පරිනිර්වාණය
මෙසේ ක්ලේශ ධර්මවලින් සිත විනිර්මුක්ත කරගැනීමට ඉඩ ප්ර.ස්තාව සැලසෙනුයේ විදර්ශනා භාවනාව මඟින් සිත තුළ ඇති විඳීමේ ස්වභාවය නොවිඳීමේ ස්වභාවයකට පරිවර්තනය කිරීම මඟිනි.එය පහසුවෙන් ඉටු කළහැකි ක්රිඩයාවළියක් නොවේ.මහත් වෙහෙසක් හා වෑයමක් දරා ධෛර්ය සම්පන්නව අත්පත්කර ගත යුතු නිෂ්ටාවකි.ඒ සඳහා අනුගමනය කළයුතු මාර්ගය ආර්ය අෂ්ටාංගික මාර්ගයයි.එයට මැදුම් පිළිවෙත යැයිද කියනු ලැබේ. ඊට හේතුව ශාස්වත හා උච්ඡේද යන ද්වි අන්තවලින් එක්අන්තයකට නොවැටී මධ්යයස්ථව සත්යු අවබෝධය ලබාගන්නා බැවිනි. මෙම ශාස්වත අන්තය අත්තකිලමථානු යෝගය යටතටද උච්ඡේද වාදය කාමසුඛල්ලිකානුයෝගය යටතට ද සංග්ර්හවී තිබේ.සෝවාන්මාර්ග ඵල ලාභය අවබෝධ වීමේදී ප්රසහාණය කරන සංයෝජන ධර්ම තුනට අයත් සීලබ්බතපරාමාසයේදී මෙකී ද්වි අන්තගාමී කරවන ස්වභාවයට පත්නොවී නිවැරදි ආර්යමාර්ගයට ප්රඅවේශව කටයුතුකිරීමේ හැකියාව අත්පත් කරගැනීමට හැකියාව ලැබේ. එබැවින් පළමු ආර්යභූමියට ප්රීවේශවූ මොහොතේ පටන්ම එහි අවසානය වූ අර්හත්ව ඵල අවබෝධය දක්වා නිවැරදි පිළිවෙතට අනුව පිළිපදින අයෙකු බවට ආර්ය ශ්රාතවකයා පත්වේ.මෙහි පරිනිර්වාණය ලෙස හඳුන්වනුයේ මැනවින් නිවීමයි. හෙවත් නිවන මනා ලෙස අත්පත් කරගෙන නිවනට පැමිණ වාසය කිරීමයි. එහිදී නිර්වාණ යන්නට පරි යන උපසර්ග පදය එකතු වී පරි+ නිර්වාණය + පරිනිර්වාණය ලෙස සෑදී තිබේ.සාමාන්ය යෙන් පරිනිර්වාණය සේ හැඳින්වෙනුයේ සම්මා සම්බුදුවරුන්ගේ ජීවිතය අවසන්ව සකන්ධ පංචකයෙහි බිඳීයාමයි.සාමාන්යේ අයෙකුගේ නම් මෙය සම්මුති මරණය ලෙස හැඳින්වේ.සාමාන්යි පුද්ගලයෙකු මරණයට පත්වීමේදී ඒ පුද්ගලයාගේ ජීවිතය එකී භවයට අවසන්වුවද ඔහුගේ සසර භව ගමන එතකින් අවසන් නොවේ. ඒ පුද්ගලයා කෙලෙස් සහිතව මියගිය බැවින් මියයාමේදී අවසන් චුති සිත නිරුද්ධවනවාත් සමඟ පණුවෙකු එක් තැනක් අත්හැර තවත් තැනක් අල්ලා ගන්නාක් සේ කිසිදු අතරක් නොතබාම තවත් ස්ථානයක් අල්ලාගෙන පටිසන්ධි විඤ්ඤාණය පහළ කරනු ලැබේ.මෙය චිත්තක්ෂ ණ දෙකක් අතර කාලප්රානන්තරයකි.සාමාන්යකයෙන් චිත්තක්ෂයණ දෙකක් අතර ඇති කාලප්රාමන්තරය නොගිනිය හැකිවූ තරම් කුඩා හා ක්ෂණික වේ.ඒ සඳහා උපමාවක් හෝ දැක්විය නොහැකිබව බුදුරදුන් පවා දේශනා කර තිබේ.සමහරු විවිධ නිකායාන්තර මතවාද කරපින්නාගෙන අන්තරාභවයක් ගැන කතාබහ කළද ථේරවාද සම්ප්රාදායට අනුව එසේ චිත්තක්ෂණ දෙකක් අතර කාලප්රාාන්තරයක් හෝ තවත් එක් භවයකට අයත් චිත්ත චෛතසික දැක්විය නොහැකිය.චුති හා පටිසන්ධි චිත්තක්ෂණ අතර කාලය තුළ තවත් චිත්ත චෛතසික පරම්පරාවක් ඇතිවන්නේ නම් නොඅනුමානව එය තවත් එක්භවයක් විය යුතුමය.පිරිසිදු ථේරවාදී අර්ථකථනය අනුව අන්තරාභවයක් හෝ ඇතැමුන් දක්වන ආකාරයට චුති චිත්තය හා පටිසන්ධි විඤ්ඤාණය අතර කිසියම් කාලපරාසයක වූ තවත් භවයකට අයත් චිත්ත චෛතසික පරම්පරාවක් දැක්විය නොහැකිය.මේ අනුව කෙනෙකු මියයාමෙන් පසුව නව උපතක් සොයන කාලවකවානුවක් සම්භවේසී නමින් ධර්මානූකූලව දැක්විය නොහැකිබව වටහාගත යුතුය. මේ නව අර්ථකථව ඉදිරිපත්කරන අයගේ අදහසේ අන්දමට යම් කෙනෙකුගේ මරණාසන්න චිත්ත වීථියේ අවසාන සිත හෙවත් චුති චිත්තය නිරුද්ධවීමෙන් අනතුරුව පටිසන්ධි විඤ්ඤාණය හෙවත් නව භවයක උපත ලැබීම සඳහා පාදක වන සිත ඉපදෙන කාලසීමා අතරතුර නව උපතක් සොයන භවයේ කිසියම් ස්ථානයක සිට තාවකාලිකව රැඳීසිට නව උපතක් සොයන ගන්ධබ්බයෙකු පිළිබඳ අදහස එක්තරා අයුරකට ආත්මවාදී ස්වරූපයකට පරිවර්තනයවූ මුල්බුදුදහමක හැඩතල මතුකරවිය හැකිබව වටහාගැනීම වැදගත්ය.සැබවින්ම මුල්බුදුදහමතුළ මේ ආත්මවාදී ස්වරූපයක් නැත.සිදුවී ඇත්තේ මුල්බුදුදහම තුළ ව්යීවහාරවූ ඇතැම් වචන වරදවා අර්ථග්රවහණය කරගැනීමට මෙකල වසන පිරිස් පෙළඹීමයි.මන්ද දිගුකාලයක් තිස්සේ මේ වචන භාවිතාවීම නිසා කාලයාගේ ඇවෑමෙන් ඒවා සඳහා දී ඇති නියම අර්ථය ගිලිහීයාමත් සමඟම ඊට අදාළ වචන සඳහා නූතන යුගයට ඔබින අර්ථ ගැන්වීමට මුල්බුදුදහම ගැඹුරින් නොහදාළ ඇතැම් පිරිස් පෙළඹීමයි.මේ නිසා හේතුඵල පදනමක් මත පිහිටා සිට සිය ජීවන දර්ශනය ඉදිරිපත්කරන බුදුදහමේ හරය ආත්මවාදයෙන් මනස දූෂිතකර ගත් සුළු පිරිසක් විසින් වරදවා ග්රිහණයකර ගැනීමෙන් බුදුදහමේ හරය වෙනුවට මතුපිට ඔපයගැන පමණක් සලකා මුල්බුදුහමේ ව්යාවහාරවූ වචනවලට අත්තනෝමතික අර්ථගන්වා බුද්ධ දේශනාව ආත්මවාදී ස්වරූපයකින් විග්රවහ කිරීමට පෙළඹී තිබේ.එබැවින් නිවන හා පරිනිර්වාණය පිළිබඳ ඇති නිවැරදි අර්ථ ග්ර්හණය කරගැනීමට මේ ආත්මවාදී ස්වරූප බෞද්ධ අර්ථකථන අසමත්ව ඇත.