cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
අපෝස්තුළුවරුන් දොළොස් දෙනා
ශුද්ධවූ බයිබලය විසින් හඳුන්වන පරිදී අපෝස්තුළුවරුන් දොළොස්දෙනාගේ නම්
thumb| [[ඩෝමුස් ගැලිලයයි, ඊශ්‍රායෙලය හී ජේසුස් වහන්සේ සහ අපෝස්තුළුවරුන් දොළොස්දෙන.]]
නව ගිවිසුමෙහි දැක්වෙන අපෝස්තුළුවරුන් ලැයිස්තු සතර විසින් (,, , සහ ) හැඳින්වෙන අපෝස්තුළුවරුන් සියල්ල පුරුෂයෝ වෙති. සමදෘෂ්ඨික සුබ අස්න තුල සහ ක්‍රියා පොතෙහි, අපෝස්තුළුවරුන් දොළොස්දෙනට වෙනස් නම් දක්වා ඇත. මෙම කරුණ අරභයා, ශුද්ධවර මතෙව් සහ ශුද්ධවර මාක් විසින් සුබ අස්න වෙතින් ශුද්ධවර ලූක් විසින් සුබ අස්න ස්ථාන දෙකකදී වෙනස් වෙයි. "තද්දේවුස්"වෙනුවට එය විසින් දක්වන්නේ "ජාකාබ්ගේ පුත් ජූදස්" යනුවෙනි. (වැඩි විස්තර සඳහා, අපෝස්තුළුවර ශුද්ධවර ජූඩ් බලන්න.)
මෙම කරුණ අරභයා සමදෘෂ්ඨික සුබ අස්න වෙතින් වෙනස් වන, ශුද්ධවර ජොහන් විසින් සුබ අස්න තුල අපෝස්තුළුවරුන්ගේ විධිමත් ලැයිස්තුවක් නොදැක්වෙයි. එය තුල "දොළොස්දෙන" ලෙසින් හැඳින්වෙතත්, සුබ අස්න විසින් මෙම දොළොස්දෙන සැබවින්ම කවුරුන්දැයි විදහා නොදැක්වෙන අතර, ශුද්ධවර ජොහන් විසින් සුබ අස්න විසින් මොවුන් නම් ආශ්‍රයෙන් නොහඳුන්වයි. තවද ශුද්ධවර ජොහන් විසින් සුබ අස්නෙහි "අපෝස්තුළුවරුන්" සහ "ගෝලයන්" යන පද පැහැදිලි ලෙසින් වෙන් කර සඳහන් නොවෙයි.
සටහන්
ප්‍රවර්ගය:අපෝස්තුළුවරුන් දොළොස් දෙනා
තුර්කි භාෂාව
Turkish (Türkçe, Türk dili), also referred to as Turkey Turkish (Türkiye Türkçesi), is the most widely spoken of the Turkic languages, with around 80 to 90 million speakers. It is the national language of Turkey and Northern Cyprus. Significant smaller groups of Turkish speakers also exist in Iraq, Syria, Germany, Austria, Bulgaria, North Macedonia, Greece, the Caucasus, and other parts of Europe and Central Asia. Cyprus has requested that the European Union add Turkish as an official language, even though Turkey is not a member state. Turkish is the 13th most spoken language in the world.
To the west, the influence of Ottoman Turkish—the variety of the Turkish language that was used as the administrative and literary language of the Ottoman Empire—spread as the Ottoman Empire expanded. In 1928, as one of Atatürk's Reforms in the early years of the Republic of Turkey, the Ottoman Turkish alphabet was replaced with a Latin alphabet.
The distinctive characteristics of the Turkish language are vowel harmony and extensive agglutination. The basic word order of Turkish is subject–object–verb. Turkish has no noun classes or grammatical gender. The language makes usage of honorifics and has a strong T–V distinction which distinguishes varying levels of politeness, social distance, age, courtesy or familiarity toward the addressee. The plural second-person pronoun and verb forms are used referring to a single person out of respect.
Classification
Turkish is a member of the Oghuz group of the Turkic family. Other members include Azerbaijani, spoken in Azerbaijan and north-west Iran, Gagauz of Gagauzia, Qashqai of south Iran and the Turkmen of Turkmenistan.
Classification of the Turkic languages is complicated. The migrations of the Turkic peoples and their consequent intermingling with one another and with peoples who spoke non-Turkic languages, have created a linguistic situation of vast complexity.
There is ongoing debate about whether the Turkic family is itself a branch of a larger Altaic family, including Japanese, Korean, Mongolian and Tungusic. The nineteenth-century Ural-Altaic theory, which grouped Turkish with Finnish, Hungarian and Altaic languages, is controversial. The theory was based mostly on the fact these languages share three features: agglutination, vowel harmony and lack of grammatical gender.
History
The earliest known Old Turkic inscriptions are the three monumental Orkhon inscriptions found in modern Mongolia. Erected in honour of the prince Kul Tigin and his brother Emperor Bilge Khagan, these date back to the Second Turkic Khaganate (dated 682–744 CE). After the discovery and excavation of these monuments and associated stone slabs by Russian archaeologists in the wider area surrounding the Orkhon Valley between 1889 and 1893, it became established that the language on the inscriptions was the Old Turkic language written using the Old Turkic alphabet, which has also been referred to as "Turkic runes" or "runiform" due to a superficial similarity to the Germanic runic alphabets.
With the Turkic expansion during Early Middle Ages (c. 6th–11th centuries), peoples speaking Turkic languages spread across Central Asia, covering a vast geographical region stretching from Siberia all the way to Europe and the Mediterranean. The Seljuqs of the Oghuz Turks, in particular, brought their language, Oghuz—the direct ancestor of today's Turkish language—into Anatolia during the 11th century. Also during the 11th century, an early linguist of the Turkic languages, Mahmud al-Kashgari from the Kara-Khanid Khanate, published the first comprehensive Turkic language dictionary and map of the geographical distribution of Turkic speakers in the Compendium of the Turkic Dialects (Ottoman Turkish: Divânü Lügati't-Türk).
Ottoman Turkish
Following the adoption of Islam c. 950 by the Kara-Khanid Khanate and the Seljuq Turks, who are both regarded as the ethnic and cultural ancestors of the Ottomans, the administrative language of these states acquired a large collection of loanwords from Arabic and Persian. Turkish literature during the Ottoman period, particularly Divan poetry, was heavily influenced by Persian, including the adoption of poetic meters and a great quantity of imported words. The literary and official language during the Ottoman Empire period (c. 1299–1922) is termed Ottoman Turkish, which was a mixture of Turkish, Persian, and Arabic that differed considerably and was largely unintelligible to the period's everyday Turkish. The everyday Turkish, known as kaba Türkçe or "rough Turkish", spoken by the less-educated lower and also rural members of society, contained a higher percentage of native vocabulary and served as basis for the modern Turkish language.
Language reform and modern Turkish
After the foundation of the modern state of Turkey and the script reform, the Turkish Language Association (TDK) was established in 1932 under the patronage of Mustafa Kemal Atatürk, with the aim of conducting research on Turkish. One of the tasks of the newly established association was to initiate a language reform to replace loanwords of Arabic and Persian origin with Turkish equivalents. By banning the usage of imported words in the press, the association succeeded in removing several hundred foreign words from the language. While most of the words introduced to the language by the TDK were newly derived from Turkic roots, it also opted for reviving Old Turkish words which had not been used for centuries. In 1935, the TDK published a bilingual Ottoman-Turkish/Pure Turkish dictionary that documents the results of the language reform.
The past few decades have seen the continuing work of the TDK to coin new Turkish words to express new concepts and technologies as they enter the language, mostly from English. Many of these new words, particularly information technology terms, have received widespread acceptance. However, the TDK is occasionally criticized for coining words which sound contrived and artificial. Some earlier changes—such as bölem to replace fırka, "political party"—also failed to meet with popular approval (fırka has been replaced by the French loanword parti). Some words restored from Old Turkic have taken on specialized meanings; for example betik (originally meaning "book") is now used to mean "script" in computer science.
Some examples of modern Turkish words and the old loanwords are:
Geographic distribution
Turkish is natively spoken by the Turkish people in Turkey and by the Turkish diaspora in some 30 other countries. Turkish language is mutually intelligible with Azerbaijani and other Turkic languages. In particular, Turkish-speaking minorities exist in countries that formerly (in whole or part) belonged to the Ottoman Empire, such as Iraq, Bulgaria, Cyprus, Greece (primarily in Western Thrace), the Republic of North Macedonia, Romania, and Serbia. More than two million Turkish speakers live in Germany; and there are significant Turkish-speaking communities in the United States, France, the Netherlands, Austria, Belgium, Switzerland, and the United Kingdom. Due to the cultural assimilation of Turkish immigrants in host countries, not all ethnic members of the diaspora speak the language with native fluency.
In 2005 93% of the population of Turkey were native speakers of Turkish, about 67 million at the time, with Kurdish languages making up most of the remainder.
Azerbaijani language, official in Azerbaijan, is mutually intelligible with Turkish and speakers of both languages can understand them without noticeable difficulty, especially when discussion comes on ordinary, daily language. Turkey has very good relations with Azerbaijan, with a multitude of Turkish companies and authorities investing there, while the influence of Turkey in the country is very high. The rising presence of this very similar language in Azerbaijan and the fact that many children use Turkish words instead of Azerbaijani words due to satellite TV has caused concern that the dinstictive features of the language will be eroded. Many bookstores sell books in Turkish language along Azerbaijani language ones, with Agalar Mahmadov, a leading intellectual, voicing his concern that Turkish language has "already started to take over the national and natural dialects of Azerbaijan". However, the presence of Turkish as foreign language is not as high as Russian. In Uzbekistan, the second most populated Turkic country, a new TV channel Foreign Languages TV was established in 2022. This channel has been broadcasting Turkish lessons alongside with English, French, German and Russian lessons.
Official status
Turkish is the official language of Turkey and is one of the official languages of Cyprus. Turkish has official status in 38 municipalities in Kosovo, including Mamusha,, two in the Republic of North Macedonia and in Kirkuk Governorate in Iraq.
In Turkey, the regulatory body for Turkish is the Turkish Language Association (Türk Dil Kurumu or TDK), which was founded in 1932 under the name Türk Dili Tetkik Cemiyeti ("Society for Research on the Turkish Language"). The Turkish Language Association was influenced by the ideology of linguistic purism: indeed one of its primary tasks was the replacement of loanwords and of foreign grammatical constructions with equivalents of Turkish origin. These changes, together with the adoption of the new Turkish alphabet in 1928, shaped the modern Turkish language spoken today. The TDK became an independent body in 1951, with the lifting of the requirement that it should be presided over by the Minister of Education. This status continued until August 1983, when it was again made into a governmental body in the constitution of 1982, following the military coup d'état of 1980.
Dialects
Modern standard Turkish is based on the dialect of Istanbul. This Istanbul Turkish (İstanbul Türkçesi) constitutes the model of written and spoken Turkish, as recommended by Ziya Gökalp, Ömer Seyfettin and others.
Dialectal variation persists, in spite of the levelling influence of the standard used in mass media and in the Turkish education system since the 1930s. Academic researchers from Turkey often refer to Turkish dialects as ağız or şive, leading to an ambiguity with the linguistic concept of accent, which is also covered with these words. Several universities, as well as a dedicated work-group of the Turkish Language Association, carry out projects investigating Turkish dialects. work continued on the compilation and publication of their research as a comprehensive dialect-atlas of the Turkish language.
Some immigrants to Turkey from Rumelia speak Rumelian Turkish, which includes the distinct dialects of Ludogorie, Dinler, and Adakale, which show the influence of the theoretized Balkan sprachbund. Kıbrıs Türkçesi is the name for Cypriot Turkish and is spoken by the Turkish Cypriots. Edirne is the dialect of Edirne. Ege is spoken in the Aegean region, with its usage extending to Antalya. The nomadic Yörüks of the Mediterranean Region of Turkey also have their own dialect of Turkish. This group is not to be confused with the Yuruk nomads of Macedonia, Greece, and European Turkey, who speak Balkan Gagauz Turkish.
The Meskhetian Turks who live in Kazakhstan, Azerbaijan and Russia as well as in several Central Asian countries, also speak an Eastern Anatolian dialect of Turkish, originating in the areas of Kars, Ardahan, and Artvin and sharing similarities with Azerbaijani, the language of Azerbaijan.
The Central Anatolia Region speaks Orta Anadolu. Karadeniz, spoken in the Eastern Black Sea Region and represented primarily by the Trabzon dialect, exhibits substratum influence from Greek in phonology and syntax; it is also known as Laz dialect (not to be confused with the Laz language). Kastamonu is spoken in Kastamonu and its surrounding areas. Karamanli Turkish is spoken in Greece, where it is called Kαραμανλήδικα. It is the literary standard for the Karamanlides.
Consonants
At least one source claims Turkish consonants are laryngeally-specified three-way fortis-lenis (aspirated/neutral/voiced) like Armenian.
The phoneme that is usually referred to as yumuşak g ("soft g"), written ğ in Turkish orthography, represents a vowel sequence or a rather weak bilabial approximant between rounded vowels, a weak palatal approximant between unrounded front vowels, and a vowel sequence elsewhere. It never occurs at the beginning of a word or a syllable, but always follows a vowel. When word-final or preceding another consonant, it lengthens the preceding vowel.
In native Turkic words, the sounds, , and are in complementary distribution with , , and ; the former set occurs adjacent to front vowels and the latter adjacent to back vowels. The distribution of these phonemes is often unpredictable, however, in foreign borrowings and proper nouns. In such words,, , and often occur with back vowels: some examples are given below.
Consonant devoicing
Turkish orthography reflects final-obstruent devoicing, a form of consonant mutation whereby a voiced obstruent, such as, is devoiced to at the end of a word or before a consonant, but retains its voicing before a vowel. In loan words, the voiced equivalent of /k/ is /g/; in native words, it is /ğ/.
This is analogous to languages such as German and Russian, but in the case of Turkish, the spelling is usually made to match the sound. However, in a few cases, such as ad 'name' (dative ada), the underlying form is retained in the spelling (cf. at  'horse', dative ata). Other exceptions are od 'fire' vs. ot 'herb', sac 'sheet metal', saç 'hair'. Most loanwords, such as kitap above, are spelled as pronounced, but a few such as hac 'hajj', şad 'happy', and yad 'strange' or 'stranger' also show their underlying forms.
Native nouns of two or more syllables that end in /k/ in dictionary form are nearly all //ğ// in underlying form. However, most verbs and monosyllabic nouns are underlyingly //k//.
Vowels
The vowels of the Turkish language are, in their alphabetical order, a, e, ı, i, o, ö, u, ü. The Turkish vowel system can be considered as being three-dimensional, where vowels are characterised by how and where they are articulated focusing on three key features: front and back, rounded and unrounded and vowel height. Vowels are classified [±back], [±round] and [±high].
The only diphthongs in the language are found in loanwords and may be categorised as falling diphthongs usually analyzed as a sequence of /j/ and a vowel.
Vowel harmony
The principle of vowel harmony, which permeates Turkish word-formation and suffixation, is due to the natural human tendency towards economy of muscular effort. This principle is expressed in Turkish through three rules:
The second and third rules minimize muscular effort during speech. More specifically, they are related to the phenomenon of labial assimilation: if the lips are rounded (a process that requires muscular effort) for the first vowel they may stay rounded for subsequent vowels. If they are unrounded for the first vowel, the speaker does not make the additional muscular effort to round them subsequently.
Grammatical affixes have "a chameleon-like quality", and obey one of the following patterns of vowel harmony:
Exceptions to vowel harmony
These are four word-classes that are exceptions to the rules of vowel harmony:
The road sign in the photograph above illustrates several of these features:
The rules of vowel harmony may vary by regional dialect. The dialect of Turkish spoken in the Trabzon region of northeastern Turkey follows the reduced vowel harmony of Old Anatolian Turkish, with the additional complication of two missing vowels (ü and ı), thus there is no palatal harmony. It's likely that elün meant "your hand" in Old Anatolian. While the 2nd person singular possessive would vary between back and front vowel, -ün or -un, as in elün for "your hand" and kitabun for "your book", the lack of ü vowel in the Trabzon dialect means -un would be used in both of these cases — elun and kitabun.
Word-accent
With the exceptions stated below, Turkish words are oxytone (accented on the last syllable).
Sentence groups
Turkish has two groups of sentences: verbal and nominal sentences. In the case of a verbal sentence, the predicate is a finite verb, while the predicate in nominal sentence will have either no overt verb or a verb in the form of the copula ol or y (variants of "be"). Examples of both are given below:
Yes/no questions
In the case of a verbal sentence, an interrogative clitic mi is added after the verb and stands alone, for example Necla okula gitti mi? ('Did Necla go to school?'). In the case of a nominal sentence, then mi comes after the predicate but before the personal ending, so for example Necla, siz öğretmen misiniz? ('Necla, are you [formal, plural] a teacher?').
Word order
Word order in simple Turkish sentences is generally subject–object–verb, as in Korean and Latin, but unlike English, for verbal sentences and subject-predicate for nominal sentences. However, as Turkish possesses a case-marking system, and most grammatical relations are shown using morphological markers, often the SOV structure has diminished relevance and may vary. The SOV structure may thus be considered a "pragmatic word order" of language, one that does not rely on word order for grammatical purposes.
Immediately preverbal
Consider the following simple sentence which demonstrates that the focus in Turkish is on the element that immediately precedes the verb:
Topic
There has been some debate among linguists whether Turkish is a subject-prominent (like English) or topic-prominent (like Japanese and Korean) language, with recent scholarship implying that it is indeed both subject and topic-prominent. This has direct implications for word order as it is possible for the subject to be included in the verb-phrase in Turkish. There can be S/O inversion in sentences where the topic is of greater importance than the subject.
Grammar
Turkish is an agglutinative language and frequently uses affixes, and specifically suffixes, or endings. One word can have many affixes and these can also be used to create new words, such as creating a verb from a noun, or a noun from a verbal root (see the section on Word formation). Most affixes indicate the grammatical function of the word. The only native prefixes are alliterative intensifying syllables used with adjectives or adverbs: for example sımsıcak ("boiling hot" < sıcak) and masmavi ("bright blue" < mavi).
The extensive use of affixes can give rise to long words, e.g. Çekoslovakyalılaştıramadıklarımızdanmışsınızcasına, meaning "In the manner of you being one of those that we apparently couldn't manage to convert to Czechoslovakian". While this case is contrived, long words frequently occur in normal Turkish, as in this heading of a newspaper obituary column: Bayramlaşamadıklarımız (Bayram [festival]-Recipr-Impot-Partic-Plur-PossPl1; "Those of our number with whom we cannot exchange the season's greetings"). Another example can be seen in the final word of this heading of the online Turkish Spelling Guide (İmlâ Kılavuzu): Dilde birlik, ulusal birliğin vazgeçilemezlerindendir ("Unity in language is among the indispensables [dispense-Pass-Impot-Plur-PossS3-Abl-Copula] of national unity ~ Linguistic unity is a sine qua non of national unity").
Gender
Turkish does not have grammatical gender and the sex of persons do not affect the forms of words. The third-person pronoun o may refer to "he," "she" or "it." Despite this lack, Turkish still has ways of indicating gender in nouns:
Case
There is no definite article in Turkish, but definiteness of the object is implied when the accusative ending is used (see below). Turkish nouns decline by taking case endings. There are six noun cases in Turkish, with all the endings following vowel harmony (shown in the table using the shorthand superscript notation). Since the postposition ile often gets suffixed onto the noun, some analyze it as an instrumental case, although it takes the genitive with personal pronouns, singular demonstratives, and interrogative kim. The plural marker -ler ² immediately follows the noun before any case or other affixes (e.g. köylerin "of the villages").
The accusative case marker is used only for definite objects; compare (bir) ağaç gördük "we saw a tree" with ağacı gördük "we saw the tree". The plural marker -ler ² is generally not used when a class or category is meant: ağaç gördük can equally well mean "we saw trees [as we walked through the forest]"—as opposed to ağaçları gördük "we saw the trees [in question]".
The declension of ağaç illustrates two important features of Turkish phonology: consonant assimilation in suffixes (ağaçtan, ağaçta) and voicing of final consonants before vowels (ağacın, ağaca, ağacı).
Additionally, nouns can take suffixes that assign person: for example -imiz 4, "our". With the addition of the copula (for example -im 4, "I am") complete sentences can be formed. The interrogative particle mi 4 immediately follows the word being questioned, and also follows vowel harmony: köye mi? "[going] to the village?", ağaç mı? "[is it a] tree?".
Personal pronouns
The Turkish personal pronouns in the nominative case are ben (1s), sen (2s), o (3s), biz (1pl), siz (2pl, or 2h), and onlar (3pl). They are declined regularly with some exceptions: benim (1s gen.); bizim (1pl gen.); bana (1s dat.); sana (2s dat.); and the oblique forms of o use the root on. As mentioned before, all demonstrative singular and personal pronouns take the genitive when ile is affixed onto it: benimle (1s ins.), bizimle (1pl ins.); but onunla (3s ins.), onlarla (3pl ins.). All other pronouns (reflexive kendi and so on) are declined regularly.
Noun phrases (tamlama)
Two nouns, or groups of nouns, may be joined in either of two ways:
The following table illustrates these principles. In some cases the constituents of the compounds are themselves compounds; for clarity these subsidiary compounds are marked with [square brackets]. The suffixes involved in the linking are underlined. Note that if the second noun group already had a possessive suffix (because it is a compound by itself), no further suffix is added.
As the last example shows, the qualifying expression may be a substantival sentence rather than a noun or noun group.
There is a third way of linking the nouns where both nouns take no suffixes (takısız tamlama). However, in this case the first noun acts as an adjective, e.g. Demir kapı (iron gate), elma yanak ("apple cheek", i.e. red cheek), kömür göz ("coal eye", i.e. black eye) :
Adjectives
Turkish adjectives are not declined. However most adjectives can also be used as nouns, in which case they are declined: e.g. güzel ("beautiful") → güzeller ("(the) beautiful ones / people"). Used attributively, adjectives precede the nouns they modify. The adjectives var ("existent") and yok ("non-existent") are used in many cases where English would use "there is" or "have", e.g. süt yok ("there is no milk", lit. "(the) milk (is) non-existent"); the construction "noun 1-GEN noun 2-POSS var/yok" can be translated "noun 1 has/doesn't have noun 2"; imparatorun elbisesi yok "the emperor has no clothes" ("(the) emperor-of clothes-his non-existent"); kedimin ayakkabıları yoktu ("my cat had no shoes", lit. "cat-my-of shoe-plur.-its non-existent-past tense").
Verbs
Turkish verbs indicate person. They can be made negative, potential ("can"), or non-potential ("cannot"). Furthermore, Turkish verbs show tense (present, past, future, and aorist), mood (conditional, imperative, inferential, necessitative, and optative), and aspect. Negation is expressed by the infix -me²- immediately following the stem.
Verb tenses
(Note. For the sake of simplicity the term "tense" is used here throughout, although for some forms "aspect" or "mood" might be more appropriate.) There are 9 simple and 20 compound tenses in Turkish. 9 simple tenses are simple past (di'li geçmiş), inferential past (miş'li geçmiş), present continuous, simple present (aorist), future, optative, subjunctive, necessitative ("must") and imperative. There are three groups of compound forms. Story (hikaye) is the witnessed past of the above forms (except command), rumor (rivayet) is the unwitnessed past of the above forms (except simple past and command), conditional (koşul) is the conditional form of the first five basic tenses. In the example below the second person singular of the verb gitmek ("go"), stem gid-/git-, is shown.
There are also so-called combined verbs, which are created by suffixing certain verb stems (like bil or ver) to the original stem of a verb. Bil is the suffix for the sufficiency mood. It is the equivalent of the English auxiliary verbs "able to", "can" or "may". Ver is the suffix for the swiftness mood, kal for the perpetuity mood and yaz for the approach ("almost") mood. Thus, while gittin means "you went", gidebildin means "you could go" and gidiverdin means "you went swiftly". The tenses of the combined verbs are formed the same way as for simple verbs.
Attributive verbs (participles)
Turkish verbs have attributive forms, including present, similar to the English present participle (with the ending 2); future (2); indirect/inferential past (4); and aorist (2 or 4).
The most important function of some of these attributive verbs is to form modifying phrases equivalent to the relative clauses found in most European languages. The subject of the verb in an 2 form is (possibly implicitly) in the third person (he/she/it/they); this form, when used in a modifying phrase, does not change according to number. The other attributive forms used in these constructions are the future (2) and an older form (4), which covers both present and past meanings. These two forms take "personal endings", which have the same form as the possessive suffixes but indicate the person and possibly number of the subject of the attributive verb; for example, yediğim means "what I eat", yediğin means "what you eat", and so on. The use of these "personal or relative participles" is illustrated in the following table, in which the examples are presented according to the grammatical case which would be seen in the equivalent English relative clause.
Vocabulary
Latest 2010 edition of Büyük Türkçe Sözlük (Great Turkish Dictionary), the official dictionary of the Turkish language published by Turkish Language Association, contains 616,767 words, expressions, terms and nouns, including place names and person names, both from the standard language and from dialects.
Word formation
Turkish extensively uses agglutination to form new words from nouns and verbal stems. The majority of Turkish words originate from the application of derivative suffixes to a relatively small set of core vocabulary.
Turkish obeys certain principles when it comes to suffixation. Most suffixes in Turkish will have more than one form, depending on the vowels and consonants in the root- vowel harmony rules will apply; consonant-initial suffixes will follow the voiced/ voiceless character of the consonant in the final unit of the root; and in the case of vowel-initial suffixes an additional consonant may be inserted if the root ends in a vowel, or the suffix may lose its initial vowel. There is also a prescribed order of affixation of suffixes- as a rule of thumb, derivative suffixes precede inflectional suffixes which are followed by clitics, as can be seen in the example set of words derived from a substantive root below:
Another example, starting from a verbal root:
New words are also frequently formed by compounding two existing words into a new one, as in German. Compounds can be of two types- bare and (s)I. The bare compounds, both nouns and adjectives are effectively two words juxtaposed without the addition of suffixes for example the word for girlfriend kızarkadaş (kız+arkadaş) or black pepper karabiber (kara+biber). A few examples of compound words are given below:
However, the majority of compound words in Turkish are (s)I compounds, which means that the second word will be marked by the 3rd person possessive suffix. A few such examples are given in the table below (note vowel harmony):
Writing system
Turkish is written using a Latin alphabet introduced in 1928 by Atatürk to replace the Ottoman Turkish alphabet, a version of Perso-Arabic alphabet. The Ottoman alphabet marked only three different vowels—long ā, ū and ī—and included several redundant consonants, such as variants of z (which were distinguished in Arabic but not in Turkish). The omission of short vowels in the Arabic script was claimed to make it particularly unsuitable for Turkish, which has eight vowels.
The reform of the script was an important step in the cultural reforms of the period. The task of preparing the new alphabet and selecting the necessary modifications for sounds specific to Turkish was entrusted to a Language Commission composed of prominent linguists, academics, and writers. The introduction of the new Turkish alphabet was supported by public education centers opened throughout the country, cooperation with publishing companies, and encouragement by Atatürk himself, who toured the country teaching the new letters to the public. As a result, there was a dramatic increase in literacy from its original, pre-modern levels.
ක්‍රිස්තු පූර්ව යුගය
යේසුස් ක්‍රිස්තුන් වහන්සේගේ උපතට පෙර කාලය හැදින්වෙන නමයි.
තුර්කි භාෂාව
Writing system
The Latin alphabet was applied to the Turkish language for educational purposes even before the 20th-century reform. Instances include a 1635 Latin-Albanian dictionary by Frang Bardhi, who also incorporated several sayings in the Turkish language, as an appendix to his work (e.g. alma agatsdan irak duschamas —"An apple does not fall far from its tree").
The Turkish alphabet consists of 29 letters (q, x, w omitted and ç, ş, ğ, ı, ö, ü added); the complete list is:
The specifically Turkish letters and spellings described above are illustrated in this table:
Sample
Dostlar Beni Hatırlasın by Âşık Veysel Şatıroğlu (1894–1973), a minstrel and highly regarded poet in the Turkish folk literature tradition.
Whistled language
In the Turkish province of Giresun, the locals in the village of Kuşköy have communicated using a whistled version of Turkish for over 400 years. The region consists of a series of deep valleys and the unusual mode of communication allows for conversation over distances of up to 5 kilometres. Turkish authorities estimate that there are still around 10,000 people using the whistled language. However, in 2011 UNESCO found whistling Turkish to be a dying language and included it in its intangible cultural heritage list. Since then the local education directorate has introduced it as a course in schools in the region, hoping to revive its use.
A study was conducted by a German scientist of Turkish origin Onur Güntürkün at Ruhr University, observing 31 "speakers" of kuş dili ("bird's tongue") from Kuşköy, and he found that the whistled language mirrored the lexical and syntactical structure of Turkish language.
Sources
On-line sources
බොට්ස්වානා
බොට්ස්වානා (/bɒtˈswɑːnə/ (listen), also UK: /bʊt-, bʊˈtʃw-/ ), නිළ වශයෙන් බොට්ස්වානා ජනරජය (Setswana: Lefatshe la Botswana, [lɪˈfatsʰɪ la bʊˈtswana]), දකුණු අප්‍රිකාවේ ගොඩබිම් සහිත රටකි. බොට්ස්වානා භූගෝලීය වශයෙන් සමතලා වන අතර එහි භූමි ප්‍රමාණයෙන් දළ වශයෙන් සියයට 70 ක් කලහාරි කාන්තාරය වේ. එය දකුණින් සහ ගිනිකොන දෙසින් දකුණු අප්‍රිකාව, බටහිරින් සහ උතුරින් නැමීබියාව සහ ඊසාන දෙසින් සිම්බාබ්වේ මායිම් වේ. එය කසුන්ගුල පාලම මගින් කෙටි සැම්බෙසි ගංගා මායිම හරහා සැම්බියාවට සම්බන්ධ වේ.
නූතන මානවයන් මුලින්ම මෙරට වාසය කළේ වසර 200,000කට පෙරය. ස්වනා ජනවාර්ගික කණ්ඩායම ප්‍රධාන වශයෙන් පැවත එන්නේ ක්‍රි.ව. 600 පමණ වන විට අප්‍රිකාවේ දකුණු දෙසින් නූතන බොට්ස්වානා වෙත සංක්‍රමණය වූ බන්ටු කතා කරන ගෝත්‍රිකයන්ගෙන් වන අතර, ගොවීන් සහ එඬේරුන් ලෙස ගෝත්‍රික වාසස්ථානවල ජීවත් විය. 1885 දී බ්‍රිතාන්‍යයන්, ප්‍රදේශය යටත් විජිතයක් බවට පත් කර බෙචුවානාලන්ඩ් නමින් ආරක්ෂිත ප්‍රදේශයක් ප්‍රකාශයට පත් කළේය. යටත් විජිතකරණය සිදු වූ බැවින්, බෙචුවානාලන්තය 1966 සැප්තැම්බර් 30 වන දින එහි වත්මන් නාමය යටතේ ස්වාධීන පොදු රාජ්‍ය මණ්ඩලීය ජනරජයක් බවට පත් විය. එතැන් සිට, එය අඛණ්ඩ ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදී මැතිවරණ පිළිබඳ ස්ථාවර වාර්තාවක් සහිත නියෝජිත ජනරජයක් වී ඇති අතර අවම වශයෙන් 1998 සිට අප්‍රිකාවේ අඩුම දූෂණ ශ්‍රේණිගත කිරීම සහිත රට විය.
ආර්ථිකය ආධිපත්‍යය දරන්නේ පතල් කැණීම, ගවයන් සහ සංචාරක ව්‍යාපාරයයි. බොට්ස්වානාහි ඒක පුද්ගල දළ දේශීය නිෂ්පාදිතය (මිලදී ගැනීමේ බලය සමානාත්මතාවය) 2021 වන විට ඩොලර් 18,113 පමණ වන අතර එය අප්‍රිකාවේ ඉහළම අගයකි. බොට්ස්වානා යනු ලොව විශාලතම දියමන්ති නිෂ්පාදනය කරන රටයි. එහි සාපේක්ෂ වශයෙන් ඉහල ඒක පුද්ගල දළ ජාතික ආදායම (සමහර ඇස්තමේන්තු වලට අනුව අප්‍රිකාවේ සිව්වන විශාලතම) රටට සාපේක්ෂව ඉහල ජීවන තත්වයක් සහ මහාද්වීපික උප-සහාරා අප්‍රිකාවේ ඉහලම මානව සංවර්ධන දර්ශකය ලබා දෙයි. ෆෝබ්ස් 30 න් පහළ 30 සත්කාරකත්වය දැරූ පළමු අප්‍රිකානු රට බොට්ස්වානා ය මීට අමතරව 2017 නෙට්බෝල් ලෝක යොවුන් කුසලානය සඳහා සත්කාරකත්වය දැක්වූ පළමු අප්‍රිකානු රට බොට්ස්වානා වේ.
බොට්ස්වානා යනු අප්‍රිකානු සංගමය, දකුණු අප්‍රිකානු රේගු සංගමය, දකුණු අප්‍රිකානු සංවර්ධන ප්‍රජාව, පොදුරාජ්‍ය මණ්ඩලීය ජාතීන්ගේ සහ එක්සත් ජාතීන්ගේ සංවිධානයේ සාමාජිකයෙකි. එච්.අයි.වී./ඒඩ්ස් වසංගතයෙන් රටට අහිතකර බලපෑම් එල්ල වී තිබේ. ප්‍රතිකාර ලබා දීමට වැඩසටහන්වල සාර්ථකත්වය තිබියදීත්, එච්.අයි.වී./ඒඩ්ස් පැතිරීම නැවැත්විය යුතු ආකාරය පිළිබඳව ජනතාව දැනුවත් කිරීමට, 2005 දී 290,000 සිට 2013 දී 320,000 දක්වා ඒඩ්ස් රෝගීන් සංඛ්‍යාව ඉහළ ගියේය. 2014 වන විට, බොට්ස්වානාවේ එච්.අයි.වී./ඒඩ්ස් සඳහා තුන්වන-ඉහළම ව්‍යාප්තිය අනුපාතය ඇති අතර, දළ වශයෙන් ජනගහනයෙන් 20%ක් ආසාදනය වී ඇත. කෙසේ වෙතත්, මෑත වසරවල දී රට එච්.අයි.වී./ඒඩ්ස් මර්දනය කිරීමේ ප්‍රගතියක් ලබා ඇති අතර, නිසි ප්‍රතිකාර ලබා දීමට සහ මවගෙන් දරුවාට සම්ප්‍රේෂණය වීමේ වේගය අඩු කිරීමට උත්සාහ දරයි.
නිරුක්තිය
බොට්ස්වානාහි ප්‍රමුඛ ජනවාර්ගික කණ්ඩායමට යොමු කරමින් රටේ නමේ තේරුම "ස්වානා දේශය" යන්නයි. බොට්ස්වානා යන පදය මුලින් යෙදුනේ ස්වානා සඳහා වන අතර එය තවමත් පවතී. කෙසේ වෙතත්, එය බොට්ස්වානාවේ සියලුම පුරවැසියන් සඳහා භූත නාමයක් ලෙසද භාවිතා කර ඇත.
මුල් ඉතිහාසය
වම|thumb|යුනෙස්කෝ ලෝක උරුම අඩවියක් වන ට්සෝඩිලෝ හි 'රයිනෝ දෙදෙනාගේ' සිතුවම පුරාවිද්‍යා කැණීම්වලින් පෙන්නුම් කරන්නේ හොමිනිඩ්වරු වසර මිලියන දෙකක් පමණ බොට්ස්වානාවේ ජීවත් වූ බවයි. අවම වශයෙන් වසර 400,000 කට පෙර රටේ සියලුම ප්‍රදේශ ජනාවාස වී ඇති බව ගල් මෙවලම් සහ සත්ත්ව ශේෂයන් පෙන්වා දී ඇත. 2019 ඔක්තෝම්බර් මාසයේදී පර්යේෂකයන් වාර්තා කළේ බොට්ස්වානා යනු මීට වසර 200,000 කට පමණ පෙර සියලුම නූතන මිනිසුන්ගේ උපන් ස්ථානය බවයි.
ලෙන් සිතුවම් වැනි නූතන මානවයන් විසින් ඉතිරි කර ඇති සාක්ෂි වසර 73,000ක් පමණ පැරණිය. දකුණු අප්‍රිකාවේ පැරණිතම පදිංචිකරුවන් ලෙස සැලකෙන්නේ වර්තමාන සැන් ("බුෂ්මන්") සහ ඛෝයි ජනයාගේ පූර්වගාමීන් බවයි. කණ්ඩායම් දෙකම කුඩා ඛෝ-ක්වාඩි, ක්සා සහ ටූ පවුල් වලින් ක්ලික් භාෂා කතා කරයි, ඔවුන්ගේ සාමාජිකයින් දිගු දුරක් දඩයම් කිරීම, රැස් කිරීම සහ වෙළඳාම් කළහ. වසර 2000කට පමණ පෙර ගවයින් ප්‍රථම වරට දකුණු අප්‍රිකාවට හඳුන්වා දුන් විට, එඬේර පාලනය ආර්ථිකයේ ප්‍රධාන ලක්ෂණයක් බවට පත් විය, මන්ද එම ප්‍රදේශය කෘමීන් ගෙන් තොර විශාල තෘණ බිම් තිබූ බැවිනි. thumb|දොම්බොෂබා ගල් පවුර thumb|දොඹොෂබා ස්මාරකයේ අතීතයේ භාවිත කළ තහඩුව ක්‍රි.ව. 600 සම්මුති ඇස්තමේන්තුවක් ලෙස පෙනුනද බන්ටු කතා කරන ජනයා ප්‍රථම වරට උතුරේ සිට මෙරටට සංක්‍රමණය වූයේ කවදාද යන්න පැහැදිලි නැත. එම යුගයේදී නූතන කලංගයේ මුතුන් මිත්තන් දැන් රටේ ඊසානදිග ප්‍රදේශවලට සංක්‍රමණය විය. මෙම ප්‍රොටෝ-කලංග සිම්බාබ්වේ රාජ්‍යයන්ට මෙන්ම මාපුන්ගුබ්වේ ප්‍රාන්තයටද සමීපව සම්බන්ධ වූ අතර ඉන් කැපී පෙනෙන්නේ මහා සිම්බාබ්වේ යුගයේ (ක්‍රි.ව. 1250-1450) අවසානයේ බොට්ස්වානා හි සංස්කෘතික හා උරුම අඩවියක් වූ දොම්බෝෂාබා නටබුන් ය. මෙම නටඹුන් සාමාන්‍ය උස මීටර් 1.8ක් වන ගල් බිත්ති සහිතයි. මෙම අඩවි කලාපය එහි වෙසෙන ජනයා සඳහා ගෞරවනීය ස්ථානයක් වන අතර ප්‍රධානියා ඔහුගේ සහායකයින් හෝ සහායකයින් සමඟ කඳු මුදුනේ ජීවත් වූ බව විශ්වාස කෙරේ. වත්මන් බොට්ස්වානා දේශසීමාවෙන් පිටත පිහිටා ඇති මෙම ප්‍රදේශය පිහිටා ඇත. වර්තමානයේ මධ්‍යම දිස්ත්‍රික්කය ලෙස හඳුන්වන ප්‍රදේශයේ දැවැන්ත ගව රංචු සිට ඇත. එය පෙනෙන විදිහට නූතන ගව ඝණත්වයට ළඟා වන සංඛ්‍යාවකි. මෙම දැවැන්ත ගව පාලන සංකීර්ණය ක්‍රිස්තු වර්ෂ 1300 හෝ ඊට ආසන්න කාලය දක්වා සමෘද්ධිමත් වූ අතර මාපුංගුබ්වේ බිඳවැටීමෙන් පසු පසුබැස ඇති බව පෙනේ. මෙම යුගයේදී පළමු ස්වානා භාෂාව කතා කරන කණ්ඩායම්, බක්ගලගාඩි, කලහාරි හි දකුණු ප්‍රදේශවලට සංක්‍රමණය විය. මෙම විවිධ ජාතීන් සියලු දෙනා ලිම්පොපො ගඟ හරහා ඉන්දියන් සාගරය දක්වා දිවෙන වෙළඳ මාර්ගවලට සම්බන්ධ වූ අතර, ඇත් දත්, රත්‍රන් සහ රයිනෝසිරස් අං වෙනුවට ආසියාවේ සිට පබළු වැනි වෙළඳ භාණ්ඩ බොට්ස්වානා වෙත ගමන් කළහ.
ටවුට්ස්වෙමෝගල කන්ද හි යකඩ යුගයෙ ජනාවාස පැවති බවට රේඩියෝ කාබන් මගින් දිනයන් නිර්ණය කර ඇත. මෙම ජනාවාස සඳහා 7 වැනි සිට 19 වැනි සියවසේ අගභාගය දක්වා වසර දහසකට වඩා වැඩි බවක් පෙන්නුම් කරයි. ගව පාලනය ආර්ථිකයේ ප්‍රධාන ප්‍රභවය ලෙස සැලකේ. ටවුට්ස්වේ ජනාවාසයට ගෙවල් බිම්, විශාල ගව ගොම ගොඩවල් සහ භූමදාන ඇතුළත් වන අතර කැපී පෙනෙන ව්‍යුහය ගල් බැම්ම වේ. දකුණු, මධ්‍යම අප්‍රිකාවේ ගව පාලනයේ ජනාවාස සමඟ සම්බන්ධ වී ඇති තණකොළ වර්ගයක් වන සෙන්ටෝර්ස් සිලියාරිස් විශාල ප්‍රදේශයක ඇත. ක්‍රිස්තු වර්ෂ 700 දී පමණ, ටවුට්ස්වේ ජනයා බටහිර දෙසට එනම් බොට්ස්වානා වෙත සංක්‍රමණය වූ අතර, පිළිවෙලින් බඩ ඉරිඟු සහ මෙනේරි සහ ගෘහාශ්‍රිත තොග මත පදනම් වූ කෘෂිකාර්මික හා එඬේර ඉඩම් පාලන ක්‍රමයක් ආරම්භ කළහ. මෙම ස්ථානය නැගෙනහිර බොට්ස්වානාහි පුළුල් සංස්කෘතික ප්‍රදේශයක මධ්‍යයේ පිහිටා ඇති අතර මෙම කලාපයේ අනෙකුත් පුරාවිද්‍යාත්මක ස්ථාන සමඟ සෙරමික් නිෂ්පාදන ශෛලීන් සහ ජනාවාස වූ කාල රාමු දෙකෙහිම බොහෝ පොදු කරුණු ඇත. විශාල ව්‍යුහයන් නිරීක්ෂණය කරන ලද අතර, සතුන්ගේ ගොම වල වීට්‍රිෆයිඩ් අවශේෂ අඩංගු වන අතර, මේවා සත්ව කොටු බවට න්‍යායට තුඩු දුන් අතර එමඟින් ටවුට්ස්වෙමෝගල කන්ද කලාපයේ සත්ව පාලනයේ ප්‍රධාන මධ්‍යස්ථානයක් විය. කෙසේ වෙතත්, ටවුට්ස්වෙමෝගල කඳුකරයේ දිගුකාලීන රැකියාව සඳහා කෘෂිකර්මාන්තය ද වැදගත් කාර්යභාරයක් ඉටු කළේය, මන්ද ධාන්‍ය ගබඩා කිරීමේ ව්‍යුහයන් බොහෝමයක් භූමියෙන් සොයාගෙන ඇත. නිවාස තට්ටු වල විවිධ ස්ථරීකෘත ස්ථර තව දුරටත් වසර සිය ගණනක් පුරා අඛණ්ඩ රැකියාවක් සංඥා කරයි.
කලාපය පාලනය කිරීමට පැමිණි ස්වනා-කථිකයින්ගේ මුතුන් මිත්තන්ගේ පැමිණීම තවමත් නිශ්චිතව දින නියම කර නොමැත. ක්ගාබෝ II නම් ජනප්‍රවාදගත නායකයෙකු යටතේ ප්‍රධාන පෙළේ නායකයෙකු වූ බක්වෙන හි සාමාජිකයින් ක්‍රි.ව. 1500 වන විට දකුණු කලහාරි වෙත පැමිණ ඇති අතර, ඔහුගේ ජනතාව බක්ගලගාඩි වැසියන් බටහිර දෙසට කාන්තාරයට පලවා හරින ලදී. වසර ගණනාවක් පුරා, බක්වෙනේ ශාඛා කිහිපයක් යාබද ප්‍රදේශවලට සංක්‍රමණය විය. බංවාකට්සේ බටහිරින් ප්‍රදේශ අත්පත් කර ගත් අතර, බංග්වාටෝ ඊසාන දෙසින් කලින් කලංග ප්‍රදේශ කරා ගමන් කළේය. වැඩි කල් යන්නට මත්තෙන්, බටවානා නමින් හැඳින්වෙන බංග්වාටෝ ශාඛාවක් ඔකාවාන්ගෝ ඩෙල්ටාවට සංක්‍රමණය විය, බොහෝ විට 1790 ගණන්වලදී.
එම්ෆෙකේන් සහ බට්ස්වානා-බෝයර් යුද්ධ වල බලපෑම්
1840 සහ 1850 ගණන් වලදී කේප් ජනපදය පදනම් කරගත් වෙළඳුන් සමඟ වෙළඳාම විවෘත වූ අතර බැට්ස්වානා ප්‍රධානීන් නැවත ගොඩනැඟීමට හැකි විය. බක්වේනා, බංග්වාකෙට්සේ, බංග්වාටෝ සහ බටවානා ලාබ ගෙන දෙන ඇත් දළ වෙළඳාම පාලනය කිරීමට සහයෝගයෙන් කටයුතු කළ අතර ඉන් ලැබෙන ආදායම අශ්වයන් සහ තුවක්කු ආනයනය කිරීමට යොදා ගත් අතර, එමඟින් දැන් බොට්ස්වානා ලෙස හඳුන්වන ප්‍රදේශය පාලනය කිරීමට ඔවුන්ට හැකි විය. මෙම ක්‍රියාවලිය 1880 වන විට බොහෝ දුරට සම්පූර්ණ වූ අතර, ඒ අනුව බුෂ්මන්, කලංග, බක්ගලගාඩි සහ අනෙකුත් වත්මන් සුළු ජාතීන් බට්ස්වානා විසින් යටත් කර ගන්නා ලදී. thumb|1852 දී බෝයර්ස් ට එරෙහිව බැට්ස්වානා මෙරාෆේ සන්ධානයක් මෙහෙයවූ සෙචෙල් I මහා ගමනෙන් පසුව, කේප් ජනපදයේ අප්‍රිකානුවන් ට්‍රාන්ස්වාල් හි බොට්ස්වානා දේශසීමාවේ පිහිටුවා ගත්හ. 1852 දී සෙචෙල් I ගේ නායකත්වයෙන් යුත් ස්වනා ප්‍රධානීන්ගේ සන්ධානයක් දිමාවේ සටනේදී අප්‍රිකානර් ආක්‍රමණය පරාජය කළ අතර, වසර අටක පමණ කඩින් කඩ ආතතීන් සහ සතුරුකම් වලින් පසුව, අවසානයේ 1860 දී පොච්ෆ්ස්ට්රූම් හි සාම ගිවිසුමකට එළඹුණි. එතැන් සිට, දකුණු අප්‍රිකාව සහ බොට්ස්වානා අතර නූතන මායිම එකඟ වූ අතර, අප්‍රිකානුවන් සහ බැට්ස්වානා සාමකාමීව වෙළඳාම් කර එකට වැඩ කළහ.
1884 දී බටවානා, ක්ගෝසි මොරේමි ගේ අණ යටතේ උතුරේ පදනම් වූ ස්වනා වංශයේ අශ්වාරෝහක කණ්ඩායමක් ඛුතියබසාදි සටනේදී එන්ඩෙබෙල්ගේ උතුරු බොට්ස්වානා ආක්‍රමණය සමඟ සටන් කර පරාජය කරන ලදී. විශාල ආක්‍රමණික එන්ඩෙබෙල් බලකායට එල්ල වූ මෙම පහර සිම්බාබ්වේ හි එන්ඩෙබෙල් රාජධානියේ බිඳවැටීමේ ආරම්භය සනිටුහන් කළ අතර දැන් උතුරු බොට්ස්වානාවේ කොටසක් වන ප්‍රදේශයේ ස්වනා කතා කරන අධිකාරිය ශක්තිමත් කිරීමට උපකාරී විය.
නව සාමකාමී තත්වයන් හේතුවෙන් 1860 සහ 1880 අතර වෙළඳාම දියුණු විය. මෙයින් ප්‍රයෝජන ගත්තේ ක්‍රිස්තියානි මිෂනාරිවරුන්ය. 1856 වන විට ලූතරන් සහ ලන්ඩන් මිෂනාරි සමිතිය යන දෙකම රට තුළ ස්ථාපිත විය. 1880 වන විට සෑම ප්‍රධාන ගමකම නේවාසික මිෂනාරිවරයෙකු සිටි අතර ඔවුන්ගේ බලපෑම කෙමෙන් දැනෙන්නට විය. ඛාමා III (රාජ්ය 1875-1923) ක්‍රිස්තියානි ධර්මය රාජ්‍ය ආගමක් බවට පත් කළ ස්වනා ප්‍රධානීන්ගෙන් පළමුවැන්නා වූ අතර එහි ප්‍රතිඵලයක් වශයෙන් ස්වනා චාරිත්‍රානුකූල නීතිය විශාල වශයෙන් වෙනස් කරන ලදී. පළමුවන ලෝක සංග්‍රාමය වන විට ක්‍රිස්තියානි ධර්මය සියලුම ප්‍රධාන රාජ්‍යවල නිත්‍ය නිල ආගම බවට පත් විය.
යටත් විජිතවාදය සහ බෙචුවානාලන්ඩ් ආරක්ෂක ප්‍රදේශය
thumb|3 දික්ගෝසි ස්මාරකය: ඛාමා III, සෙබෙලේ I සහ බතෝන් I අප්‍රිකාව සඳහා වූ පොරබැදීමේදී බොට්ස්වානා ප්‍රදේශය සදහා ජර්මානු අධිරාජ්‍යය සහ බ්‍රිතාන්‍යය යන දෙකම ආශා විය. බර්ලින් සමුළුව අතරතුර, උතුරට යන මාර්ගය ආරක්ෂා කිරීම සඳහා බ්‍රිතාන්‍යය බොට්ස්වානා ඈඳා ගැනීමට තීරණය කළ අතර එමඟින් කේප් ජනපදය උතුරින් ඇති ප්‍රදේශ සමඟ සම්බන්ධ කළේය. එය ඒකපාර්ශ්විකව 1885 ජනවාරි මාසයේදී ස්වානා ප්‍රදේශ ඈඳාගත් අතර පසුව ප්‍රදේශයේ පාලනය තහවුරු කර ගැනීමට සහ බ්‍රිතාන්‍ය පාලනය පිළිගැනීමට ප්‍රධානීන්ට ඒත්තු ගැන්වීමට වොරන් ගවේෂණය උතුරට යවා ඇත. ඔවුන්ගේ සැකයන් නොතකා, අවසානයේදී ඔවුන් මෙම සත්‍ය ක්‍රියාවට එකඟ විය.
1890 දී අංශක 22 ට උතුරින් පිහිටි ප්‍රදේශ නව බෙචුවානාලන්ඩ් ආරක්‍ෂක ප්‍රදේශයට එකතු කරන ලදී. 1890 ගණන් වලදී නව භූමි ප්‍රදේශය විවිධ සංචිත අටකට බෙදා ඇති අතර, තරමක් කුඩා ඉඩම් ප්‍රමාණයක් සුදු පදිංචිකරුවන් සඳහා සින්නක්කර ලෙස ඉතිරි විය. 1890 ගණන්වල මුල් භාගයේදී, බ්‍රිතාන්‍ය රජය විසින් බෙචුවානාලන්ඩ්, ප්‍රොටෙක්ටරේට් නම් බ්‍රිතාන්‍ය - දකුණු අප්‍රිකානු සමාගමට පැවරීමට තීරණය කළේය. විරෝධතාවයක් ලෙස එංගලන්තයේ සංචාරය කළ ස්වනා නායකයින්ගේ ආයාචනා නොතකා හොඳින් ක්‍රියාත්මක වෙමින් තිබූ මෙම සැලැස්ම අවසානයේ 1896 ජනවාරියේ ජේම්සන් වැටලීම අසාර්ථක වීම නිසා අසාර්ථක විය. thumb|1960 සිට බ්‍රිතාන්‍ය පාලනය කරන ලද බෙචුවානාලන්තයේ තැපැල් මුද්දරය කලාපයේ ප්‍රධාන බ්‍රිතාන්‍ය යටත් විජිත වලින් 1910 දී දකුණු අප්‍රිකාවේ සංගමය පිහිටුවන විට, මහ කොමසාරිස් ප්‍රදේශ - බෙචුවානාලන්ඩ් ප්‍රොටෙක්ටරේට්, බසුටෝලන්ඩ් (දැන් ලෙසතෝ) සහ ස්වාසිලන්තය (දැන් එස්වාටිනි) ඇතුළත් කර නොතිබුණද, ඒ සඳහා ප්‍රතිපාදන සලසා ඇත. ඒ ඔවුන්ගේ පසුකාලීන සංස්ථාගත කිරීම සදහාය. කෙසේ වෙතත්, එක්සත් රාජධානිය ඔවුන්ගේ කැමැත්ත පරිදි ඔවුන්ගේ වැසියන් සමඟ සාකච්ඡා කිරීමට පටන් ගත්තේය. අනුප්‍රාප්තික දකුණු අප්‍රිකානු ආන්ඩු තම බල ප්‍රදේශයට ප්‍රදේශ මාරු කිරීමට උත්සාහ කළද, එක්සත් රාජධානිය දිගටම ප්‍රමාද විය; පසුව, එය කිසි විටෙකත් සිදු නොවීය. වර්ණභේදවාදය ආරම්භ කළ 1948 ජාතිකවාදී ආන්ඩුව තේරී පත්වීම සහ 1961 දී දකුණු අප්‍රිකාව පොදුරාජ්‍ය මණ්ඩලයෙන් ඉවත් වීම, එක්සත් රාජධානියේ හෝ මෙම ප්‍රදේශ දකුණු අප්‍රිකාවට සංස්ථාපිත කිරීමට එකඟ වූ ඕනෑම අපේක්ෂාවක් අවසන් කළේය.
බ්‍රිතාන්‍ය මධ්‍යම අධිකාරියේ ව්‍යාප්තිය සහ ස්වදේශීය පාලනයේ විකාශනය හේතුවෙන් 1920 අප්‍රිකානුවන් සහ යුරෝපීයයන් යන දෙඅංශයෙන්ම නියෝජනය වන පරිදි උපදේශක සභා දෙකක් පිහිටුවීමට හේතු විය. අප්‍රිකානු කවුන්සිලය සමන්විත වූයේ ස්වානා ගෝත්‍රවල ප්‍රධානීන් අට දෙනාගෙන් සහ තේරී පත් වූ සාමාජිකයන්ගෙන් කිහිප දෙනෙකුගෙන් ය. 1934 ප්‍රකාශන මගින් ගෝත්‍රික පාලනය සහ බලතල නියාමනය කරන ලදී. 1951 දී යුරෝපීය-අප්‍රිකානු උපදේශක සභාවක් පිහිටුවන ලද අතර 1961 ව්‍යවස්ථාව මඟින් උපදේශක ව්‍යවස්ථාදායක සභාවක් පිහිටුවන ලදී.
ස්වාධීනත්වය
1964 ජුනි මාසයේදී එක්සත් රාජධානිය බොට්ස්වානාහි ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදී ස්වයං පාලනයක් සඳහා වූ යෝජනා පිළිගත්තේය. 1966 පෙබරවාරි මස ලන්ඩනයේ නිදහස් සමුළුවක් පැවැත්විණි. රජයේ ආසනය 1965 දී දකුණු අප්‍රිකාවේ මහිකෙන්ග් සිට දකුණු අප්‍රිකාව සමඟ බොට්ස්වානා හි මායිම අසල පිහිටි අලුතින් පිහිටුවන ලද ගැබොරෝන් වෙත ගෙන යන ලදී. 1965 ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථාව මත පදනම්ව, රට සිය පළමු මහා මැතිවරණය සර්වජන ඡන්ද බලය යටතේ පවත්වා 1966 සැප්තැම්බර් 30 දින නිදහස ලබා ගත්තේය. නිදහස් ව්‍යාපාරයේ නායකයෙකු වන සහ න්ග්වාටෝ ප්‍රධානියාට නීත්‍යානුකූල හිමිකම් පාන්නා වූ සෙරෙට්සේ ඛාමා, පළමු ජනාධිපතිවරයා ලෙස තේරී පත් වූ අතර, පසුව දෙවරක් නැවත තේරී පත් විය.
1984 දී ඔහුගේම අයිතියෙන් තේරී පත් වූ සහ 1989 සහ 1994 දී නැවත තේරී පත් වූ ක්වෙට් මැසිරේට ජනාධිපති ධුරය හිමි විය. මැසිරේ 1998 දී කාර්යාලයෙන් විශ්‍රාම ගියේය. ඔහුගෙන් පසු ෆෙස්ටස් මෝගේ විසින් 1999 දී ඔහුගේම අයිතියෙන් තේරී පත් වූ අතර 2004 දී නැවත තේරී පත් විය. මෙම සිවිල් භූමිකාව භාර ගැනීම සඳහා 1998 දී බොට්ස්වානා ආරක්ෂක බලකායේ අණදෙන නිලධාරියා ලෙස සිය තනතුරෙන් ඉල්ලා අස්වීමෙන් පසු මෝගේ උප සභාපති ලෙස කටයුතු කළ ඉයන් ඛාමා (පළමු ජනාධිපතිගේ පුත්) වෙත 2008 දී ජනාධිපති ධූරය හිමි විය. 2018 අප්‍රේල් 1 වන දින මොක්ග්වීට්සි එරික් කීබෙට්ස්වේ මැසිසි, ඉයන් ඛාමා ගෙන් පසු බොට්ස්වානා හි 5 වන ජනාධිපතිවරයා ලෙස දිවුරුම් දෙන ලදී. ඔහු බොට්ස්වානා ඩිමොක්‍රටික් පක්ෂය නියෝජනය කරන අතර නිදහසින් පසු සෑම පාර්ලිමේන්තු මැතිවරණයකදීම බහුතර බලයක් දිනා ගෙන ඇත. මීට පෙර සිටි සියලුම ජනාධිපතිවරුන් ද එකම පක්ෂය නියෝජනය කර ඇත.
නැමීබියාවේ කැප්රිවි තීරය සමඟ උතුරු මායිම සම්බන්ධයෙන් දිගුකාලීන ආරවුලක් පැවති අතර 1999 දෙසැම්බර් මාසයේදී ජාත්‍යන්තර අධිකරණය විසින් ලබා දුන් තීන්දුවකට යටත් විය. කසිකිලි දූපත බොට්ස්වානාවට අයත් බව තීන්දු කළේය.
2016 වන විට, බොට්ස්වානා විසින් දියමන්ති කැරට් මිලියන 31.6 කට වඩා දායක වන අතර එය ලොව විශාලතම දියමන්ති පතල් කර්මාන්තය බවට පත් කරයි.
භූගෝලය
බොට්ස්වානා භූමිය ප්‍රධාන වශයෙන් පැතලි වේ. බොට්ස්වානා හි වැඩි වශයෙන් පැතිරී ඇත්තේ කලහාරි කාන්තාරය වන අතර එය එහි ගොඩබිමෙන් 70% ක් පමණ ආවරණය කරයි. ලෝකයේ විශාලතම අභ්‍යන්තර ගංගා ඩෙල්ටා වලින් එකක් වන ඔකාවන්ගෝ ඩෙල්ටාව වයඹ දෙසින් පිහිටා ඇත. විශාල ලුණු ලේවායක් වන මක්ගඩික්ගඩි පන් උතුරු දෙසින් පිහිටා ඇත.
දකුණු අප්‍රිකාවේ ප්‍රධාන භූමි ආකෘතිය වන ලිම්පෝපෝ ගංගා ද්‍රෝණිය, බොට්ස්වානා හි අර්ධ වශයෙන් පිහිටා ඇති අතර, එහි අතු ගංගා වන නොට්වේන්, බොන්වාපිට්සේ, මහලපේ, ලොට්සෙන්, මොට්ලවුට්ස් සහ ෂෂේ යන ද්‍රෝණි රටෙහි නැගෙනහිර කොටසේ පිහිටා ඇත. නොට්වේන් ගඟ අගනුවරට ජලය සපයන්නේ ගැබොරෝන් වේල්ල හරහාය. බොට්ස්වානා සහ නැමීබියාවේ සැම්බේසි කලාපය අතර මායිමක් සපයන චොබේ ගඟ උතුරින් පිහිටා ඇත. චොබේ ගංගාව සැම්බේසි ගඟ හා මුණගැසෙන්නේ කසුන්ගුලා නම් ස්ථානයකදීය.