cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
ගලුගුඩුවා
වර්ගීකරණය
මෙම පක්ෂියා දිගින් සෙන්ටිමීටර 20 (අඟල් 7) පමණ වන අතර දිගු පෙඳයකට ද හිමිකම් කියයි. මොවුන්ගේ ශරීරයේ උඩු කොටස අඳුරු කොළ පැහැයකින් ද යටි කොටස කහ පැහැයකින් ද යුතු වේ. හිසේ පිහිටන කොණ්ඩය වැනි කොටස අළු පැහැති මෙම පක්ෂියාගේ ඇසට යටින් පිහිටන කහ පැහැති පැල්ලම සහ හිස දෙපස ඇති කහ පැහති පිහාටු රොද දෙක සුවිශේෂී ලක්ෂණ වේ. තවද දෑස් වලට ඉදිරියෙන් සුදු පැහති පිහාටු රොදක් ඇති මොවුන්ගේ ගෙල ප්‍රදේශයද සුදු පැහයෙන් යුක්ත වේ.
මොවුන්ට කහ කන් කොණ්ඩයා යන නම ලැබී ඇත්තේ හිස දෙපස කන් දෙකක් ආකාරයෙන් පිහිටි ඉහත සඳහන් කල කහ පැහැති සියුම් පිහාටු රොදයන් නිසාවෙනි.
ගැහැනු සහ පිරිමි සතුන් දෙවර්ගයම පෙනුමෙන් සමාන වූවත් පැටවුන් තරමක් අඩු පැහැයක් ගනී. ගැහැනු සතුන් ආකර්ශණය කර ගැනීම සඳහා පිරිමි සතුන් අතර ඇති වන සටන් බොහෝවිට කොට්ටොරුවෙකු පරිද්දෙන් ඉහල පහල පැද්දීමක් නැතහොත් උඩපැනීමක් ආකර ගනී.
කහ කන් කොණ්ඩයා ආහර වශයෙන් ගනු ලබන්නේ පළතුරු සහ කෘමි සතුන්ය.
අහ්මෝස්-හෙනුට්ටමෙහු
අහ්මෝස්-හෙනුට්ටමෙහු (“සඳුගේ දරුවා; පහළ ඊජිප්තුවේ උත්තමාවිය”) යනුවෙන් හැඳින්වෙන්නේ ඊජිප්තුවේ පසුකාලීන 17වන සහ මුල්කාලීන 18වන රාජවංශ සමයයන්හි විසූ කුමරියක් මෙන්ම රැජිනකි.
පවුල
අහ්මෝස්-හෙනුට්ටමෙහු යනු සෙකෙනෙන්රේ ටාඕ පාරාවෝවරයාට දාව ඔහුගේ භාර්යාව මෙන්ම සොයුරිය ද වූ අහ්මෝස් ඉන්හාපි බිහිකළ දියණියයි. ඇයව ඇගේ අර්ධ-සොයුරා වූ Iවන අහ්මෝස්හට විවාහ කර දී ඇති බව පෙනේ. එයට හේතුව ඇගේ පදවි නාමයන් අතර රජුගේ භාර්යාව (hmt-nisw), මහා රජුගේ භාර්යාව (hmt-niswt-wrt), රජුගේ දියණිය (s3t-niswt) සහ රජුගේ සොයුරිය (snt-niswt) යන නාමයන් ඇතුළත්ව තිබීමයි. අහ්මෝස්-අහනුට්ටමෙහු මහා රාජකීය බිරිඳ සහ අමුන්ගේ දෙවියන්ගේ බිරිඳ වූ අහ්මෝස්-නෙෆටාරි රැජිනගේ අර්ධ-සොයුරිය ද වූවා ය.
දිවිය සහ භූමදානය
අහ්මෝස්-හෙනුට්ටනෙබ්ගේ ‍දිවිය පිළිබඳ දන්නේ තොරතුරු ස්වල්පයකි. මෙම රැජින පිළිබඳ ලෙප්සියස්ගේ Denkmahler හි ඇතුළත් ශිලා ස්තම්භයක දැක්වේ.
ගලුගුඩුවා
ආශ්‍රිත ලිපි
ප්‍රවර්ගය:කුරුල්ලෝ ප්‍රවර්ගය:Pycnonotus ප්‍රවර්ගය:කුරුල්ලෝ ප්‍රවර්ගය:ශ්‍රී ලංකාවේ කුරුල්ලෝ ප්‍රවර්ගය:ශ්‍රී ලංකා‍වට පමණක් ආවේණික කුරුල්ලෝ
අහ්මෝස්-හෙනුට්ටමෙහු
දිවිය සහ භූමදානය
අහ්මෝස්-හෙනුට්ටමෙහුගේ මමිය සොයාගන්නා ලද්දේ 1881දී DB320 සොහොන්ගැබෙහි ඇගේම මිනීපෙට්ටිය තුළ තිබී ය. එය වර්තමානයේ කයිරෝවේ ඊජිප්තු කෞතුකාගාරයේ තබා ඇත. 1882 දෙසැම්බර් මස ගැස්ටන් මැස්පරෝ විසින් එය අධ්‍යයනය කරන ලදී. හෙනුට්ටමෙහු මියයන විට මහලු වියේ පසුවූවා ය. ඇගේ ගෙවීගිය දත් මේ බවට සාක්ෂි සපයයි. ඇගේ මමී වෙලුම් පටිවල මළවුන්ගේ පුස්තකයේ පාඨයන් සටහන් කොට ඇත. ඇගේ මමිය මුලින් ඇගේ මවගේ දේහය සමග භූමදාන කොට ඇති බව පෙනේ. Iවන ෂොෂෙන්ක් පාරාවෝවරයාගේ 11වන වර්ෂයෙන් පසුව එම මමිය සහ සෙසු මමී DB320 සොහොන්ගැබ් වෙත රැගෙන ගොස් තිබේ.
දහනවවන රාජවංශ සමයේ වන්දනාවට ලක්වූ රාජකීය මුතුන්මිත්තන්ගේ ලැයිස්තුවට ඇගේ නාමය ද ඇතුළත් ය. තීබ්ස්හි ඛාබෙඛ්නෙට්ගේ සොහොන්ගැබේ දඅඇගේ රුව දක්නට ලැබේ. එහි මුදුනේම තීරුවේ අහ්මෝස්-සිපායිර් කුමරිය වම්පසින් අසුන්ගෙන සිටින අතර, වම් සිට සිව්වන ස්ථානයට අහ්මෝස්-හෙනුට්ටමෙහුගේ රුව දක්නට ලැබේ. එහි ඇය දෙවියන්ගේ භාර්යාව සහ භූමිද්විත්වයේ ආර්යාව වූ අහ්මෝස්-නෙෆටාරි සහ රජුගේ භාර්යාව වූ ටුරෙස්ට පසුව දක්වා තිබේ.
අන්ඛෙසෙනමුන්
අන්ඛෙසෙනමුන් (ˁnḫ-s-n-imn, "ඇගේ දිවිය අමුන්ගේ ය"; ක්‍රි.පූ. 1348 පමණ – 1322 පසුව) යනුවෙන් හැඳින්වෙන්නේ ඊජිප්තුවේ දහඅටවන රාජවංශයේ රැජිනකි. අන්ඛෙසෙන්පාටන් ලෙස උපන් ඇය, පාරාවෝ අක්නාටන්ගේ සහ ඔහුගේ මහා රාජකීය බිරිඳ වූ නෙෆර්ටිටිගේ දියණියන් සය දෙනා අතුරින් තුන්වැන්නිය වූවා ය. ඇය සිය අර්ධ-සොයුරා වූ ටූටන්ඛාමූන්ගේ මහා රාජකීය බිරිඳ බවට පත්වූවා ය. ඇගේ පියාගේ මරණින් පසු පුරාතන ඊජිප්තු ආගමේ සිදු වූ වෙනස්වීම්වලට අනුකූලව ඇගේ නාමය ද පසුකලෙක වෙනස් විය. ඇගේ දෙමව්පියන්ගේ සමයට අයත් පුරාතන කැටයම් සහ සිතුවම්වල ඇගේ යොවුන් විය සවිස්තරව නිරූපණය ක‍ර තිබේ. ටූටන්ඛාමූන් සහ අන්ඛෙසෙනමුන්ගේ පියා එකම තැනැත්තකු වූව ද, මෑතකාලීන ජාන විද්‍යාත්මක සාක්ෂි අනුව පෙනීගොස් ඇත්තේ ටූටන්ඛාමූන්ගේ මව අක්නාටන්ගේ සොයුරියක, එනම් IIIවන අමෙන්හොටෙප්ගේ හඳුනානොගත් දියණියක බවයි.
ඇය බොහෝවිට අක්නාටන්ගේ රාජ්‍ය සමයේ 4වන වර්ෂයේ උපත ලබන්නට ඇතැයි විශ්වාස කෙරේ. ඇගේ පියාගේ 12වන වර්ෂයේ දී ඇය සමග ඇගේ බාල සොයුරියන් තිදෙනා නිරූපණය කොට තිබේ. ඇගේ පියා විසින් සිය භාර්යාව (නෙෆර්ටිටි) සම-අනුරාජ පදවියට පතකර ඇති බව පෙනේ. ඔහුගේ පවුල තාත්වික ස්වරූපයෙන් සියලු නිල කලා නිර්මාණවල නිරූපණය කොට තිබේ.
2010 පෙබරවාරි මස ප්‍රකාශිත මෑතකාලීන DNA පරීක්ෂාවක් අනුව, යෝජනා වී ඇත්තේ KV21 සොහොන්ගැබේ භූමදානය කළ 18වන රාජවංශයේ රැජිනියන් දෙදෙනාගේ මමීවලින් එකක් ඇගේ විය හැකි බවයි. DNA අනුව, මෙම මමී දෙකම රාජකීය සාමාජිකයන්ගේ බව පෙනේ.
මුල්කාලීන දිවිය
අන්ඛෙසෙන්පාටන් උපත ලැබූයේ ඊජිප්තුව පෙර නොපැවැති ආගමික විප්ලවයක (ක්‍රි.පූ. 1348 පමණ) පසුවූ යුගයකයි. ඇගේ පියා විසින් හිරුමඬල මගින් සංකේතවත් කෙරුණු හිරු දෙවියන්ගේ සුළු ස්වරූපයක් වූ ආටන් වන්දනාව ප්‍රචලිත කිරීමේ අරමුණින් පැරණි දෙවිවරුන් ඇදහීම තහනම් කළේ ය.
ඇය වැසෙට් (වර්තමාන තීබ්ස්) ප්‍රදේශයේ උපත ලබන්නට ඇතැයි විශ්වාස කෙරේ. බොහෝවිට ඇය හැදී වැඩෙන්නට ඇත්තේ නව අගනුවර වූ අක්ටාටන් (වර්තමාන අමර්ණ) හි විය හැක. වැඩිමහල් දියණියන් තිදෙනා වූ මෙරිටාටන්, මෙකෙටාටන් සහ අන්ඛෙසෙන්පාටන් "ජ්‍යෙෂ්ඨ කුමරියන්" ලෙස රජයේ සහ ආගමික කටයුතු සඳහා දායක වූහ. ඇගේ උපන් දිනය නොදනී.
පසුකාලීන දිවිය
ඇගේ පියාගේ මරණින් අනතුරුව, ස්මෙන්ඛ්කරේ සහ නෙෆර්නෙෆරුආටන්ගේ කෙටි රාජ්‍ය සමයයන්ගෙන් පසු, ඇය ටූටන්ඛාටන්ගේ භාර්යාව බවට පත්වූවා ය. විවාහයෙන් පසුව, යුවළ ප්‍රතිෂ්ඨාපිත ආගමේ දෙවිවරුන්ට ගෞරව වශයෙන් සිය නම් ටූටන්ඛාමූන් සහ අන්ඛෙසෙනමුන් ලෙස වෙනස් කරගත්හ. මෙම යුවළට මළදරු බිළිඳියන් දෙදෙනකු වූ බව පෙනේ. ටූටන්ඛාමූන්ගේ හඳුනාගැනුණු එකම භාර්යාව අන්ඛෙසෙනමුන් හෙයින් ටූටන්ඛාමූන්ගේ සොහොන්ගැබෙන් හමුවූ භ්‍රෑණ ද්විත්වය ඔහුගේ දියණියන්ගේ විය හැක. සිය නවවන රාජ්‍ය වර්ෂයේ, දහඅටවන වියේ පමණ පසුවූ ටූටන්ඛාමූන් හදිසියේම මියගියේ උරුමකරුවකු නොමැතිව ය. මේ වන විට අන්ඛෙසෙනමුන්ට වයස අවුරුදු විසි එකක් පමණ විය.
සොයාගැනුණු මුදුවක සඳහන් වන්නේ අන්ඛෙසෙනමුන් පිළිබඳ වාර්තා ඉතිහාසයෙන් අවසන් වීමට මඳ කලකට පෙර ඇය ආයි සමග විවාහ වූ බවයි. නමුත් ඇය රාජකීය බිසව වූ බවට කිසිදු ස්මාරකයක් හමු නොවේ. ආයිගේ සොහොන්ගැබේ රැජින ලෙස දැක්වෙන්නේ අන්ඛෙසෙනමුන් නොව ටෙයි (ආයිගේ ජ්‍යෙෂ්ඨ බිරිඳ) නැමැත්තියයි. ඇතැම්විට ඇය ඔහුගේ රාජ්‍ය සමයේ හෝ රාජ්‍ය සමයට මඳ කලකට පසු මිය යන්නට ඇත. ඇය වෙනුවෙන් කිසිදු භූමදානයක් හමු වී නැත.
හිටයිට් ලිපි
හිටයිට් අගනුවර වූ හැට්ටුසාවලින් අමර්ණ යුගයට අයත් යැයි කාල නිර්ණය කළ ලේඛනයක් හමුවී ඇත. මෙය Iවන සුපිලුලියුමාගේ "ක්‍රියාවන්" යනුවෙන් ප්‍රකට ය. කර්කෙමිෂ්හි වටලෑමක් අතරතුර හිටයිට් පාලකයාට ඊජිප්තු රැජිනකගෙන් ලිපියක් ලැබෙයි. එම ලිපියේ මෙසේ දැක්වෙයි: "මාගේ සැමියා මියගොසිනි. මට පුතුන් නැත. ඔවුන් ඔබ ගැන පවසන්නේ ඔබට පුතුන් රැසක් සිටින බවයි. මාගේ සැමියා කර ගැනීමට මට ඔබගේ පුත්‍රයකු ලබා දෙන්න. මාගේ යටත් වැසියකු සැමියා ලෙස පත් කරගැනීමට මා සිතන්නේ නැහැ... මට බියක් දැනෙයි."
මෙම ලේඛනය සුවිශේෂී යැයි සැලකේ. ඊජිප්තුවරුන් සම්ප්‍රදායිකව විදේශිකයන් පහත් යැයි සලකා තිබේ. මින් විස්මයට පත් Iවන සුපිලුලියුමා සිය රාජ සභිකයනට මෙසේ පවසා තිබේ:
"මෙවන් දෙයක් මාගේ දිවියේ කිසිදින මා හට සිදු වී නැත!"
පෙනෙන ආකාරයට මේ පිළිබඳ විමර්ශනශීලී වූ ඔහු මේ පිළිබඳ සොයාබැලීමට දූතයකු පිටත් කර හැරියේ ය. නමුත් මෙසේ සිදු කිරීමෙන් ඔහු සිය අධිරාජ්‍යය ඊජිප්තුව කරා ව්‍යාප්ත කිරීමට තිබූ අවස්ථාව අහිමි කරගත්තේ ය. පසුව ඔහු සිය පුත්‍රයකු වූ සනන්සාව පිටත් කර හැරි මුත්, ගමන අතරතුර කුමරු මියගියේ ය. ඇතැම්විට මෙය මිනීමැරුමක් වන්නට ඇත.
මෙම ලිපිය ලියූ රැජිනගේ අනන්‍යතාවය නොදනී. හිටයිට් වාර්ෂික වාර්තාවල ඇයව දඛමුන්සු ලෙස හඳුන්වා තිබේ. මෙය ඇතැම්විට ටහෙමෙට්නෙසු (රජුගේ භාර්යාව) යන ඊජිප්තු පදවි නාමයෙහි පරිවර්තනයක් විය හැක. මෙම තැනැත්තිය සඳහා යෝජනා වී ඇති නම් අතර, නෙෆර්ටිටි, මෙරිටාටන්, සහ අන්ඛෙසෙනමුන් ද වේ. මින් අන්ඛෙසෙනමුන් වඩාත් යෝග්‍ය යැයි සැලකෙන්නේ ඇගේ සැමියා වූ ටූටන්ඛාමූන් මියයන විට ඔහුට උරුමකරුවකු නොසිටීම නිසායි. නමුත් අක්නාටන් සතුව අවම වශයෙන් නීත්‍යානුකූල අනුප්‍රාප්තිකයින් දෙදෙනකුවත් විය. නමුත් මෙය පාදක කරගෙන ඇත්තේ 18වන රාජවංශයේ අවසන් පාරාවෝවරයා වූ හොරෙම්හෙබ්ගේ රාජ්‍ය සමය වර්ෂ 27ක් ලෙස සලකා ය. නමුත් වර්තමානයේ පිළිගැනෙන්නේ ඔහුගේ රාජ්‍ය සමය වර්ෂ 14ක් වැනි කෙටි කාලයක් බවයි. මෙම සාධකය නිසා මියගිය පාරාවෝ ලෙස ටූටන්ඛාමූන්ට වඩා අක්නාටන් සැලකීමට සිදු වේ. 'මාගේ යටත් වැසියකු' (ඇතැමුන් විසින් 'සේවකයින්' ලෙස පරිවර්තනය කොට තිබේ) සමග විවාහ වීම යන යෙදුමෙන් ප්‍රධාන අමාත්‍ය ආයි හෝ ඊජිප්තු රාජකීය පවුල් පෙළපතේ ද්විතීයික සාමාජිකයකු අදහස් කළා වන්නට පුළුවන. ඊජිප්තුවේ සතුරන්ට දඬුවම් පමුණුවන නෙෆර්ටිටි ඇගේ සැමියාට සමානව බලවත් අයුරින් ස්මාරකවල නිරූපණය කර ඇති හෙයින්, නිකොලස් රීවස් විශ්වාස කරන්නේ අමර්ණ ලිපි හුවමාරුවේ දැක්වෙන දඛමුන්සු නෙෆර්ටිටි බවයි. ඊජිප්තුවේ සිහසුනට සිය අයිතිය තහවුරු කරගැනීම පිණිස ආයි විසින් තමන්ව විවාහ කරග්නනා මෙන් අන්ඛෙසෙනමුන්ට බල කරන්නට ඇත. මෙම අදහස මගින් ඇය 'බියෙන්' පසුවීමට හේතුව ද පැහැදිළි කළ හැක. විශේෂයෙන්ම ආයි ඇගේ සැමියාගේ මරණයට දායක වී ය යන ජනප්‍රිය (නමුත් පුළුල්ව පිළිනොගැනේ) වන මතය ද ඇතැම්හු මෙයට සම්බන්ධ කර දක්වති. 2005දී ටූටන්ඛාමූන්ගේ මමිය පිළිබඳ සිදුකළ CT පරිලෝකනයකින් පෙනීගියේ ඔහුගේ මරණයට මඳ කලකට පෙර පාදය දරුණු ලෙස බිඳීමට ලක්ව ඇති බවත්, පාදය ආසාදනය වී ඇති බවත් ය. 2010දී සිදුකළ DNA විශ්ලේෂණයකින් ඔහුගේ සිරුර තුළ මැලේරියා පරපෝෂිතයින් හමු විය. වර්තමානයේ විශ්වාස කෙරනේනේ මැලේරියාව සහ ලයියොමයෝමේටා යන තත්ත්වයන්ගේ සම්මිශ්‍රණයෙන් ඔහුගේ මරණය සිදුවූ බවයි. කෙසේනමුත්, සිය වල්ලභයා විදේශ රාජ්‍යයකින් තෝරා ගැනීමට අන්ඛෙසෙනමුන්, නෙෆර්ටිටි තරම් බලවත් තැනැත්තියක ද නොවී ය.
KV21A මමිය
2010 පෙබරවාරි මස ප්‍රකාශිත DNA පරීක්ෂාව අනුව, අනුමාන කෙරුණේ ඇගේ මමිය රජුන්ගේ නිම්නයේ KV21 සොහොන්ගැබෙන් හමුවූ 18වන රාජවංශයේ රැජිනියන්‍ දෙදෙනාගේ මඹී ද්විත්වය අතුරින් එකක් බවයි.
නමුත් මෙම අනාවරණය පිළිබඳ එක් ගැටලුවක් ඇත: KV21a මමිය අන්ඛෙසෙනමුන්ගේ නම්, KV55 මමිය ඓතිහාසික වාර්තාවල සඳහන් ඇගේ පියා වන අක්නාටන්ගේ විය නොහැක. KV21a මමියේ DNA භ්‍රෑණවල මව ලෙස ගැලපුණු නමුත්, KV55ගේ දියණිය ලෙස නොගැළපිණි. එම නිසා:
කෙසේනමුත් KV21a මමියේ DNA, 18වන රාජවංශයේ රාජකීය පෙළපත සමග ගැළපෙන හෙයින් එය තුත්මොසීය පාලන නිවසේ සාමාජිකාවකගේ විය හැක.
KV63
KV63 සොහොන්ගැබේ කැනීම්වලින් පසු යෝජනා වී ඇත්තේ එය අන්ඛෙසෙනමුන් වෙනුවෙන් ඉදිවූවක් බවයි. එයට හේතුව මෙය ටූටන්ඛාමූන්ගේ KV62 සොහොන්ගැබට යාබදව පැවතීමයි. මෙම සොහොන්ගැබේ තිබී මිනීපෙට්ටි (ඉන් එකක කාන්තාවකගේ මුද්‍රාවක් පැවතිණි), කාන්තා වස්ත්‍ර, ආභරණ සහ නේට්‍රන් ද හමු විය. පාටන් යන නාම කොටස සහිත මැටි බඳුන්වල කොටස් ද මෙහි තිබී හමු විය. මෙම නාමය සහිත එකම රාජකීය පුද්ගලයා අන්ඛෙසෙනමුන් ය. ඇගේ සැබෑ නාමය අන්ඛෙසෙන්පාටන් ය. කෙසේනමුත් KV63 සොහොන්ගැබෙන් කිසිදු මමියක් හමු නොවිණි.
නූතන මාධ්‍ය තුළ
අන්ඛෙසෙන්පාටන්/අන්ඛෙසෙනමුන් ප්‍රබන්ධ චරිතයක් ලෙස පහත කෘතිවල දක්නට ලැබේ:
කන
කන වර්ධනය වන්නේ මුල් කලලයේ පළමු ග්‍රසනික මඩියෙන් සහ බහිෂ්චර්මයෙන් ඇති වන ශ්‍රවණ ඵලකාභයෙන් හටගන්නා ඉදිමුම් හයකිනි.
නොයෙකුත් ආසාදන සහ අනතුරු හේතුවෙන් කනට හානි සිදු විය හැක. කනේ ඇතිවන රෝග හේතුවෙන් බිහිරිභාවය සහ සමබරතාවේ අක්‍රමවත් භාවයන් ඇති විය හැක. බොහෝ විට මෙවැනි තත්ත්ව හටගන්නේ මොළයේ හෝ කන වෙ. දිවෙන ස්නායුවලට සිදුවන හානි නිසායි..
වසර දහස් ගණනක සිට නොයෙකුත් සංස්කෘතීන් විසින් කරාඹු වැනි ආභරණ භාවිතයෙන් කන් සරසනු ලබයි.
ව්‍යූහය
මානව කන ප්‍රධාන කොටස් තුනකින් සමන්විත ය— බාහිර කන, මැද කන සහ ඇතුළු කන ඒවා වේ. බාහිර කනේ පිහිටි බාහිර ශවණ නාලය, මැදකනේ කර්ණපටහ කුහරයෙන් වෙන්කරන්නේ කන්බෙරය මගිනි. මැද කන කුඩා අස්ථිකා තුනකින් සමන්විත ය. කර්ණ අස්ථිකා ලෙස හඳුන්වන මේවා ධ්වනි සම්ප්‍රේෂණය සඳහා වැදගත් වේ. මැද කන යුස්ටේකීය නාළයේ ග්‍රසනික විවෘතවීම හරහා උගුරේ නාසාග්‍රසනිකාව වෙත විවෘත වේ. ඇතුළු කන තුම්භිකාව සහ ස්‍යෝනිකාව යන කර්ණාශ්ම අවයව දෙකෙන් ද, අර්ධ චක්‍රාකාර නාල සහ ශ්‍රවණ පද්ධතියට අයත් කර්ණශංඛය යන අවයවයන්ගෙන් සමන්විත ය.
බාහිර කන
බාහිර කන, කනේ බාහිරතම කොටස වන අතර, එය යටතට මාංසලමය කන්පෙත්ත, බාහිර ශ්‍රවණ නාලය, සහ කන්බෙරයේ පිටත පටලය (කර්ණපටහ පටලය ලෙස ද හඳුන්වයි) අයත් වේ.
කන්පෙත්තේ ඇති පිටත වක්‍රාකාර ගැට්ට හෙලික්සය ලෙස හඳුන්වයි. එහි ඇතුළු වක්‍රාකාර ගැට්ට ප්‍රතිහෙලික්සය නම් වේ. එය බාහිර ශ්‍රවණ නාලයට විවෘත වේ. ජාගය නෙරා තිබීමෙන් කර්ණ නාලය තරමක් අපැහැදිළි වේ. ශ්‍රවණ නාලයට ඉදිරියෙන් වූ වක් වූ ස්ථානය ශංඛිකාව ලෙස හඳුන්වයි. බාහිර ශ්‍රවණ නාලය අඟල් 1ක් (2.5 cm) පමණ දුරකට විහිදේ. ශ්‍රවණ නාලයේ පළමු කොටස කාටිලේජවලින් ආවරණය වී ඇත. කන්බෙරය අසල බිහිටි එහි දෙවන කොටස අස්ථිවලින් ආවරණය වී ඇත. මෙම අස්ථිමය කොටස ශ්‍රවණ බුද්බුදය ලෙස හඳුන්වයි. මෙය ශංඛක අස්ථියේ කර්ණපටහ පෙදෙස මගින් ඇති වේ. ශ්‍රවණ නාලය වටා පිහිටි සමේ සෙරුමිනස් ග්‍රන්ථි සහ ස්නේහස්‍රාවී ග්‍රන්ථි පිහිටයි. මේවා ආරක්ෂක කර්ණ ඉටි හෙවත් කලාඳුරු නිපදවයි. ශ්‍රවණ නාලය අවසන් වන්නේ කන්බෙරයේ බාහිර පෘෂ්ඨය අසලිනි.
බාහිර කන සමග පේශි කට්ටල දෙකක් සම්බන්ධව පවතියි. එනම්: අභ්‍යන්තරස්ථ පේශි සහ බාහිරස්ථ පේශි ය. ඇතැම් ක්ෂීරපායීන් තුළ, මෙම පේශිවලට කන්පෙත්තේ පිහිටුම පාලනය කළ හැක.‍ මිනිසුන් තුළ මෙම පේශිවලින් ඇත්තේ ඉතා අල්ප ප්‍රයෝජනයක් හෝ ප්‍රයෝජනයක් නොමැති තරම් ය. මෙම කර්ණ පේශිවලට වක්ත්‍ර ස්නායුව මගින් ස්නායු සැපයෙන අතර, මෙය කනේ සමෙහි මෙන්ම බාහිර කර්ණ කුටීරයේ සංවේදන සඳහා ද හේතු වේ. මහා කර්ණාකාර ස්නායුව, කාර්ණාකාර ස්නායුව, කර්ණාකාරශංඛක ස්නායුව සහ ග්‍රෛවී ප්‍රතානයේ කුඩා හා මහා අපරකපාල ස්නායු බාහිර කනේ කොටස් සහ අවට සම වෙත සංවේදන සපයයි.
බාහිර කන්පෙත්ත තනි ප්‍රත්‍යාස්ථ කාටිලේජ කොටසකින් සමන්විත ය. එහි ඇතුළු පෘෂ්ඨය උන්නත ස්වරූපයක් සහ අපර පෘෂ්ඨය සුමට ස්වභාවයකින් යුක්ත ය. ඇතැම්විට කන්පෙත්තේ හෙලික්සයේ අවරෝහණ පෙදෙසේ ඩාවින්ගේ ගැටිත්ත නැමැති ගැටිත්තක් පිහිටයි. මෙය ඇතැම් ක්ෂීරපායීන්ගේ කර්ණ තුඩට අනුරූප වේ. කන්පෙත්ත අරියල සහ මේද පටකයෙන් නිර්මාණය වී ඇත. කන් දෙකෙහි සමමිතික සැකසුම හේතුවෙන් ශබ්ද ස්ථානගතකරණය පහසු වේ. මොළය මෙය තේරුම් ගන්නේ එක්එක් කනෙහි ආවර්ත කාල සහ තීව්‍රතා අනුවයි. මේ සඳහා කන් දෙකටම සම්බන්ධව ඇති උත්තර ඔලීව සංකීර්ණය සහ ත්‍රපීසියම් දේහ උපකාරී වේ.
මැද කන
මෙම කර්ණ අස්ථිකා තුන ඔස්සේ ධ්වනිය බාහිර කනේ සිට ඇතුළු කන වෙත සම්ප්‍රේෂණය වේ. මුද්ගරිකාවේ දිගු කොටස (මිට) බන්ධනියක් මගින් කන්බෙරයට සම්බන්ධ වේ. මුද්ගරිකාව කන්බෙරයේ ධ්වනි කම්පන ප්‍රතිග්‍රහණය කරගනියි. අනතුරුව එම කම්පන නිඝාතිය වෙත සම්ප්‍රේෂණය වන අතර, නිඝාතිය ඔස්සේ එය කුඩා ධරණය වෙත සම්ප්‍රේෂණය වේ. ධරණ‍කයේ පළල් පාදම කොටස අණ්ඩාකාර ගවාක්ෂය හා සම්බන්ධව පවතියි. ධරණකය කම්පනය වන විට, එම කම්පන අණ්ඩාකාර ගවාක්ෂය ඔස්සේ කර්ණශංඛයේ ඇති තරලය වෙත සම්ප්‍රේෂණය වේ.
ගෝලාකාර ගවාක්ෂය ඇතුළු කනේ තරලය චලනය වීමට ඉඩ සලසා දෙයි. ධරණක අස්ථිකා ද්විතීයික කර්ණපටහ පටලය කම්පනය කරන විට, ඇතුළු කනේ තරලය කම්පනය වී ගෝලාකාර ගවාක්ෂයේ පටලය සැලකිය යුතු ප්‍රමාණයක් මැද කන දෙසට තල්ලු වේ. මෙම කර්ණ අස්ථිකා ධ්වනි තරංග ආසන්නව 15-20 වරක් පමණ වර්ධනය කරයි.
ඇතුළු කන
අස්ථිමය ගහනය යනුවෙන් හැඳින්වෙන්නේ ශංඛක අස්ථිය තුළ පිහිටි පටලමය ගහනය දරා සිටින අස්ථිමය කුටීරයයි. ව්‍යුහාත්මකව, ඇතුළු කන ඇරඹෙන්නේ අණ්ඩාකාර ගවාක්ෂයෙනි. මෙම අණ්ඩාකාර ගවාක්ෂය මැදකනේ ධරණකයෙන් තරංග ප්‍රතිග්‍රහණය කරයි. අනතුරුව මෙම කම්පන ඇතුළු කනේ පිහිටි අන්තෝවසා නැමැති තරලය වෙත සම්ප්‍රේෂණය වේ. පටලමය ගහනය අන්තෝවසාවලින් පිරී ඇත. අන්තෝවසා කර්ණාලින්දයේ තුම්භිකාව සහ ස්‍යෝනිකාව යන කොටස් දෙක තුළ පිහිටයි. අනතුරුව කම්පන සර්පිලාකාර හැඩැති ව්‍යූහයක් වන කර්ණශංඛය වෙත සම්ප්‍රේෂණය වේ. කර්ණශංඛය තරලය පිරි අවකාශ තුනකින් සමන්විත ය. එනම්: ආලින්ද නාලය, කර්ණශංඛ නාලය, සහ කර්ණපටහ නාලයයි. කර්ණශංඛයේ පිහිටි කෝර්ටි අවයවය තුළ යාන්ත්‍රික සංවේදන විද්‍යුත් ආවේගයක් බවට පරිනාමණය කරන රෝම සෛල අන්තර්ගත ය.
රුධිර සැපයුම
කනේ එක් එක් කොටස අනුව රුධිර සැපයුම සිදුවන ආකාරය විවිධ වේ.
මැද කන වෙත රුධිර සපයන්නේ අපරකපාල හෝ අපර කර්ණාකාර ධමනිවල චූචුකාකාර ශාඛා මගින් සහ ඌර්ධවහනුක ධමනියේ ශාඛාවක් වන ගැඹුරු කර්ණාකාර ධමනිය මගිනි. මේ හැර තවත් ධමනි පැවතුණ ද, ඒවා වැදගත් වන්නේ සුළු වශයෙනි. මෙම වෙනත් ධමනි අතර මධ්‍ය මෙනින්ජීය ධමනිය, ආරෝහණ ග්‍රසනික ධමනිය, අභ්‍යන්තර ශීර්ෂපෝෂී ධමනිය යන ධමනිවල ශාඛාවන් සහ ගරුකාභ නාලයේ ධමනිය ද වේ.
ඇතුළු කන වෙත රුධිරය සපයන්නේ උර්ධවහනුක ධමනියේ පූර්ව කර්ණපටහ ශාඛාව, අපර කර්ණාකාර ධමනියේ කීලාභචූචුකාකාර ශාඛාව, මධ්‍ය මෙනින්ජීය ධමනියේ සෙලැට ශාඛාව සහ පූර්ව අධර අනුමස්තිෂ්ක ධමනිය හෝ පාදාශ්‍ර ධමනිය මගින් පැනනගින ගහනමය ධමනිය යන ධමනි මගිනි.
ශ්‍රවණය
ධ්වනි තරංග බාහිර කන ඔස්සේ ගමන්කොට මැද කන තුළ කම්පනය වී ඇතුළු කනේ ශ්‍රවණ ස්නායුව වෙත සම්ප්‍රේෂණය වේ. මෙම ස්නායුව මොළයේ ශංඛක ඛණ්ඩිකාව වෙත තොරතුරු සම්ප්‍රේෂණය කරන අතර, එහිදී එම ආවේග ශබ්දය ලෙස හඳුනාගැනේ.
බාහිර කන ඔස්සේ ඇතුළු වන ධ්වනිය කන්බෙරයේ ගැටී කන්බෙරය කම්පනය කරවයි. අනතුරුව ශ්‍රවණ අස්ථිකා ත්‍රිත්වය මගින් මෙම ධ්වනිය, තරල පිරි ඇතුළු කන ආරක්ෂා කරන දෙවන කවුළුවක් (අණ්ඩාකාර ගවාක්ෂය) වෙත සම්ප්‍රේෂණය වේ. සවිස්තර පැවසුවහොත් බාහිර කනේ බාහිර කන් පෙත්ත ශබ්දය සාන්ද්‍රණය කොට කන්බෙරය වෙත යොමු කරවයි. කන්බෙරයේ ඇතුළු පටලය හා සම්බන්ධව ඇති මුද්ගරිකාව එම කම්පන ප්‍රතිග්‍රහණය කරයි‍. අනතුරුව මෙම කම්පන නිඝාතිය සහ ධරණකය ඔස්සේ අණ්ඩාකාර ගවාක්ෂය වෙත සම්ප්‍රේෂණය කෙරේ. කුඩා පේශි දෙකක් වන කර්ණපටහ ආතානකය සහ stapedius යන පේශීන් ද හඬ උස් පහත් කිරීමට උපකාරී වේ. මෙම පේශි දෙක මගින් ප්‍රතීකයක් ලෙස සංකෝචනය වෙමින් අතිරික්ත කම්පන අවශෝෂණය කර ගනියි‍. අණ්ඩාකාර ගවාක්ෂය කම්පනය හේතුවෙන් ආලින්දය සහ කර්ණශංඛය තුළ ඇති අන්තෝවසා කම්පනය වේ.
අභ්‍යන්තර කන තුළ මැද කන ඔස්සේ බාහිර පරිසරයෙන් ලැබෙන කම්පන මොළය වෙත ගමන් කරන ශ්‍රවණ ස්නායුවේ ස්නායු ආවේග බවට පරිනාමණය කළ හැකි පරිවර්තක අවයවයක් පිහිටා ඇත. ඇතුළු කනෙහි පිහිටි සියලු නාල තරලයකින් පිරී ඇති අතර, එහි සංවේදී අපිච්ඡදයක් සහ එයට සම්බන්ධ වූ රෝම සෛල පිහිටා ඇත. මෙම සෛලවල පිහිටි ආලෝක අන්වීක්ෂීය "රෝම" ව්‍යූහමය ප්‍රෝටීන සූත්‍රිකා වන අතර ඒවා තරලය දෙසට දිශාගත වී ඇත. මෙම රෝම සෛල යාන්ත්‍ර ප්‍රතිග්‍රාහක විශේෂයක් වන අතර, එය උත්තේජනය වූ විට රසායනික ස්නායු සම්ප්‍රේෂක මුදා හැරේ. තරලය ඔස්සේ සම්ප්‍රේෂණය වන ධ්වනි තරංග කෝර්ටි අවයවයේ ප්‍රතිග්‍රාහක සෛලවලට එරෙහිව ගමන් කරයි. තරලය ගලා යන විට මෙම තනි සෛලවල සූත්‍රිකා චලනය වන අතර මේ හේතුවෙන් ප්‍රතිග්‍රාහක සෛලවල පරිවහන මාර්ග පොටෑසියම්-බහුල අන්තෝවසාවලට විවෘත වේ. මේ හේතුවෙන් සෛල විධ්‍රැවණය වී ක්‍රියා විභවයක් නිර්මාණය වේ. මෙම ක්‍රියා විභවය සර්පිල ගැංග්ලියම ඔස්සේ සම්ප්‍රේෂණය වී ශ්‍රවණ තොරතුරු ශ්‍රවණ ස්නායුව ඔස්සේ මොළයේ ශංඛක ඛණ්ඩිකාව වෙත ගමන් කරයි.
මිනිස් කනට සාමාන්‍යයෙන් 20 Hz සහ 20 kHz (ශ්‍රවණ පරාසය) අතර සංඛ්‍යාත පරාසයක වූ ධ්වනිය සංවේදනය කළ හැක. මෙම පරාසයෙන් පිටත පිහිටි ධ්වනිය අධෝධ්වනිය (20 Hzට අඩු) හෝ අතිධ්වනිය (20 kHzට වැඩි) ලෙස හඳුන්වයි. සාමාන්‍යයෙන් ශ්‍රවණය සඳහා මධ්‍ය ස්නායු පද්ධතියේ ශ්‍රවණ පෙදෙසේවල නිසි ක්‍රියාකාරීත්වයක් පැවතියි යුතු වුවද, මානව බිහිරිභාවය (ශබ්දයට අතිශයින් සංවේදී නොවීම) සඳහා බොහෝවිට හේතු වනුයේ මධ්‍ය ස්නායු පද්ධතියේ ප්‍රදේශ හෝ ස්නායුවල ආබාධ නොව ඇතුළු කනේ අසාමාන්‍යතාවන් ය.
සමතුලිතතාව
චලනවලදී මෙන්ම ස්ථායීව සිටින විට දේහ සමතුලිතතාව පවත්වා ගැනීම කනේ ප්‍රධාන කෘත්‍යයකි. කන සමතුලිතතා ආකාර දෙකක් පවත්වා ගැනීම සඳහා වැදගත් වේ. එනම්: ගතික සමතුලිතතාව සහ ස්ථිතික සමතුලිතතාවයි. ස්ථිතික සමතුලිතතාව මගින් ගුරුත්වයේ බලපෑම් සංවේදනය කිරීමට හැකියාව ලැබේ. ගතික සමතුලිතතාව හේතුවෙන් පුද්ගලයාට ත්වරණ සංවේදනය කළ හැකි වේ.
ස්ථිතික සමතුලිතතාව සඳහා වැදගත් වනුයේ ආලින්දයේ පිහිටි කොටස් දෙක වන තුම්භිකාව සහ ස්‍යෝනිකාවයි. ආලින්දයේ මෙම කොටස් දෙකෙහි බිත්ති සෑදී ඇති සෛලවල සිහින් සූත්‍රිකා දක්නට ලැබෙයි. එසේම මෙම සෛල ජෙලටිනීය ස්තරයකින් ආස්තරණය වී ඇත. සෑම සෛලයක් සතුවම සිහින් සූත්‍රිකා 50–70ක් පමණ සහ විශාල සූත්‍රිකාවක් ඇත. මෙම විශාල සූත්‍රිකාව kinocilium ලෙස හඳුන්වයි. මෙහි ජෙලටිනීය ස්තරය තුළ කර්ණාශ්ම නැමැති කුඩා කැල්සියම් කාබනේට් ස්ඵටික අන්තර්ගත ය. පුද්ගලයකු චලනය වන විට, මෙම කර්ණාශ්මවල පිහිටීම වෙනස් වේ. මේ හේතුවෙන් සූත්‍රිකාවල පිහිටුම් ද වෙනස් වන අතර, එහි ප්‍රතිඵලයක් ලෙස සෛල පටලයේ පිහිටි අයන නාල විවෘත වේ. එවිට සෛල පටල විධ්‍රැවණය වී ශ්‍රවණ ස්නායුව ඔස්සේ මොළය වෙත ක්‍රියා විභවයක් සම්ප්‍රේෂණය වේ.
ගතික සමතුලිතතාව පවත්වා ගැනීම සඳහා අර්ධ චක්‍රාකාර නාල ත්‍රිත්වය උපකාරී වේ. මෙම නාල තුන එකිනෙකට ලම්බ දිශාවලට පිහිටා ඇත. මේ සෑම නාලයකම අග කෙළවර මඳක් විශාල වී ඇත. මෙම ස්ථාන කුම්භිකා ලෙස හඳුන්වයි. මෙම කුම්භිකාවල මධ්‍ය ප්‍රදේශයේ විවිධ සෛල සහ සූත්‍රිකාවලින් සෑදුණු ගොටුව නැමැති ව්‍යූහයන් පිහිටයි. මෙම අර්ධ චක්‍රාකාර නාල තුළ පිහිටි තරලය හිසේ ගම්‍යතාව අනුව භ්‍රමණය වේ. පුද්ගලයකුගේ ත්වරණය වෙනස් වන විට, තරලයේ අවස්ථිතිය වෙනස් වේ. මේ හේතුවෙන් ගොටුව මත පීඩනයක් ඇති වී අයන නාල විවෘත වේ. මේ හේතුවෙන් විධ්‍රැවණය වී සංඥාව ස්නායු ආවේගයක් ලෙස ශ්‍රවණ ස්නායුව ඔස්සේ මොළය වෙත ගමන් කරයි. මෙම ගතික සමතුලිතතාව සහ ආලින්ද-අක්ෂීය ප්‍රතීකය මගින්, චලනය වන විට ඇස්වල දර්ශන පථය පවත්වා ගැනීමට උපකාරී වේ.
වර්ධනය
කලලජනනයේ දී කන වර්ධනය වන්නේ වෙනස් ව්‍යූහයන් තුනක් ලෙසයි: එනම් ඇතුළු කන, මැද කන සහ බාහිර කන ලෙසයි. මේ සෑම ව්‍යූහයක්ම සම්භවය වන්නේ වෙනස් ජනක ස්තරයන්ගෙනි: එනම් පිළිවෙලින් බහිෂ්චර්මය, අන්තශ්චර්මය සහ මධ්‍යශ්ලේෂයයි.
ඇතුළු කන
අධිරෝපණයෙන් පසු, දෙවන සිට තෙවන සති අතර කාලයේ වර්ධනය වන කලලයක ජනක ස්තර තුනක් දක්නට ලැබෙයි: එනම් අන්තශ්චර්මය, මධ්‍යචර්මය සහ බහිෂ්චර්මය යි. පළමුවෙන්ම වර්ධනය වන කනේ කොටස ඇතුළු කනයි. මෙය කලල වර්ධනයේ 22වන දිනය අවට බහිෂ්චර්මයෙන් සම්භවය වේ. විශේෂයෙන්ම ඇතුළු කන පැන නගින්නේ හිසේ එක් එක් පැත්තේ පිහිටි ශ්‍රවණ ඵලකාභය යනුවෙන් හඳුන්වන ඝනවීම් ස්ථාන දෙකකිනි. සෑම ශ්‍රවණ ඵලකාභයක්ම බහිෂ්චර්මයෙන් පහතට නෙරා ශ්‍රවණ කූපයක් සහ අනතුරුව ශ්‍රවණ ආශයිකාවක් සෑදේ. මෙම සම්පූර්ණ ස්කන්ධයම, ක්‍රමයෙන් මධ්‍යශ්ලේෂයෙන් වට වී අස්ථිමය ගහනය සෑදේ.
වර්ධනයේ 33වන දිනය අවට, මෙම ආශයිකා විභේදනය වීමට පටන් ගනියි. කලලයේ පිට පෙදෙසට සමීපව එමගින් තුම්භිකාව සහ අර්ධ චක්‍රාකාර නාල සෑදේ. කලලයේ ඉදිරිපසට සමීපව ආශයිකා විභේද‍නයෙන් ආකෘතික ස්‍යෝනිකාවක් සෑදේ. මෙය අනාගතයේ ස්‍යෝනිකාව සහ කර්ණශංඛය බවට වර්ධනය වේ. ස්‍යෝනිකාවේ කොටසක් ක්‍රමයෙන් කර්ණශංඛ නාලය බවට වර්ධනය වී සම්බන්ධ වේ. මෙම නාලය දක්නට ලැබෙන්නේ ආසන්න වශයෙන් සයවන සතියේ වන අතර, එය ස්‍යෝනිකාවට සම්බන්ධ වන්නේ ductus reuniens නැමැති ප්‍රණාලයක් ඔස්සේ ය.
කර්ණශංඛ නාලයේ මධ්‍ය ශ්ලේෂය විභේදනය වන්නට පටන් ගැන්මත් සමග, උත්තර සෝපානිකාව, අධර සෝපානිකාව සහ මධ්‍ය සෝපානිකාව යන කුටීර ත්‍රිත්වය නිර්මාණය වේ. උත්තර සෝපානිකාව සහ අධර සෝපානිකාව යන කුටීර තුළ පරිවසා නැමැති බහිඃසෛලීය තරලයක් අන්තර්ගත වේ. මධ්‍ය සෝපානිකාව තුළ අන්තෝවසා අන්තර්ගත ය. ආලින්ද පටලය සහ පාදාශ්‍ර පටලය යන පටල සංකීර්ණ වර්ධනය වීමෙන් කර්ණශංඛ නාලය, පිළිවෙලින් ආලින්ද නාලය සහ කර්ණපටහ නාලයෙන් වෙන් කෙරේ.
ශ්‍රවණ ආශයිකාවේ කොටස් ආලින්දකර්ණශංඛ ස්නායුව සාදයි. මේවා ද්විධ්‍රැව ස්නායු සාදන අතර, එමගින් ඇතුළු කනේ කොටස් (නම් වශයෙන් කිවහොත් අර්ධ චක්‍රකාර නාලවල කොටස්, තුම්භිකාව සහ ස්‍යෝනිකාවේ මැකියුලා සහ කෝර්ටි අවයවය) අතර ස්නායු ආවේග සම්ප්‍රේෂණය කරයි. මෙම ස්නායුව නිර්මාණය වීම ඇරඹෙන්නේ 28වන දිනයේ ය.
ඇතුළු කන නිර්මාණය සහ එහි රූපජනනය යාමනය කිරීමට වැදගත් ජාන හෝමියොබොක්ස් ජාන පවුලට අයත් ය. මෙයට උදාහරණ ලෙස Pax, Msx සහ Otx හෝමියොබොක්ස් ජාන දැක්විය හැක. කර්ණශංඛය වැනි ඇතුළු කනේ ව්‍යූහ නිර්මාණය යාමනය කරන්නේ Dlx5/Dlx6, Otx1/Otx2 සහ Pax2 ජාන මගිනි. මේවා පාලනය කරන ප්‍රධාන ජානය Shh ජානයයි. Shh ජානය ස්‍රාවය කරනු ලබන්නේ පෘෂ්ඨ රජ්ජුව මගිනි.
බාහිර කන
ග්‍රසනික වක්‍රවලින් වර්ධනය වන ඇතුළු කන සහ මැද කන වැනි ව්‍යූහ මෙන් නොව, බාහිර ශ්‍රවණ නාලය සම්භවය වන්නේ පළමු ග්‍රසනික පැළුමේ පෘෂ්ඨීය පෙදෙසිනි. වර්ධනයේ 18වන සතිය අවසානය වන විට, මෙය හොඳින් පැතිරී පවතියි. කන්බෙරය සෑදෙන්නේ ස්තර තුනකිනි. (බහිෂ්චර්මය, අන්තශ්චර්මය සහ සම්බන්ධක පටකය) කන්පෙත්ත සම්භවය වන්නේ ගොඩැලි (hillocks) සයක් හා වීමෙනි. පළමු ගොඩැලි තුන ඇතිවන්නේ පළමු ග්‍රසනික වක්‍රයෙන් වන අතර, ඉන් පිළිවෙලින් ජාගය (tragus), හෙලික්සයේ ජංඝාව (crus) සහ හෙලික්සය හටගනියි. අවසන් ගොඩැලි තු‍න දෙවන ග්‍රසනික වක්‍රයේ ඉහළ පෙදෙසින් සම්භවය වන අතර, එය ප්‍රතිහෙලික්සය, ප්‍රතිජාගය සහ කන්පෙත්ත හටගන්වයි. බාහිර කන් ගෙලේ පහළ පෙදෙසේ වර්ධනය වේ. නමුත් අධෝහනුව නිර්මාණය වීමේ දී එය ඉහළට තල්ලු වී අවසානයේ ඇස් හා සමාන පිහිටුම කරා එළඹේ.
ශ්‍රවණ හානිය
ශ්‍රවණ හානිය (hearing loss) හෙවත් බිහිරිභාවය සම්පූර්ණ හෝ භාගික හානියක් විය හැක. මෙය තුවාලයක හෝ හානියක, සහජ රෝගයක් හෝ කායික විද්‍යාත්මක තත්ත්වයක ‍ප්‍රතිඵලයක් ලෙස ඇති විය හැක. ශ්‍රවණ ඌනතාව, බාහිර කන හෝ මැද කනට සිදුවන තුවාලයක හෝ හානියක ප්‍රතිඵලයක් ලෙස ඇති වේ නම් එය, සම්ප්‍රේෂක ශ්‍රවණ හානිය ලෙස හඳුන්වයි. බිහිරිභාවය ඇතුළු කනේ, ශ්‍රවණ ස්නායුවේ හෝ මොළයේ ආබාධයක් හෝ හානියක් නිසා ඇති වේ නම් එය ස්නායුක ශ්‍රවණ හානිය ලෙස හඳුන්වයි.
සම්ප්‍රේෂක ශ්‍රවණ හානියට හේතූන් ලෙස කර්ණ ඉටි මගින් බාහිර ශ්‍රවණ නාලය අවහිර වීම, කර්ණ අස්ථිකා එකට සවි වී තිබීම‍ හෝ ශ්‍රවණ අස්ථිකා නොතිබීම, කන්බෙරයේ සිදුරු පැවතීම වැනි සාධක දැක්විය හැක. සම්ප්‍රේෂක ශ්‍රවණ හානිය සඳහා ඇතැම්විට, මැදි කනේ ආසාදනයක් හේතුවෙන් සාමාන්‍යයෙන් වාතයෙන් පිරි මැදි කනේ කුටීරය තරලයකින් පිරී යාම (මධ්‍ය ශ්‍රොත්‍රදාහය) වැනි හේතූන් ද මුල් විය හැක. මැදිකනේ කන්බෙරය සහ කර්ණ අස්ථිකා සැකසීමේ ශල්‍යකර්මය Tympanoplasty ලෙස හඳුන්වයි. සාමාන්‍යයෙන් කන්බෙරය සැලසීඹ සඳහා පේශි තන්තු කලඹවල කොටස් බද්ධ කෙරේ. ඇතැම්විට හානි වූ අස්ථි වෙනුවට කෘත්‍රිම අස්ථි බද්ධ කෙරෙන අතර, ශබ්දය නිවැරදිව සන්නයනය වීම සඳහා බිඳවැටුණු කර්ණ අස්ථික දාමය යළි ගොඩනගනු ලැබේ.
ශ්‍රවණ ඌනතාව බරපතල හෝ දිගුකාලීන එකක් වන්නේ නම් ශ්‍රවණාධාරක භාවිතය හෝ කර්ණශංඛ බද්ධය ඇතැම්විට සිදු කෙරේ. බාහිර පරිසරයේ ශබ්ද වර්ධනය කොට ලබා දෙන ශ්‍රවණාධාරක සම්ප්‍රේෂක ශ්‍රවණ ඌනතාවට සුදුසු ය. කර්ණශංඛ බද්ධය මගින් ඇසුණු ශබ්දය ස්නායු සංඥාවක් ලෙස කර්ණශංඛයෙන් විපථව යැවේ.
සහජ අසාමාන්‍යතා
කන්පෙත්තේ අසාමාන්‍යතා හෝ විකෘති වීම් සුලබව දක්නට ලැබේ. මේ අසාමාන්‍යතා අතර රින්ග් 18 වැනි වර්ණදේහ විකෘති නිසා ඇතිවන සහලක්ෂණ ද වේ. මීට අමතරව කුඩා දරුවන් තුළ අසාමාන්‍ය බාහිර ශ්‍රවණ නාල සහ කන පහතින් පිහිටීම වැනි අවස්ථා ද දැකගත හැක. කලාතුරකින් කන්පෙත්තක් නොපිහිටීම (atresia) හෝ තඅශයින් කුඩා කන්පෙති පිහිටීම (microtia) වැනි අසාමාන්‍යතා ද දක්නට ලැබේ. කුඩා කන්පෙති පිහිටන්නේ කර්ණාකාර ගොඩැලි නිසිලෙස වර්ධනය නොවූ විටයි. බාහිර ශ්‍රවණ නාලයේ නාලය ක්‍රමවත්ව නිර්මාණය නොවීම හෝ අවහිරවීමක් ඇති විට බාහිර ශ්‍රවණ නාලය නිසි පරිදි වර්ධනය නොවේ. අවුරුදු පහට වැඩි දරුවන්ගේ ශ්‍රවණ හානි සඳහා ප්‍රතිනිර්මාණ ශල්‍යකර්මයක් යෝග්‍ය වේ. එහිදී කනේ ප්‍රමාණය හෝ හැඩය වෙනස් කිරීම සඳහා සිදුකරන බාහිර ශල්‍යකර්මය otoplasty යනුවෙන් හැඳින් වේ. ආරම්භක වෛද්‍ය අර්ථ කථන අනුව, දරුවාගේ ශ්‍රවණය, බාහිර ශ්‍රවණ නාලයේ තත්ත්වය මෙන්ම මැද කන සහ ඇතුළු කන පිළිබඳ ද සොයා බලනු ලැබේ. මෙම පරීක්ෂාවල වාර්තා අනුව පදනම්ව ක්‍රමානුකූලව බාහිර කන ප්‍රතිනිර්මාණය කරන අතර, කනේ සෙසු කොටස් පිළිබඳ ද සොයාබලනු ලැබේ.
ආසන්න වශයෙන් සෑම දරුවන් දහසකින් එක් අයකු ඇතුළු කන වර්ධනය වීමට අදාළ සහජ බිහිරිභාවයෙන් පෙළෙයි ඇතුළු කනට අදාළ සහජ අසාමාන්‍යතාවන් හේතුවෙන් ස්නායුත ශ්‍රවණ හානිය ඇති වේ. මෙය අනාවරණය කරගැනීමට පරිගණකගත කළ තීරු ප්‍රතිබිම්බ (CT) පරිලෝකන හෝ චුම්බක අනුනාද ප්‍රතිබිම්බ (MRI) පරිලෝකන ක්‍රම භාවිතා වේ. ඇතුළු කන මැද සහ බාහිර කනෙන් වෙන්ව වර්ධනය වන බැවින් ඇතුළු කනේ අසාමාන්‍යතා හේතුවෙන් ශ්‍රවණ හානි ඇති විය හැක. මැද කනේ අසාමාන්‍යතා ඇතිවීමට හිස සහ ගෙල වර්ධනයේ ඇති වන දෝෂ හේතු වේ. පළමු ග්‍රසනික මඩි සහලක්ෂණය හේතුවෙන් මුද්ගරිකාව සහ නිඝාතියේ ව්‍යූහ අසාමාන්‍යතාවන් මෙන්ම, වලයාකාර ධරණක බන්ධනිය විභේදනය නොවීම ද සිදුවිය හැක. ශංඛක අස්ථියේ සහ ශ්‍රවණ නාලයේ අසාමාන්‍යතා ද මේ කනේ ව්‍යූහයන්ට හේතු වන අතර, එය ස්නායුක ශ්‍රවණ හානිය සහ සම්ප්‍රේෂක ශ්‍රවණ හානිය සමග සම්බන්ධ යැයි සැලකේ.
කරකැවිල්ල
කරකැවිල්ල හෙවත් බමනය යන වදන චලනයේ අයෝග්‍ය සංජානනයන් සඳහා භාවිතා වේ. මේ සඳහා කර්ණාලින්ද පද්ධතියේ ක්‍රියාකාරීත්වයේ අසාමාන්‍යතාවක් හේතු වේ. එක් බහුල ආකාරයේ කරකැවිලි ආකාරයක් නම් මෘදු පරාශෛතික ස්ථානීය බමනයයි. මෙය කර්ණාශ්ම ආලින්දයේ සිට අර්ධ චක්‍රාකාර නාල වෙත විස්ථාපනය වීමෙන් සිදු වේ. මෙවිට විස්ථාපිත කර්ණාශ්ම ගොටුව මත තැන්පත් වේ. මෙවිට චලනයක් සිදු නොවූවද, චලනයක් සිදු වන බවට සංවේදනයක් ඇති වේ. මෙනියර් රෝගය, ලැබිරින්තයිටිස්, ආඝාතය සහ වෙනත් සහජ රෝග ද කරකැවිල්ල ඇතිවී‍ම කෙරෙහි හේතු විය හැක.
තුවාල
බාහිර කනට තුවාල සිදුවන අව්සථා බහුල ය. මේවා ස්වරූපය අනුව කුඩා මෙන්ම විශාල දක්වා පරාසයක වේ. මේ තුවාල අතර: දාරණය (ඉරීම්), අපකර්ෂණය තුවාල, පිළිස්සීම් සහ හික්මවීම හෝ වධයක් වශයෙන් නැවත නැවත කන ඇඹරීම හෝ ඇදීම යන අවස්ථා දැකිය හැක. කන්වලට සිදුවන නිධන්ගත හානි හේතුවෙන් කන විකෘති විය හැක. මෙම තත්ත්වය බොක්සිංකරුවන් සහ මල්ලවපොර ශිල්පීන් අතර බහුලව දක්නට ලැබේ. මෙහි දී කනවටා පිහිටි කාටිලේජය කැට සහිත විරූප ස්වභාවයක් ගන්නා අතර, පෙරිකොන්ඩ්‍රියම වටා රුධිරය මිදී රක්තමාව නැමැති තත්ත්වය ඇති වේ. මේ හේතුවෙන් රුධිර සැපුයම අවහිර වීම සහ තුවාල සුවවීම ප්‍රමාද වීම සිදු විය හැක. නිරාවරණය වූ පිහිටුමක ඇති නිසා බාහිර කන සීතල නිසා ඇතිවන ආබාධ හා ශල්කමය-සෛල කාසිනෝමාව සහ පාදස්ථ-සෛල කාසිනෝමාව වැනි චර්ම පිළිකාවන්ට පහසුවෙන් ගොදුරුවීමේ හැකියාව ඇත.
විශාල ශබ්ද හෝ පිපිරී‍ම් මෙන්ම පිහිනීමේ දී සහ පියාසර කිරීමේ දී (මෙය බැරෝට්‍රෝමා නම් වේ) හෝ කනට විවිධ දෑ ඇතුළත් කිරීම හේතුවෙන් කන්බෙරය සිදුරු විය හැක. මේ සඳහා මධ්‍ය ශ්‍රොත්‍රදාහය වැනි ආසාදන තත්ත්ව ද හේතු විය හැක. මෙය ඇතැම් විට otorrhea නැමැති තත්ත්වය සඳහා හේතු වේ. මෙය අනාවරණය කරගැනීමට බොහෝ විට කර්ණ නිරීක්ෂණ මානය සහ ශ්‍රව්‍යමිතිය භාවිතා වේ. මෙයට ප්‍රතිකාර ලෙස සාවධානව බලා සිටීම, ප්‍රතිජීවක භාවිතය සිදුකෙරේ. තුවාලය දිගුකාලීනව පැතිරී අස්ථිකාවල පිහිටුමට බලපෑම් වී ඇත්නම් සැත්කමක් සිදු කෙරේ. හිස්කබල් බිඳීමක දී කනේ ව්‍යූහ අන්තර්ගත අස්ථි කොටස් (ශංඛක අස්ථිය) බිඳී යාමෙන් මැද කනට හානි සිදුවිය හැක. cholesteatoma යනුවෙන් හැඳින්වෙන්නේ ශල්කමය චර්මීය සෛල නිසා ඇතිවන කෝෂ්ඨයකි. මෙමගින් ශ්‍රවණ හැකියාව අඩු වීම, බිහිරිභාවය හෝ කරකැවිලි ගතියක් ඇතිවිය හැක. මෙය ද කර්ණ නිරීක්ෂණ මානය (otoscope) මගින් අනාවරණය කරගත හැකි අතර, ඇතැම් විට CT පරිලෝකන පරීක්ෂාවක් ද සිදු කළ යුතු වේ.
කාර්මීකරණය වූ සමාජයක ඇතුළු කන වෙත ඇති විය හැකි හානි ප්‍රධාන ආකාර දෙකකි. මේ ආකාර දෙකේදී ම රෝම සෛලවලට හානි සිදු වේ‍. පළමු ආකාරය ඉහළ ශබ්ද මට්ටම්වලට නිරාවරණය වීමයි (ශබ්ද ක්ෂතිය). දෙවන ආකාරය ඖෂධ සහ වෙනත් ද්‍රව්‍යයන්ට නිරාවරණය වීමයි. දිනපතා විශාල ජනතාවක් ශබ්ද මට්ටම්වලට අනාවරණය වීමෙන් ශ්‍රවණ හානිවලට ලක් වෙති වෘත්තීය ආරක්ෂාව සහ සෞඛ්‍යය සඳහා වූ ජාතික ආයතනය විසින් මෑතක දී සිදුකළ පර්යේෂණයක් අනුව ඇස්තමේන්තුගත ශ්‍රවණ අපහසුතා ඇති පුද්ගල සංඛ්‍යාව (11%) සහ වෘත්තීය ශබ්දවලට නිරාවරණයෙන් සිදු වූයේ යැයි සිතිය හැකි ප්‍රතිශතය (24%) ප්‍රකාශයට පත්කොට ඇත. මීට අමතරව, ජාතික සෞඛ්‍ය සහ පෝෂණ අධ්‍යයන සමීක්ෂණය (NHANES) අනුව ආසන්න වශයෙන් එක්සත් ජනපදයේ කම්කරුවන් මිලියන විසිදෙකක් (17%) වැඩබිමේ අධික ඝෝෂාවට නිරාවරණය වූ බව පිළිබඳ වාර්තා කොට ඇත. ශ්‍රවණ ආරක්ෂණ උපාංග නොපැළැඳ උපද්‍රවකාරී ශබ්දයට නිරාවරණය වන කම්කරුවන්හට ශබ්ද-ප්‍රේරිත ශ්‍රවණ හානිය ඇතිවීමේ අවදානමක් ඇත.
කන් කුරුකුරුව
කන් කුරුකුරුව(Tinnitus) යනුවෙන් හඳුන්වන්නේ බාහිර ශබ්දයක් නොමැති වුවද, ශබ්දයක් ඇසීමයි‍. නිතරම මෙය රැව් දෙන හඬක් ලෙස විස්තර කළ ද, එය ක්ලික් හඬක් හෝ ගෙරවුම් හඬක් විය හැක. කලාතුරකින් අපැහැදිළි කටහඬවල් සහ නාද ඇසුරණු අවස්ථා ද හමු වේ. මෙම ශබ්දිය මෘදු හෝ රළු, පහත් හෝ උස් හඬක් විය හැකි අතර එය එක් කනකින් හෝ කන් දෙකෙන්ම පැමිණෙන්නක් විය හැක. බොහෝ විට, එය ක්‍රම ක්‍රමයෙන් ඇති වන්නකි. ඇතැම් පුද්ගලයින්ගේ, මෙම ශබ්දය නිසා ආතතිය, සාංකාව හෝ අවධානය මඳකම වැනි අපහසුතා ඇති විය හැක.
කන් කුරුකුරුව යනු රෝගයක් නොවේ. එය නොයෙකුත් හේතූන් නිසා ඇති වන සංකූලතාවකි. මේ සඳහා බලපාන වඩාත් සුපබ හේතුව ශබ්ද-ප්‍රේරිත ශ්‍රවණ හානියයි. මීට අමරතව පහත හේතූන් ද මුල් විය හැක: කර්ණ ආසාදන, හෘදයේ හෝ රුධි රවාහිනී රෝගය, මෙනියර්ගේ රෝගය, මොළයේ අර්බුද, මානසික ආතතිය, ඇතැම් ඖෂධ, පෙර පැවති හිසේ තුවාල සහ කර්ණ ඉටි හේතු විය හැක. මෙය මානසික ආතතිය ඇති පුද්ගලයන් අතර සුලබ ය.
සමාජය සහ සංස්කෘතිය
කන්වලට වූ තුවාල පිළිබඳ රෝම යුගයේ පවා වාර්තා වේ. එය එකල දඬුවම් ක්‍රමයක් ලෙස භාවිතා විය. - "රෝම යුගයේ, මතභේදයක් සමථයට පත්කරගත නොහැකි වූ විට, තුවාලලත් පාර්ශ්වය මහේස්ත්‍රාත්වරයා ඉදිරියේ මෙයට වගකිව යුතු තැනැත්තාගේ නාමය හෙළි කරයි. චූදිතයා නම්කළ වේලාවේ නොපැමිණියහොත්, පැමිණිලිකරු සාක්ෂිකරුන් කැඳවා ප්‍රකාශ ලබාගන්නා ලදී. ඔවුන් සාක්ෂි දීම ප්‍රතික්ෂේප කළහොත්, බොහෝ අවස්ථාවල පැමිණිලිකරුට ඔවුන්ව කනෙන් ඇදගෙන ඒමට අවසර තිබිණි. ඔවුන් දැඩිව ප්‍රතිරෝධය දැක්වුවහොත් ඔහුට දැඩිව කෙනිත්තීමට ද අවසර තිබිණි.මෙය ප්‍රංශ කියමනක් වන "se faire tirer l’oreille" හෙවත් සාහිත්‍යමය අරුත "කෙනෙකුගේ කනින් ඇදීමට" යන කියමන සඳහා මූලාරම්භය වන්නට ඇත. මෙහි ව්‍යාංගාර්ථය "දැඩිව ඇවිටිලි කළ යුතු" යන්නයි."
කන්පෙති මුහුණේ පෙනුම සඳහා දායක වේ. බටහිර සමාජයන්හි නෙරා ආ කන් (යුරෝපීය ජාතීන්ගෙන් 5%ක පමණ දක්නට ලැබෙයි) අසමමිතික වූ හෙයින් එය අකර්ෂණීය නොවන අංගයක් ලෙස සැලකිණි. ප්‍රමුඛ කන්වල නෙරීම අඩු කිරීමට පිළිබඳ පළමු සැත්කම ප්‍රකාශයට පත්කරන ලද්දේ අර්න්ස්ට් ඩියෙෆෙන්බැච් විසින් 1845 දී ය. පළමු විෂය වාර්තාව 1881දී එළිදැක්විණි.
උල් වූ කන් ජනශ්‍රැතිවල එන විවිධ සත්ත්වයන්ගේ ලක්ෂණ අතර වේ. මේ අතර ප්‍රංශ ක්‍රොකෙමිටේයින්, බ්‍රසීලයේ කුරුපිරා සහ ජපානයේ බිම් මකුළුවා ද වේ. එසේම මෙය පුරාතන ග්‍රීසියේ සහ මධ්‍යකාලීන යුරෝපයේ කලාවේ එන අංගයක් ද විය. මීට අමතරව උල් වූ කන් බොහෝ ෆැන්ටසි ගණයේ අද්භූත ජීවීන්ගේ ලක්ෂණයකි. මේ අතර එල්ෆ්වරුන්,  මායාවියන්  වැනි චරිත වේ. වැම්පයරයන් වැනි භීම ගණයේ කථාන්තරවල ජීවීන්ගේ ද උල් කන් ඇති බව කියැවේ. විද්‍යා ප්‍රබන්ධවල ද උල්කන් ඇති ජීවීන් හමු වේ. උදාහරණ ලෙස ස්ටාර් ට්‍රෙක් විශ්වයේ හමුවන වල්කන් සහ රොමියුලන් ජාතීන් දැක්විය හැක. එසේම එක්ස්-මෙන් කථාවේ හමුවන නයිට්ක්‍රෝලර් ද එවැන්නෙකි.
හංගේරියාවේ බුඩාපෙස්ට් නගරයේ උපන් ජෛවභෞතික වේදියකු වන ජෝර්ජ් වොන් බෙක්සි 1961දී, කායික විද්‍යාව හෝ වෛද්‍ය විද්‍යාව සඳහා වන නොබෙල් ත්‍යාගයෙන් පිදුම් ලැබූයේ ඔහු විසින් ක්ෂීරපායි ශ්‍රවණ අවයවයේ කර්ණශංඛයේ ක්‍රියාකාරීත්වය අනාවරණය කිරීමත් සමගයි.
වේකන්ටි මීයා යනුවෙන් හැඳින්වෙන්නේ මිනිස් කනක් වැනි ව්‍යූහයක් සිරුර පිටුපස වගාකරන ලද විද්‍යාගාර ඹීයෙකි. සැබැවින්ම මේ "කන" කනක්-හැඩැති කාටිලේජ ව්‍යූහටකි. මෙය තනාගන්නා ලද්දේ ගවයකුගේ කාටිලේජ සෛල තුළට ජෛව හායනය වන කනක් හැඩැති අච්චුවක් ඇතුළත් කොට මීයාගේ සම තුළ තැන්පත් කිරීමෙනි. අනතුරුව මෙම කාටිලේජය ස්වාභාවිකව ස්වාධීනව වැඩෙන්නට විය. මෙය කන් ප්‍රතිසංස්කරණ සහ කන් බද්ධ කිරීමට විකල්පයක් ලෙස යෝජනා විය. එහි ප්‍රතිඵල 1997දී දැඩි ප්‍රසිද්ධියට මෙක්ම තර්ක විතර්කවලට ද ලක් විය.
වෙනත් සතුන් තුළ
ශබ්දය ශ්‍රවණ නාලය ඔස්සේ කන්බෙරය වෙත දිශාලත කරගැනීමට කන්පෙත්ත උපකාරී වේ. ඇතැම් ක්ෂීරපායී විශේෂවල කන්වල ඇතුළු පෘෂ්ඨයේ ඇති මියරමය සැකසුමේ සංකීර්ණ ජ්‍යාමිතිය, ගොදුරුවලින් නිපදවන ශබ්දය පරාවර්තන සංඥා භාවිතයට ගනිමින් තියුණු ලෙස හඳුනාගැනීමට උපකාරී වේ. මෙම මියරමය සැකසුම පුළුල් සත්ත්ව පරාසයක් තුල දැකගත හැක. ඒ අතර වවුලා, ආයි-ආයි, පුංචි ගැලගෝ, වවුල්-කන් නරියා, මී ලෙමූර් වැනි සතුන් ද වේ.
ගෝරිල්ලාවන් සහ ඔරං-උටන් වැනි (එසේම මිනිසුන්ගේ ද) ඇතැම් විශාල ප්‍රයිමේටාවන්ගේ වර්ධනය නොවූ කර්ණ පේශි පිහිටයි. මේවා කෘත්‍යමය නොවන අවශිෂ්ට ව්‍යූහයන් වේ. කිසියම් හේතුවක් නිසා මෙම කර්ණ පේශිවලට කන චලනය කළ නොහැක. මේ හේතුවෙන් එහි ජීව විද්‍යාත්මක කෘත්‍යය අහිමි වී ඇත. මෙය බන්ධුතා දක්වන ජීවී විශේෂ අතර සමප්‍රභවතාවයට සාක්ෂියකි. නමුත් මිනිසුන් තුළ, මෙම පේශිවල විවිධත්වයක් දක්නට ලැබෙයි. ඇතැම් මිනිසුන්ට සිය දෙකන් විවිධ දිශාවන්ට චලනය කළ හැක. නමුත් සෙස්සන්ට ද නැවන නැවත උත්සාහ කිරීමෙන් මෙම හැකියාව ලබාගත හැකි බව විශ්වාස කෙරේ. එවැනි ප්‍රයිමේටාවන් හට, කන සෙලවීමට ඇති නොහැකි වුවද, හිස තිරස් තලයක හැරවීමට හැකියාව ලැබී ඇත. මෙම හැකියාව බොහෝ වඳුරු විශේෂවල දක්නට නොලැබෙන්නකි. මෙලෙස එක් ව්‍යූහයක අවශිෂ්ට භාවය වෙනුවට අමතර හැකියාවක් හිමි වී ඇත.
සචල කන්පෙති හිමි ඇතැම් සතුන්ට (අශ්වයන් වැනි) සෑම කන්පෙත්තක්ම එකිනෙකින් ස්වාධීනව හැසිරවීම මගින් ශබ්දය හොඳින් ප්‍රතිග්‍රහණය කළ හැකි වේ. මෙවැනි සතුන්ට කන්පෙති මගින් ධ්වනි ප්‍රභවයේ පිහිටීම හඳුනාගත හැක.
අපෘෂ්ඨවංශීන්
පෘෂ්ඨවංශී සතුන්ට පමණක් කන් පිහිටිය ද, බොහෝ අපෘෂ්ඨවංශීන් සිය විවිධ සංවේදී ඉන්ද්‍රියයන් යොදා ගනිමින් ශබ්දය නිර්ණය කරති. කෘමීන් තුළ පිහිටි කර්ණපටහ අවයවය දූරස්ථ ශබ්ද ශ්‍රවණයට උපකාරී වේ. මෙම අවයවය කෘමියාගේ කුලය අනුව හිසේ හෝ වෙනත් ස්ථානයක පිහිටිය හැක. ඇතැම් කෘමීන්ගේ කර්ණපටහ අවයවය අතිශයින් සංවේදී ය. මෙමගින් ඔවුනට වෙනත් බොහෝ සතුනට වඩා නිරවද්‍ය ශ්‍රවණ හැකියාවක් ලබා දේ. Ormia ochracea ගැහැණු පළඟැටියාගේ උදරයේ දෙපසම කර්ණපටහ අවයව පිහිටයි. මේවා සිහින් බහිඃසැකිලි සේතුවකින් සම්බන්ධ වී ඇත. ඒවා කුඩා කන්බෙර යුගලක් ලෙස ක්‍රියා කරයි. නමුත්, මේවා එකිනෙකට සම්බන්ධ වී ඇති හෙයින්, වඩාත් නිරවද්‍ය තොරතුරු ලබා ගත හැක. ගැහැනු පළඟැටියා සිය "කන්" යොදා ගනිමින් සිය ධාරකයා වන පිරිමි පළඟැටියකුගේ ඇමතුම ශ්‍රවණය කරයි. පළඟැටියාගේ ගායනය ඇසෙන දිශාව මත පදනම්ව, කෘමියාගේ ශ්‍රවණ අවයව වෙනස් සංඛ්‍යාත දෝංකාරය ඇති කරයි. මේවායේ අන්තර්ය තත්පරයට බිලියන 50ක් පමණ තරම් ඉතා කුඩා ය. නමුත් කෘමියාට ගයන පිරිමි සත්ත්වයා වෙත පියාඹා ඔහු මත යැපෙන්නට එම ධ්වනිය ප්‍රමාණවත් ය.
සෙසු ආත්‍රොපෝඩාවන් සතුව ඇති මීට වඩා සාපේක්ෂව සරල අවයව සමීප ශබ්ද හඳුනාගැනීමට වැදගත් ය. උදාහරණයක් ලෙස මකුළුවන් සහ කැරපොත්තන්ගේ පාදවල ඇති රෝම ශබ්ද අනාවරණයට උපයෝගී වේ. දළඹුවන්ගේ සිරුරේ ඇති රෝම ද කම්පන අනාවරණයට වැදගත් වේ. එමගින් ඔවුනට ශබ්දයට ප්‍රතිචාර දැක්වීමට අවස්ථාව හිමි වේ.
හෘදය
හෘදය යනුවෙන් හැඳන්වෙන්නේ මිනිසුන් සහ වෙනත් සතුන් තුළ දක්නට ලැබෙන පේශීමය අවයවයකි. මෙය සංසරණ පද්ධතියේ රුධිර වාහිනී ඔස්සේ රුධිරය පොම්ප කරයි. රුධිරය මගින් සිරුරට ඔක්සිජන් සහ පෝෂක සැපයීම සිදුකරන අතර, පරිවෘත්තීය අපද්‍රව්‍ය බැහැර කිරීමට ද ආධාර වේ. හෘදය පිහිටා ඇත්තේ උරස් කුහරයේ මධ්‍ය අවකාශය තුළ ය.
මිනිසුන්, සෙසු ක්ෂීරපායීන් සහ පක්ෂීන් තුළ හෘදය කුටීර හතරකට බෙදී පවතියි: ඉහළින් පිහිටි වම් සහ දකුණු කර්ණිකා සහ පහළින් පිහිටි වම් සහ දකුණු කෝෂිකා ලෙස ය. සාමාන්‍යයෙන් දකුණු කර්ණිකාව සහ කෝෂිකාව එක්ව දකුණු හෘදය ලෙසත්, ඔට අනුරූප වම් පෙදෙස වම් හෘදය ලෙසත් හඳුන්වනු ලබයි. මීට සාපේක්ෂව මත්ස්‍යයින්හට ඇත්තේ හෘත් කුටීර දෙකකි. එනම් කර්ණිකාවක් හා කෝෂිකාවක් ලෙස ය. නමුත් උරගයින්ට කුටීර තුනක් ඇත. නිරෝගී හෘදයක් තුළ රුධිරය ගමන් කරන්නේ හෘදය තුළින් එක් දිශාවකට පමණි. මේ සඳහා හෘදයේ හෘත් කපාට පිහිටා ඇත. එමගින් ආපසු ගැලීම වළකියි. හෘදය පෙරිකාඩියම නැමැති ආරක්ෂක පැසක් තුළ පිහිටයි. මෙහි තරලය සුළු වශයෙන් අන්තර්ගත වේ. හෘදයේ බිත්තිය ස්තර තුනකින් සෑදී ඇත. එනම්: එපිකාඩියම, මයෝකාඩියම, සහ එන්ඩොකාඩියම වශයෙනි.
හෘදය සිරුර පුරා රුධිරය පොම්ප කරන පේශිමය අවයවයකි‍. මෙහි රිද්මය ඇති කරන්නේ සයිනො-හෘත්කර්ණික ගැටයේ පිහිටි ගතිකාරක සෛල මගිනි. මෙමගින් ජනනය වන විද්‍යුත් ආවේගය මගින් හෘදයේ ‍සංකෝජනය සිදු වේ. මෙය හෘත් කර්ණික-කෝෂික ගැටය ඔස්සේ හෘදයේ සන්නයන පද්ධතිය තුළින් ගමන් කරයි. සංස්ථානික සංසරණයේ දී හෘදය තුළට ඔක්සිජන් හිග රුධිරය ලැබෙන අතර, මෙය උත්තර සහ අධර මහා ශිරා ඔස්සේ දකුණු කර්ණිකාවට ඇතුළු වේ. අනතුරුව එම රුධිරය දකුණු කෝෂිකාව වෙත ගමන් කරයි. එතැනින් රුධිරය පුප්ඵුසීය සංසරණය ඔස්සේ පෙනහැලි වෙත පොම්ප කෙරේ. එහිදී රුධිරයට ඔක්සිජන් ඇතුළු වන අතර, කාබන් ඩයොක්සයිඩ් ඉවත් වේ. ඔක්සිජනීකෘත රුධිරය අනතුරුව වම් ‍කර්ණිකාව වෙත ඇතුළු වන අතර, වම් කෝෂිකාවෙන් මහා ධමනිය ඔස්සේ යළි සංස්ථානික සංසරණය වෙත පොම්ප කෙරේ. එහිදී ලබාගත් ඔක්සිජන් භාවිතයට ගැනෙන අතර, පරිවෘත්තිය මගින් කාබන් ඩයොක්සයිඩ් බවට බිඳහෙළයි. හෘදය ස්පන්දනය වන්නේ ආසන්න වශයෙන් මිනිත්තුවට ස්පන්දන 72ක ශීඝ්‍රතාවකිනි. ව්‍යායාමවල නිරතවීමෙන් හෘත් ස්පන්දන ශීඝ්‍රතාව තාවකාලිකව වැඩිවේ. එය දිගුකාලීනව අක්‍රීය හෘත් ස්පන්දන ශීඝ්‍රතාව අඩු කරයි. මෙය සෞඛ්‍යයට හිතකර වේ.
2008 වන විට ගෝලීයව වඩාත්ම සුලබ මරණ සඳහා හේතුව ලෙස හෘත්සනාල රෝග (CVD) හඳුනාගෙන තිබේ. එය සම්පූර්ණ මරණ සංඛ්‍යාවෙන් 30%කි. මේ අතුරිනුන් හතරෙන් තුනකට වඩා වැඩි ප්‍රමාණයක් කිරීටක ධමනි රෝගය සහ ආඝාතය නිසා ඇති වූ ඒවායි. මේ සඳහා බලපාන අවදානම් සාධක අතර දුම්පානය, අධික බර, ව්‍යායාම මඳ වීම, ඉහළ කොලෙස්ටරොල්, අධි රුධිර පීඩනය, සහ දුබල ලෙස පාලනය වූ මධුමේහය වැනි සාධක ප්‍රධාන තැනක් ගනියි. හෘත්සනාල රෝග බොහෝවිට පූර්ව සංකූලතාවන් දක්නට නොලැබෙන අතර, ඇතැම්විට පපුවේ වේදනාව හෝ කෙටි හුස්ම වැනි ලක්ෂණ දැකගත හැක. හෘදය පිළිබඳ රෝග විනිශ්චය සිදුකරනු ලබන්නේ වෛද්‍ය වාර්තා ඉතිහාසය, වෙදනලාවකින් හෘත්-ශබ්දවලට සවන්දීම, ECG, සහ අතිධ්වනි පරිලෝකන මගිනි. හෘද රෝග පිළිබඳ සිය අවධානය යොමු කරන විශේෂඥ වෛද්‍යවරුන් හෘත් වෛද්‍යවේදීන් ලෙස හඳන්වයි. නමුත් ප්‍රතිකාර සඳහා වෙනත් විශේෂඥයින් ද දායක විය හැක.
පිහිටීම සහ හැඩය
මානව හෘදය පිහිටියේ මැදි මධ්‍යවණ්ටනය තුළ, T5-T8 උස් කශේරුකා මට්ටමේ ය. පෙරිකාඩියම නැමැති ද්විත්ව පටලමය පැසක් හෘදය වටකොට පිහිටන අතර, එය මධ්‍යවණ්ටනයට සම්බන්ධව පවතී. හෘදයේ පසුපස පෘෂ්ඨය කශේරුවට ආසන්නව පිහිටන අතර, ඉදිරි පෘෂ්ඨය උරෝස්ථිය සහ පර්ශුක කාටිලේජවලට පසුපසින් පිහිටයි. හෘදයේ ඉහළ කොටස විශාල රුධිර වාහිනී කිහිපයකම සම්බන්ධක ස්ථානය වේ. මහා ශිරා, මහා ධමනිය සහ පුප්ඵුසීය මහාපථය එම වාහිනී වේ. හෘදයේ ඉහළ පෙදෙස තෙවන පර්ශුක කාටිපේජ මට්ටමේ පිහිටා ඇත. හෘදයේ පහළ අන්තය උරෝස්ථියෙන් වම්පසට වන්නට (මධ්‍ය උරෝස්ථි රේඛාවෙන් සෙ.මී. 8 සිට 9 පමණ දක්වා) සිව්වන සහ පස්වන පර්ශු සහ ඒවා පර්ශුක කාටිලේජ සමග සන්ධානය වන ස්ථාන අතර සන්ධියේ පිහිටයි.
හෘදයේ විශාලතම පෙදෙස සාමාන්‍යයෙන් පපුවේ වම්පසට වන්නට (නමුත් කලාතුරකින් දකුණට බරව පිහිටිය හැක) පිහිටා ඇත්තේ, සියලු දේහ කොටස් වෙත රුධිරය පොම්ප කරන වම් හෘදය වඩාත් ශක්තිමත්ම සහ විශාලතම වන නිසායි. හෘදය පෙනහැලි දෙක අතර පිහිටන බැවින්, වම් පෙනහැල්ල දකුණු පෙනහැල්ලට වඩා කුඩාවට පිහිටයි‍. එසේම හෘදයට අවකාශ සැලසීම පිණිස එහි දාරයේ හෘත් අටණියක් ද පිහිටයි. හෘදය කේතු හැඩැති ය. එහි පාදම පෙදෙස ඉහළ දෙසට යොමුව ඇති අතර, එහි අග්‍රය ක්‍රමයෙන් සිහින් වී ඇත. වැඩිහිටි හෘදයක් ග්‍රෑම් 250–350ක පමණ (අවුන්ස 9–12) බරින් යුක්ත වේ. හෘදය දර්ශීයව මිට මෙලවූ අත්ලක ප්‍රමාණයෙන් යුතු යැයි කියනු ලැබේ. දිගින් එය 12 cm (අඟල් 5) පමණ වන අතර, පළල 8 cm (අඟල් 3.5) පමණ ද, ඝනකම 6 cm (අඟල් 2.5) පමණ ද වේ. හොඳින් පුහුණු වූ මලල ක්‍රීඩකයින්ට විශාල හෘදයක් පැවතිය හැක. එයට හේතුව ව්‍යායාම හේතුවෙන් හෘත් පේශිය මත ඇතිවූ බලපෑම් ය. මෙය කංකාල පේශිමත ඇතිවන බලපෑමට සමාන ය.
කුටීර
හෘදය සතුව කුටීර සතරක් ඇත. ප්‍රතිග්‍රාහක කුටීර ලෙස ක්‍රියාකරන උත්තර කර්ණිකා යුගලක් සහ මුදාහරින කුටීර ලෙස ක්‍රියා කරන අධර කෝෂිකා යුගලක් ලෙස එය පවතී. කර්ණිකා කෝෂිකාවලට විවෘත වන්නේ කර්ණිකකෝෂික කපාට ඔස්සේ ය. මේවා කර්ණික‍කෝෂික ආවාරයේ පවතී. මෙහි මේවායේ පිහිටුම හෘදයේ පෘෂ්ඨයේ කිරීටක ඛාතයක් ලෙසින් දැකගත හැක. ඉහළ දකුණු කර්ණිකාවේ දකුණු කර්ණික උපාංගය නැමැති කර්ණාකාර ව්‍යූහයක් දක්නට ලැබේ. වම් කර්ණිකාවේ පිහිටන මෙවැනිම ව්‍යූහය වම් කර්ණික උපාංගය නම් වේ. දකුණු කර්ණිකාව සහ දකුණු කෝෂිකාව එක්ව ඇතැම් අවස්ථාවල දකුණු හෘදය ලෙස හඳුන්වනු ලබයි. මීඨ සමානව, වමර් කර්ණිකාව සහ වම් කෝසිකාව එක්ව ඇතැම් අවස්ථාවල වම් හෘදය ලෙස හඳුන්වනු ලබයි. කෝෂිකා එකතිනෙකින් වෙන්කරනු ලබන්නේ අනර්තර්කෝෂික ආවාර මගිනි. මෙය හෘදයේ පෘෂ්ඨය මත පූර්ව අන්වායාම ඛාතය සහ අපර අන්තර්කෝෂික ඛාතය මගින් නිරූපණය වේ.
කපාට
හෘදය සතුව කපාට හතරක් ඇත. එමගින් එහි කුටීර වෙන්කරනු ලබයි. එක් කපාටයක් සෑම කර්ණිකාවක් සහ කෝෂිකාවක් අතරම පිහිටන අතර, තවත් කපාටයක් සෑම කෝෂිකාවක් තුළම පිහිටයි. කර්ණිකාසහ කෝෂිකා අතර පිහිටි කපාට කර්ණිකකෝෂික කපාට ලෙස හඳුන්වයි. දකුණු කර්ණිකාව සහ දකුණු කෝෂිකාව අතර ත්‍රිතුණ්ඩ කපාටය පිහිටයි. ත්‍රිතුණ්ඩ කපාටය සතුව තුණ්ඩ තුනක් ඇත. ඒවා හෘත් රජ්ජුවලට සම්බන්ධ වන අතර, පූර්ව, අපර සහ ආවාරික පේශි යනුවෙන් හඳුන්වනු ලබන ‍පිටිකා පේශි තුනක් පිහිටා ඇත. මයිට්‍රල් කපාටය පිහිටියේ වම් කර්ණිකාව සහ වම් කෝෂිකාව අතර ය. එයහි තුණ්ඩ දෙකක් ඇති හෙයින් ද්විතුණ්ඩ කපාටය ලෙස ද හඳුන්වයි. එම තුණ්ඩ පූර්ව සහ අපර තුණ්ඩ ලෙස වේ. කෝෂිකා බිත්තියෙන් නෙරා ආ පිටිකා පේශි දෙකක් හෘත් රජ්ජු මගින් මෙම තුණ්ඩ දෙකට සම්බන්ධ වේ.
පිටිකා පේශි හෘත් බිත්තියේ මිට කපාට සමග සම්බන්ධ වන්නේ හෘත් රජ්ජු නැමැති කාටිලේජමය සම්බන්ධක ව්‍යූහයන් ඔස්සේ ය. මෙම පේශි කපාට වැසී යාමේ දී කනපිට හැරීම වළකයි. හෘත් චක්‍රයේ ඉහිල් වීමේ අවධියේ දී, පිටිකා පේශි ද ඉහිල් වන හෙයින්, හෘත් රජ්ජුවල ආතතිය අඩු වේ. හෘත් කුටීර සංකෝචනය වන විට, පිටිකා පේශි ද සංකෝචනය වේ. මෙමගින් හෘත් රජ්ජු මත ඇතිවන ආතතිය නිසා, කර්ණිකකෝෂික කපාටවල තුණ්ඩ නිසි ස්ථානවල පවත්වාගෙන රුධිරය නැවත කර්ණිකාව වෙත ගැලීම නැවතේ.
සෑම කෝෂිකාවක් තුළම අමතර අඩසඳ කපාට දෙකක් පිහිටයි. පුප්ඵුසීය කපාටය පිහිටියේ පුප්ඵුසීය ධමනියේ පාදම තුළ ය. මෙහි ද තුණ්ඩ තුනක් දක්නට ඇති අතර, ඒවා කිසිදු පිටිකා පේශියකට සම්බන්ධ නොවේ. කෝෂිකා ඉහිල්වන විට, ධමනියේ සිට කෝෂිකාව වෙත රුධිරය නරවත ගලයි. මෙම රුධිරයෙන් පසුබිම් හැඩැති කපාටය පිරී කපාටය වැසීමට හේතුවූ තුණ්ඩ වෙත පීඩනයක් ඇති කරයි. අඩසඳ මහාධමනි කපාටය පිහිටියේ මහා ධමනියේ පාදමේ වන අතර, එය ද කිසිදු පිටිකා පේශියකට සම්බන්ධ නොවේ. මහා ධමනියේ සිට ආපසු ගලන රුධිර‍ය හේතුවෙන් වැසෙන තුණ්ඩ තුනක් මෙහි ද දක්නට ඇත.
දකුණු හෘදය
දකුණු හෘදය කුටීර දෙකකින් සමන්විත ය. එනම් දකුණු කර්ණිකාව සහ දකුණු කෝෂිකාව වේ. මෙම කුටීර දෙක ත්‍රිතුණ්ඩ කපාටය මගින් වෙන්වේ.
දකුණු කර්ණිකාව, දේහයේ ප්‍රධාන ශිරා දෙකක් වන උත්තර සහ අධර මහා ශිරාවලින් රුධිරය අඛණ්ඩව ලබාගනියි. කිරීටක සංස්රණයෙන් ලැබෙන සුළු රුධිර ප්‍රමාණයක් කිරීටක කෝඨරකය මගින් ද දකුණු කර්ණිකාවට ඇතුළු විය හැක. මෙම කිරීටක කෝඨරකය අධර මහා ශිරාවේ විවෘත වීමේ මධ්‍යයට වන්නට වහාම ඉහළින් පිහිටයි. දකුණු කර්ණිකා බිත්තියේ අණ්ඩාකාර නිඛාතය නැමැති ඕවලාකාර-හැඩැති අවපාතනයක් පිහිටයි. මෙය භ්‍රෑණ හෘදයේ පිහිටි අණ්ඩාකාර ජිද්‍රයේ අවිශිෂ්ටයකි. දකුණු කර්ණිකාවේ ඇතුළු පෘෂ්ඨය බොහෝ දුරට සිනිඳු ය. අණ්ඩාකාර නිඛාතයේ අවපාතනය මධ්‍යව පිහිටයි. එහි පූර්ව පෘෂ්ඨය සතුව කංකතාකාර පේශිවල නෙරුම් පිහිටයි. මෙය දකුණු කර්ණික උපාංගය තුළ ද දැකගත හැක.
දකුණු කර්ණිකාව හා දකුණු කෝෂිකාව සම්බන්ධ වන්නේ ත්‍රිතුණ්ඩ කපාටය හරහා ය. දකුණු කෝෂිකාවේ බිත්ති trabeculae carneae මගින් මායිම් වේ. හෘත් පේශි වැටි එන්ඩොකාඩියමෙන් ආවරණය වී ඇත. මෙම පේශි වැටිවලට අමතරව, එන්ඩොකාඩියමෙන් වටවූ හෘත් පේශි පටියක් වන ප්‍රමාණක පටිය (moderator band) මගින් දකුණු කෝෂිකාවේ තුනී බිත්තිවල ශක්තිමත්භාවය ඉහළ නංවන අතර, හෘත් සන්නයනයේ දී එය වැදගත් කාර්යභාරයක් ඉටු කරයි. මෙය පැනනගින්නේ අන්තර්කෝෂික ආවාරයේ පහළ පෙදෙසින් වන අතර, අධර පිටිකා පේශිය සමග සම්බන්ධ වීමට එය දකුණු කෝෂිකාවේ ඇතුළු අවකාශය හරහා දිවෙයි. දකුණු කෝෂිකාවේ පටු පෙදෙස පුප්ඵුසීය මහාපථය (pulmonary trunk) දෙසට යොමුවෙයි. කෝෂිකා සංකෝචනයේ දී රුධිරය පිටවීමට එය වැදගත් වේ. පුප්ඵුසීය මහාපථය බෙදී වම් සහ දකුණු පුප්ඵුසීය ධමනි සෑදේ. එමගින් සෑම පෙනහැල්ලකටම රුධිර‍ය ගෙන යයි. දකුණු හෘදය සහ පුප්ඵුසීය මහාපථය අතර පුප්ඵුසීය කපාටය පිහිටයි.
වම් හෘදය
වම් හෘදය සතුව කුටීර දෙකක් ඇත. එනම් වම් කර්ණිකාව සහ වම් කෝෂිකාවයි. මෙම කුටීර දෙක වෙන් කරමින් මයිට්‍රල් කපාටය පිහිටයි.
වම් කර්ණිකාව පුප්ඵුසීය ශිරා හතරෙන් එකක් මගින් පෙනහැලි සිට එන ඔක්සිජනීකෘත රුධිරය ලබා ගනියි. වම් කර්ණිකාව සතුව වම් කර්ණික උපාංගය නැමැති බාහිර පැසක් පවතියි. දකුණු කර්ණිකාව මෙන්ම වම් කර්ණිකාව ද කංකතාකාර පේශිවලින් සමන්විත වේ. වම් කර්ණිකාව, වම් කෝෂිකාවට සම්බන්ධ වන්නේ මයිට්‍රල් කපාටය ඔස්සේ ය.
දකුණු කෝෂිකාවට සාපේක්ෂව වම් කෝෂිකාව වඩා ඝනකම් ය. එයට හේතුව සම්පූර්ණ ශරීරයටම රුධිරය පොම්ප කිරීමට වැඩි බලයක් අවශ්‍ය වීමයි. දකුණු කෝෂිකාව මෙන්, වම් කෝෂිකාව සතුව ද trabeculae carneae පිහිටයි. නමුත් එහි ප්‍රමාණක පටියක් දක්නට නොලැබේ. වම් කෝෂිකාව මහාධමනි කපාටය ඔස්සේ සිරුර වෙතටත්, මහා ධමනිය තුළටත් රුධිරය පොම්ප කරයි. මහාධමනි කපාටයට ඉහළින් පිහිටි කුඩා විවෘත වීම් දෙකක් මගින් හෘත් පේශියට රුධිරය සපයයි. මේවා වම් මහා කිරීටක ධමනිය සහ දකුණු කිරීටක ධමනිය ලෙස හඳුන්වයි.
හෘත් බිත්තිය
හෘත් බිත්තිය ස්තර තුනකින් සෑදේ. එනම්: ඇතුළතම එන්ඩොකාඩියම, මධ්‍ය මයෝකාඩියම සහ පිටත එපිකාඩියමයි. මෙම ස්තර වට කරමින් පෙරිකාඩියම නැමැති ද්විත්ව පටලමය පැසක් පිහිටයි.
හෘදයේ ඇතුළතින්ම පිහිටි ස්තරය එන්ඩොකාඩියම නම් වේ. මෙය සෑදී ඇත්තේ සරල ශල්කමය අපිච්ඡද ස්තරයකිනි. එමගින් හෘත් කුටීර සහ කපාට ආස්තරණය වේ. මෙය හෘදයේ ශිරා සහ ධමනිවල අන්තශ්ඡදය සමග සන්තතික ය. මෙය තුනී සම්බන්ධක පටක ස්තරයකින් මයෝකාඩියම සමග සම්බන්ධ වේ. එන්ඩොකාඩියම endothelins ස්‍රාවය කිරීම මගින්, මයෝකාඩියමේ සංකෝචන යාමනය කිරීමට උපකාරී වේ.
හෘද බිත්තියේ මධ්‍ය ස්තරය මයෝකාඩියම නම්වේ. මෙය හෘත් පේශියයි. මෙය කොලැජන් සැකිල්ලකින් වටවූ අනිච්ඡානුග විලිඛිත පේශි පටකයකි. මෙම හෘත් පේශි රටාව දර්ශනීය සහ සංකීර්ණ ය. පේශි සෛල හෘදයේ කුටීර වටා සුළි ලෙස සර්පිලාකාරව සකස්වන අතර, පිටත පේශි කර්ණිකා ව‍ටා සහ මහා රුධිර වාහිනීවල පාදම වටා 8 ඉලක්කමේ හැඩයට සකස් වී ඇත. ඇතුළු පේශි ද කෝෂිකා දෙක වටා 8 ඉලක්කමේ ආකාරයට සකස් වී අග්‍රය දෙසට යොමුවී ඇත. මෙම සංකීර්ණ සුළි ආකාර රටාව හේතුවෙන් හෘදයට රුධිරය වඩාත් කාර්යක්ෂමව පොම්ප කිරීමට හැකියාව ලැබී ඇත.
හෘත් පේශියේ සෛල වර්ග දෙකක් දක්නට ලැබේ: ඒ අතුරින් පේශි සෛලවලට පහසුවෙන් සංකෝචනය වීමේ හැකියාව ඇත. අනෙක් සෛල වර්ගයේ සන්නායක පද්ධතියේ ඇති ගතිකාරක සෛල වේ. කර්ණිකා සහ කෝෂිකාවල අන්තර්ගත සෛලවලින් බහුතරය (99%) පේශි සෛල වේ. මෙම සංකෝචක සෛල එකිනෙක සම්බන්ධ වන්නේ අන්තර්ස්ථාපිත මඬලවල් මගිනි. මෙය ගතිකාරක සෛලවල ක්‍රියා විභව ආවේගයන්ට ශීඝ්‍ර ප්‍රතිචාර දැක්වීමට උපකාරී වේ. අන්තරස්ථාපිත මඬල හේතුවෙන් සෛලවලට සහසෛල ලෙස කටයුතු කරමින් හෘදය පුරා සහ මහා ධමනි වෙතට රුධිරය පොම්ප කිරීමට හේතුවන සංකෝචන ඇති කිරීමට හැකියාව ලැබී ඇත. 1%ක් පමණ වන ගතිකාරක සෛල හෘදයේ සන්නයන පද්ධතිය තැනීමට දායක වේ. මේවා සංකෝචක සෛලවලට වඩා මඳක් කුඩා අතර, පේශි කෙඳිති අල්ප හෙයින් සංකෝචක හැකියාව සීමාසහිත වී ඇත. මේවායේ කෘත්‍යය බොහෝ අංශවලින් නියුරෝනවලට සමාන ය. හෘත් පේශි පටකයට ස්වයංරිද්මික හැකියාවක් ඇත. එනම් නියත ශීඝ්‍රතාවකින් හෘත් ක්‍රියා විභවයක් ඇරඹීමට ඇති අනන්‍ය හැකියාවයි. එමගින් සංකෝචක ආවේගය ශීඝ්‍රයෙන් සෛලයෙන් සෛලයට සම්ප්‍රේෂණය වී මුළු හෘදයම සංකෝචනයට හේතු වේ.
කිරීටක සංසරණය
දේහයේ සියලු සෛල මෙන්ම හෘදයේ පටකවලට ද ඔක්සිජන්, පෝෂක සැපයීම සහ පරිවෘත්තීය අපද්‍රව්‍ය ඉවත් කිරීම අත්‍යාවශ්‍ය වේ. මේ සඳහා කිරීටක සංසරණය ආධාර වන අතර, එයට ධමනි, ශිරා, සහ වසා වාහිනී ඇතුළත් වේ.
හෘද පටකයට රුධිරය සැපයෙන්නේ මහාධමනි කපාටයට වහාම ඉහළින් පැනනගින ධමනි යුගළක් මගිනි. මෙම ධමනි වම් මහා කිරීටක ධමනිය සහ දකුණු කිරීටක ධමනිය ලෙස හඳුන්වයි. මහා ධමනිය පසුකර යාමෙන් මඳකට පසු වම් මහා කිරීටක ධමනිය නැවත රුධිර වාහිනී දෙකකට බෙදේ. එනම්, වම් පූර්ව අවරෝහණ සහ වම් වක්වූ ධමනිය යි. වම් පූර්ව අවරෝහණ ධමනිය මගින් හෘත් ‍පටකයට සහ වම් කෝෂිකාවේ පූර්ව, පිටත සහ ආවාරික පෙදෙසට රුධිරය සපයයි‍. එහිදී එය තවත් කුඩා ධමනිවලට බෙදේ. මේවා විකර්ණ සහ ආවාරික ශාඛා වේ. වම් වක්වූ ධමනිය මගින් වම් කෝෂිකාවේ පසුපස සහ පහළ පෙදෙස්වලට රුධිරය සපයයි. දකුණු කිරීටක ධමනිය මගින් දකුණු කර්ණිකාව, දකුණු කෝෂිකාව, සහ වම් කෝෂිකාවේ පහළ සහ අපර පෙදෙස්වලට රුධිරය සපයයි. දකුණු කිරීටක ධමනිය මගින්, හෘත් කර්ණිකකෝෂික ගැටය (පුද්ගලයින් 90%කගේ පමණ) සහ සයිනෝ-හෘත් කර්ණික ගැටය (පුද්ගලයින් 60%කගේ පමණ) වෙත ද රුධිරය සපයයි. දකුණු කිරීටක ධමනිය හෘදයේ පසුපස පෙදෙසේ ඇති ඇළියක් ඔස්සේ දිවෙන අතර, වම් පූර්ව අවරෝහණ ධමනිය පූර්වයෙහි ඇති ඇළියක් මතින් ‍දිවෙයි. විවිධ පුද්ගලයන්ගේ හෘදයට රුධිරය සපයන ධමනිවල විවිධ ප්‍රභේදනයන් දැකගත හැක. මෙම ධමනි ඈතට යත්ම තවත් කුඩා ශාඛාවලට බෙදෙන අතර, ඒවා සෑම ධමනික ව්‍යාප්තියකම අවසානයේ යළි එකතු වේ.
කිරීටක කෝඨරකය යනු දකුණු කර්ණිකාවට රුධිරය සපයන විශාල ශිරාවකි. එමගින් හෘදයේ බොහෝ ශිරාවල රුධිරය ග්‍රහණය කරගනී. මෙයට මහා හෘත් ශිරාව (කෝෂිකා දෙකම සහ වම් කර්ණිකාවෙන් ලබාගන්නා), අපර හෘත් ශිරාව (වම් කෝෂිකාවේ පසුපසින් දිවෙන), මධ්‍ය හෘත් ශිරාව (වම් සහ දකුණු කෝෂිකාවල පහළින් දිවෙන), සහ කුඩා හෘත් ශිරාවල රුධිරය දායක වේ. පූර්ව හෘත් ශිරා දකුණු කෝෂිකාවේ ඉදිරිපසින් දිවෙන අතර, ඍජුවම දකුණු ‍කර්ණිකාව වෙත ගමන් කරයි.
හෘදයේ ස්තර තුනෙහි සෑම ස්තරයකම පහතින් ප්‍රතාන යනුවෙන් හඳුන්වන වසා ජාලයක් ඇත. මෙම ජාලය ප්‍රධාන වම් සහ දකුණු මහාපථයකට විවෘත වේ. මෙය හෘදයේ කෝෂිකා අතර පෘෂ්ඨයේ පවතින ඇලියක් දිගේ ගමන් කරයි. ඉහළට යත්ම මෙම වාහිනී ක්‍රමයෙන් කුඩා වේ. මෙම වාහිනී අනතුරුව කර්ණිකකෝෂික ඇලිය වෙත ගමන්කොට, තෙවන වාහිනියක් මුණගැසෙයි. වම් වාහිනිය මෙම තෙවන වාහිනිය සමග සම්බන්ධ වන අතර, එය පුප්ඵුසීය ධමනිය සහ වම් කර්ණිකාව දිගේ ගමන් කරයි. එය අධර ශ්වාසනාල-නාලිකා ගැටය අසලින් අවසන් වේ. දකුණු වාහිනිය දකුණු කර්ණිකාව සහ ප්‍රාචීරය මත පිහිටන දකුණු කෝෂිකාවේ කොටස දිගේ ගමන් කරයි. සාමාන්‍යයෙන් එය ආරෝහණ මහා ධමනියේ ඉදිරිපසින් ගමන් කොට බාහුශීර්ෂ ගැටය අසලින් අවසන් වේ.
ස්නායු සැපයුම
හෘදයට ස්නායු සංඥා ලැබෙන්නේ සංචාර ස්නායුව සහ අනුවේගී මහාපථය මගිනි. මෙම ස්නායු හෘද ස්පන්දන වේගය කෙරෙහි බලපෑව ද, එය පාලනය නොකරයි. අනුවේගී ස්නායු හෘදයේ සංකෝචන බලය කෙරෙහි ද බලපායි. මෙම ස්නායු දිගේ ගමන් කරන ආවේග උපදින්නේ සුෂුම්නා ශිර්ෂ‍කයේ ඇති යුගළමය හෘත්සනාල මධ්‍යස්ථාන දෙකකිනි. ප්‍රත්‍යානුවේගී ස්නායු පද්ධතියේ සංචාර ස්නායුව හෘත් ස්පන්දන වේගය අඩු කරයි. අනුවේගී මහාපථයේ ස්නායු හෘද ස්පන්දන වේගය වැඩි කරයි. මෙම ස්නායු හෘදයට ඔබ්බෙන් පිහිටි හෘත් ප්‍රතානය නැමැති ස්නායු ජාලයක් සාදයි.
සංචාර ස්නායුව දිගු ය. මෙය මස්තිෂ්ක වෘන්තයෙන් ඇරඹී හෘදය ඇතුළු උරස් කුහරයේ සහ උදර කුහරයේ වූ අවයව ගණනාවක් වෙත ප්‍රත්‍යානුවේගී උත්තේජ සපයයි. අනුවේගී මහාපථයේ ස්නායු T1-T4 උරස් ගැංග්ලියාවලින් පැනනගින අතර ඒවා සයිනො-හෘත්කර්ණික ගැටය මෙන්ම කර්ණික-කෝෂික ගැටය වෙත ද ගමන් කරයි. කෝෂිකා ප්‍රත්‍යානුවේගී ස්නායුවලට වඩා අනුවේගී ස්නායු තන්තුවලින් ස්නායුතනය වී ඇත. අනුවේගී උත්තේජනය නිසා හෘත් ස්නායුවල ස්නායු-පේශි සන්ධියේ දී නොරෙපිනෙෆ්රින් (නොරැඩ්‍රිනලින් ලෙස ද හඳුන්වයි) නැමැති ස්නායු සම්ප්‍රේෂකය මුදා හරියි. මෙමගින් ප්‍රතිධ්‍රැවණ කාලසීමාව කෙටි වන අතර, විධ්‍රැවණය සහ සංකෝචන වේගය වැඩි වේ. එහි ප්‍රතිඵලයක් ලෙස හෘත් ස්පන්දන ශීඝ්‍රතාව වැඩි වේ. එමගින් රසායනික හෝ ලිගන-ද්වාර සහිත සෝඩියම් හා කැල්සියම් නාල විවෘත වේ. එමගින් ධන ආරෝපිත අයන ඇතුළට ගලා එයි. නොරෙපිනෙෆ්රින් බීටා–1 ප්‍රතිග්‍රාහක සමග සම්බන්ධ වේ.
වර්ධනය
මුලින්ම වර්ධනය වන කෘත්‍යමය අවයවය හෘදයයි. එය කලලජනනයේ තුන්වන සතියේ පමණ සිට එය ස්පන්දනය වීම සහ රුධිරය පොම්ප කිරීම අරඹයි. මෙම මුල්කාලීන ආරම්භය අනුයාත කලල සහ පුරඃප්‍රසව සංවර්ධනය සඳහා අතිශය වැදගත් වේ.
හෘදය පැනනගින්නේ හෘත්ජනක ප්‍රදේශය සාදන ස්නායු ඵලකයේ අන්තරංගප්ලූරා මධ්‍යශ්ලේෂය මගිනි. නාලාකාර හෘදය නැමැති ප්‍රාථමික හෘද නාලයක් සෑදීමට මෙහි අන්තෝහෘදීය නාලදෙකක් සංයුක්ත වීම සිදුවේ. තෙවන සහ සිව්වන සති අතර, හෘද නාලය දිගින් වැඩි වේ. එය පෙරිකාඩියම තුළ S-හැඩයට නැමීම සිදුවේ. මෙමගින් වර්ධනය වූ‍ හෘදයක කුටීර සහ ප්‍රධාන වාහිනී නිසි පරිදි ස්ථානගත වීමට වැදගත් වේ. වැඩිදුර වර්ධනයේ දී, ආවාරය සහ කපාට නිර්මාණය වීමත්, හෘත් කුටීර ප්‍රතිව්‍යූහගත වීමත් සිදුවේ. පස්වන සතියේ අවසානය වන විට, ආවාර සම්පූර්ණ වන අතර, නවවන සතිය වන විට හෘත් කපාට නිර්මාණය වී අවසන් වේ.