cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
නැගෙනහිර ටිමෝරය
පරිපාලන අංශ
පවතින නගර සභා සහ පරිපාලන තනතුරු පද්ධතිය පෘතුගීසි පාලන සමයේදී ස්ථාපිත කරන ලදී. විමධ්‍යගතකරණය ව්‍යවස්ථාවේ සඳහන් වුවද පරිපාලන බලතල සාමාන්‍යයෙන් පවතින්නේ දිලි හි ක්‍රියාත්මක වන ජාතික ආණ්ඩුව වෙතය. නිදහස ලැබීමෙන් පසු විවාදයක් ඇති වූ අතර ඒ සුකොස් සහ මධ්‍යම රජය අතර විවිධ මට්ටමේ පරිපාලනයක් ඇති කරන බහුවිධ ආකෘති යෝජනා කර ඇති විමධ්‍යගතකරණය ක්‍රියාත්මක කරන්නේ කෙසේද යන්න පිළිබඳව. බොහෝ යෝජනා වල, සුකෝ මට්ටමේ පාලනය සඳහා නිශ්චිත ප්‍රතිපාදන නොතිබූ අතර, ඒවා බොහෝ දුරට සම්ප්‍රදායික ඒකක ලෙස දිගටම ක්‍රියාත්මක වීමට බලාපොරොත්තු විය. අවසානයේදී, පවතින දිස්ත්‍රික්ක 2009 දී නගර සභා ලෙස තබා නැවත නම් කරන ලද අතර, ඉතා සුළු බලතල ලැබුණි. 2016 දී  හුදකලා වූ ඔකුස්ස් මහ නගර සභාව, ශක්තිමත් අනන්‍යතාවයක් ඇති සහ ඉන්දුනීසියානු භූමියෙන් සම්පූර්ණයෙන්ම වට වී ඇති අතර 2002 ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථාවේ 5 සහ 71 වගන්ති මගින් විශේෂ පරිපාලන ප්‍රතිපත්තියක් සහ ආර්ථික තන්ත්‍රයක් මගින් පාලනය කරනු ලැබේ. ඔකුස්ස් විශේෂ පරිපාලන කලාපයක් බවට පත් කරමින් 2015 ජනවාරි මාසයේ සිට බලාත්මක වූ මෙම ව්‍යවස්ථාමය විධිවිධාන ක්‍රියාත්මක කිරීම සඳහා 2014 ජුනි 18 දින 3/2014 නීතිය නිර්මාණය කරන ලදී. කලාපය 2015 ජුනි මාසයේදී තමන්ගේම සිවිල් සේවයක් ක්‍රියාත්මක කිරීම ආරම්භ කළේය. ජනවාරි මාසයේදී ඩිලි හි පරිපාලන තනතුරක් වූ අටවුරෝ දූපත එහිම නගර සභාවක් බවට පත් විය.
නැගෙනහිර ටිමෝරයේ පරිපාලන පද්ධතියේ පහළම මට්ටම්වල පරිපාලනය, සාමාන්‍යයෙන් සාම්ප්‍රදායික සිරිත් විරිත් පිළිබිඹු කරයි. ප්‍රජා අනන්‍යතාවය සහ ප්‍රාදේශීය කුටුම්භ අතර සබඳතා පිළිබිඹු කරයි. ඔවුන්ගේ දිගුකාලීන පැවැත්ම සහ ප්‍රාදේශීය පාලනයට ඇති සම්බන්ධය යන්නෙන් අදහස් වන සුකොස් යනු කිසියම් ඉහළ පරිපාලන මට්ටමකට වඩා ප්‍රජා අනන්‍යතා සමඟ සම්බන්ධ වී ඇති රාජ්‍ය මට්ටමයි. සුකෝස්වරු සාමාන්‍යයෙන් 2,000 සිට 3,000 දක්වා සිටී. එවැනි සබඳතා එම භූමිය තුළ ඥාති කණ්ඩායම් සමඟ විශේෂයෙන් සම්බන්ධ වී ඇත. සුකෝ අතර සබඳතා සම්ප්‍රදායික පිළිවෙත් පිළිබිඹු කරයි. උදාහරණයක් ලෙස ප්‍රාදේශීය මුලපිරීම් සඳහා අන්‍යෝන්‍ය වශයෙන් සහයෝගය හුවමාරු කර ගැනීම. 2004 දී සම්මත කරන ලද නීති සමහර සුකෝ නිලධාරීන් තෝරා පත් කර ගැනීම සඳහා ලබා දී ඇත. නමුත් මෙම තනතුරුවලට විධිමත් බලතල පවරා නැත. 2009 දී යාවත්කාලීන කරන ලද නීතියක් මගින් මෙම තනතුරු සඳහා අපේක්ෂිත ජනවරම ස්ථාපිත කරන ලදී. එය විධිමත් රාජ්‍ය පද්ධතියෙන් පිටත ඒවා දිගටම අත්හැරියද, විධිමත් පරිපාලනය සහ සේවා සැපයීම සඳහා නාගරික ආන්ඩු මත රඳා පවතී. වැඩිදුර පැහැදිලි කිරීම් 2016 දී ලබා දෙන ලදී. එය විධිමත් පරිපාලන මට්ටම්වලට වඩා ප්‍රජාවන් ලෙස සුකෝස්වරු පත්වීම මුල් බැස ගෙන ඇත. රාජ්‍යය සමඟ විධිමත් සම්බන්ධයක් නොතිබුණද, සුකෝ නායකයින් හට විශාල බලපෑමක් සිදු කල හැකි අතර බොහෝ විට ඔවුන්ගේ ප්‍රජාව විසින් රාජ්‍යයේ නියෝජිතයන් ලෙස සලකනු ලබන අතර සාමාන්‍යයෙන් සිවිල් පරිපාලනය හා සම්බන්ධ වගකීම් ඔවුන්ට ඇත.
විදේශ සබඳතා සහ හමුදා
නැඟෙනහිර ටිමෝරය ආසියාන් සංවිධානයට බැඳීමට සිටින දිගුකාලීන අයදුම්කරුවෙකි. විධිමත් ලෙස 2011 දී අයදුම් කර ඇත. පැසිෆික් ජාතීන්ට සමීප සංස්කෘතික බැඳීමක් තිබියදීත්, රට ආර්ථික හා ආරක්ෂක අරමුණු සඳහා නිදහස ලැබීමට පෙර සිටම ආසියාන් සාමාජිකත්වය ඉලක්ක කර ගෙන ඇත. පැසිෆික් ආයතනවල සාමාජිකත්වය සමඟ අන්‍යෝන්‍ය වශයෙන් වෙනස් ලෙස සැලකේ. ආසියාන් සාමාජිකත්වය ඉන්දුනීසියාව සමඟ ඇති සබඳතාව වැඩිදියුණු කිරීමට අපේක්ෂා කරන නමුත් සමහර ආසියාන් රාජ්‍යයන්ගේ සහයෝගය නොලැබීම හේතුවෙන් එය ඇනහිට ඇත. නැගෙනහිර ටිමෝරය මේ අනුව පැසිෆික් දූපත් සංසදයේ සහ මෙලනේසියානු ස්පියර්හෙඩ් සමූහයේ නිරීක්ෂකයෙකි. වඩාත් පුළුල් ලෙස, බිඳෙනසුලු රාජ්‍යයන්ගේ සංවිධානයක් වන සෙවන් ප්ලස් (g7+) සමූහය තුළ රට ප්‍රමුඛයෙකි. එය පෘතුගීසි භාෂා රටවල ප්‍රජාවේ ද සාමාජිකයෙකි.
අඛණ්ඩ ද්විපාර්ශ්වික පරිත්‍යාගශීලීන් අතරට ඕස්ට්‍රේලියාව, පෘතුගාලය, ජර්මනිය සහ ජපානය ඇතුළත් වන අතර, පරිත්‍යාගශීලීන්ගේ අරමුදල් ඵලදායි ලෙස සහ විනිවිදභාවයෙන් භාවිතා කිරීම සම්බන්ධයෙන් රට ප්‍රසිද්ධියක් උසුලයි. ඓතිහාසික හා වඩාත් මෑතකාලීන ආතතීන් නොතකා ඕස්ට්‍රේලියාව සමඟ සහ ඉන්දුනීසියාව සමඟ යහපත් සබඳතා රජයට ප්‍රතිපත්තිමය ඉලක්කයකි. මෙම රටවල් වැදගත් ආර්ථික හවුල්කරුවන් වන අතර, රටට බොහෝ ප්‍රවාහන සම්බන්ධතා සපයයි. චීනය දිලිහි යටිතල පහසුකම් සඳහා දායක වෙමින් පරිත්‍යාගශීලියෙකු ලෙස එහි පැමිණීම වැඩි කර ඇත.
ඔස්ට්‍රේලියාව සමඟ ඇති සම්බන්ධය, නිදහසට පෙර සිටම ඔවුන් අතර පවතින මුහුදු හිඩැසෙහි ස්වභාවික සම්පත් පිළිබඳ ආරවුල් නිසා අන්‍යෝන්‍ය වශයෙන් එකඟ වූ දේශසීමා පිහිටුවීමට බාධාවක් විය. ඕස්ට්‍රේලියානු දැඩි බල ආධිපත්‍යය හමුවේ නැගෙනහිර ටිමෝරය ඔවුන්ගේ නඩුව ජාත්‍යන්තර නීතිය අනුව මහජන රාජ්‍යතාන්ත්‍රිකභාවය සහ සංසද භාවිතා කිරීමට හේතු විය. ස්‌ථීර බේරුම්කරණ අධිකරණයේ පැවැති සාකච්ඡාවලින් අනතුරුව, ස්‌වාභාවික සම්පත් ආදායම් පිළිබඳ ගිවිසුමක්‌ සමඟ දෙදෙනා අතර සමුද්‍ර සීමාවක්‌ ස්‌ථාපිත කළ විට, 2018 දී ආරවුල විසඳන ලදී.
ටිමෝර් ලෙස්ටේ ආරක්ෂක බලකාය (F-FDTL) 2001 දී පිහිටුවන ලද අතර එය ෆැලින්ටිල් සංවිධානය වෙනුවට ආදේශ කරන ලද අතර 2006 සිදුවීම් වලින් පසුව ප්‍රතිව්‍යුහගත කරන ලදී. එය බාහිර තර්ජන වලින් ආරක්ෂා කිරීම සඳහා පමණක් නොව, ප්‍රචණ්ඩ අපරාධ මැඩලීමේ වගකීම දරයි. නැගෙනහිර ටිමෝරයේ ජාතික පොලිසිය සමඟ අතිච්ඡාදනය වේ. සාමාන්‍ය හමුදාවේ සොල්දාදුවන් 2,200 ක් සහ නාවික හමුදාවේ 80 ක් සිටින මෙහි හමුදාවන්ගේ ප්‍රමාණය කුඩා වේ. තනි ගුවන් යානයක් සහ මුර යාත්‍රා හතක් ක්‍රියාත්මක වන අතර, නාවික අංශය පුළුල් කිරීමට සැලසුම් කර ඇත. ඕස්ට්‍රේලියාව, පෘතුගාලය සහ එක්සත් ජනපදය සමඟ යම් හමුදා සහයෝගීතාවයක් ඇත.
භූගෝලය
රටෙහි අභ්‍යන්තරය කඳුකරය. දිවයින පුරා විහිදෙන අක්‍රිය ගිනිකඳු කඳු වැටි සහිතය. රටෙන් අඩකට ආසන්න ප්‍රමාණයකට අවම වශයෙන් 40% ක බෑවුමක් ඇත. දකුණේ කඳුකරය මදක් අඩු වන අතර වෙරළ තීරයට ආසන්නව තැනිතලා වේ. උසම ස්ථානය වන්නේ මීටර් 2,963 (අඩි 9,721 ) උස තටාමයිලාව් ය. (රමේලාවු කන්ද ලෙසද හැඳින්වේ) බොහෝ ගංගා වියළි කාලවලදී අවම වශයෙන් අර්ධ වශයෙන් සිඳී යයි. සමහර වෙරළබඩ ප්‍රදේශවලින් සහ ගංගා නිම්නවලින් පිටත පස නොගැඹුරු හා ඛාදනයට ලක්වන අතර එහි ගුණාත්මකභාවය දුර්වලය. අගනුවර, වන දිලි විශාලතම නගරය සහ ප්‍රධාන වරාය නගරය වන අතර දෙවන විශාලතම නගරය වන්නේ නැඟෙනහිර නගරයක් වන බවුකාවු ය. වම|thumb|ඉඩම් ආවරණය
දේශගුණය නිවර්තන කලාපීය වන අතර වසර පුරා සාපේක්ෂව ස්ථායී උෂ්ණත්වයක් ඇත. තෙත් සමයක් දෙසැම්බර් සිට මැයි දක්වා රට පුරා පවතින අතර, දකුණේ   සහ ඔස්ට්‍රේලියාවේ මෝසමක බලපෑම හේතුවෙන් තරමක් දිගු විය හැක. මෙම කාලය තුළ වර්ෂාපතනය මිලිමීටර් 222–252 දක්වා ළඟා විය හැකිය. වියළි කාලවලදී, එය මිලිමීටර් 12-18 දක්වා පහත වැටේ. අධික වර්ෂාපතනයේ ප්‍රතිඵලයක් ලෙස සිදුවන ගංවතුර සහ නායයෑම් වලට රට අවදානමට ලක් වේ. විශේෂයෙන් ලා නිනා ආචරණය මගින් වර්ෂාපතන මට්ටම ඉහළ යන විට එසේ සිදු වේ. කඳුකර අභ්‍යන්තරය වෙරළට වඩා සිසිල් ය. වෙරළබඩ ප්‍රදේශ විශාල වශයෙන් භූගත ජලය මත රඳා පවතින අතර, එය වැරදි කළමනාකරණය, වන විනාශය සහ දේශගුණික විපර්යාස වලින් පීඩනයට ලක් වේ. දේශගුණික විපර්යාස හේතුවෙන් උෂ්ණත්වය සුළු වැඩිවීමක් අත්විඳින්නට ඇතැයි සිතන අතර, වර්ෂාපතන රටාවල සුළු වෙනසක් සිදුවී ඇත.
රට පුරා වෙරළබඩ පරිසර පද්ධති විවිධ වේ, උතුරු සහ දකුණු වෙරළ තීරයන් අතර මෙන්ම නැගෙනහිර කෙළවර සහ බටහිරින් වැඩි ප්‍රදේශ අතර අවකාශීය වශයෙන් වෙනස් වේ. රටේ ජලය කොරල් ත්‍රිකෝණයේ ජෛව විවිධත්ව උණුසුම් කලාපයේ කොටසක් වන බැවින් මෙම පරිසර පද්ධතිවලට කොරල්පර ඇතුළත් වේ. නැගෙනහිර ටිමෝරයේ නැඟෙනහිර දෙසින් පිහිටි ප්‍රදේශය පයිචෞ කඳුවැටියෙන් සහ ඉරා ලාලාරෝ විලෙන් සමන්විත වන අතර, එය රටේ පළමු සංරක්ෂණ ප්‍රදේශය වන නිනෝ කෝනිස් සන්තානා ජාතික උද්‍යානය සමන්විත වේ. .රට තුළ ඉතිරිව ඇති අවසන් නිවර්තන වියළි වනාන්තර ප්‍රදේශයද මෙය වේ. එය අද්විතීය ශාක හා සත්ව විශේෂ ගණනාවකට සත්කාරකත්වය සපයන ස්ථානයක් වේ. උතුරු වෙරළ තීරය අවදානමට ලක්ව ඇති බවට තීරණය කර ඇති කොරල්පර පද්ධති ගණනාවකින් සංලක්ෂිත වේ.
රට තුළ භෞමික ශාක විශේෂ 41,000 ක් පමණ ඇති අතර, 2010 ගණන්වල මැද භාගයේදී භූමියෙන් 35% ක් පමණ වනාන්තර විය. උතුරු වෙරළ, මධ්‍යම කඳුකරය සහ දකුණු වෙරළ තීරයේ වනාන්තර එකිනෙකට වෙනස් වේ. නැගෙනහිර ටිමෝරය යනු ටිමෝරය සහ වෙටාර් පතනශීලී වනාන්තර පරිසර කලාපය හි නිවහන වේ. නීතියේ යම් පාරිසරික ආරක්ෂාවක් ඇති නමුත් එය රජයේ ප්‍රමුඛතාවයක් වී නැත. දේශගුණික විපර්යාසවලට අමතරව, වන විනාශය, ඉඩම් හායනය, අධික ලෙස මසුන් ඇල්ලීම සහ දූෂණය හේතුවෙන් දේශීය පරිසර පද්ධති තර්ජනයට ලක්ව ඇත.
ආර්ථිකය
thumb|නැගෙනහිර ටිමෝරයේ නාමික GDP (පෙර සහ දත්ත) නැඟෙනහිර ටිමෝරයේ ආර්ථිකය යනු කෝපි, කිරිගරුඬ, පෙට්‍රෝලියම් සහ සඳුන් වැනි භාණ්ඩ කිහිපයක අපනයනය මත යැපෙන වෙළෙඳපොළ ආර්ථිකයකි. අභ්‍යන්තරව, පුළුල් දරිද්‍රතාවය නිසාවෙන් වෙළඳපල මෙහෙයුම් සීමා වේ. රට එක්සත් ජනපද ඩොලරය භාවිතා කරයි. ආර්ථිකය සාමාන්‍යයෙන් විදේශ ආයෝජන සඳහා විවෘතයි, නමුත් විදේශිකයන්ට ඉඩම් හිමිවීම තහනම්ය. එමගින් අදහස් වන්නේ අයෝජකයන් හට රට තුළ දේශීය හවුල්කරුවෙකු අවශ්‍ය බවයි. තරඟය සීමා වන්නේ රජයේ බාධකවලට වඩා, ආර්ථිකයේ කුඩා ප්‍රමාණය නිසාවෙනි. අපනයන වලට වඩා බොහෝ වැඩි ආනයන ඇත. භාණ්ඩ වල මිල බොහෝ විට ආසන්න රටවලට වඩා වැඩිය. උද්ධමනය සදහා රජයේ වියදම් දැඩි ලෙස බලපායි. වර්ධනය මන්දගාමී වී ඇත. සාමාන්‍ය වශයෙන් 2011 සිට 2021 දක්වා වසරකට 2.5% වර්ධනයක් ඇත.
රටේ බොහෝමයක් ඉතා දුප්පත්ය. ජාතික දරිද්‍රතා රේඛාවට පහලින් රටේ 40% කට වඩා වැඩි ප්‍රමාණයක් ජීවත් වේ. මෙම දරිද්‍රතාවය විශේෂයෙන්ම ගම්බද ප්‍රදේශවල බහුලව දක්නට ලැබෙන අතර බොහෝ දෙනෙක් යැපුම් ගොවීන් හෝ ධීවරයන් වේ. නාගරික ප්‍රදේශවල පවා බහුතරය දුප්පත් ය. සමස්තයක් වශයෙන්, කාන්තාවන් පිරිමින්ට වඩා දුප්පත් ය, බොහෝ විට අඩු වැටුප් සහිත වෘත්තීන්හි සේවය කරති. මන්දපෝෂණය බහුලව දක්නට ලැබෙන අතර, දරුවන්ගෙන් අඩකට වඩා අඩු වර්ධනයක් පෙන්නුම් කරයි. විවාහක වැඩ කරන වයසේ (15-49) පිරිමින්ගෙන් 91%ක් සේවයේ යොදවා ඇත. 2016 දී, විවාහක වැඩ කරන වයසේ කාන්තාවන්ගෙන් 43% ක් පමණි. නිවාස හා ඉඩම් අයිතිය සහ බැංකු ගිණුමක් හිමිවීම සම්බන්ධයෙන් පිරිමින්ට පක්ෂව කුඩා විෂමතා තිබේ. ජනගහනයෙන් හතරෙන් එකක් පමණ සිටින නැගෙනහිර මහ නගර සභා තුන, 50% ක් අඩංගු බටහිර ප්‍රදේශවලට වඩා දුප්පත්කම අඩුය.
රටේ මසුන් ඇල්ලීමෙන් 94% ක් පැමිණෙන්නේ සාගරයෙනි, විශේෂයෙන් වෙරළබඩ ධීවර කර්මාන්තයෙනි. පවුල්වලින් 66% ක් අර්ධ වශයෙන් යැපුම් ක්‍රියාකාරකම් වලින් සහාය වේ, කෙසේ වෙතත් සමස්තයක් ලෙස රට ස්වයංපෝෂිත වීමට ප්‍රමාණවත් ආහාර නිෂ්පාදනය නොකරයි, ආහාර ආනයන මත රඳා පවතී. කෘෂිකාර්මික කටයුතු සදහා රජයෙන් ලැබෙන්නේ සුළු ආයෝජනයකි. පුද්ගලික අංශය කුඩා ප්‍රමාණයෙන් ක්‍රියාත්මක වේ. රජය බොහෝ විට පොදු ව්‍යාපාරවල යෙදෙයි. ජාතික ජනගහනයෙන් හතරෙන් එකක් අවිධිමත් ආර්ථිකයේ සේවය කරන අතර, නිල රාජ්‍ය සහ පෞද්ගලික අංශයේ 9% බැගින් සේවයේ යෙදෙයි. වැඩ කරන වයසේ අයගෙන් 23%ක් පමණ මුදල් ආර්ථිකයේ ද, 21% සිසුන් සහ 27%ක් යැපුම් ගොවීන් සහ ධීවරයින් ලෙස සේවයේ යෙදෙයි. ආර්ථිකය බොහෝ දුරට මුදල් මත පදනම් වූවක් වන අතර බැංකුවලින් ලබා ගත හැකි වාණිජ ණය ඉතා අල්පය. විදේශීය ශ්‍රමිකයන්ගෙන් ලැබෙන ප්‍රේෂණ වාර්ෂිකව ඩොලර් මිලියන 100ක් පමණ එකතු වේ. වම|thumb|භාගික කාසි, "සෙන්ටාවෝස්", එක්සත් ජනපද ඩොලරයේ කොටසක් ලෙස දේශීයව භාවිතා වේ නිදහස ලබන විට ඉහළ මධ්‍යම ආදායම් ලබන රටක ධනයට සමාන ඒක පුද්ගල වටිනාකමක් තිබූ අතර ස්වභාවික සම්පත් සම්බන්ධයෙන් සැලකිය යුතු ධනයක් ලැබුනි. මෙයින් අඩකට වඩා තෙල් සහ හතරෙන් එකක් ස්වාභාවික වායු වේ. මෙම පුනර්ජනනීය නොවන සම්පත් වඩාත් තිරසාර ධනයක් බවට පත් කිරීම සඳහා ටිමෝරය-ලෙස්ටේ ඛනිජ තෙල් අරමුදල 2005 දී පිහිටුවන ලදී. 2005 සිට 2021 දක්වා තෙල් අලෙවියෙන් උපයාගත් ඩොලර් බිලියන 23ක් අරමුදලට ඇතුළු වී ඇත. ඩොලර් බිලියන 8ක් ආයෝජනවලින් උපයා ඇති අතර ඩොලර් බිලියන 12ක් වියදම් කර ඇත. තෙල් හා ගෑස් සංචිතවල අඩුවීම 2010 වසරේ පටන් HDI අඩුවීමට හේතු විය. රජයේ වියදම්වලින් 80%ක් ලැබෙන්නේ මෙයින්ය. 2021 වන විට ඩොලර් බිලියන 19 ක් තිබූ අරමුදල ජාතික අයවැයේ ප්‍රමාණයට වඩා 10 ගුණයකින් වැඩි ය. තෙල් ආදායම අඩු වී ඇති බැවින් අරමුදල අවසන් වීමේ අවදානමක් ඇත. 2009 වසරේ සිට සෑම වසරකම පාහේ මුදල් ආපසු ගැනීම් තිරසාර මට්ටම් ඉක්මවා ඇත. තෙල් සහ ගෑස් අඩු හිතකර බලශක්ති ප්‍රභවයන් බවට පත් වීම නිසා ඉතිරි විභව සංචිතවල අගය ද අහිමි වේ.
රටේ ආර්ථිකය රඳාපවතින්නේ තරමක් දුරට විදේශ පරිත්‍යාගශීලීන්ගේ ආධාර මත ය. 2012 වසරේ පටන් රජයේ වියදම් අඩු වූ අතර, එය ඊළඟ වසර තුළ පුද්ගලික අංශයට බලපෑම් ඇති කළේය. රජය සහ එහි රජය සතු තෙල් සමාගම බොහෝ විට විශාල පෞද්ගලික ව්‍යාපෘති සඳහා ආයෝජනය කරයි. රජයේ වියදම් අඩුවීම දළ දේශීය නිෂ්පාදිතයේ වර්ධනයේ අඩුවීමක් සමඟ සමපාත විය. ඛණිජ තෙල් අරමුදලට පසුව, රජයේ ආදායම් ලබන දෙවන විශාලතම මූලාශ්‍රය වන්නේ බදු ය. බදු ආදායම දළ දේශීය නිෂ්පාදිතයෙන් 8%කට වඩා අඩුය. කලාපයේ අනෙකුත් බොහෝ රටවලට වඩා අඩු සහ සමාන ප්‍රමාණයේ ආර්ථිකයක් ඇත. අනෙකුත් රජයේ ආදායම ලැබෙන්නේ වරාය අධිකාරීන්, යටිතල පහසුකම් සමාගම් සහ නැගෙනහිර ටිමෝරයේ ජාතික විශ්ව විද්‍යාලය ඇතුළත් "ස්වාධීන ආයතන" 23කිනි. සමස්තයක් වශයෙන් ගත් කල, රජයේ වියදම් ලෝකයේ ඉහළම අගයන් අතර පවතී. අධ්‍යාපනය, සෞඛ්‍යය සහ ජල යටිතල පහසුකම් සඳහා ආයෝජන නොසැලකිය හැකි තරම්ය. thumb|නැගෙනහිර ටිමෝරයේ අපනයනවල සමානුපාතික නියෝජනයක්, 2019 මානව ප්‍රාග්ධන හිඟය, යටිතල පහසුකම් දුර්වලතා, අසම්පූර්ණ නීති පද්ධතියක් සහ අකාර්යක්ෂම නියාමන පරිසරයක් හේතුවෙන් පුද්ගලික අංශයේ සංවර්ධනය පසුගාමී වී ඇත. පෘතුගීසි සහ ඉන්දුනීසියානු පාලනයෙන් පරස්පර මාතෘකා මෙන්ම සාම්ප්‍රදායික චාරිත්‍ර වාරිත්‍රවලට ඉඩ සැලසීමට අවශ්‍ය වීමත් සමඟ දේපළ අයිතිවාසිකම් වැරදි ලෙස අර්ථ දක්වා ඇත. 2010 වන විට, නාගරික නිවාසවලින් (පුද්ගලයන් 321,043) 87.7% සහ ග්‍රාමීය නිවාසවලින් (මිනිසුන් 821,459) 18.9% ක් (සාමාන්‍ය 38.2%) සඳහා විදුලිය ඇත. වැඩ කරන වයසේ ජනගහනය වැඩි වුවද 2014 සහ 2018 අතර පුද්ගලික අංශය දුර්වලය. කෘෂිකර්මය සහ නිෂ්පාදනය ස්වාධීනත්වයට වඩා ඒක පුද්ගල ඵලදායිතාව අඩුය. තෙල් නොවන ආර්ථික අංශ සංවර්ධනය කිරීමට අසමත් වී ඇත. ඉදිකිරීම් සහ පරිපාලනයේ වර්ධනය තෙල් ආදායම මත රඳා පවතී. තෙල් සම්පත් මත යැපීමේ අවාසනාවන්ත ශාපයක් බව රටේ සමහර පැති වලින් පෙන්වයි. 2013-2019 දක්වා සියලුම ෆොසිල ඉන්ධන නොවන අපනයනවලින් 90%ක් කෝපිවලින් සමන්විත වූ අතර, එවැනි සියලුම අපනයන වාර්ෂිකව ඇමෙරිකානු ඩොලර් මිලියන 20ක් පමණ වේ. 2017 වසරේ සංචාරකයින් 75,000ක් මෙරටට පැමිණ ඇත.
ජනවිකාශනය
thumb|ජනගහන පිරමීඩය නැගෙනහිර ටිමෝරයේ 2015 සංගණනයේදී 1,183,643 ජනගහනයක් වාර්තා විය. ජනගහනය ප්‍රධාන වශයෙන් ජීවත් වන්නේ සියලුම නාගරික ප්‍රදේශ පිහිටා ඇති වෙරළ තීරයේ ය. නාගරික ප්‍රදේශවල අයට සාමාන්‍යයෙන් විධිමත් අධ්‍යාපනය, රැකියා අපේක්ෂාවන් සහ සෞඛ්‍ය සේවා ඇත. ප්‍රබල ස්ත්‍රී පුරුෂ විෂමතාවයක් රට පුරා පවතින අතර නාගරික ප්‍රාග්ධනයේ එය එතරම් දරුණු නොවේ. ධනවත් සුළුතරය බොහෝ විට සෞඛ්‍ය හා අධ්‍යාපන කටයුතු සඳහා විදේශගත වේ. ජනගහනය තරුණ වන අතර මධ්‍ය අගය වයස අවුරුදු 20ට අඩුය. විශේෂයෙන්ම ජනගහනයෙන් විශාල ප්‍රතිශතයක් (2015 දී 45%ක් පමණ) වයස් 15 සහ 24 අතර පිරිමින් වේ. එය ලොව තුන්වන විශාලතම තරුණ පිරිමි කොට්ඨාශය වේ.
සෞඛ්‍ය සේවා සඳහා 2021 දී ජාතික අයවැයෙන් 6%ක් වෙන් කෙරිණි. 1990 සිට 2019 දක්වා ආයු අපේක්ෂාව 48.5 සිට 69.5 දක්වා ඉහළ ගියේය. 2000 සහ 2010 අතර අපේක්ෂිත පාසල් වසර 9.8 සිට 12.4 දක්වා ඉහළ ගිය අතර පාසල් අධ්‍යාපනයේ මධ්‍යන්‍ය වසර 2.8 සිට 4.4 දක්වා ඉහළ ගියේය. මේවා සඳහා 2010 සිට ප්‍රගතිය සීමා වී ඇත. ඒක පුද්ගල දළ ජාතික ආදායම 2010 දී ඒ හා සමානව ඉහළ ගිය අතර එතැන් සිට අඩු වී ඇත. 2016 වන විට නැගෙනහිර ටිමෝරයේ ජනගහණයෙන් 45.8% දරිද්‍රතාවයට පත්ව ඇත. 16.3% දැඩි ලෙස දරිද්‍රතාවයට පත්ව ඇත. නිදහස ලබන විට ලොව ඉහළම අගය වූ 7.8ක් වූ සාඵල්‍යතා අනුපාතය, 2016 වන විට 4.2 දක්වා අඩු විය. එය ග්‍රාමීය ප්‍රදේශවල සහ දුප්පත්   සහ අඩු සාක්ෂරතා සහිත කුටුම්භ අතරට සාපේක්ෂව ඉහළ ය. 2016 වන විට, සාමාන්‍ය කුටුම්භ ප්‍රමාණය 5.3ක් වූ අතර, වයස අවුරුදු 15ට අඩු පුද්ගලයින්ගෙන් 41%ක් සහ කාන්තාවන් ප්‍රධානත්වය දරන පවුල් 18%කි. ළදරු මරණ අනුපාතය 1,000කට 30ක් වූ අතර, එය 2003දී අගය වන 1,000කට 60 සිට අඩු විය. වයස අවුරුදු 5 ට අඩු ළමුන්ගෙන් 46% ක් 2010 දී 58% සිට අඩු වර්ධනයක් පෙන්නුම් කර ඇත. එම කාලය තුළ වැඩ කරන වයසේ වැඩිහිටි තරබාරුකම 5% සිට 10% දක්වා වැඩි විය. 2016 වන විට ළමුන්ගෙන් 40% ක්, කාන්තාවන්ගෙන් 23% ක් සහ පිරිමින්ගෙන් 13% ක් රක්තහීනතාවයෙන් පෙලේ.
ජනවාර්ගිකත්වය සහ භාෂාව
thumb|නැගෙනහිර ටිමෝරයේ ප්‍රධාන භාෂා කණ්ඩායම් ජනවාර්ගික පසුබිම සහ භාෂාමය කණ්ඩායම ටිමෝරියානු ප්‍රජාවන් පැහැදිලිව නිර්වචනය නොකරයි, මෙම පුළුල් කණ්ඩායම් තුළ බොහෝ ප්‍රජාවන් සහ ජනවාර්ගික සහ භාෂාමය කණ්ඩායම් අතර අතිච්ඡාදනය සහ දෙමුහුන් සහිත බොහෝ ප්‍රදේශ ඇත. පූජනීය නිවස අනුබද්ධය සමඟ අන්තර් සම්බන්ධිත පවුල් සබඳතා සහ සම්භවය, අනන්‍යතාවයේ වඩා වැදගත් දර්ශකයකි. සෑම පවුල් කණ්ඩායමක්ම සාමාන්‍යයෙන් තනි භාෂාවකින් හෝ උපභාෂාවකින් හඳුනා ගනී. මෙම අතිවිශාල දේශීය විචලනය මනසේ තබාගෙන, නැගෙනහිර (බකාවු, ලෝටම්, සහ වික්කේ මහ නගර සභා) සහ රටේ බටහිර අතර පුළුල් සංස්කෘතික සහ අනන්‍යතා වෙනසක් ඇත, එය භාෂාමය සහ වාර්ගික වෙනස්කම්වලට වඩා ඉතිහාසයේ සිට එන්නකි,   එය භාෂා කණ්ඩායම් දෙක සමඟ ඉතා ලිහිල් ලෙස සම්බන්ධ වේ. මිශ්‍ර පෘතුගීසි සහ දේශීය සම්භවයක් ඇති කුඩා මෙස්ටිකෝ ජනගහනයක් ඇත. කුඩා චීන සුළුතරයක් සිටින අතර ඔවුන්ගෙන් වැඩි දෙනෙක් හක්කා වේ. බොහෝ චීන ජාතිකයින් 1970 ගණන්වල මැද භාගයේදී පිටව ගිය නමුත් ඉන්දුනීසියානු ආක්‍රමණය අවසන් වීමෙන් පසු සැලකිය යුතු පිරිසක් නැගෙනහිර ටිමෝරයටද ආපසු පැමිණ ඇත. නැඟෙනහිර ටිමෝරයේ කුඩා ප්‍රජාවක් සිටින ටිමෝර් ඉන්දියානු, විශේෂයෙන් ගෝවන් සම්භවයක්, මෙන්ම අප්‍රිකාවෙන් සහ යේමනයේ ඓතිහාසික සංක්‍රමණයන් ද ඇත.
දිවයිනේ විවිධ ජනවාර්ගික කණ්ඩායම්වල මිශ්‍ර මූලාරම්භය පිළිබිඹු කරමින් දේශීය භාෂාවන්, භාෂා පවුල් දෙකකට අයත් වේ. ඒ ඔස්ට්‍රොනීසියානු සහ පැපුවාන් ය. ඒවා වර්ගීකරණය කරන ආකාරය අනුව, දේශීය භාෂා 19ක්, උපභාෂා 30ක් දක්වා වර්ගීකරණය වේ. ටෙටම් හැරුණු විට, ජනවාර්ගික විද්‍යාව අනුව පහත සඳහන් දේශීය භාෂා ලැයිස්තුගත කරයි. ඇඩබේ, බයිකෙනෝ, බුනක්, ෆාටලුකු, ගලෝලි, හබුන්, හඳුනාගැනීම, කයිරුයි-මිඩිකි, කෙමාක්, ලකලෙයි, මකාසේ, මකුවා, මාම්බේ, නවෙටි, ටුකුඩේ සහ '''වයිමා. ''' අන්තරායේ ඇති ලෝක භාෂා සිතියමට අනුව, නැගෙනහිර ටිමෝරයේ වඳවීමේ තර්ජනයට ලක්ව ඇති භාෂා හයක් ඇත. ඒ ඇඩබේ, හබුන්, කයිරුයි-මිඩිකි, මකුවා, නවෙටි සහ '''වයිමා. විශාලතම මැලේ-පොලිනීසියානු කණ්ඩායම වන්නේ ටෙටම්''' ය, ඔවුන් බොහෝ දුරට දිලි හෝ බටහිර මායිම අවට පදිංචිවී සිටියි. 40,000 කට වඩා වැඩි ස්වදේශික කථිකයන් සිටින අනෙකුත් මැලේ-පොලිනීසියානු භාෂා වන්නේ දිලිට දකුණින් මධ්‍යම කඳුකරයේ ජනතාව භාවිතා කරන මාම්බා යි, ඔකූස්හි ජනතාව භාවිතා කරන බයිකෙනෝ, වයඹ අභ්‍යන්තරයේ ජනතාව භාවිතා කරන කෙමාක් සහ වයඹ වෙරළ තීරයේ ජනතාව භාවිතා කරන ටොකෝඩේ ය. කථා කරන ප්‍රධාන පැපුවාන් භාෂා වන්නේ ටිමෝරයේ මධ්‍යයේ ජනතාව භාවිතා කරන බුනැක්, විශේෂයෙන් බොබොනාරෝ මහ නගර සභාව තුළ, නැගෙනහිර බෝකාවු සහ වික්කේ මහ නගරවල ජනතාව භාවිතා කරන මකාසේ සහ නැගෙනහිර ලවුටම් මහ නගර සභාවේ ජනතාව භාවිතා කරන ෆටලුකු ය. 2015 සංගණනයට අනුව වඩාත් බහුලව කතා කරන මව් භාෂා වන්නේ ටෙටම් ප්‍රස (ජනගහනයෙන් 30.6% සඳහා මව් භාෂාව), මාම්බායි (16.6%), මකාසායි (10.5%), ටෙටම් ටෙරික් (6.05%), බයිකේනු (5.87%), කෙමාක් (5.85%), බුනාක් (5.48%), ටොකෝඩේ (3.97%), ෆටලුකු (3.52%) සහ අනෙකුත් දේශීය භාෂා 10.47% ක් වන අතර, ජනගහනයෙන් 1.09% ක් දේශීය වශයෙන් විදේශීය භාෂා කතා කරයි
නැගෙනහිර ටිමෝරයේ නිල භාෂා දෙක පෘතුගීසි සහ ටෙටම් වේ. ඊට අමතරව ඉංග්‍රීසි සහ ඉන්දුනීසියානු භාෂා ව්‍යවස්ථාවෙන් "වැඩ කරන භාෂා" ලෙස නම් කර ඇත. මෙය අවසාන දිනයක් නියම නොකරන අවසාන සහ සංක්‍රාන්ති විධිවිධාන තුළ වේ. 2012 දී, 35% කට පෘතුගීසි භාෂාව කතා කිරීමට, කියවීමට සහ ලිවීමට හැකිය, එය 2006 එක්සත් ජාතීන්ගේ සංවර්ධන වාර්තාවට වඩා 5% ක සැලකිය යුතු ලෙස ඉහළ යාමකි. පෘතුගීසි දැන් ටිමෝරයේ ප්‍රධාන රාජ්‍ය භාෂාව බවට පත් කර ඇති බැවින් ප්‍රකෘතිමත් වෙමින් පවතින අතර බොහෝ පාසල්වල උගන්වනු ලැබේ. රජයේ තොරතුරු සඳහා සහ අධිකරණ පද්ධතිය තුළ පෘතුගීසි භාෂාව භාවිතා කිරීම එය කතා නොකරන අයට ප්‍රවේශ වීමට යම් බාධාවක් සපයයි. ටෙටම් ද රටේ සෑම කෙනෙකුටම තේරෙන්නේ නැත. පෘතුගීසි භාෂාවේ නිරීක්ෂණාගාරයට අනුව, නැගෙනහිර ටිමෝර් සාක්ෂරතා අනුපාතය ටෙටම් භාෂාවෙන් 77.8%, ඉන්දුනීසියානු භාෂාවෙන් 55.6% සහ පෘතුගීසි භාෂාවෙන් 39.3% ක් වූ අතර ප්‍රාථමික සාක්ෂරතා අනුපාතය 2009 දී 73% සිට 2012 දී 83% දක්වා වැඩි විය. 2015 සංගණනයට අනුව වයස අවුරුදු 14 ත් 24 ත් අතර ජනගහනයෙන් 50% කට පෘතුගීසි භාෂාව කතා කිරීමට සහ තේරුම් ගැනීමට හැකිය. 2015 සංගණනයට අනුව වයස අවුරුදු පහට වැඩි අයගෙන් 15% ක් පමණ ඉංග්‍රීසි භාෂාව සාක්ෂරතාවයෙන් යුක්ත විය.
ආගම
thumb|විකෝකෝ හි ඉග්‍රේජා ඩ ඉමකුලාඩා කොන්සිකාවෝ පල්ලිය නැඟෙනහිර ටිමෝරයේ ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථාව ආගමික නිදහස සහ පල්ලිය සහ රාජ්‍යය වෙන් කිරීම පිළිබඳ මූලධර්ම ඇතුළත් කරන අතර, 45 කොමා 1 (45,1) වගන්තියේ පූර්විකාවේ "ජාතික විමුක්ති ක්‍රියාවලියට කතෝලික පල්ලියේ සහභාගීත්වය" පිළිගනී. නිදහස ලැබීමෙන් පසු, එම රට පිලිපීනය හා සම්බන්ධ වී ආසියාවේ ප්‍රධාන වශයෙන් රෝමානු කතෝලික ප්‍රාන්ත දෙක බවට පත් විය, නමුත් නැගෙනහිර ඉන්දුනීසියාවේ ෆ්ලෝරස් සහ බටහිර නිව්ගිනියාවේ සමහර ප්‍රදේශවල ද රෝමානු කතෝලික බහුතරයක් ඇත.
2015 සංගණනයට අනුව, ජනගහනයෙන් 97.57% ක් කතෝලික, 1.96% ක් රෙපරමාදු, 0.24% ක් මුස්ලිම්, 0.08% ක් සම්ප්‍රදායික, 0.05% ක් බෞද්ධ, 0.02% ක් හින්දු, 0.08% ක් වෙනත් ආගම් ලෙසය. ජනවිකාස සහ සෞඛ්‍ය සමීක්ෂණ වැඩසටහන මගින් 2016 කරන ලද සමීක්ෂණයකින් පෙන්නුම් කළේ ජනගහනයෙන් කතෝලිකයන් 98.3%ක්, රෙපරමාදු භක්තිකයන් 1.2% ක් සහ මුස්ලිම්වරුන් 0.3%ක් සිටින බවයි.
පල්ලි සංඛ්‍යාව 1974 දී 100 සිට 1994 දී 800 දක්වා වැඩි විය. ඉන්දුනීසියානු පාලනය යටතේ පල්ලියේ සාමාජිකත්වය සැලකිය යුතු ලෙස වර්ධනය වී ඇති අතර ඉන්දුනීසියාවේ රාජ්‍ය මතවාදය වන පංචසිල නොහොත් සියලු පුරවැසියන් එක දෙවියෙකු විශ්වාස කළ යුතු අතර සම්ප්‍රදායික විශ්වාසයන් හඳුනා නොගනී. නැගෙනහිර ටිමෝරයේ සජීවී විශ්වාස පද්ධති, ඉන්දුනීසියාවේ ව්‍යවස්ථාමය ඒකදේවවාදයට නොගැලපෙන අතර එහි ප්‍රතිඵලයක් ලෙස ක්‍රිස්තියානි ආගමට සමූහ වශයෙන් පරිවර්තනය විය. පෘතුගීසි පූජකවරුන් වෙනුවට ඉන්දුනීසියානු පූජකවරුන් ආදේශ කරන ලද අතර ලතින් සහ පෘතුගීසි ස්කන්ධය ඉන්දුනීසියානු ජනකාය මගින් ප්‍රතිස්ථාපනය විය. 1975 ආක්‍රමණය වන විට නැඟෙනහිර ටිමෝර ජාතිකයන්ගෙන් 20%ක් පමණක් තමන් කතෝලිකයන් ලෙස හැඳින්වූ අතර, ආක්‍රමණයෙන් පසු පළමු දශකය අවසන් වන විට එම සංඛ්‍යාව 95% දක්වා ඉහළ ගියේය. රෝමානු කතෝලික පල්ලිය, නැගෙනහිර ටිමෝරය රදගුරු පදවි තුනකට බෙදා ඇත. ඒ දිලි අගරදගුරු පදවිය, බවුකාව් රදගුරු පදවිය සහ මලියානා රදගුරු පදවිය ලෙසය ග්‍රාමීය ප්‍රදේශවල, රෝමානු කතෝලික ආගම ප්‍රාදේශීය සජීවී විශ්වාසයන් සමග සමමුහුර්ත වී ඇත. ඉන්දුනීසියාව සමඟ ඒකාබද්ධ වීමට ආධාර කරන්නන් අතර මෙම කණ්ඩායම් අසමානුපාතික ලෙස නියෝජනය වූ බැවින් 1999 සැප්තැම්බර් මාසයෙන් පසු රෙපරමාදු භක්තිකයන් සහ මුස්ලිම්වරුන්ගේ සංඛ්‍යාව සැලකිය යුතු ලෙස අඩු විය. 1999 සැප්තැම්බර් මාසයෙන් පසු පැවති රෙපරමාදු සභාවන්ගෙන් අඩකටත් වඩා අඩු ප්‍රමාණයක් බටහිර ටිමෝරයේ රැඳී සිටි අය අතර බොහෝ රෙපරමාදු භක්තිකයන් ද විය.
සංස්කෘතිය
වම|thumb|සාම්ප්‍රදායික ටිමෝර නර්තන ශිල්පීන් නැඟෙනහිර ටිමෝරය තුළ ඇති බොහෝ සංස්කෘතීන්, එක් එක් කුඩා රාජධානිය තුළ වර්ධනය වන අනන්‍ය අනන්‍යතා සහ සම්ප්‍රදායන් සමඟ වත්මන් ජනගහනයට තුඩු දුන් ඔස්ට්‍රොනීසියානු සහ මෙලනේසියානු සංක්‍රමණ රැළි කිහිපයකින් පැන නගී. පෘතුගීසි බලධාරීන් සාම්ප්‍රදායික ව්‍යුහයන් මත ගොඩනැගුණු අතර, පෘතුගීසි බලපෑම පවතින දේශපාලන හා සමාජ ක්‍රමවලට මුසු කළේය. කතෝලික පල්ලියේ පැවැත්ම විවිධ ජනවාර්ගික කණ්ඩායම් හරහා පොදු ලක්ෂ්‍යයක් නිර්මාණය කළේය. සෘජු පෘතුගීසි බලපෑම සීමා වුවද, පෘතුගීසි භාෂාව ද පොදු සම්බන්ධතා ලබා දුන්නේය. ඉන්දුනීසියානු පාලනය යටතේ, කතෝලික හා පෘතුගීසි ආගමක සංස්කෘතික සබඳතා සදහා ප්‍රතිරෝධයක් දියත් කළේය. ඒ අතරම, ඉන්දුනීසියානු සංස්කෘතික බලපෑම පාසල් සහ පරිපාලනය හරහා ව්‍යාප්ත විය.
ඉන්දුනීසියානුවන් යටපත් කිරීමට ගත් උත්සාහයන් හමුවේ සාම්ප්‍රදායික විශ්වාසයන් ආරක්ෂා කිරීම රටේ ජාතික අනන්‍යතාවය නිර්මාණය කිරීම හා සම්බන්ධ විය. මෙම ජාතික අනන්‍යතාවය මතුවීමට පටන් ගත්තේ පෘතුගීසි පාලනයේ අවසානයේ සහ ඉන්දුනීසියානු පාලන සමයේදී පමණි. සිවිල් අනන්‍යතාවයක් වර්ධනය වීමට පටන් ගත් අතර, ජාතික මට්ටමේ ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදය සඳහා වූ උද්‍යෝගය තුලින් වඩාත් පැහැදිලිව ප්‍රකාශ විය   සහ ප්‍රතිරෝධක ආඛ්‍යාන වලින් සංවර්ධන වෙත මාරුවීම දේශපාලනය තුල පිලිබිඹු විය. අගනුවර වඩාත් විශ්වීය සංස්කෘතියක් වර්ධනය කර ඇති අතර ග්‍රාමීය ප්‍රදේශ ශක්තිමත් සම්ප්‍රදායික භාවිතයන් පවත්වාගෙන යයි. විශේෂයෙන්ම දිලී නාගරික ප්‍රදේශවලට අභ්‍යන්තර සංක්‍රමණය මෙම ප්‍රදේශ සහ ග්‍රාමීය අභ්‍යන්තර ප්‍රදේශ අතර සංස්කෘතික සම්බන්ධතා ඇති කරයි. නාගරික ප්‍රදේශවල සිටින අය බොහෝ විට නිශ්චිත ග්‍රාමීය ප්‍රදේශයක් සමඟ දිගටම හඳුනාගෙන සිටිති, ඒ අතර දිලිහි උපන්, පරම්පරා කිහිපයක් ඇති අය පවා සිටී.
දිවයිනේ විවිධ ජනවාර්ගික කණ්ඩායම් පුරා කලා ශෛලීන් වෙනස් වේ.කෙසේ වෙතත්, විශාල සතුන් සහ විශේෂිත ජ්‍යාමිතික රටා වැනි සමාන කලාත්මක මෝස්තරයන් දිවයින පුරා පවතී. සමහර කලාවන් සාම්ප්‍රදායිකව විශේෂිත ස්ත්‍රී පුරුෂ සමාජභාවයන් හා සම්බන්ධ වේ. නිදසුනක් වශයෙන්, දිවයින පුරා සම්ප්‍රදායික ජීවිතය තුළ පුළුල් කාර්යභාරයක් ඉටු කරන තායිස් රෙදිපිළි සම්ප්‍රදායිකව කාන්තාවන් අතින් වියන ලද ඒවා වේ. විවිධ ටයිස් රටා විවිධ ප්‍රජාවන් හා වඩාත් පුළුල් ලෙස භාෂාමය කණ්ඩායම් සමඟ සම්බන්ධ වේ. මධ්‍යම දිලිහි බොහෝ ගොඩනැගිලි ඓතිහාසික පෘතුගීසි ගෘහ නිර්මාණ ශිල්පය පවත්වාගෙන යයි.
සාම්ප්‍රදායික වැදගත් චාරිත්‍ර බොහෝ විට නවීන අංග සමඟ මිශ්‍ර කර ඇත. දිගු කතන්දර හෝ කවි කීමට හැකි පුද්ගලයන් තුළ ශක්තිමත් වාචික ඉතිහාසයක් ඉස්මතු වේ. මෙම ඉතිහාසය, නොහොත් ලියා නයින් මගින් සම්ප්‍රදායික දැනුම සම්ප්‍රේෂණය විය. ප්‍රබල කවි සම්ප්‍රදායක් පවතී. නිදසුනක් වශයෙන්, අගමැති සනානා ගුස්මාඕ "කවි රණකාමියා" යන විරුදාවලිය දිනාගත් කීර්තිමත් කවියෙකි.
බීබීසීයෙහි කාලානුරූපය
මෙය බ්‍රිතාන්‍ය ගුවන්විදුලි සංස්ථාවෙහි ඉතිහාසයෙහි කාලානුරූපයයි.
සිල්ලා හි සොන්දොක්
සිල්ලා හි සොන්දොක් යන්න මඟින් පහත සඳහන් දෑ හැඟවිය හැක:
ශ්‍රී ලංකාවේ අම්පාර දිස්ත්‍රික්කයෙහි රජයේ පාසැල් ලැයිස්තුව
ශ්‍රී ලංකාවේ අම්පාර දිස්ත්‍රික්කයෙහි රජයේ පාසැල් ලැයිස්තුව දැක්වීමේදී එය අක්කරෙයිපත්තු, අම්පාර, දෙහිඅත්තකණ්ඩිය, කල්මුනෙයි, මහඔය හා සමන්තුරෙයි යන අධ්‍යාපන කලාප වලට අදාල රජයේ පාසැල් ලැයිස්තු වශයෙන් වෙන් වෙන් වශයෙන් දැක්විය හැකිය.
අක්කරෙයිපත්තු අධ්‍යාපන කලාපය
මෙම කලාපය අඩ්ඩලයිචෙනයි, අක්කරෙයිපත්තු, අලයඩිවෙම්බු, පොතුවිල් හා තිරුක්කෝවිල් යන අධ්‍යාපන කොට්ඨාශ වලින් සමන්විතවී ඇති අතර සමස්ත පාසැල් සංඛ්‍යාව 97 වෙයි.
අඩ්ඩලයිචෙනයි අධ්‍යාපන කොට්ඨාශය
පාසැල් 22 කින් සමන්විත වන අඩ්ඩලයිචෙනයි අධ්‍යාපන කොට්ඨාශයෙහි සමස්ත රජයේ පාසැල් ලැයිස්තුව සඳහා මෙය බලන්න
අක්කරෙයිපත්තු අධ්‍යාපන කොට්ඨාශය
පාසැල් 20 කින් සමන්විත වන අක්කරෙයිපත්තු අධ්‍යාපන කොට්ඨාශයෙහි සමස්ත රජයේ පාසැල් ලැයිස්තුව සඳහා මෙය බලන්න
අලයඩිවෙම්බු අධ්‍යාපන කොට්ඨාශය
පාසැල් 11 කින් සමන්විත වන අලයඩිවෙම්බු අධ්‍යාපන කොට්ඨාශයෙහි සමස්ත රජයේ පාසැල් ලැයිස්තුව සඳහා මෙය බලන්න
පොතුවිල් අධ්‍යාපන කොට්ඨාශය
පාසැල් 23 කින් සමන්විත වන පොතුවිල් අධ්‍යාපන කොට්ඨාශයෙහි සමස්ත රජයේ පාසැල් ලැයිස්තුව සඳහා මෙය බලන්න
තිරුක්කෝවිල් අධ්‍යාපන කොට්ඨාශය
පාසැල් 21 කින් සමන්විත වන තිරුක්කෝවිල් අධ්‍යාපන කොට්ඨාශයෙහි සමස්ත රජයේ පාසැල් ලැයිස්තුව සඳහා මෙය බලන්න
අම්පාර අධ්‍යාපන කලාපය
මෙම කලාපය අම්පාර, දමන, ලාහුගල හා උහන යන අධ්‍යාපන කොට්ඨාශ වලින් සමන්විතවී ඇති අතර සමස්ත පාසැල් සංඛ්‍යාව 95 වෙයි.
දමන අධ්‍යාපන කොට්ඨාශය
පාසැල් 34 කින් සමන්විත වන දමන අධ්‍යාපන කොට්ඨාශයෙහි සමස්ත රජයේ පාසැල් ලැයිස්තුව සඳහා මෙය බලන්න
ලාහුගල අධ්‍යාපන කොට්ඨාශය
පාසැල් 04 කින් සමන්විත වන ලාහුගල අධ්‍යාපන කොට්ඨාශයෙහි සමස්ත රජයේ පාසැල් ලැයිස්තුව සඳහා මෙය බලන්න
උහන අධ්‍යාපන කොට්ඨාශය
පාසැල් 37 කින් සමන්විත වන උහන අධ්‍යාපන කොට්ඨාශයෙහි සමස්ත රජයේ පාසැල් ලැයිස්තුව සඳහා මෙය බලන්න
දෙහිඅත්තකණ්ඩිය අධ්‍යාපන කලාපය
මෙම කලාපය දෙහිඅත්තකණ්ඩිය අධ්‍යාපන කොට්ඨාශ‍ය වෙතින් පමණක් සමන්විත වී ඇති අතර සමස්ත පාසැල් සංඛ්‍යාව 46 වෙයි.
දෙහිඅත්තකණ්ඩිය අධ්‍යාපන කොට්ඨාශය
පාසැල් 46 කින් සමන්විත වන දෙහිඅත්තකණ්ඩිය අධ්‍යාපන කොට්ඨාශයෙහි සමස්ත රජයේ පාසැල් ලැයිස්තුව සඳහා මෙය බලන්න
කල්මුනෙයි අධ්‍යාපන කලාපය
මෙම කලාපය කල්මුනෙයි මුස්ලිම්, කල්මුනෙයි දෙමළ, කරෙයිතිවු හා නින්තවුර් යන අධ්‍යාපන කොට්ඨාශ වලින් සමන්විතවී ඇති අතර සමස්ත පාසැල් සංඛ්‍යාව 50 වෙයි.
කල්මුනෙයි මුස්ලිම් අධ්‍යාපන කොට්ඨාශය
පාසැල් 13 කින් සමන්විත වන කල්මුනෙයි මුස්ලිම් අධ්‍යාපන කොට්ඨාශයෙහි සමස්ත රජයේ පාසැල් ලැයිස්තුව සඳහා මෙය බලන්න
කල්මුනෙයි දෙමළ අධ්‍යාපන කොට්ඨාශය
පාසැල් 14 කින් සමන්විත වන කල්මුනෙයි දෙමළ අධ්‍යාපන කොට්ඨාශයෙහි සමස්ත රජයේ පාසැල් ලැයිස්තුව සඳහා මෙය බලන්න
කරෙයිතිවු අධ්‍යාපන කොට්ඨාශය
පාසැල් 10 කින් සමන්විත වන කරෙයිතිවු අධ්‍යාපන කොට්ඨාශයෙහි සමස්ත රජයේ පාසැල් ලැයිස්තුව සඳහා මෙය බලන්න
නින්තවුර් අධ්‍යාපන කොට්ඨාශය
පාසැල් 13 කින් සමන්විත වන නින්තවුර් අධ්‍යාපන කොට්ඨාශයෙහි සමස්ත රජයේ පාසැල් ලැයිස්තුව සඳහා මෙය බලන්න
මහඔය අධ්‍යාපන කලාපය
මෙම කලාපය මහඔය හා පදියතලාව යන අධ්‍යාපන කොට්ඨාශ වලින් සමන්විතවී ඇති අතර සමස්ත පාසැල් සංඛ්‍යාව 33 වෙයි.
මහඔය අධ්‍යාපන කොට්ඨාශය
පාසැල් 16 කින් සමන්විත වන මහඔය අධ්‍යාපන කොට්ඨාශයෙහි සමස්ත රජයේ පාසැල් ලැයිස්තුව සඳහා මෙය බලන්න
පදියතලාව අධ්‍යාපන කොට්ඨාශය
පාසැල් 17 කින් සමන්විත වන පදියතලාව  අධ්‍යාපන කොට්ඨාශයෙහි සමස්ත රජයේ පාසැල් ලැයිස්තුව සඳහා මෙය බලන්න
සමන්තුරෙයි අධ්‍යාපන කලාපය
මෙම කලාපය ඉරක්කමම්, නවින්දන්වලි, සේන්තමාකුඩු හා සමන්තුරෙයි යන අධ්‍යාපන කොට්ඨාශ වලින් සමන්විතවී ඇති අතර සමස්ත පාසැල් සංඛ්‍යාව 61 වෙයි.
ඉරක්කමම් අධ්‍යාපන කොට්ඨාශය
පාසැල් 10 කින් සමන්විත වන ඉරක්කමම් අධ්‍යාපන කොට්ඨාශයෙහි සමස්ත රජයේ පාසැල් ලැයිස්තුව සඳහා මෙය බලන්න
නවින්දන්වලි අධ්‍යාපන කොට්ඨාශය
පාසැල් 17 කින් සමන්විත වන නවින්දන්වලි අධ්‍යාපන කොට්ඨාශයෙහි සමස්ත රජයේ පාසැල් ලැයිස්තුව සඳහා මෙය බලන්න
සේන්තමාකුඩු අධ්‍යාපන කොට්ඨාශය
පාසැල් 00 කින් සමන්විත වන සේන්තමාකුඩු අධ්‍යාපන කොට්ඨාශයෙහි සමස්ත රජයේ පාසැල් ලැයිස්තුව සඳහා මෙය බලන්න
සමන්තුරෙයි අධ්‍යාපන කොට්ඨාශය
පාසැල් 34 කින් සමන්විත වන සමන්තුරෙයි අධ්‍යාපන කොට්ඨාශයෙහි සමස්ත රජයේ පාසැල් ලැයිස්තුව සඳහා මෙය බලන්න
ප්‍රවර්ගය:පාසැල් ලැයිස්තු
ප්‍රයිම් ටීවී
ප්‍රයිම් ටීවී යනු ශ්‍රී ලංකාවේ විකාශන කටයුතු සිදු කළ ඉංග්‍රීසි රූපවාහිනී නාලිකාවකි. මෙම නාලිකාවේ හිමිකාරීත්වය ශ්‍රී ලංකා රජය සතු වන අතර, එහි මූලික මෙහෙයුම් කටයුතු සිදු කරනු ලබන්නේ Independent Television Network Limited විසිනි.
2011 වසරේ දී CSN මගින් ප්‍රයිම් නාලිකාවේ සංඛ්‍යාත පවරා ගැනීම නිසා, Prime NEWS ද ඇතුළුව ප්‍රයිම් නාලිකාවේ සියලු වැඩසටහන් සහෝදර නාලිකාවක් වන වසන්තම් ටීවී වෙතට ගෙනයන ලදී. ප්‍රයිම් නාලිකාවේ වැඩසටහන් ඉංග්‍රීසි භාෂාවෙන් විකාශනය කෙරිණි.
යක්කලමුල්ල
යක්කලමුල්ල යනු ශ්‍රී ලංකාවේ ගාල්ල දිස්ත්‍රික්කය තුල පිහිටි ප්‍රදේශයකි.
මැතිවරණ කොට්ටාශය - බද්දේගම
යක්කලමුල්ල ගාල්ල දිස්ත්‍රික්කය අයත් ප්‍රාදේශීය ලේකම් කොට්ටාශයකි
ප්‍රවර්ගය:ශ්‍රී ලංකාවේ නගර සහ ගම්මාන
ක්‍රිපූ 505
ක්‍රිපූ 505 යනු, පූර්ව-ජූලියානු රෝමානු දින දසුනෙහි වසරකි. රෝමානු අධිරාජ්‍යයේ එය හැඳින්වුනේ, වොලූසුස්ගේ සහ ටුබේර්ටුස්ගේ රාජ්‍යතාන්ත්‍රික වසර (හෝ, එතරම් ප්‍රචලිත නොවන අයුරින්, අබ් ඌර්බෙ කෝන්ඩිටා 249 වසර) ලෙසිනි. මෙම වසර සඳහා ක්‍රිපූ 505 යන නාමය භාවිත වීම ඇරඹුනේ මුල් මධ්‍යතන යුගයේදී, වසර නම් කිරීම සඳහා යුරෝපයේ ප්‍රචලිත භාවයට පත් ක්‍රමය ලෙසින් ක්‍රිස්තු වර්ෂ දින දසුන් යුගය ඇරඹීම හා සමගය.
ප්‍රවර්ගය:ග්‍රෙගරි දිනදසුනේ අවුරුදු ප්‍රවර්ගය:පූර්ව-ජූලියානු රෝමානු දින දසුනෙහි අවුරුදු
The New International Encyclopedia
The New International Encyclopedia යනු Dodd, Mead and Company මගින් 1902 දී මුල්වරට ප්‍රකාශයට පත් කළ ඇමෙරිකානු විශ්වකෝෂයකි. එය International Cyclopaedia (1884) පාදක කොටගෙන ලියැවුණ අතර 1906, 1914 සහ 1926 වර්ෂ වලදී යාවත්කාලින වීමට ලක්විය.
ඉතිහාසය
The New International Encyclopedia, International Cyclopaedia (1884) හි අනුප්රාප්තිකයා වේ. එය ප්‍රධාන කොටම British Chambers's Encyclopaedia නැවත මුද්‍රණයක් වූ Alden's Library of Universal Knowledge හි නැවත මුද්‍රණයක් විය. 1902 දී ග්‍රන්ථ නාමය The New International Encyclopedia ලෙස වෙනස් වූ අතර Harry Thurston Peck, Daniel Coit Gilman, සහ Frank Moore Colby සංස්කාරකවරු වූහ.
මෙම විශ්වකෝෂය ජනප්‍රිය වූ අතර 1904, 1905, 1907 (නිවැරදි කිරීම් වලට ලක්කොට වෙලුම් 20 ක් දක්වා පුළුල් විය), 1909 සහ 1911 වර්ෂ වලදී නැවත මුද්‍රණය සිදුවිය. දෙවන (2) සංස්කරණය 1914 සිට 1917 දක්වා ප්‍රකාශයට පත්වූ අතර එය වෙළුම් 24 කින් සමන්විත විය. Peck සහ Gilman ගේ වියෝවෙන් පසු Talcott Williams සංස්කාරකවරයෙක් ලෙස Colby හා එක්විය.
1923 දී තෙවන සංස්කරණය ප්‍රකාශයට පත් වූ නමුත් මෙම සංස්කරණය ප්‍රධාන වශයෙන්ම නැවත මුද්‍රණයක් විය.
1935 දී Funk & Wagnalls ලේබලය යටතේ අවසාන සංස්කරණය ප්‍රකාශයට පත්විය. මෙම සංස්කරණය සතුව Herbert Treadwell Wade විසින් රචිත යාවත්කාලීන වන අතිරේකයක් පැවතිණ. The New International වෙතින් ගත් සමහර දේ Funk සහ Wagnall ගේ Funk & Wagnalls Standard Encyclopaedia වැනි අනාගත පොත් වල අන්තර්ගත විය.
සත්ව වර්ගයා හා ඔවුන්ගේ උප බෙදීම්.
සත්ව වර්ගයා හා ඔවුන්ගේ උප බෙදීම්.
පෘෂ්ඨික සතුන්:-පෘෂ්ඨික සතුන් යනු රොන් මඩ හෝ පස මතුපිත ජීවත්වෙන සතුන්ය.
විශාල සත්ත්වයින් :- විශාල ජීවීන් යනු අවම වශයෙන් මිලිමීටරයක්වත් දිගැති නිතල හෝ පාංශු ජීවීන්ය.
ඉතා විශාල සත්ත්වයින්:-ඉතා විශාල සත්ත්වයින් යනු ඕනෑම විශේෂිත ප්‍රදේශයක හෝ කාලයක සිටින විශාල ජීවීන්ය.උදාහරණයක් ලෙස ඕස්ට්‍රේලියානු  අති විශාල ජීවීන්.
ක්‍රිපූ 504
ප්‍රවර්ගය:ග්‍රෙගරි දිනදසුනේ අවුරුදු ප්‍රවර්ගය:පූර්ව-ජූලියානු රෝමානු දින දසුනෙහි අවුරුදු
සත්ව වර්ගයා හා ඔවුන්ගේ උප බෙදීම්.
අල්ප ප්‍රමණයේ සත්ත්වයින්:ඌන සත්ත්වයින් යනු කරදිය හා මිරිදිය පරිසර වල නිතල වාසී අපෘෂ්ඨවංශිකයන්ය.ඌන සත්වයින් යන යෙදුම ජීවී කාණ්ඩයක් වර්ගීකරණ විද්‍යාවට අනුව වර්ග කරනවාට වඩා ඔවුන්ගේ ප්‍රමාණය (ක්ෂුද්‍ර සත්ත්වයින් වඩා විශාල වන අතර විශාල සත්ත්වයින් වඩා කුඩාය.  )විස්තර කරයි. ප්‍රායෝගිකව මොවුන් මිලිමීටර එකක දැලක් හරහා යැවිය හැකි අතර මෛක්‍රොමීටර 45 ක දැලකින් රඳවාගනි.නමුත් නිවැරදිම ප්‍රමාණය පරීක්ෂකයාගෙන් පරීක්ෂකයාට වෙනස් වේ.යම් සත්වයින් මිලිමීර 1කක දැලක් හරහා යැවුවද වර්ග කරන විට සත්වයා ජීවත් වනවාද ,නැතහොත් මියගොස්ද යනවග මත රදා පවතී.
මධ්‍යම ප්‍රමණයේ සතුන්:- මධ්‍යම ප්‍රමණයේ සතුන් යනු ආර්ත්‍රොපෝඩාවන්, බිම් පණුවන් සහ නෙමටෝඩාවන් වැනි මහේක්ෂ්‍ය පාංශු අපෘෂ්ඨවංශිකයන්ය.
ක්ෂුද්‍ර ප්‍රමණයේ සතුන්:- ක්ෂුද්‍ර ප්‍රමණයේ සතුන් යනු අන්වීක්ෂීය හෝ ඉතාම කුඩා සතුන්ය (සාමාන්‍යයෙන් මෙයට                  ප්‍රොටොසෝවාවන් සහ, රොප්ටේරුවන් වැනි ඉතා කුඩා සතුන් අයත්වේ.  )
ක්‍රිපූ 503
ක්‍රිපූ 503 යනු, පූර්ව-ජූලියානු රෝමානු දින දසුනෙහි වසරකි. රෝමානු අධිරාජ්‍යයේ එය හැඳින්වුනේ, ලානාටුස්ගේගේ සහ ටුබෙර්ටුස්ගේ රාජ්‍යතාන්ත්‍රික වසර (හෝ, එතරම් ප්‍රචලිත නොවන අයුරින්, අබ් ඌර්බෙ කෝන්ඩිටා 251 වසර) ලෙසිනි. මෙම වසර සඳහා ක්‍රිපූ 503 යන නාමය භාවිත වීම ඇරඹුනේ මුල් මධ්‍යතන යුගයේදී, වසර නම් කිරීම සඳහා යුරෝපයේ ප්‍රචලිත භාවයට පත් ක්‍රමය ලෙසින් ක්‍රිස්තු වර්ෂ දින දසුන් යුගය ඇරඹීම හා සමගය.
ප්‍රවර්ගය:ග්‍රෙගරි දිනදසුනේ අවුරුදු ප්‍රවර්ගය:පූර්ව-ජූලියානු රෝමානු දින දසුනෙහි අවුරුදු
අරවින්ද ද සිල්වා
පින්නදුවගේ අරවින්ද ද සිල්වා 1965 ඔක්තෝබර් 17 වන දින කොළඹ දී උපත ලැබීය. ශ්‍රී ලංකා මාතාවට ගෞරවය ගෙන දුන් අති මහත් දක්ෂතා රැසක් හිමි කරගත් අනගිභවනීය ක්‍රීඩකයකු ලෙස ඔහුව හැඳින්විය හැකිය.
ක්‍රිකට් වෘත්තීය ජීවිතය
අරවින්ද ද සිල්වාගේ ටෙස්ට්, ක්‍රිකට් දිවිය ආරම්භවන්නේ 1984 එංගලන්තයේ “ලෝඩ්ස්” ක්‍රීඩා පිටියෙනි. ක්‍රිකට් දිවියේ මුල් අවධියේ දී ඔහුව හඳුනාගනු ලැබුවේ පන්දුවට දැවැන්තව පහර දෙන නමුත් අස්තිර පිතිකරුවකු ලෙසිණි. ඒ නිසාම ඔහුට “Mad Max” යන අනවර්ථ නාමය ලැබුණි. ඔහු ඔහුගේ සුපුරුදු දැඩි ප්‍රහාර ගැන පැවසුවේ එය ඔහුගේ සුපුරුදු ආර බවත් එවැනි ප්‍රහාරයක දී ඔහුට තම පහර ගැන විශ්වාසය ගොඩනැගෙන බවත්ය. එම නිසා ඔහුට එම සුපුරුදු ආර වෙනස් කර ගැනීමට අවශ්‍ය නැති බවත්ය. යමෙකුට පන්දු එවන්නා සිය පාලනයට නතු කරගත හැකිනම් ඔහු එය කළ යුතු බව ඔහුගේ අදහසයි. කුඩා කළ සිටම එය ඔහුගේ ප්‍රතිපත්තිය වූ බව ද ඔහු වැඩි දුරටත් පවසයි.
නමුත් 1995 එංගලන්තයේ කෙන්ට්හි ක්‍රීඩා කළ සාර්ථක පළමු පෙළේ තරඟාවලියකින් පසු ඔහුගේ ක්‍රිකට් දිවියේ සැබෑ පරිවර්තනයක් සිදුවිය. 1996 ලෝක කුසලාන තරඟාවලියේ ඔහු ජයග්‍රාහී බල කණුවක් වූයේ සිය විජයග්‍රාහී ශතකය හා විකට් තුනක් ලබාගෙන ඕස්ට්‍රේලියා‍වට එරෙහිව හොඳම ක්‍රීඩකයා වීමෙනි. එපමණක් නොව ටෙස්ට් තරඟ දෙකකදීම ඒ සෑම ඉනිමකම ඔහු ශතක වාර්තා ඔහුගේ උසස් ජයග්‍රහණයක් වන අතර ඒ අවධියේ දී ඔහුට අභියෝගයක් වූයේ ඉන්දියානු කණ්ඩායමේ සුනිල් ගවස්කාර් හා ඕස්ට්‍රේලියානු කණ්ඩායමේ රිකී පොන්ටින්ය. ඔහුගේ ශතක ඉක්මවූ ලකුණු රැස් කිරීම වූයේ 138 හා 105 වශයෙනි. එය නොදැවී ලබාගත් ලකුණු වීම විශේෂත්වයකි. ඒ 1997 පකිස්ථානයට එරෙහිව කොළඹ සිංහල ක්‍රීඩා සමාජ ක්‍රීඩාංගනයේ දීය. මෙය ඔහු තැබූ අනගි වාර්තාවක් විය. දෙවන ටෙස්ට් තරගයේ දී ලබාගත් ලකුණු 168 නිසා එම වසර අවසාන ලකුණු 1220 ක් ඉහළ නැගුණු අතර වේගය 76.25 ක් විය.
ඔහුගේ ඉහළම ලකුණු රැස් කිරීම වූයේ 1991 නවසීලන්තයට එරෙහිව “Basin Reserve” හි දී ලකුණු 267 කි. එසේ 2002 ඔහුගේ අවසාන ටෙස්ට් තරගයේ දී බංග්ලාදේශයට එරෙහි ශතක දෙකක් ලබා ගත්තේය. මෙවැනි අනගිභවනීය නමක් ක්‍රිකට් ඉතිහාසයේ රඳවා 2003 ලෝක කුසලාන තරඟාවලියෙන් පසු ඔහු ක්‍රිකට් දිවියෙන් සමුගත්තේය. ක්‍රිකට් ක්‍රීඩාව වෙනුවෙන් ඔහු කළ අනූපමේය සත්කාරයට ශ්‍රී ලාංකිකයෝ වන අපි ණය ගැති‍ වෙමු.
ප්‍රවර්ගය:චරිත කතා ප්‍රවර්ගය:ලාංකික සිංහලයෝ ප්‍රවර්ගය:ඩී. එස්. සේනානායක විදුහලෙහි ආදි සිසුවෝ ප්‍රවර්ගය:1965 උපත්
මහා යෙලෝස්ටෝන් පරිසර පද්ධතිය
මහා යෙලෝස්ටෝන් පරිසර පද්ධතිය යනු පෘථිවියේ උතුරු සෞම්‍ය කලාපයේ අවසානයට ඉතිරිව පවතින විශාල, බොහෝදුරට යථාස්ථ පරිසර පද්ධතීන් අතුරින් එකකි. එහි කොටසක් යෙලෝස්ටෝන් ජාතික වන උද්‍යානයේ පිහිටා ඇත. කළමණාකරනය පිළිබඳ පවතින විරෝධයන් විවාදාත්මක වී ඇත. පරිසර පද්ධති කළමණාකරණය ප්‍රචලිත කරන සංරක්ෂණ කණ්ඩායම් වල ප්‍රධාන භූමි භාගයකි යෙලෝස්ටෝන් පරිසර පද්ධතිය යනු භූදර්ශන පරිසර විද්‍යාව සහ භූ විද්‍යාව සඳහා ලෝකයේ අග්‍රගන්‍ය විද්‍යාගාරයක්  වන අතර ලෝකයේ  කීර්තිමත් විනෝදය සඳහා වූ භූමි භාගයක්ද වේ. එමෙන්ම එය යෙලෝස්ටෝන්හි වෙසෙන සතුනට නිවසකි
thumb|යෙලෝස්ටොන් ජාතික උද්‍යානයේ, ගිබන් නදිය අසබඩ ගැවසෙන බයිසන් ගවයින්.
ඉතිහාසය
යෙලෝස්ටෝන් ජාතික වනෝද්‍යානයේ මායිම්  1872දී ප්‍රදේශයේ සියලු භූතාප ද්‍රෝණි ඇතුලත් කිරීමේ අදහසින් අභිමතානුකූල ලෙස අඳින ලද අතර වෙනත් භූ දර්ශණ කිසිවක් ඇතුලත් කර නොනන්නා ලදී. කෙසේ උවත් 1970 දශකයේදී අලු පැහැ වලසුන්ගේ(Ursus arctos) හැසිරීමේ සීමාව සළකුණු කිරීම මහා යෙලෝස්ටෝන් වනෝද්‍යානයේ ප්‍රථම අවිධිමත්,අවම, සීමා සළකුණු කිරීමයි. එය අවම වශයෙන් 16000km2 (අක්කර 4000000 ) ක් විය. එතැන් සිට මේ මහා පරිසර පද්ධතියේ ප්‍රමාණය ක්‍රමයෙන් විශාල විය. වර්ෂ 1994දී කරන ලද අධ්‍යයනයකින් එහි ප්‍රමාණය 768890km2 (අක්කර 1900000 )ක් ලෙස වර්තා විය. සමස්ථයක් ලෙස මහා යෙලෝස්ටෝන් වනෝද්‍යානයේ ඒකාබද්ධ පාලක මණ්ඩල ප්‍රදානීන් කියන පරිදි එහි ප්‍රමාණය 80000 km2 (අක්කර 20000000 ) දක්වා වැඩිවී ඇත.
එක්සත් ජනපදයේ පොදු ඉඩම්, වනෝද්‍යාන හා විනොඅදාත්මක කටයුතු පිළිබඳ මන්ත්‍රී මණ්ඩල නියෝජිතයින්ගේ අනුකාරක සභාවන් 1985දී යෙලෝස්ටෝන් වනෝද්‍යානය පිළිබඳව ඒකාබද්ධ අනුකාරක සභාවක් පවත්වන ලදී.එහි ප්‍රතිඵලයක් ලෙස 1986දී පර්යේෂණ සේවය පිළිබඳ සම්මේලනය හා නියොජිත ආයතන අතර සමායෝජනයේ අඩු ලුහුඬුකම් සහ ප්‍රදේශයේ අත්‍යාවශ්‍ය අගයන් අන්තරාදායක තත්වයක පවතින බවට වර්තාවක් ඉදිරිපත් කලේය.
ගැලටින්, කස්ටර්, කරිබුටාර්ගී, බ්‍රිජර් ටෙටන් සහ ශොෂොන් යනු සාමූහිකව කළමණාකරනය කරන යෙලෝස්ටෝන් පරිසර පද්ධතිය තුල ඇති වේනත් ජාතික වනාන්තරවේ. යෙලෝස්ටෝන් පරිසර පද්ධතියට පෞද්ගලිකව පවත්වාගන්නා ඉඩම් කිහිපයක් වටවී ඇති අතර ඒවා කළමණාකරනය කරන්නේ එ.ජ. රජය විසිනි.සාමාන්‍යයයෙන් නියෝඅග කර ඇති ප්‍රමණයටත් වඩා හොඳ මට්ටමකින් වාසස්ථාන ආරක්ෂා වීම සහතික කිරීමට යෙලෝස්ටෝන් වනෝද්‍යානයේ පිටතින් ජාතික වනාන්තර තුල වෙන් වෙන් වශයෙන් නොඉඳුල් වනාන්තර ප්‍රදේශ 10ක් පිහිටුවන ලදී.
සියත ටීවී
සියත ටීවී යනු ශ්‍රී ලංකාව තුල ඇනලොග් තාක්ෂණයෙන් මුදා හරින, සිංහල භාෂාවෙන් විකාශන කටයුතු සිදු කරන්නා වූ රූපවාහිනී නාලිකාවකි. නාලිකාවේ හිමිකාරීත්වය Voice of Asia Network පුද්ගලික සමාගම සතු වෙයි. නාලිකාව සතු සහෝදර දෙමළ රූපවාහිනී නාලිකාව වෙට්ට්‍රි ටීවී වන අතර, එහි සහෝදර ගුවන් විදුලි මාධ්‍යයන් වන්නේ සියත එෆ්එම්, රියල් රේඩියෝ සහ වෙට්ට්‍රි එෆ්එම් වේ.
පසුබිම
සිය සහෝදර දෙමළ රූපවාහිනී නාලිකාව වූ වෙට්ට්‍රි ටීවී නාලිකාවට සමගාමීව, සියත ටීවී නාලිකාවද සිය විකාශන කටයුතු, 2009 සැප්තැම්බර් 17 දින ආරම්භ කරන ලදී.
නාලිකාව අයත් වන Voice of Asia ජාලයෙහි හිමිකරුවන් වන්නේ රොෂාන්ත කාරියප්පෙරුම මහතා සහ ඔහුගේ සහෝදරයා වන ශ්‍රී ලංකා විදුලි සංදේශ නියාමන කොමිෂන් සභාවේ (TRC) හිටපු අධ්‍යක්ෂක ජනරාල්වරයා වූ, ප්‍රියන්ත කාරියප්පෙරුම මහතාටයි.
ප්‍රහාරයන්
2010 ජුලි 30 වැනි දින අළුයම් කාලයේදී, ආයුධ සන්නද්ධව පැමිණි නාදුනන පුද්ගලයින් 12 දෙනෙකු සියත ටීවී නාලිකාවට සහ ගුවන් විදුලි පොල වෙත, ගිනි අවුලන බෝම්බ ප්‍රහාරයක් එල්ල කර, එහි සේවය කල කාර්ය මණ්ඩලයේ දෙදෙනෙකුටද තුවාල සිදු කොට පලා යන ලදී.
භාහිර සබැදි
ප්‍රවර්ගය:ශ්‍රී ලංකාවේ රූපවාහිනී නාලිකා
ගණිත අභ්‍යුහනය
අභ්‍යූහන ක්‍රමය ගණිතයේ එන සාධන ක්‍රමයකි. මෙයින් දෙන ලද විජීය ප්‍රකාශනයක් හෝ සමිකරණයක් ප්‍රකෘති සංඛායා කුලකයට සත්‍ය බව පෙන්විය හැක. සාධනයේ අදියර දෙකක් පවති. මුල් අදිරයේදි  වීජීය ප්‍රකාශනයක්  n=1 අවස්ථාවට සත්‍ය යැයි සාධනය කරනු ලැබේ. දෙවන අදියරයේදි n=p  අවස්ථාවට  සත්‍ය යැයි උපකල්පනය කර  n=p+1  අවස්ථාවට   සත්‍ය යැයි  සාධනය කෙරේ.
මෙම ක්‍රමය කුලක වාදයේ එන රුක් සටහන් වැනි ව්‍යූහ සාධනය කිරිමට යොදා ගැනේ. එට සාමාන්‍යයෙන් ව්‍යුහමය අභ්‍යුහනය ලෙස හඳුන්වයි. එය ගණිත තර්කවලදී හා පරිගණක තාක්ෂණයේදී යොදා ගනී.
ඉතිහාසය
ගණිත අභ්‍යුහනයේ  සංකල්පය  භාවිතා කල මුල්ම  අවස්ථාව  ලෙස එයුක්ලීඩ්  විසින්  ඉදිරිපත්  කරන  ලද  ප්‍රථමක සංඛ්‍යා  අනන්ත ප්‍රමාණයක් ඇතැයි පවසන සාධනයේ  දැක ගත හැක. මෙම ක්‍රමයෙන් කල මුල්ම සාධනය ලෙස සැලකිය හැක්කේ    ඉස්ලාමික ගණිතඥයෙක් වන අල් කාරාජි  විසින්  ද්වීපද ප්‍රමේය  සහ  පැස්කල් ත්‍රිකෝණයේ  ලක්ෂණ සාධන කිරිමට උපයෝගි කර ගැනීමටයි
විස්තර කිරීම
වඩාත් සරලතම වූත් බහුලවම භාවිතාවන්නා වූත් ගණිතම අභහුන්‍ය මඟින් n නම් ප්‍රකෘති සංඛ්‍යාවක් සඳහා අදාල වන ප්‍රකාශයක් n හි ඕනෑම අගයක් සඳහා වලංගු වන බව ඔප්පු කෙරේ. මෙහි සාධනය පියවර 2කින් සිදු වේ. අභහුන්‍ය පියවරේ දී n හි කිසියම් අගයක් සඳහා ප්‍රකාශය සත්‍ය යැයි උපකල්පනය කිරීම අභහුන්‍ය කල්පිතය නම් වේ. අභහුන්‍ය පියවර ක්‍රියාත්මක කිරීමට පළමුව අභහුන්‍ය කල්පිතය උපකල්පනය කෙරෙන අතර අනතුරුව එම උපකල්පනය යොදා ගෙන n +1 සඳහා ද ප්‍රකාශනය ඔප්පු කරනු ලැබේ. සමායුක්තවාද යේදී හා ගණිතමය තර්කනයේ දි බහුලව යෙදෙන පරිදි 0 ප්‍රකෘති සංඛ්‍යාවක් ලෙස සලකන විට ඉහත දක්වා ඇති පදනම් විස්තරය සත්‍ය වේ. නමුත් 1 ප්‍රථම ප්‍රාථමක සංඛ්‍යාව ලෙස සලකන විට පාදම් අවස්ථාව සඳහා අංක 1 යොදාගත යුතුය. මෙහි දී (අභහුන්‍ය ක්‍රමයේ දී) පළමුව ආරම්භක අගයයක් සඳහා ප්‍රකාශනයක් වලංගු වන බව සාධනය කෙරෙන අතර ඉන්පසු එක් අගයක සිට තවත් අයකට ගමන් කිරීමේ ක්‍රියාවලි ප්‍රකාශය සඳහා වලංගු බව පෙන්වනු ලැබේ. මෙම තත්ව දෙකටම අනුකූල විට ඉහත ක්‍රියාවලිය නැවත නැවතත් සිදු කිරීමෙන් ඕනෑම අගයක් ලබා ගත හැකි වේ. මෙහි දී ඩොමි‍නෝ ආචරණ යොදා ගෙන මෙය පැහැදිලි කළ හැකි වේ. යමෙකුට දිගු ඩොමිනෝ කැට පේළියක් හමුවූයේ යැයි සිතමු. එවිට,
යනුවෙන් සහතික විය හැක. ඒ අනුව සියළු ඩොමිනෝ වැටෙනු ඇති බවත් එය වැළැක්විය නොහැකි බවත් පැහැදිලි වේ. පොකුණක ඇති සම දුරින් පිහිටි එක හා සමාන නෙළුම් කොළ අපරිමිත සංඛ්‍යාවක් ඇසුරින් අභහුන්‍ය ක්‍රමය සඳහා තවත් ප්‍රතිසම අවස්ථාවක් ලබාගත හැකිය. ගෙම්බෙක් නෙළුම් කොළ මතින් පොකුණ හරහා ගමන් කළ යුතු නම් ඒ සඳහා,
ඒ අනුව ගෙම්බාට සියළුම නෙළුම් කොළ මතට පැනිය හැකි බව පැහැදිලි වේ.
උදාහරණ
පහත සමාන්තර ශ්‍රේණිය සලකන්න
මුලින්ම n=0 අවස්ථාව තෘප්ත කරන බවට පෙන්වමු
දැන් අප ඉහත ප්‍රකාශනය n=k අවස්ථාවට සත්‍ය යැයි උප කල්පනය කරමූ
k+1 අවස්ථාව
නමුත් අපට ප්‍රවර්ගය:ගණිතය
වොල්වින් ද සිල්වා
වොල්වින් ආර්නෝල්ඩ් ද සිල්වා, CCS ශ්‍රී ලාංකික සිවිල් සේවකයෙකි. ඔහු කොළඹ ලංකා විශ්වවිද්‍යාලයේ උපකුලපතිවරයා සහ පාර්ලිමේන්තු මන්ත්‍රීවරයෙකු ද විය.
අධ්‍යාපනය
වොල්වින් 1905 අගෝස්තු 12 වැනි දින ලංකාවේ (දැන් ශ්‍රී ලංකාව) බලපිටියේදී උපත ලැබීය. ඔහුගේ පියා වෛද්‍ය ඕඒ ද සිල්වා සෞඛ්‍ය දෙපාර්තමේන්තුවට අනුයුක්තව ලියාපදිංචි වෛද්‍ය වෘත්තිකයෙකි. ඔහුට බාල සහෝදරයෙකු වූ කොල්වින් ට්‍රොට්ස්කිවාදී නායකයෙකු බවට පත් වූ අතර වැවිලි කර්මාන්ත සහ ව්‍යවස්ථා කටයුතු පිළිබඳ කැබිනට් අමාත්‍යවරයා ලෙස කටයුතු කළේය.
ඔහු තම සොහොයුරා සමඟ පානදුර ශාන්ත ජෝන් විද්‍යාලයෙන් මූලික අධ්‍යාපනය ලැබූ අතර ද්විතීයික අධ්‍යාපනය සඳහා කොළඹ රාජකීය විද්‍යාලයට ගියේය. ලංකාවේ යුනිවර්සිටි කොලීජියට ඇතුළත් වූ ඔහු මහාචාර්ය සී.සුන්තරලිංගම් යටතේ ගණිතය හැදෑරූ අතර ලන්ඩන් විශ්වවිද්‍යාලයෙන් ගණිතය පිළිබඳ ගෞරව උපාධියක් ලබා ගත්තේය.
සිවිල් සේවය
ප්‍රවේශ විභාගයෙන් ලංකා සිවිල් සේවයට ඇතුළත් වූ ඔහු කැඩෙට් නිලධාරියෙකු ලෙස පුහුණුව ලබා ඇත. 1927 දී ඔහු උප දිසාපතිවරයෙකු ලෙස පත් කරන ලදී. ඔහු ගාල්ල, කෑගල්ල, බදුල්ල සහ පුත්තලම සහ අනෙකුත් කච්චේරිවල සහකාර කොමසාරිස් ලෙසද සේවය කළේය. ඉන් අනතුරුව ඔහු නියෝජ්‍ය ආහාර පාලක ලෙස කොළඹ ආහාර දෙපාර්තමේන්තුවට පත් කරන ලදී. මෙය සිදු වූයේ දෙවන ලෝක සංග්‍රාමයේදී දිවයිනේ ආහාර සැපයුම ප්‍රවේශමෙන් සලාකනය කරමින් කළමනාකරණය කිරීමේ වගකීම ඔහු දැරූ අවස්ථාවේදීය. ඔහු එවකට රාජ්‍ය මන්ත්‍රණ සභාවේ සන්නිවේදන අමාත්‍ය ශ්‍රීමත් ජෝන් කොතලාවල මහතාගේ ලේකම්වරයා ලෙසද කටයුතු කළේය. ඉන්පසුව අතිරේක අධ්‍යක්ෂවරයා ලෙසත් පසුව වැඩබලන අධ්‍යාපන අධ්‍යක්ෂවරයා ලෙසත් කටයුතු කළා.
දේශපාලනය
1940 ගණන්වල අගභාගයේදී සිවිල් සේවයෙන් විශ්‍රාම ගැනීමෙන් පසු, 1950 මැයි මාසයේ පැවති අතුරු මැතිවරණයකින් ඔහු අම්බලන්ගොඩ-බලපිටිය ආසනයෙන් ස්වාධීන අපේක්ෂකයෙකු ලෙස පාර්ලිමේන්තුවට තේරී පත් විය.
පසුව වැඩ
1966 දී ඔහු 1966 අංක 20 දරන උසස් අධ්‍යාපන පනත යටතේ පිහිටුවන ලද උසස් අධ්‍යාපනය සඳහා වූ ජාතික සභාවේ සාමාජිකයෙකු ලෙස පත් කරන ලදී. 1968 දී ඔහු කොළඹ ලංකා විශ්ව විද්‍යාලයේ උපකුලපතිවරයා ලෙස පත් කරන ලද අතර එය 1969 දක්වා ඔහු දැරීය. ඔහු සහ ඔහුගේ බිරිඳ ශිෂ්‍යත්ව දෙකක් ප්‍රදානය කළහ: තම දියණිය සිහිපත් කිරීම සඳහා ගීතා ද සිල්වා අනුස්මරණ ශිෂ්‍යත්වය සහ ඔවුන්ගේ පුතා සිහිපත් කිරීම සඳහා සුනිල් ද සිල්වා අනුස්මරණ ශිෂ්‍යත්වය.
P. සරවනමුත්තු මහතාගේ අභාවයෙන් පසු සීමාසහිත සිලෝන් ඇන්ඩ් ෆොරීන් ට්‍රේඩ්ස් හි විධායක අධ්‍යක්ෂවරයා ලෙසත් ඉන් අනතුරුව සභාපතිවරයා ලෙසත් කටයුතු කළේය. ඔහු ලංකා සංවර්ධන මූල්‍ය සංස්ථාවේ (DFCC) සභාපතිවරයා වූ අතර මහජන බැංකුවේ අධ්‍යක්ෂ මණ්ඩල සාමාජිකයෙකු ද විය.
යොමු කිරීම්
ප්‍රවර්ගය:Year of death missing ප්‍රවර්ගය:1905 උපත්
අනන්තවර්මන් චෝඩගංග
ගංගේශ්වර අනන්තවර්මන් චෝඩගංග දේව ((r. 1077 – 1150)) යනුවෙන් හැඳින්වෙන්නේ ඉන්දියාවේ දක්ෂිණ කාලිංගය පාලනය කළ නැගෙනහිර ගංග රාජවංශයේ පාලකයෙකි. මොහු වීරරාජේන්ද්‍ර චෝළ අධිරාජයාගේ දියණිය වූ රාජසුන්දරී සහ රාජරාජ දේවගේ පුත්‍රයා වේ. චෝළ රාජවංශයේ පළමුවන කුලෝත්තුංග චෝළ මොහුගේ මාමණ්ඩිය වේ. කෙසේනමුත්, ඉතිහාසඥ එස්.එන්. සේන් සඳහන් කරන්නේ අනන්තවර්මන් යනු පළමුවන කුලෝත්තුංගගේ මුණුපුරා බවයි. නටබුන්ව තිබූ පූරි හී ජගන්නාථ් දේවාලය 11වන සියවසේ දී නැවත නිර්මාණය කරවන ලද්දේ අනන්තවර්මන් චෝඩගංග විසිනි.
පාපන්දු ක්‍රීඩාව
ලෝකයේ ජනප්‍රියම ක්‍රීඩාව වේ. එය කණ්ඩායම් දෙකක් එක්ව ක්‍රීඩා කරයි. එක් කණ්ඩායමක ක්‍රීඩකයන් 15ක් සිටින අතර ඉන් 11ක් පමණක් පිටියේ ක්‍රීඩා කරයි.
පාපන්දු ක්‍රීඩාවේ දක්ෂතා
1) පන්දුවට පහර දීම.
2) පන්දුව රැගෙන යාම.
3) පන්දුව නැවැත්වීම.
4) තුළට විසි කිරීම.
6) දැල් රැකීම. (දැල ආරක්ෂා කිරීම)
7) ගෝල් රැකීම.
නීති හා ක්‍රීඩා පිටිය
තණ පිඬැලි ඇල්ලූ හෝ ස්වාභාවික සෘජුකෝණාස්‍ර හැඩැති තණ පිටිටනියක මෙම ක්‍රීඩාව කෙරෙන අතර දෙකෙළවර හි දිණුම් කණුව (ගෝල) පිහිටා ඇත.ක්‍රීඩා පිටියෙහි ප්‍රමාණය පළල 45m ක් හා දිග 90m කි.⁣ගෝල කණු දෙක අතර පරතරය 15m ක්ය. ප්‍රතිවාදී පිළ කෙළවර ඇති ගෝල කණුව තුළට පන්දුව යොමු කිරීමෙන් සිය පිළිට ගෝල වශයෙන් ලකුණු රැස්කර ගත හැකිය.තරඟයක් පැවැත්වෙන කාලය මිනිත්තු 90කි. මෙම කාලය මිනිත්තු 45 බැගින් වු අර්ධ දෙකකින් සමන්විත ය. විවෙිකය මිනිත්තු 15කි.
සාමාන්‍යයෙන් දැල් රකින්නාට පමණක් පන්දුව දෑතින් ඇල්ලීමට අවසර ඇති අතර සෙසු ක්‍රීඩකයින්ට පන්දුව පාදයෙන් සිරසෙන් හෝ කඳ ආශ්‍රීත කොටසෙන් පහරදීමට හා ලබා ගැනීම කළ හැකිය.දැල් රකින්නා කණ්ඩායමෙි අනෙකුත් ක්‍රීඩකයන්ට වඩා වෙනස් වර්ණයකින් සැරසී සිටීම අනිවාර්ය වෙි.
වැඩිපුර ගෝල සංඛ්‍යාවක් ලබාගත් පිළ ජයග්‍රහණය ලබන අතර සම ලකුණු ලබාගත් අවස්ථාවක තරගය අවසන් කිරීම කීප ආකාරයකින් සිදු කෙරේ. එනම් ජය පරාජයෙන් තොර තරඟයක් ලෙසත් අමතර කාලයක් (මිනිත්තු 15 බැගින් අර්ධ දෙකකින් සමන්විතය.විවෙිකය මිනිත්තු 5කි.) ලබාදීමෙන් හෝ දඩුවම් පහරකින් සිය ජය තහවුරු කර ගත හැකිය. නීති හා විනය කඩ කිරීමකට එරෙහිව අදාල ක්‍රීඩකයන්ට රතු හෝ කහ කාඩ්පත් ⁣ලබා දෙයි.යමිි කිසි ක්‍රීඩකයෙකුට රතු කාඩ්පතක් හිමිවුවහොත් ඹහු තරඟයෙන් ඉවත් කරන අතර අදාල පිළට ක්‍රීඩකයන් 10දෙනෙකුගෙන් ක්‍රීඩා කිරීමට සිදුවෙයි. දැල් රැකීමෙිි කලාපයේදී නීති කඩ වුවහොත් ප්‍රතිවාදී පිළට දඩුවමි පහරක් හිමිවෙයි.
ඉතිහාසය
1863 එංගලන්තයේදී සැකසුණු නීතිරීති මාලාවකට අනුකූලව ලන්ඩන්හි මෝර්ටිලේක්හි බර්න්ස් කොමන් ක්‍රීඩා පිටියේදී ආරම්භ විය. පාපන්දු ක්‍රීඩාව සම්බන්ධව සියලු කටයුතු පාලනය කරනු ලබන්නේ 1904 දී රටවල් 7ක සහභාගිත්වයෙන් ඇරැඹුණු අන්තර් ජාතික පාපන්දු සම්මේලනයයි.(FIFA)
පාපන්දු ලෝක කුසලානය
1930 දී පාපන්දු ලෝක කුසලානය ආරම්භ විය.1942දී හා 1946දී දෙවන ලෝ්ක යුද්ධය (WW2) නිසා ලෝක කුසලාන නොපැවිත්විණි.කෙසේ වෙතත් අද වන විට FIFA ලෝක කුසලානය උන්මාදයක් බවට පත්ව ඇත.
පාපන්දු ලෝක කුසලාන දිනු රටවල් පහත දැක්වෙයි.
🏴󠁧󠁢󠁥󠁮󠁧󠁿එංගලන්තය - 1966
🇪🇸ස්පාඤ්ඤය - 2010
🇫🇷ප්‍රංශය - 1998,2018
🇦🇷ආජන්ටිනාව - 1978,1986,2023
🇮🇹ඉතාලිය - 1934,1938,1982,2006
🇧🇷බ්‍රසීලය - 1958,1962,1970,1994,2002
(1930 - 2023 දක්වා පමණි.) ප්‍රවර්ගය:පාපන්දු ක්‍රීඩාව ප්‍රවර්ගය:ක්‍රීඩා
මලලසේකර රඟහල
මලලසේකර රඟහල කොළඹ නාලන්දා විද්‍යාලයයේ ශිෂ්‍ය රැස්වීම් ශාලාවය්. නාලන්දාවේ 1926 හිටපු විදුහල්පති මහාචාර්ය ගුණපාල මලලසේකර මෑතිතුමා සිහිවනු වස් එය "මලලසේකර රඟහල" නමින් නම් කරන ලදී.
මෙම අංගසම්පූර්න රඟහල 1990 හි 23 ජූනි මස දිවංගත ගෞරවණීය ලලිත් ඇතුලත්මුදලි අධ්‍යාපන ඇමති තුමන් විසින් විවෘත කරන ලදී.
වසර 2006 අප්‍රේල් 7 දා ගින්නෙන් විනාශවූ මෙම රඟහල නැවත ප්‍රතිසංස්කරනය කරනලදී.
ශ්‍රීලංකන් ගුවන් සේවය
ශ්‍රී ලංකන් ගුවන් සේවය ශ්‍රී ලංකාවේ ජාතික ගුවන් සේවයයි. මෙය ආසියාව, යුරෝපය සහ මැද පෙරදිග බලා යන ගුවන්යානා වලින් සමන්විත වේ. ශ්‍රීලංකන් එයාර්ලයින්ස්හි ප්‍රධාන ගුවන් තොටුපොල කටුනායක බණ්ඩාරනායක ජාත්‍යන්තර ගුවන්තොටුපළයි. මෙහි වෙළද පාඨය "අපේ මුඵ ලොවම ඔබයි" යන්නයි. වෙළද ලාන්ඡනය සඳහා ඇත්තේ හැඩ ගැන්වූ දඬුමොනර රූපයකි. මිහින් ලංකා  ගුවන් සේවයද මෙයට අයත් ගුවන් සේවයකි. []
ලාංඡනය
එයා ලංකා සහ ශ්‍රී ලන්කන් ගුවන් සේවයේ ලාන්ඡන සඳහා දඬුමොනරා නමින් මොනරකු යොදා ගැනීමට හේතු වී ඈත්තේ අතීතයේ ලක්දිව රාවණා රජ සහ විභීෂණ රජ ගුවනින් ගමන් කිරීමට යොදා ගත් යානය දඩුමොණර නමින් හැඳින්වීමයි. ශ්‍රී ලන්කන් ගුවන් සේවය ලෙසින් ඔවුන්ගේ වෙළද නාමය වෙනස් කිරීමත්, ලාන්ඡනය වෙනස් කිරීමත් කෙරෙහි දැඩි විරෝධයක් පළවිය. එම විරෝධයට මූලික වු කරුණ වුයේ ශ්‍රී ලන්කවේ ජනතාව අතර එයාර් ලන්කා නාමය ජනාදරයට පත් වී තිබීම වේ. සුපුරුදු ලාන්ඡනයෙන් බැහැර වී නව ලාන්ඡනයේ සිටින මොණරා ගුවන් යානයෙන් පිටතට පියාඹා යන ස්වරූපය ගුවන් සේවය හට අසුභදායක නිමිත්තක් විය හකි බව බොහො දෙනාගේ මතය විය. පෙර පැවති ලාන්ඡනයේ සිටි මොනරා ගුවන් යානය වෙතට මුහුණ යොමා තිබිණ.
ගමනාන්ත
2013 ජූලි මාසය වන විට ශ්‍රී ලන්කන් ගුවන් සේවය ලොව වටා රටවල් 34ක් පුරා ගමනාන්ත 64ක් දක්වා ගමන් කරයි.එමෙන්ම එම ගුවන් සේවය මාලදිවයිනේ ප්‍රධානම විදේශීය ගුවන් ගමන් සපයන්නාද වේ.අවම වශයෙන් මාලේ හා කොළඹ අතර සතියට ගමන්වාර 38 ක් පවත්වනු ලබනවා.වසර 10 කටත් වඩා වැඩි කාලයන් ඇණහිටි ඹ්ස්ට්‍රේලියාවේ සිඩ්නි දකිවා සිදු කල ගමන නැවත ඇරඹීම කෙරෙහි අවධානය යොමු වී තිබෙනවා.
භාණ්ඩ ප්‍රවාහනය
2006 වන විට ශ්‍රී ලන්කන් ගුවන් සේවය භාණ්ඩ ප්‍රවාහන යානා කිහිපයකටම හිමිකම් කියනු ලැබිණ.