cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
සිංහරාජ වනාන්තරය
සිංහරාජයට ආවේණික වූ ශාක
මේ යෝධ මීවන විශේෂය සිංහරාජයට ආවේණික වේ. මෙය මීටර දෙකේ සිට මීටර පහක් පමණ උසට වැඩේ.මෙපමණක් නොව සිංහරාජය හෙළ ඔසුවේ මහගෙදර හා සමානය.
පිවිසුම් මාර්ග
ලංකාගම පිවිසුම - * කොළඹ හරහා - දක්ශින අධිවේගිමාර්ගය - වැලිපැන්න පිටවීම - පැලවත්ත - නෙලුව - ලංකාගම
පරිසරයයේ ඇති වැදගත්කම
කර්මාන්ත ශාලා ගොවිතැන් කිරීම - ඉතිහාසය
18 වන සියවස අතරතුරදි කෘෂිකර්මාන්තය විසින් වඩාත් ත්‍රීව්‍ර ක්‍රම උකහා ගන්නා ලදී. මෙම නිෂ්පාදනයේ වැඩිවීම හොදින්ම ලාක්ෂණය කරණය වුයේ කෘෂිකාර්මික විප්ලවය මගිනි. එහිදි ගොවිතැන් කිරීම් තාක්ෂණික ක්‍රම වල වැඩිදියුණු කිරීම් සැලකිය යුතු ලෙස වැඩි වු ඵලදාවක් කරා මග එලි පෙහෙලි කරළ අතර කාර්මික විප්ලවය අතරතුරදී ජනගහනය නාගරී කරණය වීමට සහය ලබාදුනි.
19 වන සියවසේ පසුභාගයේදී ආරම්භ වු කෘෂිකර්මාන්තමය නව හදුන්වාදීම් මගින් අනෙකුත් කර්මාන්තයන්හි විශාල නිපදවීම් වල දියුණු වීම් සමග කෘෂිකර්මය සමාන කරන කරවන ලදී. ශාක නිෂ්පාදනයේ අත්‍යවශ්‍ය සාධක ලෙස නයිට්‍රජන් හා පොස්පර්ස් හදුනා ගැනීම මගින් කෘතිම පොහොර නිෂ්පාදනයට බමග පෑදු අතර එමගින් කෘෂිකර්මාන්තයේ තවත් ත්‍රීව්‍ර ආකාර නිර්මාණය කරන ලදී. 20 වන සියවසේ පළමු දශක දෙක තුනදී විටමින් හා සත්ත්ව පෝෂණයේ එහි කාර්යය භාර්යය හදුනා ගැනීම විටමින් සපායාදීම් වලට මග පාදා දුන් අතර එමගින් 1920 දශකයේදී සමහරක් පශු සම්පත් ගෘහස්ථව සෑදීමට ඉඩ ලබාදුනි. ප්‍රතිජීවක හා එන්නත් හදුන්වාදීම මගින් රෝග අවම කිරීමේ පහසුකම සැලසුන නිසා පශු සම්පත් විශාල ප්‍රමාණ වලින් සෑදීමේ පහසුකම ඇතිවෙයි. දෙවන ලෝක යුද්ධයේ භාවිතය සදහා වැඩි දියුණු කරන ලද රසායනික ද්‍රව්‍ය කෘතිම පලිබෝධ නාශක වලට මග විවරකර දුනි. නාවුක ජාල හා ත්ක්ෂණික ක්‍රම වල දියුණු වීම් මගින් කෘෂිකාර්මික නිෂ්පාදන විශාල දුරවල් හරහා බෙදාහැරීමට ඉඩ පහසුකම් සලසා ඇත.
BBC සේවයට අනුව, ආනයනික මස් පිලිබද බ්‍රිතාන්‍යයේ විශ්වාසය අඩුකිරීම සදහා නව තාක්ෂණික ක්‍රම හදුන්වාදීම මගින් ගොවීන් උනන්දු කිරීම සදහා 1947 දී නව කෘෂිකාර්මික පනතක් මගින් සහනාධාර ලබාදීමත් සමග බ්‍රිතාන්‍යයේ කර්මාන්තශාලා ගොවිතැන් කිරීම් ආරම්භ විය. එක්සත් ජාතීන් කියා සිටින්නේ සත්ත්ව නිෂ්පාදන ත්‍රීව්‍ර කරණය ඔවුන් විසින් නිරීක්ෂණය කරනු ලැබ ඇත්තේ ආහාර ආරක්ෂණ සපයන මාර්ගයක් ලෙස බවයි. 1964 දී The Guardian හි කෘෂිකාර්මික ලියුම්කරුවා පහත පරිදි ලියන ලදී.
කර්මාන්තශාලා වගාකිරීම්, අප එයට කැමති වුවත් නැති වුවත් අප අතර රැදී සිටිම සදහා පැමිණ ඇත. මෙම රළ ප්‍රවාහය, සත්ත්ව වේදීන්ගේ මාංශික හඩාවැටීම් වලින්, සාම්ප්‍රදායික ගොවිතැන් කිරීමේ ක්‍රම සදහා වන බලපෑම මගින් හෝ ජීවිතයේ ප්‍රාදේශීය ආකාරය සදහා වු භාවාත්මක ප්‍රවේශය මගින් නැවත හැරි නොයනු ඇත. ආහාර ප්‍රතිසම්පාදනයේ අනාගතය ස්පර්ශ කරමින් ආර්ථික හා දේශපාලනික දියුණූවීම් වල විශේෂිත කොටසක් වු පශු පාලන අංශය මත එතරම් සාර්ථකත්වයක් නොලැබු වර්ෂයක් තුලදී වඩාත් දුරදක්නා අයෙකු විසින් ත්‍රීව්‍ර ගොවිතැන් කරණයේ ගොඩනැංවීම ප්‍රධාන දියුණු වීම ලෙස නම් කරනු ඇත.
References
http://en.wikipedia.org/wiki/Factory_farming#History
රාජිනි තීරණාගම
ආචාර්ය රාජනී රාජසිංහම් තීරණාගම (1954 පෙබරවාරි 23 – 1989 සැප්තැම්බර් 21 ) දමිල ජාතික මානව හිමිකම් ක්‍රියාකාරිනියක් හා ස්ත්‍රීවාදිනියකි. දමිළ ඊලාම් විමුක්ති කොටි (LTTE) සංවිධානයේ ක්‍රියාකාරකම් විවේචනය කිරීම හේතුවෙන්, 1989 සැප්තැම්බර් මස 21 වන දින, එම සංවිධානය අතින් ඝාතනයට ලක්විය. ඒ වන විට ඇය යාපනය විශ්ව විද්‍යාලයේ වෛද්‍ය විද්‍යා පීඨයේ ව්‍යුහ විද්‍යා අධ්‍යයන අංශයේ පිඨාධිපතිනිය වූවාය. එමෙන්ම ඇය මානව හිමිකම් පිළිබඳ වූ විශ්වවිද්‍යාල ආචාර්යවරුන්ගේ සන්ධානයේ සමාරම්භක සාමාජිකාවක් ද වූවාය.
=චරිතාපදානය=
තරුණ විය හා අධ්‍යාපනය
යාපනයෙහි දමිල ක්‍රිස්තියානි මධ්‍යම පාන්තික පවුලක උපත ලැබූ රාජනී රාජසිංහම් සොහොයුරියන් සතර දෙනෙකුගෙන් යුත් පවුලක දෙවැනි දරුවා විය. ප්‍රාථමික හා ද්වීතියික අධ්‍යාපනය යාපනයේදී හැදෑරූ ඇය 1973 දී කොළොඹ විශ්වවිද්‍යාලයයේ වෛද්‍ය විද්‍යා පීඨයට ඇතුළු වූ අතර එහිදී ක්‍රියාකාරී ලෙස ශිෂ්‍ය දේශපාලනය වෙත නැඹුරු වූවාය.
විවාහය හා දරුවන්
විශ්වවිද්‍යාල අධ්‍යාපනය අතරතුර ඇයට මුණගැසුනු, ඒ වන විට කැලණිය විශ්වවිද්‍යාලයේ ශිෂ්‍ය ක්‍රියාකාරිකයෙකු වූ දයාපාල තීරණාගම සමග 1977 දී ඇය විවාහ වූවාය. එය ඒ වන විට ලාංකීය සමාජය තුල වූ ජාතිකත්ව හා ආගමික බාධකයන් බිඳ දමා සිදු කෙරුණු විවාහයක් විය. 1978 දී හා 1980 දී ඔවුන්ට නර්මදා හා ශාරිකා නමින් දරුවන් දෙදෙනෙකු ලැබුණු අතර 1989 දී සිදුවූ රාජනී ගේ මරණයෙන් පසු මේ වන විට ඔවුහූ බ්‍රිතාන්‍යය තුල ජීවත් වෙති.
වෛද්‍ය වෘත්තිය
1978 දී යාපනය මුලික රෝහලේ වෛද්‍යවරියක් ලෙස පත්වන ඇය 1979 දී ඉන් ඉවත්ව ග්‍රාමීය රෝහලක් වූ හල්දෙමුල්ල රෝහල කරා පත්වීමක් ලබන අතර නැවතත් 1980 දී යාපනයට පැමිණේ. එවර ඇය යාපනය වෙත පැමිණෙන්නේ යාපනය විශ්වවිද්‍යාලයේ අලුතින් ආරම්භ කෙරුණු වෛද්‍ය විද්‍යා පීඨයේ ව්‍යුහ විද්‍යාව පිළිබඳ කථිකාචාර්යයවරියක් ලෙසයි. මේ වන විට යාපනය තුල දැඩි ගැටුම්කාරී තත්වයක් පැන නැගී පැවතුනි. ඒ හේතුවෙන් යාපනයේවූ බොහෝ අය කොළොඹට හෝ විදේශ රටකට විශේෂයෙන් බ්‍රිතාන්‍යය, කැනඩාව වැනි යුරෝපීය රටවල් වලට සංක්‍රමණය වෙමින් පැවැතුනි.
LTTE ය සමග
ඒ වන විට දමිළ ඊලාම් විමුක්ති කොටි සංවිධානය (LTTE) සමඟ සම්බන්ධව සිටි ඇයගේ සොහොයුරියක් වූ නිර්මලා රාජසිංහම් ගේ සම්බන්ධකම් මත LTTE සංවිධානය සමඟ සම්බන්ධ වන ඇය, 1983 දී පොදුරාජ්‍යය මණ්ඩලයෙන් ලැබුණු ශිෂ්‍යත්වයක් මත පශ්චාත් උපාධි අධ්‍යයන කටයුතු සඳහා ලිවර්පූල් සරසවිය වෙත පිටත් වෙයි. එහිදී ඇයගේ සොහොයුරිය සමඟ එක්වන ඇය ඒ වන විට ලංකාවේ ක්‍රියාත්මක වූ ත්‍රස්තවාදී මර්ධන පනතට එරෙහිවූ ජාත්‍යන්තර ව්‍යාපාරය වෙත එක්වෙයි. අනතුරුව නැවතත් LTTE සංවිධානයේ ලන්ඩන් කමිටුව හා සම්බන්ධ වන ඇය දමිළ සන්නද්ධ ව්‍යාපාරය වෙත ජාත්‍යන්තර සංවිධාන ජාලයක් ඇතිකර ගැනීම වෙනුවෙන් ක්‍රියා කරයි.
මානව හිමිකම් ක්‍රියාකාරිනියක් ලෙස
සිය අධ්‍යයන කටයුතු අවසානයේ ලංකාවට නැවත පැමිණෙන ඇය, උතුරේ දමිළ සන්නද්ධ ව්‍යාපාරය විමුක්තිකාමී ස්ථාවරයෙන් බැහැරව පටු ජාතිවාදී ඉසව්වක් වෙත ගමන් කරන බව වටහා ගන්නා අතර ඒ වන විට බිහිවෙමින් පැවති තත්වය අනුව ඇයට සිය ස්ථාවරය කෙරෙහි නැවත සිතන්නට පෙළඹවීමක් ඇති කළේය. අවසානයේ පවතින තත්වය ගැන විශ්ලේෂණය කල ඇය අර්බුධය ගැඹුරින් වටහා ගත්තාය. ඉන් අනතුරුව ඇය උත්සාහ කරන්නේ යාපනය තුල සිදුවන මානව හිමිකම් උල්ලංඝණයන් ගැන, විශේෂයෙන්ම LTTE හා ඉන්දියානු සාම සාධක හමුදාව (IPKF) සංවිධානයන් මගින් යාපනයේ සිදුකෙරන හිංසාවන් ගැන කරුණු එකු රැස් කරන්නටය. ඒ සමගම ඇය යාපනය විශ්වවිද්‍යාලයේ සේවයේ නියුතුව සිටි කථිකාචාර්යයවරුන් හා එක්ව මානව හිමිකම් පිළිබඳ වූ විශ්වවිද්‍යාල ආචාර්යයවරුන්ගේ සන්ධානයේ යාපනය ශාඛාව ආරම්භ කෙරීය. 1980 දී ඇයගේ සම-කතෘත්වයෙන් එළිදැක්වුණු 'බිඳුනු තල්රුක' 'The Broken Palmyra' මගින් ඒ වන විට තීව්‍ර වෙමින් තිබුණු LTTE ප්‍රචණ්ඩත්වය හා දමිළ ජනතාව පිළිබඳ වූ සැබෑ ගැටලුව පිළිබඳ නිවැරදි විශ්ලේෂණයක් ඉදිරිපත් කෙරුණි.
මරණය
'බිඳුනු තල් රුක' කෘතිය පිට වී සති කිහිපයකට පසු යාපනය තිරුණුවේලි හීදි, සේවය නිමවී බයිසිකලයකින් නිවස බලා යමින් සිටියදී ඇය LTTE පිස්තෝල කරුවෙකුගේ වෙඩි පහරකින් මරණයට පත්විය.
=සමරු හා සිහිවටනයන්= No More Tears Sister: An Anatomy of Hope and Betrayal වාර්තා චිත්‍රපටිය 2005 දි National Film Board of Canada මගින් ඇයගේ ජීවිතය අලලා නිර්මාණය කෙරිණි.
උපුටන
' One day some gun will silence me and it will not be held by an outsider but by the son born in the womb of this very society, from a woman with whom my history is shared,' 1989 දී මිය යාමට මාස කිහිපයකට පෙර ...
ප්‍රවර්ගය:චරිත කතා
මෝල්ටීස් භාෂාව
= මෝල්ටීස් භාෂාව =
මෝල්ටීස් භාෂාව (මෝල්ටීස්: Malti, මෙන් ම L-Ilsien Malti හෝ Il-Lingwa Maltija; ඉංග්‍රීසි: Maltese [mɔːlˈtiːz]) යනු, රෝමානුක ආභාෂය සහිතව පශ්චාත්-මධ්‍යතන සිසිලියානු ඇරබීය භාෂාවෙන්  විකාශනය වුණ, මෝල්ටීස් ජනයා විසින් වහරනු ලබන භාෂාව යි. එය ඇෆ්‍රෝ- ආසියාතික භාෂා පවුලේ, සෙමිටික් උපභාෂා පවුලට අයත් භාෂාවකි. එය මෝල්ටාවේ ජාතික භාෂාව වන අතර එය යුරෝපා සංගමයේ නිළ භාෂාවක් ලෙස සැලකෙන එක ම සෙමිටික් භාෂාවයි. මෙම භාෂාව ක්‍රි.ව. 831 - 1091 අතර කාලයේ දී සිසිලියේ එමිරේට් හී දී මග්‍රේබී ඇරබීය උපභාෂාවක් ලෙස විකාශනය වුණ සික්‍යුලෝ- ඇරබික් භාෂාවෙන් පැවත එන, රෝමානුකරණයට නතු වුණ භාෂිත ‍පුරාණ ඇරබීය භාෂාවකින් පැවත එන්නකි. මෝල්ටාව මුහුණ දුන් නෝර්මානු ආක්‍රමණයන්ගේ හා මෝල්ටාව යළි ක්‍රිස්තියානීකරණය කිරීමේ ප්‍රතිඵලයක් ලෙස, සම්භාව්‍ය අරාබි භාෂාවෙන් ස්වාධීන ව ක්‍රමානුකූල ව රෝමානුකරණය වෙමින් විකාශනය විය. සම්භාව්‍ය අරාබි හෝ නූතන සම්මත අරාබි භාෂාවන්ට ඩිග්ලොසීය ඥාතීත්වයක් නොමැති මෙම භාෂාව ඒ හේතුවෙන් සුවිශේෂී භාෂාවක් ලෙස හැඳින්වීම උචිත ය. ඉතාලි හා සිසිලියානු භාෂාවල බලපෑමට ලක් වූ වාග්කෝෂය හේතුවෙන් එය අනෙක් අරාබි භාෂාවන්ගෙන් වෙනස් භාෂාවක් ලෙස හඳුනා ගත හැකි ය.
මෝල්ටීස් වාග්කෝෂයෙන් පදනම ලෙසින් වාග්කෝෂයෙන් තුනෙන් එකක් ම සමන්විත වන්නේ මූලික අරාබි වචනවලිනි. මෙම වචන එදිනෙදා භාවිතා වන වචන මෙන් ම ව්‍යාකරණය සඳහා අත්‍යවශ්‍ය වදන් (නිපාත, ප්‍රශ්නාර්ථවාචී පද වැනි) වේ. එහෙත් වාග්කෝෂයෙන් අඩක් පමණ වදන් පැවත එන්නේ ඉතාලි හා සිසිලියානු භාෂාවන්වලින් වේ. ඉංග්‍රීසි භාෂාවෙන් පැමිණි වචන මුළු වාග්කෝෂයෙන් 6% කට වඩා අත්කර ගනී.
2016 වර්ෂයේ දී මෝල්ටීස්, ලිබියානු අරාබි හා ටියුනීසියානු අරාබි භාෂාවල අන්‍යෝන්‍ය අවබෝධතාවය පිළිබඳ සිදු කරන ලද අධ්‍යනයක දී හෙළි වූයේ ටියුනීසියානු හා ලිබියානු අරාබි කථිකයන්ට මෝල්ටීස් භාෂාවෙන් ඉදිරිපත් කළ ප්‍රකාශනවලින් 40% කට ආසන්න ප්‍රමාණයක් අවබෝධ කර ගැනීමට හැකි වූ බවත්, මෝල්ටීස් කථිකයන්ට ලිබියානු හා ටියුනීසියානු අරාබි භාෂාවලින් කළ ප්‍රකාශනවලින් 30% කට ආසන්න ප්‍රමාණයක් අවබෝධ කර ගැනීමට හැකි වූ බවත් ය. මෙම අසමමිතික අවබෝධතාවය විවිධ අරාබි උපභාෂා අතර පවතින අන්‍යෝන්‍ය අවබෝධතාව හා ගත් කල ඉතා අවම මට්ටමකි.
අනෙකුත් යුරෝපීය භාෂා මෙන් ම මෝල්ටීස් භාෂාව ලේඛනගත කිරීම සඳහා ඉතිහාසය පුරාවට භාවිතා කරනු ලැබුවේ ලතින් අකාරාදිය යි. මෝල්ටීස් භාෂාවේ පැරණිතම ලිඛිත සාක්ෂි පශ්චාත් මධ්‍යකාලීන යුගය දක්වා ඈතට දිව යයි. එය ලතින් අකාරාදිය සම්මත වර්ණ මාලාව ලෙසින් භාවිතා කරනු ලැබූ එක ම සම්මත සෙමිටික් භාෂාවයි. සෙමිටික් භාෂාවට ආවේණික, ලතින් අකාරාදිය තුළ දක්නට නොමැති ශබ්ද පෙන්වීම සඳහා විශේෂ සංකේත භාවිතා කරනු ලබයි.
අනුරුක්තිය
මෝල්ටීස් භාෂාවට මෝල්ටීස් යන වදන පැවත එන්නේ එම භාෂාවට ව්‍යවහාර කරන දූපත් රාජ්‍යය හැඳින්වීමට භාවිතා කරන ලද, සම්භවය පිළිබඳ පැහැදිලි නිගමනයකට එළඹිය නොහැකි "මෝල්ටා" (මෝල්ටීස්: Malta) යන වචනයෙනි. එය සිංහලයට පැමිණ ඇත්තේ ඉංග්‍රීසි භාෂාවෙනි.
ඉතිහාසය
alt=Il-kantilena|වම|thumb|ඉල්- කන්තිලෙනා කවිය (මෙය මෙතෙක් හමු වූ පැරණිතම මෝල්ටීස් සාහිත්‍ය නිර්මාණය වේ.) 9 වන සියවසේ අග භාගයේ දී ෆටීමිඩ් කැලිෆේටයේ ආක්‍රමණයට නතු වී ජනශූන්‍ය වූ මෝල්ටා දූපත්, 11 වන සියවසේ දී සික්‍යුලෝ-අරාබි භාෂාව වහරනු ලැබූ අසල්වැසි සිසිලියේ සිට පැමිණි ජනතාව විසින් ජනාවාස කරනු ලැබී ය. මෙම ප්‍රජාවගෙන් මොල්ටීස් භාෂාවේ සම්භවය සිදු වූ බව සැලකේ. සමකාලීන මෝල්ටීස් ජනතාව අලලා කරන ලද ජානමය අධ්‍යන්‍යයන්ගෙන් හෙළි වී ඇත්තේ මෝල්ටීස් ජනයා සිසිලියානු හා කැලබ්‍රියානු ප්‍රජාව සමඟ පොදු ඥාතීත්වයක් දරන බවත්, නැගෙනහිර මධ්‍යධරණී හා උතුරු අප්‍රිකානු ප්‍රජාවගෙන් ජානමය වශයෙන් සුළු දායකත්වයක් ඔවුන් හට ලැබී ඇති බවත් ය. එමඟින් ඉහත මතය තවදුරටත් සනාථ වේ.
1091 දී සිදු වුණ නෝර්මානු ආක්‍රමණයත්, 1249 දී සම්පූර්ණ වුණ මුස්ලිම් ප්‍රජාව පිටුවහල් කිරීමේ ප්‍රයත්නයත් කරණකොටගෙන මෙම මෝල්ටාවේ භාෂිත උපභාෂාව අනෙකුත් අරාබි භාෂා මූලාශ්‍රයන්ගෙන් සම්පූර්ණයෙන් ම හුදෙකලා වූ අතර, මෙය ස්වාධීන භාෂාවක් ලෙස මෝල්ටීස් බසේ නැගී ඒමට පදනම සැකසුවේ ය. සික්‍යුලෝ-අරාබි භාෂාව සිසිලියෙන් නෂ්ට වී සිසිලියානු භාෂාවෙන් එය ප්‍රතිස්ථාපනය වුව ද, මෝල්ටීස් භාෂාව ඉතාලි භාෂාව හා සමගාමී ව සංවර්ධනය වුවේ ය. පසුව නිල භාෂාව ලෙස පැවති ඉතාලි බස වෙනුවට මෝල්ටීස් භාෂාව හා ඉංග්‍රීසි මෝල්ටාවේ නිල භාෂාවන් බවට පත් කරන ලදි. මෝල්ටීස් භාෂාව පිළිබඳ එම නාමයෙන් පළමුව සටහන් වන්නේ 1436 දී රචිත අවසාන කැමැත්තක වන අතර එහි මෝල්ටීස් බස "lingua maltensi" ලෙස හඳුන්වා ඇත. හඳුනාගෙන ඇති අන්දමට මෝල්ටීස් බසින් රචිත පළමු සාහිත්‍ය නිර්මාණය වන්නේ "ඉල්-කන්තිලෙනා" (මෝල්ටීස්: Il-Kantilena හෙවත් Xideu il cada) නම් කවිය යි. මෙය Pietru Caxaro විසින් 15 වන සියවසේ දී රචනා කර ඇත.
මෝල්ටීස් භාෂාව සඳහා රචිත පළමු ශබ්දකෝෂය 16 වන සියවසේ දී රචිත, වර්තමානයේ දක්නට නොමැති "Maltese-Italiano" නම් අත්පිටපත යි. එය 1764 මිෆ්සුඩ්ගේ "Biblioteca Maltese" නම් කෘතියේ අන්තර්ගතව පැවතිණ. පිළිවෙලින් 1603 හා 1606 දී ප්‍රකාශිත, Hieronymus Megiser විසින් රචිත "Thesaurus Polyglottus" හා "Propugnaculum Europae" නම් ග්‍රන්ථවල පළමුවරට මෝල්ටීස් වචන ලැයිස්තු අන්තර්ගත විය. Domenico හා Carlo Magri විසින් "Hierolexicon" නම් ග්‍රන්ථයෙහි ඇතැම් මෝල්ටීස් වදන්වල අනුරුක්තිය සටහන් කිරීමට කටයුතු කරනු ලැබුවේ ය.
1980 දශකයේ දී රෝමයේ 'Vallicelliana' පුස්තකාලයේ දී සොයා ගනු ලැබූ "Regole per la Lingua Maltese" නම් සංග්‍රහයේ අඩංගුව පැවති "Dizionario Italiano e Maltese" නම් අත්පිටපත ද පුරාණ ශබ්දකෝෂයක් ලෙස වැදගත් වේ. කෙසේවෙතත්, ප්‍රථම වරට ක්‍රමානුකූල මෝල්ටීස් ශබ්දකෝෂයක් සම්පාදනය කිරීමේ ගෞරවය හිමි වන්නේ Giovanni Pietro Francesco Agius de Soldanis නම් මෝල්ටීස් භාෂා විශාරදයාට වන අතර ඔහු ප්‍රථම වරට භාෂාව සඳහා අක්ෂර වින්‍යාස රීති මාලාවක් ද, ව්‍යාකරණ රීති මාලාවක් ද සම්පාදනය කළේ ය.
මෝල්ටීස් භාෂා ව්‍යවහාරකයෝ
thumb|මෝල්ටීස් හා ඉංග්‍රීසි ද්වී භාෂා මාර්ග සංඥාවක්මෝල්ටීස් භාෂාව වහරන්නන් ගණන ආසන්න වශයෙන් 520,000 ක් පමණ වන බවට සැලකෙයි. මෝල්ටා ජනගහනයෙන් 90% කට වැඩි ප්‍රමාණයක් තම මාතෘ භාෂාව ලෙස මෝල්ටීස් බස වහරති. මෝල්ටීස් වහරන්නන්ගෙන් බහුතරය ද්වී භාෂා නිපුණතාවයෙන් යුක්ත අතර, බොහෝමයක් තම දෙවන බස ලෙස ඉංග්‍රීසි භාවිතා කරයි.
මෝල්ටාව හැරුණු කොට වැඩි ම මෝල්ටීස් වහරන්නන් සිටින රට ඕස්ට්‍රේලියාව වේ. ජන සංගණනයන්ට අනුව 31,987 පමණ මෝල්ටීස් වහරන්නන් ඕස්ට්‍රේලියාව තුළ වාසය කරයි.
වර්ගීකරණය
අතීතයේ පටන් ම මෝල්ටීස් භාෂාව පිළිබඳ ව විවිධ අර්ථකථන ලබා දීමට ගවේශකයෝ, පඬිවරු නොයෙක් ප්‍රයත්න දැරුවහ. එසේ ඔවුන් ප්‍රකාශ කරන ලද දෑ නම් මෙසේ ය.
ඇතැමෙක් මෝල්ටීස් බස ආදි ෆිනීෂියානු බසින් පැවත එන බව පවසති. එහෙත් වර්තමාන භාෂා විශාරධයන්ගේ මතය නම් එය ඇෆ්‍රෝ - ආසියාතික භාෂා පවුලේ සෙමිටික් උප භාෂා පවුලට අයත් මග්‍රේබි අරාබි බසින් පැවත එන බවයි.
ගාත්‍රාක්ෂර
* - මෙම ශබ්ද සිංහල භාෂාවේ නොපවති. thumb|496x496පික්|Vassali ගේ Storja tas-Sultân Ċiru (1831) යනු 19 වන සියවසේ මෝල්ටීස් ශබ්දයෝගය සඳහා උදාහරණයකි. 1924 දී නවතම සම්මත ශබ්දයෝගය හඳුන්වා දීමට පෙර මෙය භාවිතා විය. මෝල්ටීස් භාෂාවේ උච්ඡාරණයේ දී දක්නට ලැබෙන නිර්ධ්වනිත නැවැතුම් යාන්තමින් මහප්‍රාණිකව උච්ඡාරණය කරන අතර, ධ්වනිත නැවතුම් පූර්ණ වශයෙන් උච්ඡාරණය කරනු ලැබේ.
ප්‍රාණාක්ෂර
මෝල්ටීස් භාෂාවේ කෙටි ස්වර පහක්, දීර්ඝ ස්වර හයක් හා සංයුක්ත ස්වර හතක් දක්නට ලැබේ.
දීර්ඝ ස්වර
* - මෙම අක්ෂර ශබ්ද කිරීමේ දී වෙනසක් පැවතිය ද ඒ සඳහා වෙන ම සිංහල අක්ෂර නොමැත.
ආයාසය
සාමාන්‍යයෙන් මෝල්ටීස් භාෂවේ වචනයක අවසානයේ ගාත්‍රාක්ෂරයක් හෝ දීර්ඝ ස්වරයක් නොමැති හෝ ආයාසය වෙනස් කරනු ලබන ප්‍රත්‍යක් එකතු නොවුනේ නම් හෝ සාපෙක්ෂව වැඩි ආයාසයකින් උච්ඡාරණය කරනුයේ අවසානයට පෙර අක්ෂරය යි. නැතහොත් දීර්ඝ ස්වරය, ගාත්‍රාක්ෂරය හෝ ප්‍රත්‍යය සඳහා වැඩි ආයසයක් තබනු ලැබේ.
පුරාණ ශබ්දයෝගය
මූලික අරාබි ව්‍යංජනාක්ෂරාවලිය යුරෝපීය බලපෑම හමුවේ පිරීහීමකට නතු වී ඇත. මේ හේතුවෙන් බොහෝ සම්භාව්‍ය අරාබි ගාත්‍රාක්ෂර මෝල්ටීස් භාෂාවට එන විට නව්‍යකරණයට හෝ ඒකාබද්ධ වීමට ලක් වී ඇත.
අකාරාදිය
වර්තමානයේ භාවිතා වන මෝල්ටීස් අක්ෂර වින්‍යාසය 1924 දී හඳුන්වා දෙනු ලැබී ය. පහත දැක්වෙන්නේ IPA අක්ෂර, ආසන්න ඉංග්‍රීසි හා සිංහල උච්ඡාරණය සමඟ මෝල්ටීස් අකාරාදිය යි.
සත්ත්‍වපාලන කම්හල්
කම්හල් වගා කිරීම යනු ගොවි පල සතුන් රැදවුමක් තුළ අධිගබඩා කිරීමේ ඝණත්වයකින් යුතුව ඇති කිරීමයි. සමහරක් විට මෙම වදන කම්හල් කොටස් ලෙස ගොවිපල සතුන් භාවිතය හැදින්වීමට යොදා ගනී. (විහේෂයෙන් කෘෂි වෙළදාමෙදී කර්මාන්තමය වගා කිරීම් වලදී)
අධි ගබඩා කිරීමේ ඝණත්වයකින් යුත් රැදවුම් යනු ආර්ථිකය, නූතන යන්ත්‍රෝප කරණ ජෛව තාක්ෂණය හා ලෝක වෙළදාම මත රදා පවතින අඩු වියදමක් යටතේ වැඩි ප්‍රතිදානයක් ලබා ගැනීමට උත්සාහ කරන ක්‍රමානුකූල උත්සාහයට එක් කොටසකි. අධි ගබඩා කිරීමේ ඝණත්වයකින් යුත් රැදවුම් වලට මෙම අධික තද බදයකින් යුත් ජීවන තත්ත්ව වල රෝග පැතිරීම වැළැක්වීම සදහා පලිබෝධ නාශක හා ප්‍රතිජීවක භාවිතා කිරීම අත්‍යවශ්‍ය වේ. ලොව පුරා කම්හල් වගා කිරීම් තාක්ෂණික ක්‍රම විවිධ‍කාර වලින් සිදු වෙයි.
කම්හල් වගා කිරීමේ වාසි හා අන්තරායන් පිළිබද අදටත් යම් විවාදයක් පවතියි. මෙම ගැටලුවට ආහාර නිෂ්පාදනයේ කාර්යක්ෂ්‍යමතාවය, සත්ත්ව සුභසාධන, දිනෙන් දින වැඩිවන ගෝලීය මනුෂ්‍ය ජනගහණයට ආහාර ලබාදීම අත්‍යවශ්‍ය ද යන්න, පාරිසරික බලපෑම හා සෞඛ්‍ය මය අවදානම ඇතුළත් වෙයි. එවකට ජර්මානු ජනාධිපති වෙයි. ජර්හාඩ් ශෘඩර් යුරෝපයේ BSE අර්බුදයට (මෙය අධි ගබඩා කිරීමේ ඝණත්වයකින් යුත් ඇසුරුම් නිසා ඇති වුවක් නොව අඩු වියදම් සදහා ගොවිපල සතුන්ට කෘතිම ආහාර සැපයීම නිසා ඇති වු තත්ත්වයකි) ප්‍රතිචාරයක් ලෙස වසර 2000 දී කම්හල් වගාකිරීම් ක්‍රම ගැන නැවත සිතා බලන ලෙස ප්‍රකාශ කර සිටියේය. මනුෂ්‍ය සෞඛ්‍යයට වන අවධානම විද්‍යාඥයන්ගේ සැලකිල්ලට බදුන් වු කාරණාවක් බවට පත්විය.
UN හා OIE තක්සේරු කළේ එළඹෙන දශකයේදී,  දියුණු වන රටවල වගාකර ඇති දියුණු වන රටවල මස් කම්හල් වල අතිරේඛ පාරිභෝජකයන් බිලියනයක් පමණ වනු ඇති බව හා එනමුත් සත්ත්ව රෝග වලින් පැන නැඟෙන සෞඛ්‍ය අර්බුද වලට ප්‍රතිචාර දැක්වීම සදහා ප්‍රමාණවත් තරම් ධාරිතාවයක් ඇත්තේ ලෝකයේ රටවල් 200 න්  40 කට පමණක් බවයි. ගෝලීය කරණය මෙය ජාත්‍යන්තර ප්‍රශ්නයක් බවට පත්කළ අතර ප්‍රතිජීවක පුළුල්ව භාවිතා කිරීම මගින් දන්නා මිනුම් සදහා වසංගත ප්‍රතිරෝදයක අවස්ථාව වැඩි කරයි. අඩුවන ලද ජාන විවිධත්වය ආහාර අර්බුදයේ අවස්ථා වැඩි කරලයි. ලෝක බැංකුව, UN හා සත්ත්ව සෞඛ්‍ය සදහා වු ලෝක සෞඛ්‍ය සංවිධානය හෝ OIE යන සියල්ල ආහාර ආරක්ෂණය, සතුන් සම්බන්ධ සේවා, ඇසුරුම් කිරීම් හා ප්‍රවාහණය සම්බන්ධයෙන් විවිධ මට්ටම් වලින් එක්ව ක්‍රියා කරනු ලබයි.
ඉතිහාසය
18 වන සියවස අතරතුරදි කෘෂිකර්මාන්තය විසින් වඩාත් ත්‍රීව්‍ර ක්‍රම උකහා ගන්නා ලදී. මෙම නිෂ්පාදනයේ වැඩිවීම හොදින්ම ලාක්ෂණය කරණය වුයේ කෘෂිකාර්මික විප්ලවය මගිනි. එහිදි ගොවිතැන් කිරීම් තාක්ෂණික ක්‍රම වල වැඩිදියුණු කිරීම් සැලකිය යුතු ලෙස වැඩි වු ඵලදාවක් කරා මග එලි පෙහෙලි කරළ අතර කාර්මික විප්ලවය අතරතුරදී ජනගහනය නාගරී කරණය වීමට සහය ලබාදුනි.
19 වන සියවසේ පසුභාගයේදී ආරම්භ වු කෘෂිකර්මාන්තමය නව හදුන්වාදීම් මගින් අනෙකුත් කර්මාන්තයන්හි විශාල නිපදවීම් වල දියුණු වීම් සමග කෘෂිකර්මය සමාන කරන කරවන ලදී. ශාක නිෂ්පාදනයේ අත්‍යවශ්‍ය සාධක ලෙස නයිට්‍රජන් හා පොස්පර්ස් හදුනා ගැනීම මගින් කෘතිම පොහොර නිෂ්පාදනයට බමග පෑදු අතර එමගින් කෘෂිකර්මාන්තයේ තවත් ත්‍රීව්‍ර ආකාර නිර්මාණය කරන ලදී. 20 වන සියවසේ පළමු දශක දෙක තුනදී විටමින් හා සත්ත්ව පෝෂණයේ එහි කාර්යය භාර්යය හදුනා ගැනීම විටමින් සපායාදීම් වලට මග පාදා දුන් අතර එමගින් 1920 දශකයේදී සමහරක් පශු සම්පත් ගෘහස්ථව සෑදීමට ඉඩ ලබාදුනි. ප්‍රතිජීවක හා එන්නත් හදුන්වාදීම මගින් රෝග අවම කිරීමේ පහසුකම සැලසුන නිසා පශු සම්පත් විශාල ප්‍රමාණ වලින් සෑදීමේ පහසුකම ඇතිවෙයි. දෙවන ලෝක යුද්ධයේ භාවිතය සදහා වැඩි දියුණු කරන ලද රසායනික ද්‍රව්‍ය කෘතිම පලිබෝධ නාශක වලට මග විවරකර දුනි. නාවුක ජාල හා ත්ක්ෂණික ක්‍රම වල දියුණු වීම් මගින් කෘෂිකාර්මික නිෂ්පාදන විශාල දුරවල් හරහා බෙදාහැරීමට ඉඩ පහසුකම් සලසා ඇත.
BBC සේවයට අනුව, ආනයනික මස් පිලිබද බ්‍රිතාන්‍යයේ විශ්වාසය අඩුකිරීම සදහා නව තාක්ෂණික ක්‍රම හදුන්වාදීම මගින් ගොවීන් උනන්දු කිරීම සදහා 1947 දී නව කෘෂිකාර්මික පනතක් මගින් සහනාධාර ලබාදීමත් සමග බ්‍රිතාන්‍යයේ කර්මාන්තශාලා ගොවිතැන් කිරීම් ආරම්භ විය. එක්සත් ජාතීන් කියා සිටින්නේ සත්ත්ව නිෂ්පාදන ත්‍රීව්‍ර කරණය ඔවුන් විසින් නිරීක්ෂණය කරනු ලැබ ඇත්තේ ආහාර ආරක්ෂණ සපයන මාර්ගයක් ලෙස බවයි. 1964 දී The Guardian හි කෘෂිකාර්මික ලියුම්කරුවා පහත පරිදි ලියන ලදී.
කර්මාන්තශාලා වගාකිරීම්, අප එයට කැමති වුවත් නැති වුවත් අප අතර රැදී සිටිම සදහා පැමිණ ඇත. මෙම රළ ප්‍රවාහය, සත්ත්ව වේදීන්ගේ මාංශික හඩාවැටීම් වලින්, සාම්ප්‍රදායික ගොවිතැන් කිරීමේ ක්‍රම සදහා වන බලපෑම මගින් හෝ ජීවිතයේ ප්‍රාදේශීය ආකාරය සදහා වු භාවාත්මක ප්‍රවේශය මගින් නැවත හැරි නොයනු ඇත. ආහාර ප්‍රතිසම්පාදනයේ අනාගතය ස්පර්ශ කරමින් ආර්ථික හා දේශපාලනික දියුණූවීම් වල විශේෂිත කොටසක් වු පශු පාලන අංශය මත එතරම් සාර්ථකත්වයක් නොලැබු වර්ෂයක් තුලදී වඩාත් දුරදක්නා අයෙකු විසින් ත්‍රීව්‍ර ගොවිතැන් කරණයේ ගොඩනැංවීම ප්‍රධාන දියුණු වීම ලෙස නම් කරනු ඇත.
References
http://en.wikipedia.org/wiki/Factory_farming
කෘමිනාශක මඟින් පරිසරයට සිදු කරන බලපෑම
කෘමිනාශක භාවිතය මඟින් පරිසරය වෙත ඉලක්කගත නොවූ බලපෑම් සිදු විය හැක.
විසිර විදීම මඟින් ක්ෂේත්‍රයට යොදනු ලබන කෘමිනාශකවලින් 98%ක් ද වල් නාශකවලින් 95%ක් ද ඒවායේ ඉලක්කගත ජීවී විශේෂය වෙත ළඟා වීම වෙනුවට වෙනත් ජීවී විශේෂ, වාතය, ජලය, අවසාදන සහ ආහාර වෙත එක් වීම සිදු වන බව සොයා ගෙන ඇත. කෘමිනාශක ඒවායේ නිෂ්පාදන ස්ථානයන්හි දී සහ ගබඩා ටැංකිවලින් පරිසරයට මුදා හැරෙන විට, ඒවා කෘෂිකාර්මික බිම්වලින් ඉවතට ගලා යන විට, ඉවත හෙළු විට, වාතයට විසිරවීම කළ විට සහ ඇල්ගී විනාශ කිරීම සඳහා ජලයට විදීම සිදු කළ විට යන අවස්ථාවන්හි දී පස සහ ජලය දූෂණය කරයි. ඉලක්කගත ප්‍රදේශයෙන් පිටතට කිසියම් කෘමිනාශකයක් සංක්‍රමණය වීම සඳහා එහි රසායනික ගුණ බලපායි. ඒවා වනුයේ අදාල රසායනිකය පස සමඟ බැඳීමට දක්වන හැකියාව, එහි වාෂ්ප පීඩනය, එහි ජල ද්‍රාව්‍යතාවය සහ කාලයත් සමඟ ස්වභාවිකව බිඳ වැටීමට අදාල සංයෝගය දක්වන ප්‍රතිරෝධීතාව යනාදියයි. මේ හැරුණු විට කෘමි නාශක යොදන ලද පසෙහි වයනය, එහි ජලය රඳවා ගැනීමේ හැකියාව, එහි අඩංගු කාබනික ද්‍රව්‍ය ප්‍රමාණය යන සාධක ද කෘමිනාශක පැතිරීයාම කෙරෙහි බලපායි.
ඇතැම් කෘමිනාශක ගෝලීය උණුසුම් වීමට සහ ඕසෝන් ස්ථරය හායනයට ද බලපායි.
ද්විතීයික පළිබෝධක පැතිරීම නිසා ඇතිවන පාරිසරික බලපෑම්
රසායන ද්‍රව්‍යය භාවිතය නිසා, කෘමිනාශක වලින් ඉලක්ක නොකෙරෙන ජිවීන් පවා නැසීම සිදුවිය හැක. සමහර අවස්ථාවක වසංගත කෘමීන් ‍හා එම කෘමීන් පාලනය කරන ඵලදායී පරපෝෂිතයන් හෝ විලෝපීයන් (Predator) කෘමිනාශක භාවිතයෙන් නැසිය හැක. ගෝවා පවුල කා දමන කෘමියෙක් වන ඩයමන්බැක් කාවාන් මර්ධනයට යොදන පයිරෙකොයිඩ් කෘමිනාශකය හා ජෛව වසංගත පාලනය සසඳා කල අධ්‍යයනය පෙන්වා දී ඇත්තේ මෙවැනි ප්‍රතිඵලයකි. කෘමිනාශක භාවිතයෙන් කෘමීන් පාලනය කරන විලෝපිතයන් නැසීම නිසා නැවතත් කෘමි පරපුර ඇතිවන බවයි. මෙම ප්‍රතිඵලය ජෛවපාලන ක්‍රමයේදී ඇති නොවීය. එලෙසම වැඩිහිටි මදුරුවන් පාලනය කිරීමට යොදාගන්නා කෘමිනාශක නිසා මදුරුවන් තාවකාලිකව පාලනයවේ. නමුත් මෙමඟින් දිගු කාලීනව එම මදුරු පරපුර නැවත ඇතිවීම හා ස්වභාවිකව ඔවුන් පාලනය කරන සාධක වලට හානි කිරීමටද සමත්වේ. මෙසේ කෘමිනාශක භාවිතයෙන් කෘමි පරපුර වැඩි ප්‍රමාණයකින් ඇතිවීමේ සංසිද්ධිය "වසංගත පුනර්ජීවනය" (Pest resurgence) ලෙස හැඳින්වේ.
විලෝපිකයන්ගේ හානිවීම නිසා "ද්විතියක වසංගත පැතිරීම" යන සංසිද්ධියද ඇතිවේ. එනම් පරපෝෂිතයන්ගෙන් හා විලෝපිකයන්ගෙන් හානිවීම නිසා කලින් හානිකර නොවු කෘමි වර්ග වලින් හානි සිදුවීමයි. ඇමරිකාවේ ඇස්තමේන්තු ගත කල වැඩිම හානි කරන පලිබෝධකයන්ගෙන් තුනෙන් එකක් ද්විතීයික පලිබෝධක විය. මෙම කෘමිනාශක භාවිතය නිසා පසුකාලීනව විශාල ප්‍රශ්න ඇති විය. "වසංගත පුනර්ජීවනය" හා "ද්විතීයික වසංගත පැතිරීම" යන සංසිද්ධි දෙකේදීම කෘමින් ගේ ස්වභාවික සතුරන් (විලෝපිකයන් හා පරපෝෂිතයන්) කෘමින්ට වඩා කෘමිනාශක වලට වැඩියෙන් ගොදුරුවීමේ නැඹුරුතාවයක් ඇති බව සනාථ වී තිබේ.
කෘමිනාශක මඟින් සිදුවන වායු දූෂණය
කෘමිනාශක මඟින් වායු දූෂණය සිදු විය හැක. කෘමිනාශක ප්ලවනය සිදු වන්නේ කෘමිනාශක කුඩා අංශු ලෙස වාතයෙහි අවලම්භනය වීමේ දී සුළඟ මඟින් ‍ඒවා අපවිත්‍ර කරමින් අනෙකුත් ප්‍රදේශවලට ගෙන යාමෙනි. බෝග සඳහා යොදන ලද කෘමිනාශක අසල වූ ප්‍රදේශවලට වාෂ්ප වීම හෝ සුළඟ මඟින් යාම සිදු විය හැකි අතර එමඟින් වන ජීවිතය සඳහා තර්ජන ඇති විය හැක. එමෙන්ම විදින ලද කෘමිනාශක බිඳිති ‍හෝ අංශු දූවිලි ලෙස සුළඟ මඟින් අනෙක් ප්‍රදේශවලට යාම හෝ සුළ‍ඟේ ගසා ගෙන යන දූවිලි වැනි අංශුවල තැන්පත් වී වෙනත් ප්‍රදේශවලට යාම සිදු විය හැක. භූමි විසිර විදීම මඟින් අවකාශ විසිර විදීමට වඩා අඩු කෘමිනාශක ප්ලවනයක් ඇති කරයි. ගොවිතැන්කරුවන්ට තම වගා බිම් වටා හිස් ඉඩම් හෝ සදාහරිත ශාක වැනි බෝග නොවන ශාකවලින් යුත් අවරෝධක ප්‍රදේශ ඇති කළ හැක. මේවා සුළං කඩන ලෙස ක්‍රියා කරන අතර කෘමිනාශක අවශෝෂණය කර ගනී. එමඟින් කෘමිනාශක අනෙකුත් ප්‍රදේශවලට ප්ලවනය වීම නතර ‍වේ. මෙවැනි සුළං කඩන නෙදර්ලන්තයේ දී ගොවිතැන් සඳහා නීතිමය අවශ්‍යතාවයක් වේ.
ගොවි බිම්වලට ඉසින හා පස දුම් ගැස්සීම සඳහා යොදා ගන්නා කෘමිනාශක මඟින් වාෂ්පශීලී කාබනික සංයෝග ලෙස හඳුන්වන රසායනික සංයෝගයන් නිදහස් විය හැකි අතර ඒවා අනෙකුත් රසායනික ද්‍රව්‍ය සමඟ ක්‍රියා කර ඕසෝන් නැමැති දූෂකයක් සාදයි. මුළු ඕසෝන් නිෂ්පාදනය ආසන්න වශයෙන් 6%කට පමණ හේතු වන්නේ මෙම සංසිද්ධියයි.
කෘමිනාශක මඟින් සිදුවන ජල දූෂණය
එක්සත් ජනපදයේ සෑම දියපාරකම සහ ළිංවලින් 90% ක වඩා ප්‍රමාණයක කෘමිනාශක අඩංගුවීම නිසා ජලය දූෂණය වී ඇති බව එක්සත් ජනපදයේ භූ විද්‍යා සමීක්ෂණ දෙපාර්තමේන්තුව (USGS) විසින් කරන ලද අධ්‍යයනයකින් හෙළිවී තිබේ. භූ ගත ජලයේ සහ වැසි ජලයේ කෘමිනාශක ද්‍රව්‍යයවල කොටස් සොයාගෙන තිබේ. එක්සත් රාජධානියේ කරන ලද අධ්‍යයනයකින් ගංගා ජලයේ සහ භූගත ජලයේ ඇතැම් සාම්පල්ව කෘමිනාශක සාන්ද්‍රණය තිබිය යුතු සීමාව ඉක්මවා පානීය ජලයේ තිබෙන බව පෙන්වා දී ඇත.
ජලය මත කෘමිනාශක පැතිරීමේ අර්බුදය හයිඩ්‍රොලොජි ට්‍රාන්ස්පොට් මොඩල් නම් ක්‍රමයක් මගින් නිරතුරුවම අධ්‍යයනය කරමින් එම රසායන පැතිරීම, ගංගා, ඇළ දොළවලදී සිදුවන අවසාන ප්‍රතිඵලය පරීක්ෂාකරනු ලැබේ.1970 තරම් ඈත කාලයේදී කෘෂි රසායන පරිසරයට විහිදීම පිළිබඳව මාත්‍රා විශ්ලේෂණයක් පවත්වන ලදී. එහි පරමාර්ථය වූයේ මතුපිට ජලයට කෙතරම් ප්‍රමාණයක් කෘෂි රසායන එක් වී ඇත්දැයි කල්තියා පැවසීමයි.
කෘෂිරසායන ජලයට එකතුවන ප්‍රධාන මාර්ග හතරක් ඇත. කෘෂි රසායන ඉසීමේදී සුළං මගින් විසිරී යා හැකිය. පසට කාන්දුවිය හැකිය. සේදීයාමෙන් ජලයට පත් විය හැක. අත්වැරදීමකින් හෝ නොසැලකිල්ල නිසා පිටාරයාමට පිළිවන. පස සෝදා යාමෙන් ජලයට එකතුවිය හැක. කෘෂි රසායන ජලයේ දියවීමේ හැකියාව, ජල පද්ධති තිබෙන ස්ථානයට රසායන පාවිච්චිකරන ස්ථානයේ සිට ඇති දුර, කාලගුණය, පසේ පස් වර්ගය, වැඩෙන වගාවේ ස්වභාවය සහ කෘෂි රසායන ඉසීමට භාවිතා කරන ක්‍රමය යනාදී කරුණු ජල දූෂණය සඳහා කෘමිනාශක බලපෑමේ හැකියාව පිළිබඳ සාධක ලෙස සැළකිය හැකිය.
එක්සත් ජනපද පාරිසරික ආරක්ෂක ඒජන්සිය මගින් මහජනයා පාවිච්චි කරන ජලයේ තිබිය යුතු කෘෂි රසායන උපරිම සාන්ද්‍රණය පිළිබඳ නිගමනයන් කර තිබේ. එක්සත් රාජධානිය සහ යුරෝපා සංගමයද මේ හා සමාන ක්‍රියාමාර්ග ගෙන ඇත.
කෘමිනාශක මඟින් සිදුවන පාංශු දූෂණය
කෘමිනාශක භාවිතය මඟින් පසෙහි සාමාන්‍ය ජෛව විවිධත්වය අඩු කරනු ලබයි. රසායනික ද්‍රව්‍ය භාවිතා නොකිරීමෙන් හොඳ පාංශු තත්වයක් ඇති වන අතරම පසෙහි ඇති කාබනික ද්‍රව්‍ය වැඩි ජල වැළැක්වීමක් ලබා දෙයි. මෙය කාන්තාර වසර වලදී ගොවිපලවල ඵලදාව ඉහල නැංවීමට උදව් වේ. කාබනික ගොවිපලවල් විසින් ඔවුන්ගේ සමකාලීන අනෙක් කොටස්වලට වඩා 20%-40%ක පමණ ඵලදාවක් ලබා දෙයි. පසෙහි ඇති කුඩා කාබනික ද්‍රව්‍ය අන්තර්ගතයක් විසින් යෙදුම් පෙදෙස අතහැර යන කෘමිනාශක ප්‍රමාණය වැඩි කරන අතර එයට හේතුව වන්නේ කාබනික ද්‍රව්‍ය එකට බැඳී කෘමිනාශක බිඳ දැමීමට උදව් වීමයි.
කෘමිනාශක පාරිසරික බලපෑම - ශාක
නයිට්‍රජන් තිර කිරීම යනු උස ශාකවල වැඩීමට අවශ්‍ය සාධකයක් වන අතර එයට පසෙහි ඇති කෘමිනාශකවලින් බාධා එල්ල කරනු ලැබේ. කෘමිනාශක DDT, මෙතිල් පැරතියන් හා විශේෂයෙන් Pentachlorophenol යනාදිය legume-rhizobium රසායනික සංඥාකරණය සමඟ අන්තර් ගැටීම් පෙන්නුම් කරයි. මෙම සහවක රසායනික සංඥාකරණයේ මන්දනය නිසා නයිට්‍රජන් තිර වීම අඩු වන අතර එමඟින් බෝග ඵලදාව ද අඩු වේ. මෙම ශාකවල මූල ගැටිති ඇති වීම මඟින් සෑම අවුරුද්දක දීම කෘතීම නයිට්‍රජන් පොහොරවලින් ලෝක ආර්ථිකයට ඩොලර් බිලියන 10ක් ඉතිරි කර දෙයි.
කෘමිනාශකවලට මී මැස්සන් ජීවිතක්ෂයට පත් කළ හැකි අතර එමඟින් පරාගනය අඩු වීම, ශාක පරාගනය සිදු කරන කෘමීන් නැති වී යාම සිදු විය හැකි අතර ඒ හරහා මී මැසි ජනපද හිටි හැටියේ අතුරුදහන් වන ජනපද බිඳ වැටීමේ කැළඹීම ඇති කළ හැක. USDA හා USFWS මඟින් තක්සේරු කර ඇත්තේ එක්සත් ජනපදයේ ගොවිතැන්කරුවන්ට ඔවුන්ගේ වගා පරාගනය වීම අඩු වීම නිසා වසරකට අවම වශයෙන් ඩොලර් මිලියන 200 දක්වා පාඩු වන බවයි. මෙයට හේතුව කෘමිනාශක යොදා ගැනීම වන අතර මේ නිසා එක්සත් ජනපදයේ මී මැසි ජනපදවලින් 1/5ක් පමණ නැතිවී ගොස් ඇති අතර අතිරේක 15%ක් පමණ අපදාවලට ලක් වී ඇත.
කෘමිනාශකවල පාරිසරික බලපෑම - නොනැසෙන කාබනික දූෂක (POPs)
නොනැසෙන කාබනික දූෂක (POPs) යනු රසායනික, ජීව විද්‍යාත්මක හා ප්‍රභා සංස්ලේෂක ක්‍රියාවලි හරහා පාරිසරික ජීර්ණය වීම්වලට ප්‍රතිරෝධයක් දක්වන කාබනික සංයෝග වේ. මේ හේතුව නිසා ඒවා පරිසරයේ නොනැසී පැවතෙන බව හා විශාල පරාසයක ව්‍යාප්ත වීමේ හැකියාව හා මනුෂ්‍ය හා සත්ව පටකවල ජෛව සංචිත ලෙස, ආහාර දාමවල ජෛව විශාලක ලෙස පවතින බව හා මනුෂ්‍ය සෞඛ්‍ය හා පරිසරය මත සැලකිය යුතු බලපෑමක් ඇති කරන බව නිරීක්ෂණය කර ඇත.
1995 මැයි මාසයේ දී එක්සත් ජාතීන්ගේ පාරිසරික වැඩසටහන පාලනය කිරීමේ කවුන්සිලය (GC) POPs අධ්‍යයනය කිරීමට තීරණය කළ අතර මූලිකව පහත POPs 12 සමන්විත ලැයිස්තුවක් ඉදිරිපත් කරන ලදී. ඒවා අශුද්ධ දුසිම (Dirty Dozen) ලෙස හැඳින්වේ. aldrin, chlordane, DDT, dieldrin, endrin, heptachlor, hexachlorobenzene, mirex, polychlorinated biphenyls, polychlorinated dibenzo-p-dioxins, polychlorinated dibenzofurans, හා toxaphene.[1] එතැන් සිට මෙම ලැයිස්තුව පිළිගැනීමට බඳුන් වූ අතර එයට පිළිකා කාරක පොලි චක්‍රීය ඇරොමැටික හයිඩ්‍රොකාබන (PAHs) හා සමහරක් බ්‍රෝමිනීකෘත ගිනි වැළැක්වීමේ ද්‍රව්‍ය මෙන්ම tributyltin (TBT වැනි) කාබනික ලෝහ සංයෝග ද ඇතුළත් විය.
‍POPs නිර්මාණය කරන සංයෝග කාණ්ඩ PBTs (Persistent, Bioaccumulative and Toxic) ලෙස ද වර්ගීකරණය කර ඇත. එසේත් නැති නම් TOMPs (Toxic Organic Micro Pollutants) ලෙස ද වර්ගීකරණය කෙරේ.
බොහෝමයක් POPs වර්තමානයේ දී හෝ අතීතයේ දී භාවිතා කරන ලද්දේ කෘමිනාශක ලෙසය අනෙක්වා කර්මාන්ත සැකසුම්වල දී හා ද්‍රාවක, PVC හා ‍‍ඖෂධ වැනි විශාල පරාසයක භාණ්ඩ නිෂ්පාදනයේ දී භාවිතා වේ. POPs නිෂ්පාදනය වීමේ ස්වාභාවික ප්‍රබව ස්වල්පයක් තිබුණත් බොහොමයක් POPs නිර්මාණය වනුයේ මනුෂ්‍යයන් විසින් සිදු කරන කාර්මික ක්‍රියාවලිවල දී සිතා මතා හෝ අතුරු නිෂ්පාදන ලෙසයි.
References
http://en.wikipedia.org/wiki/Environmental_effects_of_pesticides
කියමන්
දාර්ශනික කියමන්
1. පල්ලියට යන සියල්ල ශාන්තුවරයන් නොවේ.. 2. රෝමයේ සිටින විට රෝමානුවෙකු ලෙස හැසිරෙන්න.. 3. සතුට හා ප්‍රීතිය උරුම වන්නේ සැපතේදී හිස උදුම්මා නොගන්නා වූත් දුකෙහිදී වඩා කම්පා නොවන්නා පුද්ගලයන් හටය.. 4. මුරකරුවා සිටින තෙක් නොසිට, තමාම තම ආරක්ෂාව සලසා ගන්නා අය ජීවිතේ වගකීම ඉටු කර ගනී... 5. මා දන්නා එකම දෙයනම් මා කිසිවක් නොදන්නා බවයි.
හැමන්හිල් බලකොටුව
හැමන්හිල් බලකොටුව යනු,  උතුරු-දිග ශ්‍රී ලංකාවෙහි යාපනය අර්ධද්වීපයෙහි කයිට්ස් සහ කරෙයිතිවු යන දිවයින් අතර පිහිටි කුඩා දිවයිනක් වටා තැනුණු බලකොටුවකි.
ප්‍රවර්ගය:ශ්‍රී ලංකාවේ බලකොටු
ගණිතය 10 ශ්‍රේණිය සමාන්තරාස්‍ර
සමාන්ත්‍රරාස්‍ර සම්මුඛ පාද සමාන්තර වූ චතුරස්‍රය සමාන්තරාස්‍රයක් යුවෙන් හදුන්වයි.
ලංකාව - පියමං කල මං පෙත්- 2 වන පරිච්ඡේදය
මිහින්තලය සහ අනුරාධපුරය
අනුරාධපුර හෝටලයේ උඩු ආලින්දයේ හිඳ සිටිමින් මගේ උදය ආහාරය ලෙස සොසේජයක් ආහාරයට ගන්නා අතරතුර මහා වංශයේ දසසතර වන පරිච්ඡේදය කියවමින් සිටි මම, පූර්වයේ රජයේ උද්භිද උද්‍යායනය වූ හෝටල උද්‍යානයෙහි වූ අනර්ඝ වෘක්ෂ සමූහය දෙස නෙත් යොමු කලෙමි. කරුණාවන්ත මනුෂ්‍යයෙකු වූ අප්පු, සංවාදයට මනාපයෙන් සිටියේය. හේ පැවසූවේ, පෙර කලට වඩා අමුත්තන් විරල බවයි. අවපාතය ලිහිල් වී ඇති බවක් පැවසුනද, ජනතාවට අවශ්‍ය තරම් දෑ නොවීය. තරුණ මිනි‍සෙකුට රැකියාවක් සොයා ගැනුම දුෂ්කර වූ අතර, වැඩිමහල්ලෙකුට තම රැකියාව රැකගැනුමද අපහසු විය. ඉතා සුන්දර සිනහවක් පෑ හේ, ඉන් උත්සාහ කලේ දිවියේ කටුක බවින් ඔහුගේ සිත සසල වී නොමැති බව පසක් කෙරුමට විය යුතුය.
ගණිතය 10 ශ්‍රේණිය සමාන්තරාස්‍ර
සමාන්තරාස්‍රයක ලක්ෂණ (1) සම්මුඛ පාද සමාන්තරවේ. (2) සම්මුඛ පාද සමාන වේ (3) සම්මුඛ කෝණ සමානවේ. (4) එක් එක් විකර්ණය මගින් වර්ගඵලය සමච්ඡේදනය කරයි. (5) විකර්ණ එකිනෙක සමච්ඡේදනය වේ. සමාන්තරාස්‍රයක ලක්ෂණ ආශ්‍රිත ප්‍රමේයයන් සමාන්ත්‍රරාස්‍රයක (1) සම්මුඛ පාද සමානවේ. (2) සම්මුඛ කෝණ සමානවේ. (3) එක් එක් විකර්ණය මගින් සමාන්ත්‍රරාස්‍රයේ වර්ගඵලය සමච්ඡේදනය කරයි. (4) විකර්ණ එකක් අනෙක සමච්ඡේදනය කරයි.
දී ඇති චතුරස්‍රයක් සමාන්තරාස්‍රයක් වීමට අවශ්‍යතාව. චතුරස්‍රයක (1) සම්මුඛ පාද සමාන්තර වීම හෝ (2) සම්මුඛ පාද සමාන වීම හෝ (3) සම්මුඛ කෝණ හෝ (4) විකර්ණ ඒකිනෙක සමච්ජේදනය වේ නම් හෝ (5) ඒක් සම්මුඛ පාද යුගලයක් සමානද සමාන්තරද වේ නම්, ඒය සමාන්තරාස්‍රයක් වේ.
ලංකාව - පියමං කල මං පෙත්- 2 වන පරිච්ඡේදය
මිහින්තලය සහ අනුරාධපුරය
අනුරාධපුර නගරයට කෙතරම් අසබඩින් වනය පිහිටා ඇත්දැයි මම ඔහුගෙන් විමසුවෙමි.
“කොපමණ කිට්ටුවෙන්?” ඔහු පිළිතුරු දුන්නේය. “ඇයි, මේ අවුරුදු දෙකකට කලින් වල් අලියෙක් නගරය මැද්දෙන් ඇවිදගෙන ගිහින් ගැහණියක් මරා දැම්මා.” ඔහු තම මස්සිනාගේ සෙහොයුරියගේ වත්තට යමින් සිටියදී සෙනග එක්රැස්වී සිටිනු දැක ඇත. අලියා වතු මැදින් හා නිවෙස් පසුපසින් ඇවිදගෙන යද්දී තණ බුදිමින් සිටි එළදෙනක් දැක ඇත. තම හොඬවැලෙන් එක් පහරක් දී එළදෙන එතැනම මරා දමා ඇත. ඉන්පසු ඌ ගැහැණියක් මරා දමා ඇත. කවරෙකු හෝ තුවක්කුවක් රැගෙන ඇවිත් ඌට වෙඩි තබා ඇත. ඌ මිය ගොස් වැතිර සිටිනවා ඔහු දැක ඇත. සමහරවිට ඌ තනි අලියෙකු වන්නට ඇත.
හෝටලයෙන් පිටවූ මම ශීතල උදෑසනෙහි අනුරාධපුරය හරහා යුහුසුළුව ගමන් කලේ කඩමණ්ඩියෙහි වූ කාර්ය බහුල ජනයා දෙස නෙත් යෙමුමට පමණක් මදක් රැ‍‍ඳෙමිනි. මට අවශ්‍යව තිබුනේ පළමුව මිහින්තලය දැක බලා ගැනුමයි. මග වැටී තිබුනේ වනය මැදින් වූ අතර, තම බිරින්දෑවරුන් හා සමගින් යටි කැලයෙහි පරඬැල් පහුරු ගාමින් සිටි වළි කුකුළෙකු, “ජෝර්ජ් ජොයිස්,   ජෝර්ජ් ජොයිස්” යනුවෙන් පාරම්බානු මට ඇසිණි. දේවානම්පිය තිස්ස රජ ඔහුගේ අතවැසියන්ද සමගින් ක්‍රි.පූ. 307 දී දඩයම් ගමනක් සඳහා මෙම මග ඔස්සේ පයින් ගමන් කලේ, මෙම රට මත ඒ වන තුරු හෝ ඉන් පසු මේ වන තුරු හෝ බලපෑම් ඇති කල සිද්ධීන්ට වඩා ඉමහත් බලපෑමක් ඇති කල එක්තරා සිද්ධියක් වෙත අසංඥෙය ලෙසින් ඇදෙමිනි.රජතුමා විසින් වනලැහැබක උලාකමින් සිටි මුවෙකු දුටු සැටිත්, ඔහු කෙතරම් දක්ෂ දුනුවායෙකු වුවත්, මුවා වෙත ඊතලය විදීමට ඔහු හට නොහැකි වූ සැටිත් අඩංගු කතාන්තරය ඕනෑම කුඩා ලමයෙක් දනියි. ඔහු දුනුදිය අදිනවාත් සමගම, මුවා වනය වෙත පලා ගියේය.
‘රජතුමා ලුහුබැඳ ගියද, මුවා පිම්මේ දිවගොස් තෙරණුවන් අසලට වන්හ.’ මෙම තෙරණුවන්වහන්සේ, අශෝක අධිරාජයා විසින් ඉන්දියාවේ සිට ලංකාවට එවන ලද, බෞද්ධ ධර්මදූත ප්‍රචාරක, මහින්ද ස්ථවිරයන් වහන්සේය. ‘රජු විසින් මොහු දුටු කල, බිය ගැන්වී, නිසොල්මන්ව සිටියේය. “තිස්ස, මෙහි පැමිණෙන්න.” යැයි ඔහුගේ නමින්ම ආමන්ත්‍රණය කරමින් තෙරණුවන් වහන්සේ ඔහුට පැවසීය. ‘මේ නම් යකෙකු විය යුතුයි.’ යැයි මෙවිට, තිස්ස රජතුමා සිතීය. ’
“අප ධර්ම-රාජයන් ගේ ශ්‍රාවකයන් වන මහණුන් වෙමු, මහා රජතුමනිග ඔබ කෙරෙහි අනුකම්පාවෙන් ජම්බුද්වීපයෙන් (ඉන්දියාවෙන්) ඔබ අබියසට අප පැමිණුමු ” යැයි තෙරණුවන් වහන්සේ පැවසීය. රජතුමා මෙය ඇසූ විට ඔහුගේ බිය පහවිය. ඔහුගේ මිතුරු (අශෝක) ගේ හසුන්පත සිහිවීමෙන්, සහ මේ නම් මහණුන් බව ඒත්තු යෑමෙන්, ඔහු දුන්න හා හී තල පසෙක ලෑ අතර, ඉසිවරයා වෙත පැමිණ, තෙරණුවන් වහන්සේ සමග අභිනන්දන හුවමාරු කර ගත් හේ එතුමා අසල බිම හිඳ ගත්තේය.
දැනට වසා දමා ඇති පැරණි තානායම පසු කල මා, අපිළිවෙළ කුඩා ගම්මානයක් වූ මිහින්තලය වෙත රිය ධාවනය කලෙමි. මෝටර් රථයෙහි ආගමනයත් සමගම, දවසේ ගමනකදී පසුකර යන්නාවූ ස්ථානයක් බවට මිහින්තලය පත් කිරීමට පෙර, පැරැණි කාලයේදී, අනුරාධපුරයේ සිට තනි ගොන් කරත්තයෙන් පැමිණි ප්‍රීතිමත් නඩ ‍කොපමණක් මෙහි රාත්‍රිය ගත කරන්නට ඇත්ද? දකුණට හැරී වක් ගැසෙන මග, ලොව ඇති අති ගාම්භීර පිට ගැට පෙළක් අබියසින් කෙළවර වේ. මහා පුළුල් කසාවන් ශෛලමය පිය ගැට සමූහය ගාම්භීර ලෙසින් කඳු මුදුන තෙක් විහිදී යයි. 1848 දී හා 1917දී ඔවුන් දුටු, වක් ගැසුණු පිය ගැටින් සමන්විතවූ පටු වන මඟ කුමක්දැයි අවබෝධ කරගන්නට ටෙනන්ට් හා මිටන් මෙනෙවිය අසමත් වන්නට ඇත්තේ, ඒ වන විට, පිය ගැට පෙළ කැණ, පිළිසකර කොට නොතිබූ නිසා විය හැක. සියවස් ගණනාවක් මුළුල්ලේ, මෙම මහේශාක්‍ය පිය ගැට පෙළ ඔස්සේ, ශ්‍රද්ධවූ කඳු මුදුන කරා ගෙන යන්නට ඇති මිලියන ගණනක් බැතිමතුන්,  ඔවුන්ගේ පාවහන් නොපැලඳි, ගමනින් දුර්වර්ණ වූ  දෙපයින් පුරාතන පාෂාණයෙහි කිසිදු ගෙවුම් සළකුණක් ඇති කරන්නට සමත් වූයේද යන්න සැකයකි.
“පඩි එක් දහස් අට සිය හතරයි” යැයි කිසියම් කටහඬක් මා පසු පසින් ඇසිණි. කළු ‍රොද සහිත කෙස් මනාව පීරා, සංචාරක-සහායකයන් ගේ අඩක්-බයාදු හා අඩක්-විශ්වාසශීලී ගතිගුණයෙන් මනාව හෙබියාවූ තරුණ මිනිසෙකු, අමුත්තා තක්සේරුකිරීමට මෙන් බලාසිටියේ කුමන අයුරින් මා හට සැලකිය යුතුද යන්න අධ්‍යයනය කරමින් විය යුතුය. මෙය ප්‍රයෝජනවත් තොරතුරක් වුවත්, අප පිය ගැට පෙළ නැඟ අවසන් වන තුරු එය සඟවා ගෙන සිටියේ නම් කෙතරම් කදිම දැයි මට සිතුන මුත්, අප දෙදෙනා එක්ව ශ්‍රද්ධවූ කන්ද තරණය කිරීම ඇරඹුවෙමු.
මහා පිය ගැට පෙළට දකුණින් මා දුටුවේ මෑතකදී කණින ලද, කණ්ඨක චෛත්‍යය නම් දා ගැබකි. කන්දේ බාහුවක පිහිටා තිබූ මෙය, අළුත් හා නැවුම් බවක් දැක්වූයේ, කපරාරු වඩුවන් හා පින්තාරුකරුවනට ඉතිරි වැඩ නිම කිරීමට ඉඩ සලසමින්, පුරාතන ගල් වඩුවන් මොහොතකට පෙර දාගබ මතවූ ශෛලමය හස්තීන් හා සිංහයන් වෙතින් බැහැරව ගිය ලෙසිණි. මේ වන විටද, රතු හා කහ පැහැති සායම් තැන තැන දක්නට ලැබුණු අතර, දාගැබ මත ගඩොල් පෘෂ්ඨයෙහි මත වූ කපරාරුව බොහෝ තැන්හී නිරුපද්‍රිතව තිබුණි. සිංහල ගෘහ නිර්මාණ ශිල්පයෙහි උත්කෘෂ්ඨ නිදසුනක් මනාව ප්‍රදක්ෂිණා වූ තැනක් ලෙස මෙය දැක්විය හැක. සාම්ප්‍රදායික ඇත් හා සිංහ නිර්මාණ තුලින් ප්‍රගමනය වන්නාවූ නිර්මාණශිල්පියාගේ ප්‍රාණය හා භාවාර්ථය, පෞරාණික ජීවමාන ස්වරයකින්,  වත්මන් බැතිමතුන් අමතයි.
බෞද්ධ ගෘහ නිර්මාණ ශිල්පය ක්‍රමයෙන් විකාශනය වූයේ මේවායින් ඇරඹී බව පැවසේ. ලෙන ඇතුලත ගඩොලින් ඇතිරීමට හා කපරාරු කිරීමටද ගල් දොර-කණු වලින් හා ගල් උඩළිපකතින් සමන්විත පටු දොරකින් ඇතුළු වීමට සැලැස්වීමටද අවශ්‍යතාවය ක්‍රමයෙන් පැන නැගුණි.
ආශ්‍රිත
ඩබ්. ටී. කෙබ්ල්, සිලෝන් බීට්න් ට්‍රැක්, 1940, පිටු 344, සූරිය ප්‍රකාශකයෝ කොළඹ 10, ISBN 955-8425-27-3
අම්බලන්ගොඩ නගර සභාව
අම්බලන්ගොඩ නගර සභාව, ශ්‍රී ලංකාවේ දකුණු පළාතේ ගාල්ල දිස්ත්‍රික්කයේ පිහිටි නගර සභාවකි.
ක්වෝ වොරන්ටෝ පහිණය
ක්වෝ වොරන්ටෝ පහිණය (මධ්‍යතන ලතින් "කුමන බලයක් මතද?" සඳහා) යනු ඔවුන් විසින් එය දරන්නේ යැයි හිමිකම් පාන කිසියම් අයිතිවාසිකමක් හෝ බලයක් (හෝ "අධිකාරියක්") හෝ ක්‍රියාත්මක කිරීම සඳහා ඔවුන් හට ඇති අධිකාරිත්වය කුමන්දැයි මෙම පහිණය වෙත ලක්කෙරෙන තැනැත්තන් විසින් පෙන්වීම අවශ්‍ය කරවන පරමාධිකාර පහිණයකි.
හින්නෝන්මාදය
හින්නෝන්මාදය යනු මානසික ආබාධයක් වන අතර මනසේ ක්‍රියාවලිය බිඳ වැටීමෙන් සහ දුර්වල වූ චිත්තවේග ප්‍රතිචාරයන්ගෙන් එය පෙන්නුම් කරයි. පීඩනෝන්මාදය; සැබෑවට නැති හඬවල් ඇසෙනවායැයි සිතීම; පිළිවෙලට සකස් නොවූ චින්තනය; හීන වූ භාවයන් සහ හීන අභිප්‍රේරණය වැනි මායාවන් වැනි මුලාවට පත් කරන දෑ මෙහි සුලභ ලක්ෂණ වේ. හින්නොන්මාදය මඟින් සාමාජීය සහ ක්‍රියාවෙහි ගැටලුද ඇති කරයි. සාමාන්‍යයෙන්, ලක්ෂණ පෙන්නුම් කිරීම ආරම්භ වන්නේ තරුණ වියෙහිදී වන අතර 0.3-0.7% ක් පමණ වූ පිරිසක් තම ජීවිත කාලය තුලදී මෙවන් තත්ත්වයකට මුහුණ දෙයි. අදාළ පුද්ගලයාගේ හැසිරීම සහ අත්විඳ ඇති අත්දැකීම් මත පදනම්ව රෝග විනිශ්චය සිදු කරනු ලැබේ.
ජාන විද්‍යාවත්, පවතින වටාපිටාවත්, මානසික සහ සමාජයීය ක්‍රියාවලිත් මෙයට බලපාන්නා වූ සැලකිය යුතු සාධක වේ. විනෝදය සඳහා හෝ බෙහෙත් වට්ටෝරු වලදී හෝ භාවිතා කරනු ලබන සමහර මත්ද්‍රව්‍ය මෙම අබාධය ඇති කිරීමටත් එහි රෝග ලක්ෂණ තව දුරටත් වැඩි කිරීමටත් හේතු කාරක වේ. මෙම අබාධයේ විවිධ ලක්ෂණ සංකලනයන් පවතින බැවින් මෙහි රෝග විනිශ්චය ලෙස තනි අබාධයක් පෙන්නුම් කරන්නේද නැතහොත් වෙන් වෙන් වශයෙන් විවිධ සහලක්ෂණයන් කිහිපයක් පෙන්නුම් කරන්නේදැයි විවාදයක් පවතී. |ග්‍රීක භාෂාවෙන් skhizein ("විභේදනය කිරීමට") සහ phrēn ("මනස") යන මූල පද වලින් Schizophrenia ("හින්නෝන්මාදය") වචනයේ නිදානය ගොඩ නැගී තිබේ. හින්නෝන්මාදය මගින් "පෞරුෂත්ව විභේදනය" යන්න, හෝ "බහුවිධ පෞරුෂත්ව අබාධ" - මහජන දැකීමේදී නිතර කලබල වන තත්ත්වය යන්න හෝ අදහස් නොකරයි. එම පදයේ නියම අරුත වන්නේ "මනසේ ක්‍රියාවන්ගේ විභේදනය" මගින් රෝගය පෙන්නුම් කරන බව වේ.
මෙම ආබාධයට මුඛ්‍ය ප්‍රතිෂ්ඨාව ප්‍රතිකාරය වන්නේ මුලික වශයෙන් හෝර්මෝන ප්‍රතිග්‍රාහක ක්‍රියාවලිය වළක්වන ප්‍රති මනෝව්‍යාධික ඖෂධ මිශ්‍රණයකි. චිකිත්සාව, රැකියාවේ පුහුණුව, සමාජීය පුනරුත්තාපනය යන දෑද ප්‍රතිකාරයේදී වැදගත් වේ. වඩා බරපතල තත්ත්වයකදී - තමාටත්, අන් අයටත් අවධානමක් විය හැකි තත්ත්වයකදී- හදිසි මනෝ චිකිත්සාවද අවශ්‍ය වනු ඇත.
මෙම ආබාධය ප්‍රධාන වශයෙන්ම සිතීමේ හැකියාවට බලපාන බව පැවසුනද, තවදුරටත් එය හැසිරීමේ සහ භාවයන් සම්බන්ධ නිදන්ගත රෝග ඇති කිරීමටද බලපායි. මීට අමතරව හින්නෝන්මාදය සහිත පුද්ගලයන් අධික අවපීඩනය, උද්වේගකාරී බව - ජීවිත කාලය තුලදී 50% ක් පමණ සායන වශයෙන් යායුතු වූ අධික අවපීඩන තත්ත්වයනට වුවද ලක් වීමට හැකියාවක් පවතී. දීර්ඝ කාලීන සේවා වියුක්තිය, දිලිදුකම සහ අනගාරික බව වැනි සමාජීය ගැටළුද පැන නැගිය හැක. මෙකී ගැටළු හේතුවෙන් ආබාධය සහිත පුද්ගලයින්ගේ සාමාන්‍යය ජීවිත අපේක්ෂාව ආබාධය නොමැති පුද්ගලයකුට වඩා අවරුදු 12-15 කින් පමණ අඩු වේ. කායික සම්බන්ධ ගටලු වැඩි වීමටත්, සිය දිවි නසා ගැනීම් අනුපාතය ඉහළ යාමටත් ( 5% ක් පමණ) මෙය හේතු වී ඇත.
ලක්ෂණ
හින්නෝන්මාදයෙන් පෙළෙන පුද්ගලයින්ට ව්‍යාජ දර්ශන (බහුලව වාර්තා වන පරිදි විවිධ හඬවල් ඇසීම), මායාවන් වැනි රැවටීම් (විශ්මයජනක හෝ වධකයකුගේ ස්වභාවය ගත් දෑ ) සහ නිසි පිළිවෙලකට සකස් නොවූ සිතිවිලි සහ කථනය යන අවස්ථාවන් බොහෝ විට අත්විදීමට සිදු වේ. අවසානයට සඳහන් කල කරුණ අඩු වැඩි වශයෙන් පැවතිය හැක. එනම්, පුද්ගලයාගේ සිතීමේ ක්‍රියාවලිය අනුපිලිවෙලට සකස් කර ගැනීමට අපහසු අවස්ථාවේ සිට අර්ථයෙන් එකිනෙකට සම්බන්ධ නොවූ වාක්‍ය හෝ තේරුම් ගැනීමට අපහසු "වචන සලාදයක්" පැවසීම වැනි බරපතල තත්ත්වයකට වුවද පත් වීමට හැකියාවක් පවතී. සමාජීය පසුබැසීම, පිළිවෙලක් නොමැති වස්ත්‍ර හා සනීපාරක්ෂක දෑ, අභිප්‍රේරණය සහ විචාර බුද්ධිය නොමැතිකම යනාදී සියල්ල හින්නෝන්මාදයේ දැකිය හැකි සුලභ ලක්ෂණ කිහිපයකි. තවද, ඔවුනගේ භාවාත්මක දුෂ්කරතාවයේ රටාවක් නිතරම දැකිය හැකි වේ. උදාහරණයක් ලෙස ප්‍රතිචාර්යතාවයේ (යමකට ප්‍රතිචාර දැක්වීමේ) අඩුව දැක්විය හැක. සමාජීය දැනීම නොමැතිකම පීඩනෝන්මාදයේ මෙන්ම හින්නෝන්මාදයේද ලක්ෂණයක් වේ. සමාජයෙන් වෙන් වී හුදකලා ලෙස සිටීම සුලභව දක්නට ලැබේ. ක්‍රියාවක නිරත වීමේ අපහසුතා සහ දීර්ඝ කාලීන මතකය, අවධානය යොමු කිරීම, ඥාණාත්මක සම්බන්ධ දෑ පාලන ක්‍රියාවලිය සහ ඉක්මනින් සැකසීම වැනි දේවල අපහසුහාද බහුලව දක්නට ලැබේ. සුලභ නොවූ එක් උප පුද්ගල වර්ගයක් නම් බොහෝ දුරට නිශ්ශබ්දව හා නිශ්චල ලෙසත්, විශ්මයාකාර හා අශෝභන ඉරියව් වලිනුත් සිටින හෝ අර්ථයක් නොමැති කලබලයක් ප්‍රසිද්ධියේ දක්වන හෝ කැටටෝනියාවේ (ප්‍රකෝප වීම් සහිතව විටින් විට සෑදෙන අපස්මාරයේ) සියලු ලක්ෂණ වලින් යුක්ත පුද්ගලයන්ය. හින්නෝන්මාදය සහිත පුද්ගලයින්ගෙන් 30%-50% කට පමණ තීක්ෂණ බුද්ධියක් නොමැත; වෙනත් වචන වලින් කියතොත්, ඔවුන් තමන් සිටින තත්ත්වය හෝ එයට ලබා දෙන ප්‍රතිකාරද පිළි නොගනී. ප්‍රතිකාර වලින් ඔවුනගේ අන්තර් ඥාණයට (තීක්ෂණ බුද්ධියට) යම් බලපෑමක් ඇති කල හැක. තවද, හින්නෝන්මාදයෙන් පෙලෙන පුද්ගලයින්ට මුහුණෙන් පෙන්නුම් කරන භාවයන් පෙන්නුම් කිරීමටද නිතරම අපහසු වේ.
ධනාත්මක සහ ඍණාත්මක ලක්ෂණ
හින්නෝන්මාදය බොහෝ විට ධනාත්මක සහ ඍණාත්මක (හෝ ඌන) ලක්ෂණ වලින් විස්තර කෙරෙයි. ධනාත්මක ලක්ෂණ බොහෝ විට ප්‍රකට නැති නමුත් හින්නෝන්මාදය සහිත පුද්ගලයින් තුළ පවතින ලක්ෂණ වේ. මායාවන්, පිළිවෙලට සකස් නොවූ සිතිවිලි මෙන්ම කථනය සහ ස්පර්ශක, ශ්‍රවණ, දෘශ්‍ය, ආඝ්‍රාණ සහ රසේන්ද්‍රිය පිළිබඳ වූ ව්‍යාජ හැඟීම් (මුළාවන්) එයට අයත් වේ. නියමාකාරව සලකා බලන විට මෙය මනෝ විකාර පහල වීම වේ. ව්‍යාජ හැඟීම් ඇත්තෙන්ම මුළාව යන තේමාවේ අන්තර්ගතයටම අදාළ වූවකි. සාමාන්‍යයෙන් මෙකී ධනාත්මක ලක්ෂණ බෙහෙත් වලට හොඳින් ප්‍රතිචාර දක්වයි.
ඍණාත්මක ලක්ෂණ වලදී සාමාන්‍ය භාවාත්මක ප්‍රතිචාර හෝ අනෙකුත් සිතීමේ ක්‍රියාවලින්ගේ හිඟතාවයක් පෙන්නුම් කරන අතර බෙහෙත් වලට හුඟක් අඩුවෙන් ප්‍රතිචාර දක්වයි. මෙහිදී මෙම ආබාධයෙන් පෙළෙන පුද්ගලයින් තුළ සිත් නොගන්නා භාව ප්‍රකාශ හෝ භාවයන්ගේ අඩුවක් ද, කථනයේ දුර්වල බව, සතුට අත්විදීමට නොහැකි බව, සම්බන්ධකම් ඇති කර ගැනීමට අකමැති බව සහ අභිප්‍රේරණ හිඟය වැනි දෑ සුලභව දැක ගත හැක. ඍණාත්මක ලක්ෂණ හටගැනීම මඟින් යමෙකුගේ ජීවිතයේ ගුණත්වයත්, ක්‍රියාවක නිරත වීමේ හැකියාවත් තව දුරටත් දුර්වල තත්ත්වයට පත් වන අත‍ර ධනාත්මක ලක්ෂණ පෙන්නුම් කරද්දීට වඩා මෙහිදී සෙසු පුද්ගලයින්ට හිරිහැර විදීමට සිදු වේ. බොහෝ විට ඍණාත්මක ලක්ෂණ බහුලව ඇති පුද්ගලයින්ට රෝගය ඉස්මතු වීමට පෙර යමකට හැඩගැසීමට දුර්වලතායක් පෙන්නුම් කරන අතර බෙහෙත් වලට ඔවුන් දක්වන ප්‍රතිචාරයද ඉතාමත්ම අල්ප වේ.
රෝග ආක්‍රමණය
හින්නෝන්මාදය ආක්‍රමණය විය හැකි තීරණාත්මක අවධිය වන්නේ තරුණ වියේ සමාජීය සහ වෟත්තිමය වර්ධනයක් පෙන්නුම් කරන නවයොවුන් වියේ අවසාන භාගය සහ වැඩිහිටි වියට එළැඹීමට පෙර අවස්ථාවයි. අවරුදු 19 ට වඩා අඩු, 40% ක් පමණ පුරුෂ පාර්ශවයත්, 23% ක් පමණ ස්ත්‍රී පාර්ශවයත් හින්නෝන්මාදයට ගොදුරු වී ඇත. හින්නෝන්මාදය රෝගී තත්ත්වය මැඩපැවැත්වීම උදෙසා රෝගී අවස්ථාව ඉක්මනින් හඳුනා ගැනීමටත් එහි පූර්ව ලක්ෂණ පෙන්නුම් කෙරෙන අවස්ථාවේදීම (රෝග ආක්‍රමණයට පෙර) ප්‍රතිකාර කිරීමටත් මෑතකදී බොහෝ කටයුතු යොදා තිබේ. එනම්, රෝගයේ ලක්ෂණ ඉස්මතු වීමට පෙර මාස 30ක් තරම්වත් කලින් රෝගය අනාවරණය කර ගැනීමටය. හින්නෝන්මාද තත්ත්වය තවත් වර්ධනය වන විට, ඇති වී නැති වී යන හෝ ස්වයං-සීමාකාරී මනෝ විකාරී තත්ත්වයක් අත්දැකීමට සිදු වනු ඇත. තවද, පූර්ව ලක්ෂණ පෙන්වන අවධියේදී සමාජීය පසුබෑම, උත්කෝප්‍යතාව, අවසිද්ධිය (දුක දරා ගැනීමේ නොහැකියාව) සහ අදක්ෂකම ආදී විශේෂ නොවන ලක්ෂණ පෙන්නුම් කරනු ඇත.
හේතු
හින්නෝන්මාදය වර්ධනය වීමට ජාන හා පාරිසරික සාධක වල සම්මිශ්‍රණයක් හේතු කාරක වේ. ඇති වී නැති වන මනෝ විකාර සහිත හින්නොන්මාදයෙන් පෙළෙන පුද්ගලයින් සහිත පවුල් පසුබිමකින් පැවතෙන අයෙකුට ඊට අවුරුද්දකට පමණ පසුව එම රෝගය වැළදීමේ 20%-40% ක පමණ හැකියාවක් පවතී.
ජාන
ජාන වල සහ පරිසරයේ බලපෑම එකිනෙකට වෙන් කර සැලකීම අපහසු බැවින් ජාන වලින් උරුමකම් කියන ඇස්තමේන්තු ප්‍රමාණය විචලනය වන අතර එහි සාමාන්‍යය 0.80 ක් පමණ කිව හැක. හින්නෝන්මාදය වර්ධනය වීමේ බලවත්ම අවධානම නම් මෙම ආබාධය සහිත පළමු වැනි මාත්‍රයේ ඥාතියකු (ලේ ඥාතියකු) සිටීම (6.5% ක අවධානමක්) මෙන්ම, හින්නෝන්මාදය සහිත ඒකාණ්ඩජ නිඹුල්ලුන් සිටීමෙන් 40% කට වඩා වැඩි බලපෑමක්ද ඇත. දෙමාපියන්ගෙන් එක් අයෙක් ගොදුරු වී ඇත්නම් 13% ක අවධානමක්ද, දෙදෙනාම ගොදුරු වී ඇත්නම් 50% ට ආසන්න අවධානමක් ද පවතී.
ඒ ඒ පුංචි බලපෑම් වලට සහ අප්‍රකට සම්ප්‍රේෂණයට හා භාව ප්‍රකාශයට බොහෝ ජාන සම්බන්ධ බව පවසයි. පිටපත් අංක විචලනය, NOTCH4 සහ histone protein loci ඇතුලත්ව දායක විය හැකි බොහෝ දෑ යෝජනා කොට තිබේ. zinc finger protein 804A ඇතුළුව ජානමය ද්‍රව්‍ය-ව්‍යාප්ති සමුහයක් ද මෙයට සම්බන්ධ වේ. එහිදී හින්නෝන්මාදයට අදාළ ජාන විද්‍යාවත්, ද්විධ්‍රැව-අක්‍රමයත් එකිනෙක අතිච්ඡාදනය (එක මත එක වැටීම) වන බව පෙනේ. තවද, හින්නොන්මාදය් ජාන ආකෘතිය, සුලභ සහ දුර්ලභ අවධානම් විචලනයක් ඇති කිරීමට සමත් බව දැක්වෙන සාක්ෂි මතු වෙමින් පවතී.
වටපිටාව
හින්නොන්මාදය වර්ධනය වීමට බලපාන පාරිසරික තත්ත්ව වලට ජීවත් වන වටපිටාව,අධ්‍යාපනය සහ ප්‍රාග් ප්‍රසව(බිහි වීමට පළමු)ආතතිය ඇතුළත්ය.මව්පියන්ගේ විලාසයෙන් විශාල බලපෑමක් එල්ල නොවුණත්,ඉතා බරපතල රෝගී තත්ත්වයේ පසුවන මව්පියන්ගෙන් වන බලපෑම සාමාන්‍ය රෝගී තත්ත්වයෙන් පසුවන මව්පියන් සිටීමෙන් එල්ල වන බලපෑමට වඩා වැඩිය.ද්වි සාධක අනුව,ජන වාර්ගික කණ්ඩායම,සමාජීය කණ්ඩායමේ ප්‍රමාණය,යන කරුණු වලට වඩා අදාළ පුද්ගලයා කුඩා අවධියේ සිට හෝ වැඩිහිටි වයසේදී නගරබදව වාසය කර ඇත්නම් ස්ථිරවම හින්නෝන්මාදය වැළදීමේ අවධානම වැඩි කරන බව පැවසේ.අනෙකුත් වැදගත් සාධක ලෙස යහපත් සමාජයෙන් වෙන්වීම,සමාජීය ආපදාවට(විපතට අනුව නව පවුල් වලට සම්බන්ධ වීම)සම්බන්ධ වන සංක්‍රමණය. වාර්ගික විවේචනය,පවුල් දුෂ්කෘතිය නොහොත් අසමගිය,නොගැලපෙන රැකියා සහ දුර්වල යහළු සංවිධාන යන තත්ත්වයන් ඇතුලත් වේ.
හරය
මධ්‍යසාර අනිසි ලෙස භාවිතයෙන් සිරුරේ යාන්ත්‍රණය අවුල් කර නිදන්ගත මනෝ විකාර තත්ත්වයක් වර්ධනය කරයි. මනෝ විකාර තත්ත්වය කලින් ඉස්මතු වීම කෙරෙහි මධ්‍යසාර භාවිතය ඉවහල් නොවේ.
හින්නෝන්මාදයෙන් පෙලෙන්නන්ගෙන් සැලකිය යුතු පිරිසක් රෝගයේ ලක්ෂණ මැඩ පැවැත්වීම සඳහා කංසා භාවිතා කරයි. කංසා හින්නෝන්මාදයට උපකාර වන සාධකයක්  නමුත් එයට පමණක් තනිව ක්‍රියා කල නොහැක. ඕනෑම මනෝ විකාර තත්ත්වයක් වර්ධනය වීමට එහි භාවිතය අවශ්‍ය නොවනු සහ ප්‍රමාණවත්ද නොවනු ඇත. මොළයේ වර්ධනය පිළිබඳව පෙරදී සිදු කරන ලද අනාවරණයෙන් පවසන පරිදි කංසා මඟින් හින්නෝන්මාදයේ අවධානම වැඩි කරයි. එනමුත් අවධානම වැඩි වූ ප්‍රමාණය ගණනය කිරීමට අපහසුය. කංසා භාවිතා කර ඇති පුද්ගලයින්ගෙන් ඉතා සුළු කොටසකට වැඩිහිටි වියේදී මනෝ උද්වේගකාරී ආබාධයක් පැන නැගිය හැක. එමෙන්ම, පුද්ගලයා තුල පවතින සමහර ජානත්, කලින් පැවතුණ මනෝ ව්‍යාධි තත්ත්වයත් අවධානම වැඩි වීම කෙරෙහි බලපායි. මෙයින් වැඩි මාත්‍රාවක් හෝ නිරන්තරයෙන් භාවිතා කිරීමෙන් නිදන්ගත මනෝ විකාර අවධානමක් ඇති කරයි. නමුත් Tetrahydrocannabinol (THC) හා cannabidiol (CBD) මීට ප්‍රතිවිරුද්ධ ප්‍රතිඵල ඇති කරයි. CBD වලට ප්‍රති මනෝව්‍යාධික හා ස්නායු රක්ෂක ගුණ සහ THC වලට ඍණාත්මක බලපෑම් නැවැත්වීමේ හැකියාව ඇත.
බොහෝ විට අනෙක් ඖෂධ හින්නෝන්මාදය රෝගයෙන් පෙලෙන පුද්ගලයින්ට ඇති අවපීඩනය, උද්වේගකාරී බව, කරදරකාරී වෙහෙස බව හා හුදකලාව සමඟ කටයුතු කිරීමේ පිටපත් කිරීමේ යාන්ත්‍රණයක් ලෙස භාවිතා කරයි.
වර්ධනයට බලපාන සාධක
වසංගත, පීඩන හා ප්‍රාග් ප්‍රසව අවධියේදී (බිහි වීමට පළමුව) ඇති වන මන්ද පෝෂණ තත්ත්ව වැනි සාධක වලින් ජීවිතයේ පසු කලෙක හින්නෝන්මාදය ඇති වීමට සුළු බලපෑමක් එල්ල කරයි. හින්නෝන්මාදය වැළදුණු පුද්ගලයින් වැඩි ප්‍රමාණයක් ශීත හෝ වසන්ත ඍතුවේ (නොඑසේ නම් උතුරු අර්ධ ගෝලයේවත්) උපත ලද පුද්ගලයින් වීමට වැඩි ප්‍රවණතාවක් ඇත. එයට හේතුව, එමගින් utero (ගර්භාශය) තුලදී වෛරස පැතිරීමේ හැකියාව ඉහල බැවිනි. ඉහළ ගිය අවධානම 5% - 8% ක් පමණ වේ.
යාන්ත්‍රණ
මොළයේ ක්‍රියාකාරිත්වයේ ඇති වන වෙනසත්, හින්නෝන්මාදයත් අතර ඇති සම්බන්ධය විස්තර කිරීමට කිහිප විටෙකදීම උත්සාහ ගෙන තිබේ. මේ අතුරින් වඩා සුලභ වන්නේ dopamine (dihydroxyphenethylamine) උපන්‍යාසයයි. මෙයින් dopaminergic ස්නායු විදලීම මගින් මනසේ දෝෂ සහිත අර්ථකථනය හරහා මනෝ විකාර ගුණ පෙන්නුම් කරයි.
මානසික තත්ත්වය
වඩා බලවත් නැති ප්‍රතිඵල නොසලකා, මෑතකදී කරන ලද පර්යේෂණ වලින් පැවසෙන්නේ හින්නෝන්මාදයට ගොදුරු වන බොහෝ පුද්ගලයින් පීඩාව ඇති කරන හෝ ඍණාත්මක උත්තේජක වලට භාවාත්මක ප්‍රතිචාර දක්වන බවත්, එම සංවේදීතාව නිසාම එය අබාධය ඇති කිරීමට හෝ රෝග ලක්ෂණ ඉස්මතු කිරීමටද හේතු කාරකයක් විය හැකි බවයි. සමහර සාක්ෂි වලින් පැවසෙන පරිදි මායා විශ්වාස සහ මනෝ විකාරී අත්දැකීම් වලින් රෝගියාගේ භාවාත්මක ප්‍රකාශයට බලපෑම් එල්ල වේ. තවද, පුද්ගලයා එම අත්දැකීම් කෙලෙස වටහා ගන්නේද යන්න මත පදනම්ව රෝග ලක්ෂණ ඉස්මතු වේ. සංකල්පිත තර්ජන මැඩපැවැත්වීමට භාවිතා කරන "ආරක්ෂක හැසිරීම්" නිසාවෙන් නිදන්ගත ලෙස මායාවන් පහල වීමටද පුළුවන. හින්නෝන්මාදයේ ලක්ෂණ සම්බන්ධයෙන් සිදු කරන මනෝ චිකිත්සාවන්ගේ ප්‍රතිඵල භාවිතයෙන් මනෝ යාන්ත්‍රණය පිලිබඳ වැඩිදුර සාක්ෂි විස්තර කෙරේ.
ස්නායුවේදය
40% - 50% ක් පමණ සිද්ධි වලදී නිරීක්ෂණය කර ඇති පරිදි හින්නෝන්මාදය; මොලයේ ආකෘතියේ ඇති වන අප්‍රකට වෙනස් වීම් සමඟ මෙන්ම උග්‍ර මනෝවිකාර තත්ත්ව සමඟද සම්බන්ධයක් පෙන්වයි. මොලයේ ක්‍රියාකාරිත්වයේ වෙනස්කම් පරීක්ෂා කිරීමට යොදා ගන්නා fMRI (Functional magnetic resonance imaging) හා PET (Positron emission tomography) වැනි ස්නායු මනෝවිද්‍යා පර්යේෂණ හා මොලයේ මුර්තන තාක්ෂණ ඉගැන්වීම්වල පෙන්වා දෙන පරිදි මෙකී වෙනස්කම් බහුලව ඇති වන්නේ නළලට අයත් ඛණ්ඩිකාවේ, hippocampus (මොලයේ ප්‍රධාන අවයවයක්) සහ ශංඛක ඛණ්ඩක (බාහික මස්තිෂ්කයේ පිහිටි ප්‍රධාන කණ්ඩකයක්)යන පෙදෙස් වල වේ. තවද, මෙහිදී Alzheimer රෝගය (උමතුව) ට වඩා අඩු හා කුඩා මොලයේ ධාරිතාවතක් පවතින අතර වාර්තා වන පරිදි මෙය නළලට අයිති බාහිකය ඇති පෙදෙසේ සහ ශංඛක ඛණ්ඩක වල වේ. මෙම පරිමාමිතික වෙනස්වීම ක්‍රමයෙන් වැඩි වන්නේදැයි හෝ රෝගය ආක්‍රමණයට පෙර පවතින තත්ත්වයක ඇත්දැයි නිශ්චිතවම කිව නොහැක. මෙම වෙනස් වීම්, හින්නෝන්මාදයේදී ඇති වන ස්නායු ඥාණාත්මක ඌණතාව සමඟ සම්බන්ධ වේ. එයට හේතුව, ස්නායු පරිපථය වෙනස් වීම වන අතර එය මාරුවෙන් මාරුවට අඟවන්නේ හින්නෝන්මාදය යනු ස්නායු වර්ධක ආබාධ සමූහයක එකතුවක් බවයි.
මොලයේ ස්නායු අන්තරාසර්ග (mesolimbic) මාර්ගයේ ක්‍රියාවලියට වෙතටද සැලකිය යුතු අවධානයක් යොමු කල යුතු වේ. එහිදී සොයා ගන්නා ලද කරුණක් නම් ස්නායු අන්තරාසර්ග සම්ප්‍රේෂක ක්‍රියාවලිය අවහිර කරන phenothiazine ඖෂධය (ප්‍රති මනෝව්‍යාධික තත්ත්ව වලදී හට ගන්නා කාබනික සංයෝගයක්) මගින් මනෝව්‍යාධික ලක්ෂණ අඩු කල හැක. මෙය තව දුරටත් සනාථ කිරීමට, ස්නායු අන්තරාසර්ග සම්ප්‍රේෂකය ක්‍රියාරම්භක කරන ඇම්පෙටමින් සම්බන්ධ කරුණද දැක්විය හැක. එහිදී, හින්නෝන්මාදයේ පෙන්නුම් කරන මනෝවිකාර ලක්ෂණය තවත් වැඩි කෙරෙන බව පැවසෙයි. හින්නෝන්මාදයේ එන වැදගත් ස්නායු අන්තරාසර්ග සම්ප්‍රේෂක උපන්‍යාසය මගින් යෝජිත වන්නේ D2 ප්‍රතිග්‍රාහක වල අත්‍යන්ත සක්‍රියනය හින්නෝන්මාදයට (ධනාත්මක ලක්ෂණ වලට) හේතු කාරක වන බවයි. නමුත්, අවරුදු 20 කට පමණ පාදක වූ D2 අවහිර වීමක් උපකල්පනය කළහොත් එය සෑම ප්‍රති මනෝව්‍යාධිකයකටම සුලභව බලපෑමක් එල්ල කරයි. PET සහ SPET මුර්තන ඉගැන්වීම් වල සාක්ෂි වලට අනුව එය 1990 මැද භාගය වන තෙක් පමණක් ඇති වූවක් නොවේ. මෙම dopamine උපන්‍යාසය දැන් දැක්වෙන පරිදි ඉතාමත් සරල වේ. එයට එක් හේතුවක් නම් දැන් පවතින ප්‍රති මනෝව්‍යාධික බෙහෙත් මිශ්‍රණ (atypical antipsychotic - ද්විත්යික පරම්පරාවට අයිති ප්‍රති මනෝව්‍යාධික ඖෂධ), පෙර පැවතී ඖෂධ මිශ්‍රණ (typical antipsychotic බෙහෙත් මිශ්‍රණ]) මෙන්ම ඵලදායි වන නමුත්, ඒවා serotonin ක්‍රියාවලියට බලපෑම් ඇති කරන අතර ස්නායු අන්තරාසර්ග සම්ප්‍රේෂක අවහිර වීමටද යන්තම් බලපෑම ඇති කිරීමයි.