වාද්දුව
ආගම
ආගම් සංස්කෘතික පිළිබඳ විවරණය කිරීමේ දී එය ඉතිහාසය සමග ගලපාගත යුතු වේ.වර්ෂඛණ්ඩරාෂ්ඨ්‍ර ග්‍රන්ථයේ සඳහන්වන පරිදි මෙම ප්‍රදේශයට සමීප සියළු ප්‍රදේශ වල ප්‍රතිගාල් යුගයට පෙරදී ප්‍රධාන වන්දනාව වූවේ සුදස්සන දෙවි වන්දනාව බව සඳහන් වේ.ගම්පල සහ කෝට්ටේ යුග වල රචිත බොහෝ සංදේශ කාව්‍යන්ගේ සඳහන් වන්නේ පානදුරේ සහ පොතුපිටිය අතර පැවතියේ සුදර්ශන නම් දේවාලයක් බවය. එම දේවාලය පැවති ග්‍රාමය පිළිබඳ ඒවායේ සඳහනක් නම් නොවේ. වස්කඩු බද්ද විවරණය ග්‍රන්ථයේ සඳහන් වන්නේ එම දේවාලය පිහිටා තිබී ඇත්තේ මොල්ලිගොඩ ගමේ බවය.රයිගම් බණ්ඩාර රජ්ජුරුවන්ගේ පෙරදී බිසවක්ව විසුවා වූ මාලවතී නින්දගම් ලබා මොණරතුඩුව ගමට පැමිණි පසුව සුදර්ශන දේවාලේ ගිහි හිමිකරු බවට පත් විය. පසු කාලයේ රයිගම් බණ්ඩාර රජ්ජුරුවන්ගේ අග බිසව වූ ආලවතී පෙරුමාල් බිසෝ බණ්ඩාර දේවින්වහන්සේගේ දියණිය වූ මොල්ලිනා බිසෝ බණ්ඩාර මාලවතී දේවිය සමීපයේ හැදී වැඩුනු අතර ඇයට සුදර්ශන දේවාලේ ගිහි දායක තනතුර හිමිවිය. කුඩාකල සිටම සිල්වත් වූ මොල්ලිනා කුමරිය බොහෝ අසරණ පිරිස් වෙතට සහයෝගය දක්වන ලදී. එය ප්‍රතිගාලුන්ගේ පවා ඇගයීමට ලක්වූ බව ජනප්‍රවාදයේ සඳහන් වේ. ප්‍රතිගාල් අනසක සුදස්සන දේවාලය ට පතිත වූ පසුව එම දේවාලය කතෝලික මැදුරක් බවට පත් විය. මොල්ලිනා කුමරිය පවා බෞතීස්ම විය. අනතුරුව ඇය හැදින්වූවේ දෝන මොල්ලිනා පෙරේරා වශයෙනි. අනතුරුව කතෝලික දහම ඕලන්ද යුගය දක්වාම මෙහි නිත්‍ය ආගමක් බවට පත් විය. ලංදේසි යුගයේ රෙපරමාදු ක්‍රිස්තියානි යුගයක් ආරම්භ වූ අතර වාසි බලාපොරොත්තු වූ බොහෝ පිරිස් යළිත් ආගම් වෙනස් කර නව ආගම වැළඳගත්තේය.යළිත් වාද්දුවට සමීප ප්‍රදේශයට බොදු යුගයක් උදාවන්නේ ක්‍රිස්තු වර්ශ 1700 මධ්‍ය භාගයේය.එනම් මොල්ලිගොඩ නන්දසිරි ගණින්නාන්සේ පැමිණි සමයේදීය.සුසෙව්හේවගේ පිලිප් කොරනේලිස් අප්පුහාමි යනු මොල්ලිගොඩ විසුවා වූ තරුණයෙකු විය. එක්දහස් හත්සියය සියවසේ මුල්භාගයේ උපන් ඔහු තම පියා වූ සුසෙව්හේවගේ ප්‍රැන්සිස්කු ප්‍රනාන්දු තෝම්බු ආරච්චිගේ මගපෙන්වීමෙන් ලංදේසි හමුදාවේ වෙඩික්කාරයෙකු ලෙසින් සේවයට බැඳුනේය. උඩරට සමඟ ඇති වූ යුද්ධයක් මර්ධනය කිරීම සඳහා උඩරටට පැමිණි සේනාවේ සමාජිකයෙකු ලෙස පැමිණි පිලිප් සියම් නිකායේ විහාරයක සඟවීගත්තේ සිංහල හමුදාවෙන් පහරකෑමට බියෙනි. බොදු පිළිවෙතට ඇතිවූ ඇල්ම නිසා වෙන් එහි දී පැවිදි දිවියට පත් ඔහු වසර ගනනාවක් එහි විසුවේ උපසපුව රැගෙන යළි තම ගම්බිම් වෙත වැඩම කිරීමේ අපේක්ශාවෙනි. නමුත් බොහෝ කාලයක් විසූවත් සලාගම  කුලයේ අයෙකු වූ බැවින් ඔහුට උපසපුව ලබා දීමට සියම්නිකාය කැමැත්තක් දැක්වූවේ නැත.හතලිස් විය සපුරණ සමයේ දී පමණ යළිත් මොල්ලිගොඩ තම ග්‍රාමයට සැපත් වන නන්දසිරි ගණින්නාන්සේ එගොඩගොඩ  නැමති ප්‍රදේශයේ පදිංචි විය. මෙය ආරංචි වූ එවක රයිගම කෝරළයේ මුදලි විසින් ගණින්නාන්සේ පන්නා දැමුවේ ලංදේසි ආණ්ඩුව ට තමාට ද්‍රෝහි විය නොහැකි බව පවසමිණි.ක්‍රිස්තු වර්ශ 1770 දී පමණ පොතුපිටිය ග්‍රාමයට පැමිණි නන්දසිරිගණින්නාන්සේ එවකට පොතුපිටියේ විසුවා ප්‍රාදේශීය පාලක යකුන්දූවේ හිටිරාළලාගේ දොන් රිචඩ් පෙරේරා ධර්මසේන ලොකු මහත්තයාගේ කැමත්තෙන් පොතුපිටියේ විහාරයක් තනවාගන්නේ වැළිඅරම නම් ස්ථානයේ ය. වර්ථනාමයේ පොතුපිටිය වාළුකාරාමය ලෙස ප්‍රකට වී ඇත්තේ එම විහාරයයි. ඉන් දෙවසරකට පසු රයිගම් කෝරලයේ මහ මුදලි මියැදීම නිසා ගණින්නාන්සේ වෙත අභියෝග කළහැකි අයෙකු එහි නොවීය. ඒවන විට ජරාජීර්ණව පැවතියා වූ සුදර්ශන දෙව්මැදුර මත ඉදිවූ රෝමානු කතෝලික පල්ලිය විනාශ කරවා ඒ මත නන්දසිරිගණින්නාන්සේ ගේ මූලිකත්වයෙන් මොල්ලිගොඩ මහ විහාරය හෙවත් වත්මන් සුමනාරාමය ලෙස ප්‍රකට විහාරය තනවන ලද්දේය. සියම් නිකායේ උපසපුව නොමැති වූවත් නන්දසිරිගණින්නාන්සේගෙ ගෝල හිමිනමක් විසින් විහාරයේ වත් පිළිවෙත් ආරම්භ කළේ 1775 වසරේ බව විහාර වංශයේ සඳහන් වේ. පොතුපිටියේ පැවති ඉපැරැණි රජමහා විහාරය පූජාරාමය නමින් 1798 වසරේ දී ගම්වැසියන් විසින් නන්දසිරි ගනින්නාන්සෙ වෙතට පිදුවේ පූජාරාමය ලෙස නම් කරමිනි. පොතුපිටියේ ධර්මසේන බණ්ඩාරවලිය ට අයත් වූ පොතුපිටියේ ධර්මරාජ හිමි ඇතුලු භික්ෂූන් පිරිසක් එම විහාරය නගා සිටුවාලන ලද්දේය.ප්‍රකට නාරිසංදේශ කාව්‍ය රචනා කරවන ලද්දේ මෙම ධර්මරාජ හිමි විසින.වාද්දුවේ විසුවා වූ කාංකානම් රාළහාමි කෙනෙකුගේ අට වන පුතු වූ හිටිගේ දොන් කුරුතේරිස් නම් ගොවිගම කුලයේ පුද්ගලයා නන්දසිරි ගණින්නාන්සේ සමීපයේ අකුරු කරවා අනතුරුව 1797 වසරේ මහනුවර මල්වතු විහාර පැවිද්ද ලද්දේ වාද්දුවේ ධම්මානන්ද යන නමිනි.1807 වසරේ දී උපසපුව ලබා අනතුරුව උන් වහන්සේ  විසින් වාද්දුවේ මහා සංඝ පරපුර ඇරඹූ අතරම තමා උපන් ගමේ අභිනව විහාරයක් අරඹන ලද්දේය. එය හඳුන්වන ලද්දේ තිත්තවල විහාරය නමින. රාජ්‍ය ලේකනාගාරයේ පවා විහාරය ලියාපදිංචි කරවා තිබේ. එකී වාර්ථාවන්ගේ සඳහන් වන්නේ විහාරය අරඹන ලද්දේ 1810 වසරේ දී බවය. වාද්දුවේ සිට මොරොන්තුඩුව දෙසට සැතපුම් දෙකක්පමණ ගමන් කර මහා විහාර පාරේ හැරී ගමන් කළ පසු වර්ථනාමයේ මෙම විහාරයට සැපත් විය හැක.වත්මන් නාමය වන්නේ දෙගම්මැද මහා විහාරයයි. පානදුර ගොරකාන කන්දේ මහා විහාරය ඇතුලු ප්‍රදේශයේ විහාරස්ථාන රාශියක් ඇරඹීමට මූලිකත්වය ගන්නා ලද්දේ මෙකී වාද්දුවේ සංඝ පරපුරයි. 1820 වසරට ආසන්න සමයක දී වාද්දුව තල්පිටිය ග්‍රාමයේ අභිනව විහාරයක් තනවන ලද්දේය. ගම් වාසීන් පවසන ලද්දේ එම විහාරය සකසන ලද්දේ අතීතයේ දළදාවහන්සේ වැඩ විසූ භූමියක බවයි. නමුත් එය ජනප්‍රවාදයක් පමණකි.(මෙම ප්‍රදේශය ට දළදාවහන්සේ වැඩම කළ බවකිසිඳු මූලාශ්‍රයක සඳහන් නොවේ) කුඩාවට අරඹන ලද්දා වූ විහාරය ඉතා ඉක්මනින් වර්ධනය විය .ගැමියන් විහාරය සංවර්ධනය කරවීම සඳහා නොමසුරු සහයෝගය ලබා දුන්නේය.වර්ථනාමයේ එම විහාරය හඳුන්වන්නේ දළදාවත්ත විහාරය නමින.ක්‍රිස්තු වර්ශ 1822 වසරේ තිත්තවල විහාරයේ විසූ තල්පිටියේ සාමණේර නමක් දලදාවත්ත විහාරයට බොහෝ කලක් විසූවද මවගේ පාර්ශවයේ කුලය පිළිබඳ ඇතිවූ ගැටළුවක් නිසාවෙන් මල්වතු පාර්ශවයේ උපසපුව නොලද්දේය.තිත්තවල මහා විහාරාධිපති ධම්මානන්ද හිමියන් සමීපයේ ප්‍රවුජ්‍යාව ලැබුවා වූ වස්කඩුවේ ධම්මජෝති හිමියෝ 1830 වසරේ දී උපසපුව ලබා පැමිණ විහාරයේ පළමු විහාරාධිපතිත්වය ලබාගත් සේක. යකුන්දූවේ ධර්මසේන හිටිරාළලාගේ රාජකීය පෙළපතෙන් පැවතෙන අයෙකු වූ උන් වහන්සේ පිළිබඳ අනෙක් භික්ෂූන් අතර ඇතිවූ ඊර්ෂ්‍යාවක් හේතු කොටගෙන නොකළ වරදකට සිරගත වූ උන් වහන්සෙ දින දෙකක් පමණ සිරකුටියේ ගතකළ සමයේ වැළඳුනා වූ වසූරිය රෝගය වැළඳී 1835 වසරේදී අපවත් වී වදාලහ. අනතුරුව බොහෝ කාලයක් ස්වාමීන් වහන්සේලා නොවිසූ ආරාමයක් ලෙසින් පැවති දලදාවත්ත විහාරය යළි සංඝාවසත්වයට පත් වූවේ 1800 දශකය අගබාගයේ මැස්ටියගේ පරපුරේ මූලිකත්වයෙන් අනූපේ සෝනුත්තර ස්වාමීන් වහන්සේ සැපත් වීමෙන් පසුවයි. අතිපූජ්‍ය වස්කඩුවේ ශ්‍රී සුභූති හිමියන්ගේ මෙහෙයවීම මත 1870 දශකයේ වාද්දුවේ විසූ බොදු ප්‍රභූන් ගේ දායකත්වය මත පානදුරේ විසූ ප්‍රභූන්ගේත් මෙහෙයවීමෙන් පානදුරේ බොදු සභාව අරඹන ලද්දේය. 1896 වසරේ දී පානදුරේ බොදු මුද්‍රණාලය අරඹන ලද්දේ වාද්දුව විසූ බොදු ප්‍රභූන්ගේ දායකත්වයෙනි. 1900 දශකය මුල බාගයේදී නැවතත් බොදු පුනරුදය ඇරඹුණේ පොතුපිටියෙන් ය. ධානපති සුසෙව්හේවගේ ගිරිගෝරිස් ප්‍රනාන්දු රාළහාමි ගේ  පුතනුවන් විසින් ආදුරුප්පු වීදියේ දොන් ගිරිගෝරිස් මුද්‍රණාලය සත්‍යාර්ථ මුද්‍රණාලය ලෙසින් නම් වෙනස් කරවා බොදු පුනර්ජීවනය සඳහා කැප කළේය. පානදුර තොටුමුණේ ඉපැරැණි පුස්තකාල පොත් නොමිලේ මුද්‍රණය කරවා විහාරස්ථාන අතරේ බෙදා දුන්නේය. පොතුපිටිය පූජාරාමයේ ඉපැරැණි විහාර මන්දිරය නවීකරණය කරවා සාර්ලිස් මාස්ටර් ලවා චිත්‍ර කරවීය. පොතුපිටියේ විසූ ඇම්.පිනෙස් ප්‍රනාන්දු නම් වූ රේන්දහිමි දානපතියා විසින් පූජාරාම විහාරයට නොදෙවනි ලෙසින් පොතුපිටිය වාලුකාරාමය ඉදිකරවීමද අරඹන ලදී. ක්‍රිස්තු වර්ශ 1940 වන විට එවක ලංකාවේ පැවති සුවිශාලතම ධර්ම ශාලාව වූවේ පොතුපිටිය වාලුකාරාම ධර්ම ශාලාවයි. තල්පිටියේ පදිංචි ව සිටියා වූ මැස්ටියගේ දොන් සියනේරිස් අප්පෝ විසින් තල්පිටියේ ග්‍රාමයේද භෞතික වශයෙන් බොදු පුනරුදයක් ඇති කළේය.තල්පිටියේ ධළදාවත්ත විහාරයේ සංවර්ධනයට ඉමහත් අතහිතක් දුන්නා වූ සියනේරිස් අප්පෝ ගේ පරපුර කලපුගම මැස්ටියගේ බණ්ඩාර පරපුරේ සම්භවයක් සහිත රාජකීය පරපුරක් බව ජනප්‍රවාදයේ සඳහන්වේ. දහනවවන සියවසේ මැද භාගයේ අරඹන ලද්දා වූ පොහද්දරමුල්ලේ මහා විහාරය මේවන විට ශාසනික වශයෙන් වර්ධනයක් ලබා තිබුණි. විහාර මන්දිර ඉදිකරවීම ප්‍රිය නොකල එහි විසූ මහා නායක ස්වාමීන් වහන්සේලා ශාසන මාමක ජන ප්‍රජාවක් වර්ධනය කරවීම උදෙසා කටයුතු කරන ලද්දේය. දහනවවන සියවස අගබාගය වන විට මෙම පලාතේ බොහෝ බොදු විහාර ඇරඹුණු අතරම කොරොස්දූව මහා විහාරය එසමයේ අරඹන ලද්දාවූ විහාරාරාමයකි. මෙම පලාතේ පවතින අනෙක් බොහෝ විහාරස්ථාන නිසැකවම 1900 සියවසට හෝ පසුකාලයට අයත් ඒවාය.