cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
කා’ආ
රාජ්‍ය සමයේ අවසානය
කා’ආගේ දීර්ඝ සශ්‍රීක රාජ්‍ය සමයයක් පැවතිය ද, ඔහුගේ මරණින් පසු හිස්වූ සිහසුනට වෙනස් රාජකීය වංශ අතර රාජවංශික යුද්ධයක් පැවති බවට සාක්ෂ්‍ය ඇත. ‍උසස් නිලධාරී මර්කාගේ ‍සොහොන්ගැබෙහි, ස්නෙෆෙර්කා රජුගේ නම සඳහන් ශිලා භාජනයක් හමු විය. "ස්නෙෆෙර්කා" යුන කා’ආගේ අන්වර්ථ නාමයක් ද, නැතහොත් වෙනම කෙටි කාලීන පාලකයකු ද යන්න පැහැදිළි නැත. වුල්ෆ්ගැං හෙල්ක් සහ ටෝබි විල්කින්සන් වැනි ඊජිප්තුවේදීන් "හොරස් බර්ඩ්" නම් අභිරහස් පාලකයකු පිළිබඳ දක්වයි. මෙම පාලකයාගේ නාමය පළමු රාජවංශයේ අවසන් කාලයට අයත් බඳුන් ‍කොටසක තිබී හමු විය. එමගින් උපකල්පනය කෙරෙන්නේ ස්නෙෆෙර්කා සහ හොරස් බර්ඩ් බලය වෙනුවෙන් සටන් වැදුණු බවත්, එම සටන අවසන් කළ හොටෙප්සෙඛෙම්වි අවසානයේ ඊජිප්තුවේ සිහසුනට පත්ව දෙවන රාජවංශය අරඹන්නට ඇති බවත් ය. මෙම මතයට ඇති ප්‍රබල ඉඟි නම්, ඇබයිඩොස්හි රාජකීය සොහොන් කොල්ලකෑම් සහ ගිනිතැබීම්වලට ලක්ව තිබීමයි. කා’ආගේ සොහොන්ගැබෙන් හමුවූ මැටි මුද්‍රා අනුව යෝජනා වී ඇත්තේ ඔහු විසින් සොහොන්ගැබ ප්‍රතිසංස්කරණය කළ බව හෝ කා’ආව භූමදාන කළ බව ය. මෙය ඇතැම්විට ඔහුගේ පාලනය නීත්‍යානුකූල කර ගැනීමට සිදු කළ ක්‍රියාමාර්ගයක් වන්නට ඇත.
සොහොන්ගැබ
කා’ආ හ‍ට ඇබයිඩොස්හි අඩි 98.5 X 75.5 ප්‍රමාණයේ හෙවත් මීටර 30 X 23 ප්‍රමාණයේ තරමක් විශාල සොහොන්ගැබක් ඇත. ඇබයිඩොස්හි මෙම පාලකයාගේ සොහොන්ගැබේ ඇති විශාලත්වය මගින් ද ඔහුට දීර්ඝ රාජ්‍ය සමයයක් පැවති බවට ඉඟි කරයි. 1993දී ජර්මානු පුරාවිද්‍යාඥයින් විසින් මෙම සොහොන්ගැබේ කැනීම් කටයුතු සිදුකළ අතර, මෙහි පරිවාර (බිලිපූජා) භූමදාන කුටි 26ක් ඇත. 1990 දශකයේ මැද කාලයේ ජර්මානු පුරාවිද්‍යා ආයතනය විසින් හොටෙප්සෙඛෙම්විගේ නාමය ඇතුළත් මුද්‍රාවක් කා’ආගේ සොහොන්ගැබේ (Q සොහොන්ගැබ) පිවිසුම අසලින් සොයාගන්නා ලදී. මෙම මුද්‍රාව සො‍යාගැනීම හේතුවෙන් කා’ආ භූමදාන කෙරුණු බවට සාක්ෂි ලැබේ. ඒ අනුව මැනතෝ පවසන පරිදි දෙවන රාජවංශයේ ආදිකර්තෘවරයා වූ හොටෙප්සෙඛෙම්වි අනුප්‍රාප්තියට පත් වන්නට ඇත. කා’ආගේ අලංකෘත සොහොන් ශිලාව වර්තමානයේ පෙන්සිල්වේනියා විශ්වවිද්‍යාලීය පුරාවිද්‍යා සහ මානවවිද්‍යා කෞතුකාගාරය තුළ ප්‍රදර්ශනයට තබා ඇත.
සකාරාහි ඇති කා’ආගේ රාජ්‍ය නිලධාරියකුගේ—මර්කා නැමැති වංශවතකුගේ—සොහොන්ගැබක පදවි නාම ගණනාවක් ඇතුළත් ශිලා ස්තම්භයක් ඇත. මෙහි දෙවන සෙඩ් මංගල්‍යයක් පිළිබඳව ද සාක්ෂ්‍ය දක්වා ඇත. මෙම කරුණ සහ රජු නිරූපිත රාජකීය ශිලාවන්හි ඇති උසස් ගුණාත්මය හේතුවෙන් හැඟවෙන්නේ කා’ආගේ රාජ්‍ය සමය සාමාන්‍යයෙන් ස්ථාවර සහ සමෘද්ධිමත් යුගයක් වූ බවයි.
ඇබයිඩොස්හි උම් එල්-කා’අබ්හි පළමු රාජවංශ සුසාන භූමියෙන් මොහුගේ රාජ්‍ය සමයයට අයත් වර්ෂ ඵලක ගණනාවක් ද හමුවී ඇත. කා’ආ විසින් ක්‍රි.පූ. 2916 අවට ඊජිප්තුව පාලනය කරන්නට ඇතැයි විශ්වාස කෙරේ. කා’ආගේ නාමය සහ පදවි නාම ඇතුළත් තැටියක් සෙත්-පෙරිබ්සෙන්ගේ සොහොන්ගැබෙන් (පෙට්‍රීගේ P සොහොන්ගැබ) හමු විය.
පුරාවස්තු
පුරා වස්තුවක් හඳුනා ගන්නේ කෙසේද?
මෙලෙස නීර්ණය (තීරණය) කරන ලද ද්‍රව්‍යන් පුරාවස්තූන් ලෙසට හඳුනාගනී. ඒ අනුව පැරණි දාගැබ්, ශිලා ලෙඛව , පෙති පිළිම, වැව් අමුණු වැනි මහා පරිමාණ නිර්මාණවල හා කර්මාන්තවල සිට කුඩා වළං කැබලිත් දක්වා වු සියලු වස්තූන් පුරාවස්තූන් පුරාවස්තූන් වේ. නමුත් පුරාවස්තු සඳහා පවතින නිතිමය තත්වය රටින් රටට වෙනස් වේ.ඉන්දියාවේ වසර 100 ට වඩා පැරණි ද්‍රව්‍යන් වුනත් යුරෝප‍යේ වසර 50ට වඩා පැරණි ද්‍රව්‍යන් ද පුරාවස්තු ලෙසට ඔවුන් සළකයි.
ප්‍රවර්ගය:පුරාවස්තු
සීමාව (ගණිතය)
සීමා
ගණිතයේදී සීමා‍ව යන සංකල්පය, ශ්‍රීතයක ස්වායත්ත විචල්‍යය යම් ලක්ෂ්‍යයකට ආසන්න වන විට හෝ එය පදනම් රහිතව විශාල වීමේදී ශ්‍රීතයෙහි හැසිරීම විස්තර කිරීමට හෝ අනුක්‍රමයක අවයව, ඒව‍ායේ දර්ශක අපරිමිතව විශාල වීමේදී හැසිරෙන ආකාරය විස්තර කිරීමට හෝ භාවිතා කරනු ලැබේ. සීමාව කලනය හා ගණිතමය විශ්ලේෂණ‍ෙය් අනෙක් අංශ වලදී ව්‍යුත්පන්න හා සන්තතිකතාව අර්ථ දැක්වීමටද යොදා ගනී.
ශ්‍රීතයක සීමාව යන සංකල්පය තවදුරටත් ස්ථලක ජාලයක් පිලිබද සංකල්පය දක්වා ව්‍යාප්ත වී ඇති අතර අනුක්‍රමයක සීමාව ප්‍රවර්ග වාදයේදී සීමා‍වට හා සෘජු සීමාවට ලඟ සබඳකම් දක්වයි. ප්‍රවර්ගය:ගණිතය
වෙබ් ප්‍රවේශතාව
වෙබ් ප්‍රවේශ්‍යතාව යනු හැකියාවන් ඇති හා නොමැති සියලු පුද්ගලයන් සදහා වෙබ් අඩවි භාවිතයට ඉඩ සැලැස් වීමයි. අඩවි නිවැරදි ලෙස නිර්මාණය කර ගොඩ නංවා සංස්කරණය කළ විට සියලු පරීශිලකයන්ට තොරතුරු හා ක්‍රියාකාරීත්වය සදහා සමාන ප්‍රවේශ නිර්මාණය වේ. උදාහරණයක් ලෙස අඩවියක් අර්ථ විචාරයෙන් තේරුමක් ඇති HTML මගින් කේතනය කර අනුරූ සඳහා පාඨමය අතින් එමදේ සපයා තේරුමකින් යුත් නම් වලින් සැබඳි නම් කර ඇති විට එය අන්ධ පරිශීලකයන් හට පාඨ වාක්‍යයට (text-to-speech) මෘදුකාංග හා/හෝ හයි-බ්‍රේල් (Lent-to-braille) දෘඩාංග භාවිතයට පහසුවක් වේ. අනුරූ හා වාක්‍ය විශාල හා /හෝ විහාලනය කළ හැකි නම් දුර්වල පෙනීමක් ඇති පරිශීලකයන්ට අන්තර්ගතය වටහා ගැනීමට පහසු වේ. සබැඳි යටින් ඉරි ඇඳ ඇති අතරම වර්ණ ගන්වා ඇති විට වර්ණ අන්ධතාවකින් යුත් පරිශීලකයන්ට ඒවා පහසුවෙන් නිරික්ෂණය වේ. ක්ලික් කල හැකි සබැදී හා ප්‍ර‍ෙද්ශ විශාල වීම මුසිකය නිසි පරිදි හැසිර විය නොහැකි පරිශීලකයන්ට පහසුවකි. පිටු කේතනය කර ඇති විට පරිශීලකයන්ට යතුරු පුවරුවක් මගින් හෝ තනි ස්විච් ප්‍රවේශ උපකරණයක් මගින් මග පෙන්වීම සිදුකල හැක. මෙය මුසිකයක් හෝ සම්මත යතුරු පුවරුවක් භාවිතා කළ නොහැකි පරිශීලකයන්ට උදව්වකි. විඩියෝ ගත කර ඇති විට හෝ සංඥා භාෂා සංස්කරණ ඇති විට බාහිර හා ශ්‍රවණය අඩු පුද්ගලයන්ටද වීඩියෝ වටහා ගැනිමේ හැකියාව ලැබේ. අන්තර්ගතය සරල භාෂාවෙන් ලියා ඇති විට හා උපදේශන රූප සටහන් හා සජීවන මගින් හෝ ඉගෙනීමේ දුර්වලතා වලින් පෙලෙන පරිශීලකයන්ට අන්තර්ගතය පහසුවෙන් තේරුම් ගත හැකි වේ. අඩවි නිවැරදි ලෙස ගොඩ නංවා පවත්වා ගෙන යන විට අනෙකුත් ආබාධිත නොවන පරිශීලකයන්ට බාධා නොවන පරිදි ආබාධ සහිත සියලු පරිශීලකයන්ට සේවා සැලසිය හැක.
වෙබ් ප්‍රවේශතාව පිලිතුරු සෙවීමට බලාපොරොත්තු වන අවශ්‍යතා අතරට පහත දෑ ඇතුලත් වේ.
අතුල ගුණවර්ධන
මහාචාර්ය අතුල ගුණවර්ධන (ඉංග්‍රීසි: Athula Gunawardena) යනු ඇමරිකාව විස්කොන්සින් වය්ට්වෝටර් විශ්ව විද්‍යාලය ගණිත හා පරිගණක පීඨ මහාචාර්ය  වරයායි.
අතුල ගුණවර්ධන කොළඹ නාලන්දා විද්‍යාලයයේ ආදි සිසුවෙකි.
ආශ්‍රිත
ප්‍රවර්ගය:චරිත කතා ප්‍රවර්ගය:ශ්‍රී ලාංකිකයෝ ප්‍රවර්ගය:ශ්‍රී ලාංකික බෞද්ධයෝ ප්‍රවර්ගය:ලාංකික සිංහලයෝ ප්‍රවර්ගය:ආදි නාලන්දියයෝ ප්‍රවර්ගය:මහාචාර්යවරු - ශ්‍රී ලංකා
තෝර (ශාකය)
තෝර යනු රනිල පැලෑටියකි. මෙහා බීජයෙන් තෝර පරිප්පු සාදා ආහාරයට ගනී
වගාව
තෝර පරිප්පු ජල හිඟ තත්ව වලට උච්ත වර්ෂාපෝෂිත තත්ව යටතේ මහ කන්නයේදී නිසරු ගොඩ ඉඩම් වල ද, යල කන්නයේදී සීමිත ජල ප්‍රමාණයක් ලැබෙන කුඹුරු වලද සාර්ථකව වගා කළ හැකි බෝගයකි.
ශ්‍රී ලංකාව
ශ්‍රී ලංකාවේ වියළි හා අතරමැදි කලාප වල ජල හිගය නිසා විශාල ඉඩම් ප්‍රමාණයක් (ගොඩ හා මඩ) වාර්ෂිකව පුරන්ව පවතී. ලැබෙන සුළු වර්ෂාපතනයෙන් වගා කරන බෝග ද බොහෝ විට අනපේක්ෂිත නියග නිසා පාළු වේ. මෙවැනි පසුබිමක් තුළ නියගයට ඔරොත්තු දෙන විකල්ප බෝගයක අවශ්‍යතාව බොහෝ කලක සිට හදුනාගෙන තිබුණි. ඉතා ගැඹුරට විහිදෙන මූල පද්ධතියක් ඇති මෙම බෝගය රනික කුලයට අයත්වන බැවින්, පස සරු කිරීමේ හැකියාවක් ද මෙයට ඇත. භාවිතා කළ යුතු පොහොර ප්‍රමාණය අනෙකුත් බෝග හා සැසදීමේදී ඉතා අඩු වන අතර, මහ කන්නයේදී අස්වනු නෙලීමෙන් පසු යල කන්නයේදී නිරි වගාවෙන් අමතර ආදායමක්ද ලබාතග හැක.
ශ්‍රී ලංකාවේ දෛනික ආහාර වේලේ ජනප්‍රියතම අංගයක් වන මසූර් පරිප්පු ලංකාවේ දේශගුණ තත්ත්ව යටතේ වගා කළ නොහැකි බැවින් වාර්ෂිකව රුපියල් මිලියන 2000ක පමණ විශාල විදේශ විනිමය ප්‍රමාණයක් වැය කොට ආනයනය කරනු ලැබේ. මසූර් පරිප්පු වලට ආසන්නතම ආදේශකයක් ලෙස තෝර පරිප්පු හදුනාගෙන තිබේ. එය ලංකාවේ දේශගුණීක තත්ත්ව යටතේ පහසුවෙන් වගා කළ හැකි බෝගයකි.
ප්‍රවර්ගය:ආහාර
101
වසර  (රෝමානු සංඛ්‍යා) යනු  ජූලියානු දින දසුන ප්‍රකාර,    දිනයකින් ඇරඹෙන  අවුරුද්දක්   (බැඳිය විසින් මුළු දින දසුන දක්වනු ඇත)  විය. එකල එය හැඳින්වුනේ, 	ට්‍රයානුස්ගේ	 සහ 	පේටූස්ගේ	 රාජ්‍යතාන්ත්‍රික  ධූර වර්ෂය  (හෝ, එතරම් ප්‍රචලිත නොවන අයුරින්,  අබ් ඌර්බෙ කෝන්ඩිටා 	854	  වසර  ) ලෙසිනි. මෙම වසර සඳහා  යන නාමය භාවිත වීම ඇරඹුනේ මුල් මධ්‍යතන යුගයේදී, වසර නම් කිරීම සඳහා යුරෝපයේ ප්‍රචලිත භාවයට පත් ක්‍රමය ලෙසින් ක්‍රිස්තු වර්ෂ දින දසුන් යුගය ඇරඹීම හා සමගය.
ප්‍රවර්ගය: ප්‍රවර්ගය:ග්‍රෙගරි දිනදසුනේ අවුරුදු
අත්භුත රාමායණ
අත්භුත රාමයණය යනු වාල්මිකි සෘෂි විසින් සංස්කෘත භාශාවෙන් ‍රචනා කෙරු වීර කාව්‍යයකි. එය වාල්මිකි රාමායණයේම තවත් සංස්කරණයකි.
බහු පදය
හැඳින්වීම
ගණිතයේ දී බහුපදයක් යනු, ආකලනය, ව්‍යාකලනය, ගුණනය හා නියත ධන පූර්ණ සංඛ්‍යා දර්ශක යොදා ගෙන විචල්‍ය හා නියත එකක් හෝ වැඩි ගණනකින් සැදී ඇති ප්‍රකාශනයකි.
උදාහරණයක් ලෙස ,
එයට හේතුව එහි විචල්‍යයකින් බෙදීමක් ඇතුළත්වීම හා ධන පූර්ණ සංඛ්‍යාවක් ‍නොවන දර්ශකයක් ඇතුළත් වීමයි. බහු පද, වීජ ගණිතයේ වඩාත්ම වැදගත් සංකල්පවලින් එකක් වන අතර ගණිත‍ය හා විද්‍යාව පුරාවටම ද එය වැදගත් වේ. ඒවා මූලික ප්‍රශ්නවල සිට විද්‍යාවේ සංකීර්ණ ගැටළු දක්වා පුළුල් පරාසයක ගැටලු ආවරණ වන බහු පද සමීකරණ ගොඩ නැංවීමට භාවිතා වේ. සරල රසායන විද්‍යාවේ හා භෞතික විද්‍යාවේ සිට ආර්ථික විද්‍යාව දක්වා පරාස ගත වන පසුබිමක දක්නට ලැබෙන බහු පද ශ්‍රිත අර්ථ දැක්වීමට ඒවා යොදා ගනී. තවද කලනයේ දී හා සංඛ්‍යාත්මක විශ්ලේෂණයේ දී අනෙකුත් ශ්‍රිත ආසන්න කිරීමට ‍භාවිතා වේ. වීජ ගණිතයේ හා වීජීය ජ්‍යාමිතියේ එක් බලවත් සංකල්පයක් වන බහු පද වළලු තැනීමට ද බහු පද භාවිතා වේ.
බහු පද සම්බන්ධයේදී පැස්කල් ත්‍රිකෝණය තවත් එක ප්‍රධාන කරුණකි.
බහු පද ශ්‍රිතයක අර්ථ දැක්වීම
x හි n වන මාත‍්‍රයේ බහුපද ශ්‍රිතය
ලෙස අර්ථ දැක්වේ.
නිදසුන්
x  හි පළමු මාත්‍රයේ බහුපද ශ්‍රිතය
x  හි දෙවන මාත්‍රයේ බහුපද ශ්‍රිතය
ජෙන්ගිස් ඛාන්
ජෙන්ගිස් ඛාන් (උපත Temüjin; c. 1162 – අගෝස්තු 25, 1227) මොංගෝලියානු අධිරාජ්‍යයේ නිර්මාතෘ සහ පළමු ශ්‍රේෂ්ඨ ඛාන් (අධිරාජ්‍යයා) විය. ඔහු බලයට පැමිණියේ බොහෝ සංචාරක ගෝත්‍රිකයන් මොංගෝලියානු ස්ටෙප්ස් භූමිය මත එක්සත් කර මොංගල්වරුන්ගේ විශ්වීය පාලකයා වන ජෙන්ගිස් ඛාන් ලෙස ප්‍රකාශ කරමිනි. ඊසානදිග ආසියාවේ බොහෝ ගෝත්‍ර ඔහුගේ පාලනය යටතේ පැවති අතර, මොංගල් ආක්‍රමණ දියත් කරමින්, ඔහු අවසානයේ යුරේසියාවේ බොහෝ ප්‍රදේශ යටත් කර ගැනීමට සහ බටහිර පෝලන්තයේ ලෙග්නිකා සිට බටහිර හා දකුණින් ගාසා දක්වා ආක්‍රමණය කිරීමට ද ඔහුට හැකි විය. ඔහුගේ ජීවිත කාලය තුළ ඔහු Qara Khitai, Khwarezmia, Western Xia සහ Jin dyansty ට එරෙහිව උද්ඝෝෂනය කළ අතර, ඔහුගේ ජෙනරාල්වරු මධ්‍යකාලීන ජෝර්ජියාව, Circassia, Kievan Rus' සහ Volga Bulgaria වැටලීම් කළහ.
බහු පදය
බහු පද සමීකරණ විසඳීම
f(x)=x^2+1 වැනි සමහරක් බහු පදවලට තාත්වික මුල නොමැත. නමුත් කෙසේ හෝ පිළිතුරු ගැනීමට අවසර දී ඇති කුලකය සංකීර්ණ සංඛ්‍යා දක්වා විස්තීර්ණ කළ හොත්, සියලු (නියත නොවන) බහු පදවලට අඩුම වශයෙන් එක් ප්‍රභින්න මූලයක් වත් ‍තිබේ. මෙය වීජ ගණිතයේ මූලික ප්‍රමේයයේ ප්‍රතිඵලයකි.
ජෙන්ගිස් ඛාන්
ඔහුගේ යුධ ජයග්‍රහණවලින් ඔබ්බට, ජෙන්ගිස් ඛාන්ගේ සිවිල් ජයග්‍රහණ අතරට මොන්ගෝලියානු නීතිය ස්ථාපිත කිරීම සහ උයිගුර් අක්ෂර ඔහුගේ විශාල ප්‍රදේශ හරහා ලේඛන පද්ධතියක් ලෙස අනුගමනය කිරීම ඇතුළත් විය. ඔහු කුසල් දහම සහ ආගමික ඉවසීම ද ප්‍රගුණ කළේය. වර්තමාන මොන්ගෝලියානුවන් ඔහුව සලකන්නේ ඊසානදිග ආසියාවේ සංචාරක ගෝත්‍රිකයන් එක්සත් කිරීම සඳහා මොංගෝලියාවේ ආරම්භක පියා ලෙසයි. සේද මාවත එක සාමූහික දේශපාලන පරිසරයක් යටතට ගෙන ඒමෙන් ඔහු ඊසානදිග ආසියාව, මුස්ලිම් නිරිතදිග ආසියාව සහ ක්‍රිස්තියානි යුරෝපය අතර සන්නිවේදනය සහ වෙළඳාම සැලකිය යුතු ලෙස ලිහිල් කළේය, ගෝලීය වාණිජ්‍යය නංවාලමින් සහ එකළ සියලුම යුරේසියානු ශිෂ්ටාචාරවල සංස්කෘතික ක්ෂිතිජය පුළුල් කළේය.
බහු පදය
බහු පද සමීකරණ විසඳීම
මුල ආසන්න කිරීම හා නිරවද්‍යම මුල සෙවීම අතර වෙනසක් තිබේ. දෙවන මාත්‍රයේ බහු පදවල මූල සඳහා වූ සූත්‍රය ඉපැරණි කාලයේ සිට පැවතුනි. (වර්ගජ සමීකරණ බලන්න) 16 වන සියවසේ සිට 4 වන මාත්‍රය දක්වා සූත්‍ර ද භාවිතයට එක් විය. නමුත් 5වන මාත්‍රය සඳහා වූ සූත්‍ර පර්යේෂකයන් මඟ හැර ගියේය. 1824 දි නීල්ස් හේන්ඩ්රික් අබෙල්, මාත්‍රය පහට හෝ වඩා වැඩි බහු පදවල මූල සඳහා එහි සංගුණක ආශ්‍රයෙන් සූත්‍රයක් (අංක ගණිතමය ක්‍රියාවලි හා ආමූල පමණක් අඩංගු) පැවතිය නොහැකි බව ඔප්පු කරන ලදී. (ආබෙල් රෆිනි ප්‍රමේයය බලන්න) මෙම ප්‍රතිඵලය, මූල හා බහු පද අතර සම්බන්ධය විස්තරාත්මකව අධ්‍යයනය කරන ගාලොයිස් සිද්ධාන්තයේ ආරම්භයට මඟ පෑදීය.
එක් නොදන්නා රාශියක් ඇති බහු පද සංඛ්‍යාත්මක විසඳීම පරිගණක මඟින් ඩියුරන්ට් - කර්නර් ක්‍රමය හෝ වෙනත් මූල සොයන ඇල්ගොරිතමයක් යොදා ගෙන පහසුවෙන් සිදු කළ හැක. නොදන්නා රාශි කිහිපයකින් යුත් සමීකරණ එක් නොදන්නා රාශියක් ඇති සමීකරණ බවට පත් කරන ආකාරය බච්ඩර්ගර්ගේ ඇල්ගොරිතමය යටතේ සාකච්ඡා වේ. සියලු බහු පද පළමු මාත්‍රයේ වනවිට එය ඒකජ සමීකරණ පද්ධතියක් ලෙස හඳුන්වන අතර එහි දී විශේෂිත ලෙස ගවුසීය ඉවත් කිරීම ඇතුලු විවිධ පරාසයකින් යුත් විසඳුම් ක්‍රම රාශියක් පවතී.
රිචඩ් බර්ක්ලෑන්ඩ් හා කාල් මේයර් විසින් ඕනෑම බහු පදයක මුල, බහු විචල අධි ජ්‍යාමිතික ශ්‍රිත අනුසාරයෙන් ප්‍රකාශ කළ හැකි බව පෙන්වා දෙන ලදී. ෆර්ඩිනන්ඩ් වොන් ලින්ඩ්මන් හා හිරෝෂි උමෙමුරා විසින් මූල, ඉලිප්සීය ශ්‍රිත පිළිබඳ සිද්ධාන්තවල ඇති තීටා ශ්‍රිතවල සාධාරණීකරණයක් වූ සීගල් මාපාංතික ශ්‍රිත අනුසාරයෙන් ද ප්‍රකාශ කළ හැකි බව පෙන්වා දෙන ලදී. මෙම අහඹු බහුපදවල ක්‍රම, පංචජ සමීකරණ විසඳීම සඳහා සොයා ගන්නා ලද ක්‍රමවල සාධාරණීකරණයන්ය.
ප්‍රවර්ගය:ජ්‍යාමිතිය ප්‍රවර්ගය:කලනය ප්‍රවර්ගය:ගණිතය
සල්ෆියුරික් අම්ලය
ඉතිහාසය
left|thumb|1808 වසරේදී [[ජෝන් ඩෝල්ටන්|ජෝන් ඩෝල්ටන්ගේ සල්ෆියුරික් අම්ල අණුව පෙන්වාදෙන්නේ මධයයෙහි පිහිටි ගෙන්දගම් පරමාණුවක් ඔක්සිජන් පරමාණු තුනකට බන්ධනය වී ඇති ආකාරය හෙවත් සල්ෆියුරික් අම්ලයේ නිර්ජලකය වන සල්ෆර් ට්‍රයොක්සයිඩ් වෙයි.]] 8වන සියවසේ සිටි ආදි අරාබියානු රසායන විද්‍යාඥ ජාබීර් ඉබන් හයියන් (ජෙබර්). මෙම සල්ෆියුරික් අම්ලය සොයා ගැනීම කෙරෙහි මහත් පිටුවහලක් වන ලදී. පසුව මෙම අම්ලය 9 වන සියවසේදී ආදි පර්සියානු භෞතික විද්‍යාඥ ඉබන් සකරියා අල් - රාසි (රාසිස්) විසින් නැවත අධ්‍යයනය කරන ලදී. මොහු අයන් (III) සල්ෆේට් හෙප්ටහයිඩ්‍රේට් FeSO4.7H2O ,  කොපර් (II) සල්ෆේට් පෙන්ටහයිඩ්‍රේට් CuSO4.5H2O  වැනි ඛණිජ වියළි ආසවනය කර මූලද්‍රව්‍ය ලබා ගන්නා ලදී. තාප ගත කරන විට ඉහත ඛණිජ පිළිවෙලින් iron(II) oxide  හා copper (II) oxide  වශයෙන් වියෝජනය විය. එයින් ජලය හා සල්ෆර් ට්‍රයොක්සයිඩ් ද ලැබිණි. මෙම ප්‍රතිඵල දෙක එක්ව සල්ෆියුරික් තනුක ජලීය ද්‍රවණයක් ලබා ගැනීමට හැකි විය. මෙම ක්‍රමය අරාබි හා පර්සියානු ශාස්ත්‍රීය නිබන්ධනවල පරිවර්ථන මගින් ද 13 වන සියවසේ ජර්මාණු ඇල්බටස් මැග්නස් වැනි ආදි රසායන විද්‍යාඥයන් ගේ පොත්පත් මගින් ද යුරෝපය පුරා ප්‍රචලිත විය.
සල්ෆියුරික් අම්ලය මධ්‍යකාලීන යුරෝපියානු ආදි රසායන විද්‍යාඥයන් විසින් ‘වයිට්‍රල්’(vitriol) ලෙස හදුන්වා ඇත. මෙම වයිට්‍රල් (vitrol) යන නාමය සල්ෆර් ලවණයේ වීදුරුමය ස්වභාවය නිසා ලතින් භාෂාවෙන් වූ ‘vitres’ (වීදුරු) යන්නෙන් ජනිත වූවකි. මෙම වීදුරු වැනි ලවණ සදහා උදාහරණ ලෙස Copper(II) Saltate ( නිල් වයිට්‍රල්) හෝ රෝමන් (Roman) වයිට්‍රල්  Zinc sulfate (සුදු වයිට්‍රල්)  iron(II) sulfate  (කොළ වයිට්‍රල්)    iron(III) sulfate   (චන්ද්‍රයාගේ වයිට්‍රල්), Cobalt (II) sulfate (රතු වයිට්‍රල්)
වයිට්‍රල් ඉතා වටිනා ආදි කාලීන ද්‍රව්‍යයක් ලෙස සැලකූ අතර එය ‘දාර්ශනිකවාදි‍යාගේ පාෂාණය’ ලෙස භාවිතා කිරීමට අදහස් කරන ලදී. ඉතා පිරිසිදු වයිට්‍රල් අනෙකුත් ද්‍රව්‍ය ප්‍රතික්‍රියා කරවීමට යොදා ගන්නා මාධ්‍යයක් ලෙස භාවිතා කරන ලදී. රත්‍රන් සමග අම්ල ප්‍රතික්‍රියා නොකරන හෙයින් මෙය බොහෝ දුරට වැදගත් විය. ආදි රසායනික ක්‍රමවල ප්‍රධාන අරමුණ වූයේද මෙය නිපදවීමයි. ආදි රසායන විද්‍යාවට වයිට්‍රල් මගින් වූ සේවය ආදි රසායනික ආදර්ශ පාඨයක් වන ‘Visita Interora Terrae Rectiticando Invenies Occultum Lapidem’ යන්නෙන් දැක්වේ. මෙහි අදහස් පෘථිවි අභ්‍යන්තරය පිරිසිදු කරන විට ඔබට සැඟවුණු පාෂාණයක් සොයා ගත හැක යන්නයි. මෙම පාඨය 15 වන ශතවර්ෂයේ වූ ආදි රසායන විද්‍යාඥ බැසිලස් වැලන්ටිනස්ගේ ‘ලසොක් දෙස්’ ආශන වාදයේ සදහන් වේ.
17 වන සියවසේ දී පරමාණු - පෘතුග්‍රීසි රසායන විද්‍යාඥයෙක් වූ ජෝන් ග්ලේබර් විසින් සල්ෆියුරික් අම්ලය, සල්ෆර් හා සෝල්ට්පීටර් (පොටෑසියම් නයිට්‍රේට් - KNO3)  හුමාලයේ දී දහනයෙන් නිපදවන ලදී. සොල්ට් පීටර් වියෝජනයේදී සල්ෆර්, SO3 බවට ඔක්සිකරණය කරයි. SO3 ජලය සමග සල්ෆියුරික් අම්ලය සාදයි. 1736 දී ලන්ඩනයේ ඹෟෂධවේදියෙකු වන ජෝගුවා වෝඩ් විසින් ප්‍රථම වරට මහා පරිමාණයෙන් සල්‍ෆියුරික් නිපදවීමට මෙම ක්‍රමය භාවිතා කරන ලදී.
1746 බර්මින්හැම් හිදී ජෝන් රෝබන් විසින් කලින් යොදාගන්නා ලද වීදුරු භාජන වෙනුවට වඩා ශක්තිමත්, ලාභදායී හා වඩා කාර්යක්ෂම ඊයම් කුටීර ක්‍රමය භාවිතා කරන ලදී. මෙම ඊයම් කුටීර ක්‍රමය සල්ෆියුරික් අම්ල කාර්මිකව නිපදවීමට හේතුවක් වන ලදී. ප්‍රතිසංස්කරණ කිහිපයකින්ම පසුව රටවල් දෙකකම මෙම ක්‍රමය සල්ෆියුරික් අම්ලය නිපදවීමේ සම්මත ක්‍රමය ලෙස යොදා ගනී.
ජෝන් රෝබක් විසින් සාදන ලද අම්ලයේ සාන්ද්‍රණය 35 – 40% පමණ විය. පසුව ප්‍රංශ රසායන විද්‍යාඥ ජෝසප්දුවිස් ගේලුසැක් හා බ්‍රිතාන්‍ය රසායන ජෝන් ග්ලෝවර් විසින් කරන ලද ඊයම් කුටීර ක්‍රමයේ ප්‍රතිසංස්කරණ කිහිපයක් පසුව මෙම සාන්ද්‍රණය 78% දක්වා වැඩි කර ගත හැකිවිය. කෙසේ නමුත් ඩයි වර්ග වැනි සමහර ද්‍රව්‍ය නිපදවීමේ රසායනික ක්‍රියාවලි සදහා මීට වැඩි සාන්ද්‍රණයෙන් යුත් සල්ෆියුරික් අවශ්‍ය විය. 18 වන ශත වර්ෂය පුරාවටම මෙසේ අධි සාන්ද්‍ර අම්ලය නිපදවූයේ මුල් ආදි රසායනික ක්‍රියාවලියකට සමාන වූ තාක්ෂණයකින් යුත් ඛණිජ වියළි ආස්‍රැත මගිනි. පයිරයිටීස් (Iron disulfide – FeS2) වාතයේ රත් කිරීමෙන් ලබා ගන්නා අයන් සල්ෆේට් (Iron II Sulfate)  නැවත ඔක්සිකරණය කර Fe2(SO4)3  ලබා ගෙන එය 4800C  ට රත් කර වියෝජනයෙන් පසු Iron(II) Oxide හා SO3 (sulfer trioxide)  ලබා ගනී. S ඉන්පසු SO3 වායුව ජලය තුළින් යැවීමෙන් අවශ්‍ය සාන්ද්‍රණයෙන් යුත් සල්ෆියුරික් ලබාගත හැක. නමුත් මෙම ක්‍රමයේ මිළ අධික නිසා මහා පරිමාණ ක්‍රියාවලි සදහා යොදා ගැනීමට නොහැකි විය.
1831 දී බ්‍රිතාන්‍ය විනාකිරි වෙළෙන්දෙක් මත පෙරිග්‍රීන් ෆිලිප්ස් විසින් SO2 හා අධි සාන්ද්‍රික සල්ෆියුරික් නිපදවීමේ වැදගත් වාණිජමය ක්‍රමයක් වන ස්පර්ශ ක්‍රමය සොයාගන්නා ලදී. වර්තමාන ලෝකයේ රටවල් බොහොමයක සල්ෆියුරික් නිපදවන්නේ මෙම ක්‍රමය භාවිතා කරගෙනය.
සල්ෆියුරික් අම්ල වර්ග
100%ට ඉතාම ආසන්න ‍සල්ෆියුරික් අම්ලය නිෂ්පාදනය කළ හැකි මුත්, තාපාංකයේ දී එමගින් SO3 මුක්ත වී 98.3% සල්ෆියුරික් අම්ලය නිෂ්පාදනය වේ. 98% වර්ගයේ (18M) සල්ෆියුරික් අම්ලය ගබඩා තුළ වඩා ස්ථායී වන අතර සාන්ද්‍ර සල්ෆියුරික් අම්ලය ලෙස හදුන්වන්නේ මෙයයි. වෙනත් සාන්ද්‍රණ විවිධ අවශ්‍යතා සදහා යොදා ගනී. එයින් සමහරක් පහත දැක්වේ.
සල්ෆියුරික් අම්ලයට ඉතා සාන්ද්‍ර SO3(g) එකතු කළ විට පයිරො සල්ෆියුරික් අම්ලය ලෙස හදුන්වන  H2S2O7  සෑදේ. H2S2O7 සධුම සල්ෆියුරික් අම්ලය, ඕලියම් හෝ  නෝ‍ඩෝශන්  (Nordhausen acid )  අම්ලය ලෙස ද හැදින්වේ. ඕලියම්හි සාන්ද්‍රණය % SO3 (% ඕලියම් ලෙස හැදින්වේ) ලෙස හෝ % H2SO4  (H2O  එකතු කළ විට සෑදෙන ප්‍රමාණය) ලෙස දැක්වේ. ඕලියම් වල සාමාන්‍ය සාන්ද්‍රණය වන්නේ 40% ඕලියම් (109% H2SO4)  හා 65% ඕලියම් (114.6% H2SO4)  ය. සංශුද්ධ H2S2O7 ද්‍රවාංකය 360C  වූ ඝනයකි.
ධ්‍රැවීයතාව සහ සන්නායකතාව
නිර්ජලීය H2SO4 ඉතාමත් ධ්‍රැවීය ද්‍රවයක් වන අතර පාර විද්‍යුත් නියතය 100ට ආසන්න වේ. H2SO4 ප්‍රෝටෝනිකරණය හරහා විඝටනය වීම නිසා විශාල විද්‍යුත් සන්නායකතාවක් පෙන්නුම් කරයි. මෙම ක්‍රියාවලිය ස්වයං අයනීකරණය ලෙස හැදින්වේ.
2 H2SO4 ⇌ H3SO4+ + HSO4−
ස්වයං අයනීකරණය සදහා සමතුලිතතා නියතය
Kap(25°C)= [H3SO4+][HSO4−] = 2.7 × 10−4.
ඒ හා සැසදිය හැකි ජලයේ සමතුලිතතා නියතය Kw 10-14 වන අතර 1010 (බිලියන 10) ගුණයකින් කුඩාය.
අම්ලය දුස්ස්‍රාවී වුවත් අන්තඃ අණුක ප්‍රෝටෝන හුවමාරු යාන්ත්‍රණය ජලයෙහි ග්‍රෝතස් (Grotthuss mechanism) යාන්ත්‍රණයට සමාකාර නිසා  H3SO¬4+  හා HSO4-  අයනවල සඵල සන්නායකතාව විශාල අගයක් ගන්නා අතර එම නිසා සල්ෆියුරික් අම්ලය හොද සන්නායකයක් වී ඇත. තවද  බොහෝමයක් ප්‍රතික්‍රියා සදහා ප්‍රභල ද්‍රාවකයක් ලෙසද ක්‍රියා කරයි.
ජලය සමග ප්‍රතික්‍රියාව
සල්ෆියුරික් අම්ලයේ සජලන ප්‍රතික්‍රියාව බෙහෙවින් තාපදායක වේ. සාන්ද්‍ර සල්ෆියුරික් අම්ලයට ජලය එක් කළ හොත් එය සීඝ්‍රයෙන් ප්‍රතික්‍රියා කොට ද්‍රව ජලය වාෂ්ප බවට පත්වී ස්පෝටනයක් සිදුවිය හැක. එබැවින් සැමවිටම අම්ලයට ජලය එක් නොකොට ජලයට අම්ලය එකතු කිරීම වඩාත් සුදුසු වේ. මෙම ද්‍රාවණයන් දෙකෙහි සාපේක්ෂ ඝණත්වයන් හේතු කොටගෙන මෙවැනි ආරක්ෂාකාරී පියවරක් අනුගමනය කිරීමට සිදුව ඇත. සල්ෆියුරික් අම්ලයේ ඝනත්වයට වඩා ජලයේ ඝනත්වය අඩුය. එබැවින් අම්ලය මත ජලය පාවීමේ නැඹුරුතාවයක්  ඇත.
මෙම ප්‍රතික්‍රියාවේ දී පළමුවෙන් හයිඩ්‍රොසෝනියම් අයන ද ඉන්පසු ඒවායෙන් සල්‍ෆේට අයන ලබා දෙන බවට නිගමනය කළ හැක.
H2SO4 + H2O → H3O+ + HSO4−,
HSO4− + H2O → H3O+ + SO42−
සල්ෆියුරික් අම්ලය සජලනය වීම තාපගතිකව වාසිදායක බැවින් එය ඉතා හොද සජලකාරකයක් වේ. ජලය කෙරෙහි සල්ෆියුරික් අම්ලය දක්වන ආකර්ෂණ බලය ඉතා ප්‍රභල බැවින් එය අනෙක් සංයෝගවල අඩංගු හයිඩ්‍රජන් හා ඔක්සිජන් පරමාණු ඉවත් කිරීම සිදු කරයි. උදාහරණයක් ලෙස සාන්ද්‍ර සල්ෆියුරික් අම්ලය සමග පිෂ්ඨය (C6H12O6)n මිශ්‍ර කළ විට සල්ෆියුරික් අම්ලය මගින් මූලද්‍රව්‍ය කාබන් සහ ජලය උරාගනී. (එමගින් අම්ලය තනුක වේ)
(C6H12O6)n → 6C + 6H2O
සාන්ද්‍ර සල්ෆියුරික් අම්ලය කඩදාසියක් මතට ඉසීමෙන් මෙම ප්‍රතික්‍රියාවේ බලපෑම නිරීක්ෂණය කළ හැක. එහිදී කඩදාසියේ ඇති සෙලියුලෝස් ප්‍රතික්‍රියාකොට පිළිස්සුණු ස්වභාවයක් පෙන්නුම් කරන අතර ගින්නකින් ඇතිවූ දැලිමෙන් කාබන් තැන්පත් වී තිබෙනු නිරීක්ෂණය කළ හැක. සුදු සීනි මේස හැන්දක් තරම් ප්‍රමාණයකට සල්ෆියුරික් අම්ලය එක් කළ විට ඉහත ප්‍රතික්‍රියාව හොඳින් නිරීක්ෂණය කළ හැක.එහිදී දැඩි, කළු පැහැති, සවිවර කාබන් තීරුවක් එසැණින් මතුවන අතර එම කාබන් දැඩි කැරමල් (උණු කළ සීනි ) ගන්ධයකින් යුක්ත වේ.
වෙනත් ප්‍රතික්‍රියා
දුර්වල අම්ලයන් ඒවායේ ලවණය‍න්ගේ විස්ථාපනය කිරීමට ද සල්ෆියුරික් අම්ල භාවිතා වේ. සල්ෆියුරික් අම්ලය සමග  සෝඩියම් ඇසිටේට් ප්‍රතික්‍රියාවෙන් ඇසිටික් අම්ලය විස්ථාපනය වීම මීට උදාහරණ වේ.
H2SO4 + CH3COONa → NaHSO4 + CH3COOH
(මේ ආකාරයෙන්ම සල්ෆියුරික් අම්ලය සහ පොටෑසියම් නයිට්‍රේට් අතර ප්‍රතික්‍රියාවෙන්  පොටෑසියම් බයිසල්ෆේට් අවක්ෂේපය නිෂ්පාදනය කරගත හැක.) නයිට්‍රික් අම්ලය  සමග එක් වූ විට සල්ෆියුරික් අම්ලය අම්ලයක් මෙන්ම සජලකාරකයක් ලෙස ද හැසිරී නයිට්‍රෝනියම් අයන (NO2+)  සාදනු ලැබේ. ඉලෙක්ට්‍රොෆිලික ඇරෝමැටික ආදේශක කිරීම් අඩංගු නයිටෝකරණ ප්‍රතික්‍රියා සඳහා මෙම නයිට්‍රෝනියම් අයන ඉතා වැදගත් වේ. (ඔක්සිජන් පරමාණුවක ප්‍රතික්‍රියා සඳහා වැදගත් වේ). ඔක්සිජන් පරමානුවක් මත ප්‍රෝටොනීකරණය සිදුවන මෙවන් ප්‍රතික්‍රියා කාබනික රසායනයේ බොහෝ ප්‍රතික්‍රියා සඳහා වැදගත් වේ. ෆිෂර් එස්ටරීභවනය සහ මධ්‍යසාර ජල විච්ඡේදනය එවැනි ප්‍රතික්‍රියාවේ.
සල්ෆියුරික් අම්ලය එක් විස්ථාපන ප්‍රතික්‍රියාවක් මගින් බොහෝ ලෝහ සමග ප්‍රතික්‍රියා කොට හයිඩ්‍රජන් වායුව සහ අනුරූප ලෝහ සල්ෆේට නිෂ්පාදනය කරයි. තනුක සල්ෆියුරික්, යකඩ ,ඇලුමිනියම් , සින්ක් , මැංගනීස්, මැග්නීසියම් සහ නිකල් සමග ප්‍රතික්‍රියා කරන නමුත් ටින් සහ කොපර් ලෝහ සමග ප්‍රතික්‍රියා කිරීමට නම් සල්ෆියුරික් අම්ලය උණු සාන්ද්‍ර තත්වයේ පැවතිය යුතුය. ඒ කෙසේ වුවත් ලෙඩ් සහ ටංස්ටන් යන ලෝහ සල්ෆියුරික් අම්ලය හමුවේ ප්‍රතික්‍රියා නොකරයි. සල්ෆියුරික් අම්ලය යකඩ සමග පහත දක්වා ඇති අයුරින් ප්‍රතික්‍රියා කරන අතර ඉහතින් සදහන් අනෙකුත් ලෝහයන්ගෙන් ‍බොහෝමයක් ද ඒ ආකාරයෙන්ම ප්‍රතික්‍රියා කරයි. නමුත් ටින් සල්ෆියුරික් අම්ලය සමග මීට වෙනස් අයුරකින් ප්‍රතික්‍රියා කරන අතර හයිඩ්‍රජන් වෙනුවට සල්පර් ඩයොක්සයිඩ් නිෂ්පාදනය කරයි.
Fe(s) + H2SO4(aq) → H2(g) + FeSO4(aq) Sn(s) + 2 H2SO4(aq) → SnSO4(aq) + 2 H2O(l) + SO2(g)
සල්ෆියුරික් අම්ලය ඇරෝමැටික සංයෝග හමුවේ ඉලෙක්ට්‍රොෆිලික ඇරෝමැටික ආදේශක ලෙස ක්‍රියාකර අනුරූප සල්ෆොනික් අම්ලය ලබාදේ. 500px
කාර්මික නිශ්පාදනය
thumb|2000 දී සල්ෆියුරික් අම්ලයේ නිෂ්පාදනය thumb|සමහර රටවල නිෂ්පාදන අවණතාවක් පැවතීම සල්ෆියුරික් අම්ලය වෙළද රසායනික ද්‍රව්‍යයක් වූ අතර එය නිපදවීම රටක කාර්මික ශක්තිය පෙන්වන දර්ශකයක් විය. සල්ෆියුරික් අම්ලය ලෝකයේ ප්‍රධාන වශයෙන් භාවිතා කරන්නේ (ලෝකයේ නිෂ්පාදනයෙන් 60% ක් පමණ) ෆොස්පේට් පොහොර හා ට්‍රයිසෝඩියම් ෆොස්පේට් වැනි ක්ෂාලක නිපදවීමට උපයෝගී වන ෆොස්පරික් අම්ලය ‘තෙත් ක්‍රමයෙන්’ නිපදවා ගැනීමටයි. මෙම ක්‍රමය සදහා ෆොස්පේට් නිධි භාවිත කරන අතර වාර්ෂිකව ටොන් මිලියන 100 ක් ක්‍රියාවලිය සදහා යොදා ගනී. නිවැරදිම සංයුතිය නොවූවත් මෙම අමුද්‍රව්‍ය ෆ්ලූවොරෝ ඇපටයිඩ් ලෙස පහත දක්වා ඇත. මෙය කැල්සියම් සල්ෆයිඩ්, හයිඩ්‍රජන් ‍ෆ්ලූවෝරයිඩ් (HF) හා පොස්පරික් අම්ලය නිපදවීමට 93% සල්ෆියුරික් සමග පිරියම් කරනු ලබයි. HF හයිඩ්‍රො ෆ්ලූවෝරීන් අම්ලය ලෙස පද්ධතියෙන් ඉවත් කරයි. මෙම සමස්ත ක්‍රියාවලිය :-
Ca5F(PO4)3 + 5 H2SO4 + 10 H2O → 5 CaSO4•2 H2O + HF + 3 H3PO4.
වැදගත් නයිට්‍රජනීය පොහොරක් වන ඇමෝනියම් සල්ෆේට්, ලෝහ හා වානේ නිපදවන පිරියතයන්හි ඇති කෝක් පිරියත මගින් සෑදෙන අතුරු ඵලයකි. කෝක් තාප වියෝජනයෙන් නිපදවූ ඇමෝනියා වැයවූ සල්ෆියුරික් සමග ප්‍රතික්‍රියා කිරීමෙන් ඇමෝනියා ස්ඵටීකරණය වී ඇමෝනියම් ලවණ (යකඩ ඇති නිසා දුඹුරු පැහැ වේ) නිපදවන අතර මෙම ලවණ කෘෂි රසායන කර්මාන්තයට අපනයනය කරයි.
සල්ෆියුරික් අම්ලයේ තවත් වැදගත් භාවිතාවක් නම් ඇලුමිනියම් සල්ෆේට් හෝ ‘කඩදාසි ඇලම්’ සෑදීමයි. මෙය කඩදාසි පල්ප කෙඳි මත වූ සබන් සමග ප්‍රතික්‍රියා කර ජෙලටිනීමය ඇලුමිනියම් කාබොක්සිලේට් සාදයි. මෙය රළු කඩදාසි පෘෂ්ඨ මත සල්පර් කෙඳි කැටි ගැසීම සඳහා උපකාරී වේ. තවද ඇලුමිනිම් හයිඩ්‍රොක්සයිඩ්, ජලයේ අපද්‍රව්‍ය පෙරීමට ද ජලය පිරියම් කිරීමට හා ජලයේ රසය වැඩි කිරීමට උපයෝගී කරගනී. ඇලුමිනියම් සල්ෆේට් නිපදවනු ලබන්නේ පහත ආකාරයටය.
Al2O3 + 3 H2SO4 → Al2(SO4)3 + 3 H2O.
සල්ෆියුරික් අම්ලය රසායනික කර්මාන්තවල විවිධ භාවිතාවන් සඳහා උපයෝගී කර ගනී. උදාහරණයක් ලෙස නයිලෝන් නිෂ්පාදනයේදී භාවිතාවන කැප්‍රොලැත්ටම් බවට සයික්ලොහෙක්‍සනෝන්ඔක්සිම් පත් කිරීමට අම්ල උත්ප්‍රේරණයක් ලෙස ක්‍රියා කරයි. මෑන් හෙයිම් ක්‍රමයේදී ලුණු මගින් හයිඩ්‍රොක්ලෝරික් අම්ලය නිපදවී‍මට මෙය භාවිතා කරයි.
සල්ෆර් - අයඩීන් චක්‍රය
සල්ෆර් අයඩීන් චක්‍රය යනු හයිඩ්‍රජන් ලබා ගැනීමට සිදු කරන තාප රසායනික ක්‍රයාවලි කිහිපයකි. මෙම ක්‍රියාවලි කිහිපයේ සමස්ත ප්‍රතික්‍රියකය ජලය වන අතර සමස්ත ප්‍රතිඵලය ඔක්සිජන් හා හයිඩ්‍රජන් වේ.
2 H2SO4 → 2 SO2 + 2 H2O + O2 (830°C)
I2 + SO2 + 2 H2O → 2 HI + H2SO4 (120°C)
2 HI → I2 + H2 (320°C)
මෙම ක්‍රියාවලි චක්‍රයක් ලෙස සලකන විටදී සල්‍ෆර් හා අයඩින් සංයෝග නැවත ලැබෙන අතර නැවත ප්‍රයෝජනය සඳහා යොදා ගනී. මෙම ක්‍රියාවලිය තාප අවශෝෂක වන අතර ශක්තිය තාපය වශයෙන් සැපයීමට අධික උෂ්ණත්වලදී සිදුවිය යුතුය.
සල්ෆර් අයඩීන් චක්‍රයක් හයිඩ්‍රජන් සඳහා පමණක් ඉල්ලුමක් ඇති වෙළද පොළක් සඳහා ඉලක්ක කර සෑදිය යුතුය. ඒ සදහා ‘හුමාල නිපදවීම’ ක්‍රමයේදී මෙන් හයිඩ්‍රොකාබන අවශ්‍ය නොවේ.
සල්ෆර් - අයඩීන් චක්‍රයක් හයිඩ්‍රජන් ලබා ගැනීම සඳහා ඉතා සාර්ථක ක්‍රමයක් ලෙස සොයාගෙන ඇති නමුත් සාන්ද්‍රිත අධි උෂ්ණත්වයන්හි ඇති විඛාදන අම්ලයක් මහා පරිමාණයෙන් භාවිතා කිරීමේදී සිදුවන ආරක්ෂක උවදුරු පිළිබද ගැටළු පවතී.
කර්මාන්තමය පිරිසිදුකාරකයක් ලෙස
විදුලි ගෘහ භාණ්ඩ හා මෝටර් රථ කර්මාන්තයේ පිරිවටන තහඩු හා යකඩ කූරු යකඩ මළ, ඔක්සයිඩ හා අනෙකුත් අපද්‍රව්‍ය හැරීමට යකඩ හා වානේ කර්මාන්තයේදී බොහෝ වශයෙන් සල්ෆියුරික් යොදා ගනී. භාවිතා කරන ලද අම්ලය නැවත ‘වැය වූ අම්ල’ ප්‍රතිචක්‍රීකරණ (SAR) පිරියතය තුළින් යවා ප්‍රතිචක්‍රීකරණය කරයි. මෙම පර්යේෂණ මගින් වැයවූ අම්ලය ස්වභාවික වායුව, පිරිපහදු වායුව , ඉන්ධන තෙල් හෝ ඉන්ධන ප්‍රභව සමග දහනය කරවයි. මෙම දහන ක්‍රියාවලිය වායුම සල්‍ෆර් ඩයොක්සයිඩ් (SO2) සහ සල්ෆර් ට්‍රයොක්සයිඩ් (SO3)  සාදන අතර එම වායු මගින් නව සල්ෆියුරික් අම්ලය සාදා ගනී. SAR පිරියතයක් ලෝහ විරුවන පිරියතයක, තෙල් පිරිපහදුව හා තොග වශයෙන් සල්ෆියුරික් අම්ලය භාවිතා වන කර්මාන්ත ශාලා අසල සාදයි. එයට හේතුව වන්නේ වැයවන අම්ලය බැහැර කිරීමේ හා නැවත මිළදී ගැනීමේ පිරිවැයට වඩා එය නැවත ප්‍රතිචක්‍රීකරණය කිරීමේ පිරිවැය අඩු වීමයි.
බොහෝමයක් සල්ෆියුරික් පෙට්‍රෝලියම් පිරිපහදුවේ දී යොදා ගනී. උදාහරණයක් ලෙස, අයිසො බියුටේන් හා අයිසො බියු‍ටීන් එකිනෙකට ප්‍රතික්‍රියා කරවා ගැසොලින් (පෙට්‍රොල්)හි ඔක්ටේන් අංකය වැඩි කිරීමේ සංයෝගයක් වන අයිසො ඔක්ටේන් සාදා ගැනීමේදී උත්ප්‍රේරකයක් ලෙස ක්‍රියා කරයි. සල්ෆියුරික් අම්ලය, ලෙඩ් - අම්ල (මෝටර් රථ) කෝෂවල ‘අම්ල’ ව‍ශයෙන් භාවිත වන dyestutts ද්‍රවණ සෑදීමේදී ඉතා වැදගත් වේ.
සල්ෆියුරික් අම්ලය ඉතා සාන්ද්‍ර විට විජලකාරකයක් ලෙස හැසිරේ. වැඩිදුර විස්තර සඳහා ‘ජලය සමග ප්‍රතික්‍රියාව’ බලන්න.
පරීක්ෂණාගාර අනතුරු
සල්ෆියුරික් අම්ලයේ විඛාදක, ක්‍රියාවලිය එය ජලයත් සමග දක්වන අධික තාපදායක ප්‍රතික්‍රියාව හේතුවෙන් වේගවත් වේ. සල්ෆියුරික් අම්ල නිසා සිදුවන පිළිස්සීම් අනෙකුත් ප්‍රබල අම්ල (උදා : හයිඩ්‍රක්ලෝරික් අම්ලය) මගින් සිදුවන පිළිස්සීම්වලට වඩා ප්‍රබලය. කෙසේද යත් පිළිස්සීම්වලට අමතරව ජලය සමග දක්වන අධික තාපදායක ප්‍රතික්‍රියාව නිසා ජනිතවන තාපයෙන් ශරීර පටකවලට හානි පැමිණේ. සාන්ද්‍රණයෙන් ඉහළ සල්ෆියුරික් අම්ලය පිළියෙල කිරීම ඉතා අනතුරු දායකය. නමුත් සාමාන්‍ය විද්‍යාගාර භාවිතයට ගන්නා තනුක කරන ලද (ආසන්න වශයෙන් (1M, 10%) සල්ෆියුරික් අම්ලයට වුවද කඩදාසියක් අගුරු කිරීමට එය නියමිත ස්වරූපය යම් කාලයක් ලබා දුන් විට හැකිය. 1.5M ට සම හෝ වැඩි ද්‍රාවන විඛාදක වශයෙන් නම් කිරීමටත් 0.5 ත් 1.5 ත් අතර ද්‍රාවණ උත්ප්‍රේරක වශයෙනුත් නම් කළ යුතුය. සධුම සල්ෆියුරික් අම්ලය (ඔලියම්) පාසල්වල භාවිතයට නිර්දේශ කොට නොමැත. එයට හේතු වී ඇත්තේ එය අනතුරුදායක වන බැවිණි. සමට මෙන්ම අනෙකුත් විඛාදක පෘෂ්ටයකට සල්ෆියුරික් අම්ල බිදු වැටුණු විට ප්‍රථමාධාර වශයෙන් විශාල ජල ප්‍රමාණයක් මගින් විනාඩි 10 හෝ 15 හොඳින් සේදීම මගින් පිළිස්සුණු ස්ථානය සිසිල් කර ගැනීමෙන් අම්ලය නිසා සිදුවන පිළිස්සීමෙනුත්, දෙවන වශයෙන් සිදුවන අනතුරුවලින් ආරක්ෂා වීමත් සිදුවේ. සල්ෆියුරික් අම්ලය වැටුණු ඇදුම් ඉවත් කොට ඊට යටින් ඇති සම හොඳින් සේදිය යුතුය. තනුක කිරීමේදී පිටවන අධික තාපය නිසා මෙම ක්‍රියාවලිය අනතුරු සහිත විය හැක. අත්‍යාවශ්‍යයෙන් අම්ලය ජලයට එක් කිරීම හැර අන් ක්‍රමයක් භාවිතා නොකළ යුතුය.ඒ මගින් ජලයේ අධික තාප ධාරිතාව ප්‍රයෝජනයට ගත හැක. සාන්ද්‍ර අම්ලයට ජලය එක් කළහොත් සල්ෆියුරික් අම්ලය එයරසෝල අයුරින් විසිරී යා හැක. එසේම එය පිපුරුමක් බවට පත්විය. 6M (35%) ට වැඩි ද්‍රාවණ පිළියෙල කිරීම ඉතා අනතුරු සහිතය. පිට කරන තාපය මගින් තනුක අම්ලය නැටීමට පවා ප්‍රමාණවත්ය. ඒ සදහා යාන්ත්‍රික මිශ්‍ර කිරීමක් හා බාහිර සිසිලනයක් (උදා අයිස් බදුනක්) අත්‍යවශ්‍යය.
කාර්මික අනතුරු
සල්ෆියුරික් අම්ලය දැවෙනසුළු නොවූවත්, අපතේ යාමක් නිසා ලෝහ සමග ක්‍රියා කොට හයිඩ්‍රජන් වායුව මුදාලිය හැකිය. අම්ල එයරසෝල හා වායුමය සල්ෆර් ඩයොක්සයිඩ් මුදාලීම. සල්ෆියුරික් කර්මාන්තයෙන් සිදුවිය හැකි ප්‍රධාන අනතුරු 2 කි.
සල්ෆියුරික් අම්ලය විඛාදකයක් ලෙස නොසලකන අතර එහි ඇති ප්‍රධානතම අවධානම වනුයේ සම සමග ස්පර්ශ වීම නිසා සිදුවන පිළිස්සීම් හා එහි එයරසෝල ආශ්වාස වීමය. ඉතා අධික සාන්ද්‍රණයෙන් යුත් එයරසෝලවලට නිරාවරණය වූ විට ඇස්වලට, ශ්වසන ප්‍රදේශයට හා ශ්ලේෂ්මල පටලයට ඉතා අධික වේදනාවක් දැනිය හැකිය. තව දුරටත් නිරාවරණය වීම නිසා ‘පල්මෝනරි එඩීමා’ නම් තත්ත්වයට පත් විය හැක. අඩු සාන්ද්‍රණවලට බොහෝ කලක් නිරාවරණය වීම නිසා දන්ත විඛාදනය වන බව වාර්තාවේ. මෙය සියලු ක්ෂේත්‍රවල දැකිය හැකිය.ශ්වසන ප්‍රදේශයට ඇතිවිය හැකි අවදානම පිළිබද තීරණයක් ගැනීම වර්ෂ 1997 වන තෙක් අවිනිශ්චිතව පැවතුණි. ඇමරිකා එක්සත් ජනපදයේ සල්ෆියුරික් අම්ලය සදහා නීතියෙන් අවසර ලද නිරාවරණ මට්ටම (permissible exposure limit [PEL]) 1mg/m3 කි. අනෙක් රටවලද මෙම නිරාවරණ මට්ටම සමානය. සල්ෆියුරික් අම්ල අධිග්‍රහනය විටමින් B12 ඌනතාවයට Vitamin B12 deficiency මග පාදන අතර එය මද සරු භාවයට හේතුවේ.
මෙම හේතු නිසාවෙන් සුසුම්නාවට බහුලව හානි සිදුවේ. නමුත් දෘෂ්ටික ස්නායුවෙහි මයලීන් අඩු වීම හා ගලයෝසිය සිදුවේ.
සල්ෆියුරික් අම්ලය පරිහරණයට අදාළ නීතිමය සීමා කිරීම්
අන්තර්ජාතික වාණිජ සල්ෆියුරික් කර්මාන්තය, එක්සත් ජාතීන්ගේ තහනම් ගනුදෙනු මත්ද්‍රව්‍ය හා මනෝ ව්‍යාදික ද්‍රව්‍ය ගණුදෙණු සංගමය United Nations Convention Against Illicit Traffic in Narcotic Drugs and Psychotropic Substances මගින් වර්ෂ 1988 සිට සල්ෆියුරික් අම්ලය පාලනය කරනු ලබයි. එහි සල්ෆියුරික් අම්ලය II වන ලැයිස්තුවේ සදහන් වනුයේ මනෝව්‍යාධික ද්‍රව්‍ය තැනීමට නිරතුරුව භාවිතා වන රසායනික ද්‍රව්‍යයක් ලෙසිනි.
ඇමරිකා එක්සත් ජනපදයේ සල්ෆියුරික් අම්ලය II වන ලැයිස්තුවේ අන්තර්ගත කොට ඇති අතර එය අත්‍යාවශ්‍ය හා පුරෝගාමි රසායන ද්‍රව්‍යයක් ලෙස පනතට එකග වන පරිදි සකසා ඇත. සල්ෆියුරික් අම්ල ගනුදෙනු, ප්‍රවාහන , අපනයන හා ආනයන කටයුතු ඇමරිකානු ඖෂධ වලංගුභාවය පිළිබද අධිකාරයේ බලපෑම යටතේ සිදු කරයි. Felix ist cool. Emre ist der coolste
නිකොලස් කොපර්නිකස්
නිකොලස් කොපර්නිකස් (පෝලන්ත: Mikołaj Kopernik; 1473 පෙබරවාරි 19 – 1543 මැයි 24) යනු යුරෝපයේ පුනරුද සමයේ ජීවත් වූ මහාප්‍රාඥයෙක්, ගණිතඥයෙක්, තාරකා විද්‍යාඥයෙක් සහ කතෝලික පූජකවරයෙකු විය. මොහු ඉපදී ඇත්තේ 1473 පෙබරවාරි 19 වන දා පෝලන්ත රාජධානියේ ටෝරන් නගරයේ සාන්ත අමර් වීදියේ නිවසකය. ඔහුගේ නම තම පියාගේ නම වන නිකලස් ගෙන් තබා ඇත. මොහු පොහොසත් තඹ වෙළෙන්දෙකු වු අතර මෝරන් නගරයේ පිළිගත් වැසියෙක් විය. නිකලස්ගේ මව බාබාරා වොස්ටන් රෝඩ් වන අතර පොහොසත් වෙළඳ පවුලකින් පැමිණි ඇය 1995 දි මිය ගියාය. නිකලස්ගේ පියා 1483 හා 1485 අතර මිය ගිය අතර ඔහුගේ මාමා වන ලුකස් වොට්සන් රෝඩ්ස් ඔහුව තම භාරයට ගත් අතර, ඔහුගේ අධ්‍යාපනය හා අනාගතය එමඟින් පෑදුනේය. එකල පැවති පෘථිවිකේන්ද්‍රවාදී විශ්වයේ ආකෘතිය වෙනුවට ඔහු සූර්‍ය කේන්ද්‍රවාදී ආකෘතියක් නිර්මාණය කළේය. ලොව බැමෑ වූ පුරුෂයා ලෙස මොහු හදුන්වනු ලබයි.
ප්‍රවර්ගය:1473 උපත් ප්‍රවර්ගය:විද්‍යාඥයෝ ප්‍රවර්ගය:තාරකා විද්‍යාඥයෝ
අයර්ලන්ත ක්‍රිකට් කණ්ඩායම
The Ireland cricket team represents all of Ireland. They participate in Test, ODI and Twenty20 matches on an international level. They are the 11th Full Member of the International Cricket Council (ICC), having been awarded Test status, along with Afghanistan, on 22 June 2017.
Ireland are ranked 12th in One Day International (ODI) cricket. Ireland played their first ODI in 2006 against England. Since then, they have gone on to play 117 ODIs, resulting in 51 victories, 57 defeats, 7 no results, and 3 ties. Contracts for players were introduced in 2009, marking the transition to becoming a professional team. Cricket Ireland is the sport's governing body in Ireland.
In 1993 the Irish Cricket Union, the predecessor to Cricket Ireland, was elected to the ICC as an Associate member. Associates are the next level of team below those that play Test cricket. Due to their successes in the Intercontinental Cup and at the World Cup, they were labelled the "leading Associate" and stated their intention to become a full member by 2020. This intention was realised in June 2017, when the ICC unanimously decided to award Ireland and Afghanistan full Test status, which will allow them to participate in test matches.
Ireland qualified for the Cricket World Cup for the first time in 2007, and has since played in the 2011 and 2015 tournaments. They also qualified for the 2009, 2010, 2012, and 2014 World Twenty20 competitions. Ireland also play international cricket in the ICC Intercontinental Cup, which they have won four times since 2005, including the most recent competition in 2013.
Early history
Cricket was introduced to Ireland by the English in the towns of Kilkenny and Ballinasloe in the early 19th century. In the 1830s, the game began to spread; many of the clubs which were founded in the following 30 years are still in existence today. The first Irish national team played in 1855 against The Gentlemen of England in Dublin. In the 1850s, the Englishman Charles Lawrence was responsible for developing the game in Ireland through his coaching. In the 1850s and 1860s, Ireland was visited for the first time by touring professional teams. Ireland's first match against Marylebone Cricket Club (the M.C.C.) was in 1858.
The game gained popularity until the early 1880s. The land war in the 1880s resulting from the Irish Land Commission and a ban on playing "foreign" games, in practice, British, by the Gaelic Athletic Association set back the spread of cricket. The ban was lifted in 1970, and before then anyone playing foreign games, such as cricket was banned from the Irish games such as hurling and Gaelic football. Irish teams toured Canada and the USA in 1879, 1888, 1892, and 1909. On top of this, Ireland defeated a touring South African side in 1904. Their first match with first-class status was played on 19 May 1902 against a London County side including W.G. Grace. The Irish, captained by Sir Tim O'Brien, won convincingly by 238 runs.
Before 1993
After the 1902 tour of England, where four matches yielded one win, two draws and one loss, Ireland did not play first-class cricket again for five years. Although the team had lost to the South Africans in 1894 – Ireland's first match against a Test-playing nation – Ireland defeated South Africa in 1904; it was the team's first victory against a Test side. In 1909, the first annual first-class match between Ireland and Scotland was held, and an annual match against the MCC was arranged from 1924 onwards.
The Irish played yearly first-class matches with the Scots, only interrupted by world wars, until 1999, but all their other cricket depended upon touring international sides finding it convenient to include a visit to Ireland in their schedules. However, Ireland sometimes surprised Test nations on these occasions, beating the West Indies by 60 runs in a three-day match in Dublin in 1928, for example; it was Ireland's first match against the West Indies. In 1969, in a match played at Sion Mills in County Tyrone, the team defeated a West Indian side including Clive Lloyd and Clyde Walcott by nine wickets, after bowling them out for 25. This was the last time Ireland defeated a touring side until 2003, when they beat Zimbabwe by ten wickets.
The Scots and the Irish were mostly competing with Sri Lanka for the title as the best non-Test nation at the time – indeed, Ireland drew with Sri Lanka in a rain-hit first-class match in 1979, Ireland scoring a total of 341 for 7 in two innings, while Sri Lanka made 288 for 6 in one innings. Ireland, along with Scotland and the Netherlands, has at times played in competitions for English county cricket sides, including the Benson & Hedges Cup and the Friends Provident Trophy (previously the C&G Trophy). Since there is no nationality restriction in county cricket, non-Irish people were allowed to compete for Ireland in these matches. For example, Hansie Cronje of South Africa played for Ireland in 1997, as did New Zealander Jesse Ryder in 2007.
Associate member (1993–2007)
Ireland joined the ICC as an Associate member in 1993, a year before Scotland. This meant Ireland could play in the ICC Trophy for the first time in 1994, and they finished seventh in the tournament. Three years later they progressed to the semi-finals of the competition but lost the third place play-off with Scotland, thus missing a place at the 1999 cricket World Cup. Ireland finished eighth in the 2001 tournament. After this, Adrian Birrell was hired as coach.
Ireland's inaugural ODI was played in front of a full house of 7,500 spectators at Stormont, Belfast, on 13 June 2006 against England. It was the first time Ireland had played the full England side. Though Ireland lost by 38 runs, they were praised by Andrew Strauss, England's stand-in captain.
For the 2006 season, the C&G Trophy was reorganised to include a round-robin stage instead of being entirely knock-out. Whereas Ireland had only one match guaranteed in the tournament before, they now had more fixtures against English county sides. Ireland recorded one win in their nine matches. Ireland participated in the competition until it was restructured again in 2009. In that time they played 25 matches and won two. The latter of those victories was against Worcestershire; in that match Ireland bowled Worcestershire out for 58, which was their lowest ever one-day total. It was the first time that Ireland had bowled out a county for less than 100. Ireland were invited to participate in the reformatted competition from 2010 onwards, but chose not to do so, and instead focused their limited financial resources on international cricket.
One Day Internationals status (2007–present)
January 2007 saw the start of more than three months of almost constant cricket. First was a visit to Kenya, where they took part in Division One of the ICC World Cricket League. They finished fifth in the league after four narrow defeats, and Kenya won the league. Before the World Cup, the team participated in a high-performance camp in South Africa. Ireland's performance in their inaugural World Cup in the 2007 Cricket World Cup took many pundits by surprise. In their first game, on 15 March, they tied with Zimbabwe, primarily thanks to Ireland's first ever World Cup century by man-of-the-match Jeremy Bray and economical bowling in the final overs by Trent Johnston and Andre Botha. In their second match, played on Saint Patrick's Day, they beat the fourth-ranked team in the world, Pakistan, by three wickets, thus knocking Pakistan out of the competition.
These two results were enough to advance Ireland to the Super 8 stage of the tournament.In their final group stage game, the West Indies beat them by eight wickets. In the Super 8 stage, they lost their four matches against England, South Africa, New Zealand, Australia, and Sri Lanka, but recorded a 74-run victory against Test playing nation Bangladesh, the 9th ranked team in the world. The team received a heroes' welcome in Dublin.
After the World Cup, former West Indies cricketer Phil Simmons took over the role of coach from Birrell. India were scheduled to play South Africa in a series of One Day Internationals in Ireland in June 2007. Ireland also played one-off matches at Stormont against the two teams. Missing several players from their World Cup squad, Ireland lost both games. Ireland hosted a quadrangular tournament in Dublin and Belfast in July involving the West Indies, the Netherlands, and Scotland. Ireland and the West Indies both won their games against Scotland and the Netherlands with their direct encounter ending in no result due to rain. The West Indies won the tournament because of a bonus point won against the Netherlands. Trent Johnston stepped down as captain and was replaced by William Porterfield in March 2008.
The 2007–08 ICC Intercontinental Cup began in June, with Ireland playing their first match in August. In November 2008, the team's campaign ended. After finishing second in the round-robin stage of the competition, Ireland faced Namibia in the final. Ireland won by nine wickets, securing their third consecutive Intercontinental Cup title. In March 2008 Ireland toured Bangladesh, playing three ODIs against the hosts and losing all of them. In July, Ireland played a tri-series against New Zealand and Scotland in Aberdeen but lost both matches.
Reigning champions Ireland hosted the European Cricket Championship (Division One) in late July and they won their third European title, winning every match, including the decisive encounter against Scotland by seven wickets. In early August, Ireland hosted five other Associate nations at the 2009 ICC World Twenty20 Qualifier in Belfast; this was Ireland's Twenty20 International debut. Ireland would have faced the Netherlands in the final, however the match was rained off and the teams shared the trophy. By getting to the final of the tournament, Ireland qualified for the 2009 ICC World Twenty20 in England in June 2009. Later in August, Ireland were due to play three ODIs at home against Kenya. Ireland won the first game, the second game could not be finished due to rain and the last match was completely washed out. In October, the team visited Kenya for a tri-series of ODIs with the hosts and Zimbabwe. Only two of Ireland's four games in the round-robin stage could be played, the others were rained off. Ireland lost their first match to Zimbabwe, but won their second against Kenya, though they failed to qualify for the final.
In the run-up to the 2009 ICC World Twenty20, Ireland were deprived of batsman Eoin Morgan, similarly to Ed Joyce several years earlier, who was selected to play for England, making him ineligible to play for Ireland again. Ireland played their first Twenty20 International against a full ICC member side on 8 June 2009 and in their opening match of the tournament defeated Bangladesh by four wickets and knocked them out of the tournament. Ireland progressed to the second stage of the competition. They were grouped with New Zealand, Pakistan and Sri Lanka and lost all three of their matches. In 2009, Ireland played nine ODIs, winning the seven they played against Associate nations, losing their only match against a Test team (England), and one match was abandoned.
Ireland played 17 One Day Internationals in 2010, winning 11 (including a victory over Bangladesh) and losing six. Ireland were knocked out of the 2010 ICC World Twenty20, hosted by South Africa in April and May, after being beaten by the West Indies and a washed out match against England.
The 2011 Cricket World Cup was held between February and March and hosted by Bangladesh, India and Sri Lanka. Though Ireland did not progress beyond the first round they secured a historic victory against England. Ireland beat England by 3 wickets with Kevin O'Brien hitting the fastest century in World Cup history, managing the feat in just 50 balls. In passing England's total of 327 for victory, Ireland broke the record for the highest successful run chase in the World Cup.
Ireland qualified for the 2015 Cricket World Cup, and were promoted to the ICC ODI Championship, leaving the World Cricket League, but not the ICC Intercontinental Cup. In their first match of the World Cup, Ireland defeated the West Indies by 4 wickets, chasing down 304 runs with 25 balls to spare.
In their second match they beat the United Arab Emirates by two wickets with four balls to spare; the target was 279. Out of only five successful World Cup chases of 300 runs or more, Ireland have provided three.
In July 2016, Ireland played in its first five-match ODI series against Afghanistan which ended 2-2 with the first ODI being washed out. In September, Ireland toured South Africa for a one match ODI series against Australia and the hosts but lost both games. At the ICC's board meeting in October, Ireland was awarded first-class status for its domestic competition, the Inter-Provincial Championship. In May 2017, Ireland travelled to England to play a two-match ODI series for the first time, though they ended up losing both games.
Governing body
The Irish Cricket Union (ICU) – the governing body of Irish cricket – was officially founded in 1923, although its predecessor had been active since 1890. In common with a number of other Ireland sporting governing bodies, the Union was formed to represent cricket throughout the island of Ireland, rather than just the Republic of Ireland. In common with its counterparts for rugby union and field hockey, the Union therefore does not use the Irish tricolor, but instead employs its own flag, which is used by such bodies as the International Cricket Council to represent the team and in ICC tournaments; "Ireland's Call" is used as the national anthem.
In 2007, the ICU announced major changes to bring it into line with the main cricket governing bodies. After the World Cup, Irish cricket had poor results in the 2007 Friends Provident Trophy, as many players were unavailable. The Irish cricket team was an amateur side and most of the players had full-time jobs with commitments conflicting with cricket.
Warren Deutrom, the chief executive of the ICU, has stated that it wants to "seek actively to place Irish players into top-level cricket, by developing relationships with [especially] county cricket which will incorporate appropriate player release for Irish international duty, and feeder systems for developing Irish cricketers". The reorganised ICU sought closer links with the English county teams, to encourage the development of age group cricket, and to introduce a professional element into the Irish game. They also want to take the Ireland cricket team on winter tours more often.
In an attempt to prevent the game losing players to counties or other commitments such as jobs, it was suggested that central contracts should be introduced. This was done in June 2009, with the first two going to Trent Johnston and Alex Cusack. The number of full-time contracts was expanded to six in January 2010 with support for a further nine players; the contracts were split into three categories. In January 2012 the number of contracts was increased to 23, and coach Phil Simmons highlighted the process of becoming professional as an important factor in the team's success.
Campaign for Test status
In January 2012 Cricket Ireland chief executive Warren Deutrom publicly declared Ireland's ambition to play Test cricket by 2020. Their desire to achieve Test status was in part to stem the tide of Irish players using residency rules to switch to England for the opportunity to play Test cricket. Deutrom outlined the ambition as he unveiled the new strategic plan for Irish cricket to 2015. The plan set out a series of stretching goals including increasing the number of participants in the game to 50,000, setting a target of reaching 8th in the World rankings, establishing a domestic first-class cricket structure, and reinforcing cricket as the fifth most popular team sport in Ireland.
However on 22 June 2017, after more than a decade of playing top-class international cricket, full ICC membership was granted to Ireland (along with Afghanistan) at an ICC meeting in London, thus making them the twelfth Test cricket team. Both Ireland and Afghanistan could play their first Test matches in 2018, after the conclusion of the 2015–17 ICC Intercontinental Cup. Ireland are holding talks with the England and Wales Cricket Board (ECB) about playing a Test match against England at Lord's in 2019.
Other tournaments
‡ Only the matches between Scotland, Ireland and the Netherlands in the 2006 tournament have official ODI status.