cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
ශිව දෙවියන්
ව්‍යවහාරය සහ වෙනත් නම්
ශිව දෙවියන් පරබ්‍රහ්ම හෙවත් සර්වබලධාරී දෙවියන් වහන්සේ ලෙස ද හැඳින්වේ. දමිළ භාෂාවෙන් ශිවන් සහ වෙනත් නම් වලින්ද ශිව දෙවියන්ව හඳුන්වයි, එනම් නටරාජ (ශිව දෙවියන්ගේ නර්ථන ස්වරූපය) රුද්‍ර (ශිව දෙවියන්ගේ කෝපී ස්වරූපය) සහ ධක්ශිණමූර්ති (ශිව දෙවියන්ගේ යෝගී ස්වරූපය). මීට අමතරව ශිව ලිංගයට වන්දනාමාන කිරීම දක්නට ලැබේ. මොනිර් මොනිර්-විලියම්ස් පෙන්වා දෙන ආකාරයට සංස්කෘත වචනය "ශිව " (දේවනාගරී : शिव, ශිවා හෝ සිවා ලෙස පරිවර්තනය කර තිබේ) යන්නෙන් අදහස් කරන්නේ "සුභදායක, කරුණාවන්ත, දයාවන්ත, කාරුණික, හිතවත්, මිත්‍රශීලී" බවයි. ජනප්‍රවාදයන්ට අනුව අර්ථ නිරූපණය කල විට ශිව යනු "සියලු දේ තුල පවතින්නා යන්නයි" සහ "කරුණාවේ මූර්තිය" යන්න ද අරුත් අතර වේ.
ඇතැම් කතුවරුන් මෙම නාමය දෙමළෙන් "රතු" යන අර්ථය ඇති " සිවප්පු " යන වචනයෙන් සිවප්පු, ශිවා සූර්යයා සමග බැඳී ඇති බව (සිවන්, "රක්ත වර්ණය ඇත්තා" දෙමළ භාෂාවෙන්) සහ රුද්‍ර බබුරු (දුඹුරු හෝ රතු) ඍග්වේද තුල ද දක්වා ඇත. මීට අමතරව විෂ්ණු සහස්‍රනාම තුල දැක්වෙනුයේ "ශිව" නාමයට විවිධ අර්ථ ඇති බවයි "පවිත්‍ර ඇත්තා" හා "ප්‍රක්ති, රජස්, තමස් යන ගුණාංග තුනෙහි බලපෑමට හසුනොවන්නා" වැනි අර්ථයන්ය.
ශිව දෙවියන්ව විශ්වනාථ, මහාදේව, මහන්ඬෝ, මහසු, මහේෂ, මහේෂ්වර, ශංකර, ශම්භූ, රුද්‍ර, හර, ත්‍රිලෝචන, නීලකණ්ඨ, ශුභාංකර, ත්‍රිලෝකිනාථ, ඊශ්වර වැනි විවිධ නම් වලින් හඳුන්වයි. ශෛව ආගමික බැතිමතුන් විසින් ශිව දෙවියන් වෙනුවෙන් ඉහළම ගෞරවය පිණිස "මහාදේව" සහ "පරමේශ්වර" ලෙසද හඳුන්වනු ලබයි.
මීට අමතරව ශිව සහස්‍රනාමයන් තුල ශිව දෙවියන්ව හඳුන්වන විවිධ නම් බොහෝමයක් අඩංගු වේ. (සහස්‍රනාම යනු දෙවියෙකුගේ විවිධ පැතිකඩ ඔස්සේ ගුණාංග සඳහන් නම් දහසක් එක් කොට සැකසූ මධ්‍යකාලීන ඉන්දියානු පාඨයන්ය) ශිව දෙවියන් වෙනුවෙන් සැකසූ විවිධ සහස්‍රනාම ඇතුලත් කොටස් අටක් දක්නට ලැබේ. ශිව දෙවියන් වෙනුවෙන් සැකසූ දශ සහස්‍රනාම (10,000 නම්) ද ඇති බව මහාන්‍යාස'' යෙහි දැක ගත හැක.
ශෛවවාදය
thumb|බැංගලෝරයේ පිහිටි ශිව දෙවියන්ගේ ප්‍රතිමාව ශෛව වාදය යනු හින්දු ආගමේ ප්‍රධාන නිකාය වලින් එකක් වන අතර, අනෙක් අය වෛශ්ණව වාදයද, ශක්ති වාදය සහ ස්මාර්තා සම්ප්‍රදායට අයත් වේ. ශෛවවාදයේ අනුගාමිකයෝ, ශිව දෙවියන් උත්තරීතරම දෙවියන් ලෙස ප්‍රකාශ කරති. ශෛවවාදි නිකාය විශ්වාස කරන්නේ ශිව සියල්ලටම සහ සියල්ලටම මැවුම්කරු, පරමාධිපති, විනාශකාරු, හෙළිදරව් කරන්නා සහ සියල්ලේම අධිපති වන පරම පුරුෂ උන්වහන්සේ බවය.
ශෛව දේව ධර්මය පුළුල් ලෙස කාණ්ඩ දෙකකට බෙදනු ලැබේ: වේදයන් හි සඳහන් ශිව-රුද්‍ර ආභාෂයෙන් යුක්ත ප්‍රචලිත දේව ධර්මය සහ තන්ත්‍ර ලිපි වල සඳහන් ශිව සහ ශක්ති සම්බන්ධ ගුප්ත දේව ධර්මය.
ත්‍රන්ත්‍රික ශිව සම්ප්‍රදාය ශිවට සම්බන්ධ වේද ග්‍රන්ථ නොසලකා හැර ඇති අතර, ප්‍රායෝගිකව ක්ෂේත්‍ර ගණනාවක් පුරුදු විය. උදාහරණයක් ලෙස ඓතිහාසික වාර්තාවන්ට අනුව තන්ත්‍රික් කපලිකා (වචනයෙන් "මිනිස් හිස්කබල්") හෙවත් හිස් කබල් පැළඳ සිටි ශිව හා ශක්ති ලෙස හිඳිමින් හිස් කබළ් තුල තබා, මස් අනුභවය, මත්පැන් බීම සහ ලිංගිකත්වය චාරිත්‍රානුකූල කොටසක් ලෙස අදහා ඇත. කාශ්මීර ශෛවවාදය තුළ ගුප්ත සම්ප්‍රදාය කර්ම සහ ත්‍රියික උප සම්ප්‍රදාය දෙකකට බෙදී ඇත. කර්ම උප සම්ප්‍රදායේ ශිවා සහ කාළි දෙපළ වටා ගෙතුනු ගුප්ත චාරිත්‍ර වාරිත්‍ර කෙරෙහි අවධානය යොමු විය. ත්‍රියික උප සම්ප්‍රදාය ශිව සම්බන්ධ ස්වයං විමුක්තියේ හඹා යාමේ දී යොමු වූ ජීවන රටාවට අවධානය යොමු වී ඇත.
යෝග
thumb|"නටරාජා මුර්තිය" මෙයින් පිළිබිඹු වන්නේ ශිව දෙවියන් කෝප වී තාන්ඩව නර්තනයේ යෙදීමයි.|alt= ශිව දෙවියන් ශ්‍රේෂ්ඨතම යෝගී වරයා ලෙස සලකනු ලැබේ. ශිව දෙවියන් යෝගීන්ට අධිපති වන අතර සෘෂිවරුන්ට හා යෝගී වරුන්ට ගුරුවරයා වේ.
ත්‍රීමූර්තිය
ත්‍රී මූර්තිය යනු විශ්වයේ මැවීම, නඩත්තු කිරීම හා විනාශය පිළිබඳ හින්දු ධර්මයේ සංකල්පයකි. විශ්වය නිර්මාණය කරන ලද්දේ බ්‍රහ්ම විසිනි එය ආරක්ෂා කරනුයේ විෂ්ණු වන අතර ශිව විනාශකාරන්නා හෝ පරිවර්ථනය කරන්නාය. මෙම දෙවිවරුන් ත්‍රිත්වය "හින්දු ත්‍රීමූර්තිය" ලෙස නම් කර තිබේ. නමුත් ශෛව සම්ප්‍රදායට අනුව ශිව දෙවියන් විශ්වයේ මැවුම්කරු සහ විනාශකරු වන අතර විෂ්ණු දෙවියන් එය ආරක්ෂා කරන්නා සහ මහා බ්‍රහ්මයන් එය පවතින අයුරු රචනා කරන්නා ලෙස පෙන්වා දී ඇත.
ශිව ලිංගය
ශිව දෙවියන් වෙනුවෙන් ශිව ලිංගයට පුද පූජා පැවැත්වීම බොහෝ අතීතයේ සිට පැවත එන චාරිත්‍රයක් වන අතර එය අදටත් දක්නට ලැබේ. එහි ශිව ලිංගයේ ඉහල කොටස පරාශිව හෙවත් ශිව දෙවියන් නියෝජනය කරන අතර යට කොටස පරාශක්ති හෙවත් පාර්වතී දේවිය නියෝජනය කරයි.
අවතාර
ශිව දෙවියන්ගේ අවතාර සම්බන්ධව විෂ්ණු දෙවියන්ගේ දශඅවතාර මෙන් පැහැදිලි තොරතුරු නොමැති නමුත් සමහර පොත් වල එවැනි අවතාර සම්බන්ධව සඳහන්ව ඇත. හනුමාන්, සෘෂි දුර්වාශ හා ආදි ශංකර එවැනි අවතාර ලෙස දක්වා ඇත.
මහා ශිව රාත්‍රී
සෑම චන්ද්‍ර මාසයකම 13 වන රාත්‍රිය එනම් 14 වන දිනය ශිවරාත්‍රී දිනයක් ලෙස සැලකෙන අතර සෑම වසරකම ශීත සෘතුව අවසානයේ ගිම්හාන සෘතුව ආරම්භයට පෙර (පෙබරවාරි/මාර්තු) යෙදෙන ශිව රාත්‍රී දිනය මහා ශිව රාත්‍රී දිනය ලෙස සලකනු ලැබේ. මෙම උත්සවය ශිව දෙවියන් ලෝකයේ අන්ධකාරය හා මෝහය දුරු කිරීම සිහිපත් කොට පවත්වනු ලැබේ.
ශ්‍රාවන මාසය
හින්දු දින දර්ශණයට අනුව ඉන්දියානු ජාතික දින දර්ශණයෙන් පස් වන මාසය ශ්‍රාවන මාසය ලෙස හඳුන්වනු ලබයි. මෙම මාසය තුල පවිත්‍රෝපාන වැනි ශිව දෙවියන් වෙනුවෙන් පවත්වන උත්සව මෙන්ම ශ්‍රී ක්‍රිෂ්ණා සම්බන්ධ උත්සව ද පවත්වයි.
මහා මෘතුංජය
thumb|අර්ධනාරීශ්වර|209x209පික් හින්දු ජනයාගේ විශ්වාසයන්ට අනුව ශිව දෙවියන්ගේ මහා මෘතෘංජය මන්ත්‍රයට මරණය පවා ජය ගත හැකි හැකි බව කියැවේ.
"ඕම් ත්‍රයම්භකම් යජාමහේ
සුගන්ධිම් පුෂ්ඨි වර්ධණම්
උරුවාරුක ඉවබන්ධනාත්
මෘත්‍රයෝර් මුක්ශී යමා මෘතාත්"
අර්ධනාරීශ්වර
අර්ධනාරීශ්වර ප්‍රධාන ලිපිය මෙතනින්
අර්ධනාරීශ්වර ස්වරූපය ශිව දෙවියන්ගෙන් අර්ධයක් හා ශක්ති (උමා/පාර්වතී) දේවියගෙන් අර්ධයක් විදහා දැක්වා ඇති අතර මෙහි අරුත ලෙස පෙන්වා දෙන්නේ ශිව සහ ශක්ති දෙදෙනාගේ ආදරණීය බැඳීමයි. ප්‍රවර්ගය:ශිව ආගම ප්‍රවර්ගය:මහාභාරතයේ චරිත ප්‍රවර්ගය:Pages with unreviewed translations
බර්නාර්ඩෝ උසේ
බර්නාර්ඩෝ ඇල්බර්ටෝ උසේ (අප්‍රේල් 10, 1887 – සැප්තැම්බර් 21, 1971) යනු සතුන්ගේ රුධිර සීනි (ග්ලූකෝස්) ප්‍රමාණය නියාමනය කිරීම වෙනුවෙන් පිටියුටරි හෝර්මෝන වල භූමිකාව සොයාගැනීම සඳහා 1947දී, කායික විද්‍යාව හෝ වෛද්‍ය විද්‍යාව හෝ සඳහා නොබෙල් ත්‍යාගයෙන් අඩක් ලැබූ ආර්ජන්ටිනානු කායික විද්‍යාඥයෙකි. ප්‍රවර්ගය:විද්‍යාඥයෝ ප්‍රවර්ගය:1887 උපත් ප්‍රවර්ගය:1971 මරණ
තමන්නා (රූපවාහිනී කතාමාලාව)
තමන්නා (සිංහල: දිවියේ අරමුණ) යනු 2016 පෙබරවාරි 1 සිට ස්ටාර් ප්ලස් නාළිකාව ඔස්සේ ප.ව. 10:00ට IST (UTC+5:30) ලොවපුරා විකාශය වූ හින්දි-භාෂා ඉන්දියානු රූපවාහිනී සෝප් ඔපෙරාවකි. මෙය ප්‍රකට ප්‍රහසන කතාමාලාවක් වූ සුමිත් සම්භාල් ලේගා විස්ථාපනය කරමින් විකාශය විය. මෙම කථාවට පසුබිම් වී ඇත්තේ ගුජරාටයේ, ජාම්නගර් වුවද, එය රූගත කෙරුණේ මුම්බායිහි ය.
සාරාංශය
තමන්නා මගින් නිරූපණය වන්නේ ධාරා (අනූජා සාථේ විසින් නිරූපණය කරයි) නම් ක්‍රිකට් ක්‍රීඩිකාවගේ කථා පුවතයි. ඇය ක්‍රිකට් ක්‍රීඩිකාවක වීමට සිදුකරන කැපකිරීම් මෙමගින් නිරූපණය වේ.
රෝයි සිල්වා
රෝයි සිල්වා (ඉංග්‍රීසි: Roy Silva) යනු අමෙරිකාවේ ජාතික ක්‍රිකට් පිල නියෝජනය කළ පළමු ශ්‍රී ලාංකිකයා.
ආශ්‍රිත
ප්‍රවර්ගය:ක්‍රිකට් ක්‍රීඩකයෝ ප්‍රවර්ගය:ශ්‍රී ලාංකික ක්‍රිකට් ක්‍රීඩකයෝ ප්‍රවර්ගය:චරිත කතා ප්‍රවර්ගය:ආදි නාලන්දියයෝ ප්‍රවර්ගය:ශ්‍රී ලාංකිකයෝ ප්‍රවර්ගය:ශ්‍රී ලාංකික බෞද්ධයෝ ප්‍රවර්ගය:ලාංකික සිංහලයෝ
පිංතාලිය
මහ මග ගමන් කරන මගීන්ගේ පැන් පවස සංසිඳුවා ගැනීම පිණිස මාර්ගය අසල තබා ඇති පානීය ජල බඳුන පිංතාලිය/පැන්තාලිය නම් වේ. මෙලෙස මහ මග යන එන්නන්ගේ පිපාසය සංසිඳවා ගනු පිණිස පැන් කළයක් තැබීම සහ එය හිස්වූවිට නැවත පිරිසිදු ජලය පුරවා තැබීම හා පැන් ගැනීමට භාජනයක් හා බීම පිණිස තවත් භාජනයක් තැබීම උසස් පින්කමක් ලෙස, එකල පැරණි ජනයා විශ්වාස කළහ.
පැන්තාලියෙන් පැන් ලබාගැනීම සඳහා පැන්ළුව (කෙණෙස්ස) පවතී. හැන්දක් වැනි ව්‍යුහයක් වන එය, පැන්තාලියෙන් පරෙස්සමට පැන් ලබා ගැනීම උදෙසා භාවිතා කරයි. විවිධ දෑ යොදාගනිමින් පැන් ලබාගැනීම නිසා පැන්තාලියෙහි වූ ජලය අපිරිසිදු වීම, මෙම පැන්ළුව මගින් අවම කරයි.
මහ මග යන එන්නන්ගේ පිපාසය සංසිඳවා ගනු පිණිස පානීය ජල බඳුනක් තැබීමේ මෙම වටිනා සංස්කෘතිය, ශ්‍රී ලංකාවේ සහ මියන්මාරයෙහි දැකගත හැකිවෙයි.
හුරුළුනිකවැව
හුරුලුනික වැව යනු අනුරාධපුර, ගලෙන්බිඳුනුවැව නගරයට 4km අසන්නයෙන් පිහිටා ඇති ගම්මනයකි.
වසුදේව
භගවද් පුරාණය තුළ, වසුදේව (දේවනගරි: वसुदेव, IAST: ) යනුවෙන් හැඳින්වෙන්නේ විෂ්ණුගේ අටවන උපත වන ක්‍රිෂ්ණගේ පියායි. මොහු යාදව රජකු විය. නන්ද බාබාගේ සොහොයුරා වූ ඔහු ළමාවියේ දී ක්‍රිෂ්ණව රැකබලා ගත්තේ ය. ඔහුගේ සොහොයුරිය වූ කුන්ති පණ්ඩු සමග විවාහ විය. පසුකාලීන මහාභාරත යුද්ධයේ දී කුන්ති වැදගත් කාර්යභාරයක් ඉටු කළා ය. පීතෘනාමික  (දීර්ඝ ආ ශබ්දය සහිත්ස්) ‍යන්න ක්‍රිෂ්ණගේ නාමයන් අතුරින් ප්‍රචලිත නාමයකි. හරිවංස පුරාණය අනුව වසුදේව සහ නන්ද සොහොයුරෝ වූහ. ඔහු 'ග්වාල' හෙවත් ගව රංචුවක් බලාගත් අයකු යැයි පැවසේ. ඉන්දියානු ඉතිහාසය හෝ පුරාතන ග්‍රන්ථ ආදියෙහි සඳහන් වන්නේ ඔහු ඉතා සාමකාමී පුද්ගලයකු ලෙසයි.
ජෙයම් රවි
රවී මෝහන් (උපත 1980 January 10) හෙවත් වඩාත් ප්‍රකටව ජෙයම් රවී, යන වේදිකා නාමයෙන් හැඳින්වෙන්නේ දෙමළ චිත්‍රපට කර්මාන්තයේ ඉන්දියානු චිත්‍රපට නළුවෙකි. කෘතහස්ත චිත්‍රපට සංස්කාරක මෝහන්ගේ පුත්‍රයා වන රවී නළුවකු ලෙස සිය ප්‍රවේශය සනිටුහන් කළේ ප්‍රේම වෘත්තාන්ත නාට්‍ය චිත්‍රපටයක් වූ ජෙයම් (2003) තුළිනි. මෙය අධ්‍යක්ෂණය කළේ ඔහුගේ වැඩිමහල් සොහොයුරු මෝහන් රාජා විසින් වන අතර නිෂ්පාදනය කළේ ඔහුගේ පියා විසිනි. මෙම ච්ත්‍රපටය ලද සාර්ථකත්වය නිසා ඔහු සිය වේදිකා නාමයට එය උපසර්ගයක් ලෙස ඈඳා ගත්තේ ය. ඔහු සිය සොහොයුරා සමගින් තවදුරටත් එම්. කුමාරන් සන් ඔෆ් මහාලක්ෂ්මි (2004), උනක්කුම් එනක්කුම් (2006), සන්තෝෂ් සුබ්‍රමනියම් (2008), තිල්ලාලංගඩි (2010) සහ වඩාත් මෑතක දී තනි ඔරුවන් (2015) වැනි චිත්‍රපටවල සහයෝගයෙන් කටයුතු කළේ ය.
රෙනේ ඩෙස්කාටෙස් - බටහිර දර්ශනවාදය
thumb|රෙනේ ඩෙස්කාටෙස් - බටහිර දර්ශනවාදය (17 වැනි සියවසේ දර්ශනවාදය)
ලා-හේයි එන් ට්‍රවරීන්, ඉන්ඩ්‍රේ - එට් - ලොයිර්, ප්‍රංශය (මෙම ප්‍රදේශය වර්තමානයේ ඩෙස්කාටෙස් ලෙස නම් කර ඇත)
ටොක්හෝම්, ස්වීඩනය
බලපෑ පුද්ගලයින් - 	ප්ලෝටෝ, ඇරිස්ටෝටල්, අල්ගසේක්, ඇවරෝස්, ඇවිසෙන්නා, අල් - ගසාලි, ඇන්සෙල්ම්, ශාන්ත-ඔගස්ටීන්, ඇක්වයිනාස්, ඔක්හාම්, සෝරේස්, මර්සේන්, සෙක්ස්ටස්, එම්පිරිකස්, මයිකල් ද මාන්ටේන් , ඩන්ස් ස්කෝටස්
රේනේ ඩෙස්කාටේස් ප්‍රභල ප්‍රංශ ජාතික දර්ශනවාදියෙකු, ගණිතඥයෙකු, විද්‍යාඥයෙකු සහ ලේඛකයෙකු විය. ඔහුගේ නම ලතින් භාෂාවට අනුව රෙනාටස් කාටිසියස් ලෙස උච්චාරණය කරනු ලැබේ. ඔහු නූතන දර්ශනවාදයේ පියා සේ සැලකෙන අතර පසුකාලීන බටහිර දර්ශනවාදය ඔහුගේ අදහස්වලින් ප්‍රභල ලෙස පෝෂණය වී තිබේ. අද පවා ඔහුගේ ග්‍රන්ථ සුපරීක්ෂාකාරී අධ්‍යයනයන්ට භාජනය වේ. ඩෙස්කාටෙස් විද්‍යාත්මක පුනරුදය පුරෝගාමියෙකු වූ අතර ගණිතය කෙරෙහි ඔහු සිදුකල බලපෑම තල ජ්‍යාමිතියේ හා ගණිතයේදී යොදා ගන්නා කණ්ඩාංක තල ලෙස දැක්වීමෙන්ම පැහැදිලි වේ.
ඩෙස්කාටෙස් නිතරම සිය අදහස් සිය පූර්වගාමීන්ගේ අදහස්වලින් වෙන්කර දැක්වීමට උත්සාහ කළේය. ‘passions of the soul’ නම් හැගීම් පිලිබඳ ග්‍රන්ථ ආරම්භයේදී ඩෙස්කාටෙස් තමාගේ ග්‍රන්ථය පෙර නොවූ විරූ ආකාරයේ එකක් වූ බැවු ලියා තිබේ. කෙසේ නමුත් ඩෙස්කාටෙස්ගේ දර්ශනයේ ඔහුලේ කාලයට පෙර පැවති ඇරිස්ටෝටලියානුවාදය වැනි දර්ශනයන් ශාන්ත ඔගස්ටීන් වැනි දාර්ශනිකයින්ගේ මත සහ 16 වැනි සියවසේ පුනරුදය ලැබූ, නිහඬව දුක්වඳීමේ දර්ශනය ආදියේ පූර්වාදර්ශ නිරීක්ෂණය කළ හැක‍. ඩෙස්කාටෙස් මූලික කරුණු දෙකක් පදනම් කරගෙන ස්වභාව විද්‍යාත්මකව පිළිගත් සම්ප්‍රදායන්ගෙන් බැහැරව ක්‍රියා කළේය. පළමුවැන්න ලෙස ඔහු රූපීය හා ධාතුමය ලෙස කායික ද්‍රව්‍යය විශ්ලේෂණය ප්‍රතික්ෂේප කළ අතර දෙවැන්න ලෙස හෙතෙම ස්වභාවික හෝ දිව්‍යමය යන ඕනෑම ආක‍ාරයකට ස්වභාවික සංසිද්ධීන් විස්තර කිරීමේදී ආන්තිකවීම ප්‍රතික්ෂේප කළේය. දේව මැවුමෙහි නිදහස් පරිපූර්ණ බව ඔහුගේ ආගමික මතවාදය විය.
17 වැනි සියවසේදී මහාද්වීපික හේතුවාදයේ පතාක යෝධයෙකු සේ ඩෙස්කාටෙස් සැලකිය හැක. පසුකාලීනව ඔහුගේ මතවාද බැරක් සපිනෝසා සහ ගොට්ෆ්‍රෙඩ් ලිබිනිස් වැනි අය විසින් ද පිළිගන්නා ලදී. එහෙත් අනුභවෛකවාදී සම්ප්‍රදායට අයත් වූ හෝබ්ස්, ලෝක්, බර්ක්ලි හා හියුම් වැන්නවුන් විසින් ප්‍රතික්ෂේප කරන ලදී. සපිනෝසා, ලිබිනිස් හා ඩෙස්කාටෙස් යන තිදෙනාම ගණිතය සහ දර්ශනවාදය පිළිබඳ මත පුහුණුවක් ලද්දෝ වූහ. ලිබිමිස් හා ඩෙස්කාටෙස් විද්‍යාවේ ප්‍රගමනය කෙරෙහිද මහත් දායකත්වයක් දක්වන ලදී. කලනයේ හා විශ්ලේෂණයේ සොයාගැනීමට පසු කාලීනව අතිශයින් වැදගත් වූ ජ්‍යාමිතීය හඳුන්වාදීම ද ඩෙස්කාටෙස් විසින් කළ කාර්ය භාර්යට අයත්ය. මනස සහ එහි ක්‍රියාකාරිත්වය පිළිබඳ ඩෙස්කාටෙස්ගේ චින්තනය ඉලෙක්ට්‍රෝනික පරිගණකය, යාන්ත්‍රික බුද්ධිය පිළිබඳ චින්තන ප්‍රවාහයන්ට මූලාරම්භය සැපයීය. ඩෙස්කාටෙස්ගේ වඩාත් ප්‍රසිද්ධ කියමන සචින්තක ශක්තියේ ඓක්‍යය නම් වේ. “මම සිටින නිසා මම සිටිමි” යන්න ඔහු පල කළ අදහස වේ. ඔහුගේ මෙම අදහස ‘Discourse on the Method’ යන ග්‍රන්ථයේ සිව්වැනි කොටසේද සඳහන් වේ.
References
http://en.wikipedia.org/wiki/Ren%C3%A9_Descartes
පොළොන්නරුව මැතිවරණ කොට්ඨාශය (1947–1989)
පොළොන්නරුව මැතිවරණ කොට්ඨාශය අගෝස්තු 1947 සහ පෙබරවාරි 1989 අතරතුර  ශ්‍රී ලංකාවෙහි  මැතිවරණ කොට්ඨාශ අතුරින් එකක් විය. මෙම මැතිවරණ කොට්ඨාශය නම් ලද්දේ උතුරු මැද පළාතේ  පොළොන්නරුව දිස්ත්‍රික්කයේ,  පොළොන්නරුව නගරය අනුව යමිනි. ශ්‍රී ලංකාවේ 1978 ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථාව විසින්  පාර්ලිමේන්තු මන්ත්‍රීවරුන් තෝරා පත්කර ගැනුම සඳහා සමානුපාතික නියෝජන මැතිවරණ ක්‍රමය හඳුන්වාදෙන ලදි. එවිට පැවැති බොහෝ දුරට ඒක-මන්ත්‍රී මැතිවරණ කොට්ඨාශ වූ කොට්ඨාශ 160 වෙනුවට බහු-මන්ත්‍රී මැතිවරණ කොට්ඨාශ 22 ක් ඇති කරන ලදි. සමානුපාතික නියෝජනය යටතේ පැවැත්වුණු පළමු මැතිවරණය වන 1989 මහා මැතිවරණයේදී  පොළොන්නරුව මැතිවරණ කොට්ඨාශය වෙනුවට  පොළොන්නරුව බහු-මන්ත්‍රී මැතිවරණ කොට්ඨාශය  ආදේශ කරනු ලදුවත් බහු-මන්ත්‍රී මැතිවරණ කොට්ඨාශය තුල ඡන්ද කොට්ඨාශයක් ලෙස පොළොන්නරුව දිගටම පවතියි.
1947 පාර්ලිමේන්තු මහා මැතිවරණය
23 අගෝස්තු 1947 සිට 20 සැප්තැම්බර් 1947 දක්වා කාලය අතරතුරදී පැවැත්වුණු  පළමුවන පාර්ලිමේන්තු මැතිවරණයෙහි මෙම මැතිවරණ කොට්ඨාශය සඳහා ප්‍රතිඵල:
1952 පාර්ලිමේන්තු මහා මැතිවරණය
24 මැයි 1952 සහ 30 මැයි1952 දක්වා කාලය අතරතුරදී පැවැත්වුණු  දෙවන පාර්ලිමේන්තු මැතිවරණයෙහි මෙම මැතිවරණ කොට්ඨාශය සඳහා ප්‍රතිඵල:
1956 පාර්ලිමේන්තු මහා මැතිවරණය
5 අප්‍රේල් 1956 සහ 10 අප්‍රේල් 1956දක්වා කාලය අතරතුරදී පැවැත්වුණු  තෙවන පාර්ලිමේන්තු මැතිවරණයෙහි මෙම මැතිවරණ කොට්ඨාශය සඳහා ප්‍රතිඵල:
1960 (මාර්තු) පාර්ලිමේන්තු මහා මැතිවරණය
19 මාර්තු 1960 දිනදී පැවැත්වුණු  සතරවන පාර්ලිමේන්තු මැතිවරණයෙහි මෙම මැතිවරණ කොට්ඨාශය සඳහා ප්‍රතිඵල:
1960 (ජූලි) පාර්ලිමේන්තු මහා මැතිවරණය
20 ජූලි 1960 දිනදී පැවැත්වුණු  පස්වන පාර්ලිමේන්තු මැතිවරණයෙහි මෙම මැතිවරණ කොට්ඨාශය සඳහා ප්‍රතිඵල:
1965 පාර්ලිමේන්තු මහා මැතිවරණය
22 මාර්තු 1965 දිනදී පැවැත්වුණු   හයවන පාර්ලිමේන්තු මැතිවරණයෙහි මෙම මැතිවරණ කොට්ඨාශය සඳහා ප්‍රතිඵල:
1970 පාර්ලිමේන්තු මහා මැතිවරණය
27 මැයි 1970 දිනදී පැවැත්වුණු  සත්වන පාර්ලිමේන්තු මැතිවරණයෙහි මෙම මැතිවරණ කොට්ඨාශය සඳහා ප්‍රතිඵල:
1977 පාර්ලිමේන්තු මහා මැතිවරණය
21 ජූලි 1977 දිනදී පැවැත්වුණු  අටවන පාර්ලිමේන්තු මැතිවරණයෙහි මෙම මැතිවරණ කොට්ඨාශය සඳහා ප්‍රතිඵල:
ධම්‌මහදයවිභඞ්‌ගො
18. ධම්‌මහදයවිභඞ්‌ගො
1. සබ්‌බසඞ්‌ගාහිකවාරො
978. කති ඛන්‌ධා, කති ආයතනානි, කති ධාතුයො, කති සච්‌චානි, කති ඉන්‌ද්‍රියානි, කති හෙතූ, කති ආහාරා, කති ඵස්‌සා, කති වෙදනා, කති සඤ්‌ඤා, කති චෙතනා, කති චිත්‌තානි?
පඤ්‌චක්‌ඛන්‌ධා, ද්‌වාදසායතනානි, අට්‌ඨාරස ධාතුයො, චත්‌තාරි සච්‌චානි, බාවීසතින්‌ද්‍රියානි, නව හෙතූ, චත්‌තාරො ආහාරා, සත්‌ත ඵස්‌සා, සත්‌ත වෙදනා, සත්‌ත සඤ්‌ඤා, සත්‌ත චෙතනා, සත්‌ත චිත්‌තානි.
979. තත්‌ථ කතමෙ පඤ්‌චක්‌ඛන්‌ධා? රූපක්‌ඛන්‌ධො, වෙදනාක්‌ඛන්‌ධො, සඤ්‌ඤාක්‌ඛන්‌ධො, සඞ්‌ඛාරක්‌ඛන්‌ධො, විඤ්‌ඤාණක්‌ඛන්‌ධො – ඉමෙ වුච්‌චන්‌ති ‘‘පඤ්‌චක්‌ඛන්‌ධා’’.
980. තත්‌ථ කතමානි ද්‌වාදසායතනානි? චක්‌ඛායතනං, රූපායතනං, සොතායතනං, සද්‌දායතනං, ඝානායතනං, ගන්‌ධායතනං, ජිව්‌හායතනං, රසායතනං, කායායතනං, ඵොට්‌ඨබ්‌බායතනං, මනායතනං, ධම්‌මායතනං – ඉමානි වුච්‌චන්‌ති ‘‘ද්‌වාදසායතනානි’’.
981. තත්‌ථ කතමා අට්‌ඨාරස ධාතුයො? චක්‌ඛුධාතු, රූපධාතු, චක්‌ඛුවිඤ්‌ඤාණධාතු, සොතධාතු, සද්‌දධාතු, සොතවිඤ්‌ඤාණධාතු, ඝානධාතු, ගන්‌ධධාතු, ඝානවිඤ්‌ඤාණධාතු, ජිව්‌හාධාතු, රසධාතු, ජිව්‌හාවිඤ්‌ඤාණධාතු, කායධාතු, ඵොට්‌ඨබ්‌බධාතු, කායවිඤ්‌ඤාණධාතු, මනොධාතු, ධම්‌මධාතු, මනොවිඤ්‌ඤාණධාතු – ඉමා වුච්‌චන්‌ති ‘‘අට්‌ඨාරස ධාතුයො’’.
982. තත්‌ථ කතමානි චත්‌තාරි සච්‌චානි? දුක්‌ඛසච්‌චං, සමුදයසච්‌චං, නිරොධසච්‌චං, මග්‌ගසච්‌චං – ඉමානි වුච්‌චන්‌ති ‘‘චත්‌තාරි සච්‌චානි’’.
983. තත්‌ථ කතමානි බාවීසතින්‌ද්‍රියානි? චක්‌ඛුන්‌ද්‍රියං, සොතින්‌ද්‍රියං, ඝානින්‌ද්‍රියං, ජිව්‌හින්‌ද්‍රියං, කායින්‌ද්‍රියං, මනින්‌ද්‍රියං, ඉත්‌ථින්‌ද්‍රියං, පුරිසින්‌ද්‍රියං, ජීවිතින්‌ද්‍රියං, සුඛින්‌ද්‍රියං, දුක්‌ඛින්‌ද්‍රියං, සොමනස්‌සින්‌ද්‍රියං, දොමනස්‌සින්‌ද්‍රියං, උපෙක්‌ඛින්‌ද්‍රියං, සද්‌ධින්‌ද්‍රියං, වීරියින්‌ද්‍රියං, සතින්‌ද්‍රියං, සමාධින්‌ද්‍රියං, පඤ්‌ඤින්‌ද්‍රියං, අනඤ්‌ඤාතඤ්‌ඤස්‌සාමීතින්‌ද්‍රියං, අඤ්‌ඤින්‌ද්‍රියං, අඤ්‌ඤාතාවින්‌ද්‍රියං – ඉමානි වුච්‌චන්‌ති ‘‘බාවීසතින්‌ද්‍රියානි’’.
984. තත්‌ථ කතමෙ නව හෙතූ? තයො කුසලහෙතූ, තයො අකුසලහෙතූ, තයො අබ්‍යාකතහෙතූ.
තත්‌ථ කතමෙ තයො කුසලහෙතූ? අලොභො කුසලහෙතු, අදොසො කුසලහෙතු, අමොහො කුසලහෙතු – ඉමෙ තයො කුසලහෙතූ.
තත්‌ථ කතමෙ තයො අකුසලහෙතූ? ලොභො අකුසලහෙතු, දොසො අකුසලහෙතු, මොහො අකුසලහෙතු – ඉමෙ තයො අකුසලහෙතූ.
985. තත්‌ථ කතමෙ චත්‌තාරො ආහාරා? කබළීකාරාහාරො [කබළිංකාරො ආහාරො (සී. ස්‍යා.)], ඵස්‌සාහාරො, මනොසඤ්‌චෙතනාහාරො, විඤ්‌ඤාණාහාරො – ඉමෙ වුච්‌චන්‌ති ‘‘චත්‌තාරො ආහාරා’’.
986. තත්‌ථ කතමෙ සත්‌ත ඵස්‌සා? චක්‌ඛුසම්‌ඵස්‌සො, සොතසම්‌ඵස්‌සො, ඝානසම්‌ඵස්‌සො, ජිව්‌හාසම්‌ඵස්‌සො, කායසම්‌ඵස්‌සො, මනොධාතුසම්‌ඵස්‌සො, මනොවිඤ්‌ඤාණධාතුසම්‌ඵස්‌සො – ඉමෙ වුච්‌චන්‌ති ‘‘සත්‌ත ඵස්‌සා’’.
989. තත්‌ථ කතමා සත්‌ත චෙතනා? චක්‌ඛුසම්‌ඵස්‌සජා චෙතනා, සොතසම්‌ඵස්‌සජා චෙතනා, ඝානසම්‌ඵස්‌සජා චෙතනා, ජිව්‌හාසම්‌ඵස්‌සජා චෙතනා, කායසම්‌ඵස්‌සජා චෙතනා, මනොධාතුසම්‌ඵස්‌සජා චෙතනා, මනොවිඤ්‌ඤාණධාතුසම්‌ඵස්‌සජා චෙතනා – ඉමා වුච්‌චන්‌ති ‘‘සත්‌ත චෙතනා’’.
2. උප්‌පත්‌තානුප්‌පත්‌තිවාරො
1. කාමධාතු
991. කාමධාතුයා කති ඛන්‌ධා, කති ආයතනානි, කති ධාතුයො, කති සච්‌චානි, කති ඉන්‌ද්‍රියානි, කති හෙතූ, කති ආහාරා, කති ඵස්‌සා, කති වෙදනා, කති සඤ්‌ඤා, කති චෙතනා, කති චිත්‌තානි?
කාමධාතුයා පඤ්‌චක්‌ඛන්‌ධා, ද්‌වාදසායතනානි, අට්‌ඨාරස ධාතුයො, තීණි සච්‌චානි, බාවීසතින්‌ද්‍රියානි, නව හෙතූ, චත්‌තාරො ආහාරා, සත්‌ත ඵස්‌සා, සත්‌ත වෙදනා, සත්‌ත සඤ්‌ඤා, සත්‌ත චෙතනා, සත්‌ත චිත්‌තානි.
992. තත්‌ථ කතමෙ කාමධාතුයා පඤ්‌චක්‌ඛන්‌ධා? රූපක්‌ඛන්‌ධො, වෙදනාක්‌ඛන්‌ධො, සඤ්‌ඤාක්‌ඛන්‌ධො, සඞ්‌ඛාරක්‌ඛන්‌ධො, විඤ්‌ඤාණක්‌ඛන්‌ධො – ඉමෙ වුච්‌චන්‌ති ‘‘කාමධාතුයා පඤ්‌චක්‌ඛන්‌ධා’’.
තත්‌ථ කතමානි කාමධාතුයා ද්‌වාදසායතනානි? චක්‌ඛායතනං, රූපායතනං, සොතායතනං, සද්‌දායතනං, ඝානායතනං, ගන්‌ධායතනං, ජිව්‌හායතනං, රසායතනං, කායායතනං, ඵොට්‌ඨබ්‌බායතනං, මනායතනං, ධම්‌මායතනං – ඉමානි වුච්‌චන්‌ති ‘‘කාමධාතුයා ද්‌වාදසායතනානි’’.
තත්‌ථ කතමා කාමධාතුයා අට්‌ඨාරස ධාතුයො? චක්‌ඛුධාතු, රූපධාතු, චක්‌ඛුවිඤ්‌ඤාණධාතු, සොතධාතු, සද්‌දධාතු, සොතවිඤ්‌ඤාණධාතු, ඝානධාතු, ගන්‌ධධාතු, ඝානවිඤ්‌ඤාණධාතු, ජිව්‌හාධාතු, රසධාතු, ජිව්‌හාවිඤ්‌ඤාණධාතු, කායධාතු, ඵොට්‌ඨබ්‌බධාතු, කායවිඤ්‌ඤාණධාතු, මනොධාතු, ධම්‌මධාතු, මනොවිඤ්‌ඤාණධාතු – ඉමා වුච්‌චන්‌ති ‘‘කාමධාතුයා අට්‌ඨාරස ධාතුයො’’.
තත්‌ථ කතමානි කාමධාතුයා තීණි සච්‌චානි? දුක්‌ඛසච්‌චං, සමුදයසච්‌චං, මග්‌ගසච්‌චං – ඉමානි වුච්‌චන්‌ති ‘‘කාමධාතුයා තීණි සච්‌චානි’’.
තත්‌ථ කතමානි කාමධාතුයා බාවීසතින්‌ද්‍රියානි? චක්‌ඛුන්‌ද්‍රියං, සොතින්‌ද්‍රියං…පෙ.… අඤ්‌ඤාතාවින්‌ද්‍රියං – ඉමානි වුච්‌චන්‌ති ‘‘කාමධාතුයා බාවීසතින්‌ද්‍රියානි’’.
තත්‌ථ කතමෙ කාමධාතුයා නව හෙතූ? තයො කුසලහෙතූ, තයො අකුසලහෙතූ, තයො අබ්‍යාකතහෙතූ…පෙ.… ඉමෙ වුච්‌චන්‌ති ‘‘කාමධාතුයා නව හෙතූ’’.
තත්‌ථ කතමෙ කාමධාතුයා චත්‌තාරො ආහාරා? කබළීකාරාහාරො, ඵස්‌සාහාරො, මනොසඤ්‌චෙතනාහාරො, විඤ්‌ඤාණාහාරො – ඉමෙ වුච්‌චන්‌ති ‘‘කාමධාතුයා චත්‌තාරො ආහාරා’’.
තත්‌ථ කතමෙ කාමධාතුයා සත්‌ත ඵස්‌සා? චක්‌ඛුසම්‌ඵස්‌සො සොතසම්‌ඵස්‌සො, ඝානසම්‌ඵස්‌සො, ජිව්‌හාසම්‌ඵස්‌සො, කායසම්‌ඵස්‌සො, මනොධාතුසම්‌ඵස්‌සො, මනොවිඤ්‌ඤාණධාතුසම්‌ඵස්‌සො – ඉමෙ වුච්‌චන්‌ති ‘‘කාමධාතුයා සත්‌ත ඵස්‌සා’’.
තත්‌ථ කතමා කාමධාතුයා සත්‌ත වෙදනා? චක්‌ඛුසම්‌ඵස්‌සජා වෙදනා, සොතසම්‌ඵස්‌සජා වෙදනා, ඝානසම්‌ඵස්‌සජා වෙදනා, ජිව්‌හාසම්‌ඵස්‌සජා වෙදනා, කායසම්‌ඵස්‌සජා වෙදනා, මනොධාතුසම්‌ඵස්‌සජා වෙදනා, මනොවිඤ්‌ඤාණධාතුසම්‌ඵස්‌සජා වෙදනා – ඉමා වුච්‌චත්‌ති ‘‘කාමධාතුයා සත්‌ත වෙදනා’’.
තත්‌ථ කතමා කාමධාතුයා සත්‌ත සඤ්‌ඤා? චක්‌ඛුසම්‌ඵස්‌සජා සඤ්‌ඤා, සොතසම්‌ඵස්‌සජා සඤ්‌ඤා, ඝානසම්‌ඵස්‌සජා සඤ්‌ඤා, ජිව්‌හාසම්‌ඵස්‌සජා සඤ්‌ඤා, කායසම්‌ඵස්‌සජා සඤ්‌ඤා, මනොධාතුසම්‌ඵස්‌සජා සඤ්‌ඤා, මනොවිඤ්‌ඤාණධාතුසම්‌ඵස්‌සජා සඤ්‌ඤා – ඉමා වුච්‌චන්‌ති ‘‘කාමධාතුයා සත්‌ත සඤ්‌ඤා’’.
තත්‌ථ කතමා කාමධාතුයා සත්‌ත චෙතනා? චක්‌ඛුසම්‌ඵස්‌සජා චෙතනා, සොතසම්‌ඵස්‌සජා චෙතනා, ඝානසම්‌ඵස්‌සජා චෙතනා, ජිව්‌හාසම්‌ඵස්‌සජා චෙතනා, කායසම්‌ඵස්‌සජා චෙතනා, මනොධාතුසම්‌ඵස්‌සජා චෙතනා, මනොවිඤ්‌ඤාණධාතුසම්‌ඵස්‌සජා චෙතනා – ඉමා වුච්‌චන්‌ති ‘‘කාමධාතුයා සත්‌ත චෙතනා’’.
තත්‌ථ කතමානි කාමධාතුයා සත්‌ත චිත්‌තානි? චක්‌ඛුවිඤ්‌ඤාණං, සොතවිඤ්‌ඤාණං, ඝානවිඤ්‌ඤාණං, ජිව්‌හාවිඤ්‌ඤාණං, කායවිඤ්‌ඤාණං, මනොධාතු, මනොවිඤ්‌ඤාණධාතු – ඉමානි වුච්‌චන්‌ති ‘‘කාමධාතුයා සත්‌ත චිත්‌තානි’’.
2. රූපධාතු
993. රූපධාතුයා කති ඛන්‌ධා, කති ආයතනා, කති ධාතුයො, කති සච්‌චානි, කති ඉන්‌ද්‍රියානි…පෙ.… කති චිත්‌තානි?
රූපධාතුයා පඤ්‌චක්‌ඛන්‌ධා, ඡ ආයතනානි, නව ධාතුයො, තීණි සච්‌චානි, චුද්‌දසින්‌ද්‍රියානි, අට්‌ඨ හෙතූ, තයො ආහාරා, චත්‌තාරො ඵස්‌සා, චතස්‌සො වෙදනා, චතස්‌සො සඤ්‌ඤා, චතස්‌සො චෙතනා, චත්‌තාරි චිත්‌තානි.
994. තත්‌ථ කතමෙ රූපධාතුයා පඤ්‌චක්‌ඛන්‌ධා? රූපක්‌ඛන්‌ධො, වෙදනාක්‌ඛන්‌ධො, සඤ්‌ඤාක්‌ඛන්‌ධො, සඞ්‌ඛාරක්‌ඛන්‌ධො, විඤ්‌ඤාණක්‌ඛන්‌ධො – ඉමෙ වුච්‌චන්‌ති ‘‘රූපධාතුයා පඤ්‌චක්‌ඛන්‌ධා’’.
තත්‌ථ කතමානි රූපධාතුයා ඡ ආයතනානි? චක්‌ඛායතනං, රූපායතනං, සොතායතනං, සද්‌දායතනං, මනායතනං, ධම්‌මායතනං – ඉමානි වුච්‌චන්‌ති ‘‘රූපධාතුයා ඡ ආයතනානි’’.
තත්‌ථ කතමා රූපධාතුයා නව ධාතුයො? චක්‌ඛුධාතු, රූපධාතු, චක්‌ඛුවිඤ්‌ඤාණධාතු, සොතධාතු, සද්‌දධාතු, සොතවිඤ්‌ඤාණධාතු, මනොධාතු, ධම්‌මධාතු, මනොවිඤ්‌ඤාණධාතු – ඉමා වුච්‌චන්‌ති ‘‘රූපධාතුයා නව ධාතුයො’’.
තත්‌ථ කතමානි රූපධාතුයා තීණි සච්‌චානි? දුක්‌ඛසච්‌චං, සමුදයසච්‌චං, මග්‌ගසච්‌චං – ඉමානි වුච්‌චන්‌ති ‘‘රූපධාතුයා තීණි සච්‌චානි’’.
තත්‌ථ කතමානි රූපධාතුයා චුද්‌දසින්‌ද්‍රියානි? චක්‌ඛුන්‌ද්‍රියං, සොතින්‌ද්‍රියං, මනින්‌ද්‍රියං, ජීවිතින්‌ද්‍රියං, සොමනස්‌සින්‌ද්‍රියං, උපෙක්‌ඛින්‌ද්‍රියං, සද්‌ධින්‌ද්‍රියං, වීරියින්‌ද්‍රියං, සතින්‌ද්‍රියං, සමාධින්‌ද්‍රියං, පඤ්‌ඤින්‌ද්‍රියං, අනඤ්‌ඤාතඤ්‌ඤස්‌සාමීතින්‌ද්‍රියං, අඤ්‌ඤින්‌ද්‍රියං, අඤ්‌ඤාතාවින්‌ද්‍රියං – ඉමානි වුච්‌චන්‌ති ‘‘රූපධාතුයා චුද්‌දසින්‌ද්‍රියානි’’.
තත්‌ථ කතමෙ රූපධාතුයා අට්‌ඨ හෙතූ? තයො කුසලහෙතූ, ද්‌වෙ අකුසලහෙතූ, තයො අබ්‍යාකතහෙතූ.
තත්‌ථ කතමෙ ද්‌වෙ අකුසලහෙතූ? ලොභො අකුසලහෙතු, මොහො අකුසලහෙතු – ඉමෙ ද්‌වෙ අකුසලහෙතූ.
තත්‌ථ කතමෙ තයො අබ්‍යාකතහෙතූ? කුසලානං වා ධම්‌මානං විපාකතො කිරියාබ්‍යාකතෙසු වා ධම්‌මෙසු අලොභො, අදොසො, අමොහො – ඉමෙ තයො අබ්‍යාකතහෙතූ. ඉමෙ වුච්‌චන්‌ති රූපධාතුයා අට්‌ඨ හෙතූ.
ඉසෙයි මියාකේ
ඉසෙයි මියාකේ (三宅 一生), ජපන් ජාතික ෆැෂන් නිර්මාණකරුවෙකි.
ධම්‌මහදයවිභඞ්‌ගො
තත්‌ථ කතමෙ රූපධාතුයා තයො ආහාරා? ඵස්‌සාහාරො, මනොසඤ්‌චෙතනාහාරො, විඤ්‌ඤාණාහාරො – ඉමෙ වුච්‌චන්‌ති ‘‘රූපධාතුයා තයො ආහාරා’’.
තත්‌ථ කතමෙ රූපධාතුයා චත්‌තාරො ඵස්‌සා? චක්‌ඛුසම්‌ඵස්‌සො, සොතසම්‌ඵස්‌සො, මනොධාතුසම්‌ඵස්‌සො, මනොවිඤ්‌ඤාණධාතුසම්‌ඵස්‌සො – ඉමෙ වුච්‌චන්‌ති ‘‘රූපධාතුයා චත්‌තාරො ඵස්‌සා’’.
තත්‌ථ කතමා රූපධාතුයා චතස්‌සො වෙදනා…පෙ.… චතස්‌සො සඤ්‌ඤා…පෙ.… චතස්‌සො චෙතනා…පෙ.… චත්‌තාරි චිත්‌තානි? චක්‌ඛුවිඤ්‌ඤාණං, සොතවිඤ්‌ඤාණං, මනොධාතු, මනොවිඤ්‌ඤාණධාතු – ඉමානි වුච්‌චන්‌ති ‘‘රූපධාතුයා චත්‌තාරි චිත්‌තානි’’.
ඉසෙයි මියාකේ
බාහිර සබැඳි
ප්‍රවර්ගය:ෆැෂන් නිර්මාණකරුවෝ ප්‍රවර්ගය:1938 උපත් ප්‍රවර්ගය:වෙළඳ නාම
ධම්‌මහදයවිභඞ්‌ගො
3. අරූපධාතු
අරූපධාතුයා චත්‌තාරො ඛන්‌ධා, ද්‌වෙ ආයතනානි, ද්‌වෙ ධාතුයො, තීණි සච්‌චානි, එකාදසින්‌ද්‍රියානි, අට්‌ඨ හෙතූ, තයො ආහාරා, එකො ඵස්‌සො, එකා වෙදනා, එකා සඤ්‌ඤා, එකා චෙතනා, එකං චිත්‌තං.
996. තත්‌ථ කතමෙ අරූපධාතුයා චත්‌තාරො ඛන්‌ධා? වෙදනාක්‌ඛන්‌ධො, සඤ්‌ඤාක්‌ඛන්‌ධො, සඞ්‌ඛාරක්‌ඛන්‌ධො, විඤ්‌ඤාණක්‌ඛන්‌ධො – ඉමෙ වුච්‌චන්‌ති ‘‘අරූපධාතුයා චත්‌තාරො ඛන්‌ධා’’.
තත්‌ථ කතමා අරූපධාතුයා ද්‌වෙ ධාතුයො? මනොවිඤ්‌ඤාණධාතු, ධම්‌මධාතු – ඉමා වුච්‌චන්‌ති ‘‘අරූපධාතුයා ද්‌වෙ ධාතුයො’’.
තත්‌ථ කතමානි අරූපධාතුයා තීණි සච්‌චානි? දුක්‌ඛසච්‌චං, සමුදයසච්‌චං, මග්‌ගසච්‌චං – ඉමානි වුච්‌චන්‌ති ‘‘අරූපධාතුයා තීණි සච්‌චානි’’.
තත්‌ථ කතමානි අරූපධාතුයා එකාදසින්‌ද්‍රියානි? මනින්‌ද්‍රියං, ජීවිතින්‌ද්‍රියං, සොමනස්‌සින්‌ද්‍රියං, උපෙක්‌ඛින්‌ද්‍රියං, සද්‌ධින්‌ද්‍රියං, වීරියින්‌ද්‍රියං, සතින්‌ද්‍රියං, සමාධින්‌ද්‍රියං, පඤ්‌ඤින්‌ද්‍රියං, අඤ්‌ඤින්‌ද්‍රියං, අඤ්‌ඤාතාවින්‌ද්‍රියං – ඉමානි වුච්‌චන්‌ති ‘‘අරූපධාතුයා එකාදසින්‌ද්‍රියානි’’.
තත්‌ථ කතමෙ අරූපධාතුයා අට්‌ඨ හෙතූ? තයො කුසලහෙතූ, ද්‌වෙ අකුසලහෙතූ, තයො අබ්‍යාකතහෙතූ…පෙ.… ඉමෙ වුච්‌චන්‌ති ‘‘අරූපධාතුයා අට්‌ඨ හෙතූ’’.
තත්‌ථ කතමෙ අරූපධාතුයා තයො ආහාරා? ඵස්‌සාහාරො, මනොසඤ්‌චෙතනාහාරො, විඤ්‌ඤාණාහාරො – ඉමෙ වුච්‌චන්‌ති ‘‘අරූපධාතුයා තයො ආහාරා’’.
තත්‌ථ කතමො අරූපධාතුයා එකො ඵස්‌සො? මනොවිඤ්‌ඤාණධාතුසම්‌ඵස්‌සො – අයං වුච්‌චති ‘‘අරූපධාතුයා එකො ඵස්‌සො’’.
තත්‌ථ කතමා අරූපධාතුයා එකා වෙදනා…පෙ.… එකා සඤ්‌ඤා…පෙ.… එකා චෙතනා…පෙ.… එකං චිත්‌තං? මනොවිඤ්‌ඤාණධාතු – ඉදං වුච්‌චති ‘‘අරූපධාතුයා එකං චිත්‌තං’’.
4. අපරියාපන්‌නං
997. අපරියාපන්‌නෙ කති ඛන්‌ධා…පෙ.… කති චිත්‌තානි?
998. තත්‌ථ කතමෙ අපරියාපන්‌නෙ චත්‌තාරො ඛන්‌ධා? වෙදනාක්‌ඛන්‌ධො, සඤ්‌ඤාක්‌ඛන්‌ධො, සඞ්‌ඛාරක්‌ඛන්‌ධො, විඤ්‌ඤාණක්‌ඛන්‌ධො – ඉමෙ වුච්‌චන්‌ති ‘‘අපරියාපන්‌නෙ චත්‌තාරො ඛන්‌ධා’’.
තත්‌ථ කතමා අපරියාපන්‌නෙ ද්‌වෙ ධාතුයො? මනොවිඤ්‌ඤාණධාතු, ධම්‌මධාතු – ඉමා වුච්‌චන්‌ති ‘‘අපරියාපන්‌නෙ ද්‌වෙ ධාතුයො’’.
තත්‌ථ කතමානි අපරියාපන්‌නෙ ද්‌වාදසින්‌ද්‍රියානි? මනින්‌ද්‍රියං, ජීවිතින්‌ද්‍රියං, සොමනස්‌සින්‌ද්‍රියං, උපෙක්‌ඛින්‌ද්‍රියං, සද්‌ධින්‌ද්‍රියං, වීරියින්‌ද්‍රියං, සතින්‌ද්‍රියං, සමාධින්‌ද්‍රියං, පඤ්‌ඤින්‌ද්‍රියං, අනඤ්‌ඤාතඤ්‌ඤස්‌සාමීතින්‌ද්‍රියං, අඤ්‌ඤින්‌ද්‍රියං, අඤ්‌ඤාතාවින්‌ද්‍රියං – ඉමානි වුච්‌චන්‌ති ‘‘අපරියාපන්‌නෙ ද්‌වාදසින්‌ද්‍රියානි’’.
තත්‌ථ කතමෙ අපරියාපන්‌නෙ ඡ හෙතූ? තයො කුසලහෙතූ, තයො අබ්‍යාකතහෙතූ.
තත්‌ථ කතමෙ තයො අබ්‍යාකතහෙතූ? කුසලානං ධම්‌මානං විපාකතො අලොභො, අදොසො, අමොහො – ඉමෙ තයො අබ්‍යාකතහෙතූ. ඉමෙ වුච්‌චන්‌ති ‘‘අපරියාපන්‌නෙ ඡ හෙතූ’’.
තත්‌ථ කතමෙ අපරියාපන්‌නෙ තයො ආහාරා? ඵස්‌සාහාරො, මනොසඤ්‌චෙතනාහාරො, විඤ්‌ඤාණාහාරො – ඉමෙ වුච්‌චන්‌ති ‘‘අපරියාපන්‌නෙ තයො ආහාරා’’.
තත්‌ථ කතමො අපරියාපන්‌නෙ එකො ඵස්‌සො? මනොවිඤ්‌ඤාණධාතුසම්‌ඵස්‌සො – අයං වුච්‌චති ‘‘අපරියාපන්‌නෙ එකො ඵස්‌සො’’.
තත්‌ථ කතමා අපරියාපන්‌නෙ එකා වෙදනා…පෙ.… එකා සඤ්‌ඤා…පෙ.… එකා චෙතනා…පෙ.… එකං චිත්‌තං? මනොවිඤ්‌ඤාණධාතු – ඉදං වුච්‌චති ‘‘අපරියාපන්‌නෙ එකං චිත්‌තං’’.
3. පරියාපන්‌නාපරියාපන්‌නවාරො
999. පඤ්‌චන්‌නං ඛන්‌ධානං කති කාමධාතුපරියාපන්‌නා, කති න කාමධාතුපරියාපන්‌නා…පෙ.… සත්‌තන්‌නං චිත්‌තානං කති කාමධාතුපරියාපන්‌නා, කති න කාමධාතුපරියාපන්‌නා?
1000. රූපක්‌ඛන්‌ධො කාමධාතුපරියාපන්‌නො; චත්‌තාරො ඛන්‌ධා සියා කාමධාතුපරියාපන්‌නා, සියා න කාමධාතුපරියාපන්‌නා.
දසායතනා කාමධාතුපරියාපන්‌නා; ද්‌වෙ ආයතනා සියා කාමධාතුපරියාපන්‌නා, සියා න කාමධාතුපරියාපන්‌නා.
සොළස ධාතුයො කාමධාතුපරියාපන්‌නා; ද්‌වෙ ධාතුයො සියා කාමධාතුපරියාපන්‌නා, සියා න කාමධාතුපරියාපන්‌නා.
සමුදයසච්‌චං කාමධාතුපරියාපන්‌නං; ද්‌වෙ සච්‌චා න කාමධාතුපරියාපන්‌නා; දුක්‌ඛසච්‌චං සියා කාමධාතුපරියාපන්‌නං, සියා න කාමධාතුපරියාපන්‌නං.
දසින්‌ද්‍රියා කාමධාතුපරියාපන්‌නා; තීණින්‌ද්‍රියා න කාමධාතුපරියාපන්‌නා; නවින්‌ද්‍රියා සියා කාමධාතුපරියාපන්‌නා, සියා න කාමධාතුපරියාපන්‌නා.
තයො අකුසලහෙතූ කාමධාතුපරියාපන්‌නා; ඡ හෙතූ සියා කාමධාතුපරියාපන්‌නා, සියා න කාමධාතුපරියාපන්‌නා.
කබළීකාරො ආහාරො කාමධාතුපරියාපන්‌නො; තයො ආහාරා සියා කාමධාතුපරියාපන්‌නා, සියා න කාමධාතුපරියාපන්‌නා.
ඡ ඵස්‌සා කාමධාතුපරියාපන්‌නා; මනොවිඤ්‌ඤාණධාතුසම්‌ඵස්‌සො සියා කාමධාතු පරියාපන්‌නො, සියා න කාමධාතුපරියාපන්‌නො.
ඡ වෙදනා…පෙ.… ඡ සඤ්‌ඤා… ඡ චෙතනා… ඡ චිත්‌තා කාමධාතුපරියාපන්‌නා; මනොවිඤ්‌ඤාණධාතු සියා කාමධාතුපරියාපන්‌නා, සියා න කාමධාතුපරියාපන්‌නා.
1001. පඤ්‌චන්‌නං ඛන්‌ධානං කති රූපධාතුපරියාපන්‌නා, කති න රූපධාතුපරියාපන්‌නා …පෙ.… සත්‌තන්‌නං චිත්‌තානං කති රූපධාතුපරියාපන්‌නා, කති න රූපධාතුපරියාපන්‌නා?
1002. රූපක්‌ඛන්‌ධො න රූපධාතුපරියාපන්‌නො; චත්‌තාරො ඛන්‌ධා සියා රූපධාතුපරියාපන්‌නා, සියා න රූපධාතුපරියාපන්‌නා.
දසායතනා න රූපධාතුපරියාපන්‌නා; ද්‌වෙ ආයතනා සියා රූපධාතුපරියාපන්‌නා, සියා න රූපධාතුපරියාපන්‌නා.
සොළස ධාතුයො න රූපධාතුපරියාපන්‌නා; ද්‌වෙ ධාතුයො සියා රූපධාතුපරියාපන්‌නා, සියා න රූපධාතුපරියාපන්‌නා.
තීණි සච්‌චානි න රූපධාතුපරියාපන්‌නා; දුක්‌ඛසච්‌චං සියා රූපධාතුපරියාපන්‌නං, සියා න රූපධාතුපරියාපන්‌නං.
තෙරසින්‌ද්‍රියා න රූපධාතුපරියාපන්‌නා; නවින්‌ද්‍රියා සියා රූපධාතුපරියාපන්‌නා, සියා න රූපධාතුපරියාපන්‌නා.
තයො අකුසලහෙතූ න රූපධාතුපරියාපන්‌නා; ඡ හෙතූ සියා රූපධාතුපරියාපන්‌නා, සියා න රූපධාතුපරියාපන්‌නා.
ඡ ඵස්‌සා න රූපධාතුපරියාපන්‌නා; මනොවිඤ්‌ඤාණධාතුසම්‌ඵස්‌සො සියා රූපධාතුපරියාපන්‌නො, සියා න රූපධාතුපරියාපන්‌නො.
ඡ වෙදනා…පෙ.… ඡ සඤ්‌ඤා… ඡ චෙතනා… ඡ චිත්‌තා න රූපධාතුපරියාපන්‌නා; මනොවිඤ්‌ඤාණධාතු සියා රූපධාතුපරියාපන්‌නා, සියා න රූපධාතුපරියාපන්‌නා.
1004. රූපක්‌ඛන්‌ධො න අරූපධාතුපරියාපන්‌නො; චත්‌තාරො ඛන්‌ධා සියා අරූපධාතුපරියාපන්‌නා, සියා න අරූපධාතුපරියාපන්‌නා.
දසායතනා න අරූපධාතුපරියාපන්‌නා; ද්‌වෙ ආයතනා සියා අරූපධාතුපරියාපන්‌නා, සියා න අරූපධාතුපරියාපන්‌නා.
සොළස ධාතුයො න අරූපධාතුපරියාපන්‌නා; ද්‌වෙ ධාතුයො සියා අරූපධාතුපරියාපන්‌නා, සියා න අරූපධාතුපරියාපන්‌නා.
චුද්‌දසින්‌ද්‍රියා න අරූපධාතුපරියාපන්‌නා; අට්‌ඨින්‌ද්‍රියා සියා අරූපධාතුපරියාපන්‌නා, සියා න අරූපධාතුපරියාපන්‌නා.
තයො අකුසලහෙතූ න අරූපධාතුපරියාපන්‌නා; ඡ හෙතූ සියා අරූපධාතුපරියාපන්‌නා, සියා න අරූපධාතුපරියාපන්‌නා.
කබළීකාරො ආහාරො න අරූපධාතුපරියාපන්‌නො; තයො ආහාරා සියා අරූපධාතුපරියාපන්‌නා, සියා න අරූපධාතුපරියාපන්‌නා.
ඡ ඵස්‌සා න අරූපධාතුපරියාපන්‌නා; මනොවිඤ්‌ඤාණධාතුසම්‌ඵස්‌සො සියා අරූපධාතුපරියාපන්‌නො, සියා න අරූපධාතුපරියාපන්‌නො.
ඡ වෙදනා…පෙ.… ඡ සඤ්‌ඤා … ඡ චෙතනා… ඡ චිත්‌තා න අරූපධාතුපරියාපන්‌නා; මනොවිඤ්‌ඤාණධාතු සියා අරූපධාතුපරියාපන්‌නා, සියා න අරූපධාතුපරියාපන්‌නා.
4. පරියාපන්‌නාපරියාපන්‌නං
1006. රූපක්‌ඛන්‌ධො පරියාපන්‌නො; චත්‌තාරො ඛන්‌ධා සියා පරියාපන්‌නා, සියා අපරියාපන්‌නා.
දසායතනා පරියාපන්‌නා; ද්‌වෙ ආයතනා සියා පරියාපන්‌නා, සියා අපරියාපන්‌නා.
සොළස ධාතුයො පරියාපන්‌නා; ද්‌වෙ ධාතුයො සියා පරියාපන්‌නා, සියා අපරියාපන්‌නා.
ද්‌වෙ සච්‌චා පරියාපන්‌නා; ද්‌වෙ සච්‌චා අපරියාපන්‌නා.
දසින්‌ද්‍රියා පරියාපන්‌නා, තීණින්‌ද්‍රියා අපරියාපන්‌නා; නවින්‌ද්‍රියා සියා පරියාපන්‌නා, සියා අපරියාපන්‌නා.
තයො අකුසලහෙතූ පරියාපන්‌නා; ඡ හෙතූ සියා පරියාපන්‌නා, සියා අපරියාපන්‌නා.
කබළීකාරො ආහාරො පරියාපන්‌නො; තයො ආහාරා සියා පරියාපන්‌නා, සියා අපරියාපන්‌නා.
ඡ ඵස්‌සා පරියාපන්‌නා; මනොවිඤ්‌ඤාණධාතුසම්‌ඵස්‌සො සියා පරියාපන්‌නො, සියා අපරියාපන්‌නො.
ඡ වෙදනා…පෙ.… ඡ සඤ්‌ඤා… ඡ චෙතනා… ඡ චිත්‌තා පරියාපන්‌නා; මනොවිඤ්‌ඤාණධාතු සියා පරියාපන්‌නා, සියා අපරියාපන්‌නා.
4. ධම්‌මදස්‌සනවාරො
1007. කාමධාතුයා උපපත්‌තික්‌ඛණෙ කති ඛන්‌ධා පාතුභවන්‌ති…පෙ.… කති චිත්‌තානි පාතුභවන්‌ති?
1008. කාමධාතුයා උපපත්‌තික්‌ඛණෙ සබ්‌බෙසං කතමෙ පඤ්‌චක්‌ඛන්‌ධා පාතුභවන්‌ති? රූපක්‌ඛන්‌ධො…පෙ.… විඤ්‌ඤාණක්‌ඛන්‌ධො – කාමධාතුයා උපපත්‌තික්‌ඛණෙ සබ්‌බෙසං ඉමෙ පඤ්‌චක්‌ඛන්‌ධා පාතුභවන්‌ති.
1009. කාමධාතුයා උපපත්‌තික්‌ඛණෙ කස්‌ස එකාදසායතනානි පාතුභවන්‌ති? කාමාවචරානං දෙවානං, පඨමකප්‌පිකානං මනුස්‌සානං, ඔපපාතිකානං පෙතානං, ඔපපාතිකානං අසුරානං, ඔපපාතිකානං තිරච්‌ඡානගතානං, නෙරයිකානං පරිපුණ්‌ණායතනානං උපපත්‌තික්‌ඛණෙ එකාදසායතනානි පාතුභවන්‌ති – චක්‌ඛායතනං, රූපායතනං, සොතායතනං, ඝානායතනං, ගන්‌ධායතනං, ජිව්‌හායතනං, රසායතනං, කායායතනං, ඵොට්‌ඨබ්‌බායතනං, මනායතනං, ධම්‌මායතනං. කාමධාතුයා උපපත්‌තික්‌ඛණෙ එතෙසං ඉමානි එකාදසායතනානි පාතුභවන්‌ති.
කාමධාතුයා උපපත්‌තික්‌ඛණෙ කස්‌ස දසායතනානි පාතුභවන්‌ති? ඔපපාතිකානං පෙතානං, ඔපපාතිකානං අසුරානං, ඔපපාතිකානං තිරච්‌ඡානගතානං නෙරයිකානං, ජච්‌චන්‌ධානං උපපත්‌තික්‌ඛණෙ දසායතනානි පාතුභවන්‌ති – රූපායතනං, සොතායතනං, ඝානායතනං, ගන්‌ධායතනං, ජිව්‌හායතනං, රසායතනං, කායායතනං, ඵොට්‌ඨබ්‌බායතනං, මනායතනං, ධම්‌මායතනං. කාමධාතුයා උපපත්‌තික්‌ඛණෙ එතෙසං ඉමානි දසායතනානි පාතුභවන්‌ති.
කාමධාතුයා උපපත්‌තික්‌ඛණෙ කස්‌ස අපරානි දසායතනානි පාතුභවන්‌ති? ඔපපාතිකානං පෙතානං, ඔපපාතිකානං අසුරානං, ඔපපාතිකානං තිරච්‌ඡානගතානං නෙරයිකානං, ජච්‌චබධිරානං උපපත්‌තික්‌ඛණෙ දසායතනානි පාතුභවන්‌ති – චක්‌ඛායතනං, රූපායතනං, ඝානායතනං, ගන්‌ධායතනං, ජිව්‌හායතනං, රසායතනං, කායායතනං, ඵොට්‌ඨබ්‌බායතනං, මනායතනං, ධම්‌මායතනං. කාමධාතුයා උපපත්‌තික්‌ඛණෙ එතෙසං ඉමානි දසායතනානි පාතුභවන්‌ති.
කාමධාතුයා උපපත්‌තික්‌ඛණෙ කස්‌ස නවායතනානි පාතුභවන්‌ති? ඔපපාතිකානං පෙතානං, ඔපපාතිකානං අසුරානං, ඔපපාතිකානං තිරච්‌ඡානගතානං නෙරයිකානං, ජච්‌චන්‌ධබධිරානං උපපත්‌තික්‌ඛණෙ නවායතනානි පාතුභවන්‌ති – රූපායතනං, ඝානායතනං, ගන්‌ධායතනං, ජිව්‌හායතනං, රසායතනං, කායායතනං, ඵොට්‌ඨබ්‌බායතනං, මනායතනං, ධම්‌මායතනං. කාමධාතුයා උපපත්‌තික්‌ඛණෙ එතෙසං ඉමානි නවායතනානි පාතුභවන්‌ති.
කාමධාතුයා උපපත්‌තික්‌ඛණෙ කස්‌ස සත්‌තායතනානි පාතුභවන්‌ති? ගබ්‌භසෙය්‍යකානං සත්‌තානං උපපත්‌තික්‌ඛණෙ සත්‌තායතනානි පාතුභවන්‌ති – රූපායතනං, ගන්‌ධායතනං, රසායතනං, කායායතනං, ඵොට්‌ඨබ්‌බායතනං, මනායතනං, ධම්‌මායතනං. කාමධාතුයා උපපත්‌තික්‌ඛණෙ එතෙසං ඉමානි සත්‌තායතනානි පාතුභවන්‌ති.
1010. කාමධාතුයා උපපත්‌තික්‌ඛණෙ කස්‌ස එකාදස ධාතුයො පාතුභවන්‌ති? කාමාවචරානං දෙවානං, පඨමකප්‌පිකානං මනුස්‌සානං, ඔපපාතිකානං පෙතානං, ඔපපාතිකානං අසුරානං, ඔපපාතිකානං තිරච්‌ඡානගතානං නෙරයිකානං පරිපුණ්‌ණායතනානං උපපත්‌තික්‌ඛණෙ එකාදස ධාතුයො පාතුභවන්‌ති – චක්‌ඛුධාතු, රූපධාතු, සොතධාතු, ඝානධාතු, ගන්‌ධධාතු, ජිව්‌හාධාතු, රසධාතු, කායධාතු, ඵොට්‌ඨබ්‌බධාතු, මනොවිඤ්‌ඤාණධාතු, ධම්‌මධාතු. කාමධාතුයා උපපත්‌තික්‌ඛණෙ එතෙසං ඉමා එකාදස ධාතුයො පාතුභවන්‌ති.
කාමධාතුයා උපපත්‌තික්‌ඛණෙ කස්‌ස දස ධාතුයො පාතුභවන්‌ති? ඔපපාතිකානං පෙතානං, ඔපපාතිකානං අසුරානං, ඔපපාතිකානං තිරච්‌ඡානගතානං නෙරයිකානං, ජච්‌චන්‌ධානං උපපත්‌තික්‌ඛණෙ දස ධාතුයො පාතුභවන්‌ති – රූපධාතු, සොතධාතු, ඝානධාතු, ගන්‌ධධාතු, ජිව්‌හාධාතු, රසධාතු, කායධාතු, ඵොට්‌ඨබ්‌බධාතු, මනොවිඤ්‌ඤාණධාතු, ධම්‌මධාතු. කාමධාතුයා උපපත්‌තික්‌ඛණෙ එතෙසං ඉමා දස ධාතුයො පාතුභවන්‌ති.
කාමධාතුයා උපපත්‌තික්‌ඛණෙ කස්‌ස අපරා දස ධාතුයො පාතුභවන්‌ති? ඔපපාතිකානං පෙතානං, ඔපපාතිකානං අසුරානං, ඔපපාතිකානං තිරච්‌ඡානගතානං නෙරයිකානං, ජච්‌චබධිරානං උපපත්‌තික්‌ඛණෙ දස ධාතුයො පාතුභවන්‌ති – චක්‌ඛුධාතු, රූපධාතු, ඝානධාතු, ගන්‌ධධාතු, ජිව්‌හාධාතු, රසධාතු, කායධාතු, ඵොට්‌ඨබ්‌බධාතු, මනොවිඤ්‌ඤාණධාතු, ධම්‌මධාතු. කාමධාතුයා උපපත්‌තික්‌ඛණෙ එතෙසං ඉමා දස ධාතුයො පාතුභවන්‌ති.
කාමධාතුයා උපපත්‌තික්‌ඛණෙ කස්‌ස සත්‌ත ධාතුයො පාතුභවන්‌ති? ගබ්‌භසෙය්‍යකානං සත්‌තානං උපපත්‌තික්‌ඛණෙ සත්‌ත ධාතුයො පාතුභවන්‌ති – රූපධාතු, ගන්‌ධධාතු, රසධාතු, කායධාතු, ඵොට්‌ඨබ්‌බධාතු, මනොවිඤ්‌ඤාණධාතු, ධම්‌මධාතු. කාමධාතුයා උපපත්‌තික්‌ඛණෙ එතෙසං ඉමා සත්‌ත ධාතුයො පාතුභවන්‌ති.
1011. කාමධාතුයා උපපත්‌තික්‌ඛණෙ සබ්‌බෙසං කතමං එකං සච්‌චං පාතුභවති? දුක්‌ඛසච්‌චං – කාමධාතුයා උපපත්‌තික්‌ඛණෙ සබ්‌බෙසං ඉදං එකං සච්‌චං පාතුභවති.
1012. කාමධාතුයා උපපත්‌තික්‌ඛණෙ කස්‌ස චුද්‌දසින්‌ද්‍රියානි පාතුභවන්‌ති? කාමාවචරානං දෙවානං, සහෙතුකානං ඤාණසම්‌පයුත්‌තානං උපපත්‌තික්‌ඛණෙ චුද්‌දසින්‌ද්‍රියානි පාතුභවන්‌ති – චක්‌ඛුන්‌ද්‍රියං, සොතින්‌ද්‍රියං, ඝානින්‌ද්‍රියං, ජිව්‌හින්‌ද්‍රියං, කායින්‌ද්‍රියං, මනින්‌ද්‍රියං, ඉත්‌ථින්‌ද්‍රියං වා පුරිසින්‌ද්‍රියං වා, ජීවිතින්‌ද්‍රියං, සොමනස්‌සින්‌ද්‍රියං වා උපෙක්‌ඛින්‌ද්‍රියං වා, සද්‌ධින්‌ද්‍රියං, වීරියින්‌ද්‍රියං, සතින්‌ද්‍රියං, සමාධින්‌ද්‍රියං, පඤ්‌ඤින්‌ද්‍රියං. කාමධාතුයා උපපත්‌තික්‌ඛණෙ එතෙසං ඉමානි චුද්‌දසින්‌ද්‍රියානි පාතුභවන්‌ති.
කාමධාතුයා උපපත්‌තික්‌ඛණෙ කස්‌ස තෙරසින්‌ද්‍රියානි පාතුභවන්‌ති? කාමාවචරානං දෙවානං සහෙතුකානං ඤාණවිප්‌පයුත්‌තානං උපපත්‌තික්‌ඛණෙ තෙරසින්‌ද්‍රියානි පාතුභවන්‌ති – චක්‌ඛුන්‌ද්‍රියං, සොතින්‌ද්‍රියං, ඝානින්‌ද්‍රියං, ජිව්‌හින්‌ද්‍රියං, කායින්‌ද්‍රියං, මනින්‌ද්‍රියං, ඉත්‌ථින්‌ද්‍රියං වා පුරිසින්‌ද්‍රියං වා, ජීවිතින්‌ද්‍රියං, සොමනස්‌සින්‌ද්‍රියං වා උපෙක්‌ඛින්‌ද්‍රියං වා, සද්‌ධින්‌ද්‍රියං, වීරියින්‌ද්‍රියං, සතින්‌ද්‍රියං, සමාධින්‌ද්‍රියං. කාමධාතුයා උපපත්‌තික්‌ඛණෙ එතෙසං ඉමානි තෙරසින්‌ද්‍රියානි පාතුභවන්‌ති.
කාමධාතුයා උපපත්‌තික්‌ඛණෙ කස්‌ස අපරානි තෙරසින්‌ද්‍රියානි පාතුභවන්‌ති? පඨමකප්‌පිකානං මනුස්‌සානං සහෙතුකානං ඤාණසම්‌පයුත්‌තානං උපපත්‌තික්‌ඛණෙ තෙරසින්‌ද්‍රියානි පාතුභවන්‌ති – චක්‌ඛුන්‌ද්‍රියං, සොතින්‌ද්‍රියං, ඝානින්‌ද්‍රියං, ජිව්‌හින්‌ද්‍රියං, කායින්‌ද්‍රියං, මනින්‌ද්‍රියං, ජීවිතින්‌ද්‍රියං, සොමනස්‌සින්‌ද්‍රියං වා උපෙක්‌ඛින්‌ද්‍රියං වා, සද්‌ධින්‌ද්‍රියං, වීරියින්‌ද්‍රියං, සතින්‌ද්‍රියං, සමාධින්‌ද්‍රියං, පඤ්‌ඤින්‌ද්‍රියං. කාමධාතුයා උපපත්‌තික්‌ඛණෙ එතෙසං ඉමානි තෙරසින්‌ද්‍රියානි පාතුභවන්‌ති.
කාමධාතුයා උපපත්‌තික්‌ඛණෙ කස්‌ස දසින්‌ද්‍රියානි පාතුභවන්‌ති? ගබ්‌භසෙය්‍යකානං සත්‌තානං සහෙතුකානං ඤාණසම්‌පයුත්‌තානං උපපත්‌තික්‌ඛණෙ දසින්‌ද්‍රියානි පාතුභවන්‌ති – කායින්‌ද්‍රියං, මනින්‌ද්‍රියං, ඉත්‌ථින්‌ද්‍රියං වා පුරිසින්‌ද්‍රියං වා, ජීවිතින්‌ද්‍රියං, සොමනස්‌සින්‌ද්‍රියං වා උපෙක්‌ඛින්‌ද්‍රියං වා, සද්‌ධින්‌ද්‍රියං, වීරියින්‌ද්‍රියං, සතින්‌ද්‍රියං, සමාධින්‌ද්‍රියං, පඤ්‌ඤින්‌ද්‍රියං. කාමධාතුයා උපපත්‌තික්‌ඛණෙ එතෙසං ඉමානි දසින්‌ද්‍රියානි පාතුභවන්‌ති.
කාමධාතුයා උපපත්‌තික්‌ඛණෙ කස්‌ස නවින්‌ද්‍රියානි පාතුභවන්‌ති? ගබ්‌භසෙය්‍යකානං සත්‌තානං සහෙතුකානං ඤාණවිප්‌පයුත්‌තානං උපපත්‌තික්‌ඛණෙ නවින්‌ද්‍රියානි පාතුභවන්‌ති – කායින්‌ද්‍රියං, මනින්‌ද්‍රියං, ඉත්‌ථින්‌ද්‍රියං වා පුරිසින්‌ද්‍රියං වා, ජීවිතින්‌ද්‍රියං, සොමනස්‌සින්‌ද්‍රියං වා උපෙක්‌ඛින්‌ද්‍රියං වා, සද්‌ධින්‌ද්‍රියං, වීරියින්‌ද්‍රියං, සතින්‌ද්‍රියං, සමාධින්‌ද්‍රියං. කාමධාතුයා උපපත්‌තික්‌ඛණෙ එතෙසං ඉමානි නවින්‌ද්‍රියානි පාතුභවන්‌ති.
කාමධාතුයා උපපත්‌තික්‌ඛණෙ කස්‌ස අපරානි නවින්‌ද්‍රියානි පාතුභවන්‌ති? ඔපපාතිකානං පෙතානං, ඔපපාතිකානං අසුරානං, ඔපපාතිකානං තිරච්‌ඡානගතානං නෙරයිකානං පරිපුණ්‌ණායතනානං උපපත්‌තික්‌ඛණෙ නවින්‌ද්‍රියානි පාතුභවන්‌ති – චක්‌ඛුන්‌ද්‍රියං, සොතින්‌ද්‍රියං, ඝානින්‌ද්‍රියං, ජිව්‌හින්‌ද්‍රියං, කායින්‌ද්‍රියං, මනින්‌ද්‍රියං, ඉත්‌ථින්‌ද්‍රියං වා පුරිසින්‌ද්‍රියං වා, ජීවිතින්‌ද්‍රියං, උපෙක්‌ඛින්‌ද්‍රියං. කාමධාතුයා උපපත්‌තික්‌ඛණෙ එතෙසං ඉමානි නවින්‌ද්‍රියානි පාතුභවන්‌ති.
කාමධාතුයා උපපත්‌තික්‌ඛණෙ කස්‌ස අට්‌ඨින්‌ද්‍රියානි පාතුභවන්‌ති? ඔපපාතිකානං පෙතානං, ඔපපාතිකානං අසුරානං, ඔපපාතිකානං තිරච්‌ඡානගතානං නෙරයිකානං, ජච්‌චන්‌ධානං උපපත්‌තික්‌ඛණෙ අට්‌ඨින්‌ද්‍රියානි පාතුභවන්‌ති – සොතින්‌ද්‍රියං, ඝානින්‌ද්‍රියං, ජිව්‌හින්‌ද්‍රියං, කායින්‌ද්‍රියං, මනින්‌ද්‍රියං, ඉත්‌ථින්‌ද්‍රියං වා පුරිසින්‌ද්‍රියං වා, ජීවිතින්‌ද්‍රියං, උපෙක්‌ඛින්‌ද්‍රියං. කාමධාතුයා උපපත්‌තික්‌ඛණෙ එතෙසං ඉමානි අට්‌ඨින්‌ද්‍රියානි පාතුභවන්‌ති.
කාමධාතුයා උපපත්‌තික්‌ඛණෙ කස්‌ස අපරානි අට්‌ඨින්‌ද්‍රියානි පාතුභවන්‌ති? ඔපපාතිකානං පෙතානං, ඔපපාතිකානං අසුරානං, ඔපපාතිකානං තිරච්‌ඡානගතානං නෙරයිකානං, ජච්‌චබධිරානං උපපත්‌තික්‌ඛණෙ අට්‌ඨින්‌ද්‍රියානි පාතුභවන්‌ති – චක්‌ඛුන්‌ද්‍රියං, ඝානින්‌ද්‍රියං, ජිව්‌හින්‌ද්‍රියං, කායින්‌ද්‍රියං මනින්‌ද්‍රියං, ඉත්‌ථින්‌ද්‍රියං වා පුරිසින්‌ද්‍රියං වා, ජීවිතින්‌ද්‍රියං, උපෙක්‌ඛින්‌ද්‍රියං. කාමධාතුයා උපපත්‌තික්‌ඛණෙ එතෙසං ඉමානි අට්‌ඨින්‌ද්‍රියානි පාතුභවන්‌ති.
කාමධාතුයා උපපත්‌තික්‌ඛණෙ කස්‌ස සත්‌තින්‌ද්‍රියානි පාතුභවන්‌ති? ඔපපාතිකානං පෙතානං, ඔපපාතිකානං අසුරානං, ඔපපාතිකානං තිරච්‌ඡානගතානං නෙරයිකානං, ජච්‌චන්‌ධබධිරානං උපපත්‌තික්‌ඛණෙ සත්‌තින්‌ද්‍රියානි පාතුභවන්‌ති – ඝානින්‌ද්‍රියං, ජිව්‌හින්‌ද්‍රියං, කායින්‌ද්‍රියං, මනින්‌ද්‍රියං, ඉත්‌ථින්‌ද්‍රියං වා පුරිසින්‌ද්‍රියං වා, ජීවිතින්‌ද්‍රියං, උපෙක්‌ඛින්‌ද්‍රියං. කාමධාතුයා උපපත්‌තික්‌ඛණෙ එතෙසං ඉමානි සත්‌තින්‌ද්‍රියානි පාතුභවන්‌ති.
කාමධාතුයා උපපත්‌තික්‌ඛණෙ කස්‌ස පඤ්‌චින්‌ද්‍රියානි පාතුභවන්‌ති? ගබ්‌භසෙය්‍යකානං සත්‌තානං අහෙතුකානං, ඨපෙත්‌වා නපුංසකානං, උපපත්‌තික්‌ඛණෙ පඤ්‌චින්‌ද්‍රියානි පාතුභවන්‌ති – කායින්‌ද්‍රියං, මනින්‌ද්‍රියං, ඉත්‌ථින්‌ද්‍රියං වා පුරිසින්‌ද්‍රියං වා, ජීවිතින්‌ද්‍රියං, උපෙක්‌ඛින්‌ද්‍රියං. කාමධාතුයා උපපත්‌තික්‌ඛණෙ එතෙසං ඉමානි පඤ්‌චින්‌ද්‍රියානි පාතුභවන්‌ති.
කාමධාතුයා උපපත්‌තික්‌ඛණෙ කස්‌ස චත්‌තාරින්‌ද්‍රියානි පාතුභවන්‌ති? ගබ්‌භසෙය්‍යකානං සත්‌තානං අහෙතුකානං, නපුංසකානං උපපත්‌තික්‌ඛණෙ චත්‌තාරින්‌ද්‍රියානි පාතුභවන්‌ති – කායින්‌ද්‍රියං, මනින්‌ද්‍රියං, ජීවිතින්‌ද්‍රියං, උපෙක්‌ඛින්‌ද්‍රියං. කාමධාතුයා උපපත්‌තික්‌ඛණෙ එතෙසං ඉමානි චත්‌තාරින්‌ද්‍රියානි පාතුභවන්‌ති.
1013. කාමධාතුයා උපපත්‌තික්‌ඛණෙ කස්‌ස තයො හෙතූ පාතුභවන්‌ති? කාමාවචරානං දෙවානං, පඨමකප්‌පිකානං මනුස්‌සානං, ගබ්‌භසෙය්‍යකානං සත්‌තානං සහෙතුකානං ඤාණසම්‌පයුත්‌තානං උපපත්‌තික්‌ඛණෙ තයො හෙතූ පාතුභවන්‌ති – අලොභො විපාකහෙතු, අදොසො විපාකහෙතු, අමොහො විපාකහෙතු. කාමධාතුයා උපපත්‌තික්‌ඛණෙ එතෙසං ඉමෙ තයො හෙතූ පාතුභවන්‌ති.
කාමධාතුයා උපපත්‌තික්‌ඛණෙ කස්‌ස ද්‌වෙ හෙතූ පාතුභවන්‌ති? කාමාවචරානං දෙවානං, පඨමකප්‌පිකානං මනුස්‌සානං, ගබ්‌භසෙය්‍යකානං සත්‌තානං සහෙතුකානං ඤාණවිප්‌පයුත්‌තානං උපපත්‌තික්‌ඛණෙ ද්‌වෙ හෙතූ පාතුභවන්‌ති – අලොභො විපාකහෙතු, අදොසො විපාකහෙතු. කාමධාතුයා උපපත්‌තික්‌ඛණෙ එතෙසං ඉමෙ ද්‌වෙ හෙතූ පාතුභවන්‌ති. අවසෙසානං සත්‌තානං [අවසෙසා සත්‌තා (?)] අහෙතුකා පාතුභවන්‌ති.
1014. කාමධාතුයා උපපත්‌තික්‌ඛණෙ සබ්‌බෙසං කතමෙ චත්‌තාරො ආහාරා පාතුභවන්‌ති. කබළීකාරො ආහාරො, ඵස්‌සාහාරො, මනොසඤ්‌චෙතනාහාරො, විඤ්‌ඤාණාහාරො – කාමධාතුයා උපපත්‌තික්‌ඛණෙ සබ්‌බෙසං ඉමෙ චත්‌තාරො ආහාරා පාතුභවන්‌ති.
කාමධාතුයා උපපත්‌තික්‌ඛණෙ සබ්‌බෙසං කතමො එකො ඵස්‌සො පාතුභවති? මනොවිඤ්‌ඤාණධාතුසම්‌ඵස්‌සො – කාමධාතුයා උපපත්‌තික්‌ඛණෙ සබ්‌බෙසං අයං එකො ඵස්‌සො පාතුභවති.
කාමධාතුයා උපපත්‌තික්‌ඛණෙ සබ්‌බෙසං කතමා එකා වෙදනා … එකා සඤ්‌ඤා… එකා චෙතනා… එකං චිත්‌තං පාතුභවති? මනොවිඤ්‌ඤාණධාතු – කාමධාතුයා උපපත්‌තික්‌ඛණෙ සබ්‌බෙසං ඉදං එකං චිත්‌තං පාතුභවති.
1015. රූපධාතුයා උපපත්‌තික්‌ඛණෙ කති ඛන්‌ධා පාතුභවන්‌ති…පෙ.… කති චිත්‌තානි පාතුභවන්‌ති?
රූපධාතුයා උපපත්‌තික්‌ඛණෙ, ඨපෙත්‌වා අසඤ්‌ඤසත්‌තානං දෙවානං, පඤ්‌චක්‌ඛන්‌ධා පාතුභවන්‌ති, පඤ්‌චායතනානි පාතුභවන්‌ති, පඤ්‌ච ධාතුයො පාතුභවන්‌ති, එකං සච්‌චං පාතුභවති, දසින්‌ද්‍රියානි පාතුභවන්‌ති, තයො හෙතූ පාතුභවන්‌ති, තයො ආහාරා පාතුභවන්‌ති, එකො ඵස්‌සො පාතුභවති, එකා වෙදනා… එකා සඤ්‌ඤා… එකා චෙතනා… එකං චිත්‌තං පාතුභවති.
1016. රූපධාතුයා උපපත්‌තික්‌ඛණෙ කතමෙ පඤ්‌චක්‌ඛන්‌ධා පාතුභවන්‌ති ? රූපක්‌ඛන්‌ධො, වෙදනාක්‌ඛන්‌ධො, සඤ්‌ඤාක්‌ඛන්‌ධො, සඞ්‌ඛාරක්‌ඛන්‌ධො, විඤ්‌ඤාණක්‌ඛන්‌ධො – රූපධාතුයා උපපත්‌තික්‌ඛණෙ ඉමෙ පඤ්‌චක්‌ඛන්‌ධා පාතුභවන්‌ති.
රූපධාතුයා උපපත්‌තික්‌ඛණෙ කතමානි පඤ්‌චායතනානි පාතුභවන්‌ති? චක්‌ඛායතනං, රූපායතනං, සොතායතනං, මනායතනං, ධම්‌මායතනං – රූපධාතුයා උපපත්‌තික්‌ඛණෙ ඉමානි පඤ්‌චායතනානි පාතුභවන්‌ති.
රූපධාතුයා උපපත්‌තික්‌ඛණෙ කතමා පඤ්‌ච ධාතුයො පාතුභවන්‌ති? චක්‌ඛුධාතු, රූපධාතු, සොතධාතු, මනොවිඤ්‌ඤාණධාතු, ධම්‌මධාතු – රූපධාතුයා උපපත්‌තික්‌ඛණෙ ඉමා පඤ්‌ච ධාතුයො පාතුභවන්‌ති.
රූපධාතුයා උපපත්‌තික්‌ඛණෙ කතමං එකං සච්‌චං පාතුභවති? දුක්‌ඛසච්‌චං – රූපධාතුයා උපපත්‌තික්‌ඛණෙ ඉදං එකං සච්‌චං පාතුභවති.
රූපධාතුයා උපපත්‌තික්‌ඛණෙ කතමානි දසින්‌ද්‍රියානි පාතුභවන්‌ති? චක්‌ඛුන්‌ද්‍රියං, සොතින්‌ද්‍රියං, මනින්‌ද්‍රියං, ජීවිතින්‌ද්‍රියං, සොමනස්‌සින්‌ද්‍රියං වා උපෙක්‌ඛින්‌ද්‍රියං වා, සද්‌ධින්‌ද්‍රියං, වීරියින්‌ද්‍රියං, සතින්‌ද්‍රියං, සමාධින්‌ද්‍රියං, පඤ්‌ඤින්‌ද්‍රියං – රූපධාතුයා උපපත්‌තික්‌ඛණෙ ඉමානි දසින්‌ද්‍රියානි පාතුභවන්‌ති.
රූපධාතුයා උපපත්‌තික්‌ඛණෙ කතමෙ තයො හෙතූ පාතුභවන්‌ති? අලොභො විපාකහෙතු, අදොසො විපාකහෙතු, අමොහො විපාකහෙතු – රූපධාතුයා උපපත්‌තික්‌ඛණෙ ඉමෙ තයො හෙතූ පාතුභවන්‌ති.
රූපධාතුයා උපපත්‌තික්‌ඛණෙ කතමෙ තයො ආහාරා පාතුභවන්‌ති? ඵස්‌සාහාරො, මනොසඤ්‌චෙතනාහාරො, විඤ්‌ඤාණාහාරො – රූපධාතුයා උපපත්‌තික්‌ඛණෙ ඉමෙ තයො ආහාරා පාතුභවන්‌ති.
රූපධාතුයා උපපත්‌තික්‌ඛණෙ කතමො එකො ඵස්‌සො පාතුභවති? මනොවිඤ්‌ඤාණධාතුසම්‌ඵස්‌සො – රූපධාතුයා උපපත්‌තික්‌ඛණෙ අයං එකො ඵස්‌සො පාතුභවති.
රූපධාතුයා උපපත්‌තික්‌ඛණෙ කතමා එකා වෙදනා… එකා සඤ්‌ඤා… එකා චෙතනා… එකං චිත්‌තං පාතුභවති? මනොවිඤ්‌ඤාණධාතු – රූපධාතුයා උපපත්‌තික්‌ඛණෙ ඉදං එකං චිත්‌තං පාතුභවති.
3. අසඤ්‌ඤසත්‌තා
1017. අසඤ්‌ඤසත්‌තානං දෙවානං උපපත්‌තික්‌ඛණෙ කති ඛන්‌ධා පාතුභවන්‌ති…පෙ.… කති චිත්‌තානි පාතුභවන්‌ති?
අසඤ්‌ඤසත්‌තානං දෙවානං උපපත්‌තික්‌ඛණෙ එකො ඛන්‌ධො පාතුභවති – රූපක්‌ඛන්‌ධො; ද්‌වෙ ආයතනානි පාතුභවන්‌ති – රූපායතනං, ධම්‌මායතනං; ද්‌වෙ ධාතුයො පාතුභවන්‌ති – රූපධාතු, ධම්‌මධාතු; එකං සච්‌චං පාතුභවති – දුක්‌ඛසච්‌චං; එකින්‌ද්‍රියං පාතුභවති – රූපජීවිතින්‌ද්‍රියං. අසඤ්‌ඤසත්‌තා දෙවා අහෙතුකා අනාහාරා අඵස්‌සකා අවෙදනකා අසඤ්‌ඤකා අචෙතනකා අචිත්‌තකා පාතුභවන්‌ති.
4. අරූපධාතු
1018. අරූපධාතුයා උපපත්‌තික්‌ඛණෙ කති ඛන්‌ධා පාතුභවන්‌ති…පෙ.… කති චිත්‌තානි පාතුභවන්‌ති?
අරූපධාතුයා උපපත්‌තික්‌ඛණෙ චත්‌තාරො ඛන්‌ධා පාතුභවන්‌ති, ද්‌වෙ ආයතනානි පාතුභවන්‌ති, ද්‌වෙ ධාතුයො පාතුභවන්‌ති, එකං සච්‌චං පාතුභවති, අට්‌ඨින්‌ද්‍රියානි පාතුභවන්‌ති, තයො හෙතූ පාතුභවන්‌ති, තයො ආහාරා පාතුභවන්‌ති, එකො ඵස්‌සො පාතුභවති, එකා වෙදනා… එකා සඤ්‌ඤා… එකා චෙතනා… එකං චිත්‌තං පාතුභවති.
අරූපධාතුයා උපපත්‌තික්‌ඛණෙ කතමානි ද්‌වෙ ආයතනානි පාතුභවන්‌ති? මනායතනං, ධම්‌මායතනං – අරූපධාතුයා උපපත්‌තික්‌ඛණෙ ඉමානි ද්‌වෙ ආයතනානි පාතුභවන්‌ති.
අරූපධාතුයා උපපත්‌තික්‌ඛණෙ කතමා ද්‌වෙ ධාතුයො පාතුභවන්‌ති? මනොවිඤ්‌ඤාණධාතු, ධම්‌මධාතු – අරූපධාතුයා උපපත්‌තික්‌ඛණෙ ඉමා ද්‌වෙ ධාතුයො පාතුභවන්‌ති.
අරූපධාතුයා උපපත්‌තික්‌ඛණෙ කතමං එකං සච්‌චං පාතුභවති? දුක්‌ඛසච්‌චං – අරූපධාතුයා උපපත්‌තික්‌ඛණෙ ඉදං එකං සච්‌චං පාතුභවති.
අරූපධාතුයා උපපත්‌තික්‌ඛණෙ කතමානි අට්‌ඨින්‌ද්‍රියානි පාතුභවන්‌ති? මනින්‌ද්‍රියං, ජීවිතින්‌ද්‍රියං, උපෙක්‌ඛින්‌ද්‍රියං, සද්‌ධින්‌ද්‍රියං, වීරියින්‌ද්‍රියං, සතින්‌ද්‍රියං, සමාධින්‌ද්‍රියං, පඤ්‌ඤින්‌ද්‍රියං – අරූපධාතුයා උපපත්‌තික්‌ඛණෙ ඉමානි අට්‌ඨින්‌ද්‍රියානි පාතුභවන්‌ති.
අරූපධාතුයා උපපත්‌තික්‌ඛණෙ කතමෙ තයො හෙතූ පාතුභවන්‌ති? අලොභො විපාකහෙතු, අදොසො විපාකහෙතු, අමොහො විපාකහෙතු – අරූපධාතුයා උපපත්‌තික්‌ඛණෙ ඉමෙ තයො හෙතූ පාතුභවන්‌ති.
අරූපධාතුයා උපපත්‌තික්‌ඛණෙ කතමෙ තයො ආහාරා පාතුභවන්‌ති? ඵස්‌සාහාරො, මනොසඤ්‌චෙතනාහාරො, විඤ්‌ඤාණාහාරො – අරූපධාතුයා උපපත්‌තික්‌ඛණෙ ඉමෙ තයො ආහාරා පාතුභවන්‌ති.
අරූපධාතුයා උපපත්‌තික්‌ඛණෙ කතමො එකො ඵස්‌සො පාතුභවති? මනොවිඤ්‌ඤාණධාතුසම්‌ඵස්‌සො – අරූපධාතුයා උපපත්‌තික්‌ඛණෙ අයං එකො ඵස්‌සො පාතුභවති.
අරූපධාතුයා උපපත්‌තික්‌ඛණෙ කතමා එකා වෙදනා…පෙ.… එකා සඤ්‌ඤා… එකා චෙතනා… එකං චිත්‌තං පාතුභවති? මනොවිඤ්‌ඤාණධාතු – අරූපධාතුයා උපපත්‌තික්‌ඛණෙ ඉදං එකං චිත්‌තං පාතුභවති.
කතමෙ ධම්‌මා කාමාවචරා? හෙට්‌ඨතො අවීචිනිරයං පරියන්‌තං කරිත්‌වා, උපරිතො පරනිම්‌මිතවසවත්‌තී දෙවෙ අන්‌තොකරිත්‌වා, යං එතස්‌මිං අන්‌තරෙ එත්‌ථාවචරා එත්‌ථ පරියාපන්‌නා ඛන්‌ධධාතුආයතනා; රූපං, වෙදනා, සඤ්‌ඤා, සඞ්‌ඛාරා, විඤ්‌ඤාණං – ඉමෙ ධම්‌මා කාමාවචරා.
කතමෙ ධම්‌මා න කාමාවචරා? රූපාවචරා, අරූපාවචරා, අපරියාපන්‌නා – ඉමෙ ධම්‌මා න කාමාවචරා.
කතමෙ ධම්‌මා රූපාවචරා? හෙට්‌ඨතො බ්‍රහ්‌මලොකං පරියන්‌තං කරිත්‌වා, උපරිතො අකනිට්‌ඨෙ දෙවෙ අන්‌තොකරිත්‌වා, යං එතස්‌මිං අන්‌තරෙ එත්‌ථාවචරා එත්‌ථ පරියාපන්‌නා සමාපන්‌නස්‌ස වා උපපන්‌නස්‌ස වා දිට්‌ඨධම්‌මසුඛවිහාරිස්‌ස වා චිත්‌තචෙතසිකා ධම්‌මා – ඉමෙ ධම්‌මා රූපාවචරා.
කතමෙ ධම්‌මා න රූපාවචරා? කාමාවචරා, අරූපාවචරා, අපරියාපන්‌නා – ඉමෙ ධම්‌මා න රූපාවචරා.
කතමෙ ධම්‌මා අරූපාවචරා? හෙට්‌ඨතො ආකාසානඤ්‌චායතනූපගෙ දෙවෙ පරියන්‌තං කරිත්‌වා, උපරිතො නෙවසඤ්‌ඤානාසඤ්‌ඤායතනූපගෙ දෙවෙ අන්‌තොකරිත්‌වා, යං එතස්‌මිං අන්‌තරෙ එත්‌ථාවචරා එත්‌ථ පරියාපන්‌නා සමාපන්‌නස්‌ස වා උපපන්‌නස්‌ස වා දිට්‌ඨධම්‌මසුඛවිහාරිස්‌ස වා චිත්‌තචෙතසිකා ධම්‌මා – ඉමෙ ධම්‌මා අරූපාවචරා.
කතමෙ ධම්‌මා පරියාපන්‌නා? සාසවා කුසලාකුසලබ්‍යාකතා ධම්‌මා කාමාවචරා, රූපාවචරා, අරූපාවචරා, රූපක්‌ඛන්‌ධො, වෙදනාක්‌ඛන්‌ධො, සඤ්‌ඤාක්‌ඛන්‌ධො, සඞ්‌ඛාරක්‌ඛන්‌ධො, විඤ්‌ඤාණක්‌ඛන්‌ධො – ඉමෙ ධම්‌මා පරියාපන්‌නා.
කතමෙ ධම්‌මා අපරියාපන්‌නා? මග්‌ගා ච, මග්‌ගඵලානි ච, අසඞ්‌ඛතා ච ධාතු – ඉමෙ ධම්‌මා අපරියාපන්‌නා.
6. උප්‌පාදකකම්‌මආයුප්‌පමාණවාරො
1. උප්‌පාදකකම්‌මං
1021. දෙවාති. තයො දෙවා – සම්‌මුතිදෙවා [සම්‌මතිදෙවා (ස්‍යා.)], උපපත්‌තිදෙවා, විසුද්‌ධිදෙවා.
සම්‌මුතිදෙවා නාම – රාජානො, දෙවියො, කුමාරා.
උපපත්‌තිදෙවා නාම – චාතුමහාරාජිකෙ [චාතුම්‌මහාරාජිකෙ (සී. ස්‍යා.)] දෙවෙ උපාදාය තදුපරි දෙවා.
දානං දත්‌වා, සීලං සමාදියිත්‌වා, උපොසථකම්‌මං කත්‌වා කත්‌ථ උපපජ්‌ජන්‌ති? දානං දත්‌වා, සීලං සමාදියිත්‌වා, උපොසථකම්‌මං කත්‌වා අප්‌පෙකච්‌චෙ ඛත්‌තියමහාසාලානං සහබ්‍යතං උපපජ්‌ජන්‌ති, අප්‌පෙකච්‌චෙ බ්‍රාහ්‌මණමහාසාලානං සහබ්‍යතං උපපජ්‌ජන්‌ති, අප්‌පෙකච්‌චෙ ගහපතිමහාසාලානං සහබ්‍යතං උපපජ්‌ජන්‌ති, අප්‌පෙකච්‌චෙ චාතුමහාරාජිකානං දෙවානං සහබ්‍යතං උපපජ්‌ජන්‌ති, අප්‌පෙකච්‌චෙ තාවතිංසානං දෙවානං සහබ්‍යතං උපපජ්‌ජන්‌ති, අප්‌පෙකච්‌චෙ යාමානං දෙවානං සහබ්‍යතං උපපජ්‌ජන්‌ති, අප්‌පෙකච්‌චෙ තුසිතානං දෙවානං සහබ්‍යතං උපපජ්‌ජන්‌ති, අප්‌පෙකච්‌චෙ නිම්‌මානරතීනං දෙවානං සහබ්‍යතං උපපජ්‌ජන්‌ති, අප්‌පෙකච්‌චෙ පරනිම්‌මිතවසවත්‌තීනං දෙවානං සහබ්‍යතං උපපජ්‌ජන්‌ති.
2. ආයුප්‌පමාණං
1022. මනුස්‌සානං කිත්‌තකං ආයුප්‌පමාණං? වස්‌සසතං, අප්‌පං වා භිය්‍යො [අප්‌පං වා භිය්‍යො වා (ස්‍යා. ක.) දී. නි. 2.7].
1023. චාතුමහාරාජිකානං දෙවානං කිත්‌තකං ආයුප්‌පමාණං? යානි මානුසකානි පඤ්‌ඤාස වස්‌සානි, චාතුම්‌මහාරාජිකානං දෙවානං එසො එකො රත්‌තින්‌දිවො [රත්‌තිදිවො (ක.) අ. නි. 3.71]. තාය රත්‌තියා තිංස රත්‌තියො මාසො. තෙන මාසෙන ද්‌වාදසමාසියො සංවච්‌ඡරො. තෙන සංවච්‌ඡරෙන දිබ්‌බානි පඤ්‌ච වස්‌සසතානි චාතුම්‌මහාරාජිකානං දෙවානං ආයුප්‌පමාණං. මනුස්‌සානං ගණනාය කිත්‌තකං හොති? නවුති වස්‌සසතසහස්‌සානි.
තාවතිංසානං දෙවානං කිත්‌තකං ආයුප්‌පමාණං? යං මානුසකං වස්‌සසතං, තාවතිංසානං දෙවානං එසො එකො රත්‌තින්‌දිවො. තාය රත්‌තියා තිංස රත්‌තියො මාසො. තෙන මාසෙන ද්‌වාදසමාසියො සංවච්‌ඡරො. තෙන සංවච්‌ඡරෙන දිබ්‌බං වස්‌සසහස්‌සං තාවතිංසානං දෙවානං ආයුප්‌පමාණං. මනුස්‌සානං ගණනාය කිත්‌තකං හොති? තිස්‌සො ච වස්‌සකොටියො සට්‌ඨි ච වස්‌සසතසහස්‌සානි.
යාමානං දෙවානං කිත්‌තකං ආයුප්‌පමාණං? යානි මානුසකානි ද්‌වෙ වස්‌සසතානි, යාමානං දෙවානං එසො එකො රත්‌තින්‌දිවො. තාය රත්‌තියා තිංසරත්‌තියො මාසො. තෙන මාසෙන ද්‌වාදසමාසියො සංවච්‌ඡරො. තෙන සංවච්‌ඡරෙන දිබ්‌බානි ද්‌වෙ වස්‌සසහස්‌සානි යාමානං දෙවානං ආයුප්‌පමාණං. මනුස්‌සානං ගණනාය කිත්‌තකං හොති? චුද්‌දසඤ්‌ච වස්‌සකොටියො චත්‌තාරීසඤ්‌ච වස්‌සසතසහස්‌සානි.
තුසිතානං දෙවානං කිත්‌තකං ආයුප්‌පමාණං? යානි මානුසකානි චත්‌තාරි වස්‌සසතානි, තුසිතානං දෙවානං එසො එකො රත්‌තින්‌දිවො. තාය රත්‌තියා තිංසරත්‌තියො මාසො. තෙන මාසෙන ද්‌වාදසමාසියො සංවච්‌ඡරො. තෙන සංවච්‌ඡරෙන දිබ්‌බානි චත්‌තාරි වස්‌සසහස්‌සානි තුසිතානං දෙවානං ආයුප්‌පමාණං. මනුස්‌සානං ගණනාය කිත්‌තකං හොති? සත්‌තපඤ්‌ඤාස වස්‌සකොටියො සට්‌ඨි ච වස්‌සසතසහස්‌සානි.
නිම්‌මානරතීනං දෙවානං කිත්‌තකං ආයුප්‌පමාණං? යානි මානුසකානි අට්‌ඨ වස්‌සසතානි, නිම්‌මානරතීනං දෙවානං එසො එකො රත්‌තින්‌දිවො. තාය රත්‌තියා තිංසරත්‌තියො මාසො. තෙන මාසෙන ද්‌වාදසමාසියො සංවච්‌ඡරො. තෙන සංවච්‌ඡරෙන දිබ්‌බානි අට්‌ඨ වස්‌සසහස්‌සානි නිම්‌මානරතීනං දෙවානං ආයුප්‌පමාණං. මනුස්‌සානං ගණනාය කිත්‌තකං හොති? ද්‌වෙ වස්‌සකොටිසතානි තිංසඤ්‌ච වස්‌සකොටියො චත්‌තාරීසඤ්‌ච වස්‌සසතසහස්‌සානි.