cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
ශ්‍රී ලංකාවේ පෞද්ගලික විශ්වවිද්‍යාල පිහිටුවීම
ලෝක බැංකුව හා ඡාත්‍යන්තර මූල්‍ය අරමුදල, මතය
ඵය ලෝක බැංකුව හා ඡාත්‍යන්තර මූල්‍ය අරමුදල ප්‍රමුඛ අධිරාඡ්‍යවාදී සංවිධානවල බලපෑමෙන් සිදුවූවන බවට මතයක් පවතී .2001 වසර ආරම්භ වන විට ලංකාවේ ආර්ථිකය විශාල ලෙස බිඳවැටී තිබුණු අතර ඵම තත්වය සමහන් කර ගැනීම සඳහා විශාල මුදලක් ණය හෝ ආධාර වශයෙන් අවශ්‍ය වී තිබිණි.2000 වසර අවසානයේදි ඡනාධිපතිනි චන්ද්‍රිකා බණ්ඩාරනායක හා ඵවකට අධ්‍යාපන ඇමති ඉන්දික ගුණවර්ධන පැරීසියේ පැවති යුරෝපා ආධාර කොමිසමේ රැස්වීමට ගියේ ඔවුන්ගේ කවර හෝ කොන්දේසියක‍ට යටත්වී ණය මුදලක් ලබා ගැනීමේ අරමුණිනි.ඵම රැසිවීමේසී අධ්‍යාපනය පෞස්ගලීකරණය කරන ලෙස යෝඡනාවක් ඉදිරිපත් වූ අතර අධ්‍යාපන ඇමතිවරයා ඵම යෝඡනාවට ඵකඟ වූබව අන්තර් ඡාල වාර්තාවල සඳහන් වේ.උසස් අධ්‍යාපනය පෞද්ගලීකරණය කිරීම සඳහා වූ යෝඡනාවක් පැරිස් සමුළුවේදී ඉදිරිපත් නොවූ බව මුලින් පැවසු ඇමතිවරයා,2001 මාර්තු 27 වනදා පාර්ලි මේන්තු වේ පැවති උසස් අධ්‍යාපන හා තොරතුරැ තාක්‍ෂණ අමාත්‍යාංශයේ වැය ශ්‍රීර්ශය පිළිබඳ විවාදයේදී පැරිස් සමුළුවේදී ඵවැනි යෝඡනා 4 ක් ඉදිරිපත් වූ බවත් පැවසීය. අධ්‍යාපනය පෞද්ගලීකරණය කළ හැකි විවිධ ක්‍රම 4 ක් ඔවුන් යෝඡනා කල බවත් තමා ඉන් 4 වන යෝඡනාව පිළිගත් බව ඔහු පැවසීය.ඵම කාලයේදී රට තුල පෞද්ගලික විශ්ව විද්‍යාල ආරම්භ වීම පිළිබඳ රට තුල විශාල විරෝධතාවක් ඇති විය.
මුලාශ්‍ර
විලංගු ලූ අකුරු/සමාඡවාදී ශ්‍රිෂ්‍ය සංගමය
ඔක්තෝබර් 16
ඔක්තෝබර් 16 යනු ග්‍රෙගරි දින දසුන අනුව මෙය මෙම වසරේ 289 වන දිනය යි. වසර අවසන්වීමට තව දින 76ක් ඇත.
උපයෝගීතා මෘදුකාංග
උපයෝගීතා මෘදුකංග යනු පද්ධති මෘදුකාංග වර්ගීකරණයේදී අපට හමුවන්නා වූ ඒ අංගයකි. එනෙක් අංග දෙක වන්නේ මෙහෙයුම් පද්ධති හා භාෂා පරිවර්ථක වේ.
ඒවානම්
වැනි කාර්යයන් දැක්විය හැකිය.
ප්‍රති වෛරස් මෘදුකාංග සදහා උදාහරණ නෝට්න්(Norton) පැන්ඩා (Panda) ඒවීජි    (AVG)
අමර්ණ අනුප්‍රාප්තිය
පුරාතන ඊජිප්තුවේ දහඅටවන රාජවංශයේ අවසන් සමයේ රජුන්ගේ අනුප්‍රාප්තිය මහත් විවාදයට සහ අවුල් සහගත තත්ත්වයට පත්වූ ‍කරුණකි. අමර්ණ යුගයේ ස්වභාවය සහ අක්නාටන්ගේ හා ඔහුගේ අනුප්‍රාප්තිකයන්ගේ සහ සම-අනුරාජයන්ගේ රාජ්‍ය සමයයන් පිළිබඳ තොරතුරු ලබාගත හැකි විශ්වසනීය මූලාශ්‍ර ඇත්තේ ස්වල්පයකි. අක්නාටන් විසින් වර්ෂ දාහතක් රාජ්‍ය පාලනය සිදු කොට ඇති බව අනාවරණය වී ඇත. මුලින් විශ්වාස කෙරුණේ ඔහුගේ අවසන් වර්ෂ 3 හෝ 4 තුළ, ඔහුට සම-අනුරාජවරුන් දෙදෙනකු සිටි බවයි. එනම්: ඔහුගේ සොහොයුරකු හෝ පුත්‍රයකු විය හැකි ස්මෙන්ඛ්කරේ සහ ඔහුගේ දියණියක හෝ ඔහුගේ මහා රාජකීය භාර්යාව වූ නෙෆර්ටිටි විය හැකි යැයි සැකකෙරෙන නෙෆර්නෙෆරුආටන් ය. ඔවුන් රාජ්‍යත්වයට පත් අනුපිළිවෙල හෝ කාලසීමා නොදනී. එසේම ටූටන්ඛාමූන් අක්නාටන්ගේ මරණයෙන් මඳ කලකට පසුව සිහසුනට පත් විය.
අක්නාටන් සහ අමර්ණ පවුලේ අවසන් දින නිර්ණිත නිරූපණය IIවන මෙරිරේගේ සොහොන්ගැබෙන් හමු වේ. එය ඔහුගේ 12වන වර්ෂයේ දෙවන මාසයට අයත් ය. මෙම ඓතිහාසික වාර්තාවෙන් පසු ඉතිහාසය අපැහැදිළි ය. තරමක් හෝ පැහැදිළි වන්නේ ටූටන්ඛාමූන්ගේ අනුප්‍රාප්තිය අවට සමයයි.
කෙසේනමුත්, 2012 දෙසැම්බර් මස අක්නාටන්ගේ වර්ෂය 16 III අඛෙට් දිනය 15 ට අයත් ශිලා ලේඛනයක් හමුවීම හේතුවෙන් හවුල් පාලනයක් පිළිබඳ මතය ප්‍රතික්ෂේප විය. මෙහිම තෙවන පේළියේ නෙෆර්ටිටි රැජින නැතහොත් "මහා රාජකීය බිරිඳ, ඔහුගේ ප්‍රියාදර, භූමි ද්විත්වයේ ආර්යාව, නෙෆර්නෙෆරුආටන් නෙෆර්ටිටි" ජීවත්ව සිටි බවට සාධක ලැබේ. කියවීමට ඉතා අපහසු පේළි පහකින් යුත් මෙම ශිලා ලේඛනය හමුවූයේ ඩේර් එල්-බර්ෂාහි හුනුගල් වැඩපළකිනි. මෙහි සඳහන් වන්නේ "අමර්ණහි ඉදිකිරීම් ව්‍යාපෘතියක් පිළිබඳව" ය. අමර්ණ අක්නාටන්ගේ සමයේ ඊජිප්තුවේ දේශපාලන අගනුවර විය. මෙම ශිලා ලේඛනය කියව අර්ථ කථනය කරන ලද්දේ ඇතීනා වැන් ඩර් පෙරී විසිනි.. ‍මින් පැහැදිළි වන්නේ පාරාවෝගේ 16වන වර්ෂයේ (අවසන් වර්ෂයට පෙර වර්ෂය) දීත්, නෙෆර්ටිටි අක්නාටන්ගේ ජීවත්ව සිටි භාර්යාව බවයි. එම නිසා අමර්ණ පාරාවෝවරුන් වූ ස්මෙන්ඛ්කරේ සහ නෙෆර්නෙෆරුආටන් සිහසුනට පත්වූයේ යැයි සිතිය හැක්කේ අක්නාටන්ගේ 16වන වර්ෂයේ වන අතර, කෙටි මාස 9ක හවුල් පාලන සමයක් හෝ රජුගේ ‍මරණින් පසු වර්ෂ 2ක් පැවති ස්වාධීන පාලන සමයක් පවතින්නට ඇත.
ටූටන්ඛාමූන්ගෙන් පසු රාජවංශයේ පෙළපත අභාවයට ගියේ ය. ඔහුගේ සොහොන්ගැබෙන් හමුවූ මළ භ්‍රෑණ ද්විත්වය ඔහුගේ නිවුන් දියණියන් දෙදෙනාගේ විය හැකි යැයි 2008 පරීක්ෂණයක් අනුව යෝජනා වී ඇත.
ප්‍රභව
අමර්ණ සොහොන්ගැබකින් හමුවූ සමරාජ්‍යාධිකාරී ශිලා ස්තම්භය අනුව පෙනීයන්නේ අක්නාටන්ගේ භාර්යාව වූ නෙෆර්ටිටි රැජින ඔහු සමග හවුල් පාලනයක් ගෙන යන්නට ඇති බවයි.
සිල්ලාහි ග්යොංසුන්
සිල්ලාහි ග්යොංසුන් (896 - 978) (රාජ්‍ය. 927–935) යනුවෙන් හඳුන්වන්නේ කොරියානු රාජධානියක් වූ සිල්ලා රාජධානියේ 56වන මෙන්ම අවසන් පාලකයා ය.
චරිතාපදානය
සිල්ලාවේ මුන්සොං රජුගෙන් පැවතෙන හයවන පරම්පරාවේ සාමාජිකයකු වන ග්යොංසුන් රජු හ්යෝගොංට දාව ග්යේආ කුමරියට උපන් පුත්‍රයා වේ. ග්යේආ කුමරිය යනු හොන්ගං රජුගේ දියණියකි. ග්යොංසුන්ගේ භාර්යාව වූයේ ජුක්සන් පාක් වංශයේ ජුක්බං ආර්යාව (죽방부인) යි. ඔහුගේ වැඩිමහල්ම පුත්‍රයා කිරුළහිමි මාඋයි කුමරු වූ අතර, ලාබාල පුත්‍රයා බොම්ගොං නම් විය.
ග්යොංසුන්ව සිහසුනට පත් කරන ලද්දේ හුබෙක්ජේ රාජ්‍යයේ රජු වූ ග්යොන් හ්වොන් විසිනි. ක්‍රි.ව. 927දී හුබෙක්ජේ රාජධානියේ හමුදා විසින් ග්යොංජු නගරය යටත් කරගැනීමෙන් පසුව ග්යොංසුන්ව සිහසුනට පත් කෙරිණි. 927දී, සිය හමුදාව සමග ග්යොන් හ්වොන් විසින්ම සිල්ලා අගනුවර වූ ග්යොංජු ආක්‍රමණය කරන ලදී. ආක්‍රමණයක් සඳහා සූදානම්ව නොසිටි ග්යොංගේ රජු හුබෙක්ජේ හමුදාවන්ට යටත් වීමට වඩා මිය යාම සැපතැයි සිතා සියදිවි හානි කරගත්තේ ය. අනුතරුව ග්යොන් හ්වොන් විසින් කිම් බු කුමරුන්ව ඊළඟ සිල්ලා රජු ලෙස පත්කොට ග්යොංසුන් රජ යනුවෙන් සිංහාසනාරූඪ කරන ලදී. මේ වනවිටත් සිල්ලා රාජධානිය අතිශයින් දුර්වලව පැවති අතර, ග්යොංසුන් හට සිය රාජ්‍ය පාලනය ගෙන යාමට ඉතිරිව තිබුණේ පැරණි සිල්ලා භූමියේ අවශේෂව තිබූ සුළු බිම් ප්‍රමාණයක පමණි. අවසානයේ 935දී ග්යොංසුන් විසින් සිහසුන අත්හැර ගොර්යෝහි තේජෝ හට සිහසුන පවරන ලදී. ඔහුගේ සිහසුන අත්හැරීම තේජෝගේ කොරියානු අර්ධද්වීපය එක්සත් කිරීමේ ව්‍යාපාරය සම්පූර්ණ කළේ ය. තේජෝ රජුගේ දියණිය වූ නංරං කුමරිය (낙랑공주) සමග යළි විවාහ වූ ඔහුව ග්යොංජුහි සාසිම්-ග්වන් (사심관, පරීක්ෂක-සෙන්පති) ලෙස පත් කරන ලදී. ඔහු ගොර්යෝවේ සාසිම්-ග්වන් ක්‍රමයේ පළමුවැනියා ද විය. ඔහු සිය ජීවිතයේ සෙසු කාලය ගතකළේ ගොර්යෝ අගනුවර (වර්තමාන කේසොං) ආසන්නයේ ය.
978දී ග්යොංසුන් මියගිය අතර, ඔහුගේ සොහොන්ගැබ දකුණු කොරියාවේ ග්යොංගි-ඩෝහි යොන්චොන් ප්‍රාන්තයේ ජංනම්-ම්යොන් ප්‍රදේශයේ පිහිටා ඇත.
සම්ගුක් සගි ග්‍රන්ථය අනුව, ග්යොංසුන්ගේ පුත්‍රයා වූ මා-උයි කුමරු සිය පියා ගොර්යෝ රාජ්‍යයට යටත් වීමට විරුද්ධ වූ අතර, ඔහු කුම්ගං කන්දේ තාපසයකු වශයෙන් වාසය කළ බැව් සඳහන් වේ.
ජනප්‍රිය සංස්කෘතිය තුළ
ෂින් ග්වි-ෂික් විසින් KBS නාළිකාවෙන් විකාශය වූ තේජෝ වං ගොන් (2000-2002) නැමැති රූපවාහිනී කතාමාලාවේ ඔහුගේ චරිතය නිරූපණය කරන ලදී. 2002-2003 අතර කාලයේ KBS නාළිකාවෙන් විකාශය වූ The Dawn of the Empire කතාමාලාව තුළ ලී දෝ-ර්යොන් විසින් ඔහුගේ චරිතය නිරූපණය කරන ලදී.
ඔක්තෝබර් 9
ඔක්තෝබර් 9 යනු ග්‍රෙගරි දින දසුන අනුව මෙය මෙම වසරේ 282 වන දිනය යි. වසර අවසන්වීමට තව දින 83ක් ඇත.
ප්‍රවර්ගය:ඔක්තෝබර් ප්‍රවර්ගය:ග්‍රෙගරි දිනදසුනේ දින
අවිහරණය
thumb|400x400පික්| අපි අසිපත් නගුල් වන සේ තලා දමමු යන පිළිමය [[එක්සත් ජාතීන්ගේ සංවිධානය|එක්සත් ජාතීන්ගේ උයනෙහි (1957) දක්නට ලැබෙයි.]] අවිහරණය හෝ නිරායුධකරණය යනු යුද අවි අඩු කිරීමේ, සීමා කිරීමේ හෝ අහෝසි කිරීමේ ක්‍රියාවලිය යි. අවිහරණය සාමාන්‍යයෙන් රාජ්‍යයක මිලිටරිය හෝ යම් වෙසෙසි අවි වර්‍ගයක් ඉලක්ක කරගනියි. අවිහරණය බොහෝවිට න්‍යශ්ටික අවි වැනි සර්‍වවිනාශකාරී යුද අවි බැහැරීම ලෙස දැක්විය හැක. සාමාන්‍ය හා පූර්‍ණ අවිහරණය එක්සත් ජාතීන්ගේ මහ මඞුල්ලේ නිර්‍වචනයට අනුව "රටක ආරක්‍ෂාව සුරැකීමේ අවැසියාව සළකා බලමින්, අවම මිලිටරි මට්ටමක සිට ස්ථායිතාව නඟා සිටුවීමේ හා ප්‍රරෝහනයේ දැක්මක් පෙරදැරි ව, පවත්නා පක්‍ෂයන්හි නො හීන වූ ආරක්‍ෂා ප්‍රතිපත්තිය පදනම් කර ගෙන, සන්නඳ්‍ධ බලකායන්ගේ හා සම්මුතිගත යුද අවි වල සමබර ඌණනය" හා ඈඳූ සියලු සර්‍වවිනාශකාරී යුද අවියන්ගේ බැහැරීම යි.
න්‍යශ්ටික නිරායුධකරණය
thumb| [[එක්සත් ජනපදය හා සෝවියට්/රුසියානු න්යෂ්ටික අවි තොග, 1945-2006. මෙම අංක ඇතුළත් යුධ ශීර්ෂ නැහැ ක්රියාකාරීව යොදවා මත අය ඇතුළු සංචිත තත්ත්වය හෝ නියමිතව dismantlement. සැඟවු එකතූන් අවශ්යයෙන්ම පිළිබිඹු න්යෂ්ටික හැකියාවන් බැවින් ඔවුන් නොසලකා ප්රමාණය, පරාසය, වර්ගය, හා බෙදාහැරීමේ ක්රමය.]]
විමර්ශන සහ පාද සටහන්
නිශ්චිත යොමු: සාමාන්‍ය නිදෙසි:
වීදි ළමුන්
හැඳින්වීම
200px
අනාගත ලෝකයේ භාරකරුවන් වන ළමුන්ට ඔවුන්ගේ සොඳුරු ළමා කාලය සුරක්ෂිතව හා ඵලදායී ලෙස ගත කිරීමට මෙන්ම ඔවුන් කායිකව හා මානසිකව සමෘද්ධිමත් කිරීම පිණිස ඔවුන්ගේ අයිතිවාසිකම් ආරක්ෂා විය යුතු අතර ඒ වෙනුවෙන් එක්සත් ජාතීන්ගේ සංවිධානය 1989 දී ළමා අයිතිවාසිකම් පිළිබඳ ජාත්‍යන්තර සම්මුතිය සම්මත කර ගන්නා ලදී. 1992 දී එම සම්මුතිය ස්ථිර කිරීම මගින් ශ්‍රී ලංකාව ද එම සම්මුතියට පාර්ශවකරුවෙකු වී ඇත. නමුත් මෙම කොපමණ අයිතිවාසිකම් තිබුණත් ළමයාගේ අයිතිවාසිකම් උල්ලංඝනය වීම් හා ළමයාගේ ගරුත්වය විනාශ කෙරෙන ක්‍රියා පවුල තුළත් පවුලෙන් පිටතත් නිතරම සිදු වේ. මේ පිළිබඳ නැගෙන කතිකාවත් දෙස බැලීමේදී පෙනී යන විශේෂ කරුණක් වන්නේ කිසියම් පවුලක් තුළ වෙසෙන ළමුන් පිළිබඳ විමසා බැලීමට පමණක් මෙම කතිකාවත් සීමා වන බවයි. නමුත් මෙම කතිකාවෙන් මග හැරුණු ළමයින් කොටසක්ද මේ මිහිතලය මත වෙසේ. ඒ වූ කලී මාවත්වාසී ළමුන්ය. එසේත් නැතිනම් වීදි දරුවන්ය.
වීදි දරුවන් යනු
එක්සත් ජතීන්ගේ ළමා අයිතිවාසිකම් පිළිබඳ ජාත්‍යන්තර සම්මුතියට අනුව 'ළමයා යනු අවුරුදු 18 ට අඩු සෑම අයෙක්ම වේ'. නමුත් අප වීදි දරුවන් ලෙස හඳුනා ගන්නේ 'තම දෛනික අවශ්‍යතාවන් සහ තම දිවි පෙවෙත සඳහා මාවත නිවහන කර ගත් ළමුන්ය'. අව්ව,වැස්ස, වැනි සෑම දේශගුණික තත්වයකටම ඉතා දුෂ්කර ලෙස මුහුණ දෙන මොවුන්ට හිසට සෙවණක් දීමට හෝ පෞද්ගලිකව තම කටයුතු කර ගැනීමට නිවහනක් නැත. එසේම ඔවුන් ජීවත් වන වටපිටාව ඔවුන්ගේ පෞරුෂ වර්ධනය හා ආරක්ෂාව කෙරෙහි දරුණු ලෙස බලපායි.
200px
වීදි දරුවන් බිහි වීමට හේතු
200px                         200px
වීදි දරුවන්ගේ අයිතිවාසිකම්
මන්දිරයේ වේවා, අතු පැලේ වේවා,  වෙරළේ වේවා,  වීදියේ වේවා මේ කොතැනක හිටියත් දරුවන් යනු දරුවන්මය. අනාගත ශ්‍රම බලකායට එක් වන්නේ වර්තමානයේ ජීවත් වන මෙම ළමුන්ය. ඔවුන්ට අනාගතයේ රටේ සමාජ ආර්ථික සංවර්ධනයට ක්‍රියාශීලීව දායක විය හැක්කේ යහපත් ළමා කාලයක් ඔවුන්ට හිමි වුවහොත් පමණි. කායිකව නීරෝගිමත් සහ ප්‍රීතිමත් සමාජශීලී දරැවෙකු බිහි කිරීමට නම් දරුවෙකුට දෙමාපිය ආදරය සහ රැකවරණය ද විධිමත් අධ්‍යාපනය මෙන්ම පෝෂ්‍යදායී ආහාරපාන ද අත්‍යවශ්‍ය වේ. එසේම ක්‍රීඩාවල යෙදීම, පවුලක රැකවරණය මෙන්ම රෝගවලින් වැළකීම ද සම වයස් කණ්ඩායම්වල ඇසුරද ළමයාගේ සංවර්ධනයට ඉතාම වැදගත් වේ. එයට ප්‍රධානම හේතුව ළමයෙකුගේ පෞරුෂ සංවර්ධනය සිග්මන් ෆ්‍රොයිඩ් ට අනුව වයස අවුරුදු 1-5 ත් අතර කාලය තුළ සිදු වීමයි. නමුත් මේ කිසිදු අයිතිවාසිකමක් මාවත්වාසී දරුවෙකුට හිමිවේද යන්න මෙහිදී මතු වන ප්‍රධානම ප්‍රශ්නයයි. මව්පියන් සහිතව හෝ රහිතව මහාමාර්ග, පදික වේදිකා හා වෙනත් අනාරක්ෂිත පොදු ස්ථානවල සිගමන් යදින දරුවන්ටත්, විවිධ ව්‍යාපාරිකයන් විසින් සිගමන් යැදීම සඳහා වීදිවලට යොදවන ලද දරුවන්ටත්,  විවිධ කුලීවැඩ කරමින් ලොතරයි විකුණමින් සිටින දරුවන්ටත්, මේ කිසිදුඅයිතිවාසිකමක් හිමි නොවේ. ඔවුන්ට දෙමාපිය සෙනෙහසක් හෝ ජීවත්වීමට නිවහනක් නැත. එසේම ඔවුන්ට නිසි පෝෂ්‍යදායී ආහාර නොලැබෙන අතර නිරන්තරයෙන්ම නොයෙකුත් ලෙඩ රෝගවලට ගොදුරු වේ. එපමණක් ද නොවේ. මේ දරුවන්ට පාසල් අධ්‍යාපනය නැත. නිරන්තරයෙන්ම මෙවැනි දරුවන් ලිංගික අපයෝජනයන්ට හා විවිධාකාර වූ ශාරීරික වධහිංසාවලටද භාජනය වන අතර පෞද්ගලික ආරක්ෂාවද අහිමි වේ."හිගන කොල්ලා""අවජාතකයා" වැනි ආමන්ත්‍රණයන් පාවිච්චි කිරීමෙන් සමාජයේ මිනිසුන්ගේ උපහාසයට නිතර ලක්වන මෙවැනි දරුවන් නිරන්තරයෙන්ම මාවත නිවහන කරගෙන මාවතේ විසීම හේතුවෙන්  නිදැල්ලේ මාවත්වල හැසිරීමට විරුද්ධ වූ වරදවල් සඳහා නිතර පොලීසි භාරයට පත් වේ. ඵසේම මෙම දරුවන්ගේ මව්වරුන් බොහොමයක් ගණිකා වෘත්තියේ යෙදීම හේතුවෙන් ඔවුන් කරා එන මිනිසුන්ගේ හිංසා හා අතවරයන්ට මෙම දරුවන් ගොදුරු වන අතරම තම වෘත්තිය නිසා මෙම මව්වරුන් පොලීසියේ රැහැනට හසුවීමේදී ඔවුන් තව තවත් අසරණ වේ.
150px
මෙය සමාජ ප්‍රශ්නයක් වන අයුරු
200px
මෙම තත්ත්වයට ගත හැකි පිළියම්
විශේෂයෙන් මෙවැනි දරුවන්ට දීර්ඝ කාලීන පුනරුත්ථාපනයක් අත්‍යවශ්‍යය වේ. එනිසා පුනරුත්ථාපන කඳවුරුවල තිබෙන අකටයුතු හා අකාර්යක්ෂමතා මග හරවා එම ආයතන ක්‍රියාකාරී සංවිධාන බවට පත් කළ යුතුය. එසේම රජය වැනි වගකිවයුතු පාර්ශව ඒකාබද්ධ වී මෙම ප්‍රශ්නයට අප්‍රමාදව විසඳුම් සෙවිය යුතුය. එමෙන්ම වඩා වැදගත් කාරණය වන්නේ සමාජයේ ආකල්පවල සිදු විය යුතු වෙනස්කම්ය.'මගේ දරුවාය' යන ආකල්පය  ඉක්මවා  'අපේ දරුවාය' යනුවෙන් ආකල්පයක් සමාජීයව ගොඩ නැගිය යුතුව තිබේ. එසේම ළමුන් සම්බන්ධව කටයුතු කරන ආයතන වඩාත් වගකීමෙන්  ක්‍රියා කළ යුතු අතර සමස්තයක් ලෙස මෙම දරුවන් අපේම දරුවන් නිසා අපේ වගකීම වන්නේ ඔවුන්ව ආරක්ෂා කිරීමයි. එසේ නොවුවහොත් සිදු වන්නේ රටේ සමාජ ආර්ථික සංවර්ධනය අනාගතය තුළ අර්බුදයකට ලක් වීමයි.
200px
ආශ්‍රිත ග්‍රන්ථ නාමාවලිය
දෙසතිය පුවත් සඟරාව, 2004,නොවැම්බර්,30 "දරුවන් වීදිගත කිරීම"
ළමා අයිතිවාසිකම් පිළිබඳ අත්පොත, චාරිකා මාරසිංහ,2001, සර්වෝදය නීති සේවා සංසදය.
හමීදා බානු බෙගම්
හමීදා බානු බෙගම් (ක්‍රි.ව. 1527 පමණ – 1604 අගෝස්තු 29, පර්සියානු: حمیدہ بانو بیگم; පරිවර්ත.: Ḥamīda Banū Begum) යනු දෙවන මූඝල් අධිරාජයා වූ හුමායුන්ගේ භාර්යාවක වන අතර, ඇය තෙවන මූඝල් අධිරාජයා වූ අක්බර්ගේ මෑණියන් වූවා ය. ඇයව ඇගේ පුත්‍රයා වූ අක්බර් විසින් පිරිනමන ලද මරියම් මකානි යන ගෞරව නාමයෙන් ද හැඳින්වේ.
පවුල
හමීදා බානු බෙගම් උපත ලැබූයේ 1527 පමණ පර්සියානු ෂියා මුස්ලිම්වරයකු වූ ෂයික් අලි අක්බර් ජාමිට දාව ය. ඔහු පළමු මූඝල් අධිරාජයා වූ බාබුර්ගේ බාලම පුත් හින්දල් මීර්සාගේ ගුරුවරයකු විය. අලි අක්බර් ජාමි, මියන් බාබා දෝස්ත් ලෙස ද ප්‍රකට ය. ඔහු අහමද් ජාමි සින්දා-ෆිල්ගේ පෙළපතෙන් පැවතෙන්නෙකි. හමීදා බානුගේ මව වූ මහා අෆ්‍රෝස් බෙගම්, අලි අක්ඉර් ජාමි සමග විවාහ වූයේ සින්ධ්හි පාට් ප්‍රදේශයේ දී ය. ඇගේ පෙළපත අනුව, හමීදා භක්තිමත් මුස්ලිම්වරියක වූ බැව් පෙනේ.
හුමායුන් මුණගැසීම
ඇයට හුමායුන් මුණගැසෙන විට, ඇගේ වයස අවුරුදු දාහතරකි. ඇය මීර්සා හින්දල්ගේ නිවසට ආගිය තැනැත්තියක වූ අතර, අල්වාර්හි ඔහුගේ මව, දිල්දාර් බෙගම් (බාබුර්ගේ බිසවක සහ හුමායුන්ගේ සුළු මව) පැවැත්වූ භෝජන සංග්‍රහයකට ඇය පැමිණියා ය. දිල්ලියේ ඇෆ්ගන් පාලනය නැවත ස්ථාපිත කිරීමට ෂේර් ෂා සූරිගේ හමුදා අපේක්ෂාවෙන් සිටි අවධියේ දිල්ලියෙන් පිටව යාම හේතුවෙන්, හුමායුන් මේ වනවිට පිටුවහල් කොට තිබිණි.
හුමායුන් සමග හමීදා බානු බෙගම්ගේ විවාහය සිදු කිරීමට සාකච්ඡා පවත්වන විට හමීදා මෙන්ම හින්දල් ද මෙම විවාහය දැඩිව අප්‍රසාදය පලකළහ. මෙයට හේතුව ඔවුන් දෙදෙනා සම්බන්ධව සිටි බැවින් විය හැක. හමීදා හින්දල් සමග ප්‍රේමයෙන් බැඳී සිටි බැව් පෙනේ. නමුත් මේ බවට ඇති සාක්ෂි මතභේදාත්මක ය. සිය ග්‍රන්ථය වන හුමායුන්-නාම තුළ හින්දල්ගේ සොයුරිය සහ හමීදාගේ සමීප මිතුරියක වූ ගුල්බදාන් බෙගම් දක්වා ඇත්තේ එම දිනවල හමීදා සිය සොයුරාගේ මාලිගයේ මෙන්ම, සිය මෑණියන් වූ දිල්දාර් බෙගම්ගේ මාලිගයේ ද නිතර දක්නට ලැබුණු තැනැත්තියක බවයි.
ආරම්භයේ දී, හමීදා අධිරාජයා මුණගැසීමට ප්‍රතික්ෂේප කළත් දින හතළිහක් හඹා යාමෙන් පසුව සහ දිල්දාර් බෙගම්ගේ බල කිරීම මත ඇය ඔහු සමග විවාහ වීමට කැමති විය. ඇය මුලින් දැක්වූ අප්‍රසාදය හුමායුන්නාම තුළ මෙසේ දක්වා ඇත:
මම කෙනකු සමග විවාහ විය යුතුයි; නමුත් ඔහු මගේ අතින් ඔහුගේ කරපටිය ස්පර්ශ කළ හැකි අයකු විය යුතු ය. ඔහුගේ සාය ස්පර්ශ කළ හැකි අයකු නොවේ.
විවාහය
විවාහය පැවැත්වුණේ පුහුණු නක්ෂත්‍රකරුවකු වූ අධිරාජයා විසින්ම සිය තරික්සුව ආධාරයෙන් නිර්ණය කළ දිනයක ය. මෙය 1541 සැප්තැම්බර් මස සඳුදා දිනක දහවලේ දී (ජුමාදා අල්-අව්වාල් 948 AH) පාටර් (පාට්, ඩාඩු දිස්ත්‍රික්කය, සින්ධ්) හි දී පැවැත්විණි. මෙලෙසින් ඇය ඔහුගේ කනිෂ්ඨ බිසවක බවට පත්වූවා ය. මෙකල අධිරාජයාගේ පළමු බිසව මෙන්ම අගබිසව ද වූයේ බෙගා බෙගම් (පසුව හාජි බෙගම් ලෙස හැඳින්විණි) ය. මෙම විවාහය හුමායුන් හට "දේශපාලනික වශයෙන් වාසිදායක" වූයේ ඔහුට යුධ සමයේ දී සතුරු ෂියා කණ්ඩායම්වල ද සහාය හිමි වූ නිසායි.
පසුකාලීන වර්ෂවල ඇය සිය සැමියා සමග දුෂ්කර චාරිකා ගණනාවකට සහභාගී වූවා ය. අනුයාත දෙසැම්බ‍රයේ ආරම්භයේ දී, ඇය සිය බිළිඳා සමග ජූන්හි කඳවුරක් වෙත පැමිණියේ දින දහයක් හෝ දොළහක් පුරා සංචාරය කිරීමෙන් පසුවයි. අනතුරුව 1543දී, ඇය සින්ධ් වෙත නැවත වරක් දුෂ්කර චාරිකාවක නියැළුණා ය. මෙහි අරමුණ කන්දහාර් වෙත ළඟා වීම වුවත්, හුමායුන්හට ෂාල්-මස්තාන් සිට ක්ෂණිකව පලායාමට සිදුවූයේ, ‘කාන්තාරයක් සහ ජලය රහිත භූමියක් ඔස්සේයි.’ සිය කුඩා පුතු රඳවා ගිය ඇය, සිය සැමියා සමග පර්සියාව බලා පිටත් විය. මෙහි දී ඔවුහු ඇගේ මුතුන්මිත්තකු වූ අහමද්-ඉ ජාමිගේ සහ ෂියා දේවස්ථාන නැරඹූ අතර, සෆාවිද් රාජවංශයේ සම්භවය සිදු වූ ඉරානයේ අර්දාබිල් ද දැක බලාගත්හ. 1544දී හේරාත්වලට සැතපුම් 93ක් දකුණින් වූ සබ්සවාර් කඳවුරේ දී, ඇය දියණියක බිහිකළා ය. අනතුරුව ඇය ඉරානයේ ෂාවරයා වූ Iවන තාහ්මස්ප් විසින් හුමායුන්ට ලබාදුන් සේනාවත් සමග පර්සියාවේ සිට යළි පැමිණියා ය. කන්දහාර්හි දී ඇයට දිල්දාර් බෙගම් හා ඇගේ පුත් මීර්සා හින්දල් මුණගැසිණි. මෙලෙසින් 1545 නොවැම්බර් 15 (රාමදාන් 10වන, 952 AH) තෙක් ඇය ඇගේ පුත් අක්බාර් දුටුවේ නැත. කාන්තාවන් සමූහයක් අතුරින් ලාබාල අක්බර් සිය මෑණියන් හඳුනාගත් අයුරු අක්බර්ගේ චරිතාපදානය වූ අක්බර්නාම තුල මැනවින් නිරූපණය කොට ඇත. 1548දී, ඇය සහ අක්බර් හුමායුන් සමග කාබුල් වෙත පිටත්ව ගියහ.
මරණය සහ ප්‍රතිඵලය
1604 අගෝස්තු 29 (19වන ෂාරියාර්, 1013 AH) අග්‍රාහි දී ඇය මරණයට පත්වීමෙන් පසු ඇගේ දේහය හුමායුන්ගේ සොහොන්ගැබේ භූමදානය කෙරිණි. මෙසේ ඇය මියගියේ ඇගේ පුත්‍රයා වූ අක්බර්ගේ මරණයට වසරකට පෙර වන අතර, ඇගේ සැමියාගේ මරණයෙන් අර්ධ සියවසකට පමණ ‍පසු ය. ඇගේ ජීවිත කාලය තුළ ඇය බෙහෙවින් ඇගේ පුත්‍රයා වූ අක්බර්ගේ ගෞරවාදරයට පාත්‍ර වූ බැව් ඉංග්‍රීසි සංචාරකයකු වන තෝමස් කොර්යාට් වාර්තා කොට ඇත. ලාහෝර් සහ අග්‍රා වෙත ඇය කළ සංචාරයක දී වරක් අක්බර් ඇගේ දෝලාව ඔහු විසින්ම ඔසවාගෙන ගඟක් තරණය කළ බැව් වාර්තා වේ. පසුව අනාගත අධිරාජ ජහාන්ගීර් බවට පත් සලීම් කුමරු සිය පියා වූ අක්බර්ට එරෙහිව කැරැල්ලක් ඇති කරන විට, ඇය සිය මුණුපුරාගේ ගැටලුව සමථයකට පත් කරන්නට උත්සාහ දැරුවේ සලීම් විසින් කුමන්ත්‍රණය කොට අක්බර්ගේ ප්‍රියතම අමාත්‍යවරයකු වූ අබු’ල්-ෆාසල් පවා මරාදමා තිබියදීයි. අක්බර් සිය හිස සහ නිකට අවස්ථා දෙකක දී පමණක් මුඩු කළේ ය. එක් අවස්ථාවක් නම් ඔහුගේ හදාගත් මව වූ ජිජි අංගාගේ මරණයයි. අනෙක් අවස්ථාව ඔහුගේ මෑණියන්ගේ මරණයයි.
ඇයට මරණාපරව මරියම්-මකානි යන නාමය ප්‍රදායන කෙරිණි. මරිය මව්තුමියගේ නාමය හා සම්බන්ධ මෙවන් නාමයක් අක්බර් ඇයට පුදකළේ ඇය, 'අහිංසකත්වයේ ප්‍රතිමූර්තියක්' බඳු යැයි සැලකූ හෙයිනි. ඇගේ දිවිය පිළිබඳ තොරතුරු හුමායුන්ගේ සොයුරිය වූ ගුල්බාදන් බෙගම් විසින් රචිත හුමායුන් නාම ග්‍රන්ථයෙන් මෙන්ම, ඇගේ පුත් අක්බර් සමයේ ලියැවුණු අක්බර්නාම සහ අයින්-ඉ-අක්බාරි ග්‍රන්ථවලින් හමුවේ.
චමිල් දර්ශන කුරේ
Bombay, Bombay State, India Nickname	Sunny, Little Master
ඔක්තෝබර් 17
ඔක්තෝබර් 17 යනු ග්‍රෙගරි දින දසුන අනුව මෙය මෙම වසරේ 290 වන දිනය යි. වසර අවසන්වීමට තව දින 75ක් ඇත.
ප්‍රවර්ගය:ඔක්තෝබර් ප්‍රවර්ගය:ග්‍රෙගරි දිනදසුනේ අැති වැදගත්කම්
වීරාසන බුදු පිළිමය - අනුරාධපුර
අභයගිරි චෛත්‍යයට වයඹ දෙසින් පිහිටාඇති ශෛලමය බුද්ධ පුතිමාවකි.
වැරදි මත
දෙවන සමාධි පිලිමය ලෙස සමහරුන් හැඳින්වුවද මෙය සමාධි මුද්‍රාව නොව වීරාසන මුද්‍රාව නිරූපනය කරයි.
ඔක්තෝබර් 18
ඔක්තෝබර් 18 යනු ග්‍රෙගරි දින දසුන අනුව මෙය මෙම වසරේ 291 වන දිනය යි. වසර අවසන්වීමට තව දින 74ක් ඇත.
ප්‍රවර්ගය:ඔක්තෝබර් ප්‍රවර්ගය:ග්‍රෙගරි දිනදසුනේ දින
ගවුස්ගේ නියමය
ගවුස් ප්‍රමේයය:- තෝරාගන්නා ලද සංවෘත පෘෂ්ඨයක් හරහා ගමන් කරන ස්ථිති විද්යුත් ස්‍රාවය ඒ තුල අන්තර්ගත ආරෝපණය මාධ්‍යයයේ පාරවේදීතාවයට දරන්නා වූ අනුපාතයට සමාන වේ. මෙහිදී තෝරාගන්නා පෘෂ්ඨය ගවුස් පෘෂ්ඨයක් ලෙස හඳුන්වයි. ගවුස් ප්‍රමේයයට අදාළ වැදගත් කරුණු:- 1. ගවුස් පෘෂ්ඨයක් හරහා ගමන් කරන ස්‍රාවයට බලපෑම් කරනු ලබන්නේ ගවුස් පෘෂ්ඨය තුල පවතින ආරෝපණය පමණි. ගවුස් පෘෂ්ඨයට පිටතින් පිහිටි ආරෝපණ නිසා ගවුස් පෘෂ්ඨය හරහා බල රේඛා ගමන් කළද සමක ස්‍රාවය ශුන්‍ය වේ. මන්දයත් බාහිර ආරෝපණයක් නිසා ගවුස් පෘෂ්ඨය හරහා යන බලරේඛා එයින් පිටතට යන බැවිනි. 2. ගවුස් පෘෂ්ඨය තුල පවතින ආරෝපණය + නම් ඉන් ස්‍රාවය පිටතට යන ලෙසත් එම ආරෝපණය - නම් ස්‍රාවය එය තුලට එන ලෙසත් ගනු ලබයි. 3. ගවුස් පෘෂ්ඨය හරහා ගමන් කරන විද්යුත් ස්‍රාවය එය තුල ආරෝපණය පිහිටි ස්ථානය අනුව රඳා නොපවතී. 4. ගවුස් පෘෂ්ඨයක හැඩය, පරිමාව වෙනස් කළඳ එය තුලින් ගලන සඵල විද්යුත් ස්‍රාවය නොවෙනස්ව පවතී.
රාම් ගුප්තා
රාම් බාබු ගුප්තා (1935 ජූලි 17 – 2008 අප්‍රේල් 27) යනු ඉන්දියානු ක්‍රිකට් විනිසුරුවෙකි. ඔහු 1986 සහ 1988 අතර ටෙස්ට් තරඟ 11කට සහ 1985 සහ 1990 අතර එක්දින තරඟ 24කට සහභාගී විය. 1987 දී ඔහු ක්‍රිකට් ලෝක කුසලාන අවසන් මහා තරගයේ විනිසුරු වූ පළමු ඉන්දියානුවා බවට පත් විය.
යොමු කිරීම්
ප්‍රවර්ගය:2008 මරණ ප්‍රවර්ගය:1935 උපත්
ශ්‍රී ලංකා ක්‍රිකට් කණ්ඩායමේ ඉන්දියානු තරග සංචාරය 1990
1990-91 තරගසමයේ දී ශ්‍රී ලංකාවේ, ඉන්දියානු ක්‍රිකට් සංචාරය සමන්විත වූයේ එක් ටෙස්ට් තරගයකින් සහ තරග තුනකින් යුත් එක්දින තරගමාලාවකින්ය. ඉන්දියාව එකම ටෙස්ට් තරගය මෙන්ම එක්දින තරගාවලිය 2-1 ලෙස ජය ගත්තේය
අනුරාධපුර පළමු දළදා මාළිගාව
අනුරාධපුර ඇතුළු නුවර පිහිටා තිබුනි. ක්‍රි.ව. 4වන සියවසේදී කිත්සිරිමෙවන් රජතුමා විසින් ඉදිකරණ ලදී.
රයිගම් ටෙලීස් හොඳම නැගී එන ටෙලිනාට්‍ය නළුවා සම්මානය
රයිගම් ටෙලීස් හොඳම නැගී එන ටෙලිනාට්‍ය නළුවා සම්මානය යනු රයිගම් සමාගම විසින් වාර්ෂිකව ශ්‍රී ලංකාවේ රූපවාහිනී තිරයේ ඉදිරියට එන හොඳම ශ්‍රී ලාංකේය නළුවා සඳහා පිරිනැමෙන රයිගම් ටෙලීස් සම්මානයකි.
මෙම සම්මානය ප්‍රථම වරට ලබා දුන්නේ 2005 වසරේදීය.
සොදොම් හා ගොමෝරා
right|thumb|300px|සොදොම් හා ගොමෝරා හි විනාශය, [[ජෝන් මාටින් (සිත්තරු)|ජෝන් මාටින්, 1832.]] right|thumb|300px| [[හාට්මාන් ෂෙඩල්ගේ නුරෙම්බර්ග් වංශකතාවහි, සොදොම් හා ගොමෝරා ප්‍රවර්තනය,1493. ලොත්ගේ බිරිය, ලුණු කණුවක් බවට පෙරැලී ඇති අයුරු මධ්‍යයේ දැක්වෙන බව නිරීක්ෂණය කරන්න.]] උප්පත්ති කථාව පරිදී, සොදොම් (, ග්‍රීක Σόδομα) සහ ගොමෝරා (, ග්‍රීක Γόμορρα) දෙවියන්වහන්සේ විසින් විනාශ කරන ලද නගර දෙකකි.
ඔක්තෝබර් 19
ඔක්තෝබර් 19 යනු ග්‍රෙගරි දින දසුන අනුව මෙය මෙම වසරේ 292 වන දිනය යි. වසර අවසන්වීමට තව දින 73ක් ඇත.
ප්‍රවර්ගය:ඔක්තෝබර් ප්‍රවර්ගය:ග්‍රෙගරි දිනදසුනේ දින
ලගාන්
External links
ප්‍රවර්ගය:ඉන්දියානු චිත්‍රපට
ඔක්තෝබර් 20
ඔක්තෝබර් 20 යනු ග්‍රෙගරි දින දසුන අනුව මෙය මෙම වසරේ 293 වන දිනය යි. වසර අවසන්වීමට තව දින 72ක් ඇත.
ප්‍රවර්ගය:ඔක්තෝබර් ප්‍රවර්ගය:ග්‍රෙගරි දිනදසුනේ දින
ද්‍රවිඩ භාෂා
ද්‍රවිඩ යනු ලොව ජීව භාෂා කිහිපයක්ම අයත්වන භාෂා පවුලකි. දක්‍ෂිණ භාරතය පුරා මෙම ගණයට අයත් භාෂා ප්‍රධාන වශයෙන් දැකගත හැක. දෙමළ, තෙළිගු, කන්නඩ, අණ්ඩර දෙමළ, මලයාලි යන භාෂා මෙම පවුලට අයත් ප්‍රධාන භාෂා වේ.
වර්ගීකරණයන්
<div style="border:0px solid #FFFFFF; background: none; text-align: left; padding:2px; float:center; font-size: smaller; font-family: Verdana, Arial, Helvetica, sans-serif; line-height: 1.144">
ව්‍යාප්තිය
ප්‍රවර්ගය:ද්‍රවිඩ භාෂා ප්‍රවර්ගය:දෙමළ භාෂාව
බුරුන්ඩි
බුරුන්ඩි, නිල වශයෙන් බුරුන්ඩි ජනරජය (කිරුන්දි: Repuburika y'Uburundi [u.βu.ɾǔː.ndi]; ස්වහීලී: Jamuhuri ya Burundi; ප්‍රංශ: République du Burundi [buʁundi, byʁyndi]), යනු අප්‍රිකානු මහා විල් කලාපය සහ නැගෙනහිර අප්‍රිකාව අතර හන්දියේ මහා රිෆ්ට් නිම්නයේ ගොඩබිම් සහිත රටකි. එහි මායිම් වන්නේ උතුරින් රුවන්ඩාව, නැගෙනහිරින් සහ ගිනිකොන දෙසින් ටැන්සානියාව සහ බටහිරින් කොංගෝ ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදී ජනරජය; ටැන්ගානිකා විල එහි නිරිතදිග මායිම දිගේ පිහිටා ඇත. අගනගර වන්නේ ගීතේගා සහ බුජුඹුරා රටේ විශාලතම නගරය වේ.
ට්වා, හුටු සහ ටුට්සි ජනයා අවම වශයෙන් වසර 500 ක් බුරුන්ඩි හි ජීවත් වී ඇත. එම වසරවලින් 200 කට වැඩි කාලයක් බුරුන්ඩි ස්වාධීන රාජධානියක් වූ අතර, 20 වැනි සියවසේ ආරම්භය දක්වා එය ජර්මානු යටත් විජිතයක් බවට පත් විය. පළමු ලෝක සංග්‍රාමයෙන් සහ ජර්මනියේ පරාජයෙන් පසුව, ජාතීන්ගේ සංගමය විසින් බෙල්ජියම වෙත භූමි ප්‍රදේශය "අනිවාර්‍ය" කරන ලදී. දෙවන ලෝක යුද්ධයෙන් පසු මෙය එක්සත් ජාතීන්ගේ භාරකාර ප්‍රදේශයක් බවට පරිවර්තනය විය. ජර්මානුවන් සහ බෙල්ජියම් ජාතිකයන් දෙදෙනාම බුරුන්ඩි සහ රුවන්ඩාව පාලනය කළේ රුවන්ඩා-උරුන්ඩි ලෙස හැඳින්වෙන යුරෝපීය යටත් විජිතයක් ලෙසය. අප්‍රිකාව යුරෝපීය යටත් විජිතයක් වන තෙක් බුරුන්ඩි සහ රුවන්ඩාව කිසි විටෙක පොදු පාලනයක් යටතේ නොතිබුණි.
බුරුන්ඩි 1962 දී නිදහස ලබා ගත් අතර මුලින් රාජාණ්ඩුවක් පැවති නමුත් ඝාතන මාලාවක්, කුමන්ත්‍රණ සහ කලාපීය අස්ථාවරත්වයේ සාමාන්‍ය වාතාවරණයක් 1966 දී ජනරජයක් සහ ඒක-පක්ෂ රාජ්‍යයක් පිහිටුවීමෙන් අවසන් විය. වාර්ගික පවිත්‍ර කිරීමේ සටන් සහ අවසානයේ සිවිල් යුද්ධ දෙකක්. සහ 1970 ගණන්වල සහ නැවතත් 1990 ගණන්වල සිදු වූ ජන සංහාරවල ප්‍රතිඵලයක් ලෙස සිය දහස් ගණනින් මරණ සිදු වූ අතර, ආර්ථිකය නොදියුණු වූ අතර ජනගහනය ලෝකයේ දුප්පත්ම රටක් බවට පත් විය. ජනාධිපති පියරේ න්කුරුන්සිසා තුන්වන වරටත් බලයට පත්වීමට තීරණය කිරීමත්, කුමන්ත්‍රණ උත්සාහයක් අසාර්ථක වීමත්, රටේ පාර්ලිමේන්තු සහ ජනාධිපති මැතිවරණ ජාත්‍යන්තර ප්‍රජාවේ සාමාජිකයින් විසින් පුළුල් ලෙස විවේචනය කිරීමත් සමඟ 2015 වර්ෂය මහා පරිමාණ දේශපාලන ආරවුල් ඇති විය.
බුරුන්ඩි දේශපාලන ක්‍රමයේ ස්වෛරී රාජ්‍යය බහු-පක්ෂ රාජ්‍යයක් මත පදනම් වූ ජනාධිපති නියෝජිත ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදී ජනරජයකි. බුරුන්ඩි ජනාධිපතිවරයා රාජ්‍ය නායකයා සහ රජයේ ප්‍රධානියා වේ. බුරුන්ඩි හි දැනට ලියාපදිංචි පක්ෂ 21ක් ඇත. 1992 මාර්තු 13 දින, ටුට්සි කුමන්ත්‍රණ නායක පියරේ බුයෝයා විසින් ව්‍යවස්ථාවක් ස්ථාපිත කරන ලදී, එය බහු-පක්ෂ දේශපාලන ක්‍රියාවලියක් සඳහා සම්පාදනය කරන ලද අතර බහු-පක්ෂ තරඟයක් පිළිබිඹු කරයි. වසර හයකට පසු, 1998 ජුනි 6 වන දින, ව්‍යවස්ථාව වෙනස් කරන ලද අතර, ජාතික සභාවේ ආසන පුළුල් කරමින් උප සභාපතිවරුන් දෙදෙනෙකු සඳහා ප්‍රතිපාදන සම්පාදනය කරන ලදී. අරුෂා ගිවිසුම නිසා බුරුන්ඩි 2000 දී සංක්‍රාන්ති රජයක් ක්‍රියාත්මක කළේය. 2016 ඔක්තෝම්බර් මාසයේදී බුරුන්ඩි ජාත්‍යන්තර අපරාධ අධිකරණයෙන් ඉවත් වීමේ අභිප්‍රාය UN වෙත දන්වා සිටියේය.
බුරුන්ඩි ප්‍රධාන වශයෙන් ග්‍රාමීය සමාජයක් ලෙස පවතින අතර, 2019 දී නාගරික ප්‍රදේශවල ජීවත් වන්නේ ජනගහනයෙන් 13.4% ක් පමණි. වර්ග කිලෝමීටරයකට පුද්ගලයන් 315ක් පමණ වන ජන ඝනත්වය (වර්ග සැතපුම් 753ක්) උප සහරා අප්‍රිකාවේ දෙවන ඉහළම අගයයි. ජනගහනයෙන් දළ වශයෙන් 85%ක් හුටූ වාර්ගික සම්භවයක් ඇති අය වන අතර, 15%ක් ටුට්සි ජාතිකයන් වන අතර, 1%කට වඩා අඩු ප්‍රමාණයක් ස්වදේශික ට්වා වේ. බුරුන්ඩි හි නිල භාෂා වන්නේ කිරුන්ඩි, ප්‍රංශ සහ ඉංග්‍රීසි වන අතර, කිරුන්ඩි නිල වශයෙන් එකම ජාතික භාෂාව ලෙස පිළිගැනේ.
අප්‍රිකාවේ කුඩාම රටවලින් එකක් වන බුරුන්ඩි හි භූමිය බොහෝ දුරට යැපුම් කෘෂිකර්මාන්තය සහ තෘණ වගාව සඳහා භාවිතා වන අතර, එය වන විනාශය, පාංශු ඛාදනය සහ වාසස්ථාන අහිමි වීමට හේතු වී ඇත. 2005 වන විට, රට සම්පූර්ණයෙන්ම පාහේ වනාන්තර විනාශ වී ඇති අතර, එහි භූමියෙන් 6% කට වඩා අඩු ප්‍රමාණයක් ගස් වලින් වැසී ඇති අතර එයින් අඩකට වඩා වාණිජ වගාවන් විය.
බුරුන්ඩි ඒක පුද්ගල දළ දේශීය නිෂ්පාදිතය (GDP) අනුව ලෝකයේ දුප්පත්ම රට වන අතර, 2022 දී ඩොලර් 292 ක් වන අතර, පුලුල්ව පැතිරුණු දරිද්‍රතාවයට, දූෂණයට, අස්ථාවරත්වයට, අධිකාරීවාදයට සහ නූගත්කමට මුහුණ දෙන අවම සංවර්ධිත රටකි.
බුරුන්ඩි ජනාකීර්ණ ප්‍රදේශයක් වන අතර බොහෝ යෞවනයන් වෙනත් ප්‍රදේශවලට අවස්ථාවන් සොයා සංක්‍රමණය වේ. ලෝක සතුටු වාර්තාව 2018 විසින් 156 වැනි ශ්‍රේණියක් සමඟින් ලොව අඩුම සතුටට පත් රට ලෙස ශ්‍රේණිගත කර ඇත. බුරුන්ඩි යනු අප්‍රිකානු සංගමය, නැගෙනහිර සහ දකුණු අප්‍රිකාව සඳහා පොදු වෙළෙඳපොළ, එක්සත් ජාතීන්ගේ සංවිධානය සහ නොබැඳි ව්‍යාපාරයේ සාමාජිකයෙකි.
නිරුක්තිය
නූතන බුරුන්ඩි නම් කර ඇත්තේ 16 වන සියවසේ සිට ප්‍රදේශය පාලනය කළ බුරුන්ඩි රජුගේ නමිනි. එය අවසානයේ එහි නම ව්‍යුත්පන්න විය හැක්කේ ප්‍රදේශයේ "හා" ජනතාවගෙන් වන අතර, ඔවුන්ගේ උපන් ස්ථානය බුහා ලෙස හැඳින්වේ.
ඉතිහාසය
බුරුන්ඩි යනු උප-සහාරා අප්‍රිකාවේ රටවල් කිහිපයෙන් එකකි, එහි අසල්වැසි රුවන්ඩාව (බොට්ස්වානා, ලෙසෝතෝ සහ එස්වාටිනි වැනි) සමඟ පූර්ව යටත් විජිත යුගයේ අප්‍රිකානු රාජ්‍යයක සෘජු භෞමික අඛණ්ඩ පැවැත්මක් විය. බුරුන්ඩි හි මුල් ඉතිහාසය, සහ විශේෂයෙන්ම රටේ ප්‍රමුඛ ජනවාර්ගික කණ්ඩායම් තුන වන ට්වා, හුටු සහ ටුට්සි වල භූමිකාව සහ ස්වභාවය විද්වතුන් අතර බෙහෙවින් විවාදයට ලක්ව ඇත. කෙසේ වෙතත්, සංස්කෘතිය සහ ජනවාර්ගික කණ්ඩායම්වල ස්වභාවය සෑම විටම ද්රවශීලී හා වෙනස් වන බව සැලකිල්ලට ගැනීම වැදගත්ය. විවිධ කාලවලදී සහ විවිධ ජනවාර්ගික කණ්ඩායම් ලෙස ජනගහන ප්‍රදේශයට සංක්‍රමණය වී තිබිය හැකි නමුත්, වර්තමාන වෙනස්කම් සමාජ-සංස්කෘතික නිර්මිතයන් ලෙස ඇතැමුන් විසින් සලකනු ලැබේ. මුලදී විවිධ ජනවර්ග සාපේක්ෂ සාමයෙන් එකට ජීවත් විය. ජනවාර්ගික කණ්ඩායම් අතර පළමු ගැටුම් 17 වන සියවස දක්වා දිවයන්න පුළුවන්, ජනගහනයේ අඛණ්ඩ වර්ධනය නිසා ඉඩම් වඩ වඩාත් හිඟ විය.
බුරුන්ඩි රාජධානිය
බුරුන්ඩි රාජ්‍යයේ ප්‍රථම සාක්ෂිය 16 වැනි සියවසේ අගභාගයේදී නැඟෙනහිර කඳු පාමුල මතු වූ ස්ථානය දක්වා දිව යයි. ඊළඟ සියවස්වලදී එය කුඩා අසල්වැසියන් ඈඳා ගනිමින් පුළුල් විය. මහා විල් ප්‍රදේශයේ බුරුන්ඩි රාජධානිය හෙවත් උරුන්ඩි යනු සම්ප්‍රදායික රජෙකු විසින් පාලනය කරන ලද රාජ්‍යයක් වූ අතර ඔහුට යටින් කුමාරවරුන් කිහිප දෙනෙකුද විය. අනුප්‍රාප්තික අරගල පොදු විය. මවාමි (පාලකයා ලෙස පරිවර්තනය කර ඇත) ලෙසින් හඳුන්වනු ලැබූ රජු, ඉඩම්වලින් වැඩි ප්‍රමාණයක් හිමි වූ අතර, දේශීය ගොවීන්ගෙන් (ප්‍රධාන වශයෙන් හුටු) සහ එඬේරුන්ගෙන් (ප්‍රධාන වශයෙන් ටුට්සි) කප්පම් හෝ බද්දක් අවශ්‍ය වූ කුමාර වංශාධිපති (ගන්වා) ප්‍රධානියා විය. බුරුන්ඩි රාජධානිය ධූරාවලි දේශපාලන අධිකාරියකින් සහ අතු ගංගා ආර්ථික හුවමාරුවකින් සංලක්ෂිත විය.
18 වන ශතවර්ෂයේ මැද භාගයේදී, ටුට්සි රාජකීයයන් උබුගැබිරේ සංවර්ධනය සමඟ ඉඩම්, නිෂ්පාදනය සහ බෙදා හැරීම පිළිබඳ අධිකාරිය තහවුරු කර ගත්හ - කප්පම් සහ ඉඩම් හිමිකම සඳහා මහජනතාවට රාජකීය ආරක්ෂාව ලැබුණු අනුග්‍රාහක-සේවාදායක සම්බන්ධතාවයකි. මේ කාලය වන විට, රාජකීය මළුව ටුට්සි-බන්යාරුගුරු වලින් සමන්විත විය. ටුට්සි-හිමා වැනි අනෙකුත් එඬේරුන්ට වඩා ඔවුන්ට උසස් සමාජ තත්වයක් තිබුණි. මෙම සමාජයේ පහළ මට්ටම්වල සාමාන්‍යයෙන් හුටු මිනිසුන් සිටි අතර පිරමීඩයේ පතුලේම සිටියේ ට්වා ය. කෙසේ වෙතත්, පද්ධතියට යම් තරලයක් තිබුණි. සමහර හුටූ ජනයා වංශවත් අයට අයත් වූ අතර මේ ආකාරයෙන් රාජ්‍යයේ ක්‍රියාකාරිත්වය සම්බන්ධයෙන් ද අදහස් තිබුණි.
හුටු හෝ ටුට්සි වර්ගීකරණය හුදෙක් ජනවාර්ගික නිර්ණායක මත පමණක් පදනම් වූවක් නොවේ. ධනය හා පශු සම්පත් අත්පත් කර ගැනීමට සමත් වූ හුටු ගොවීන්ට නිතිපතා ටුට්සිවරුන්ගේ ඉහළ සමාජ තත්ත්වය ලබා දෙන ලදී, සමහරු එය ගැන්වාගේ සමීප උපදේශකයින් බවට පත් කළහ. අනෙක් අතට, සියළුම ගවයින් අහිමි වූ අතර පසුව ඔවුන්ගේ උසස් තත්ත්වය අහිමි වූ ටුට්සිවරුන් හුටු ලෙස හැඳින්වූ බවට ද වාර්තා තිබේ. මේ අනුව, හුටු සහ ටුට්සි අතර වෙනස තනිකරම ජනවාර්ගික සංකල්පයක් වෙනුවට සමාජ-සංස්කෘතික සංකල්පයක් විය. හුටු සහ ටුට්සි ජනයා අතර විවාහයන් ද බොහෝ වාර්තා විය. පොදුවේ ගත් කල, බුරුන්ඩි දේශපාලනයේ වාර්ගිකත්වයට වඩා ප්‍රාදේශීය සබඳතා සහ බල අරගල බෙහෙවින් තීරණාත්මක කාර්යභාරයක් ඉටු කළේය.
යුරෝපීය බලවතුන් විසින් පාලනය කිරීම
පළමු ලෝක සංග්‍රාමයේදී නැගෙනහිර අප්‍රිකානු ව්‍යාපාරය අප්‍රිකානු මහා විල් කලාපයට බෙහෙවින් බලපෑවේය. මිත්‍ර බලවතුන්ගේ බෙල්ජියම් සහ බ්‍රිතාන්‍ය යටත් විජිත හමුදා ජර්මානු යටත් විජිතයට සම්බන්ධීකරණ ප්‍රහාරයක් දියත් කළහ. බුරුන්ඩි හි ස්ථානගත කර සිටි ජර්මානු හමුදාවට බෙල්ජියම් හමුදාවේ සංඛ්‍යාත්මක උසස් බව නිසා පසුබැසීමට සිදු වූ අතර 1916 ජුනි 17 වන විට බුරුන්ඩි සහ රුවන්ඩාව අත්පත් කර ගන්නා ලදී. ෆෝර්ස් පබ්ලික් සහ බ්‍රිතාන්‍ය ලේක් ෆෝර්ස් මධ්‍යම ජර්මානු නැගෙනහිර අප්‍රිකාවේ පරිපාලන මධ්‍යස්ථානයක් වන ටබෝරා අල්ලා ගැනීම සඳහා තෙරපුම ආරම්භ කළහ. යුද්ධයෙන් පසු, වර්සායිල් ගිවිසුමේ දක්වා ඇති පරිදි, ජර්මනියට පෙර ජර්මානු නැගෙනහිර අප්‍රිකාවේ බටහිර කොටස බෙල්ජියම වෙත "පාලනය" ලබා දීමට බල කෙරුනි.
1924 ඔක්තෝබර් 20 වන දින, නූතන රුවන්ඩාව සහ බුරුන්ඩි වලින් සමන්විත වූ රුවන්ඩා-උරුන්ඩි, උසුඹුර එහි අගනුවර වන බෙල්ජියම් ජාතීන්ගේ සංගමයේ බල ප්‍රදේශයක් බවට පත් විය. ප්‍රායෝගිකව එය බෙල්ජියම් යටත් විජිත අධිරාජ්‍යයේ කොටසක් ලෙස සැලකේ. රුආන්ඩා-උරුන්ඩි හි කොටසක් ලෙස බුරුන්ඩි, යුරෝපීය බලධාරීන් සිටියද එහි රජ පෙළපත දිගටම කරගෙන ගියේය.
කෙසේ වෙතත්, බෙල්ජියානුවන් රාජධානියේ බොහෝ ආයතන ආරක්ෂා කළහ; බුරුන්ඩියන් රාජාණ්ඩුව පශ්චාත් යටත් විජිත සමය දක්වා නොනැසී පැවතීමට සමත් විය. දෙවන ලෝක සංග්‍රාමයෙන් පසුව, රුආන්ඩා-උරුන්ඩි බෙල්ජියම් පරිපාලන අධිකාරිය යටතේ එක්සත් ජාතීන්ගේ භාර ප්‍රදේශයක් ලෙස වර්ගීකරණය කරන ලදී. 1940 ගණන්වල ප්‍රතිපත්ති මාලාවක් රට පුරා බෙදීම් ඇති කළේය. 1943 ඔක්තෝම්බර් 4 වන දින බුරුන්ඩි රජයේ ව්‍යවස්ථාදායක අංශයේ ප්‍රධානීන් සහ පහළ ප්‍රධානීන් අතර බලතල බෙදී ගියේය. ප්‍රධානීන් ඉඩම් භාරව සිටි අතර පහළ උප ප්‍රධානීන් පිහිටුවන ලදී. ස්වදේශීය බලධාරීන්ට ද බලතල තිබුණි. 1948 දී බෙල්ජියම දේශපාලන පක්ෂ පිහිටුවීමට කලාපයට අවසර දුන්නේය. 1962 ජූලි 1 වන දින බෙල්ජියමෙන් බුරුන්ඩි නිදහස ලබා ගැනීමට මෙම කොටස් දායක විය.
නිදහස
1959 ජනවාරි 20 වන දින, බුරුන්ඩිහි පාලක IV වන මවාමි ම්වාම්බුට්සා බුරුන්ඩි බෙල්ජියමෙන් නිදහස සහ රුආන්ඩා-උරුන්ඩි සංගමය විසුරුවා හැරීමට ඉල්ලා සිටියේය. ඊළඟ මාසවලදී, බුරුන්ඩි දේශපාලන පක්ෂ බෙල්ජියම් යටත් විජිත පාලනය අවසන් කිරීම සහ රුවන්ඩාව සහ බුරුන්ඩි වෙන් කිරීම වෙනුවෙන් පෙනී සිටීමට පටන් ගත්හ. මෙම දේශපාලන පක්ෂවලින් පළමු සහ විශාලතම වූයේ ජාතික ප්‍රගතිය සඳහා වූ සංගමය (UPRONA) ය.
බුරුන්ඩි නිදහස සඳහා වූ තල්ලුව රුවන්ඩා විප්ලවය සහ එහි ඇති වූ අස්ථාවරත්වය සහ ජනවාර්ගික ගැටුම් මගින් බලපෑවේය. රුවන්ඩා විප්ලවයේ ප්‍රතිඵලයක් ලෙස බොහෝ රුවන්ඩා ටුට්සි සරණාගතයින් 1959 සිට 1961 දක්වා කාලය තුළ බුරුන්ඩි වෙත පැමිණියහ.
බුරුන්ඩි හි පළමු මැතිවරණය 1961 සැප්තැම්බර් 8 වන දින සිදු වූ අතර ලුවී ර්වාගසෝර් කුමරුගේ නායකත්වයෙන් යුත් බහු-වාර්ගික එක්සත් පක්ෂයක් වන UPRONA ඡන්දදායකයින්ගේ ඡන්ද වලින් 80% කට වඩා වැඩි ප්‍රමාණයක් ලබා ගත්තේය. මැතිවරණ ඉක්බිතිව, ඔක්තෝබර් 13 වන දින, බුරුන්ඩි හි වඩාත් ජනප්‍රිය සහ සුප්‍රසිද්ධ ජාතිකවාදීන්ගෙන් කොල්ලකමින්, 29 හැවිරිදි ර්වාගසෝර් කුමරු ඝාතනය කරන ලදී.
1962 ජුලි 1 දින රට නිදහස ලබා ගත් අතර, නීත්‍යානුකූලව එහි නම රුවන්ඩා-උරුන්ඩි සිට බුරුන්ඩි ලෙස වෙනස් කරන ලදී. බුරුන්ඩි රාජ්‍ය ව්‍යවස්ථාපිත රාජාණ්ඩුවක් බවට පත් වූයේ, ර්වාගසෝර් කුමරුගේ පියා වන IV වන මුවාමි ම්වාම්බුට්සා, රටේ රජු ලෙස කටයුතු කරමින්ය. 1962 සැප්තැම්බර් 18 දින බුරුන්ඩි එක්සත් ජාතීන්ගේ සංවිධානයට එක් විය.
1963 දී, ම්වම්බුට්සා රජු විසින් හුටු අගමැතිවරයෙකු වූ පියරේ ගෙන්දඬුම්වේ පත් කරන ලද නමුත්, ඔහු 1965 ජනවාරි 15 වන දින එක්සත් ජනපද තානාපති කාර්යාලයේ සේවය කළ රුවන්ඩා ටුට්සි ජාතිකයෙකු විසින් ඝාතනය කරන ලදී. කොංගෝ අර්බුදයේ පුලුල් සන්දර්භය තුළ මෙම ඝාතනය සිදු වූයේ බටහිර කොමියුනිස්ට් විරෝධී රටවල් කොමියුනිස්ට් මහජන චීන සමූහාණ්ඩුව කොංගෝවේ සටන් කරන කොමියුනිස්ට් කැරලිකරුවන් සඳහා බුරුන්ඩි ප්‍රවාහණ පදනමක් බවට පත් කිරීමට උත්සාහ කරන විට එයට මුහුණ දෙමින් සිටි අවස්ථාවේදීය. 1965 මැයි මාසයේ පැවති පාර්ලිමේන්තු මැතිවරණයෙන් හුටූ බහුතරයක් පාර්ලිමේන්තුවට ගෙන ආ නමුත්, ම්වාම්බුට්සා රජු ටුට්සි අගමැතිවරයෙකු පත් කළ විට, සමහර හුටුට මෙය අසාධාරණ යැයි හැඟුණු අතර වාර්ගික ආතතීන් තවත් වැඩි විය. 1965 ඔක්තෝම්බර් මාසයේදී, හුටූ ආධිපත්‍යය දැරූ පොලිසියේ නායකත්වයෙන් කුමන්ත්‍රණයක් දියත් කළ නමුත් එය අසාර්ථක විය. ටුට්සි හමුදාව ආධිපත්‍යය දැරූ අතර, පසුව ටුට්සි නිලධාරි කපිතාන් මයිකල් මිකොම්බෙරෝ විසින් මෙහෙයවන ලද අතර, හුටූ ඔවුන්ගේ නිලයෙන් ඉවත් කර පළිගැනීමේ ප්‍රහාර දියත් කළ අතර අවසානයේ 1972 බුරුන්ඩියන් ජන සංහාරයට පූර්වගාමීව පුද්ගලයන් 5,000 ක් දක්වා ජීවිත අහිමි විය.
1965 ඔක්තෝබර් කුමන්ත්‍රණයේදී රටින් පලා ගිය ම්වම්බුට්සා රජු 1966 ජූලි මාසයේදී කුමන්ත්‍රණයකින් නෙරපා හරින ලද අතර ඔහුගේ නව යොවුන් වියේ පුත් V වන න්තරේ කුමරු සිහසුනට හිමිකම් කීවේය. එම වසරේම නොවැම්බරයේදී, ටුට්සි අගමැති, එවකට කපිතාන් මයිකල් මිකොම්බෙරෝ, තවත් කුමන්ත්‍රණයක් සිදු කළේය, මෙවර න්තරේ බලයෙන් පහකර, රාජාණ්ඩුව අහෝසි කර, ජාතිය ජනරජයක් ලෙස ප්‍රකාශ කළේය, නමුත් ඔහුගේ ඒක-පක්ෂ ආන්ඩුව ඵලදායී ලෙස හමුදා ආඥාදායකත්වයක් විය. ජනාධිපති ලෙස, මිකොම්බෙරෝ අප්‍රිකානු සමාජවාදයේ උපදේශකයෙකු බවට පත් වූ අතර මහජන චීන සමූහාණ්ඩුවේ සහාය ලබා ගත්තේය. ඔහු නීතිය හා සාමය පිළිබඳ දැඩි පාලන තන්ත්‍රයක් පැනවූ අතර හුටු මිලිටරිවාදය තියුනු ලෙස මර්දනය කළේය.
සිවිල් යුද්ධය සහ ජන සංහාර
1972 අප්‍රේල් අගදී, පළමු බුරුන්ඩියන් ජන සංහාරය පුපුරා යාමට සිදුවීම් දෙකක් හේතු විය. 1972 අප්‍රේල් 27 වන දින, රූමොංගේ සහ න්‍යාන්සා-ලැක් හි වැව් ආශ්‍රිත නගරවල ලිංගභේදයේ හුටු සාමාජිකයන්ගේ නායකත්වයෙන් කැරැල්ලක් ඇති වූ අතර කැරලිකරුවන් කෙටි කාලීන මාර්ටියාසෝ ජනරජය ප්‍රකාශයට පත් කළහ. කැරලිකරුවන් ටුට්සි සහ ඔවුන්ගේ කැරැල්ලට සම්බන්ධ වීම ප්‍රතික්ෂේප කළ ඕනෑම හුටු වරුන්ට පහර දුන්හ. මෙම ආරම්භක හුටු ව්‍යාප්තිය අතරතුර, මිනිසුන් 800 සිට 1200 දක්වා ප්‍රමාණයක් මිය ගියහ. ඒ සමගම බුරුන්ඩි හි V වන න්තරේ රජු පිටුවහල් කර ආපසු පැමිණියේ රට තුළ දේශපාලන ආතතිය වැඩි කරමිනි. 1972 අප්‍රේල් 29 වන දින 24 හැවිරිදි V වන න්තරේ ඝාතනය කරන ලදී. ඊළඟ මාසවලදී, ටුට්සි ආධිපත්‍යය දරන මිචෙල් මිකොම්බෙරෝගේ රජය, හුටු කැරලිකරුවන්ට එරෙහිව සටන් කිරීමට සහ ජන සංහාර කිරීමට හමුදාව යොදා ගත් අතර, හුටු බහුතරයේ ඉලක්කගත සාමාජිකයන් ඝාතනය කළේය. මුළු ජීවිත හානි සංඛ්‍යාව කිසි විටෙකත් තහවුරු වී නැත, නමුත් සමකාලීන ඇස්තමේන්තු අනුව 80,000 ත් 210,000 ත් අතර මිනිසුන් සංඛ්‍යාවක් මිය ගොස් ඇත. මීට අමතරව, හුටු ලක්ෂ ගණනාවක් ඝාතනයෙන් සයිරේ, රුවන්ඩා සහ ටැන්සානියාවට පලා ගොස් ඇති බවට ගණන් බලා ඇත.
සිවිල් යුද්ධයෙන් සහ ජන සංහාරයෙන් පසුව, මිකොම්බෙරෝ මානසිකව කලකිරුණු අතර ඉවත් විය. 1976 දී, ටුට්සි ජාතික කර්නල් ජීන්-බැප්ටිස්ට් බගාසා, මිකොම්බෙරෝ බලයෙන් පහ කිරීමට සහ ප්‍රතිසංස්කරණ ප්‍රවර්ධනය කිරීමට ලේ රහිත කුමන්ත්‍රණයක් මෙහෙයවීය. ඔහුගේ පරිපාලනය විසින් 1981 දී නව ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථාවක් කෙටුම්පත් කරන ලද අතර, එය බුරුන්ඩි රාජ්‍යයේ තත්ත්වය ඒක-පක්ෂ රාජ්‍යයක් ලෙස පවත්වාගෙන ගියේය. 1984 අගෝස්තු මාසයේදී බගාසා රාජ්‍ය නායකයා ලෙස තේරී පත් විය. ඔහුගේ පාලන සමයේදී බගාසා දේශපාලන විරුද්ධවාදීන් සහ ආගමික නිදහස මර්දනය කළේය.
මේජර් පියරේ බුයෝයා (ටුට්සි) 1987 දී බගාසා පෙරලා, ව්‍යවස්ථාව අත්හිටුවා දේශපාලන පක්ෂ විසුරුවා හැරියේය. ඔහු ජාතික ගැලවීම සඳහා වූ හමුදා කමිටුවක් (CSMN) මගින් නැවත හමුදා පාලනය ස්ථාපිත කළේය. 1981 දී PALIPEHUTU ලෙස ප්‍රතිසංවිධානය වූ 1972 UBU හි අවශේෂයන් විසින් ප්‍රචාරය කරන ලද ටුට්සි විරෝධී වාර්ගික ප්‍රචාරණය, 1988 අගෝස්තු මාසයේදී න්ටෙගා සහ මරංගර උතුරු කොමියුනිස්ට් ප්‍රදේශවල ටුට්සි ගොවීන් ඝාතනය කිරීමට හේතු විය. ; සමහර ජාත්‍යන්තර රාජ්‍ය නොවන සංවිධාන විශ්වාස කළේ මෙය මරණ අවතක්සේරු කරන බවයි.
නව පාලන තන්ත‍්‍රය 1972 දරුණු පළිගැනීම් මුදා හැරියේ නැත. ඝාතන සඳහා කැඳවූ, සිදු කළ සහ ණය ගත් අය සඳහා පොදු සමාවක් නියම කිරීමත් සමඟ මහජන විශ්වාසය දිනා ගැනීමේ එහි උත්සාහය ඛාදනය විය. විශ්ලේෂකයින් මෙම කාල පරිච්ඡේදය "දණ්ඩමුක්තියේ සංස්කෘතියේ" ආරම්භය ලෙස හැඳින්වේ. වෙනත් විශ්ලේෂකයින් "දණ්ඩමුක්තියේ සංස්කෘතියේ" මූලාරම්භය කලින් 1965 සහ 1972 දී, හඳුනාගත හැකි හුටස් කුඩා සංඛ්‍යාවක් ටුට්සිවරුන් විශාල වශයෙන් ඝාතන මුදා හැරියේය.
ඝාතනයෙන් පසුව, හුටූ බුද්ධිමතුන් පිරිසක් පියරේ බුයෝයාට විවෘත ලිපියක් ලියා, පරිපාලනය තුළ හුටූගේ වැඩි නියෝජනයක් ඉල්ලා සිටියහ. ඔවුන් අත්අඩංගුවට ගෙන සිරගත කරන ලදී. සති කිහිපයකට පසු බුයෝයා, හුටු සහ ටුට්සි ඇමතිවරුන් සමාන සංඛ්‍යාවක් සහිත නව රජයක් පත් කළේය. ඔහු අගමැති ලෙස ඇඩ්‍රියන් සිබෝමානා (හුටු) පත් කළේය. ජාතික සමගිය පිළිබඳ ගැටළු විසඳීම සඳහා බුයෝයා කොමිසමක් ද නිර්මාණය කළේය. 1992 දී රජය විසින් බහු-පක්ෂ ක්‍රමයක් සඳහා සම්පාදනය කරන ලද නව ව්‍යවස්ථාවක් නිර්මාණය කරන ලදී, නමුත් සිවිල් යුද්ධයක් ඇති විය.
1962 සහ 1993 අතර විවිධ ගැටුම් හේතුවෙන් බුරුන්ඩි හි 250,000 මිනිසුන් මිය ගිය බව ඇස්තමේන්තු කර ඇත. 1962 දී බුරුන්ඩි නිදහස ලැබීමෙන් පසු, රට තුළ ජන සංහාර දෙකක් සිදු වී ඇත: 1972 දී ටුට්සි ආධිපත්‍යය දරන හමුදාව විසින් හුටස් සමූහ ඝාතනය කිරීම, සහ හුටු බහුතරය විසින් 1993 දී ටුට්සි සමූහ ඝාතනය කිරීම. 2002 දී එක්සත් ජාතීන්ගේ ආරක්ෂක කවුන්සිලයට ඉදිරිපත් කරන ලද බුරුන්ඩි සඳහා වූ ජාත්‍යන්තර විමර්ශන කොමිසමේ අවසාන වාර්තාවේ මේ දෙකම ජන සංහාරයන් ලෙස විස්තර කර ඇත.
ටුට්සි ජාතික හමුදාව සහ හුටු ජනගහනය අතර ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදය සහ යුද්ධය සඳහා පළමු උත්සාහය
1993 ජූනි මාසයේදී බුරුන්ඩි හි ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදය සඳහා හුටු ආධිපත්‍යය දරන පෙරමුණේ (FRODEBU) නායක මෙල්චියර් න්දදායේ පළමු ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදී මැතිවරණයෙන් ජයග්‍රහණය කළේය. ඔහු හුටු හිතවාදී රජයකට නායකත්වය දෙමින් පළමු හුටු රාජ්‍ය නායකයා බවට පත් විය. ඔහු රටේ කටුක ජනවාර්ගික භේදය සමනය කිරීමට උත්සාහ කළද, ඔහුගේ ප්‍රතිසංස්කරණ මගින් ටුට්සි ආධිපත්‍යය දරන හමුදාවේ සොල්දාදුවන් විරුද්ධ වූ අතර, 1993 ඔක්තෝම්බර් මාසයේදී අසාර්ථක හමුදා කුමන්ත්‍රණයක් මධ්‍යයේ ඔහු ඝාතනයට ලක් වූයේ මාස තුනකට පසුවය. ඉනික්බිති බුරුන්ඩි සිවිල් යුද්ධය (1993-2005) හුටු කැරලිකරුවන් සහ ටුට්සි බහුතරයේ හමුදාව අතර නිරන්තර ප්‍රචණ්ඩත්වය දක්නට ලැබුණි. ඝාතනයෙන් පසු වසර කිහිපය තුළ 300,000ක් පමණ මිනිසුන්, බොහෝ දුරට සිවිල් වැසියන් ඝාතනයට ලක් වූ බව ගණන් බලා ඇත.
2000 අගෝස්තු 28 වන දින, අරුෂා සාමය සහ ප්‍රතිසන්ධාන ගිවිසුමේ කොටසක් ලෙස බුරුන්ඩි සඳහා සංක්‍රාන්ති රජයක් සැලසුම් කරන ලදී. සංක්‍රාන්ති ආණ්ඩුව වසර පහක් අත්හදාබැලීම් පදනමක් මත තබා ඇත. නවතා දැමූ සටන් විරාම කිහිපයකින් පසුව, 2001 සාම සැලැස්ම සහ බලය බෙදාගැනීමේ ගිවිසුම සාපේක්ෂව සාර්ථක වී ඇත. ටුට්සි-පාලිත බුරුන්ඩි රජය සහ විශාලතම හුටු කැරලිකාර කණ්ඩායම වන CNDD-FDD (ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදය ආරක්ෂා කිරීම සඳහා වූ ජාතික කවුන්සිලය-ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදය ආරක්ෂා කිරීම සඳහා වූ හමුදා) අතර 2003 දී සටන් විරාමයක් අත්සන් කරන ලදී.
2003 දී FRODEBU නායක ඩොමිටියන් නඩයිසේ (හුටු) ජනාධිපති ලෙස තේරී පත් විය. 2005 මුල් භාගයේදී බුරුන්ඩි රජයේ තනතුරු නිර්ණය කිරීම සඳහා වාර්ගික කෝටාවන් පිහිටුවන ලදී. වසර පුරා, පාර්ලිමේන්තුව සහ ජනාධිපති සඳහා මැතිවරණ පැවැත්විණි.
වරක් කැරලිකාර කණ්ඩායමක නායකයෙකු වූ පියරේ න්කුරුන්සිසා (හුටු), 2005 දී ජනාධිපති ලෙස තේරී පත් විය. 2008 වන විට, බුරුන්ඩියන් රජය හුටූගේ නායකත්වයෙන් යුත් පලිපෙහුටු-ජාතික විමුක්ති හමුදා (NLF) සමඟ සාමය ඇති කිරීමට කතා කරමින් සිටියේය. රට.
සාම ගිවිසුම්
මානුෂීය අර්බුදයට මැදිහත් වන ලෙස එක්සත් ජාතීන්ගේ මහලේකම් බුට්‍රොස් බුට්‍රොස්-ගාලි කළ ඉල්ලීමකට අනුව අප්‍රිකානු නායකයින් සටන් කරන කණ්ඩායම් අතර සාම සාකච්ඡා මාලාවක් ආරම්භ කළහ. 1995 දී හිටපු ටැන්සානියානු ජනාධිපති ජුලියස් නියරේරේගේ අනුග්‍රහය යටතේ සාකච්ඡා ආරම්භ කරන ලදී. ඔහුගේ අභාවයෙන් පසු දකුණු අප්‍රිකානු ජනාධිපති නෙල්සන් මැන්ඩෙලා එහි නායකත්වය ගත්තේය. සාකච්ඡා ඉදිරියට යද්දී, දකුණු අප්‍රිකානු ජනාධිපති තාබෝ ම්බෙකි සහ එක්සත් ජනපද ජනාධිපති බිල් ක්ලින්ටන් ද තම තමන්ගේ බර ලබා දුන්හ.
සාම සාකච්ඡා 1 වන වටය මැදිහත්වීම්වල ස්වරූපය ගත්තේය. මෙම සාකච්ඡා ක්‍රමය රජයේ හෝ අන්තර් රාජ්‍ය නියෝජිතයන් සම්බන්ධ රාජ්‍ය තාන්ත්‍රික ආකාරයක් ලෙස අර්ථ දැක්විය හැකි අතර, ඔවුන් තම ධනාත්මක කීර්තිය, මැදිහත් වීම හෝ "කැරට් සහ සැරයටි" ක්‍රමය ප්‍රතිඵලයක් ලබා ගැනීමේ හෝ බල කිරීමේ මාධ්‍යයක් ලෙස භාවිතා කළ හැකිය. "කේවල් කිරීම" හෝ "ජය-පරාජය".
සාම සාකච්ඡාවල දිග්ගැස්සුනු ස්වභාවය පෙන්නුම් කළ පරිදි, මැදිහත්කරුවන් සහ සාකච්ඡා පාර්ශ්වයන් බාධා කිහිපයකට මුහුණ දුන්හ. පළමුව, බුරුන්ඩියානු නිලධාරීන් ඉලක්ක "යථාර්ථවාදී" ලෙස වටහා ගත් අතර ගිවිසුම අපැහැදිලි, පරස්පර විරෝධී සහ ව්‍යාකූල ලෙස සැලකූහ. දෙවනුව, සහ සමහර විට වඩාත්ම වැදගත් දෙය නම්, බුරුන්ඩියන් විශ්වාස කළේ සටන් විරාමයක් නොමැතිව ගිවිසුම අදාළ නොවන බවයි. මේ සඳහා කැරලිකාර කණ්ඩායම් සමඟ වෙනම සහ සෘජු සාකච්ඡා අවශ්‍ය වේ. ප්‍රධාන හුටු පක්ෂය බලය බෙදාගැනීමේ ආන්ඩුවක් ඉදිරිපත් කිරීම ගැන සැක පහළ විය; පසුගිය ගිවිසුම්වලදී ටුට්සිවරුන් විසින් තමන්ව රැවටූ බවට ඔවුහු චෝදනා කළහ.
එක්සත් ජාතීන්ගේ මැදිහත්වීම
1993 සහ 2003 අතර, ටැන්සානියාවේ, දකුණු අප්‍රිකාවේ සහ උගන්ඩාවේ ප්‍රාදේශීය නායකයින් විසින් අධීක්‍ෂණය කරන ලද සාම සාකච්ඡා වට ගණනාවක්, තරඟ කරන කණ්ඩායම් බහුතරයක් තෘප්තිමත් කිරීම සඳහා ක්‍රමයෙන් බලය බෙදාගැනීමේ ගිවිසුම් ස්ථාපිත කරන ලදී. පිටුවහල් කිරීමෙන් ආපසු පැමිණෙන බුරුන්ඩි නායකයින් ආරක්ෂා කිරීම සඳහා මුලින් දකුණු අප්‍රිකානු ආරක්ෂණ ආධාරක කණ්ඩායම යොදවා ඇත. මෙම බලවේග බුරුන්ඩි වෙත අප්‍රිකානු සංගමයේ මෙහෙයුමේ කොටසක් බවට පත් වූ අතර, සංක්‍රාන්ති ආන්ඩුවක් ස්ථාපනය කිරීම අධීක්ෂණය කිරීමට උපකාර විය. 2004 ජුනි මාසයේදී, බුරුන්ඩිහි දැනටමත් කැපී පෙනෙන ලෙස දියුණු වී ඇති සාම ක්‍රියාවලිය සඳහා ජාත්‍යන්තර සහයෝගය වර්ධනය වීමේ සංඥාවක් ලෙස එක්සත් ජාතීන්ගේ සංවිධානය සාම සාධක වගකීම් භාර ගත්තේය.
එක්සත් ජාතීන්ගේ ප්‍රඥප්තියේ VII පරිච්ඡේදය යටතේ දූත මණ්ඩලයේ විධානය වී ඇත්තේ සටන් විරාමය නිරීක්ෂණය කිරීම, නිරායුධකරණය, හිටපු හමුදා නිලධාරීන් බල ගැන්වීම සහ නැවත ඒකාබද්ධ කිරීම, මානුෂීය ආධාර සහ සරණාගතයින් සහ IDP ආපසු පැමිණීම, මැතිවරණවලට සහාය වීම, ජාත්‍යන්තර කාර්ය මණ්ඩලය ආරක්ෂා කිරීම සහ බුරුන්ඩි සිවිල් වැසියන්, නීතිවිරෝධී අවි ප්‍රවාහයන් නැවැත්වීම ඇතුළු බුරුන්ඩි හි කරදරකාරී දේශසීමා නිරීක්ෂණය කිරීම සහ ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථාව, අධිකරණය, සන්නද්ධ හමුදා සහ පොලිසිය ඇතුළු ආයතනික ප්‍රතිසංස්කරණ සිදු කිරීමට සහාය වීම. මෙම මෙහෙයුම සඳහා හමුදා සාමාජිකයින් 5,650 ක්, සිවිල් පොලිස් නිලධාරීන් 120 ක් සහ ජාත්‍යන්තර සහ දේශීය සිවිල් පුද්ගලයින් 1,000 ක් පමණ වෙන් කර ඇත. මෙහෙයුම හොඳින් ක්‍රියාත්මක වී ඇත. එය ක්‍රියාත්මක වී මහජන ඡන්දයෙන් තේරී පත්වන රජයකට සංක්‍රමණය වෙමින් පවතින සංක්‍රාන්ති රජයෙන් විශාල ප්‍රතිලාභ ලබා ඇත.
මුල් අවධියේ ඇති ප්‍රධාන දුෂ්කරතාවය වූයේ අවසාන හුටු ජාතිකවාදී කැරලිකාර කණ්ඩායම විසින් සාම ක්‍රියාවලියට අඛණ්ඩව ප්‍රතිරෝධය දැක්වීමයි. මෙම සංවිධානය එක්සත් ජාතීන්ගේ පැවැත්ම නොතකා අගනුවරට පිටතින් එහි ප්‍රචණ්ඩ ගැටුම් දිගටම කරගෙන ගියේය. 2005 ජූනි වන විට, කණ්ඩායම සටන් නතර කර ඇති අතර එහි නියෝජිතයන් නැවත දේශපාලන ක්‍රියාවලියට ගෙන එන ලදී. සියලුම දේශපාලන පක්ෂ අන්තර් වාර්ගික බලය බෙදාගැනීම සඳහා වූ සූත්‍රයක් පිළිගෙන ඇත: ජනවාර්ගික වශයෙන් ඒකාබද්ධ නොවන්නේ නම් කිසිදු දේශපාලන පක්ෂයකට රජයේ කාර්යාල වෙත ප්‍රවේශය ලබා ගත නොහැක.
එක්සත් ජාතීන්ගේ දූත මෙහෙවරේ අවධානය යොමු වී තිබුණේ මැතිවරණයක් පවත්වා නව රජයක් පිහිටුවීමට හැකිවන පරිදි, බලය බෙදාගැනීමේ විධිවිධාන මහජන ඡන්දයෙන් සම්මත වූ ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථාවකට ඇතුළත් කිරීමයි. මැතිවරණ සූදානමට සමගාමීව නිරායුධකරණය, බලමුලු ගැන්වීම සහ නැවත ඒකාබද්ධ කිරීම සිදු කරන ලදී. 2005 පෙබරවාරියේදී, ව්‍යවස්ථාව 90% කට වැඩි මහජන ඡන්දයෙන් අනුමත විය. 2005 මැයි, ජුනි සහ අගෝස්තු මාසවලදී පාර්ලිමේන්තුව සහ ජනාධිපති ධූරය සඳහා ප්‍රාදේශීය මට්ටමින් වෙන වෙනම මැතිවරණ තුනක් ද පැවැත්විණි.
සරණාගතයින් ආපසු පැමිණීම සහ යුද්ධයෙන් වෙහෙසට පත් ජනගහනය සඳහා ප්‍රමාණවත් ආහාර සැපයීම සම්බන්ධයෙන් තවමත් යම් දුෂ්කරතා පවතින අතර, කලින් සටන් වැදුණු නායකයින් බහුතරයකගේ මෙන්ම විශාල ජනගහනයක විශ්වාසය හා විශ්වාසය දිනා ගැනීමට මෙහෙයුම සමත් විය. එය පාසල්, අනාථ නිවාස, සෞඛ්‍ය සායන සහ ජල මාර්ග වැනි යටිතල පහසුකම් ප්‍රතිසංස්කරණය කිරීම සහ ගොඩනැගීම ඇතුළු "ඉක්මන් බලපෑම" ව්‍යාපෘති කිහිපයකට සම්බන්ධ විය.
2006 සිට 2018 දක්වා
බුරුන්ඩි හි ප්‍රතිසංස්කරණ ප්‍රයත්නයන් ප්‍රායෝගිකව ක්‍රියාත්මක වීමට පටන් ගත්තේ 2006 වසරෙන් පසුවය. එක්සත් ජාතීන්ගේ සාමසාධක මෙහෙයුම වසා දමා ප්‍රතිනිර්මාණයට උදව් කිරීම කෙරෙහි නැවත අවධානය යොමු කරන ලදී. ආර්ථික ප්‍රතිසංස්කරණ සාක්ෂාත් කර ගැනීම සඳහා, රුවන්ඩාව, ඩීආර් කොංගෝ සහ බුරුන්ඩි මහා විල් රටවල කලාපීය ආර්ථික ප්‍රජාව නැවත ආරම්භ කරන ලදී. මීට අමතරව, බුරුන්ඩි, රුවන්ඩාව සමඟ 2007 දී නැගෙනහිර අප්‍රිකානු ප්‍රජාවට සම්බන්ධ විය.
ඇම්නෙස්ටි ඉන්ටර්නැෂනල් හි 2007 වාර්තාව වැඩිදියුණු කළ යුතු බොහෝ ක්ෂේත්‍ර ගැන සඳහන් කරයි. සිවිල් වැසියන් FLN විසින් නැවත නැවතත් කරන ලද ප්‍රචණ්ඩ ක්‍රියාවලට ගොදුරු වේ. දෙවැන්න ළමා සොල්දාදුවන් ද බඳවා ගනී. කාන්තාවන්ට එරෙහි ප්‍රචණ්ඩත්වය ඉහළ මට්ටමක පවතී. අපරාධකරුවන් රාජ්‍යයේ නඩු පැවරීමෙන් සහ දඬුවම්වලින් නිතිපතා ගැලවී යයි. අධිකරණ පද්ධතිය ප්‍රතිසංස්කරණය කිරීමේ හදිසි අවශ්‍යතාවක් පවතී. ජන සංහාරය, යුද අපරාධ සහ මනුෂ්‍යත්වයට එරෙහි අපරාධ දිගටම දඬුවම් නොලබා සිදු විය.
2008 මාර්තු අගදී, FLN විසින් ඔවුන්ට අත්අඩංගුවට ගැනීමෙන් 'තාවකාලික මුක්තිය' සහතික කරන නීතියක් සම්මත කරන ලෙස පාර්ලිමේන්තුවට උත්සාහ කළේය. මෙමගින් සාමාන්‍ය අපරාධ ආවරණය වනු ඇත, නමුත් යුද අපරාධ හෝ මනුෂ්‍යත්වයට එරෙහි අපරාධ වැනි ජාත්‍යන්තර මානුෂීය නීතියේ බරපතල උල්ලංඝනයන් නොවේ.
2008 අප්‍රේල් 17 වන දින FLN බුජුම්බුරාට බෝම්බ හෙලීය. බුරුන්ඩියන් හමුදාව ආපසු සටන් කළ අතර FLN දැඩි පාඩු ලැබීය. 2008 මැයි 26 දින නව සටන් විරාමයක් අත්සන් කරන ලදී. 2008 අගෝස්තු මාසයේදී, ජනාධිපති න්කුරුන්සිසා, දකුණු අප්‍රිකාවේ ආරක්ෂාව සහ ආරක්ෂාව පිළිබඳ අමාත්‍ය චාල්ස් නකකුල ගේ මැදිහත්වීමෙන් FLN නායක අගතොන් ර්වාසා හමුවිය. මෙය 2007 ජූනි මාසයෙන් පසු සිදු වූ පළමු සෘජු රැස්වීම විය. සාම සාකච්ඡා වලදී ඇති විය හැකි ඕනෑම ආරවුල් විසඳීමට කොමිසමක් පිහිටුවීම සඳහා සතියකට දෙවරක් හමුවීමට දෙදෙනාම එකඟ වූහ.
එක්සත් ජාතීන්ගේ සංවිධානය එහි සාමය ගොඩනැගීමේ මුලපිරීම්වල බලපෑම ඇගයීමට උත්සාහ කර ඇත. 2010 ගණන්වල මුල් භාගයේදී, බුරුන්ඩි හි එක්සත් ජාතීන්ගේ සාම සාධක මෙහෙයුම, රට තුළ අවි ආයුධ පැතිරීම සැලකිල්ලට ගෙන, එකතු කරන ලද ආයුධ සංඛ්‍යාව ගණනය කිරීමෙන් එහි නිරායුධකරණය, බලමුලු ගැන්වීම සහ නැවත ඒකාබද්ධ කිරීමේ වැඩසටහනේ සාර්ථකත්වය තක්සේරු කිරීමට උත්සාහ කළේය. කෙසේ වෙතත්, මෙම ඇගයීම් සාමය ගොඩනැගීමේ මුලපිරීම් වල බලපෑම ඇගයීමේ දී සැලකිය යුතු ප්‍රාදේශීය ජනගහණයෙන් දින ඇතුලත් කිරීමට අපොහොසත් විය.
2012 වන විට, බුරුන්ඩි, අල්-ෂබාබ් සටන්කාමීන්ට එරෙහිව සෝමාලියාවට යන මෙහෙයුම ඇතුළුව අප්‍රිකානු සංගමයේ සාම සාධක මෙහෙයුම් සඳහා සහභාගී වෙමින් සිටියේය. 2014 දී, සත්‍ය හා ප්‍රතිසන්ධාන කොමිසම පිහිටුවන ලද අතර, මුලින් වසර හතරක් සඳහා වන අතර පසුව 2018 දී තවත් හතරක් සඳහා දීර්ඝ කරන ලදී.
2015 නොසන්සුන්තාව
2015 අප්‍රේල් මාසයේදී පාලක පක්ෂය විසින් ජනාධිපති පියරේ න්කුරුන්සිසා තුන්වන වරටත් බලයට පත්වන බව ප්‍රකාශ කිරීමෙන් පසු විරෝධතා ඇති විය. විරෝධතාකරුවන් කියා සිටියේ න්කුරුන්සිසා ට තුන්වන වරටත් නිලවරණයට ඉදිරිපත් විය නොහැකි බවයි. නමුත් රටේ ව්‍යවස්ථාපිත අධිකරණය න්කුරුන්සිසා සමග එකඟ විය (එහි සමහර සාමාජිකයින් ඡන්දය ප්‍රකාශ කරන අවස්ථාවේ රටින් පලා ගොස් ඇතත්).
මැයි 13 දින කුමන්ත්‍රණයක් දියත් කිරීමට උත්සාහ කළද එය න්කුරුන්සිසා බලයෙන් පහ කිරීමට අසාර්ථක විය. ඔහු නැවත බුරුන්ඩි වෙත පැමිණ, ඔහුගේ රජය පිරිසිදු කිරීමට පටන් ගත් අතර, කුමන්ත්‍රණ නායකයින් කිහිප දෙනෙකු අත්අඩංගුවට ගත්තේය. කුමන්ත්‍රණයට උත්සාහ කිරීමෙන් පසුව, විරෝධතා දිගටම පැවති අතර මානුෂීය හදිසි අවස්ථාවක් ඇති කරමින් මැයි 20 වන විට 100,000 කට අධික පිරිසක් රටින් පලා ගියහ. නීති විරෝධී ඝාතන, වධහිංසා පැමිණවීම්, අතුරුදහන් කිරීම් සහ අදහස් ප්‍රකාශ කිරීමේ නිදහස සීමාකිරීම් ඇතුළු මානව හිමිකම් අඛණ්ඩව සහ පුලුල්ව උල්ලංඝණය කිරීම් පිළිබඳ වාර්තා තිබේ.
එක්සත් ජාතීන්ගේ සංවිධානය, අප්‍රිකානු සංගමය, එක්සත් ජනපදය, ප්‍රංශය, දකුණු අප්‍රිකාව, බෙල්ජියම සහ වෙනත් විවිධ ආන්ඩු විසින් කරන ලද ඉල්ලීම් නොතකා, ආණ්ඩු පක්ෂය ජුනි 29 වන දින පාර්ලිමේන්තු මැතිවරණය පැවැත්වූ නමුත් විපක්ෂය විසින් මේවා වර්ජනය කරන ලදී.
2016 සැප්තැම්බර් 30 වන දින, එක්සත් ජාතීන්ගේ මානව හිමිකම් කවුන්සිලය 33/24 යෝජනාව හරහා බුරුන්ඩි පිළිබඳ විමර්ශන කොමිෂන් සභාව පිහිටුවන ලදී. එහි විධානය වන්නේ "2015 අප්‍රේල් මාසයේ සිට බුරුන්ඩි හි සිදු වූ මානව හිමිකම් උල්ලංඝනයන් සහ අපයෝජනයන් පිළිබඳව පුළුල් විමර්ශනයක් පැවැත්වීම, චෝදනා කරන අපරාධකරුවන් හඳුනා ගැනීම සහ නිර්දේශ සකස් කිරීම." 2017 සැප්තැම්බර් 29 වන දින බුරුන්ඩි පිළිබඳ විමර්ශන කොමිෂන් සභාව බුරුන්ඩි රජයෙන් ඉල්ලා සිටියේය. බරපතළ මානව හිමිකම් කඩකිරීම්වලට තිත තැබුවා. එය තවදුරටත් අවධාරනය කලේ, "කොමිසමේ නැවත නැවත ඉල්ලීම් සහ මුලපිරීම් නොතකා බුරුන්ඩි ආන්ඩුව විමර්ශන කොමිෂන් සභාව සමඟ සහයෝගයෙන් කටයුතු කිරීම මෙතෙක් ප්‍රතික්ෂේප කර ඇත." කොමිසම ලේඛනගත කරන ලද උල්ලංඝනයන් අතර අත්තනෝමතික අත්අඩංගුවට ගැනීම් සහ රඳවා තබා ගැනීම්, වධහිංසා සහ කුරිරු ක්‍රියා ඇතුළත් වේ. අමානුෂික හෝ අවමන් සහගත සැලකීම, නීති විරෝධී මරණ දණ්ඩනය, බලහත්කාරයෙන් අතුරුදහන් කිරීම්, ස්ත්‍රී දූෂණ සහ වෙනත් ආකාරයේ ලිංගික හිංසනයන්."
2018 සිට වර්තමානය දක්වා
2018 මැයි මාසයේ පැවති ව්‍යවස්ථාමය ජනමත විචාරණයකදී, බුරුන්ඩියන් 79.08% කින් 2034 දක්වා බලයේ සිටීමට න්කුරුන්සිසා සහතික කළ සංශෝධිත ව්‍යවස්ථාවක් අනුමත කරන ලදී. කෙසේ වෙතත්, බොහෝ නිරීක්ෂකයින් මවිතයට පත් කරමින්, න්කුරුන්සිසා පසුව නිවේදනය කළේ, 2020 මහ මැතිවරණයේදී නව ජනාධිපතිවරයෙකු තෝරා පත් කර ගැනීමට මග පාදමින් තවත් වාරයක් සේවය කිරීමට අදහස් නොකරන බවයි.
2020 මැයි 20 දින, CNDD-FDD විසින් න්කුරුන්සිසා ගේ අනුප්‍රාප්තිකයා ලෙස තෝරා ගත් අපේක්ෂකයෙකු වූ එවරිස්ටේ න්ඩයිෂිමියේ 71.45% ඡන්ද ලබා ගනිමින් මැතිවරණය ජයග්‍රහණය කළේය. ඉන් ටික කලකට පසු, 2020 ජූනි 9 දින, න්කුරුන්සිසා වයස අවුරුදු 55 දී හෘදයාබාධයකින් මිය ගියේය. ඔහුගේ මරණය COVID-19 සම්බන්ධ බවට යම් අනුමානයක් තිබුනද, මෙය තහවුරු කර නැත. ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථාවට අනුව, 2020 ජූනි 18 වන දින න්දයිෂිමියේ ගේ පදවි ප්‍රාප්තිය තෙක් ජාතික සභාවේ සභාපති පැස්කල් නයබෙන්ඩ රජය මෙහෙයවීය.
2021 දෙසැම්බරයේ විශාල බන්ධනාගාර ගින්නක් දුසිම් ගනනක් මිය ගියේය.
ජාත්‍යන්තර මුල්‍ය අරමුදලේ තක්සේරුවකට අනුව 2022 නොවැම්බරයේදී, COVID-19 වසංගතය සහ යුක්‍රේනය රුසියානු ආක්‍රමණයට එල්ල වූ අභියෝගවලදී, බුරුන්ඩිහි ආර්ථික වර්ධනය සියයට 3 දක්වා තරමක් වැඩි විය.
දැනට, බුරුන්ඩි ඒක පුද්ගල $270 ක දළ ජාතික ආදායම (GNI) මත පදනම්ව, පෘථිවිය මත දුප්පත්ම ජාතියක් ලෙස පවතී.