cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
බුරුන්ඩි
ආණ්ඩුව
බුරුන්ඩි දේශපාලන ක්‍රමය බහු-පක්ෂ රාජ්‍යයක් මත පදනම් වූ ජනාධිපති නියෝජිත ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදී ජනරජයකි. බුරුන්ඩි ජනාධිපතිවරයා රාජ්‍ය නායකයා සහ රජයේ ප්‍රධානියා වේ. බුරුන්ඩි හි දැනට ලියාපදිංචි පක්ෂ 21ක් ඇත. 1992 මාර්තු 13 දින, ටුට්සි කුමන්ත්‍රණ නායක පියරේ බුයෝයා විසින් ව්‍යවස්ථාවක් ස්ථාපිත කරන ලදී, එය බහු-පක්ෂ දේශපාලන ක්‍රියාවලියක් සඳහා සම්පාදනය කරන ලද අතර බහු-පක්ෂ තරඟයක් පිළිබිඹු කරයි. වසර හයකට පසු, 1998 ජූනි 6 වන දින, ව්‍යවස්ථාව වෙනස් කරන ලද අතර, ජාතික සභාවේ ආසන පුළුල් කරමින් සහ උප සභාපතිවරුන් දෙදෙනෙකු සඳහා ප්‍රතිපාදන සම්පාදනය කරන ලදී. අරුෂා ගිවිසුම නිසා බුරුන්ඩි 2000 දී සංක්‍රාන්ති රජයක් ක්‍රියාත්මක කළේය.
බුරුන්ඩි හි ව්‍යවස්ථාදායක ශාඛාව සංක්‍රාන්ති ජාතික සභාව සහ සංක්‍රාන්ති සෙනෙට් සභාවෙන් සමන්විත ද්විමණ්ඩල සභාවකි. 2004 වන විට, සංක්‍රාන්ති ජාතික සභාව සාමාජිකයින් 170 කින් සමන්විත වූ අතර, බුරුන්ඩි හි ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදය සඳහා පෙරමුණ ආසනවලින් 38% ක් ද, සභාවෙන් 10% ක් UPRONA විසින් පාලනය කරන ලදී. ආසන පනස් දෙකක් වෙනත් පක්ෂවලට හිමිවිය. බුරුන්ඩි ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථාව මගින් සංක්‍රාන්ති ජාතික සභාව තුළ නියෝජනය 60% හුටු, 40% ටුට්සි සහ 30% කාන්තා සාමාජිකයින් මෙන්ම බට්වා සාමාජිකයින් තිදෙනෙකුට අනුකූල විය යුතුය. ජාතික සභාවේ සාමාජිකයින් මහජන ඡන්දයෙන් තේරී පත් වන අතර වසර පහක ධුර කාලයක් සේවය කරයි.
සංක්‍රාන්ති සෙනෙට් සභාවට සාමාජිකයින් පනස් එක් දෙනෙකු සිටින අතර ආසන තුනක් හිටපු ජනාධිපතිවරුන් සඳහා වෙන් කර ඇත. බුරුන්ඩි ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථාවේ නියමයන් නිසා සෙනෙට් සභිකයින්ගෙන් 30%ක් කාන්තාවන් විය යුතුය. සෙනෙට් සභිකයින් තෝරා පත් කර ගනු ලබන්නේ බුරුන්ඩි හි එක් එක් පළාත් සහ කොමියුනිස් සාමාජිකයින්ගෙන් සමන්විත මැතිවරණ විද්‍යාල මගිනි. බුරුන්ඩි හි සෑම පළාත් දහඅටකටම එක් හුටු සහ එක් ටුට්සි සෙනෙට් සභිකයෙකු තෝරා ගනු ලැබේ. සංක්‍රාන්ති සෙනෙට් සභාව සඳහා එක් වාරයක් වසර පහකි.
බුරුන්ඩි හි ව්‍යවස්ථාදායක ශාඛාව එක්ව වසර පහක ධූර කාලයකට ජනාධිපතිවරයා තෝරා පත් කර ගනී. බුරුන්ඩි ජනාධිපතිවරයා විධායක ශාඛාවේ කොටසක් වන ඔහුගේ අමාත්‍ය මණ්ඩලයට නිලධාරීන් පත් කරයි. ජනාධිපතිවරයාට අමාත්‍ය මණ්ඩලයේ සේවය කිරීම සඳහා සංක්‍රාන්ති සෙනෙට් සභාවේ සාමාජිකයින් දාහතර දෙනෙකු තෝරා ගත හැකිය. අමාත්‍ය මණ්ඩලයේ සාමාජිකයන් බුරුන්ඩි ව්‍යවස්ථාදායකයෙන් තුනෙන් දෙකක අනුමැතිය ලැබිය යුතුය. ජනාධිපතිවරයා උප සභාපතිවරුන් දෙදෙනෙකු ද තෝරා ගනී. 2015 මැතිවරණයෙන් පසු බුරුන්ඩි හි ජනාධිපති වූයේ පියරේ න්කුරුන්සිසා ය. පළමු උප සභාපතිවරයා වූයේ තෙරේන්ස් සිනුංගුරුසා වන අතර දෙවන උප සභාපති වූයේ ගර්වයිස් රූෆිකිරි ය.
2020 මැයි 20 දින, CNDD-FDD විසින් න්කුරුන්සිසා ගේ අනුප්‍රාප්තිකයා ලෙස තෝරා ගත් අපේක්ෂකයෙකු වන එවරිස්ටේ න්ඩයිෂිමියේ 71.45% ඡන්ද ලබා ගනිමින් මැතිවරණය ජයග්‍රහණය කළේය. ඉන් ටික කලකට පසු, 2020 ජූනි 9 වන දින, වයස අවුරුදු 55 දී, හෘදයාබාධයකින් න්කුරුන්සිසා මිය ගියේය. ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථාවට අනුව, ජාතික සභාවේ සභාපති පැස්කල් නයබෙන්ද, 2020 ජුනි 18 වන දින න්ඩයිෂිමියේ ගේ පදවි ප්‍රාප්තිය දක්වා රජය මෙහෙයවීය.
Cour Suprême (ශ්රෙෂ්ඨාධිකරණය) යනු බුරුන්ඩි හි ඉහළම අධිකරණයයි. ශ්‍රේෂ්ඨාධිකරණයට කෙළින්ම පහළින් අභියාචනාධිකරණ තුනක් ඇත. බුරුන්ඩි හි එක් එක් පලාත්වල මෙන්ම ප්‍රාදේශීය විනිශ්චය සභා 123ක අධිකරණ අධිකරණ ලෙස පළමු අවස්ථාවෙහි විනිශ්චය සභා භාවිතා වේ.
මානව හිමිකම්
මාධ්‍යවේදී ජීන් ක්ලෝඩ් කැවුම්බාගු ඔහුගේ වාර්තාකරණයට අදාළ ගැටළු සඳහා ඔහුව අත්අඩංගුවට ගැනීම් සහ නඩු විභාග කිරීම සම්බන්ධයෙන් හියුමන් රයිට්ස් වොච් ඇතුළු මානව හිමිකම් සංවිධාන විසින් බුරුන්ඩි රජය නැවත නැවතත් විවේචනයට ලක් කර ඇත. ඇම්නෙස්ටි ඉන්ටර්නැෂනල් (AI) ඔහුව හෘද සාක්ෂියේ සිරකරුවෙකු ලෙස නම් කළ අතර ඔහුව "වහාම සහ කොන්දේසි විරහිතව නිදහස් කරන ලෙස" ඉල්ලා සිටියේය.
2009 අප්‍රේල් මාසයේදී බුරුන්ඩි රජය සමලිංගිකත්වය අපරාධයක් බවට පත් කිරීම සඳහා නීතිය වෙනස් කළේය. සම්මුතිවාදී සමලිංගික සබඳතා සම්බන්ධයෙන් වැරදිකරුවන් වන පුද්ගලයන්ට වසර දෙක තුනක සිරදඬුවමක් සහ බුරුන්ඩියන් ෆ්‍රෑන්ක් 50,000 සිට 100,000 දක්වා දඩයකට යටත් වේ. ජාත්‍යන්තර සහ කලාපීය මානව හිමිකම් නීතිය යටතේ බුරුන්ඩි හි වගකීම් උල්ලංඝනය කිරීමක් ලෙසත්, පුද්ගලිකත්වය සඳහා ඇති අයිතිය සහතික කරන ව්‍යවස්ථාවට පටහැනිව සිදු කිරීමක් ලෙසත් ඇම්නෙස්ටි ඉන්ටර්නැෂනල් විසින් මෙම ක්‍රියාව හෙළා දැක ඇත.
බුරුන්ඩි 2017 ඔක්තෝබර් 27 දින ජාත්‍යන්තර අපරාධ අධිකරණයෙන් (ICC) නිල වශයෙන් ඉවත් වූ අතර, එසේ කළ ලොව පළමු රට වේ. 2017 සැප්තැම්බර වාර්තාවකින් එක්සත් ජාතීන් විසින් විවිධ අපරාධ සහ මානව හිමිකම් උල්ලංඝනය කිරීම්, එනම් අධිකරණයට පරිබාහිර ඝාතන, වධහිංසා පැමිණවීම් සහ ලිංගික ප්‍රචණ්ඩත්වය වැනි චෝදනා එල්ල කිරීමෙන් පසුව මෙම පියවර ගෙන ඇත. ICC 2017 නොවැම්බර් 9 දින නිවේදනය කළේ බුරුන්ඩි සාමාජිකයෙකුව සිටි කාලයේ සිට මානව හිමිකම් කඩකිරීම් තවමත් නඩු පවරන බවයි.
අනු කොටස්
බුරුන්ඩි පළාත් 18කට, කොමියූන් 119කට, සහ කොලින් (කඳු) 2,638කට බෙදා ඇත. පළාත් ආණ්ඩු මෙම සීමා මායිම් මත ව්‍යුහගත වී ඇත.
බුරුන්ඩි හි පළාත් සහ කොමියූන් 1959 නත්තල් දිනයේදී බෙල්ජියම් යටත් විජිත නියෝගයක් මගින් නිර්මාණය කරන ලදී. ඔවුන් පෙර පැවති ප්‍රධානීන්ගේ ක්‍රමය ප්‍රතිස්ථාපනය කරන ලදී.
2000 දී, බුජුඹුරා ආවරණය වන පළාත බුජුඹුර ග්‍රාමීය සහ බුජුඹුර මයිරී යන පළාත් දෙකකට වෙන් කරන ලදී. නවතම පළාත වන රුමොංගේ, 2015 මාර්තු 26 වන දින බුජුඹුර ග්‍රාමීය සහ බුරුරි යන ප්‍රදේශවලින් නිර්මාණය කරන ලදී. thumb|බුරුන්ඩි පළාත් සිතියම 2022 ජූලි මාසයේදී බුරුන්ඩි රජය රටේ භෞමික අනුකොටස් සම්පූර්ණයෙන් ප්‍රතිසංස්කරණය කරන බව නිවේදනය කළේය. යෝජිත වෙනස මඟින් පළාත් ප්‍රමාණය 18 සිට 5 දක්වා අඩු කරනු ඇති අතර කොමියුනිස්ට් ප්‍රමාණය 119 සිට 42 දක්වා අඩු කරනු ඇත. එම වෙනස බලාත්මක වීමට බුරුන්ඩි පාර්ලිමේන්තුවේ අනුමැතිය අවශ්‍ය වේ.
භූගෝලය
අප්‍රිකාවේ කුඩාම රටවලින් එකක් වන බුරුන්ඩි යනු ගොඩබිම් සහිත සහ සමක දේශගුණයක් ඇත.බුරුන්ඩි යනු ඇල්බර්ටයින් රිෆ්ට් හි කොටසකි, නැගෙනහිර අප්‍රිකානු රිෆ්ට් හි බටහිර දිගුව, උතුරින් රුවන්ඩාව, නැගෙනහිරින් ටැන්සානියාව සහ ගිනිකොන දෙසින් මායිම් වේ. බටහිරින් කොංගෝ ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදී ජනරජය එය පිහිටා ඇත්තේ ඇල්බර්ටයින් රිෆ්ට් කඳුකර වනාන්තර, මධ්‍යම සැම්බේසියන් මියෝම්බෝ වනාන්තර සහ වික්ටෝරියා ද්‍රෝණියේ වනාන්තර-සවානා මොසෙයික් පරිසර ප්‍රදේශ තුළය.
මධ්‍යම සානුවේ සාමාන්‍ය උන්නතාංශය මීටර් 1,707 (අඩි 5,600) වන අතර, මායිම්වල පහත් උන්නතාංශයන් වේ. උසම කඳු මුදුන වන හේහා කන්ද මීටර් 2,685 (අඩි 8,810), විශාලතම නගරයට සහ ආර්ථික අගනුවරට ගිනිකොන දෙසින් පිහිටා ඇත. , බුජුඹුරා, නයිල් ගඟේ මූලාශ්‍රය බුරුරි පළාතේ වන අතර, එය වික්ටෝරියා විල සිට රුවිරොන්සා ගඟ හරහා එහි මූලාරම්භය දක්වා සම්බන්ධ කර ඇත. වික්ටෝරියා විල ද වැදගත් ජල මූලාශ්‍රයක් වන අතර එය දෙබලක් ලෙස ක්‍රියා කරයි. කගේරා ගංගාව. තවත් ප්‍රධාන විලක් වන්නේ බුරුන්ඩි හි නිරිතදිග කෙළවරේ බොහෝමයක් පිහිටා ඇති ටැන්ගානිකා විලයි. ජාතික වනෝද්‍යාන දෙකක් ඇත: වයඹ දෙසින් කිබිරා ජාතික වනෝද්‍යානය (රුවන්ඩාවේ නියුන්ග්වේ ජාතික වනෝද්‍යානයට යාබදව පිහිටි වැසි වනාන්තර සහිත කුඩා කලාපයක්) සහ ඊසාන දෙසින් රුවුබු ජාතික වනෝද්‍යානය (රුරුබු හෝ රුවුවු ලෙසද හැඳින්වේ), දෙකම වනජීවී ගහනය සංරක්ෂණය කිරීම සඳහා 1982 දී පිහිටුවන ලදී.
වනජීවී
බුරුන්ඩි හි වන ජීවීන් එහි වෘක්ෂලතා සහ සත්ත්ව විශේෂ වලින් සමන්විත වේ, කුඩා, ගොඩබිම් සහිත රට ශාක විශේෂ 2,950 ක්, පක්ෂීන් 596 ක්, ක්ෂීරපායින් විශේෂ 163 ක්, උරග විශේෂ 52 ක්, උභයජීවී විශේෂ 56 ක් සහ මත්ස්‍ය විශේෂ 215 කට නිවහන වේ. ප්‍රධාන වශයෙන් දැඩි ජනගහන පීඩනය, විශාල වනාන්තර ප්‍රදේශ කෘෂිකාර්මික ඉඩම් බවට පත් කිරීම සහ පුළුල් පශු සම්පත් ගොවිතැන හේතුවෙන් වන සතුන් මෑත වසරවල විශාල ලෙස අඩු වී ඇත. ආරක්ෂිත ප්‍රදේශය මුළු භූමි ප්‍රමාණයෙන් 5% කට වඩා අඩු ප්‍රමාණයක් ආවරණය කරයි.
ආර්ථිකය
බුරුන්ඩි යනු ඌන සංවර්ධිත නිෂ්පාදන අංශයක් සහිත ගොඩබිම් සහිත, සම්පත්-දුප්පත් රටකි.ආර්ථිකය ප්‍රධාන වශයෙන් කෘෂිකාර්මික වන අතර, 2017 දී දළ දේශීය නිෂ්පාදිතයෙන් 50% ක් වන අතර ජනගහනයෙන් 90% කට වඩා සේවය කරයි. බුරුන්ඩි හි ප්‍රාථමික අපනයන වේ. අපනයනය දළ දේශීය නිෂ්පාදිතයේ සාපේක්ෂව කුඩා කොටසක් වුවද විදේශ විනිමය ඉපැයීම් වලින් 90% ක් වන කෝපි සහ තේ, අනෙකුත් කෘෂිකාර්මික නිෂ්පාදන වන්නේ කපු, තේ, බඩ ඉරිඟු, බඩ ඉරිඟු, බතල, කෙසෙල්, මඤ්ඤොක්කා (ටැපියෝකා), හරක් මස්, කිරි සහ යැපුම් ගොවිතැනින් විශාල සහනයක් ලැබුවද, බොහෝ දෙනෙකුට තම පැවැත්මට අවශ්‍ය සම්පත් නොමැත.මෙයට හේතුව විශාල ජනගහන වර්ධනය සහ ඉඩම් අයිතිය පාලනය කරන සුසංයෝගී ප්‍රතිපත්ති නොමැති වීමයි.ගොවිපල ප්‍රමාණය අක්කරයක් පමණ විය.
බුරුන්ඩි යනු එහි ගොඩබිම් සහිත භූගෝල විද්‍යාව, අධ්‍යාපනයට ප්‍රවේශය නොමැතිකම සහ HIV/AIDS ව්‍යාප්තිය හේතුවෙන්, ලෝකයේ දුප්පත්ම රටවලින් එකකි.බුරුන්ඩි ජනගහනයෙන් ආසන්න වශයෙන් 80% ක් ජීවත් වන්නේ දරිද්‍රතාවයේ ය. සාගත සහ ආහාර හිඟය. බුරුන්ඩි පුරා සිදුවී ඇත, විශේෂයෙන් 20 වැනි සියවසේදී, සහ ලෝක ආහාර වැඩසටහනට අනුව, වයස අවුරුදු පහට අඩු ළමුන්ගෙන් 56.8%ක් නිදන්ගත මන්දපෝෂණයෙන් පෙළෙති. බුරුන්ඩි හි අපනයන ඉපැයීම් - සහ ආනයන සඳහා ගෙවීමේ හැකියාව - මූලික වශයෙන් කාලගුණික තත්ත්වයන් සහ ජාත්‍යන්තර කෝපි සහ තේ මිල මත රඳා පවතී.
වැටුප් වැඩිවීම් උද්ධමනය සමඟ නොගැලපෙන බැවින් බොහෝ බුරුන්ඩි වැසියන්ගේ මිලදී ගැනීමේ හැකියාව අඩු වී ඇත.ගැඹුරු වන දරිද්‍රතාවයේ ප්‍රතිඵලයක් ලෙස බුරුන්ඩි ද්විපාර්ශ්වික සහ බහුපාර්ශ්වික පරිත්‍යාගශීලීන්ගේ ආධාර මත දැඩි ලෙස රඳා පවතිනු ඇත.විදේශ ආධාර බුරුන්ඩි ජාතික ආදායමෙන් 42% නියෝජනය කරයි, දෙවැන්න උප-සහාරා අප්‍රිකාවේ ඉහලම අනුපාතය, බුරුන්ඩි 2009 දී නැගෙනහිර අප්‍රිකානු ප්‍රජාවට සම්බන්ධ වූ අතර, එය එහි කලාපීය වෙළඳ සබඳතා ඉහළ නැංවිය යුතු අතර, 2009 දී ඩොලර් මිලියන 700 ක නය සහනයක් ද ලැබිණි, සමාගම් අපේක්ෂා කරන පරිදි සෞඛ්‍ය සම්පන්න පුද්ගලික අංශයක් සංවර්ධනය කිරීමට රජයේ දූෂණය බාධා කරයි නිරන්තරයෙන් වෙනස් වන රීති සහිත පරිසරයක සැරිසැරීමට.
2007 වසරේ සිට කරන ලද අධ්‍යයනවලින් පෙන්නුම් කර ඇත්තේ බුරුන්ඩි ජාතිකයන් ජීවිතය පිළිබඳ අතිශයින් දුර්වල මට්ටමේ තෘප්තිමත් මට්ටමක සිටින බවයි; 2018 වසරේ ලෝක සන්තෝෂය වාර්තාව ඔවුන් 2018 වසරේ ලෝකයේ අඩුම සන්තෝෂය ලෙස ශ්‍රේණිගත කර ඇත.
බුරුන්ඩිහි සමහර ස්වභාවික සම්පත් අතර යුරේනියම්, නිකල්, කොබෝල්ට්, තඹ සහ ප්ලැටිනම් ඇතුළත් වේ. කෘෂිකර්මාන්තයට අමතරව අනෙකුත් කර්මාන්තවලට ඇතුළත් වන්නේ: ආනයනික සංරචක එකලස් කිරීම, පොදු වැඩ ඉදිකිරීම්, ආහාර සැකසීම සහ බ්ලැන්කට්, සපත්තු සහ සබන් වැනි සැහැල්ලු පාරිභෝගික භාණ්ඩ.
විදුලි සංදේශ යටිතල පහසුකම් සම්බන්ධයෙන්, බුරුන්ඩි ලෝක ආර්ථික සංසදයේ ජාල සූදානම දර්ශකයේ (NRI) දෙවන සිට අවසාන ස්ථානය දක්වා ශ්‍රේණිගත කර ඇත - රටක තොරතුරු සහ සන්නිවේදන තාක්ෂණයන්හි සංවර්ධන මට්ටම තීරණය කිරීමේ දර්ශකයකි. 2013 දී 144 සිට පහත වැටුණි.
ජනගහනයෙන් බහුතරයකට, විශේෂයෙන්ම ජනාකීර්ණ ග්‍රාමීය ප්‍රදේශවලට මූල්‍ය සේවා සඳහා ප්‍රවේශය නොමැතිකම බරපතල ගැටලුවකි: මුළු ජනගහනයෙන් 2% ක් පමණක් බැංකු ගිණුම් දරයි, සහ 0.5% ට වඩා අඩු ප්‍රමාණයක් බැංකු ණය දෙන සේවා භාවිතා කරයි.ක්ෂුද්‍ර මූල්‍ය, කෙසේ වෙතත්, බුරුන්ඩි ජාතිකයන්ගෙන් 4% ක් ක්ෂුද්‍ර මූල්‍ය ආයතනවල සාමාජිකයන් වීමත් සමඟ විශාල කාර්යභාරයක් ඉටු කරයි. ණය පරිත්‍යාගශීලීන්ගේ ආධාර මත අංශයේ යැපීම සීමිතය.
බුරුන්ඩි නැගෙනහිර අප්‍රිකානු ප්‍රජාවේ කොටසක් වන අතර සැලසුම්ගත නැගෙනහිර අප්‍රිකානු සමූහාණ්ඩුවේ විභව සාමාජිකයෙකි.බුරුන්ඩි හි ආර්ථික වර්ධනය සාපේක්ෂව ස්ථාවර නමුත් බුරුන්ඩි තවමත් අසල්වැසි රටවලට වඩා පිටුපසින් සිටී.
මුදල්
බුරුන්ඩිහි මුදල් වර්ගය බුරුන්ඩි ෆ්‍රෑන්ක් (ISO 4217 කේතය BIF) එය නාමිකව සෙන්ටිටයිම් 100 කට බෙදා ඇත, නමුත් ස්වාධීන බුරුන්ඩිහි කිසි විටෙක කාසි නිකුත් කර නැත.
මුදල් ප්‍රතිපත්තිය පාලනය කරනු ලබන්නේ බුරුන්ඩි ජනරජයේ මහ බැංකුව විසිනි.
ප්‍රවාහනය
බුරුන්ඩි හි ප්‍රවාහන ජාලය සීමාසහිත සහ ඌන සංවර්ධිත ය. 2012 DHL ගෝලීය සම්බන්ධතා දර්ශකයට අනුව, සමීක්‍ෂණය කරන ලද රටවල් 140 කින් බුරුන්ඩි අවම වශයෙන් ගෝලීයකරණය වී ඇත. බුජුඹුරා ජාත්‍යන්තර ගුවන් තොටුපළ පදික ධාවන පථයක් සහිත එකම ගුවන් තොටුපළ වන අතර 2017 මැයි වන විට එය සේවා සපයන ලද්දේ ගුවන් සේවා හතරකි. (බ්‍රසල්ස් එයාර්ලයින්ස්, ඉතියෝපියානු ගුවන් සේවය, කෙන්යා එයාර්වේස් සහ රුවන්ඩ් එයාර්) කිගාලි යනු බුජුඹුරා වෙත දෛනිකව වැඩිම ගුවන් ගමන් සම්බන්ධතා ඇති නගරයයි. රටට මාර්ග පද්ධතියක් ඇත, නමුත් 2005 වන විට රටේ මාර්ග වලින් 10% කටත් අඩු ප්‍රමාණයක් සකස් කර ඇත. 2012 පෞද්ගලික බස් සමාගම් කිගාලි දක්වා ජාත්‍යන්තර මාර්ගයේ බස්රථවල ප්‍රධාන ක්‍රියාකරුවන් විය; කෙසේ වෙතත්, අනෙකුත් අසල්වැසි රටවලට (ටැන්සානියාව සහ කොංගෝ ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදී ජනරජය) බස් සම්බන්ධතා නොතිබුණි. බුජුඹුරා සම්බන්ධ කර ඇත්තේ මගියෙකු සහ භාණ්ඩ තොටුපළ (MV Mwongozo) ටැන්සානියාවේ කිගෝමා වෙත. රට දුම්රිය මාර්ගයෙන් කිගාලි වෙත සම්බන්ධ කිරීමට සහ පසුව කම්පාලා සහ කෙන්යාව වෙත සම්බන්ධ කිරීමට දිගුකාලීන සැලැස්මක් ඇත.
ජනවිකාසය
2021 ඔක්තෝබර් වන විට එක්සත් ජාතීන්ගේ සංවිධානය විසින් බුරුන්ඩි හි ජනගහනය 12,346,893 ක් ලෙස ඇස්තමේන්තු කර ඇත, 1950 දී 2,456,000 ක් පමණක් වූවාට සාපේක්ෂව ජනගහන වර්ධන වේගය වසරකට සියයට 2.5 ක් වන අතර එය දෙගුණයකටත් වඩා වැඩිය. සාමාන්‍ය ගෝලීය වේගය, සහ බුරුන්ඩි කාන්තාවකට සාමාන්‍යයෙන් දරුවන් 5.10ක් සිටින අතර, එය ජාත්‍යන්තර සශ්‍රීකත්ව අනුපාතය මෙන් දෙගුණයකටත් වඩා වැඩිය. බුරුන්ඩි 2021 දී සෝමාලියාවට පිටුපසින් ලොව දහවන ඉහළම සමස්ථ සශ්‍රීකත්ව අනුපාතය හිමිකරගෙන ඇත.
සිවිල් යුද්ධයේ ප්‍රතිඵලයක් ලෙස බොහෝ බුරුන්ඩි ජාතිකයන් වෙනත් රටවලට සංක්‍රමණය වී ඇත.2006 දී එක්සත් ජනපදය බුරුන්ඩියන් සරණාගතයින් 10,000ක් පමණ පිළිගත්තේය.
බුරුන්ඩි විශාල ග්‍රාමීය සමාජයක් ලෙස පවතින අතර, 2013 දී නාගරික ප්‍රදේශවල ජීවත් වන්නේ ජනගහනයෙන් 13%ක් පමණි. වර්ග කිලෝමීටරයකට 315ක් පමණ වන ජන ඝනත්වය (වර්ග සැතපුමකට 753) උප-සහාරා අප්‍රිකාවේ දෙවන ඉහළම අගයයි. දළ වශයෙන් ජනගහනයෙන් 85%ක් හුටූ වාර්ගික සම්භවයක් ඇති අය වන අතර, 15%ක් ටුට්සි සහ 1%කට වඩා අඩු ප්‍රමාණයක් ස්වදේශික ට්වා වේ.
බුරුන්ඩි හි නිල භාෂා වන්නේ කිරුන්ඩි, ප්‍රංශ සහ ඉංග්‍රීසි වන අතර, අවසන් වරට 2014 දී අතිරේක නිල භාෂාවක් බවට පත් කර ඇත. සමස්ත ජනගහනයම පාහේ කිරුන්ඩි කතා කරන අතර 10% ට අඩු ප්‍රමාණයක් ප්‍රංශ කතා කරයි.
ආගම්
මූලාශ්‍ර අනුව ක්‍රිස්තියානි ජනගහනය 80-90%ක් ලෙස ගණන් බලා ඇති අතර, රෝමානු කතෝලිකයන් විශාලතම කණ්ඩායම නියෝජනය කරන්නේ 60-65%ක් වේ.ප්‍රොතෙස්තන්ත හා ඇංග්ලිකන් ආගම අදහන අය ඉතිරි 15-25% වේ.ජනගහනයෙන් 5%ක් සාම්ප්‍රදායික ස්වදේශික ආගමික විශ්වාසයන්ට අනුගත වෙති. මුස්ලිම්වරුන් 2-5% ක් වන අතර, ඔවුන්ගෙන් බහුතරය සුන්නිවරුන් වන අතර නාගරික ප්‍රදේශවල ජීවත් වෙති.
සෞඛ්‍ය
ගෝලීය කුසගින්න දර්ශකයේ ශ්‍රේණිගත කර ඇති රටවල් 120 කින්ම දරුණුතම කුසගින්න සහ මන්දපෝෂණ අනුපාත බුරුන්ඩි සතුව ඇත. 1962 සිවිල් යුද්ධය රටේ වෛද්‍ය ප්‍රගතියට තිත තැබීය. 2015 දී, බුරුන්ඩි හි වෛද්‍ය රැකවරණයේ පුරවැසියන් අනතුරේ හෙළමින් බොහෝ උප-සහාරා අප්‍රිකානු රටවල් මෙන්, බුරුන්ඩි ද ජෛව වෛද්‍ය විද්‍යාවට අමතරව දේශීය වෛද්‍ය විද්‍යාව භාවිතා කරයි. ඖෂධීය ශාකවලින් ඖෂධ පිළිබඳ නව පර්යේෂණ ආරම්භ කරයි. ඒ අතරම, බුරුන්ඩි සාම්ප්‍රදායික වෛද්‍යවරුන්ගේ සංගමය (ATRADIBU) ආරම්භ කරන ලද අතර එය බුරුන්ඩි හි සාම්ප්‍රදායික වෛද්‍ය විද්‍යාව පිළිබඳ පර්යේෂණ සහ ප්‍රවර්ධනය සඳහා මධ්‍යස්ථානය (CRPMT) පිහිටුවීම සඳහා රජයේ නියෝජිතායතනය සමඟ එකතු විය. මෑතකාලීන ජාත්‍යන්තර ආධාර ගලා ඒම ජෛව වෛද්‍ය විද්‍යාවේ කාර්යයට සහාය වී ඇත. බුරුන්ඩි හි සෞඛ්ය පද්ධති. බුරුන්ඩි හි දේශීය වෛද්‍ය විද්‍යාවෙන් ඈත් විය. 2015 වන විට, බුරුන්ඩි හි ළමුන් 10 න් 1 ක් වයස අවුරුදු 5 ට පෙර නියුමෝනියාව, පාචනය සහ මැලේරියාව වැනි වළක්වා ගත හැකි සහ ප්‍රතිකාර කළ හැකි රෝග වලින් මිය යයි. වර්තමාන ප්‍රචණ්ඩත්වය බුරුන්ඩි රටේ ඖෂධ සහ රෝහල් උපකරණ සඳහා ඇති ප්‍රවේශය සීමා කර ඇත.2015 වන විට බුරුන්ඩි හි ආයු අපේක්ෂාව වසර 60.1 කි. 2013 දී බුරුන්ඩි ඔවුන්ගේ දළ දේශීය නිෂ්පාදිතයෙන් 8% ක් සෞඛ්‍ය සේවා සඳහා වියදම් කර ඇත. බුරුන්ඩිහි සරු භාවය ළමුන් 6.1 කි. සෑම සජීවී උපත් 1000කටම රටේ මරණ අනුපාතිකය 61.9ක් වේ. ලෝක සෞඛ්‍ය සංවිධානයට අනුව රටේ සාමාන්‍ය ආයු අපේක්ෂාව අවුරුදු 58/62කි. බුරුන්ඩි හි සාමාන්‍ය රෝග අතර මැලේරියාව සහ ටයිපොයිඩ් උණ ඇතුළත් වේ.
සංස්කෘතිය
බුරුන්ඩි සංස්කෘතිය දේශීය සම්ප්‍රදාය සහ අසල්වැසි රටවල බලපෑම මත පදනම් වී ඇත, නමුත් සංස්කෘතික ප්‍රමුඛත්වය සිවිල් නොසන්සුන්තාවයට බාධාවක් වී ඇත, ගොවිතැන ප්‍රධාන කර්මාන්තය වන බැවින් සාමාන්‍ය බුරුන්ඩි ආහාර වේලක් බතල, බඩ ඉරිඟු, සහල් සහ කඩල වලින් සමන්විත වේ. මස් අනුභව කරනු ලැබේ. මසකට කිහිප වතාවක් පමණි.
ඉතා සමීපව දන්නා බුරුන්ඩි ජාතිකයන් කිහිප දෙනෙකු රැස්වීමක් සඳහා මුණගැසුණු විට ඔවුන් එකමුතුකම සංකේතවත් කිරීම සඳහා විශාල කන්ටේනරයක සිට එකට ඉම්පෙක්, බියර් පානය කරති.
කැපී පෙනෙන බුරුන්ඩියන් ජාතිකයින්ට පාපන්දු ක්‍රීඩක මොහොමඩ් චිටේ සහ ගායක ජීන්-පියරේ නිම්බෝනා ඇතුළත් වේ, ජනප්‍රියව කිඩුමු (කෙන්යාවේ නයිරෝබි හි පිහිටා ඇත).
අත්කම් බුරුන්ඩි හි වැදගත් කලා මාධ්‍යයක් වන අතර බොහෝ සංචාරකයින් සඳහා ආකර්ශනීය ත්‍යාග වේ.කුඩ විවීම දේශීය ශිල්පීන් සඳහා ජනප්‍රිය ශිල්පයකි. වෙස් මුහුණු, පලිහ, ප්‍රතිමා සහ මැටි භාණ්ඩ බුරුන්ඩි හි සාදනු ලැබේ. බෙර වාදනය සංස්කෘතික උරුමයේ වැදගත් කොටසකි.වසර 40 කට වැඩි කාලයක් තිස්සේ වාදනය කර ඇති ලෝක ප්‍රසිද්ධ බුරුන්ඩි රාජකීය බෙර වාදකයින් කාරියෙන්ඩා, අමාෂකෝ, ඉබිෂිකිසෝ සහ ඉකිරාන්‍යා බෙර භාවිතා කරමින් සාම්ප්‍රදායික බෙර වාදනය සඳහා ප්‍රසිද්ධියක් උසුලයි. ප්‍රසංගය, සැමරුම් සහ පවුලේ රැස්වීම් වලදී නිතර දක්නට ලැබේ. නිල උත්සව සහ චාරිත්‍ර වාරිත්‍රවලදී සිදු කරනු ලබන ඇබටිම්බෝ සහ වේගවත් අබන්‍යාගසිම්බෝ යනු සුප්‍රසිද්ධ බුරුන්ඩි නැටුම් වේ.සමහර සංගීත භාණ්ඩ වන්නේ නළාව, සිතර්, ඉකෙම්බේ, ඉන්දුනොන්ගෝ, උමුදුරි, ඉනංග සහ ඉනයාගර.
රටේ වාචික සම්ප්‍රදාය ශක්තිමත් වන අතර, කතන්දර කීමෙන්, කවියෙන් සහ ගීතයෙන් ඉතිහාසය සහ ජීවන පාඩම් ප්‍රකාශ කරයි.ඉමිගානි, ඉන්දිරිම්බෝ, ඇමසීනා සහ ඉවීවුගෝ බුරුන්ඩි හි සාහිත්‍ය ප්‍රභේද වේ.
පැසිපන්දු සහ ධාවන පථ සහ පිටිය කැපී පෙනෙන ක්‍රීඩා වේ. සටන් කලාවන් ද ජනප්‍රිය වේ.ප්‍රධාන ජූඩෝ සමාජ පහක් ඇත: ක්ලබ් ජූඩෝ ඩි එල් එන්ටෙන්ටේ ස්පෝටිව්, ඩවුන්ටවුන් හි සහ තවත් නගර හතරක් ඇත. රට පුරා විනෝදාස්වාදය, මන්කලා ක්‍රීඩා වැනි.
බොහෝ ක්‍රිස්තියානි නිවාඩු දින සමරනු ලබන අතර විශාලතම නත්තල් දිනය වේ. බුරුන්ඩියන් නිදහස් දිනය වාර්ෂිකව ජූලි 1 වන දින සමරනු ලැබේ. 2005 දී බුරුන්ඩි රජය විසින් ඉස්ලාමීය නිවාඩු දිනයක් වන ඊද් අල්-ෆිතර් රජයේ නිවාඩු දිනයක් ලෙස ප්‍රකාශයට පත් කරන ලදී.
ගුවන් විදුලිය
2021 ජූනි 30 වන විට, බුරුන්ඩි පහත ගුවන් විදුලි මධ්‍යස්ථාන ලියාපදිංචි කරයි (විදුලි සංදේශ අධිකාරිය, 2021):
රූපවාහිනිය
බුරුන්ඩි හි රූපවාහිනිය 1984 දී හඳුන්වා දෙන ලද අතර, 1992 දී ජාතික ප්‍රවේශයක් සහිතව ආවරණය කරන ලදී.
2021 දී ලියාපදිංචි වූ රූපවාහිනී මධ්‍යස්ථාන පහත දැක්වේ (විදුලි සංදේශ අධිකාරිය):
අන්තර්ජාල
බ්‍රෝඩ්බෑන්ඩ් අන්තර්ජාල ප්‍රවේශය පුළුල් කිරීමට සහ වියදම් කපා හැරීම සඳහා බුරුන්ඩි විසින් ෆයිබර් ඔප්ටික් කේබල් ජාලයක් සඳහා ඩොලර් මිලියන 25 ක ආයෝජන ව්‍යාපෘතියක් දියත් කර ඇත.
මුද්‍රිත මාධ්‍ය
පුවත්පත් ඇතුළත් වේ:
1993 දී විදේශයන්හි ආරම්භ කරන ලද ඉවාකු, 2008 දී සතිපතා ප්‍රකාශනයක් ලෙස බුරුන්ඩි හි ප්‍රකාශයට පත් කිරීම ආරම්භ කළේය. එය ඉතා ඉක්මනින් බුරුන්ඩි හි වැඩිපුරම සංසරණය වූ පුවත්පත බවට පත් වූ අතර 2016 වන විට එය පුද්ගලිකව සතු එකම පුවත්පත වේ.
අධ්‍යාපනය
බුරුන්ඩි හි බුරුන්ඩි විශ්ව විද්‍යාලයේ එක් පොදු විශ්ව විද්‍යාලයක් ඇත. බුජුඹුරා හි බුරුන්ඩි භූ විද්‍යා කෞතුකාගාරය සහ බුරුන්ඩි ජාතික කෞතුකාගාරය සහ ගිටෙගා හි බුරුන්ඩි ජීවිත කෞතුකාගාරය වැනි නගරවල කෞතුකාගාර තිබේ.
2010 දී කැනඩාවේ ක්විබෙක්හි වෙස්ට්වුඩ් උසස් පාසලේ සිසුන් විසින් අරමුදල් සපයන කුඩා ර්වෝගා ගම්මානයේ නව ප්‍රාථමික පාසලක් විවෘත කරන ලදී.
2018 වන විට, බුරුන්ඩි අධ්‍යාපනය සඳහා එහි දළ දේශීය නිෂ්පාදිතයෙන් 5.1% ට සමාන මුදලක් ආයෝජනය කර ඇත.
විද්‍යාව සහ තාක්ෂණය
විද්‍යාව, තාක්‍ෂණය, පර්යේෂණ සහ නවෝත්පාදන සඳහා බුරුන්ඩි හි උපායමාර්ගික සැලැස්ම (2013) පහත සඳහන් ක්ෂේත්‍ර ආවරණය කරයි: ආහාර තාක්‍ෂණය; වෛද්‍ය විද්‍යාව; බලශක්තිය, පතල් කැණීම සහ ප්‍රවාහනය; අභ්‍යවකාශ විද්‍යාව; ගණිත විද්‍යාව; සහ සමාජ හා මානව විද්‍යාව.
වෛද්‍ය විද්‍යාව පර්යේෂණවල ප්‍රධාන අවධානය ලෙස පවතී: වෛද්‍ය පර්යේෂකයන් 2018 දී රටේ විද්‍යාඥයින්ගෙන් 4%ක් වූ නමුත් 2011 සහ 2019 අතර විද්‍යාත්මක ප්‍රකාශනවලින් 41%කි.
විද්‍යාව, තාක්‍ෂණය, පර්යේෂණ සහ නවෝත්පාදන සඳහා වූ උපායමාර්ගික සැලැස්මේ (2013) අවධානය යොමු වී ඇත්තේ ආයතනික රාමුවක් සහ යටිතල පහසුකම් සංවර්ධනය කිරීම, වැඩි කලාපීය සහ ජාත්‍යන්තර සහයෝගීතාවයක් ඇති කිරීම සහ විද්‍යාව සමාජය තුළ ස්ථානගත කිරීම කෙරෙහි ය.2014 ඔක්තෝම්බර් මාසයේදී EAC ලේකම් කාර්යාලය විසින් ජාතික මහජන සෞඛ්‍ය ආයතනය විශිෂ්ටත්වයේ මධ්‍යස්ථානයකි, පෝෂණ විද්‍යාව, ආයතනයේ විශේෂීකරණය පිළිබඳ ප්‍රතිදානය පිළිබඳ දත්ත නොමැත, නමුත් 2011 සහ 2019 අතර බුරුන්ඩි විද්‍යාඥයන් HIV සහ නිවර්තන බෝවන රෝග පිළිබඳ ලිපි හතක් සහ තවත් 5ක් නිෂ්පාදනය කළහ. ක්ෂය රෝගය මත, තිරසාර සංවර්ධන ඉලක්ක සඳහා සියලු අවධානය යොමු කරන අංශ.
උපායමාර්ගික සැලැස්ම පර්යේෂකයන් පුහුණු කිරීම කෙරෙහි ද අවධානය යොමු කර ඇත.2011 සහ 2018 අතර පර්යේෂක ඝනත්වය (ප්‍රධාන ගණන අනුව) මිලියනයකට පර්යේෂකයන් 40 සිට 55 දක්වා වර්ධනය විය. 2012 වසරේ සිට දේශීය පර්යේෂණ ප්‍රයත්නය ද දළ දේශීය නිෂ්පාදිතයෙන් 0.11% සිට 0.21% දක්වා ඉහළ ගොස් ඇති බැවින් PPP$22,480 දක්වා.
බුරුන්ඩි 2011 සිට එහි විද්‍යාත්මක නිමැවුම තුන් ගුණයකින් වැඩි කර ඇතත් 2015 තිරසාර සංවර්ධන ඉලක්ක සම්මත කිරීමෙන් පසු වේගය වැඩි වී නැත. මිලියනයකට විද්‍යාත්මක ප්‍රකාශන හයක් ඇති බුරුන්ඩි මධ්‍යම සහ නැගෙනහිර අප්‍රිකාවේ අඩුම ප්‍රකාශන අනුපාතයන්ගෙන් එකකි. ප්‍රකාශනවලින් 97.5%ක් පමණ 2017 සහ 2019 අතර විදේශීය සම-කර්තෘත්වය සම්බන්ධ කර ගත් අතර උගන්ඩා ජාතිකයන් හොඳම හවුල්කරුවන් පස් දෙනා අතරට පැමිණ ඇත.
සටහන්
<references group="lower-alpha" responsive="1">
වී. කේ. රාමස්වාමි
විරින්චිර්පුරම් ක්‍රිෂ්ණමූර්ති රාමස්වාමි (උපත 1945 අප්‍රේල් 26) හිටපු ඉන්දීය ටෙස්ට් ක්‍රිකට් විනිසුරුවෙකි.
රාමස්වාමි මදුරාසියේ උපත ලැබූ අතර ඉන්දියානු දුම්රිය සේවයේ සේවය කළේය. ඔහු 1984, 1985, 1986, 1994, සහ 1997 දී රංජි කුසලානයේ අවසන් තරඟ සහ 1991, 1998 සහ 1999 දී දුලීප් කුසලානයේ අවසන් තරඟ ඇතුළුව, 1970 දශකයේ මුල් භාගයේ සිට ඉන්දියානු දේශීය පළමු පෙළ තරඟවල විනිසුරු ලෙස කටයුතු කළේය. උතුරු කලාපය සහ බටහිර කලාපය අතර 1991 දුලීප් කුසලාන අවසන් මහා තරගයේදී, පන්දු යවන්නා වන රෂීඩ් පටෙල් විසින් පිතිකරු රමන් වෙත බවුන්සර් සහ බීමර් මාලාවක් යැවීමෙන් පසුව තරගය අතහැර දැමීමට හේතු වූ දෙපාර්ශ්වය අතර ආතතිය සමනය කිරීමට අපොහොසත් වීම හේතුවෙන් ඔහු බිෂේන් බේඩිගේ විවේචනයට ලක් විය. විස්ඩන් මෙම සිදුවීම විස්තර කළේ "ඉන්දියානු ක්‍රිකට් ඉතිහාසයේ වඩාත්ම ලැජ්ජා සහගත මොහොත" ලෙසයි.
යොමු කිරීම්
ප්‍රවර්ගය:ජීවමාන ජනයා ප්‍රවර්ගය:1945 උපත්
ගලේ දේවාලය
෴ ගලේ දේවාලය ෴
ගම්පහ නිල්පනාගොඩ ගලේ දේවාලය වසර දහයක පමණ සිට දිනකට 5000 කට අධික ජනකායක් පැමිණෙන කපුවන් නැති දේවාලයක් ය. ගල් තලාවක් මත පිහිටා ඇති සූනියම් දෙවියන් උදෙසා කැපකරන ලද මෙම දේවාලයේ මාසයේ අවසන් සෙනසුරාදා පැවැත්වෙන විශේෂ පූජාවට ලක්ෂයක් පමණ බැතිමතුන් පැමිණෙති.
ඔඩ්ඩිස, ඔඩ්ඩි මස්සිනා, කඹලෑ මුත්තා වැනි නම් වලින් හඳුන්වන ගම්බාර ඔඩ්ඩි වඩිග සිද්ධ සූනියම් දෙවියන්ගේ උපත පිළිබඳ බොහෝ ජනප්‍රවාද පවතී. සුර අසුර යුද්ධයේදී සුරයන්ගේ ශක්තිය හීන වූ අවස්ථාවක ඊශ්වරයන් මහා කෙළ නම් නා රජුන් මහා මේරුව වටා ගමන් කරමින් එක්රැස් කළ සර්ප විෂෙන් ගුලියක් තනා එම ගුලිය ගිල පිටකළ විෂ දුමෙන් සූනියම් දේවතාවා ලොව පහළ වූ බව කෝල්මුර කවි වල පැවසේ.
අවට රුදුරු මහ ගිනිකඳ මැවුනි
වමට හැරිය නයි විෂ දුම් ජාලයෙනි
ලොවට සූනියම් දෙවිඳුන් ඉපදුනි
ගුප්ත ශාස්ත්‍රයට අධිපති වන සූනියම් දෙවියන් ඔඩ්ඩි මස්සිනා යනුවෙන් හඳුන්වන්නේ අවශ්‍ය තැනකට ඉක්මනින් ම පැමිණෙන නිසා බව යකදුරන් පවසයි. පුර පක්ෂයේ දිනවල සූනියම් දෙවියන්ගේ බලය වැඩි අතර අව පස දිනවල සූනියම් යක්ෂයාගේ බලය වැඩි බව පැවසෙන අතර මෙලෙස අර්ධ දෙවියන් ලෙස හඳුන්වන්නේ මිනිස් හෝ යක්ෂ ආත්මයක් ලබා සිට තවත් බලගතු දෙවි කෙනෙක් වෙතින් දේවත්වය ලැබූ ආත්මයන් ය.
සව්නියම් යන වදනින් සූනියම් යන නම ලබා සුදු වර්ණය ප්‍රිය කරන සූනියම් දෙවියන් පිච්ච මල් හා මීපැණි මිශ්‍ර විලඳ පුද ලැබීමට කැමති අතර ගරුඬ, කාල, නාග, අසුර, දෙවල, රාජ, වඩිග ලෙස අවතාර හතකින් පෙනී සිටින බවද සඳහන් ය. ලය පැලී මිය ගිය, සිදුහත් කුමරුගේ කන්ථක අසු සූනියම් දෙවියන් ඇසුරේ දේව ආත්මයක් ලබා පුද සත්කාර ලබන බවද පැරණි දේව කතා වල කියැවේ. සූනියම් දෙවියන්ගේ වාහනය ද සුදු අශ්වයෙකි.
අශ්වයන් කෙරෙහි සූනියම් දෙවියන්ගේ ඇල්ම බැල්ම ඇති බව විශ්වාස කරන බැතිමතුන් ඉබේ ගැළවී වැටුණු අශ්ව ලාඩම් පිරිසිදු කර, ජීවම් කර තම නිවෙස් වල හා ව්‍යාපාර ස්ථානයන් හී එල්ලයි. එමඟින් සූනියම් දෙවියන්ගේ ආරක්ෂාව එම ස්ථාන වෙත ලැබෙන බව එක් මතයකි.
සූනියම් දෙවියන් මුන්නේශ්වරමේ සිට තම්මැන්නාව දක්වා ගම් දනව් හී රාත්‍රි කාලයේ සැරිසරන බවත් ඒ ආශ්‍රිත රසවත් ජනප්‍රවාද බොහෝමයකුත් සත්කෝරලයේ ගැමියන් අතර පවතී. ඔබ කවර හෝ පුණ්‍ය කර්මයක් සිදු කරන අවස්ථාවක මතු බුදු බව පතන ගම්බාර සූනියම් දෙවියන් උදෙසා ද පිං අනුමෝදන් කර පිහිට ලබා ගත හැකි අතර පස් පවින් වැළකුණ පුද්ගලයන් කෙරෙහි පමණක් දේව බැල්ම පවතින්නේ ය.
නිල්පනාගොඩ ගලේ දේවාලය අවට ජනශ්‍රැති හා මානව විද්‍යාත්මක කරුණු අධ්‍යනයේ දී 1969 දී දයානන්ද ගුණවර්ධන ශූරීන් විසින් රචිත සකල කලා වල්ලභ ; උඩුගම්පොළ රජතුමා යන කෘතිය වැදගත් වේ.
දළ දේශීය නිෂ්පාදිතය
thumb|370x370පික්|ලෝක ආර්ථික සිතියම (නාමික දළ දේශීය නිෂ්පාදිතය).
තිරප්පනේ ප්‍රාදේශීය ලේකම් කොට්ඨාසය
තිරප්පනේ ප්‍රාදේශීය ලේකම් කොට්ඨාසය යනු, ශ්‍රී ලංකාවේ,  උතුරු මැද පළාතේ,   අනුරාධපුර දිස්ත්‍රික්කයේ, පිහිටි ප්‍රාදේශීය ලේකම් කොට්ඨාසයකි.
ප්‍රාදේශීය ලේකම්වරුන්
රේණුකා
මූලාශ්‍ර
ප්‍රවර්ගය:ශ්‍රී ලංකාවේ ප්‍රාදේශීය ලේකම් කොට්ඨාස ප්‍රවර්ගය:අනුරාධපුර දිස්ත්‍රික්කය
ගයාහි කිරුළ
ගයාහි කිරුළු යනුවෙන් අදහස් වන්නේ ගයා රාජ්‍ය සන්ධානයේ ප්‍රභූ ජනයා විසින් පළඳින්නට ඇතැයි විශ්වාස කළ හැකි, කැනීම්වලින් හමුවූ ශීර්ෂාභරණ දෙකකි‍. මෙම කිරුළුවල ද කොරියාවේ කිරුළුවල සාමාන්‍ය සම්ප්‍රදායික ආභාසය දැකගත හැක. මෙහි උෂ්ණීෂයක් භාවිත කිරීම බෙක්ජේ කිරුළුවල ආභාසයට නිදසුනක් වන අතර, උඩු අතට ශීර්ෂ පටි භාවිතා කිරීම සිල්ලාවේ කිරුළුවල දැකගත හැකි ලක්ෂණයකි. කෙසේනමුත්, ගයා කිරුළු පැහැදිළිවම සිල්ලා සහ බෙ‍ක්ජේ කිරුළුවලින් වෙනස් වන අතර, එමගින් පැහැදිළි වන්නේ ගයා ජනයාට ඔවුන්ට ආවේණික ස්වාධීන සංස්කෘතියක් පැවති බවයි.
ජාතික වස්තුව අං. 138
ග්‍යුම්ග්වන් මිත් බුසොක් ග්‍යුම්ගු යන්න භාවිතා වන්නේ රත්රන් කිරුළක් හා එහි අතිරේක ආභරණ, මුදු සහ කර්ණාභරණ ඇතුළත් කෞතුක භාණ්ඩ එකතුවකි. මෙම කිරුළ වර්තමානයේ හොආම් කලා කෞතුකාගාරයේ ප්‍රදර්ශනයට තබා ඇත. මෙම කෞතුක භාණ්ඩය සහ එහි අතිරේක උපාංග 1971 දෙසැම්බර් 21 දින කොරියාවේ ජාතික වස්තුවක් ලෙස ප්‍රකාශයට පත්කෙරිණි. මෙම කිරුළ ක්‍රි.ව. පස්වන හෝ හයවන සියවසට අයත් යැයි විශ්වාස කෙරෙන අතර, එහි උස සෙන්ටිමීටර 11.5ක්, පළල සෙන්ටිමීටර 3.6කි. කිරුළේ විෂ්කම්භය සෙන්ටිමීටර 20.7කි.
කිරුළ වෙනස් කොටස් තුනකින් සෑදී ඇත. ශීර්ෂ පටිය නිර්මාණය කොට ඇත්තේ රත්රන්වලිනි. එය පටියට අල්ලන ලද කුඩා රන් කැඩපත්වලින් විසිතුරු කොට ඇත. කිරුළෙහි පටියෙහි වජ්‍ර මෝස්තරයක ස්වරූපයෙන් කැටයම් කොට ඇති ඉහළට සහ පහළ දිවෙන තිත් රාශියකි. මීට අමතරව පටියට ජේඩ් ගොගොක් පබළු ද සම්බන්ධ කොට ඇත. කෙසේනමුත්, මෙම පබළු ශීර්ෂ පටියෙහි සම්බන්ධ කොට තිබුණේ ද යන්න තවමත් මතභේදයට තුඩු දී ඇත. එයට හේතුව කැනීම් කටයුතුවල දී එය කිරුළ සමග එකට තිබී හමු නොවීමයි.
කිරුළේ අමතර උපාංග එකිනෙකට සමදුරින් වෘත්තාකාර ශීර්ෂ පටිය මත තැන්පත් කොට ඇත. මෙම අංග ප්‍රංශයේ රාජ්‍ය සංකේතයට තරමක් සමාන ස්වරූපයක් ගත්ත ද, එය බොහෝ අවස්ථාවල විස්තර කෙරෙන්නේ තෘණ හැඩැති හෝ ලතාමය හැඩැති මෝස්තරයක් ලෙසිනි. මේ සෑම අංගයක්ම සමාන අතර, ඒවායේ යටි අතට දිවෙන නෙරුම් කට්ටල තුනක් ඇත. මේවායේ මුදුනේ මැණිකක හැඩැති වස්තුවක් දැකගත හැක. මෙම විසිතුරු අංග බෙක්ජේහි කිරුළට සමානත්වයක් දක්වන අතර, එහි ද ලියවැල් ආකාරයේ මෝස්තරයක් දැකගත හැක. නමුත් සිල්ලා කිරුළුවල ඇත්තේ ශෛලිගත මෝස්තර රටාවකි.
අවසානයේ, ලතාමය හැඩැති ආභරණ සතරක් ඇති අතර, ඒවා උෂ්ණීෂයන් මෙන් භාවිතා වී ඇත. ජේඩ් ගොගොක් පබළු රන් ආභරණවලට මෙන්ම කුඩා රන් ඵලකවලට ද සම්බන්ධ කොට ඇත. මෙම ආභරණ සිල්ලා ‍ආභාසය ලද බව විශ්වාස කෙරෙන අතර, කිරුළේ ශීර්ෂ පටියේ මෙන්ම මෙහි ද වජ්‍රයක මෝස්තරයෙන් යුත් තිත් රටා දැකගත හැක.
විකිඩේටා
'විකිදත්ත, යනු විකිමීඩියා පදනම මගින් පවත්වාගෙන යනු ලබන knowledge base එකකි.
879
වසර  (රෝමානු සංඛ්‍යා) යනු ජූලියානු දින දසුන ප්‍රකාර,    දිනයකින් ඇරඹෙන  අවුරුද්දක් (බැඳිය විසින් මුළු දින දසුන දක්වනු ඇත) විය.
වැලිගල්
වැලිගල් යනු ප්‍රධාන වශයෙන් වැලි ප්‍රමාණයේ (sand-sized) (0.0625-2 mm) සිලිකේට් කණිකා (silicate grains) වලින් සමන්විත ක්ලැස්ටික් අවසාදිත පාෂාණයකි. අවසාදිත පාෂාණ වලින් 20%-25% අතර ප්‍රමාණයක් වැලිගල් වේ.
වැලිගල් ශක්තිමත් පාෂාණ වර්ගයකි. විවිධ වර්ණයෙන් යුතු වැලිගල් ඇති අතර දුඹුරු වර්ණයෙන් යුතු වැලිගල් සුලභ වේ. කහ, අළු, හා රතු පාට රැගත් වැලිගල් ද ඇත.
භාහිර සබැඳි
*
කොඩිකාරගොඩ සුනීත හිමි
මේ රටට ඕන රොබෝවරු නෙමෙයි... ගුණධර්ම වලින් පොහොසත් දරු පිරිසක්‌.
==========================
පූජ්‍ය කොඩිකාරගොඩ සුනීත හිමි---
===========================
--- ඉරිදා දිවයින පුවත්පත-
අප රටේ සිංහල ගීත කලාව පෝෂණය කිරීමෙහිලා අතීත සඟ පරපුරෙන් ලැබුණු දායකත්වය ඉමහත්ය.තොටගමුවේ ශ්‍රී රාහුල, ටිබෙට්‌ ජාතික එස්‌. මහින්ද යන හිමිවරුන් අතින් ලියෑවුණු කාව්‍ය සංදේශ, කවි, ගී සංකල්පනා ඒ බව මොනවට පැහැදිලි කරයි. පරපුරෙන් පරපුරට පැවත එමින් කලාකෙත අස්‌වද්දන අතරතුර ජාත්‍යන්තර ගුවන්විදුලි සේවයක නිවේදක කටයුතු කරන ලොව ප්‍රථම නිවේදක භික්‍ෂූන් වහන්සේ වීමේ භාග්‍යලත් කොඩිකාරගොඩ සුනීත හිමියන් සමග කතාබහක නියෑළෙන්න අපට හැකිවුණා.
================
මම ඉපදුණේ 1982 වර්ෂයේ ජනවාරි 02දින මාතර දිස්ත්‍රික්කයේ දෙණියාය ආසනේ මොරවක කොඩිකාරගොඩ කියන කුඩා ගමේ. අම්මා තේ දළු නෙලන්නියක් ලෙස කටයුතු කලා. තාත්තා පෙදරේරුවෙකු විදියට තමයි වැඩ කලේ. මගේ මුල්ම පාසල උනේ මාර/රඹුකන කොඩිකාරගොඩ කිණිටු විදුහල. මට අවුරුදු 12 දී ඒ කියන්නේ 1994 දී මම පැවිදි වුනා. පැවිදි වීමෙන් පසු මතුගම හොරවල ශ්‍රී සිද්ධාර්ථ පිරිවෙනෙන් හා පාදුක්ක උඩුමුල්ල ශ්‍රි විමලජෝති පිරිවෙනෙන් මුලික දහම් අධ්‍යාපනය ලැබුවා. උසස් අධ්‍යාපනය සදහා ගංගොඩවිල සුභද්‍රාරාම විද්‍යායතන පිරිවෙණට මා ඇතුලත් වුනා. පසුව ශ්‍රිලංකා බෞද්ධ හා පාලි විශ්ව විද්‍යලයෙන් ප්‍රථම උපාධිය ලබා ගත්තා.
=================
===================
2010 වර්ෂයේ පැවති ජාතික නිදහස් දින උළෙලේ තේමා ගීතය, දැයට කිරුළ තේමා ගිතය,පාදුක්ක ප්‍රාදේශීය ලේකම් කාර්යාලයේ තේමා ගීතය, පාදුක්ක වාර්ෂික ප්‍රාදේශීය කලා උලෙලේ තේමා ගීතය හා උඩගම කණිටු විදුහලේ පාසල් ගීතය මගේ අතින් ලියවුණු ඒවා.
දෙරණ ලිටිල් ස්ටාර් තරඟයෙන් ජය ලැබූ හිමාෂ මනුප්‍රිය දිසානායක, ඔෂානි සංදීපා, පසිඳු සචින්ත අාදී ළමා ගායක ගායිකාවන්ට කුළුඳුල් ළමා ගීතය ලියල දුන්නෙත් මම.
ඔබ වහන්සේ මාධ්‍ය ක්‍ෂේත්‍රයට එක්‌ වෙන්නේ කෙහොමද?
2001 වර්ෂයේ උසස්‌ පෙළ හදාරද්දී නුගේගොඩ සුභද්‍රරාම විද්‍යායතනය තුළ මාධ්‍ය ඒකකයක්‌ පිහිටුවලා මා එහි නිවේදක ලෙස කටයුතු කළා. උසස්‌ පෙළින් පසු ජනමාධ්‍ය ඩිප්ලෝමාව හැදැරුවා. 2004 වර්ෂයේදී මම ගුවන්විදුලි සංස්‌ථාවේ කටහඬ පරීක්‍ෂණයකටත් සහභාගි වුණා.
එයින් ඔබ වහන්සේ සමත් වුණාද?
==============
ඔව්. එහි සිටි විනිසුරු මඬුල්ල කිව්වා කටහඬ නම් හොඳයි නිවේදකයෙක්‌ විදියට වැඩකරන්න පුළුවන් ඒත් සිවුර නිසා අවස්ථාව දෙන්න බෑ කියල කිව්ව.මේ අංශයට යොමුවෙද්දී මගේ ලොකු හාමුදුරුවොත් ඇහුව මේ දේවල් කරන්නෙ සිවුරු අරින්නද කියලා. ඒ අවස්‌ථාවේ මම නැහැ කිව්වත් උන්වහන්සේ ඒවා පිළිගත්තේ නෑ.
එවැනි බලාපොරොත්තුවක්‌ ඇතිවුණාද?
කොහෙත්ම නෑ. මට ඕන වුණේ මහණකමත් රැකගෙන නිවේදකයකු වෙන්න.
===============
මේ කටයුතු වැඩිදියුණු කරගත්තේ කෙසේද?
පන්සල්වල තිබුණ විවිධ ආගමික උත්සව මෙහෙයවීමට මට අවස්‌ථාව ලැබුණා. විවේකයක්‌ ලැබුණු වෙලාවට කවි නිසඳැස්‌ ගීත රචනාවටත් පුවත්පත්වලට ලිපි ලිවීමටත් මා යොමුවුණා. ගුවන් විදුලියේ හඳමාමා වැඩසටහනට දිගටම සම්බන්ධ වුණා. ඒ කටයුතුවලදී ලැම්බට්‌ පෙම්මාවඩු, ජූඩ් අයිවන් මහත්වරු සුමනා ජයතිලක මහත්මියත් මට විශාල සහයෝගයක්‌ ලබාදුන්නා.
පූර්ණ වශයෙන් නිවේදන කටයුතුවල නියෑළුණේ මොන කාලෙදිද?
උපාධිය කරල අවසන් වුණාට පස්‌සේ මම ගුවන් විදුලි නාලිකා කිහිපයකටම අයදුම්පත් යොමුකළා. එහිදී රංගිරි දඹුලු ගුවන් විදුලියෙන් මාව තෝරා ගත්තා. සුළු කාලයක්‌ එහි සේවය කළත් පාදුක්‌කේ සිට දඹුල්ලට නිතර යන්න එන්න අපහසු නිසා එයින් ඉවත් වුණා. එතැනින් පසසේ මට බෞද්ධයා ගුවන් විදුලියේ වැඩකරන්න අවස්‌ථාව හිමිවුණා.
මා එහි වසර එකහමාරක පමණ කාලයක්‌ සේවය කළා. ඒ අතරතුර මම 2010 වසරේදී රාජ්‍ය සේවයට එක්‌ව බෞද්ධ කටයුතු දෙපාර්තමේන්තුවේ මාධ්‍ය ඒකකයට සම්බන්ධව කටයුතු කළා. අද වන විට මම ගුරු වෘත්තියේ නියෑළෙනවා.
ගුරුවරයකු ලෙස ඔබ වහන්සේගේ අද දවසේ කලාවට කරන සේවය සඳහන් කළොත්..
==================
ඔබ වහන්සේගේ වෙනත් කලා කටයුතු ගැන සඳහන් කළොත්..
2009 වසරේදී "අත්තම්මා" නමින් ළමා වේදිකා නාට්‍යයක්‌ රචනා කොට වේදිකා ගත කළා. "සිරි රජ සිරි" චිත්‍රපටයට රංගනයෙන් මෙන්ම හඬ කැවීමෙන් දායක වුණා. බෞද්ධයා නාලිකාවේ විකාශය වූ අභය දානය ඒකාංගික ටෙලි නාට්‍යයේ තේමා ගීතය රචනා කිරීම සහ රංගනයෙන් දායක වීමට අවස්‌ථාව ලැබීම මේ අතර විශේෂයි.
අවසාන වශයෙන් ඔබ වහන්සේ ලොව ප්‍රථම නිවේදක භික්‍ෂුව වූ ආකාරය අපට පැහැදිලි කරන්න.
මම විවිධ ගුවන් විදුලි නාලිකාවල සම්පත් දායකයකු ලෙස සමබන්ධ වෙමින් වැඩසටහන් ඉදිරිපත් කළ හිමිනමක්‌. ඒ අනුව චීන ජාත්‍යන්තර ගුවන් විදුලියේ සිංහල සේවයේ පොහෝ දින ආගමික වැඩසටහන් මෙහෙයවන්නා ලෙස කටයුතු කිරීමේ අවස්‌ථාව හිමි වීමත් සමග ප්‍රථම නිවේදක භික්‍ෂුව වීමේ අවස්‌ථාව මාහට හිමිවුණා.මේ අවස්ථාව උදා කර දුන් ප්‍රවීණ මාධ්‍යවේදී සීලරතන සෙනරත් ගුරු පියාණන් සහ මාධ්‍යවේදී කසුන් සමරවීර මල්ලිවත් සිහිපත් කරන්න ඕන.
ඔබ වහන්සේ කලාවෙන් හම්බ කරනවද?
ඔබ වහන්සේට මේ ගමන එන්න උදව් කරපු සිහි කරනවනම්..
කුඩා කාලයේ ඉඳලම මාධ්‍ය ජීවිතයට පන්නරයක් වූ සුමනා ජයතිලක නැන්දා සහ අස්ත්‍රික චන්ද්‍රසෝම අයියා (ගුවන් විදුලි සංස්ථාව) ඉන්දුමතී කොඩිතුවක්කු අක්කා (ලක් හඬ) සහ එඩ්වින් ආරියදාස ගුරුතුමා රඹුකන සිද්ධාර්ථ හාමුදුරුවෝ සහ අපවත් වී වදාල විලගම ජිනරතන ලොකු හාමුදුරුවන්වත්,කිරිඇල්ලේ දේවානන්ද ගුරු හාමුදුරුවන්වත්, බණ්ඩාරකුඔුක්වැවේ ශාන්තිදේව ලොකු හාමුදුරුවන්වත් ආදරයෙන් සිහිපත් කරනවා.
විශේෂයෙන්ම ගුවන් විදුලියේ හඳමාමා වැඩසටහනෙන් ලබපු පන්නරය නිසා තමයි මාත් අද මෙතන ඉන්නේ. ඒ වගේම පුංචි කාලේ ඉදලම මා මේ තත්වයට එනතුරුම මා පිටු පසින් මට ශක්තියක් වු පිරිස බොහෝයි. එකවසරේ සිට මේ දක්වා ගුරු හරුකම් දීපු පැවිදි සහ ගිහි ගුරු දෙමාපියන් ආදරයෙන් පිහිපත්කළයුතුයි.මා කරන හැම දෙයක්ම ඒ හැමෝගෙම උත්සාහයක ප්‍රතිඵල.
සටහන-ධම්මික හේවාවසම්
මහා ලන්ඩන්
ලන්ඩන් එංගලන්තයේ ප්‍රදේශයකි.
මානව භ්‍රෑණය
thumb|right|250px|"උල්ඛයෙහි බහා ලන, ලද අට සති පමණ වියැති භ්‍රෑණයක්", [[ග්‍රේස් ඇනටමි වෙතින්.  වැදෑමහ කොටසක්, මෙම රූපයෙහි පහළින්ම පෙනෙන්නට ඇති අතර, උල්ඛය භ්‍රෑණය ඉක්මවමින් ඉහළින් පවතියි. ]]
භ්‍රෑණයක් යනු වර්ධනය වෙමින් පවතින, කළලමය අවස්ථාවට පසුව හා උපතට පෙර පවතින, ක්ෂීරපායියෙකු හෝ වෙනත් ජලාබුජ පෘෂ්ඨවංශිකයෙකු වේ.
මානවයයන්ගේ, ප්‍රාග්-ප්‍රසව වර්ධනයෙහි අවසන් අදියරයන් වන භ්‍රෑණ අවස්ථාව,  සංසේචනයට සති අටකට පමණ පසුව, ප්‍රධාන ව්‍යුහයන් හා  ඉන්ද්‍රියය පද්ධතියන් නිර්මාණය වීමෙන් අනතුරුව ඇර‍ඹී, උපත දක්වා පවතියි.
වර්ධනය
thumb|right|[[ලෙනාඩෝ ඩා වින්සිගේ "ගර්භයක පිහිටි භ්‍රෑණයක් දිස්වන අයුරු" නමැති, එකතුවෙන් චිත්‍රයක්.]]භ්‍රෑණ අවස්ථාව ඇරඹෙනුයේ සංසේචනයෙන් සති අටකට පමණ පසුවය. පාරිසරික නිරාවරණයන් නිසා හානියට පත් වන තරම් වූ කළලය තරමට භ්‍රෑණය සංවේදී නොවූවද, විෂ නිරාවරණයන් නිසාවෙන් බොහෝවිට භෞතවේදීය අසාමාන්‍යතා හෝ සුළු සහජ විරූපතාවයන් හේතූභූත විය හැක. ගර්භපාතය, තෙවන පාර්ශවයක් විසින් සිදුකෙරුණු ගැබ් නැසීම, හෝ ප්‍රේරිත ගබ්සාව ඇතුළු විවිධ සාධක හේතුවෙන් භ්‍රෑණයක වැඩීම අවසන් විය හැක. භ්‍රෑණ අවස්ථාව පුරාවටම, භ්‍රෑණය  වැදෑමහට සම්බන්ධව පවතින්නේ පෙකණි වැල මගින් වන අතර, ඔක්සිජනිකෘත, පෝෂක-සරු රුධිරය වැදෑමහ වෙතින් භ්‍රෑණය වෙත සැපයුම හා, අනෙක් අතට ඔක්සිජනීහෘත, පෝෂක-හායිත රුධිරය වැදෑමහ වෙතට රැගෙන යෑමද එය මගින් සිදු වේ. භ්‍රෑණය වටවී ඇත්තේ උල්ඛ තරලය මගින් වන අතර, එය (අනෙකුත් කර්තව්‍යයන්ට අමතරව) විසින් මවගේ උදරය වෙතට එල්ල වන පහරවල් ලුහු කිරීම, භ්‍රෑණය නිදහස් ලෙස චලනය වීමට ඉඩ හැරීම, මාංශපේෂීමය/ඇටසැකිලිමය වර්ධනයට අනුබල දීම, සහ භ්‍රෑණය තාප හානි‍ය සිදුවීමෙන් වැලැක්වීම සිදුකරයි.
ආශ්‍රිත
ප්‍රවර්ගය:ජීව විද්‍යාව
ලංකාරාම ස්තූපය
උත්තරීතර සෙනෙහසේ සදානුස්මරණීය
෴ මණිසෝමාරාමය ෴
සොලී ආක්‍රමණිකයන් හා යුධ වැදී පරාජය වූ වළගම්බා රජු පලා යමින් සිටි රථය පසුපස සොලීන් පන්නා එන විටත් රථයට වේගයෙන් යාමට ඉඩදීම සඳහා රථයේ බර හෑල්ලු කළ යුතු යැයි සිතූ වළගම්බා රජුගේ අග මෙහෙසිය වූ සෝමා දේවිය රථයෙන් පැන රථයට වේගයෙන් යාමට සළස්වා වළගම්බා රජුගේ ජීවිතය බේරී ය. එම ලාංකීය වීර කතගේ පරිත්‍යාගය නොවන්නට අප මාතෘ භූමිය ආරක්ෂා කරන්නට ශ්‍රෙෂ්ඨ රජෙකු ඉතිරි වන්නේ නැත. සෝමා දේවියගේ ආත්ම පරිත්‍යාගයේ උත්තරීතර සෙනෙහසට ගෞරවයක් වශයෙන් වළගම්බා රජු ( ක්‍රිස්තු පූර්ව 89 - 76 ) සෑදූ සිහිවටනය මණිසෝමාරාමය නොහොත් ලංකාරාමය යි.
අඩි 10 ක් පමණ උස් පීඨිකාවක් මත ඉදිකර ඇති දාගැබ අඩි 44.2 ක පමණ පාදමකින් යුතු ඝණ්ඨාකාර ස්තූපය කි. සර්වඥ ධාතු සමග සෝමා දේවියට අයත්ව තිබූ විශාල මාණික්‍යයක් ද නිධන් කර තැනූ බැවින් මණිසෝමාරාමය යන නමින් හැඳින්වූ බව මහාවංසය හා බෝධිවංස ගැටපදයේ සඳහන් වේ. ස්තූප මළුවේ විෂ්කම්භය අඩි 132.2 ක් වන අතර කණිෂ්ඨ තිස්ස රජු චෛත්‍ය උදෙසා වටදාගෙයක් ඉදිකර ඇත. අභයගිරියේ භික්ෂුණී ආරාමය වූ ලංකාරාමය ආරාම සංකීර්ණයක්ව පැවතී ඇති බවත් ගෝඨාභය රජු පොහොය ගෙයක් ඉදිකර ප්‍රතිසංස්කරණය කළ බවත් අතීත සාක්ෂි දක්වයි.
එස්. පරණවිතානයන්ගේ ලංකාවේ ස්තූපය හා ටී. ජී. කුලතුංගයන්ගේ අනුරාධපුර අටමස්ථාන යන කෘති ලංකාරාමය පිළිබඳ අධ්‍යනයේ දී වැදගත් වේ. පසු කාලීන ප්‍රතිසංස්කරණ වලදී මූලික හැඩය අවලක්ෂණ ආකාරයෙන් ලංකාරාම දාගැබ අඩි 38 ක විෂ්කම්භයකින් නිමවා ඇති අතර ශේෂ වී ඇති වටදාගෙය දරා සිටි ශෛලමය කුළුණු 34 ලංකාවට ආවේණික විශේෂ නිර්මාණ කලාවක් විදහා දක්වයි.
කපිල් දේව්
කපිල් දේව් රම්ලාල් නිඛන්ජ් (උපත 1959 ජනවාරි 6) හිටපු ඉන්දීය ක්‍රිකට් ක්‍රීඩකයෙකි. ඔහු වේග හා මදවේග පන්දු යවන්නෙකු හා දැඩි ලෙස පහර දුන් මැද පෙළ පිතිකරුවෙකු විය. ශ්‍රේෂ්ඨතම තුන් ඉරියව් ක්‍රීඩකයෙකු ලෙස සලකනු ලබන ඔහු, මෙතෙක් සිටි ශ්‍රේෂ්ඨතම නායකයකු ලෙසද සැලකේ. ඔහු 1983 දී තුන්වන ලෝක ක්‍රිකට් ශූරතාව දිනා ගැනීමට ඉන්දියාවට (පලමු වරට) නායකත්වය දුන්නේය. ඔහු 2002 දී සියවසේ ඉන්දීය ක්‍රිකට් ක්‍රීඩකයා ලෙස විස්ඩන් විසින් නම් කරන ලදී.
ඇත්දළ වෙළදාම
අප්‍රිකාවේ සහ ආසියාවේ මිනිසුන් විසින් වසර සිය ගණනක් පුරා ඇත් දළ වෙළෙඳාම සිදුකර ඇති අතර එහි ප්‍රතිඵලයක් ලෙස සීමාවක් හා තහනම් කිරීම් පැනවිණි. මුල් අවධියේ ඇත් දළ පියානෝ යතුරු හා වෙනත් අලංකාර භාණ්ඩ සෑදීම සඳහා භාවිතා කරන ලද්දේ එම දළ වල ඇති සුදු පැහැය හේතුවෙනි. නමුත් පසු කාලීනව ප්ලාස්ටික් වැනි ආදේශක හේතුවෙන් 1980 දී පමණ ඇත් දළ භාවිතය අත් හරින ලදි.
කපිල් දේව්
1983 ක්‍රිකට් ලෝක කුසලානය දිනාගත් ඉන්දීය ක්‍රිකට් කණ්ඩායමේ නායකයා වූ දේව් ක්‍රිකට් ලෝක කුසලානයක් දිනාගත් පළමු ඉන්දියානු නායකයා බවට පත්විය. ඔහු 1999 සැප්තැම්බර් සිට 2000 සැප්තැම්බර් දක්වා කාලය තුළ ඉන්දීය ජාතික කණ්ඩායමේ පුහුණුකරු විය ඔහු 1994 දී විශ්‍රාම ගත්තේ ටෙස්ට් ක්‍රිකට් පිටියේදී වැඩිම කඩුලු සංඛ්‍යාවක් ලබාගත් ලෝක වාර්තාව 2000 දී කෝට්නි වොල්ෂ් විසින් බිඳ දමන තෙක් තබා ගනිමිනි. එවකට ඔහු ටෙස්ට් හා එක්දින තරග දෙකෙහිම වැඩිම කඩුලු ලබා ගත් ක්‍රීඩකයා විය. ඔහු එක්දින කඩුලු 200 ක් ලබාගත් පළමු ක්‍රීඩකයා වේ. ඔහු ක්‍රිකට් ඉතිහාසයේ ටෙස්ට් තරග වලදී කඩුලු 400 කට වඩා වැඩි (434 කඩුලු) හා ලකුණු 5000 කට වඩා වැඩියෙන් ලබා ගෙන ඇති එකම ක්‍රීඩකයා වේ ඔහු ඉතිහාසයේ හොදා තුන් ඉරියව් ක්‍රීඩකයා කරමින් 2010 මාර්තු 11 වන දින දේව්ව අයිසීසී විශිෂ්ඨයන්ගේ ලැයිස්තුවට ඇතුළත් කරන ලදී.
ඇත්දළ වෙළදාම
අලි ඇත්දළ
alt=Illustration of European traders in coats, hats and wigs negotiating with African traders, with ships anchored in the background|thumb| 90 ානාවේ අයිවරි වෙළඳාම, 1690 අලි ඇත් දත් සියවස් ගණනාවක් පුරා අප්‍රිකාවෙන් සහ ආසියාවෙන් ආනයනය කර ඇති අතර එහි අතීතය ක්‍රි.පූ.14 වන සියවස දක්වා දිව යයි. යටත්විජිතකරණ කාලය පුරාම ඇත් දළ අප්‍රිකාවෙන් ඉවත් කරන ලදි. බොහෝ වශයෙන් වහලුන් යොදවා මෙම දළ රැගෙන යාම සිදු කරනු ලැබූ අතර මෙම දළ පියානෝ යතුරු, බිලියඩ් බෝල සහ විදේශීය ධනය ප්‍රකාශ කිරීම සදහා භාවිතා කරන ලදි.
කපිල් දේව්
ළමා අවධිය
තේක්ක වෙළෙන්දෙකු වූ ඔහුගේ පියා රාම් ලාල් නිඛන්ජ් සහ ඔහුගේ මව රාජ්කුමාරිට දාව 1959 ජනවාරි 6 වන දින චන්දිගාර්හි උපත ලැබීය. ඉන්දියාව බෙදීමෙන් පසුව ඔහුගේ පවුල ෆසීල්කා වෙත පදිංචියට ගියේ අවසානයේ චන්දිගාර් වෙත යාමට පෙරය. දේව් ඩීඒවී පාසලේ ශිෂ්‍යයෙකි.
ඇත්දළ වෙළදාම
අලි ඇත්දළ
19 වන සියවසේ දකුණු අප්‍රිකාවේ බොහෝ ප්‍රදේශවල සහ 20 වන සියවස අග වන විට බටහිර අප්‍රිකාවේ බොහෝ ප්‍රදේශවල ඇත් දළ වෙළඳාමේ උච්චතම අවස්ථාවේ දී, 20 වන සියවසට පෙර අප්‍රිකාවේ යටත් විජිත සමයේ දී ඇත් දළ ටොන් 800 ත් 1,000 ත් අතර ප්‍රමාණයක් යුරෝපයට පමණක් යවන ලදී.
කපිල් දේව්
හර්යානා
1975 නොවැම්බරයේදී පන්ජාබයට එරෙහිව කඩුලු 6 ක් දවා ගනිමින් දේවා, හර්යානා වෙනුවෙන් කැපී පෙනෙන ආරම්භයක් ලබා දුන් අතර පන්ජාබ් පිල ලකුණු 63 කට සීමා කරමින් හර්යානා ජයග්‍රහණය කරා ගෙන ගියේය. ඔහු තරඟ 30 කදී කඩුලු 121 ක් ලබා ගනිමින් තරගසමය අවසන් කළේය.
ඇත්දළ වෙළදාම
අලි ඇත්දළ
.ලෝක යුද්ධ සහ ඉන් පසුව ඇති වූ ආර්ථික අවපාතයන් මෙම සුඛෝපභෝගී වෙළඳාමේ පසුබෑමකට හේතු වූ නමුත් 1970 දශකයේ මුල් භාගයේ දී සමෘද්ධිය වැඩිවීම යළිත් නැගිටීමක් පෙන්නුම් කළේය. දෙවන ලෝක සංග්‍රාමයෙන් පසුව පනවා ඇති විනිමය සීමාවන්ගෙන් නිදහස් වූ ජපානය අමු (වැඩ නොකළ) ඇත්දළ මිලදී ගැනීමට පටන් ගත්තේය. මෙය අප්‍රිකාවේ සහ ආසියාවේ වන අලි මත පීඩනය යෙදීමට පටන් ගත් අතර, මේ දෙකම ජපන් ජාතිකයින් විසින් හන්කෝස් හෝ නාම මුද්‍රා නිෂ්පාදනය සඳහා වඩාත් කැමති ඇත් දත් සැපයීම සඳහා භාවිතා කරන ලදී. මෙම කාල පරිච්ඡේදයට පෙර, බොහෝ නාම මුද්‍රා ඇත්දළ ඉඟියක් සහිත ලී වලින් සාදා ඇති අතර එය අත්සනින් කැටයම් කර ඇත, නමුත් සමෘද්ධිය වැඩිවීම නිසා පෙර හදුනා නොගත් රළු ඇත් දළ මහා පරිමාණයෙන් හන්කෝස් නිෂ්පාදනය සදහා යොදා ගැනිණි. නැගෙනහිර අප්‍රිකාවේ සහ දකුණු අප්‍රිකාවේ මෘදු ඇත්දළ සිහිවටන, ස්වර්ණාභරණ සහ ටින්කට් සඳහා වෙළඳාම් කරන ලදී.
කපිල් දේව්
හර්යානා
1976-77 තරගසමය ආරම්භවූයේ ජම්මු හා කාශ්මීරයට එරෙහිව, 8/36 ක තරග වාර්තාක්ද සමගය. එම තරගසමයේ ඉතිරි කාලය සඳහා ඔහු දැක්වූ දායකත්වය සාමාන්‍ය දෙයක් වූ අතර, හර්යානා අර්ධ අවසන් පූර්ව වටයට සුදුසුකම් ලැබීය. දෙවෙනි ඉනිමේදී ඕවර 9 කදී ලකුණු 8/20 ලෙස දේව් සිය හොඳම ඉනිම ක්‍රීඩා කළේය. බෙංගාලය පන්දුවාර 19 කදී ලකුණු 58 කට දැවී ගියේය. අර්ධ අවසන් පූර්ව වටයේදී හර්යානා පිල බොම්බායට පරාජය විය.
ඇත්දළ වෙළදාම
අලි ඇත්දළ
1970 දශකය වන විට ජපානය ගෝලීය වෙළඳාමෙන් 40% ක් පමණ පරිභෝජනය කළේය; තවත් 40% ක් යුරෝපය සහ උතුරු ඇමරිකාව විසින් පරිභෝජනය කරන ලද අතර බොහෝ විට විශාලතම වෙළඳ මධ්‍යස්ථානය වූ හොංකොං හි සේවය කළ අතර ඉතිරි ඒවායින් වැඩි ප්‍රමාණයක් අප්‍රිකාවේ ඉතිරිව තිබේ. අද වන විටත් ආර්ථික බලවේගය බවට පත්ව නොමැති චීනය, සිය දක්ෂ කැටයම් ව්‍යාපාරයේ තබා ගැනීම සඳහා කුඩා ඇත්දළ පරිභෝජනය කළේය. [5] [6]
කපිල් දේව්
හර්යානා
ඔහු සිය 1977-78 තරගසමය ආරම්භ කළේ සේවා පිළට එරෙහි පළමු ඉනිමේදී 8/38 ක් ලබා ගනිමිනි. දෙවන ඉනිමේදී කඩුලු 3 ක් දවාගත් ඔහු පළමු පෙළ ක්‍රිකට් පිටියේදී කඩුලු 10 ක් දවාගත්තේය. තරග 4 කදී කඩුලු 23 ක් දවාගත් ඔහු ඉරානි කුසලානය, දුලීප් කුසලානය සහ විල්ස් කුසලානය සඳහා තෝරා ගන්නා ලදී.
ඇත්දළ වෙළදාම
1980 දශකයේ දඩයම් කිරීම සහ නීති විරෝධී වෙළඳාම
. 1942 දී අප්‍රිකානු අලි ගහනය පරාසය ප්‍රාන්ත 37 ක මිලියන 1.3 ක් පමණ වනු ඇතැයි ගණන් බලා ඇති නමුත් 1989 වන විට ඉතිරිව ඇත්තේ 600,000 ක් පමණි. [7] [8] බොහෝ ඇත්දළ වෙළෙඳුන් මෙම ගැටළුව වාසස්ථාන අහිමි වීමක් බව පුන පුනා කියා සිටියද, තර්ජනය මූලික වශයෙන් ජාත්‍යන්තර ඇත්දළ වෙළඳාම බව හොදාකාරවම  පැහැදිලි විය. [6] [7] මෙම දශකය පුරාවට ඇත් දළ වෙළඳාම සඳහා අප්‍රිකානු අලි 75,000 ක් පමණ වාර්ෂිකව මරා දමනු ලැබූ අතර එහි වටිනාකම ඩොලර් බිලියනයකි. මෙයින් 80% ක් පමණ පැමිණ ඇත්තේ නීතිවිරෝධී ලෙස ඝාතනය කරන ලද අලි ඇතුන්ගෙනි. [3]
කපිල් දේව්
හර්යානා
1978–79 තරසමය දී, හර්යානා පූර්ව අර්ධ අවසන් පූර්ව තරගයේදී බෙංගාලය සමඟ නැවත වරක් මුණගැසුණේ දේව්ගේ දුර්වල කාලයෙන් පසුවය (තරඟ 4 කින් කඩුලු 12 ක්). කණ්ඩායම් අදියර තරගවලදී ඔහු අර්ධ ශතක 2 ක් රැස් කළේය. අර්ධ අවසන් පූර්ව තරගයේදී ඔහු පළමු ඉනිමේදී කඩුලු 5 ක් දවා ගත්තේය. දෙවන ඉනිමේදී හර්යානාගේ දුර්වල පිතිකරණය බෙංගාලයට වාර 2 කදී ඔවුන්ගේ පරාජයෙන් පළිගැනීමට ඉඩ දුන්නේ කඩුලු 4 ක් දැවී ලකුණු 161 ක් ලබා ගනිමිනි. ඉරානි කුසලාන තරඟයේදී දේව් කැපී පෙනුණු අතර ඔහු ලකුණු 62 ක් රැස් කරමින් අංක 8 ස්ථානයට පත්විය. ඉන්දියාවේ XI කණ්ඩායම විසින් කර්නාටක කණ්ඩායම පරාජය කරන ලද තරගයේදී ඔහු උඩ පන්දු 5 ක් ලබා ගත්තේය. ඩුලීප් කුසලාන අවසන් මහා තරගයේදී කැපී පෙනෙන දස්කම් දක්වමින් දේව් ජාතික අවධානයට ලක්විය. පන්දුවාර 24 කදී පළමු ඉනිම 7/65 ක් ලබා ගත්තේය. ඔහු පළමු වරට ඩියෝඩර් කුසලානය සහ විල්ස් කුසලානය සඳහා උතුරු කලාප සංචිතයට ඇතුළත් විය. ඔහු පාකිස්තානයට එරෙහිව මෙම වාරයේදී සිය පළමු ටෙස්ට් තරගය ක්‍රීඩා කළේය.
ඇත්දළ වෙළදාම
1980 දශකයේ දඩයම් කිරීම සහ නීති විරෝධී වෙළඳාම
. අලි සංඛ්‍යාවේ බරපතල පහත වැටීම වැළැක්වීම සඳහා ගත යුතු ක්‍රියාමාර්ග පිළිබඳ ජාත්‍යන්තර සාකච්ඡා සෑම විටම පාහේ අප්‍රිකාවේ මිනිස් ජීවිත අහිමිවීම, දූෂණයට ඉන්ධන සැපයීම, අවි මිලදී ගැනීමේදී ඇත්දළවල “මුදල්” සහ සාමය බිඳ වැටීම නොසලකා හැර ඇති ප්‍රදේශවල නීති විරෝධී ඇත්දළ වෙළඳාම සමෘධිමත් විය. විවාදය සාමාන්‍යයෙන් රැඳී ඇත්තේ අලි ඇතුන්ගේ සංඛ්‍යාව, දඩයම් කළ අලි ඇතුන්ගේ ඇස්තමේන්තු සහ නිල ඇත්දළ සංඛ්‍යාලේඛන මත ය. දඩයම් කරන ලද ඇත්දළ සඳහා වර්තමාන ඇත්දළ මිල ගණන් සහ සංවිධානාත්මක දඩයම් කිරීමෙන් එවැනි ක්‍රියාකාරීන් මුහුණ දෙන අන්තරායන් Jim Nyamu වැනි ක්‍රියාකාරීන් විස්තර කර ඇත.
කපිල් දේව්
හර්යානා
1979-80 තරගසමයේදී දේව් දිල්ලියට එරෙහිව මංගල ශතකයක් ලබා ගනිමින් සිය පිතිකරණ දක්ෂතාව පෙන්නුම් කළේය. උත්තර් ප්‍රදේශ්ට එරෙහිව ප්‍රථම වතාවට හර්යානා නායකත්වය දැරූ පූර්ව අර්ධ අවසන් පූර්ව තරගයේදී ඔහු දෙවන ඉනිමේදී කඩුලු 5 ක් දවා ගනිමින් අර්ධ අවසන් පූර්ව වටයට පිවිසියේය. එහිදී ඔවුන් කර්නාටකයට පරාජය විය. දේව් ඉන්දීය ජාතික සංචිතයට තම ස්ථානය තහවුරු කර ගැනීමත් සමඟ දේශීය තරගවලදී ඔහුගේ සහභාගීත්වය අඩු විය.
ඇත්දළ වෙළදාම
1980 දශකයේ දඩයම් කිරීම සහ නීති විරෝධී වෙළඳාම
දඩයම් කිරීම සහ නීති විරෝධී වෙළඳාම පිළිබඳ ගැටළුවට විසඳුම් ලබා දී ඇත්තේ CITES (වඳවීමේ තර්ජනයට ලක්ව ඇති වන සතුන් හා ශාක විශේෂවල ජාත්‍යන්තර වෙළඳාම පිළිබඳ සම්මුතිය) හරහා ජාත්‍යන්තර ඇත්දළ සංචලනය පාලනය කිරීමට උත්සාහ කිරීම මගිනි.
අප්‍රිකාවේ සමහර ප්‍රදේශවල දඩයම් කිරීම සැලකිලිමත් වුවද, එහි පාළුකරයේ සැරිසරන අලි ඇතුන්ට ඇති එකම තර්ජනය එය නොවේ. ගොවිබිම් වල වැටවල් වඩ වඩාත් සුලභ වෙමින් පවතී; මෙය අලි ඇතුන්ගේ සංක්‍රමණ රටාව කඩාකප්පල් කරන අතර අලි රෑන් වෙන්වීමට හේතු වේ.
කපිල් දේව්
1990–91 රංජි ශූරයන්
1990-91 රංජි සමයේදී හර්යානා අවසන් පූර්ව වටයට පිවිසියේ චේතන් ෂර්මාගේ පන්දු යැවීමේ දක්ෂතාවය සහ අමර්ජිත් කේපීගේ පිතිකරණ දස්කම් හේතුවෙනි. බෙංගාලයට එරෙහි අවසන් පූර්ව තරගයේදී දේව් දස්කම් අතරට පිවිසි අතර එහිදී ඔහු තම කණ්ඩායම ලකුණු 605 ක දැවැන්ත ලකුණු සංඛ්‍යාවක් කරා ගෙන ගියේ ලකුණු 141 ක් සහ කඩුලු 5 ක් ලබා ගනිමිනි.
ඇත්දළ වෙළදාම
CITES විවාදය, පාලනය කිරීමට උත්සාහ කිරීම සහ 1989 ඇත්දළ තහනම
. සිම්බාබ්වේ නායකත්වයෙන් යුත් සමහර CITES පක්ෂ (සාමාජික රටවල්) කියා සිටියේ වනජීවීන්ගේ පැවැත්ම සඳහා ආර්ථික වටිනාකමක් තිබිය යුතු බවත්, ප්‍රාදේශීය ප්‍රජාවන් ඊට සම්බන්ධ විය යුතු බවත්ය. අයිවරි වනජීවීන්ගේ මාරාන්තික නොවන භාවිතය සම්බන්ධයෙන් පුළුල් ලෙස පිළිගත් නමුත් ඇත්දළ වෙළඳාමේ දී මෙන් මාරාන්තික භාවිතය පිළිබඳ විවාදයක් ඇති විය. CITES නිලධාරීන් සහ දේශීය දඩයම් කණ්ඩායම් අතර බොහෝ [උපුටා දැක්වීම්] ප්‍රචණ්ඩකාරී අරගලයක් පුපුරා ගිය අතර, සෑම පැත්තකින්ම පිරිමින් සහ කාන්තාවන් මිය ගියේය. ඇත් දළ වෙළඳාම පාලනය කළ නොහැකි නම් "වනජීවීන්ගේ තිරසාර මාරාන්තික භාවිතය" තර්කය අනතුරේ පවතින බව හඳුනාගෙන තිබේ. 1986 දී CITES විසින් CITES කඩදාසි බලපත්‍ර, විශාල ඇත්දළ තොග ලියාපදිංචි කිරීම සහ නීතිමය ඇත්දළ චලනයන් අධීක්ෂණය කිරීම ඇතුළත් නව පාලන ක්‍රමයක් හඳුන්වා දෙන ලදී. මෙම පාලනයට බොහෝ CITES පක්ෂ මෙන්ම ඇත්දළ වෙළඳාම සහ ස්වභාව ධර්මය සඳහා වූ ලෝක ව්‍යාප්ත අරමුදල (WWF), ගමනාගමනය සහ සොබාදහම සංරක්ෂණය සඳහා වූ ජාත්‍යන්තර සංගමය (IUCN) නියෝජනය කරන ස්ථාපිත සංරක්ෂණ ව්‍යාපාරය ද සහාය විය.
.  .  1986 සහ 1987 දී CITES විසින් බුරුන්ඩි සහ සිංගප්පූරුවේ පිළිවෙලින් ඇත්දළ ටොන් 89.5 සහ 297 ක් ලියාපදිංචි කරන ලදී. බුරුන්ඩි සතුව එක් සජීවී වල් අලියෙකු සිටි අතර සිංගප්පූරුවේ කිසිවෙකු සිටියේ නැත. තොග බොහෝ දුරට දඩයම් කළ අලි ඇතුන් බව හඳුනාගෙන ඇත. [9] [10] “ලියාපදිංචි කිරීම” යන පදය “පොදු සමාව” ලෙස නැවත අර්ථ දැක්වීම සඳහා CITES මහලේකම් කාර්යාලය පසුව ඇමරිකා එක්සත් ජනපද නියෝජිතයාට අවවාද කරන ලදී. මෙහි ප්‍රතිඵලය හොංකොං හි වෙළෙන්දන් හමුවූ විට කුඩා මුදල් නොගෙවූ රාජ්‍ය නොවන සංවිධානයක් වන පාරිසරික විමර්ශන ඒජන්සිය (EIA) විසින් කරන ලද රහසිගත පරීක්ෂණවලින් අවබෝධ විය. [6] [9] තොග ගබඩාවල විශාල කොටස් දඩයම් කිරීම සහ නීති විරෝධී ජාත්‍යන්තර වෙළඳාම පිටුපස ජාත්‍යන්තර අපරාධකරුවන් සතු විය. හොංකොං හි සුප්‍රසිද්ධ වෙළෙන්දන් වන වැන්ග් සහ පූන් පොදු සමාව ලබා ගැනීමේ ප්‍රතිලාභීන් වූ අතර අලි විශේෂඥ ඉයන් ඩග්ලස්-හැමිල්ටන් බුරුන්ඩි සමාව පිළිබඳව අදහස් දක්වමින් කියා සිටියේ එය “අවම වශයෙන් කෝටිපතියන් දෙදෙනෙකු වත් සෑදූ” බවයි. [10] මෙම සින්ඩිකේටරයන් අතිවිශාල ධනයක් උපයා ඇතිවා පමණක් නොව, ඔවුන් සතුව විශාල CITES බලපත්‍ර ද ඇති බව ඔවුන් විසින් කරන ලද විමර්ශනවලින් සනාථ කරන ලදී. CITES විසින් ජාත්‍යන්තර වෙළඳපොලේ ඇත්දළවල වටිනාකම වැඩි කරන, ජාත්‍යන්තර ජාවාරම්කරුවන්ට ත්‍යාග පිරිනැමූ අතර වෙළඳාම පාලනය කිරීමට සහ නව ඇත්දළ ජාවාරම දිගටම කරගෙන යාමේ හැකියාව ලබා දී ඇත. [6] [9]
කපිල් දේව්
1990–91 රංජි ශූරයන්
කපිල් දේව්, චේතන් ෂර්මා, අජේ ජඩේජා සහ විජය යාදව් ඇතුළු හර්යානා සහ බොම්බායේ ක්‍රිකට් කණ්ඩායම නියෝජනය කරන සංජේ මන්ජ්‍රෙකර්, විනෝද් කම්බලි, සචින් තෙන්ඩුල්කාර්, දිලිප් ඇතුළු 1991 ක්‍රිකට් ක්‍රීඩකයින්ගේ අවසන් මහා තරගය සිහිපත් වේ. වෙන්ග්සාර්කාර්, චන්ද්‍රකාන්ත් පණ්ඩිත්, සාලිල් අන්කෝලා සහ අබේ කුරුවිල්. පළමු ඉනිමේදී දීපක් ෂර්මා (199), අජේ ජඩේජා (94) සහ චේතන් ෂර්මා (98) ලකුණු 522 ක් ලබා ගැනීමට හර්යානාට උදව් කළ අතර යෝගේන්ද්‍ර භන්දාරි (කඩුලු 5) සහ දේව් (කඩුලු 3) බොම්බායට ලකුණු 410 ක් සීමා කළේය. දේව්ගෙන් ලකුණු 41 ක් සහ ඉහළම ලකුණු ලාභියා වූ බැනර්ජි (60) හර්යානා ලකුණු 242 ක් ලබා ගත් අතර බොම්බායට ලකුණු 355 ක ඉලක්කයක් තැබීය. ආරම්භක කඩුල්ලෙන් පසුව, බොම්බේ කණ්ඩායම වෙනුවෙන් වෙන්ග්සාර්කාර් (139) සහ තෙන්ඩුල්කාර් (96) සටන් කළහ. තෙන්ඩුල්කාර් දැවී යාමෙන් පසුව හර්යානා ලකුණු 102 කට අවසන් කඩුලු 6 ලබා ගත් අතර වෙන්ග්සාර්කාර් සහ බොම්බේ ඉලක්කයට වඩා ලකුණු 3 ක් අඩු විය. දේව් සිය මංගල සහ එකම රංජි කුසලාන ශූරතාව දිනා ගත්තේය.
ඇත්දළ වෙළදාම
CITES විවාදය, පාලනය කිරීමට උත්සාහ කිරීම සහ 1989 ඇත්දළ තහනම
එක්සත් අරාබි එමීර් රාජ්‍යයේ පූන් ඇතුළු හොංකොං වෙළඳුන් විසින් පවත්වාගෙන යනු ලබන ඇත් දළ කැටයම් කර්මාන්තශාලා රහසිගතව ලබා ගත් විට සහ රූපගත කිරීමේදී මෙම "පාලන" පද්ධතියේ තවදුරටත් අසාර්ථකත්වයන් අනාවරණය විය. එක්සත් අරාබි එමීර් රාජ්‍යය, සිංගප්පූරුව සහ හොංකොං යන රටවල නිල වෙළඳ සංඛ්‍යාලේඛන, ගුවන් ගමන් බිල්පත් සහ වැඩිදුර සාක්ෂි ද ඔවුහු රැස් කළහ. එක්සත් අරාබි එමීර් රාජ්‍යයේ සංඛ්‍යාලේඛනවලින් පෙනී යන්නේ 1987/88 දී මේ රට පමණක් අමු සහ සරලව සකස් කළ ඇත්දළ ටොන් 200 කට වඩා ආනයනය කර ඇති බවයි. මෙයින් අඩක් පමණ ටැන්සානියාවේ සිට ඇත්දළ තහනම් කර තිබුණි. CITES විසින් පොදු සමාව ලබා දුන් ඇත් දත් වෙළෙඳුන් පද්ධතිය වටා මුදු ධාවනය කරන බව එහි අවධාරණය විය.
පාරිසරික බලපෑම් තක්සේරුව විසින් කරන ලද මෙම ප්‍රසිද්ධ හෙළිදරව් කිරීම් සහ අප්‍රිකානු රටවලින් මාධ්‍ය හෙළිදරව් කිරීම් සහ ලොව පුරා පිළිගත් සංවිධාන රාශියක් තිබියදීත්, WWF ඉදිරිපත් වූයේ 1989 මැද භාගයේ තහනමකට සහය පළ කිරීමෙනි. මාරාන්තික භාවිතය "WWF සහ CITES සඳහා වනජීවී මූලධර්මය; එසේ වුවද, 1989 ඔක්තෝබර් මාසයේ CITES රැස්වීමේදී කණ්ඩායම තීන්දු තීරණ ගැනීමට උත්සාහ කළහ. alt=Refer to caption|දකුණ|thumb| ටැන්සානියාවේ ඩාර් එස් සලාම් නම් අප්‍රිකානු අලියාගේ ඇත් දළ ඇත්දළ සහිත මිනිසුන්  තම සමාජය දූෂිත යැයි පිළිගත් ඇත් දළ සින්ඩිකේට් බිඳ දැමීමට උත්සාහ කළ ටැන්සානියාව, අප්‍රිකානු අලියා සඳහා උපග්‍රන්ථ අංක 1 ලැයිස්තුවක් යෝජනා කළේය (international ලදායී ලෙස ජාත්‍යන්තර වෙළඳාම තහනම් කිරීම). දකුණු අප්‍රිකාව, සිම්බාබ්වේ ඇතුළු සමහර දකුණු අප්‍රිකානු රටවල් දැඩි ලෙස විරුද්ධ විය. ඔවුන්ගේ අලි ගහණය මනාව කළමනාකරණය කර ඇති බවත්, ඇත් දළ අලෙවියෙන් අරමුදල් සංරක්ෂණය සඳහා ආදායමක් අවශ්‍ය බවත් ඔවුහු කියා සිටියහ. රටවල් දෙකම වෙනත් අප්‍රිකානු රටවලින් නීතිවිරෝධී ඇත්දළවලට ඇතුල් වූවන් ලෙස සම්බන්ධ වී සිටියද, දෙරට සමඟ ශක්තිමත් සබඳතා ඇති ඩබ්ලිව්.ඩබ්ලිව්.එෆ්. වෙළඳාමට ප්‍රසිද්ධියේ විරුද්ධ වූ නමුත් මෙම දකුණු අප්‍රිකානු රාජ්‍යයන් සතුටු කිරීමට පෞද්ගලිකව උත්සාහ කළ බව මනාව ලේඛනගත කර ඇත. කෙසේ වෙතත්, සෝමාලියානු ජනරජයේ රජයේ නියෝජිත කණ්ඩායම විසින් ඉදිරිපත් කරන ලද ඊනියා සෝමාලියා-යෝජනාව, ස්වභාව ධර්ම ආරක්ෂණ විශේෂඥ මහාචාර්ය ජූලියන් බවර් නිල සාමාජිකයකු වූ අතර පසුව එම බාධාව බිඳ දැමූ අතර අලි ඇත් දත් වෙළඳාම තහනම් කිරීමත් සමඟ අලි තහනම CITES නියෝජිතයින් විසින් සම්මත කරන ලදී.
කපිල් දේව්
එංගලන්ත ප්‍රාන්ත
කපිල් දේව් 1981, 1982 සහ 1983 යන තරගවාරයන් සඳහා නෝර්ත්හැම්ප්ටන්ෂයර් ප්‍රාන්තය නියෝජනය කළ අතර පසුව 1984 සහ 1985 අතර වෝර්සෙස්ටර්ෂයර් වෙනුවෙන් ක්‍රීඩා කළේය. කපිල් සිය ප්‍රාන්තයේ පළමු පන්තියේ තරග 40 කට ක්‍රීඩා කර ඇති අතර ඉනිම 64 කදී ලකුණු 2,312 ක් රැස්කර ගෙන ඇත්තේ ශතක හතරක් සහ අර්ධ ශතක 14 ක් සමඟිනි. ඔහුගේ සමස්ත පළමු පන්තියේ කඩුලු 835 න් 103 ක්ම ලැබුණේ එම ප්‍රාන්ත කණ්ඩායම් දෙක සමඟ ඔහු කළ කාලය තුළය.
ඇත්දළ වෙළදාම
CITES විවාදය, පාලනය කිරීමට උත්සාහ කිරීම සහ 1989 ඇත්දළ තහනම
උණුසුම් වාද විවාදවලින් පසු ඔක්තෝම්බර් මාසයේ CITES රැස්වීමේදී අප්‍රිකානු අලියා CITES හි උපග්‍රන්ථයේ පළ කරන ලද අතර මාස තුනකට පසුව 1990 ජනවාරි මාසයේදී මෙම තීරණය ක්‍රියාත්මක වූ විට ඇත් දත් පිළිබඳ ජාත්‍යන්තර වෙළඳාම තහනම් කරන ලදී.