cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
හෙජමනිය
හෙජමොනිය : ග‍්‍රාම්ස්චිගේ අර්ථ නිරූපණය
ඇතැම් විශේෂ අවස්ථාවන්හි දී ආධිපත්‍යයේ සිටි පාලක පන්තීන්ට දේශපාලනමය වෙනස්වීම නිසා මර්ධක තන්ත‍්‍රයට මාරුවීමට සිදුවනු ඇත. එවැනි මාරුවීමක් සිදුවනවාත් සමඟම පාලිත කොට්ඨාසය පාලක ස්ථරයෙන් ඈත්වීමක් සිදුවේ. මර්දන තන්ත‍්‍රය යොදා ගන්නේ මතවාදී ලෙස පාලිත කොට්ඨාස දිනාගැනීම තවදුරටත් අපහසු වී ඇති බැවිනි. මෙවැනි අවස්ථාවක් වනාහී පාලක, පාලිත සබඳතා දිය වී යන සමයකි. එම දිය වී යන සබඳතාවයන්ට ආදේශකයක් වශයෙන් මර්දන බලය යොදා ගනී. එසේ වුවද මර්දන තන්ත‍්‍රය ක‍්‍රියාත්මක කරවීමට ඇතැම් පූර්ව කොන්දේසි අවශ්‍ය වේ. එනම්; මර්දනකාරී උපකරණ පිළිබඳව පාලක පංතියට විශ්වාසයක් තිබිය යුතුය. ඒ සඳහා පාලක පංතීන් විසින් මර්දනකාරී උපකරණ මත පැහැදිලි න්‍යායික හා මතවාදී ආධිපත්‍යයක් ගොඩනගා තිබිය යුතුය. මෙම මර්දනකාරී උපකරණ වනාහී පොලිසි, හමුදාවන් වැනි ආයතනයන්ය. උක්ත දැක්වූ අයුරින් එම ආයතන මඟින් පාලකයන්ගේ ආධිපත්‍ය ගිලිහී ගියහොත් ඔවුන් පාලක ශ්‍රේණින්ට අවශ්‍ය දිශාවට නොව ප‍්‍රතිවිරුද්ධ දිශාවට ක‍්‍රියාත්මක වීමේ හැකියාව ඇත. එය තවදුරටත් වර්ධනය වූ විට මර්දන උපකරණයන් පාලන ශ්‍රේණීන් කෙරෙහිම එම මර්දනය යෙදීමේ හැකියාව ඇත.
ප‍්‍රබුද්ධ පාලක ශ්‍රේණීන් විසින් වුව ද යම් යම් අර්බුද සමයන්හි මර්දනය යොදාගැනීම අවශ්‍යවේ. එලෙස මර්දනය යොදා ගැනීමේ දී කොන්දේසි දෙකක් සම්පූර්ණ විය යුතුය. පළමු වශයෙන්, පාලක ශ්‍රේණීන් විසින් මර්දක උපකරණ මත පරිපූර්ණ මතවාදී ආධිපත්‍යයක් පැවැත්විය යුතු අතර, එම පරිපූර්ණ ආධිපත්‍යය මර්දන උපකරණවල විනයෙන් ප‍්‍රකාශ විය යුතුය. දෙවනුව, මර්දනය සම්පූර්ණ සමාජ ව්‍යුහයේම පැතිර නොයාමට පාලකයන් වගබලා ගතයුතුය. එනම්; මර්දනය කළ යුතු පිරිස් සාමාන්‍ය සමාජ ව්‍යුහයෙන් ඈත්කර මර්දනය කිරීමේ හැකියාව තිබිය යුතුය. සමස්ත මර්දනයක් ඇතිවන්නේ නම් පාලිතයන් කලකිරී මතවාදී ආධිපත්‍යය ක්‍ෂය වී යයි. ජනතා මානසිකත්වය කිසිඳු විටෙක රික්තකයක්ව නොපවතින තත්ත්වය තුළ දී පාලකයන් ප‍්‍රචාරය කරනු ලබන මතවාදය ප‍්‍රති‍ක්‍ෂේප කරන විටෙක වෙනත් මතවාදයන්ගෙන් ඔවුන් පෝෂණය විය හැකිය.
ආධිපත්‍යය සහ මර්දක තන්ත‍්‍රය පිළිබඳ ග‍්‍රාම්ස්චිගේ සංකල්පයන් ඉදිරිපත් වන්නේ සමකාලීන ඉතාලියේ දේශපාලන අර්බුදය හා සම්බන්ධ වෙමිනි. ඉතාලියේ දී පළමු වරට නිර්මාණය වී ජර්මනිය, ස්පාඤ්ඤය, පෘතුගාලය වැනි අනෙකුත් යුරෝපීය රාජ්‍යයන් ට පැසිස්ට්වාදය පැතිරී යමින් තිබුණු යුගයකි මෙය. මේ පිළිබඳව ග‍්‍රාම්ස්චි විග‍්‍රහ කරන ලද්දේ සිරගෙයි සිටිමින්ය. එම විග‍්‍රහයන් කිරීම සඳහා ග‍්‍රාම්ස්චිගේ සංකල්පයන් අත්‍යවශ්‍ය වූත් මූලික වූත් සංකල්ප විය.
පැසිස්ට්වාදය
ඉතාලිය සැලකිල්ලට ගත් කල, කම්කරු පන්තිය සමාජවාදී හා කොමියුනිස්ට් පක්‍ෂවලටත්, ධනේෂ්වර පන්තිය, ක‍්‍රිස්තියානි ප‍්‍රජාතන්ත‍්‍රවාදී පක්‍ෂයටත් සහයෝගය දෙමින් පැවතුනි. එහෙත් පැසිස්ට්වාදය නැගීගෙන එන කාලය වන විට මෙම නායකත්වයන්ගේ, තම පන්තීන් මත තිබූ ආධිපත්‍යය ගිලිහී යමින් පැවතුනි. පැසිස්ට්වාදය බලයට පත් වන්නේ මෙබඳු දේශපාලන තත්ත්වයක් උපයෝගී කොටගෙනය.
පැසිස්ට් ව්‍යාපාරය මුල් වකවානුවේ දී වාමාංශික හා රැඩිකල් පෙනුමකින් යුතු ව්‍යාපාරයක් විය. එසේම පැසිස්ට්වාදයට තිබූ ජනතා පදනම විසින් පැසිස්ට්වාදය, යුධමය ඒකාධිපතිත්වයකින් කැපී පෙනන ලෙස වෙනස් කෙරෙයි. යුධමය ඒකාධිපතිත්වයක් ජනතාව මර්දනය කිරීම මඟින් දිගින් දිගටම ජනතාවගෙන් කොන් වෙමින් පවතින ආඥාදායකත්වයකි. පැසිස්ට්වාදය ද මර්දනයකාරී ඒකාධිපති ස්වරූපයක් ගත්ත ද එයට පුළුල් ජනතා පදනමක් සහ එම ජනතා කොටස් මත මතවාදී ආධිපත්‍යයක් ඇත. මෙම තත්ත්වය ග‍්‍රාම්ස්චිගේ හෙජමොනික අර්ථ දැක්වීමට පදනම් වී ඇත.
ඉතාලි තත්ත්වය තුළ පැසිස්ට්වාදයේ ආරම්භක අවධියේ දී සමාජ කණ්ඩායම් තුනක් මත එය පදනම් විය. එනම්; ග‍්‍රාමීය මැද ධනේෂ්වර පන්තිය, නාගරික සුළු ධනේෂ්වර පන්තිය හා නන්නත්තාර නිර්ධන පන්තියයි. මුල්කාලීනව මෙම කොට්ඨාසයන්ගෙන් සමන්විත වූ නමුත් පසු අවධියේ දී එහි සමාජ පදනම පුළුල් වේ. මේ වන විට පැරණි පක්‍ෂවල චිරාගත නායකත්වයෙන් එම පක්‍ෂයන් විසින් නියෝජනය කරන ලද පන්තීන් ගිලිහී යාමෙන් ඓන්ද්‍රීය දේශපාලන අර්බුදයක් නිර්මාණය වී ඇත. මෙහි දී අර්බුදයට ලක් වූ ධනේෂ්වර පාලනයත්, ධනේෂ්වර නිෂ්පාදන ක‍්‍රමයත් නිසා තම පාලනය හා නිෂ්පාදනය පවත්වාගෙන යාමට වෙනත් විකල්ප සෙවීමට ධනේෂ්වර පන්තියට සිදුවේ. මේ මත තමන් අකැමැති වුව ද තම නිෂ්පාදන අයිතීන් රැකගනු වස් පැසිස්ට් ව්‍යාපාරයට සහය දීමට ධනේෂ්වර පන්තිය පෙළඹේ. මෙම තත්ත්වය ඉතාලියේ මෙන්ම ජර්මනියේ ද උද්ගත වූ අතර ඊට සමගාමීව එහි ගුණාත්මක වෙනසක් ඇති විය.
සමාජයේ පන්ති ප‍්‍රතිවිරෝධතා නැති බව කීමත්, පැසිස්ට් ව්‍යාපාරය ඊට ඉහළින් සිටින ව්‍යාපාරයක් වශයෙන් ඉස්මතු කිරීමත් පැසිස්ට්වාදයේ ලක්‍ෂණයකි. එකම ජාතියේ හෝ එකම ආගමේ වශයෙන් වූ සම්බන්ධතාවයන් ඉස්මතු කරමින් බහු ජනතාව දිනා ගැනීම මෙහි දී සිදුවේ. මෙය ජනතාව මත මතවාදී ආධිපත්‍ය දැරීමකි. එනම්; පාලක පංතිය කෙරෙහි ජනතාවගේ ගොඩනංවන ලද කැමැත්ත මඟින් පාලනය කිරීමයි. මෙය හෙජමොනියේ ප‍්‍රායෝගික භාවිතාවයි.
උදා:- (1) මුසෝලිනී විසින් රෝම අධිරාජ්‍යයේ පැරණි කීර්තිය නැවත ගොඩනැගීම කෙරෙහි වූ අපේක්‍ෂාවන් ජනතා සන්තානයට ඇතුල් කිරීම.
(2) හිට්ලර් විසින් ජර්මන් ජනතාව ආර්ය වංශිකයන් ලෙස සලකමින් යුදෙව්වන් සතුරන් ලෙස සලකමින් උග‍්‍ර ජාතිවාදයක් ගොඩනගා ඒ මත පාලනය ගෙනයාම.
එසේ ම පැසිස්ට්වාදය ජනතාවාදී වූත්, සමහර විටෙක සමාජවාදී වූත්, ජාතිවාදී වූත් ස්වරූපයෙන් දැකිය හැකිය. බොහෝ විට මෙය සමාජවාදී සටන් පාඨයන්ගෙන් පවා ආවරණය ලබන අතර සැබෑ සමාජවාදීන් ලෙස පෙනී සිටීමට උත්සාහ ගනී.
වාස්තවික විද්‍යාවේ මූලධර්ම
වාස්තවික විද්‍යාවේ අඩංගු වන්නේ අහඹු ලෙස ද්‍රව්‍ය සොයා ගැනීම හා ඒවායින් ප්‍රයෝජන ලබා ගන්නා ආකාරය පමණක්ම නොවේ. එමගින් අදාල ද්‍රව්‍යයේ මූලධර්ම නිවැරදිව වටහා ගැනීම හා නව සොයාගැනීම් සිදු කිරීමටත් අනුබල දෙයි.
හෙජමනිය
පැසිස්ට්වාදය
සාමාන්‍ය ප‍්‍රජාතන්ත‍්‍රික ධනේෂ්වර ක‍්‍රමයක හෝ මර්දනකාරී ධනේෂ්වර රාජ්‍යයක පවතිනවාට වඩා ඉතා පුළුල් මට්ටමකින් ජනතාවගේ නිදහස මර්දනය කිරීම පැසිස්ට් රාජ්‍යයේ විශේෂිත ලක්‍ෂණයකි. දේශපාලන අර්බුදයක දී තම නිෂ්පාදන ක‍්‍රමය හා පන්ති පාලනය පවත්වාගෙන යාම සඳහා මෙබඳු පාලනයක් හෝ පවත්වාගෙන යාමට ධනේෂ්වරය පෙළඹේ. ඒ සඳහා ධනේෂ්වරයේ කැමැත්ත, අකැමැත්ත තීරණය වන්නේ දේශපාලන අර්බුදයේ තියුණුතාව මතය.
වාස්තවික විද්‍යාවේ මූලධර්ම
වාස්තවික විද්‍යාවට මූලික වනුයේ අදාල ද්‍රව්‍යයේ ලක්ෂණ හා සාපේක්ෂ ක්‍රියාකාරිත්වය, එම ද්‍රව්‍යයේ පරමාණුක ව්‍යුහ හා පවතින අවස්ථා අනුව විස්තර කිරීමයි. ද්‍රව්‍යයක ව්‍යුහය හා එහි ලක්ෂණ තීරණය වන ප්‍රධාන සාධක වනුයේ එහි අඩංගු වන රසායනික මූලද්‍රව්‍ය හා එහි අවසාන ආකෘතිය දක්වා සකස් කළ ක්‍රමයයි. ඉහත සඳහන් කරුණු තාප ගතියේ නියමයන් අනුව සම්බන්ද අදාල ද්‍රව්‍යයේ ක්ෂුද්‍ර ආකෘතිය පාලනය කරයි.
හෙජමනිය
බුද්ධිමය ශ්‍රේණීන්
ග‍්‍රාම්ස්චි ප‍්‍රකාශ කර ඇත්තේ "සියලු මිනිසුන් වනාහී බුද්ධිමතුන්ය" කියාය. මෙයින් ඔහු අදහස් කර ඇත්තේ සෑම මිනිසකුටම යම්කිසි ලෝක දැක්මක් ඇති අතර, තමන්ගේම බුද්ධිමය ආවේගයන්ට අනුව කටයුතු කරන බවයි. ග‍්‍රාම්ස්චිට අනුව බුද්ධිමතුන් හෝ බුද්ධිමතුන් නොවන ලෙස බෙදීම කළ හැක්කේ ඔවුන්ගේ චින්තනය හෝ ලෝක දැක්ම මත නොව සමාජයෙන් ඔවුන්ට බුද්ධිමය ක‍්‍රියාවක් නියම වී ඇද්ද? යන කරුණ මතයි. එබඳු කාර්යභාරයක් නියම වී ඇති පුද්ගලයන් වනාහී බුද්ධිමතුන්ය යි ග‍්‍රාම්ස්චි පෙන්වා දෙයි.
බුද්ධිමතුන් විවිධ පන්ති පදනම්වලින් බිහිවන බැවින් බුද්ධිමතුන් වෙනම සමාජ පන්තියක් වශයෙන් හඳුනා ගත නොහැකි බවත් ඔවුන් හඳුනාගත හැක්කේ විවිධ පන්තිවලට අයත් පිරිස් වශයෙනි යි ඔහු වැඩි දුරටත් පවසයි. එක් අතකින් පාලක පන්තීන්ට සම්බන්ධ බුද්ධිමතුන් පිරිසක් ද අනෙක් අතින් පාලක පන්තියට සම්බන්ධ නැති පාලිත පන්තිවලින් එන බුද්ධිමය පිරිස් ද සිටින බව ඔහුගේ මතයයි.
වාස්තවික විද්‍යාවේ මූලධර්ම
වාස්තවික විද්‍යාවේ පැරණි පිරුලක් මෙසේ පවසයි. “ද්‍රව්‍ය මිනිසුන් වැනිය, එම දෝෂය ඔවුන් වෙත අපව ආකර්ෂණය කරවයි” සම්පූර්ණයෙන්ම දෝෂ රහිත ද්‍රව්‍ය ස්ඵටිකයක් සෑදීම භෞතිකව විය නොහැක්කකි. එම නිස‍ා අවශ්‍ය ලක්ෂණ ලබා ගැනීමට වාස්තවික විද්‍යාඥයින් ස්ඵටිකරූපී ද්‍රව්‍යවල දෝෂ හසුරුවයි. (උදා - අවක්ෂේප, අංශු මාත්‍ර සීමාව (හෝල් - පැච් සම්බන්ධය), විවර සහිත පරමාණු, ආදේශක පරමාණු)
හෙජමනිය
බුද්ධිමය ශ්‍රේණීන්
ග‍්‍රාම්ස්චි මුලින් ම ‘ග‍්‍රාමීය බුද්ධිමතුන්’ නම් කොටසක් හඳුනාගනී. එනම්, ගුරුවරු, වෙදමහත්වරු, ග‍්‍රාමීය පූජකයන්, නොතාරිස්වරු ආදීන්ගෙන් සමන්විත වූවන් ය. මෙම පිරිස ග‍්‍රාමීය ක්‍ෂේත‍්‍රයේ බුද්ධිමය කාර්යභාරයක් ඉටු කරති. මොවුන් ගොවිජන කොට්ඨාසයන්ගෙන් මතු වුව ද ග‍්‍රාමීය බුද්ධිමතුන්ගේ තත්ත්වයට පත් වූ පසු තම මුල් පසුබිම්වලින් වෙන්වීමේ තත්ත්වයක් පවතී. ග‍්‍රාම්ස්චි ග‍්‍රාමීය බුද්ධිමතුන්ගේ තත්ත්වය විග‍්‍රහ කරන්නේ අන්තර් මධ්‍යම පන්ති කොට්ඨාසයක් ලෙසය. එනම්; පාලක පංතියට හෝ සෘජු ලෙස පාලිත පන්තියට සම්බන්ධ නැති එහෙත් පාලන බලය පවත්වාගෙන යාමට ආධාර වන සමාජ කණ්ඩායම්ය. ඔවුන්ගේ ක‍්‍රියාකාරිත්වය තීරණය වන්නේ එම අවස්ථාවේ පවතින පන්ති බලතුලනය අනුවය. සමාජයේ ඉදිරිගාමී බලවේග ක‍්‍රියාත්මක වී ඉදිරියට එන කාලපරිච්ජේදවල දී මෙම කොටස් පැරණි මත අතහැර අළුත් තත්ත්වයන්ට යාමේ තත්ත්වයක් මතුවන නමුත් මෙම පන්තීන්ට කිසිවිටෙක සමාජ පරිවර්තනයක් සඳහා ආධිපත්‍යධාරී කාර්යභාරයක් ඉටු කළ නොහැකි බව ග‍්‍රාම්ස්චි කියයි. නමුත් ශ‍්‍රී ලංකාව තුළ 1956 මැතිවරණයේ දී බණ්ඩාරනායක මහතා විසින් පෙරටුගාමී කරගන්නා ලද්දේ මෙම ග‍්‍රාමීය බුද්ධිමතුන්ය. එනම්; සඟ, වෙද, ගුරු, ගොවි, කම්කරු ආදීන් ය. මෙරට බහුතරය මෙම කොටස්වලට අයත් වූ අතර එය ජාතිකවාදය ගොඩ නැගීමට ද ඉවහල් විය. එසේම කැමැත්ත මඟින් ආධිපත්‍යය පවත්වාගෙන යාමට මෙම බුද්ධිමතුන්ගේ කාර්ය භාරය ඉවහල් විය. කොයි ආකාරයේ වුව ද බුද්ධිමතුන් රාජ්‍ය ආධිපත්‍යය පවත්වාගෙන යනු වස් මතවාදය සකස් කිරිම පිණිස දායක වන්නෝ වෙති.
වාස්තවික විද්‍යාවේ මූලධර්ම
සෑම ද්‍රව්‍යයක් සඳහාම නිශ්චිත ස්ඵටික ආකෘතියක් නොපවතී. බහු අවයවක පොලිමර් ස්ඵටිකරූපී සංයෝගවල නොයෙකුත් දිශානති දැක්වුව‍ ද, ඒවා බොහෝමයක් අස්ඵටික රූපී වේ. වීදුරු සෙරමික් හා තවත් බොහෝ ස්වාභාවික ද්‍රව්‍යය නිශ්චිත හැඩයක් නොමැති ඒවාය. එම ද්‍රව්‍යයන්හි ක්‍රමවත් දිගුදාම සැකැස්මක් නොපවතී. පොලිමර පිළිබඳ අධ්‍යයනය රසායන විද්‍යාවේ හා තාපගතික සංඛානයේ මුලික කරුණු එකතු කොට භෞතික ලක්ෂණ තාපගතික හා යාන්ත්‍රික විද්‍යාවට අනුව විස්තර කරයි.
හෙජමනිය
බුද්ධිමය ශ්‍රේණීන්
මූලික වශයෙන් තම කායික ශ‍්‍රමය වැය නොකරන සියලුම ශ‍්‍රමික කොටස් ග‍්‍රාම්ස්චිගේ විග‍්‍රහයට අනුව නාගරික බුද්ධිමතුන් වේ. එනම්; ඉංජිනේරුවන්, දාර්ශණිකයන්, කලාකරුවන් වැන්නවුන්ය. ඔවුන්ගේ කාර්ය භාරය බුද්ධිමය බව ඔහු පෙන්වා දෙයි.
වාස්තවික විද්‍යාවේ මූලධර්ම
කාර්මිකරණය පිළිබඳ ඇති උනන්දුව හැර, වාස්තවික විද්‍යාව සංක්ෂිප්ත ගැටළු/ ස්ඵටික පිළිබඳ නියම විසඳන ක්ෂේත්‍රයක් බවට පත්ව තිබේ. නව භෞතික විද්‍යාවක් බිහි වන්නේ මෙලෙස වෙනස් වන ද්‍රව්‍ය ලක්ෂණ පිළිබඳ පැහැදිලි කිරීමක් සිදු කිරීමට අවශ්‍ය බැවිනි.
හෙජමනිය
බුද්ධිමය ශ්‍රේණීන්
ඓන්ද්‍රීය බුද්ධිමතුන් පිළිබඳ විග‍්‍රහයේ දී ඔහු විසින් ඓන්ද්‍රීය බුද්ධිමතුන් කොටස් දෙකක් දක්වයි. එනම්; පාලක කොටස් සමඟ සෘජු ලෙස සම්බන්ධ සහ ඔවුන්ගේ මතවාදය නියෝජනය කරන බුද්ධිමය කොට්ඨාසයත්, පාලිත කොට්ඨාසයේ ඉදිරියට බලය ලබා ගන්නට සිටින පන්තිය සමඟ සම්බන්ධව එම මතවාදය නියෝජනය කරන පිරිසත්ය. තමන්ගේම ඓන්ද්‍රීය බුද්ධිමතුන් ඇතිකරගත හැක්කේ දැනට පාලන බලය දරන පන්තියට හා අනාගතයේ පාලන බලය දරන්නට සිටින පන්තියට යන මූලික පන්තීන් දෙකට පමණි. (ගොවි ජනතාව අතරමැදි පන්තියක් වන බැවින් ඔවුන්ට එම හැකියාව නොමැත.) ඒ අනුව ධනපති සමාජයේ දී එම හැකියාව ඇත්තේ ධනපති පන්තියට සහ නිර්ධන පන්තියට පමණකි. තම පන්තියේ දේශපාලනය හා මතවාදය සංවර්ධනය කර ඉදිරියට ගෙනයාම හා එම පන්තියේ රාජ්‍ය තන්ත‍්‍රය ගොඩනැගීමේ මතවාදී පදනම දැමීම මෙම බුද්ධිමතුන්ගේ කාර්යභාරය වේ. ඓන්ද්‍රීය බුද්ධිමතුන් යනු; යම් සමාජ පංතියකට ඓන්ද්‍රීයව සම්බන්ධ වන, එම සමාජ පංතියේ දෘෂ්ටිවාදය සහ ලෝක දැක්ම ගොඩනැගීමට මෙන්ම ව්‍යාප්ත කිරීමට සාමාන්‍ය ජනයාගේ එදිනෙදා ජීවිතය සමඟ සම්බන්ධ වී වැඩ කරන අයයි. ග‍්‍රාම්ස්චි යෝජනා කරන ලද විප්ලවවාදී ව්‍යාපාරයට අවශ්‍ය වන්නේ නිර්ධන පංතියේ ඓන්ද්‍රීය බුද්ධිමතුන් බව ඔහු ප‍්‍රකාශ කර ඇත. මේ අනුව පෙනී යන්නේ පාලක පන්තියේ මතවාදී ආධිපත්‍යයට ජනතාව නතුකරගනු උදෙසා බුද්ධිමතුන්ගේ කාර්යභාරය මූලික හා සුවිශේෂී වන බවය.
ප‍්‍රතිහෙජමොනිය
පවතින හෙජමොනිය වෙනස් කිරීම සම්බන්ධව ග‍්‍රාම්ස්චි උපාය මාර්ගයක් යෝජනා කළේය. එනම්; පවතින හෙජමොනියට විරුද්ධව ප‍්‍රතිහෙජමොනිය (ක්‍දමබඑැර යැටැපදබහ) නම් සංකල්පය හඳුන්වා දීමයි. ප‍්‍රතිහෙජමොනිය ග‍්‍රාම්ස්චිගේ වැදගත් සංකල්පයකි.
පවතින රාජ්‍ය පවතින්නේ බලහත්කාරය මතම පමණක් නොව ඒ සඳහා පාලිතයන්ගේ කැමැත්ත ද අවශ්‍ය බව ඉහත පෙන්වා දෙන ලදී. ඒ අනුව පවතින පාලනය වෙනස් කිරීමට ද මර්දනය මෙන්ම කැමැත්ත අවශ්‍ය බව ඔහු කීය.
මාක්ස්වාදී න්‍යායේ කේන්ද්‍රීය අවශ්‍යතාවය රාජ්‍ය බලය අත්පත් කර ගැනීමය. එය ලෙනින්ගේ ‘රාජ්‍ය සහ විප්ලවය’ නැමැති කෘතියෙන් අවධාරණය කෙරෙයි. ග‍්‍රාම්ස්චිගේ විශ්ලේෂණය අනුව රාජ්‍ය බලය අත්පත් කරගැනීමෙන් පමණක් ධනවාදී හෙජමොනිය වෙනස් කළ නොහැකිය. එයට හේතුව ධනවාදය පවත්වාගෙන යනු ලබන්නේ රාජ්‍ය මඟින් පමණක් නොවන නිසාය. එයට සිවිල් සමාජය ද සම්බන්ධ වේ. (සිවිල් සමාජය යනු; දෘෂ්ටිවාදී කැමැත්ත ක‍්‍රියාවට නගන ක්‍ෂේත‍්‍රය වේ.) එහෙයින් ඔහු ප‍්‍රකාශ කරනුයේ රාජ්‍ය බලය අල්ලා ගැනීමෙන් නොනැවතී පවත්නා හෙජමොනිය ද වෙනස් කළ යුතු බවයි.
"යමෙක් රාජ්‍ය බලය අත්පත් කර ගැනීමට පෙර රාජ්‍ය බලය අභ්‍යාස කළ යුතුය."
මින් ග‍්‍රාම්ස්චි අදහස් කළේ පවතින රාජ්‍යයේ හෙජමොනියට ප‍්‍රතිවිරුද්ධ හෙජමොනියක් සමාජයේ ස්ථාපිත කළ යුතු බවයි. එනම්; මහජනයා තුළ නව දෘෂ්ටිවාදයක් ගොඩනැගිය යුතුය. එය පවතින හෙජමොනික දෘෂ්ටිවාදයට ප‍්‍රතිවිරුද්ධ හෙජමොනික දෘෂ්ටිවාදයක් විය යුතුය. ධනවාදී හෙජමොනියට ප‍්‍රතිවිරුද්ධ දෘෂ්ටිවාදය වශයෙන් ඔහු යෝජනා කරනු ලැබූයේ කොමියුනිස්ට් ව්‍යාපාරයයි. මෙම දෘෂ්ටිවාදී වෙනස සමාජයේ ඉහළ ස්ථරයේ සිට පහළ ස්ථරය දක්වා සිදුකළ නොහැකි බවත් එය පහළ ස්ථරයෙන් ආරම්භ කළ යුතු බවත් ඔහු ප‍්‍රකාශ කරයි. මේ අනුව ග‍්‍රාම්ස්චිගේ දර්ශනය තුළ දෘෂ්ටිවාදී අරගලයට (ෂබාසැදකදටසජ්ක ිඑරමටටකැ) ප‍්‍රධාන ස්ථානයක් හිමි වේ.
ග‍්‍රාම්ස්චිගේ දෘෂ්ටිවාදී අරගලය යනු; හුදෙක් ධනවාදී ගැටුමක් නොවේ. එය ඉන් ඔබ්බට ගමන් කළ දෙයකි. එය දෛනික ජීවිතය වෙනස් කරන එකක් විය යුතුය.
- ‘ධනවාදය යනු; හුදෙක් නිෂ්පාදනය, බෙදා හැරීම සහ පරිභෝජනය පිළිබඳ කාරණයක් නොවේ. ධනවාදය විසින් ධනවාදී ශිෂ්ටාචාරයක් පවත්වාගෙන යයි. ධනවාදය විසින් එයට ඔබින මිනිසෙකු නිර්මාණය කරයි.” -
එම නිසා වෙනසක් ඇති කිරීමට සිවිල් සමාජය තුළ දෘෂ්ටිවාදී වෙනසක් ඇති කළ යුතුය. මේ සඳහා ග‍්‍රාම්ස්චි ජනවහර (ක්‍දපපදබ ීැබජැ)නැමැති සංකල්පය යෝජනා කරයි. මෙය සාමාන්‍ය / පොදු දැනුම යන්නට වඩා පුළුල් අදහසකි. ඔහුට අනුව දෘෂ්ටිවාදය කාලාන්තරයක් තිස්සේ ජනතාව අතර ව්‍යවහාරයක් බවට පත් වීමෙන් මිනිසුන් එය ස්වභාවික යැයි පිළිගනී. එනම්; එය සාමාන්‍යකරණය වේ.
පොදු වහරක් බවට පත් වන්නේ අතීත දර්ශනයන්ය. එය පාලක පංතිය විසින් තම පාලිතයන් පාලනය කරනු පිණිස දෘෂ්ටිවාදී උපකරණයක් ලෙස භාවිත කරනු ලබයි. එම දෘෂ්ටිවාදයන් බොහෝ කලක් තිස්සේ භාවිත කිරීම තුළින් පසුකාලීනව ස්වභාවය බවට පත් වේ. මේ අනුව විප්ලවය සිදුකළ යුත්තේ ප‍්‍රතිදෘෂ්ටිවාදයක් ගොඩනැගීමෙනි. ඒ සඳහා දෘෂ්ටිවාදී අරගලයක් අවශ්‍යයය.
එසේ නම් දෘෂ්ටිවාදී අරගලයක් ගොඩනඟන්නේ කෙසේ ද? යන්න විමසා බැලිය යුතුය. ග‍්‍රාම්ස්චි ප‍්‍රකාශ කරනු ලැබූයේ ඒ සඳහා බුද්ධිමය සහ සදාචාරමය ප‍්‍රතිසංස්කරණ (ෂබඑැකකැජඑම්ක ්බා ඵදර්ක රුදෙරප) ඇති කළ යුතු බවකි. බුද්ධිමතුන් විසින් සත්‍ය සහ අසත්‍ය ජනතාවට අවබෝධ කර දෙයි. සදාචාරයේ වැදගත්කම වන්නේ හොඳ සහ නරක පිළිබඳව ජනතාව දැනුවත් කරන බැවිනි. මේවා දෘෂ්ටිවාදී ගොඩනැංවීම්ය.
මේ අනුව ග‍්‍රාම්ස්චි ප‍්‍රකාශ කරන්නේ නිර්ධන පංතිය සමාජයේ බුද්ධිමය සහ සදාචාරාත්මක ප‍්‍රතිසංස්කරණයන් ඇති කිරීමට නම් බුද්ධිමය හා සදාචාරාත්මක නායකත්වය (ෂබඑැකකැජඑම්ක ්බා ඵදර්ක ඛැ්ාැරියසච) ඔවුන් විසින් දිනාගත යුතු බවයි. ග‍්‍රාම්ස්චිට අනුව සමාජයේ සියළලුම දෙනා බුද්ධිමතුන්ය. සාම්ප‍්‍රදායික බුද්ධිමතුන් සහ ඓන්ද්‍රීය බුද්ධිමතුන් ලෙස දෙකොටසකි. සාම්ප‍්‍රදායික බුද්ධිමතුන් යනු; මේ වන විටත් සම්ප‍්‍රදායික දෘෂ්ටිවාදයේ ප‍්‍රචාරකයින්ය. ඓන්ද්‍රීය බුද්ධිමතුන් යනු; යම් සමාජ පංතියකට ඓන්ද්‍රීයව සම්බන්ධවන, එම සමාජ පංතියේ දෘෂ්ටිවාදය සහ ලෝක දැක්ම ගොඩනැගීමට සහ ව්‍යාප්ත කිරීමට සාමාන්‍ය ජනයාගේ එදිනෙදා ජීවිතය සමඟ සම්බන්ධ වී ක‍්‍රියා කරන අයයි. ග‍්‍රාම්ස්චි විසින් ඉදිරිපත් කළ විප්ලවවාදී ව්‍යාපාරයට අවශ්‍යය වන්නේ නිර්ධන පංතියේ ඓන්ද්‍රීය බුද්ධිමතුන් ය.
ග‍්‍රාම්ස්චිගේ සංකල්පය තුළ දේශපාලන නායකත්වය පමණක් නොව බුද්ධිමය සහ සාදාචාරාත්මක නායකත්වයන් නිර්ධන පංතිය විසින් දිනාගත යුතුය. එය පංතිමය සාධකය තුළින් පමණක් ලබාගත නොහැකිය. පංතිමය නොවන ආගමික, ජාතිකත්වය වැනි සාධකද ඇත. මෙහි දී ග‍්‍රාම්ස්චි "ජාතික ජනතා බලවේගයක්" පිළිබඳ සංකල්පයක් ඉදිරිපත් කරයි. එනම්; නිර්ධන පංති ව්‍යාපාරය ක‍්‍රියාත්මක වන ප‍්‍රදේශයෙහි පවතින ජාතික ජනතා බලවේගය මෙම විප්ලවීය ව්‍යාපාරයට සම්බන්ධ කරගත යුතු බවයි. (මෙම අදහසට ඔහුට බලපානු ලැබූයේ ඉතාලි පැසිස්ට්වාදය ජයග‍්‍රහණය කිරීම ජාතික ජනතා බලවේගය තුළින් සිදුවීමය.)
ග‍්‍රාම්ස්චි ‘පංතිය’ ලෙස අදහස් කළේ හුදෙක් ආර්ථික පංතිය පිළිබඳ සරල තේරුම නොවේ. ඔහුට අනුව පංතිය ගොඩනැගිය යුත්තේ ඔවුන්ගේ බුද්ධිමය, දේශපාලනික හා සදාචාරාත්මක නායකත්වය තුළිනි. සාමූහික අධිෂ්ඨානය (ක්‍දකකැජඑසඩැ අසකක) පිළිබඳ සංකල්පය ඉදිරිපත් කරන ග‍්‍රාම්ස්චි ප‍්‍රතිහෙජමොනික ව්‍යාපාරයක් යන්න හඳුන්වා ඇත්තේ "බුද්ධිමය සහ සදාචාරාත්මක නායකත්වයකින් ගොඩනැගෙන සාමූහික අධිෂ්ඨානය"ලෙසය. ග‍්‍රාම්ස්චිට අනුව නිර්ධන පංති දේශපාලනයේ යෙදෙන්නේ නිර්ධන පංතිය පමණක් නොවේ. පාලක පංතියත් එයට සහභාගී වෙයි. පාලක පංතියේ හෙජමොනික උපාය මාර්ගයත් වන්නේ ‘නිෂ්ක‍්‍රීය විප්ලවය’ (ඡු්ිිසඩැ ඍැඩදකමඑසදබ) යයි. ඉන් අදහස් කෙරෙනුයේ පාලක පංතියට විරුද්ධව යම් යම් ව්‍යාපාරයන් ඇතිවෙද්දී ඒවාට දේශපාලනිකව ආමන්ත‍්‍රණය කරනු වෙනුවට ඒවා පවතින දේශපාලනයට අන්තර්ග‍්‍රහණය කර ගැනීමයි. ග‍්‍රාම්ස්චිගේ ප‍්‍රති හෙජමොනික ක‍්‍රියාමාර්ගයට අනුව නිෂ්ක‍්‍රීය දේශපාලනයට විරුද්ධව යළි දේශපාලනීකරණය ක‍්‍රියාත්මක කළ යුතුය.
ආශ‍්‍රිත මූලාශ‍්‍ර
1. ීසපදබල ඍදටැරග 1982ග ඨර්පිජස.ි ඡුදකසඑසජ්ක ඔයදමටයඑථ ්බ සබඑරදාමජඑසදබථ ඛදබාදබග ඛ්අරුබජැ ්බා අසිය්රඑග
2. ගුණසිංහ, නිව්ටන්. 1986. අන්තෝනිඞ් ග‍්‍රාම්ස්චි: කෙටි හැඳින්වීමක් : කොළඹ. කම්කරු ගොවි ආයතනය.
3. ප‍්‍රභාෂිණී, සන්ධ්‍යා. ප‍්‍රවාද. කොළඹ 05. සමාජවිද්‍යාඥයන්ගේ සංගමය.
4. යඑඑචථරැුරැුැබගඅසනසචැාස්ගදරටරැුඅසනසරැු්බඑදබසද_ඨර්පිජස
5. යඑඑචථරැුරැුඅඅඅගසබෙැාගදරටරැුඑයසබනැරිරැුැඑ-ටර්පගයඑපක
6. යඑඑචථරැුරැුඅඅඅගඑයැදරහගදරටගමනරැුජඑර-ටර්පගයඑප
පංච ද්‍රවිඩ
පංච ද්‍රවිඩ ලෙස සාමාන්‍යෙයන් හැඳින්වෙන්නේ,  ක්‍රි.පූ. 103 සිට ක්‍රි.පූ. 88 දක්වා වසර 14 ක් එකිනෙකා මරා රජවෙමින් අනුරාධපුර සිට ලක්දිව  රජරට රාජධානිය පාලනය කල බොහෝවිට  පාණ්ඩ්‍ය රාජවංශයට අයත් වියහැකි ද්‍රවිඩ නායකයන් පස් දෙනෙකි.
පසුබිම
ද්‍රවිඩයන් පස් දෙන විසින් දිවයින ආක්‍රමණය කිරීමට පෙර, රජරට පාලනය කලේ, වට්ටගාමිණී අභය ලෙසින්ද හැඳින්වුනු, වළගම්බා රජ (ක්‍රිපූ 104–103, ක්‍රිපූ 89–76) විසිනි. දකුණු ඉන්දියාවෙන් පැමිණි ආක්‍රමණිකයන් පස් දෙන විසින්, ක්‍රිපූ 103 දී, වළගම්බා රජ බලයෙන් පහකොට,  ක්‍රිපූ 89 වන තුරු රට පාලනය කරන ලද අතර, එවිට වළගම්බා රජ විසින් ඔවුන් පරාජය කොට, යළි සිහසුන හිමි කර ගත්තේය.
පුලහත්ථ
පුලහත්ථ යනු ද්‍රවිඩයන් පස් දෙනගෙන් පළමුවැන්නා විය. පස් මසකට පෙර සිහසුනට පත් පාලක රජතුමාවූ වළගම්බා රජ බලයෙන් පහ කල ඔහු, දකුණු ඉන්දියාවෙන් පැමිණි, පාණ්ඩ්‍ය රාජවංශයේ දෙමළ නායකයෙකි. ඔහුගේ ප්‍රධාන අමාත්‍ය ලෙසින් බාහිය පත් තල හෙතෙම, වසර තුනක් රාජ්‍යය පාලනය කලේ, ක්‍රිපූ 100 දී බාහිය විසින් ඔහු මරා දමන තෙක්ය.
බාහිය
බාහිය යනු ද්‍රවිඩයන් පස් දෙනාගෙන් දෙවැන්නා වූ අතර, හෙතෙම ක්‍රිපූ 100 සිට ක්‍රිපූ 98 දක්වා රාජ්‍ය පාලනය කලේය. පුලහත්ථගේ පාලන සමයේදී ප්‍රධාන අමාත්‍ය වූ හෙතෙම, ඔහු මරා රජකම පැහැර ගති. බාහියගේ පාලන සමය කෙලවර වූයේ, ඔහු සිහසුනට පත්ව වසර දෙකක් ගත වත්ම, ඔහුගේ අග්‍රාමාත්‍ය වූ පණය මාර විසින් ඔහු මරා දැමීමත් සමගය.
පණය මාර
ක්‍රිපූ 98 සිට ක්‍රිපූ 91 දක්වා රාජ්‍යය පාලනය කල  පණය මාර , ද්‍රවිඩයන් පස් දෙන ගෙන් තෙවැන්නාවූ අතර, ද්‍රවිඩයන් පස් දෙනා අතුරින් වැඩිම කලක් රාජ්‍යය පාලනය කල තැනැත්තා විය. සිහසුනට පත් වීමට පෙර, හෙතෙම බාහිය යටතේ අග්‍රාමාත්‍යය තනතුර දැරූ අතර, පණය මාර විසින් බාහිය මරා රාජ්‍යය පැහැරගෙන සිහසුනට පත්වූයේ ඔහුගේ අග්‍රාමාත්‍යය ලෙසින් පිලිය මාර පත් කරමිනි.
පිලිය මාර
අනුරාධපුරයේ රජ ලෙසින්  පිලිය මාර  රාජ්‍ය පාලනය සිදු කලේ ක්‍රිපූ 91 සිට ක්‍රිපූ 90 දක්වා වෙයි. ඔහුගේ පූර්වප්‍රාප්තිකයන් කල අයුරින්ම සිහසුන ඩැහැගත් හෙතෙම, පණය මාර ඝාතනය කලේ ඔහුගේ ප්‍රධාන අමාත්‍ය ලෙසින් කටයුතු කරමින් සිටියදීය. ද්‍රවිඩයන් පස් දෙන අතුරින්, අඩුම පාලන කාලය සහිත වූයේ පිලිය මාර වන අතර, ඔහුගේ ප්‍රධාන අමාත්‍ය දාඨික විසින් ඔහු මරා රජකම පැහැර ගැනුමට පෙර එය පැවැතියේ සත් මසක් පමණි.
බාහිර සබැඳි
ප්‍රවර්ගය:රජවරුන් ලැයිස්තු ප්‍රවර්ගය:ශ්‍රී ලංකාවේ ඉතිහාසය ප්‍රවර්ගය:ආසියානු රජවරු ප්‍රවර්ගය:ශ්‍රී ලංකාව ආශ්‍රිත ලැයිස්තු ප්‍රවර්ගය:ශ්‍රී ලංකාවේ රජවරු ප්‍රවර්ගය:දෙමළ රජවරු ප්‍රවර්ගය:පංච ද්‍රවිඩ
සමනලයා
සමනලුන් යනු ලෙපිඩොප්ටෙරා අනුපිළිවෙලෙහි මැක්‍රොලෙපිඩොප්ටෙරාන් ක්ලේඩ් රොපලෝසෙරා හි කෘමීන් වන අතර එයට සලබයන් ද ඇතුළත් වේ. වැඩිහිටි සමනලුන්ට විශාල, බොහෝ විට දීප්තිමත් වර්ණ සහිත පියාපත් සහ කැපී පෙනෙන, පියාසර ක්‍රමයක් ඇත. කණ්ඩායම සමන්විත වන්නේ විශාල සුපිරි පවුලක් වන පැපිලියොනොයිඩියා කාණ්ඩයටයි; එහි අවම වශයෙන් එක් හිටපු කණ්ඩායමක් වන නායකයින් (කලින් සුපිරි පවුල "Hesperioidea") අඩංගු වන අතර නවතම විශ්ලේෂණයන් යෝජනා කරන්නේ එහි සලබයා-සමනලුන් (කලින් සුපිරි පවුල "Hedyloidea") ද අඩංගු වන බවයි. සමනල පොසිල වසර මිලියන 56කට පමණ පෙර පැලියෝසීන් යුගයට අයත් වේ.
Butterflies have a four-stage life cycle, as like most insects they undergo complete metamorphosis. Winged adults lay eggs on the food plant on which their larvae, known as caterpillars, will feed. The caterpillars grow, sometimes very rapidly, and when fully developed, pupate in a chrysalis. When metamorphosis is complete, the pupal skin splits, the adult insect climbs out, and after its wings have expanded and dried, it flies off. Some butterflies, especially in the tropics, have several generations in a year, while others have a single generation, and a few in cold locations may take several years to pass through their entire life cycle.
Butterflies are often polymorphic, and many species make use of camouflage, mimicry, and aposematism to evade their predators. Some, like the monarch and the painted lady, migrate over long distances. Many butterflies are attacked by parasites or parasitoids, including wasps, protozoans, flies, and other invertebrates, or are preyed upon by other organisms. Some species are pests because in their larval stages they can damage domestic crops or trees; other species are agents of pollination of some plants. Larvae of a few butterflies (e.g., harvesters) eat harmful insects, and a few are predators of ants, while others live as mutualists in association with ants. Culturally, butterflies are a popular motif in the visual and literary arts. The Smithsonian Institution says "butterflies are certainly one of the most appealing creatures in nature".
Etymology
The Oxford English Dictionary derives the word straightforwardly from Old English butorflēoge, butter-fly; similar names in Old Dutch and Old High German show that the name is ancient, but modern Dutch and German use different words (vlinder and Schmetterling) and the common name often varies substantially between otherwise closely-related languages. A possible source of the name is the bright yellow male of the brimstone (Gonepteryx rhamni); another is that butterflies were on the wing in meadows during the spring and summer butter season while the grass was growing.
Paleontology
The earliest Lepidoptera fossils date to the Triassic-Jurassic boundary, around 200 million years ago. Butterflies evolved from moths, so while the butterflies are monophyletic (forming a single clade), the moths are not. The oldest known butterfly is Protocoeliades kristenseni from the Palaeocene aged Fur Formation of Denmark, approximately 55 million years old, which belongs to the family Hesperiidae (skippers). Molecular clock estimates suggest that butterflies originated sometime in the mid-Cretaceous, but only significantly diversified during the Cenozoic. The oldest American butterfly is the Late Eocene Prodryas persephone from the Florissant Fossil Beds, approximately 34 million years old.
Taxonomy and phylogeny
Traditionally, butterflies have been divided into the superfamily Papilionoidea excluding the smaller groups of the Hesperiidae (skippers) and the more moth-like Hedylidae of America. Phylogenetic analysis suggests that the traditional Papilionoidea is paraphyletic with respect to the other two groups, so they should both be included within Papilionoidea, to form a single butterfly group, thereby synonymous with the clade Rhopalocera.
General description
Butterfly adults are characterized by their four scale-covered wings, which give the Lepidoptera their name (Ancient Greek λεπίς lepís, scale + πτερόν pterón, wing). These scales give butterfly wings their colour: they are pigmented with melanins that give them blacks and browns, as well as uric acid derivatives and flavones that give them yellows, but many of the blues, greens, reds and iridescent colours are created by structural coloration produced by the micro-structures of the scales and hairs.
As in all insects, the body is divided into three sections: the head, thorax, and abdomen. The thorax is composed of three segments, each with a pair of legs. In most families of butterfly the antennae are clubbed, unlike those of moths which may be threadlike or feathery. The long proboscis can be coiled when not in use for sipping nectar from flowers.
Nearly all butterflies are diurnal, have relatively bright colours, and hold their wings vertically above their bodies when at rest, unlike the majority of moths which fly by night, are often cryptically coloured (well camouflaged), and either hold their wings flat (touching the surface on which the moth is standing) or fold them closely over their bodies. Some day-flying moths, such as the hummingbird hawk-moth, are exceptions to these rules.
Butterfly larvae, caterpillars, have a hard (sclerotised) head with strong mandibles used for cutting their food, most often leaves. They have cylindrical bodies, with ten segments to the abdomen, generally with short prolegs on segments 3–6 and 10; the three pairs of true legs on the thorax have five segments each. Many are well camouflaged; others are aposematic with bright colours and bristly projections containing toxic chemicals obtained from their food plants. The pupa or chrysalis, unlike that of moths, is not wrapped in a cocoon.
Many butterflies are sexually dimorphic. Most butterflies have the ZW sex-determination system where females are the heterogametic sex (ZW) and males homogametic (ZZ).
Distribution and migration
Many butterflies, such as the painted lady, monarch, and several danaine migrate for long distances. These migrations take place over a number of generations and no single individual completes the whole trip. The eastern North American population of monarchs can travel thousands of miles south-west to overwintering sites in Mexico. There is a reverse migration in the spring. It has recently been shown that the British painted lady undertakes a 9,000-mile round trip in a series of steps by up to six successive generations, from tropical Africa to the Arctic Circle — almost double the length of the famous migrations undertaken by monarch. Spectacular large-scale migrations associated with the monsoon are seen in peninsular India. Migrations have been studied in more recent times using wing tags and also using stable hydrogen isotopes.
Butterflies navigate using a time-compensated sun compass. They can see polarized light and therefore orient even in cloudy conditions. The polarized light near the ultraviolet spectrum appears to be particularly important. Many migratory butterflies live in semi-arid areas where breeding seasons are short. The life histories of their host plants also influence butterfly behaviour.
Life cycle
Butterflies in their adult stage can live from a week to nearly a year depending on the species. Many species have long larval life stages while others can remain dormant in their pupal or egg stages and thereby survive winters. The Melissa Arctic (Oeneis melissa) overwinters twice as a caterpillar. Butterflies may have one or more broods per year. The number of generations per year varies from temperate to tropical regions with tropical regions showing a trend towards multivoltinism.
Courtship is often aerial and often involves pheromones. Butterflies then land on the ground or on a perch to mate. Copulation takes place tail-to-tail and may last from minutes to hours. Simple photoreceptor cells located at the genitals are important for this and other adult behaviours. The male passes a spermatophore to the female; to reduce sperm competition, he may cover her with his scent, or in some species such as the Apollos (Parnassius) plugs her genital opening to prevent her from mating again.
The vast majority of butterflies have a four-stage life cycle; egg, larva (caterpillar), pupa (chrysalis) and imago (adult). In the genera Colias, Erebia, Euchloe, and Parnassius, a small number of species are known that reproduce semi-parthenogenetically; when the female dies, a partially developed larva emerges from her abdomen.
Egg
Butterfly eggs are protected by a hard-ridged outer layer of shell, called the chorion. This is lined with a thin coating of wax which prevents the egg from drying out before the larva has had time to fully develop. Each egg contains a number of tiny funnel-shaped openings at one end, called micropyles; the purpose of these holes is to allow sperm to enter and fertilize the egg. Butterfly eggs vary greatly in size and shape between species, but are usually upright and finely sculptured. Some species lay eggs singly, others in batches. Many females produce between one hundred and two hundred eggs.
Butterfly eggs are fixed to a leaf with a special glue which hardens rapidly. As it hardens it contracts, deforming the shape of the egg. This glue is easily seen surrounding the base of every egg forming a meniscus. The nature of the glue has been little researched but in the case of Pieris brassicae, it begins as a pale yellow granular secretion containing acidophilic proteins. This is viscous and darkens when exposed to air, becoming a water-insoluble, rubbery material which soon sets solid. Butterflies in the genus Agathymus do not fix their eggs to a leaf, instead the newly laid eggs fall to the base of the plant.
Eggs are almost invariably laid on plants. Each species of butterfly has its own host plant range and while some species of butterfly are restricted to just one species of plant, others use a range of plant species, often including members of a common family. In some species, such as the great spangled fritillary, the eggs are deposited close to but not on the food plant. This most likely happens when the egg overwinters before hatching and where the host plant loses its leaves in winter, as do violets in this example.
The egg stage lasts a few weeks in most butterflies, but eggs laid close to winter, especially in temperate regions, go through a diapause (resting) stage, and the hatching may take place only in spring. Some temperate region butterflies, such as the Camberwell beauty, lay their eggs in the spring and have them hatch in the summer.
Caterpillar larva
Butterfly larvae, or caterpillars, consume plant leaves and spend practically all of their time searching for and eating food. Although most caterpillars are herbivorous, a few species are predators: Spalgis epius eats scale insects, while lycaenids such as Liphyra brassolis are myrmecophilous, eating ant larvae.
Some larvae, especially those of the Lycaenidae, form mutual associations with ants. They communicate with the ants using vibrations that are transmitted through the substrate as well as using chemical signals. The ants provide some degree of protection to these larvae and they in turn gather honeydew secretions. Large blue (Phengaris arion) caterpillars trick Myrmica ants into taking them back to the ant colony where they feed on the ant eggs and larvae in a parasitic relationship.
Caterpillars mature through a series of developmental stages known as instars. Near the end of each stage, the larva undergoes a process called apolysis, mediated by the release of a series of neurohormones. During this phase, the cuticle, a tough outer layer made of a mixture of chitin and specialized proteins, is released from the softer epidermis beneath, and the epidermis begins to form a new cuticle. At the end of each instar, the larva moults, the old cuticle splits and the new cuticle expands, rapidly hardening and developing pigment. Development of butterfly wing patterns begins by the last larval instar.
Caterpillars have short antennae and several simple eyes. The mouthparts are adapted for chewing with powerful mandibles and a pair of maxillae, each with a segmented palp. Adjoining these is the labium-hypopharynx which houses a tubular spinneret which is able to extrude silk. Caterpillars such as those in the genus Calpodes (family Hesperiidae) have a specialized tracheal system on the 8th segment that function as a primitive lung. Butterfly caterpillars have three pairs of true legs on the thoracic segments and up to six pairs of prolegs arising from the abdominal segments. These prolegs have rings of tiny hooks called crochets that are engaged hydrostatically and help the caterpillar grip the substrate. The epidermis bears tufts of setae, the position and number of which help in identifying the species. There is also decoration in the form of hairs, wart-like protuberances, horn-like protuberances and spines. Internally, most of the body cavity is taken up by the gut, but there may also be large silk glands, and special glands which secrete distasteful or toxic substances. The developing wings are present in later stage instars and the gonads start development in the egg stage.
Pupa
When the larva is fully grown, hormones such as prothoracicotropic hormone (PTTH) are produced. At this point the larva stops feeding, and begins "wandering" in the quest for a suitable pupation site, often the underside of a leaf or other concealed location. There it spins a button of silk which it uses to fasten its body to the surface and moults for a final time. While some caterpillars spin a cocoon to protect the pupa, most species do not. The naked pupa, often known as a chrysalis, usually hangs head down from the cremaster, a spiny pad at the posterior end, but in some species a silken girdle may be spun to keep the pupa in a head-up position. Most of the tissues and cells of the larva are broken down inside the pupa, as the constituent material is rebuilt into the imago. The structure of the transforming insect is visible from the exterior, with the wings folded flat on the ventral surface and the two halves of the proboscis, with the antennae and the legs between them.
The pupal transformation into a butterfly through metamorphosis has held great appeal to mankind. To transform from the miniature wings visible on the outside of the pupa into large structures usable for flight, the pupal wings undergo rapid mitosis and absorb a great deal of nutrients. If one wing is surgically removed early on, the other three will grow to a larger size. In the pupa, the wing forms a structure that becomes compressed from top to bottom and pleated from proximal to distal ends as it grows, so that it can rapidly be unfolded to its full adult size. Several boundaries seen in the adult colour pattern are marked by changes in the expression of particular transcription factors in the early pupa.
Adult
The reproductive stage of the insect is the winged adult or imago. The surface of both butterflies and moths is covered by scales, each of which is an outgrowth from a single epidermal cell. The head is small and dominated by the two large compound eyes. These are capable of distinguishing flower shapes or motion but cannot view distant objects clearly. Colour perception is good, especially in some species in the blue/violet range. The antennae are composed of many segments and have clubbed tips (unlike moths that have tapering or feathery antennae). The sensory receptors are concentrated in the tips and can detect odours. Taste receptors are located on the palps and on the feet. The mouthparts are adapted to sucking and the mandibles are usually reduced in size or absent. The first maxillae are elongated into a tubular proboscis which is curled up at rest and expanded when needed to feed. The first and second maxillae bear palps which function as sensory organs. Some species have a reduced proboscis or maxillary palps and do not feed as adults.
Many Heliconius butterflies also use their proboscis to feed on pollen; in these species only 20% of the amino acids used in reproduction come from larval feeding, which allow them to develop more quickly as caterpillars, and gives them a longer lifespan of several months as adults.
The thorax of the butterfly is devoted to locomotion. Each of the three thoracic segments has two legs (among nymphalids, the first pair is reduced and the insects walk on four legs). The second and third segments of the thorax bear the wings. The leading edges of the forewings have thick veins to strengthen them, and the hindwings are smaller and more rounded and have fewer stiffening veins. The forewings and hindwings are not hooked together (as they are in moths) but are coordinated by the friction of their overlapping parts. The front two segments have a pair of spiracles which are used in respiration.
The abdomen consists of ten segments and contains the gut and genital organs. The front eight segments have spiracles and the terminal segment is modified for reproduction. The male has a pair of clasping organs attached to a ring structure, and during copulation, a tubular structure is extruded and inserted into the female's vagina. A spermatophore is deposited in the female, following which the sperm make their way to a seminal receptacle where they are stored for later use. In both sexes, the genitalia are adorned with various spines, teeth, scales and bristles, which act to prevent the butterfly from mating with an insect of another species. After it emerges from its pupal stage, a butterfly cannot fly until the wings are unfolded. A newly emerged butterfly needs to spend some time inflating its wings with hemolymph and letting them dry, during which time it is extremely vulnerable to predators.
Pattern formation
The colorful patterns on many butterfly wings tell potential predators that they are toxic. Hence, the genetic basis of wing pattern formation can illuminate both the evolution of butterflies as well as their developmental biology. The color of butterfly wings is derived from tiny structures called scales, each of which have their own pigments. In Heliconius butterflies, there are three types of scales: yellow/white, black, and red/orange/brown scales. Some mechanism of wing pattern formation are now being solved using genetic techniques. For instance, a gene called cortex determines the color of scales: deleting cortex turned black and red scales yellow. Mutations, e.g. transposon insertions of the non-coding DNA around the cortex gene can turn a black-winged butterfly into a butterfly with a yellow wing band.
Behaviour
Butterflies feed primarily on nectar from flowers. Some also derive nourishment from pollen, tree sap, rotting fruit, dung, decaying flesh, and dissolved minerals in wet sand or dirt. Butterflies are important as pollinators for some species of plants. In general, they do not carry as much pollen load as bees, but they are capable of moving pollen over greater distances. Flower constancy has been observed for at least one species of butterfly.
Adult butterflies consume only liquids, ingested through the proboscis. They sip water from damp patches for hydration and feed on nectar from flowers, from which they obtain sugars for energy, and sodium and other minerals vital for reproduction. Several species of butterflies need more sodium than that provided by nectar and are attracted by sodium in salt; they sometimes land on people, attracted by the salt in human sweat. Some butterflies also visit dung and scavenge rotting fruit or carcasses to obtain minerals and nutrients. In many species, this mud-puddling behaviour is restricted to the males, and studies have suggested that the nutrients collected may be provided as a nuptial gift, along with the spermatophore, during mating.
Butterflies use their antennae to sense the air for wind and scents. The antennae come in various shapes and colours; the hesperiids have a pointed angle or hook to the antennae, while most other families show knobbed antennae. The antennae are richly covered with sensory organs known as sensillae. A butterfly's sense of taste is coordinated by chemoreceptors on the tarsi, or feet, which work only on contact, and are used to determine whether an egg-laying insect's offspring will be able to feed on a leaf before eggs are laid on it. Many butterflies use chemical signals, pheromones; some have specialized scent scales (androconia) or other structures (coremata or "hair pencils" in the Danaidae). Vision is well developed in butterflies and most species are sensitive to the ultraviolet spectrum. Many species show sexual dimorphism in the patterns of UV reflective patches. Colour vision may be widespread but has been demonstrated in only a few species. Some butterflies have organs of hearing and some species make stridulatory and clicking sounds.
Many species of butterfly maintain territories and actively chase other species or individuals that may stray into them. Some species will bask or perch on chosen perches. The flight styles of butterflies are often characteristic and some species have courtship flight displays. Butterflies can only fly when their temperature is above 27 °C; when it is cool, they can position themselves to expose the underside of the wings to the sunlight to heat themselves up. If their body temperature reaches 40 °C, they can orientate themselves with the folded wings edgewise to the sun. Basking is an activity which is more common in the cooler hours of the morning. Some species have evolved dark wingbases to help in gathering more heat and this is especially evident in alpine forms.
As in many other insects, the lift generated by butterflies is more than can be accounted for by steady-state, non-transitory aerodynamics. Studies using Vanessa atalanta in a wind tunnel show that they use a wide variety of aerodynamic mechanisms to generate force. These include wake capture, vortices at the wing edge, rotational mechanisms and the Weis-Fogh 'clap-and-fling' mechanism. Butterflies are able to change from one mode to another rapidly.
Parasitoids, predators, and pathogens
Butterflies are threatened in their early stages by parasitoids and in all stages by predators, diseases and environmental factors. Braconid and other parasitic wasps lay their eggs in lepidopteran eggs or larvae and the wasps' parasitoid larvae devour their hosts, usually pupating inside or outside the desiccated husk. Most wasps are very specific about their host species and some have been used as biological controls of pest butterflies like the large white butterfly. When the small cabbage white was accidentally introduced to New Zealand, it had no natural enemies. In order to control it, some pupae that had been parasitised by a chalcid wasp were imported, and natural control was thus regained. Some flies lay their eggs on the outside of caterpillars and the newly hatched fly larvae bore their way through the skin and feed in a similar way to the parasitoid wasp larvae. Predators of butterflies include ants, spiders, wasps, and birds.
Caterpillars are also affected by a range of bacterial, viral and fungal diseases, and only a small percentage of the butterfly eggs laid ever reach adulthood. The bacterium Bacillus thuringiensis has been used in sprays to reduce damage to crops by the caterpillars of the large white butterfly, and the entomopathogenic fungus Beauveria bassiana has proved effective for the same purpose.
Endangered species
Queen Alexandra's birdwing is the largest butterfly in the world. The species is endangered, and is one of only three insects (the other two being butterflies as well) to be listed on Appendix I of CITES, making international trade illegal.
Black grass-dart butterfly (Ocybadistes knightorum) is a butterfly of the family Hesperiidae. It is endemic to New South Wales. It has a very limited distribution in the Boambee area.
Defences
Butterflies protect themselves from predators by a variety of means.
Chemical defences are widespread and are mostly based on chemicals of plant origin. In many cases the plants themselves evolved these toxic substances as protection against herbivores. Butterflies have evolved mechanisms to sequester these plant toxins and use them instead in their own defence. These defence mechanisms are effective only if they are well advertised; this has led to the evolution of bright colours in unpalatable butterflies (aposematism). This signal is commonly mimicked by other butterflies, usually only females. A Batesian mimic imitates another species to enjoy the protection of that species' aposematism. The common Mormon of India has female morphs which imitate the unpalatable red-bodied swallowtails, the common rose and the crimson rose. Müllerian mimicry occurs when aposematic species evolve to resemble each other, presumably to reduce predator sampling rates; Heliconius butterflies from the Americas are a good example.
Camouflage is found in many butterflies. Some like the oakleaf butterfly and autumn leaf are remarkable imitations of leaves. As caterpillars, many defend themselves by freezing and appearing like sticks or branches. Others have deimatic behaviours, such as rearing up and waving their front ends which are marked with eyespots as if they were snakes. Some papilionid caterpillars such as the giant swallowtail (Papilio cresphontes) resemble bird droppings so as to be passed over by predators. Some caterpillars have hairs and bristly structures that provide protection while others are gregarious and form dense aggregations. Some species are myrmecophiles, forming mutualistic associations with ants and gaining their protection. Behavioural defences include perching and angling the wings to reduce shadow and avoid being conspicuous. Some female Nymphalid butterflies guard their eggs from parasitoidal wasps.
The Lycaenidae have a false head consisting of eyespots and small tails (false antennae) to deflect attack from the more vital head region. These may also cause ambush predators such as spiders to approach from the wrong end, enabling the butterflies to detect attacks promptly. Many butterflies have eyespots on the wings; these too may deflect attacks, or may serve to attract mates.
Auditory defences can also be used, which in the case of the grizzled skipper refers to vibrations generated by the butterfly upon expanding its wings in an attempt to communicate with ant predators.
Many tropical butterflies have seasonal forms for dry and wet seasons. These are switched by the hormone ecdysone. The dry-season forms are usually more cryptic, perhaps offering better camouflage when vegetation is scarce. Dark colours in wet-season forms may help to absorb solar radiation.
Butterflies without defences such as toxins or mimicry protect themselves through a flight that is more bumpy and unpredictable than in other species. It is assumed this behavior makes it more difficult for predators to catch them, and is caused by the turbulence created by the small whirlpools formed by the wings during flight.
Declining numbers
Declining butterfly populations have been noticed in many areas of the world, and this phenomenon is consistent with the rapidly decreasing insect populations around the world. At least in the Western United States, this collapse in the number of most species of butterflies has been determined to be driven by global climate change, specifically, by warmer autumns.
In art and literature
Butterflies have appeared in art from 3500 years ago in ancient Egypt. In the ancient Mesoamerican city of Teotihuacan, the brilliantly coloured image of the butterfly was carved into many temples, buildings, jewellery, and emblazoned on incense burners. The butterfly was sometimes depicted with the maw of a jaguar, and some species were considered to be the reincarnations of the souls of dead warriors. The close association of butterflies with fire and warfare persisted into the Aztec civilisation; evidence of similar jaguar-butterfly images has been found among the Zapotec and Maya civilisations.
Sir John Tenniel drew a famous illustration of Alice meeting a caterpillar for Lewis Carroll's Alice in Wonderland, c. 1865. The caterpillar is seated on a toadstool and is smoking a hookah; the image can be read as showing either the forelegs of the larva, or as suggesting a face with protruding nose and chin. Eric Carle's children's book The Very Hungry Caterpillar portrays the larva as an extraordinarily hungry animal, while also teaching children how to count (to five) and the days of the week.
A butterfly appeared in one of Rudyard Kipling's Just So Stories, "The Butterfly that Stamped".
One of the most popular, and most often recorded, songs by Sweden's eighteenth-century bard, Carl Michael Bellman, is "Fjäriln vingad syns på Haga" (The butterfly wingèd is seen in Haga), one of his Fredman's Songs.
Madam Butterfly is a 1904 opera by Giacomo Puccini about a romantic young Japanese bride who is deserted by her American officer husband soon after they are married. It was based on John Luther Long's short story written in 1898.