු මෙන්ම දකුණු කොරියානු පශ්චාත් යුධ ඉතිහාස වාර්තාකරණය හැඩගැස්වීමට බෙහෙවින් ඉවහල් විය. මෙම රාජ්‍ය තන්ත්‍රයන් දෙකෙහිම චින්තනයේ වෙනස්කම් තිබුණ ද, 1960 දශකයේ සිට මෙම රටවල් දෙකෙහිම ඉතිහාසලේඛන ජාතිකවාදී මුහුණුවරක් ගත්තේ ය.
ආසියාවේ රෙපරමාදු (එවැන්ජලිකවාදී) ක්‍රිස්තියානි මිෂනාරි ව්‍යාපාරය වෙනත් කිසිදු ප්‍රදේශයකට වඩා කොරියාව තුළ බෙහෙවින් සාර්ථකව සිදු විය. ඇමරිකන් ප්‍රෙස්බිටීරියානුවන් සහ මෙතෝදිස්තවාදීන් 1880 දශකයේ පැමිණි අතර ඔවුන්ව හොඳින් පිළිගනු ලැබිණි. මේ කාලයේ කොරියාව පැවතියේ ජපන් පාලනය යටතේයි. ජපන් භාෂාව සහ ෂින්ටෝ ආගම ව්‍යාප්ත වීමට විරුද්ධව, කිතුදහම ජාතිකවාදීන්ගේ මූලධර්මයක් ලෙස සැලකිණි. 1914දී මිලියන 16ක ජනයා අතුරින්, 86,000ක් ප්‍රොතෙස්තන්ත ආගමිකයන් වූ අතර, 79,000ක් කතෝලිකයන් විය. 1934වන විට, එම සංඛ්‍යාව 168,000 සහ 147,000ක් විය. මේ අතුරින් ප්‍රෙස්බිටීරියන් මිෂනාරිවරුන් විශේෂයෙන් සාර්ථක විය. ප්‍රොතෙස්තන්තවරු කොන්ෆියුසියානු පාරම්පරික චාරිත්‍ර සඳහා ආදේශක ලෙස කොන්ෆියුසියානු-පදනම් වූ ක්‍රිස්තියානි අවමංගල චාරිත්‍ර හඳුන්වා දුන්හ.
බෙදීම සහ කොරියානු යුද්ධය (1945–1953)
1943 නොවැම්බර් 22, කයිරෝ සම්මුතිය අනුව, "යථා කාලයේ දී කොරියාව නිදහස් සහ ස්වෛරී රාජ්‍යයක් බවට පත්වනු ඇත” යනුවෙන් එකඟ විය; 1945 පෙබරවාරි මස යාල්ටාහි පැවති රැස්වීමක දී, කොරියාව වෙනුවෙන් සිව්-බල භාරකාරීත්වයක් ස්ථාපනයට එකඟත්වය පල විය. 1945 අගෝස්තු 9, සෝවියට් යුධටැංකි සයිබීරියාවේ සිට උතුරු කොරියාව වෙත ඇතුළු විය. 1945 අගෝස්තු 15, ජපානය මිත්‍ර හමුදාවන්ට යටත් විය.
කොන්දේසි විරහිතව ජපානයේ යටත් වීම, ලෝක දේශපාලන, සහ චිව්තන ක්ෂේත්‍රයේ විපර්යාසයක් සඳහා හේතු විය. මෙය කොරියාව කලාප දෙකකට බෙදීමට හේතු විය. 1945 සැප්තැම්බර් 8සිට එම බෙදීම සිදු වූ අතර, අර්ධද්වීපයේ දකුණු කොටස එක්සත් ජනපද සහාය ලද අතර සෝවියට් සංගමය උතුරු කොටසට සහාය දැක්වී ය. සමාජවාදී ස්වරූපයක් ඇති බවට වූ ඇමරිකානු මතය නිසා ප්‍රාදේශීය රජය නොසලකා හැරිණි. මෙම බෙදීම තාවකාලික එකක් ලෙස සැලකුණු අතර, එහි ජනයා එක්සත් කර එක්සත් කොරියාවක් ගොඩනැගීමට පළමු උත්සාහය, එක්සත් ජනපදය, එක්සත් රාජධානිය, සෝවියට් සංගමය, සහ චීන සමූහාණ්ඩුව විසින් දරන ලදී.
1945 දෙසැම්බර් මස, කොරියාවේ අනාගතය පිළිබඳ සාකච්ඡා කිරීම සඳහා සමුළුවක් මොස්කව් නුවර පැවැත්විණි. පස් අවුරුදු භාරකාරීත්වයක් පිළිබඳ සාකච්ඡා වූ අතර, ඒකාබද්ධ සෝවියට්-ඇමරිකන් කොමිසමක් ස්ථාපිත කෙරිණි. කොමිසම සෝල්හි පැවැත්වුණ ද, ජාතික රජයක් ස්ථාපනය පිළිබඳ නොයෙකුත් අවහිරතාවන් ඇති විය. 1947 සැප්තැම්බර් මස, විසඳුමක් නොවූ හෙයින්, එක්සත් ජනපදය විසින් මෙම කොරියානු ප්‍රශ්නය එක්සත් ජාතීන්ගේ මහා සම්මේලනය වෙත ඉදිරිපත් කළේ ය.
සීතල යුද්ධයේ දේශපාලන පසුබිමත් සමග, ඒකාබද්ධ, නිදහස් කොරියාවක් සඳහා වූ අවශ්‍යතාව වියැකී ගියේ ය. ප්‍රති-කොමියුනිස්ට්වාදීන් භාරකාරීත්ව සැලසුමට දැක්වූ විරෝධය, 1948දී ආර්ථික, දේශපාලන සහ සමාජ අංශවලින් එකිනෙකින් වෙනස් වූ නව රාජ්‍ය දෙකක් බිහිවීමට හේතු විය. 1948 දෙසැම්බර් මස 12වන දින, එක්සත් ජාතීන්ගේ මහා මණ්ඩලයේ දී, කොරියානු සමූහාණ්ඩුව කොරියාවේ එකම නීත්‍යානුකූල රජය ලෙස ප්‍රකාශ කෙරිණි.
1950 ජූනි 25දින, රක්සත් රාජ්‍යයක් බිහිකිරීමේ අරමුණින් උතුරු කොරියාව දකුණ ආක්‍රමණය කිරීම සඳහා 38වන සමාන්තර රේඛාව කඩකිරීම නිසා කොරියානු යුද්ධය ඇති විය. යුද්ධයෙන් පසු 1954 ජිනීවා සමුළුව එක්සත් කොරියාවක් සඳහා විසඳුමක් ලබාදීමට අපොහොසත් විය.
බෙදුණු කොරියාව (1953–වර්තමානය)
ඇමරිකානු සහාය සහ බලපෑම ඇතිව සිංමන් රීගෙන් ඇරඹී පීඩාකාරී රජයන් මාලාවක් දකුණු කොරියාවේ බලයට පත් විය. 1987දී මෙම රට ක්‍රමයෙන් වෙළඳපොල දිශාගත ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදී රාජ්‍යයක් බවට පත් විය. ප්‍රතිසංස්කරණ සඳහා පැවති ජනප්‍රිය ඉල්ලීම නිසා, එහි ආර්ථිකය ශීඝ්‍රයෙන් වර්ධනය වී 2000 දශකය වන විට සංවර්ධිත ආර්ථිකයක් බවට පත් විය. සෝවියට් බලපෑම නිසා, උතුරු කොරියාව ප්‍රවේණික නායකත්වයක් සහිත සමාජවාදී රජයක් ස්ථාපනය කළේ ය. මෙය චීනය සහ සෝවියට් සංගමය සමග බැඳී පැවතිණි. 1994 සිය මරණය තෙක්ම, කිම් ඉල්-සුං රටේ අසහාය නායකයා බවට පත් වූ අතර ඔහුගෙන් පසුව ඔහුගේ පුත් කිම් ජොං-ඉල් බලයට පත් විය. 2011දී සිය පියා වූ කිම් ජොං-ඉල්ගේ මරණින් පසු, ඔහුගේ පුත් කිම් ජොං-උන් රටේ නායකත්වයට පත් විය. 1991දී සෝවියට් සංගමය බිඳවැටීමත් සමග, උතුරු කොරියානු ආර්ථිකය බෙහෙවින් පරිහානියට පත් විය. එම රට අදටත් අන්තර්ජාතික ආහාර ආධාර, සහ චීනය සමග වෙළඳාම මත දැඩිව රඳාපවතියි.
පශ්චාත්-යුධ සමය සඳහා උතුරු කොරියාවේ ඉතිහාසය සහ දකුණු කොරියාවේ ඉතිහාසය බලන්න.
ග්‍රන්ථ නාමාවලිය
පොත් පෙළගස්වා ඇත්තේ කතුවරයාගේ පවුල් නාමය, එනම් ඉංග්‍රීසි බසින් කියැවෙන අවසන් නාමය... අනුපිළීවෙලට වන අතර කොරියානු නමක නම් මුලින් කියැවෙන කොටස අනවයි.
මහා පරිගණකය
thumb|හනීවෙල් - බුල් DPS 7 මේන්ෆ්‍රේම්, සර්කා (circa) 1990
මේන්ෆ්‍රේම් (සාමාන්‍ය ව්‍යවහාරයේ දී බිග් අයන් ලෙස හඳුන්වයි) යනු සංගණන, කර්මාන්ත හා පාරිභෝජක දත්ත, ERP හා මූලය ගණුදෙණු සැකසීම වැනි අති විශේෂ යෙදුම් සඳහා විශාල ආයතන විසින් යොදා ගන්නා පරිගණකයි. මෙම වදන ඇති වී තිබෙන්නේ මුල් කාලීන මේන්ෆ්‍රේම් වලිනි. මන්ද ඒවා අසුරා තිබුණේ කාමර ප්‍රමාණයේ ඇසුරුම්වල අන්තර්ගත වූ සුපිරි ගණයේ වාණිජ යන්ත්‍ර බල සම්පන්න බවින් අඩු ඒවා‍යින් වෙන් කර දැක්වීමට මෙම වදන භාවිතා විය. වර්තමාන භාවිතයේ දී මෙම වදන යෙදෙන්නේ 1965 දී මුලින්ම හඳුන්වා දුන් IBM සිස්ටම් 360 සමඟ ගැලපෙන පරිගණක හැඳින්වීමටය. (IBM සිස්ටම් z10 is IBM's හි නවතම නිපැයුමයි) වෙනත් ලෙසකින් සමාන ක්‍රියාකාරීත්වයෙන් යුත් නමුත් IBM සිස්ටම් 360 මත පදනම් නොවූ පද්ධති සේවාදායක (servers) ලෙස හඳුන්වනු ලැබේ. කෙසේ නමුත් මේන්ෆ්‍රේම් හා සේවා දායක යන දෙක පර්යාය තුල්‍යාර්ථක නොවේ. (සේවාදායක සත්කාරක බලන්න) පැරණි (ප්‍රී -වෙබ්) සේවාදායක තාක්ෂණය සමඟ ගැලපෙන හෝ එමඟින් ව්‍යුත්පන්න වූ සිස්ටම්/360 සමඟ නොගැලපෙන සමහරක් පද්ධති මේන්ෆ්‍රේම් ලෙස සැලකේ. මේ සඳහා බුරෝ(ග්)හ්ස් (Burroughs) විශාල පද්ධති, UNIVAC 1100/2200 ශ්‍රේණියේ පද්ධති හා පී-සිස්ටම්/360 IBM 700/7000 ශ්‍රේණිය ද ඇතුළත් වෙයි. බොහෝමයක් මහා පරිමාණ පරිගණක සැලසුම් නිර්මාණය වූයේ 1960 කාල වකවානුවේ දීය. බොහොමයක් විශාල පරිගණක පදනම් වූයේ එම සැලසුම් මතය. එය වෙනස් වූයේ 1990 කාලයේ වෙබ් සත්කාරකවල පැමිණීමත් සමඟය. (අවධානය දිනා ගන්නා දෙය නම් ස්විට්සර්ලන්තයෙන් පිට ධාවනය වූ ප්‍රථම වෙබ් සේවාදායකය ධාවනය වූයේ 1990 තරම් මුල් කාලයේ ස්ටැන්ෆර්ඩ් විශ්ව විද්‍යාලයේ මේන්ෆ්‍රේම් එකක් වීමයි. විස්තර සඳහා විශ්ව විසිරි වියමනේ ( World Wide Web) හි ඉතිහාසය බලන්න. 1970 හා 1980 කාලයේ මතු වූ මිනි පරිගණක මෙහෙයුම් පද්ධති හා සැලසුම් කිහිපයක් විය. නමුත් ඒවා මේන්ෆ්‍රේම් ලෙස නොසැලකේ. (UNIX බිහි වූයේ මිනි පරිගණක මෙහෙයුම් පද්ධතියක් ලෙසය. එය වසර කිහිපයක් තිස්සේ දියුණු වෙමින් මේන්ෆ්‍රේම් ගතිගුණ කිහිපයක් දැරීමට තරම් සුදුසු තත්වයකට පත්ව ඇත) 1960 දී අර්ථ දක්වන ලද මේන්ෆ්‍රේම් ගතිගුණ බොහොමයක් ප්‍රකාශයට පත් කරන ලදී. නමුත් එම ගති ගුණ බොහොමයක් පුළුල් වී වර්තමානයට විකසනය වී ඇත.
References
http://en.wikipedia.org/wiki/Mainframes ප්‍රවර්ගය:පරිගණක විද්‍යාව
ශුක්රා මුනාව්වර්
ශුක්රා මුනාව්වර් යනු ශ්‍රී ලාංකික පාසල් සිසුවියක් සහ ක්‍රියාකාරිනියකි.
දේශීය රූපවාහිනී නාලිකාවක ‘කවුද කෝටිපතියෙකු වීමට කැමති’ යන ශ්‍රී ලංකා අනුවාදයේ මුනාව්වර් ප්‍රසිද්ධියට පත්විය. ඇය වයස අවුරුදු 17 දී පාසැල් යන ගැහැණු ළමයෙකු ලෙස මෙම ප්‍රසංගයට සහභාගී වූවාය.
COVID-19 හේතුවෙන් මියගිය මුස්ලිම්වරුන් භූමදානය කිරීම සම්බන්ධයෙන් ශ්‍රී ලංකාවේ ආතතීන් මධ්‍යයේ දේශප්‍රේමය, ඇගේ ආකර්ශනීය බුද්ධිමත් මනුෂ්‍යත්වය සහ විශිෂ්ට ආකල්ප කෙරෙහි ඇය පුළුල් මාධ්‍ය අවධානයක් දිනා ගත්තාය.
2021 ජනවාරි 23 වන දින, සිරා ටීවී හි ලක්ෂපති වැඩසටහනේ ශ්‍රී ලංකා අනුවාදය වන ‘කවුද කෝටිපතියෙකු වීමට කැමති’ චිත්‍රපටයේ ත්‍යාගය මිලියන 2 ක් දිනා ගත්තාය.
ඇමරිකාවන්
ඇමරිකාවන්, හෝ ඇමරිකානු මහාද්වීපය,  යනු  නව ලෝකය ලෙසින්ද හැඳින්වෙන, බටහිර අර්ධගෝලයෙහි භූමිප්‍රදේශයන් වෙති. උතුරු ඇමරිකාව සහ දකුණු ඇමරිකාව යන මහාද්වීපයන් හා, ඒවාට ආශ්‍රිත  දිවයින්ද අඩංගුව, ඒවා පෘථිවියේ මුළු පෘෂ්ඨ වර්ගප්‍රමාණයෙන්  8.3% ක් ආවරණය කරයි (එහි භූමි වර්ගප්‍රමාණයෙන් 28.4% ක්). භූ-ලක්ෂණ අභිභවනය කරන්නේ, බටහිර වෙරළ ඔස්සේ දිවෙන දිගු කඳු දාමයක් වන, ඇමරිකානු කෝඩිලේරාව විසිනි. ඇමරිකාවන්හී වඩාත් පැතැලි නැගෙනහිර පෙදෙස අභිභවනය කරන්නේ, ඇමේසන්, මිසිසිපි, සහ ලප් ලාටා වැනි විශාල ගංගා ද්‍රෝණි වලිනි. උතුරු-දකුණු දිශානතියට ප්‍රමාණයක් පුරා පැතිරෙන ඇමරිකාවන් හරහා, දේශගුණය සහ පරිසර විද්‍යාව දැඩි ලෙසින් විචලනයට භාජනය වීම, උතුරු කැනඩාවෙහි,  ග්‍රීන්ලන්තයෙහි, සහ ඇලස්කාවෙහි  ආක්ටික් තුන්ද්‍රා සිට,  මධ්‍යම ඇමරිකාවෙහි  සහ  දකුණු ඇමරිකාවෙහි  නිවර්තන වැසි වනාන්තර දක්වා ව්‍යාප්තිය කුලින් පිළිබිඹු වෙයි.
ආශ්‍රිත
ප්‍රවර්ගය:ඇමරිකානු මහාද්වීපය ප්‍රවර්ගය:මහාද්වීප
PAL
thumb|right|500px|රටවල් අතර රූපවාහිනි කේතීකරණ සම්මතය,<font style="color:blue;">PAL භාවිතා කරන රටවල් නිල් වර්ණයෙන් දක්වා ඇත.
තාක්ෂණික විස්තර
PAL හා NTSC පද්ධති වල මූලික සිද්ධාන්ත එක හා සමාන වේ. මෙහිදී දත්ත ‍රැගෙන යන සෘජුකෝණී විස්තාර පාලනය කරන උපවාහකය, සංයුක්ත වීඩියෝ පාදම් කලාප සංඥාවක් තැනීමට ප්‍රදීප්ත වීඩියෝ වට (Luminance Video) එකතු කරයි. NTSC වල 3.58 MHz (3.58 මෙගා හර්ට්ස්) උපවාහක සංඛ්‍යානයට සාපේක්ෂව PAL වල සංඛ්‍යාතය 4.43 MHz වේ. SECAM පද්ධතිය අනික් අතින්, එහි වර්ණ ප්‍රවාහකය ලෙස සංඛ්‍යාත පාලක ක්‍රමයක් යොදාගනී.
"කලාප මාරුකරන මාර්ග" (Phase alternating Line) මඟින් රූපවාහිනී දත්තවල කලාප කොටසේ සංඥා අනිකුත් මාර්ග සමඟ ප්‍රතිවර්තනය කිරීම විස්තර කරයි. කලාප වැරදි (Phase errors) අවලංගු කිරීම මඟින් සංඥා සම්ප්‍රේෂණය නිවැරදි කිරීම ස්වයංක්‍රීයාව සිදුකරයි. NTSC වලට සාපේක්ෂව වර්ණ කලාප පෙරලන මාර්ග බොහෝවිට PAL හෝ කලාප වෙනස්කරන මාර්ග නම් කරයි. කලින් පැවති PAL පතිග්‍රාහක එම අවලංගු කිරීමට මනුෂ්‍ය ඇසේ දෝෂ මත රඳා පැවති අතර කෙසේවුවත් මෙය පනාවක් වැනි (comb-like effect) බලපෑමක් විශාල කලාප වැරදි මත ඇතිකලේය. මෙලෙස දැනට පවතින බෙහෝ ග්‍රාහක Chrominance (වර්ණවල ආලෝකයේ ගුණය) delay line (ප්‍රමාද මාර්ග) භාවිතා කරන අතර, ඒවා වර්ණ දත්ත සංදර්ශනවල හැම තීරුවකම සංචිත කර තබා ගන්නා අතර පින්තූර කාලය පවත්වාගෙන යාමටද ඉවහල් වේ. මෙහි බලපෑම වනුයේ කලාප වැරදි සංතෘප්තවීම වෙනස්වීමට හේතු වේ. මෙය NTSC පද්ධතිවලට සැසඳීමේදී අඩු ය. NTSC පද්ධතිවලට සාපේක්ෂව වර්ණ විභේදනය අඩු වන අතර මිනිස් ඇසේ විභේදනය PAL වල දීප්ත විභේදනයට වඩා බොහෝ ලෙස අඩු නිසා මෙම බලපෑම එතරම් නොපෙනේ. NTSC, PAL හා SECAM යන හැම පද්ධතියකම chrominance කලාප පළල (තිරස් වර්ණ දත්ත) දීප්තිමත් සංඥා වලට සාපේක්ෂව විශාල ලෙස අඩුවේ.
G පද්ධතියක ප්‍රේක්ෂාවලිය (කලාප IV හා V) (වර්ණ PAL හෝ SECAM රූපවාහිනී චැනල)
4.43361875 MHz සංඛ්‍යාතයක් ඇති වර්ණ වාහකය ඇතිවීමට 288.75 වර්ණ‍හෝරාවට/තීරුවකට හා 25 Hz (බාදා වැලැක්වීමේ සංඛ්‍යාතය) එකතුව බලපායි. සංඛ්‍යාතය 15625 Hz බැවින්, වර්ණ ප්‍රවාහක සංඛ්‍යාතය මෙම සමීකරණයෙන් ගණන් කරයි. 4.43361875 MHz = 283.75 x 15625 Hz + 25 Hz
CVBS යනු සංකේතනාමයකි. එය "සංයුක්ත වීඩියෝ පදනම් කලාප සංඥා" හැඟවීමට භාවිතා නොකරයි. CVBS ඇත්ත වශයෙන්ම සංයුක්ත වීඩියෝ වල මූලික සිද්ධානත් වන C (Chroma - වර්ණ ආලෝක ගුණය V(Video - වීඩියෝ), B(Burst - පැලීම්), S (Sync - සමමුහුර්ත කරණය) වල එකතුවයි.
රූපවාහිනී - PAL සම්මතයේ ඉතිහාසය
1950 දී පමණ බටහිර යුරෝපීය රටවල්වල වර්ණ රූපවාහිනී ප්‍රචාරණය කිරීමට සැලසුම් කිරීමේදී ගැටලුවක් ඇතිවිණි. එනම් දැනට පවතින ඇමරිකානු NTSC සම්මතය යුරෝපීය ජව ජාලවල 50Hz AC සංඛ්‍යාතයට නොගැලපීමයි.මීට අමතරව NTSC පරිපූර්ණ සම්ප්‍රේෂණ තත්ත්වවලට වඩා අඩු තත්ත්ව යටතේදී වර්ණ සංයෝග ආකාරයේ වෙනස් කිරීම ඇතුළත්ව දුර්වලතා කිහිපයක් පෙන්නුම් කරන ලදී. එම හේතු නිසා SECAM හා PAL සම්මතවල දියුණු වීම ආරම්භ විණි. මෙහි අරමුණ වූයේ 50Hz රූප සංඛ්‍යාතයකින් හා NTSC ට වඩා හොඳ වර්ණ රූපවලින් යුත් වර්ණ ටීවී සම්මතයක් සපයා දීමයි.
PAL ජර්මනියේ ටෙලිෆන්කන් හි වෝල්ර් බ්රච් විසින් නිපදවන ලදී. ආකෘතියේ ප්‍රථම එළි දැක්වීම 1963 දී සිදු කළ අතර ප්‍රථම විකාශනය 1967 දී එක්සත් රාජධානියේ දී හා ජර්මනියේ දී ආරම්භ විය.
ටෙලිෆන්කන් ආයතනය පසුව ප්‍රංශ ඉලෙක්ට්‍රොනික නිෂ්පාදකයකු වූ තොම්සන් විසින් මිළට ගන්නා ලදී. තවද තොම්සන් විසින් SECAM සම්මතය හිමි කම්පැනි, ජෙනරල් ඩි ටෙලිවිෂන් ආයතනය ද මිළට ගන්නා ලදී.පළමු යුරෝපීය වර්ණ රූපවාහිනී සම්මතය වූයේ මෙම SECAM සම්මතයයි.එය හේනරි ඩි ෆ්රාන්ස් නිර්මාණය කරන ලදී. තොම්සන් එම ආයතනයට සම්බන්ධ වීමට පෙර NTSC නම් ඉලෙක්ට්‍රොනික උපාංග සඳහා වූ RCA වර්ගයේ සම අයිතිකරු ද වූහ.
PAL යන වදන අවිධිමත් ලෙස බහුලව භාවිතා කරන්නේ 625-line/ 50Hz (576i, මූලිකව යුරෝපීය) රූපවාහිනී පද්ධති හැඳින්වීමට හා 525-line/60Hz (480i මූලිකව උතුරු ඇමරිකානු/මධ්‍යම ඇමරිකානු/ජපාන) NTSC පද්ධතිවලින් වෙන් කොට දැක්වීමටය. ඒ අනුව DVD ද PAL හෝ NTSC ලෙස (අවිධිමත්ව රේඛා ගණනයට හා රාමු ශීඝ්‍රතාවයට අදාළ වේ) ලේබල්ගත කර ඇති නමුත් තාක්ෂණික වශයෙන් යුරෝපානු තැටිවල PAL කොටස්වලින් යුත් වර්ණ නැත. මෙම භාවිතය මඟින්, පරිශීලකයන් PAL යන්නෙහි අර්ථය ලෙස රූපවල විභේදක බලය යන්න පිළිගැනීමට ඔවුන් යොමු කරන නමුත් එය එසේ නොවේ. PAL වර්ණ පද්ධති ඕනෑම විභේදක බලයක් හා රාමු ශීඝ්‍රතාවයක් සමඟ සම්බන්ධව භාවිතා කළ හැකි අතර එවැනි සම්බන්ධතා බොහෝමයක් පවතී. සන්සන්දනාත්මක ලෙස NTSC මඟින් වීඩියෝ මාර්ගය හා රාමු ආකෘතිය අර්ථ දක්වයි.
නල්ලූර් මැතිවරණ කොට්ඨාසය
නල්ලූර් මැතිවරණ කොට්ඨාසය  මාර්තු 1960 සහ පෙබරවාරි 1989 අතරතුර  ශ්‍රී ලංකාවෙහි  මැතිවරණ කොට්ඨාස අතුරින් එකක් විය. මෙම මැතිවරණ කොට්ඨාසය නම් ලද්දේ උතුරු පළාතේ යාපනය දිස්ත්‍රික්කයේ,  නල්ලූර් නගරය අනුව යමිනි. මාර්තු 1960 හිදී යාපනය මැතිවරණ කොට්ඨාසයෙහි නැගෙනහිර පෙදෙසින් කොටසක් කඩා වෙන් කොට මෙම කොට්ඨාසය තැනිණි. ශ්‍රී ලංකාවේ 1978 ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථාව විසින්  පාර්ලිමේන්තු මන්ත්‍රීවරුන් තෝරා පත්කර ගැනුම සඳහා සමානුපාතික නියෝජන මැතිවරණ ක්‍රමය හඳුන්වාදෙන ලදි. එවිට පැවැති බොහෝ දුරට ඒක-මන්ත්‍රී මැතිවරණ කොට්ඨාස වූ කොට්ඨාස 160 වෙනුවට බහු-මන්ත්‍රී මැතිවරණ කොට්ඨාස 22 ක් ඇති කරන ලදි. සමානුපාතික නියෝජනය යටතේ පැවැත්වුණු පළමු මැතිවරණය වන 1989 මහා මැතිවරණයේදී නල්ලූර් මැතිවරණ කොට්ඨාසය වෙනුවට  යාපනය බහු-මන්ත්‍රී මැතිවරණ කොට්ඨාසය  ආදේශ කරනු ලදුවත් බහු-මන්ත්‍රී මැතිවරණ කොට්ඨාසය තුළ ඡන්ද කොට්ඨාසයක් ලෙස නල්ලූර් දිගටම පවතියි.
1960 (මාර්තු) පාර්ලිමේන්තු මහා මැතිවරණය
19 මාර්තු 1960 දිනදී පැවැත්වුණු සතරවන පාර්ලිමේන්තු මැතිවරණයෙහි මෙම මැතිවරණ කොට්ඨාසය සඳහා ප්‍රතිඵල:
1960 (ජූලි) පාර්ලිමේන්තු මහා මැතිවරණය
20 ජූලි 1960 දිනදී පැවැත්වුණු පස්වන පාර්ලිමේන්තු මැතිවරණයෙහි මෙම මැතිවරණ කොට්ඨාසය සඳහා ප්‍රතිඵල:
1965 පාර්ලිමේන්තු මහා මැතිවරණය
22 මාර්තු 1965 දිනදී පැවැත්වුණු  හයවන පාර්ලිමේන්තු මැතිවරණයෙහි මෙම මැතිවරණ කොට්ඨාසය සඳහා ප්‍රතිඵල:
1970 පාර්ලිමේන්තු මහා මැතිවරණය
27 මැයි 1970 දිනදී පැවැත්වුණු සත්වන පාර්ලිමේන්තු මැතිවරණයෙහි මෙම මැතිවරණ කොට්ඨාසය සඳහා ප්‍රතිඵල:
ආශ්‍රිත
ප්‍රවර්ගය:ශ්‍රී ලංකාවේ පැරණි මැතිවරණ කොට්ඨාස ප්‍රවර්ගය:යාපනය දිස්ත්‍රික්කය
කනිෂ්ක රෆෙල්
කනිෂ්ක ද සිල්වා රෆෙල් (උපත 1964 නොවැම්බර් 6) යනු ශ්‍රී ලාංකික සම්භවයක් ඇති බ්‍රිතාන්‍යයේ උපන් ඕස්ට්‍රේලියානු ඇංග්ලිකන් රදගුරුවරයෙකි, ඔහු 2021 මැයි 28 සිට සිඩ්නි හි ඇංග්ලිකන් අගරදගුරු ලෙස සේවය කර ඇත. ඔහු මීට පෙර 2016 පෙබරවාරි 4 සිට සිඩ්නි හි ශාන්ත ඇන්ඩෘ ආසන දෙව්මැදුරේ 12 වන පීඨාධිපතිවරයා ලෙස ඔහු අගරදගුරු ලෙස සේවය කළේය.
මුල් ජීවිතය සහ අධ්‍යාපනය
1964 නොවැම්බර් 6 වන දින එංගලන්තයේ ලන්ඩන්හිදී ශ්‍රී ලාංකික දෙමව්පියන්ට, පියා තේ වතු අධීක්ෂක ලොරෙන්ස්ට සහ මව වෛද්‍යවරියක වූ ලීලාමනීට දාව රෆෙල් උපත ලැබීය. ඔවුන් කෙටි කාලයකට කැනඩාවට ගිය නමුත් අධික ශීතල බව දැක 1972 දී ඔස්ට්‍රේලියාවට සංක්‍රමණය විය.
වෙනත් භූමිකාවන්
රෆෙල් තවත් භූමිකාවන් ගණනාවක් දරයි, ඒවා අතර:
පෞද්ගලික ජීවිතය
රෆෙල් කයිලි සමඟ විවාහ වී සිටින අතර ඔහුට දියණියන් දෙදෙනෙක් සිටී.
පරිසරවේදය - උප ප්‍රභේද
පාරිසරික විද්‍යාවේ - උප ප්‍රභේද
රූපය -පාරිසරික විද්‍යාඥයෙක් ජල නියැදි ලබා ගැනීම
වායුගෝලීය විද්‍යාවන්:- පෘථිවියේ පිටත වායුමය ස්ථරය හා වෙනත් පද්ධති අතර ඈති අන්තර් සම්බන්ධතාව අවධාරණය කරන නව සංසිද්ධි විද්‍යාව අධ‍යනය කිරීමයි. වායුගෝලීය විද්‍යාවන්ට කාළගුණ විද්‍යාත්මක අධ‍යයනයන්, හරිතාගාරවායු සංසිද්ධිය, වායු දූෂකවල වායුගෝලීය සංසරණය ආදර්ශනය, ශබ්ද දූෂණයට අදාළ හඩ ප්‍රචාරණ සංසිද්ධි සහ ආලොක දූෂණය පවා ඈතුළත්වේ.
උදාහරනයක් ලෙස ගෝලීය උණුසුම්වීමේ සංසිද්ධිය ගතහොත් භෞතික විද්‍යාඥයින් විසින් වායුගෝලීය සංසරණය හා අධොඅරක්ත  කිරණ සම්ප්‍රේෂණය සඳහා පරිගණක අදර්ශණ නිර්මාණය කරයි,රසායන විද්‍යාඥයින් වයුගොඅලයේ ඈති රසායන ද්‍රව‍්‍ය  වට්ටෝරු හා ඒවායේ ප්‍රතික්‍රියා පිළිබඳ අධ‍්‍යයනය කරයි. ජීව විද්‍යාඥයින් කාබන්ඩයොක්සයිඩ් ප්‍රවාහයට සතුන්ගෙ හා    ශාකවල දායකත්වය      පරීක්ෂා කරයි. කළගුණ විද්‍යාඥයින් වායුගෝලීය ගති විද්‍යාව තේරුම් ගැනීමේදී අමතර පෘථුල බවක් එක්කරයි. පරිසර විද්‍යාව :- එකිනෙකට සබෑඳි ගහන අතර හෝ ගහනයක් තුල ගති විද්‍යාව දර්ශීය ලෙස විශ්ලේෂණය කිරීමයි.මෙම අධ‍්‍යයනය, අවධානමට ලක්වූ විශේෂ, විලෝපික/ගොදුරු අන්තර් ක්‍රියා, වාසභූමි, පරිසර දූෂක වලින් ගහණවලට සිදුවෙන බලපෑම් හෝ යෝජිත ඉඩම් සංවර්ධණ ක්‍රියවලියක් නිසා විශේෂ  වල ජීව්‍යතාවයට සිදුවෙන බලපෑම් විශ්ලෙෂණය ආදියට යොමුවේ.
බලපෑම් එකක් හෝ වැඩිගණනක් මගින් පීඩාවට  පත් පරිසර පද්ධතියක් අන්තර්ක්ෂේත්‍රියව අධ‍්‍යයනය කිරීමෙදී එයට එකිනෙකට සම්බන්ධ පරිසර විද්‍යා යොජිත අංශ කිහිපයක් ඇතුලත් විය හැකිය.උදාහරණයක් ලෙස කර්මාන්ත සංවර්ධණ ක්‍රියාවලියක් පිහිටුවන මෝයක් අවට සිදුකරන අධ‍්‍යයනයකදී එක්තර විශේෂයකට ජල හා වායු දූෂණය මඟින් බලපෑම් එල්ලවිය හැකිබව පරීක්ෂාකෙරේ.මෙම අධ්‍යයනයට ජීව විද්‍යාඥයින් සත්ව ශාක පිළිබඳ විස්තර කරනුලබයි.රසායන විද්‍යාඥයින් ජලය දූෂක වගුරට පරිවහනය කිරීම පිළිබඳව අධ‍යයනය කරනු ලබයි.හෞතික විද්‍යාඥයින් වායු දූෂක විමෝචනය පිළිබඳව අධ‍යයනය කරනු ලබයි.භූ විද්‍යාඥයින් විසින් වගුරෙහි ඇති පස් පිළිබඳව  හා බොක්ක ආශ්‍රිතව ඇති මඩ පිළිබඳව   තේරුම් ගැනීමට අධාර කරණු  ලබයි.
පාරිසරික රසායන විද්‍යාව:- යනු පරිසරයේ පවතින රසායන වෙනස්කම් පිළිබඳ අධ‍්‍යයනයයි.අධ‍්‍යයනය කරන ප්‍රධාන ක්ෂේත්‍ර වලට පස දූෂණය හා ජල දූෂණයද අයත්ය.අධ‍්‍යයනය කරන මාතෘකා අතරට පරිසරයේ රසායනික හායනය, රසායනික ද්‍රව‍ය වල බහු-අවධි පරිවහනය.(උදාහරණයක් ලෙස විලක ඇති ද්‍රාවකයක් වායුගොඅලයට ඇතුල්වූ විට වායු දූෂකයක් ලෙස ක්‍රියා කිරීමා සහ ජීවීන් හත රසායනික ද්‍රව‍ය වලින් සිදුවෙන    බලපෑම් අයත්වේ.
උදාහරණයක් ලෙස අධ‍්‍යයනයක් ගත් විට කාන්දු වෙන ද්‍රාවක ටැංකියක ද්‍රාවක, පසට එක්වී වඳවීයාමේ තර්ජනයට ලක්වූ උභය ජීවීන්ගේ වාසස්ථානයකට  ඇතුළුවේ.
භෞතික විද්‍යාඥයින් පස දූෂණය වන ප්‍රමාණය මතුපිටින් ප්‍රවාහය වන ද්‍රාවක ප්‍රමාණය, අවබෝධ කරගැනීමට පරිගණක ආදර්ශ තැනිය යුතුය.රසායන විද්‍යාඥයින්  එක් එක් පස් වර්ග සමග ද්‍රාවකය ඇති කරගන්නා අණුක බන්ධන පිළිබඳව විශ්ලෙෂණය කළ යුතුය. ජීව විද්‍යාඥයින් වඳවීමේ තර්ජනයට ලක්වූ උභයජීවියාගේ ආහාර වන ජලාශයේ වසය කරන copepods‚ ශාකවර්ග හා පසෙහි ජීවත්වන සන්ධිපාදකයින් මත ඇතිවන බලපැඇම පිළිබඳව අධ‍යයනය කළයුතුය.
ඇපලෝ 8
ඇපලෝ 8 යනු පහළ පෘථිවි කක්ෂයෙන් ඉවතට ගමන් කළ ප්‍රථම මිනිසුන් සහිත අභ්‍යාවකාශ ගමන විය. එමෙන්ම පෘථිවිය හැර වෙනත් අභ්‍යාවකාශ වස්තුවකට (චන්ද්‍රයාට) ළඟා වූ ප්‍රථම මිනිසුන් සහිත අභ්‍යාවකාශ ගමන එය විය. එහි ත්‍රිපුද්ගල කණ්ඩායමෙහි වූ කමාන්ඩර් ෆෑන්ක් බොර්මන් විධාන මොඩියුලයේ නියමු ජේම්ස් ලොවෙල් හා චන්ද්‍ර මොඩියුලයේ නියමු විලියම් ඇන්ඩර්ස් සඳෙහි නොපෙනෙන පෙදෙස දැක ගත් ප්‍රථම මිනිසුන් තිදෙනා වුහ. මෙම මෙහෙයුමට සැටර්න් 5 රොකට්ටුවේ මිනිසුන් සහිත ප්‍රථම පිටත්වීම ඇතුළත් වූ අතර මෙය ඇපලෝ වැඩසටහනේ මිනිසුන් සහිත දෙවන මෙහෙයුම විය.
මුල්වරට අඩු පහත් පෘථිවි කක්ෂයක චන්ද්‍ර මොඩියුල හා විධාන මොඩියුල පරීක්ෂණයක් ලෙස ඇරඹි මෙම මෙහෙයුම 1968 අගොස්තු මස දී චන්ද්‍ර ගමනක් දක්වා දික්විය. එයට හේතුව වූයේ ගමන සඳහා සැලසුම් කර තිබූ චන්ද්‍ර මොඩියුලය පමා වීමයි. නව මෙහෙයුම් කාලසටහන,ක්‍රියාවලි හා පුද්ගල අවශ්‍යතා, පුහුණුවීම් හා සුදානම්වීම සඳහා ඉතිරි වුයේ අසාමාන්‍ය ලෙස ඉතා කුඩා කාලයක් පමණි.
1968 දෙසැම්බර් මස 21 ක් වන දින ගුවන් ගත කිරීමෙන් පසු චන්ද්‍රයා කරා ගමන් කිරීමට ඔවුන්ට දින තුනක් ගත විය. ඔවුන් පැය 20 ක් පුරා දස වාරයක් කක්ෂයේ ගමන් කළ අතර ඒ අතර තුර ඔවුන් උත්පත්ති කථාව (Book of Genesis) කියවා ඇති පරිදි නත්තල් සැඳෑ රූපවාහිනියේ විකාශනයක්ද සිදු කරන ලදී. එම කාලය වන විට එම විකාශනය වැඩිම පිරිසක් නැරඹූ රූපවාහිනී වැඩසටහන වේ. ඇපලෝ 8 හි සාර්ථක මෙහෙයුම මගින් ඇමෙරිකානු ජනාධිපති ජෝන් එෆ් කෙනඩිගේ (අදාළ දශකය ඉවර වීමට පෙර)මිනිසෙකු සඳමතට ගොඩ බැස්සවීමේ සිහිනය සැබෑකළ ඇපලෝ 11 මෙහෙයුමට මග පාදන ලදී.
ඇප‍ලෝ 8 - සැලසුම් කිරිම
1967 සැප්තැම්බර් මාසයේ දී ටෙක්සාස්හි හූස්ටන් නුවර පිහිටි මිනිසුන් රැගත් අභ්‍යවකාශ යානා සදහා මධ්‍යස්ථානය විසින් චන්ද්‍රයා මතට මිනිසුන් ගොඩබැස්සවීම සදහා ව්‍යාපෘති දාමයක් යෝජනා කරන ලදි. එකිනෙකට සම්බන්ධ පියවර හතකින් යුත් ව්‍යාපෘති 7 ක් ඊට ඇතුලත් විය.
A.	මිනිසුන් රහිත කමාන්ඩ්/ සර්විස් මොඩියුල (CSM) පරීක්ෂාව
B.	මිනිසුන් රහිත චන්ද්‍ර මොඩියුල පරීක්ෂාව (LM)
E.	මිනිසුන් සහිත ඉලිප්සාකාර පෘථිවි කක්ෂයේ CSM හා LM පරීක්ෂාව
F.	මිනිසුන් සහිත චන්ද්‍රයාගේ කක්ෂයේ CSM හා LM පරීක්ෂාව
ඇපලෝ 4 හා 6 'A'  ගණයේ මෙහෙවරක් වූ අතර එමඟින් පෘථිවි කක්ෂයට මිනිසුන් රහිත කමාන්ඩ්/සර්විස් මොඩියුලයක් ගොඩබස්වන ලදි. 1968 ඔක්තෝබර් මාසයේ දී ඇපලෝ 7 හි කාර්යභාරය 'C' ගණයට අයත් වූ අතර එමඟින් මිනිසුන් සහිත  CSM පෘථිවි කක්ෂය වටා ගමන් කරවීමට නියමිත විය.
මීළග පියවර තීරණය වුයේ චන්ද්‍ර මොඩියුලයේ සුදානම මතය. නියමිත කාලයට එය නිමකර ගත නොහැකි වූ අතර 1968 ජුනි මාසයේ දී ප්‍රථම මොඩියුල ඉදිරිපත් විය. එහි දී මොඩියුලයේ දෝෂ හඳුනාගැනුණු බැවින් 1969 පෙබරවාරි වන තුරු එය නිමකරගත නොහැකි විය. එබැවින් 'D' පියවර ප්‍රමාද වු අතර 1969 අවසන් වන්නට ප්‍රථම සඳමතට ගොඩ බැසීමට තිබුනු අරමුණට අනතුරක් එල්ල විය.
නාසා ආයතනයේ සෑම ජ්‍යෙෂ්ඨ කලමණාකරුවෙක්ම මීට එකඟ වූ අතර එකඟ කරවා ගැනීමට අපහසු වූ එකම පුද්ගලයා වුයේ නාසා හි පරිපාලක ජේමිස් ඊ වේබිය. කෙසේ නමුත් අවසානයේ දී ව්‍යාපෘතිය වෙනස් කිරිමට ඔහුද එකඟ වූ අතර එය මහජනයාට දන්වන ලද්දේ නොවැම්බර් 12 වන දාය. එනම් පෘථිවි කක්ෂය වටා ඇපලෝ 7 යානාව සාර්ථකව ගමන් කිරීමෙන් සති 3 කට පසුවය.
ව්‍යාපෘති පියවරවල වෙනසක් සමඟම යානා කාර්යමණ්ඩලයේ වෙනසක් කිරීමට ද සිදුවිය. මේ අනුව ඇපලෝ 8 යානාවේ අණ දෙන නිළධාරියා ලෙස බෝමන් නැමැත්තා පත් කෙරුණි.
සැප්තැම්බර් 9 වන දින අභ්‍යාවකාශ ගමනට අවශ්‍ය සුදානම් වීමේ කටයුතු ඇරඹුනි. මෙහිදි අභ්‍යාවකාශ ගමනට ගතවන සෑම පැයක් සදහාම පැය 7 ක පුහුණුවක් ලබා ගැනීමට කාර්ය මණ්ඩලයට සිදුවිය. සෑම සාමාජිකයෙක්ම ව්‍යාපෘතියේ සෑම පැතිකඩක් සඳහාම පොදුවේ පුහුණුව ලද නමුත් ඇතැම් දේ සඳහා යම් යම් සාමාජිකයින්ට විශේෂ පුහුණුවක් ලබා දිය යුතු විය. මේ අනුව බෝමන්හට නැවත පෘථිවිය වෙත ඇතුලු වීමේ දී යානාව හැසිරවිය යුතු අන්දම පුහුණු කරවන ලදි.පෘථිවිය සමඟ සන්නිවේදනය ඇණ හිටි‍යහොත් යානය පැදවිය යුතු අයුරු ලොවෙල් නැමැති සාමාජිකයාට පුරුදු කරන ලදි. යානය නිසි තත්වයේ පවතින්නේ දැයි සොයා බැලීමට ඇන්ඩර්ස් නැමැත්තා පත් කරන ලදි.
සටහන්
ප්‍රවර්ගය:ඇපලෝ 8
සාමදීප
සාමදීප ජයන්ති මාවත අනුරාධපුර
ක්ලෙමන්ට් පාප්වහන්සේ
ක්ලෙමන්ට් යන නම ලද පාප්වහන්සේලා දහසතර දෙනෙක් සිට ඇත.
ක්ලෙමන්ට්
නාසි ජර්මනිය විසින් ඈඳා ගන්නා ලද පෝලන්ත පෙදෙස්
1939 සැප්තැම්බර් මස ජර්මන්-සෝවියට් පෝලන්ත ආක්‍රමනයෙන් පසු නාසි ජර්මනියට පෝලන්ත භූමියෙන් 48.4% ක් අයිති විය.
ඉස්ලාමීය අධ්‍යයනය
ඉස්ලාමීය කලාව
ඉස්ලාමීය අධ්‍යනයන්ගේ කොටසක් වන ඉස්ලාමීය කලාව, ජ්‍යාමිතික, ලක්ෂණයන්ගෙන් හා අක්ෂර කලාවන්ගෙන් විචිත්‍ර වී ඇත. ක්‍රිස්තියානි කලාවේ මෙන් නොව, ඉස්ලාමීය කලාවේ මිනිස් රූප චිත්‍රයට නැංවීමේ සම්ප්‍රදායක් නොමැත. මිනිස් රූප චිත්‍රයට නැංවීමෙන් මුර්ති වන්දනාවට තම අනුගාමිකයන් පෙළබේය යන විශ්වාසය නිසා ඉස්ලාමීය කලාවේ මිනිස් රූප දැකගත නොහැක. මෙසේ මිනිස් රූප සහ ප්‍රතිමා තහනම් කිරීම ඇනිකොනිසම්(aniconism) ලෙස හඳුන්වයි. පසුගිය සියවස් දෙක තුළ බටහිර ශිෂ්ටාචාරයේ ආශ්‍රයත් සමඟ මෙම තහනම ලිහිල් විය.
ඉස්ලාමීය වියෝනුව
ඉස්ලාමීය වියෝනුව (විනෝද කටයුතු ) විධිමත් කරන්නේ ෂරියා නිතීයෙනි.
ඉස්ලාමීය සාහිත්‍යය
මෙම ක්ෂේත්‍රය නුතන සහ සම්භාව්‍ය අරාබි සාහිත්‍යය සහ භාෂා පිළිබඳ අධ්‍යයනයන්ගෙන් සමන්විත වේ. ඉස්ලාමීය සංස්කෘතියෙන් ආභාෂය ලැබු හෝ එහි කොටසක් වු හීබ්‍රව්, තුර්කි, පර්සියානු, ආමේනියානු හා උස්බෙකිස්තානු වැනි නුතන හෝ පැරණි භාෂාවන් ද ඉස්ලාමීය සාහිත්‍යයේ අඩංගු ‍වේ.
ඉස්ලාමීය ගෘහ නිර්මාණ ශිල්පය
ඉස්ලාමීය ගෘහ නිර්මාණ ශිල්පය යනු ඉස්ලාමීය ඉතිහාසය සහ සංස්කෘතිය තුළ පරිණාමයට පත් වු ගෘහ නිර්මාණ ශිල්පයයි. එම නිසා මෙයට ආගමික ගොඩනැගිලි මෙන්ම අගාරික ගොඩනැගිලි ද, ඓතිහාසික මෙන්ම නුතන ඉදිකිරීම්ද, ඉස්ලාමීය ආභාෂය ලැබු නිර්මාණ සියල්ලම පාහේ ද අයත් වේ.
පර්සියානු ගෘහ නිර්මාණ ශිල්පය, ඉස්ලාමීය ගෘහ නිර්මාණ ශිල්පය ලෙස වරදවා වටහා ගැනීම ඉතා සුලභව සිදුවන දෙයකි.
ඉතිහාසය, දර්ශනවාදය, දේවධර්මවාදය
ආදි මුස්ලිම් දර්ශනවාදවල භාවිත වු අරාබි බසින් එන ඉස්ලාමීය වදන් පෙළ සියලුම ඉස්ලාමීය නිකායන් බිහිවීමට හේතු වු සත්භාව විචාරයක් සපයයි. ඒවා තේරුම් ගැනීම මෙම ලිපි පෙළ තේරුම් ගැනීමටද උපකාරි වේ.
ඉස්ලාමීය ඉතිහාසය
මෙම කේෂ්ත්‍රයට මුල් කාලයේ ඉස්ලාමයේ ඇති වූ සංවර්ධනය, විවිධ පාලකයන් අතට පත් වීම, දර්ශනවාදයේ සහ ඉතිහාසය එක්වු අවස්ථා සහ ඒවා එකිනෙකෙහි ආභාශය ලද ආකාරය ඇතුලත් වෙයි.
ආදි මුස්ලිම් දර්ශනවාදය
මෙහිදී, ඉස්ලාමීය සංකල්පයක් නොමැති බැවින් " මුස්ලිම් " යන වචනය යොදා ගෙන ඇත.
ඉස්ලාමීය දර්ශනවාදය
ඉස්ලාමීය දර්ශනවාදය ඉස්ලාමීය අධ්‍යනයන්ගේ කොටසකි. එය දිගු කාලයක් තිස්සේ භක්තිය හා තර්කය, ඉස්ලාමයේ නීති සමඟ එකඟත්වයක් ඇති කිරීමට දැරූ උත්සාහයකි. මෙම කේෂ්ත්‍රයේ නියුතු වූ මුස්ලිම්වරු හඳුන්වන්නේ මුස්ලිම් දාර්ශනිකයන් නමිනි.
ක්ෂේත්‍ර බෙදීම :
ඉස්ලාමීය දේවධර්මවාදය
කලම් යනු ඉස්ලාමයේ එන ආගමික විද්‍යාවකි. එහි ආරාබි තේරුම “සාකච්ඡාව” යන්නයි. ඉන් අදහස් වන්නේ ඉස්ලාමීය ප්‍රතිපත්ති තර්ක කිරීම් හා සාකච්ඡා කිරීම් මඟින් අධ්‍යයනය කිරීමයි. කලම් විද්වතුන් හඳුන්වන්නේ මුටකල්ලම් යනුවෙනි.
ඉස්ලාමීය සමාජ විද්‍යාව
·	පුර්ව මුස්ලිම් සමාජ විද්‍යාව
·	ඉස්ලාමීය සහ බටහිර සමාජ විද්‍යාත්මක චින්තනය
ඉස්ලාමීය ආර්ථික විද්‍යාව
ඉස්ලාමීය ආර්ථික විද්‍යාව යනු ඉස්ලාමීය නීතියට අනුකූලව පවතින ආර්ථික විද්‍යාවයි. අල් - කුරානය අයුතු ලෙස කෙරෙන පොළී අයකිරීම් වලට විරුද්ධත්වයක් දක්වන බැවින්, ඉස්ලාමීය අර්ථික විද්‍යාව අනුව පොළිය නැති කිරීම හෝ වෙනස් ලෙස අර්ථකතනය කිරීම සිදු කළ යුතුය. මෙසේ කිරීමෙන් වඩාත් යහපත් ඉස්ලාමීය සමාජයක් බිහි කිරීමට ඉස්ලාමීය ආර්ථික විද්‍යාඥයන් අපේක්ෂා කරයි. නමුත් ඉස්ලාමයේ නිදහස් ව්‍යාපාර, ඉස්ලාම්වරු නුතන අගාරික නීතිරිති වලට අනුරූප යැයි සිතන නිසා මෙම ක්ෂේත්‍රය ප්‍රතික්ෂේප කිරීමට ඉඩ ඇත.
ඉස්ලාමිය මලල ක්‍රීඩා
ඉස්ලාමීය මලල ක්‍රීඩා යනු ඉස්ලාමීය ඉතිහාසය පුරාවටම පරිණාමය වු ෂරීයා නීතිය මඟින් පාලනය වන මලල ක්‍රීඩා විශේෂයකි.
ගූඪ වාදය
සුෆි වාදය (අරාබි: තස්ව්වුෆ්) යනු සුෆි වරයෙකු තම සිතට සහ මනසට ආධ්‍යාත්මික සත්‍යය ක්‍රමයෙන් අනාවරණය කර ගැනීම සඳහා සොයා යන ගුප්ත ඉස්ලාමීය සම්ප්‍රදායකි.
එය ඉස්ලාමීය ගූඩවාදයක් ලෙසද හැඳින්විය හැකිය. ඉස්ලාමයේ වෙනත් අංශ සාමාන්‍යයෙන් අවධානය යොමු කරන්නේ ධර්මයේ පොදු වශයෙන් සැලකෙන පැතිකඩවල් කෙරෙහිය. එහෙත් සුෆි වාදයේදී ප්‍රධාන වශයෙන් අවධානය යොමු කරන්නේ දේව ප්‍රේමය පදනම් කර ගත් ගුප්ත චාරිත්‍ර හරහා සත්‍යය හෝ දෙවියන් සෘජුවම තේරුම් ගැනීමටයි. සුෆි වාදය තුළින් විවිධ සංස්කෘතින්, දර්ශනවාද, ඉගැන්වීම් සහ පොදු වු දැනුම් සම්භාරයක් පිළිඹිබු වේ.
ඉස්ලාමීය නීති විද්‍යාව
ඉස්ලාමීය නීති විද්‍යාව මුස්ලිම් ජනතාවගේ එදිනෙදා ජීවිතයට මෙන්ම සමාජයීය ගැටළු සඳහා ද අදාල වේ. එය ක්ෂේත්‍ර කිහිපයකට බෙදා දැක්විය හැක. ·	ෂරීයා නීතිය අධ්‍යයනය ·	ඉස්ලාමීය ආර්ථිකය ·	කුර් - ආනය සහ නදීස් පිළිබඳ අධ්‍යනය
මේවායේ මුලික වෙනස්කම් සඳහා ෆික්, හදිස් සහ ඉජ්තිහාද් ඇතුළත් වේ.
ඉස්ලාමීය විද්‍යාව
ඉස්ලාමීය විද්‍යාව යනු ඉස්ලාම් ධර්මයේ එන සදාචාරමය ප්‍රතිපත්ති අඩංගු වන, සාම්ප්‍රදායික ඉස්ලාමීය ප්‍රකරණය නමින් හඳුන්වනු ලබන විද්‍යාවයි. මෙම ක්ෂේත්‍රයේ නියුතු මුස්ලිම්වරු හඳුන්වන්නේ මුස්ලිම් විද්‍යාඥයෝ නමිනි.
යම් මුස්ලිම් ජාතිකයෙකු විසින් අගාරික ප්‍රකරණයෙන් කරගෙන යන විද්‍යාව සහ ඉස්ලාමීය විද්‍යාව සමාන නොවේ. ඉස්ලාමයේ සමහර නිදහස් ව්‍යාපාර විසින් බටහිර රටවල වර්තමානයේ සිදුවෙන ආකාරයට ආගම සහ විද්‍යාව වෙන් වෙන් වශයෙන් සැලකිය යුතුය යන තර්කය මත හිඳිමින් ඉස්ලාමීය විද්‍යාව භාවිතා කිරීම වැළෑක්විමට උත්සාහ දරනු ලබයි. කතෝලික වාදයට අනුව බැතිමතුන් තර්ක කරන්නේ ආගමෙන් දැක්වෙන මඟපෙන්වීම යටතේ විද්‍යාවේ ඇතැම් ප්‍රතිපත්ති සෑදීමට උපයෝගී වු අවස්ථා නොසලකා හැරීමට නොහැකි බවයි. එමෙන්ම සොයා ගැනීම් වලදී සුදුසු නිරෝධක යෙදිය යුතු බවත් ඔවුන් පවසයි.
නැගෙනහිර ටිමෝරය
නැගෙනහිර ටිමෝරය (, අහන්න) ටිමෝර්-ලෙස්ටේ ලෙසද හැඳින්වේ., නිල වශයෙන් ටිමෝර්-ලෙස්ටේ ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදී ජනරජය (República Democrática de Timor-Leste, )  අග්නිදිග ආසියාවේ දූපත් රටකි. එය ටිමෝර් දිවයිනේ නැගෙනහිර අර්ධය, වයඹ අර්ධයේ ඔයකසී එක්ස්ක්ලේව් සහ කුඩා දූපත් වන අටවුරෝ සහ ජැකෝ වලින් සමන්විත වේ. ඕස්ට්‍රේලියාව යනු ටිමෝරය මුහුදෙන් වෙන් වූ රටේ දකුණු අසල්වැසියා වේ. රටේ විශාලත්වය වර්ග කිලෝමීටර් 14,874 (වර්ග සැතපුම් 5,743) වේ. දිලී එහි අගනුවරයි.
ජාතික ආණ්ඩුව අර්ධ ජනාධිපති ක්‍රමයක් මත ක්‍රියාත්මක වන අතර, මහජන ඡන්දයෙන් තේරී පත්වන ජනාධිපතිවරයා ජාතික පාර්ලිමේන්තුව විසින් පත් කරන ලද අගමැතිවරයෙකු සමඟ බලය බෙදා ගනී. බොහෝ ප්‍රාදේශීය නායකයින්ට අවිධිමත් බලපෑමක් ඇතත් ජාතික ආණ්ඩුව යටතේ බලය මධ්‍යගත වී ඇත. රට ජාත්‍යන්තර සහයෝගීතා ප්‍රතිපත්තියක් පවත්වාගෙන යන අතර පෘතුගීසි භාෂා රටවල ප්‍රජාවේ සාමාජිකයෙකි, පැසිෆික් දූපත් සංසදයේ නිරීක්ෂකයෙකි, සහ ආසියන් (ASEAN) සාමාජිකත්වය සඳහා අයදුම්කරුවෙකි. ස්වාභාවික සම්පත්, විශේෂයෙන් තෙල්, මෙන්ම විදේශ ආධාර මත දැඩි ලෙස රඳා පවතින ආර්ථිකයක් සමඟ රට සාපේක්ෂව දුප්පත් ය.
නිරුක්තිය
"ටිමෝර්" යන්න මැලේ භාෂාවෙන් "නැගෙනහිර" සඳහා වන වචනය වන ටිමූර් වෙතින් ව්‍යුත්පන්න වී ඇත, එබැවින් "නැගෙනහිර නැඟෙනහිර" යන අර්ථය ඇති tautological Toponym හි ප්‍රතිඵලයක් ලෙස; ඉන්දුනීසියානු, ටිමෝර් ටිමූර් පෘතුගීසි භාෂාවෙන්, රට ටිමෝර්-ලෙස්ටේ ලෙස හැඳින්වේ (ලෙස්ටේ යනු "නැගෙනහිර" යන වචනයයි); ටෙටම් භාෂාවෙන් ටිමෝර් ලොරෝසා (ලොරෝසා වචනාර්ථයෙන් "හිරු නැඟෙන තැන" ලෙස පරිවර්තනය කළ හැක).
ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථාව යටතේ ඇති නිල නම් ඉංග්‍රීසියෙන් Democratic Republic of Timor-Leste, පෘතුගීසි භාෂාවෙන් República Democrática de Timor-Leste සහ ටෙටම් භාෂාවෙන් Repúblika Demokrátika Timór-Leste වේ. ප්‍රමිතිකරණය සඳහා වූ ජාත්‍යන්තර සංවිධානය (ISO) නිල කෙටි ආකෘතිය ටිමෝර්-ලෙස්ටේ (කේත: TLS සහ TL).
ප්‍රාග් ඓතිහාසික හා සම්භාව්‍ය යුගය
මෙම කාල පරිච්ෙඡ්දය තුළ ටිමෝරයේ දේශපාලන ක්‍රමය පිළිබඳ සීමිත තොරතුරු පවතින අතර, දිවයින සම්ප්‍රදායික නීතිය මගින් පාලනය වන අන්තර් සම්බන්ධිත දේශපාලන මාලාවක් වර්ධනය කර ඇත. විශේෂිත පූජනීය නිවසක් වටා කේන්ද්‍රගත වූ කුඩා ප්‍රජාවන්, ලියුරායි විසින් මෙහෙයවන ලද විශාල රාජධානිවල කොටසක් වූ පුළුල් සුකෝස් (හෝ ප්‍රධානීන්) වල කොටසක් විය. සාමාන්‍යයෙන් රාජධානියේ ප්‍රාථමික පූජනීය නිවස හා සම්බන්ධ වූ රයි නයින්ගේ අධ්‍යාත්මික බලයෙන් සමතුලිත වූ ලියුරායිගේ තාවකාලික බලය සමඟ මෙම රාජධානිවල පාලනය විය. මෙම දේශපාලනයන් බොහෝ වූ අතර සන්ධාන සහ සබඳතා වෙනස් වන අතර, බොහෝ ඒවා 16 වන සියවසේ ආරම්භක යුරෝපීය ලියකියවිලි වලින් පෘතුගීසි පාලනයේ අවසානය දක්වා නොනැසී පැවතීමට තරම් ස්ථාවර විය.
සමහර විට 13 වන සියවසේ සිට, දිවයින සඳුන් අපනයනය කළේය. ටිමෝරය අග්නිදිග ආසියානු, චීන සහ ඉන්දියානු වෙළඳ ජාලයන්ට ඇතුළත් වූ අතර, දහහතරවන සියවසේදී සුවඳ සඳුන්, මී පැණි සහ ඉටි අපනයනය කරන්නෙකු විය. මෙම දූපත මජාපහිත් අධිරාජ්‍යය විසින් උපහාර උල්පතක් ලෙස සටහන් කර ඇත. දහසයවන සියවසේ මුල් භාගයේදී යුරෝපීය ගවේෂකයන් දිවයිනට ආකර්ෂණය කර ගත්තේ සඳුන් ලීය. මුල් යුරෝපීය පැමිණීම වෙළඳාමට සීමා වූ අතර, පළමු පෘතුගීසි ජනාවාස වූයේ අසල පිහිටි සොලෝර් දූපතේය.
පෘතුගීසි යුගය (1769-1975)
වම|thumb|1726 දී කයිලාකෝ සටන, නව හිස් බද්දක් හඳුන්වා දීමෙන් පසු ඇති වූ කැරැල්ලක කොටසකි. අනෙකුත් දූපත් වල පෘතුගීසි ජනාවාස හරහා වෙළඳාම මෙහෙයවීමත් සමඟ ටිමෝරයේ මුල් පෘතුගීසි පැමිණීම ඉතා සීමිත විය. ලන්දේසීන් විසින් වෙනත් දූපත් වලින් පලවා හැරීමේ ප්‍රතිවිපාකයක් ලෙස ඔවුන් දිවයිනේ වඩාත් සෘජු පැවැත්මක් ස්ථාපිත කළේ 17 වන සියවසේදී පමණි. 1613 දී සෝලෝර් අහිමි වීමෙන් පසු පෘතුගීසීන් ෆ්ලෝරස් වෙත සංක්‍රමණය විය. 1646 දී අගනුවර ටිමෝරයේ බටහිරින් පිහිටි කුපාන්ග් වෙත ගෙන ගියේ 1652 දී ලන්දේසීන්ට හිමි වීමට පෙරය. පෘතුගීසීන් දැන් නැගෙනහිර ටිමෝරයේ ඔයකසී එක්ස්ක්ලේව් ප්‍රදේශයේ ලිෆාවු වෙත සංක්‍රමණය විය. දිවයිනේ නැගෙනහිරින් පමණක් පෘතුගීසීන් පදිංචි වීම 1769 දී ඩිලි නගරය ආරම්භ කරන විට ආරම්භ විය. දිවයිනේ ලන්දේසි සහ පෘතුගීසි කොටස් අතර නිශ්චිත මායිමක් 1914 හි ස්ථිර බේරුම්කරණ අධිකරණය විසින් පිහිටුවන ලද අතර, එය අනුප්‍රාප්තික රාජ්‍යයන් වන ඉන්දුනීසියාව සහ නැගෙනහිර ටිමෝරය අතර ජාත්‍යන්තර මායිම ලෙස පවතී.
පෘතුගීසීන්, නැගෙනහිර ටිමෝරය සඳහා දහනවවන සියවසේ අගභාගය වන තෙක්, යටිතල පහසුකම් සහ අධ්‍යාපනය සඳහා අවම ආයෝජනයක් සහිතව නොසලකා හරින ලද වෙළඳ මධ්‍යස්ථානයක් විය. පෘතුගාලය ප්‍රථම වතාවට තම යටත් විජිතයේ අභ්‍යන්තරයේ සැබෑ පාලනය ස්ථාපිත කළ මෙම කාල පරිච්ඡේදයෙන් පසුව පවා වුවද ආයෝජනය අවම මට්ටමක පැවතුනි. දහනව වන සියවසේ මැද භාගයේදී කෝපි අපනයනය කැපී පෙනෙන ලෙස වර්ධනය වුවද සඳුන් ප්‍රධාන අපනයන බෝගය ලෙස දිගටම පැවතුනි.
විසිවන ශතවර්ෂයේ ආරම්භයේ දී, අඩාල වූ රටේ ආර්ථිකයත්, නැගෙනහිර ටිමෝර ප්‍රතිරෝධයට මුහුණ දුන් එහි යටත් විජිතවලින් වැඩි ධනයක් උකහා ගැනීමට පෘතුගීසීන් පොළඹවන ලදී. මහා අවපාතයේ දී යටත් විජිතය ආර්ථික බරක් ලෙස සලකනු ලැබූ අතර පෘතුගාලයෙන් සුළු සහයෝගයක් හෝ කළමනාකරණයක් ලැබුණි.
දෙවන ලෝක සංග්‍රාමයේදී, ප්‍රථමයෙන් මිත්‍ර පාක්ෂිකයින් සහ පසුව ජපන් ජාතිකයින් ඩිලි අත්පත් කර ගත් අතර, යටත් විජිතයේ කඳුකර අභ්‍යන්තරය ගරිල්ලා ව්‍යාපාරයක දර්ශනය බවට පත් වූ අතර එය ටිමෝරයේ සටන ලෙස හැඳින්වේ. නැගෙනහිර ටිමෝරයේ ස්වේච්ඡා සේවකයන් සහ මිත්‍ර හමුදා විසින් ජපන් ජාතිකයින්ට එරෙහිව දියත් කරන ලද අරගලයේ ප්‍රතිඵලයක් ලෙස නැගෙනහිර ටිමෝර සිවිල් වැසියන් 40,000 ත් 70,000 ත් අතර සංඛ්‍යාවක් මිය ගියහ. අවසානයේ ඔස්ට්‍රේලියානු සහ මිත්‍ර හමුදාවන්ගේ අවසන් හමුදාවද ජපන් ජාතිකයින් පලවා හැරියේය. කෙසේ වෙතත්, දෙවන ලෝක යුද්ධය අවසානයේ ජපානය යටත් වීමෙන් පසු පෘතුගීසි පාලනය නැවත ස්ථාපිත කරන ලදී.
1950 ගණන්වල පෘතුගාලය යටත් විජිතයේ ආයෝජනය කිරීම, අධ්‍යාපනයට අරමුදල් සැපයීම සහ කෝපි අපනයනය ප්‍රවර්ධනය කිරීම ආරම්භ කළේය. කෙසේ වෙතත්, ආර්ථිකය සැලකිය යුතු ලෙස දියුණු නොවූ අතර, යටිතල පහසුකම් වැඩිදියුණු කිරීම් සීමා විය. වර්ධන අනුපාත අඩු මට්ටමක පැවති අතර, 2% ආසන්න විය. 1974 පෘතුගීසි විප්ලවයෙන් පසුව, පෘතුගාලය ටිමෝරයේ සිය යටත් විජිතය අත්හැර දැමූ අතර නැගෙනහිර ටිමෝරයේ දේශපාලන පක්ෂ අතර සිවිල් යුද්ධය 1975 දී ආරම්භ විය.
ස්වාධීන නැගෙනහිර ටිමෝරයක් සඳහා වූ විප්ලවවාදී පෙරමුණ (Fretilin) 1975 අගෝස්තු මාසයේදී ටිමෝර ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදී සංගමයේ (UDT) කුමන්ත්‍රණයකට විරුද්ධ වූ අතර 1975 නොවැම්බර් 28 දින ඒකපාර්ශ්විකව නිදහස ප්‍රකාශ කළේය. ඉන්දුනීසියානු දූපත් සමූහය තුළ කොමියුනිස්ට් රාජ්‍යයක් ඇතිවේ යැයි බියෙන් ඉන්දුනීසියානු හමුදාව 1975 දෙසැම්බරයේ නැගෙනහිර ටිමෝරයට ආක්‍රමණයක් දියත් කළේය. ඉන්දුනීසියාව, නැගෙනහිර ටිමෝරය එහි 27 වැනි පළාත ලෙස 1976 ජූලි 17 දින ප්‍රකාශයට පත් කළේය. එක්සත් ජාතීන්ගේ ආරක්ෂක මණ්ඩලය ආක්‍රමණයට විරුද්ධ වූ අතර, එක්සත් ජාතීන්ගේ සංවිධානයට අනුව මෙම භූමි ප්‍රදේශයේ නාමික තත්ත්වය "පෘතුගීසි පාලනය යටතේ ස්වයං-පාලන නොවන ප්‍රදේශයක්" ලෙස පැවතුනි.
ඉන්දුනීසියානු ආක්‍රමණය (1975-1999)
thumb|1999 සැප්තැම්බර් මාසයේදී ඔස්ට්‍රේලියාවේ පැවැත්වුණු ඉන්දුනීසියාවෙන් නිදහස සඳහා වූ උද්ඝෝෂණයක් ඉන්දුනීසියානු ආක්‍රමණයේ කාල පරිච්ඡේදය ප්‍රචණ්ඩත්වය සහ ම්ලේච්ඡත්වය මගින් පාලනය විය. නැගෙනහිර ටිමෝරයේ පිළිගැනීම, සත්‍යය සහ ප්‍රතිසන්ධානය සඳහා වූ කොමිසම සඳහා සකස් කරන ලද සවිස්තරාත්මක සංඛ්‍යාලේඛන වාර්තාවකට අනුව 1974 සහ 1999 අතර කාලය තුළ අවම වශයෙන් ගැටුම් ආශ්‍රිත මරණ 102,800ක් සඳහන් කර ඇති අතර, දළ වශයෙන් ඝාතන 18,600ක් සහ කුසගින්නෙන් හා අසනීප නිසා අතිරික්ත 84,200ක් සහ මිය ගියහ. පෘතුගීසි, ඉන්දුනීසියානු සහ කතෝලික පල්ලියේ දත්ත මගින් 200,000 මරණ ඇස්තමේන්තු කර ඇත. මර්දනය සහ සීමා කිරීම් යටිතල පහසුකම් සහ සේවාවල වැඩිදියුණු කිරීම්වලට ප්‍රතිරෝධය දැක්වූ අතර, එයින් අදහස් වන්නේ මෙම කාල සීමාව තුළ ජීවන තත්ත්වයන්හි සමස්ත දියුණුව අල්ප බවයි. වැඩි වශයෙන් ඉන්දුනීසියාවේ වෙනත් ප්‍රදේශවලින් පැමිණි සංක්‍රමණිකයන්ට ප්‍රතිලාභ ලබා දුන්නේය. අධ්‍යාපනයේ විශාල ව්‍යාප්තියක් ලෙස ඉන්දුනීසියානු භාෂා භාවිතය සහ අභ්‍යන්තර ආරක්‍ෂාව වැඩි කිරීමට අදහස් කරන ලදී. ෆ්‍රෙටිලින් (ස්වාධීන නැගෙනහිර ටිමෝරයක් සඳහා වූ විප්ලවවාදී පෙරමුණ) ආක්‍රමණයට ප්‍රතිරෝධය දැක්වූ අතර, මුලදී 1978 නොවැම්බර් දක්වා හමුදාව ක්‍රියාත්මකව සිටි අතර පසුව ගරිල්ලා ප්‍රතිරෝධයක් ලෙසද කටයුතු කළේය.
සමකාලීන යුගය
thumb|හෝසේ රමෝස්-හෝර්ටා, 1996 නොබෙල් සාම ත්‍යාගලාභී, නැගෙනහිර ටිමෝරයේ දෙවන ජනාධිපති 2001 අගෝස්තු 30 දින, නැගෙනහිර ටිමෝර ජාතිකයන් ව්‍යවස්ථාදායක සභාවේ සාමාජිකයින් තෝරා පත් කර ගැනීම සඳහා එක්සත් ජාතීන්ගේ සංවිධානය විසින් සංවිධානය කරන ලද ඔවුන්ගේ පළමු මැතිවරණයේදී ඡන්දය ප්‍රකාශ කළහ. 2002 මාර්තු 22 ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථා සභාව විසින් ව්‍යවස්ථාව අනුමත කරන ලදී. 2002 මැයි වන විට සරණාගතයින් 205,000 කට වැඩි පිරිසක් ආපසු පැමිණ ඇත. 2002 මැයි 20 දින, නැගෙනහිර ටිමෝරයේ ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදී ජනරජයේ ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථාව බලාත්මක වූ අතර නැගෙනහිර ටිමෝරය එක්සත් ජාතීන්ගේ සංවිධානය විසින් ස්වාධීන ලෙස පිළිගනු ලැබීය. ව්‍යවස්ථාදායක සභාව ජාතික පාර්ලිමේන්තුව ලෙස නැවත නම් කරන ලද අතර, රටේ පළමු ජනාධිපතිවරයා ලෙස සනානා ගුස්මාඕ තේරී පත් විය. 2002 සැප්තැම්බර් 27 දින එක්සත් ජාතීන්ගේ සංවිධානය විසින් මෙරට සාමාජික රාජ්‍යයක් බවට පිළිගන්නා ලදී.
2006 දී එක්සත් ජාතීන්ගේ සංවිධානය විසින් සාමය යථා තත්ත්වයට පත් කිරීම සඳහා ආරක්ෂක හමුදා යැවූ අතර, නොසන්සුන්තා සහ කණ්ඩායම් සටන් නිසා 155,000 කට තම නිවෙස්වලින් පලා යාමට සිදු විය. ඊළඟ වසරේ, ගුස්මාඕ තවත් වාරයක් සඳහා තරඟ කිරීම ප්‍රතික්ෂේප කළේය. වසර මැද ජනාධිපතිවරනය ගොඩනැගීමේදී සුළු සිද්ධීන් ඇති වුවද, සමස්ත ක්‍රියාවලිය සාමකාමී වූ අතර ජොසේ රමෝස්-හෝර්තා ජනාධිපති ලෙස තේරී පත් විය. 2007 ජුනි මාසයේදී ගුස්මාඕ පාර්ලිමේන්තු මැතිවරණයට ඉදිරිපත් වී අගමැති විය. 2008 පෙබරවාරියේ දී, රාමෝස්-හෝර්ටා ඝාතනය කිරීමට තැත් කිරීමකින් බරපතල තුවාල ලැබීය. අග්‍රාමාත්‍ය ගුස්මාඕ ද වෙන වෙනම වෙඩි ප්‍රහාරවලට මුහුණ දුන් නමුත් කිසිදු හානියක් නොවී බේරී ඇත. ඕස්ට්‍රේලියානු හමුදාවන් වහාම යවනු ලැබුවේ සාමය පවත්වා ගැනීමට උපකාර කිරීම සඳහා ය. 2011 මාර්තු මාසයේදී එක්සත් ජාතීන්ගේ සංවිධානය විසින් පොලිස් බලකායේ මෙහෙයුම් පාලනය නැගෙනහිර ටිමෝරයේ බලධාරීන්ට භාර දෙන ලදී. එක්සත් ජාතීන්ගේ සංවිධානය සිය සාම සාධක මෙහෙයුම 2012 දෙසැම්බර් 31 දින අවසන් කළේය.
මධ්‍ය-වාම ෆ්‍රෙටිලින් පක්ෂයේ ෆ්‍රැන්සිස්කෝ ගුටරෙස් ජනාධිපති වූයේ 2017 මැයි මාසයේදීය. AMP සභාගයේ ප්‍රධාන පක්ෂය වන ටිමෝර ප්‍රතිසංස්කරණය සඳහා වූ ජාතික කොංග්‍රසය, නිදහස් වීරයා වූ සනානා ගුස්මාඕ විසින් 2007 සිට 2017 දක්වා බලයේ සිටි අතර ස්වාධීන නැගෙනහිර ටිමෝරයක් සඳහා වූ විප්ලවවාදී පෙරමුණ හි නායකයාද විය. මාරි අල්කතිරි 2017 ජූලි පාර්ලිමේන්තු මැතිවරණයෙන් පසුව සභාග රජයක් පිහිටුවීය. කෙසේ වෙතත්, නව සුළුතර ආන්ඩුව ඉක්මනින් ඇද වැටුණු අතර, 2018 මැයි මාසයේ දෙවන මහා මැතිවරණයකට මඟ පෑදුවේය. 2018 ජූනි මාසයේදී, හිටපු ජනාධිපති සහ නිදහස් සටන්කාමී, ජෝස් මරියා ද වස්කොන්සෙලෝස් හෙවත් ටෝර් මතන් රුක් ත්‍රි-පක්ෂ සන්ධානයේ (AMP) නව අගමැති බවට පත් විය. වත්මන් ජනාධිපති හෝසේ රමෝස්-හෝර්ටා විසින් ෆ්‍රැන්සිස්කෝ ගුටරෙස්ට එරෙහිව 2022 අප්‍රේල් ජනාධිපතිවරණයෙන් ජයග්‍රහණය කිරීමෙන් පසු 2022 මැයි 20 සිට නැගෙනහිර ටිමෝරයේ ජනාධිපති ලෙස පත්විය.
දේශපාලනය සහ රජය
වම|thumb|ජාතික පාර්ලිමේන්තුව, පෘතුගීසි භාෂා රටවල ප්‍රජාවේ ධජ වලින් ඉදිරියෙන්. නැගෙනහිර ටිමෝරයේ දේශපාලන ක්‍රමය අර්ධ-ජනාධිපති ක්‍රමයකි, එය පෘතුගීසි ක්‍රමය මත පදනම් වේ. ජනාධිපතිවරයා සහ අගමැතිවරයා අතර විධායක බලතල බෙදීමට අමතරව, විධායකය, ව්‍යවස්ථාදායකය අතර බලතල බෙදීම සහ අධිකරණය, ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථාව තුළ අන්තර්ගත කර ඇත. ව්‍යවස්ථාදායකය සහ විධායකය යන දෙකටම සහභාගී වීමට පුද්ගලයන්ට අවසර නැත. ව්‍යවස්ථාදායකයහි පාලනය විධායකය යටතේ සිදු කිරීමට අදහස් කරන අතර, ප්‍රායෝගිකව විධායකය විසින් ව්‍යවස්ථාදායකයේ පාලනය සියලු දේශපාලන පක්ෂ යටතේ පවත්වාගෙන ගොස් ඇත. විධායකය, අමාත්‍ය මණ්ඩලය හරහා, විධිමත් ව්‍යවස්ථාදායක බලතල ද දරයි. විධායක ඇඟිලි ගැසීම් ඇති අවස්ථා ඇතත්, අධිකරණය ස්වාධීනව ක්‍රියාත්මක වේ. උසාවිවලට ප්‍රවේශ වීම අභියෝගයක්ව පවතින අතර, සමහර ජංගම උසාවි මෙයට විකල්පයක් ලෙස සංවර්ධනය කෙරේ. දේශපාලන වාචාල කතා තිබියදීත්, ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථාව සහ ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදී ආයතන විශ්වීය වශයෙන් ගරු කරනු ලැබේ. ස්වාධීන ආයතනයක් විසින් මැතිවරණ පවත්වනු ලැබේ. ඡන්දය ප්‍රකාශ කිරීම ඉහළ මට්ටමක පවතී. දේශපාලන ක්‍රමයට පුළුල් මහජන පිළිගැනීමක් ඇත.
විධිමත් ලෙස, සෘජුවම තේරී පත් වූ ජනාධිපතිවරයා, අගමැති සහ අමාත්‍ය මණ්ඩලය පත් කිරීම සහ සේවයෙන් පහ කිරීම සම්බන්ධයෙන් කිසිදු බලයක් නොමැත. සමාන පද්ධතිවල අයට සාපේක්ෂව සීමිත බලතල දරයි. කෙසේ වෙතත්, ඔවුන් සෘජුවම තේරී පත් වූ නමුත්, හිටපු ජනාධිපතිවරුන් විශාල අවිධිමත් බලයක් සහ බලපෑමක් කර ඇත. අගමැති තෝරා ගනු ලබන්නේ පාර්ලිමේන්තුව විසිනි. ජනාධිපතිවරයා ව්‍යවස්ථාදායක ක්‍රියාවක් නිෂේධ කළහොත්, පාර්ලිමේන්තුවට තුනෙන් දෙකක බහුතරයකින් නිෂේධ බලය අවලංගු කළ හැකිය.
නැගෙනහිර ටිමෝරයේ රාජ්‍ය නායකයා ජනරජයේ ජනාධිපතිවරයා වන අතර ඔහු වසර පහක ධුර කාලයක් සඳහා මහජන ඡන්දයෙන් තේරී පත් වේ. ජනාධිපතිවරයාගේ විධායක බලතල යම් තරමකට සීමා වූවත්, ආණ්ඩුවක් පිහිටුවීමට හෝ අයවැයක් සම්මත කිරීමට නොහැකි වූ විට, ආණ්ඩුවේ නීති සම්පාදනය නිෂේධ කිරීමට, ජනමත විචාරණ ආරම්භ කිරීමට සහ පාර්ලිමේන්තුව විසුරුවා හැරීමට ඔවුන්ට බලය ඇත. ජනාධිපතිවරයා සාමාන්‍යයෙන් නැගෙනහිර ටිමෝරයේ අග්‍රාමාත්‍යවරයා ලෙස බහුතර පක්ෂයේ හෝ සන්ධානයේ නායකයා පත් කරනු ලබන අතර පසුව ඉදිරිපත් කළ යෝජනාව මත කැබිනට් මණ්ඩලය පත් කරයි. රජයේ ප්‍රධානියා ලෙස, අගමැති කැබිනට් මණ්ඩලයේ මුලසුන හොබවයි. ජනාධිපතිවරයා වාර දෙකකට සීමා වේ.
පාර්ලිමේන්තු මැතිවරණය සඳහා සියලුම අපේක්ෂකයින් තනි ජාතික දිස්ත්‍රික්කයක පක්ෂ ලැයිස්තු ක්‍රමයකට තරඟ කරයි. දේශපාලන පක්ෂ විසින් ඉදිරිපත් කරන සියලුම අපේක්ෂකයන්ගෙන් තිදෙනෙකුගෙන් එක් අයෙක් කාන්තාවන් විය යුතුය. මෙම ක්‍රමය දේශපාලන පක්ෂවල විවිධත්වයක් ප්‍රවර්ධනය කරයි, නමුත් ඡන්දදායකයින්ට එක් එක් පක්ෂය විසින් තෝරා ගන්නා ලද තනි අපේක්ෂකයින් කෙරෙහි සුළු බලපෑමක් ලබා දෙයි. දේශපාලන පක්ෂ හෝ දේශපාලන සභා පාර්ලිමේන්තුවට ඇතුළු වීමට අවම වශයෙන් මුළු ඡන්ද ප්‍රමාණයෙන් 4%ක් ලැබිය යුතුය. ආරම්භයේ සිට ටිමෝර ප්‍රතිසංස්කරණය සඳහා වූ ජාතික කොංග්‍රසය ප්‍රධාන විරුද්ධ පක්ෂය බවට පත් වූ අතර පසුව 2007 පාර්ලිමේන්තු මැතිවරණයෙන් ජයග්‍රහණය කලේය. ඉන්දුනීසියාවට එරෙහි ප්‍රතිරෝධය අතරතුර ප්‍රසිද්ධියට පත් වූ පුද්ගලයන් දේශපාලනයේ ප්‍රමුඛත්වය ගනී. බොහෝ පාර්ශවයන් ප්‍රතිපත්තිවලට වඩා පෞරුෂය මත ජයග්‍රහණය කරයි. කාන්තා අපේක්ෂිකාවන් අවශ්‍ය කරන නීති සම්පාදනය හේතුවෙන් පාර්ලිමේන්තු ආසනවලින් තුනෙන් එකකට වඩා වැඩි ප්‍රමාණයක් කාන්තාවන් සතු වේ. නමුත් ඔවුන් අනෙකුත් මට්ටම්වල සහ පක්ෂ නායකත්වය තුළ අඩු ප්‍රමුඛත්වයක් ගනී. thumb|ඔකුස්ස් රතු පැහැයෙන් දැක්වෙන අතර නැ.ටිමෝරයේ අනෙකුත් ප්‍රදේශ සුදු පැහැයෙන් දැක්වේ. අළු පැහැයෙන් දැක්වෙන්නේ ඉන්දුනීසියානු භූමි ප්‍රදේශයයි මාධ්‍ය ආයතන මෙන් ක්‍රියාකාරී සිවිල් සමාජයක් රජයෙන් ස්වාධීනව ක්‍රියා කරයි. ශිෂ්‍ය කණ්ඩායම් ඇතුළු සිවිල් සමාජ සංවිධාන අගනුවර සංකේන්ද්‍රණය වී ඇත. ආර්ථිකයේ ව්‍යුහය නිසා බලවත් වෘත්තීය සමිති නොමැත. කතෝලික පල්ලියට රට තුළ ප්‍රබල බලපෑමක් සිදුකල හැක. නැඟෙනහිර ටිමෝරයේ ජාතික පොලිසිය සහ ටිමෝරයේ ලෙස්ටේ ආරක්ෂක බළකාය ඒකාධිකාරයක් තබා ඇත. 2008 වසරේ සිට ප්‍රචණ්ඩත්වය සම්බන්ධයෙන්, මෙම සංවිධානවලින් පිටත ඉතා සුළු තුවක්කු ප්‍රමාණයක් ඇත. බලය අයුතු ලෙස පරිහරණය කළ බවට චෝදනා එල්ල වුවද, පොලිසියේ යම් අධිකරණ අධීක්‍ෂණයක් පවතින අතර ආයතනය කෙරෙහි මහජන විශ්වාසය වර්ධනය වී ඇත.