cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
ජෝසප් ප්‍රිස්ට්ලි
ළමා අවධිය හා අධ්‍යාපනය (1733-55)
සාම්ප්‍රදායෙන් බැහැර වූ ආගමික මතවාද දැරූ පවුලක (එනම් ඔහුගේ දෙමාපියන් එංගලන්ත පල්ලිය / සභාවේ ඉගැන්වීම් පිළිනොගත් අය වූහ) වැඩිමල් දරුවා ලෙස ප්‍රිස්ට්ලි උපත ලැබීය. ඔහුගේ මව මේරි ස්ටිෆට් නම් වූ අතර ඔහුගේ පියා ජොනාස් ප්‍රිස්ට්ලි නම් විය. ඔහුගේ දෙමාපියන්ට ඔහුත් ඇතුළුව දරුවන් හයදෙනෙකු විය. ප්‍රිස්ට්ලිගේ පියා ඇදුම් සකසන්නෙකු (finisher of cloth) විය. ප්‍රිස්ට්ලිට වයස අවුරුදු 1 පමණ වන විට ඔහුගේ මවගේ කටයුතු පහසු කිරීම සදහා ඔහු ඔහුගේ සීයා වෙත යවන ලද අතර පස් වසරකට පසු ඔහුගේ මවගේ මරණයෙන් අනතුරුව ඔහු නැවතත් සිය උපන් නිවසට පැමි‍ණියේය. 1741 දී ප්‍රිස්ට්ලිගේ පියා නැවත විවාහ වීමත් සමග ප්‍රිස්ට්ලි ඔහුගේ ධනවත් නැන්දා සහ මාමා වෙත යවන ලදී. ඔවුනට ඔවුනගේම දරුවන් නොසිටි අතර එතැන් සිට ප්‍රිස්ට්ලි රැකබලා ගැනීම ඔවුන් විසින් සිදු කරන ලදී. ප්‍රිස්ට්ලිගේ නැන්දා සරා කීලි නම් වූ අතර ඔහුගේ මාමා ජෝන් කීලි නම් විය. ප්‍රිස්ට්ලි කුඩා කළ සිටම සිය වයසට වඩා මුහුකුරා ගිය බවක් පෙන්වූ අතර ඔහුට වයස අවුරුදු හතරවන විට වෙස්ට්මිනිස්ටර්හි කෙටි ප්‍රශ්නෝත්තර 107ම කටපාඩමින් කිව හැකි විය. (වෙස්මිනිස්ටර් කෙටි ප්‍රශ්නෝත්තර සංග්‍රහය කිතු දහම පිළිබද ඇදහිලි හා විශ්වාස පැහැදිලි කෙරෙන ප්‍රශ්න හා පිළිතුරු ඇතුළත් ප්‍රකාශනයකි) ප්‍රිස්ට්ලිගේ නැන්දනිය ඔහුට හැකි උපරිම අයුරින් ඉතා හොද අධ්‍යාපනයක් ලබා දීමට ක්‍රියා කළ අතර ඇගේ බලාපොරොත්තුව වූයේ ඔහු දේව ගැතිවරයෙකු වනු දැකීමය. ප්‍රිස්ට්ලි සිය තරුණ කාලයේ මුල් අවධියේදී ප්‍රා‍ෙද්ශීය පාසලකට ඇතුළුව ග්‍රීක ලතින් හා හීබෲ යන භාෂාවන් උගත්තේය.
අතායල් ජනයා
අතායල් හෙවත් තයාල් සහ තයාන්, යන නම්වලින් හැඳින්වෙන්නේ ස්වදේශික තායිවාන ආදිවාසී ජන කොට්ඨාසයකි. 2014දී, අතායල් ජනගහනය 85,888ක් විය. මෙය තායිවානයේ සමස්ත ස්වදේශික ජනගහනයෙන් 15.9% ක් පමණ වේ. ඒ අනුව ඔවුන් තායිවානයේ තෙවන විශාලතම ස්වදේශික ජන කොට්ඨාසය ලෙස සැලකේ.
ජෝසප් ප්‍රිස්ට්ලි
ළමා අවධිය හා අධ්‍යාපනය (1733-55)
1749 වර්ෂයේදී ප්‍රිස්ට්ලි තදින් රෝගාතුර වූ අතර තමා මිය යමින් සිටින බව හේ විශ්වාස කළේය. ප්‍රිස්ට්ලි කුඩා කළ සිටම හැදී වැඩුණේ කාල්විත්වාදී (ප්‍රංශ ප්‍රොතෙස්තන්තවාදී පූජකයෙකු වූ ජොන් කැල්වින්ගේ අනුගාමිකයෙක් ලෙසය) පරිසරයක බැවින් මෝක්ෂය ලබාගැනීම සඳහා ජීවිත වෙනස් කරගන්නා වූ අත්දැකීමකට මුහුණදීම අත්‍යාවශ්‍ය බව ඔහුට උගන්වා තිබුණි. එහෙත් ඒ වන විට එවන් අත්දැකීමට ඔහු මුහුණ පා නොසිටියේය. මේ හේතුවෙන් අධික ලෙස මානසික පීඩාවට පත්ව සිටි ඔහු අවසානයේ තමා එතෙක් විශ්වාස කළ ආගමික මතවාදයක් ප්‍රශ්න කරන්නට විය. අවසානයේ ඔහු විශ්වීය මෝක්ෂය පිළිබඳ විශ්වාස කරන්නට වූ අතර තෝරා ගැනීම් වලින් තොර යැයි සිතීමට පෙළඹිණි.
අතායල් ජනයා
නිරුක්තිය
අතායල් යන්නෙහි අර්ථය "නිර්ව්‍යාජ මිනිසා" හෝ "නිර්භීත මිනිසා" යන්නයි.
සම්භවය
අතායල් ජනවාස පිළිබඳ පළමු වාර්තා ලැබෙන්නේ චුවුහු වෝෂුයි ගංගාවේ ඉහළ අතු ගංගා ප්‍රදේශය අවටිනි. කෙසේනමුත්, පසුකාලීන 17වන සියවසේ දී ඔවුන් මධ්‍ය කඳු ප්‍රදේශය තරණය කොට නැගෙනහිර වනාන්තර ප්‍රදේශය වෙත පැමිණ ඇත. අනතුරුව ඔවුහු ලිවූ ගංගා නිම්නයේ ජනාවාස පිහිටුවූහ. එහි අතායල් ගම්මාන හැත්තෑ නවයක් දැකගත හැක.
ජෝසප් ප්‍රිස්ට්ලි
ළමා අවධිය හා අධ්‍යාපනය (1733-55)
අධික ලෙස රෝගාතුරු වීම නිසා සුවවීමෙන් පසුව ප්‍රිස්ට්ලි සදාකාලිකව කථන ආබාධයක් ඇති තත්වයට පත්විය. එබැවින් ඔහු දේවගැතිවරයෙකු වීමේ අදහස අත්හැරදැමීය. මේ අතර ආගමික මතවාදවල සිදුවූ වෙනස කියා ප්‍රිස්ට්ලිගේ පවුල අයත් වූ පල්ලිය විසින් ඔහුට සම්පූර්ණ සාමාජිකත්වය පිරිනැමීම ප්‍රතික්ෂේප කරන ලදී.
අතායල් ජනයා
ප්‍රවේණි විද්‍යාව
ක්‍රි.පූ. 4,000ට පෙර කාලයේ සිටම තායිවානයේ ඔස්ට්‍රොනේසියානු ස්වදේශික ජන කොට්ඨාස ගණනාවක්ම ජීවත්ව තිබේ. කෙසේනමුත්, ප්‍රවේණි විශ්ලේෂණ මගින් යෝජනා වී ඇත්තේ වෙනස් ජනයා ආසියානු මහාභූමියේ සම්භවයක් සහිත වෙනස් පූර්වජයන්ගෙන් සම්භවය වී ඇති බවයි. අතායල් ජනයා දකුණු චීනයේ අග්නිදිග ආසියාවේ සිට තායිවානය වෙත සංක්‍රමණය වන්නට ඇතැයි විශ්වාස කෙරේ. ප්‍රවේණි අධ්‍යයනවල දී අතායල් ජනයා සමග පිලිපීනයේ සහ තායිලන්ත‍යේ වෙසෙන වෙනත් ජනයා අතර සමානතා හමුවී ඇත. දකුණු චීනයේ සහ වියට්නාමයේ ජනයා සමග ඇත්තේ මඳ සමානකමකි. අතායල් ජනයා තායිවානයේ විශාලතම ස්ව‍දේශික ජන කොට්ඨාසය වන අමිස් ජනයාගෙන් මෙන්ම වෙනත් හන් ජනයාගෙන් ප්‍රවේණිකව වෙනස් වේ. ඒ අනුව මෙම ජන කොට්ඨාස අතර සම්මිශ්‍රණයක් සිදුව ඇත්තේ අල්ප වශයෙන් බැව් පෙනේ. මයිටොකොන්ඩ්‍රීය DNA (mtDNA) බහුරූපීතාව පිළිබඳ අධ්‍යයනවලින් යෝජනා වී ඇත්තේ ආසන්න වශයෙන් වර්ෂ 11,000-26,000කට පමණ පෙර තායිවානය වෙත වෙනස් ජනයාගෙන් සමන්විත පෙළපත් දෙකක් සංක්‍රමණය වී ඇති බවයි. එසේවුව ද, වර්තමාන ජනයා හන් චීන සංකමණිකයන් සමග අන්තර් මුහුම් වී ඇත.
මෑතකාලීන DNA අධ්‍යයන අනුව පෙනීගොස් ඇත්තේ ලපිටා ජනයා සහ නූතන පොලිනීසියානුවන් අතර පොදු පෙළපතක් ඇති බවත්, අතායල් සහ උතුරු පිලිපීනයේ කනකනේයි ජනයා ද එයට නෑකම් කියන බවත් ය.
ජෝසප් ප්‍රිස්ට්ලි
ළමා අවධිය හා අධ්‍යාපනය (1733-55)
ලිස්බන්හි ව්‍යාපාර පවත්වාගෙන ගිය සිය නෑදෑයෙකු සමග ව්‍යාපාර කටයුතුවලට සම්බන්ධ වීමට ඉටාගත් ප්‍රිස්ට්ලි ඒ සඳහා පෙර සූදානමක් ලෙස ප්‍රංශ, ඉතාලි හා ජර්මන් භාෂාත් චාල්ඩීන්, සිරියන් හා අරාබියානු භාෂා ද උගත්තේය. මෙකල ඔහුගේ ගුරුවරයා වූ පූජ්‍ය හැගස්ටන්, මුල් වරට ඔහුට උසස් ගණිතය , ස්වභාවධර්මය පිළිබඳ දර්ශනවාදය , තර්ක ශාස්ත්‍රය සහ අධ්‍යාත්ම විද්‍යාව යන විෂය ක්ෂේත්‍ර හඳුන්වා
අතායල් ජනයා
ප්‍රවේණි විද්‍යාව
අතායල් ජනයා තායිවානයේ හන් චීන ජනයාගෙන් වෙන්ස බැව් මේ අනුව පෙනේ. චීන ජාතිකයින් සමග අන්තර් විවාහ මගින් වැදගත් අතායල්-චීන මිශ්‍රිත ජනිතයන් රැසක් බිහිවී ඇත. මේ අතර විවියන් හ්සු, වික් චෞ, යුමිං ලායි, කාඕ චින් සු-මෙයි වැනි ප්‍රසිද්ධ පුද්ගලයන් ද වේ.
ජනශ්‍රැති
අතායල් ජනශ්‍රැති අනුව, පළමු අතායල් මුතුන්මිත්තන් දර්හනය වූයේ පින්ස්ප්කන් නම් වූ පාෂාණය පැලී යාම්ත සමගයි. එහි දී පුද්ගලයන් තුනදෙනකු වූ අතර, ඉන් එක් තැනැත්තෙක් නැවත පාෂාණය තුළට ගියේ ය. එක් පුරුෂයකු සහ ස්ත්‍රියක එක්ව දිවිගෙවූ අතර, ආදරයෙන් දීර්ඝ කාලයක් ජීවත් වූහ. නමුත් එම පිරිමි ළමයා ඇය වෙත සමීප වීමට බිය විය. මේ නිසා යුවතියට අදහසක් පහළ විය. එහි දී ඇය නිවස හැරගිය අතර, ගල් අඟුරු සොයාගෙන ඉන් ඇගේ මුහුණ කළු පැහැ කරගත්තා ය. එවිට ඇයට වෙනස් තැනැත්තියක ලෙස පෙනීසිටිනු හැකි වනු ඇත.
ජෝසප් ප්‍රිස්ට්ලි
ඩැවෙන්ට්‍රි විද්‍යපීඨය
පසු කලෙක නැවතත් ආගමික මතවාද පිළිබඳ අධ්‍යයනය කිරීමට ප්‍රිස්ට්ලි තුළ කැමැත්තක් ඇතිවීම නිසා 1752 වර්ෂයේදී හෙතෙම ඩැවෙන්ට්‍රි විද්‍යාපීඨයට බැදී නැවත සිය ඉගෙනුම ඇරඹීය. ඩැවෙන්ට්‍රි විද්‍යා පීඨය සාම්ප්‍රදායික ක්‍රමවලින් බැහැර වූ ආගමික අධ්‍යාපනය ලබාදුන් ආයතනයක් විය. මේ කාලය වන විට ප්‍රිස්ට්ලි බොහෝ ලෙස පොත පත පරිශීලනය කර තිබූ බැවින් ඔහුට විද්‍යා පීඨයේ 3වැනි වසරට එකවරම ඇතුළු වීමට ඉඩ ලැබුණි. තව දුරටත් සිය අධ්‍යාපන කටයුතුවල ඉතා ආශාවෙන් නියැලුණු ප්‍රිස්ට්ලි ඩැවෙන්ට්‍රි විද්‍යා පීඨයේ වූ නිදහස් වාතාවරණය හේතුවෙන් තවදුරටත් වාමාංශික අදහස් සහිත ආගමික මතවාදයක් විශාවාස කිරීමට පෙළඹුණු අතර අවසානයේ ඔහු හේතුවාදී ලෙස සම්ප්‍රදායෙන් බැහැර වූ ආගමික මතවාදයක් වැළඳ ගත්තේය. මෙම ආගමික මතවාදය පිළිගත් පිරිස් සාම්ප්‍රදායික ආගමික විශ්වාස පිළිකුලෙන් බැහැර කළ අතර ආගමික මිත්‍යා විශ්වාස ප්‍රතික්ෂේප කරමින් හේතුවාදීව ස්වාභාවික ලෝකය හා බයිබලය පිළිබඳ අධ්‍යාපනයේ වැදගත්කම ගැන විශ්වාස කළහ.
අතායල් ජනයා
ජනශ්‍රැති
දින කිහිපයකට පසු, ඇය සිය ‍නිවස වෙත ඇතුළු වූ අතර, තරුණයා ඇය වෙනත් ස්ත්‍රියක යැයි සිතා එක්ව සතුටින් දිවිගෙවූහ. මඳ කාලයකට පසුව, ඔවුනට දරුවන් ලැබුණු අතර, ඉන් නව පරම්පරාවක් බිහි කිරීමේ ඔවුන්ගේ අදහස සඵල විය. මුහුණේ පච්ච කෙටීම පිළිබඳ අතායල් චාරිත්‍රය ඇරඹුණේ මෙම කථාවේ එන තරුණිය සිය මුහුණ කළු පැහැ කරගත් පුවත ආශ්‍රයෙනි.
ජෝසප් ප්‍රිස්ට්ලි
ඩැවෙන්ට්‍රි විද්‍යපීඨය
පසු කාලීනව ප්‍රිස්ට්ලි විසින් ප්‍රකාශ කළ ආකාරයට ඔහුගේ චින්තනයට බයිබලය හැරුණුවිට වඩාත්ම බැලපෑම් එල්ල කළ ග්‍රන්ථය වුයේ ‘Observations on Man’ ‘මිනිසා පිළිබඳ කළ නිරීක්ෂණ’ (1749) නම් ග්‍රන්ථයයි. එහි රචකයා වූයේ ඩේවිඩ් හාර්ට්ලිය. මෙම ශාස්ත්‍රීය ග්‍රන්ථය ආධ්‍යාත්මික දර්ශනවාදී හා ආගමික මතවාද තුළින් භෞතිකවාදී මානසික තත්වයකට මග පාදන්නක් විය. හාර්ට්ලිගේ අරමුණු වූයේ ක්‍රිස්තියානි දර්ශනය හා එහි අඩංගු චාරිත්‍ර වාරිත්‍ර ආදිය විද්‍යාත්මක පසුබිමක් මත තහවුරු කිරීමයි. මෙය පසුව ප්‍රිස්ට්ලිගේ ජීවිත කාලය පුරාම ඔහු විසින් තහවුරු කිරීමට උත්සාහ කරන ලදී. මේ අතර ඩැවෙන්ට්‍රි විද්‍යාපීඨයේ තෙවන වසරේදී ප්‍රිස්ට්ලි දේවගැතිවරයෙකු බවට පත්විය. ඔහුට අනුව එය ලොව වඩාත් උතුම්ම රැකියාව විය.
අතායල් ජනයා
ජීවන රටාව
අතායල් ජනයා සතුව මනාව සංවර්ධිත සංස්කෘතියක් ඇත. ඔවුන් මුලින් දිවිගෙවූයේ ධීවර කර්මාන්තය, දඩයම, එක්රැස් කිරීම සහ ගිනිබත් කරන ලද කඳුකර භූමිවල බෝග වගාවේ නියැළීමෙනි. අතායල් ජනයා සතුව විවීම, දැල් ගෙතීම සහ දැව කැටයම් වැනි ශිල්පයන් ද පැවතී ඇත. ඔවුන්ට අනන්‍ය සම්ප්‍රදායික සංගීථ භාණ්ඩ සහ නර්තන ක්‍රම ද ඇත.
අතායල්වරුන් ප්‍රබල රණකාමීන් ‍යැයි විස්තර වේ‍. සිය මුහුණේ පච්චය ලබාගැනීමට නම් පුරුෂයකුට අවම වශයෙන් එක් මිනිස් හිසක්වත් රැගෙන පැමිණීමේ චාරිත්‍රයක් පැවතිණි. මෙම චාරිත්‍රය ජපන් යටත්විජිත සමයේ (1895 –1945) තහනම් කෙරිණි. මෙම හිස් හෝ හිස්කබල් සඳහා ඉහළ ගෞරවයක් හිමිවූ අතර, ආහාර සහ පාන ද ලබාදිණි. එමගින් සිය වගාවන්හි අස්වැන්න සාර්ථක වනු ඇතැයි අපේක්ෂා කෙරිණි. (බලන්න ශීර්ෂ දඩයම) අතායල්වරුන් බිහිසුණු සටන්කරුවන් වූ අතර ජපන්වරුන් සහ අතායල්වරුන් අතර සටන් ඇවිළුණු වුෂේ සිද්ධිය මෙයට නිදසුනකි.
ජෝසප් ප්‍රිස්ට්ලි
නීඩ්හැම් කඩ පොළ හා නැක්ට්විඩ් (1755 – 1761)
thumb|මාතෘකාව ‘Rudiments of English Grammar’ ‘මූලික ඉංග්‍රීසි ව්‍යාකරණ’ යන ග්‍රන්ථයේ මුල් පිටුවේ ඡායා රූපයකි. (1761)
වර්තමානයේ සිටින ප්‍රධානම ප්‍රිස්ට්ලිගේ චරිතාපදානකරුවා වන රොබට් සකොෆීල්ඩ්ට අනුව 1755 වසරේ දී සෆෝල්ක් හි නීඩ්හැම් කඩපොළ අයත් වන සම්ප්‍රදායෙන් බැහැර වූ ක්‍රිස්තියානි පල්ලිය වෙත ප්‍රිස්ට්ලිගේ පැමිණීම ප්‍රිස්ට්ලිට මෙන්ම එම පල්ලියට ද අසුභ කාලයකට මුල්පිරීමක් විය. ප්‍රිස්ට්ලි හැමවිටම නගරබද ජීවිතය ප්‍රිය කළ අතර ආගමික මතවාද අළලා වාද විවාදයන්හි යෙදීමටද ප්‍රිය කළේය. එහෙත් නීඩ්හැම් කඩපොළ අයත් නගරය ඉතා කුඩා ගම්බද නගරයක් වූ අතර එහි ජනතාව සම්ප්‍රදායික ක්‍රමවේද පිළිබඳ කළකිරුණු ජනතාව පල්ලියට යෑමෙන්ද පල්ලියට ආධාර කිරීමෙන් ද වැලකුණහ. ප්‍රිස්ට්ලිගේ නැන්දනිය ඔහුට උදව් කිරීම ප්‍රතික්ෂේප කළාය. ඊට හේතුව වූයේ ඔහු කාල්විත්වාදී දේවගැතිවරයෙකු නොවීමයි. මෙම මූල්‍ය අර්බුදයෙන් මිදීමට පාසැලක් ඇරඹීම ප්‍රිස්ට්ලිගේ අදහස වූ නමුත් ප්‍රදේශයේ ජනතාව සිය දරුවන් ඔහුගේ පාසැ‍ලට එවීමද ප්‍රතික්ෂේප කරන ලදී. කෙසේ නමුත් ‘Use of Globes’ එනම් ‍ ‘ගෝලයන් හි ප්‍රයෝජන’ යන නමින් ප්‍රිස්ට්ල් පැවැත්වූ විද්‍යාත්මක දේශන මාලාව සාර්ථක විය.
ඩැවෙන්ට්‍රි විද්‍යාපීඨයේ මිතුරන්ගේ ආධාර ඇතිව 1758 දී වෙෂියර්හි නැක්ට්විච් ප්‍රදේශයේ පල්ලියක දේවගැතිවරයා බවට පත්වීමට ප්‍රිස්ට්ලි සමත්විය. මෙය ප්‍රිස්ට්ලිට සුභදායක කාලයක් ගෙන ආවේය. නැන්ට්විච් ප්‍රදේශයේ ජනතාව ඔහුගේ සාම්ප්‍රදායක් නොවන ආගමික මතවදා පිළිබඳව තැකීමක් නොකළ අතර ප්‍රිස්ට්ලි විසින් මෙහි ආරම්භ කරන ලද පාසල ද සාර්ථකත්වයට පත්විය. මෙකල වෙනත් මුල් ගුරුවරුන් හා සැලකූ කළ ප්‍රිස්ට්ලි තරමක් වෙනස් ක්‍රමවේද අනුගමනය කළේය. ඔහු සිය පාසැලට විද්‍යාත්මක උපකරණ ගෙන ආ අතර ස්වභාවධර්මය පිළිබඳ සිය සිසුන්ට ඉගැන්වීමට ද කටයුතු කළේය. මෙකල භාවිතයේ තිබූ ඉංග්‍රීසි ව්‍යාකරණ ග්‍රන්ථවල බොහෝ අඩුපාඩු තිබූ අතර ඊට පිළියමක් ලෙස ප්‍රිස්ට්ලි 1761 වසරේදී තමාගේම ඉංග්‍රීසි ව්‍යාකරණ ග්‍රන්ථයක් පළ කළේය. එය ‘Rudiments of English Grammar’ ‘මූලික ඉංග්‍රීසි ව්‍යාකරණ’ නම් විය. ප්‍රිස්ට්ලිගේ නව්‍ය ඉංග්‍රීසි ව්‍යාකරණ විග්‍රහයක් එය ලතින් ව්‍යාකරණවලින් වෙන් කිරීමට ගත් උත්සාහයක් නිසි 20 වැනි සියවසේ උගතුන් විසින් ඔහු එකල විසූ ව්‍යාකරණ පිළිබඳ උගතුන් අතර විශිෂ්ටයෙකු ලෙස නම් කර ඇත. ව්‍යාකරණ ග්‍රන්ථයේ හා පාසලේ සාර්ථකත්වය නිසාම 1761 වසරේදීම ප්‍රිස්ට්ලිට වැරින්ග්ටන් විද්‍යාපීඨයේ ගුරුවයෙකු ලෙස පත්වීමක් ලැබුණි.
වැරින්ග්ටන් විද්‍යාපීඨය (1761 – 1767)
thumb|1793 කැල් එෆ්. වොන් බ්‍රෙඩා විසින් රචිත ‘Mary Pristley – daughter of ironmaster Isaac Wilikinson, sister of industrialist John Wilkinson’ යන ග්‍රන්ථයෙනි. ස්වභාවධර්මය පිළිබඳ දර්ශනවාදය හා ගණිතයේ ඉගැන්වීම වඩාත් ප්‍රිය කළද වැරින්ග්ටන් විද්‍යාපීඨයේදී ප්‍රිස්ට්ලිට පැවරී තිබුණේ සමකාලීන භාෂාවක් හා ව්‍යක්ත දේශනය පිළිබඳ ඉගැන්වීම් කිරීමයි. වැරින්ග්ස්ටන් විද්‍යාපීඨය සාම්ප්‍රදායික නොවන ආගමික මතවාද පිළිබඳ ද ඉගැන්වූවකි. ප්‍රිස්ට්ලි ඉක්මනින්ම වැරින්ග්ටන්හි ජීවිතයට හුරුවූ අතර ඉතා ඉක්මනින් මිතුරන් රැසක් හඳුනාගන්නා ලදී. 1762 ජුනි 23 වැනි දින ප්‍රිස්ට්ලි විරෙක්ස්හැම්හි මේරි විල්කින්සන් නම් කාන්තාව හා විවාහ විය. ඔහු සිය විවාහය ගැන ලියූ ‍ඡේදය පහත පරිදි වේ.
‘විවාහය ඉතා ප්‍රීතිමත් බැදීමක් වූ අතර මාගේ බිරිඳ පොත්පත් පරිශීලනයෙන් ලබාගත් දැඩි අවබෝධ ශක්තියකින් හෙබි ධෛර්ය සම්පන්න දැඩි මානසික ශක්තියකින් යුත් කාන්තාවක් විය. ඇය ආදරණීය මෙන්ම ත්‍යාගශීලී වූ අතර තමාට වඩා අනුන්ගේ සැප පහසුව ගැන නිතර සොයා බැලීමට යොමුව සිටියාය. කෙසේ වුවද ඇය ඉතා ඉක්මනින් මෙන්ම තදින් කේන්ති ගන්නා තැනැත්තියක් ද විය. ඇය ගෘහාශ්‍රිත කටයුතුවල දී ඉතාම කඩිසර වූ අතර මාගේ තනතුර නිසා පැවරුණු කටයුතු හා රාජකාරි ද මාගේ ‍ඉගෙනුම් කටයුතුවලදී ද මෙය මහත් පිටිවහලක් විය’
1763 අප්‍රේල් 17 වැනි දින ප්‍රිස්ට්ලිගේ දියණිය වූ සාරා උපත ලැබීය. ඇයට නම් තබන ලද්දේ ප්‍රිස්ට්ලිගේ නැන්දණිය සිහිවන අයුරිනි.
පුරාවිද්‍යාඥයා හා අධ්‍යාපනඥයා
වැරින්ග්ටන්හි ජීවත් වූ කාලය පුරාවට ප්‍රිස්ට්ලි පල කළ සියළු ග්‍රන්ථවලින් හේ ඉතිහාසය අධ්‍යයනයේ වැදගත්කම අවධාරණය කළේය. එහු විශ්වාස කළ පරිදි එය ලෞකික මෙන්ම අධ්‍යාත්මික දියුණුව සදහාද අත්‍යාවශ්‍ය විය. හෙතෙ‍ම කාලයත් සමග විද්‍යාවේ සිදුවූ දියුණුව හා කිතු ධර්මය කාලයත් සමග වෙනස් වූ අයුරු අලලා වෙන වෙනම ග්‍රන්ථ ප්‍රකාශයට පත්කළ අතර ඔහුගේ අරමුණ වූයේ මානව වර්ගයාගේ භෞතික දියුණුව සමග පිරිසිදු වූත් මුලික වූත් කිතු දහමේ පිරිහීම නිරූපණය කිරීමයි.
thumb‎|800px|වැදගත් වූ අතීත අධිරාජ්‍යයන්හි තත්වය, දියුණුව , ප්‍රමාණය හා කාලසීමාවන් පිළිබඳ පැහැදිලි චිත්‍රයක් ගොඩනැගීම සදහා ප්‍රිස්ට්ලි විසින් ප්‍රස්ථාරමය රූප සටහන් යොදාගන්නා ලදී. මෙම සටහන් අලලා ‘A Chart Biography’ නම් ග්‍රන්ථයක්ද පල කරන ලදී Essay on a course of Liberal Education for Civil and Active life (1765) ‘සාමාන්‍ය හා ක්‍රියාකාරී ජීවිතයක් සදහා නිදහස් අධ්‍යාපනය’ සහ Lectures on History and General Policy (1788) ‘අතීතය හා සාමාන්‍ය ක්‍රමවේද පිළිබඳ දේශන යනාදී ප්‍රකාශනයන් ඔස්සේ තරුණයින්ගේ අධ්‍යාපනය ඔවු‍න්ගේ අනාගත ක්‍රියාකාරී අවශ්‍යතාවන් සපුරාලිය හැකිවන ආකාරයේ එකක් විය යුතු බවට ප්‍රිස්ට්ලි විසින් ප්‍රකාශ කරන ලදී. ඔහුගේ මෙම මතය නිසාම වැරින්ග්ටන්හි මධ්‍යම පාන්තික සිසුන්ට ඔහු යටතේ නියම වූ පාඩම් මාලාව සාම්ප්‍රදායික ක්‍රමවලින් හා විෂය පථයන්ගෙන් ඔබ්බට යන්නක් විය. ප්‍රිස්ට්ලි සිය සිසුන් භාවිතයෙන් ඉවත්වෙමින් පැවති අතීත භාෂා ඉගෙනීම වෙනුවට සමකාලීන භාවිතයේ පැවති භාෂා ඉගෙනීමට උනන්දු කළ අතර අනාගත අභිවෘද්ධියට අවශ්‍යවන අතීතය පිළිබඳ කරුණු විග්‍රහයක් සහිත ‍නවමු ආකාරයක් ගත් ඉතිහාසය පිළිබඳ දේශන පැවැත්වීය. ප්‍රිස්ට්ලිගේ ඉතිහාසය පිළිබඳ දේශන තුළින් ඔහු සිය සිසුන්ට වඩාත් නිවැරදි අතීත විග්‍රහයක් සිදු කරන ලද අතර එතුළින් ඔහුගේ අරමුණ වූයේ සිය සිසුන් කළ ස්වභාවධර්මයේ නීති තුළින් දෙවියන්ටත් පැවැත්ම තහවුරු කිරීමයි. ඔහු අනාගතය පිළිබඳව සුභවාදී ආකල්ප දැරූ අතර සෑම පරම්පරාවක්ම පෙර පරම්පරාවට වඩා යහපත් තත්වයකට පැමිණෙන බව විශාවාස ‍කළේය. මෙසේ විද්‍යාත්මක දියුණුව හා මානව වර්ගයාගේ පෙරගමන පිළිබඳ අවබෝධ කරගැනිමේ මාර්ගය ලෙස ඔහු දුටුවේ අතීතය පිළිබඳ ක්‍රමානුකූල අධ්‍යයනයේය. ඉතිහාසය හා අධ්‍යාපනය පිළිබඳ ඔහු දැරූ ආකල්පය නිසාම ප්‍රිස්ට්ලි මධ්‍යම පාන්තික කාන්තාවන්ට අධ්‍යාපනය ලබාදීමට ද උනන්දු විය. මෙය එකල තරමක අසාමාන්‍ය තත්වයක් විය. 17 වැනි සිය‍වසේ ජෝන් ලොක් හා 19 වැනි සියවසේ හර්බට් ස්පෙන්සර් යන ඉංග්‍රීසි ලේඛකයන් දෙදෙනාගේ අතරම සිටින වඩාත් වැදගත්ම ඉංග්‍රීසි ලේඛකයා ප්‍රිස්ට්ලි බව (18 වැනි සියවස) සමහර උගතුන්ගේ මතයයි. ප්‍රිස්ට්ලිගේ ඉතිහාසය පිළිබඳ දේශන ඇතුළත් ප්‍රකාශනය හැක්තී, බ්‍රවුන් , ප්‍රින්ස්ටන් , සේල් හා කේම්බ්‍රිජ් යන ප්‍රදේශවල විද්‍යාලයන්හි බහුලව භාවිතයට ගැනුණි. ප්‍රිස්ට්ල් විසින් සිය දේශන සඳහා දෘශ්‍ය ආධාරක ලෙස යොදාගත් රූපමය ප්‍රස්ථාර සටහන් යුගලක් දශක ගණනාවක් පුරාවටම ජනප්‍රිය වූ අතර මේ සම්බන්ධයෙන් උද්දාමයට පත් වැරින්ග්ස්ටන් විද්‍යාපීඪයේ භාරකරුවන් ප්‍රිස්ට්ලිට නීතිය පිළිබඳ ආචාර්ය උපාධියක් පිරිනැමීමට 1764 වර්ෂයේ දී එඩින්බර්ග් සරසවිය හා එකඟතාවයකට පැමිණියහ.
විද්‍යුතයේ ඉතිහාසය
thumb|1768 වර්ෂයේ ප්‍රිස්ට්ලි විසින් පල කළ ‘Familiar Introduction to Electricity’ යන ග්‍රන්ථයේ පළමු මුද්‍රණයේ ඇතුළත් වූ ආධුනිකයින් සදහා වූ විද්‍යුතය පිළිබඳ පරීක්ෂණ උපකරණය. මේ සටහන ඇසුරින් නිර්මිත උපකරණයක් සිය සොයුරු වූ විමොනි සමග එක්ව වෙළඳ පොළට හඳුන්වා දුන් නමුත් එය සාර්ථක නොවීය.
18 වැනි සියවසේ උතුරේ ඇතැන්ස් ලෙස සැලකුණු වැරින්ග්ටන්හි පැවති බුද්ධි ප්‍රබෝධාත්මක වාතාවරණය ‍නිසා ප්‍රිස්ට්ලි තුළ ස්වභාව ධර්මය පිළබඳ වූ දර්ශනවාදය ගැන වූ උනන්දුව ක්‍රමයෙන් වර්ධනය විය. ඔහු ජෝන් සෙඩන් නම් වූ මිතුරෙකු සමග එක්ව උෂ්ණත්වය පිළිබඳ පරීක්ෂණ සිදු කළ අතර කායික ව්‍යුහ විද්‍යාව පිළිබඳ ‍ෙද්ශන පැවැත්වීය. ජෝන් සෙඩන්ද වැරින්ගරින්හි ගුරුවරවෙකු විය. ප්‍රිස්ට්ලිට ගුරුවරයෙකු ලෙස පැවරී තිබූ වැඩ කටයුතු හා වගකීම් ඉතා අධික වූ නමුත් ඔහු විසින් විද්‍යුතයේ අතීතය පිළිබඳ ග්‍රන්ථයක් ලියා පළ කිරීමට සමත් විය. එකල බ්‍රිතාන්‍යයේ වූ විද්‍යුතය පිළිබඳ පරීක්ෂණ සිදු කළ ප්‍රධානතම පුද්ගලයින් වූ ජෝන් කැන්ටන්, විලියම් වොට්සන් වැනි පුද්ගලයින් සම ඇමරිකා ජාතික බෙන්ජමින් ෆෑරෑන්ක්ලින් යන අය සමගද සිය මිතුරන් මාර්ගයෙන් සම්බන්ධතාවන් ඇති කරගැනීමට ප්‍රිස්ට්ලි සමත් විය. බෙන්ජමින් ෆ්රෑන්ක්ලින්ගේ මග පෙන්වීම් යටතේ ප්‍රිස්ට්ලි සිය විද්‍යුතයේ ඉතිහාසය පිළිබද ග්‍රන්ථයට ඇතුලත් කළ පරීක්ෂණ නැවත සිදු කළේය. මෙසේ පරීක්ෂණ නැවත සිදු කරන විට සැක නැගුණු ගැටළු සහගත තැන් නිරාකරණය කරගැනීමට ප්‍රිස්ට්ලි තමාගේම පරීක්ෂණ ද සිදු කරන්නට විය. (මේ අතරතුර ප්‍රිස්ට්ලිගේ ප්‍රස්ථාර සටහන් හා විද්‍යුතයේ අතීතය පිළිබඳ සටහන් නිසා පැහැදුණු කැන්ටන්, ෆ්රෑන්ක්ලින් ,වොට්සන් හා රිබඩ් ප්‍රසිස් යන අය විසින් ප්‍රිස්ට්ලිට රාජකීය සංගමයේ සාමාජිකත්වය ලබාදීමට යෝජනා කළ අතර 1766 වර්ෂයේදී එම යෝජනාව පිළිගන්නා ලදී.
1767 දී පළ කරන ලද පිටු 70කින් යුත් ‘The History and Present State of Electricity’ ‘විද්‍යුතයේ ඉතිහාසය හා වර්තමානය’ නම් ග්‍රන්ථයට ඉතා හොද ප්‍රතිචාරයක් ලැබුණි. මෙම ග්‍රන්ථයෙහි පළමු භාගය තුළ 1766 වර්ෂය දක්වා විද්‍යුතය පිළිබඳ වූ ඉතිහාස කතාව අන්තර්ගත වූ අතර දෙවැනි සහ වඩාත් වැදගත් භාගයේ විද්‍යුතය පිළිබඳ සමකාලීන මතවාදයක් හා අනාගත පරික්ෂණ සඳහා වූ තොරතුරු රැසක් ද අන්තර්ගත විය. මෙම දෙවන භාගය ‍තුළ සිය පරීක්ෂණ කිහිපයක් තුළින් ලත් නිරීක්ෂණය ද සටහන් කර තැබීය. මේවා අතර මිනිරන්වල විද්‍යුත් සන්නායකතාව සහ විද්‍යුත් සන්නායකතා ගුණයෙහි ශ්‍රේණියක ආකාර පැවැත්ම පිළිබඳ නිරීක්ෂණ ද සටහන් කර තැබීය. මේවා අතර මිනිරන්වල විද්‍යුත් සන්නායකතා සහ විද්‍යුත් සන්නායකතා ගුණයෙහි ශ්‍රේණියක ආකාර පැවැත්ම පිළිබඳ නිරීක්ෂණ ද විය. මේ මගින් ඔහු අතීතයේ සිටම පිළිගැනීමට ලක්ව තිබූ මතය වූ ජලය හා ලෝහ පමණක් විද්‍යුතය සන්නයනය කරයි යන මතයට අභියෝග කළේය. මෙවැනි පරීක්ෂණ තුළින් විද්‍යාමාන වූයේ ප්‍රිස්ට්ලි නල විද්‍යුතය හා රසායන විද්‍යාව අතර සම්බන්ධතාවක් ගොඩනැගීමට වූ උනන්දුවයි. මේ සඳහා ඔහු විවිධ ද්‍රව්‍යයන්හි විද්‍යුත් ගුණ මෙන්ම රසායනික විපර්යාස හා ඒ මත විද්‍යුතයේ බලපෑම ද අධ්‍යයනය කරන ලදී. කෙසේ නමුත් මේ පිළිබඳ ඔහු එතරම් සවිස්තරාත්මකව කරුණු ඉදිරිපත් නොකළ අතර පසුව ප්‍රංශ ජාතික භෞතික විද්‍යාඥයෙකු වූ චාල්ස් ඔගස්ටින් ඩී කූලෝම් විසින් විද්‍යුත් ‍ක්ෂේත්‍ර ප්‍රතිලෝම වර්ග නියමය පිළිපදින බවට 1780 දී නියමයක් ඉදිරිපත් කරන ලදී.
ප්‍රිස්ට්ලිගේ පරීක්ෂණ බොහෝ දුරට ගුණාත්මක පැත්තට බරවූ තත්වයක් පෙන්නුම් කළේය. ආරෝපිත කූඩු දෙකක් අතර හටගන්නා අනතර් ක්‍රියා පිළිබඳ ඔහුගේ නිරීක්ෂණ පසු කාලීනව මයිකල් ෆැරඩේ හා ජේම්ස් ක්ලාක් මැක්ස්වෙල් වැනි විද්‍යාඥයින් විද්‍යුත් චුම්භකත්වය පිළිබඳ අධ්‍යයනය කිරිමේදී අවධානයට බඳුන් විය. ශත වර්ෂයකට වැඩි කාලයක් ඔස්සේ ප්‍රිස්ට්ලි විසින් රචිත විද්‍යුතයේ ඉතිහාසය පිළිබඳ ග්‍රන්ථය සම්මත අධ්‍යයන ග්‍රන්ථය ලෙස භාවිතා විය. එය භාවිතා කළ පුද්ගලයින් අතර කෝෂයේ නිර්මාතෘ ඇලෙස්සැන්ඩ්‍රෝ වෝල්ටා, ආධෝරක්ත විකිරණය අනාවරණය කළ විලියම් හර්ෂල් හා හයිඩ්‍රජන් වායුව සොයාගත් හෙන්රි කැවෙත්බිෂ් ද විය. සාමාන්‍ය ජනතාවගේ භාවිතය උදෙසා ප්‍රිසට්ලි සිය විද්‍යුතයේ ඉතිහාසය පිළිබඳව ග්‍රන්ථයේ සරළ සංස්කරණයක් “A Familiar Introduction to the Study of Electricity” “විද්‍යුතයට මූලික හැඳින්වීමක්” යන නමින් 1768 දී පලකරන ලදී.
ලීඩ්ස් (1767 – 1773)
thumb|ලීඩ්ස් (1767 – 1773)‎
ප්‍රිස්ට්ලිගේ මුල්ම අලේඛ්‍ය චිත්‍රය “ලිබ්සහි ආලේඛ්‍ය චිත්‍රය” මේ වේ. මෙය 1763 වර්ෂයේ නිර්මිතයි. ලීඩ්ස්හි පුස්තකාල සංගමයේ සාමාජිකත්වය දැරීම හැරුණු විට ප්‍රිස්ට්ලි ලීඩ්ස්හි සමාජ ජීවිතයට ක්‍රියාකාරීව සම්බන්ධ වූ අවස්ථා විරලය.
1767 වර්ෂයේදී ප්‍රිසට්ලි සිය පවුල සමග ලීඩ්ස් නගරයට සංක්‍රමණය විය. මීට බලපෑ හේතුව පැහැදිලි නැතත් ඔහුගේ බිරිඳගේ අයහපත් සෞඛ්‍ය තත්වය ප්‍රදර්ශනය කිරීමේ අවශ්‍යතාවය යන හේතු තුනෙන් එකක් මේ සඳහා බලපාන්නට ඇති බව විශ්වාස කෙරේ. ප්‍රිසට්ලි ලීඩ්ස්හි මිල් හිල් පල්ලියේ දේවගැතිවරයා බවට පත්විය. ලීඩ්ස්හි ජීවත් වූ කාලය තුළ ප්‍රිසට්ලිට පුතුන් දෙදෙනෙකු උපන්නේය. 1768 ජුලි 24 වැනි දින උපන් පුතුට ජෝසවි (කණිෂ්ඨ) ලෙස නම් තබන ලද අතර වසර තුනකට පසුව උපන් අනෙක් පුතුට විලියම් ලෙස නම් තබන ලදී. ලීඩ්ස්හි ප්‍රිස්ට්ලිගේ මිතුරන් කිහිපදෙනා අතරට යොක්ෂයර්හි කැවරික්හි දේවස්ථාන අධ්‍යක්ෂකයෙකු වූ නියෝෆිලස් ලින්ඩ්සි ද ඇතුළත් විය. ප්‍රිසට්ලි විසින් ඔහු ගැන මෙසේ ලියන ලදී. “මම කිසිවිටෙක ඔහුගේ අදහස නොවිමසා ආගමික මතවාද ප්‍රකාශයට පත් නොකළෙමි.” ප්‍රිස්ට්ලිගේ නෑදෑයන් ගණනාවක් ලීඩ්ස් අවට විසුවද ප්‍රිස්ට්ලි හා ඔවුන් අතර සබඳතාවක් තිබූ බවක් නොපෙනේ. ස්කෝෆීල්ඩ්ට අනුව මීට හේතුව වන්නේ ඔවුන් ප්‍රිස්ට්ලිට මිථ්‍යාදෘෂ්ටිකයෙකු ලෙස සැලකීමයි. සෑම වසරකටම වරක් රාජකීය සංගමයේ රැස්වීම්වලට සහභාගි වීම සඳහා සිය ප්‍රකාශකයා හා මිතුරා වූ ජෝසප් ජෝන්සන් හමුවීමටත් ඔහු ලන්ඩන් වෙත යාමට හුරුව සිටියේය.
මිල් හිල් පල්ලියේ දේවගැතිතුමා
thumb
ඩැවෙන්ට්‍රි විද්‍යාපීඨයේ උගත් කාලයේ සිටම ප්‍රිස්ට්ලි ස්වභාවයට බර වූ විවෘත ආගමික මතවාද නම් ග්‍රන්ථයක් පලකිරීමට මූලික කරුණු සකස්කරමින් සිටියේය.
ප්‍රිස්ට්ලි මිල් හිල් දේවස්ථානයේ දේවගැතිවරයා බවට පත්වන විට එය බිතාන්‍යයේ වූ වඩාත් පැරණිම හා ගෞරවණීය සාම්ප්‍රදායික තත්වයෙන් බැහැර වූ දේවස්ථානයක් විය. කෙසේ වුවද 18 වැනි සියවසේ මුල්භාගය වන විට එහි අනුගාමිකයින් ආගමික මතවාද මත කොටස් කිහිපයකට වෙන්වී තිබුණි. තවද සමහර අනුගාමිකයින් වඩාත් ආකර්ෂණිය මෙතොදිස්ත සභාවට බැදීම නිසා මිල් හිල් දේවස්ථානයේ අනුගාමිකයින් සංඛ්‍යාව ක්‍රමයෙන් අඩුවෙමින් පැවතුණි. ප්‍රිස්ටිලිගේ මතය වූයේ තරුණයින් නිසි මග පෙන්වීමක් ලබාදීම තුළින් අනුගාමිකයින් නැවත ඒකරාශි කළ හැකි බවයි.
1772 සිට 1774 දක්වා කාලය තුළ පල කෙරුණේ “Institutes of Natural and Revealed Religion” “ස්වාභාවයට බර වූ විවෘත ආගමික මතවාද” නම් වෙලුම් තුනකින් යුත් ග්‍රන්ථ ඔස්සේ ප්‍රිස්ට්ලි ආගමානුකූල පැවැත්ම පිළිබද සිය අදහස් එලි දැක්වීය. නමුත් වඩාත් වැදගත් වන්නේ ඔහු එම ග්‍රන්ථයට ඇතුළත් කළ සමාජයානුකූල අදහස්ය. පසුකාලීනව ඔහුගේ අදහස් අන්‍යවාදීන් විසින් සම්මතයක් බවට පත්කර ගන්නා ලදී. මෙම ග්‍රන්ථය පලකිරීමත් සමගම ප්‍රිස්ට්ලිගේ ආගමික චින්තනය තුළ යම් වෙනසක් සිදුව ඇති බව පැහැදිලි වන අතර ඒ මත පදනම්ව ඔහුගේ පසු කාලීන ලියවිලි තේරුම් ගැනීම වඩාත් පහසු වේ. මේ අතරට භෞතිකවාදය හා අවශ්‍යතාවාදය ගැන අදහස් අයත්ය. (අවශ්‍යතාවාදය මගින් කියවෙන්නේ දෙවියන් අධ්‍යාත්ම විද්‍යානුකූලව හැසිරෙන බවයි.)
ප්‍රිස්ට්ලිගේ අදහස වූයේ පුද්ගල බද්ධ අත්දෑකීම් මත පැහැදිලි කළ හැකි විවෘත ආගමික සත්‍යයන් පමණක් පිළිගත හැකි බවයි. ප්‍රිස්ට්ලි‍ෙග් ආගමික විශ්වාසයත් ඔහුගේ ස්වභාව ධර්මයාගේ දැනුම මත පදනම් වූවක් බැවින් ඔහුගේ ඉහත ග්‍රන්ථය එම දැනුම මත පිහිටා දේව මැවුම්වාදය පිළිබඳ අදහස් සම්පිණ්ඩනය කරයි. නමුත් ඔහුගේ ග්‍රන්ථය බොහෝ ක්‍රිස්තියානි ජනයාගේ කැළඹීමට හේතුවිය. ඊට හේතුව වූයේ ප්‍රිස්ට්ලි ක්‍රිස්තුස්වහන්සේගේ දේවත්වයත් කිතු උපතහි විශ්ම ජනක ස්වාභාවයත් බැහැර කොට තිබීමයි. ප්‍රිස්ට්ලිට එරෙහිව නැගී ආ විරෝධය කෙතරම්දයත් ලීඩ්ස්ගේ මෙතොදිස්ත දේවස්ථානවල අනුගාමිකයෝ අද්වෛතවාදීන් තීරයට පලවා හරින ලෙස දෙවියන්ගෙන් ඉල්ලමින් ගීතිකා ගැයුහ.
ප්‍රිස්ට්ලිට අවශ්‍ය වුයේ කිතුදහම එහි මූලික හරයට නැවත ගෙන ඒමයි. ඒ සඳහා ශතවර්ෂ ගණනාවක සිට පල්ලිය තුළ වෙමින් පැවති අක්‍රමිකතා ඉවත් කළ යුතු බව ඔහුගේ මතය විය. ප්‍රිස්ට්ලිගේ මුල් ග්‍රන්ථයේ 4 වැනි වෙලුම සේ ඇතුළත් කිරීමට ඔහු අදහස් කළේ මූලික කිස්තු ධර්මය වසා පැතිරුණු අසත්‍ය කරුණු පිළිබඳ අතීත කරුණු විග්‍රහයක් ඉදිරිපත් කිරීමයි. නමුත් එම වෙළුම ඉතා දිගු වූ බැවින් 1782 වර්ෂයේ එය වෙනම ග්‍රන්ථයක් ලෙසට පත් කිරීමට ඔහුට සිදු විය. එය ඔහු නම් කළේ “An History of the corruptions of Christianity” “කිතුදහම වංක හා දුෂිත වීමේ ඉතිහාසය” ලෙසයි. මෙම ග්‍රන්ථය සිය වැදගත්ම ග්‍රන්ථය ලෙස ප්‍රිස්ට්ලි සැලකීය. නමුත් ඉතිහාසය තර්ක ශාස්ත්‍රය හා විද්‍යාත්මක කරුණු යොදමින් ඔහු බයිබලය විග්‍රහ කිරීම නිසා ආගමික මෙන්ම විද්‍යාත්මක ප්‍රජාව ද ඔහුගේ ග්‍රන්ථයේ වූ කරුණුවලට එරෙහි විය. ආගමික ප්‍රජාව විද්‍යාත්මක අයිතීන් බයිබලය විග්‍රහයට එරෙහි වූ අතර විද්‍යාත්මක ප්‍රජාව විද්‍යාත්මක කරුණු මතින් බයිබලය සාධාරණියකරණය කිරීමට විරුද්ධ වූහ.
ආගමික මතභේද ඇති කිරීම
ප්‍රිස්ට්ලි විවිධ පාර්ශවයන් සමග ආගමික හා දේශප‍ාලනික කරුණු පිළිබඳ ප්‍රතික්‍රියා මාර්ගයෙන් වාද කළේය. ස්කෝෆීල්ඩ්ට අනුව ප්‍රිස්ට්ලි හැමවිටම මෙවන් විද්‍යාත්මක අවස්ථ‍ාවන්ට මුලපුරා ඇත්තේ තමා නිවැරදි යැයි යන මතයේ තදින් පිහිටාවන අතර ඔහුගේ ප්‍රතිවාදීන් නිතරම විශ්වාස කළේ ඔහු උවමනාවෙන්ම කරුණු විකෘති කරමින් අසත්‍ය මතවාද ගොඩ නගන බවයි. මෙහි ප්‍රතිපලය වූයේ ප්‍රතිවාදීන් ඔහු සමග ක්‍රෝධයට පත්වීමයි. කෙසේ වුවද මෙවන් මතභේදාත්මක අවස්ථාවල දී ප්‍රිස්ටිල් සිය මතය වෙනස් කිරීමට අතිශයින් මැලි වූ බවට සාක්ෂි ඇති බව සංකාෆීල්ඩ්ගේ අදහසයි. ලීඩ්ස්වල ජීවත් වූ කාලයේ ප්‍රිස්ට්ල් “දේව භෝජනය” හා “කැල්වින්වාදය” ගැන පත්‍රිකා ප්‍රකාශයට පත්කළ අතර ඒවායේ පිටපත් දහස් ගණනක් අලෙවි වූ අතර ඒවා ඔහුගේ වඩාත් ප්‍රචලිතම ප්‍රකාශන අතරට එක්විය.
1768 වර්ෂයේ දී “Theological Repository” “ආගමික මතවාද සංග්‍රහය” නම් සඟරාවක් ඇරඹීමට ප්‍රිස්ට්ලි ක්‍රියා කළේය. එහි අරමුණ වූයේ ආගමික මතවාද තර්කානුකූලව විශ්ලේෂණය කිරීමයි. ඕනෑම පුද්ගලයෙකුට සඟරාවට ලිපි සැපයිය හැකි බව ප්‍රකාශ කළ ද ඔහුගේ අදහස් හා එකග වූ කිහිපදෙනෙක් පමණක් ලිපි ලිවීම නිසා සඟරාවේ වැඩි ප්‍රමාණයක් සඳහා දායක වීමට ප්‍රිස්ට්ලිට සිදුවිය. (මෙකල ඔහු සඟරාවට සැපයූ ලිපි ඔහුගේ පසුකාලීන ආගමික මතවාද හා අධ්‍යාත්ම විද්‍යාව පිළිබඳ ග්‍රන්ථවල පදනම විය) වසර කිහිපයක් පල කළද සඟරාවට යහපත් ප්‍රතිචාර නොලැබීම නිසාත් සඟරාව මුද්‍රණයට අවශ්‍ය මුදල් හිඟවීම නිසාත් පසුව ප්‍රිස්ට්ලි විසින් සඟරාව පලකිරීම නවතා දමන ලදී. 1784 වර්ෂයේ දී ඔහු නැවතත් සඟරාව ඇරඹීම උත්සාහ කළ ද එම උත්සාහය ද පෙර පරිදිම ව්‍යාර්ථ විය.
දේශපාලන විද්‍යාව පිළිබඳ දාර්ශනිකයා සහ සම්ප්‍රදායෙන් බැහැර වූ ආගමික නිකායන්හි ආරක්ෂකයා
thumb 1768 පල වූ “රාජ්‍ය පාලනය පිළිබඳ මුලද්‍රව්‍ය” පසු කාලීන දේශපාලනික දාර්ශනිකයෙකු වූ ජෙරමි බෙත්තැම් වැන්නන් හට මූලික මගපෙන්වීමක් විය.
මෙකල සමුප්‍රදායෙන් බැහැර ආගමික නිකායට අයත් වූවන්ට දේශපානයේදී හමුදාවට බැදීමේ හෝ ඔක්ස්ෆර්ඩ් හෝ කෙම්බ්‍රිජ් සරසවියන්ට ඇතුළත් වීමේ වරම් නොතිබුණි. ඒ සඳහා ඔවුන්ට එංගලන්ත සභාව මගින් පිළිගත් මතවාදයට එකග විය යුතුව තිබුණි. මේ හේතුවෙන් සාම්ප්‍රදායික නොවන ආගමික නිකායන්ට අයත් වූ පිරිස් දෙවැනි පන්තියේ ලා සැලකුණු පිරිසක් වූහ. ප්‍රිස්ට්ලිගේ දේශපාලන ප්‍රකාශන බොහෝමයක් තුළින්ම ඔහු මෙම නීතීන්ට විරුද්ධ ව පාර්ලිමේන්තුව වෙත පෙත්සමක් පවා ඉදිරිපත් කෙරුණි.
මෙම තත්වය යටතේ ප්‍රිස්ට්ලි සිය මිතුරන්ගේ ඉල්ලීම් පරිදි සාම්ප්‍රදායික නොවන ආගමික මතවාද දරන්ණන් අත්විදි පැහැය පිළිබඳ ප්‍රකාශයක් පල කළේය. එය “Essays on the first principles of Government” රාජ්‍යපාලනය පිළිබඳ මූලධර්ම සංග්‍රහය මෙය විය. මෙය පලවූ 1768 වර්ෂය වන විට තිබුණු සමාජ හා දේශපාලනික වාතාවරණයට ඉදුරාම පටහැණි වූ මෙම ප්‍රකාශනයේ නිදහස් දේශපාලන චින්තනයේ අ‍ාරම්භය සේ සැලකෙන අතර ඒ තුළින් පිස්ට්ලි මුල්වරට දේශපාලන හිමිකම් හා මානව හිමිකම් වෙන්කොට දක්වන ලද අතර මානව හිමිකම් පුළුල් කිරීමට හේතු දැක්වීය. මෙහිදී ප්‍රිස්ට්ලි පෞද්ගලික හා පොදු ලෙස කොටස් දෙකකට විශ්වාසයත් ඇදහිලි හා ක්‍රියා කාරකම් වෙන් කරන ලද අතර ඔහු ප්‍රකාශ කළේ රජයේ පාලනයට යටත් විය යුත්තේ ඉතා ‘පොදු’ යන කොටසට වර්ග කළ ක්‍රියාකාරකම් පමණක් බවයි.
අධ්‍යාපනික හා ආගමික කරුණු පුද්ගල බද්ධවූත් රජයේ පාලනයට යට‍ත් නොවිය යුතු බව ඔහු අවධාරණය කළේය. පසු කාලීනව දේශපාලනික වෙනස්වීම් සදහා ඔහු සහයෝගය දැක්වීමට එක් හේතුවක් වූයේ ආගමික හා අධ්‍යාපනික කරුණු පාලනය කිරීමට රජය ගන්නා උත්සාහය පෞද්ගලිකත්වය ආක්‍රමණය ලෙස ප්‍රිස්ට්ලි විශ්වාස කිරීමයි.
මෙකල විසූ සුප්‍රසිද්ධ නිතීඥයෙකු වූ විලියම් ඕලැක්ස්ටෝන් “Commentaries on the law of England” “එංගලන්ත නීතිය පිළිබඳ අර්ථකථන” නම් ග්‍රන්ථයක් පලකළ අතර එය එකල සම්මත නීතිමය මාර්ගෝපදේශකයක් ලෙස සැලකුණි. එම ග්‍රන්ථයට අනුව එංගලන්ත සභාවෙන් බැහැර ආගමික නිකායන්හි අනුගාමිකයින් වීම අපරාධයක් වූ අතර එවන් අනුගාමිකයින් දේශමාන්‍යයෙන් තොර වූවන් ලෙස සලකන ලදී. මෙම ග්‍රන්ථයට එරෙහිව නීතිය පිළිබඳ නව ආර්ථිකයක් ඉදිරිපත් කරමින් 1769 වර්ෂයේදී ප්‍රිස්ට්ලි විසින් “Remarks on Dr Balackstone’s Commentnes” “ආචාර්ය බ්ලැක්ස්ටෝන්ගේ අර්ථ දැක්වීම්වලට විග්‍රහය” මේ ග්‍රන්ථය පලකරන ලදී. එමගින් ප්‍රිස්ට්ලි බ්ලැක්ස්ටෝන්ගේ ව්‍යාකරණ හා ඉතිහාසය පිළිබඳ වැරදි ද පෙන්වා දෙන ලදී. (ව්‍යාකරණ එකල දේශපාලනිකව අතිශය සං‍ෙව්දී විෂය පථයක් විය) මෙහි ප්‍රතිඵලයක් ලෙස බ්ලැක්ස්ටෝන් සිය ග්‍රන්ථයේ නව සංස්කරණ නැවත සකස් කළ අතර සාම්ප්‍රදායික නොවන ආගමික නිකායන්හි අනුගාමිකයින් දේශමාන්‍යයෙන් තොර බව ප්‍රකාශ කළ ජේදය සම්පුර්ණයෙන්ම ඉවත් කරන ලදී. එහෙත් එම අනුගාමිකයින් අපරාධකරුවන් ලෙස හැඳින් වූ කොටස් වෙනස් නොකරන ලදී.
ස්වභාව ධර්මය පිළිබඳ දර්ශනවාදියා විද්‍යාතය දෘෂ්ටි විද්‍යාව සහ සෝඩා
ස්වභාව ධර්මය පිළිබද අධ්‍යයනය සිය විනෝදාංශ බව ප්‍රිස්ට්ලි ප්‍රකාශ කළද ඔහු ඒ සඳහා දැඩි වුවමනාවකින් කටයුතු කළ බව පැහැදිලිය. විද්‍යුතයේ ඉතිහාසය පිළිබඳ ඔහු පලකල ග්‍රන්ථයේ සඳහන් වන පරිදි විද්‍යාඥයින් ක්‍රියාකරනුයේ මානවයාගේ සැපපහසුව ආරක්ෂාව හා සතුට වැඩිදියුණු කිරීම සඳහාය. ප්‍රිස්ට්ලි විද්‍යාත්මක සිද්ධාන්තවලට වඩා ප්‍රායෝගික භාවිතයන් ගැන උනන්දු වූවෙකි. ඔහු සිය මාර්ගෝපදේශකයා සේ සැකුවේ බෙන්ජමින් ෆ්රෑන්ක්ලින්ය. ලීඩ්ස්වල පදිංචියට යාමත් සමග ඔහු දිගින් දිගටම විද්‍යාත්මක පරීක්ෂණවල නියැළුණු අතර ඒ අතරට රසායන විද්‍යාව හා විද්‍යුතය ආශ්‍රීත පරීක්ෂණයන් ද විය. ඔහුගේ රසායන විද්‍යා පරීක්ෂණ සඳහා අවශ්‍ය වූ CO2 වායුව යාබද ස්කාගාරයෙන් ලබාගැනීමට හේ පිළිවෙලක් යොදා ගත්තේය. 1767 හා 1770 අතර කාලය තුළ තම මූලික පරීක්ෂණ මත පදනම්ව පරීක්ෂණ ප්‍රතික්‍රියා 5 ක් රාජකීය සංගමය වෙත ඉදිරිපත් කිරීමට ඔහුට හැකි විය. මුල් පත්‍රිකා 4 කොරෝතා විසර්ජනය ඇතුළු විද්‍යුතය ආශ්‍රිත සංසිද්ධීන් පිළිබඳ අධ්‍යයනයෙන් විස්තර කළ අතර පසවාන්ත අඟුරු හා මිනිරන්වල විද්‍යුත් සන්නායකතාව සනාථ කරන සාධක ඉදිරිපත් කළේය. ඔහුගේ පසුකාලීන පරීක්ෂණ රසායන විද්‍යාව හා වායූන් පදනම් කරගත් ඒවා විය.
1772 වර්ෂයේදී ඔහු සිය ප්‍රකාශ විද්‍යාත්මක පරීක්ෂණ පිළිබඳ තොරතුරු ඇතුළත් “The History and present state of Discoveries Relating to Vision, Light and Colours” “දෘෂ්ටිය ආලෝකය හා වර්තනය පිළිබඳ අතීත පරීක්ෂණ හා නව සොයා ගැනීම්” මේ ග්‍රන්ථය ප්‍රකාශය‍ට පත්කරන ලදී. මෙහි මුල් අවධියේ ප්‍රකාශ විද්‍යාත්මක පරීක්ෂණ පිළිබඳ සවිස්තරාත්මක තොරතුරු අඩංගු විය. එහෙත් ප්‍රිස්ට්ලිගේ ගණිතමය දැනුමෙහි සීමාසහිතභාවය නිසා ඔහුට එකල ප්‍රචලිත වෙමින් පැවති නව මතයන් කිහිපයක් සිය ග්‍රන්ථයට ඇතුළත් කළ නොහැකි විය. තවද මෙම ග්‍රන්ථයේ පරීක්ෂණාත්මක තොරතුරු ප්‍රමාණය අඩුවීමත් ප්‍රායෝගික ක්‍රියාකාර කම් ඇතුළත් නොවීමත් නිසා එය විද්‍යුතය සමුබන්ධ ග්‍රන්ථය තරම් ප්‍රචලිත නොවීය. මෙම ග්‍රන්ථය මුද්‍රණය කෙරුණේ ද එක් වසරක් පමණි. වසර 150 ක කාලයක් පුරාවට ඉංග්‍රීසි බසින් පලවූ එකම දෘෂ්ටි විද්‍යාව පිළිබද ග්‍රන්ථය මෙය වීම ද විශේෂත්වයකි. ග්‍රන්ථය නියමාකාරයෙන් සකස් කරන ලද්දක් නොවූ බැවින් එය අලෙවි වූයේ ඉතා සෙමිනි. ග්‍රන්ථය පලකිරීම සඳහාත් ලීවිම සඳහාත් ඒ ගැන අවශ්‍ය පරීක්ෂණ සිදුකිරීම සඳහාත් වැය කළ හැකි මුදල හා සසඳන විට ප්‍රිසට්ලිගේ මෙම වෑයම ඔහුට අවාසිදායක එකක් වූ බැවින් ඔහු මෙසේ ග්‍රන්ථ ප්‍රකාශය අත්හැර දැමීමට තීරණය කළේය.
දකුණු මුහුදු ප්‍රදේශවලට කපිතාන් කුක්ගේ දෙවැනි ගවේෂණ චාරිකාව සඳහා ක්ෂේත්‍ර විද්‍යාඥයෙකු ලෙස ප්‍රිස්ට්ලිගේ නමද යොජනා වූ නමුත් ඔහු තෝරා නොගන්නා ලදී. කෙසේ වුවද ගවේෂණය සඳහා ප්‍රිස්ට්ලිගේ සුළු දායකත්වයක් ද විය. එනම් හෙතෙමෙ නැවියන්ට සෝඩා සදාගන්නා ක්‍රමයක් ලබාදීම මගිනි. සෝඩා පානය සක්ර්වි රෝගය වළක්වා ගැනීමට යොදා ගත හැකි යැයි ප්‍රිස්ට්ලි උපකල්පනය කර තිබුණි. කෙසේ වුව ද එය වැරදි නිගමනයක් විය. “Directions for Impregnating Water with Fixed Air” (1772) වර්ෂයේ දී ජලය CO2 මඟින් සංතෘප්ත කරන ආකාරය ඇතුළත් පත්‍රිකාවක් මුද්‍රණය කිරීමට ප්‍රිස්ට්ලි කටයුතු කරන ලදී. නමුත් ජේ.ජේ ස්විපී වැන්නක් සෝඩා නිපදවීම මගින් විශාල ආර්ථික වාසි උපයාගත්ත ද ප්‍රිස්ට්ලි ඒ කාර්යෙහි ලා අසමර්ථ විය. 1773 වර්ෂයේ දී ඔහු කළ සොයා ගැනීම් වෙනුවෙන් රාජකීය සංගමය ඔහුට කොව්ලි පදක්කම පිරිනැමීය.
ප්‍රිස්ට්ලිගේ ආර්ථික තත්වය යහපත් කරලීමට ඔහුගේ මිතුරන් උත්සාහ කළ අතර එහි ප්‍රතිඵලයක් ලෙස බෙන්ජමින් ෆ්රෑන්ක්ලින් හා රිචඩ් ප්‍රයිස්ගේඉල්ලීම්වලට අනුව ෂෙල්බර්න් සාමිවරයා සිය දරුවන්ගේ අධ්‍යාපන කටයුතු මෙහෙයවීමටත් සිය සහයකයා ලෙස කටයුතු කිරීමටත් ප්‍රිස්ට්ලිට 1772 හි දී ආරාධනා කරන ලදී. අකමැත්තෙන් වුව ද සිය නව තනතුරෙහි වැඩ භාරගැනීම සඳහා දේවස්ථානයෙන් 1772 දෙසැම්බර් 20 වැනි දින ඉවත් වූ ප්‍රිස්ට්ලිගේ අවසාන දේශනය 1773 මැයි 19 දින පවත්වන ලදී.
කැල්නේ (1773 – 1780)
thumb
1773 වර්ෂයේ දී කැල්නේ හි වාසයට ගිය ප්‍රිස්ට්ලි ඉන් වසරකට පසුව ෂෙල්බර්න් සාමිවරයා සමග යුරෝපයේ සංචාරයකට එක් විය. නියෝෆිලයේ ලින්ඩ්ගේ නම් ප්‍රිස්ට්ලිගේ සමීප මිතුරාට අනුව මෙසේ මිනිස් වර්ගයාගේ පැවැත්ම පිළිබඳ අත් දුටු වඩා පුළුල් දැක්ම ප්‍රිස්ට්ලිගේ ඉදිරිගමනට දැඩි ලෙස දායක වී ඇත. ප්‍රිස්ට්ලිට පැවරී තිබූ වගකීම් උවමනාවෙන්ම වඩාත්පහසු ඒවා වූ අතර එමගින් ඔහුට සිය ආගමික චින්තනයන්ට හා විද්‍යාත්මක පරීක්ෂණයට අවශ්‍ය නිදහස නොඅඩුව ලැබුණි. මෙකල ප්‍රිස්ට්ලි ෂෙල්බර්න් සාමිවරයා යටතේ ගුරුවරයෙකු පුස්තකාලාධිපතියෙකු මෙන්ම දේශපාලන උපදේශකයෙකු ලෙස ද ක්‍රියා කළේය. මේ සඳහා ප්‍රිස්ට්ලි නිතර පාර්ලිමේන්තු කටයුතු පිළිබඳ තොරතුරු රැස් කළ අතර ෂෙල්බර්න් සාමිවරයා හා සාම්ප්‍රදායික නොවන ආගමික මතවාද දැරූ ඇමරිකානු නිකායන් අතර සබඳතාවක් ගොඩනැඟීමට ද ප්‍රිස්ට්ලි ක්‍රියා කළේය. 1777 මැයි 24 වැනි දින ප්‍රිස්ට්ලිගේ තෙවැනි පුතු උපත ලද අතර ෂෙල්බර්න් සාමිවරයාගේ ඉල්ලීමට අනුව ඔහුට හෙන්රි යැයි නම් තබන ලදී.
භෞතිකමය දර්ශනවාදියා
thumb 1782 වන විට ප්‍රිස්ට්ලිගේ Disquisitions relating to Matter and Spirit නම් ප්‍රකාශනයට එරෙහිව ප්‍රකාශන දුසිමකට වඩා පල කෙරුණු අතර ප්‍රිස්ට්ලි අද්වෛතවාදියෙකු ලෙස හංවඩු ගසන ලදී.
ප්‍රිස්ට්ලි සිය වඩාත් වැදගත්ම දාර්ශනික ප්‍රකාශනයක් ලියන ලද්දේ ඔහු ෂෙල්බර්න් සාමිවරයා යටතේ සිටි කාලයේ දීය. 1774 සිට 1780 දක්වා ඔහු පල කළ අධ්‍යාත්ම විද්‍යාත්මක ග්‍රන්ථ මාලාවක් මගින් ප්‍රිස්ට්ලි, නියතිවාදය, භෞතිකවාදය හේතුවාදය හා අවශ්‍යතාවාදය යන සංකල්ප හතර ඇතුළත් දර්ශනයක අවශ්‍යතාව පෙන්වා දුන්නේය. මේ සඳහා ඔහු පහත ග්‍රන්ථ යොදාගන්නා ලදී. An Examination of Dr. Reid's Inquiry into the Human Mind (1774), Hartley's Theory of the Human Mind on the Principle of the Association of Ideas (1775), Disquisitions relating to Matter and Spirit (1777), The Doctrine of Philosophical Necessity Illustrated (1777), and Letters to a Philosophical Unbeliever (1780) ඔහුගේ අදහස වූයේ ස්වාභාවික ලෝකය අධ්‍යයනය තුළින් මිනිසුන් වඩාත් කරුණාවන්ත ප්‍රීතිමත් හා දියුණු පිරිසක් බවට පත් කළ හැකි බවයි.
මනස හා සිරුර ලෙස ද්වෛතයක් නොමැති බව ප්‍රකාශ කරමින් භෞතිකවාදී දර්ශනයක් ප්‍රකාශයට පත් කිරීමට ප්‍රිස්ට්ලි කටයුතු කළේය. ඒ අනුව විශ්වයේ ඇති සියලුම දෑ අප දන්නා භෞතික පදාර්ථයෙන් නිර්මිත බව ඔහුගේ අදහස විය. තව ද ආත්මය පිළිබඳ සාකච්ඡා කිරීම මානවයාට තරම් නොවන බවත් ආත්මය දිව්‍යමය බවත් හෙතෙම ප්‍රකාශ කළේය. මෙසේ මානවයින් හා දිව්‍යමය දෑ අතර පැහැදිලි වෙනස්කම් ප්‍රකාශ කළ ද ඔහුගේ අදහස් බොහෝ සාධකයින් කෝපයට හා පුදුමයට පත් ‍කළේය. මනස හා සිරුර ලෙස ද්වෛතයක් තිබීම ආත්මයක පැවැත්මට අවාසි බව පාඨකයෝ විශ්වාස කළහ.දෙවියන් පිළිබඳ විශ්වාසය, භෞතිකවාදය හා නියතිවාදය අතර සම්බන්ධතාවයන් ගොඩනැගිය හැකි බව ප්‍රිස්ට්ලි ප්‍රකාශ කළ අතර සිය ආගමික විශ්වාසයක් පොත් පත් හෝ සමාජ රැල්ල මත හැඩගස්වාගත් පුද්ගයලයන් විවේචනය කළේය. ඔහුගේ මෙම ප්‍රකාශයන් හා අදහස් පහත ප්‍රකාශනයන්ට හා ඔවුන්ගේ ප්‍රකාශනයන්ට පිළිතුරු විය. Baron d'Holbach's Système de la Nature (1770) and David Hume's Dialogues Concerning Natural Religion (1779) තවද ප්‍රිස්ට්ලි පොදු ජන සමාජයේ වූ දැඩි විශවාසයන් හා උගත් මිනිසුන්ගේ සැක සහිත අතර සංසන්දනාත්මක විග්‍රහයක් කළේය.
සිය ස්වභාවධර්මය පිළිබඳ ලත් දැනුම මත පදනම්ව ක්‍රිස්තියානි ධර්මයට අනුව දර්ශනයේ අත්‍යාවශ්‍යතාවයන් පරම නියතිවාදයක් එනයින් මානව ජීවිතය කිසියම් නියත ක්‍රමයකට පමණක් ගෙවී යන බවත් ප්‍රිස්ට්ලි ප්‍රකාශ කළේය. ඔහුට අනුව අනෙක් සතුන්ට මෙන්ම මානවයාටද ස්වභාවධර්මයේ නීති පොදු වූ අතර එම නීති මත පදනම්ව හේතුවාදී අයුරින් මානව මනස ක්‍රියාකළ යුතුය. තවද කරුණාවන්ත දෙවියන් විසින් ලොව මවන ලද බැවින් අවසානයේ දී ලෝකය හා එහි ‍වෙසෙන සත්වයින් පරම නිරවද්‍යතාවයට පත් වනු ඇති බව හෝ විශ්වාස කළේය. එනයින් අධර්මිෂ්ට බව ලොව පිළිබඳ නිරවද්‍ය නොවූ වැටහීමක් පමණක් විය.
ප්‍රිස්ට්ලිගේ දර්ශනය හා මතවාද ස්වීය හා නිර්භීත ලෙස සැලකිය හැකි වුව ද ඔහුගේ අදහස් පැරණි දර්ශනවාදී සම්ප්‍රදායන් අනුකූලව නිදහස් චින්තනයේ නියතිවාදය හා භෞතිකවාදය මත ගොඩනැගූ ඒවා විය. උදාහරණයක් ලසෙ ප්‍රිස්ට්ලිට පෙර 17 වැනි සියවසේ වූ දාර්ශනිකයෙකු වූ බැරක් ස්පිනෝසා පරම නියතිවාය හා පරම භෞතිකවාදය ගැන අදහස් පල කරන ලදී. ‍තවද ස්පිනෝසා සහ ප්‍රිස්ට්ලි මෙන්ම ලිබ්නීස් ද මානව චින්තනය ස්වභාවධර්මය මගින් නියත ආකාරයකට පාලනය වන බව ප්‍රකාශ කළ නමුත් ඔහුට අනුව දෙවියන් විසින් භෞතික ලෝකයේ සිද්ධීන්ට එකඟ වන අයුරින් පාලනය කළ සමාන්තර ආධ්‍යාත්මික ලෝකයක් ද විය. තවද ලිබ්නීස් හා ප්‍රිස්ට්ලි යන දෙදෙනාම දෙවියන් කරුණාවෙන් යුතුව ලොව හසුරවන බව විශ්වාස කළෝය.නමුත් ප්‍රිස්ට්ලි එම ක්‍රියාවලිය උත්සවශ්‍රීක සහස්‍රක කෙල පැමිණීමකින් අවසන් වන බව ප්‍රකාශ කළ අතර, ලීබ්නීස්ට අනුව ඉහත ක්‍රියාදාමයන් ඒවා ‍තුළම උපරිම ලෙස යහපත් තත්වයේ ඒවා විය.
අද්වෛතවාදීන්ගේ පුරෝගාමියා
ප්‍රිස්ට්ලිගේ මිතුරෙකු වූ තියෝපිලස් ලින්ඩ්සේ සිය අනුගාමිකයන්ගේ විශ්වාසයන්ට සීමාවන් නොපැනවූ නව ක්‍රිස්තියානි නිකායක් ඇරඹීමට ක්‍රියාකළ විට ප්‍රිස්ට්ලි සහ පිරිස වහාම ඔහුට එක් විය. 1774 අප්‍රේල් 17 වැනි දින බ්‍රිතාන්‍යයේ පළමු අද්වෛතවාදීන්ගේ ගතිකාව ලින්ඩ්සේ විසින් පවත්වන ලදී. මේ වන විට ලින්ඩ්සේ නව ආගමික වතාවත් විධි පවා නිර්මාණය කර තිබූ අතර මෙය නිකායෙන් බැහැර පිරිස්වල නොසන්සුන්තාවය හේතු විය. කෙසේ වුවත් ප්‍රිස්ට්ලි සිය මිතුරා ආරක්ෂා කිරීමට Letter to a Layman, on the Subject of the Rev. Mr. Lindsey's Proposal for a Reformed English Church (1774) නම් ප්‍රකාශනය පල කළ අතර ඒ තුළින් ආගම විලාසිතාවක් කරගත් පිරිස් ඔහුගේ විවේචනයට ලක් වූ අතර ඔහු කළේ ලින්ඩ්සේගේ පල්ලියේ වතාවත්වලට සහභාගී වූ අතර ඇතැම් විට දේශනා පවා කළේය. ප්‍රිස්ට්ලි සිය ජීවිත කාලය පුරාම ආයතනික ආකාරයෙන් බ්‍රිතාන්‍ය හා එක්සත් ජනපදය පුරා අද්වෛතවාදී නිකායෙහි පැතිරීමට ආධාර කළ අතර අද්වෛතවාදීන් සහාය පල කරන ප්‍රකාශන කිහිපයක් ද ප්‍රකාශයට පත් කළේය.
විවිධ වායූන් පිළිබඳ පරීක්ෂණ හා නිරීක්ෂණ
thumb|ප්‍රිස්ට්ලි ස්ටීවන් ගෝල්ස්ගේ වායු සරාවෙහි වැඩි දියුණු කළ ආකාරයක් සිය නයිට්‍රස් වායු පරීක්ෂණ ඇතුළු වායු පරීක්ෂණ සඳහා යොදා ගන්නා ලදී.
ප්‍රිස්ට්ලිගේ දිවියේ විද්‍යාත්මක කටයුතු ප්‍රමුඛම ස්ථානයක් ගත්තේ වඩාත්ම ප්‍රතිඵල ලබා දුන්නේත් ඔහු කැල්නේහි වාසය කළ කාලයේ දීය. ඔහුගේ පරීක්ෂණ සම්පූර්ණයෙන්ම පාහේ වායූන් පිළිබඳ ඒවා වූ අතර එම පරීක්ෂණ ඇසුරින් ඔහු සිය වඩාත් වැදගත්ම විද්‍යාත්මක ග්‍රන්ථය වූ වෙළුම් හයකින් යුත් Experiments and Observations on Different Kinds of Air (1774–86) ප්‍රකාශයට පත් කළේය. ප්‍රිස්ට්ලිගේ පර්යේෂණ මගින් මූලාංග 4හි වාදයේ සාවද්‍ය බව ඔප්පු වූ අතර, එම වාදය වෙනුවට ෆ්ලොජිස්ටන්වාදයේ ඔහුගේම ආකාර‍යක් ඔහු විසින් ඉදිරිපත් කරන ලදී. 18 වැනි සියවසේ පැවති මතයන්ට අනුව වස්තුවක් දහනයේ දී හෝ ඔක්සිකරණයේ දී ෆ්ලොජිස්ටන් නම් ද්‍රව්‍යයක් නිදහස් වේ යයි සලකන ලදී.
“Experiments and Observations on Different Kinds of Air” (විවිධ වායූන් පිළිබඳ පරීක්ෂණ හා නිරීක්ෂණ) නම් ග්‍රන්ථයේ පළමු වෙළුම මගින් “නයිට්‍රස් වායුව”(නයිට්‍රික් ඔක්සයිඩ් NO) “ලවණ ද්‍රාවණ වාෂ්පය”. ආම්ලික වායුව නැතහොත් සාගර ආම්ලික වායුව හෙවත් නිර්ජලීය හයිඩ්‍රොක්ලෝරික් අම්ලය, ක්ෂාර වායුව (ඇමෝනියා ) ක්ෂය වූ නැතහොත් ෆ්ලොජිස්ටන්හෘත නයිට්‍රජන් වායුව (නයිට්‍රස් ඔක්සයිඩ්,N2O) සහ සුප්‍රසිද්ධ ෆ්ලොජිස්ටන්හෘත වායුව (ඔක්සිජන්) යන වායූන්ගේ සොයාගැනීම පිළිබඳවත් අවසාන වශයෙන් ප්‍රභාසංස්ලේෂණ ක්‍රියාවලි සොයා ගැනීමට මග පෑදූ මූලික පරීක්ෂණාත්මක සොයාගැනීම පිළිබඳවත් කරුණු ප්‍රකාශයට පත් කරන ලදී. වාතයේ යහපත් බව මැනීම සඳහා නයිට්‍රස් වායු පරීක්ෂණයක් ද ප්‍රිස්ට්ලි විසින් හඳුන්වා දෙන ලදී. මේ සඳහා වායුමිතිය ඇසුරින් ජලය හෝ රසදිය මත දී පරීක්ෂණ වායු සාම්පලය වායු සාරවත් කළ නයිට්‍රස් වායුව හා මිශ්‍රකර පරිමාවේ අඩුවීම මැන ගන්නා ලදී. ඔහුගේ ඉහත ග්‍රන්ථයේ ආරම්භයේ දී වායු පිළිබඳ අධ්‍යයනයේ අතීතය සංක්ෂිප්තව දැක්වීමෙන් අනතුරුව ප්‍රිස්ට්ලි සිය පරීක්ෂණ පිළිබඳ අධ්‍යයනයේ අතීතය සංක්ෂිප්තව දැක්වීමෙන් අනතුරුව ප්‍රිස්ට්ලි සිය පරීක්ෂණ පිළිබඳව විවෘතව හා අවංකව කරුණු දක්වයි. ප්‍රිස්ට්ලි තමා දන්නා හෝ සිතන සියල්ල පාඨකයා හමුවේ තබන බවත් සැකයත් ,ගැටළු සහ වැරදීම් යනාදී සියලු ප්‍රතිඵල අවංකව පාඨකයා හමුවේ තබා ඇති බවත් මුල් යුගයේ චරිතාපදාන ලේඛකයෙක් ලියා තිබේ. මේ අතරම ප්‍රිස්ට්ලි සිය පහසුවෙන් එකලස් කළ හැකි, අඩු වියදම් පරීක්ෂණ උපකරණවල විස්තර ද ඉදිරිපත් කළ අතර, එබැවින් එහුගේ පරීක්ෂණ පහසුවෙන් ප්‍රතිනිර්මාණය කළ හැකි වේ යැයි ඔහුගේ සගයන් විශ්වාස කළේය. ඒකාකාරී නොවන පරීක්ෂණාත්මක ප්‍රතිඵල හේතුවෙන් ෆ්ලොජිස්ටන්වාදය යොදා ගැනීමට ප්‍රිස්ට්ලි පෙළඹිණි. කෙසේ නමුත් මේ හේතුවෙන් ස්වභාවයේ පවතින්නේ “ආම්ලික” “ක්ෂාරීය” සහ “ස්ථිර” යන වායු කාණ්ඩ තුනක් පමණක් යැයි නිගමනයකට ප්‍රිස්ට්ලි එලැඹිණි.එකල ප්‍රචලිත වෙමින් පැවති රසායන විද්‍යා ක්ෂේත්‍ර වෙනුවට වායූන් හා ඒවායේ නිරීක්ෂණය කළ හැකි ලක්ෂණ පිළිබඳ ප්‍රිස්ට්ලි අවධානය යෙදවීය. මෙය ඔහුට පෙර විසූ ස්වභාවික දර්ශනවාදීන්ගේ ක්‍රම‍ෙව්දය අනුගමනය කිරීමකි. ප්‍රිස්ට්ලි කාබන් මොනොක්සයිඩ් වායුව අනෙක් වායූන්ගෙන් වෙන්කර ලබා ගැනීමට සමත් වූ නමුදු එය තවත් වායු වර්ගයක් බවට හඳුනාගත් බවක් නොපෙනේ.
ඔක්සිජන් සොය‍ාගැනීම
1774 වසරේ අගෝස්තු මාසයේ දී සම්පූර්ණයෙන්ම නව ආකාරයක වායුවක් වෙන් කරගැනීමට ප්‍රිස්ට්ලි සමත් වූ නමුත් ෂෙල්බර්න් ස්වාමිවරයා සමග යුරෝපයේ සංචාරය කිරීමට සිදුවීම නිසා ඒ ගැන වැඩි දුර අධ්‍යයනයකට අවස්ථාව නොලැබුණි. කෙසේ නමුත් පැරීසියේ ගතකළ කාලයේ දී ප්‍රංශ රසායන විද්‍යාඥ ඇන්ටොයින් ‍ලැවෝෂියර් ඇතුළු පිරිසක් ඉදිරියේ සිය පරීක්ෂණය නැවත ආදර්ශනය කිරීමට ප්‍රිස්ට්ලිට හැකි විය. 1775 වසරේ නැවත බ්‍රිතාන්‍යට ලඟා වීමෙන් අනතුරුව සිය පරීක්ෂණ නැවත ඇරඹූ ප්‍රිස්ට්ලි “දැවෙන සුළු ආම්ලික වායුව” යනුවෙන් ඔහු හඳුන්වන ලද සල්ෆර් ඩයොක්සයිඩ් වෙන්කර ගැනීමට සමත් විය. එම වසරේ මාර්තු මාසයේ දී තමන් පෙර ව‍සරේ අ‍ගෝස්තු මස සොයාගත් වායුව පිළිබඳ ලිපි පෙළක් පුද්ගයන් කිහිප දෙනෙකු වෙත යැවීමට ප්‍රිස්ට්ලි ක්‍රියා කළේය. මෙවන් එක් ලිපියක් රාජකීය සංගමය ඉදිරියේ කියවනු ලැබූ අතර "An Account of further Discoveries in Air"(පිළිබඳ වැඩිදුර පරීක්ෂණ වාර්තාව) නම් ලිපිය රාජකීය සංගමයේ Philosophical Transactions නම් ජර්නලයේ පල විය. ප්‍රිස්ට්ලි මෙම නව වායුව ෆ්ලොරිස්ටිනීහෘත වායුව ලෙස හඳුන්වන ලදී. මෙම වායුව පුරවා සීල් තැබූ ඇටවුමක් තුළ මීයන් අසාමාන්‍ය ලෙස දිගු කලක් ජීවත් වීම ඔහු පුදුමයට පත් කළේය. අනතුරුව එම වායුව තමාම ආශ්වාස කළ පරීක්ෂා කළ ප්‍රිස්ට්ලි ගිනි දැල්වීම, ස්වසනය හා වායුගෝලීය වාතය යොදාගන්නා අන් සියලු කරුණු සඳහා මෙම නව වායුව පස්ගුණයක්, හය ගුණයක් අතර ප්‍රමාණයකින් වඩා සුදුසු බව විශ්වාසය පල කලේය. මෙම වායුව ඔක්සිජන් O2 විය.
thumb|ෂෙල්බර්න්හි දෙවැනි අර්ල්වරයා වූ විලියම් පෙටී ප්‍රිස්ට්ලි වෙනුවෙන් බෝවුඩ් නිවසේ විද්‍යාගාරයක් ඉදි කරන ලදී.
“Experiments and Observations on Air” නම් ග්‍රන්ථයේ දෙවැනි වෙළුමට ඔක්සිජන් පිළිබඳ විස්තර සහ තවත් පරීක්ෂණ විස්තර ඇතුළත් කර එය 1776 දී ප්‍රකාශනයට පත් කිරීමට ප්‍රිස්ට්ලි ක්‍රියා කළ නමුත් ඔහු ඔක්සිජන් පිළිබඳ සිය සොයා ගැනීම උලුප්පවා දැක්වීමට ක්‍රියා නොකළේය. (ඒ පිළිබඳ විස්තර ඇතුළත් වූයේ දෙවැනි වෙළුමේ 3 වැනි කොටසේය) නමුත් සංඥාපනයේ දී එවැනි සොයා ගැනීම් හේතුවාදී ආගමික මතවාද කෙරෙහි වැදගත් වන බවට මතයක් පල කළේය.ඔක්සිජන් සොයාගැනීම පිළිබඳ ප්‍රිස්ට්ලිගේ වාර්තාව අනුපිළිවෙලින් සකස් කළ එකක් විය. පරීක්ෂණයන් අතර කාල පරාසය පිළිබඳව සහ ආරම්භයේ දී මුහුණ පෑමට සිදු වූ ගැටළුකාරී තත්වයන් පිළිබඳ විස්තර ද එහි ඇතුළත් වේ. එහෙත් ඔහු දින වකවානු සඳහන් නොකරන බැවින් ප්‍රිස්ට්ලි ඔක්සිජන් සොයාගත් නිශ්චිත කාල සීමාවක් නිගමනය කළ නොහැක. මෙම දින වකවානු අතිශයින් වැදගත් වන්නේ ලැවෝෂියර් සහ ස්වීඩන් ජාතික ඖෂධවේදී කාල් විලියම් ස්කීල් ද ඔක්සිජන් සොයා ගැනීමට හිමිකම් කියන බැවිනි. මින් ස්කීල් පළමුව ඔක්සිජන් වෙන්කරගත් තැනැත්තා වූ නමුත් ඔහුට ප්‍රථම ප්‍රිස්ට්ලි සිය වාර්තාව පල කළේය. මේ අතර ෆ්ලොජිස්ටන් වාදයෙන් බැහැරව මුල්වරට ඔක්සිජන් වායුව ගැන පැහැදිලි කිරීමේ ගෞරවය ලැවෝෂියර්ට හිමි විය. කිසිදු වෙනස්කමක් නැති පූර්ණ සංශුද්ධ වාතය ලෙස ලැවෝෂියර් විසින් ඔක්සිජන් වායුව හඳුන්වන ලදී.
"Observations on Respiration and the Use of the Blood” නම් ප්‍රකාශනය ඔස්සේ රුධිරය හා වාතය අතර ඉතිහාසයේ මුල්වරට සම්බන්ධයක් පිළබඳ ඉඟි කිරීමේ ගෞරවය ද ප්‍රිස්ට්ලි සතුය. නමුත් මේ සඳහා ප්‍රිස්ට්ලි යොදාගෙන ඇත්තේ ෆ්ලොජිසටන්වාදයයි. මෙහිදී ද ප්‍රිස්ට්ලි සිය වාර්තාව ආරම්භයේ ස්වසනය පිළිබඳ අධ්‍යයනයේ ඉතිහාසය සංක්ෂිප්තව දක්වා ඇත. මින් වසරක් ඇතුළත ප්‍රිස්ට්ලිගේ ආභාසය අනුව ලැවෝෂියර් Académie des sciences හි ස්වසනය පිළිබඳ සාකච්ඡා කිරීම ඇරඹීය. මින් ආරම්භ වූ ක්‍රියාවලියේ අවසාන ප්‍රතිඵලය ලෙස ෆ්ලොජිස්ටන් වාදය බැහැර කෙරුණු අතර බොහෝ සොයාගැනීම් රැසක් අවසන ඔක්සිජන් ස්වසනය පිළිබඳ වාර්තා බොහොමයක් පල විය. අවසානයේ මෙය නූතන රසායන විද්‍යාවට මග පෑදීය.
1779 දී පමණ ප්‍රිස්ට්ලි හා ෂෙල්බර්න් සාමිවරයා අතර බිඳීමක් ඇති විය. මීට හේතු වූ කරුණු අපැහැදිලිය. සාමිවරයා පැවසුවේ ප්‍රිස්ට්ලිගේ සෞඛ්‍ය තත්වය ඊට හේතු වූ බවයි. නමුත් සාමිවරයාට තමාගෙන් තවදුරටත් වැඩගත නොහැකි වීම ඊට හේතුව බව ප්‍රිස්ට්ලි පැවසීය. නමුත් සමකාලීනයන්ගේ අදහස වූයේ ප්‍රිස්ට්ලිගේ අවංක චරිත ලක්ෂණ ෂෙල්බර්න්ගේ දේශපාලන ප්‍රතිරූපයට ගති පැමිණවීම ඊට හේතු වූ බවයි. තවද ස්කොෆීල්ගේ මතයට අනුව ප්‍රිස්ට්ලි පරපුරට අකමැත්තක් දැක්වූ ලුසියා ෆිට්ස්පැට්‍රික් නම් කාන්තාව හා ෂෙල්බර්න් අතර සිදුවූ විවාහය මේ සඳහා බලපා ඇත. මෙම තත්වය යටතේ ඇමරිකාවට සංක්‍රමණය වීමට ප්‍රිස්ට්ලි අදහස් කළ නමුත් අවසානයේ දී බර්මින්ග්හැම්හි නිව් මීටින්ග් පල්ලියේ දේව ගැතිවරයාගේ පදවිය භාර ගැනීමට ඔහු තීරණය කළේය.
බර්මින්හැම් (1780 – 1791)
ආගමික හේතූන් නිසා කැලඹුණු කලහකාරී පිරිසකින් බේරීමට 1791 වසරේ දී පලා යෑමට සිදුවන තෙක්ම 1780 සිට පැරණි මිතුරන් ඇසුරේ සැපවත් දශකයක් ගත කිරීමට බර්මින්හැම් වෙත පැමිණි ප්‍රිස්ට්ලිට හැකි විය. ප්‍රිස්ට්ලි නිව් මීටින්ග් පල්ලියේ පූජකවරයා වීමේ ආරාධනය පිළිගත්තේ දේශනා පැවැත්වීමේ සහ ඉගැන්වීමේ කටයුතු ඉරු දිනට සීමා වීමේ කොන්දේසිය මතය. මේ අනුව ඔහුට සිය විද්‍යාත්මක කටයුතු සහ ලේඛන කලාව සඳහා පන්ති පැවැත්වීම ඇරඹූ අතර 1781 වන විට (වසරක් ඇතුළත) ඔහුගේ සිසුන් සංඛ්‍යාව 150 ක් දක්වා ඉහළ නැග්ගේය. නිව් මීටින්ග්හි තනතුරෙහි ‍වේතනය ගිනි 100කට සීමා වූ නිසා ප්‍රිස්ට්ලිගේ පරීක්ෂණ කටයුතු කරගෙන යාමට මිතුරන් සහ දායකයන් මුදල් සහ උපකරණවලින් දායකත්වය දැක්වීය.
රසායනික පුනරුදය
ප්‍රිස්ට්ලිගේ බර්මින්හැම් මිතුරන් බොහොමයක් චන්ද්‍ර සමිතිය නම් මාසිකව රැස්ව සිය ක්‍රියාකාරිත්වයන් සාකච්ඡාවට බඳුන් කළ සාමාජාකයන්ගෙන් යුක්ත සංගමයට අයත් නිෂ්පාදකයින්, නව නිපැයුම්කරුවන් හා ස්වභාව දාර්ශනිකයින් විය. මෙම සංගමයේ කේන්ද්‍රීය චරිත අතර නිෂ්පාදක මැතිව් බෝල්ටන්, රසායන හා භූගෝල විද්‍යාඥ ජෝන් කීර්, නව නිපැයුම්කරු හා ඉන්ජිනේරු ජේම්ස් වොට් හා ජීව රසායන හා භූගෝල විද්‍යාඥ විලියම් විදරින්ග් අයත් විය. ප්‍රිස්ට්ලිට මෙම විශේෂ සංගමයේ සාමාජිකත්වය ලැබ ගැනීමට ආරාධනා ලැබුණු අතර සාමාජිකත්වය ලැබීමෙන් අනතුරු සංගමයේ අනෙකුත් සාමාජිකයන්ගේ ක්‍රියාකාරීත්වයට ප්‍රිස්ට්ලි විශාල දායකත්වයක් දක්වන ලදී. මෙම බුද්ධි උද්දීපන වටපිටාව තුළ ප්‍රිස්ට්ලි විසින් ඉතා වැදගත් රසායනික නිබන්ධන කිහිපයක් පල කරන ලදී. මේ අතරින් පළමුවැන්න 1783 දී පල කළ "Experiments relating to Phlogiston, and the seeming Conversion of Water into Air" (ෆ්ලොජිස්ටන් හා සබැඳි පරීක්ෂණ සහ ජලය වාතය බවට පරිවර්තන වන්නා සේ පෙනීම) යන නිබන්ධනයයි. මෙහි පළමු කොටස තුළ ප්‍රිස්ට්ලි ලැවෝෂියර් විසින් ඔහුගේ ඔක්සිජන් පිළිබඳ පරීක්ෂණයන්ට එල්ල කළ අභියෝගයන්ට පිළිතුරු සැපයීමට උත්සාහ කරන අතර දෙවැනි කොටසේ දී ජල වාෂ්ප වාතය බවට පරිවර්තනය වීමේ ක්‍රියාවලිය විස්තර කරයි. මේ යටතේ විවිධ ද්‍රව වර්ග හා විවිධ උපකරණ භාවිතා කරමින් සිදු කළ විවිධාකාර පරීක්ෂණ ගණනාවකින් අනතුරුව (මේවායින් ඔහු ලද ප්‍රතිඵල විෂම වේ) එකල පිළිගත් ද්‍රව ගතික විද්‍යාත්මක න්‍යායාත්මකව පටහැනිව එකල විශ්වාස කලාට වඩා වැඩි ද්‍රව්‍ය ප්‍රමාණයක් හරහා වාතයට ගමන් කළ හැකි බව ප්‍රිස්ට්ලි නිගමනය කළේය. මෙම සොයාගැනීම සහ වර්තමානයේ වායු විසරණය ලෙස හැඳින්වෙන ක්‍රියාවලිය පිළිබඳ ප්‍රිස්ට්ලිගේ අතීත පරීක්ෂණ, අවසාන වශයෙන් තෝමස් ග්‍රැහැම් හා ජෝන් ඩෝල්ටන් එක්ව වායු පිළිබඳ චාලකවාදය නිර්මාණය කිරීමට මග පෑදීය.
thumb
පහත කොටස ජැකීස් - ලුයිස් ඩේවිඩ් විසින් රචිත ඇන්ටොයින් ලැවෝෂියර් හා ඔහුගේ බිරිඳ පිළිබඳ ග්‍රන්ථයේ තොරතුරු මත පදනම් වේ.
1977 වසර වන විට ඇන්ටොයින් ලැවෝෂියර් ෆ්ලොජිස්ටන් වාදයට විරුද්ධව සිය ප්‍රථම නිබන්ධය Réflexions sur le phlogistique pour servir de suite à la théorie de la combustion et de la calcination යන නමින් පල කළේය. 1783 ප්‍රිස්ට්ලි පල කළ නිබන්ධනය මෙයට පිළිතුරු සැපයීම සඳහා පල කළ එකක් විය. ප්‍රිස්ට්ලි ලැවෝෂියර්ගේ අදහස් තරමක් දුරට පිළිගත් නමුදු අදහස්වල විශාල පෙරළියකට එකඟ නොවීය. ෆ්ලොජිස්ටන්වාදය බැහැර කර නව රසායනික නාමකරණයක් යටතේ මූලද්‍රව්‍ය හා සංයෝග මත පදනම් වූ රසායන විද්‍යාවක් ගොඩනැගීම ලැවෝෂියර්ගේ අරමුණ විය. ඔක්සිජන් වායුව, දහනය සහ ජලය පිළිබඳ ප්‍රිස්ට්ලිගේ මූලික පරීක්ෂණ ලැවෝෂියර්ගේ මතයන්ට පදනම් වූ නමුත් ප්‍රිස්ට්ලි කිසි විටෙකත් ලැවෝෂියර්ගේ අදහස් හා එකඟ නොවූ අතර ජීවිතාන්තය තෙක්ම ෆ්ලොජිස්ටන්වාදය වෙනුවෙන් කරුණු ඉදිරිපත් කළේය. ලැවෝෂියර්ගේ ක්‍රම‍‍වේදයන් ප්‍රධාන වශයෙන්ම රසායනික ප්‍රතික්‍රියාවක දී ස්කන්ධය ජනිත වීමක් හෝ විනාශ වීමක් නොවේ යන ප්‍රමාණාත්මක සංකල්පය මත පදනම් විය. (ස්කන්ධ සංස්ථිතිය) නමුත් සෑම විටම කැමැත්තක් දැක්වූයේ උෂ්ණත්වයේ, වර්ණයේ සහ විශේෂයෙන් පරිමාවේ ගුණාත්මක වෙනස්වීම් අධ්‍යයනය කිරීමටයි. ඔහුගේ පරීක්ෂණ අතරට විවිධ වායු වර්ගවල ජල ද්‍රාව්‍යතාව පරීක්ෂා කිරීම, දහනයට රුකුල් දීම හෝ නොදීම ගැන සෙවීම, ඒවා ස්වසනය කළ හැකි බව හෝ නොහැකි බව නිර්ණය කිරීම, ක්ෂාරීය, ආම්ලික, දාහ්‍ය වායූන් හමුවේ හැසිරීම පරීක්ෂා කිරීම, නයිට්‍රික් ඔක්සයිඩ් හා මිශ්‍ර කළ ප්‍රතිඵල නිරීක්ෂණය සහ වායු තුළ විද්‍යුත් පලිඟු ජනනයෙන් ඇතිවන වෙනස්කම් අධ්‍යයනය අයත් වේ.
1789 දී Traité élémentaire de chimie පල කළ Annales de Chimie, ආරම්භ කරන විට නූතන රසායනය ශක්තිමත් තත්වයකට පත්ව තිබුණි. ප්‍රිස්ට්ලි බර්මින්ග්හැම්හි සිට නව විද්‍යාත්මක නිබන්ධන කීපයක් පළ කළ අතර ඒ මගින් ලැවෝෂියර්ට පිළිතුරු සැපයීමට උත්සාහ කළේය. ප්‍රිස්ට්ලි ඇතුළු චන්ද්‍ර සමිතියේ සාමාජිකයෝ නව ප්‍රංශ ක්‍රමවේදය අනවශ්‍ය ලෙස සංකීර්ණ, පරීක්ෂා කිරීම අපහසු අධික වියදම්කාරී එකක් ලෙස බැහැර කළේය. විශේෂයෙන්ම මෙම ක්‍රමය ප්‍රචලිත වෙමින් පැවති අවධියේ ප්‍රිස්ට්ලි ඊට දැඩි විරෝධයක් පෑවේය. නමුත් අවසානයේ ලැවෝෂියර් ක්‍රමය ජයගත් අතර වර්තමාන රසායන විද්‍යාවට පදනම් වූ බොහෝ මූලධර්ම මේ අවධියේ ලැවෝෂියර් සිය නව රසායන විද්‍යාව සමග හඳුන්වා දෙන ලදී.
ස්කන්ධ සංස්ථිතිය ආදී මූලධර්මවලින් යුක්ත වූ ලැවෝෂියර්ගේ නව රසායන විද්‍යාව ප්‍රිස්ට්ලි විසින් ප්‍රති‍ක්ෂේප කිරීමත් දිගින් දිගටම දුර්වල මතවාදයන්ගේ එල්බ සිටීමත් බොහෝ උගතුන්ගේ විමතියට හේතු වී ඇත. මේ හැසිරීම පැහැදිලි කරමින් ස්කොෆීල් පවසනුයේ ප්‍රිස්ට්ලි ස්වභාවධර්මයේ පිරිමැසුම්කාරී ලක්ෂණ ගැන විශ්වාස කළ ආගමික මතවාද තුළ හා ස්වභාවධර්මයේ ඒකීය භාවයක් පිළිබඳ මතවාද තදින් වැළඳගත් ස්වභාවික දර්ශනවාදියෙකු මිස කිසි විටෙකත් විද්‍යාඥයෙකු නොවූ බවයි. මෙම ප්‍රකාශය වර්තමානයට මෙන්ම ලැවෝෂියර්ගේ කාලයට ද වලංගු වේ. විද්‍යාව පිළිබඳ ඉතිහාසඥයෙකු වන ජෝන් මැක්ඊවෝයි ද මේ අදහස සමග ‍බොහෝ දුරට එකඟ වේ. ස්වභාවධර්මය පිළිබඳ ප්‍රිස්ට්ලිගේ දර්ශනයන් දෙවියන් හා සමවිස්කෘත වූද, එබැවින් අනන්ත වූ ද එකක් බවත් එබැවින් ප්‍රිස්ට්ලි හැමවිටම උපකල්පන හා වාදයන්වලට වඩා දත්තයන්ට අවධානය යොමු කිරීමේ ප්‍රතිඵලයක් ලෙස ඔහු ලැවෝෂියර්ගේ අදහස් ප්‍රතික්ෂේප කරන්නට ඇති බවත් මැක්ඊවෝයි ලියා ත‍ි‍බේ. ඔක්සිජන් පිළිබඳවාදයට ප්‍රිස්ට්ලිගේ තනි විරෝධය චින්තනයේ නිදහස, දැනුම මත පදනම් වූ ගුණය සහ කරුණු විවේචනාත්මකව විභාග කිරීමේ ගුණය සහ ප්‍රිස්ට්ලිගේ ගුණයන්ට නිදර්ශන වන බව මැක්ඊවෝයිගේ මතයයි. තම ආගමික කාර්යභාරය විද්‍යාත්මක කාර්යභාරයට වඩා වැදගත් බව Experiments and Observations හි අවසාන වෙළුමේ ඔහු ලියා තිබේ. එයට හේතුව ලෙස ඔහු දක්වන්නේ ආගමික මතවාද ගරුත්වයෙන් හා වැදගත්කමින් වඩා උසස් වීමයි.
සාම්ප්‍රදායික ‍නොවන ආගමික මතධාරීන් සහ ප්‍රංශ විප්ලවය වෙනුවෙන් පෙනී සිටින්නා
දොස්තර ‍ෆ්ලොජිස්ටන් - ප්‍රිස්ට්ලි - දේශපානඥයෙක් ද? නැතහොත් දේශපාලනික පූජකයෙක් ද,