cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
බොට්ස්වානා
ජෛව විවිධත්වය සහ සංරක්ෂණය
thumb|200x200පික්|ඔකාවාන්ගෝ ද්‍රෝණියේ සැරිසරණ සීබ්‍රාවන් බොට්ස්වානාහි වනජීවී වාසස්ථාන විවිධ ප්‍රදේශ වල ඇත. ඩෙල්ටා සහ කාන්තාර ප්‍රදේශවලට අමතරව, තණබිම් සහ සැවානා ඇත, එහිදී නිල් වල් බීස්ට්, ඇන්ටිලොප් සහ අනෙකුත් ක්ෂීරපායින් සහ පක්ෂීන් දක්නට ලැබේ. උතුරු බොට්ස්වානා හි වඳවී යාමේ තර්ජනයට ලක්ව ඇති අප්‍රිකානු වල් බල්ලන්ගේ ඉතිරිව ඇති විශාල ජනගහනයෙන් එකකි. චොබේ දිස්ත්‍රික්කයෙන් හමුවන චොබේ ජාතික වනෝද්‍යානයේ ලොව විශාලතම අප්‍රිකානු අලි සංකේන්ද්‍රණය ඇත. උද්‍යානය වර්ග කිලෝ මීටර 11,000 (වර්ග සැතපුම් 4,247) පමණ ආවරණය වන අතර පක්ෂි විශේෂ 350කට පමණ සහාය වේ.
චොබේ ජාතික වනෝද්‍යානය සහ මොරෙමි ගේම් රක්ෂිතය (ඔකාවන්ගෝ ඩෙල්ටාවේ) ප්‍රධාන සංචාරක ගමනාන්තයක් වේ. අනෙකුත් රක්ෂිත අතරට ගැන්සි දිස්ත්‍රික්කයේ කලහාරි කාන්තාරයේ පිහිටි මධ්‍යම කලහාරි ගේම් රක්ෂිතය ඇතුළත් වේ; මක්ගඩික්ගඩි පෑන් ජාතික වනෝද්‍යානය සහ නක්සායි පෑන් ජාතික වනෝද්‍යානය මධ්‍යම දිස්ත්‍රික්කයේ මක්ගඩික්ගඩි පන් හි පිහිටා ඇත. කලහාරි ගේම් රක්ෂිතය පුද්ගලික සතු, නැගෙනහිර බොට්ස්වානා හි ෂෂේ සහ ලිම්පෝපෝ ගංගා එක්වන ස්ථානයේ පිහිටා ඇත. අනෙක් රක්ෂිතය වන්නේ ගැබොරෝන් අසල මොකොලෝඩි නේචර් රක්ෂිතයයි. ඛාමා රයිනෝ අභයභූමිය (රයිනෝසිරස් සඳහා) සහ මක්ගඩික්ගඩි අභයභූමිය (ෆ්ලමින්ගෝ සඳහා) වැනි විශේෂිත අභයභූමි ද ඇත. එම දෙකම මධ්‍යම දිස්ත්‍රික්කයේ පිහිටා ඇත. thumb|200x200පික්|ඔකාවාන්ගෝ ඩෙල්ටාව thumb|200x200පික්|ජිරාෆ් මාර්ගයක් තරණය කරමින් බොට්ස්වානා ප්‍රධාන පාරිසරික ගැටලු දෙකකට මුහුණ දෙයි, නියඟය සහ කාන්තාරකරණය දැඩි ලෙස සම්බන්ධ වී ඇත. නියඟය නිසා රටේ මිනිස් සහ සත්ත්ව ජනගහනයෙන් හතරෙන් තුනක් භූගත ජලය මත රඳා පවතී. ගැඹුරු ළිං කැණීම හරහා භූගත ජලය භාවිතය නියඟයේ බලපෑම තරමක් දුරට ලිහිල් කර ඇත. බොට්ස්වානා හි මතුපිට ජලය හිඟ වන අතර රටේ කෘෂිකර්මාන්තයෙන් 5% කට වඩා අඩු ප්‍රමාණයක් වර්ෂාපතනයෙන් තිරසාර වේ. රටේ ඉතිරි 95% තුළ ග‍්‍රාමීය ආදායමේ ප‍්‍රධානතම මාර්ගය පශු සම්පත් ඇති කිරීමය. රටේ භූමි ප්‍රමාණයෙන් 71% ක් පමණ වාර්ගික තණබිම් සඳහා භාවිතා වන අතර එය කාන්තාරකරණයට සහ රටෙහි පාංශු ඛාදනය වේගවත් වීමට ප්‍රධාන හේතුවක් වී ඇත.
පශු සම්පත් ඇති කිරීම බොට්ස්වානා වැසියන්ට ලාභදායී බැවින්, ඔවුන් නාටකාකාර ලෙස වැඩිවන සතුන් සංඛ්‍යාවක් සමඟ භූමිය සූරාකෑම දිගටම කරගෙන යයි. 1966 සිට 1991 දක්වා පශු සම්පත් ජනගහනය මිලියන 1.7 සිට මිලියන 5.5 දක්වා වර්ධනය විය. එසේම, 1971 දී 574,000 ක් වූ මිනිස් ජනගහනය 1995 දී මිලියන 1.5 දක්වා වැඩි වී ඇති අතර එය වසර 24 කින් 161% ක වර්ධනයකි. "බොට්ස්වානා හි සියලුම කුටුම්භවලින් 50%කට වඩා ගවයන් හිමි වන අතර, එය දැනට ග්‍රාමීය ආදායමේ විශාලතම තනි මූලාශ්‍රය වේ." "රේන්ජ්ලන්ඩ් හායනය හෝ කාන්තාරීකරණය ලෙස සැලකෙන්නේ අධික ලෙස ගබඩා කිරීම සහ අධික ලෙස තෘණ කිරීම හෝ වාණිජමය භාවිතය සඳහා වෙල්ඩින් නිෂ්පාදන එක්රැස් කිරීමේ ප්‍රතිඵලයක් ලෙස ඉඩම් ඵලදායිතාව අඩුවීම ලෙසය. නියඟය සහ දේශගුණික විපර්යාසවල බලපෑම් මගින් හායනය උග්‍ර වේ."
පරිසරවේදීන් වාර්තා කරන්නේ පශු සම්පත් වැඩි වශයෙන් තෘප්තිමත් කිරීම නිසා ඔකාවන්ගෝ ඩෙල්ටාව වියළී යන බවයි. ඔකාවන්ගෝ ඩෙල්ටා යනු බොට්ස්වානා හි ප්‍රධාන අර්ධ-වනාන්තර තෙත් බිම් වලින් එකක් වන අතර ලොව විශාලතම අභ්‍යන්තර ඩෙල්ටා වලින් එකකි; එය බොහෝ සතුන්ගේ පැවැත්ම සඳහා තීරණාත්මක පරිසර පද්ධතියකි.
වන විද්‍යා හා පරාස සම්පත් දෙපාර්තමේන්තුව දැනටමත් ක්ගලගාඩි දකුණ, ක්වේනෙන්ග් නෝර්ත් සහ බොටෙටි ප්‍රදේශවල දේශීය වෘක්ෂලතාදිය නැවත හඳුන්වා දීමේ ව්‍යාපෘතියක් ක්‍රියාත්මක කිරීමට පටන් ගෙන ඇත. දේශීය වෘක්ෂලතාදිය නැවත හඳුන්වා දීමෙන් භූමියේ හායනය අවම කිරීමට උපකාරී වේ. ඇමරිකා එක්සත් ජනපද රජයද බොට්ස්වානා සමඟ ගිවිසුමකට එළැඹ ඇති අතර, බොට්ස්වානාහි ණය ඇමෙරිකානු ඩොලර් මිලියන 8.3 කින් අඩු කිරීමට ඔවුන්ට ඇමෙරිකානු ඩොලර් මිලියන 7ක් ලබාදී ඇත. එක්සත් ජනපදය බොට්ස්වානා හි ණය අඩු කිරීමේ කොන්දේසිය වන්නේ බොට්ස්වානා භූමිය වඩාත් පුළුල් ලෙස සංරක්ෂණය කිරීම කෙරෙහි අවධානය යොමු කිරීමයි. රටෙහි 2018 වනාන්තර භූ දර්ශන අඛණ්ඩතා දර්ශකයේ මධ්‍යන්‍ය ලකුණු 9.13/10ක් තිබූ අතර එය රටවල් 172 කින් ගෝලීය වශයෙන් 8 වැනි ස්ථානයට පත් විය.
එක්සත් ජාතීන්ගේ සංවර්ධන වැඩසටහන පවසන්නේ බොට්ස්වානාහි ඉඩම් ඇතුළු සම්පත් අධික ලෙස සූරාකෑම පිටුපස ඇති ප්‍රධාන ගැටලුවක් වන්නේ දුප්පත්කම බවයි. මෙය වෙනස් කිරීමට උපකාර කිරීම සඳහා UNDP බොට්ස්වානා හි ස්ට්රුයිසෙන්ඩම් හි දකුණු ප්‍රජාව තුළ ආරම්භ කරන ලද ව්‍යාපෘතියකට සම්බන්ධ විය. ව්‍යාපෘතියේ අරමුණ "දේශීය දැනුම සහ සාම්ප්‍රදායික ඉඩම් කළමනාකරණ පද්ධති" වලින් ලබා ගැනීමයි. මෙම ව්‍යාපාරයේ නායකයින් ප්‍රජාව තුළ සිටින පුද්ගලයන් විය යුතු අතර, ඔවුන්ව ආකර්ෂණය කර ගැනීම, අනෙක් අතට ආදායම් ඉපැයීමේ හැකියාව වැඩි කිරීම සහ දුප්පත්කම අඩු කිරීම. මිනිසුන්ට තමන්ගේම දේශීය සම්පත් කළමනාකරණය කර ගැනීමට ඉඩ සැලසීමට රජයට ප්‍රතිපත්ති ඵලදායි ලෙස ක්‍රියාත්මක කළ යුතු බවත්, ප්‍රතිපත්ති සංවර්ධනයට උපකාර කිරීම සඳහා රජයට තොරතුරු ලබා දෙන බවත් UNDP ප්‍රකාශ කළේය.
රජය සහ දේශපාලනය
thumb|280x280පික්|වත්මන් ජනාධිපති මොක්ග්වීට්සි මැසිසි බොට්ස්වානා යනු එහි මහද්වීපයේ පැරණිතම ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදී රාජ්‍යයයි. බොට්ස්වානා ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථාව බොට්ස්වානාහි පුරවැසියන් ආරක්ෂා කරන සහ ඔවුන්ගේ අයිතිවාසිකම් නියෝජනය කරන නීතියේ ආධිපත්‍යය වේ. බොට්ස්වානාහි දේශපාලනය සිදු වන්නේ බහු-පක්ෂ නියෝජිත ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදී ජනරජයක රාමුවක් තුළ වන අතර එමඟින් බොට්ස්වානා ජනාධිපතිවරයා රාජ්‍ය නායකයා සහ රජයේ ප්‍රධානියා වන අතර බොට්ස්වානා පාර්ලිමේන්තුවට තේරී පත් වන අතර වගකිව යුතුය. විධායක බලය ක්‍රියාත්මක වන්නේ රජය විසිනි. ව්‍යවස්ථාදායක බලය බොට්ස්වානා රජයට සහ පාර්ලිමේන්තුවට පැවරී ඇත. වඩාත්ම මෑත මැතිවරණය, එහි එකොළොස් වැනි එක විය, 2019 ඔක්තෝබර් 23 දින පවත්වන ලදී. නිදහස ප්‍රකාශයට පත් කළ දා සිට, පක්ෂ ක්‍රමය බොට්ස්වානා ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදී පක්ෂය විසින් ආධිපත්‍යය දරයි.
බොට්ස්වානා "දෝෂ සහිත ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදයක්" ලෙස ශ්‍රේණිගත කර ඇති අතර 2020 ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදී දර්ශකයේ ප්‍රාන්ත 167 න් 33 වැනි ස්ථානයට පත්ව ඇත, ඉතාලිය සහ බෙල්ජියමට වඩා ඉහළ සහ චෙක් ජනරජයට මදක් පහළින් සිටී. මෙය අප්‍රිකාවේ දෙවන ඉහළම ශ්‍රේණිගත කිරීම වූ අතර, මහාද්වීපික අප්‍රිකාවේ ඉහළම ශ්‍රේණිගත කිරීම (කේප් වර්ඩ් හි අක්වෙරළ දූපත් සමූහය පමණක් එහි ශ්‍රේණිගත කිරීම්වල හොඳම වේ). ට්‍රාන්ස්පේරන්සි ඉන්ටර්නැෂනල් ආයතනයට අනුව, බොට්ස්වානා අප්‍රිකාවේ අඩුම දූෂිත රට වන අතර එය පෘතුගාලයට සහ දකුණු කොරියාවට මදක් පහළින් සිටී.
අධිකරණය
වම|thumb|200x200පික්|බොට්ස්වානා මහාධිකරණය අධිකරණය විධායකයෙන් සහ ව්‍යවස්ථාදායකයෙන් ස්වාධීන වේ.
එය දේශීය මහේස්ත්‍රාත් අධිකරණ, මහාධිකරණය සහ අභියාචනාධිකරණය යන සාමාන්‍ය බ්‍රිතාන්‍ය විලාසිතාවේ අධිකරණ පද්ධතියකින් සමන්විත වේ. මහාධිකරණය යනු ඕනෑම නීතියක් යටතේ ඕනෑම අපරාධ, සිවිල් හෝ ව්‍යවස්ථාපිත නඩු විභාග කිරීමට සහ නිශ්චය කිරීමට අසීමිත මුල් අධිකරණ බලයක් සහිත උසස් වාර්තා අධිකරණයකි. අභියාචනා අභියාචනාධිකරණයට විභාග කළ හැකිය. මහාධිකරණයේ ප්‍රධානියා අගවිනිසුරුවරයාය.
අභියාචනාධිකරණය රටේ ඉහළම සහ අවසාන අධිකරණය වන අතර මහාධිකරණයේ සහ කාර්මික අධිකරණයේ අභියාචනා සම්බන්ධයෙන් කටයුතු කරයි. අභියාචනාධිකරණයේ ප්‍රධානියා විනිසුරු ජනාධිපතිවරයාය.
අධිකරණ සේවා කොමිෂන් සභාවේ නිර්දේශය මත බොට්ස්වානා ජනාධිපතිවරයා විසින් විනිසුරුවන් පත් කරනු ලැබේ.
නීති වෘත්තිය සම්බන්ධයෙන්, බොට්ස්වානා හි නීති සංගමය 1997 සිට පැවතුනද, කාන්තාවන් වැනි ඇතැම් ජනවිකාසයන් නීති ක්ෂේත්‍රය තුළ කටයුතු කර ඇත්තේ කෙසේද යන්න පිළිබඳව ඔවුන්ගේ නීතීඥ ලේඛනයේ තවමත් පැහැදිලි ඇඟවීමක් නොමැත.
=== බොට්ස්වානා හි අගවිනිසුරුවරුන්ගේ ලැයිස්තුව ===
විදේශ සබඳතා සහ හමුදා
වම|thumb|බොට්ස්වානා සොල්දාදුවන් 2021 ජූලි මස මොසැම්බික් වෙත යාමට බොට්ස්වානා ආරක්ෂක හමුදා ගුවන් යානයකට ගොඩ වේ නිදහස ලබන විට බොට්ස්වානාවට සන්නද්ධ හමුදා තිබුණේ නැත. රොඩේසියානු සහ දකුණු අප්‍රිකානු හමුදා සිම්බාබ්වේ මහජන විප්ලවවාදී හමුදාවට සහ උම්කොන්ටෝ අපි සිස්වේ කඳවුරුවලට පිළිවෙලින් ප්‍රහාර එල්ල කිරීමෙන් පසුව පමණක් 1977 දී බොට්ස්වානා ආරක්ෂක බලකාය (බීඩීඑෆ්) පිහිටුවන ලදී. ජනාධිපතිවරයා ත්‍රිවිධ හමුදාවේ ප්‍රධානියා වන අතර ආරක්ෂක කවුන්සිලයක් පත් කරන අතර BDF දැනට දළ වශයෙන් සෙබළුන් 60,000 කින් සමන්විත වේ. 2019 දී බොට්ස්වානා න්‍යෂ්ටික අවි තහනම් කිරීම පිළිබඳ එක්සත් ජාතීන්ගේ ගිවිසුමට අත්සන් තැබීය.
දකුණු අප්‍රිකාවේ සහ කලාපයේ දේශපාලන වෙනස්කම් වලින් පසුව, BDF හි දූත මණ්ඩල වැඩි වැඩියෙන් අවධානය යොමු කර ඇත්තේ තර්ජන වැළැක්වීම, විපත් සඳහා සූදානම් වීම සහ විදේශීය සාම සාධක කටයුතු කෙරෙහි ය. BDF හි සංවර්ධනය සඳහා එක්සත් ජනපදය විශාලතම තනි විදේශීය දායකත්වය ලබා දී ඇති අතර එහි නිලධාරි බලකායේ විශාල කොටසක් එක්සත් ජනපද පුහුණුව ලබා ඇත. බොට්ස්වානා රජය විසින් රට තුළ අප්‍රිකානු විධාන (AFRICOM) කඳවුරක් පිහිටුවීමේ හැකියාව ගවේෂණය කිරීමට එක්සත් ජනපදයට අවසර ලබා දුන්නේය.
මානව හිමිකම්
බොහෝ ආදිවාසී සැන් ජනයා බලහත්කාරයෙන් ඔවුන්ගේ භූමියෙන් වෙන් කරවාගෙන ඇත. ඔවුන් නැවත පදිංචි කරවීම සඳහා, ඔවුන්ගේ භූමියේ ජලය සඳහා ප්‍රවේශය ඔවුන්ට අහිමි වූ අතර, ඔවුන්ගේ මූලික ආහාර ප්‍රභවය වූ දඩයම් කළහොත් අත් අඩංගුවට පත්වීමට මුහුණ දීමට සිදු විය. ඔවුන්ගේ ඉඩම් පිහිටා ඇත්තේ ලෝකයේ ධනවත්ම දියමන්ති ක්ෂේත්‍රය මැද ය. නිල වශයෙන්, ආන්ඩුව පතල් කැණීමට සම්බන්ධයක් නොමැති බව ප්‍රතික්ෂේප කරන අතර, සැන් ජනයා සහස්‍ර ගණනාවක් පුරා තිරසාර ලෙස භූමියේ ජීවත් වුවද, වනජීවී සහ පරිසර පද්ධතිය ආරක්ෂා කිරීම සඳහා මෙම නැවත ස්ථානගත කිරීම බව ප්‍රකාශ කරයි. වෙන් කිරීම් මත ඔවුන් රැකියාවක් සොයා ගැනීමට අරගල කරන අතර, මත්පැන් පානය බහුලව දක්නට ලැබේ. 2018 අගෝස්තු 24 වන දින එක්සත් ජාතීන්ගේ සුළු ජාතීන් පිළිබඳ විශේෂ වාර්තාකරු ෆර්නැන්ඩ් ද වරෙන්ස් බොට්ස්වානා ඇමතීම සඳහා ප්‍රකාශයක් නිකුත් කළේය. "රාජ්‍ය සේවා, ඉඩම් සහ සම්පත් භාවිතය සහ අධ්‍යාපනය සහ අනෙකුත් තීරණාත්මක ක්ෂේත්‍රවල සුළුතර භාෂා භාවිතය සම්බන්ධයෙන් සුළු ජාතීන්ගේ අයිතිවාසිකම් පිළිගැනීමට සහ ආරක්ෂා කිරීමට දරන උත්සාහයන් වේගවත් කිරීම කල යුතුය යන්නයි."
මරණීය දණ්ඩනය බොට්ස්වානාහි මිනීමැරුම් සඳහා නීත්‍යානුකූල දඬුවමක් වන අතර, එල්ලා මැරීම සිදු කරනු ලැබේ.
බොට්ස්වානා මානව හිමිකම් මධ්‍යස්ථානය, ඩිට්ස්වානෙලෝ, 1993 දී පිහිටුවන ලදී.
පරිපාලන අංශ
බොට්ස්වානාහි දිස්ත්‍රික්ක දහය:
බොට්ස්වානාහි නාගරික හෝ නගර සභා වලින් නිර්මාණය කරන ලද සභා වනුයේ: ගැබොරෝන් නගරය, ෆ්‍රැන්සිස්ටවුන්, ලොබාට්සේ නගරය, සෙලේබි-පික්වේ නගරය, ජ්වනෙන්ග් නගරය, ඔරපා නගරය සහ සෝවා නගරය.
ආර්ථිකය
වම|thumb|216x216පික්|අයි-ටවර්ස්, ගැබොරෝන් මධ්‍යම ව්‍යාපාරික දිස්ත්‍රික්කය නිදහසින් පසු, බොට්ස්වානා ලෝකයේ ඒක පුද්ගල ආදායමේ වේගවත්ම වර්ධන වේගයක් ඇත. බොට්ස්වානා ලෝකයේ දුප්පත්ම රටවලින් එකක සිට ඉහළ මධ්‍යම ආදායම් ලබන රටක් බවට පරිවර්තනය වී ඇත. ඒක පුද්ගල දළ දේශීය නිෂ්පාදිතය 1950 දී ඩොලර් 1,344 සිට 2016 දී ඩොලර් 15,015 දක්වා වර්ධනය විය. බොට්ස්වානා සම්පත් බහුල වුවද, යහපත් ආයතනික රාමුවක් මඟින් ස්ථාවර අනාගත ආදායමක් උත්පාදනය කිරීම සඳහා සම්පත්-ආදායම නැවත ආයෝජනය කිරීමට ඉඩ ලබා දුන්නේය. එක් ඇස්තමේන්තුවකට අනුව, එය අප්‍රිකාවේ මිලදී ගැනීමේ බල සමානාත්මතාවයේ සිව්වන ඉහළම දළ ජාතික ආදායම ඇති අතර, එයට මෙක්සිකෝවේ ජීවන මට්ටමක් ලබා දෙයි. thumb|180x180පික්|වර්ණ කේත කාණ්ඩ 28 කින් බොට්ස්වානා නිෂ්පාදන අපනයනවල චිත්‍රක නිරූපණය. thumb|180x180පික්|බොට්ස්වානා ඒක පුද්ගල දළ දේශීය නිෂ්පාදිතය, 1950 සිට 2018 දක්වා thumb|180x180පික්|ඒක පුද්ගල දළ දේශීය නිෂ්පාදිතය (වත්මන්), ලෝක සාමාන්‍යයෙන් %, 1960-2012; සිම්බාබ්වේ, දකුණු අප්‍රිකාව, බොට්ස්වානා, සැම්බියාව, මොසැම්බික් බොට්ස්වානාහි වෙළඳ හා කර්මාන්ත අමාත්‍යාංශය රට පුරා ව්‍යාපාර සංවර්ධනය ප්‍රවර්ධනය කිරීමේ වගකීම දරයි. ජාත්‍යන්තර මූල්‍ය අරමුදලට අනුව, 1966 සිට 1999 දක්වා ආර්ථික වර්ධනය වසරකට 9%කට වඩා වැඩි විය. අනෙකුත් අප්‍රිකානු රටවලට සාපේක්ෂව බොට්ස්වානාහි ආර්ථික නිදහස ඉහළ මට්ටමක පවතී. 2002 සහ 2003 වසරවල අඛණ්ඩ අයවැය හිඟයන් සහ විදේශ ණය නොසැලකිය හැකි මට්ටමක පැවතියද රජය යහපත් මූල්‍ය ප්‍රතිපත්තියක් පවත්වාගෙන ගොස් ඇත. එය අප්‍රිකාවේ ඉහළම ස්වෛරී ණය ශ්‍රේණිගත කිරීම ඉපැයූ අතර විදේශ විනිමය සංචිත (2005/2006 දී ඩොලර් බිලියන 7 කට වඩා වැඩි) ගබඩා කර ඇති අතර එය දැනට වසර දෙකහමාරකට ආසන්න වත්මන් ආනයනයන් වේ.
ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථාවෙන් ස්වාධීන අධිකරණයක් සඳහා ප්‍රතිපාදන ලබා දී ඇති අතර රජය ප්‍රායෝගිකව මෙයට ගරු කරයි. බරපතල හා වර්ධනය වන නඩු ගොඩබෑම කාලෝචිත නඩු විභාග වලක්වන නමුත් ආරක්ෂිත වාණිජ ගනුදෙනු සිදු කිරීමට නීති පද්ධතිය ප්‍රමාණවත් වේ. බුද්ධිමය දේපළ අයිතිවාසිකම් ආරක්ෂා කිරීම සැලකිය යුතු ලෙස වැඩිදියුණු වී ඇත. 2014 ජාත්‍යන්තර දේපල හිමිකම් දර්ශකයේ උප සහරා අප්‍රිකානු රටවල් අතරින් බොට්ස්වානා දෙවන ස්ථානයට පත්ව ඇත්තේ දකුණු අප්‍රිකාවට පමණි.
සාමාන්‍යයෙන් එහි ආර්ථිකයේ විදේශීය සහභාගීත්වය සඳහා විවෘත වුවද, බොට්ස්වානා පුරවැසියන් සඳහා සමහර අංශ වෙන් කරයි. රාජ්‍ය ව්‍යවසාය පෞද්ගලීකරණය කිරීමේදී විදේශ ආයෝජන වැඩි වීම සැලකිය යුතු කාර්යභාරයක් ඉටු කරයි. ආයෝජන රෙගුලාසි විනිවිද පෙනෙන අතර නිලධාරිවාදී ක්‍රියා පටිපාටි තරමක් මන්දගාමී වුවද විධිමත් හා විවෘත වේ. ලාභ සහ ලාභාංශ, ණය සේවා, ප්‍රාග්ධන ලාභ, බුද්ධිමය දේපලවල ප්‍රතිලාභ, කර්තෘභාග, බලයලත් ගාස්තු සහ සේවා ගාස්තු වැනි ආයෝජන ප්‍රතිලාභ සීමාවකින් තොරව ආපසු ගෙන්වා ගත හැක.
බොට්ස්වානා දකුණු අප්‍රිකාවෙන් පිරිපහදු කළ ඛනිජ තෙල් නිෂ්පාදන සහ විදුලිය ආනයනය කරයි. ගල් අඟුරු වලින් යම් දේශීය විදුලි නිෂ්පාදනයක් ඇත.
බලශක්තිය
බොට්ස්වානාහි බලශක්තිය යනු දැවැන්ත විභවයක් සහිත වර්ධනය වන කර්මාන්තයකි. කෙසේ වෙතත් බොට්ස්වානාහි විදුලිය සියල්ලම පාහේ ගල් අඟුරු වලින් නිපදවනු ලැබේ. ඛනිජ තෙල් සංචිත හඳුනාගෙන නොමැති අතර සියලුම ඛනිජ තෙල් නිෂ්පාදන පිරිපහදු කර ආනයනය කරනු ලැබේ, බොහෝ දුරට දකුණු අප්‍රිකාවෙනි. හෙක්ටයාරයකට ටොන් 3 සිට 10 දක්වා විශාල දැවමය ජෛව ස්කන්ධයක් ඇත.
මෑතකදී, රට පුනර්ජනනීය බලශක්ති ප්‍රභවයන් කෙරෙහි විශාල උනන්දුවක් දක්වා ඇති අතර සුළං, සූර්ය සහ ජෛව ස්කන්ධ පුනර්ජනනීය බලශක්ති කර්මාන්ත සඳහා ආයෝජකයින් ආකර්ෂණය කර ගත හැකි විස්තීරණ උපාය මාර්ගයක් සම්පූර්ණ කර ඇත. බොට්ස්වානා හි බලාගාර අතර මොරුපුලේ බලාගාර B (MW 600), සහ A (132 MW), ඔරපා බලාගාරය (90 MW) සහ ෆාකලන් බලාගාරය (MW 1.3) ඇතුළත් වේ.
ජාත්‍යන්තර පුනර්ජනනීය බලශක්ති නියෝජිතායතනය (IRENA) විසින් 2021 දී ජාතික බලශක්ති අංශය පිළිබඳ ඇගයීමක් සිදු කරන ලද අතර, බොට්ස්වානා හට 2030 දී එහි බලශක්ති අවශ්‍යතාවයෙන් 15% ක් එහි ස්වදේශික සූර්ය, සුළං සහ ජෛව බලශක්ති සම්පත් වලින් සපුරා ගත හැකි බව සොයා ගන්නා ලදී.
මූල්‍ය
වත්කම් ප්‍රමාණය අනුව විශ්‍රාම වැටුප් අරමුදල් සහ වාණිජ බැංකු වඩාත් වැදගත් කොටස් දෙක වන මූල්‍ය ආයතන සමූහයක් රටේ මූල්‍ය පද්ධතිය ජනාකීර්ණ කරයි. වර්ධනය වන ජාතික සම්පත් සහ ඉහළ පොලී අනුපාත හේතුවෙන් බැංකු ලාභ ලබන, හොඳින් ප්‍රාග්ධනීකරණය සහ ද්‍රවශීලව පවතී. බොට්ස්වානා බැංකුව මහ බැංකුවක් ලෙස සේවය කරයි. රටේ මුදල් වර්ගය බොට්ස්වානා පුලා ය.
බොට්ස්වානා හි තරඟකාරී බැංකු පද්ධතිය අප්‍රිකාවේ වඩාත්ම දියුණු එකකි. සාමාන්‍යයෙන් මූල්‍ය ප්‍රතිපත්තිවල විනිවිදභාවය සහ බැංකු අධීක්ෂණය තුළ ගෝලීය ප්‍රමිතීන්ට අනුකූලව, මූල්‍ය අංශය ව්‍යවසායකයින්ට ණය සඳහා ප්‍රමාණවත් ප්‍රවේශයක් සපයයි. ප්‍රාග්ධන බැංකුව 2008 දී විවෘත විය. 2015 අගෝස්තු වන විට බලපත්‍රලාභී බැංකු දුසිමක් රට තුළ ඇත. රජය රජය සතු මූල්‍ය ආයතන හරහා බැංකුකරණයට සම්බන්ධ වන අතර මූල්‍ය මධ්‍යස්ථානයක් ලෙස බොට්ස්වානා තත්ත්වය ඉහළ නැංවීම අරමුණු කරගත් විශේෂ මූල්‍ය දිරිගැන්වීමේ වැඩසටහනකි. රජය සහනාධාර ණය ලබා දුන්නද ණය වෙන් කරනු ලබන්නේ වෙළඳපල කොන්දේසි මතය. බැංකු නොවන මූල්‍ය ආයතන ප්‍රතිසංස්කරණය මෑත වසරවල අඛණ්ඩව සිදුවී ඇත, විශේෂයෙන් වඩාත් ඵලදායී අධීක්ෂණයක් සපයන තනි මූල්‍ය නියාමන ආයතනයක් පිහිටුවීම හරහාය. රජය විසින් විනිමය පාලනයන් අහෝසි කර ඇති අතර, එහි ප්‍රතිඵලයක් ලෙස නව කළඹ ආයෝජන විකල්පයන් නිර්මාණය වීමත් සමඟ බොට්ස්වානා කොටස් හුවමාරුව වර්ධනය වෙමින් පවතී.
මැණික් ගල් සහ වටිනා ලෝහ
බොට්ස්වානාහි, ගැබොරෝන් හි ගරු සාදික් කෙබොනාන්ග් ගේ නායකත්වයෙන් යුත් පතල් දෙපාර්තමේන්තුව සහ ඛනිජ සම්පත්, හරිත තාක්ෂණය සහ බලශක්ති ආරක්ෂාව, රට පුරා පතල් කැණීම් සම්බන්ධ දත්ත පවත්වාගෙන යයි. බොට්ස්වානා හි ක්‍රියාත්මක වන විශාලතම දියමන්ති කැණීම් සමාගම වන ඩෙබ්ස්වානා 50% ක් රජය සතු වේ. සියලුම රාජ්‍ය ආදායමෙන් 40%ක් පමණ ඛනිජ කර්මාන්තය සපයයි. 2007 දී සැලකිය යුතු යුරේනියම් ප්‍රමාණයක් සොයා ගන්නා ලද අතර 2010 වන විට පතල් කැණීම ආරම්භ වනු ඇතැයි පුරෝකථනය කරන ලදී. ජාත්‍යන්තර පතල් සංස්ථා කිහිපයක් බොට්ස්වානා හි ප්‍රාදේශීය මූලස්ථානයක් පිහිටුවා ඇති අතර දියමන්ති, රත්‍රන්, යුරේනියම්, තඹ සහ තෙල් පවා අපේක්ෂා කරන අතර බොහෝ ඒවා ධනාත්මක ප්‍රතිඵල සමඟ නැවත පැමිණේ. ඉදිරි වසර විස්සක කාලය තුළ බොට්ස්වානා හි දියමන්ති අවසන් වී යනු ඇතැයි පුරෝකථනය කර ඇති බවට දැඩි සැලකිල්ලක් දක්වමින් දියමන්ති මත ඔවුන්ගේ ආර්ථික යැපීම වෙනස් කිරීමට උත්සාහ කරන බව රජය 2009 මුලදී නිවේදනය කළේය.
බොට්ස්වානාහි ඔරපා පතල වාර්ෂිකව නිපදවන කැරට් වල වටිනාකම සහ ප්‍රමාණය අනුව ලොව විශාලතම දියමන්ති පතල වේ. 2013 වසරේ කැරට් මිලියන 11කට අධික ප්‍රමාණයක් නිෂ්පාදනය කර ඇති බවට ඇස්තමේන්තු කර ඇති අතර, සාමාන්‍ය මිල කැරට් එකක් ඩොලර් 145 වන අතර, ඔරපා පතල 2013 වසරේදී ඩොලර් බිලියන 1.6කට වඩා වටිනා දියමන්ති නිෂ්පාදනය කිරීමට ඇස්තමේන්තු කර ඇත.
නිර්මාණාත්මක කර්මාන්ත
ජාතික ආර්ථිකයන් සඳහා නිර්මාණාත්මක කර්මාන්තවල ආර්ථික දායකත්වය සඳහා වැඩි වැදගත්කමක් ලබා දෙනු ලැබේ. වෙළඳාම සහ සංවර්ධනය පිළිබඳ එක්සත් ජාතීන්ගේ සමුළුව (UNCTAD) නිර්මාණාත්මක කර්මාන්තවලට අදාළ භාණ්ඩ හා සේවා අපනයනය සහ ආනයනය පිළිබඳ සංඛ්‍යාලේඛන නැවත සම්පාදනය කරයි. ලෝක බුද්ධිමය දේපල සංවිධානය (WIPO) ලොව පුරා ප්‍රකාශන හිමිකම් කර්මාන්ත 50කට අධික ප්‍රමාණයක ජාතික අධ්‍යයනයන් සැකසීමට සහාය වී ඇත. WIPO සම්පාදනය කරන ලද දත්ත වලට අනුව, නිර්මාණාත්මක කර්මාන්තවල ජාතික දායකත්වය රට අනුව 2% සිට 11% දක්වා වෙනස් වේ.
WIPO-රාමුව භාවිතා කරමින්, සමාගම් සහ බුද්ධිමය දේපල අධිකාරිය (CIPA) සහ සංවර්ධන ප්‍රතිපත්ති විශ්ලේෂණ සඳහා බොට්ස්වානා ආයතනය 2019 දී අංශ-විශේෂිත අධ්‍යයනයක් මගින් ප්‍රකාශයට පත් කරන ලදී. 2016 දී, ප්‍රකාශන හිමිකම් කර්මාන්ත අගය එකතු කිරීම සඳහා 5.46% සහ සමස්ත ශ්‍රම බලකායට 2.66%, අපනයන සඳහා 1.28% සහ ආනයන සඳහා 3.47% දායක විය.
ජනවිකාසය
2012 වන විට, ස්වානා යනු බොට්ස්වානා හි බහුතර ජනවාර්ගික කණ්ඩායම වන අතර, ජනගහනයෙන් ආසන්න වශයෙන් 79% ක් වන අතර, පසුව කලංග 11% ක් සහ සැන් (බසාර්වා) 3% කි. ඉතිරි 7% සුදු බැට්ස්වානා/යුරෝපීය බැට්ස්වානා, ඉන්දියානුවන්, සහ තවත් කුඩා දකුණු අප්‍රිකානු වාර්ගික කණ්ඩායම් ගණනාවකින් සමන්විත වේ.
ස්වදේශික කණ්ඩායම් වලට බායි, බඹුකුෂු, බසුබියා, බහරේරෝ සහ බක්ගලගාඩි ඇතුළත් වේ. ඉන්දියානු සුළුතරය සැදී ඇත්තේ මෑත කාලීන සංක්‍රමණිකයන් සහ මොසැම්බික්, කෙන්යාව, ටැන්සානියාව, මොරිෂස් සහ දකුණු අප්‍රිකාවෙන් පැමිණි ඉන්දියානු සංක්‍රමණිකයන්ගෙන් පැවත එන්නන්ගෙනි. වම|thumb|ජනගහන පිරමීඩය 2016 2000 වසරේ සිට, සිම්බාබ්වේ හි පිරිහෙන ආර්ථික තත්ත්වයන් නිසා, බොට්ස්වානා හි සිම්බාබ්වේ වැසියන් සංඛ්‍යාව දස දහස් ගණනින් ඉහළ ගොස් ඇත.
සැන් මිනිසුන් 10,000කට වඩා අඩු සංඛ්‍යාවක් තවමත් ඔවුන්ගේ සාම්ප්‍රදායික දඩයම් එකතු කරන්නන්ගේ ජීවන රටාව ගත කරති. 1990 ගණන්වල මැද භාගයේ සිට බොට්ස්වානාහි මධ්‍යම රජය සැන් ජනතාව ඔවුන්ගේ ඓතිහාසික ඉඩම්වලින් ඉවත් කිරීමට උත්සාහ කරයි. 2010 දී එක්සත් ජාතීන්ගේ මානව හිමිකම් සහ ආදිවාසීන්ගේ මූලික නිදහස පිළිබඳ විශේෂ වාර්තාකරු ලෙස ජේම්ස් ආනායා, බොට්ස්වානාහි ආදිවාසීන් මුහුණ දෙන බොහෝ ගැටලු සඳහා ඉඩම් අහිමි වීම ප්‍රධාන දායකයෙකු ලෙස විස්තර කළේය. මධ්‍යම කලහාරි ක්‍රීඩා රක්ෂිතය (CKGR) විශේෂ උදාහරණයක් ලෙස. එක්සත් ජාතීන්ගේ මානව හිමිකම් කවුන්සිලයට ඉදිරිපත් කරන ලද වාර්තාවක අනායාගේ නිර්දේශ අතර සංවර්ධන වැඩසටහන් සන් සහ බක්ගලගාඩි වැනි ආදිවාසී ප්‍රජාවන් සමඟ සාකච්ඡා කර සාම්ප්‍රදායික දඩයම් කිරීම සහ එක්රැස් කිරීමේ ක්‍රියාකාරකම් වැනි එම ප්‍රජාවන්ගේ සංස්කෘතියට අනුකූල ක්‍රියාකාරකම් ප්‍රවර්ධනය කළ යුතුය.
භාෂා
බොට්ස්වානා හි නිල භාෂාව ඉංග්‍රීසි වන අතර සෙට්ස්වානා රට පුරා බහුලව කතා කරයි. සෙට්ස්වානා යනු බන්ටු භාෂාවක් වන අතර මෙම උපසර්ග වලින් දැක්වෙන නාම පද ඇති බැවින්, වෙනත් බොහෝ භාෂා වල උපසර්ග වඩා වැදගත් වේ. බොට්ස්වානාහි ප්‍රධාන ජනවාර්ගික කණ්ඩායම ට්ස්වානා ජනතාව වන බැවින් එහි රට සඳහා බොට්ස්වානා යන නම ලැබී ඇත. සමස්තයක් වශයෙන් මිනිසුන් බට්ස්වානා ය, එක් පුද්ගලයෙක් මෝට්ස්වානා ය, ඔවුන් කතා කරන භාෂාව සෙට්ස්වානා ය.
බොට්ස්වානා හි කතා කරන අනෙකුත් භාෂා වන්නේ කලංග (සෙකලංග), සර්වා (සේසර්වා), එන්ඩබෙලේ, ක්ගලගාඩි, ට්ස්වාපොං, !Xóõ, යේයි, සහ සමහර කොටස්වල අප්‍රිකානු ය.
ආගම
ඇස්තමේන්තු කර ඇති පරිදි රටේ පුරවැසියන්ගෙන් 77% ක් කිතුනුවන් ලෙස හඳුනාගෙන ඇත. ඇංග්ලිකානුවන්, මෙතෝදිස්තවරුන් සහ දකුණු අප්‍රිකාවේ එක්සත් කොන්ග්‍රිගේෂනල් පල්ලිය ක්‍රිස්තියානීන්ගෙන් බහුතරයක් වේ.
ලූතරන්, බැප්ටිස්ට්, රෝමානු කතෝලිකයන්, පසුකාලීන සාන්තුවරයන්ගේ යේසුස් ක්‍රිස්තුස්ගේ සභාව, ලන්දේසි ප්‍රතිසංස්කරණ පල්ලිය, මෙනොනයිට්වරුන්, සෙවන්ත් ඩේ ඇඩ්වෙන්ටිස්ට්වරුන් සහ යෙහෝවාගේ සාක්ෂිකරුවන්ගේ සභා ද රට තුළ ඇත.
2001 සංගණනයට අනුව, ජාතියේ මුස්ලිම්වරුන් 5,000 ක් (ප්‍රධාන වශයෙන් දකුණු ආසියාවෙන්), හින්දු 3,000 ක් සහ බහායි ඇදහිල්ලේ 700 ක් පමණ සිටිති. පුරවැසියන්ගෙන් ආසන්න වශයෙන් 20% ක් කිසිදු ආගමක් නොමැතිව හඳුනා ගනී.
සංස්කෘතිය
බොට්ස්වානාහි ප්‍රමුඛ ජන කණ්ඩායම්වල භාෂාව ගැන සඳහන් කිරීමට අමතරව, සෙට්ස්වානා යනු බට්ස්වානාහි පොහොසත් සංස්කෘතික සම්ප්‍රදායන් විස්තර කිරීමට භාවිතා කරන විශේෂණය වේ. බොට්ස්වානාහි බොහෝ වාර්ගික කණ්ඩායම් එකිනෙකාට ආචාර කිරීමේ විවිධ ක්‍රම තිබේ. පහසු සන්නිවේදනය සහ සම්බන්ධතාව සඳහා, බට්ස්වානා තුන් ආකාරයකින් අතට අත දීමක් භාවිතා කරයි, ශාරීරික සම්බන්ධතා නොමැතිව "හලෝ" කීමේ මාර්ගයක් ලෙස "ඩුමෙලං" කියමින් එකිනෙකාට ආචාර කරයි. දික්ගෆෙලා වැනි ප්‍රජා සැමරුම් වලදී හෝ විවාහ උත්සවවලදී, බට්ස්වානා කාන්තාවන් තම සංස්කෘතියේ කොටසක් ලෙස උල්පත් භාවිතා කරමින් උද්යෝගය සහ සතුට පෙන්වයි.
සාහිත්‍යය සහ සිනමාව
බොට්ස්වානා සාහිත්‍යය ප්‍රබල අප්‍රිකානු සාහිත්‍ය කවයේ කොතැනක හෝ අයත් වේ. අප්‍රිකානු සාහිත්‍යය එහි සවිඥානකත්වය සහ උපදේශාත්මක ලේඛන විලාසයන් සඳහා ප්‍රසිද්ධයකලා ආකෘතියක් ලෙස ලිවීම බොට්ස්වානාහි දිගු කලක් තිස්සේ පැවතුනි, පාෂාණ සිතුවම් යුගයේ සිට - විශේෂයෙන් වසර 20,000 ක් පැරණි යැයි දන්නා ට්සෝඩිලෝ කඳුකරයේ - අද දක්වා, අංක 1 ලේඩීස් ඩිටෙක්ටිව් ඒජන්සියේ චිත්‍රපට නිෂ්පාදනය සමඟ. , බොට්ස්වානාහි පසුබිම් වූ නවකතා 20කට වඩා වැඩි මාලාවක් පදනම් කරගෙනය. මෑත කාලයේ සහ අද දක්වා බොට්ස්වානා ඓතිහාසික, දේශපාලනික සහ මායාකාරී කතා ලිවීමේ ප්‍රභේද දක්වා විහිදෙන කීර්තිමත් ලේඛකයින්ගේ කැපී පෙනෙන පෙනුම දැක තිබේ. මොවුන් අතර ප්‍රමුඛ වන්නේ සෙරෝවේ පදිංචි වූ දකුණු අප්‍රිකාවේ උපන් බෙසී හෙඩ් ය; ඇන්ඩෲ සේසිනි; බැරොලොන්ග් සෙබෝනි (ඔහුගේ කෘතිවලට Images of the Sun, Screams and Pleas, Lovesongs, Windsongs of the Kgalagadi and Lighting the Fire, Sechele I සහ Setswana Riddles ඉංග්‍රීසි භාෂාවට පරිවර්තනය කර ඇති තවත් ප්‍රකාශන කිහිපයක් ඇතුළත් වේ).
1981 ප්‍රහසන චිත්‍රපටය The Gods Must Be Crazy බොට්ස්වානා හි පසුබිම් වූ අතර එය ප්‍රධාන ජාත්‍යන්තර ජනප්‍රියත්වයට පත්විය. 2000 වසරේ ඩිස්නි නිෂ්පාදනය Whispers: An Elephant's Tale බොට්ස්වානා හි රූගත කරන ලද අතර, එහි හොලිවුඩ් පුරාවෘත්තයක් වන Angela Bassett රංගනයෙන් දායක විය. පසුව, 2009 අතරතුර, එම්. සරවනන්ගේ දෙමළ භාෂා ඉන්දියානු ක්‍රියාදාම චිත්‍රපටිය වන අයන් හි කොටස් බොට්ස්වානා හි පටිගත කරන ලදී.
සෙරෙට්සේ ඛාමා සහ රූත් විලියම්ස්ගේ සැබෑ ජීවිත ප්‍රේම කතාව පිළිබඳ විචාරක පැසසුමට ලක් වූ A United Kingdom, බොට්ස්වානා සහ ලන්ඩන් අතර අර්ධ වශයෙන් රූගත කරන ලද අතර එය 2016 දී ජාත්‍යන්තරව නිකුත් කරන ලදී.
මාධ්‍ය
බොට්ස්වානා හි රූපවාහිනී මධ්‍යස්ථාන හයක් ඇත, ඉන් එකක් රජය සතු (බොට්ස්වානා ටීවී) සමඟ Now TV, Khuduga HD, Maru TV, Access TV සහ EBotswana. දේශීය ගුවන් විදුලි මධ්‍යස්ථාන පහක් (RB1, RB2, Duma FM, Gabz FM, සහ Yarona FM) සහ පුවත්පත් දහතුනක් (Mmegi, Sunday Standard, The Telegraph, Business Weekly, The Botswana Gazette, The Voice, The Guardian, Echo, Botswana People's) ඇත. Daily, DailyNews, Tswana Times, Weekend Post, සහ The Monitor නිතිපතා ප්‍රකාශයට පත් කරයි.
සංගීතය
Folklore Musician Sereetsi (top) & traditional basket (bottom).බොට්ස්වානාහි සංගීතය බොහෝ විට කටහඬින් සහ රඟ දක්වනු ලැබේ, සමහර විට බෙර නොමැතිව අවස්ථාව අනුව; එය තන්තු භාණ්ඩ ද අධික ලෙස භාවිතා කරයි. බොට්ස්වානා ජන සංගීතයේ සෙටින්කේන් (කුඩා පියානෝ වර්ගයක්), සේගන්කුරේ/සෙගාබා (එර්හු චීන භාණ්ඩයේ බොට්ස්වානා අනුවාදයක්), මොරෝපා (මෙරෝපා - බහු වචන) (බොහෝ බෙර වර්ග), ෆාලා (බොහෝ විට භාවිතා කරන විසිල් එකක්) වැනි උපකරණ ඇත. උත්සව, විවිධ ආකාරවලින් පැමිණේ). බොට්ස්වානා සංස්කෘතික සංගීත භාණ්ඩ තත්වලට හෝ බෙරවලට පමණක් සීමා නොවේ. සංගීතය සහ රිද්මය නිර්මාණය කිරීම සඳහා අත්පුඩි ගසමින් හෝ ෆාතිසි (එළු හම ඇතුලට හරවා පැටවා ප්‍රදේශය වටා ඔතා, පිරිමින් පමණක් භාවිතා කරන) එරෙහිව සංගීත භාණ්ඩ ලෙසද භාවිතා කරයි. පසුගිය දශක කිහිපය තුළ, ගිටාරය ස්වනා සංගීතය සඳහා බහුකාර්ය සංගීත භාණ්ඩයක් ලෙස සමරනු ලැබුවේ සෙගබා සංගීත භාණ්ඩයේ නොමැති විවිධ තන්තු ඉදිරිපත් කරන බැවිනි. ජාතික ගීය "Fatshe leno la rona". එය ක්ගලෙමං තුමෙඩිසෝ මොට්සෙටේ විසින් රචනා කරන ලද අතර එය 1966 දී නිදහස ලැබීමෙන් පසු සම්මත කරන ලදී.
දෘශ්‍ය කලා
බොට්ස්වානා හි උතුරු ප්‍රදේශයේ, එට්ෂා සහ ගුමාරේ ගම්මානවල කාන්තාවන් මොකෝලා පාම් සහ දේශීය ඩයි වර්ග වලින් කූඩ සෑදීමේ දක්ෂතා සඳහා ප්‍රසිද්ධය. කූඩ සාමාන්‍යයෙන් වර්ග තුනකට වියන ලදි: ගබඩා කිරීම සඳහා භාවිතා කරන විශාල, පියනක් සහිත කූඩ, හිස මත වස්තූන් රැගෙන යාමට හෝ පාගා දැමීම සඳහා විශාල, විවෘත කූඩ සහ තැළුණු ධාන්‍ය තැලීම සඳහා කුඩා තහඩු. මෙම කූඩවල කලාත්මක බව ජාත්‍යන්තර වෙළඳපල සඳහා වැඩි වැඩියෙන් නිෂ්පාදනය වන බැවින් වර්ණ භාවිතය සහ වැඩිදියුණු කළ මෝස්තර හරහා ක්‍රමයෙන් වැඩි දියුණු වෙමින් පවතී.
බොට්ස්වානා සහ දකුණු අප්‍රිකාව යන දෙඅංශයේම පැරණිතම සිතුවම් දඩයම් කිරීම, සතුන් සහ මිනිස් රූප නිරූපණය කරන අතර, වසර විසිදහසකට පෙර කලහාරි කාන්තාරය තුළ කොයිසන් (!කුං සන්/බුෂ්මන්) විසින් සාදන ලදී.
ආහාර
බොට්ස්වානා ගවයන් අධිකව සිටින රටක් වන බැවින් බොට්ස්වානාහි ආහාර පිසීමේදී වැඩිපුරම මස් ඇතුළත් වේ. ජාතික ආහාරය වන්නේ සෙස්වා, එළු මස් හෝ හරක් මස් වලින් සාදන ලද තලන ලද මස්, සෙග්වාපා වියළන ලද, හරක් මස් සිට ක්‍රීඩා මස් දක්වා සහ කපන ලද මස් ද වෙනස් විය හැකිය, එක්කෝ මාංශ පේශිවල ධාන්ය අනුව තීරු වලට කපන ලද මස් ෆිලට් හෝ පැතලි කෑලි. ධාන්ය හරහා පෙති කපා. බොට්ස්වානාහි ආහාර පිසීම දකුණු අප්‍රිකාවේ අනෙකුත් ආහාර සමඟ සමහර ලක්ෂණ බෙදා ගනී.
බොට්ස්වානා ආහාර සඳහා උදාහරණ වනුයේ: බෝගෝබේ, පැප් (ඉරිඟු කැඳ), බෝවර්වර්ස්, samp, Magwinya (බැදපු පිටි පාන්) සහ මෝපේන් පණුවන්. කැඳ (බෝගෝබේ) සෑදෙන්නේ බඩ ඉරිඟු, බඩ ඉරිඟු හෝ මෙනේරි පිටි උතුරන වතුරට දමා මෘදු තලපයකට කලවම් කර සෙමින් පිස ගැනීමෙනි. බඩ ඉරිඟු හෝ බඩ ඉරිඟු පැසුණු පසු කිරි සහ සීනි එකතු කළ විට ටිං නම් කෑමක් සාදනු ලැබේ. කිරි සහ සීනි නොමැතිව, ටින් සමහර විට දිවා ආහාරය හෝ රාත්‍රී ආහාරය ලෙස මස් හෝ එළවළු සමඟ අනුභව කරනු ලැබේ. බෝගෝබේ සෑදීමේ තවත් ක්‍රමයක් වන්නේ ඇඹුල් කිරි සහ පිසින කොමඩු (ලෙරොට්) එකතු කිරීමයි. මෙම ආහාරය කලංග ගෝත්‍රිකයින් විසින් ටොෆි ලෙස හැඳින්වේ. මැඩිල යනු යෝගට් හෝ ඇඹුල් ක්රීම් වැනි සාම්ප්‍රදායික පැසුණු කිරි නිෂ්පාදනයකි.
කව්පි, ඩිට්ලූ සහ ලෙට්ල්හෝඩි ඇතුළු විවිධ බෝංචි වර්ග බොහොමයක් වගා කෙරේ. සමහර එළවලු කැලේ වැඩෙන අතර තේප් සහ ඩෙලේලේ (බණ්ඩක්කා) ඇතුළුව සෘතුමය වශයෙන් ලබා ගත හැකිය. මරුලා ඇතුළු බොහෝ පලතුරු දේශීයව ලබා ගත හැකිය. බොට්ස්වානා ප්‍රදේශයෙන් පැමිණි බවට විශ්වාස කෙරෙන කොමඩු, කන්නයේ දී බහුල වේ. ලෙරොට්ස් හෝ ලෙකටේන් නමින් හැඳින්වෙන තවත් කොමඩු වර්ගයක් ද වගා කෙරේ. වැලි සහිත කාන්තාර ප්‍රදේශවල දක්නට ලැබෙන සමහර වල් කොමඩු එම ප්‍රදේශවල වෙසෙන ජනතාවට වැදගත් ආහාර සහ ජල මූලාශ්‍රයකි. සීමාසහිත ක්ගලගාඩි බෲවරීස් විසින් බොට්ස්වානා හි ප්‍රථම සහ එකම දේශීය බියර් සන්නාමය වන ශාන්ත ලුවී ලාගර් නිෂ්පාදනය කරනු ලබන අතර එය 1989 සිට බොට්ස්වානා හි පොහොසත් ඉතිහාසයේ කොටසක් ද වන අතර මධ්‍යසාර නොවන බීම කියෝනේ මූක මගු, සාම්ප්‍රදායික පැසුණු කැඳ වර්ගයකි.
ක්‍රීඩා
පාපන්දු යනු බොට්ස්වානාහි ජනප්‍රියම ක්‍රීඩාව වන අතර 2012 අප්‍රිකානු ජාතීන්ගේ කුසලානයට සුදුසුකම් ලැබීම ජාතික කණ්ඩායමේ මේ දක්වා ඉහළම ජයග්‍රහණය වේ. අනෙකුත් ජනප්‍රිය ක්‍රීඩා වන්නේ සැහැල්ලු පන්දු, ක්‍රිකට්, ටෙනිස්, රග්බි, බැඩ්මින්ටන්, අත්පන්දු, ගොල්ෆ් සහ ධාවන පථ සහ පිටිය වේ. බොට්ස්වානා ජාත්‍යන්තර ක්‍රිකට් කවුන්සිලයේ සහකාර සාමාජිකයෙකි. බොට්ස්වානා 1991 දී ජාත්‍යන්තර බැඩ්මින්ටන් සම්මේලනයේ සහ අප්‍රිකානු බැඩ්මින්ටන් සම්මේලනයේ සාමාජිකත්වය ලබා ගත්තේය. බොට්ස්වානා ගොල්ෆ් සංගමය ආධුනික ගොල්ෆ් ලීගයක් පිරිනමන අතර ගොල්ෆ් ක්‍රීඩකයින් තරඟාවලි සහ ශූරතා තරඟ සඳහා තරඟ කරයි. 2012 වසරේ බොට්ස්වානා එරට පළමු ඔලිම්පික් පදක්කම දිනා ගත්තේ එහි ධාවන ශූර නිජෙල් ආමොස් මීටර් 800 ඉසව්වේ රිදී පදක්කම දිනාගනිමිනි. 2011 දී ඇමැන්ටල් මොන්ට්ෂෝ මීටර් 400 ලෝක ශූරයා බවට පත් වූ අතර ලෝක මට්ටමේ බොට්ස්වානාගේ පළමු මලල ක්‍රීඩා පදක්කම දිනා ගත්තේය. උස පැනීමේ ක්‍රීඩක කබෙලෝ ක්ගෝසිමං තුන් වතාවක් අප්‍රිකානු ශූරයෙකි, අයිසැක් මක්වාලා මීටර් 400 ඉසව්වේ විශේෂීකරණය වූ කෙටි දුර ධාවන ක්‍රීඩකයෙකි, ඔහු 2018 පොදුරාජ්‍ය මණ්ඩලීය ක්‍රීඩා උළෙලේ රන් පදක්කම් ලාභියා විය, බබොලොකි තීබේ 2014 ගිම්හානයේදී මීටර් 200 රිදී පදක්කම්ලාභියෙකි. යොවුන් ඔලිම්පික් උළෙල සහ 2014 ලෝක කනිෂ්ඨ මලල ක්‍රීඩා ශූරතාවලියේදී අවසන් පූර්ව වටයට පිවිසි අතර මෝටර් බයිසිකල් ක්‍රීඩකයෙකු වන Ross Branch Ross දකුණු අප්‍රිකානු රට හරහා දිවීමේ ශූරතාවලියේ අංක එකේ ස්ථානය හිමිකරගෙන ඩකාර් රැලියට තරඟ කර ඇත. ලෙට්සිලේ ටෙබෝගෝ 2022 ලෝක මලල ක්‍රීඩා ශූරතාවලියේදී මීටර් 100 කනිෂ්ඨ ලෝක වාර්තාව 9.94ක කාලයක් වාර්තා කළේය.
අධ්‍යාපනය
බොට්ස්වානා 1966 නිදහසින් පසු අධ්‍යාපනික සංවර්ධනයේ විශාල ප්‍රගතියක් ලබා ඇත. ඒ වන විට රට තුළ උපාධිධාරීන් සිටියේ ඉතා ස්වල්පයක් වන අතර ද්විතියික පාසල්වලට ගියේ ජනගහනයෙන් ඉතා කුඩා ප්‍රතිශතයක් පමණි. බොට්ස්වානා එහි වැඩිහිටි සාක්ෂරතා අනුපාතය 1991 දී 69% සිට 2008 දී 83% දක්වා වැඩි විය. උප සහරා අප්‍රිකානු රටවල් අතරින් බොට්ස්වානා ඉහළම සාක්ෂරතා අනුපාතයක් ඇත. ද වර්ල්ඩ් ෆැක්ට්බුක් - මධ්‍යම බුද්ධි ඒජන්සියට අනුව 2015 වන විට, වයස අවුරුදු 15 සහ ඊට වැඩි ජනගහනයෙන් 88.5% ක් පිළිවෙළින් කියවීමට හා ලිවීමට හැකි අතර ඔවුන් සාක්ෂරතාවයෙන් යුක්ත විය.
දියමන්ති සොයා ගැනීමත්, එමගින් ලැබුණු රාජ්‍ය ආදායම වැඩිවීමත් සමඟ රටේ අධ්‍යාපන ප්‍රතිපාදනවල විශාල වර්ධනයක් ඇති විය. සියලුම සිසුන්ට වසර දහයක මූලික අධ්‍යාපනය සහතික කරන ලද අතර, එය කනිෂ්ඨ සහතික සුදුසුකමකට මග පාදයි. බොට්ස්වානා ද්විතීයික අධ්‍යාපනය පිළිබඳ සාමාන්‍ය සහතිකය (BGCSE) ප්‍රදානය කිරීමට තුඩු දෙන ද්විතීයික පාසල් අධ්‍යාපනයේ තවත් වසර දෙකක අධ්‍යාපනය සඳහා පාසල් ජනගහනයෙන් අඩක් පමණ සහභාගී වේ. බොට්ස්වානා හි ද්විතීයික අධ්‍යාපනය නොමිලේ හෝ අනිවාර්ය නොවේ.
පාසලෙන් ඉවත් වූ පසු, සිසුන්ට රටේ කාර්මික විද්‍යාල හතෙන් එකකට හෝ ඉගැන්වීමේ හෝ හෙද වෘත්තීය පුහුණු පාඨමාලා හැදෑරීමට හැකිය. සිසුන් බොට්ස්වානා විශ්ව විද්‍යාලය, බොට්ස්වානා කෘෂිකර්ම හා ස්වාභාවික සම්පත් විශ්ව විද්‍යාලය, බොට්ස්වානා ජාත්‍යන්තර විද්‍යා හා තාක්ෂණ විශ්ව විද්‍යාලය සහ ගැබොරෝන්හි බොට්ස්වානා ගණකාධිකාරී විද්‍යාලයට ඇතුළත් වේ. තවත් බොහෝ සිසුන් රට පුරා ඇති බොහෝ පෞද්ගලික තෘතීයික අධ්‍යාපන විද්‍යාලවල අවසන් වේ. ගිණුම්කරණය, ව්‍යාපාර සහ පරිගණකකරණය පිළිබඳ උපාධි පාඨමාලා පිරිනමන රටේ ප්‍රථම පෞද්ගලික විශ්වවිද්‍යාලය වන බොතෝ විශ්ව විද්‍යාලය මේ අතර කැපී පෙනේ. තවත් ජාත්‍යන්තර විශ්ව විද්‍යාලයක් වන්නේ ලිම්කොක්වින්ග් නිර්මාණාත්මක තාක්ෂණ විශ්ව විද්‍යාලය වන අතර එය නිර්මාණාත්මක කලාව පිළිබඳ විවිධ ආශ්‍රිත උපාධි පිරිනමයි. අනෙකුත් තෘතීයික ආයතනවලට Ba Isago, ABM University College යන විශාලතම ව්‍යාපාර සහ කළමනාකරණ පාසල, New Era, Gaborone වෘත්තීය අධ්‍යයන ආයතනය, Gaborone University College of Law and Professional Studies ආදිය ඇතුළත් වේ. ගුණාත්මක අධ්‍යාපනයක් ලබාදීමේ දැවැන්ත ප්‍රගතියක් පෞද්ගලික අධ්‍යාපන සපයන්නන් විසින් සිදු කර ඇත. රටේ හොඳම සිසුන් විශාල ප්‍රමාණයක් දැන් ඔවුන්ටත් අයදුම් කරනවා. මෙම සිසුන්ගෙන් අති බහුතරයක් රජයේ අනුග්‍රහය ලබන සිසුන් වේ. ජාතියේ දෙවන ජාත්‍යන්තර විශ්ව විද්‍යාලය වන බොට්ස්වානා ජාත්‍යන්තර විද්‍යා හා තාක්ෂණ විශ්ව විද්‍යාලය 2011 හි පැලපයි හි නිම කරන ලදී.
ප්‍රමාණාත්මක ජයග්‍රහණ සෑම විටම ගුණාත්මක ඒවා සමඟ නොගැලපේ. විශේෂයෙන්ම ප්‍රාථමික පාසල්වල තවමත් සම්පත් හිඟ වන අතර ගුරුවරුන්ට ඔවුන්ගේ ද්විතියික පාසල් සගයන්ට වඩා අඩු වැටුපක් ලැබේ. බොට්ස්වානා අධ්‍යාපන අමාත්‍යාංශය අප්‍රිකානු පුස්තකාල ව්‍යාපෘතිය සමඟ එක්ව ප්‍රාථමික පාසල්වල පුස්තකාල පිහිටුවීමට කටයුතු කරයි. බොට්ස්වානා රජය බලාපොරොත්තු වන්නේ ජාතික ආදායමෙන් විශාල කොටසක් අධ්‍යාපනය සඳහා ආයෝජනය කිරීමෙන් රට ආර්ථික පැවැත්ම සඳහා දියමන්ති මත යැපීම අඩු වන අතර පුහුණු ශ්‍රමිකයන් සඳහා විදේශිකයන් මත යැපෙන අඩුවක් වනු ඇති බවයි. "විවිධ ආකාරයේ වෘත්තීය අධ්‍යාපනය සහ පුහුණුව එක් විස්තීර්ණ පද්ධතියකට ඒකාබද්ධ කිරීම" අරමුණු කරගනිමින් NPVET (වෘත්තීය අධ්‍යාපනය සහ පුහුණුව පිළිබඳ ජාතික ප්‍රතිපත්තිය) තුළ එකතු කරන ලද වෘත්තීය අධ්‍යාපනයට පක්ෂව ප්‍රතිපත්ති හරහා එම අරමුණු අර්ධ වශයෙන් ක්‍රියාත්මක වේ. බොට්ස්වානා අධ්‍යාපනය සඳහා රජයේ වියදම්වලින් 21%ක් ආයෝජනය කරයි.
2006 ජනවාරි මාසයේදී බොට්ස්වානා, බොට්ස්වානා විශ්ව විද්‍යාලයේ හෝ ශිෂ්‍යයා අධ්‍යාපනය හැදෑරීමට කැමති නම් විශ්ව විද්‍යාලයේ සිටින ඕනෑම බොට්ස්වානා පුරවැසියෙකුට ජීවන වියදම් සමඟ පූර්ණ ශිෂ්‍යත්ව ලබා දෙන නමුත්, දශක දෙකක නිදහස් රාජ්‍ය අධ්‍යාපනයෙන් පසු පාසල් ගාස්තු නැවත හඳුන්වා දෙන බව නිවේදනය කළේය. දේශීයව ලබා නොදෙන ඕනෑම ක්ෂේත්‍රයක, ඔවුන්ට විදේශයන්හි අධ්‍යාපනය ලැබීමට පූර්ණ ශිෂ්‍යත්වයක් ලබා දේ.
විද්‍යාව සහ තාක්ෂණය
බොට්ස්වානා සිය ආර්ථිකය විවිධාංගීකරණය කිරීම සඳහා විද්‍යාව හා තාක්ෂණය භාවිතා කිරීමට සැලසුම් කර ඇති අතර එමඟින් දියමන්ති කැණීම මත යැපීම අඩු කරයි. මේ සඳහා රජය 2008 වසරේ සිට කෘෂිකර්මාන්තය, දියමන්ති, නවෝත්පාදන, ප්‍රවාහන, සෞඛ්‍ය සහ අධ්‍යාපන යන අංශවල කේන්ද්‍රස්ථාන හයක් පිහිටුවා ඇත.
ජාත්‍යන්තර සහයෝගීතාවය සහ සංවර්ධනය සඳහා වූ ස්පාඤ්ඤ ඒජන්සිය (AECID) විසින් අනුග්‍රහය දක්වන ලද යුනෙස්කෝ ව්‍යාපෘතියක් තුළ බොට්ස්වානා විසින් 2011 දී පර්යේෂණ, විද්‍යාව සහ තාක්‍ෂණය පිළිබඳ යාවත්කාලීන කරන ලද ජාතික ප්‍රතිපත්ති ප්‍රකාශයට පත් කරන ලදී. මෙම ප්‍රතිපත්තිය වේගවත් තාක්ෂණික පරිණාමය, ගෝලීයකරණය සහ 2016 දක්වා බොට්ස්වානාහි දසවැනි ජාතික සංවර්ධන සැලැස්ම සහ දැක්ම 2016 ඇතුළත් ඉහළ මට්ටමේ උපාය මාර්ගික ලේඛනවල සම්පාදනය කර ඇති ජාතික සංවර්ධන ඉලක්ක සපුරා ගැනීමේ අභියෝග භාර ගැනීම අරමුණු කරයි. පර්යේෂණ, විද්‍යාව, තාක්ෂණ සහ නවෝත්පාදන පිළිබඳ ජාතික ප්‍රතිපත්තිය (2011) මගින් පර්යේෂණ සහ සංවර්ධන (R&D) සඳහා දළ දේශීය වියදම 2012 දී දළ දේශීය නිෂ්පාදිතයෙන් 0.26% සිට 2016 වන විට දළ දේශීය නිෂ්පාදිතයෙන් 2% දක්වා ඉහළ නැංවීමේ ඉලක්කය නියම කරයි. R&D සඳහා රාජ්‍ය වියදම් ඉහල දැමීම මගින් නියමිත කාල රාමුව තුලට ළඟා විය. පර්යේෂණ සඳහා මධ්‍යස්ථ මූල්‍ය ආයෝජනයක් තිබියදීත්, බොට්ස්වානා උප-සහාරා අප්‍රිකාවේ ඉහළම පර්යේෂක ඝනත්වයකින් එකක් ලෙස ගණන් ගනී: 2013 දී උපමහාද්වීපයේ වැසියන් මිලියනයකට 91 ක සාමාන්‍යයක් හා සසඳන විට වැසියන් මිලියනයකට 344 (ප්‍රධාන සංඛ්‍යාව අනුව). බොට්ස්වානා 2021 දී ගෝලීය නවෝත්පාදන දර්ශකයේ 106 වැනි ස්ථානයට පත් වූ අතර, 2019 දී 93 වැනි ස්ථානයට පත් විය.
2009 දී බොට්ස්වානා පදනම් කරගත් සමාගමක් වන Deaftronics වසර හයක මූලාකෘති සංවර්ධනයෙන් පසු සූර්ය බලයෙන් ක්‍රියා කරන ශ්‍රවණාධාරයක් දියත් කළේය. එතැන් සිට, Deaftronics ශ්‍රවණාධාර 10,000 කට වඩා අලෙවි කර ඇත. ඒකකයකට ඩොලර් 200 බැගින් වන අතර, සෑම ශ්‍රවණාධාරයක් සඳහාම නැවත ආරෝපණය කළ හැකි බැටරි හතරක් (වසර තුනක් දක්වා පවතින) සහ ඒවා සඳහා සූර්ය චාජරයක් ඇතුළත් වේ. බොහෝ සමාන උපාංග සමඟ සසඳන විට නිෂ්පාදනය මිළ අඩුයි, එය ඩොලර් 600කින් පමණ ආරම්භ විය හැක.
2011 දී, බොට්ස්වානා හි කෘෂිකර්ම පර්යේෂණ දෙපාර්තමේන්තුව (DAR) විසින් බොට්ස්වානා තත්ත්වයන් යටතේ හරක් මස් නිෂ්පාදනය සඳහා සමස්ත කාර්යක්ෂමතාවය ප්‍රශස්ත කිරීම සඳහා නිර්මාණය කරන ලද මියුසි ගවයින් එළිදක්වන ලදී. ස්වනා, බොන්ස්මාර, බ්‍රහ්ම, ටුලි සහ සිමන්ටල් වර්ග වල දෙමුහුන් වර්ගයකි, මෙම සංයුක්තය හරක් මස් නිෂ්පාදනය වැඩි කිරීමට හේතු වනු ඇතැයි අපේක්ෂා කෙරේ. පර්යේෂණයේ පරමාර්ථය වූයේ බොට්ස්වානා හි දැනටමත් සොයාගෙන ඇති හරස් අභිජනන වැනි ක්‍රියා කළ හැකි ජානමය ද්‍රව්‍යයක් සොයා ගැනීම සහ දේශීය ස්වානා අභිජනනයට වඩා බෙහෙවින් ඉහලින් දේශීය තොගයේ දෘඪතාව සහ අනුවර්තනය වීමේ හැකියාව එක් පැකේජයක රඳවා තබා ගැනීමයි.
2016 දී, බොට්ස්වානා තාක්ෂණ පර්යේෂණ සහ නවෝත්පාදන ආයතනය (BITRI) බොට්ස්වානා එන්නත් ආයතනය සහ කැනේඩියානු ආහාර පරීක්ෂණ නියෝජිතායතනය සමඟ එක්ව පාද සහ මුඛ රෝග සඳහා වේගවත් පරීක්ෂණ කට්ටලයක් සංවර්ධනය කරන ලදී. පවතින රෝග විනිශ්චය ක්‍රම සඳහා ඉහළ පුහුණුව ලත් රසායනාගාර නිලධාරීන් සහ විශේෂ උපකරණ අවශ්‍ය වූ අතර, එය පාලන ක්‍රියා පටිපාටි ක්‍රියාත්මක කිරීමේදී ප්‍රමාද වීමට හේතු විය; බොට්ස්වානා හි නිපදවන ලද කට්ටලය ස්ථානීය රෝග විනිශ්චය කිරීමට ඉඩ සලසයි.
වර්ග කිලෝමීටර් අරාව (SKA) (MeerKAT) එක් යෝධ දුරේක්ෂයක් සෑදීමට විශාල දුරක් පුරා පැතිරී ඇති ඇන්ටනා දහස් ගණනකින් සමන්විත වේ. බොට්ස්වානා සහභාගී වීමට තෝරාගනු ලැබුවේ එහි දකුණු අර්ධගෝලයේ සහ පරිසරයේ කදිම පිහිටීම නිසා විශ්වයෙන් දත්ත රැස් කිරීම පහසු කළ හැකි බැවිනි. බොට්ස්වානා රජය විසින් Kgale View හි SKA පූර්වගාමි දුරේක්ෂයක් ඉදිකර ඇති අතර, එය අප්‍රිකානු ඉතා දිගු පාදක රේඛීය අන්තර් ක්‍රියාකාරී ජාලය (AVN) ලෙස හඳුන්වනු ලබන අතර තාරකා විද්‍යා ශිෂ්‍යත්ව සඳහා සිසුන් යවා ඇත.
බොට්ස්වානා විසින් 2020 දෙසැම්බර් 18 වන දින Gaborone හි Micro Satellite (CubeSat) Botswana Satellite Technology (Sat-1 Project) තැනීම සහ දියත් කිරීම සඳහා තමන්ගේම 3-වසරක වැඩසටහනක් දියත් කරන ලදී. චන්ද්‍රිකාවේ සංවර්ධනය බොට්ස්වානා ජාත්‍යන්තර විද්‍යා හා තාක්ෂණ විශ්වවිද්‍යාලය විසින් මෙහෙයවනු ලැබේ. (BIUST) Finland & Loon හි Oulu විශ්ව විද්‍යාලයේ තාක්ෂණික සහාය ඇතිව, තාක්‍ෂණිකව මෙහෙයවන ආර්ථිකයක් වීමේ Botswana හි අභිලාෂය සාක්ෂාත් කර ගැනීමේ යෝධ ඉදිරි පිම්මකි. පෘථිවි නිරීක්ෂණ සඳහා භාවිතා කරන චන්ද්‍රිකාව, ස්මාර්ට් ගොවිතැන සහ තත්‍ය කාලීන අතථ්‍ය සංචාරක සඳහා දත්ත ජනනය කරනු ඇත. තවද, රොබෝ තාක්ෂණය සහ ස්වයංක්‍රීය තාක්‍ෂණය භාවිතයෙන් අස්වනු කාලය පුරෝකථනය කිරීමට සහ පුරෝකථනය කිරීමට එය අපට උපකාර කරනු ඇත.
2016 දී තොරතුරු තාක්ෂණ අංශයේ Almaz නම් සමාගමක් එහි පළමු වර්ගයේ පරිගණක එකලස් කිරීමේ සමාගමක් විවෘත කරන ලදී. බොට්ස්වානා සමාගමක් වන ඩිටෙක් ජංගම දුරකථන අභිරුචිකරණය කිරීම, සැලසුම් කිරීම සහ නිෂ්පාදනය කිරීම ද සිදු කරයි. Ditec යනු මයික්‍රොසොෆ්ට් බල ගැන්වෙන උපාංග සැලසුම් කිරීම, සංවර්ධනය කිරීම සහ අභිරුචිකරණය කිරීම පිළිබඳ ප්‍රමුඛ විශේෂඥයන්ගෙන් එකකි.
2021 නොවැම්බර් 19 වන දින Botswana Harvard HIV විමර්ශන රසායනාගාරයේ (BHHRL) විද්‍යාඥයින් විසින් Omicron ප්‍රභේදය මුලින්ම සොයා ගන්නා ලද අතර පසුව B.1.1.529 ලෙස නම් කරන ලද අතර පසුව "Omicron" ලෙස නම් කරන ලද ප්‍රභේදය සොයා ගත් ලොව පළමු රට බවට පත් විය. 2021 මුල් භාගයේ සිට, ඔවුන් ධනාත්මක SARS-CoV-2 වෛරස් සාම්පල 2,300ක් පමණ ප්‍රවේණි අනුක්‍රමණය කර ඇත. ආචාර්ය Gaseitsiwe ට අනුව, GISAID වෙත බොට්ස්වානාගේ ජෙනෝම අනුක්‍රමය ඉදිරිපත් කිරීම් අප්‍රිකානු කලාපයේ ඒක පුද්ගල පදනමින් ඉහළම ඒවා අතර, එහි හොඳින් සම්පත් ඇති අසල්වැසි දකුණු අප්‍රිකාව හා සමාන වේ. Botswana Harvard AIDS Institute Partnership (BHP) 2003 දී ගොඩනඟන ලදී, කුඩ සංවිධානය BHHRL විවෘත කිරීමෙන් වසර දෙකකට පසුව, එහි අරමුණ-සාදන ලද HIV පර්යේෂණාගාරය සහ මහාද්වීපයේ පළමු එකකි.
යටිතල පහසුකම්
බොට්ස්වානා හි කිලෝමීටර් 971 (සැතපුම් 603) දුම්රිය මාර්ග, කිලෝමීටර් 18,482 (සැතපුම් 11,484 ) මාර්ග සහ ගුවන් තොටුපළ 92 ක් ඇත, ඉන් 12 ක් පදික ධාවන පථ ඇත. 1966 නිදහසින් පසු පදික මාර්ග ජාලය මුළුමනින්ම පාහේ ඉදිකර ඇත. ජාතික ගුවන් සේවය එයාර් බොට්ස්වානා වන අතර එය දේශීයව සහ අප්‍රිකාවේ වෙනත් රටවලට පියාසර කරයි. බොට්ස්වානා දුම්රිය යනු දකුණු අප්‍රිකානු කලාපීය දුම්රිය පද්ධතියේ තීරණාත්මක සම්බන්ධකයක් වන ජාතික දුම්රිය සමාගමයි. බොට්ස්වානා දුම්රිය සේවය පතල් අංශය සහ ප්‍රාථමික කර්මාන්ත සඳහා මෙන්ම මගී-දුම්රිය සේවා සහ වියළි වරායන් සඳහා භාණ්ඩ රාශියක් ගෙනයාම සඳහා දුම්රිය පාදක ප්‍රවාහන පහසුකම් සපයයි.
බොට්ස්වානාහි බලශක්ති යටිතල පහසුකම් සම්බන්ධයෙන් ගත් කල, රට විදුලිය සඳහා ගල් අඟුරු නිෂ්පාදනය කරන අතර රට තුළට තෙල් ආනයනය කරනු ලැබේ. මෑතකදී, රට පුනර්ජනනීය බලශක්ති ප්‍රභවයන් කෙරෙහි විශාල උනන්දුවක් දක්වා ඇති අතර සුළං, සූර්ය සහ ජෛව ස්කන්ධ පුනර්ජනනීය බලශක්ති කර්මාන්ත සඳහා ආයෝජකයින් ආකර්ෂණය කර ගත හැකි පුළුල් උපාය මාර්ගයක් සම්පූර්ණ කර ඇත. බොට්ස්වානා හි බලාගාර අතර මොරුපුලේ බී බලාගාරය (MW 600), මොරුපුලේ A බලාගාරය (132 MW), ඔරපා බලාගාරය (90 MW), ෆකලනේ බලාගාරය (1.3 MW) සහ ම්මාමබුල බලාගාරය (3 MW) ඇතුළත් වේ. නුදුරු අනාගතයේදී සබැඳිව සිටින්න. 200 MW සූර්ය බලාගාරයක් ඛනිජ සම්පත්, හරිත තාක්ෂණ සහ බලශක්ති ආරක්ෂණ අමාත්‍යාංශය විසින් සැලසුම් කර සැලසුම් කිරීමේ අදියරේ පවතී.
සෞඛ්‍ය
බොට්ස්වානා හි සෞඛ්‍ය සේවා පද්ධතිය ක්‍රමයෙන් වැඩි දියුණු කරමින් එහි යටිතල පහසුකම් වඩාත් ප්‍රවේශ විය හැකි බවට පුළුල් කරයි. ඉහළ මධ්‍යම ආදායම් ලබන රටක් ලෙස රටේ තත්ත්වය බොට්ස්වානාහි ජනගහනයෙන් වැඩි පිරිසකට විශ්වීය සෞඛ්‍ය සේවා ප්‍රවේශයේ ප්‍රගතියක් ලබා ගැනීමට ඔවුන්ට ඉඩ ලබා දී ඇත. බොට්ස්වානා හි මිලියන 2.3 ක ජනගහනයෙන් බහුතරයක් දැන් සෞඛ්‍ය සේවා මධ්‍යස්ථානයක සිට කිලෝමීටර් පහක් ඇතුළත ජීවත් වෙති. එහි ප්‍රතිඵලයක් වශයෙන්, ළදරු මරණ සහ මාතෘ මරණ අනුපාතිකය ක්‍රමයෙන් අඩුවෙමින් පවතී. රටේ වැඩිදියුණු වෙමින් පවතින සෞඛ්‍ය සේවා යටිතල පහසුකම් ද උපතේ සිට සාමාන්‍ය ආයු අපේක්ෂාවේ වැඩිවීමක් පෙන්නුම් කර ඇති අතර, උපත් සියල්ලම පාහේ සෞඛ්‍ය සේවා පහසුකම් තුළ සිදු වේ.
උප සහරා අප්‍රිකාවේ බොහෝ රටවල් මෙන්ම බොට්ස්වානා ද තවමත් HIV/AIDS සහ අනෙකුත් බෝවන රෝග සඳහා ඉහළ අනුපාත සමඟ සටන් කරන නිසා සෞඛ්‍ය සේවා සඳහා ප්‍රවේශය රටේ සෞඛ්‍ය ආරක්ෂණ ගැටළු සියල්ල සමනය කර නැත. 2013 වසරේ ජනගහනයෙන් 25%ක් පමණ HIV/AIDS ආසාදනය වී ඇත. බොට්ස්වානා වයස අවුරුදු 5 ට අඩු ළමුන් අතර ඉහළ මන්දපෝෂණ අනුපාතයන් සමඟ පොරබදමින් සිටින අතර එමඟින් පාචනය සහ වර්ධනය අඩාල වීම වැනි අනෙකුත් සෞඛ්‍ය ගැටළු වලට තුඩු දී ඇත.
සෞඛ්‍ය කර්මාන්තය
බොට්ස්වානා හි සෞඛ්‍ය අමාත්‍යාංශය රට පුරා සෞඛ්‍ය සේවාවේ ගුණාත්මකභාවය සහ බෙදා හැරීම අධීක්ෂණය කිරීමේ වගකීම දරයි. ලෝක බැංකුවට අනුව උපතේදී ආයු අපේක්ෂාව 2009 දී 55 ක් වූ අතර, මීට පෙර 1990 දී 64.1 හි උපරිම මට්ටමෙන් 2002 දී 49 දක්වා අඩු විය. බොට්ස්වානා හි 2011 සංගණනයෙන් පසුව, වර්තමාන ආයු අපේක්ෂාව වසර 54.06ක් ලෙස ගණන් බලා ඇත.
බොට්ස්වානා පිළිකා සංගමය ස්වේච්ඡා රාජ්‍ය නොවන සංවිධානයකි. මෙම සංගමය ජාත්‍යන්තර පිළිකා පාලනය සඳහා වූ සංගමයේ සාමාජිකයෙකි. පිළිකා රෝග නිවාරණය සහ සෞඛ්‍ය දැනුවත් කිරීමේ වැඩසටහන් සැපයීම, පිළිකා රෝගීන් සඳහා සෞඛ්‍ය සේවා වෙත ප්‍රවේශය පහසු කිරීම සහ පීඩාවට පත් වූවන්ට සහය සහ උපදේශන ලබා දීම තුළින් සංගමය දැනට පවතින සේවාවන් අතිරේක කරයි.
HIV/AIDS වසංගතය
තෝරාගත් දකුණු අප්‍රිකානු රටවල ආයු අපේක්ෂාව, 1950-2019. HIV/AIDS නිසා ආයු අපේක්ෂාව අඩු වී ඇත.
උප සහරා අප්‍රිකාවේ වෙනත් තැන්වල මෙන්, ඒඩ්ස් හි ආර්ථික බලපෑම සැලකිය යුතු ය. පුනරාවර්තන අයවැය හිඟයන් සහ සෞඛ්‍ය සේවා සඳහා වියදම් ඉහළ යාම හේතුවෙන් 2002-3 දී ආර්ථික සංවර්ධන වියදම් 10% කින් කපා හැර ඇත. බොට්ස්වානා ඒඩ්ස් වසංගතයෙන් දැඩි ලෙස පහර වැදී ඇත; 2006 දී උපතේදී ආයු අපේක්ෂාව අවුරුදු 65 සිට 35 දක්වා පහත වැටී ඇති බව ගණන් බලා ඇත. කෙසේ වෙතත්, බොට්ස්වානා හි 2011 සංගණනයෙන් පසු වත්මන් ආයු අපේක්ෂාව වසර 54.06 ලෙස ගණන් බලා ඇත. කෙසේ වෙතත් මෙහි ප්‍රස්ථාරයෙන් වසර 65 කට වැඩි කාලයක් පෙන්නුම් කරයි, එබැවින් ආයු අපේක්ෂාව පිළිබඳ පරස්පර තොරතුරු තිබේ.
බොට්ස්වානා හි HIV/AIDS ව්‍යාප්තිය 2009 දී වයස අවුරුදු 15-49 අතර වැඩිහිටියන් සඳහා 25.4% සහ 2013 දී 21.9% ලෙස ඇස්තමේන්තු කර ඇත, උප සහරා අප්‍රිකානු රටවල ලෙසෝතෝ සහ එස්වාටිනි විසින් ඉක්මවා ඇත. මෙය 2013 වසරේ බොට්ස්වානා ලෝකයේ තුන්වන ඉහළම ව්‍යාප්තිය ඇති ස්ථානයට පත් කරන අතරම "වැළැක්වීමේ සහ ප්‍රතිකාර වැඩසටහන් වල ප්‍රමුඛයා" වේ. 2003 දී, රජය විසින් නොමිලේ හෝ මිල අඩු සාමාන්‍ය ප්‍රතිවෛරස් ඖෂධ ඇතුළත් පුළුල් වැඩසටහනක් මෙන්ම වෛරසය පැතිරීම නැවැත්වීමට සැලසුම් කරන ලද තොරතුරු ව්‍යාපාරයක් ආරම්භ කරන ලදී. 2013 දී, බොට්ස්වානාහි වැඩිහිටියන්ගෙන් 40% කට වැඩි පිරිසකට ප්‍රතිවෛරස් ප්‍රතිකාර සඳහා ප්‍රවේශය තිබුණි. වයස අවුරුදු 15-19 අතර වයස් කාණ්ඩයේ, 2013 දී ව්‍යාප්තිය කාන්තාවන් සඳහා 6%ක් සහ පිරිමින් සඳහා 3.5%ක් ලෙස ගණන් බලා ඇත,   සහ 20-24 වයස් කාණ්ඩය සඳහා, කාන්තාවන් සඳහා 15% සහ පිරිමින් සඳහා 5%. නව HIV තුරන් කිරීමේ ගෝලීය සැලැස්මේ UN AIDS කණ්ඩායම විසින් 2011 දී හඳුනාගත් ප්‍රමුඛතා රටවල් 21 න් එකක් බොට්ස්වානා වේ. දරුවන් අතර ආසාදන සහ ඔවුන්ගේ මව්වරුන් ජීවත් කරවීම සඳහා. 2009 සිට 2013 දක්වා ළමුන් තුළ නව HIV ආසාදනයන් 50%කට වඩා අඩු වී ඇත. බොට්ස්වානා හි HIV සමඟ කටයුතු කිරීමේදී බලාපොරොත්තු වන්නේ, 2013 වසරේ දී ගර්භනී HIV ආසාදිත කාන්තාවන්ගෙන් 10% කටත් අඩු ප්‍රමාණයක් ප්‍රතිවෛරස් ඖෂධ ලබා නොගත් අතර, වයස අවුරුදු 5 ට අඩු ළමුන්ගේ නව HIV ආසාදන සංඛ්‍යාවේ අනුරූප විශාල අඩුවීමක් (50% ට වැඩි). එක්සත් ජාතීන්ගේ ගෝලීය සැලසුම් රටවල් අතර, බොට්ස්වානා හි HIV ආසාදිතයන් ප්‍රතිවෛරස් නාශක ලබාගන්නා ඉහළම ප්‍රතිශතයක් ඇත. ප්‍රතිකාර: වැඩිහිටියන් සඳහා 75%ක් පමණ (වයස අවුරුදු 15+) සහ ළමුන් සඳහා 98%ක් පමණ වේ.
රටපුරා මවගෙන් දරුවාට සම්ප්‍රේෂණය වීම වැළැක්වීමේ වැඩසටහනක් සමඟින්, බොට්ස්වානා විසින් ආසාදිත මව්වරුන්ගෙන් තම දරුවන්ට HIV සම්ප්‍රේෂණය වීම 40% සිට 4% දක්වා අඩු කර ඇත. ෆෙස්ටස් මෝගේ ගේ නායකත්වය යටතේ, බොට්ස්වානා රජය HIV/AIDS වලට එරෙහිව සටන් කිරීම සඳහා බාහිර උපකාර ඉල්ලා සිටි අතර බිල් සහ මෙලින්ඩා ගේට්ස් පදනම, මර්ක් පදනම වෙතින් මුල් සහය ලබාගෙන අප්‍රිකානු විස්තීර්ණ HIV/AIDS හවුල්කාරිත්වය (ACHAP) පිහිටුවා ගන්නා ලදී. අනෙකුත් මුල් හවුල්කරුවන් අතර බොට්ස්වානා-හාවර්ඩ් ඒඩ්ස් ආයතනය, හාවඩ් මහජන සෞඛ්‍ය පාසල සහ බොට්ස්වානා-උපෙන් හවුල්කාරිත්වය පෙන්සිල්වේනියා විශ්ව විද්‍යාලය ඇතුළත් වේ. 2011 UNAIDS වාර්තාවට අනුව, ප්‍රතිකාර සඳහා විශ්වීය ප්‍රවේශය - 80% හෝ ඊට වැඩි ආවරණයක් ලෙස අර්ථ දක්වා ඇත - බොට්ස්වානා හි සාක්ෂාත් කර ගෙන ඇත.
බොට්ස්වානා හි ඉහළ HIV ව්‍යාප්තිය සඳහා ඇති විය හැකි හේතු අතර සමගාමී ලිංගික හවුල්කාරිත්වයන්, ගණුදෙණු ලිංගිකත්වය, පරම්පරාගත ලිංගිකත්වය සහ රැකියා ලුහුබැඳීම සඳහා තම ප්‍රාදේශීය ප්‍රජාවෙන් පිටත සංචාරය කරන සැලකිය යුතු සංඛ්‍යාවක් ඇතුළත් වේ. බොහෝ ලිංගික සම්බන්ධතා වල බහුවිධ ස්වභාවය සෞඛ්‍ය තත්වයට තවදුරටත් බලපායි.
සංචාරක කර්මාන්තය
බොට්ස්වානා සංචාරක සංවිධානය යනු රටේ නිල සංචාරක කණ්ඩායමයි. මූලික වශයෙන්, සංචාරකයින් ගැබොරෝන් වෙත පැමිණෙන්නේ නගරයට අමුත්තන් සඳහා විවිධ ක්‍රියාකාරකම් ඇති බැවිනි. ලයන් පාර්ක් රිසෝට් යනු බොට්ස්වානා හි පළමු ස්ථිර විනෝද උද්‍යානය වන අතර පවුල් සඳහා උපන් දින සාද වැනි උත්සව පවත්වයි. බොට්ස්වානා හි අනෙකුත් ගමනාන්ත අතරට ගැබොරෝන් යාත්‍රා සමාජය සහ කලහාරි ධීවර සමාජය සහ ගැබොරෝන් වේල්ල සහ මොකොලෝඩි නේචර් රක්ෂිතය වැනි ස්වභාවික ආකර්ෂණ ස්ථාන ඇතුළත් වේ. බොට්ස්වානා ගොල්ෆ් සංගමය (BGU) විසින් පවත්වාගෙන යනු ලබන ගොල්ෆ් පිටි ඇත. ෆාකලනේ ගොල්ෆ් වත්ත යනු ඩොලර් මිලියන ගණනක සමාජ ශාලාවක් වන අතර එය හෝටල් නවාතැන් සහ ගොල්ෆ් පිටි සඳහා ප්‍රවේශය යන දෙකම සපයයි. බොට්ස්වානාහි කෞතුකාගාරවලට ඇතුළත් වන්නේ:
ශෘංගාරාලංකාරය
ප්‍රවර්ගය:පොත්
කියා
කියා යනුවෙන් හැඳින්වෙන්නේ ඊජිප්තු පාරාවෝවරයකු වන අක්නාටන්ගේ බිසෝවරුන් අතුරින් අයෙකි. ඇය පිළිබඳ දන්නේ තොරතුරු ස්වල්පයකි. අක්නාටන්ගේ පළමු (සහ ප්‍රධාන) රාජකීය භාර්යාව වන නෙෆර්ටිටිට සාපේක්ෂව, ඇගේ කාර්යයන් සහ ධුරයයන් ඓතිහාසික වාර්තාවල විස්තර කොට ඇත්තේ සුළු වශයෙනි. ඇගේ අසාමාන්‍ය නාමය හේතුවෙන් ඇය මුලින් මිටැනියානු කුමරියක වන්නට ඇතැයි යෝජනා වී ඇත. පවතින සාක්ෂි අනුව පෙනීයන්නේ අක්නාටන්ගේ රාජ්‍ය සමයේ මැද කාලයේ ඇය ඔහුට දාව දියණියක බිහි කළ විට, කියා රාජ මාලිගයේ වැදගත් චරිතයක් වන්නට ඇති බවයි. ඇගේ සැමියාගේ මරණයට වසර කිහිපයකට පෙර ඇය පිළිබඳ වාර්තා ඉතිහාසයෙන් අතුරුදන් වේ. පෙර වර්ෂවල, ඇය ටූටන්ඛාමූන්ගේ මව යැයි යෝජනා වී තිබුණත්, මෑතක දී අනාවරණය වූ DNA සාක්ෂි අනුව පෙනීයන්නේ එය සිදු විය නොහැක්කක් බවයි.
නාමය සහ පදවි
කියා යන නාමය ද විවාදයට තුඩු දී ඇති මාතෘකාවකි. මෙම නාමය සම්පූර්ණ නාමයක් නොව "සුරතල්" යෙදුමක් බව ඇතැම්හු පවසති. එය ඇතැම්විට මිටැනි නාමයක් වන "ටඩුක්හිපා" වැනි වදනක කෙටි ස්වරූපයක් වන්නට ඇත. ටඩුක්හිපා යනු ටුෂ්රටා රජුගේ දියණියයි. ටඩුක්හිපා, IIIවන අමෙන්හොටෙප් සමග විවාහ වූයේ ඔහුගේ රාජ්‍ය සමයේ අවසන් කාලයේ ය. අමර්ණ ලිපි අනුව ඇය එකල වැඩිවිය පත් තරුණ කාන්තාවක වූ බව පෙනී යයි. විශේෂයෙන්ම 27 සිට 29 දක්වා වූ අමර්ණ ලිපි අනුව පෙනීයන්නේ ටඩුක්හිලා අක්නාටන්ගේ භාර්යාවක් බවට පත්වූ බවයි. මේ නිසා ඇතැම් ඊජිප්තුවේදීන් යෝජනා කරන්නේ කියා සහ ටඩුක්හිපා යන දෙදෙනාම එක් අයකු බවයි.
කෙසේනමුත්, කියා වෙනත් ජාතිකයකු බව හෝ ස්වදේශික ඊජිප්තුවරියක බව සනාථ කෙරෙන කිසිදු සාක්ෂියක් හමු නොවේ. සැබැවින්ම, සිරිල් ඇල්ඩ්‍රඩ් යෝජනා කරන්නේ ඇගේ අසාමාන්‍ය නාමය "වඳුරා" යන්න සඳහා යෙදෙන පුරාතන ඊජිප්තු වදනේ ප්‍රභේදයක් බවයි. ඒ නිසා ඇයට විදේශික සම්භවයක් ඇතැයි පැවසීම නුසුදුසු ය.
ශිලා ලේඛනවල කියාහට "ප්‍රියාවිය" සහ "දැඩි සෙනෙහෙවන්තිය" යන පදවි ලබා දී නමුත්, "උරුමකාරිය" හෝ "මහා රාජකීය බිරිඳ" යන පදවි කිසිවිටෙක ලබා දී නැත. මේ අනුව යෝජනා වී ඇත්තේ ඇය රාජකීය ඊජිප්තු රුධිරය දරන්නියක නොවූ බවයි. ඇගේ සම්පූර්ණ පදවි නාමය "ඉහළ සහ පහළ ඊජිප්තුවේ රජ, සත්‍යයෙන් දිවි ගෙවන, භූමි ද්විත්වයේ අධිපති, ජීවමාන ආටන්ගේ යහපත් දරු නෙෆර්ඛෙපෙරුරේ වේන්රේගේ අතිශය සෙනෙහෙවන්තිය; ඔහු කියා වෙනුවෙන් සැමදා ජීවත් වේවි." කියාට සම්බන්ධ සියලුම පුරාවස්තු හමුවී ඇත්තේ අක්නාටන්ගේ කෙටිකාලීන අගනුවර වූ අමර්ණවලින් හෝ රජුන්ගේ නිම්නයේ KV55 සොහොන්ගැබෙනි. ඇය පිළිබඳ සෙසු කිසිදු පාරාවෝවරයකුගේ රාජ්‍ය සමයකින් ද තොරතුරු නොලැබේ.
කියාගේ දිවිය පිළිබඳ සාක්ෂි
1959දී මෙට්‍රොපොලිටන් කලා කෞතුකාගාරයේ වූ කුඩා සුවඳ විලවුන් බහාලුමකින් ඇගේ නාමය සහ පදවිය සොයාගන්නා තෙක්ම කියා නැමැත්තියක ජීවත් වූයේ ද යන්න හඳුනාගෙන නොතිබිණි. මෙය වසර තිහකට පමණ ප්‍රථම, ඊජිප්තුවේදියකු වූ හොවාඩ් කාටර් විසින් රැගෙන එන ලද්දකි. නමුත් මෙය සොයාගත් ස්ථානය සටහන්ව නැත.
බ්‍රිතාන්‍ය ඊජිප්තුවේදීන් වන ඒඩන් ඩොඩ්සන් සහ ඩියෑන් හිල්ටන් මෙසේ ලියා ඇත:
අක්නාටන් සිහ ඔහුගේ පවුල රාජ්‍ය සමයේ මුල් අවුරුදු හතරේ තීබ්ස්හි වාසය කළ අතර, 5වන වර්ෂයේ දී නව අගනුවර අමර්ණහි ස්ථාපනය කරන ලදී. මේ කාලයේ කියා පිළිබඳ සාක්ෂි හුම නොවේ. අමර්ණ වෙත යාමෙන් පසුව පමණක් කියා අක්නාටන්ගේ භාර්යාවක් ලෙස සඳහන් ශිලා ලේඛන හමුවේ.
බටහිර ඉන්දීය කොදෙව් ක්‍රිකට් කණ්ඩායමේ ශ්‍රී ලංකා තරග සංචාරය 2001
එදිජා තරඟාවලිය
එදිජා තරඟාවලිය 2001 LG අබාන්ස් තුන්කොන් තරඟාවලිය වූ අතර එයට සිම්බාබ්වේ ද ඇතුලත් විය.
කියා
කියාගේ දිවිය පිළිබඳ සාක්ෂි
අභිලේඛන විද්‍යාව අනුව කියාගේ නාමය ප්‍රමුඛ වශයෙන් නගරයේ දකුණු අන්තයේ පිහිටි මාරු-ආටන් දෙවොලෙහි දක්නට ලැබෙන බව පැවසේ. මාරු-ආටන්හි ඇති ශිලා ලේඛනවල කියාගේ නාමය විස්ථාපනය කරමින් පසුව අක්නාටන්ගේ වැඩිමහල් දියණිය වූ මෙරිටාටන්ගේ නාමය යොදා ඇත.
බටහිර ඉන්දීය කොදෙව් ක්‍රිකට් කණ්ඩායමේ ශ්‍රී ලංකා තරග සංචාරය 2001
එදිජා තරඟාවලිය
ප්‍රවර්ගය:ක්‍රිකට් - ශ්‍රී ලංකාව ප්‍රවර්ගය:ක්‍රිකට්
කියා
කියාගේ දිවිය පිළිබඳ සාක්ෂි
නගරයේ ආටන් වෙනුවෙන් ඉදිකළ "හිරුමුවාව" හෙවත් පැති-දෙවොල් අතුරින් විශාලතම එක්ක වන පෙර්-ආටන්හි මුලින් කියාගේ නාමය ඇතුළත් වී ඇත. පසුකලෙක මෙම හිරුමුවාවන්හි ඇගේ නාමය තිබූ ස්ථානයේ, මෙරිටාටන්ගේ සහ අක්නාටන්ගේ තෙවන දියණිය වූ අන්ඛෙසෙන්පාටන්ගේ නම් යොදා ඇත. නැවත කැටයම් කළ ඇතැම් ශිලා ලේඛන අනුව, කියාට දියණියක වූ බව පෙනේ. නමුත් ඇගේ නාමය හඳුනාගත නොහැකි වී ඇත. මාක් ගැබෝල්ඩි යෝජනා කරන්නේ කියාගේ දියණිය, IIIවන අමෙන්හොටෙප්ගේ සහ ටියේගේ දියණිය යැයි පැවසෙන බෙකෙටාටන් බවයි.
කියාගේ ස්මාරක අතුරින් වඩාත් දර්ශනීය ලෙස සැලකෙන්නේ රජුන්ගේ නිම්නයේ KV55 සොහොන්ගැබෙන් හමුවූ මිලාධික, කලාත්මක රන් ආලේපිත දැව මිනී පෙට්ටියයි. මිනීපෙට්ටියේ පාපුවරුව ආටන්වාදී යාඥාවකින් සමන්විත අතර, එය මුලින් කාන්තාවක වෙනුවෙන් නිමැවුණක බව පෙනේ. නමුත් පසුව එය ප්‍රතිශෝධනය කර මිනිසකු වෙනුවෙන් භාවිතයට ගෙන ඇත. ඒ බව මෙහි මුල් දේශකයාගේ ලිංගය වෙනස් කර දැක්වීමට සිදු කර ඇති නොගැළපෙන ව්‍යාකරණ දෝෂවලින් පෙනේ. මිනීපෙට්ටියේ ශෛලිය සහ එහි නිරුපද්‍රිත ලේඛනවල භාෂාව අනුව එය අක්නාටන්ගේ සමයට අයත් බව පෙනේ. මෙහි මුල් අයිතිකරු කියා බව වර්තමාන විද්වතුන්ගේ පිළිගැනීමයි. ටූටන්ඛාමූන්ගේ මැදි මිනීපෙට්ටිය සමග සැසඳිය හැකි තරම් අගනා මෙම මිනීපෙට්ටියේ සමෘද්ධිමත්භාවය අනුව අමර්ණහි කියා දැරූ උසස් පදවිය වටහාගත හැක.
බොහෝ ඊජිප්තුවේදීන් ඇගේ ප්‍රමුඛත්වය පැහැදිළි කිරීමට උත්සාහ දරා ඇත. විසිවන සියවසේ සහ විසිඑක්වන සියවසේ මුල්කාලයේ ටූටන්ඛාමූන්ගේ දෙමාපියන් පිළිබඳ පැවැත්වූ නොයෙකුත් සාකච්ඡා අනුව, උපකල්පන ඉදිරිපත් වූයේ ටූටන්ඛාමූන්ගේ මව කියා බවයි. සැබැවින්ම ඇය අක්නාටන්ට දාව පිරිමි උරුමකරුවකු බිහිකළේ නම්, ඇයට වඩාත් අනන්‍ය උසස් නාමයන් හිමිවිය යුතු ය. කෙසේනමුත් සාහි හවාස් සහ කාර්ස්ටන් පුෂ් විසින් ඊජිප්තු රාජකීය මමී පිළිබඳ සිදු කළ ජාන පරීක්ෂාවලින් පෙනීගොස් ඇත්තේ ටූටන්ඛාමූන්ගේ ජීව විද්‍යාත්මක මව IIවන අමෙන්හොටෙප්ගේ සොහොන්ගැබේ මමී කුටියක තිබී සොයාගත් KV35YL හෙවත් "ලාබාල යුවතිය" නැමැති මමියේ හිමිකාරිණිය බවයි.
නිගාව හෝ මරණය?
කියාගේ අතුරුදන්වීම හැඟවෙන නොයෙකුත් නිරූපණයන් දක්නට ලැබේ. කියා යනු ටූටන්ඛාමූන්ගේ මව යැයි යෝජනා කරන නිකොලස් රීවස් ලියා ඇත්තේ, "‍ඊර්ෂ්‍යාකාර නෙෆර්ටිටි විසින් සිදුකළ කුමන්ත්‍රණයක් හේතුවෙන් ඇය අපකීර්තියට පත් වන්නට ඇති බවයි." කියා යනු මිටැනියෙහි රජුගේ දියණිය වූ ටඩුක්හිපා යැයි පවසන මාක් ගැබෝල්ඩි යෝජනා කරන්නේ ඊජිප්තුව සහ මිටැනිය අතර මිත්‍රත්වය පළුදු වීම හේතුවෙන් ඇයව නැවත ඇගේ මව්බිම වෙත යැවුණු බවයි.
බොහෝවිට මෙම ශෝකවන දර්ශනයෙහි නිරූපණය වන්නේ දරුඋපතක දී මියගිය තැනැත්තියක බව විශ්වාස කෙරේ. (නමුත් මෙම මතය මෑතක දී අභියෝගයට ලක්ව ඇත) සම්මුතික අර්ථ නිරූපණය අනුව අක්නාටන්ට දාව දරුවකු බිහිකොට කියා මියගිය බව යෝජනා වී ඇතත්, ඒ පිළිබඳ ඍජු-සාක්ෂි හමුවී නොමැත.
KV35 "ලාබාල යුවතිය" මමිය
ඇතැමුන් යෝජනා කර ඇත්තේ KV35 සොහොන්ගැබෙන් හමුවූ ලාබාල යුවතිය යනුවෙන් හඳන්වන මමිය කියාගේ බවයි. ජොඈන් ෆ්ලෙචර් (මෙම මමිය මතභේදාත්මක ලෙස නෙෆර්ටිටිගේ යැයි ඔහු ප්‍රකාශ කොට තිබේ) අනුව මමිය අසල තිබී නුබියානු-ආරේ හවරියක් හමුවී ඇත. මෙම ශෛලිය ද කියා සමග සම්බන්ධ ය.
පරමාණුක වාදය
රසායන විද්‍යාවෙහි සහ භෞතික විද්‍යාවෙහි, පරමාණුක වාදය යනු පදාර්ථයෙහි ස්වභාවය පිළිබඳ වාදයක් වන අතර, අභිමතානුකූල ඕනෑම කුඩා ප්‍රමාණයකට පදාර්ථය බිඳිය හැකි බවට වූ දක්වන දැනට අභාවිත සංකල්පය ලෙසින් නොව එයට ප්‍රතිවිරුද්ධ ලෙසින්, පදාර්ථය සමන්විත වන්නේ පරමාණු නම්වූ වියුත ඒකකයන්ගෙන් බව එය විසින් දක්වා සිටියි.