බැංකු
මුල්ම බැංකුව
ඉතාලි බැංකු කරුවන්, ලොව ප්‍රථම බැංකුව ස්ථාපිත කලේ වැනීසිය. ඒ 1157 වර්ශයේදී. මැසාඩිට අනුව මෙය වැනීසි වැසියන්ගේ අතිරික්ත මුදල් ආරක්ෂිතව තැන්පත් කිරීමට දෙවෙනි අර්බන් පාප් වහන්සේ විසින් නියොග කරන ලද්දක් බවය. මෙහි කිසියම් ප්‍රතිශතයක් යටතේ ණය් දීමද සිදු කරනු ලැබිනි. එය සාමාන්‍ය ප්‍රතිශතය සීයට හතරකි.මෙහිදී මුදල් තන්පත් කරුවන්ට කිසියම් ප්‍රතිශතයක් පොලී ගෙවීමක්ද හඳුන්වා දී ඇත. මෙය පසු කාලීනව වැනීසි බැංකුව ලෙසද හඳුන්වනු ලැබිනි. එහි ආරම්භක ප්‍රාග්ධනය ඩුකාට්ස් ලක්ෂ පනහකි. එය දොලොස් වෙනි සියවසේ සිට 1797දී ඇතිවුනු ප්‍රංශ ආක්‍රමණය දක්වා එය ක්‍රියාත්මක වූ බව වාර්ථා වේ. එය යුරෝපයේ ස්ථාපිථ ප්‍රථම රාජ්‍ය බැංකුව ලෙසද හැඳින්වේ. ෆ්ලෝරන්සය පදනම් කොට ගෙන යුරෝපය ධනවත්ම හා බලගතු පවුල් බැංකු කටයුතු ආරම්භ කෙරිනි. මෙහිදී අසියෝලී සහ මොසී මෙන්ම බාර්ඩී සහ පෙරුසි වැනි පවුල් විශේශ තැනක් ගනී. මොවුන් මුලු යුරෝපය පුරාම තමන්ගේ ශාකා ව්‍යාප්ත කෙරිනි. මුලු යුරෝපයේ පිහිටි ප්‍රසිද්දම බැංකුව ලෙස මෙඩිසි බැංකුව නම් කල හැක. එය 1397 සිට 1494 දක්වා පැවැත්විනි. එය ජියෝවෙනි ඩි බෙසි ඩි මෙඩිසි විසින් ආරම්භ කරන ලද බව පැවසේ. 1327 වන විට ලෝකයේ බැංකු කටයුතු පිලිබඳ ප්‍රසිද්ධම රට විදිහට ඉහාලිය පත්විය ඇවිගොන් නැමැත්තා හට මුලු ඉතාලිය පුරාම ශාකා 43 තිබී ඇත. කෙතරම ප්‍රසිද්ද වීද යත් එංගලන්තයේ තෙවන එඩ්වර්ඩ් රජතුමාද ඉතාලි බැංකුවලින් නය ලබා ගත් බැවි පැවසේ. නමුත් ඉතාලි බැංකුවල පිරිහීම ඉතාමත් ක්ටි කාලයකදී සිදු විය. එනම් බාර්ඩි පවුලේ බැංකුව 1343දී මෙන්ම 1346 දී පෙරුසි පවුලේ බැංකුවද කඩා වැටිනි. නමුත් ඉතාලි බැංකුවල ආගමන්යත් එක්කම ආරම්බවුනු ප්‍රංශයේ ලොම්බාර්ඩ් මුදල් සමාගමක් නගරයෙන් නගරයට ගොස් මුදල් ගනුදෙනු කරන ලද බැවි පැවසේ. මෙම සංචාරක ලොම්බාර්ඩ් ගමන්ගතය ආරම්බ වන්නේ විසි දෙවෙනි ජෝන් පාප් වහන්සේගේ උපන් ස්ථානය වන කහරෝස් සිට ෆිගේක් වලටයි. නමුත් 1400 වන විට යුරෝපා දේශපාලනය කිසියම් ඉතාලි විරෝධී පසුබිමක් ඇති විය. ඇරගොන්හී පලවෙනි මාර්ටීන් රජතුමා ඉතාලි බැංකුකරුවන් තහනම් කෙරිනි. එංගලන්තයේ හතරවෙනි හෙන් රි රජතුමා එංගලන්තයේ ඉතාලි බැංකු ගණුදෙණු තහනම් කෙරිනි. මොවුන් සමහරක් හිර ගත කිරීම් \ද සිදු කරන ලදී. 1410දී ඉතාලි බැංකු කරවන් හට පැරීසියට පැමිණීමද තහනම් කරන ලදී. නමුත් 1407දී ආරම්බ කරන ලද ශාන්ත ජෝජ් බැංකුව ජිනෝවා හීදී අරම්භ කරන ලදී. එය මධ්‍යදරණී මුහුදු කලාපයේ නිල බැංකු සේවා සපයන්න ලෙසද නම් කරනු ලැබිනි. කෙසේ වෙතත් ඉතාලි බැංකු ආධිපත්‍ය කෙමෙන් කෙමෙන් බටහිර යුරෝපය වෙතට යනු මෙම අවදියේදී දක්නට ලැබිනි. රිදී අර්බුදය, 1390 වන විට වැනීසියට වඩා යුරෝපයේ අනෙකුත් ප්‍රදේශවලට රිදී අඩුවෙන් ගලා යාමක් දක්නට ලැබිනි. රිදී ආකරයක් වුනු කට්නා හරා 1370දී වසා දමන ලද බැව් පවසේ. එය සිගිස්මන්ඩ් රජ යටතේ පවති කාලයේදී එය නිල වශයෙන් වසා දැමිනි. 1450 වන විටදී වයඹ දිග යුරෝපයේ පිහිටි රිදී ආකරද වසා දැමීමට සිදු වූයේ ඒවායේ රිදී ඉල්ලම් අඩුවීම හේතු කොට ගෙනය. ප්‍රංශයේ අවසාන මූල්‍ය ගනුදෙනු සමාගම්ද කඩා වැටිනි. ප්‍රංශයේ පිහිටි ඩෙප්ට් වරායද මූල්‍ය හිඟය නිසා වසා දැමිනි. 1455 වන විට තුර්කීන් විසින් සර්බියානු රිදී ආකරද වසා දැමිනි. අවසාන බොස්නියානු රිදීආකරයද තුර්කින් ආක්‍රමණිකයින් විසින් අල්ලා ගත්තේ 1460දීය. මූල්‍ය හිඟය ඉතා විශාල ලෙස යුරෝපය පුරා විහිදී ගියහ. වැනිසීයානු බංකු බොහෝමයක් මුදල් හිඟය නිසා වසා දැමිනි. ඉතාලියේ දෙවෙනි විශාල නගරය වූ ෆ්ලෝරන්ස් හී ස්ට්‍රොසී බැන්කුවද මෙනිසා වසා දැමිනි. 1401දී ස්පාඥ්ඥයේ බාසිලෝනාහි ප්‍රථමවරට වනිසියානු ක්‍රමය යටතේ බැංකුවක් පිහිටුවන ලදී. එය Taula de Canvi නම් වේ. ඔටෝමානු අධිරාජ්‍ය යටතේ Halil İnalcik බිහිවූ පාලකයා දහසය වන ශතවර්ෂයේදී මැරානෝ යුදෙව් ජාතිකයන් අයිබීරියානු අර්ධද්වීපයෙන් පන්න දැමීමෙන් පසු යුරෝපයට ධනවාදී තාක්ෂනික ශිල්පක්‍රම ආදේශ කලේය. එනම් වෙළෙඳාම පදනම් කොට ගත් ආර්ථිකයක් යන්නය. දහසය වන සියවසේදී තුර්කියේ ස්තාන්බුල් නුවර ප්‍රධානවශයෙන් මූල්‍ය සම්පත් භාවිත කිරීම ග්‍රීසී ජාතිකයන් හා යුදෙව් ජාතිකයින් විසින් කරනු ලැබිනි. මෙම යුදෙව් ජාතිකයින් සවොම පාහේ අයිබීරීයා අර්ධද්වීපයෙන් පන්න දමූ මැරානෝ ජාතිකයින් වූහ. මොවුන් අයිබීරියාවෙන් පැන යන අත ඉතා විශාල වශයෙන් ධනයද රැගෙන ආහ. එකල ඔටෝමානු අධිරාජ්‍යෙයේ ප්‍රසිද්ධම බැංකුව මැරානෝ ජාතිකයෙක් වූ මෙන්ඩ්ස් සතු විය. ඔහු එය 1552 වන විට ස්තාන්බුල් හී ස්ථාපිත කලහ. ඇල්වෙරෝ මෙන්ඩ්ස් 1588දී ස්ථාන්බුල් වෙත පැමිනෙද්දී ඔහු සතුව රත්තරන් ඩුකාට්ස් 85,000 පමන තිබී ඇති බව වාරතා වේ. මොවුන් මෙය තුර්කි අධිරාජ්‍යාගේ ආරක්ෂාව ඇතිව කරගෙන ගියහ. මෙන්ඩ්ස් පවුලට යුරෝපයේ මෙන්ම මුලු ඔටෝමානු අධිරාජ්‍යයේ මූල්‍ය හා වානිජ්‍ය බලය අත්පත් කරගත්හ. මොවුන් දහාටවන හා දහනම වන සියවස් දක්වා සියවස් පහක් දක්වා තම වෙළෙඳ ආධිපත්‍ය රැකගත්හ. මොවුන් ආර්මෙනියානු ජාතිකයින් මෙන් පොලියට ණය දිම හා මුදල් තැන්පතු පවත්වා ගෙන ගියහ.මොවුන් ඉස්ලාම් නීතිය අනුව තමන්ගේ මූල්‍ය කටයුතු පවත්වා ගෙන ගියහ. ජර්මනිය සහ පෝලන්තය අනෙකුත් යුරෝපා රටවල මෙන්ම බැංකු පිහිටා තිබුනි. දකුණු දිග බැංකු සේවා සපයන බලය ෆගස් නමැති 1485-1560 දක්වා ජර්මන් පවුල සතුව පැවතිනි. උතුරු දිග ජර්මනියේ බැංකු ආධිපත්‍ය ලන්දේසි සොහොයුරන් දෙදෙනෙක් වූ හැන්ස් හා පෝල් නමැති බෙරෙන් නමැති පවුල සතුවිය. ඔවුන් බෙරෙන් බර්ග් බැංකු ලෙස හඳුන්වනු ලැබිනි. එය 1590 සිට වර්ථමානය දක්වා පැවතෙන පැරණි පෞද්ගලික බැංකුවයි. නෙදර්ලන්තය දාහතවන සියවස වන විට ඕලන්දය, නැතහොත් ලන්දිසි ආක්‍රමණ නවලෝකය හා ජපානය දක්වා විහිදී ගියේ ඉතාමත් වේගයෙනි. මන්ද ලන්දේසි සතුව පැවතින ඉතා අනෙකුත් යුරෝපා රාජ්‍යයන්ට සාපේක්ෂ කුඩා භූමි බාගයක් නිසා ඔවුන් විදේශ ආක්‍රමණ දියත් කිරීමෙහිලා බලපාන්න ඇත. කෙසේ වෙතත් ඔවුන් නැවත තම මව් බිම වෙත ගෙන ආ වටිනා රං රිදී ලෝහ ඔවුන්ගේ ඈම්ස්ටර්ඩෑම් අගනුවර පිහිටි ඈම්සට්‍රඩෑම් බැංකුව තුලට ඉතා විශාල වශයෙන් ඉහත කී ලෝහ තැන් පත් විය. එබැවින් ඔවූහු එංගලන්තය හා යුරෝපය පුරා තම බැංකු ශ්‍රෙෂ්ත්‍රයේ ආධිපත්‍ය විහිදුවාලීමට සමත් විය.