රුසියානු_ඉතිහාසය
පූර්ව විප්ලවීය පසුබිම
ක්‍රිමියානු යුද්ධයේ අමිහිරි ප්‍රථිඵලය නැපෝලියන් පරාජය කිරීමෙන් අනතුරුව උදාවූ සොඳුරු සැඳෑව ගත කමින් සිටි රුසියාව අත්දුටු බියකරු සිහිනයකි. මේ අවමානයට සෑහෙන පලියක් ගැනිමට සිතූ ඈ එතැන් පටන් බෝල්කන් ප්‍රදේශයේ ඔටෝමන් පාලනය යටතේ විසූ ස්ලාව් ප්‍රජාව වෙනුවෙන් වඩ වඩාත් පෙනී සිටියාය. මෙහිදී දෙවන් ඇලෙක්සැන්ඩර් සාර් තුමා ඉදිරිපත් කල නිදහසට කරුණ වූයේ ඕර්තොඩොක්ස් කතෝලික ප්‍රජාව ඉස්ලාම් භක්තිකයන්ගේ හිරිහැර වලින් මුදා ගැනීමේ අවශ්‍යතාවයයි. එය ක්‍රෙම්ලිනයේ ‘කුරුස යුද්ධය’ ලෙස අර්ථදක්වනු ලැබිණ. කෙසේ වුවද ක්‍රිමියානු යුද්ධය තුලින් පිළිබිඹු වූ යුරෝපයට සාප්ක්ෂව රුසියාවේ පසුගාමීත්වය තවදුරටත් සැඟවිය හැකි නොවීය. මෙහි ප්‍රථිඵලය වූයේ දේශපාලන ප්‍රතිසංස්කරණ සඳහා රට තුල වූ කෙඳිරිය හාහෝවක් බවට පත්වීමයි. දෙකෝටියක් වූ ප්‍රවේණි දාසයන් ඉඩම් හිමියන්ට පෞද්ගලිකව ලාභදායී වුවද එය ජාතික වශයෙන් ගත් කල රටේ නිෂ්පාදන හැකියාව මෙන්ම කීර්තියද මොට කල බව පෙණින. එහෙයින් ඉඩම් හිමියන්ට තරමක් හෝ සහන දායී වන පරිදි ප්‍රවෙණි දාස ක්‍රමය අහෝසි කිරීමට 1861 දී සාර් තුමා තීන්දු කලේ කැරැල්ලක් තුලින් එලැඹීමට සිදුවන අනාගත ශමථයක් ඔවුනට වඩාත් අනර්ථකාරී විය හැකි අවබෝධ වූ නිසාය. ගමනාගමනයේ හා සන්නිවේදනයේ ප්‍රගතියට අනුලෝමව යුරෝපීය දර්ශනය හා සාහිත්යයට දොරටු විවර වූ බැවින්ද, කාර්මීකකරණය නාගරික කම්කරු පන්තියක් ඇති කල හෙයින්ද ප්‍රංශයේ අත්දුටු අන්දමේ හිංසාකාරී සමාජ පෙරලියක අනතුර ගැන රුසියාවද නිති අවධානයෙන් පසුවූවාය. යුරෝපයේ නැඟී එන බලවතාවූ ප්‍රසියාවේ චාන්ස්ලර් ධුරයට ඔටෝ වොන් බිස්මාර්ක් කුමාරයා පත්වීම යුරෝපයේ අනාගත ගමන් මඟෙහි තවත් තීරණාත්මක සන්ධිස්ථානයකි. ඔහු එදා මෙදා ලොව පහල වූ විශිෂ්ටතම රාජ්‍යතාන්ත්‍රිකයකු ලෙස සැලකේ. යුරෝපයේ සම්ප්‍රදායික ජර්මන් භූමි එක්කොට ජර්මන් අධිරාජ්‍යයක් ගොඩනැඟීමෙහිලා සිහින දුටු ඔහු 1866 දී තම තරඟකාරී වාර්ගික බෑයා වූ ඔස්ට්‍රියාව සමඟ සටන් කොට උතුරු ජර්මන් ඒකාබද්ධ සංගමය (North German Confederation) ස්ථාපිත කලේ එහි පළමු පියවර ලෙසටය. අසරණ වූ ඔස්ට්‍රියාවේ හැබ්ස්බර්ග් වරු තම කිරීටයට අයත් විශාලතම වසම වූ හන්ගේරියාව හා එක්ව ද්විත්ව-රාජාණ්ඩුවක් (Duel Monarch) පිහිටුවා ගත්හ. අනතුරුව ප්‍රංශය කුපිත කරවා යුද්ධයට පොළඹවා ගත් බිස්මාර්ක් ඈ සතු ඇල්සාස්-ලොරේන් ප්‍රදේශ ද ඈඳා ගනිමින් 1871 ජර්මන් අධිරාජ්‍යය ප්‍රකාශයට පත් කලේය. මේ සමඟ යුරෝපයේ බල තුලනය නැවත වෙනස් විය. බිස්මාර්ක් කුමාරයාගේ රාජ්‍යතාන්ත්‍රික සිල්පදය වූයේ රුසියාවේ සහාය හෝ මධ්‍යස්ථතාවය සහතික කෙරෙන තාක් අභිනව ජර්මන් අධිරාජ්‍යය අපරාජිත වනු ඇති බවයි. බිස්මාර්ක් අයත් නැගෙනහිර ප්‍රසියානු ඉඩම්හිමි රදල පෙලපත නොහොත් ‘ජුන්කර්’ පන්තිය හා රුසියාව අතර වූ සාම්ප්‍රදායික මිතුදම ඔහු ජර්මන් විදෙස් පිළිවෙතටද පාදක කොට ගත් බව පෙනේ. 1876 දී ඔටෝමන් පාලනයට එරෙහිව පැන නැඟුන බල්ගේරියානු නිදහස් සටන තුර්කි වරු විසින් ක්‍රෑර ලෙස මැඩලන ලදී. මෙ ගැන ඉමහත් කැක්කුමක් ඇති කොටගත් රුසියාව ඔටෝමන් අධිරාජ්යයට එරෙහිව යුද ප්‍රකාශ කලාය. ජර්මනිය රුසියාවට හිතවත් මධ්‍ය්ස්ථ ස්ථාවරයක පසුවීම මෙහිදී ඉමහත් වාසියක් විය. ඔටෝමන් අධිරාජ්‍යයට අයත් බොස්නියා-හර්සෙගොවිනා ප්‍රදේශය තෑගි කරන බවට දෙන ලද පොරොන්දුවකින් ඔස්ට්‍රියා-හංගේරියද නිහඬ කරවීමට ක්‍රෙම්ලිනය සමත් විය. 1870 පරාජයෙන් දුර්මුඛව සිටි ප්‍රංශය නොසලකා හැරිය හැකි සාධකයක් ලෙස කපා හරින ලදී. මේ හේතුවෙන් රුසියානු හමුදා බෝල්කන් කලාපයට ඇතුළු වන විට එය නුදුටුවා සේ සිටීමට බ්‍රිතාන්යයට සිදුවූ අතර බල්ගේරියාව හා රොමේනියාව ස්වාධීනත්වය ලැබූයේ ඔටෝමන් අධිරාජ්‍යය තවදුරටත් ක්ෂය කරවමිනි. “විමුක්තිදායක සාර් තුමා වෙත කෘතවේදී බල්ගේරියානුවන් ගෙන්’ යන වැකිය කෙටූ දෙවන ඇලෙක්සැන්ඩර්ගේ දැවැන්ත ප්‍රතිමාවක් සොෆියා නුවර පාර්ලිමෙන්තුව ඉදිරිපිට අද දක්වා දක්නට ඇත. යුරෝපයේ නව සමස්ථ කරු ලෙස ඉදිරිපත් වූ බිස්මාර් කුමාරයා 1878 බර්ලින් නුවර සාම සම්මේලනයක් කැඳවීය. ට්‍රාන්ස් කොකේසස් පෙදෙස හා බැසරේබියාව රුසියාව විසින්ද, බොස්නියා-හර්සෙගොවිනාව ඔස්ට්‍රියා-හංගේරිය විසින්ද ඈඳා ගනු ලැබූ අතර සයිප්‍රසය හිමි කොටගත් බ්‍රිතාන්‍යය රුසියානු බලය වර්ධනය වීම වැලැක්වීමේ අටියෙන් නව බල්ගේරියාවේ දේශසීමා අරබයා කලහ කිරීමට වූවාය. ජර්මනිය හා ඔස්ට්‍රියාව ද මෙතැනදී ඉංග්‍රීසීන් හා එකඟ වූ හෙයින් බල්ගේරියාවේ දේශසීමා කුඩා කොට එය අර්ධ ස්වතන්ත්‍ර රාජ්‍යයක් බවට පත් කිරීමටද, මැසිඩෝනියාව තුර්කියට ආපසු ලබා දීමටද සිදුවිය. මින් උරණ වූ රුසියානුවෝ එ වෙනුවෙන් සර්බියාවේ පූර්ණ ස්වාධීනත්වය කෙවල් කලහ. දැඩි රාජ්‍යතාන්ත්‍රික ආතතියක් අමෙද පැවැත්වුන මෙම සාකච්ඡා අතරතුරදී වරක් කෝපයෙන් අත් ඔසවා මොර දුන් රුසියානු නියෝජිත ඇලෙක්සැන්ඩර් ගොර්චෙකොව් කුමාරයා වෙත බිස්මාර්ක්ගේ පුටුව යට සිටි ටයිරස් නම් සුනඛයා කඩා පැන්නේ රුසියානුවාගේ අංගචලනයන් තම ස්වාමියාට එල්ල වූ අනතුරක් ලෙස සලකා විය යුතුය. එහෙත් බිස්මාර්ක් තම භූමිකාවට සරිලන අයුරින් පෞද්ගලිකව සමාව අයැද සිටීමත්, කලිසම ඉරී යාම අහෙරුන විට අන් අගතියක් රුසියානු රාජ්‍යතාන්ත්‍රිකායාට සිදු නොවීමත් නිසා මෙමඟින් හටගැනීමට ඉඩ තිබූ තවත් අකල් යුද්ධයක් වැලකී ගියේය. සියළුම බලවතුන් එකිනෙකා කෙරේ දැක්වූ සැකමුසු ආකල්පය බර්ලින් සමුළුවෙදී කැපී පෙනුන මූලික ලක්ෂණයයි. රුසියානු බලය බෝල්කන් කලාපයේ වර්ධනය වීම ස්ලාව් භූමි ප්‍රදේශ ඇතුලත් ඔස්ට්‍රියා-හංගේරියේ ස්ථාවරත්වයටද ඉමහත් තර්ජනයකි. උද්ගතව තිබූ නව වාතාවරණය තුල පැරණි කෝන්තර යම්තාක් දුරකට නොතකා හරිමින් සිය අභිවෘද්ධිය තකා යම් යම් සීමාසහිත එකඟත්වයන්ට එළඹීමට යුරෝපා බලවතුනට සිදු විය. මීට හොඳම උදාහරණය 1879 දී පැරණි ප්‍රතිවාදීන් වූ ජර්මනිය හා ඔස්ට්‍රියා-හංගේරිය අතර ඇතිවූ මහත් ආන්දෝලනාත්මක ද්විත්ව සන්ධානයයි. රුසියානු ආක්‍රමණයකදී එකිනෙකාට උපකාර කිරීමටත් වෙනත් බලවතෙකු සමඟ ඇති වන යුද්ධයකදී අනිත් පාර්ශ්වය මධ්‍යස්ථව සිටීමටත් එමඟින් දෙරට ගිවිස ගත්හ. එහෙත් අනිත් අතට රුසියාව හා ප්‍රති ආරක්ෂණ ගිවිසුමකට එලැඹුන බිස්මාර්ක් එමඟින් ප්‍රංශය හා ඇතිවන ගැටිමකදී රුසියාවේ මධ්‍යස්ථ භාවය තහවුරු කොටගැනීමෙහිලා සමත්විය. යම්හෙයකින් තම සතුරා වූ ප්‍රංශය හා රුසියාව සන්දාන ගතවුවහොත් ජර්මනියට පෙරමුණු දෙකක යුද්දයකට (Two Front War) මුහුණ දීමට සිදුවනු ඇතැයි ඔහු තුල විශාල බියක් තිබිණ. රුසියාවේ මේ වනවිට විප්ලවීය ව්‍යාපාර‍ හිස ඔසවමින් තිබිණ. මේ තත්වය යටතේ ලිබරල් වාදීන්ගේ පැතුම වූයේ ස්ලාව් අනන්‍යතාව මත පදනම් වූ පාලන ක්‍රමයක් වෙනුවට ඔවුන්ගේ ඉලක්කය වූයේ යුරෝපීය පන්නයේ ව්‍යවස්ථා සංශෝධනයක් රට තුල ස්ථාපිත කිරීමයි. මේ අතර මීර් හෙවත් රුසියානු ගොවි කොමියුන ගොඩනෙගීම වෙනුවෙන් පෙනී සිටි නරෝද්නයා වොල්යා (Narodnaya Volya) නැමැති කණ්ඩායම කොටස් අධිරාජයා ඝාතනය කිරීමට කුමන්ත්‍රණය කලහ. අද සම්මතයන් අනුව ගත් කල එය ත්‍රස්තවාදී සංවිධානයකට සමානය. 1881 මාර්තු 13 දා තම කොසෑක් ආරක්ෂකයන් සමඟ ගමන් කරමින් සිටි දෙවන ඇලෙක්සැන්ඩර්ට ශාන්ත පීටර්ස්බර්ග් අගනුවර පෙව්චෙස්කි පාලම මතදී බෝම්බ ප්‍රහාරයක් එල්ල විය. ඉලක්කයට මඳක් ඈතින් පුපුරා යාම නිසා රාජකීය රථය අබලන් වුවද ඉන් සාර් තුමාට අනතුරක් වූයේ නැත. එහෙත් හදිසි තත්වයකට මුහුන දීමෙහිලා සූදානමින් සිටි ප්‍රහාරකයෝ තවත් බෝම්බයක් එල්ල කලහ. එම පිපිරීමෙන් උදරය ඉරී දෙපා වෙන්වී මාරක තුවාල ලද සාර් තුමා ක්‍රෙම්ලිනයට රැගෙන යන ලදී. නොබෝ වේලාවකින් හේ අවසන් හුස්ම හෙලීය. ලිබරල් මතවාද දැරූ දෙවන ඇලෙක්සැන්ඩර් නිකරුනේ ඝාතනය කිරීම සාමකාමී ප්‍රතිසංස්කරණ සඳහා කිසියම් සූදානමින් පසුවූ රුසියාවේ දේශපාලන පරිණාමනය ඇණහිරටීමට හේතු විය. සාර්ගේ මරණයෙන් කම්පාවට පත් මහජනයා තුල විප්ලව වාදීන් කෙරේ වූ ගෞරවය අප්‍රසාදයක් බවට පත්වූ අතර මරණය සියැසින් දුටු ක්‍රෙම්ලිනයේ අනාගත රජවරුන් වූ නැසීගිය සාර්ගේ තුන්වන ඇලෙක්සැන්ඩර් මෙන්ම මුණුපුරු දෙවන නිකොලස් ද විප්ලවීය ව්‍යාපාරය කෙරේ ඉමහත් ක්‍රෝධයක් ඇති කොටගත්හ. එහි ප්‍රතිඵලය වූයේ ඉදිරි කාලය තුල රුසියාවේ සියළු අන්දමේ දේශපාලන ප්‍රතිසංස්කරණ ඇණ හිටීමත් සාර් වරු දැඩි මර්දනකාරී පිළිවෙතකට යොමු වීමත්ය. 1888 මාර්තුවේදී නව සාර් ලෙස කිරුළු පැඳි තුන්වන ඇලෙක්සැන්ඩර් ඝාතනය කිරීමේ තැතක් ව්යවර්ථ කරන ලදී. සැලැස්මේ මහමොල කරු ලෙස සිර භාරයට ගැනුනේ ඇලෙක්සැන්ඩර් උල්යානොව් නැමති නරෝද්යා වොල්යා සංවිධානයේ සාමාජිකයෙකි. ඔහු එල්ලා මරා දැමුන අතර ඔහුගේ බාල සොයුරා වඩාත් දැඩි අධිෂ්ඨානයකින් යුතුව රහස් සාර්-විරෝධී ව්‍යාපාරය හා එක් වීමයි. “මේ කරපු දේ විපාක ඔවුන්ට විඳින්න වේවි” ගැටවරයා කීවේලු. හේ ව්ලැදිමීර් උල්යානොව් නම් විය. ඔහු ඉතිහාසය තුල වඩාත් ජනප්‍රිය වූයේ ‘ලෙනින්’ යන නමිනි. තම සොයුරා වෙනුවෙන් පලිගැනීමට ලෙනින් ශපථ කරන අතර ජර්මනියේ අයෝමය චාන්ස්ලර් බිස්මාර්ක් දෙවන විල්හෙල්ම් කයිසාර් (Kaiser = ජර්මන් අධිරාජයා) සමඟ කලහ කොට ධුරයෙන් ඉල්ලා අස්විය. ඒ වන විට ඉතිහාසය මත රුධිරයෙන් සිය නම සටහන් කල ඔඅස්ට්‍රියානු ජාතික ඇඩොල්ෆ් හිට්ලර්ගේ වයස අවුරුද්දකි. මේ සබඳතා පිළිබඳ සවිස්තරාත්මක පැහැදිලි කිරීමක් ජර්මන් අධිරාජ්යය නිර්මාණය කල මහා රාජ්යතාන්ත්රිකයා සහ බිස්මාර්ක් ගේ එක්සත්කරණය (1862-1871) යන පෙර ලිපි තුලින් ඉදිරිපත් කොට ඇත. බිස්මාර්ක් ගේ නික්මයාමත් සමඟ ජර්මන් විදේශ පිළිවෙත කණ පිට පෙරළුන අතර දෙවන විල්හෙල්ම් කයිසාර් රුසියාව කෙරේ දැක්වූයේ සතුරු ආකල්පයකි. මේ හේතුව නිසා රුසියාව 1894 දී ජර්මනියේ පස මිතුරා වූ ප්‍රංශය සමඟ ද්විත්ව සන්ධානයක් ඇති කොටගත්තේ යුරෝපය දැවැන්ත බල කඳවුරු දෙකකට බෙදා වෙන් කරමිනි. ජර්මන් ප්‍රහාරයකදී එකිනෙකාට උදවු කිරීමට එමඟින් දෙපාර්ශව ගිවිස ගත්හ. ඔටෝමන් අධිරාජ්යය තමාට තවදුරටත් තර්ජනයක් නොවීමත්, ප්‍රංශ-රුසියා ගිවිසුම තුලින් ජර්මනියේ හැකියාව අකර්මන්‍ය වූ බව පෙනී යාමත් නිසා ක්‍රෙම්ලිනය තම විදෙස් පිළිවෙත තුල දැන් ප්‍රධාන වශයෙන් අවධානය යොමු කලේ බෝල්කන් පෙදෙසේ ස්ලාව් නිදහස් ව්‍යාපාරය ප්‍රවර්දන කිරීම කෙරෙහිය. මෙහි ලා ඇගේ විශ්වාසදායක සගයා වූයේ මෑතදී ඔටෝමන් අධිරාජ්‍යයෙන් නිදහස ලත් සර්බියාවයි. මේ හේතුව නිසා බෝල්කන් පෙදෙසේ ස්ලාව් වාසභූමි එක්කොට අටවාගත් අස්ථාවර අධිරාජ්‍යයක් ආණ්ඩු කල ඔස්ට්‍රියා-හංගේරිය හා රුසියාව අතර ආතතිය සමනය කොට නොහෙන සේ උත්සන්න වෙමින් තිබිණ. වාර්ගික හා භූ දේශපාලනික රීතීන් විසින් උසි ගැන්වනු ලැබ සිටි රුසියානු හිතකාමී සර්ව ස්ලාව් වාදයත්, ජර්මන් හිතකාමී සර්ව-ජර්මන් වාදයත් ඒවනවිටත් කැසකවමින් සිටියේ ඒ නොවැලැක්විය ඓතිහසික ඝට්ටනය සඳහාය. 1898 සිය මරණයට පෙර බිස්මාර්ක් මෙසේ කීවේළු. “ ඔන්න බලන්න, බෝල්කන් පෙදෙසෙ වෙන මෝඩ සිද්ධියක් නිසා කවද හරි විසාල යුද්දයක් ඇතිවෙනවා…” එය පළමු ලෝක යුද්ධය ගැන කී අනාවැකියක් වැන්න.