cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
එකමුතු දිනය (රුසියාව)
thumb|2008 වසරෙහිදී මොස්කව්හි [[මිනින් සහ පොස්හාර්ස්කි සඳහා ස්මාරකය අබියස උත්සව]]
එකමුතු දිනය (මහජන එකමුතු දිනය හෝ ජාතික එකමුතු දිනය ලෙසින්ද හැඳින්වෙයි;, Denʹ narodnogo yedinstva) යනු,  නොවැම්බර 4 (ඔක්තොම්බර් 22, පැරණි මාදිලිය) දිනදී රුසියානු ෆෙඩරේෂණයෙහි පැවැත්වෙන ජාතික නිවාඩු දිනයකි.
නිෂ්පාදන හැකියා මායිම
ආර්ථික ව්ද්‍යාවේදී, නිෂ්පාදන හැකියා මායිම් වක්‍රය යනු, නිෂ්චිත වු සම්පත් ප්‍රමාණයක් යොදා ගනිමින් නිපදවනු ලබන භාණ්ඩ වර්ග දෙකක අනුපාතය දක්වමින් අදිණු ලබන ප්‍රස්තාරික නිරූපනයකි.නිෂ්පාදන හැකියා මායිම් වකරයේන් එක් භාණ්ඩයක නිෂ්පාදන මට්ටම අනුව අනෙක් භාණ්ඩයේ නිෂ්පාදනය දැක ගත හැකිය. එමෙන්ම එක් භාණ්ඩයක නිෂ්පාදන කාර්යක්ෂමතාවය උපරිම වෙන විටදී අනෙක් භාණ්ඩයේ නිෂ්පාදන ප්‍රමාණය පෙන්වයි. මෙහිදි කාල සීමාවක් සහ නිෂ්පාදන තාක්ෂණය නිෂ්චිත වන අතර මෙමගින් භාණ්ඩ වර්ග හෝ සේවාවන් දෙකක් සැසදිය හැකිය.
නිෂ්පාදන හැකියා මායිම් වක්‍රය සාමාන්‍යයෙන් මූලයට අවතල ස්වරූපයක් ගන්නා නමුත් එය මූලයට උත්තල හෝ සරල රේඛ්ය විය හැකි අතර එය තීරණය වනුයේ නිෂ්පාදන සාධක මතය. සම්පත් හිඟකම(උදා:සෑම ආර්ථිකයක්ම මුහුණ දෙනු ලබන මූලික ආර්ථික ගටළු )ආවස්ථික පිරිවැය,නිෂ්පාදන කාර්යක්ෂමතාව,සම්පත් වෙන්කිරීමේ කාර්යක්ෂමතාව සහ ආර්ථිකයේ ප්‍රමාණය වැනි ආර්ථික සංකල්ප නිරූපනය කිරිමට නිෂ්පාදන හැකියා මායිම් වක්‍රය යොදා ගත හැකිය. ඊට අමතරව භෞතික ප්‍රාග්ධනය,ශ්‍රමය වැනි නිෂ්පාදක යෙදවුම් වල වර්ධනයක් සහ තාක්ෂණික දියුණුවක් හේතුවෙන ලබාගන්නා නිමවුම් ප්‍රමාණය වර්ධනය හේතුවෙන් නි.හැ.මා. වක්‍රය පිටතට විතැන් විමක් මගින් දක්වයි. එවැනි විතැන් වීමකදී ආර්ථිකය පෙර සිටම පූර්ණ නිමවුම් මට්ටමක ( නි.හැ.මා වක්‍රය මත ) සිට, නිෂ්චිත කාල සීමාවක් තුලදි භාණ්ඩ වර්ග දෙකෙහි නිමවුම කැප කිරීමකින් තොරව වැඩි වීමක් සිදුවේ.අනෙක් අතට ශ්‍රම බලකායේ අඩුවීමක්,අමුද්‍රව්‍ය වල ක්ෂය විමක් හෝ ස්වභාවික ව්‍යසනයක් හේතුවෙන් භෞතික ප්‍රාග්ධනය අඩුවිමක් නි.හැ.මා. වක්‍රය ඇතුලට විතැන් වීමකින් පෙන්වයි. නමුත් ආර්ථිකය තම නිෂ්පාදන කටයුතු නි.හැ.ම වක්‍රයට පහළින් පටන් ගන්නේ නම් (ශ්‍රමයේ සහ ප්‍රාග්ධනයේ ඌන උපයෝජනයක්) එම සංයෝජනයන් අතරින් ආර්ථිකය වැඩි කැමැත්තක්/මුල්තැනක් ලබා දෙනුයේ ප්‍රාග්ධන භාණ්ඩ වැඩි වශයෙන් නිෂ්පාදනය කොට අඩු පාරිබෝජන භාණ්ඩ ප්‍රමාණයක් නිපදවිමටද නැතිනම් එය අනෙක් අතටද යන්න දක්වයි.
කාර්යක්ෂමතාව
මූලික ලිපි:නිෂ්පාදන කාර්යක්ෂමතාව සහ සම්පත් වෙන්කිරීමේ කාර්යක්ෂමතාව thumb|නි.හැ.මා වක්‍රය මගින් විස්තර කරන ලද ලක්ෂය නි.හැ.ම වක්‍රය මගින් දෙන ලද කාලපරිච්චේදයකදි භණ්ඩ වර්ග දෙකෙන්ම නිපදවිය හැකි සංයෝජනයන් නිරූපන කරයි. බොහෝ විට නි.හැ.මා වක්‍රය දකුණේ සිට ඉහලට ගමන් කරයි. ආර්ථිකයක එක් භණ්ඩයක නිෂ්පාදනය වැඩි කිරීමට අනෙක් භාණ්ඩයේ නිෂ්පාදනය කැප කිරීමට සිදුවේ.මෙහිදී වැඩිපුර තුවක්කු නිෂ්පාදනය සදහා බටර් නිෂ්පාදනය කැප කිරීමට සිදුවේ. නි.හැ.මා. වක්‍රය මගින් දෙන ලද භාණ්ඩයක නිෂ්පාදනය වැඩිකිරීමට අනෙක් භාණ්ඩයෙන් කොපමණ ප්‍රමාණයක් කැපකිරීමට සිදුවේද යන්න නිරූපනකරයි.භාණ්ඩ දෙකක් පමණක් නිපදවණු ලබන ආර්ථිකයක් යන්න උපකල්පනය කරනුයේ ප්‍රස්තාරයක් මගින් භාණ්ඩ වර්ග කිපයක් දැක්විය නොහැකි නිසා වෙනි.
නිදසුනක් ලෙස,යම් කාලපරිච්චේදයක් තුලදී ආර්ථිකයේ නිෂ්පාදන සාධක වල සැපයිමේ වෙනසක් නැතැයි උපකල්පනය කල විටදී, බටර් වැඩි වශයෙන් නිෂ්පාදනය කිරිම සදහා තුවක්කු නිෂ්පාදනය කැප කිරිමට සිදුවේ.එහෙත් නිෂ්පාදනය කර්යක්ෂම නම්, එම ආර්ථිකයට නි.හැ.මා මත භණ්ඩ දෙකෙහි නිමවුම් සංයෝජන ලක්ෂ්‍යයක් තෝරා ගත හැකිය: B,තුවක්කු නිපදවීමට වැඩි කැමැත්තක් ද, C බටර් අවශ්‍යතාව වැඩි නම් ද, D බටර් සහ තුවක්කු වල සමාන ස්ංයෝජනයක් අවශ්‍ය අවස්ථාව වේ.
නි.හැ.මා වක්‍රය මත ලක්ෂ්‍ය මගින් උපරිම නිෂ්පාදන කාර්යකෂමතාවත්,වක්‍රය ඇතුලත පිහිටි ලක්ෂ්‍යය මගින් (A) නිෂ්පාදනය වන නමුත් අකාර්යකෂමතාවත්, වක්‍රයට පිටින් පිහිටි ලක්ෂ්‍යය මගින් (x) පවත්නා සම්පත් මගින් නිපදවිය නොහැකි බවත් දක්වයි.
ආවස්ථික පිරිවැය
නි.හැ.මා වක්‍රයේ හැඩය සහ ආවස්ථික පිරිවැය අතර ඍජු සම්බන්දයක් පවති. නි.හැ.මා වක්‍රය සරල රේඛිය නම්, ආවස්ථික පිරිවැය ස්ථාවර වේ.එ නමුත් ආරම්භක සහ අවසාන ලක්ෂය මත ආවස්ථික පිරිවැය වෙනස් වීම සාමාන්‍යයෙන් තීරණය වේ. දකුණු පස ප්‍රස්තාර සටහනට අනුව බටර් පැකට් 10ක් වැඩිපුර නිපදවීමේ ආවස්ථික පිරිවැය තුවක්කු 5කි. ( A ලක්ෂ්‍යයේ සිට B ලක්ෂ්‍යය දක්වා සංචලනය ) C ලක්ෂ්‍යයේදී ආර්ථිකය බටර් නිෂ්පාදනයේ උපරිමයට ආසන්නව සිටින අතර තවත් බටර් පැකට් 10ක් වැඩිපුර නිපදවීමේදී තුවක්කු 50ක් කැප කිරීමට සිදුවේ.( C ලක්ෂ්‍යයේ සිට D ලක්ෂ්‍යය දක්වා සංචලනය )ආවස්ථික පිරිවැය අනුපාතය මගීන් ආන්තික අනුරූපිතා හුවමාරු අනුපාතය තිරණයවේ.
ආන්තික අනුරූපිතා අනුපාතය
thumb|left||AA ලක්ෂයේ සිට BB ලක්ෂය දක්වා ගමන් කිරීමේදී ආන්තික අනුරූපිතා අනුපාතය ඉහල යයි දෙන ලද ලක්ෂ්‍යයකදී නි.හැ.මා වක්‍රයේ බෑවුම ආන්තික අනුරූපිතා අනුපාතය (Marginal rate of transformation) ලෙස හදුන්වයි.කිසියම් භාණ්ඩයක නිෂ්පාදන ප්‍රමාණය තවත් භාණ්ඩයක නිෂ්පාදන ප්‍රමාණය දක්වා වෙනස් කල හැකි අනුපාතය වක්‍රයේ බැවුමෙන් අර්ථ දැක්වේ. එය යම්කිසි භාණ්ඩයක ආවස්ථික පිරිවැය ලෙස හදුන්වයි. එනම්‍ Y ඇසුරෙන් X හි ආවස්ථික පිරිවැයයි. එමගින් X භාණ්ඩයේ එක් එකකයක් වෙනුවෙන් Y භාණ්ඩයේන් කැපකල යුතු එකක ප්‍රමාණය මනිණු ලැබේ. නි.හැ.මා වක්‍රය සාමාන්‍යයෙන් අදිනු ලබන්නේ මූලයට අවතල ලෙසය. එයට හේතුව වැඩිවන නිමවුම් ප්‍රමාණයට අනුරූපව වැඩිවන ආවස්ථික පිරිවැය නිරූපනය කිරිමටය. එ අනුව නි.හැ.මා වක්‍රයේ ඉහල සිමාවේ සිට පහළ දකුණු සීමාව දක්වා ගමන් කිරීමේදි ආන්තික අනුරූපිතා අනුපාතය සැබෑ ප්‍රමාණයෙන් වැඩිවේ.
ආන්තික අනුරූපිතා අනුපාතය භාණ්ඩ වර්ග දෙකෙන් එකක් මගින් දක්වයි.තුවක්කු වල ආන්තික ආවස්ථික පිරිවැය බටර් මගින්ද, බටර් වල ආන්තික ආවස්ථික පිරිවැය තුවක්කු මගින්ද දක්වයි. නිදසුනක් ලෙස රූප සටහනට අනුව BB ලක්ෂයේ බෑවුම 2 ක් නම්,අමතර එක් බටර් පැකට් එකක් නිපදවීමට තුවක්කු 2 ක් කැපකිරිමට සිදුවේ. AA අවස්ථාවේදී තුවක්කු නිපදවීමේ ආන්තික ආවස්ථික පිරිවැය බටර් 0.25 ක් නම්, වැඩිපුර එක් තුවක්කුවක් නිපදවීම සදහා බටර් පැකට් 4 ක් කැපකිරිමට සිදුවේ.
හැඩය
උදාහරණයේ දක්වා ඇති නි.හැ.මා වක්‍රය (වැඩෙන ආවස්ථික පිරිවැයක් සහිත, මූලයට අවතල ස්වරූපය) බොහෝ විට පොදු  නි. හැ.මා වක්‍රය වේ. එමගින් භාන්ඩ දෙකෙහි නිෂ්පාදන සාධක වල සහ තාක්ෂණයේ වෙනස පෙන්වයි. මෙහිදි ආර්ථිකය එක් භාණ්ඩයක් නිෂ්පදනය කෙරෙහි වැඩි විශේෂයක් දැක්විම තුල (B ලක්ෂ්‍යයේ සිට D ලක්ෂ්‍යය දක්වා) එම භාණ්ඩය නිෂ්පාදනය කිරිමේ ආවස්ථික පිරිවැය ඉහල ගොස් පවති.මන්දයත් අප විසින් අඩු කාර්යක්ෂමතාවකින් ම භාණ්ඩය නිපදවිම සදහා බොහෝ සම්පත් යොදා ගෙන ඇති බැවිනි. බටර් නිෂ්පාදනය වැඩි කිරිමත් සමග තුවක්කු නිමවුම් අංශයේ සේවකයන් මෙම අංශයට මාරුවිය හැකිය. ආරම්භයේදි අවම සුදුසුකම් සහිත තුවක්කු නිමවුම් සේවකයින් බටර් නිෂ්පාදනය සදහා මාරුවිමෙදී වැඩිපුර බටර් නිෂ්පාදනයේ ආවස්ථික පිරිවැයට සුළු බලපැමක් ඇති කරයි. තුවක්කු නිමවුම් අංශයට සිදුවන හානිය අවම වේ. නමුත් වැඩි වශයෙන් විශේෂිකරණය වු තුවක්කු නිෂ්පාදන සේවකයින් බටර් නිෂ්පාදනය සදහා මාරුවිමෙන් බටර් එකකයක් නිපදවිමේ පිරිවැය ඉහල යයි.
ආවස්ථික පිරිවැය ස්ථාවර නම්, සරල රේඛිය නි.හැ.මා වක්‍රයක් ලැබේ.මෙහිදි සම්පත් විශේෂිකරණය වි නොමැති අතර භාණ්ඩ වර්ග දෙක අතර අමතර පිරිවැයකින් තොරව සම්පත් ආදේශ කර ගත හැකිය. භාණ්ඩ සදහා සමාන සම්පත් අවශ්‍ය විටදී ( නිදසුනක් ලෙස පාන් සහ පේස්ට්‍රි ) සරල රේඛිය නි.හැ.මා වක්‍රයක් ලැබේ. එම නිසා ආවස්ථික පිරිවැය සැමවිටම ස්ථාවර වේ.
ආර්ථිකයේ ප්‍රමාණය අනුව, ක්‍රමයෙන් භාණ්ඩ නිෂ්පාදනය සමග ආවස්ථික පිරිවැය පහළ යෑමෙන් ඇතුල් දෙසට යොමුවූ නි.හැ.මා වක්‍රයක් පැවතිය හැකිය. ක්‍රමයෙන් භාණ්ඩ නිෂ්පාදනය කිරීමේදි විශේෂිකරණය වීම මෙම ආවස්ථික පිරිවැයට හේතුවේ. (මහා පරිමාණ නිෂ්පාදන හෝ ශ්‍රම විශේෂිකරණය)
ස්ථානය
thumb|නි.හැ.මා වක්‍රයේ විස්තාරණය නි.හැ.මා වක්‍රයේ ස්ථානය තිරණය වන ප්‍රධාන නිර්ණායක දෙක වනුයේ සලකා බලනු ලබන අවස්ථාවේදි පවත්නා තාක්ෂණය හා නිෂ්පාදනයට යොදාගනු ලබන නිෂ්පාදන සාධක වල ප්‍රමණයයි.දිගුකාලීනව තාක්ෂණික දියුණුවක් හේතුවෙන් හෝ නිෂ්පාදන සාධක වල ඉහල යෑමක් හේතුවෙන් ආර්ථිකයේ භාණ්ඩ වර්ග දෙකම නිෂ්පාදනය කිරීමේ ධාරිතවය ඉහල යයි. උදා: ආර්ථික වර්ධනයක් සිදුවේ. මෙම වරධනය නි.හැ.මා වක්‍රය දකුණට විතැන් විමෙන් පෙන්වයි. අනෙක් අතට ස්වභාවික, යුධමය හෝ පාරිසරික ව්‍යසනයක් හේතුවෙන් නි.හැ.මා වක්‍රය දකුණට විතැන් වේ. ඊට අනුරූපව ආර්ථිකයේ නිෂ්පාදනය පහල යයි.
ප්‍රාග්ධන ආයෝජන ( අනාගත නිෂ්පාදනය හැකියව වැඩි කිරිමට) හා වත්මන් පාරිබෝජන භාණ්ඩ නිෂ්පාදනය නි.හැ.මා වක්‍රයෙන් නිරූපනය කරයි නම්, මෙම වසරේ ඉහල ආයෝජන හේතුවෙන් ඉදිරි වසරේදී නි.හැ.මා වක්‍රය පිටතට විතැන්වීම නිරූපනය කර හැකිය. තවද එක් භාණ්ඩයක පමණක් සිදුවන තාක්ෂණික දියුණුවක් දැක්විය හැකිය. නිදසුනක් ලෙස තුවක්කු නිෂ්පදන අංශයේ තාක්ෂණික දියුණුවකදී එම අක්ෂයෙන් පමණක් නි.හැ.මා වක්‍රය පිටතට විතැන්වේ. එසේම එක් භාණ්ඩයක් වැඩිපුර ප්‍රාග්ධනය භාවිතා කරයි නම් සහ අනෙක් සාධක වර්ධනය වේගවත් නම්, ප්‍රාග්ධන භාන්ඩ වර්ධන හැකියාව බලවත්වේ
වෙනත් භාවිතයන්
සුක්ෂම ආර්ථික විද්‍යාවේදි, භාණ්ඩ දෙකක් පමණක් නිපදවනු ලබන ආර්ටථිකයක තනි පුද්ගලයන් සදහා විවෘතව පවතින අවස්ථා පෙනවයි. නිර්වචනයන්ට අනුව නි.හැ.මා වක්‍රය මත පිහිටි ලක්ෂ්‍යය පුර්ණ නිෂ්පාදන කාර්යක්ෂ්මතාවකින් යුත් නමුත් වෙළදපල ඉල්ලුම් ස්වභාවය අනුව ඇතැම් විට අනෙක් අයට වඩා වැඩි ලාභ ලැබේ. භාණ්ඩ දෙකෙහි නිමවුම් සංයෝජයන්හී සමතුලිතය මගින් ආයතනයට වැඩි ලාභ ලබාගත හැකිය.
සුක්ෂම ආර්ථික විද්‍යා දෘෂ්ට් කෝණයට අනුව, දෙන ලද කාල පරිච්චේදයකදි භාණ්ඩ දෙකම නිපදවිමට පවතින අවස්ථා නි.හැ.මා වක්‍රය මගීන් දක්වයි. කෙසේ වෙතත් සම්පත් වෙන්කිරිමේ කාර්යක්ෂමතාවක් නොමැතිවද ආර්ථිකයට භාණ්ඩ නිපදවිමේ කාර්යක්ෂමතාව ලගා කරගත හැකිය. වෙළදපල බිද වැටිම්(අපූර්ණ තරගය වැනි) සහ ඇතැම් ආයතනික තිරණ (රාජ්‍ය හා වෙළද) වැරදි භාණ්ඩ සංයෝග නිපදවීමට හේතුවේ.
ඝන
thumb|300px|Single crystalline form of solid [[Insulin.]] ඝන යනු පදාර්ථයේ එක් අවස්ථාවක් වන අතර එය [පරිමාව|පරිමාවේ]] හා හැඩයේ වෙනස්වීම්වලට ප්‍රතිරෝධීතාවයක් දක්වයි. අන්වීක්ෂීය ලෙස නිරීක්ෂණය කළ විට ඝනයන්ට පහත දැක්වෙන ගුණ ඇත.
ඝන සමග කටයුතු කරන භෞතික විද්‍යාවේ අංශය ඝන - අවස්ථා භෞතික ලෙස කියනු ලැබේ. එය solid state physics ද්‍රව්‍ය විද්‍යාව මූලික වශයෙන් ඝනවල ශක්තිය හා අවස්ථා විපර්යාස යන ගුණ පිළිබදව සලකා බලයි. එය ඝන - අවස්ථා භෞතික විද්‍යාව සමග බොහෝ සෙයින් එකට යයි. ඝන - අවස්ථා රසායන විද්‍යාවේ මෙම ක්ෂේත්‍ර 2 සමග එකට යයි. නමුත් එය නවීන සංයෝග සෑදීම අත්‍යාවශ්‍ය වේ.
සැහැල්ලුම ඝනය වනුයේ ‘එයරෝජෙල්’ නිෂ්පාදිත සැහැල්ලුතම එයරෝජෙල් හි ඝනත්වය 1.9mg/cm3 හෝ 1.9 kg/m3 ජලයේ ඝනත්වයෙන් 530න් 1කි. (1/530)
ප්‍රවර්ගය:පදාර්ථය ප්‍රවර්ගය:භෞතික විද්‍යාව ප්‍රවර්ගය:රසායන විද්‍යාව
වෙනිසියුලාවෙහි වේලාව
වෙනිසියුලාව භාවිතා කරන්නේ යූටීසී−04:00 වේලා හිලවු කිරීම වන අතර, පෙරදී එනම් 2007 දෙසැම්බර් 9 දින සිට 2016 අප්‍රේල් 30 දින දක්වා ඔවුහූ යූටීසී−04:30 භාවිතා කලහ. මෙම වේලාව පොදු වහරෙහි දැක්වෙන්නේ වෙනිසියුලානු සම්මත වේලාව (වීඊටී) ලෙසින් වන අතර, නීත්‍යානුකූලව ව්‍යවහාර වන්නේ හෝරා ලෙගාල් දෙ වෙනෙසෙයුලා (එච්එල්වී) හෝ වෙනිසුලාවෙහි නීත්‍යානුකූල වේලාව ලෙසිනි. එච්එල්වී පරිපාලනය කරනු ලබන්නේ කරකාස් හී කසිගල් නාවික නිරික්ෂණාගාරයෙහි යාත්‍රාකරණ සහ  ජලමාන විද්‍යා සේවාව විසිනි.
වෙනිසියුලාවෙහි නිල වේලා කලාපය නිගමනය වනුයේ එක්සත් රාජධානියෙහි ග්‍රිනිච් වෙතින් 60° ක් බටහිරට පිහිටි මධ්‍යාහ්න රේඛාව වෙතිනි.
පෙරදී එනම් වසර 1912 සිට 1965 දක්වා වෙනිසියුලාවෙහි නිල වේලා කලාපය වූයේ යූටීසී−04:30 වන අතර, ඉන්පසු, ඩෙල්ටා මකූරො ජනපදයෙහි පුන්තා දෙ ප්ලයියා හරහා වැටෙන 60° මධ්‍යහ්න රේඛාව යූටීසී−04:00 භාවිතයට ගනු සඳහා  රජය විසින් එය වෙනස් කෙරිණි. නැවත 2007 වසරෙහි සිට 2016 වසර දක්වා එය යළි යූටීසී−04:30 වෙත වෙනස් කෙරිණි.
පසුබිම
ප්‍රධාන මධ්‍යාහ්න රේඛාවට සාපේක්ෂව, යූටීසී−04:00 සහ යූටීසී−05:00 වේලා කලපයන්ට අනුරූප, මධ්‍යාහ්න රේඛා 60° බ සහ 75° බ අතර දළ වශයෙන් පිහිටි රට සඳහා, සම්මත වේලාවක අවශ්‍යතාවය සපුරාලනු වස් වෙනිසියුලාවෙහි නිත්‍යානුකූල වේලා සේවාව අරඹන ලදි. 1912 වසරෙහිදී, ජාතික වේලා පද්ධතියක පළමුවන භූගෝලීය සමුද්දේශය ලෙසින් 67° 30' බ මධ්‍යාහ්න රේඛාව භාවිතයට ගැනිණි. ජීඑම්ටී−04:30 වෙතට අනුරූප එච්එල්වී, ජාතික දුරලේඛන මධ්‍යම කාර්යාලය වෙත සපයන ලද්දේ තාරකා විද්‍යාත්මක වේලා සම්මතයක් ලෙසින් භාවිතා කරනු සඳහාය. 1930 ගණන් වලදී, විකෘශන සේවාවන් විසින් ලබා දුන් වේලා වාර්තා, එච්එල්වී සමගින් සමකාලීකෘත ලෙසින් සැපයිණි. ජීඑම්ටී වෙතින් පූර්ණ සංඛ්‍යා වෙනසක් මත පදනම් වූ වේලා සම්මතයක් භාවිතා කල යුතුය යන ජාත්‍යන්තර අවශ්‍යතාවය මෙම පෙර භාවිතා කල සම්මතය විසින් නොසපිරුණු හෙයින්, 1965 වසරෙහිදී වෙනිසියුලානු ජනරජයෙහි කොංග්‍රස් මණ්ඩලය විසින්, ඩෙල්ටා මකූරො ජනපදයෙහි පුන්තා දෙ ප්ලයියා අසලින් වැටෙන 60° බ මධ්‍යහ්න රේඛාව, නිල සම්මතය විය යුතු බවට එකඟ වුණි. මෙතැන් පටන්, වෙනිසියුලානු සම්මත වේලාව යූටීසී−04:00 බවට පත්වූ අතර, මෙයින් ගම්‍ය වූයේ පෙර වේලාවට විනාඩි තිහක් එකතු කල යුතු බවය. මෙම වෙනස් කිරීම සිදු කරන ලද්දේ, ලා ඉලෙක්ත්‍රිසිදාද් දෙ කරකාස් (කරකාස් විදුලිබල) සමාගම විසින් සිදුකල පර්යේෂණයක් අනුව පදනම් වෙමිනි. මෙම පර්යේෂණයෙහි ප්‍රතිඵල දැක්වූයේ පෙර වේලාවට විනාඩි තිහක් එකතු කිරීමෙන්, සියළු උදෑසන ක්‍රියාකාරකම් ඇරඹෙන්නේ හිරු එළිය බැබලෙමින් තිබියදී වන බැවින්ද, සවස කාලයෙහිදී අමතර පැය බාගයක කාලයක් සැපයෙන බැවින්ද, ශක්තිය ඉතිරි කිරීමක් සිදු වන බවයි.
වත්මන් සම්මත වේලාව
2007 දෙසැම්බර් හිදී, හියුගෝ චාවේස් විසින් ආඥාවක් නිකුත් කරමින්, 1912 වසරෙහි සිට 1965 වසර දක්වා භාවිතා කල 67° 30' බ මධ්‍යහ්න රේඛාව වෙතට, නිල මධ්‍යහ්න රේඛාව වෙනස් කලේය. මෙහි ප්‍රතිඵලයක් වශයෙන්, සම්මත වේලාව යූටීසී−04:30 බවට පත්වූ අතර, එය පෙර වේලාවෙන් පැය බාගයක් පසුපසට යෑම නිසා, අත්‍යන්තයෙහි ශක්ති පරිභෝජනයෙහි ඉහළ යෑමක් සිදු විය.
වෙනිසියුලාවෙහි විදුලිබල හිඟය (අඩු ජල මට්ටම නිසා රටෙහි ජලවිදුලි බලය ජනනය කෙරෙහි බලපෑම් ඇති කර තිබුණි ) නිසා, චාවේස්ගේ වේලා වෙනස් කිරීම පසුපසට වෙනස් කරන බව,  2016 අප්‍රේල් 15 දිනදී ජනාධිපති නිකෝලස් මදූරො විසින්,ප්‍රකාශයට පත් කල අතර,  ඒ අනුව 2016 මැයි 1 දින 03:00:00 සිට බලපැවැත්වෙන අයුරින් සම්මත වේලාව නැවත යූටීසී−04:00 වෙත වෙනස් වුණි.
දඹදෙණිය
දඹදෙණිය යනු වයඹ පළාතෙහි පිහිටි අතිශය පුරා විද්‍යාත්මක වැදගත් කමක් ඇති නගරයෙකි. කුරුණෑගල දිස්ත්‍රික්කයට අයත් වන මෙය කුරුණෑගල නගරයේ සිට කිලෝ මීටර් 31ක් පමණ දුරින් පිහිටා ඇත.දඹදෙනි යුගය සිංහල සාහිත්‍යයෙහි ස්වර්ණමය යුගයක් සේ සැලකේ.
ඉතිහාසය
දඹදෙණිය ලංකාවේ අග නුවර බවට පත් වූයේ දහතුන් වන සියවසෙහිය. තුන්වන විජයබාහු රජතුමා ක්‍රිස්තු වර්ෂ 1232 දී දඹදෙණිය අගනුවර කරගෙන රාජ්‍යත්වයට පත් වීම මෙහි ආරම්භයයි. ඉන්පසු දෙවන පරාක්‍රමබාහු රජ, හතරවන විජයබාහු රජ හා පළමු බුවනෙකබාහු රජ පිළිවෙළින් එහි රාජ්‍යත්වයට පත් වූහ. ක්‍රිස්තු වර්ෂ 1272දී පළමුවන බුවනෙකබාහු රජතුමා තම රාජධානිය යාපහුවට ගෙන යාම දඹදෙණි යුගයේ අවසානය විය.
තුන්වන විජයබාහු රජතුමා විසින් කරවන ලද විජයසුන්දරාරාමය අද ද දක්නට ඇතත්, දඹදෙණිය රාජධානිය නම් හඳුනා ගත හැක්කේ නටබුන්වලින් පමණෙකි.
විසාල මසුන්
01. තල්මස් මෝරා (whale shark)
තල්මස් මෝරුන් තරමක් උණුසුම් ජලය සහිත ප්‍රදේශවල විසීමට විශාල කැමැත්තක් දක්වනවා. එවැනි ජලය සහිත ලොව ඕනෑම තැනක මේ මත්ස්‍යයින් දකින්න පුළුවන්. නමුත් තරමක් ශීත ජලයේ ද මොවුන් වාසය කරන නිසා නවසීලන්තය ආශ්‍රිත මුහුදේ දකින්න පුළුවන්. මනුෂ්‍යයන්ගේ අත්ල සලකුණු එකිනෙකට වෙනස් වෙනවා වගේම මේ මත්ස්‍යයින්ගේ ශරීරයේ ඇති රටාවන් ද එකිනෙකාට වෙනස්. මොවුන්ගෙන් 75%ක්  පමණ ඉන්දියානු හා පැසිෆික් සාගරය ආශ්‍රිතව දකින්නට පුළුවන්. 25%ක් පමණ අත්ලාන්තික් සාගරය අවට වාසය කරනවා.
02. යෝධ හබල්මත්ස්‍යයා (Giant Oarfish)
අස්ථික මත්ස්‍යයන් අතරින් විශාලතම මත්ස්‍යයා ලෙසයි යෝධ හබල්මෝරාව සලකන්නේ. එමෙන්ම ලොව හොඳම ශ්‍රවන හැකියාවක් සහිත මත්ස්‍යයා ලෙස ද මොවුන් සැලකෙනවා. මෙම මත්ස්‍යයින්ව මුලින්ම සොයාගනු ලැබුවේ 1772 වසරේ දී යි. මොවුන් සාමාන්‍යයෙන් වාසය කරනු ලබන්නේ මීටර 1000ක් පමණ ගැඹුරු මුහුදේ වන නිසා දැකගන්නට නම් අපහසු යි.
03. තපින මෝරා (Basking Shark)
ලොව දැනට සිටින ප්‍රමාණයෙන් දෙවනියට විශාලම මෝර මත්ස්‍යා ලෙස ද තපින මෝරා සැලකෙනවා. මෙම මත්ස්‍යයාගේ විශේෂිතම අංගය ලෙස සැලකෙන්නේ ඔහුගේ මුඛය යි. ප්‍රමාණයෙන් එය මීටරයක් පමණ විශාල වෙනවා. කේතු ආකාර ශරීරයකින් යුතු මේ මත්ස්‍යයාගේ සම ශ්ලේෂ්මලය තට්ටුවකින් වැසී පවතිනවා. අළු හෝ දුඹුරු පැහැති ශරීරයක් හා කළු හෝ සුදු පැහැති උදරයක් මේ සත්ත්වයා යුතුයි. මෙම මත්ස්‍යයාගේ ශරීරයේ බරින් 25%ක් වෙන් වන්නේ ඔහුගේ අක්මාවට යි. සාමාන්‍යයෙන් කිලෝ 3000-6000ත් අතර බරකින් යුතු වෙන ඔවුන් දිගින් මීටර 6.7-8.8ත් අතර වෙනවා. මෙම මසුන් ආහාර සොයාගැනීමට තරමක් අලස බවක් දක්වනවා. තමන්ගේ මුව විවිර කර පිහිනා යන මේ මසුන්, ඒ අතර මුවෙන් ඇතුල් වෙන ඕනෑම දෙයක් ආහාරයට ගන්නවා. පසුගිය සියවසක පමණ කාලයක් තිස්සේ තෙල් හා අක්මාව ලබා ගැනීම සඳහා මේ මසුන් ඝාතනය වෙනවා. ඒ නිසා අද වනවිට මොවුන් සීඝ්‍රයෙන් වඳ වී යන තත්ත්වයක් ද උදා වී තිබෙනවා.
04. අළු මෝරා (Greenland Shark )
ග්‍රීන්ලන්ත මෝරා ලෙස ද හඳුන්වන මේ මසුන් මිනිසුන්ගේ ඇසට ඉතාමත් විරලව හසුවන මසුන් කොටසක්. මොවුන් බොහෝවිට ගැඹුරු ආර්ටික් සාගරයේ ජීවත්වීම එයට ප්‍රධානතම හේතුවක්. මෙම මසුන්ගේ පළමු පින්තුරය 1995 වසරේ ලබාගෙන තිබූ අතර 2003 වසර වන විට ප්‍රථම වරට ඔවුන් නිදහසේ පිහිනන දර්ශන වීඩියෝ වුණා. සාගර විද්‍යාඥයන් පවසන ආකාරයට මේ සතුන් අවුරුදු 200ක පමණ ආයු කාලයකට හිමිකම් කියනවා. මොවුන් සාමාන්‍යයෙන් මීටර 7ක් පමණ දිගට වර්ධනය වෙනවා. තරමක් සෙමින් පිහිනන මසුන් වර්ගයක් වන මොවුන්ට මීටර 2200ක් පමණ ගැඹුරු මුහුදේ පිහිනීමේ හැකියාවක් පවතිනවා. ලොව අපූරුතම ආහාර රටාවක් සහිත සතුන් විශේෂයක් ලෙස මේ මෝර මසුන් සැලකෙන්නේ යූරියා අධික ආහාර ගැනීමට මොවුන් දැඩි කැමැත්තක් දක්වන නිසා යි. තව ද ඇතැම් අවස්ථාවන්හි මොවුන්ගේ උදරයේ තිබී ධ්‍රැව වලසුන්, අශ්වයන්, හා මුවන් පවා හමුව තිබෙනවා.
05. සුදු තල්මසා (බෙලුගා)
බෙලුගා තල්මසා ආර්ටික් සහ ආර්ක්ටික් ආශ්‍රිත මුහුදුවල වාසය කරන සත්ත්වයෙක්. මොවුන් තනිකරම සුදු පැහැතියි. මෙතෙක් සොයාගෙන ඇති අන්දමට මේ මත්ස්‍යයා අවුරුදු 30 - 50 අතර පමණ කාලයක් ජීවත් වෙනවා. මේ මසුන් වසර මිලියන 200ක් පමණ පැරණියැ යි අනුමාන කෙරෙනවා. මීටර 6ක් පමණ දිගකට හා කිලෝ 1000ක පමණ බරකින් මොවුන් විශාල වෙන්න පුළුවන්.
බෙලුගා තල්මසුන් "Sea Canary" නමින් ද හැඳින්වෙන්නේ ඔවුන්ගේ උච්ච ස්වරයෙන් කෙරෙන හඬගෑම නිසා යි (කැනරි කියන්නේ ගී ගයන කුරුළු විශේෂයක්). සාමාන්‍යයෙන් 10කගේ පමණ කණ්ඩායම් සැදී පිහිනන මොවුන් වේගවත් පිහිණුම්කරුවන් නම් නොවෙයි. නමුත් මුහුද යට මීටර 700ක් පමණ පහළට කිමිදෙන්නට මොවුනට පුළුවන්
මැක්සිම් ගෝර්කි
මැක්සිම් ගෝර්කි
උපත 		-	1868 මාර්තු මස 28 වන දින
විපත		-	1936 ජුනි 18 (වයස අවු: 68) මොස්කව් නුවරදී
Pen name	-	මක්සිම් ගෝර්කි
රැකියාව	-	ලේඛකයෙකි, දේශපාලන ක්‍රියාකරුවෙකි.
ජාතිය		-	රුසියානු (සෝවියට්)
ඇලෙක්ස් මක්සිමෝව් පෙස්කොග් නමින් 1868 මාර්තු 28 වන දින මෙලොව එළිය දුටු ඔහු කවුරුත් හඳුනන නමින් මැක්සිම් ගෝර්කි විය. මොහු සෝවියට් රුසියානු ලේඛකයෙක් මෙන්ම සමාජවාදී යථාර්ථය පිළිඹිබු කෙරෙන සාහිත්‍ය ක්‍රමයේ ප්‍රාරම්භකයා ලෙස ද හැඳින්විය හැකිය. තවද ඔහු දේශපාලන ක්‍රියාකරුවෙකු වශයෙන් ද කටයුතු කොට ඇති අතර ගෝර්කි 1906 සිට 1921 බසිට 1929 දක්වාත් විදෙස් රටවල ජීවත් වුණි. වැඩි වශයෙන් කැප්රි, ඉතාලිය වැනි රටවල හෙතෙම ජීවත් වූ අතර සෝවියට් රුසියාවට නැවත පැමිණීමෙන් පසු නැවත වතාවක් එරටින් පිටව යාමට අවසර නොලැබුවත් මැක්සිම් ගෝර්කි විසින් එවකට එරට පැවති සංස්කෘතික ප්‍රතිපත්ති පිළිගන්නා ලදී.
Selected works
·	මාකර් චෞද්රා - කෙටි කථාව 1892 ·	චෙල්කාෂ් ·	Petit-Bourgeois (Мещане) (or The Philistines) ·	මෙහි G.K. චෙස්ටර්ටන් විසින් රචිත හඳුන්වාදීමක් අඩංගු වේ. ·	මිනිසුන් 26 දෙනා හා ගැහැණු ළමයි ·	Foma Gordeyev (Фома Гордеев), novel, 1899 ·	ඔවුන් තිදෙන, 1900 ·	A Confession (Исповедь), 1908 ·	පාපොච්ඡාරණය (1908) ·	ඔතුරොව් නඟරය, නව කතාව 1908 ·	The Life of Matvei Kozhemyakin (Жизнь Матвея Кожемякина) ·	හිරුගේ දරුවෝ (නාට්‍යය 1905) ·	හතුරෝ (නාට්‍යය 1907) ·	අන්තිමය (නාට්‍යය 1908) ·	දරුවෝ (නාට්‍යය 1910) ·	The Lower Depths (На дне), 1902 ·	ළමාවිය (1913-1914)
හබන් කුකුළා
හබන් කුකුළා (, විද්‍යාත්මක නාමය: Galloperdix bicalcarata) යනු ශ්‍රී ලංකාවේ ඝන වැසි වනාන්තරවලට ආවේණික, pheasant පවුලේ සාමාජිකයෙකි.
පහත රට තෙත් කලාපීය ‍වනාන්තර වල හා කඳූකරයේ මීටර් 1800 දක්වා ඉහළටත් වියළි කලාපීය වනාන්තර වලත් වාසය කරයි. අතිශය වනවාසී, තුළෑටි, භූමිවාසී පක්‍ෂියෙකි. විවිධ බීජ වර්ග, බිම වැටුණු පළතුරු, වේයන් සහ වෙනත් කෘමීන් ආහාරයට ගනී. ආහාර සොයමින් ප්‍රබල ලෙස වනයේ බිම පහුරුගායි. හබන් කුකුළා ප්‍රමාණයෙන් අඩක් වැඩුණු ගම් කුකුළෙකු තරම්ය. නොවැම්බර්-මාර්තු සහ ජුලි-සැප්තැම්බර් කාලවලදී අභිජනනය කරන හබන් කුකුළාගේ කැදැල්ල ගලක් හෝ පඳුරක් යට බිම සූරා සාදා ගනු ලබන මඳ අවපතනයකි. මෙය තුළ සාමාන්‍යයෙන් බිත්තර දෙකක් (2) හෝ තුනක් (3) දමනු ලැබේ. කිතුල්ගල සහ සිංහරාජ වනාන්තර මෙ‍ම පක්‍ෂියා දැකගැනීමට ඇති හොඳම ප්‍රදේශයන් ලෙස වාර්ථා වී ඇත.
ප්‍රවර්ගය:කුරුල්ලෝ ප්‍රවර්ගය:ශ්‍රී ලංකා‍වට ආවේනික සතුන් ප්‍රවර්ගය:ශ්‍රී ලංකා‍වේ පක්ෂීන්
මැක්සිම් ගෝර්කි
References
http://en.wikipedia.org/wiki/Maxim_Gorky
ප්‍රවර්ගය:රුසියාව ප්‍රවර්ගය:ලේඛකයෝ ප්‍රවර්ගය:රුසියානු සාහිත්‍යය
ජංගම පුරාවෘත: Bang Bang
Mobile Legends: Bang Bang යනු ByteDance හි අනුබද්ධිත Moonton විසින් සංවර්ධනය කර ප්‍රකාශයට පත් කරන ලද ජංගම බහු ක්‍රීඩක ඔන්ලයින් සටන් පිටියේ (MOBA) ක්‍රීඩාවකි. 2016 දී නිකුත් කරන ලද, ක්‍රීඩාව ලොව පුරා ජනප්‍රියත්වයට පත් විය, වඩාත්ම කැපී පෙනෙන ලෙස අග්නිදිග ආසියාවේ, බාගත කිරීම් බිලියන 1 ඉක්මවා ඇත, උපරිම මාසික ක්‍රීඩකයින් මිලියන 100 කි. 2021 දී, Mobile Legends: Bang Bang එහි ආදායමෙන් 44%ක් ආසියාවෙන් පිටස්තර ප්‍රදේශවලින් ලැබෙන අතර, එය වඩාත් ගෝලීය ආකර්ෂණයක් සඑම එහි ප්‍රභේදයේ ඉහළම ජංගම ක්‍රීඩාව බවට පත් කරමින් US$1 බිලියනයක සර්වකාලීන දළ ආදායමක් ලබා ගත්තේය.
එහි හරය තුළ, ක්‍රීඩාව අවම වශයෙන් තත්පර 10ක ගැලපීමක් සහ මිනිත්තු 10ක තරග සහිතව තත්‍ය කාලීනව එකිනෙකාට එරෙහිව 5 දෙනෙකුගෙන් යුත් කණ්ඩායම් 2ක් ඉදිරිපත් කරයි. සාම්ප්‍රදායික යුධ පිටියේ ක්‍රීඩාව විශේෂාංගී වන අතර, ක්‍රීඩකයින් සතුරාගේ කුළුණ රැගෙන තම තමන්ගේම ආරක්ෂා කර ගැනීමට මංතීරු තුනක් හරහා සටන් කළ යුතුය. සම්භාව්‍ය MOBAs මෙන්, කෝණ ක්‍රීඩා කිරීමට මට්ටම් කිරීමට හෝ ගෙවීමට වීර පුහුණුවක් නොමැත - ජයග්‍රාහකයින් සහ පරාජිතයින් තීරණය කරනු ලබන්නේ දක්ෂතාවය, හැකියාව සහ උපාය මාර්ගය මත ය.
සාර්ථකත්වයෙන් පසුව, Moonton විසින් Mobile Legends ලෙස නම් කරන ලද කලාපීය තරඟාවලි කිහිපයක් නිර්මාණය කිරීමත් සමඟ ක්‍රීඩා ක්ෂේත්‍රයට පිවිස ඇත: අග්නිදිග ආසියාවේ, ලතින් ඇමරිකාවේ සහ මැදපෙරදිග සහ උතුරු අප්‍රිකානු කලාපවල Bang Bang Professional League (MPL) සඳහා සුදුසුකම් ලැබීමේ තරඟයක් ලෙස සේවය කරයි. Mobile Legends ලෝක ශූරතා තරඟාවලිය සඳහා ජපානය, රුසියාව සහ එක්සත් ජනපදය ඇතුළුව රටවල් 15 ක් මේ වන විට සහභාගී වී ඇත. එය 2019 පිලිපීනයේ පැවති අග්නිදිග ආසියානු ක්‍රීඩා උළෙලේ ක්‍රීඩා තරඟයේ පළමු පදක්කම් ඉසව්ව සඳහා තෝරාගත් ක්‍රීඩා හය අතර විය.
මුලින් නම් කරන ලද්දේ Mobile Legends: 5v5 MOBA, 2016 දී ක්‍රීඩාවේ මුල් නිකුතුව තවත් MOBA ක්‍රීඩාවක් වන League of Legends සමඟ සමානකම් දක්වමින් විවේචනයට ලක් විය. 2017 ජූලි මාසයේදී, Riot Games ප්‍රකාශන හිමිකම් උල්ලංඝනය කිරීම සඳහා Moonton ට එරෙහිව නඩුවක් ගොනු කළේය. කෙසේ වෙතත්, එක්සත් ජනපදයේ කැලිෆෝනියාවේ මධ්‍යම දිස්ත්‍රික් උසාවිය විසින් සංසදයේ නොගැලපීම හේතුවෙන් නඩුව නිෂ්ප්‍රභ කරන ලදී. Moonton එතැන් සිට වෙනස්කම් සහ ක්‍රීඩා වැඩිදියුණු කිරීම් සඳහා ප්‍රතිනිර්මාණය කිරීම් සහ පැච් යාවත්කාලීන කිරීම් කිහිපයක් සිදු කර ඇත.
ක්‍රිඩා කිරීම
Mobile Legends: Bang Bang යනු ජංගම දුරකථන සඳහා නිර්මාණය කර ඇති බහු ක්‍රීඩක ඔන්ලයින් යුධ පිටියේ (MOBA) ක්‍රීඩාවකි. ක්‍රීඩාව ක්‍රීඩා කිරීමට නොමිලේ වන අතර චරිත සහ හම් වැනි ක්‍රීඩාව තුළ මිලදී ගැනීම් හරහා පමණක් මුදල් උපයනු ලැබේ. සෑම ක්‍රීඩකයෙකුටම අද්විතීය හැකියාවන් සහ ගති ලක්ෂණ සහිත වීරයෙකු ලෙස හැඳින්වෙන තෝරාගත හැකි චරිතයක් පාලනය කළ හැකිය. වීරයන්ගේ ප්‍රධාන අරමුණු භූමිකාවන් හයක් ඇත: ටැංකිය, මාක්ස්මන්, මිනීමරීම, ප්‍රහාරය, මායාකාරිය සහ සහාය. මෙම භූමිකාවන් ඔවුන්ගේ කණ්ඩායම් සඳහා ක්‍රීඩකයන්ගේ වගකීම් තීරණය කරයි. ක්‍රීඩකයින්ට ක්‍රීඩාවේ අයිතම සහ ලාංඡන ඇතුළත් වීරයන් සඳහා නිශ්චිත ගොඩනැගීම් ද සැකසිය හැකිය.
දෙකන්න
ශ්‍රී ලංකාවේ වාර්ශික බෝග ගොවිතැන් කරන ප්‍රධන වාර දෙක දෙකන්න නම්වේ. මෙය මඩ ගොවිතැනට වඩාත් අදාල වේ.
මෙඩ් හෙවත් මහ කන්නය
සාමාන්‍යයෙන් පොසොන් මස අමාවක දිනෙන් පටන්ගනී. නිරිතදිග මෝසම ප්‍රධාන වැසි ප්‍රභවයයි. වැඩිමල් වී වලට සුදුසුය
යල
සාමාන්‍යයෙන් දුරුතු මස අමාවක දිනෙන් පටන්ගනී. බාල වී වලට සුදුසුය.
බාහිර යොමු
ප්‍රවර්ගය:ගොවිතැන ප්‍රවර්ගය:දේශගුණය
1089
වසර  (රෝමානු සංඛ්‍යා) යනු ජූලියානු දින දසුන ප්‍රකාර,    දිනයකින් ඇරඹෙන  අවුරුද්දක් (බැඳිය විසින් මුළු දින දසුන දක්වනු ඇත) විය.
ප්‍රවර්ගය:
විල්ප්‍රඞ් සේනානායක
ගෞරවණීය විල්ප්‍රඞ් සේනානායක  (ඉංග්‍රීසි: Wilfred Senanayake) හිටපු මන්ත්‍රී හෝමාගම.
ජීවන සටහන්
මෙතුමා කොළඹ නාලන්දා විද්‍යාලයයේ ආදි සිසුවෙකි.
ආශ්‍රිත
විල්ප්‍රඞ් සේනානායකගේ ඉංග්‍රීසි විකිපීඩියා පිටුව
කොළඹ නාලන්දා විද්‍යාලයයේ ආදි සිසු දේශපාලනඥයින්
ප්‍රවර්ගය:චරිත කතා ප්‍රවර්ගය:ශ්‍රී ලාංකිකයෝ ප්‍රවර්ගය:ආදි නාලන්දියයෝ ප්‍රවර්ගය:ලංකික දේශපාලනඥයෝ ප්‍රවර්ගය:ශ්‍රී ලාංකික බෞද්ධයෝ ප්‍රවර්ගය:ලාංකික සිංහලයෝ ප්‍රවර්ගය:1918 උපත් ප්‍රවර්ගය:2008 මරණ
ඇසිටික් අම්ලය
ඇසිටික් අම්ලය(විද්‍යාත්මක නාමය වන්නෙ එතනොයික් අම්ලයයි )යනු කාබනික මිශ්‍රණයකි මෙහි රසායනික සුත්‍රය වන්නේ CH3CO2H (මෙය CH3COOH යන ආකාරයටද ලියනු ලබේ). මෙය අවර්ණ දියරයක් වන අතර තනුක නොවන අවස්ථාවේ ග්ලැසියර ඇසිටික් අම්ලය ලෙස භාවිතා කරයි. අසිටික් අම්ලය යනු විනාකිරි වල අඩංගු ප්‍රධාන සංඝටකයක් වේ.මෙම අම්ලයේ විශේෂ තිත්ත රසයක් මෙන්ම තියුණු ගන්ධයක්ද ගෙනදේ. පොලීවයනයිල් ඇසිටේට් සහ සෙලියුලෝස් ඇසිටේට් යන සංඝටකයන් මගින් ඇසිටික් අම්ලය නිපදවයි. එමෙන්ම ඇසිටික් අම්ලය දුර්වල අම්ලයක් ලෙස නම් කල ඇති අතර මෙය විඛාදන ක්‍රියාවලිය වේගවත් කරන අතර සමට අහිතකර බලපෑම්ද එල්ල කරයි.
ඇසිටික් අම්ලය සරල කාබොක්සලික් අම්ලයක් වේ. මෙම අම්ලය ඉතාම වැදගත් රසායනික ප්‍රතික්‍රිකාරකයක් මෙන්ම කාර්මික රසායනිකයක්ද වේ. මෙය ඡායාරූප පටලවල ඇති සෙලියුලෝස් අසිටේට් නිෂ්පාදනය සදහාද, දැව ඇලවීම සදහා යොදාගන්නා මැලියම් වල ඇති පොලීවයනයිල් අසිටේට් සදහාද එමෙන්ම කෘථිම කෙදි හා රෙදි වර්ග නිෂ්පාදනයටද යොදගනී. නිවැසියන් විසින් ඇසිටික් අම්ලය තනුක කර මලකඩ ඉවත්කිරීම වැනි අවස්ථාවන්ට භාවිතා කරයි. ආහාර නිෂ්පාදනයේදී අහාර සංකලන ද්‍රව්‍ය පිළිබද කේතය වන A260 යටතේ, ඇසිටික් අම්ලය ආම්ලිකතාවය පාලනය කරන අම්ලයක් ලෙසද ආහාර රසවත් කිරීමට ගන්නා ද්‍රව්‍යයක් ලෙසද භාවිතා කරයි. ඇමරිකාව, ඕස්ට්‍රේලියාව, යුරෝපය, නවසීලන්තය වැනි රටවල ඇසිටික් අම්ලය ආහාර සංකලන ද්‍රව්‍යයක් වශයෙන් භාවිතයට අවසර දී ඇත.
නාමකරණය
මෙම අම්ලය "ඇසිටික් අම්ලය" යන පොදු නාමයෙන් ව්‍යවහාර වන අතර මෙහි විද්‍යාත්මක නාමය එතනොයික් අම්ලයයයි. නාමකරණය ආදේශ කිරීම මගින් නිවැරදි IUPAC නාමය ගත හැක. ඇසිටික් අම්ලය යන නාමය ව්‍යුත්පන්න වන්නෙ ඇසිටම් යන වචනයෙනි.එය ලතින් භාෂාවෙන් විනාකිරි යන තේරුම දෙයි. නිර්ජලීය ඇසිටික් අම්ලයට ව්‍යවහාරයේදී ග්ලැසියර අසිටික් අම්ලය ලෙස භාවිතා කරයි. ග්ලැසියර ඇසිටික් අම්ලය සදහා ජර්මන් භාෂාවෙන් එයිසෙජික් යැයි කියනු ලබයි එහි තේරුම වන්නේ මිදුනු විනාකිරි යන්නයි. විනාකිරි 16.6 °C (61.9 °F) අඩු උෂ්ණත්වයක් යටතේ පළිගු ආකාරයෙන් පවතී එම නිසා මෙම අන්වර්ථ නාමය ලැබී ඇත.( ජලය 0.1% ප්‍රමණයට වඩා අඩු නම් එහි ද්‍රවාංකය 0.2 °C පමණ වේ). රසායන විද්‍යාවේදී ඇසිටික් අම්ලය, HOAc ලෙස කෙටි යෙදුමකින් දක්වයි. Ac යනු ඇසිටයිල් කාණ්ඩයයි CH3−C(=O)−. අසිටේට් කාණ්ඩය CH3COO– ලෙස දක්වන අතර එය සංෂිප්තව AcO–.ලෙස දක්වයි. Ac යනු රසායනික මුලද්‍රව්‍ය ඇක්ටිනියමයක කෙටියෙදුමක් නොවේ. ඇසිටික් අම්ලයෙහි ආකෘතික අනුව එය CH3–CO2–H, CH3COOH, සහ CH3CO2H ලෙස ලිවිය හැක. සමහර අම්ල පාදක කර ගත් ප්‍රතික්‍රියා වලදී HOAc යන කෙටි යෙදීම භාවිතා කරයි.Ac යනු ඇසිටේට් යන අර්ථයයි. ඇසිටික් අම්ලයෙන් H+ අයනයක් පිට වීම මගින් ඇසිටේට් නිපදවේ. ඇසිටික් අම්ලය ලුණු හෝ එස්ටරයක් සමග ප්‍රතික්‍රියවෙන් ඇසිටේට් යන නාමය ගොඩ නැගේ.
ඉතිහාසය
වයින්, බියර් වායුවට නිරාවරණය වී පැවතීමේ ස්වභාවික ප්රගතිඵලයක් ලෙස විනාකිරි නිපදවෙන්නට ඇත.නමුත් වර්තමානයේ ඇසිටික් අම්ලය නිෂ්පාදනය ලොවපුරම සිදුකරයි. 3 වන ශතවර්ෂය වන විට අසිටික් අම්ලය රස විද්‍යාව සදහාද භාවිතා කලෝය.තියෝපෙට්රරස් නම් වු ග්රීරක දාර්ශනිකයා විසින් විනාකිරි හා යකඩ මිශ්රතකර වර්ණක නිපදවීය.සුදු ඊයම් හා තඹ මල මිශ්රන කිරීමෙන් තඹ ලවණ හෙවත් කොපර් ඇසිටෙට් නිපදවීය. පුරාණ රෝමානු ජාතිකයන් ඇඹුල් වු වයින් උණුකරවා සාපා නැමති ඉතා මිහිරි පැණියක් විශේෂයක් නිපදවීය. සාපා ඊයම් භාජන වල නිපද වු අතර එහි ඉතා ඉහළ ලෙඩ් ඇසිටෙට් ප්රේතිශතයක් අන්තර්ගතවිය, මෙම පැණිරස ද්රනවය ඊයම් සීනි හෙවත් සෙනසුරුගේ සීනි ලෙස හැදින්විය. මෙය පැණිය රෝමානු රදළ පෙළපත් වල බොහෝ දෙනාගේ ඊයම් විශ වීමටද හේතුවක් විය. 8 වන ශත වර්ෂයේ, ජබීර් ඉබන් හයියන් විසින් පළමුවෙන්ම විනාකිරි භාගික ආසවනයෙන් ඇසිටික් අම්ලය නිපදවිය හැකි බව අවධාරනය කලේය. පුනුරුද කාලය තුල අදාල යකඩ ඇසිටේට භාගික ආසවනය කිරීම මගින් ග්ලැසියර ඇසිටේට් නිපදවිය. (කොපර්(II) ඇසිටෙට් මෙයින් ප්රලධාන වේ.). 16 වන ශත වර්ෂයේ ජර්මන් ජාතික ඇල්ඡෙමිස්ට් ඇන්ඩෘ ලිබවියස්, ග්ලැසියර ඇසිටික් අම්ලය සසදමින් උපක්ර මශීලිව විනාකිරි නිපදවීම විස්තර කරන ලදී. විනාකිරි වල ඇති ජලය ප්ර්තිශතය ඇසිටික් අම්ලයේ ගුණ වලට අධික බලපෑමක් එල්ල කරයි.එම නිසා මෙම ශත වර්ෂයේ රසායන විද්යවයන් ග්ලැසියර ඇසිටික් සහ එම අම්ලය ද්ර්වයන් දෙකක් යැයි විශ්වාස කලෝය. ප්රං ශ රසායන විද්යියෙකු වන පියාරේ ඇඩට් විසින් ග්ලැසියර අසිටික් හා එම අම්ලය සමාන බව ඔප්පු කලේය. වර්ශ 1847 ජර්මන් ජාතික රසායන විද්යා ඥයකු වන හර්මන් කොල්බේ විසින් ප්ර්ථම වරට ඇසිටික් අම්ලය අකාබනික සංයෝගයක් සමග සම්මිශ්රාණය කරන ලදී. මෙම ප්ර්තික්රි යාව තුල කාබන් ඩයිසල්ෆයිඩ් කාබන් ටෙට්රසක්ලොරයිඩ් බවට ක්ලොරිනීකරණය වන අනුපිලිවෙළ අන්තර්ගතවේ. එය ටෙට්ර්ක්ලොරො එතීන් තාපවිඡ්ඡේදනයෙන් සහ ට්ර්යික්ලොරො ඇසිටික් අම්ලය ක්ලොරිනීකරණය වීමේ ක්රිරයාවලිය අනුගමනය කරන අතර එහි අඩංගු විද්‍යුත් විච්ඡේදකය ඇසිටික් අම්ලය දක්වා ඔක්සිහරණය වේ. වර්ශ 1910 දී, දැව ආසවනය කිරීමෙන් ලබාගන්නා පයිරොලිග්නියස් දියරයෙන් ග්ලැසියර ඇසිටික් අම්ලය ලබගන්නා ලදී. කිරිහුනු සමග ප්රීතික්රිනයා කරවීම මගින් ඇසිටික් අම්ලය වෙන් කර ගත හැක. එයින් ප්ර්තිඵලයක් ලෙස ලැබෙන කැල්සියම් ඇසිටේට් සල්ෆියුරික් අම්ලය සමග ආම්ල කිරීම මගින් නැවත ඇසිටික් අම්ලය වෙන් කරවා ගත හැක. වර්ථමානයේ, ජර්මනිය විසින් ග්ලැසියර ඇසිටික් අම්ලය ටොන් 10000 ක ප්ර්මණයක් නිෂ්පාදනය කරන අතර එයින් 30% ක ප්රලමාණයක් ඉන්ඩිගෝ වර්ණය නිපදවීම සදහා භවිතා කරයි.
ආම්ලිකතාව
කබොක්සලික් අම්ලයේ ඇති හයිඩ්රතජන් කබොක්සලික් කාණ්ඩය තුලට කේන්ද්රණ ගත වී ඇත. එනම් ඇසිටික් අම්ලය අයනීකරණය මගින් අණු වෙන් කල හැක. CH3CO2H → CH3CO2- + H+ ඇසිටික් අම්ලයෙන් ප්රෝයටෝනයක් නිදහස් වීම නිසා එහි ආම්ලිකතාවයක් අතිවේ. ඇසිටික් අම්ලය ඉතාම දුර්වල මොනොප්රොෝටික අම්ලයකි.එහි ජලීය ද්රාිවණය pKa අගය 4.75 පමණ වේ. ප්රටතික්රි්යාව තුල ඇසිටේට්(CH3COO−) සමග ප්රමතිබද්ද වීම සිදුවේ. 1.0 M (ගෙදරදොරේදී භාවිතා වන විනාකිරි ගැන අවධානය යොමුකිරීමේදි )ද්ර ව්යරන්හි 2.4 ක PH අගයක් පවතී.මෙය තුල ඇසිටික් ආම්ලික අණු 0.4% පමන විඝටනය වී ඇත.
නිෂ්පාදනය
කාර්මිකව ඇසිටික් අම්ලය නිෂ්පාදනයේදී සංශ්ලේෂක සහ බැක්ටීරිය පැසවීම යන ක්රිම යොදා ගනී. අද වන විට නිෂ්පාදනයෙන් 10% ප්ර්තිශතයක් ජෛවවිද්යානත්මක මාර්ග ඔස්සේ නිපදවෙන අතර එම ප්රවතිශතය රදාපවතින්නේ විනාකිරි නිපද වීම නිසාය. ආහාර පවිත්රමතා නීතියත අනුව විනාකිරි ජෛවවිද්යාිත්මක ආරම්බයක් තිබිය යුතු වේ. රසායනික කර්මාන්තයේ මෙතනෝල් කබනීකරනය කිරීම මගින් 75% පමණ ඇසිටික් අම්ලය නිපදවයි. විස්තරය පහත දැක්වේ. අමතර විසදුම්ද භවිතා කරයි. ලෝකය පුරා පිරිසුදු ඇසිටික් අම්ලය 5 M/a(ටොන් මිලියන /ඇවුරුද්දට ) පමණ නිෂ්පාදනය කරයි ,එයිනුත් අඩක් පමණ ඇමරිකාව තුල නිෂ්පාදනය වෙයි. යුරෝපානු රටවල ආසන්න වශයෙන් 1 M/a පමණද ජපානය තුල 0.7 M/a ප්රයමණයක්ද නිපදවයි. හැම අවුරුද්දෙම 1.5 M/a පමණ ප්ර තිචක්රීවකරණය කරනු ලබයි,එමගින් ලෝක වෙළදාම තුල 6.5 M/a රදවා ගනී. පිරිසුදු ඇසිටික් අම්ලය නිෂ්පාදනය කරන ප්රයධාන නිෂ්පාදකයන් වන්නේ සිලනීස්(Celanese) සහ BP කෙමිකල්ස්(BP Chemicals) වෙයි. මිලේනියම් කෙමිකල්ස් අතුලත්ව තවත් ප්ර්ධාන නිෂ්පාදකයන් වන ස්ටෙර්ලින්ග් කෙමිකල්ස්(Sterling Chemicals), සැම්සුන්ග්(Samsung),ඊස්ට්මැන්(Eastman) සහ ස්වෙන්ස්ක් එටනොල්ක්මි(Svensk Etanolkemi ) මෙය සදහා දායක වේ.
මෙතනෝල් කාබනීකරණය
බොහෝ විට මෙතනෝල් කාබනීකරණය මගින් ඇසිටික් අම්ලය නිපදවයි. එම ක්රිනයාවලියේදී මෙතනෝල් කාබන් මොනොක්සයිඩ සමග ප්රකතික්රිවයාකර ඇසිටික් අම්ලය නිපදවයි.පහත ඇති රසායනික සමීකරණයට අනුව මෙම ක්රිනයාවලිය සිදුවේ. CH3OH + CO → CH3COOH මෙම ක්රිCයාවලියට අතරමැදි ද්රසව්ය ක් ලෙස අයඩෝ මෙතේන් එකතු කලවිට මෙය පියවර තුනක් මගින් සිදුවෙයි. ලෝහ සංකීර්ණ කාබනීකරණය සදහා සමන්යෙයෙන් උත්පේරක අවශ්ය වේ. 1. CH3OH + HI → CH3I + H2O 2. CH3I + CO → CH3COI 3. CH3COI + H2O → CH3COOH + HI ඇසිටික් අම්ලයට අදාළ තත්වයන් මදක් වෙනස් කිරීම මගින් ඇසිටික් ඇන්හයිඩ්රයිඩය නිපදවිය හැක. එයට හේතුව වන්නේ මෙතනොල් සහ කාබන් මොනොක්සයිඩ යනු මෙම ක්රිහයාවලියට අවශ්යි ප්ර ධාන අමුද්රතව්යම දෙකකි.ඇසිටික් අම්ලය නිෂ්පාදනයේදී මෙතනෝල් කාබනීකරණය කිරීම ඉතාම ආකර්ෂණීය ක්රදම වේදයක් වේ. 1925දී ,බ්රිදටිෂ් සිලනීස්(British Celanese) සමාගමෙහි හෙන් රි ඩ්රෙaෆස්(Henry Dreyfus) විසින් පලමුවෙන්ම මෙතනෝල් කාබනීකරණය ආරම්භ කරන ලදී. කෙසේ වුවද,ප්රාnයෝගික උපකරණ නොමැතිවීම නිසා මෙම පරික්ෂනය අසර්ථක විය. මෙම පරීක්ෂණය සදහා විශාල පීඩනයක් ලබා දීමටද සිදුවිය.මෙමගින් වණිජකරණය ඉතා අපහසුවීම නිසා පරීක්ෂණය අඩාල විය. 1963 දී, ජර්මානු සමගමක් වන BASF පළමුවෙන වාණිජ මෙතනෝල් කාබනීකරණ ක්රිලයාවලිය සිදුකරන ලද්දේ කොබෝල්ට් උත්පේරකය ලෙස උපයෝගී කරගනිමිනි. 1968 දී, රෝඩියම් උත්පේරකය (cis−[Rh(CO)2I2]−)යොදා ගෙන මෙම ක්රිවයාවලිය කර්යක්ෂමව මෙන්ම අඩු පීඩනයකින් කල හැකි බව සොයා ගන්නා ලදී. 1970 දී, ඇමරිකානු සමාගමක් වන මොන්සන්ටෝ(Monsanto ) සමාගම විසින් මෙම උත්පේරයකය යොදා ගෙන අසිටික් අම්ලය නිෂ්පාදනය කරන පළවන ශාකාව ආරම්භ කරන ලදී. 1990 න් පසු BP කෙමිකල්ස්(BP Chemicals) වන රසායන ද්රaව්ය) සමාගම කාටිව් නැමති උත්පේරකය භාවිතා කරමින් මෙය නිෂ්පාදනය කරන ලදී. කාටිව් උත්පේරකය රුතේනියුම් ලෙස ඉතා  ඉහළ කර්යක්ෂම ද්ර්ව්යදක් ලෙස ප්රසසිද්ධ විය. ඉරිඩියුම් උත්පේරකය සහිත කාටිව් ක්රිඩයාවලිය ඉතාම කාර්යක්ෂම වන අතර එය මොන්සැන්ටො(Monsanto )  ක්රිියාවලිය වෙනුවට එන ලද්දකි. මෙම ක්රි‍යාවලි දෙකම එකම නිෂ්පාදන ශාකවන්ගෙන් සිදුවන්නකි.
ඇසිටැල්ඩිහයිඩ් ඔක්සිකරණය
මොන්සැන්ටෝ(Monsanto) ක්රි යාවලිය පූර්ව වණිජකරණයත ලක්වීම නිසා ඇසිටික් අම්ල නිෂ්පාදනයට ඇසිටැල්ඩිහයිඩ ඔක්සිකරණය යොදා ගැනීමට බොහෝ දෙනා වෑයම් කලහ. මෙය දෙවෙනුවට ඉතාම වැදගත් නිෂ්පාදන ක්රි යවලිය ලෙස ඇති අතර, නමුත් මෙතනෝල් කාබනීකරණය සමග තරගකිරිමට නොහැකිවිය. බියුටේන් හෝ සැහැල්ලු නැප්තා ඔක්සිකරණය කිරීමෙන් හෝ එතීන් සජලනය කිරීම මගින් ඇසිටැල්ඩිහයිඩ නිපද විය හැක. බියුටේන් හෝ සැහැල්ලු නැප්තා යකඩ අණු හමුවේ වාතයේ රත් කිරීමෙන් ඇසිටික් අම්ලය ලබා ගත් හැක. මෙහිදී යකඩ අණු ලෙස මැග්නීසියම්, කොබෝල්ට්, හෝ ක්‍රෝමියම්ද පෙරොක්සයිඩ  මෙම ප්රේතික්රිඅයාවට සහභාගී වේ. 2 C4H10 + 5 O2 → 4 CH3COOH + 2 H2O මෙම ප්ර්තික්රිකයාව උෂ්ණත්වය හා පීඩනය මගින් පාලනය කරනු ලබයි. මෙහි ප්රීතික්රිායක තත්වයන් වනුයේ 150 °C (302 °F) සහ 55 atm. මම ප්ර තික්රිරයාවේ අතුරු ඵලයන් ලෙස බියුටෝන්, එතිල් ඇසිටේට්, ෆෝමික් අම්ලය සහ ප්රොෝපනොයික් අම්ලයන් නිපදවේ. මම අතුරු ඵලද වාණිජව ඉතාම වැදගත් වේ.ප්ර(තික්රිායක තත්ව වෙනස් වීම මගින් සෑදෙන්නාවු නිෂ්පාදිතයන් වෙනස් විය හැක. මෙම අතුරු ඵල අතරින් ඇසිටික් අම්ලය වෙන් කරවා ගැනීම සිදුකලයුතුයි. මෙවැනි ක්රිුයාවලි වලට වැය වන වියදමද අදාළ නිෂ්පාදනයන්හි මිලට එකතු වේ. බියුටේන් ඔක්සිකරණය සදහා සමාන තත්වයන් හා සමාන උත්පේරක අවශ්යි වන අතර එමගින් ඔක්සිඩයිස් ,ඇසිටැල්ඩිහයිඩ් වාතයේ ඇති ඔක්සිජන් සමග ප්ර තිකියාවෙන් ඇසිටික් අම්ලය නිෂ්පාදනය කෙරේ. 2 CH3CHO + O2 → 2 CH3COOH අලුත් උත්පේරක තත්වයන් මගින් මෙම ප්ර තික්රිHයාව 95%ක් සාර්ථක කර ගත හැක. මෙමගින් ඇතිවන ප්රතධාන ඇතුරු ඵල වන්නේ එතිල් ඇසිටේට්, ෆොර්මික් අම්ලය, ෆොමැල්ඩිහයිඩය.මේවායෙහි ඉතාම අඩු තාපාංක පවතින නිසා ඉතාම පහසුවෙන් භාගික ආසවනයෙන් වෙන්කරවා ගත හැක.
එතිලීන් ඔක්සිකරණය
එතිලීන් මගින් ඇසිටැල්ඩිහයිඩ නිෂ්පාදනය කරන්නට ඇත පසුව එය ඔක්සිකරණය කරන ලදී. 1997 දී.රසායන සමාගමක්වන ෂෝවා ඩෙන්කෝ (Showa Denko) එතිලීන් ඔක්සිකරණය කිරීම සදහා ශාකවන් කිහිපයක් ඔයිටා (Oita) හා ජපානයෙහි පිහිටවිය. එමගින් වාණිජ වශයෙන් ඉතා ලාබදයී එතිලීන්, ඇසිටික් අම්ලය බවට පත් කිරීම ආරම්භ කලහ. මෙම ප්රිතික්රි යාව සදහා උත්පේරක ලෙස පැලේඩියම් ලෝහය භවිතා කරන අතර, හීටරොපොලි අම්ල (heteropoly acid) සහ ටන්ග්ස්තොසිලිසික් අම්ල (tungstosilicic acid) සහය වෙයි. එය මෙතනෝල් කාබනීකරණය සමග තරග කර ලදී. මෙය එතිලීන් වල දෙශීය මිල සමග රදපවතී. තනුක කරන ලද ඇල්කොහොල් ද්රා වණයෙන් ස්වල්පයක් ඇසිටොබැක්ටර්ට එන්නත් කර උනුසුම් ස්ථානයක තැබූවිට මාස කිහිපයක් තුල වායුව සහිත ප්රයදේශය විනාකිරි බවට පත් වේ. කාර්මිකව විනාකිරි නිෂ්පාදනයේදී මෙම ක්රතමය වැඩිදියුණු කරන අතර බැක්ටීරියාවට ඔක්සිජන් සැපයීම පාලනය කරනු ලබයි. පළවන කාණ්ඩයේ විනාකිරි, පැසවීම මගින් නිෂ්පාදනය කරයි. බොහෝ විට වයින් නිෂ්පාදණයේදි සිදුවන වැරදීම් අනුගමනය කරයි. ඉතා ඉහළ උෂ්ණත්වල මෙම පැසවීම සිදුකරයි. ස්වභාවිකව මිදි තුල යීස්ට් මගින් ඇසිටොබැක්ටර් විනාශකිරීම සිදු කරයි. සමාන්යදයෙන් විනාකිරිවල ඉල්ලුම ඉහළ ප්රතතිශතයක් ගනී එයට හේතුව වන්නේ අහාර පිසීමේ කටයුතු, වෛද්යය හා සනීපාරක්ෂක කටයුතු සදහා අවශ්යල වේ.එමෙන්ම ග්රීවෂ්ම කාලයේ වැඩෙන මිදි උපයෝගි කරගෙන වයින් සැදීමේ ක්රිතයවලියටද දායක වේ. මෙම ක්රි‍යාදාමය ඉතාම හිමින් සිදුකරන අතර හැම විටම සාර්ථක වීමද සිදු නොවේ. මෙම ක්රියයාදාමය වයින් වෙළෙන්දාට තේරුම්ගත නොහැක. 1823 දී ජර්මනිය විසින් පළමුවෙන්ම අත් හදා බලන ලද එක් නවීන වාණිජ ක්රිියාවලියක් වන "ෆාස්ට් මෙතර්ඩ්(fast method)" හෙවථ් "ජර්මන් මෙතර්ඩ්(German method)" හැදින්විය හැක. මෙම ක්රිරයාවලිය තුල පැසවීම යන ක්රි්යාව කුලුණක අසුරන ලද ලී කැබල්ල හෙවත් අගුරු කැබැල්ල වැනි වේ. කුලුණ මුදුනෙන් ඇල්කොහොල් බින්දු එකතු කරන අතර එහි යටින් සංවහනයෙන් හෝ ස්වභාවිකව පිරිසිදු වාතය ඉහලට යවයි. මෙම ක්රිියාවලියේ වායුව සැපයීම වැඩිදියුණු කරන අතර විනාකිරි නිෂ්පාදනය සදහා මාසයක් හෝ සතියක් තබා ගනී. මේ කාලයේ, විනාකිරි නිෂ්පාදනය කරනු ලබන්නේ ගිල්ලන ලද ටැංකි තුලයි.මෙය ප්රයථමයෙන්ම 1949 දී Otto Hromatka සහ Heinrich Ebner විසින් විස්තර කරන ලදී. මෙම ක්ර මයේදී නිතරම කැලතෙමින් තිබෙන ටැංකි තුල ඇල්කොහොල් විනාකිරි බවට පැසවෙයි. මෙහි ඔක්සිජන් සපයනු ලබන්නේ ටැංකි තුලට වායුව බුබුළනය කිරීම මගිනි. මෙම ක්රකමය තුල නවතම උපයෝගයන් භවිතා කරමින් මුලික ක්රි යදාමයෙන් පැය 24ක් අතුලත ඇසිටික් අම්ලයද 15%ක් ඇති විනාකිරිද, 20% ක් සහිත විනාකිරි පැය 60ක් තුලද නිෂ්පාදනය වේ.
නිර්වායු පැසවීම
නිර්වායු බැක්ටීරියාවල විශේෂත්වය වනුයේ ක්ලොස්ටිඩිඅම් ගණයේ සමජිකයන් කිහිපයක්ද සහිතව, එතනොල් අතරමැදියක් ලෙස භාවිතා නොකරමින් කෙලින්ම සීනි ඇසිටික් අම්ලය බවට පරිවර්තණය කිරිමේ හැකියාවයි. බැක්ටීරියා ඇසුරින් ප්ර තික්රියයකවල සිදුවන ප්ර තික්රිඇයාව මෙසේ දැක්විය හැකිය. C6H12O6 → 3 CH3COOH මෙම නිර්වායු බැක්ටීරියා එක් කාබන් අංශුවක් පමනක් අඩංගු කොටස්වලින් ඇසිටික් අමලය නිපදවයි. උදාහරණ ලෙස මෙතනෝල්,කාබන්ඩයොක්සයිඩ් හා හයිඩ්‍රජන් මිශ්රනණයක් දැක්විය හැකිය. 2 CO2 + 4 H2 → CH3COOH + 2 H2O මෙම ක්ලොස්ට්රිනඩිඅම් සීනි බවට කෙලින්ම පරිවර්තනය කිරීමේ හැකියාව හෝ අඩු ප්රදතික්රිවයක ප්රහමානයක් යොදාගනිමින් ඇසිටික් අම්ලය නිපදවීමේ හැකියාව යනු මෙම බැක්ටීරියාවට ඇසිටික් අම්ලය කාර්යක්ෂමව නිපදවීමට එතනොල් ඇසිටොබැක්ටර් වැනි ඔක්සිඩයිසරය වඩා හැකියව ඇති බවයි. කෙසේ උවත් ක්ලොස්ට්රිඇඩියම් බැක්ටීරියා ඇසිටොබැක්ටර් වලට වඩා අඩු ආම්ලික බාවයකින් යුක්තය. තවද ඉතා අඩු අම්ලික බවකින් යුතු ක්ලොස්ට්රිැඩියම් කොටසකට ඉතා අඩු ඇසිටික් ඇසිඩ් ප්රිතිෂතයක් සහිත විනාකිරි නිපදවීමට හැකියව ඇති අතර ඇසිටොබැක්ටර් වලට 20% ක ප්රසතිෂතයක් සහිත විනාකිරි නිපදවීමෙ හැකියව ඇත. ප්ර්තිපලයක් ලෙස ඇසෙට්රො ජෙනික් බැක්ටීරියා 1940 දී හදුනගත් අතර එහි නිශ්පාදන ක්රිවයාවලිය ඉතා අඩු අවකාශයක යෙදුම් ගනනක් සදහා භාවිතා වේ.
භාවිතය.
ඇසිටික් අම්ලය යනු රසායනික සංයෝග නිපදවීමේදි උත්පේරකයක් ලෙස යොදගන්නා සංයොගයකි.තනි විශාලතම ඇසිටික් අම්ලයේ ප්රමයොජනය වන්නේ ඇසිටික් ඇන්හයිඩ්රෙ+ඩ් හා එස්ටර් වලට සමීප වයනයිල් ඇසිටේට මොනමර් නිපදවීමයි.විනාකිරි නිපදවීම සදහා සපේක්ශව කුඩා ඇසිටික් අම්ල ප්රයමාණයක් භාවිතා වේ.
වයනයිල් ඇසිටේට මොනමරය.
ප්රතධානතම ඇසිටික් අම්ල භාවිතයෙන් සිදුකරන නිශ්පාදනය වන්නේ වයනයිල් ඇසිටේට මොනමර් නිශ්පාදනයයි. ලෝක ඇසිටික් අම්ල නිශ්පාදිතයෙන් 40% ත් 45% ත් අතර ප්රටමාණයක් මේ සදහා භාවිතා වේ. ඔක්සිජන් හමුවේ එතිලීන් හා ඇසිටික් අම්ලයේ ප්රටතික්රි යාවේ ප්රාතිපලය වන්නෙ පැලේඩියම් කාටලයිට්ය.
මෙය සායම් හා මැලියම් නිශ්පාදනයේ කොටසක් වශයෙන් භවිතාවන වයනයිල් ඇසිටේට හෝ පොලිමර් බවට බහුඅවයවීකරණය කල හැකිය.
එස්ටර නිශ්පාදනය
ඇසිටික් අම්ලයේ නිශ්පාදන ප්රසදාන වශයෙන් භාවිතා වන්නෙ සායම්,තින්ත හා අලේපන නිපදවීමටයි.මෙම එස්ටර තුළ ප්ර්ධාන වශයෙන් එතිල් ඇසිටේට් බියුටයිල් ඇසිටේට්, අයිසෝ බියුටයිල් ඇසිටේට් ප්රො ෆිල් ඇසිටේට් අන්තර්ගතවේ. මේවා ප්ර්ධාන වශයෙන් ඇසිටික් අම්ලයේ හා අනුරූපව පවතින ඇල්කොහොල අතර උත්පේරක ක්රිේයවලියේ ප්ර.ථිඵල ලෙස හටගනී.
H3C-COOH + HO-R → H3C-CO-O-R + H2O, (R = භාවිතාවන ඇල්කයිල් කාණ්ඩයක් )
කෙසේ හෝ බොහෝ ඇසිටේට් එස්ටර ටිගොචෙන්කෝ ප්ර.තික්රිෙයාව භාවිතා කරමින් ඇස්ටැල්ඩිහයිඩ් නිපදවීම සිදුකරයි. තවද නයිට්රෝෙ සෙලියුලස්, ඇක්රිිලික් ලාකඩ, වාර්නිශ් හා ලී නිශ්පාදනවල පැල්ලම් ඉවත්කිරීමේ ද්රාිවණයක් ලෙස භාවිතා වේ. පලමුවෙන්ම ග්ලයිකොල් මොනො ඊතර් එතිලින් ඔක්සයිඩ් හෝ ප්රොීෆිලීන් ඔක්සයිඩ ඇල්කොහොල සමග ප්රුතික්රිුයා කරවා ඉන්පසු එය ඇසිටික් අම්ලය සමග එන්ටරිභවනයට භාජනය කරයි. මෙහි ප්ර ධාන නිශ්පාදන තුන වන්නේ එතිලීන් ග්ලයිකෝල් මොනො එතිල් ඊතර් ඇසිටේට්(EEA),  එතිලීන් ග්ලයිකෝල් මොනො එතිල් බියුටයිල් ඇසිටේට්(EBA), ප්රෝෆිලීන් ග්ලයිකෝල් මොනෝ එතිල් ඊතර් ඇසිටේට්(PMA)(පොදු භාවිතයේදී PGMEA ලෙස ප්ර්සිද්ධ අතර අර්ධ සන්නායක නිපදවීමට භවිතා වේ). මෙම ක්රි(යාවලිය ලෝක ඇසිටික් අම්ල නිශ්පාදිතයෙන් 15% ත් 20% අතර ප්රොමානයක් භාවිතා කරයි. ඊතර් ඇසිටේට් (උදාහරනයක් ලෙස EEA)මානව ප්රතජනණ ක්රිඅයාවලියට හනිකර තත්වයක් පෙන්නුම් කරයි.
ඇසිටික් ඇන්හයිඩ්රලයිඩ
ඇසිටික් අණු යුගලයක් ඝනීකරණය වීමෙන් ඇසිටික් ඇන්හයිඩ්රරයිඩය නිෂ්පාදනය වේ. ලෝකය පුරා නිෂ්පාදනය කරන රසායන ද්රකව්යස අතරින් ඇසිටික් ඇන්හයිඩ්රපයිඩය ප්රලධාන ස්ථානයක් ගන්නා අතර එය අසිටික් අම්ල නිෂ්පාදනයෙන් 25 % 30%ක් පමණ වේ. ප්‍රධානම නිෂ්පාදන ක්රිනයාවලිය වන්නේ ඇසිටික් අම්ලය ඝනකර කෙටීන් නිෂ්පාදනය කිරීමයි.එය ඇසිටික් අම්ලය සමග ඝන වීමෙන් ඇසිටික් ඇන්හයිඩ්රරයිඩය ගෙන දේ: CH3CO2H → CH2=C=O + H2O CH3CO2H + CH2=C=O → (CH3CO)2O ඇසටලීකරණය කිරීමේ ප්ර2ධාන ද්රOව්යසයක් ලෙස ඇසිටික් ඇන්හයිඩ්ර ය භාවිතා කරයි. සෙලියුලෝස් ඇසිටේට් ප්රිධාන රසායන ඇසිටේටයක් වන අතර එය කෘථීම රෙදි සදහාද සිනමා ඡයාරූපකරනය සදහාද යොද ගනී. හෙරොයින් වැනි දේවල් නිෂ්පාදනය කිරීමෙදි ඇසිටික් ඇන්හයිඩ්රකය උත්පේරක ලෙස භාවිතා කරයි.
විනාකිරි
විනාකිරි වල 4-18% ක් පමණ ඇසිටික් අම්ලය අඩංගු වේ.විනාකිරි අහාර රසවත් කිරීමට යොදා ගන්නා රස කාරයක් ලෙස ක්රි්යා කරයි. අහාරයට ගන්නා විනාකිරි තුල 4% ත් 8% ත් අතර ඇසිටික් අම්ල ප්රකතිශතයක් පවතී. වාණිජව අහාර වල රසශෝධයන්ට මෙම ප්රිතිශතය සැලකිය යුතු වේ. ලෝකය පුරා විනාකිරි වලට යොදා ගන්නා ඇසිටික් අම්ල ප්රජතිශතය විශාල නොවේ.
ද්රාකවණයක් ලෙස භාවිතය.
ග්ලැසියර ඇසිටික් අම්ලය යනු ධ්රැ වීය ප්රෝරටෝනිකරණය වූ ද්රාපවණයකි. එය නිතරම ද්රා්වණයක් ලෙස භාවිතා කරන අතර එය පිරිසිදු කාබනික සංයෝගයක් ප්රශතිස්ඵටීකරණයට යොදා ගනී. ඇසිටික් අම්ලය ද්රාතවණයක් ලෙස ටෙරිපිතලික් අම්ලය(terephthalic acid-TPA)නිෂ්පාදනයේදී සහ පොලිඇතිලීන් ටෙරිපිතලේට් (polyethylene terephthalate -PET)නිෂ්පාදනයේදී අමුද්රනව්යඇක් ලෙසද භාවිතා කරයි. වර්ෂ 2006 දී, ඇසිටික් අම්ල නිෂ්පාදනයෙන් 20% ක්ම TPA නිෂ්පාදනයට යොදා ගැනිනි. ෆ්ප්රීතඩල් ක්රාlෆ්ට් ඇල්කයිලීකරණය වැනි කබයිල්කරණය අඩංගු ප්රPතික්රි්යා සදහා ඇසිටික් අම්ලය නිතරම යොදා ගනී. උදාහරණයක් ලෙස, වාණිජව කපුරු නිෂ්පාදනය කරන ක්රි යාවලියේදී, කැම්පීන්, අයිසෝබ්රෝීනයිල් ඇසිටේට බවට ප්රකතිසංවිධානය කිරීම සදහා ඇසිටික් අම්ලය ද්රාිවණයක් ලෙසද කබයිල්කරණ නැවත සකස් කරන නියුක්ලියොෆිලික ක්රකමයක් ලෙසද ක්රි ය කරයි. කාබන් සහිත පැලේඩියුම් භාවිතා කරමින් අනිලීන්හි ඇරිල් නයිට්රො‍ කාණ්ඩ අඩු කිරීමේ ක්රියයාවලිය අදුර ගැනීම සදහා ඇසිටික් ද්රාාවණය යොදා කරයි. විශ්ලේෂණාත්මක රසායන විද්යාේවේදී ග්ලැසියර ඇසිටික් අම්ලය යොදා ගන්නා අතර එමගින් කාබනික ඇමයිඩයේ දුර්වල ඇල්කලීන් ද්ර්ව්යාය අගය කල හැක. ග්ලැසියර ඇසිටික් අම්ලය ජලයට වඩා දුර්වල අවස්ථාවක් වේ. එම නිසා මධ්යගයේදී ඇමයිඩ ශක්තිමත් ලෙස ක්රි යා කරයි. පර්ක්ලෝරික් අම්ලය වැනි ශක්තිමත් අම්ලයක් මගින් අනුමාපනය කරමින් ග්ලැසියර ඇසිටික් අම්ලය වෙන් කරවා ගත හැක.
යොදා ගන්නා අවස්ථා
සිනමා ඡයාරූපකරන අවස්ථාවේදී තනුක ඇසිටික් අම්ලය යොදා ගනී එමෙන්ම ජල කරාම වල මෙන්ම කෙතලවල ඇති හිරිගල් තට්ටුව ඉවත් කිරීම සදහාද යොදා ගනී. රෝග විනිශ්චය කරන රසායනාගාර තුල රතු රුධිරය විච්ඡේදනය කර පරීක්ෂා කිරීමට තනුක ඇසිටික් අම්ලය යොද ගනී. මෙම ක්ර්මය අන්වීක්ෂයෙන් නිරීක්ෂනයට ප්ර්ථමව සිදු කෙරේ. මෙය ජෙලිෆිෂ් විසින් පහරදීම නිසා වූ තුවාලයක මතුපිට තැවරීම මගින් එම තුවාලවු සෛල වල ඇති විෂ අඩු කරන අතර මෙමගින් තුවාල ලැබූ තැනැත්තාගේ ජීවිතය මරණින් බේරා ගැනීමට හැකි වන අතර විශාල ශෛල කර්මයක් කිරීම වලකයි. මෙහිදී ඇසිටික් අම්ලය පිටතින් සහාය වන වේගවත් ප්රාතිකාරකයක් ලෙස ක්රිැයා කරයි. ඇසිටික් අම්ලය පශු පාලනයේදී යොදා ගන්නා අතර එය ඉසීම මගින් දිලීර හා බැක්ටීරියා වල වර්ධනය අඩාල වේ. ශරීරයේ අතිවන ගැටයන් ඉවත් කිරීම සදහා ග්ලැසියර ඇසිටික් අම්ලය භාවිතා කරයි. ඇසිටික් අම්ලයෙන් කාබනික හෝ අකාබනික ලවණ නිෂ්පාදනය වේ:
ඇසිටික් අම්ල ආදේශක ලෙස භවිතා කිරීමෙදී:
ලෝකය පුරා ඇති ඇසිටික් අම්ල ප්රකමාණයෙන් 5-10% ක් අතර ප්රමමණයක් වෙනත් අවස්ථාවන්ට යොදා ගනී.(TPA වැනි අවස්ථාවන්ට). TPA වැනි සංයෝග වැඩිපුර නිෂ්පාදනයක් බලාපොරොත්තු විය නොහැක. එමෙන්ම ඇසිටික් අම්ලය කායික රෝග චිකිත්සාව සදහා යොදා ගනී.
සුරක්ෂිතභාවය
ඇසිටික් අම්ලය සමට, ඇසට මෙන්ම අපගේ සමහරක් අවයව වලටද හානි පැමිණේ. එමනිසා ඇසිටික් අම්ල පරිහරණය ඉතාම අවධානයෙන් කල යුතු වේ. එමගින් සම පිළිස්සීම, ස්ථිරවම ඇහට හානි වීම සහ සෙම කිපීම වැනි හානි විය හැක. මෙම අම්ලයට නිරාවරණයෙන් පැය කිහිපයක් ඇතුලත පිළිස්සීම් හා බිබිලි ඇතිවිම් විය හැක.සංයෝග ඇල්ලිමේදී හා මිශ්රැණය කිරීමේදී රබර් අත් මේස් පැලදීමෙන් හානි වළක්වා ගත නොහැක. මේ සදහා විශේෂයෙන් ප්ර තිරෝධනය කරන ලද අත්මේස් යොදා ගත යුතුයි.මෙම අත්මේස් නයිට්රහයිල් රබර් වලින් නිපදවා ඇත.ඇසිටික් අම්ලය සාන්ද්රශණ ගිනිගන්නා සුලු වන අතර එය විද්යිගාර පරිහරණයේදී අවධානය යොමු කල යුතු වේ.ඇසිටික් අම්ලය පරිමණ්ඩනය කිරීමේදී එහි උෂ්ණත්වය 39 °C (102 °F ) වඩා වැඩි උවහොත් එම මිශ්රවණය පුපුරන සුලු ද්රමව්යතක් විය හැක.(පුපුරන සීමාව: 5.4–16%).
ඇසිටික් අම්ලයෙන් සිදුවන හානි එහි සාන්ද්රරනය මත රදා පවතී. පහත වගුවේ ඇසිටික් අම්ල ද්රාිවණයේ EU වර්ගීකරණය දක්වා ඇත:
25% ක් පිරිසිදු ඇසිටික් අම්ල ද්රාඇවණ පරිහරණයේදී ආවරණයක් ලබා ගත යුතු වන අතර එයින් තියුනු හුමාලයක් පිට වේ. විනාකිරි යනු තනුක ඇසිටික් අම්ලයේ එක් අවස්ථාවක් වන අතර එය හානි කර නොවේ. ඇසිටික් අම්ල ද්රාරවණ අධිග්රිහණය කිරීමෙන් මිනිස් හා සත්ව ජීවිත වලට පවා හානි විය හැක. එමගින් අහාර ජීර්ණ පද්ධතියෙ අභ්යින්තර හානි මෙන්ම රුධිරයෙහි මාරක වෙනස් වීම්ද ඇති විය හැක. ක්රෝනමික් අම්ලය, එතිලීන් ග්ලියිකෝල්, නයිට්රිසක් අම්ලය, පර්ක්ලෝරික් අම්ලය, පර්මැග්නටේස්, පෙරොක්සයිඩ හා හයිඩ්රෝක්සයිල සමග ඇසිටික් අම්ලය නොගැළපීම නිස ඉහත අම්ල වලින් වෙන් කර තබා ගැනේ.
කාල තුවක්කු බල ඇණි
කාල තුවක්කු යනු යුද අවස්ථාවන්හි ඉතා වැදගත් කාර්යයක් ඉටුකරන අවියකි.මෙම ප්‍රහාර ක්‍රමය ආරම්භ වුයේ පළමු වැනි ලෝක යුද්ධයත් සමඟය. සතුරාට පෙනෙන දුරක සිට පෙනෙන ඉලක්කයට වෙඩි ප්‍රහාර ලබා දිම මෙහි අරමුණයි. තුවක්ක්‍ර 25 ක් එකතුව පහර දෙන සමුහයකට රෙජිමේන්තුවක් හෝ බ්‍රිගේඩයක් යනුවෙන් හඳුන්වනු ලබයි. අනියම් ඉලක්ක වෙත පවා තුවක්කු බලය පාවිච්චි කිරීමට තාක්ෂණය වැඩි දියුණු කර ඇත. යුද අගල් ක්‍රමයක් යුධ තාක්ෂණයට එක්වීම ද මේ සමඟ සිදුවිය.
කාල තුවක්කු බල ඇණිවල වර්ධනය
මෙම යුධ ක්‍රමෝපායන් ප්‍රථමයෙන් ඉංග්‍රිසින් විසින් 1915 ද නිවි චැපල් යුද්ධයේ දී භාවිතා කරනු ලැබ ඇත. නොකඩවා සතුරා වෙත වෙඩි වරුසා එල්ල කිරීමේ තාක්ෂණය මඟින් විවිධ යුධ කලාප වලට වෙඩි වරුසා එල්ල කරමින් සතුරු හමුදා පීරමින් සතුරා වැනසීමේ ක්‍රමෝපායන් ද දියත් කරයි. විවිධ වෙඩි ප්‍රහාරක බල ඇණි පාබල හමුදා සමඟ පෙරට ගමන් කිරීම සාමාන්‍ය සිරිත විය. මෙවැනි බල ඇණි යුධ බිමෙන් ඉවත් කරගත්තේ යුධ බිමේ ද මතු වු ප්‍රායෝගික ගැටලු නිසාය.එනම් පාබල හමුදා සමඟ මෙම තුවක්කු බල ඇණි සමෝධානය නොවු විට ප්‍රායෝග ගැටලු මතු වු නිසාය. පළමු ලෝක යුද්ධය අවසානයේදී මෙම වෙඩි බල මුළුවල කාර්යභාරය සංකිර්ණභාවයට පත් වු අතර යුධ පිටියේ ඔබ මොබ යමින් අඩපණ වු සතුරු බල මුළු එක් ‍රැස්වීම පාලනය කර ඇත. නිෂ්චිත ක්‍රමවේදයකට අනුව මේවා සියල්ල පාලනය කරමින් කාර්යක්ෂමතාවය වැඩි කර ඇත.
‍ලෝක යුද්ධයෙන් පසුව සන්නිවේදනයේ දියුණුවක් සමඟ මුලින් මතු වු ප්‍රායෝගික ගැටලු නිරාකරණය කර ඇත. බ්‍රිතාන්‍ය මෙම තුවක්කු බල ඇණි වල කාර්යක්ෂමතාවය සන්නිවේදන පහසුකම් මඟින් ඉහළ නංවාගෙන ඇත.
බිම දුවන (බරාජ) කලාතුවක්කුවල විකාශනය
කාලතුවක්කු නිෂ්පාදනය වුයේ පළමු ලෝක යුද්ධ සමයේදීය. 1915 වර්ෂය වන තුරුම ප්‍රහාර දියත් කලේ විවෘත ප්‍රදේශයන්හි ඇති දෘශ්‍ය ඉලක්ක වෙතයි. ඔවුන් හුරුවි සිටි විශාලම ඉලක්ක වුයේ අවි 25 ක් පමණ සහිත හමුදා රේජිමේන්තු හා හමුදා සේනාංකයි. අඟල් යොදා ගෙන කර සටන් වලදි වක්‍ර ප්‍රහාර දියත් කිරිමේ අවශ්‍යතාවක් මතු විය. මේ සඳහා නිරීක්ෂකයන් නවීන කලාතුවක්කු වෙඩිතැබීමේ සැලසුම් සහ ගිනි අවි සඳහා වු විද්‍යාත්මක විසදුම් යොදා ගැනින. මේ තුවක්කු සවිකිරිමට සංකිර්ණ ගණනයන් අවශ්‍ය විය. සෑම අවියක්ම අනෙකුත් අවි සමඟ සමායෝජනයේ පැවතිනි. බරාජ් පැවතියේ රේඛාවක පිහිටන ආකාරයටයි. "බරාජ' යන යෙදුම මුලින්ම ඉංග්‍රිසියෙන් යෙදුනේ 1915 නෙයුව් චැපැල් හි සටනේදීය.
" ඔසවන බරජය" කලින් කලට දුර ප්‍රමාණ වෙනස් කරමින් ප්‍රහාර දියත් කිරිමට යොදා ගැනිනි. "ඇවිනි බරාජ" එනම් එහා මෙහා ගෙන යා හැකි බරාජ කාලතුවක්කු අවි කුඩා වර්ධකයන්ගෙන් එසවිනි. එමනිසා ඒවා සෙමින් ඉදිරියට ගමන් කලහ. නමුත් පාබල හමුදාව සමඟම ගමන් කිරිමට හැකිවිය.
ආරම්භයේදි "ඇවිදින බරාජ" වල එසවීම් පෙර නිර්මාණ කර තිබිනි. මෙමඟින් විවිධ දුක්ෂරතා වලට මුහුණ දීමට හමුදාවට සිදුවිය. I වන ලෝක යුද්ධ‍ය අවසානයේ දී බරාජ සංකිර්ණ ලෙස එහා මෙහා යාමට හැකිවන පරිදි සකස් කෙරෙනි. නමුත් මෙය කාල සටහනක් මඟින් පාලනය කරති. දෙවන ලෝක යුද්ධය ආරම්භයේදී තාක්ෂණය හා සන්නිවේදනය දියුණු වූ නිසා බරාජ එසවීමට උපදෙස් දීමට පාබල හමුදාවටම හෝ ඉදිරි නිරික්ෂකයන්ට හැකිවිය. බ්‍රිතාන්‍යයන් විසින් නිෂ්පාදිත "වේගවත් බරාජය" සම්මත බරාජය ලෙස පිළිගත් අතර මෙය රේඩියෝ තරංග මඟින් හසුරවිය හැක. ‍මේ සඳහා ඉහල අවි සැලසුම් අවශ්‍ය නොවිනි.
පළමු ලෝක යුද්ධ සංග්‍රාමයේ කාලතුවක්කු ප්‍රහාර
පළමු වතාවට කාලතුවක්කු ප්‍රහාර ආරම්භ වුයේ Loos සටනේදී ය. මෙහිදි පාබල හමුදාවක් ක්‍රියා කළේ නැත. Somme සටනේ දී ප්‍රථම විශාල කාලතුවක්කු දිස් වු අතර, මෙහිදි පාබල හමුදාව ද එයට සහය දැක්විය. පහළොස්වන (xv) බල ඇණියේ කාලතුවක්කු පෙර සකසා තිබුණේ විනාඩියකට යාර 50 ක් උසට එසවීමටය. අවාසනාවකට එම කාලතුවක්කු පාබල හමුදාව ආරක්ෂා කිරීමට අසමත් විය. එසේ වූයේ පාබල හමුදාව හමුදා දෙකකට මැදි වු අර්බුදකාරී බිමක් තරණය කිරීමට යාමේදීය. තවද Somme පෙරමුණේදී පාබල හමුදාවට කාලතුවක්කු සමඟ පියවර තැබීමට අපහසු විය. 1916 සැප්තැම්බර් සිට පාබල හමුදා ප්‍රහාර වලදි භාවිතා වු උපායශීලි මෙහෙයුම වුයේ බිම ඇදෙනා කාලතුවක්කුය. එම උපක්‍රමය ප්‍රංශ හමුදාව විසින් උපයෝගී කරගත් අතර 1916 නොවැම්බර් මස verdun හි Vaux බලකොටුව ප්‍රංශය නැවත ජයග්‍රහණය කිරීමට මෙය උපකාරි විය. Somme සටනේ අවසාන භාගය වන විට බ්‍රිතාන්‍ය හමුදාවන් විසින් කාලතුවක්කු අසල සිටිමේ ආනිසංස දැන ගත්හ. BEF Aerial නිරීක්ෂකයෙකුගේ වාර්තාවක PERFECT WALL OF FIRE සංකල්පයටප්‍රශංශනීය තොරතුරු ඇතුලත් වි තිබිණ. එහිදි බ්‍රිතාන්‍ය හමුදාවේ 50 වන කණ්ඩයේ පාබල හමුදාවට කාලතුවක්කු වලට  යාර 50 ක් සිට කටයුතු කිරීමෙන්, ‍ගමක් අවම විරෝධ හමුවේ  අත්පත් කර ගැනීමට හැකිවිය. මෙවැනි යුධ අත්දැකීම් තුළින් පිළිබිඹු වන්නේ, විශාල තුවාලකරුවන් ප්‍රමාණයක් බෝම්බ වරුසාවන් ගැන ‍සෝදිසි නොවීමෙන් තුවාල ලබනවාට වඩා සුළු තුවාලකරුවන් ප්‍රමාණයක් තමන්ගේ කාලතුවක්කු වලින් ඉදහිට තුවාල ලැබිම උචිත බවයි.
ප්‍රථමයෙන් බ්‍රිතාන්‍ය කාලතුවක්කු සමන්විත වූයේ උණ්ඩ කැබලි වලිනි. පසුව සම ප්‍රමාණයේ හීලියම් ද යොදා ගැනිණි. සම‍හර අවස්ථාවලදි smoke කොපුද යොදා ගැනිණි. මෙවැනි වර්ගයේ ඇඳි යන කාලතුවක්කු විනාඩියත්, විනාඩි 6ත් අතර කාලයේදී යාර 100 ක් ගමන් කළේය. එම උණ්ඩයේ වේගයට වම් ප්‍රදේශය මෙන්ම එහි තත්වය ද බලපැවේය. විනාඩි 6 ක කාලයක් ඇතුලත මෙම දුර ගමන් කිරීම මන්දගාමි ලෙස සැලකිණි.
1917 වසරේ Arros සටන් සමයේ මෙම බිම ඇදීයන කාලතුවක්කු ඉතා විශාල හා සංකිර්ණ ඒවා විය. එහි වෙඩි තැබීමට රේඛා 5 ක් හෝ 6 ක් තිබිණි. එය පාබල හමුදාවට ඉදිරියෙන් යාර 200 ක ගැඹුරක් ආවරණය කළේය. සතුරා මිත්‍ර චේතනාවෙන් රැවටීමට හා ඔවුන්ගේ ස්ථානය ආනාවරණය කිරීමට වාණිජ කාලතුවක්කු ප්‍රහාර යොදා ගැනිණි. කැනඩා Nimy වැටිය ජයග්‍රහණය කිරීමට බිම ඇදෙන කාලතුවක්කු ප්‍රහාර බොහෝ සේ උදව් විය.
Col george Bruchmuller නැගෙනහිර යුධ පෙරමුණෙහි දී බිම ඇදෙන ද්වන්ධ කාලතුවක්කු ප්‍රහාර ආරම්භ කළේය. එහි පළමු පෙළ සැකසි තිබුණේ වායුමය පිටසැකැස්මකිනි. ඔහුගේ අදහස් 1918 වසරේ ජර්මානු වසන්ත සමයේ ආක්‍රමණ වලදි භාවිතා කෙරිණි.
බටහිර ජාතීන් අතර විශාල කාලතුවක්කු ප්‍රහාර භාවිතය පළමු ‍ලෝක යුධ සංග්‍රාමය සමඟ අවසන් වුයේ ඒ පිළිබඳ යම් කරුණක් ඔප්පුවීමෙන් පසුවය. එනම් ඉස්තරම් ප්‍රතිඵල ලබා ගත හැකි වනුයේ සතුරාට භෞතික හෝ ශාරීරික විනාශ එල්ල කිරීමට වඩා සතුරාගේ බල නැති කිරීමෙන් බවයි. තවද සතුරාගේ බල නැති කිරීමට බිම දුවන කාලතුවක්කු මඟින් කෙටි ප්‍රහාර එල්ල කිරීම, බෝම්බ හෙලීමට වඩා උචිත බව සොයාගැනිණි. 1918 වසරේ සැප්තැම්බර්හිදී Hindenburg මාර්ගය වෙන් කිරීමෙන් පසු විවෘත රණකාමය  පටන් ගැනීමේදී බ්‍රිතාන්‍යයන් එම දුවන කාලතුවක්කු වලින් එල්ල කල ප්‍රහාර අවම කළේය. වැඩිපුර‍ ආරෝහක(lifts) ඒකාග්‍රතාව යොදා ගැණිනි.