cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
කෝපි
රෝග කෝපි මලකඩ රෝගය: කෝපි මලකඩ රෝගය යනු අතීතයේදී දරුණු රෝගයකි. නමුත් වර්තමානයේ මලකඩ රෝගයට ඔරොත්තු දෙන ප්‍රභේද හඳුන්වා දී ඇත. කෝපි මලකඩ රෝගයට 05% බොඩෝ මිශ්‍රණය යෙදීම නිර්දේශ කෙරේ. ඇරබිකා කෝපි අධික ලෙස මෙම රෝගයට ගොදුරු වේ කළු දිලීර රෝගය: පත්‍ර මත කළු දිලීර වැඩීම නිසා ප්‍රභාසංශ්ලේෂණය අඩු වේ. කොළ පතනය සිදුවිය හැකිය. 1% පිටි යෙදීම නිර්දේශ කෙරේ. ඇන්ත්‍රැක්නෝස්: ගෙඩි සහ කොළ මත දුඹුරු වර්ණ ලප ඇතිවේ. ගස ක්‍රමයෙන් මිය යාම සිදුවිය හැකිය. 1% බොඩෝ මිශ්‍රණ යෙදීම නිර්දේශ කෙරේ. සෙවන අඩු කිරීම ද සුදුසු ය.
කඳ ගුල්ලා (Xyleborus morstatti) :කලු පැහැති කුඩා ගුල්ලා ද්ව්තීක හා තෘතීයික අතු විදගෙන ඇතුල් වී අතු තුල කානු සාදා එහි බිත්ති වල වර්ධනය වන දිලීරයක් ආහාරයට ගනිමින් වැඩේ. අතුවල කුඩා සිදුරු දක්නට ලැබෙන අතර මෙසේ අතු විදගෙන යන කෘමි හානිය නිසා හානියට ලක්වු අතුවල අග්‍රස්ථය මැලවීම හා අතු කඩා වැටීම සිදුවේ. පාලනය සඳහා ආසාදනය වු අතු කපා පුලුස්සා දැමිම සහ ක්ෂේත්‍ර සනිපාරක්ෂාව සඳහා ක්‍රමෝපායන් අනුගමනය කල යුතුය.
ශ්‍රී ලංකා සිතැසියා
මෙම විශේෂය ප්‍රධාන වශයෙන් මීටර් 1000 ක් පමණ උන්නතාංශයට වඩා ඉහළින් දක්නට ලැබේ. සමහර ප්‍රදේශවල එය පහළට බැස ඇති බව දන්නා කරුණකි. මෙම කුඩා පක්ෂීන්ගේ දිග සෙන්ටිමීටර 11 ක් පමණ වේ. සුදු ඇස් බෝ වන්නේ මාර්තු සිට මැයි දක්වා කාලය තුළ ය. කූඩුව යනු දෙබලකින් අත්හිටුවන ලද කුඩා කෝප්පයකි, සාමාන්‍යයෙන් බිමට මීටර් 2 - 3 ක් ඉහළින්. කැදැලි ද්‍රව්‍ය සාමාන්‍යයෙන් මූලයන් හා පාසි වලින් සමන්විත වන අතර පිටතින් කොබ්වෙබ් වලින් බැඳී ඇත. අභ්යන්තර කුසලාන සෙන්ටිමීටර 3.5 ක් පමණ ගැඹුරකින් යුක්ත වන අතර විෂ්කම්භය 5.5 - 6 සෙ.මී. (පිටත විෂ්කම්භය සෙන්ටිමීටර 14 ක් පමණ වේ). ස්ත්‍රී පුරුෂ දෙපාර්ශ්වයම කූඩුව ගොඩනඟා, පෝෂණය හා රැකබලා ගැනීම. සුදුමැලි නිල් බිත්තර දෙකක් හෝ තුනක් (16.5 x 12.0 මි.මී.) දමා ඇත, නමුත් දෙමව්පියන් දෙදෙනාම බිත්තර පුර්ව ලියාපදිංචි කරන්නේද යන්න තවමත් නිශ්චිත නැත.
කෝපි
කෝපි වගාවේදී, මුල් කන කුරුමිණියන් සහ කොරපොතු කෘමින් සුළු හනිදායි පලිබෝධකයින් ලෙස සලකයි.
පසු අස්වනු පිළිවෙත් කෝපි වල වරණීය ලෙස අස්වැන්න නෙලීම සිදු කෙරේ. තෙත් ක්‍රමය සහ වියලි ක්‍රමය යන දෙආකාරයකින් කෝපි සැකසීම සිදු කෙරේ.
වියළි ක්‍රමය: සම්පූර්ණයෙන්ම ඉදුණු ගෙඩි නෙළා ගනී. හානියට පත් ගෙඩි ඉවත් කර හිරු එළියෙන් වියළා ගනී. පිට පොත්ත වියළීමෙන් පසු ඉවත් කරනු ලැබේ. මෙම කෝපි චෙරි කෝපි ලෙස හැඳින්වේ.
තෙත් ක්‍රමය: ඉදුණු ගෙඩි නෙළා ගන්නා අතර අස්වැන්න නෙළා පැය 10 ක් ඇතුළත “පල්පර් යන්ත්‍රය” භාවිතයෙන් පිටත ස්ථර ඉවත් කරනු ලැබේ. ඉන්පසු බීජ පැසවීම සඳහා පැය 24 සිට 48 දක්වා පැදුරකින් ආවරණය කරයි. ඉන්පසු සෝදා හිරු එළියෙන් වියළා ගනී. මෙම කෝපි පාච්මන්ට් කෝපි ලෙස හැඳින්වේ. එය චෙරි කෝපි වලට වඩා ඉහල ගුණාත්මයෙන් යුක්තය. ((Edited By Resandula Indusara))
වේස්ට්මිනිස්ටර් විශ්වවිද්‍යාලය
වේස්ට්මිනිස්ටර් විශ්වවිද්‍යාලය යනු එක්සත් රාජධානියේ ලන්ඩන් නුවර පිහිටි විශ්වවිද්‍යාලයකි.
මූලාශ්‍ර
ප්‍රවර්ගය:විශ්ව විද්‍යාල
දර්ශන විද්‍යාවේ සැනසිල්ල
Alain de Botton විසින් 2000 දී පළ කරන ලද ග්‍රන්ථය සඳහා ය.බලන්න The Consolations of Philosophy දර්ශන විද්‍යාවේ සැනසිල්ල (Consolatio Philosophiae) යනු වර්ෂ 524 දී පමණ Boethius විසින් ලියන ලද දර්ශනය පිළිබඳ වූ කාර්යයකි. එය බටහිර මධ්‍යකාලීන හා පූර්ව පුනරුද ක්‍රිස්තියානි සමයෙහි තනි ඉතා වැදගත් හා බලවත් ලෙස විස්තර කොට ඇත. එසේම එය සම්භාව්‍ය ලෙස සැලකෙන අවසාන ශ්‍රේෂ්ඨ බටහිර නිර්මාණය ද වේ.
දර්ශන විද්‍යාවේ සැනසිල්ල
Plato හෝ Tully හි විවේකයේ මහඟු ප්‍රමාණය අයෝග්‍ය නොවේ. -- Edward Gibbon
දර්ශන විද්‍යාවේ සැනසිල්ල ලියන ලද්දේ නඩු විභාගය වන තෙක් සිරගතව සිටි වසරක කාලයක් තුළ දීය.
නිකාබ් පැලඳි පිරිමි ශ්‍රී ලංකාවේ සිදුකළ අපරාධ ලයිස්තුව
21වන සියවස ආරම්භයේ සිට ශ්‍රී ලාංකික මුස්ලිම් කාන්තාවන් නිකාබ් පැළඳීම පැතිර ඇති අතර එම වෙස්ගත් මුස්ලිම් නොවන පිරිමි අපරාධවල යෙදීම දක්නට ලැබුනි.
ගණිකා වෘත්තියට එරෙහිවීමේ ජාත්‍යන්තර දිනය
ගණිකා වෘත්තියට එරෙහිවීමේ ජාත්‍යන්තර දිනය (IDNP) යනු, 2002 දී මුලින්ම සැමරුනු  සම්ප්‍රජානන දිනයකි. එහි ප්‍රාරම්භක වසරෙහිදී IDNP සැමරුනු ස්ථාන අතර,  එක්සත් ජනපදයෙහි, කැලිෆෝර්නියාවේ, සැන් ෆ්‍රැන්සිස්කෝ බේ පෙදෙස  සහ ඕස්ට්‍රේලියාවේ,  වික්ටෝරියා ප්‍රාන්තයේ, මෙල්බර්න් නගරය විය. ගණිකා වෘත්තියට එරෙහි බව විදහා දක්වන ආකාරයකින්, වාර්ෂිකව, ඔක්තොම්බර් 5 දා මෙම දිනය සැමරෙයි.
නිකාබ් පැලඳි පිරිමි ශ්‍රී ලංකාවේ සිදුකළ අපරාධ ලයිස්තුව
මූලාශ්‍ර
ප්‍රවර්ගය:නිකාබ් ප්‍රවර්ගය:අපරාධ - ශ්‍රී ලංකා
1910
1910 වසර (MCMX) යනු, ග්‍රෙගෝරියානු දින දසුන ප්‍රකාර සෙනසුරාදා දිනයකින් ඇරඹුනු සාමාන්‍ය අවුරුද්දක් (බැඳිය විසින් දින දසුන දක්වනු ඇත) වූ අතර දින-13 සෙමෙන් සිදුවන ජූලියානු දින දසුන අනුව සිකුරාදා දිනයකින් ඇරඹුනු සාමාන්‍ය අවුරුද්දක් විය.
ප්‍රවර්ගය:1910
ශ්‍රී ලංකාව් ජනාධිපතිවරැ
ශ්‍රී ලංකාවේ විධායක ජනාධිපති ක්‍රමය ආරම්භ කරන ලද්දේ 1972 පනවනු ලැබූ පළමු ජනරජ ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථාවට එක් කරන ලද ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථා සංශෝධනයක් අනුවය. ඒ අනුව ප්‍රථම විධායක ජනාධිපති ලෙස ජේ. ආර්. ජයවර්ධන මහතා පත් විය.ඉන්පසු 1978 ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථාව පනවනු ලැබූ අතර එය 2වන ජනරජ ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථාව වෙයි. 1978 දී පනවන ලද ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථාවේ විධායක ජනාධිපති යන ධූරය ස්ථාපනය කළ අතර ධූරකාලය, බලතල, ධූරයෙන් ඉවත්කිරීම ආදීය විස්තර සහිතව ඇතුළත් කර ඇත. ජේ. ආර්. ජයවර්ධන මහතාගෙන් පසු පිළිවෙලින් ආර්. ප්‍රේමදාස, ඩී.බී. විජේතතුංග, චන්ද්‍රිකා බණ්ඩාරනායක කුමාරතුංග, මහින්ද රාජපක්ෂ සහ මෛත්‍රීපාල සිරිසේන යන මහත්වරැ ජනාධිපති ලෙස පත් වී ඇත.
අන්වාර් ඊබ්‍රාහීම්
අන්වාර් බින් ඊබ්‍රාහීම් (උපත 10 අගෝස්තු 1947) යනු 2022 දෙසැම්බර මස සිට මලයාසියාවෙහි 10වන අග්‍රාමාත්‍යවරයා ලෙසින් සේවය කරන මලයාසියානු දේශපාලනඥයෙකි. 12වන සහ 16වන විපක්ෂ නායකවරයා ලෙසින් පිළිවෙලින් 2008 අගෝස්තු මාසයෙහි සිට 2015 මාර්තු මාසය දක්වාද නැවතත්  2020 මැයි මාසයෙහි සිට  to 2022 නොවැම්බර මාසය දක්වාද ඔහු සේවය කර ඇත. ඔහු මුදල් අමාත්‍යවරයා ලෙසින් 1991 මාර්තු මාසයෙහි සිට 1998 සැප්තැම්බර් මාසය දක්වාද යළිත්  2022 දෙසැම්බර් මාසයෙහි සිට ද සේවය කර ඇති අතර  2020 මැයි මාසයෙහි සිට පකතාන් හරපාන් (පීඑච්) සභාගයෙහි දෙවන සභාපති ලෙසටද, 2018 නොවැම්බර් මාසයෙහි පීපල්ස් ජස්ටිස් පක්ෂයෙහි (පීකේආර්) දෙවන සභාපති ලෙසටද 2022 නොවැම්බර් මාසයෙහි සිට ටැම්බාන් කොට්ඨාශය සඳහා පාර්ලිමේන්තු මන්ත්‍රී (පාම) ලෙසින්ද සේවය කර ඇත.
මීරිගම මැතිවරණ බලප්‍රදේශය
මීරිගම මැතිවරණ බලප්‍රදේශය අගෝස්තු 1947 සහ පෙබරවාරි 1989 අතරතුර ශ්‍රී ලංකාවෙහි  මැතිවරණ බලප්‍රදේශ අතුරින් එකක් විය. මෙම මැතිවරණ බලප්‍රදේශය නම් ලද්දේ බස්නාහිර පළාතේ  ගම්පහ දිස්ත්‍රික්කයේ,  මීරිගම නගරය අනුව යමිනි. ශ්‍රී ලංකාවේ 1978 ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථාව විසින්  පාර්ලිමේන්තු මන්ත්‍රීවරුන් තෝරා පත්කර ගැනුම සඳහා සමානුපාතික නියෝජන මැතිවරණ ක්‍රමය හඳුන්වාදෙන ලදි. එවිට පැවැති බොහෝ දුරට ඒක-මන්ත්‍රී මැතිවරණ බලප්‍රදේශ වූ බලප්‍රදේශ 160 වෙනුවට බහු-මන්ත්‍රී මැතිවරණ බලප්‍රදේශ 22 ක් ඇති කරන ලදි. සමානුපාතික නියෝජනය යටතේ පැවැත්වුණු පළමු මැතිවරණය වන 1989 මහා මැතිවරණයේදී මීරිගම මැතිවරණ බලප්‍රදේශය වෙනුවට  ගම්පහ බහු-මන්ත්‍රී මැතිවරණ බලප්‍රදේශය  ආදේශ කරනු ලදුවත් බහු-මන්ත්‍රී මැතිවරණ බලප්‍රදේශය තුළ ඡන්ද බලප්‍රදේශයක් ලෙස මීරිගම දිගටම පවතියි.
1947 පාර්ලිමේන්තු මහා මැතිවරණය
23 අගෝස්තු 1947 සිට 20 සැප්තැම්බර් 1947 දක්වා කාලය අතරතුරදී පැවැත්වුණු පළමුවන පාර්ලිමේන්තු මැතිවරණයෙහි මෙම මැතිවරණ බලප්‍රදේශය සඳහා ප්‍රතිඵල:
අන්තර්ජාතික අපරාධ අධිකරණ
අන්තර්ජාතික අපරාධ අධිකරණය(ICC-International Criminal Court) අන්තර් ජාතික අපරාධ අධිකරණය පිහිටා ඇත්තේ,නෙදර්ලන්තයේ හේග් නුවරයි.මෙම අධිකරණය 1998 රෝම ප්‍රඥප්තියෙන් බිහි වූ නමුත් මෙම අධිකරණයට මැදිහත් විය හැක්කේ 2002 ජූලි 1 වන දායින් පසුව සිදු වූ අපරාධවලට එරෙහිව පමණි.අන්තර්ජාතික අපරාධ අධිකරණයේ කාර්‍යය වන්නේ,ලෝකයේ ඕනෑම තැනක සිදු වන සමූල ඝාතන වලට හෝ මානව වර්ගයාතට එරෙහි අපරාධ සඳහා වගකිව යුත්තන් නීතිය ඉදිරියට ගෙන ඒමයි.
මීරිගම මැතිවරණ බලප්‍රදේශය
1952 පාර්ලිමේන්තු මහා මැතිවරණය
24 මැයි1952 සහ 30 මැයි1952 දක්වා කාලය අතරතුර පැවැත්වුණු දෙවන පාර්ලිමේන්තු මැතිවරණයෙහි මෙම මැතිවරණ බලප්‍රදේශය සඳහා ප්‍රතිඵල:
1956 පාර්ලිමේන්තු මහා මැතිවරණය
5 අප්‍රේල් 1956 සහ 10 අප්‍රේල් 1956දක්වා කාලය අතරතුරදී පැවැත්වුණු තෙවන පාර්ලිමේන්තු මැතිවරණයෙහි මෙම මැතිවරණ බලප්‍රදේශය සඳහා ප්‍රතිඵල:
ආශ්‍රිත
ප්‍රවර්ගය:ශ්‍රී ලංකාවේ පැරණි මැතිවරණ බලප්‍රදේශ ප්‍රවර්ගය: ගම්පහ දිස්ත්‍රික්කය
කොන්ඩඤ්ඤ
කොන්ඩඤ්ඤ තාපසතුමා සිද්ධාර්ථ කුමරුට නම් තැබීමේ උත්සවය සඳහා පැමිණි බමුණන්ගෙන් ලාබාලතම බමුණා වේ. සිද්ධාර්ථ කුමරුගේ දේහ ලක්ෂණ පරීක්ෂා කරබලා ඌර්ණරෝම ලක්ෂණ දැක එක් ඇගිල්ලක් පමණක් ඔසවා මේ කුමරු අනිවාර්යයෙන්ම ගිහිගෙය හැර යනබවත් නිර්වාන අවබෝධය සාක්ෂාත් කරන බවත් දැන්වීය. පසු කලෙක සිද්ධාර්ථ කුමරුගේ මහාඅභිනිෂ්ක්‍රමනයෙන් පසු උන්වහන්සේට දුෂ්කරක්‍රියා කිරීමට උපස්ථාන කල පස්වග තවුසන්ගේ ප්‍රධාන බමුණා ලෙස කටයුතු කල අතර සම්බුද්ධ ශාසනයේ පළම රහතන් වහන්සේ ලෙස සිය පාරමිතා බල සම්පූර්ණ කරගත් උත්තමයන්වහෙනේද වෙයි.
නැණසල දඹුල්ල
First Teacher MR: Dasun C Jayasooriya
ලන්ඩන් විශ්ව විද්‍යාලය
ලන්ඩන් විශ්ව විද්‍යාලය (University of London)
ඉතිහාසය
right|thumb|400px|An illustration of [[6 Burlington Gardens, home to the university administration from 1870 to 1899]]
බාහිර පුරුක්
ප්‍රවර්ගය:Educational institutions established in 1836 ප්‍රවර්ගය:ලන්ඩනය ප්‍රවර්ගය:එංගලන්තය ප්‍රවර්ගය:මහා බ්‍රිතාන්‍යය ප්‍රවර්ගය:යුරෝපය ප්‍රවර්ගය:විශ්වවිද්‍යාල
හිඟුරුකඩුව නැණසල
2007 අවුරුද්දේ   ආරම්භ කරන ලද නැණසලකි. මොනරාගල දිස්ත්‍රික්කයේ බඩල්කුබුර ප්‍රාදේශිය ලේකම් කොට්ඨාසයට අයත් හිඟුරුකඩුව  ගම් පියසේ පිහිටා තිබේ.
සිසුන්ගේ පරිගණක මෙන්ම ඉංග්‍රීසි දැනුම වර්ධනය කිරිමට අදාල සේවා මුදල් අයකර ලබාදීම අප‍ගේ ප්‍රධාන පරමාර්ථයයි.අපගේ නැණසලේ පරිගණක 12 ක් තිබේ. එහි ළමුන් 150 ක් සිටි.
රථවාහන තාක්ෂණය
රේඩියේටර සිසිලන කාරකය
එන්ජිමක ජල සංසරණ පද්ධතියක කූලන්ට් නොමැති නම්
රේඩියේටරය අවහිර වී ජලයේ උෂ්ණත්වය වැඩි වී බොයිල් වීමට පටන් ගනී.
එයට හේතුව වන්නේ ජලය පමනක් භාවිතා කිරීමෙන් එන්ජිම අභ්‍යන්තරයේ තිබෙන
ජල කුහර මළකෑමකට ලක් වී එම මළ කොටස් රේඩියේටරයේ කුඩා නළ වල සිර වී
ජල සංසරණය ප්‍රමාද වෙයි.එම නිසා ජල සංසරන මාර්ගය පිරිසිදුව තබා ගත යුතුය.
කූලන්ට් නොමැතිවූ විට
1.අධික ලෙස රත්වීම.
2.රේඩියේටරය අවහිරවීම.
3.රබර් බටවල අපද්‍රව්‍ය තැන්පත්වීම.
4.ජල පොම්‍පයේ සීල්වලට හානි සිදුවීම.
5.ජල කුහරවල තිබෙන කුඩා සිදුරු අවහිරවීම.
6.එත්ජිමේ ජල සංසරන මාර්ගයම අවහිර වීම සහ විඛාදනයවීම.
කූලන්ට් භාවිතා කරන විට
1.රේඩියේටරයේ සහ සිසිලන පද්ධතියේ මළ බැදීම
සහ අපද්‍රව්‍ය තැන්පත්වීම පාලනය වේ.
2.ඉහළ උෂ්ණත්ව වලදී බොයිල්වීම පාලනය වේ.
3.පහළ උෂ්ණත්ව වලදී ද්‍රව මිදීම පාලනය වේ.
4.විඛාදනය අවම වෙයි.
අධික සාන්ද්‍රණයත් අඩු සාන්ද්‍රණයත් යන කරුණු දෙකම කූලන්ට් වල ක්‍රියාකාරීත්වයට
ජලය මිශ්‍රකල කූලන්ට් සහ මිශ්‍ර නොකළ වශයෙන් කූලන්ට් වර්ග දෙකක් භාවිතා තරයි.
ජලය මිශ්‍ර කරන කූලන්ට් 1:1අනුපාතයට මිශ්‍ර කල යුතුය.
උදා: පද්ධතියට අවශ්‍ය ජලය ලීටර 06 ක් නම් කූලන්ට් ලීටර 03 කට ජලය ලීටර 03 ක්
මිශ්‍ර කරන්න.මේ සදහා පිරිසිදු ජලය භාවිතා කරන්න.
කි.මී.200000 කට හෝ අවුරුදු 05 කට පසු පරණ කූලන්ට් ඉවත් කර අලුතින් යොදන්න
ගම්පහ නැණසල
ගම්පහ නැණසල ගම්පහ ප්‍රාදේශිය ලේකම් කොට්ඨාශයේ පිහිටා ඇත.
මොහාන් පීරිස්
පීටර් මොහාන් මෙෙත්‍රී පීරිස්, ශ්‍රී ලංකාවේ 43වන අගවිනිසුරුවරයා වේ. ඔහු ශ්‍රී ලංකාවේ හිටපු නීතිපතිවරයෙකු ලෙසද කටයුතු කර ඇත.
මිල්ලන්ගොඩ රාජා
මිල්ලන්ගොඩ රාජා යනු ජීවත්ව සිටි සමයේදී ආසියාවේ දිගුම දළ සහිත ඇතා ලෙස සළකනු ලැබූ, ශ්‍රී ලංකාවේ විසූ හස්තියෙකු වේ. 1945 වර්ෂයේදී, පුත්තලම් දිස්ත්‍රික්කයේ ආණමඩුව නවගත්තේගම ප්‍රදේශයේ වනාන්තරයකදී ග්‍රහණය කරගනු ලැබූ මෙම ඇතා පසුව කෑගල්ලේ මොලගොඩ විසූ එම්. ආර්. ඒ. මිල්ලන්ගොඩ අප්පුහාමි වෙතට අයත් විය. වර්ෂ 40කට ආසන්න කාලයක් මුළුල්ලෙහි මහනුවර ඇසල පෙරහැරේ ගමන් කිරීමට සහ දන්ත ධාතූන් වහන්සේ සහිත කරඬුව වැඩමවීමේ භාග්‍යය හිමිකරගැනීමටද මිල්ලන්ගොඩ රාජා හස්තියාට හැකිවිය. වර්ෂ 2011 අගෝස්තු 3වන දිනදී හස්තියා මරණයට පත් විය.
ශ්‍රී ලංකාවේ ජනාධිපති ආර්යා ලයිස්තුව
ප්‍රවර්ගය:ජනාධිපති ආර්යාවෝ - ශ්‍රී ලංකා
මහියංගන නැණසල
මහියංගණ නැණසල ආරම්භය 2007 මහියංගණ නැණසල
මහියංගනය හෙවත් මයියංගනේ ශ්‍රී ලංකාවේ ඌව පළාතේ බදුල්ල දිස්ත්‍රික්කයේ පිහිටා ඇති ප්‍රදේශයකි. මෙම ඓතිහාසික ස්ථානය අතීතයේ හඳුන්වා ඇත්තේ මියුගුණ නමිනි. මහවැලි ගඟ සමීපයේ පිහිටි මහියංඟනය යන්න බිමිතැන්න යන සිංහල පදයෙන් බිඳී ආවකි. ක්‍රිස්තුපූර්ව හයවන සියවසේ බුදුන් වහන්සේ බුද්ධත්වයෙන් නවවෙනි මස මහියංගනයට වැඩමවා මහානාග වනෝද්‍යානයේදී යක්ෂයන් දමනය කල බව මහා වංශයේ සඳහන්වේ. එහිදී ධර්මය ඇසූ සුමන සමන් දෙවියන් සෝවාන් බව ලබා බුදුරදුන්ගෙන් කේශධාතු ලබාගෙන රන්කරඩුවක බහා සත්රියන් උසට මැණික් දාගැබක් කළ බව තවදුරටත් එහි සඳහන්වේ. පසුව බුදුරදුන් ආදාහනය කල තැනින් ග්‍රිකවා ධාතුව වැඩමවා විත් එය නිදන් කොට දොළොස් රියන් දා ගැබක් ඉදි කරවා ඇත. එම දා ගැබ දේවාන්පියතිස්ස රජුගේ සොහොයුරු උද්ධ චූලාභය කුමරු තිස් රියන් කොට විශාල කරවා ඇත. එම දාගැබ දුටුගැමුණු රජු අසූ රියන් උසටද විශාල කරවා ඇත. මෙම දා ගැබ මහ විජයබා, කීර්ති ශ්‍රී රාජසිංහ වැනි රජවරු පුතිසංස්කරනය කරවා ඇත. සොළොස්මස්ථාන අතර එක් ස්ථානයක්වන මහියංඟනය රුහුණේ සිට රජරට දක්වා වැටී තිබූ ඓතිහාසික මාර්ගයේ පිහිටා තිබූ නිසා මෙම ස්ථානය ආගමික වශයෙන් මෙන්ම දේශපාලනික වශයෙන් ද වැදගත්කමක් උසුලා ඇත. මෙම ප්‍රදේශයේ ඈත අතීතයේ සිටම ආර්ථික වශයෙන්ද වැදගත් කමක් උසුලා ඇත. දෙවන අක්බො රජු විසින් ඉදිකළ මිණිපේ අමුණ මෙම ප්‍රදේශයේ කාෂිකාර්මික කටයුතු වලදී ඉතා වැදගත් නිර්මාණයක් විය.
නියුක්ලියෝන
thumb|right| [[පරමාණුක න්‍යෂ්ටිය|පරමාණුක න්‍යෂ්ටියක් යනු නියුක්ලියෝන වර්ග දෙකක සුසංහිත පොදියකි:  ප්‍රෝටෝන (රතු) සහ නියුට්‍රෝන (නිල්). මෙම රූපයෙහි, ප්‍රෝටෝන සහ  නියුට්‍රෝන පෙනෙන්නේ එකිනෙකට ඇලුණු කුඩා බෝල ලෙසින් වුවද, සත්‍ය වශයෙන්ම නූතන  න්‍යෂ්ටික භෞතික විද්‍යාවෙහි දැක්වෙන පරිදී නියම න්‍යෂ්ටියක් එලෙස දිස් නොවෙයි. නියම න්‍යෂ්ටියක් නිරවද්‍යව විස්තර කල හැක්කේ ක්වොන්ටම් යාන්ත්‍ර විද්‍යාව තුලින් පමණි. නිදසුනක් වශයෙන්, නියම න්‍යෂ්ටියක් තුල, එක් එක් නියුක්ලියෝනයක් එක විටෙක න්‍යෂ්ටිය පුරා පැතිරෙන ස්ථාන බහු ප්‍රමාණයක සිටියි.]]
භෞතික විද්‍යාවේ දී ප්‍රෝටෝනය සහ නියුට්‍රෝනය යන උප පරමාණුක අංශූන් වලට පොදුවේ නියුක්‍ලියෝන යන නම වැහැරේ. පරමාණුක න්‍යෂ්ටියක් සෑදෙන්නේ නියුක්‍ලියෝන එකක් හෝ කීපයක් එකතු වීමෙනි. නියුක්ලියෝන අංශු දෙවර්ගම ම බැරියෝන සහ ෆර්මියෝන පවුලට අයත් වන අතර ස්කන්ධයෙන් ද ආසන්න වශයෙන් සමාන වේ.
නියුක්ලියෝන වල ප්‍රතිඅංශූන් ප්‍රතිනියුක්ලියෝන නම් වේ. ප්‍රතිනියුක්ලියෝන වලට අයත් වන්නේ ප්‍රතිප්‍රෝටෝන සහ ප්‍රතිනියුට්‍රෝන ය.
1960 ගණන් වන තුරු, නියුක්ලියෝන යනු එයින් එක එකක් එයට කුඩා කොටස් වලින් සැදී නොමැති මූලිකාංශු බවට සැලකුණි. ඊනියා දැඩි අන්තර්ක්‍රියාවෙන් එකට බන්ධනයවූ ක්වාක් අංශු තුනක් වෙතින් සැදී ඇති ඒවා සංයුක්ත අංශූන් බව දැන් අවබෝධ වී ඇත.
ප්‍රවර්ගය:රසායන විද්‍යාව ප්‍රවර්ගය:විද්‍යාව ප්‍රවර්ගය:භෞතික විද්‍යාව
මීටරය
මීටරය (සංකේතය: m) යනු අන්තර්ජාතික ඒකක පද්ධතියෙහි දිග මැනීම සඳහා වන මූලික ඒකකයයි.
මීටරය මුලින්ම නිර්වචනය කෙරුනේ 1791 දී ය. සමකයේ සිට උත්තර ධ්‍රැවය දක්වා දුරෙන් කෝටියෙන් එකක දිගක් මීටරයක් ලෙස අර්ථ දක්වනු ලැබූ අතර, එම නිර්වචනයට අනුව පෘථිවියෙහි පරිධිය ආසන්න වශයෙන් කිලෝමීටර් 40000 ක් විය. වර්තමානයේ මීටරය සඳහා භාවිතවන නිර්වචනය ඉදිරිපත් කෙරුනේ 1983 දීය. එයට අනුව තත්පරයකින් 1/299792458 කාලයක් තුල ආලෝකය රික්තයකදී ගමන් ගන්නා දුර මීටරයක් වෙයි.
අයර්ලන්තය
අයර්ලන්ත ජනරජය 1921 සිට අයර්ලන්ත දූපතේ 5/6 ක පරාසයක විහිදී ඇති රාජ්‍යයක් වේ. ඉතුරු 1/6 කවන උතුරු අයර්ලන්තය, බ්‍රිතාන්‍ය ව්‍යවස්ථාවට අනුව පාලනය වන ප්‍රදේශයකි. අයර්ලන්ත ජනරජයේ දේශසීමාව වන්නේ උතුරු අයර්ලන්තය ඊසාන දිගින්ද, නැගෙනහිරින් අයිරිෂ් මුහුදද, ගිණිගොන දිගින් St. George ඇලද, දකුණින් Celtic මුහුදද ඇත. අනෙක් දේශසීමා අත්ලාන්තික් සාගරය වේ. 1922 අයිරිෂ් නිදහස් ජනරජය ලෙස ආරම්භ වූ අයර්ලන්ත ජනරජය, පොදුරාජ්‍ය මණ්ඩලයේ ප්‍රධාන රටක් විය. පරමාධිපත්‍ය බලය (Sovereignty), Statue of westminister පනත හා Edword VIII රජකම අතහැරීම නිසා වූ ගැටළු හේතුවෙන්, වර්ධනය විය. 1937 නව ව්‍යවස්ථාව හදුන්වාදුන් පසු “අයර්ලන්තය” ලෙස නම් විය. 1949 ජනරජයක් ලෙස ප්‍රකාශිත කලේය. ආධිපාධිත්වය අතහැරීම නිසා පොදු රාජ්‍ය සාමාජිකත්වය අවලංගු විය. බ්‍රිතාන්‍ය පාලන සමයේ යුරෝපයේ දුප්පත්ම රටක් වූ අයර්ලන්තය, 1950 විවෘත ආර්ථිකයක් සමග (යුරෝපීය රටවලට Ewropeen economic community) දියුණුවක් ඇරඹීය. 1973 Eu සාමාජිකත්වය ලැබූ අතර 1980 දී සිදුවූ ආර්ථික වැටීම සමග නව ප්‍රතිපාදන සම්පාදනයට පෙළඹුණි. එහි ප්‍රතිඵලයක් ලෙස අයර්ලන්තයේ බදු ප්‍රතිශතය ඉතා අවම මට්ටමකට අඩු කළේය.
ප්‍රවර්ගය:යුරෝපා රටවල්‎ ප්‍රවර්ගය:අය'ලන්තය
රෝහණ දන්දෙනිය
රෝහන දන්දෙනිය
රාස්ස සහ පරාසාස්ස රෝහන දන්දෙනියගේ නිර්මානයකි.
පොට්පෝරි
Potpourri  ) යනු සාමාන්‍යයෙන් නේවාසික පරිශ්‍රයන්හි මෘදු ස්වභාවික සුවඳක් ලබා දීමට භාවිතා කරන වියලන ලද, ස්වභාවිකව සුවඳැති ශාක ද්‍රව්‍යවල මිශ්‍රණයකි. එය බොහෝ විට අලංකාර බඳුනක තබා ඇත.
"potpourri" යන වචනය ඉංග්‍රීසියට පැමිණෙන්නේ යන ප්‍රංශ වචනයෙනි.
සුවඳ ගැන කතා කරන විට මතක් වෙන පළමු රට තමයි ආදරණීය ප්‍රංශය. ප්‍රංශයත් සෘතු හතරක් තියෙන රටක්. සුවඳ මලින් ගැවසි වසන්තය, ගිම්හානය වගේම අඳුරු පැහැ සීතල සරත් සමය සහ ශීත සෘතුවත් ප්‍රංශයට උදා වෙනවා.
ප්‍රංශ ජනයා සුවඳ වර්ග වලට ඉතාම ප්‍රිය කරන ජන කොට්ඨාසයක්. වසන්තයේ ගිම්හානයේ උයන් තුළින් නෙළා ගත් සුවඳ මලින් නිවැස් තුළ වාතාශ්‍රය නැවුම් කළත් හේමන්තයේ, සිසිරයේ එය සිදු කිරීමට නොහැකි වීම ඔවුන්ට බොහෝ ගැටලුවක් වුණා. මේ සඳහා විසඳුමක් විදිහට ඔවුන් සොයා ගත් විසඳුම තමයි " පොට්පෝරි ".
මේ පොට්පෝරි ගැන විස්තර හොයද්දි මට මතක් වුණේ ම ඉස්සර අපේ ආච්චි අම්මලා හදන ' පිච්ච කොට්ට '. පොට්පෝරි වල ආරම්භක පියවරත් ඒ වගේමයි. නමුත් එයට බොහෝ අමුද්‍රව්‍ය යොදා ගන්නවා වගේ ම ඒවා බහාලන්න විශේෂිත බඳුනුත් භාවිතා කරනවා.
රෝස, පිච්ච , ලැවෙන්ඩර් , නෙරොලි වැනි වියළි මල් / ලෙමන්, දොඩම් , මැන්ඩරීන් , පිස්ටාචියෝ වැනි පළතුරු ලෙලි වර්ග / වල්ලපට්ට , සඳුන් , සේර, සැවැන්දරා වැනි ශාක කොටස් / රෝස්මෙරි , දෙහි , මින්ට් , කුරුඳු වැනි කොළ වර්ග මෙම එකතුවට යොදා ගන්නවා. එම වියළි ද්‍රව්‍ය එකතුවට ශාකසාර තෙල් වර්ගයක බිංදු කිහිපයක් එකතු කර සිදුරු සහිත ලී පියනක් ඇති බඳුනක දැමීමයි සිදු කරන්නේ. බොහෝවිට එම භාජනය බොරොසිලිකේට් බඳුනක් වීම විශේෂයි.
නිවෙස් ඇතුළත වාතය නැවුම් හා සුවඳවත් කිරීම සඳහා ප්‍රංශය 17 වැනි සියවසේ සිට යොදා ගත් මෙම පොට්පෝරි දැන් ලොව පුරා ජනප්‍රිය යි. තාක්ෂණයෙන් දියුණු කෙටි කාලීන එයාර් ෆ්‍රෙෂ්නර් වර්ග කොයිතරම් තිබුණත් ඒවා සඳහා යොදා ඇති රසායන ද්‍රව්‍ය නිතර ආග්‍රහණය වීම පිළිකා අවධානමක් පවා ඇති කරනවා. නමුත් ආයුර්වේද ගුණයෙන් යුතු මනස සන්සුන් කරන, රුධිර පීඩනය අවම කරන, ස්වසන රෝග ඇති අය සඳහා විශේෂයෙන් සහනය ලබා දෙන ස්වාභාවික පොට්පෝරි එකක් අවුරුදු විස්සක් පුරා භාවිතා කළ හැකි යැයි පැවසුව හොත් ඔබ පුදුම වේවි.
𝐀𝐥𝐥 𝐜𝐫𝐞𝐝𝐢𝐭𝐬 𝐠𝐨𝐞𝐬 𝐭𝐨 𝐫𝐞𝐬𝐩𝐞𝐜𝐭𝐢𝐯𝐞 𝐨𝐰𝐧𝐞𝐫𝐬 ✌︎
✍︎ℒ𝒶𝓀𝓈𝒽𝒶𝓃𝒾 ℛ𝒶𝒿𝒶𝓀𝒶𝓇𝓊𝓃𝒶
ගිම්හාන සූර්ය නිවෘත්තිය
thumb|right|305px|[[පෘථිවිය|පෘථිවියෙහි සෘතු උතුරෙහි සිට නැරඹූ කල පෙනෙන අයුරු. ඈත වම: උත්තර අර්ධගෝලය සඳහා ගිම්හාන සුර්ය නිවෘත්තිය. ඉදිරි දකුණ: දක්ෂිණ අර්ධගෝලය සඳහා ගිම්හාන සුර්ය නිවෘත්තිය.]]
උත්තර හෝ දක්ෂිණ අර්ධගෝලයෙහි, ගිම්හාන සූර්ය නිවෘත්තිය ඇති වන්නේ, ග්‍රහලෝකයක අඩ-අක්ෂයෙහි ඇලය, එය කක්ෂගතව ඇති තාරකාව (සූර්යයා) දෙසට බෙහෙවින් ඇලව ඇති විටය.
වතිකානුව
වතිකානුව(Vatican City), හෝ වතිකානු රාජ්‍ය Vatican City State, (නිල ඉතාලි භාෂාවෙන් Stato della Città del Vaticano යනු භූමියෙන් වටවූ ස්වෛරී නගර-රාජ්‍යකි. එය ඉතාලියේ රෝම නගරය ඇතුලත පිහිටා ඇත. එය ආසන්න වශයෙන් හෙක්ටයාර 44 ක් වන අතර එහි ජනගහනය 800 ට මදක් ඉහලය. මේ අනුව වතිකානුව භූමිය මෙන්ම ජනගහනය අතින්ද ලොව කුඩාම ස්වෛරී රාජ්‍ය වේ.
වතිකානු රාජ්‍යය 1929 දී IX පියුස් පාප්තුමා වෙනුවෙන් රාජ්‍ය ලේකම් කාදිනල් පියෙත්‍රෝ ගැස්පාරී විසින් හා III වන වික්ටර් එම්මානුවෙල් රජ වෙනුවෙන් ඉතාලි අගමැති හා රජයේ ප්‍රධානියා වූ බෙනීටෝ මුසොලීනී විසින් අත්සන් තැබූ ලැටරන් ගිවිසුම මඟින් පිහිටවනු ලැබීය. වතිකානු රාජ්‍ය මුල් ක්‍රිස්තියානු කාලයේ සිට පැවත එන ශුද්ධාසනයෙන් වෙනස් වන අතර ලොව වටා සිටින බිලියන 1.2 පමණ වන ලතින්] හා [[නැගෙනහිර කතෝලික පල්ලිය|නැගෙනහිර කතෝලික බැතිමතුන්ගේ මූලස්ථානය වේ. වතිකානුවේ ආඥාවන් ඉතාලි භාෂාවෙන් ප්‍රකාශයට පත්කරන අතර ශුද්ධාසනයේ ලේඛණ ප්‍රධාන වශයෙන් ලතින් භාෂාවෙන් නිකුත් වේ. රටක් නොවන ශුද්ධාසනය රාජ්‍යතාන්ත්‍රික හා සේවා ගුවන්ගමන් බලපත්‍ර හා වතිකානුව සාමාන්‍ය ගුවන්ගමන් බලපත්‍ර නිකුත් කරනු ලබයි. මෙම අවස්ථා දෙකේදීම නිකුත් කරනු ලැබ ඇත්තේ සුළු ගුවන්ගමන් බලපත්‍ර සංඛ්‍යාවක් පමණි.
1929 දී වතිකානුව පිහිටවනු ලැබූ ලැටරන් ගිවිසුම හි සඳහන් වන්නේ නව නිර්මාණයක් ලෙස (පූර්විකාවේ හා තෙවන ඡේදයේ) මිස කලින් මධ්‍යම ඉතාලිය පුරා විහිදී පැවති විශාල පාප්වහන්සේගේ රාජ්‍යයේ (756-1870) ලකුණක් නොවන බවය. පාප්වහන්සේගේ රාජ්‍යයේ විශාල කොටසක් 1860 දී ඉතාලි රාජධානියට ඈදා ගත් අතර අවසාන කොටස 1870 දී රෝම නගරය ඇතුළු Lazio ප්‍රාන්තය ඈදාගන්නා ලදී.
වතිකානුව රෝමයේ අගරදගුරු වූ පාප්තුමා විසින් පාලනය කරනු ලබන පැවිදිසි හෝ කතෝලික පූජක-ඒකාධිපති රාජ්‍යක් වේ. ඉහල නිලධාරීන් සියලු දෙනාම විවිධ ජාතීන්ට අයත් කතෝලික පූජකයින් වේ. එය ශුද්ධාසනයේ (Sancta Sedes) ස්වෛරී භූමියක් සහ අපෝස්තලික නිවහන ලෙස හඳුන්වන පාප්තුමා ගේ නිල නිවස පිහිටි ස්ථානය වේ.
පිහිටීම
thumb|300px|right|ශා. පීතර බැසිලිකාවේ සිට පෙනෙන භූමි දර්ශණයක්.
2007 ජූලි මාසයේදී වතිකානුව ප්‍රථම කාබන් හරිත රාජ්‍ය වීමට එකඟවිය. මෙය කිරීම සඳහා ඔවුන් කාබන් ඩයොක්සයිඩ් නිකුත්කිරීමට හිලව්වක් ලෙස හන්ගේරියාවේ වතිකානු දේශගුණ වනය නිර්මාණය කිරීමෙන් බලාපොරොත්තු වේ.
භූමි ප්‍රදේශය
ක්‍රිස්තියානි යන අදහස ගැබ් ව තිබෙන වතිකානුව යන නාමය සෑදී ඇත්තේ වතිකානු කඳුගැටය යන අරුතින් යුතු ලතින් වචනයක් වන Mons Vaticanus වචනයෙනි. වතිකානු භූමිය Mons Vaticanus හී කොටසක් වන අතර පැරණි වතිකානු ගොවි භූමියට යාබදව පිහිටා ඇත. ශා. පීතර බැසිලිකාව, අපෝස්තලික මන්දීරය, සිස්ටීන් දෙව්මැදුර, කෞතුකාගාර හා තවත් විවිධ ගොඩනැඟිලි මෙම භූමියේම පිහිටා ඇත.
මෙම භූමිය 1929 තෙක් රෝම බෝර්ගෝ රියෝනයේ කොටසක්ව රෝම නගරයෙන් වෙන්ව ටයිබර් නදියේ බටහිර කොටසේ පවතින ලදී. මුල් කාලයේ IV වන ලියෝ පාප්තුමා] (847-55) විසින් ඉදිකරන ලද බිත්ති වලින් සහ පසුව III වන පාවුලු පාප්තුමා (1534–49), IV වන පියුස් පාප්තුමා (1559–65) හා VIII වන උර්බානු පාප්තුමා (1623–44) විසින් ඉදිකරන ලද වර්තමාන ආරක්ෂිත කොටුපවුරු දක්වා පුළුල් වී ඇත.
ලැටරන් ගිවිසුම මඟින් 1929 දී මෙයට රාජ්‍යක තත්වය පවරන විට එහි යෝජිත සීමාවන් සඳහා මම කොටුපවුරු වල අභාෂය ගෙන ඇත. සමහර සීමාවන් සඳහා පවුරක් නොමැතිව නිශ්චිත ගොඩනැඟිලි හා කුඩා පෙදෙසක් සඳහා පසුව ඉදිකල බිත්තිද උපකාරී කොටගෙන ඇත.
භූමියට අයත්වන ශා. පීතර චතුරශ්‍රය ඉතාලි දේශ සීමාවෙන් වෙන්වන්නේ, සුදු රේඛාවකින් හා චතුරශ්‍රයේ සීමාව, Pio XII චතුරශ්‍රයේ සීමාව හා ගැටෙන ස්ථානයෙනි. ටයිබර් නදිය ආසන්නයේ සිට චතුරශ්‍රය දක්වා දිවෙන Via della Conciliazione මාර්ගය මඟින් චතුරශ්‍රයට පිවිසිය හැක. මෙම මාර්ගය ලැටරන් ගිවිසුමේ නිගමනයක් අනුව බෙනීටෝ මුසොලීනි විසින් තනවන ලදී.
ලැටරන් ගිවිසුමට අනුව ඉතාලි භූමියේ තිබෙන සමහර ශුද්ධාසනයේ දේපල, විශේෂයෙන්ම කස්තෙල් ගන්දොල්ෆෝ හා ප්‍රධාන බැසිලිකා, හට තානාපති කාර්යයාල]] වලට සමාන විදේශ හි පිහිටි දේශභූමි තත්වයන් ලැබීතිබේ. රෝමය හා ඉතාලිය පුරා විසිර ඇති මෙම දේපල ශුද්ධාසනයේ ධර්මදූතික සේවා මෙන්ම ස්වරූපයට අවශ්‍ය කාර්යයාල හා ආයතන වේ. 1929 ලැටර්න් ගිවිසුමට අනුව විදේශ හී පිහිටි දේශභූමි අධිකරණ බලය උපුටාගැනීම්:
center|thumb|700px|ශා. පීතර චතුරශ්‍රය, බැසිලිකාව හා ඔබිලිස්කය, Pio XII චතුරශ්‍රයේ සිට
උද්‍යාන
thumb|වතිකානු උද්‍යාන වල කොටසක්
වතිකානුවේ මුළු භූමිභාගයෙන් භාගයකට වඩා ඇත්තේ වතිකානු උද්‍යාන වේ. , උද්‍යාන Renaissance හා Baroque යුගයේ පිහිටුවා ඇති අතර මූර්ති හා වතුර මල් වලින් සරසා ඇත.
වතිකානු කඳුගැටයේ විශාල ප්‍රදේශයක් පුරා විහිදුනු උද්‍යාන ආසන්න වශයෙන් හෙක්ටයාර 23 ක පමණ භූමිභාගයක් ආවරණය කරනු ලබයි. උසම ස්ථානය මුහුදු මට්ටමේ සිට මීටර් 60 පමණ වේ. උතුරු, දකුණු හා බටහිර ප්‍රදේශ ගල් බිත්තිවලින් ආවරණය වී පවතී.
මධ්‍යතන යුගයේදී අපෝස්තලික නිවහනේ සිට උතුරු දෙසට විහිදුනු මිදි වතු හා පලතුරු වතු උද්‍යානය ගැන ඇති මුල් සටහන් වේ. 1279 දී III වන නිකලස් පාප්තුමා (Giovanni Gaetano Orsini, 1277–1280) විසින් තම වාසස්ථානය ලැටරන් මන්දීරයේ සිට වතිකානුව වෙත ගෙන යන විට මෙම ප්‍රදේශය බිත්ති වලින් වටකරන ලදී. ඔහු පලතුරු වත්තක් (pomerium), තණකොල සහිත පිට්ටනියක් (pratellum) හා උද්‍යානයක් (viridarium) පිහිටුවන ලදී.
මුල් පිහිටීම
මුල්කාලයේ ජනශූන්‍ය ව (the ager vaticanus) ටයිබර් නදියෙන් රෝමයට ප්‍රතිවිරුද්ධ ඉවුරේ පිහිටි මෙම භූමිය, ක්‍රි.ව. පළමු ශතවර්ශයේ මුල් භාගයේදී Agrippina the Elder(ක්‍රි.පූ 14 – ක්‍රි.ව. 33 ඔක්තෝබර් 18) විසින් කඳු හා තදාසන්න පෙදෙස් අඩු කොට ඇයගේ උද්‍යාන ලෙස සකසා ගන්නා ලදී. Caligula අධිරාජ්‍යා (ක්‍රි.ව. 12 අගෝස්තු 31 - ක්‍රි.ව. 41 ජනවාරි 24; පා. 37–41) විසින් මෙහි සංදර්ශණ පිටියක් සෑදීමට පටන් ගත් අතර (ක්‍රි.ව. 40) පසුව නීරෝ විසින් එය සදා නිම කරන ලදි. Circus Gaii et Neronis, යන නමින් හැඳින්වූ සාමාන්‍ය ලෙස නීරෝ ගේ සංදර්ශණ පිටිය යන නාමයෙන් හැඳින්වේ. ක්‍රි.ව. 69 දී අධිරාජ්‍යවරු සතර දෙනාගේ වසරේදී, Aulus Vitellius ව බලයට ගෙන ආ උතුරු හමුදාව රෝමයට ආ විට "ඉන් බොහෝ පිරිසක් සෞඛ්‍ය සම්පන්න නොවූ මෙම ප්‍රදේශයේ වාඩි ලෑ අතර එමනිසා සාමාන්‍ය හේවායින් බොහෝ දෙනෙක් මිය යන ලදී. ටයිබර් නදියට ආසන්න වීම හේතුකොට ගෙන උෂ්ණත්වය දරා ගැනීමට අපහසු වු ගෝල් වරු හා ජර්මානු ජාතිකයින් මෙම වතුර බීමට ගත් නිසා ඔවුන්ගේ ශරීර දුර්වල වී ලෙඩ රෝග සඳහා පහසු ගොදුරක් වන ලදී.
සංදර්ශණ භූමියට විරුද්ධ පසින් කොර්නේලියා පාරෙන් වෙන්වූ සුසාන භූමියක්ද පැවතී ඇත. ස්මාරක, සොහොන් කොත් හා කුඩා සොහොන් ගෙවල් මෙන්ම බහුදේව වාදීන්ගේ සියළු ආකාර මිත්‍යාදෘෂ්ටික දෙවිවරු සඳහා සෑදූ අල්තාර හතර වන ශතවර්ශයේ ශා. පීතර කොන්ස්තන්තීනු බැසිලිකාව සාදන තෙක්ම මෙහි පැවතී ඇත. ශතවර්ෂ ගණනාවක් පුරා විවිධ පාප්තුමන්ලා විසින් සිදුකල අලුත්වැඩියාවන් හිදී මෙම පෞරාණික විශාල සුසාන භූමියේ කොටස් එලිකරගන්නා ලද අතර [පුනරුද සමය|පුනරුද සමයේදී] එම වාරගණන වැඩිවී 1939 සිට 1941 දක්වා සිටි XII වන පියුස් පාප්තුමා විසින් නියමාකාර කැණිම් කිරීමට අණ දෙන ලදී.
ක්‍රි.ව. 326 දී පළමු දේවස්ථානය වූ කොන්ස්තන්තීනු බැසිලිකාව ඉදිකරන ලද්දේ මුල් කාලීන ක්‍රිස්තු භක්තිකයින් (පළමු ශතවර්ශයේ සිට) ගේ සුසාන භූමියක් මත බව හා ඉතාලි පුරාවිද්‍යාඥයන්ට අනුව ශා. පීතර තුමාවද භූමදාන කලේ අසල තිබූ සුසාන භූමියක බැවින් එතුමාගේ සොහොනද මත බැසිලිකාව ඉදිකල බවයි. එතැන් සිට අදාල ප්‍රදේශය ජනාකීර්ණ විය. එහෙත් බොහෝවිට එහි වාසය කරන්නට ඇත්තේ ශා.පීතර තුමාගේ මඟ ගත් පවුල් පමණකි. 5 ශතවර්ශයේ පමණ ඈත කාලයේ Symmachus පාප්තුමා (පදවි කාලය 498–514) ඉදිකල මන්දීරයක්ද බැසිලිකාව ආසන්නයේ ඇත.
පාප්තුමන් ක්‍රම ක්‍රමයෙන් අසල්වැසි ප්‍රදේශයන් තම පාලනයට ගනිමින් 19 වැනි ශතවර්ෂයේ මැදභාගය වනතෙක් අවුරුදු දහසකට වැඩි කාලයක් ඉතාලි අර්ධද්වීපයේ විශාල කොටසක්වූ පාප්වහන්සේගේ රාජ්‍යය පාලනය කරන ලදී. ඉතාලිය එක්සත් වීමේදී අලුතින් පිහිටුවා ගත් ඉතාලි රාජධානිය මඟින් පාප්වහන්සේගේ රාජ්‍යය තම පාලනයට නතුකර ගන්නා ලදී. මෙම කාලයෙන් වැඩිහරියක් වතිකානු ප්‍රදේශය පාප් තුමන්ගේ නිත්‍ය වාසස්ථානය නොවීය. ලැටරන් මන්දීරය, මෑත ශතවර්ෂ වල Quirinal මන්දීරය හා 1309-1377 දක්වා ප්‍රංශයේ Avignon] හී පාප් තුමන්ලා වාසය කරන ලදී.
ඉතාලිය එක්සත් වීම
1870 දී පාප් ආරක්ෂක බලකායේ ඉතා සුළු ප්‍රතිරෝධයෙන් පසු පියෙද්මොන්ට් ගේ හමුදා විසින් එක්සත් කල ඉතාලිය වෙත රෝමය ඈදා ගත් විට පාප්තුමා සතු දේ අවිනිශ්චිත තත්වයකට පත්විය. 1861 සිට 1929 දක්වා කාලයේ පාප්තුමන්ගේ තත්වය රෝම ගැටළුව ලෙස හැඳින්වේ. අනුප්‍රාප්තික පාප්වරුන් හට ඔවුන් ගේ මන්දීර වල නිදහසේ විසීමට ඉඩ දුන් අතරම සහතික වීමේ නීතිය යටතේ තානාපතිවරු පත්කිරීමේ හා පිළිගැනීමේ බලය වැනි බලයන් ලබාදෙන ලදී. නමුත් පාප්වරුන් විසින් ඉතාලියේ රජුට රෝමය පාලනය කිරීමේ බලය පිළිනොගත් අතර මතභේදය 1929 දී විසඳෙන තුරුම වතිකානුවෙන් බැහැර වීම ප්‍රතික්ෂේප කරන ලදී. අනිකුත් රාජ්‍ය විසින් ශුද්ධාසනය ස්වාධීන අස්තිත්වයක් ලෙස දිගටම පිළිගන්නා ලදී.
ප්‍රායෝගිකව වතිකානු බිත්ති තුල ශුද්ධාසනය වෙත කිසිම බලපෑමක් නොකරන ලදී. කෙසේවුවද අනෙකුත් බොහෝ තැන්වල පල්ලියේ දේපල රාජසන්තක කරන ලදී. ඒ අතරින් පාප්තුමාගේ නිල නිවස්නය වූ Quirinal මන්දීරය කැපී පෙනේ. පාප්වහන්සේගේ රාජ්‍යයේ අවසාන පාලක වූ IX පියුස් පාප්තුමා රෝමය ඈදා ගැනීමෙන් පසු ඔහු, තමා වතිකානුවේ සිරකරුවෙක් වූ බව නිවේදනය කරන ලදී.
ලැටරන් ගිවිසුම
thumb|250px|right|[[අපෝස්තලික නිවහන.]]
මෙම තත්වය විසඳුනේ 1929 පෙබරවාරි 11 වැනිදා ශුද්ධාසනය හා ඉතාලි රාජධානිය අතර ලැටරන් ගිවිසුම අත්සන් කිරීමත් සමඟය. IX පියුස් පාප්තුමා වෙනුවෙන් රාජ්‍ය ලේකම් කාදිනල් පියෙත්‍රෝ ගැස්පාරී විසින් හා III වන වික්ටර් එම්මානුවෙල් රජ වෙනුවෙන් ඉතාලි අගමැති හා රජයේ ප්‍රධානියා වූ බෙනීටෝ මුසොලීනී විසින් එය අත්සන් කරන ලදී. ගිවිසුම බලපැවැත්වෙන දිනය වූ 1929 ජුනි 07 දා සිට ස්වෛරී වතිකානු රාජ්‍ය ස්ථාපිත වූ අතර ඉතාලියේ රෝමානු කතෝලිකත්වයේ විශේෂ තත්වයක් උදා විය.
II ලෝක යුද්ධ සමය
XII පියුස් පාප්තුමා යටතේ වතිකානුව II ලෝක යුද්ධය සමයේ මැදිහත් පිළිවෙතක් අනුගමනය කරනු ලැබීය. රෝම නගරය 1943 දී ජර්මනිය විසින් හා 1944 දී මිත්‍ර හමුදා විසින් අත්කරගනු ලැබූවද වතිකානුව නිදහස්ව පැවතිනි. XII වැනි පියුස් පාප්තුමාගේ ප්‍රධාන රාජ්‍යතාන්ත්‍රික ප්‍රමුඛතාවය වූයේ රෝමය බෝම්බ වැටීමෙන් වලක්වා ගැනීමය. ඔහු ඒ සඳහා කොයිතරම් සංවේදී වූවාද කිවහොත් බ්‍රිතාන්‍ය රෝමයට ඉහලින් පත්‍රිකා බෙදීමේදී සමහරක් වතිකානුවට වැටීම වතිකානුවේ මැදහත් කම උල්ලංඝනය කිරීමක් බවට පවසා විරෝධය පාන ලදී. ඇමරිකාව යුද්ධයට එලඹීමට කලින් එවැනි බෝම්බ හෙලීමේ යුද්ධෝපායේ වාසිය ගැන බ්‍රිතාන්‍ය දැක්වූ අඩු තක්සේරුව නිසා එසේ වීමට තිබුනේ අඩු ඉඩකඩකි.
ඇමරිකාව යුද්ධය එලඹීමෙන් පසු ඇමරිකාව තම කතෝලික සොල්දාදුවන් අමනාප කරගැනීමට අකමැති නිසා එවැනි බෝම්බ හෙලීමකට අකමැති වූවත් එවිට බ්‍රිතාන්‍ය එයට කැමැත්ත දැක්වීය. එසේම XII වැනි පියුස් පාප්තුමා රෝමය විවෘත නගරයක් ලෙස ප්‍රකාශ කරන ලෙස 1943 අගෝස්තු 14 උපදෙස් දුන්නත් ඒ වන විට රෝමයට දෙවරක්ම බෝම්බ හෙලා තිබිණි. ඉතාලිය වතිකානුවේ ප්‍රකාශය සැලකූ නමුත් එම වෙනස් වීම වතිකානුවට බලපෑවේ අල්ප ලෙසිනි.
මෑත ඉතිහාසය
1984 දී ශුද්ධාසනය හා ඉතාලිය අතර නව එකඟතාවයකින් පැරණි ගිවිසුමේ සමහර කොටස් වෙනස් කරන ලදී. කතෝලික දහම රාජ්‍ය ආගමෙන් ඉවත් කිරීමද ඒ අනුව සිදුවිය.
පාලනය
වතිකානුවේ දේශපාලනය ඡන්දයෙන් තේරීපත්වන අධිකාරීත්ව ආකාරයකින් එනම් රෝමානු කතෝලික පල්ලියේ නායකයා බලය ලබා ගන්නා ආකාරයෙන් ක්‍රියාත්මක වේ. පාප්තුමා විසින් ප්‍රධාන ව්‍යවස්ථාදායක, විධායක හා අධිකරණ බලයන් වතිකානුව තුල (ශුද්ධාසනයෙන් පරිභාහිර අස්තිත්වයකි) ක්‍රියාත්මක කරවයි. එය පරම්පරාගත අධිකාරීත්වයක් නොවන දුර්ලභ තත්වයකි.
වතිකානුව එක්සත් ජාතීන්ගේ සාමාජිකත්වය නොදරන එකම පිළිගත් ස්වෛරී රාජ්‍ය වේ. වතිකානුවෙන් වෙනස් වන ශුද්ධාසනය හට එකසත් ජාතීන්ගේ ස්ථීර නිරීක්ෂක තත්වය හා එක්සත් ජාතීන්ගේ සම්මේලනයේ ඡන්දය ප්‍රකාශ කිරීම හැරුණුකොට සම්පූර්ණ සාමාජික වරප්‍රසාද ලබා සිටී.
දේශපාලන ව්‍යූහය
වතිකානු රජය හට එයටම ආවේනික සැකිල්ලක් පවතී. පාප් තුමා රාජ්‍ය නායකයා වේ. ව්‍යවස්ථාදායක බලධාරීන් වතිකානු රාජ්‍යයේ පාප්තුමා පිළිබඳ කොමිසම ට අයිති වන කාදිනල් වරු වන අතර පස් අවුරුදු කාලයකට ඔවුන්ව පාප්තුමා විසින් පත්කරනු ලබයි. එම කොමිසමේ සභාපති හට විධායක බලතල හිමිවන අතර සාමාන්‍ය ලේකම් හා උප සාමාන්‍ය ලේකම් ඔහුට සහාය වේ. රාජ්‍යයේ විදේශ සබඳතා ශුද්ධාසනයේ රාජ්‍ය ලේකම් හට හා එහි තනාපති සේවා හට පවරා ඇත. කෙසේවුවද පාප්තුමා හට වතිකානුව කෙරෙහි සම්පූර්ණ විධායක, ව්‍යවස්ථාදායක හා අධිකරණ බලය ඇත. ඔහු දැනට යුරෝපයේ සිටින එකම ඒකාධිපති බලයක් හිමි පාලකයා වේ.
සෞඛ්‍ය, ආරක්ෂාව, තොරතුරු සන්නිවේදනය වැනි දෙපාර්තමේන්තුද පවතී.
පාප් තනතුර පුරප්පාඩු වී තිබෙන කාලය ඇතුලත ශුද්ධාසනයේ ලෞකික අයිතින් ආරක්ෂිත කිරීම හා දේපල පාලනය කිරීම සහතික කිරීම පැවරෙන්නේ අපෝස්තලික මණ්ඩලයේ මුලසුන දරන කාදිනල් කමෙර්ලෙන්ගෝ තනතුර දරන්නාට හිමිවේ. (මෙම කාලය තුල වතිකානුව පවතින්නේ වතිකානු රාජ්‍යයේ පාප්තුමා පිළිබඳ කොමිසම යටතේය.) එම තනතුර දරන්නා තවත් කාදිනල් වරු තිදෙනෙක් සමඟ (ඔවුන් තිදෙනා සෑම දින 3කටම වරක් සංචිතයක් තුලින් තෝරාගැනෙන අතර cardinal bishop, cardinal priest, සහ cardinal deacon යන නම්වලින් හැඳින්වේ) රාජ්‍ය නායක අර්ථයෙන් එම තනතුර දරනු ලබයි. මෙම සතර දෙනා ගනු ලබන තීරණ College of Cardinals සම්පූර්ණයෙන් අනුමත විය යුතුය.
පාප් රාජ්‍ය සමයේ ශුද්ධාසනය ලඟින් ඇසුරු කල රදළවරු එම භූමිය නැතිවූ පසුවද හුදෙක් නාම මාත්‍රික කටයුතු වලට සීමා වෙමින් ඇසුරු කිරීම කරගෙන් යන ලදී. (වැඩිදුර: Papal Master of the Horse, Prefecture of the Pontifical Household, Hereditary officers of the Roman Curia, Black Nobility). එසේම ඔවුන් උත්සවානුකූල රදළ ආරක්ෂකයින් ලෙසද ක්‍රියාකරන ලදී. වතිකානු රාජ්‍යයේ පළමු දශක තුල විධායක කාර්යයන්ද ඔවුන් සමහරකට පවරා තිබිනි. වර්තමානයේ වතිකානුව පිළිබඳ කොමිසමේ සභාපති දරනු ලබන වතිකානු රාජ්‍ය නියෝජිත තනතුරද අයත් විය. නමුත් 1968 මාර්තු 28 දින VI වැනි පාවුලු පාප්තුමා විසින් නිකුත් කරන ලද motu proprio Pontificalis Domus ලියවිල්ල මඟින් එතෙක් පැවති Quartermaster general හා Master of the Horse වැනි ගෞරවාන්විත තනතුරු අහෝසි කරනු ලැබීය
1929 දී ලැටරන් ගිවිසුම මඟින් නිර්මාණය කරනු ලැබූ වතිකානු රාජ්‍ය හේතුවෙන් ශුද්ධාසනය හට කුඩා භූමියක ස්වෛරීභාවය හා අධිකරණ බලයක් පවරා දෙනු ලැබීය. එය ශුද්ධාසනයෙන් වෙන්ව පවතී. මෙසේ මෙම රාජ්‍ය ශුද්ධාසනය හට වැදගත් මෙවලමක් මිස අත්‍යාවශ්‍ය මෙවලමක් නොවන බව සැලකේ. ශුද්ධාසනය අධිකරණ අස්තිත්වයක් ලෙස රෝම අධිරාජ්‍ය සමයේ සිට පැවති අතර ජාත්‍යන්තරව ස්වෛරී හා බලවත් අස්තිත්වයක් ලෙස පුරාතන සමයේ සිට වර්තමානය දක්වා තම භූමිය අහිමි වූ (1870 - 1929) විට පවා නොකැඩී පැවතීමට සමත් වී ඇත. ශුද්ධාසනය සතුව ලොව පැරණිම ක්‍රියාකාරී තානාපති සේවය පවතී. එය අඩුම වශයෙන් ක්‍රි.ව. 325 තරම් අතීතයේ නිකෙයා හී පලමු කවුන්සිලයට දූත පිරිසක් යැවීම දක්වා දිවයයි. තානාපතිවරු සම්බන්ධයෙන් ශුද්ධාසනයට මිස වතිකානු රාජ්‍යට බලයක් නොමැත.
රාජ්‍ය ප්‍රධානියා
thumb|වතිකානුව
වතිකානුවේ රාජ්‍ය නායකයා (ex officio) පාප් තුමාය. එම උත්සවය ගනු ලබන්නේ රෝම රදගුරු පදවියේ රදගුරුවරයා ලෙස අභිෂේක ලැබීමය. ශුද්ධාසනය යන්නෙන් වතිකානුව අදහස් නොවේ. එයින් අදහස් වන්නේ පාප්තුමාගේ අධ්‍යාත්මික හා එඬේරාත්මක පාලනය වන අතර එය මෙහෙයවන්නෙ රෝම කියුරියාව හරහා වේ. ඔහු ගේ වතිකානුවට අදාල නිල තනතුරු නාමය වන්නේ "වතිකානු රාජ්‍යයේ රාජේ‍යශ බලධාරීයා" (Sovereign of the State of the Vatican City) වේ.
වතිකානු රාජ්‍යයේ ඔහුගේ ප්‍රධාන උප රාජ්‍ය නිලධාරියා වන්නේ වතිකානු රාජ්‍යයේ පාප්තුමා පිළිබඳ කොමිසමේ සභාපති වේ. 1952 ට කලින් එම වගකීම බාරව තිබුනේ වතිකානු රාජ්‍යයේ ආණ්ඩුකාරවරයා හටය. 2001 සිට වතිකානු රාජ්‍යයේ පාප්තුමා පිළිබඳ කොමිසමේ සභාපති ට වතිකානු රාජ්‍යයේ Governorate හී සභාපති කමද ලැබේ.
පාප්තුමා වාසය කරන්නේ ශා. පීතර චතුරශ්‍රයට පසුපසින් පෙනෙන අපෝස්තලික නිවහනේ තිබෙන පාප්තුමාගේ කාමර වල වේ. මෙහි සිට ඔහුගේ කටයුතු හා විදේශ නියෝජිතයින්ව මුණගැසීම සිදුවේ.
වර්තමාන පාප්තුමා වන්නේ ජර්මනියේ බවාරියා හී Joseph Alois Ratzinger නමින් උපත ලැබූ XVI වන බෙනඩික් පාප්තුමා වේ. ඉතාලි ජාතික කාදිනල් Giovanni Lajolo වරයා වතිකානු රාජ්‍යයේ පාප්තුමා පිළිබඳ කොමිසමේ සභාපතිවරයා සේවය කරනු ලබයි. ඔහුව පත්කරනු ලැබුවේ XVI වෙනි බෙනඩික් පාප්තුමන් විසින් 2006 සැප්තැම්බර් 11 වෙනිදා වේ.
පරිපාලනය
ව්‍යවස්ථාදායක ක්‍රියාවලි අභිනියෝජනය කරනු ලබන්නේ සභාපතිවරයෙක් ප්‍රධානීත්වය දරන තනි මණ්ඩලයකින් යුත් වතිකානු රාජ්‍යයේ පාප්තුමා පිළිබඳ කොමිසම මඟිනි. එහි සාමාජිකයින් සත් දෙනා පාප්තුමා විසින් පස් අවුරුදු කාලයකට පත්කරනු ලබන කාදිනල්වරු වේ. කොමිසමේ ක්‍රියා ශුද්ධාසනයේ රාජ්‍ය ලේකම් හරහා පාප්තුමා අනුමත කල යුතු අතර බලාත්මක වීමට පෙර Acta Apostolicae Sedis හි විශේෂ උපග්‍රන්ථයක් ලෙස ප්‍රකාශ කල යුතු වේ. මෙම උපග්‍රන්ථයේ අඩංගු වන බොහෝ අන්තර්ගතය, නව මුද්දර නිකුතුවක් වැනි චර්යානුගත පාලක තීන්දු වේ.
විධායක අධිකාරීත්වය අහිනියෝජනය කරනු ලබන්නේ වතිකානුවේ Governorate වේ. Governorate සමන්විත වන්නේ පාප්තුමා විසින් පස් අවුරුදු කාලයකට පත් කරනු ලබන පාප්තුමා පිළිබඳ කොමිසමේ සභාපති,(නිල නාමය ""President of the Governorate of Vatican City"), මහ ලේකම් හා උප ලේකම් Governorate හී වැදගත් කාර්යයන් පාප්තුමා පිළිබඳ කොමිසම හා රාජ්‍ය ලේකම් හරහා පාප්තුමා විසින් අනුමත කල යුතු වේ.
දෙපාර්තමේන්තු හා කාර්යාල හරහා Governorate විසින් මධ්‍යම රජයක ක්‍රියාවලීන් පාලනය කරයි. මෙම කාර්යාලවල අධ්‍යක්ෂක වරුන් හා සේවකයින් පාප්තුමා විසින් පස් අවුරුදු කාලසීමාවකට පත් කරනු ලබයි. මෙම කොටස් විසින් රාජ්‍යයේ භූමිය, දේශීය ආරක්ෂාව, වාර්තා, ප්‍රවාහනය හා මුදල් වැනි භෞතික ප්‍රශ්න කෙරෙහි අවධානය යොමුකරනු ලබයි. Governorate විසින් නවීන ආරක්ෂක කටයුතු හා පොලිස් සේවා වන Corpo della Gendarmeria dello Stato della Città del Vaticano පාලනය කරනු ලබයි.
අධිකරණ ක්‍රියාවලි ශ්‍රේෂ්ඨාධිකරණය, අභියාචනාධිකරණය, වතිකානු අධිකරණ පර්ෂදය අභිනියෝජනය වේ. රාජ්‍ය තුල මේ සියළු ක්‍රියාවන් වලදී ඉහල නීතී සම්පාදනය, ක්‍රියාවේ යෙදවීමට පාප්තුමා හට ඕනෑම වේලාවකදි පුළුවන.
රාජ්‍යයේ තැපැල් සංකේතාක්ෂරය SCV වන අතර තැපැල් සංකේතාංකය 00120 වේ. එක්ව සැලකීමේදී SCV-00120 වේ.
ආරක්ෂක හමුදාව හා පොලීසිය
විවිධ යූරෝපීය බලයන් ලෙසම කලින් සිටි පාප්වරු ස්විස් ජාතික කුලී හේවායින් තම හමුදාව ලෙස යොදාගනු ලැබුවත් 1506 දී II වන ජූලියස් පාප්තුමා තම පෞද්ගලික ආරක්ෂකයින් ලෙස කටයුතු කිරීමට ස්විට්සර්ලන්ත ජාතික සුදොතුම්පිය ආරක්ෂක කණ්ඩායම පිහිටුවනු ලැබූ අතර අද දක්වාම එමඟින් එම කාර්යය ඉටුකරනු ලබයි. එය "වතිකානුව" යටතේ නොව "ශුද්ධාසනය" යටතේ Annuario Pontificio හි ලයිස්තුගත වී ඇත. 2005 අගභාගය වන විට එය ආරක්ෂකයින් 134 දෙනෙකුගෙන් සමන්විත විය. නව බඳවාගැනීම් ශුද්ධාසනය හා ස්විස්ටර්ලන්තය අතර විශේෂ එකඟතාවක් මත සිදුවේ. සියළු බඳවාගනු ලබන්නන් අවුරුදු 19 ත් 30 ත් අතර උස සෙ.මි. 175 (අඩි 5 අඟල් 9) කට නොඅඩු ස්විස් ජාතික, කතෝලික, අවිවාහක පුරුෂයින් වන අතර ස්විස් හමුදාව යටතේ තම මූලික පුහුණුව යහපත් කල්ක්‍රියාවෙන් යුතුව සම්පූර්ණ කල අයවලුන් වේ. සාමාජිකයින් සැහැල්ලු අවි හා සාම්ප්‍රදායික Halberd (Swiss voulge ලෙසද හැඳින්වේ) අවි දරමින් සිටින අතර ශරීරාරක්ෂක උපාක්‍රම පුහුණු කරනු ලබයි. thumb|upright|[[සුදොතුම්පිය ආරක්ෂක බලකාය ඔවුන්ගේ සාම්ප්‍රදායික නිල ඇඳුම]] thumb|right|වතිකානු රාජ්‍යයේ Governorate මන්දීරය
VI වැනි පාවුලු පාප්තුමා විසින් 1970 දී පාප් රාජ්‍ය සමයේ සිට පැවතුනු වතිකානු ආරක්ෂක කණ්ඩායම් වූ පලතීනු ආරක්ෂකයින් හා වතිකානු ප්‍රභූ ආරක්ෂකයින් විසුරවා හරිනු ලැබූහ. වතිකානුව තුල ඒවායේ කාර්යයභාරය උත්සවවලට පමණක් සීමාවී තිබුණි.
පොලිස් සේවා සිදුකරනු ලබන්නේ වතිකානු ජෙන්දාමෙරියා සේනාංකයයි. එය සමහර විටෙක Vigilanza ලෙස එහි පැරණි කෙටි නාමයෙන් හැඳින්වනු ලැබූවද එහි සම්පූර්ණ නාමය Corpo della Gendarmeria dello Stato della Città del Vaticano වේ. වතිකානුව තුල සාමය රැකීම, නීතිය ක්‍රියාත්මක කිරීම, ජනතාව හා රථවාහන පාලනය හා අපරාධ පරීක්ෂණය ජෙන්දාමරියා සේනාංකය හට පැවරී තිබේ.
වතිකානුව ඉතාලි ජනරජයෙන් වටවී තිබීම මත යුධ හමුදා ආරක්ෂාව ඉතාලිය හා එහි ආරක්ෂක අංශ සපයනු ලබයි. වතිකානුව හට හමුදා අංශ නොමැති අතර සුදොතුම්පිය ආරක්ෂක බලකායට බාරව තිබෙන්නේ පාප්තුමාගේ ආරක්ෂාව වේ.
විදේශ සබඳතා
වතිකානු රාජ්‍යය අන්තර්ජාතික නීතිය අනුව දේශීය තත්වයේ ලා පිළිගැනෙනු ලැබූවද, ශුද්ධාසනය විසින් තම රාජ්‍යතාන්ත්‍රික කටයුතු වලට අමතර වතිකානුව වෙනුවෙන් රාජ්‍යතාන්ත්‍රික සබඳතා හා අන්තර්ජාතික ගිවිසුම් වලට එලඹීම ඉටු කරනු ලබයි. වතිකානු රාජ්‍යට තමන්ට ම අයිති තානාපති සේවාවක් නොමැත. ඉඩකඩ සීමා මත ලෝකයේ තානාපති කාර්යයාල පිහිටා නොමැති රටවල් ස්වල්පයට වතිකානුවද අයිති වේ.
ශුද්ධාසනයේ විදේශ තානාපති කාර්යයාල රෝම නගරයේ පිහිටා ඇත. දෙවන ලෝක යුධ සමයේදී ශුද්ධාසනය විසින් වතිකානුවේ පටු සීමා තුල තම තානාපති කාර්යයාල සේවකයින්ට හැකි පමණ ආරක්ෂාව සපයන ලදී. උදාහරණ ලෙස ජර්මනිය විසින් රෝමය යටත් කරගත් විට බ්‍රිත්‍යානය තානාපති කාර්යාලයට හා මිත්‍රපාක්ෂිකයින් රෝමය පාලනය කරන විට ජර්මනියේ තානාපති කාර්යයාල සේවකයින්වද දැක්විය හැක.
මෙලෙස රාජ්‍යකට වඩා පැහැදිලි අස්තිත්වයක් වන ශුද්ධාසනය විසින් ඉටු කරනු ලබන ලෝකව්‍යාප්ත පුළුල් පැතිරීමට වතිකානු රාජ්‍යයේ ප්‍රමාණය බලනොපානු ලබයි.
කෙසේවුවද ශුද්ධාසනය වැනි හෞමික නොවන පුද්ගලතාවකට අදාල නොවන භූගෝලමය ලෙස රාජ්‍යයකට අදාලව ක්‍රියාත්මක වන සමහර ජාත්‍යන්තර සංවිධාන වලට වතිකානු රාජ්‍ය සහභාගි වනු ලබයි.
සාමාජිකයෙක් ලෙස හෝ නිරීක්ෂකයෙක් ලෙස ශුද්ධාසනය සහභාගී වන සංවිධාන වලට වඩා මෙම සංවිධාන සංඛ්‍යාව අඩු වේ.
එලෙසම මෙම සංවිධාන වලට සහභාගී වනු ලබයි:
ආර්ථිකය
වතිකානු රාජ්‍යයේ අයවැයට අයත් වන්නේ වතිකානු කෞතුකාගාර හා තැපැල් කාර්යයාල වන අතර එයට අරමුදල් ලැබෙන මාර්ග අතරට මුද්දර අලවිය, [[වතිකානු යූරෝ කාසි|කාසි] අලවිය, පදක්කම් හා සිහිවටන අලවිය මඟින් හා කෞතුකාගාර ඇතුලුවීමේ ගාස්තු හා ප්‍රකාශන අලවි මුදල් අයත් වේ. ගෘහස්ථ සේවකයකුගේ අදායම් හා ජීවන තත්වය රෝම නගරයේ ඒ හා සමාන සේවකයෙකුට සමාන වේ. වෙනත් කර්මාන්ත අතරට මුද්‍රණය, මොසායික් නිර්මාණය හා කාර්යයමණ්ඩල නිල ඇඳුම් නිපදවීම ගත හැක.
IOR යන (Istituto per le Opere di Religione) සංකේතනාමය දරණ ආගමේ කාර්යය පිළිබඳ ආයතනය(Institute for Works of Religion) හෙවත් වතිකානු බැංකුව යනු ලොවපුරා වානිජ්‍ය කටයුතුවල නිරතවෙන වතිකානුවේ පිහිටා ඇති බැංකුවකි. එය සතුව ලතින් භාෂාවෙන් උපදෙස් නිකුත් කරන ස්වංක්‍රීය ටෙලර් යන්ත්‍රයක් ඇත. සමහරවිට ලෝකයට ඇති එකම ලතින් භාෂාවෙන් ක්‍රියාත්මක වන ටෙලර් යන්ත්‍රය එය වීමට පුළුවන.
වතිකානුව කාසි නිකුත් කරනු ලබයි. 1999 ජනවාරි 1 සිට යුරෝපියානු සංගමය හා සමඟ ඇතිකර ගත් විශේෂ එකඟතාවක් (council decision 1999/98/CE) මත යූරෝ භාවිතය අරඹන ලදී. යූරෝ කාසි හා නෝට්ටු හඳුන්වා දෙන ලද්දේ 2002 ජනවාරි පළමුවැනිදා වන අතර වතිකානුව යූරෝ නෝට්ටු නිකුත් නොකරයි. ගිවිසුම මඟින් යූරෝ කාසි නිකුත් කිරීමට අවසර දී ඇත්තේ බොහෝ අඩුප්‍රමාණයක් වන අතර පාප් පදවියේ වෙනසක් සිදුවන විට සාමාන්‍ය ප්‍රමාණයට වඩා වැඩි ප්‍රමාණයක් නිකුත් කිරීමට අවසර ඇත. එම කාසි වල දුර්ලභත්වය නිසා වතිකානු යූරෝ කාසි වලට මුදල් එකතුකරන්නන් ගෙන් අධික ඉල්ලුමක් පවතී. යූරෝ භාවිතයට ගැනීමට පෙරාතුව වතිකානු කාසි හා මුද්දර සඳහා භාවිතා කරනු ලැබුවේ ඉතාලි ලීරා වලට සමාන වතිකානු ලීරා වේ.
2012 දී ඇමෙරිකානු රාජ්‍ය දෙපාර්තමේන්තුවේ මත්ද්‍රව්‍ය පාලන මූලෝපාය වාර්තාවේ කළු සල්ලි ජාවාරම් කිරීමට හැකියාව ඇති ජාතීන් අතරට ප්‍රථම වරට වතිකානුව එක් කරන ලද අතර එහි අයර්ලන්තය වැනි රටවල් සමඟ මධ්‍යම පරිමාණ කාණ්ඩයට අයත් විය. එම වාර්තාවේ බොහෝ අවධානම ඇති රටවල් ලෙස ගැනෙන්නේ ඇමරිකාව, ජර්මනිය, ඉතාලිය හා රුසියාව වේ.
ජනගහනය හා භාෂාවන්
thumb|[[වතිකානු කෞතුකාගාර]]
වතිකානු රාජ්‍යයේ පුරවැසියන් 826 දෙනාම පාහේ වතිකානු ඇතුලත ජීවත් වන හෝ ශුද්ධාසනයේ ලෝකය පුරා තම තානාපති කාර්යාල (ඉංග්‍රීසියෙන්:Apostolic Nunciature) වල තානාපති සේවයේ යෙදන අපෝස්තලික තානාපතිවරු වේ. (පාප්තුමාගේ දූතයින් ඉංග්‍රීසියෙන්:Nuncio)
වතිකානු පුරවැසියන් ප්‍රධාන වශයෙන් කාණ්ඩ දෙකකට අයත් වේ: පූජකයින්, වැඩිකොටස ශුද්ධාසනයේ සේවයේ යෙදෙන අතර ඉතා ස්වල්පයක් රාජ්‍ය නිලධාරීන් ලෙස සේවය කරයි. අනික් කොටසනම් ස්ව්ට්සර්ලන්ත ජාතික ආරක්ෂකයින් වේ. වතිකානු ශ්‍රම බලකායේ වැඩි කොටසක් වන (2,400 පමණ වන) ගෘහස්ථ සේවකයින්ගෙන් වැඩි කොටස වතිකානුවෙන් පිටත ඉතාලි පුරවැසියන් වන අතර ස්වල්පයක් වෙනත් ජාතීන්ට අයත් වේ. එම නිසා වතිකානුවේ සැබෑ ජනගහනය කතෝලිකයන් වේ.
වතිකානුව නිල වශයෙන් භාෂාවක් යොදා නොමැත. නමුත් බොහෝවිට ලතින් භාෂාව තම නිල ප්‍රකාශන සඳහා යොදා ගන්නා ශුද්ධාසනය මෙන් නොව වතිකානුව තම ව්‍යවස්ථා සම්පාදනය හා නිල සන්නිවේදනය සඳහා ඉතාලි භාෂාව යොදාගනී. වතිකානු රාජ්‍ය තුල රැකියාව කරන බොහෝ දෙනා භාවිතා කරන්නේ ඉතාලි භාෂාව වේ. ස්විට්සර්ලන්ත ආරක්ෂකයින් අණ දීම සඳහා ජර්මානු භාෂාව භාවිතා කරන අතර එකිනෙකා තම පක්ෂපාතීත්වයේ දිවුරුම දීම සඳහා තම තමුන්ගේ භාෂා වන ජර්මන්, ප්‍රංශ, රොමාන්ෂ් හෝ ඉතාලි භාවිතා කරනු ලබයි. වතිකානුවේ නිල වෙබ් අඩවිය ඉතාලි, ඉංග්‍රීසි, ප්‍රංශ. ජර්මන් හා ස්පාඤ්ඤ භාෂා යොදා ගන්නා අතර ශුද්ධාසනය තම වෙබ් අඩවිය සඳහා මෙම භාෂාවලට අමතරව පෘතුග්‍රීසි, 2008 මැයි 9 සිට ලතින් හා 2009 මාර්තු 18 සිට චීන භාවිතා කරනු ලබයි.
පුරවැසිභාවය
වෙනත් රාජ්‍යවල පුරවැසිභාවය ලබා දීමට පාදක වන jus sanguinis (රටවැසියෙකුගෙන් උපත ලබන, අදාල රටෙන් පිට වුවද) හෝ jus soli (රට තුල උපත ලබන), නිර්නායක මෙන් නොව වතිකානුව තුල පාදක වන්නේ jus officii මත පාදකවය. එනම් ශුද්ධාසනය තුල නිශ්චිත ප්‍රමාණයක සේවයක් කිරීම පිණිස පත්කිරීම තුලය. සාමාන්‍යයෙන් පත්වීමේ කාලය අවසාන වීමේදී පුරවැසිභාවය අහෝසි වේ. පුරවැසිභාවය බිරිඳට, දෙමාපියන්ට හා එම පුරවැසිභාවය ලැබූ තැනැත්තා හා ජීවත් වන එම පෙලපතෙන් පැවතෙන්නන්ටද හිමිවේ.
වතිකානු පුරවැසිභාවය අහිමි වන කවෙරකුට හෝ වෙනත් පුරවැසිභාවයක්ද නොමැතිනම් ඉතාලි නීතිය අනුව ස්වයංක්‍රීයව ඉතාලි පුරවැසිභාවය ලැබේ.
2005 දෙසැම්බර් 31 වන විට පුරවැසිභාවය ඇති පාප්තුමා හැරනුකොට මිනිසුන් 557 දෙනෙක් වතිකානු පුරවැසිභාවය දරනු ලැබූ අතර පුරවැසිභාවය නොමැති පුද්ගලයින් 246 ක් ද එහි වාසය කරනු ලැබ සිටිති.
එම පුරවැසියන් 557 දෙනාගෙන් 74% පූජකවරුන් විය. ඔවුන් අතරින්:
සාමාජිකයින් 101 ක් වූ සුදොතුම්පිය ආරක්ෂක බලකාය මුළු සංඛ්‍යාවෙන් 18% ක් වූ අතර වතිකානු පුරවැසිබව ලැබූ ගෘහස්ථ සේවකයින් සිටියේ 43 ක් පමණි.
2011 පෙබරවාරි 22 වැනිදා XVI බෙනඩික්ට් පාප්තුමා විසින් වතිකානුවේ "පුරවැසිභාවය, පදිංචිය හා ඇතුළුවීම පිළිබඳ නව නීතියක්" ගෙන එන ලද අතර එය මාර්ති 01 වැනිදා සිට බලපැවැත්වේ. එය 1929 දී ඇතිකරගත් "පුරවැසිභාවය හා පදිංචිය පිළිබඳ නීතිය" වෙනුවට බලපැවෙන්වෙන ලදී. පැරණි නීතියේ ඡේද 33 තිබූ අතර නව නීතියේ ඇත්තේ ඡේද 16 ක් පමණි. නව නීතිය අනුව වතිකානු පුරවැසිභාවය කාණ්ඩ සතරකට බෙදා පවතී. (1) පාප්තුමා, (2) වතිකානුවේ වාසය කරන කදිනල් වරු, (3) ශුද්ධාසනයේ තානාපති අංශයේ සජීවි සමාජිකයින් හා (4) වතිකානු කාර්යයාල හා සේවා වල වෙනත් අධ්‍යක්ෂක වරුන් වේ. එසේම නව නීතිය විසින් නිල වතිකානු "පදිංචිකරුවන්" ලෙස නව කාණ්ඩයක් නිර්මාණය කරන ලදී. එනම් පුරවැසියන් නොවන වතිකානුවේ වාසය කරන පුදගලයින් වේ. 2011 මාර්තු 01 වනදා වන විට වතිකානු පුරවැසියන් 572 ක් සිටි අතර ඉන් වතිකානුව තුල ජීවත් වන්නේ 220 ක් පමණි. ඉතිරි පුරවැසියන් 352 දෙනා [[අපෝස්තලික තානාපති|අපෝස්තලික තානාපතිවරු හා තානාපති කාර්යමණ්ඩලය වේ. ඒ අනුව වතිකානුව තුල වාසය කරන පුද්ගලයින් 800 වඩා වැඩි සංඛ්‍යාව අතරින් පුරවැසියන් සිටින්නේ 220 ක් පමණි.
center|700px|thumb|[[ශා. පීතර බැසිලිකාව|ශා.පීතර බැසිලිකාවේ ශිඛරයේ සිට අංශක 360 දර්ශණය. ශා. පීතර චතුරශ්‍රය (මැද), වතිකානුවේ බොහෝ ප්‍රදේශයක් සමඟ රෝම නගරය . දර්ශණය වේ.]]
සංස්කෘතිය
thumb|මයිකල් ආන්ජලෝගේ [[පියෙටා මූර්තිය|පියෙටා (Pietà) මූර්තිය වතිකානු චිත්‍රකලාවේ එක් ප්‍රසිද්ධ අංගයකි.]]
වතිකානුව ලොව ප්‍රසිද්ධම චිත්‍ර සඳහා නිවහනක් වී ඇත. පුනරුද සමයේ ගෘහනිර්මාණ ශිල්පයේ කීර්තිමත් නාමයක් දරණ ශා. පීතර බැසිලිකාව නිර්මාණය කිරීමට දායක වී ඇති වාස්තු විද්‍යාඥයින් අතරට බ්‍රාමන්තේ, මයිකල් ආන්ජලෝ, ජාකොමෝ දෙල්ලා පෝර්තා, කාර්ලො මදේර්නෝ හා බෙර්නීනි සඳහන් කල හැක. සිස්ටීන් ආසන දෙව්මැදුර එහි frescos නිසා ප්‍රසිද්ධ වී ඇත. ඒ සඳහා පෙරුජීනෝ, දොමේනිකෝ ගිර්ලන්දායියෝ හා සාන්ද්‍රෝ බොත්තිචෙල්ලි යන නිර්මාණ ශිල්පීන් මෙන්ම සිස්ටීන් ආසන දෙව්මැදුරු සීලීම හා අවසන් විනිශ්චය නිර්මාණය කර ඇත්තේ මයිකල් ආන්ජලෝ විසිනි. වතිකානු අභ්‍යන්තරය සැරසූ නිර්මාණ ශිල්පීන් අතරට රෆායෙල් හා ෆ්‍රා ඇන්ජලිකෝ දැක්විය හැකිය.
වතිකානු පුස්තකාලය හා වතිකානු කෞතුකාගාර එකතුව විශාල ඓතිහාසික, විද්‍යාත්මක හා සංස්කෘතික වැදගත්කමක් ගනු ලබයි. 1984 දී යුනෙස්කෝව විසින් වතිකානුව ලෝක සංස්කෘතික උරුමයක් ලෙස නම්කරනු ලැබූ අතර එය සම්පූර්ණ රාජ්‍යයක් එසේ නම්කරනු ලැබූ එකම අවස්ථාව වේ. තවද 1954 දී සම්මත කර ගැණුනු යුධ අවස්ථාවකදී සංස්කෘතික දේපල ආරක්ෂාව පිළිබඳ හේග් සම්මුතියට අනුව "විශේෂ ආරක්ෂාව යටතේ තිබෙන සංස්කෘතික දේපල පිළිබඳ ජාත්‍යන්තර ලේඛනයේ," "ස්මාරක අඩංගු මධ්‍යස්ථානයක්" ලෙස යුනෙස්කෝව ලේඛනගත කොට ඇති එකම ස්ථානය වන්නේද වතිකානුවයි.
යටිතල පහසුකම් පද්ධතිය
thumb|[[වතිකානුවේ දුම්රිය ගමනාගමනය|වතිකානු දුම්රිය ස්ථානය]] thumb|upright|වතිකානු තැපැල් සේවයේ මුද්දර විකුණුම් යන්ත්‍රය.
ප්‍රවාහනය
වතිකානුවේ භූමි ප්‍රමාණය අනුව ගත්විට සෑහෙන දියුණු ප්‍රවාහන පද්ධතියක් පවතී.(ඇවිදීමේ මාර්ග හා ගොඩනැඟිලි බොහෝ අඩංගු වේ.) දිග කි.මී. 1.05 හා පළල කි.මී. 0.85 ලෙස පවතින රටක් ලෙස සැලකීමේදී එය සතුව ගුවන්තොටපලවල් හෝ අධිවේගී මාර්ග නොමැති කුඩා ප්‍රවාහන පද්ධතියක් පවතී. එය සතුව හෙලිකොප්ටර් නැවතුම් තොටුපලක් හා රෝම ශා. පීතර දුම්රිය ස්ථානය හරහා ඉතාලි දුම්රිය පද්ධතිය හා සම්බන්ධවන මීටර් 852 ක් දිග සම්මත ප්‍රමාණයේ දුම්රිය මඟක් පවතී. ඉන් වතිකානු රාජ්‍ය තුල වැටී ඇති දුම්රිය මගේ සම්පුර්ණ දිග මීටර් 300ක් වේ.
XXIII වැනි ජුවාම් පාප්තුමා මෙම දුම්රිය මඟ මුලින්ම භාවිතා කල පාප්තුමා වන අතර II ජුවාම් පාවුලු පාප්තුමා ද මෙය භාවිතාකරන ලදී. එසේවුවද භාවිතය ඉතා කලාතුරකින් විය. දුම්රිය මගේ ප්‍රධාන භාවිතය භාණ්ඩ ප්‍රවාහනය වේ. වතිකානුව තුල ගුවන්තොටුපලක් නොමැති හේතුවෙන් (කලින් සඳහන් කල හෙලිකොප්ටර් නැවතුම් තොටුපල හැරුනුකොට වතිකානුව ලොව පවතින ස්වල්පයක් වූ ගුවන්තොටුපලක් නොමැති රටවල් වලින් එකක් වේ.) එය රෝමයේ තිබෙන ගුවන්තොටුපල වල සේවය ලබාගනී. නම්වශයෙන් ගත්කල ලියනාඩෝ ඩාවින්චි-ෆියුමිචීනෝ ගුවන්තොටුපොල හා මද වශයෙන් රෝම චිම්පියානෝ ගුවන්තොටුපල පාප්තුමාගේ අන්තර්ජාතික බැහැදැකීම් සඳහා පිටත් වීමේ පර්යන්ත ලෙස ක්‍රියා කරනු ලබයි.
සන්නිවේදනය
වතිකානුව තුල ස්වාධීන නවීන දුරකථන පද්ධතියක්, වතිකානු ෆාමසියක් හා තැපැල් ස්ථානයකින් සමන්විත වේ. තැපැල් පද්ධතිය පිහිටුවන ලද්දේ 1929 පෙබරවාරි 11 වැනිදා වන අතර දින දෙකකින් පසු ක්‍රියාකාරී විය. අගෝස්තු පලමු වැනිදා වතිකානු මුද්දර හා කාසි කාර්යාලය යටතේ තමුන්ගේම මුද්දර නිකුත් කිරීම ඇරඹිනි. එහි තැපැල් සේවය විටෙක "ලොව හොඳම" සේවය ලෙස ඇගයීමට පාත්‍රව ඇති අතර රෝමයේ තැපැල් සේවයට වඩා ඉක්මනින් ලැබිය යුත්තාට ලැබෙන බව සඳහන්ව ඇත.
L'Osservatore Romano යනු ශුද්ධාසනයේ බහු භාෂා අර්ධ-නිල පුවත්පත වේ. එය නිල තොරතුරු මත රෝමානු කතෝලික ගිහි අධ්‍යක්ෂකයෙක් යටතේ පෞද්ගලික සංස්ථාවකින් ප්‍රකාශනය කරනු ලබන්නකි. කෙසේ වුවද නිල ලේඛන ශුද්ධාසනයේ නිල ගැසට් පත්‍රය වන Acta Apostolicae Sedis හී පලවන අතර වතිකානු රාජ්‍ය ලේඛන සඳහා උපග්‍රන්ථයක් එහි අඩංගුවේ.
අපරාධ
ශුද්ධාසනය හා ඉතාලිය අතර 1929 දි අත්සන් කල ලැටරන් ගිවිසුමේ 22 දරණ ඡේදයට අනුව ශුද්ධාසනයේ ඉල්ලීම මත වතිකානුවේ වියදමට යටත්ව ඉතාලි රජය විසින් අපරාධ සැකකරුවන්ව සිරභාරයේ තැබීම හා නඩු පවත්වාගෙන යෑම ඉටුකරනු ලබයි. ඉතාලි නීතිය අනුව 1929 දී මරණ දඬුවම පැමිණවීමට නීති සම්පාදනය කෙරෙනු ලැබුවත් එය වතිකානුව එම දඬුවම කිසිදාක පණවා නොමැති අතර 1969 දී එය අහෝසි කර ඇත.
බාහිර සබැඳි
ප්‍රවර්ගය:වතිකානුව ප්‍රවර්ගය:වතිකානු රාජ්‍යය ප්‍රවර්ගය:කතෝලික සිද්ධස්ථාන ප්‍රවර්ගය:යුරෝපයේ කතෝලික දහම ප්‍රවර්ගය:වර්ථමාන ඒකාධිපති රාජ්‍ය ප්‍රවර්ගය:යුරෝපා රටවල් ප්‍රවර්ගය:ශුද්ධවූ නගර ප්‍රවර්ගය:රටකින් වටවූ රටවල් ප්‍රවර්ගය:රෝමය
ඌර්ධ්වහනුක අස්ථිය
ඌර්ධ්වහනුක අස්ථිය (ඉංග්‍රීසි: maxilla ) යනු ඌර්ධ්වහනුක අස්ථි දෙකක් සංයුක්ත වීමෙන් සෑදුණු උඩු හනුක අස්ථිය යි. උඩුහනුවට මුඛයේ තල්ල ද අයත් වේ. මෙම ඌර්ධ්වහනුක අස්ථි යුගලය සංයුක්ත වී ඇත්තේ අන්තර් ඌර්ධ්වහනුක සීවනිය මගිනි. මෙය අධෝහනුක අස්ථියට (යටිහනුව) සමාන ය. එය ද අධෝහනුක අස්ථි යුගලක් අධෝහනුකයෝගයේ දී සංයුක්ත වීමෙන් සෑදුණකි.
ඇතැම්විට අස්ථික මසුන්ගේ මෙන්, ඌර්ධ්වහනුක අස්ථිය "ඉහළ මැක්සිලාව", ලෙසත්, අධෝහනුක අස්ථිය "පහළ මැක්සිලාව" ලෙසත් හඳුන්වනු ලැබේ. මෙයට ප්‍රතිවිරුද්ධ අයුරින්, පක්ෂීන්ගේ උඩුහනුව බොහෝවිට "ඉහළ අධෝහනුව" ලෙස හඳුන්වන අවස්ථා ඇත.
ව්‍යූහය
සෑම ඌර්ධ්වහනුක අස්ථියක්ම පහත කොටස්වලින් සමන්විත වේ:
සන්ධානයන්
සෑම ඌර්ධ්වහනුකාස්ථියක්ම අස්ථි නවයක් සමග සන්ධානය වේ:
ඇතැම්විට එය අක්ෂිකූපයේ මතුපිට සමග සන්ධානය වන අතර, ඇතැම්විට කීලාස්ථියේ පාර්ශ්වික ගරුකාභ තලය සමග ද සන්ධානය වේ.
වර්ධනය
ඌර්ධ්වහනුක අස්ථිය අස්ථිභවනය වන්නේ පටලවලිනි‍. මෝල් සහ ෆෝසෙට් පවසන්නේ එය අස්ථිභවනය වන්නේ මධ්‍යස්ථාන දෙකකින් පමණක් බවයි. ඉන් එකක් නියම ඌර්ධ්වහනුක අස්ථිය සඳහාත් අනෙක පූර්වෝර්ධ්වහනු අස්ථිය සඳහා බව පැවසේ.
මෙම මධ්‍යස්ථාන ඇතිවන්නේ ප්‍රාග්-ප්‍රසව වර්ධනයේ හයවන සතියේ වන අතර, තෙවන මාසය ආරම්භයේ දී ඒවා ඒකාබද්ධ වේ. නමුත් තල්ලේ මෙම කොටස් දෙක අතර පවතින සීවනිය මැදි දිවිය තෙක් පවතී. මෝල් පවසන්නේ පූර්ව ප්‍රසරය එම මධ්‍යස්ථාන දෙකෙන්ම වර්ධනය වන බවයි.
ඌර්ධ්වහනුක කෝඨරකය, අස්ථියේ නාසා මතුපිට නොගැඹුරු ඇලියක් ලෙස වර්ධනයේ සිව්වන මාසය වන විට දැකිය හැකි ය. නමුත් දෙවන දන්ත න්‍යාසය වනතෙක් එය එහි සම්පූර්ණ ප්‍රමාණය තෙක් වර්ධනය නොවේ.
වයසත් සමග සිදුවන වෙනස්කම්
උපතේ දී, අස්ථියේ තීර්යක් සහ පූර්ව-අපර විෂ්කම්භ එහි සිරස් විෂ්කම්භයට වඩා විශාල ය.
පූර්ව ප්‍රසරය හොඳන් සලකුණු වී ඇති අතර, අස්ථියේ දේහය ගර්තික ප්‍රසරයට වඩා මඳක් ‍වැඩියෙන් පිහිටයි. දන්ත කුහර අක්ෂි කූපයේ පත්ළ වෙත ළඟා වේ.
ඌර්ධ්වහනුක කෝඨරකය නාසයේ පාර්ශ්වික බිත්තියේ ඇගිලියක ස්වරූපයෙන් දක්නට ලැබේ. වැඩිහිටියන්ගේ ‍අස්ථියේ සිරස් විෂ්කම්භය විශාල වෙමින්, ගර්තික ප්‍රසරයේ සහ ඌර්ධ්වහනුක කෝඨරකයේ වර්ධනයට මඟ සලසා දේ.
කෘත්‍යය
ඌර්ධ්වහනුක අස්ථියේ ගර්තික ප්‍රසරය උඩුහනුවේ දත් රඳවා ගනී. එය ඌර්ධ්වහනුක වක්‍රය වෙත යොමු වී ඇත. සෑම ඌර්ධ්වහනුක අස්ථියක්ම පාර්ශ්වකව යුගාස්ථියට (කම්මුල් අස්ථි) සන්ධානය වේ.