cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
බී.ඒ.ඩබ්ලිව්. ජයමාන්න
සිනමාව
බී.ඒ.ඩබ්ලිව්. චිත්‍රපට අධ්‍යක්ෂණයේ නියැලුනේ එකල පැවති ප්‍රේක්ෂක රුචිකත්වයට අනුකූලව පමණි. පැය 2 1/2 කට සීමා වූ මතභේදය චිත්‍රපටය නැරඹූ එක් ප්‍රේක්ෂකයකු විසින් කළ ප්‍රකාශයක් බී. ඒ. ඩබ්ලිව්. අවධාරණය කර ඇත්තේ මෙසේය. "මොන කෙහෙම්මලක් ද? අඩියක් ගහලා ගිහින් ඉඳගත්තම වෙරි හිදෙන්න ඉස්සෙල්ලා පික්චර් එක ඉවරයිනේ." චිත්‍රපට නිපදවන්නේ මෙන්න මොවුන්ට ද කියා ද බී. ඒ. ඩබ්ලිව්. තවදුරටත් කියා ඇත.
ඉන්දු-අයිරේනියානු භාෂා
ඉන්දු-අයිරේනියානු භාෂා (ඉන්දු-ඉරානීය භාෂා ), හෙවත් ආර්ය භාෂා යනු ඉන්දු-යුරෝපීය භාෂා පවුලේ පවත්නා විශාලතම සහ වඩාත් අග්නිදිගට වන්නට පිහිටි ශාඛාව වේ. මෙම භාෂා කථා කරන්නන් බිලියන 1.5කට අධික සංඛ්‍යාවක් හමුවන අතර, ඔවුහු යුරෝපය (රොමානි), තුර්කිය (කුර්දි සහ සාසා–ගොරානි) සහ කොකේසස් (ඔසේෂියානු) සිට නැගෙනහිරට වන්නට ෂින්ජියෑං (සාරිකොලි) සහ ඇසෑමය (ඇසෑමි) දක්වාත්, දකුණින් ශ්‍රී ලංකාව (සිංහල) සහ මාලදිවයින (මාලදිවයින්) තෙක් මෙන්ම, ඕෂනියාව තෙක් (ෆීජි හින්දි) ව්‍යාප්ත වී ඇත. එමෙන්ම, වයඹදිග යුරෝපයේ (එක්සත් රාජධානිය), උතුරු ඇමරිකාවේ (එක්සත් ජනපදය සහ කැනඩාව) සහ ඕස්ට්‍රේලියාවේ ඉන්දු-අයිරේනියානු කථිකයින්ගේ විශාල ඩයස්පෝරා ප්‍රජාවක් දක්නට ලැබෙයි.
මෙම පවුලට අයත් සියලු භාෂාවන්හි පොදු මූල භාෂාව ලෙස ප්‍රාක්-ඉන්දු-අයිරේනියානු හෙවත් පොදු ආර්ය භාෂාව සැලකේ. මෙය ක්‍රි.පූ. 3වන සහස්‍රකයේ පමණ භාවිතා වන්නට ඇතැයි විශ්වාස කෙරේ නූතන ඉන්දු-අයිරේනියානු භාෂාවන් හි ප්‍රධාන ශාඛාවන් වනුයේ ඉන්දු-ආර්ය, අයිරේනියානු, සහ නූරිස්තානි භාෂා සැලකේ. මුලින් මෙහි සිව්වන ස්වාධීන ශාඛාවක් ලෙස දර්දික සැලකුණ ද, මෑත විද්වතුන් සාමාන්‍යයෙන් දර්දික භාෂා ඉන්දු-ආර්ය ශාඛාවේ පුරා සාමාජිකයකු ලෙස සඳහන් කොට ඇත.
භාෂා
ඉන්දු-අයිරේනියානු භාෂා යටතට ප්‍රධාන කාණ්ඩ තුනක් ඇතුළත් වේ:
ඉන්දු-අයිරේනියානු භාෂා කථිකයින් බිලියන 1.5කට වඩා හමු වේ. මෙහි කථා කරන්නන් බහුතරය ඉන්දු-ආර්ය සමූහයට ඇතුළත් වේ: හින්දි–උර්දු (~ මිලියන 590 ) සහ ප්‍රදේශයේ ව්‍යාප්ත උපභාෂාවන් වන භෝජ්පූරි (මිලියන 40), අවධි (මිලියන 40), මෛථිලි (මිලියන 35), මාර්වාරි (මිලියන 30), රාජස්ථානි (මිලියන 20), ඡත්තීස්ගාර්හි (මිලියන 18), බෙංගාලි (මිලියන 205 ), පන්ජාබි (මිලියන 100), මරාඨි (මිලියන 75), ගුජරාටි (මිලියන 50), ඔඩියා (මිලියන 35), සින්ධි (මිලියන 25), ඇසෑමි (මිලියන 24), සිංහල (මිලියන 19), නේපාලි (මිලියන 17), බිෂ්ණුප්‍රියා (මිලියන 12) සහ රංග්පූරි (මිලියන 15). අයිරේනියානු ශාඛාවට අයත් ප්‍රධාන භාෂා වන්නේ පර්සියානු (මිලියන 90), පෂ්ටෝ (මිලියන 50 පමණ), කුර්දි (මිලියන 35), සහ බලෝචි (මිලියන 8) භාෂාවන් ය. එසේම තවත් කුඩා භාෂා ගණනාවක්ම ඇත.
ඉතිහාසය
ඉන්දු-ඉරාන භාෂා වල පොදු ප්‍රෝටෝ-භාෂාව ප්‍රතිනිර්මාණය කර ඇති ප්‍රෝටෝ-ඉන්දු-ඉරානියානු භාෂාව වේ.
පැරණිතම සහතික කරන ලද ඉන්දු-ඉරාන භාෂා වන්නේ වේද සංස්කෘත, පැරණි සහ බාල ඇවෙස්තාන් සහ පැරණි පර්සියානු (පුරාණ ඉරාන භාෂා). වෙනත් ඉන්දු-ආර්ය භාෂාවකින් වචන කිහිපයක් (බලන්න මිටන්නි හි ඉන්දු-ආර්ය උපස්ථරය) පුරාණ මිටන්නි සහ හිත්තයිට් ආසන්න පෙරදිග රාජධානිවල ලේඛනවල සහතික කර ඇත.
ඉන්දු-යුරෝපීය පවුල තුළ, ඉන්දු-ඉරාන Satem කණ්ඩායම අයත් වේ. ඉන්දු-ඉරාන භාෂා ඉන්දු-යුරෝපීයයේ අනෙකුත් උප සමූහ සමඟ සම්බන්ධ කරන විවිධ යෝජනා ඉදිරිපත් කර ඇත (ග්‍රේකෝ-ආර්ය වැනි, ග්‍රීක සහ ආර්මේනියානුවන් සමඟ සමීප සබඳතාවක් දක්වයි), නමුත් මේවා පුළුල් පිළිගැනීමකින් තොරව පවතී.
විශේෂාංග
satem ශබ්ද වෙනස්වීම් මගින් බලපෑමට ලක් වූ වෙනත් භාෂා සමඟ බෙදාගත් නවෝත්පාදනවලට ඇතුළත් වන්නේ: ප්‍රෝටෝ-ඉන්දු-යුරෝපීය (PIE) පැලටෝ-වේලර් නැවතුම්වල * ඉදිරිපස සහ ආශ්‍රීකරණය: * PIE labiovelar සහ plain velar ඒකාබද්ධ කිරීම නතර වේ: * රුකි ශබ්ද නීතිය
ග්‍රීක සමඟ බෙදාගත් නවෝත්පාදනවලට ඇතුළත් වන්නේ: * PIE syllabic nasals හි කටහඬ සිට  දක්වා (ස්වාධීන වර්ධනයන් විය හැක) * ග්‍රාස්මන්ගේ නීතිය (ස්වාධීන වර්ධනයන් විය හැක)
ඉන්දු-ඉරානයන්ට අනන්‍ය වූ නවෝත්පාදනවලට ඇතුළත් වන්නේ: * PIE සිට  දක්වා අඩු කිරීම වෙනත් ඉන්දු-යුරෝපීය භාෂා කිහිපයකම මෙය සිදු වුවද, ** *o ද *a දක්වා අඩු කරන ලදී. * ව්‍යාංජනාක්ෂර අතර PIE ස්වරාලය  බවට පත් විය, නමුත් එය ඉරාන භාෂාවෙන් ශුන්‍යයට අඩු වී ඇත. * නාම පද වලින් වාචික ආකාර ව්‍යුත්පන්න කිරීමට *kr̥- ක්‍රියා මූලයක් භාවිතා කිරීම. * මූලයන්ගෙන් නිෂ්ක්‍රීය ක්‍රියාපද ව්‍යුත්පන්න කිරීමට *-yá- භාවිතා කිරීම. * බෘග්මන්ගේ නීතිය
අනුරාධපුර පෞරාණික නගරය
ශ්‍රී ලංකාවේ උතුරු දිග තැනිතලාවේ මුහුදු මට්ටමින් අඩි 295 ක් පමණ උසින් අනුරාධපුරය පිහිටා තිබේ. අද උතුරු මැද පළාතේ අග නගරයයි. අනුරාධපුරය, වත්මන් අගනුවර වන ‍කොළඹ නගරයේ සිට කිලෝමීටර් 205ක් පමණ උතුරින් උතුරු මැද පළාතේ මල්වතු ඔය අසබඩ පිහිටා ඇත. අනුරාධපුරය ශ්‍රී ලංකාවේ දීර්ඝතම රජධානියයි. ක්‍රිස්තු පූර්ව 4 වන සියවසේ සිට ක්‍රිස්තු වර්ෂ 11වන සියවස දක්වා අනුරාධපුර රාජධානියේ එනම් සිංහලේ අගනුවර වශයෙන් පැවතුනි. එම කාලය තුල දකුණු ආසියාවේ ඉතාම බලවත් සහ ස්ථාවර සහ කල්පවත්නා දේශපාලනික පාලන තන්ත්‍රයක් හා ජනජීවිතයක් පැවතුනි. එමෙන්ම එය ඉතා පොහොසත්, අනභිබවනීය සංස්කෘතියක් සහිත ශ්‍රේෂ්ඨ ශිෂ්ටාචාරයක් වී තිබුණි. දැනට වර්ග කිලෝමීටර 40කින් පමණ සමන්විත, විහාරාරාම විශාල ප්‍රමාණයකින් වටවුනු අනුරාධපුර ‍පෞරාණික නගරය බෞද්ධ ලංකාව තුල ඉතා වැදගත් හා පූජනීය ස්ථානයක් ගනී. ලංකාවේ ප්‍රධානතම පුරා විද්‍යා ස්ථාන වලින් එකක් ලෙස අනුරාධපුර පෞරාණික නගරය හඳුන්වා දිය හැක.
ක්‍රි.පු 4 වැනි සියවසේ ආරම්භ වී 11 වැනි සියවස දක්වා අනුරාධපුර රාජධානියේ අගනුවර ලෙස අනුරාධපුරය පැවතුනේය. මෙම කාලය තුල දකුණු ආසියාවේ දේශපාලන බලය හා නාගරික ජීවිතය සම්බන්ධයෙන් ගත් කළ වඩාත් ස්ථාවරව හා කල්පැවතුනු මධ්‍යස්ථානය ලෙස සැලකින. අනුරාධපුරය වර්ග සැතපුම් 16 ක් පුරා පැතිරුණු නගරයකි.
ප්‍රාග් ඓතිහාසික ලෝහ යුගය
ඓතිහාසික මූලාශ්‍රයන්හි සටහන් වන පරිදි අනුරාධපුර නගරය අාරම්භ වී ඇත්තේ ක්‍රි.පූ.5 සියවෙසහි වුවත් පුරාවිද්‍යාත්මක තොරතුරු අනුව එහි ඉතිහාසය ක්‍රි.පූ 10 වැනි සියවස තරම් ඈතට දිව යයි. එහි කරන ලද පුරා විද්‍යා කැණීම් වලදී වඩා පූර්ව කාලයන්හි විසූ ජනයා සම්බන්ධ සාක්ෂ්‍ය ලැබී ඇතත් ක්‍රි.පූ 5 සියවසට එපිට කාලය පිළිබද තොරතුරු ඇත්තේ මද වශෙයනි.
අනුරාධපුරයේ වැඩිදුර සිදු කරන ලද කැණීම් වලදී ‍මෙම පුරවරයේ පැවති ප්‍රාග් ඓතිහාසික ජනාවාසයන් පිළිබද තොරතුරු ලැබී ඇත. ක්‍රි.පූ 900 - 600 දක්වා විහිදුණ ප්‍රාග් ඓතිහාසික ලෝහ යුගයේදී ලෝහ තාක්ෂණය, කුඹල් කර්මාන්තය, අශ්වයන් භාවිතය, ගවයන් ඇති කිරීම සහ වී වගාවද පැවතුණ බව පෙනී යයි. ක්‍රි.පූ 700-600 අතර කාලෙය්දී අනුරාධපුරයේ ජනාවාසය හෙක්ටයාර් 50 ඉක්මවා වර්ධනය විය. නගරය ඊසාන දිගින් සහ වයඹ දිගින් පිහිටි ප්‍රධාන වරායයන් අතර උපායමාර්ගිකව වැදගත් වන පරිදි පිහිටියේය. වගා කළ හැකි සරු බිම් ඒ වටකොට පිහිටා තිබුණි. ආක්‍රමණිකයන්ගෙන් නගරය ආරක්ෂා කළ ස්වභාවික පවුරක් වූ ඝන වනාන්තරය නගරය හාත්පස අවුරා විය.
පූර්ව ඓතිහාසික යුගය
ක්‍රි.පූ 500-250 අතර කාල පරාසයක විහිදුණ මෑත පූර්ව ඓතිහාසික යුගය වංශකතා ඇසුරින් අධ්‍යයනය කළ හැකිය. නගරද්වාර, වෙළෙඳපොළ ආදිය සහිතව නගරය ක්‍රමිකව සැලසුම් කරන ලද්දේ පණ්ඩුකාභය රාජ්‍ය සමයෙහිය. එසමයෙහි ආසියාවේ පැවති විශාලතම නගරයන්ගෙන් එකක් වූ එය ඒ වන විට වර්ග කිලෝ මීටරයක භුමි භාගයක් වසා සිටින්නට ඇතැයි සිතිය හැක
ආරම්භය
අනුරාධපුරයෙහි සැලැස්ම මහාවංශයෙහි විස්තර කෙරෙන්නනේ මෙසේය.
ක්‍රි.පූ 4 සියවසෙහිදී පණ්ඩුකාභය රජතුමන් විසින් අනුරාධපුරය අගනගරය බවට පත් කරන ලද බවත්, මනා සංවිධිත සැලසුමක් අනුව නගරය සහ එහි උප නගරයන්ද පිහිටුවන ලද බවත් කියැවේ. "අභය වාපි" හෙවත් අභය වැවද එතුමන් විසින් කරවන ලදී. කාලවේල සහ චිත්තරාජ නමැති යක්ෂයන් උදෙසා දෙවොල්ද කරවනු ලැබීය. චේතියා නමැති යක්ෂණිය උදෙසා වෙළඹකගේ ස්වරූපයෙන් වූ පිළිරුවක් රාජ මාළිග පරිශ්‍රයේම ඉදි කරවන ලද අතර මේ සියළු යක්ෂ-දේවතාවන් උදෙසා වාර්ෂිකව පුද පූජා පැවැත්වීමද සිදු විය. නගරයේ සුසාන භූමිය, වදක භූමිය, පශ්චිම රාජිණියගේ දෙවොල, වෙස්සවණ උ‍දෙසා වූ නුග රුක, ව්‍යාධදේව උදෙසා වූ තල් රුක, යෝනයන් සඳහා වාස භූමිය, ආත්ම පූජා මන්දිරය ආදිය පිහිටැවිය යුතු තැන්ද මෙතුමන් විසින් නියම කරන ලදී. වහලුන් නොහොත් චණ්ඩාලයන් විසින් කළ යුතු කාර්යයන් නියම කෙරුණු අතර ඔවුන් උදෙසා ග්‍රාමයක් වෙන් කරන ලදී. නිඝණ්ටයන්, තැන තැන සරන තවුසන්, ආජීවකයන් සහ බ්‍රාහ්මණයන් උදෙසා වාසස්ථාන ගොඩ නඟන ලදී. ග්‍රාම සීමාද නීර්ණය කරනු ලැබීය. අනුරාධපුරය අග නගරය බව‍ට පත් කරමින් ක්‍රි.පූ 4 සියවස තරම් ඈත යුගයකදී පණ්ඩුකාභය රජතුමන් විසින් බිහි කරනු ලැබූ සම්ප්‍රදාය ඉතා වැදගත් වේ.
නගරයට සහ පූජනීය ස්ථානයන්ට කරනු ලැබූ සනීපාරක්ෂක සහ පරිපාලනමය සම්පාදනයන් විසින් පෙන්නුම් කෙරෙනුයේ කාලාන්තරයක් තිසිසේ නගරය කිසියම් මධ්‍යගත සැලැස්මකට අනුව සංවර්ධනය කෙරුණු බවය. පණ්ඩුකාභය රජතුමන්ගේ ඇවෑමෙන් එතුමන්ගේ පුත් මුටසීව රාජපදප්‍රාප්ත විය. හැට වසරක් වූ එතුමන්ගේ රාජ්‍ය පාලන කාලය තුළ අනුරාධපුර නගරය තවදුරටත් අගනුවර වශයෙන් පවත්වා ගත් අතර, බුදු සමය දිවයිනට හඳුන්වා දෙනු ලැබූ මුල් අවදියේදී වැදගත් කාර්යභාරයක් ඉටු කරනු ලැබූ "මහාමේඝවන උද්‍යානය" (හෙවත් මහමෙවුනා උයන) පිහිටුවාලීමද එසමයෙහි සිදුවිය. බුදු රජාණන් වහන්සේගේ පිරිනිවන් පෑමෙන් වසර 236 කට පසු ශ්‍රී ලංකාවට බුදු සමය හඳුන්වාදෙන ලද්දේ මුටසීව රජතුමන්ගේ ඇවැමෙන් රාජ්‍යත්වයට පත් එතුමන් පුත් දේවානම්පියතිස්ස රාජ්‍ය සමයෙහිදීය. ඉන්දියාවෙහි විසූ අශෝක අධිරාජයා දේවානම්පියතිස්ස රජතුමන්ගේ සමකාලීනයෙක් විය. මෙම කාලය ක්‍රි.පූ 250 - 210 අතර කාලයයි. ලංකාවෙහි රාජ්‍යත්වයෙහි ආරම්භය සහ ආසියාවෙහි විශිෂ්ඨතම ආගමක් වූ බුද්ධ ධර්මය මත පදනම් වූ ශිෂ්ඨාචාරයක ආරම්භයද සනිටුහන් කෙරෙන්නේ මෙසමයෙහිය.
හින්දු ආගම සහ අනුරාධපුරය
හින්දු වීර කාව්‍යයක් වූ රාමායණයෙහි එන අසුර රාජ රාවණයන්ගේ අගනගරය අනුරාධපුරයෙහි පිහිටි බව කියැවේ. පුරාවෘතයෙහි එන පරිදි රාමයන්ගේ අනුගාමිකයකු වූ හනුමන් විසින් නගරය දවාහළු කරනු ලැබීය. හින්දූන් අතර ජනප්‍රිය ඇති පුරාවෘතයෙන් කියැවෙන්නේ, අද වුවද අනුරාධපුරයෙහි කුමන ස්ථානයක කැණීමක් කළත් අළු ස්තරයක් දැකිය හැකිවන බවය.
බුද්ධාගම සහ අනුරාධපුරය
දේශාටනයේ යෙදුන සුප්‍රකට ෆාහියන් හිමියන්ගේ වාර්තාවලට අනුව මෙම නගරයේ සැලැස්ම ‍හා ගොඩනැගීම දුටු උන්වහන්සේ අතිශය මවිතයට පත් වී ඇත. උන්වහන්සේ සඳහන් කරන අන්දමට නගරයේ ජනයා වසය කළ ප්‍රදේශය ප්‍රධාන වශයෙන් කොටස් දෙකකට බෙදී පැවතුනි. එක් කොටසක් වෙළඳුන්ට සහ අනිත් කොටස කෘෂිකර්මාන්තයෙන් යැපුන සමාන්‍ය ජනතාවටය. වෙනත් මූලාශ්‍රවලින් මෙම වෙළෙන්ඳන් ගැන තවත් විස්තර ලැබී ඇත. මෙහි සඳහන් වෙළඳුන්ගේ නිවාස ඉතා හොඳ තත්වයේ පොහොසත් ගණයේ ලා සැලකිය හැකි නිවාස විය. සමහර වෙළඳුන් විදේශිකයන් වූ අතර ඔවුන් දක්‍ෂිණ භාරතීය, මධ්‍යධරණී ප්‍රදේශ වලින් පැමිණියවුන් හා පර්සියානුවන් ලෙස හඳුනාගත හැක.
මහාවංශය සඳහන් කරන පරිදි දේවානම්පිය තිස්ස රජතුමා සංඝයා වහන්සේලාගේ උපෝසථ කර්ම සඳහා අවශ්‍ය වන සීමාමාලක ආදිය නිමකරවා දී ඇත. රජතුමා හා වැසියන් බුදුරජාණන් වහන්සේගේ දර්ශනය මත පිහිටා ජීවත් විය යුතු බව එතුමා තදින් විශ්වාස කළේය. බෞද්ධ විහාරාරාම ප්‍රසාද මන්දිර තැනීම ඇරඹීම සඳහා දේවානම්පිය තිස්ස රජතුමා විසින් මහාමේඝ උයනේ සීමා ලකුණු කර තැබීය.
වාස්තු විද්‍යාත්මක නිර්මාණ
thumb|300px|රුවන්වැලි සෑ රදුන් විසල් විහාර මන්දිර සංකීර්ණ සහ පැරණි ලෝකයේ උසම ගොඩනැගිලි මහා ගොඩනැගීම් යුගයක් ඇරඹිය. අදටත් ජේතවනාරාමය දාගැබ ලොව උසම ගඩොලින් තැනූ ගොඩනැගිල්ල වේ. දේවානම්පියතිස්ස රාජ සමයේ ලක්දිවට බුදු දහම පැමිණීමත් සමග කලා ශිල්ප පිළිබඳ මහත් උද්යෝගයක් ඇතිවිය. අනුරාධපුරයේ ගොඩනැගූ මුල්ම චෛත්‍යය වන්නේ ථූපාරාමයයි. එතැන් පටන් වෙහෙර විහාර විශාල ප‍්‍රමාණයක් වරින් වර රජ පැමිණි නර පතීන් විසින් අනුරාධපුරයේ ඉදිකර තිබේ. දුටුගැමුණු රජු කි‍්‍රස්තු පූර්ව 161 ත් 137 ත් අතර ඉදිකළ මිරිසවැටිය හා රුවන්මැලි සෑය සුවිසල් දාගැබ් ඉදිකිරිමේ මූලාරම්භයයි. පසු කළෙක වළගම්භා රජු අභයගිරියත් මහසෙන් රජු ජේතවනාරමයත් ඉදිකළහ. ශී‍්‍ර ලංකාවේ විශාලතම චෛත්‍ය තුන වන්නේ රුවන්මැලිසෑය, අභයගිරිය හා ජේතවනරාමයයි.
අනුරාධපුරයට යන බොහෝ දෙනෙකුගේ අපේක්ෂාව වන්නේ අටමස්ථාන වන්දනා කිරීමයි. කලින් කල අටමස්ථාන ලෙස හැඳින්වූ ස්ථාන වෙනස් වුවද ශී‍්‍ර මහා බෝධිය, ලෝවාමහාපාය, රුවන්වැලි සෑය, අභයගිරිය, ථූපාරාමය, ජේතවනාරාමය, ලංකාරාමය සහ මිරිසවැටිය අටමස්ථාන ලෙස සළකණු ලැබේ.
මහා විහාරය සම්මත ථෙරවාදී බුදු දහමේ මධ්‍යස්ථානය වූ අතර එය ක්‍රි.පූ. 249 දී දේවානම් පියතිස්ස රජු විසින් ඉදිකරන ලදි. අභයගිරි විහාරය මහායාන බෞද්ධයන් විසින් පිහිටුවන ලදි. ක්‍රි.පූ. 275-310 කාලයේ රජ කළ මහසෙන් රජු විසින් අභයගිරි විහාරය සහ මහා විහාරය අතර ජේතවනාරාම විහාරය ඉදිකළේය.
නගරාසන්නයේ අති විසල් ස්තූප සහිත වූ ප්‍රධාන විහාර ඉදිකෙරුණි. මහා විහාරයට අයත් මහා ස්තූපය, ශ්‍රි මහා බෝධිය, ථූපාරාමය ආදිය නගරයට දකුණින් ඇත. අභයගිරිය උතුරින්ද, පුබ්බාරාමය නැගෙනහිරින්ද, තනොවාන ඊසාන දෙසින්ද ගිණිකොන දෙසින් ජේතවනාරාමයද පිහිටා තිබේ. ශ්‍රී දළදා වහන්සේ අනුරපුරයට ගෙන ආවේ කීර්ති ශ්‍රී මේඝවර්ණ රජතුමන් ගේ කාලයෙහිය. දළදා වහන්සේ වැඩසිටි ගොඩනැගිල්ල දම්මචක්ක ලෙස හැදින්වේ. වසරක් පසා පෙරහරින් එය අභයගිරිය වෙත ගෙන ගොස් දළදා ප්‍රදර්ශණයක් පැවැත්විය. thumb|244x244පික්|[[තිසා වැව]] අනුරාධපුරයේ දැවැන්ත වාරිමාර්ග ක‍්‍රමයක්ද දැකිය හැකියි. ඉන් පළමුවැන්න වන්නේ පණ්ඩුකාභය රජතුමා විසින් කරන ලද අභයවාපී නැමැති වැවයි. අද එය බසවන්කුලම ලෙස හැඳින්වේ. තිසා වැව, නුවර වැව ආදී වාරිකර්මානත කරමින් අනුරපුර රජ දරුවෝ ලක් පොළොව අස්වැද්දුහ.
සවිමත් පාලම් ද සහිතව ඉතාමත් විධිමත් මාර්ග පද්ධතියක්ද අනුරාධපුර පැරණි නගරයේ දැකිය හැක.
නගරයේ දියුණුව
අනුරපුර නගරය පූජා මධ්‍යස්ථානයක් මෙන්ම පරිපාලන මධ්‍යස්ථානයක් ලෙස ජනප්‍රිය වීම විශාල ජනගහනයක් නගරයේ තිර පදිංචිය සඳහා පෙළඹවීය. එබැවින් වැඩිවෙන ජනගහනය උදෙසා වාසය සඳහා වූ පහසුකම් වැඩිදියුණු විය. වසභ රජු විසින් උමං ජල මඟ ජාලයක් හරහා ජලය සැපයෙන පොකුණු සමූහයක් ඉදිකොට නගරයට ජලය සැපයීය. කෘෂිකර්මාන්තයට අවශ්‍ය ජලය සැපයීම සඳහා තිස්ස (තිසා) වැව, නුවර වැව සහ අභය(වාපි) වැව තැනවීය. මල්වතු ඔය හරස් කොට අක්කර 4408 (17.84 km²) පුරා නච්චදූව වැව තැනවීය.
නගරයට උයන් ද ලැබුණි. තිසා වැව මත්තෙහි පවතින රනමසු උයන ඉන් එකකි. නමුත් එය රජ පවුලෙහි සාමාජිකයන් සඳහා පමණක් වෙන් වුනි.
සෞඛ්‍ය රැකීම සහ අධ්‍යාපනය යනු පරිපාලන විසින් සැලකිල්ල දැක්වූ අනෙකුත් කාරණා වේ. නුවර තුල ආරෝග්‍යශාලා බොහොමයක් විය. හතරවන සියවසයෙහි රජ වූ දෙවනි උපතිස්ස රජු අන්ධයින්ට සහ ආබාධිතයන්ට නිවෙස හා නේවාසිකාගාර ඉදි කළේය. ක්‍රි.ව. 337-365 දක්වා රජ කළ මහා වෙදදුරෙක් ලෙස කීර්තියට පත් බුද්ධදාස රජතුමා, සෑම ගම්මාන 10 කටම වෛද්‍යවරයකු පත් කළේය. ගොවි බිම් වලින් එන ලැබීම් වලින් 10න් කොටසක් එම වෙදදුරන් ගේ නඩත්තුව සඳහා වෙන් කෙරුණි. සෑම ගමකම රෝගීන් සඳහා වෙදහලක් (සරණක්) පිහිටවීය. සතුන්ට වෙදකම් කිරීම උදෙසා පවා වෛද්‍යවරු පත් කැරුණි. ක්‍රි.ව. 914 සිට 923 දක්වා රජකම් කළ පස්වන කස්සප (කාශ්‍යප) රජු අනුරාධපුර දකුණු වාසල්කඩ සමීපයෙහි රෝහලක් ඉදි කළේය. සේන ඇමතියා විසින් දස වන සත වසෙහි මංගල වීදිය ආසන්නයෙහි රෝහල් ඉදි කළ බව පැවසේ. වෛද්‍ය පහසුකම් ගැන ඉතිහාසය, ක්‍රි.පූ. 4 වන සියවස වූ පණ්ඩුකාභය රජු නගරයේ සනීපාරක්ෂාව සඳහා රෝහලක් ඉදිකිරීම දක්වා දිව යයි. නගරය පිරිසිදුව තබා ගැනීම විශාල ශ්‍රම බලකායකට පවරා තිබුණි.
මහා නගරය
ක්‍රිස්තු වෂර්‍ වල ආරම්භක කාලයේ අනුරාධපුර නගරය එහි උපරිම තලයට පැමිණුනි. වර්‍ග සැතැප්ම 256ක (663 km²) වපසරියක් වටකොට ඉදි කෙරුනු සැතැප්ම 16 (26km) බැගින් දිග දිග බැමි (තාප්ප), එහි වූ ජනගහනය, අලංකාර දෙවොල්, මහජන මන්දිර හා ගත් කල නිනෙවෙ(හ්) සහ බැබිලෝනියා ශිෂ්ඨාචාරයන් එකල සිටි උපරිම තලයට සමව අනුරාධපුරය ද පැවතුනි. පෞරාණික ලෝකයේ තිබූ වඩාත්ම සංකීර්‍ණම වාරිමාර්ග පද්ධතිය සහිත වූ මෙම නගරය පිහිටියේ වියලි කලාපය තුල වුවත් පරිපාලනය විසින් වැව් තනා පෙදෙසම වාරිමං තනන ලදි. මෙම බොහෝ වැව් අද ද පවතී. මේ වන විට ලොව පවතින පැරණිතම ජලාශ ලෙස මේවා සැලකේ.
අනුරපුර බිඳවැටීම
පණ්ඩුකාභය රජුගෙන් ආරම්භ වී දේශීය රජවරු 109 දෙනෙකු විසින් පාලනය කරන ලද අනුරාධපුර රාජධානිය කි‍්‍රස්තු වර්ෂය 1017 දී සොළී ආක‍්‍රමණයෙන් පසු බිඳ වැටුණි. මෙම මහා නගරය ක්‍රි.පූ. 5 වන සියවසයෙහි සිට ක්‍රි.ව. 1017 දක්වා ලංකාවේ අගනගරය ලෙස පැවතුනි. එහි පසුබැස්ම ඇරඹියේ දකුණු ඉන්දීය ආක්‍රමණයන්ට එරෙහිව දිගින් දිගටම වූ යුද වැදීම නිසා රාජධානිය ආර්ථිකමය අතින් දුප්පත් වීමය. ක්‍රි.ව. 1017 දී චෝල අක්‍රමණික හමුදාව අනුරාධපුරය ආක්‍රමණය කළ අතර එය අතහැර ඊට සාපේක්‍ෂව ආරක්‍ෂිත පොළොන්නරුවට පරිපාලන නගරය ගෙන ගියේය. අවසන් පාලකයා වූයේ පස්වැනි මිහිදු රජුය. සොළීන් පළවා හළ පළමුවැනි විජයබාහු රජු අනුරාධපුරයේ මාළිගාවක් තනවා එහි සිය රාජභිෂේකය පැවැත්වූවද ඔහු පොළොන්නරුව තම රාජධානිය කර ගතතේය. විජයබාහු, මහා පරාක‍්‍රමබාහු සහ නිශ්ශංකමල්ල වැනි රජවරු වරින් වර අනුරාධපුරය ප‍්‍රතිසංස්කරණ කටයුතු සිදු කළද එය ක‍්‍රමයෙන් වනගතවී ගියේය. කි‍්‍රස්තු වර්ෂ 1448 අපේ‍්‍රල් 10 වැනිදා හයවැනි පරාක‍්‍රමබාහු රජුගේ චන්ද්‍රවති කුමරිය අනුරාධපුරයේදී උලකුඩය දේවී නමින් අභිෂේක කොට සුන්දර පාණ්ඩ්‍ය නම් කුමරුවකුට සරණපාවා දීම අනුරාධපුරයේ සිදුකරන ලද අවසන් රාජකීය උත්සවයයි. නගරයට සහ එහි වූ වාරි සංකීරණයට වූ අති මහත් විනාශය හේතුවෙන් එය සම්පූර්ණයෙන් ම අතහැර අවුරුදු දහසකට ආසන්න කාලයක් ජරාවාස වන්නට හැරුණි.
නැවත 1873 දී අනුරාධපුර කච්චේරිය පිහිටුවා රජයේ ඒජන්ත වරයෙකු පත්කිරීමෙන් පසු අනුරාධපුර පැරණි නගරය එළි පෙහෙළි කොට පුරාණ ගොඩනැගිලි පිළිබඳ පර්යේෂණ ආරම්භ කෙරිණි.
නටබුන්
thumb|230x230px|පරිවාර බෝධීන් වහන්සේලාගේ ආරක්ෂාව මැද ජය ශ්‍රී මහා බෝධීන් වහන්සේthumb|300px|[[අභයගිරි දාගැබ]]thumb|300px|[[කුට්ටම් පොකුණ]] thumb|295x295පික්|[[රුවන්වැලිසෑය]]
වෙනත් නටඹුන්
අනුරාධපුර පූජනීය නගරය හා ඒ අවට තවමත් නිසි ලෙස හඳුනා නොගත් හා පුරාවස්තු මංකොල්ලකරුවන්ගේ ග්‍රහණයට නතුවූ පුරා විද්‍යා ස්ථාන බොහොමයක් පවතී. ඉන් සමහරක් දෙමළ ආක්‍රමණිකයන් විනාශ කොට ගොස්ය. සංචාරකයන් හෝ වන්දනාකරුවන් මේවාට වැඩි අවධානයක් යොමු නොකරන අකර ඒවා පිළිබඳව තොරතුරුද අල්පය. එමෙන්ම ශ්‍රේෂ්ඨ අවුකන පිළිම වහන්සේද අනුරාධපුර ප්‍රධාන නගරයෙන් ඈත්ව පිහිටීම නිසා වැඩි අවධානයකට ලක් නොවන්නේය.
අනුරාධපුර පූජා නගරය හා අනුරාධපුර නව නගරය
නිශ්ශංක විජයරත්න 1958 සිට 1962 දක්වා සේවය කළේ අනුරාධපුරය දිසාපතිවරයා ලෙසය. ඒ අනුරාධපුර නව නගරය ඉදි වෙමින් තිබූ කලබලකාරී අවධියයි. අනුරාධපුර සංරක්ෂණ මණ්ඩලයේ සභාපතිවරයා වූ විජයරත්න මහතා පූජා නගරය ප්‍රතිසංවිධානය කිරීමට කටයුතු කළේය. පූජා නගරය තුළ ඉදි කර තිබූ අන්‍යාගමික ගොඩනැගිලි සාකච්ඡා මාර්ගයෙන් ඉන් ඉවතට ගෙන ගොස් ඉදි කිරීමට පියවර ගත්තේය. නටබුන් සහිත පූජා භූමියේ පදිංචිකරුවන් නව නගරයේ පදිංචි කරවා පූජා භූමිය තුළ නිදහසේ වන්දනා කිරීමට අවශ්‍ය පරිසරය සකස් කළේය. එනිසා අදටත් අනුරාධපුරය අටමස්ථානය වන්දනා කරනන්ට යන බැතිමතුන්ට අවහිරයකින් තොරව වතාවත් කිරීමට අවකාශ ලැබී ඇත්තේ ඒ හේතුවෙනි.
එපමණක් නොව 25000ක් පමණ දෙනාට සැලසුම කර තිබූ නව නගර සැලැස්ම ලක්ෂයක් ජනතාව වෙනුවෙන් පුළුල් කිරීමට ද ඔහු කටයුතු කළේය. අනුරාධපුරයට ඇතුළුවීම සඳහා පාලම් දෙකක් ඉදි කළේය. ඇතැම් විරෝධතා නොතකා අනුරාධපුර ගුවන් තොටුපළ ඉදි කිරීමේ වගකීම ද ඉටු කළේය.
ජන සංයුතිය
මූලාශ්‍රය:
මූලාශ්‍ර
* ප්‍රවර්ගය:බුදු දහම ප්‍රවර්ගය:ඉතිහාසය - ශ්‍රී ලංකාව ප්‍රවර්ගය:ශ්‍රී ලංකාවේ ලෝක උරුම අඩවි ප්‍රවර්ගය:අගනගර - ශ්‍රී ලංකාව ප්‍රවර්ගය:ශ්‍රී ලංකාවේ නගර සහ ගම්මාන ප්‍රවර්ගය:අනුරාධපුර දිස්ත්‍රික්කයේ පුරාවිද්‍යා ආරක්‍ෂිත ස්මාරක අනුරාධපුර පෞරාණික
බටර්
වෙඬරු හෙවත් බටර් කිරිපට්ටි වල හෙවත් කිරිහලවල් වල මන්ථනය කිරීමෙන් හෝ මුහුම් කරනලද ක්රීම් වලින් හෝ කිරි වලින් නිෂ්පාදනය කෙරේ. මෙය සමන්යයෙන් පතිරුම් ද්රව්යක් ලෙසද අමතර අහාර රසකාරකයක්ද වේ. බටර් වල ප්රධාන වශයෙන් මේදය, ජලය, කිරි ප්රොටීන අන්තර්ගත වේ. බටර් වැඩියෙන්ම නිෂ්පාදනය වන්නේ එළදෙනුන්ගේ කිරි මගිනි. නමුත් ඊට අමතරව බටර් ඔටුවන්, මී හර්කන්, බැටළුවන්, එළුවන් වැනි වෙනත් සතුන්ගේ කිරි මගින්ද නිෂ්පාදනය කල හැක. බටර් රසකැවීමට හා සංරක්ෂනයට ලුණු උපයෝගී කර ගන්නවා. බටර් සමන්යයෙන් කහ පැහැයක් ගෙන දේ. නමුත් මෙය සුදට හුරු කහ පැහැයටද වෙනස් කල හැක.මෙම වර්ණය බොහෝ දුරට රදා පවතින්නේ සතුන්ගේ අහාර වල පවතින පෝෂණ ගුණයෙනි.
කල්කුඩා මැතිවරණ බලප්‍රදේශය
කල්කුඩා මැතිවරණ බලප්‍රදේශය අගෝස්තු 1947 සහ පෙබරවාරි 1989 අතරතුර  ශ්‍රී ලංකාවෙහි  මැතිවරණ බලප්‍රදේශ අතුරින් එකක් විය. මෙම මැතිවරණ බලප්‍රදේශය නම් ලද්දේ නැගෙනහිර පළාතේ  මඩකලපුව දිස්ත්‍රික්කයේ,  කල්කුඩා නගරය අනුව යමිනි. ශ්‍රී ලංකාවේ 1978 ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථාව විසින්  පාර්ලිමේන්තු මන්ත්‍රීවරුන් තෝරා පත්කර ගැනුම සඳහා සමානුපාතික නියෝජන මැතිවරණ ක්‍රමය හඳුන්වාදෙන ලදි. එවිට පැවැති බොහෝ දුරට ඒක-මන්ත්‍රී මැතිවරණ බලප්‍රදේශ වූ බලප්‍රදේශ 160 වෙනුවට බහු-මන්ත්‍රී මැතිවරණ බලප්‍රදේශ 22 ක් ඇති කරන ලදි. සමානුපාතික නියෝජනය යටතේ පැවැත්වුණු පළමු මැතිවරණය වන 1989 මහා මැතිවරණයේදී කල්කුඩා මැතිවරණ බලප්‍රදේශය වෙනුවට  මඩකලපුව බහු-මන්ත්‍රී මැතිවරණ බලප්‍රදේශය  ආදේශ කරනු ලදුවත් බහු-මන්ත්‍රී මැතිවරණ බලප්‍රදේශය තුළ ඡන්ද බලප්‍රදේශයක් ලෙස කල්කුඩා දිගටම පවතියි.
1947 පාර්ලිමේන්තු මහා මැතිවරණය
23 අගෝස්තු 1947 සිට 20 සැප්තැම්බර් 1947 දක්වා කාලය අතරතුරදී පැවැත්වුණු පළමුවන පාර්ලිමේන්තු මැතිවරණයෙහි මෙම මැතිවරණ බලප්‍රදේශය සඳහා ප්‍රතිඵල:
1952 පාර්ලිමේන්තු මහා මැතිවරණය
24 මැයි1952 සහ 30 මැයි1952 දක්වා කාලය අතරතුරදී පැවැත්වුණු දෙවන පාර්ලිමේන්තු මැතිවරණයෙහි මෙම මැතිවරණ බලප්‍රදේශය සඳහා ප්‍රතිඵල:
1956 පාර්ලිමේන්තු මහා මැතිවරණය
5 අප්‍රේල් 1956 සහ 10 අප්‍රේල් 1956දක්වා කාලය අතරතුරදී පැවැත්වුණු තෙවන පාර්ලිමේන්තු මැතිවරණයෙහි මෙම මැතිවරණ බලප්‍රදේශය සඳහා ප්‍රතිඵල:
1960 (මාර්තු) පාර්ලිමේන්තු මහා මැතිවරණය
19 මාර්තු 1960 දිනදී පැවැත්වුණු සතරවන පාර්ලිමේන්තු මැතිවරණයෙහි මෙම මැතිවරණ බලප්‍රදේශය සඳහා ප්‍රතිඵල:
1965 පාර්ලිමේන්තු මහා මැතිවරණය
22 මාර්තු 1965 දිනදී පැවැත්වුණු  හයවන පාර්ලිමේන්තු මැතිවරණයෙහි මෙම මැතිවරණ බලප්‍රදේශය සඳහා ප්‍රතිඵල:
1970 පාර්ලිමේන්තු මහා මැතිවරණය
27 මැයි 1970 දිනදී පැවැත්වුණු සත්වන පාර්ලිමේන්තු මැතිවරණයෙහි මෙම මැතිවරණ බලප්‍රදේශය සඳහා ප්‍රතිඵල:
1977 පාර්ලිමේන්තු මහා මැතිවරණය
21 ජූලි 1977 දිනදී පැවැත්වුණු අටවන පාර්ලිමේන්තු මැතිවරණයෙහි මෙම මැතිවරණ බලප්‍රදේශය සඳහා ප්‍රතිඵල:
ආශ්‍රිත
ප්‍රවර්ගය:ශ්‍රී ලංකාවේ පැරණි මැතිවරණ බලප්‍රදේශ ප්‍රවර්ගය:මඩකලපුව දිස්ත්‍රික්කය
Cefuroxime axetil
Cefuroxime axetil, යනු දෙවෙනි පරම්පරාවේ oral cephalosporin ප්‍රතිජීවක ඖෂධයකි.
එය මුඛ මාර්ගයෙන් ගන්නා cefuroxime හි acetoxyethyl ester prodrug එකකි.
1976 දී එයට පේටන්ට් බලපත්‍රය ලැබුණු අතර වෛද්‍යය භාවිතයට අනුමැතිය 1987 දී හිමිවිය.
වෛද්‍යය භාවිතය
පළමු පරම්පරාවේ cephalosporins වලට සාපේක්ෂව දෙවෙනි පරම්පරාවේ cephalosporins, Gram-negative bacilli වලට එරෙහිව වඩාත් එලදායී වේ. එසේම Gram-negative bacteria මගින් නිපදවන β-lactamases මගින් ඇතිකරන hydrolysis කෙරෙහි cefuroxime ප්‍රතිරෝධී වේ.
වෛද්‍යය භාවිතයන් සමහරක්:
Bacterial susceptibility
methicillin, oxacillin and penicillin-sensitive බැක්ටීරියා ප්‍රබේධ වලට එරෙහිව Cefuroxime axetil භාවිතා වේ. Cefuroxime axetil, enterococci වලට එරෙහිව ක්‍රියා නොකරයි.
Gram-positive aerobic microorganisms
Gram-negative aerobic microorganisms
ක්‍රියාකාරී ක්‍රමවේදය
Cefuroxime axetil යනු දෙවෙනි පරම්පරාවේ cephalosporin එකක් හෙයින් penicillin මෙන් එය β-lactam ring වියුහයක් දරයි. penicillin-binding proteins (PBPs) හා බන්දනය මගින් බැක්ටීරියානු සෛල බිත්තිය සංස්ලේෂණ ක්‍රියාවලියේ අවසන් පියවර වළක්වන හෙයින් Cephalosporins බැක්ටීරියා නාශක ප්‍රතිජීවකයක් ලෙස ක්‍රියා කරයි. β-lactam ring, PBPs හා බැඳුන පසු cross-linking between peptidoglycan units වැළකේ.
Pharmacokinetics
අවශෝෂණය: cefuroxime axetil පරිභෝජනයෙන් පසුව esterases of mucosal cells in the gastrointestinal tract මගින් ක්‍රියාකාරී සංඝටකය වන cefuroxime බවට පත්කරයි. ඉන්පසු Cefuroxime සිරුර පුරා සංසරණයට නිදහස් වේ. cefuroxime axetil ආහාර සමඟ ගැනීමෙන් නිරාහාරව සිටින රෝගීන්ට සාපේක්ෂව අවශෝෂණ හැකියාව 52% කින් ඉහල යන බව දැක්වේ.
බැහැර කිරීම: cefuroxime නිපදවීමෙන් පසුව, වෙනස් කමකින් තොරව මුත්‍රා මගින් සිරුරෙන් ඉවත් වේ.
ඉතිහාසය
1987 දී Glaxo සමාගම (දැන් GlaxoSmithKline) විසින් මෙය හඳුන්වා දෙන ලදී. 1987 දෙසැම්බර් 28 FDA අනුමැතිය ලබා ගන්නා ලදී.
චිත්තාවේග
චිත්තාවේග යනු දැඩි කැමැත්ත හෝ අකමැත්ත මත බැඳුනු දැඩි මානසික ක්‍රියාවලියක් ඇති හැඟීම් වේ.
ප්‍රවර්ගය:චිත්තාවේග
ජලාශ
විශාල මිරිදිය ජල ප්‍රමාණයක් රඳවාගැනීම සඳහා කෘතිමව ඉදිකල හෝ ස්වභාවිකවම විශාල මිරිදිය ප්‍රමාණයක් රැදෙන්නාවූ විවිධාකාරවූ ව්‍යුහයන් සියල්ල ජලාශ නම් පොදු නමින් හැඳින්වේ.
වැවු
ප්‍රවර්ගය:ජලාශ
තීබි (චන්ද්‍රයා)
තීබි චන්ද්‍රයා බ්‍රහස්පති XIV යන නමින්ද හඳුන්වනු ලබන දුරින් හතරවන ස්ථානයේ කක්ෂගතව ඇති බ්‍රහස්පති ග්‍රහලොවේ උපග්‍රහයෙකි. මෙය වර්ෂ 1979 මාර්තු 5 වන දින බ්‍රහස්පති ග්‍රහයා අසලින් ගමන් කල වොයේජර් 1 යානය විසින් ලබාදුන් ඡායාරූප මඟින් ඇමෙරිකානු ජාතික තාරකාවිද්‍යාඥයෙකු වූ ස්ටීවන් පී. සයිනොට් විසින් සොයාගන්නා ලදී. ඉන් පසු වර්ෂ 1983 දී මෙම උපග්‍රහයා ග්‍රීක දේව කථා වල සඳහන් වන තීබි නම් දෙවඟනගේ නමින් නිල වශයෙන් නම් කරන ලදී.
මෙය බ්‍රහස්පති ග්‍රහයාට ඉතාම ආසන්නයෙන් කක්ෂගතව ඇති උපග්‍රහයින් අතුරින් දෙවැනි විශාලතම උපග්‍රහලොවයි. තීබ් කක්ෂගතව ඇත්තේ එහි මතුපිට පෘෂ්ඨය මඟින් පිටකරන ලද දූවිලි වලින් සැදුම්ලත් තීබි ගොස්මර් වලල්ලේ පිටත කෙලවරට වන්නටය. මෙම චන්ද්‍රයා අක්‍රමවත් හැඩයකින් යුක්තවන අතර එයට ඇත්තේ රතු පැහැයට හුරු වර්ණයකි. මෙම උපග්‍රහයා ද අමෙල්තියා උපග්‍රහයා මෙන් සවිවර ජල අයිස් වලින් සහ අනෙකුත් හඳුනා නොගත් ද්‍රව්‍යයන්ගෙන් සැදුම්ලත් උපග්‍රහයෙක් යැයි විශ්වාස කෙරේ. ඒහි පෘෂ්ඨය මතුපිට විශාල ආවාට සහ උස් කඳුමුදුන් වැනි ලක්ෂණ දැකිය හැකි අතර ඇතැම් ඒවා චන්ද්‍රයාට සාපේක්ෂව විශාලත්වයෙන් යුක්තවේ.
තීබි චන්ද්‍රයා වොයේජර් 1 සහ 2 අභ්‍යවකාශ යානා මඟින් පිළිවෙලින් වර්ෂ 1979 දී සහ 1980 දී ඡායාරූපගතකොට ඇති අතර වඩාත් විස්තර සහිතව වර්ෂ 1990 දී ගැලීලියෝ ඔබිටර් යානය මඟින් ලබාදෙන ලදී.
සොයාගැනීම සහ නිරීක්ෂණ
තීබි චන්ද්‍රයා සොයාගන්නා ලද්දේ වර්ෂ 1979 මාර්තු මස 5 වෙනි දින ස්ටීවන් පී. සයිනොට් විසින් වොයේජර් 1 යානයෙන් ලැබු ඡායාරූප අධ්‍යයනය කිරීම මඟිනි. ඉන්පසු එය තාවකාලිකව S/1979 J 2 නමින් හඳුන්වන ලදී. 1983 වර්ෂයේදී එය නිල වශයෙන් සියුස් දෙවියාගේ පෙම්වතියක් වන ග්‍රීක දේව කථා වල සඳහන්  තීබි නම් දෙවඟනගේ නම ලබාදෙන ලදී.
වොයේජර් 1 යානයෙන් මෙය සොයාගැනීමෙන් අනතුරුව වර්ෂ 1980 දී වොයේජර් 2 යානයෙන්ද මෙම චන්ද්‍රයා ඡායාරූපගත කලේය. කෙසේ වෙතත් ගැලීලියෝ අභ්‍යවකාශ යානය බ්‍රහස්පති වෙත ලඟාවනතෙක්ම මෙම චන්ද්‍රයා පිළිබඳ තොරතුරු ඉතා අල්ප විය. ගැලීලියෝ යානය විසින් තීබි චන්ද්‍රයා සම්පූර්ණයෙන්ම ඡායාරූපගත කල අතර එහි සංයුතිය පිළීබඳව ද තොරතුරු ලබා දෙන ලදී.
කක්ෂය
තීබි බ්‍රහස්පතිගේ සිට කිලෝමීටර 222,000 පමණ දුරින් කක්ෂගතවී ඇති අතර එය ජොවියන් චන්ද්‍රයන්ගෙන් බාහිරතම චන්ද්‍රයාද වේ. එහි කක්ෂයට 0.018 විකේන්ද්‍රිකතාවයක් සහ බ්‍රහස්පතිගේ සමකයට සාපේක්ෂව අංශක 1.08 ආනතියක් පවතී. මෙම අගයන් අභ්‍යන්තර චන්ද්‍රයෙකු සඳහා ඉහල අසාමාන්‍යතාවකින් යුක්තවන අතර එය ගැලීලියානු චන්ද්‍රයින්ගේ අභ්‍යන්තරතම චන්ද්‍රයා වන ආයෝ විසින් ඇතිකල බලපෑම මඟින් පැහැදිළි කල හැක. අතීතයේදී කිහිප වතාවක්ම ආයෝ, තීබිගේ කක්ෂය අසලින් ගමන් කිරීම හේතුවෙන් ඇතිවූ කක්ෂීය අනුනාදය නම් සංසිද්ධිය හේතුකොටගෙන ආයෝ ක්‍රමයෙන් බ්‍රහස්පතිගෙන් ඉවතට ගොස් ඇති අතර තීබිගේ කක්ෂයෙහි අසාමාන්‍යතාවයටද හේතුවී ඇත.
තීබිගේ කක්ෂය එයින් පිටවූ දූවිලි වලින් නිර්මාණයවූ තීබි ගොස්මර් වලල්ලේ පිටත කෙලවරට වන්නට පිහිටා ඇත. මෙම උපග්‍රහයාගෙන් නිකුත් වන දූවිලි අංශු පොයින්ටින්-රොබට්සන් ආචරණය නම් සංසිද්ධිය හේතුකොටගෙන මව් ග්‍රහයා වන බ්‍රහස්පති දෙසට ප්ලවනය වී එය වටා චන්ද්‍රයාගේ කක්ෂයට ඇතුල් පැත්තෙන් වලල්ලක් ආකාරයට පිහිටයි.
භෞතික ලක්ෂණ
තීබී අක්‍රමවත් හැඩයකින් යුක්ත වන අතර ආසන්නතම ඉලිප්සාභ සන්නිකර්ෂණයන්ට අනුව එහි මාන කිලෝමීටර 116×98×84 වේ. මෙහි පෘෂ්ඨීය වර්ගඵලය වර්ග කිලෝමීටර 31,000 සහ 59,000 අතර අගයක් ගනී. මෙහි සමස්ථ ඝනත්වය සහ ස්කන්ධය නොදන්නා නමුත් මධ්‍යයන ඝනත්වය අමෙල්තියා චන්ද්‍රයාගේ (ආසන්නව 0.86 ඝන සෙන්ටිමීටරයට ග්‍රෑම්) වැනි යැයි උපකල්පනයෙන්, ස්කන්ධය දල වශයෙන් කිලෝග්‍රෑම් 4.3×1017 පමණ වේ යැයි ඇස්තමේන්තු කර ඇත. අනෙකුත් අභ්‍යන්තර චන්ද්‍රයන් සේම තීබි චන්ද්‍රයාද බ්‍රහස්පති වටා සමමුහුර්තකව කක්ෂීය චලිතයේ යෙදෙන බැවින් සැමවිටම චන්ද්‍රයාගේ එක් මුහුණතක් බ්‍රහස්පති දෙසට එල්ලවී පවතී. එහි දිශානතියට අනුව දිගු අක්ෂය සැමවිටම බ්‍රහස්පති කරා යොමුවී ඇත. එහි බ්‍රහස්පතිට ආසන්නතම පෘෂ්ඨික ලක්ෂ්‍යයේ සිට දුරස්ථම ලක්ෂය දක්වා වූ පෘෂ්ඨය රොච් සීමාවට ආසන්න කෙලවරක පවතින බව සිතිය හැක. එමනිසා තීබිගේ ගුරුත්වය එහි කේන්ද්‍රාපසාරී බලයට වඩා මඳක් විශාලවේ. මේ හේතුවෙන් මෙම ලක්ෂ්‍ය දෙකෙහි දී ග්‍රහවස්තුවේ වියෝග ප්‍රවේගය ඉතා කුඩා අගයක් ගන්නා බැවින් උල්කාශ්ම ගැටීම් වලදී පහසුවෙන්ම දූවිලි අංශු සහ ග්‍රහ කැබලි පිටවී තීබි ගොස්මර් වලල්ල වෙත එකතුවේ.
තීබිගේ පෘෂ්ඨය අඳුරු ස්වභාවයක් ගන්නා අතර එය රතු පැහැයට හුරු වර්ණයකින් දිස්වේ. ඉදිරිපස සහ පසුපස අර්ධගෝල අතර සැලකියයුතු දීප්තතාවයේ වෙනසක් පවතී. ඉදිරි අර්ධගෝලය පසුපස අර්ධගෝලයට සාපේක්ෂව 1.3 ගුණයක දීප්තියකින් යුක්තවේ. අධික ප්‍රවේගය සහ ඉදිරි අර්ධගෝලය මතින් දීප්තිමත් ද්‍රව්‍ය (බොහෝදුරට අයිස්) ඉවත්කරන නිරන්තර ගැටීම් මෙම අසමානතාවයට හේතුවන්නට ඇත. තීබිගේ පෘෂ්ඨය විශාල වශයෙන් ආවාට වලින් සමන්විත වන අතර විශාල ප්‍රමාණයේ ආවාට තුනකින් හෝ හතරකින් යුක්තවේ. විශාලතම ආවාටය (විශ්කම්භය කිලෝමීටර 40) පිහිටා ඇත්තේ බ්‍රහස්පතිට පිටුපා ඇති පැත්තේ වන අතර එය සෙතස් නමින් නම්කර ඇත(නමක් ලැබී ඇති තීබිගේ එකම භුලක්ෂණයයි). මීට අමතරව මෙම ආවාට කෙලවර දීප්තිමත් ලප කිහිපයක්ද දක්නට ඇත
දකුණු අප්‍රිකානු ක්‍රිකට් කණ්ඩායමේ ශ්‍රී ලංකා තරග සංචාරය 2006
සංචිත
වළලුකර ආබාධයක් හේතුවෙන් ග්‍රේම් ස්මිත් ජූලි 11 වැනිදා ඉවත් විය. ප්‍රින්ස් ඒ වෙනුවට නායකයා ලෙස නම් කරන ලදී. ෂෝන් පොලොක්ගේ දෙවන දියණියගේ උපත සඳහා නිවසේ රැඳී සිටීමෙන් පසු පළමු තරඟය අහිමි විය.
යුනිටෙක් කුසලානයෙන් ඉවත් වීම
මුලින් දකුණු අප්‍රිකාව, ශ්‍රී ලංකාව සහ ඉන්දියාව සමඟ තුන්කොන් යුනිටෙක් කුසලාන එක්දින ක්‍රිකට් තරඟාවලියට තරඟ කිරීමට නියමිතව තිබුණි. ශ්‍රී ලංකාවේ අගනුවර සිදුවූ බෝම්බ පිපිරීම් මාලාවකින් පසුව, එම රට පීඩාවට පත් කරන ත්‍රස්තවාදී ක්‍රියාකාරකම් අලුත් කිරීම සම්බන්ධයෙන්, ක්‍රිකට් දකුණු අප්‍රිකාව, ක්‍රීඩකයින්ට ඇති අවදානම තීරණය කිරීම සඳහා ස්වාධීන ආරක්ෂක උපදේශකයෙකු යොදවා ඇත. කණ්ඩායමට ඇති අවදානම "පිළිගත නොහැකි" බවට තීරණය කළ අතර දකුණු අප්‍රිකාවේ සංචාරයට සම්බන්ධ වීම අකාලයේ අවසන් විය. දකුණු අප්‍රිකාව ඉවත්වීමෙන් පසු ශ්‍රී ලංකාව සහ ඉන්දියාව අතර එක්දින ජාත්‍යන්තර තරගාවලියක් පැවැත්වීමට නියමිතව තිබුණද එය වර්ෂාවෙන් වැසී ගියේය.
යොමු කිරීම්
ප්‍රවර්ගය:ක්‍රිකට් ප්‍රවර්ගය:ක්‍රිකට් - ශ්‍රී ලංකාව
නරොද්නායා කන්ද
නරොද්නායා කන්ද යූරල් කඳුවැටියේ පිහිටි උසම ශිඛරයයි.
අංගම්
අංගම් ශාස්ත්‍රය නොහොත් අංගම්පොර යනුවෙන් හඳුන්වන හෙළයන්ගේ ඉපැරණි සටන් ශාස්ත්‍රයේ මූලික සිද්ධාන්ත වන අංගම්, ඉලංගම් හා මායා අංගම් යන මූලිකාංග වලින් අංගම් හෝ අංගං යනු අවිආයුධ වලින් තොරව එනම් නිරායුධ සටන් ක්‍රමවේදයන්ය. නිරායුධ හරඹයන් රාශියක් මෙම සටන් ශාස්ත්‍රය තුල පවතී. ගැටක්‍රම, ගුටි හරඹ, පොර බැදීම හෙවත් ගුස්ති ශාස්ත්‍රය, නිල ශාස්ත්‍රය, පිනුම් කරණම්, පැනීම් ආදිය මෙම කොටසට අයත් ලෙස සැලකේ. අංගම් ශාස්ත්‍රයට අදාලව මරුනිල 108 ක් ඇති අතර පිනුම් 20 ක් සහ පැනීම් 7ක් පවතී. එක මුෂ්ටි ප්‍රහාරයකින් වුවද මිනිසෙක් මරණයට පත්කිරීම ප්‍රවීණ අංගම් ශිල්පියෙකුට සරල දෙයකි. නමුත් අංගම් ශිල්පය පුහුණුවීමේදී මනුෂ්‍ය ඝාතනය සපුරා තහනම්ය. අංගම් ශාස්ත්‍රයේ ඉගැන්වෙන නිරායුධ හරඹ මඟින් ගිනිඅවිය අතහැර සටනට එන ඕනෑම ජගතෙකු පහසුවෙන් බිමහෙළිය හැකි අතර එකවර කිහිපදෙනා සමඟ වුවද තනිව පොරබැදීමට අංගම් ශාස්ත්‍රයේ 'පොරහරඹ' නම් කොටස මනාව ප්‍රගුණ කළ අංගම් ශිල්පියෙකුට හැක. අංගම් ශාස්ත්‍රයේ පළමුවන මූලිකාංගය වන අංගම් අංගම්පොර යන වචනය බිහිවීමේ මූලික සිද්ධාන්තය ලෙසද සැලකිය හැකිය.
බාහිර සබැඳුම්
ප්‍රවර්ගය:සාම්පදායික සිංහල දැණුම ප්‍රවර්ගය:අංගම්පොර ප්‍රවර්ගය:සටන් ශිල්ප
එබ
එබ යනු ඔයක් අසබඩ ඇති ජලය පිරෙන්නාවූ භූ අවපාතයකි. ඔය උපරිම මට්ටමෙන් ගලනන්නා වූ කෙටි කාලය තුලදී ඔය සමග සම්බන්ධවීමෙන් ජලය පිරෙන අතර ඔය සාමාන්‍ය ලෙස ගලන්නාවූ කාලසීමාවේදී වෙනම ජල ස්කන්ධයක් ලෙස පවතී.
ආශ්‍රිත ලිපි
ප්‍රවර්ගය:ස්වාභාවික ජලස්කන්ධ
කාශ්‍යප රජු
කාශ්‍යප රජු යන්නෙන් පහත අය අදහස් විය හැක:
පළමුවන විජයබාහු රජතුමා
විජයබාහු රජු
චොකලට්
චොකලට් යනු නිවර්තන ශාකයක් වන කොකෝවා හි ඇට වලින් සාදන ලද ආහාරය කි. මෙම ශාක විශේෂය තියබ්‍රෝමා කොකෝවා යන උද්භිත විද්‍යාත්මක නමින් හඳුන් වනු ලැබෙයි. මෙක්සිකෝව, සෙන්ට්‍රල් නගරය, සහ දකුණු අප්‍රිකාවේ මිලියනයකට අධික වගා බිම් ප්‍රමාණයක කොකෝවා වගා කර ඇත. චොක්ලට් පිළිබඳ පළමු ලිපි ලේඛන හමුවන්නේ ක්‍රි.පූ.1100 දී පමණ සිට ය. මීසෝ-ඇමෙරිකානුවන් මෙම චොක්ලට් පානයක් ලෙස භාවිතා කර ඇති අතර ඇස්ටෙක් ජනයා මෙම පානය xocolātl යන නමින් හැදින් වූහ. මෙම වදන තිත්ත පානය යන අර්ථය දෙන්නක් විය. මෙම තිත්ත රසය කොකෝවා සඳහා ආවේණික වූවාක් වන අතර මෙය ඉවත් කිරීම සඳහා කොකෝව මද පසවීමට ලක් කරන ලදී. කොකෝවා මද පැසවීමෙන් පසුව වියළා පිරිසිදු කර කුඩු කර ගැනීම සිදු වේ. මෙහිදී ඉවත් කෙරෙන කොකෝවා පොත්ත ද යම් යම් දෑ නිපදවීමට යොදා ගැනේ. මේ අතර ඝන කොකෝවා, කොකෝවා බටර්, රස එකතු නොකල චොක්ලට් කුඩු යන නිශ්පාදන වේ.
නාගරික සංවර්ධන අධිකාරිය
නාගරික සංවර්ධන අධිකාරිය නාගරික සංවර්ධන විෂයභාර අමාත්‍යවරයා විසින් ප්‍රකාශයට පත් කරනු ලබන ප්‍රදේශවල ආර්ථික, සමාජ හා භෞතික සංවර්ධනය ඒකාබද්ධව සැලසුම් කිරීම සහ ක්‍රියාත්මක කිරීම ප්‍රවර්ධනය කිරීමේ අරමුණ ඇතිව 1978 අංක 41 දරන පාර්ලිමේන්තු පනත මගින් නාගරික සංවර්ධන අධිකාරිය ස්ථාපිත කරන ලදී.
ඒ අනුව රටේ නාගරික සංවර්ධනය ක්‍රියාත්මක කිරීමේ රටේ ප්‍රමුඛතම ආයතනය ලෙස කටයුතු කිරීමට නා.ස. අධිකාරියට බලය ලබා දී තිබේ.
ප්‍රකාශයට පත් කර ඇති ප්‍රදේශ සඳහා සංවර්ධන සැලසුම් සකස් කිරීම සිදු කිරීම සහ ප්‍රාග්ධන ආයෝජන සැලසුම් සිදු කිරීම. රජය විසින් අනුමත සංවර්ධන ව්‍යාපෘති සහ යෝජනා ක්‍රම ක්‍රියාත්මක කිරීම. නාගරික ඉඩම් පරිහරණ ප්‍රතිපත්තියක් සම්පාදනය කොට ක්‍රියාත්මක කිරීම. සංවර්ධන ව්‍යාපෘති ක්‍රියාත්මක කිරීම සඳහා ඕනෑම පුද්ගලයෙකු සමග ගිවිසුම්වලට එළඹීම. සම්පුර්ණ කිරීමට අසමත්ව කිසියම් පුද්ගලයෙකු විසින් පැහැර හැර ඇති ඕනෑම සංවර්ධන කටයුත්තක් බාරගැනීම හා සම්පූර්ණ කිරීම. ප්‍රාග්ධන වැඩි දියුණු කිරීමේ වැඩසටහන් සම්පාදනය. පාරිසරික ප්‍රමිති සකස් කිරීම සහ පරිසර වැඩි දියුණු කිරීමේ ක්‍රියාකාරකම් පිලියෙල කිරීම. ගොඩනැගිලි ඉංජිනේරු සහ අනෙකුත් මෙහෙයුම් සිදු කිරීමට, යටිතල පහසුකම් සංවර්ධනයට අදාල ඕනෑම කාර්යක් භාර ගැනීම. ඕනැම චංචල හෝ නිශ්චල දේපලක් පවරා ගැනීම සහ රඳවා ගැනීම හෝ ඕනෑම චංචල හෝ නිශ්චල දේපලක් බැහැර කිරීම. නිවාස යෝජනා ක්‍රම සකස් කිරීම හා ක්‍රියාත්මක කිරීම, පැල්පත් හා මුඩුක්කු ප්‍රදේශ එලිපෙහෙලි කිරීම හා එම ප්‍රදේශවල සංවර්ධන කටයුතු ඉදි කිරීම. රජයේ අනෙකුත් නියෝජිතායතනවලට අවශ්‍ය කරනු ලබන විටදී සංවර්ධන ව්‍යාපෘති සකස් කිරීම හෝ යෝජනා ක්‍රම සැලසුම් කිරීම ඕනැම රජයේ ආයතනයක සංවර්ධන ව්‍යාපෘති හෝ යෝජනා ක්‍රම අනුමත කිරීම හා සම්බන්ධීකරණය. අනෙකුත් රාජ්‍ය ආයතනවල යහපත සඳහා තාක්ෂණික සැලසුම් සේවා සැපයීම. ඕනෑම රජයේ ආයතනයක් වෙනුවෙන් උපදේශන සේවා සිදු කිරීම සහ එවැනි ව්‍යාපෘති හෝ යෝජනා ක්‍රමවල ක්‍රියාකාරකම් නියාමනය කිරීම. ලබාදුන් ඕනෑම ගොඩනැගිල්ලක් හෝ සපයන ලද සේවා වෙනුවෙන් කුලී හෝ ගාස්තු අය කිරීම. සිදු කිරීමට බාරගත් කාර්යයන් සඳහා ප්‍රදාන, පරිත්‍යාග හෝ සහනාධාර ලබා ගැනීම. 6වන සහ 7වන මහල "සෙත්සිරිපාය" බත්තරමුල්ල. ශ්‍රී ලංකාව. දුරකථන	:	+94 112 875 916 to +94 112 875 920, +94 112 873 644, +94 112 873 647, +94 112 873 649, +94 112 873 651, +94 112 873 652, +94 112 875 333	ෆැක්ස්	:	+94 112 873 637 විද්‍යුත් තැපෑල	:	info@uda.gov.lk 	වෙබ් අඩවිය	:	www.uda.gov.lk
හම්බන්තොට මැතිවරණ කොට්ඨාසය (1947–1989)
හම්බන්තොට මැතිවරණ කොට්ඨාසය අගෝස්තු 1947 සහ පෙබරවාරි 1989 අතරතුර  ශ්‍රී ලංකාවෙහි  මැතිවරණ කොට්ඨාස අතුරින් එකක් විය. මෙම මැතිවරණ කොට්ඨාසය නම් ලද්දේ දකුණු පළාතේ හම්බන්තොට දිස්ත්‍රික්කයේ, හම්බන්තොට නගරය අනුව යමිනි. ශ්‍රී ලංකාවේ 1978 ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථාව විසින්  පාර්ලිමේන්තු මන්ත්‍රීවරුන් තෝරා පත්කර ගැනුම සඳහා සමානුපාතික නියෝජන මැතිවරණ ක්‍රමය හඳුන්වාදෙන ලදි. එවිට පැවැති බොහෝ දුරට ඒක-මන්ත්‍රී මැතිවරණ කොට්ඨාස වූ කොට්ඨාස 160 වෙනුවට බහු-මන්ත්‍රී මැතිවරණ කොට්ඨාස 22 ක් ඇති කරන ලදි. සමානුපාතික නියෝජනය යටතේ පැවැත්වුණු පළමු මැතිවරණය වන 1989 මහා මැතිවරණයේදී හම්බන්තොට මැතිවරණ කොට්ඨාසය වෙනුවට හම්බන්තොට බහු-මන්ත්‍රී මැතිවරණ කොට්ඨාසය  ආදේශ කරනු ලදුවත් බහු-මන්ත්‍රී මැතිවරණ කොට්ඨාසය තුළ ඡන්ද කොට්ඨාශයක් ලෙස හම්බන්තොට දිගටම පවතියි.
1947 පාර්ලිමේන්තු මහා මැතිවරණය
23 අගෝස්තු 1947 සිට 20 සැප්තැම්බර් 1947 දක්වා කාලය අතරතුරදී පැවැත්වුණු පළමුවන පාර්ලිමේන්තු මැතිවරණයෙහි මෙම මැතිවරණ කොට්ඨාසය සඳහා ප්‍රතිඵල:
ඉන්දීය සාගරය
ඉන්දියානු සාගරය පංච මහා සාගර වලින් එකකි. තුන් වන විශාලතම සාගරයයි. විශාලත්වය 69km2.එය උණුසුම් වේ.
හම්බන්තොට මැතිවරණ කොට්ඨාසය (1947–1989)
1952 පාර්ලිමේන්තු මහා මැතිවරණය
24 මැයි 1952 සහ 30 මැයි1952 දක්වා කාලය අතරතුරදී පැවැත්වුණු දෙවන පාර්ලිමේන්තු මැතිවරණයෙහි මෙම මැතිවරණ කොට්ඨාසය සඳහා ප්‍රතිඵල:
දූරියන්
දූරියන් දූරියෝ ගණ​යට හා මලවාසියේ කුලයට අයත් වන පළ​තුරකි (සමහර වර්ගීකරණඥයින් දූරියෝ දූරියොනාසියේ කුලයට ඇතුල් කරයි)
අග්නිදිග​ ආසියාතිකයන් විසින් "පළතුරු අතර රජු" ලෙසින් හඳුන්වන දූරියන් එහි විශාලත්වය, දැඩි කටු (Spine) සහිත ලෙල්ල (Husk) හා එයටම ආවේණික සුවඳ (Odour) නිසා විශේෂත්වයක් උසුලයි. මෙම පළතුරට දිග සෙන්ටිමීටර 30ක්, වටප්‍රමාණය සෙන්ටිමීටර 15ක් වන තෙක් වර්ධනය වීමේ හැකියාව පවතින අතර සාමාන්‍ය බර කිලෝග්‍රෑම් 3ක් පමණ වේ. එහි වර්ගය අනුව පළතුරේ හැඩය දිගටි ආකරයේ සිට වටකුරු ආකරයටත්, ලෙල්ලෙහි වර්ණය කොළ පැහයේ සිට දුඹුරු පැහැයටත් සහ මදයේ වර්ණය ලා කහ පැහැයේ සිට රතු පැහැයටත් වෙනස් වේ.
දූරියන්හි මාන්සලමය මදයේ සුවිශේෂි වු ගන්ධය එහි ලෙල්ල නොකඩා තිබියදී පවා පැතිරී යාමට තරම් ප්‍රබල වේ. සමහරුන් විසින් එය ප්‍රසන්න සුවඳක් ලෙසින් සැලකුවද සමහරුන්ට එය පිළිකුල දනවන කටුක ගන්ධයක් ලෙස සලකයි. මෙම සුවඳ ගැඹුරු රසාස්වාදයක සිට ප්‍රබල අප්‍රසන්නතාවයක් දක්වා සංවේදනා ඇති කිරීමට සමත් වෙන අතර එය ආමන්ඩ් (Almond) සුවඳ ලෙසින්ද, කුණු වු ළූණු ගඳ ලෙසින්ද, ටර්පන්ටයින් (Turpentine) සුවඳ ලෙසින්ද, කුණුකසල ගන්ධයක් ලෙසින්ද අර්ථ දක්වනු ලැබේ.. මෙම සුවඳ නිසා අග්නි දිග ආසියාවේ සමහර හෝටල් සහ පොදු ප්‍රවාහන පද්ධතින් විසින් දූරියන් පිටුදැකිමේ ප්‍රවනතාවයක් තිබේ.
අග්නිදිග ආසියාවට (Southeast Asia) ආවේණික පළතුරක් වන දූරියන් වසර 600කට පමණ පෙර බටහිරටද හදුන්වා දෙනු ලැබුණි. 19 වන ශත වර්ෂයේදි බ්‍රිතාන්‍ය ජාතික ස්වභාව විද්‍යාඥයෙකු වන ඇල්ෆ්‍රඩ් රුසෙල්ස් වොල්ලස් (Alfred Russel Wallace) විසින් දූරියන් මදය ආමන්ඩ් රසැති ප්‍රණිත කස්ටර්ඩ් වර්ගයක් වැනියයි ප්‍රකාශ කලේය. දුරියන් මදය සම්පුර්ණයෙන් ඉඳිම තෙක් වු විවිධ අවස්ථා වලදී පරිභෝජනය කිරිමේ හැකියාව පවති. එය ඉමිහිරි, සුධන්දවත් අග්නිදිග ආසියාතික ආහාර රැසක් රස ගැන්වීම සදහා යොදා ගනි. එමෙන්ම දූරියන් බීජද පිස ආහාරයට ගැනිමේ හැකියාව පවති.
දැනට හදුනා ගනු ලැබූ දූරියෝ විශේෂ 30ක් පවතින අතර ඒවායින් 9ක පමණ ආහාරයට සුදුසු ඵල හට ගනි. අන්තර්ජාතික වෙලදපොළේ දූරියෝ සිබෙතිනස් විශේෂය පමණක් දැකිය හැකි වන අතර, අනෙකුත් විශේෂ දේශීය වශයෙන් අලවි කරනු ලැබේ. දුරියන් උප විශේෂ (Cultivars) සියයක් පමණ පවතින අතර පාරිභෝගිකයන් සමහර උප විශේෂ සදහා වැඩි මනාපයක් දක්වන නිසා ඒවයේ මිල ඉහළ අගයක් ගනි.
විශේෂ
thumb|left|upright|බොහෝ විට දිවා කාලයේදි දූරියන් පුෂ්පය මුකුලිතව පවති. thumb|upright|right|මිනිස් උසට සපේක්ෂව පැඟිරි වයසේ දූරියන් ශාකයක උස. හොඳින් වැඩුනු ශාකයක් මිටර 50ක්(අඩි 164ක්) පමණ වේ.
දූරියන් ශාක විශාල වන අතර එහි වර්ගය අනුව මීටර 25ත් 50ත් (අඩි 80ත් 164ත් ) අතර වර්ධනයක් දක්නට ලැබේ. සෙන්ටිමීටර 8ත් 10ත් අතර සදාහරිත පත්‍ර ඉලිප්සාකාරයේ සිට දිගටි ආකාරය තෙක් දක්නට ලැබේ. විශාල දූරියන් අතු වල හා එහි කඳෙහි දූරියන් පුෂ්ප 3ත් 30ත් අතර පොකුරු හට ගන්නා අතර සෑම පුෂ්පයක්ම පුෂ්ප කෝශයකින් (මනි පත්‍ර) හා පත්‍ර 5කින් සමන්විත වේ. දූරියන් ශාකයකට වසරකට මල් වාර 1ක් හෝ 2ක් පවතින අතර, ශාකයේ කුලය, ප්‍රභේදය හා ප්‍රදේශය අනුව එහි කාලය වෙනස් වේ. සාමන්‍යයෙන් දූරියන් ශාකයකට වසර 4කට 5කට පසු ඵල දැරිමෙ හැකියාව පවති. දූරියන් ශාකයේ අතු වල හට ගන්නා ඵල සාමන්‍යයෙන් පරාගණයෙන් මාස 3කට පමණ පසු පරිණත බවට පත් වේ. මෙම ඵලයට දිගින් සෙන්ටිමිටර 30ක් (අඟල් 12) ද, වට ප්‍රමාණයෙන් සෙන්ටිමිටර15ක් (අඟල් 6) ද බරින් කිලෝග්‍රැම් 1-3(රත්තල් 2-7) පමණ වන තෙක් වර්ධනය විමේ හැකියාව පවති. ශාකයේ ප්‍රභේදය අනුව දූරියන් ඵලය දිගටි හො රවුම් ආකාරයක් ගන්නා අතර ලෙල්ල කොළ සිට දුඹුරු පැහැය දක්වාද, මදුළු ලා කහ සිට රතු පැහැය දක්වාද වෙනස් වේ. දූරියො ප්‍රභේද 30ක් අතරින් 9ක් ආහාරයට ගත හැකි ඵල හට ගන්නා ප්‍රභේද ලෙස හදුනාගෙන තිබේ. ඒවා නම් ''ඩි. සිබෙතිනස්, ඩි. දුල්සිස් '(D. dulcis)', ''ඩි. ග්‍රැන්ඩිෆ්ලොරුස්' (D. grandiflorus)', ''ඩි. ග්‍රවොලෙන්ස්, ඩි. කුටෙජෙන්සිස් (D. kutejensis), ඩි. ලොවිනස්, ඩි. මක්‍රන්ත, ඩි. ඔක්ස්ලෙයනුස්, සහ ඩි. ටෙස්ටුඩිනරම් (D. testudinarum) ය. සමහර ප්‍රභේදයන්ගේ ඵල කෙදිනකවත් නියමාකාරයෙන් පිරික්සිමකට ලක් කර නොමැති නිසා ඒවා අතරද ආහාරයට සුදුසු ඵල හට ගන්නා ශාක තිබිමේ හැකියාවක් පවති. දූරියන් පෙනුමෙන් කොස් ගෙඩියකට සමාන වුවත් ඒවායේ ප්‍රභේද අතර සම්බන්ධතාවයක් දක්නට නොලැබේ.
දූරියන් නාමය මැලේ භාෂාවෙන් කටුව හදුන්වන දූරි යන පදයට අන් (මැලේ භාෂාවේදි නාම පදයක් සෑදිමේදි යොද ගන්නා පදයකි ) යන පසු ඇඳිය එකතු විමෙන් සෑදි ඇත. දූරියො විශේෂ අතරින් ''ඩි. සිබෙතිනස්'' යන විශේෂය පමණක් වාණිජ වශයෙන් වගා කරන අතර ආවේණික ප්‍රදේශයන්ගෙන් බැහැරව බහුල ලෙස දක්නට ලැබේ. මෙය විවෘත පරාගණයට ලක් වු ප්‍රභේදයක් නිසා එහි ඵලයේ වර්ණය, ගන්ධය, ප්‍රමාණය, මදුළු හා බීජයේ ප්‍රමාණය හා ශාකයේ ජීව සෘතුවේ විශාල වෙනස්කම් දක්නට ලැබේ. විශේෂ නාමකරණයෙදි සිබෙතිනස් යන්න ඉන්දියානු උරුලෑවා හැදින්විම සදහා විවෙරා සිබෙතා ලෙස යොද ගනී.
විශාල දූරියන් පුෂ්ප මල් පැණියෙන් (Nectar) යුක්ත වේ. එය තද පැඟිරි සුවඳක් පතුරවයි. මෙම ලක්ෂණ නිසා මල් පැණි ආහාරයට ගන්නා වවුල් (Bat) විශේෂ මඟින් පුෂ්ප පරාගණය විම සිදුවේ. 1970 වේ දී මැලේසියාවේ සිදු කරනු ලැබු පරික්ෂණයකට අනුව දූරියන් සම්පුර්ණයෙන්ම පරාගණය වන්නේ පළතුරු වවුලන් මගින් බව කියවුනද, 1996 යේ දි කල අධ්‍යයනයකින් ''ඩි. ග්‍රැන්ඩිෆ්ලොරුස් සහ ඩි. ඔබ්ලොන්ගුස් යන විශේෂ ස්පයිඩර් හන්ටර්ස් මගින්ද ඩි. කුටෙජෙන්සිස්'' විශේෂය යෝධ මී මැස්සන් (Giant honey bee) හා කුරුල්ලන් මඟින් මෙන්ම වවුලන් මඟින්ද පරාගණය වන බව හදුනා ගැනුනි.
උප විශේෂ
thumb|right|විවිධ දූරියන් උප විශේෂ වල විවිධ වර්ණ ප්‍රභේදයන් දක්නට ලැබේ. ඩි 101(දකුණ) හි තද කහ පැහති මදුළු වල වර්ණයේ හා වම් පස ඇති ඵලයෙහි මදුළු වල වර්ණය අතර පැහැදිලි වෙනසක් දක්නට ලැබේ.
වසර සිය ගණනක් තිස්සෙ අග්නිදිග ආසියාවේ හටගත් ශාකමය ක්ලෝන මගින් අතිවිශාල දූරියන් උප විශේෂ ප්‍රමාණයක් හටගෙන තිබේ. ඒවායේ උසස් තත්වයෙන් යුතු ඵල හට ගන්නා ලදි. නමුත් වර්තමානයේදි අතු බැඳීම හෝ වඩාත් බහුල ලෙස බද්ධයන් මඟින් ශාක ප්‍රචාරණය සිදු කරනු ලැබේ. අංකුර, පතුරු, කූඤ්ඤ, U බද්ධය වැනි බද්ධ ක්‍රම වලදි අහඹු ලෙස තෝරා ගන්නා ලද අනුජයකට ඒවා බද්ධ කිරීම සිදු කෙරේ. විවිධ උප විශේෂයන් ඒවායේ ඵල වල හැඩයේ, කටු වල හැඩයේ වෙනස්කම් අනුව තරමක් දුරට වෙනස් වේ. පරිභෝගිකයන් විශේෂිත උප විශේෂයන් සඳහා දක්වන කැමත්ත වෙළඳපොලේදි ඒවාට ඉහළ මිලක් ලබා දිමට සමත්වේ.
බොහෝ උප විශේෂ සඳහා ඉංග්‍රීසි “ඩී” අකුරත් සමග සමාන්‍ය නාමයක් සහ කේත අංකයක් පවති. උදාහරණයක් ලෙස සමහර ප්‍රසිද්ධ ක්ලෝනයන් වන කෝප් (ඩී 99 ෆ්‍රොග් ), චානේ (ඩී 123 ගිබන්), බෙර්ශෙරා හෝ ග්‍රීන් දූරියන් හෝ ටන් මෙක් හිජව් (ඩී 145 ග්‍රීන් දූරියන්), කන් යෝ (ඩී 158 ලෝන්ග් ස්ටෙම්), මොන් තොන්ග් (ඩී 159 ගෝල්ඩන් පිලෝ), ක්‍රඩම් තොන්ග් (ගෝල්ඩන් බට්න්) සහ සාමාන්‍ය නාමයන් නොමැති ඩී 24 සහ ඩී 169 දැක්විය හැක. සෑම උප විශේෂයක්ම වෙනස් රසයකින් හා සුවඳකින් යුක්ත වේ. තායිලන්තය පුරා ඩී .සි‍බෙතිනස් විශේෂයේ උප විශේෂ දෙසියකට අධික ප්‍රමාණයක් පවති.
වාණිජ වශයෙන් බොහෝ දෙනෙකු ප්‍රිය කරන්නේ මොන් තොන්ග් වලටය. එහි මෘදු මිහිරි මදුළු, සාපේක්ෂව සුළු වශයෙන් වහනය වන සුවඳ සහ කුඩා බීජ මෙයට හේතු වේ. කෘමි උවදුරු වලට ප්‍රතිරෝධයන් දැක්වි‍මේ හැකියාව අතින් ගත් කල චානේ ඉහළ ස්ථානයක වැජඹේ. තායිලන්තය පුරා ඇති උප විශේෂ අතරින් චානේ, මොන් තොන්ග්, කන් යෝ, රන්ග් හා ක්‍රඩම් යන වර්ග පහ වාණිජමය වශයෙන් බහුල ලෙස වගා කරයි. 1920 දි මලයාසියාවේ  ලියාපදිංචි කළ උප විශේෂයන් 100ක් පැවති අතර 1992දි  එම අගය 193ක් දක්වා වර්ධනය වි තිබුනි. මේවායින් උසස් තත්වයේ පවතින බොහෝ විශේෂයන් මැලේසියාවේ වාර්ෂික කෘෂි කාර්මික, ගෙවතු වගා හා තෘණ විද්‍යා ප්‍රදර්ශනයන් වලදී පැවති තරඟ වලදි හදුනා ගත් ඒවායි. වියට්නාමයද මෙම ක්‍රියාවලිය අනුගමනය කරමින් අග්නිදිග පළතුරු පර්යේෂණායතනය මගින් තරඟාවලි පවත්වයි. කැට් මවුන්ටන් කින්ග් ඉතා මෑතකදි ප්‍රචලිත වු ප්‍රභේදයකි.
තායි රජයේ විද්‍යාඥයෙකු වන සොන්ග්පොල් සොම්ශ්‍රී විසින් චැන්ටබරි අංක1 නැමති දූරියන් වර්ගය නිපදවීම සඳහා දූරියන් විශේෂයන් අනුවකට අධික ප්‍රමණයක් දෙමුහුන් කරන ලදි. තවත් දෙමුහුමක් වන චැන්ටබරි අංක 3, ඵලය ගසින් නෙලාගෙන දින තුනකට පමණ පසු එහි සුවඳ නිකුත් කරයි. එය අප්‍රසන්න ගන්ධයෙන් තොර ප්‍රවාහනයකට උපකාරි වන අතර ගන්ධයට දැඩිව ඇලුම් කරනා පරිභෝගිකයන් තෘප්තිමත් කිරිමටද සමත් වේ. 2012 මැයි මස 22 වැනි දින තායිලන්තයේ උත්තරාදිත් ප්‍රාන්තයේ අණ්ඩුකාරවරයා වන යොතින් සමුත්ක්‍රි විසින් සුපුරුදු ගන්ධයෙන් තොර තවත් උප විශේෂ දෙකක් හදුන්වා දෙන ලදි. ඔහු ලෙප්ලෑ දිස්ත්‍රික්කයේ වාර්ෂික දූරියන් පොළ සඳහා දින ප්‍රකාශ කරන කාලය තුල මෙම උපවිශේෂ වැඩි දියුණු කළ නිසා ඒවා ලොන්ග් ලෙප්ලෑ සහ ලීන් ලෙප්ලෑ ලෙස නම් කෙරුණි.
වගාව සහ ව්‍යාප්තිය
දූරියන් බෘනේ ([Brunei]), ඉන්දුනීසියාව සහ මැලේසියාවට ([Malayasia]) උරුම පළතුරකි. එමෙන්ම දූරියන් පිලිපීනයේ ([Philippinines]) මින්දනාවෝ දිවයිනේ ([Mindanao]) ඩාවෝ ප්‍රදේශයට ආවේණික පළතුරක්ද නැතහොත් හදුන්වාදෙන ලද්දක්ද යන්න පිළිබඳව විවාදයන් පවති. සමාන දේශගුණයක් සහිත අනෙකුත් ඝර්ම කලාපීය ප්‍රදේශ වලද දූරියන් වර්ධනය වන අතර සාමාන්‍ය දෛනික උෂ්ණත්වය සෙල්සියස් අංශක 22 ( ෆැරන්හයිට් 72)ට වඩා අඩු වුවහොත් වර්ධනය අඩපණ වේ.
ආහාරයට ගත හැකි දූරියො විශේෂ වලින් ඩී. සිබෙතිනස්, ඩී. දුල්සිස්, ඩි. ග්‍රවොලෙන්ස්, ඩී. කුටෙජෙන්සිස්, ඩී. ඔක්ස්ලෙයනස් සහ ඩී. ටෙස්ටුඩිනරම් යන වර්ග බොර්නියෝ වෙළඳපලේ දක්නට ලැබේ. බෘනේ හි පාරිභෝගිකයන් ඩී. ග්‍රවොලෙන්ස්, ඩී. කුටෙජෙන්සිස් සහ ඩී. ඔක්ස්ලෙයනුස් යන විශේෂ වලට කැමත්තක් දක්වන නිසා එහි ඩී. සිබෙතිනස් විශේෂය වගා කරනු නොලැබේ. මෙම විශේෂයන් ඩි. ටෙස්ටුඩිනරම් සහ ඩි. දුල්සිස් යන විශේෂයන් සමග බෘනේ පුරා පැතිරී ඇති නිසා උසස් ජාන විවිධත්වයක් පෙන්නුම් කරයි.
දූරියන් තායිලන්තයට ආවේණික පළතුරක් නොවුවත් වර්තමානයේ එය ප්‍රධාන දූරියන් අපනයනකරුවෙකු බවට පත් වි තිබේ. 1999 දි ලෝකයේ දූරියන් නිෂ්පාදනය ටොන් 1,400,000ක් වු අතර ඉන් ටොන් 781,000ක දායකත්වය තායිලන්තයෙනි. තායිලන්තය මින් ටොන් 111,000ක් තායිවානය, හොංකොං, මැලේසියාව සිංගප්පුරුව හා කැනඩාව යන රට වලට අපනයනය කරන ලදි. මැලේසියාව හා ඉන්දුනිසියාව ටොන් 265,000 බැගින් නිපදවු අතර මැලේසියාව මින් ටොන් 35,000ක් අපනයනය කළේය. ලෝක දූරියන් උළෙල සෑම වසරකම මැයි මාසයෙදි තායිලන්තයේ චැන්ටබරි හිදි පැවත්වේ. මෙම ප්‍රදේශයෙන් පමණක් තායිලන්තයේ දුරියන් නිෂ්පාදනයෙන් අර්ධයකට වැඩි ප්‍රමාණයක දායකත්වය සැපයේ. ඩාවෝ කලාපය පිලිපීනයේ දූරියන් වගාවේ මර්මස්ථානයයි. මෙහි වාර්ෂිකව කඩයවන් (Kadayawan Festival) නැමති දූරියන් උළෙල පැවැත්වේ. මේ හැරුනුවිට කාම්බෝජය, ලාඕසය, වියට්නාමය, මියන්මාරය, ශ්‍රී ලංකාව, ඉන්දියාව, බටහිර ඉන්දීය කොදෙව්, ෆ්ලොරීඩාව, හවායි, පැපුවා නිව්ගිනියාව, පොලිනේසියානු දුපත්, මැඩගස්කරය, දකුණු චීනය, උතුරු ඕස්ට්‍රේලියාව හා සිංගප්පුරුවද දූරියන් වගා කරයි.
thumb|right|කැලිෆෝනියානු වෙළඳපොලේ විකිණිම සඳහා ශිතකරණයෙන් පිටතට ගන්නා ලද මලු වල ඇසිරු දුරියන්. 1960 ටේ මුල් බාගයේදි දූරියන් ඕස්ට්‍රේලියාවට හදුන්වා දෙන ලදි. පසුව ඩි සිබෙතිනස් ක්ලෝන තිහකට අධික ප්‍රමාණයක් සහ දූරියො විශේෂ හයක් හඳුන්වා දෙන ලදි. 1999දි දූරියන් ටොන් 65,000ක් ආනයනය කල චීනය ප්‍රධානම දූරියන් ආනයනකරුයි. එම වසරේදිම සිංගප්පූරුව ටොන් 40,000ක් ද, තායිවානය ටොන් 5000ක් ද, ඇමෙරිකාව ටොන් 2000ක් ද, යුරෝපීය ප්‍රජාව ටොන් 500ක් ද අනයනය කරන ලදි.
දූරියන් ගස්ලබු වැනි වසර පුරාම දැකිය හැකි ඝර්ම කලාපීය පළතුරක් නොවන අතර වසරේ විශේෂ කාලයකදි පමණක් දැකිය හැක. සාමාන්‍යයෙන් මැලේසියානු අර්ධද්වීපයේ හා සිංගප්පූරුවේ ජූනි සිට අගෝස්තු දක්වා කාලය දූරියන් වාරය වන අතර එම කාලය මැංගුස්ටීන් වාරයද වේ. අනෙකුත් පළතුරු වලට සාපේක්ෂව දූරියන් හි මිල ඉහළ අගයක් ගනු ලැබේ. උදාහරණයක් ලෙස සිංගප්පූරුවෙදී ඩි 24, සුල්තන්, සහ මවෝ ෂැන් වැන් වැනි ප්‍රමිතියෙන් උසස් උප විශේෂ සඳහා ඉහළ ඉල්ලුමක් පවතින අතර, එම නිසා සාමාන්‍යයෙන් දූරියන් කිලෝග්‍රෑමයක සිල්ලර මිල සිංගප්පූරු ඩොලර් 8ත් 15ත් (ඇමෙරිකානු ඩොලර් 5ත් 10ත් ) අතර අගයක් ගනී. එවිට දූරියන් ගෙඩියක සාමාන්‍ය බර කිලෝග්‍රෑම් 1.5ක්(රත්තල් 3.3) වන නිසා, දූරියන් ගෙඩියක් සඳහා සිංගප්පූරු ඩොලර් 12ත් 22ත්(ඇමෙරිකානු ඩොලර් 8ත් 15ත්) අතර මුදලක් වැය කිරිමට සිදුවේ. නමුත් “මදුළු” ලෙසින් හදුන්වන දූරියන් ගෙඩියෙහි ආහාරයට ගත හැකි කොටසෙහි ප්‍රමාණය මුළු දූරියන් ගෙඩියෙන් සියයට 15ත් 30ත් පමණ වේ. එසේ වුවත් බහුතර සිංගප්පූරු පරිභෝගිකයන් තම ප්‍රියතම දූරියන් මිලදි ගැනීම සඳහා වරකට සිංගප්පූරු ඩොලර් 75ක්(ඇමෙරිකානු ඩොලර් 50) පමණ වැය කිරීමට මැලි නොවෙති.
දූරියන් වාරයෙදි ජපානයේ ප්‍රධාන පෙලේ වෙළඳසැල් වලද බටහිර රට වල ආසියානු වෙළඳසැල් වලද දූරියන් විකුණනු ලැබේ.
රසය සහ සුවඳ
thumb|right|upright|සිංගප්පූරුවේ මාස් රැපිඩ් ට්‍රාන්සිට් හි දුරියන් තහනම් බව හඟවන සලකුණක්.
දූරියන් රසය සහ සුවඳ බොහෝ මිනිසුන් තුල ගැඹුරු ප්‍රසාදය සිට තදබල පිළිකුලක් දක්වා වු විවිධ අදහස් හා හැගීම් ක්ෂණිකයෙන් ඇති කිරීමට සමත් වේ. 1856 දී බ්‍රිතාන්‍ය ජාතික පෝෂණවේදියෙකු වු ඇල්ෆ්‍රඩ් රුස්සෙල් වොල්ලස් විසින් දූරියන් රසය පිළිබදව පහත දැක්වෙන සවිස්තරාත්මක කියමන ඉදිරිපත් කරනු ලැබුවේය.
“සේද වැනි සුදු පැහැති කුටීර පහ ක්‍රීම් පැහැති පල්පයකින් පිරි පවතින අතර එක් කුටීරයක් තුල බීජ තුනක් අඩංගු වේ. මෙම පල්පය ආහාරයට ගත හැකි කොටස වන අතර එහි උකු බව හ රසය විස්තර කළ නොහැකි තරම්ය. ආමන්ඩ් වලින් හොඳින් රස ගැන්වු කස්ටඩ් වැනියැයි දළ අදහසක් ඉදිරිපත් කළ හැකි වුවත් එම රසය, ක්‍රීම් චීස්, ළූණු සෝස්, ෂෙරි වයින් හා අනෙකුත් එකිනෙකට නොගැලපෙන ආහාර රසයන් මතකයට නැංවීමට සමත් වේ. වෙන කිසිවක් සතු නොවෙන ඇලෙනසුලු මෘදු බව මෙම පල්පයේ ප්‍රණිත බව වැඩි කිරීමට හේතු වේ. එය ඔක්කරයක් හෝ අනෙකුත් අහිතකර බලපෑමක් ඇති නොකරවන අතර එය වැඩි වැඩියෙන් ආහාරයට ගනිත්ම තව තවත් අහාරයට ගැනිමේ ආශාවක් උපදි. ඇත්ත වශයෙන්ම දූරියන් අහාරය ගැනීම, අත්දැකීම් ලබා ගැනිම සදහා නැගෙනහිරට යත්‍රා කිරිම තරම් උද්වේගකරයි.”
එහි සුවඳ නිසා තමාද පළමු වරට දූරියන් ආහාරයට ගැනිමට මැළි වු අන්දම වොල්ලස් විස්තර කරන්නේය, “නමුත් බෝනියෝ වලදි මට ඉඳි බිම වැටුනු දූරියන් ගෙඩියක් හමුවි එය එළිමහනේදි ආහාරයට ගත්තා. එසැනින් මම නිත්‍ය දූරියන් ලොලියෙකු බවට පත් වුණා.” ඔහු 1599 දි කරන ලද සංචාරයකදි සදහන් කර ඇති පරිදි, “දූරියන් රසවිඳ ඇති අයට අනුව එයට ඇත්තේ ලොව අනෙකුත් සියළු පළතුරු වල රස පැරදවිය හැකි උත්කෘෂ්ට රසයකි ”. ඔහු තවත් සටහනක සදහන් කර ඇති පරිදි, “දූරියන් වලට හුරු නොවු පුද්ගලයන්ට පළමු වරට එහි සුවඳ කුණු ළූණු ගඳක් ලෙස දනුනද, එය ආහාරයට ගත් සැණින් ඔවුන් එයට ඇලුම් කරනවා.ස්වදෙශිකයන් දූරියන් වලට ගෞරව නාම හා ප්‍රශංසාවන් ලබා දෙනවා ”.
වොල්ලස් “ඉදුණු පළතුරේ සුවඳ පළමු වර නිසැකයෙන්ම අප්‍රසන්නසහගතයි” යයි ප්‍රකාශ කරද්දි අනෙකුත් බටහිර ජාතිකයන් විසින් එය වඩාත් සවිස්තරාත්මකව විස්තර කර ඇත. බ්‍රිතාන්‍ය ජාතික නවකථාකරුවෙකු වන ඇන්තනි බගස් විසින් දූරියන් ආහාරයට ගැනීම “මිහිරි රාස්ප්බෙරි පුඩිමක් වැසිකිළියක සිට ආහාරයට ගැනීමක්” වැනියැයි ප්‍රකාශ කළේය. සූපවේදියෙකු වු ඇන්ඩෘ සීමන් එහි රසය “සම්පුර්ණයෙන්ම කුණු වු ළූණු” වලට උපමා කර ඇත. දූරියන් ලෝලියෙකු වන ඇන්තනී බර්ඩන් ඔහු ගේ දූරියන් පිළිබඳ පළමු අත්දැකිම”එහි රසය විස්තර කළ නොහැකි තරම් ය. එක්කො ඔබ එයට ඇලුම් කරාවි නැතහොත් පිළිකුල් කරාවි. …එය ආහාරයට ගත් පසු ඔබේ සුසුම් මිය ගිය වයස්ගත කාන්තාවකගෙ මුව සිපගත් කලෙක මෙන් ය”. සංචාර හා ආහාර පිළිබඳ විස්තර රචකයෙකු වන රිචඩ් ස්ටේලින් කියන පරිදි
“එහි ගඳ ඌරු වසුරු, ටපන්ටයින් හා ළූණු ඇසුරෙන් ඉතා හොඳින් විස්තර කල හැක. එය සැතපුම් ගනනක් ඈතකදි වුවත් හදුනා ගත හැකියි. අග්නිදිග ආසියවේ බහුතර වැසියන් ගේ අකමැත්ත මැද වුවත්, සමහර හෝටල්, උමං මාර්ග හා ගුවන්තොටුපලවල් ඇතුළු ආයතන ද, පොදු ප්ර වාහන සේවාවන් ද දුරියන් පළතුර තහනම් කර තිබෙනවා.”
උරුලෑවන්, අසූචි, පිලුණු වමනය, භාවිතා කල වෙලුම් පටි සමඟ තවත් සැසදිමක් තිබේ. විවිධ විශේෂයන්ගෙන් හා ක්ලොන වලින් පැවත එන දූරියන් වර්ග වල විශාල ලෙස වෙනස් ගන්ධයන් පවති. උදහරණ ලෙස රතු දූරියන් (ඩි. දුල්සිස්) ගැඹුරු කැරමල් රසකින් හා ටපන්ටයින් සුවඳින් යුක්ත වන අතර රතු මදුළු සහිත දූරියන් (ඩි. ග්‍රවොලෙන්ස්) රෝස්ට් කරන ලද ආමන්ඩ් සුවඳක් නිකුත් කරයි. ඩි. සෙබතිනස් විශේෂයේ ප්‍රභේද අතුරින් තායි ප්‍රභේද, මැලේ ප්‍රභේදයන්ට වඩා වැඩි රසයකින් හ අඩු ගන්ධයකින් යුක්ත වේ. ඵලය කෙතරම් දුරට ඉදී ඇත්ද යන්නත් මෙම රසය සඳහා බලපායි. දූරියන් ගන්ධයෙහි සංයුතිය පිළිබඳව 1972දි, 1980දි සහ 1995දි පැවත්වු විද්‍යාත්මක විශ්ලේෂණයන් තුනකට අනුව එස්ටර, කේටොන හ විවිධ සල්ෆ සංයෝග අඩංගු බව සොයා ගත්තද, දූරියන්හි විශේෂ සුවඳට මූලිකවම හේතු වන ද්‍රව්‍ය පිළිබඳව එකඟතාවයකට පැමිණිමට නොහැකි වුණි.
මෙම ප්‍රබල ගන්ධය සතුන්ට සැතපුම් භාගයක් පමණ ඈතකදි වුවත් හදුනා ගත හැකි නිසා එය ඔවුන් ආකර්ශනය කර ගැනිමට සමත් වේ. මෙය ලේනුන්, ගෝනුන්, ඌරන්, ඔරංඔටන්, අලින් සහ සමහර මාංශ භක්ශක කොටින් ගේ පවා ආහාර රුචිය වැඩවිමට සමත් වේ. දූරියන් ආහාරයට ගන්නා සමහර සතුන් එම බීජ මව් ශාකය යටම විසුරුවා ගියද සමහර සතුන් ඒවා මදුළුත් සමග ගිලින නිසා ඒවා මෙම සතුන් මගින් ව්‍යාප්ත වේ.