cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
සත්ව අයිතිවාසිකම්
සෘජු ක්‍රියාමාර්ග ක්‍රියාත්මක කිරීම.
1960 දශකයේ මුල් භාගයේ දී සත්ත්ව අයිතිවාසිකම් සඳහා සහයෝගය හිමිවුණත්, සතුන් සහභාගිවන රුධිරය වැගිරීමේ ක්‍රීඩා, විශේෂයෙන් බල්ලන් යොදාගෙන මුවන්,නරියන් හා දිය බල්ලන් දඩයම් කිරීම, වංශාධිපති හා මධ්‍යම පාන්තිකයන් අතර පැවති ග්‍රාමීය සම්ප්‍රදායන් ආරක්ෂා කිරීම සඳහා යැයි පවසමින් දිගටම පැවතුණි. 1960 දශකයේ අග භාගයේ දී සත්ත්ව අයිතිවාසිකම් වෙනුවෙන් හඬ නැගූ මනෝ වෛද්‍ය රිචඩ් ඩී.රයිඩර් මහතා පවසන්නේ 1963 දී හිංසාකාරී ක්‍රීඩා වලට එරෙහි සංගමයේ (League Against Cruel Sports) නව සභාපති වරයා දඩයම් සංගම්හි සාමාජිකයන් සමග ගැටුණු අතර එම වසරේදීම දඩයම් විරෝධී හන්ට් සැබෝටියර් සංගමය පිහිටුවීමට එය හේතු වූ බවයි. මේ පිහිටුවන ලද්දේ ජෝන් ප්‍රෙස්ටීජ්‍ නම් මාධ්‍යවේදියා විසිනි. Devon and Summerset staghound වර්ගයේ බල්ලන් විසින් ගැබිනි මුවෙකු ගමකට ලුහුබැඳ ගොස් මරාදමන අයුරු ඔහු දුටුවේය. දඩයම් කඩාකප්පල් කිරීම (නිදසුනක් ලෙස සුවඳින් හෝ අං වලින් බල්ලන් නොමඟ යැවීම) ගිනිකොණදිග එංගලන්තය පුරා විශේෂයෙන් විශ්වවිද්‍යාල නගරවල පැතිරුණි. දඩයම්කරුවන් “sabs” වලට පහර දුන් විට දරුණු ගැටුම්ද ඇති විය.
රැඩිකල්වාදයෙන් ඔබ්බට ගොස් රාජකීය අනුග්‍රහය සහිත පුණ්‍යායතනයක් බවට පත්වී සිටී RSPCA සංවිධානය දක්වා මෙම මතභේදය පැතිරිණි. එම කණ්ඩායම දඩයමට එරෙහිව කතා කිරීමට අපොහොසත් වූ අතර සත්‍ය වශයෙන්ම දඩයම්කරුවන් එම සංගමයේ සාමාජිකත්වය දැරීය. හිංසාකාරී ක්‍රීඩා සඳහා විරුද්ධ ලීගය විසින් මෙම සංවිධානය රැඩිකලීකරනය කිරීමට උත්සාහ කළ අතර එය පාලක මණ්ඩලයේ අවුල් සහගත රැස්වීම් වලට තුඩු දුන්නේය. මෙයින් කෙටිකාලීන එහෙත් සාර්ථක වෙනස්කම් සංවිධානය තුළ ඇතිවිය. ඔවුනට අවශ්‍ය වූයේ සත්ව අයිතිවාසිකම් පිළිබඳ දෘෂ්ටිකෝණයකින් පාලක මණ්ඩලය සමඟ තර්කකරන සාමාජිකයින් තෝරා පත්කරගෙන දඩයම, කර්මාන්ත සත්ත්ව පාලනය හා සතුන් යොදා ගන්නා අත්හදා බැලීම වැනි ගැටලු විසඳීමට RSPCA වෙත බල කිරීමයි. වෛද්‍ය රයිඩර් මහතා 1971 දී මෙම කවුන්සිලයට තේරී පත්වුණු අතර ඔහු 1977 සිට 1979 දක්වා එහි සභාපති ලෙස කටයුතු කළේය.
ඔක්ස්ෆර්ඩ් කණ්ඩායම (Oxford Group) පිහිටුවීම
මෙම කාලය තුළ ලේඛකයන් හා විද්වතුන් සත්ව අයිතිවාසිකම් වෙනුවෙන් නැවත කතා කිරීමට පටන් ගත්හ. කර්මාන්ත සත්ව පාලනය පිළිබඳ ප්‍රබල විවේචනයක් වන Animal Machines(1964) නම් ග්‍රන්ථය “රූත් හැරිසන්” විසින් ප්‍රකාශයට පත් කරන ලද අතර නවකතාකාරිණී “බ්‍රිජිඩ් බ්‍රොෆ්‍රී” විසින් ලියන ලද “සතුන්ගේ අයිතිවාසිකම්” නම් ලිපිය 1965 ඔක්තෝබර් 10 වන දින “සන්ඩේ ටයිම්ස්” පුවත්පතේ පළවිය. ඇය මෙසේ ලිවීය: "හෝමෝ සේපියන් වරු හා අනෙක් සතුන් අතර ඇති සබඳතාවය නොවරදින සූරාකෑමකි. අපි ඔවුන්ව භාවිතා කරන්නෙමු; ඔවුන්ව අනුභව කර අඳින්නෙමු. අපගේ මිථ්‍යා විශ්වාසයන්ට සේවය කිරීමට ඔවුන්ව සූරා කන්නෙමු: අනාගතය ගැන පුරෝකථනය කිරීමට අපි ඔවුන්ව අපගේ දෙවිවරුන්ට පූජා කර ඔවුන්ගේ බඩවැල් ඉරා දැමුවෙමු. මදක් පැහැදිලිව වර්තමානය දැකගත හැකිය යන බලාපොරොත්තුව තුළ දැන් අපි ඔවුන්ව විද්‍යාවට පූජා කර අත්හදා බැලීම් කරන්නෙමු. ග්‍රීක දාර්ශනිකයන් හරි වැරැද්ද පිළිබඳව ගැඹුරින් පරිලෝකනය කළ යුතුව ඔවුන් තිබුණත් වහල්භාවයේ දුරාචාරය පිළිබඳ ව කිසි විටෙකත් නොදැන සිටි බවට අපට විශ්වාස කළ හැකිය. සමහරවිට අවුරුදු 3000ක් අනාගතයට ගියත් අප සතුන්ට කරන හිංසා පීඩා, එම දුරාචාරය අප විසින්ම නොදකින බව පෙනේ."
රොබට් ගාර්නර් පවසන්නේ රූත් හැරිසන්ගේ පොත හා බ්‍රිජිඩ් බ්‍රොෆ්‍රී ගේ ලිපිය මනුෂ්‍ය හා මනුෂ්‍ය නොවනවුන් අතර ඇති සබඳතාවය පිළිබඳ මිනිසුන් අතර ඇති උනන්දුව පුබුදුවාලීමට සමත් වූ බවයි. බ්‍රොෆ්‍රී ඇගේ ලිපිය 1969 දී හෝ ඊට ආසන්න කාලයකදී ඔක්ස්ෆර්ඩ් විශ්වවිද්‍යාලයේ දර්ශනවාදී පශ්චාත් උපාධිය හදාරන සිසුන් වූ රොස්ලින්ඩ් හා ස්ටැන්ලි ගොඩ්ලොවිච් (කැනේඩියානු යුවලක්), ජෝන් හැරිස් හා ඩේවිඩ් වුඩ් යන අයගේ අවධානයට යොමු විය. ඔවුන් දැන් ඔක්ස්ෆර්ඩ් කණ්ඩායම (Oxford Group) ලෙස හැඳින්වේ. සත්ව අයිතිවාසිකම් පිළිබඳ න්‍යායන් සාකච්ඡා කිරීමට සම්මන්ත්‍රණයක් පැවැත්වීමට ඔවුහු තීරණය කළහ.
මෙම කාල වකවානුවේදීම රිචඩ් රයිඩර් විසින් ඩේලි ටෙලිග්‍රාෆ් පුවත්පතට සත්ව අත්හදා බැලීම් විවේචනය කරමින් ලිපි ඉදිරිපත් කළේ රසායනාගාරවල ඔහු දුටු සිදුවීම් පදනම් කරගනිමිනි. 1969 අප්‍රේල් හා මැයි මාසයේ පළවුණු මෙම ලිපි බ්‍රිජිඩ් බ්‍රොෆ්‍රී ගේ අවධානයට යොමු වූ අතර ඇය රිචඩ් රයිඩර් ව ගොඩ්ලොවිච් යුවලට හා ජෝන් හැරිස්ට හඳුන්වා දුන්නාය. ඉන්පසු රිචඩ් රයිඩර් විසින් ඔක්ස්ෆර්ඩ් කණ්ඩායම (Oxford Group) විසින් මුද්‍රණය කරන සතුන් පිළිබඳව කරන අත්හදා බැලීම්වලට විරෝධය පළ කරන පත්‍රිකා ද බෙදා හැරීමට පටන් ගත්තේය; 1970 දී ඔහු මෙම පත්‍රිකා වලින් එකක සත්ව විශේෂවවාදය (Speciesism) යන යෙදුම භාවිතා කළේ මිනිසුන්ට ලබා දෙන ආරක්ෂාවන්ගෙන් මනුෂ්‍ය නොවන කොට්ඨාශය බැහැර කිරීම විස්තර කිරීමටයි. පසුව ඔහු, බ්‍රොෆ්‍රී හා හැරිසන් යන අය ගොඩ්ලොවිච් යුවලගේ සම්මන්ත්‍රණ වලට දායක වූ අතර 1971 දී එය ප්‍රකාශයට පත්වූයේ "සතුන්,මිනිසුන් හා සදාචාරය: මිනිසුන් නොවන අයගේ හිංසනය පිළිබඳව වන විමසුමක්" (Animals, Men and Morals: An Inquiry into the Maltreatment of Non-humans) ලෙසටයි.
සත්ව විමුක්තිය ප්‍රකාශයට පත් කිරීම
1970 දී ඔස්ට්‍රේලියානු දාර්ශනිකයෙක් වූ “පීටර් සිංගර්” නිර්මාංශික සරසවි සිසුවකු වූ “රිචඩ් කෙෂෙන්” සමග ඔක්ස්ෆර්ඩ් හි දිවා ආහාරය ගනිමින් සිටියදී සතුන් ආහාරයට ගැනීමෙන් තමන් සතුන්ට හිංසා පීඩා කරන බව විශ්වාස කරන බව පැවසීය. කෙෂෙන් විසින් සිංගර්ව ගොඩ්ලොවිච් යුවලට හඳුන්වා දුන් අතර 1973 දී සිංගර් විසින් ඔහුගේ “සත්ව විමුක්තිය” පොත “The New York Review of Books” වෙත ඉදිරිපත් කළේය. එහිදී ඔහු කළ සමාලෝචනයේදී "සත්ව විමුක්තිය" යන වදන භාවිත කරමින් ඔහු මෙසේ ලිවීය. "කළු ජාතිකයන්ගේ විමුක්තිය, සමලිංගිකයින්ගේ විමුක්තිය හා වෙනත් විමුක්තීන් පිළිබඳව අපට හුරුපුරුදුය. කාන්තා විමුක්තිය ගැන කතාකරන විට අප සිතුවේ එය අවසාන විමුක්තිය කියායි. ලිංගිකත්වය පදනම් කරගෙන වෙනස් කොට සැළකීම අප සිතුවේ විශ්වීය වශයෙන් පිළිගත් මවාපෑමකින් තොරව සිදුවන අන්තිම වෙනස්කිරීම කියායි. නමුත් “වෙනස්කිරීමේ අවසාන ස්වරූපය” යන යෙදුම භාවිතයේදී ප්‍රවේශම් විය යුතුය. සතුන්, මිනිසුන් හා සදාචාරය යනු සත්ව විමුක්තියේ ප්‍රතිපත්ති ප්‍රකාශනයයි."
සිංගර් පෙන්වා දෙන්නේ සතුන්ට අයිතිවාසිකම් ඉල්ලීමේ හා සතුන් කෙරෙහි සෙනෙහසේ කිසිදු සබඳතාවක් නොමැති බවයි. ජාතිය හෝ ස්ත්‍රී පුරුෂ සමානාත්මතාව ගැන කතා කිරීමෙන්ම ඔවුන් “කළු ජාතිකයන්ට පක්ෂයි” හෝ “ස්ත්‍රීන්ට පක්ෂයි” යනුවෙන් අදහස් නොකෙරේ. ඔවුන් පවසන්නේ “සතුන්ගේ ජීවන තත්ත්වය වැඩි දියුණු කිරීම පිණිස කතා කරන්නා සතුන්ට ආදරය කළ යුතු යැයි උපකල්පනය කිරීමට හේතුවක් නැත” යනුවෙනි. මන්ද යත් එය ඔබගේ රුචිකත්වය අනුව කළ හැක්කක් බැවිනි. කෙසේ වුවත් අයිතිවාසිකම් පිළිබඳව ඇති ගැටලුව රුචිකත්වය මත පදනම් නොවේ. මෙම තර්කය ඇමරිකාව පුරා පැතිරී ගියේ මෙසේ සත්ත්ව අයිතිවාසිකම් පිළිබඳව පෙරදී කතා කළේ සතුන්ට ආදරය දක්වන්නන් පමණක් බැවිනි.
ඔහුගේ සමාලෝචනය තිබූ ප්‍රබලත්වය මත “The New York Review of Books” විසින් වෙනස් පියවරක් ඉදිරියට තැබුවේ ය. ඒ 1975 දී “සත්ව විමුක්තිය” (Animal Liberation) ලෙස “පීටර් සිංගර්” ගේ පොත ප්‍රකාශයට පත් කරමිනි. එය අදටත් සත්ව අයිතිවාසිකම් පිළිබඳව ඇති හොඳම ග්‍රන්ථ වලින් එකකි. සිංගර් තම තර්ක සඳහා පදනම් කරගත්තේ උපයෝගීතා මූලධර්මයයි (Utilitarianism). එය සරලව ගත් කල “සංඛ්‍යාව විශාල වන විට සතුට ද ඉහළ යයි” යන අදහසයි. මෙය “ජෙරම් බෙන්තම්” විසින් 1776 දී පළමුවරට භාවිතාකළ වැකියකි. මිනිසාගේ මූලික අයිතිවාසිකම් උල්ලංඝනය කිරීම; නිදසුනක් ලෙස දුක් විඳීමට අකමැති වීම ආදිය සතුන්ට ද පොදු බව ඔහු තර්ක කළේය. රයිඩර් ව උපුටා දක්වමින් සත්ව විශේෂවාදය (Speciesism) යන වදන ඔහු ද භාවිතා කළ අතර එම වදන 1989දී ඔක්ස්ෆර්ඩ් ඉංග්‍රීසි ශබ්දකෝෂයට ඇතුළත් විය.
මෙම කෘතිය ප්‍රකාශයට පත්වීම නිසා සත්ව අයිතිවාසිකම් විද්වතුන්ගේ අවධානයට ලක්විය. රිචඩ් රයිඩර් ගේ Victims of Science: The Use of Animals in Research(1975) යන කෘතිය ප්‍රකාශයට පත් වූ අතර ඉන් පසුව Andrew Linzey ගේ Animal Rights : A Christian Perspective (1976) නම් කෘතිය පළ විය. සත්ව අයිතිවාසිකම් පිළිබඳව වූ සම්මන්ත්‍රණයක් 1977 අගෝස්තු මාසයේදී රයිඩර් හා ලින්සි විසින් සංවිධානය කළ අතර එය කේම්බ්‍රිජ්හි ත්‍රිත්ව විද්‍යාලයේ දී පැවැත්වුණි. මෙයින් අනතුරුව මේරි මිඩ්ග්ලි ගේ Beast And Man : The Roots of Human Nature (1978) හා කේම්බ්‍රිඡ් සම්මන්ත්‍රණයේදී කියවුණු කරුණු ඇතුළත් වූ Animal Rights : A Symposium (1979) යන කෘති ප්‍රකාශයට පත් විය.
1984 දී ටොම් රේගන් The Case of Animal Rights නම් කෘතිය පළ කරේ 1982 දී ඔහු විසින්ම ලියු ලිපි මාලාවක් පදනම් කරගනිමිනි. ඔහු පවසන්නේ මනුෂ්‍ය නොවන ජීවීන් ස්වභාවධර්මයේ කොටසක් වන බවත් ඔවුන්ටද සදාචාරාත්මක අයිතිවාසිකම් ඇති බවත්ය. මෙය සත්ව අයිතිවාසිකම් පිළිබඳව ඇති ප්‍රධාන න්‍යායක් ලෙස සළකයි. 2001 දී රේගන් පවසන්නේ දාර්ශනිකයන් පෙර අවුරුදු 2000 ක කාලයකදී ලියුවා ට වඩා පසුගිය අවුරුදු 20 ක කාලය තුළ සත්ව අයිතිවාසිකම් පිළිබඳව වැඩිපුර ලියා ඇති බවයි. ගානර් පවසන්නේ චාල්ස් මැගෙල් ගේ නාමාවලිය වන Keyguide to Information Sources in Animal Rights(1989) කෘතියේ 1970 දක්වා සතුන් පිළිබඳව දාර්ශනික මත ඇතුලත් පිටු 10ක් අඩංගු බවත් 1970 සිට 1989 දක්වා කාලය තුළ පමණක් පිටු 13 ක්‌ එයට අලුතින් ඇතුළත් වූ බවත්ය.
සත්ව විමුක්ති පෙරමුණ ආරම්භ කිරීම
1971 දී නීති ශිෂ්‍යයකු වූ රොනී ලී විසින් හන්ට් සැබෝටියර් සංගමයේ ශාඛාවක් ලුටන් හි පිහිටවීය. එය පසුව 19 වන සියවසේ RSPCA තරුණ සංගමය අනුව යමින් Band of Mercy නම් විය. මෙම සංගමය දඩයම්කරුවන්ගේ වාහනවල ටයර් කපා වීදුරු කඩා දැම්මේ එය ක්‍රියාකාරී අනුකම්පාව ලෙස පවසමිනි. ඔවුහු ඔවුන්ගේ පළමු ගිනිතැබීම ලෙස 1973 නොවැම්බරයේදී හොචෙස්ට් ඖෂධ සමාගමේ පර්යේෂණාගාරයකට ගිනි තැබීය. එහි වගකීම භාර ගනිමින් ඔවුන් පැවසුවේ ඔවුන් “අවිහිංසාවාදී ගරිල්ලා සංවිධානයක් ලෙස සියලු වර්ගවල කුරිරුකම් වලින් හා හිංසා කිරීම් වලින් සතුන් මුදවා ගැනීමට කැපවූ සංවිධානයක්” බවයි.
1974 දී රොනී ලී හා තවත් ක්‍රියාකාරිකයෙකු ට වසර තුනක සිර දඬුවමක් නියම වූ අතර ඔවුන් පොදු සමාව යටතේ මාස 12 කින් නිදහස් විය. 1976දී ලී විසින් Band of Mercy සංවිධානයේ ඉතිරි වූ සාමාජිකයන් කිහිපදෙනෙකු හා තවත් අලුත් පිරිසක් සමග නායකයෙක් නොමැති සත්ව විමුක්ති පෙරමුණ Animal Liberation Front (ALF) පිහිටුවීය. ALF සංවිධානය තමන්ව නවීන භූගත දුම්රිය මාර්ගයක් ලෙස දකින අතර ගොවිපළවල් හා පර්යේෂණාගාර වලින් ඉවත් කරන සතුන් ඔවුන් විසින් දයාබර පශුවෛද්‍යවරුන්, අභය භූමි හා ආරක්ෂිත නිවාස වෙත යවනු ලැබේ. මෙහිදී සමහර ක්‍රියාකාරීන් අනුකම්පාවක් නොමැතිවම තර්ජන කිරීම්, බිය වැද්දීම් හා ගිනි තැබීම් වලද නිරත විය.
1980 දශකයේ සිට 2000 දශකයේ මුල් භාගය දක්වා සත්ත්ව අයිතිවාසිකම් වෙනුවෙන් පෙනී සිටින කණ්ඩායම් විසින් සත්ත්ව පර්යේෂණ හා සම්බන්ධ පුද්ගලයින් හා ආයතන වෙත කරන ලද හිරිහැර ඉහළ ගොස් තිබේ. මේවාට සම්බන්ධ වූ කණ්ඩායම් අතර අධිකරණ දෙපාර්තමේන්තුව, Animal Rights Militia හා SHAC යන ආයතන විය.
උප සංස්කෘතීන් හා සත්ව අයිතිවාසිකම්
1980 දශකයේ දී සත්ව අයිතිවාසිකම්, පන්ක් උපසංස්කෘතිය (punk subculture) හා මතවාද, විශේෂයෙන් එක්සත් ජනපදයේ straight edge hardcore punk හා එක්සත් රාජධානියේ anarcho-punk සමග සම්බන්ධ විය. Vegan punk විසිම් සංවිධානය කරනු ලබන් සැණකෙළි අවස්ථා වන යුරෝපයේ Fluff Fest වැනි උත්සව ඔස්සේ මෙම සංවිධාන 21 වන ශත වර්ෂය දක්වාම ක්‍රියාත්මක වන බව පෙනේ.
ජාත්‍යන්තර සත්ව අයිතිවාසිකම්
ස්පිරා තම ව්‍යාපාරය පළමුව ආරම්භ කළේ ඇමරිකානු ස්වාභාවික ඉතිහාස කෞතුකාගාරය (American Museum of Natural History) ට එරෙහිවයි. ඒ එක්දහස් නවසිය හැත්තෑ හයේ දී බළලුන් යොදාගනිමින් එහිදී සිදුවූ අත්හදාබැලීමක් නවත්වන ලෙසට ඉල්ලමිනී. 1980 දී ඔහු රෙව්ලෝන් නම් ආලේපන සමාගමට Draize test නම් පරීක්ෂණය නවත්වන ලෙසට ඉල්ලා සිටියේ එය සතුන්ගේ ඇස් වලට හා සමට විෂ සහිත වූ බැවිනි. ඔහු පුවත්පත්වල සම්පූර්ණ පිටුවක දැන්වීම් පළ කළ අතර එවන් එක් දැන්වීමක හාවෙකුගේ දෑස් මත ප්ලාස්ටර් අලවා තිබුණි. එහි ශීර්ෂ පාඨය වූයේ “සුන්දරත්වය වෙනුවෙන් රෙව්ලෝන් සමාගම තවත් කොපමණ හාවන්ගේ දෑස් අන්ධ කරනවාද?” යන්නයි. මෙයින් පසුව රෙව්ලෝන් සමාගම පර්යේෂණ සදහා සතුන් යොදා ගැනීම නැවැත්වූ අතර සත්ව පර්යේෂණ සඳහා විකල්ප මධ්‍යස්ථානයක් පිහිටුවීමට මුදල් පරිත්‍යාග කළ අතර අනෙකුත් ප්‍රමුඛ පෙළේ රූපලාවන්‍ය ආලේපන සමාගම්ද මෙය අනුගමනය කරන ලදී. චීනයේ විකුණුම් වලින් ලැබෙන ආදායම අත්හැරීමට අකමැති බැවින් රූපලාවණ්‍ය හා වෙනත් භාණ්ඩ සඳහා සත්ව පරීක්ෂණ අවශ්‍ය වන නිසා රෙව්ලොන් සමාගම සතුන් පිළිබඳ පරීක්ෂණ අද අලුත් කර ඇත.
21 වන සියවස: වර්ධනයන්
මිනිස් නොවන හොමිනයිඩ් සතුන් යොදා කරන පර්යේෂණ හා අත්හදා බැලීම් තහනම් කළ හැකි තරමට බලපෑමක් ඇති කළ හැකි නව සත්ව සුභසාධන පනතක්, 1999දී නවසීලන්තය සම්මත කළේය.
තවද,1999 දී එක්සත් ජනපදයේ පොදු නීතිය 106-152 (මාතෘකාව 18, 48 වගන්තිය) ක්‍රියාත්මක කරන ලදී. මෙම නීතිය මඟින් මූල්‍යමය වාසි ලබාගැනීමේ අරමුණින් සත්ව හිංසාව පෙන්වන වීඩියෝ නිර්මාණය කිරීම, ළඟ තබාගැනීම හෝ විකිණීම නෛතික අපරාධයක් බවට පත් කළේය.
2005 දී, ඔස්ට්‍රියානු පාර්ලිමේන්තුව වානරයන් වෙනුවෙන් නොවන ඔවුන් යොදා කරන සියලු අත්හදා බැලීම් තහනම් කළේය. 2008 ජනවාරි මාසයේදී, ඔස්ට්‍රියාවේ චිම්පන්සියෙකු (මැතිව් හයසල් පෑන්)ට මිනිස් තත්වයක් නීතියෙන් අත්කරදීමට (ඔහුගේ අයිතිකරුවන් බංකොලොත් වූ නිසා) Association Against Animal Factories සටන් කළ අවස්ථාවේදී ඔස්ට්‍රියානු ශ්‍රේෂ්ඨාධිකරණය පවසා සිටියේ චිම්පන්සියෙකු මිනිසෙකු නොවන බවයි. 1982 දී පැටවෙකු වූ මෙම චිම්පන්සියා සියෙරා ලියෝනයෙන් ඔස්ට්‍රියාවට හොරෙන් ගෙන ආ ඇත්තේ ඖෂධ පිළිබඳ අත්හදා බැලීම්වලට යොදාගැනීමටයි. නමුත්, ඔස්ට්‍රියාවට ගෙන ආ විට එරට රේගු නිලධාරීන්ට හසුවීම නිසා මෙම චිම්පන්සියා මිනිස් ආරක්ෂාවකට යොමු කරන ලදි. 2007 දී එම ස්ථානය බංකොලොත් වන තෙක් ඔහුව වසර 25 ක් එහි රඳවා තබන ලදී. පරිත්‍යාගශීලීන් ඔහුට උදව් කිරීමට ඉදිරිපත් වූ නමුත් ඔස්ට්‍රියානු නීතිය යටතේ පුද්ගලයෙකුට පමණි පුද්ගලික තෑගි ලබා ගත හැක්කේ. එබැවින් ඔහුට සහාය දැක්වීම සඳහා යවන ඕනෑම මුදලක් ඔහුට අහිමි වනු ඇත. Association Against Animal Factories විසින් මෙම සිද්ධිය සම්බන්දයෙන් යුරෝපීය මානව හිමිකම් අධිකරණයට අභියාචනයක් ඉදිරිපත් කරන ලදි. එහි චිම්පන්සියා වෙනුවෙන් පෙනීසිටි නීතිඥවරයා, ඔහු වෙනුවෙන් නීතිමය භාරකරුවෙකු පත් කරන ලෙසත්, ඔහුට අයිතිවාසිකම් හතරක් ලබා දෙන ලෙසත් අධිකරණයෙන් ඉල්ලා සිටියේය: ජීවත්වීමේ අයිතිය, සීමිත නිදහසේ ගමන් කිරීමට අයිතිය, පුද්ගලික ආරක්ෂාව සහ දේපළ ලබාගැනීමේ අයිතිය.
2008 ජුනි මාසයේදී, ස්පාඤ්ඤයේ ජාතික ව්‍යවස්ථාදායකයේ එක්තරා කමිටුවක්, ලොව ප්‍රථම වතාවට, මානව නොවන ප්‍රයිමේටාවන් වෙනුවෙන් සීමාකර ඇති අයිතීන් දිගු කිරීමට මනාපව තම ඡන්දය භාවිතා කළේය. එරට පාර්ලිමේන්තු පරිසර කමිටුව විසින් චිම්පන්සියන්, බොනොබෝස්, ගෝරිල්ලන් සහ ඔරංඋටන් සතුන්ට වෛද්‍ය අත්හදා බැලීම්වල හෝ සර්කස් වල භාවිතා නොකිරීමට අයිතිය ලබා දෙන ලෙසට නිර්දේශ කළේ "the Great Ape Project" මගින් නිර්දේශ කළ අයිතීන් අනුව යමිනි. කමිටුවේ මෙම යෝජනාව තවමත් එරට නීතිගත කර නොමැත.
2009 සිට රටවල් කිහිපයක් (බොලීවියාවෙන් ආරම්භ වී) සර්කස්වල සමහර හෝ සියලු සතුන් භාවිතා කිරීම තහනම් කළ අතර යුරෝපයේ, ස්කැන්ඩිනේවියාවේ හා මැද පෙරදිග ප්‍රදේශවල රටවල් කිහිපයක් හා සිංගප්පූරුව මෙය අනුගමනය කළේය.
2010 දී කැටලෝනියාවේ ප්‍රාදේශීය රජය, ස්පාඤ්ඤයේ පළමු වතාවට ගොන්පොර තහනම් කිරීමේ යෝජනාවක් සම්මත කළේය. තල්මසුන්ට වහලුන් ලෙස සලකන බවට චෝදනා කරමින් PETA විසින් 2011දී සැන් ඩියේගෝ සහ ඕර්ලන්ඩෝ හි ඕර්කා සතුන් පහක් තබාගැනීමට එරෙහිව SeaWorld හට නඩු පවරන ලදී. වහල්භාවය සහ ස්වේච්ඡාවෙන් සේවය කිරීම තහනම් කරන එක්සත් ජනපද ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථාවේ දහතුන්වන ව්‍යවස්ථා සංශෝධනය, මානුෂික නොවන අයිතිවාසිකම් ආරක්ෂා කිරීම සඳහා උසාවියේදී කරුණු උපුටා දක්වන ලද පළමු අවස්ථාව මෙය විය. ෆෙඩරල් විනිසුරුවරයෙක් 2012 පෙබරවාරි මාසයේදී මෙම නඩුව නිෂ්ප්‍රභ කළේය.
හේබියස් කෝපස් පෙත්සම්
2015 දී, Nonhuman Rights Project (NhPR) විසින් වහල්භාවයේ සිටි චිම්පන්සියන් සිව්දෙනෙකු වෙනුවෙන් නිව්යෝර්ක් ප්‍රාන්තයේ නඩු තුනක් ගොනු කරන ලද අතර, හේබියස් කෝපස් අනුව යමින් ශාරීරික නිදහස ලබා ගැනීමේ අයිතිය අධිකරණය විසින් ලබා දෙන ලෙසත්, වහාම ඔවුන් North American Primate Sanctuary Allianceට අනුබද්ධ අභය භූමියකට යවන ලෙසත් ඉල්ලා සිටියේය. මෙලෙස යැවූ සියලුම පෙත්සම් ප්‍රතික්ෂේප විය. හර්කියුලිස් සහ ලියෝ චිම්පන්සීන් සම්බන්ධ නඩුවේදී, විනිසුරු බාබරා ජැෆ් වහාම ගොනු කිරීම් නිෂ්ප්‍රභ නොකළ අතර, ඒ වෙනුවට චිම්පන්සියන් නිදහස් කර අභය භූමියට මාරු නොකළ යුත්තේ මන්දැයි පෙන්වීමට චිම්පන්සි හිමිකරුගෙන් ප්‍රකාශයක් ඉල්ලා සිටියේය. නඩු විභාගයෙන් පසුව විනිසුරු ජැෆ් හර්කියුලිස් සහ ලියෝගේ පෙත්සම ප්‍රතික්ෂේප කරමින් නියෝගයක් නිකුත් කළේය.
පෙත්සම ප්‍රතික්ෂේප කරනු ලැබුවද, NhRP විනිසුරු ජැෆ්ගේ තීරණය ජයග්‍රහණයක් ලෙස අර්ථකථනය කළේය. විනිසුරු ජැෆ් NhRP සමඟ එකඟ වූ බව එහි පුවත්පත් නිවේදනයේ අවධාරණය කරමින්, ඔවුන් කියා සිටියේ “පුද්ගලයන්” මිනිසුන්ට පමණක් සීමා නොවන බවත්, “පුද්ගලයෙක්” යනු ජීව විද්‍යාව පිළිබඳ ප්‍රශ්නයක් නොව, රාජ්‍ය ප්‍රතිපත්ති හා මූලධර්ම පිළිබඳ ප්‍රශ්නයක් බවත්ය. "එහෙයින් චිම්පන්සීන්ට නෛතික අයිතිවාසිකම් ලබා දීමට දරන උත්සාහයන් තේරුම් ගත හැකියි; යම් දිනෙක එය සාර්ථක වනු පවා ඇතියි." ඔවුන් ලිවීය.
ආගම්
thumb|314x314පික්| මහවීර,අහිංසාවේ ආලෝකය දරන්නා:සියළු ජීවීන්ට කරුණාව සහ අවිහිංසාව, මෙම දර්ශනයට ඇතුළත් වේ රොබට් ගාර්නර් ලියන්නේ හින්දු හා බෞද්ධ සමාජ දෙකම ක්‍රිස්තු පූර්ව 3 වන සියවසේ සිට සත්ව පූජා අත්හැර නිර්මාංශත්වය වැලඳ ගත් බවයි. ඉන්දියාවේ රජවරු කිහිප දෙනෙක් සතුන් සඳහා රෝහල් ඉදි කළ අතර, අශෝක අධිරාජ්‍යයා (ක්‍රි.පූ. 304–232) අවිහිංසාවාදී මූලධර්මය වන අහිම්සාට අනුකූලව දඩයම් කිරීම හා සත්ව ඝාතනයට එරෙහිව නියෝග නිකුත් කළේය. ජෛන ආගම මෙම අදහස තවදුරටත් ගෙන ගිය බව ගාර්නර් ලියයි. ජෛන ජාතිකයින් විශ්වාස කරන්නේ කිසිදු ජීවියෙකුට හානියක් සිදු නොවිය යුතු බවයි. thumb| පලිතානාහි විහාර නගරය ලොව ප්‍රථම නිර්මංශ නගරයයි. 2014 දී ඉන්දියාවේ ගුජරාටයේ පලිතානා නගරයේ ජෛන වන්දනා ගමනාන්තය නීත්‍යානුකූලව නිර්මාංශ වූ ලොව පළමු නගරය බවට පත්විය. එහි මස්, මාළු සහ බිත්තර මිලදී ගැනීම සහ විකිණීම නීති විරෝධී හෝ නීති විරෝධී කර ඇති අතර, 'ආහාර සතුන්' මසුන් ඇල්ලීමනීති විරෝධී කර ඇත.
නැගෙනහිර ආසියාව
වම|thumb| ටෙන්මූ අධිරාජ්‍යයා 675දී ජපානයේ සතුන් මැරීම සහ මස් ආහාරයට ගැනීම තහනම් කළේය 675 දී, ජපානයේ ටෙන්මූ අධිරාජ්‍යයා විසින්, අප්‍රේල් සහ සැප්තැම්බර් අතර කාර්යබහුල ගොවිතැන් කාලය තුළ ගෘහාශ්‍රිත සතුන් ඝාතනය කිරීම සහ ආහාරයට ගැනීම තහනම් කරන ලදි. නමුත් වන සතුන් (පක්ෂීන් ද ඇතුළු) මෙයින් බැහැර කරන ලදි. නමුත් මෙම තහනමද ඇතුළුව සියවස් ගණනාවක් පුරා පැවැති වෙනත් නීති කිහිපයක්ම, දහනවවන සියවසේ මෙයිජි ප්‍රතිසංස්කරණයේදී අවලංගු කරන ලදි.
ආගමික පැතිකඩ
ආගම හෝ සත්ව නමස්කාරය (හෝ පොදුවේ සොබාදහමේ නමස්කාරය) සමහරුන්ට සත්ව අයිතිවාසිකම්වල පදනම වේ. සමහර ආගම් විසින් ඕනෑම සතෙකු ඝාතනය කිරීම තහනම් කරයි; ජෛන, හින්දු සහ බෞද්ධ විශ්වාසයන්හි වැදගත්ම සම්බාධකවලින් එකක් වන්නේ අහිංසා සංකල්පය, නැතහොත් ජීවිත විනාශයෙන් වැළකී සිටීමයි. බෞද්ධ විශ්වාසයන්ට අනුව
වෙනත් ජීවීන්ට වඩා මිනිසුන්ට තෝරා බේරා විශේෂ සැළකිල්ලක් දීම සුදුසු නොවේ.
ඊට හාත්පසින්ම වෙනස්ව, වෙනත් ආගම්වල සතුන් අපවිත්‍ර විය හැකි අතර පොදුවේ මේවා හැර අන් සියල්ලම ආහාරයට ගැනීමට ඉඩ සලසයි. “ ටෝරා විසින්“ පියාපත් සහිත රංචු පිටින් ”(එනම් කෘමීන්) ආහාරයට ගැනීමට ඉඩ දෙන අතර අනෙක් ඒවා තහනම් කරයි.
ජෛන ආගම, බුද්ධාගම සහ හින්දු ආගම
ජෛන ආගම, හින්දු ආගම සහ බුද්ධාගමේ සත්ව අයිතිවාසිකම් සඳහා ඇති ගෞරවය ලැබෙන්නේ අහිංසා මූලධර්මයෙන් ය. මෙම මූලධර්මයේ ධාර්මික අර්ථ නිරූපණය මගින් ඕනෑම ජීවියෙකු ඝාතනය කිරීම තහනම් කරයි.
ඉස්ලාම් ආගම
thumb|260x260පික්| අමීනා තර්වාත් අබාසා - සත්ව අයිතිවාසිකම් ක්‍රියාකාරිනිය ඊජිප්තුවේ සත්ව අයිතිවාසිකම් සුරැකීමේ සංගමයේ නිර්මාතෘ වීදි බල්ලෙකු අල්ලාගෙන සිටින අවස්ථාවක්. ෂරියා නීතිය (ඉස්ලාමීය නීතිය) විසින් මුලදී ම සත්ව අයිතිවාසිකම් හඳුනාගෙන තිබුණි. මෙම පිළිගැනීම අල්-කුරානය සහ හදීත් යන දෙකම මත පදනම් වේ. අල්-කුරානයෙහි සතුන් ගැන බොහෝ සඳහන් ඇත; ඔවුන්ට ආත්ම ඇති බවත්, ප්‍රජාවන් ගොඩනගා ඇති බවත්, දෙවියන් වහන්සේ සමඟ සන්නිවේදනය කරන බවත්, ඔවුන්ගේම ආකාරයෙන් ඔහුට නමස්කාර කරන බවත් එහි විස්තර කරයි. මුහම්මද්තුමන් තම අනුගාමිකයින්ට ඕනෑම සතෙකුට හානියක් කිරීම තහනම් කළ අතර සතුන්ගේ අයිතිවාසිකම්වලට ගරු කරන ලෙසද ඔවුන්ගෙන් ඉල්ලා සිටියේය. සියලු සතුන්ට නීතිමය අයිතිවාසිකම් ඇති බව ප්‍රකාශ කිරීම ෂරියාහි සුවිශේෂී ලක්ෂණයකි. මිනිසුන් නොවන සතුන් වෙනුවෙන්, උසාවියක පෙනී සිටීම, තුවාලයක තරම තක්සේරු කිරීම සහ ඔවුන්ට සුවසහන ප්‍රදානය කිරීම ඇතුළු තුවාල සම්පූර්ණයෙන්ම සුවකිරීම සඳහා ෂරියාට යාන්ත්‍රණයක් ඇති බව ඔත්මන් ලෙවෙලින් තර්ක කරයි. දහතුන්වන සියවසේදී සමෘද්ධිමත් නීතිවේදීයෙකු වූ 'Izz ad-Din ibn 'Abd as-Salam පහත දැක්වෙන සත්ව අයිතිවාසිකම් පිළිබඳව ප්‍රකාශය සකස් කළේය. "මිනිසා විසින් පශු සම්පත් හා සතුන්ගේ අයිතිවාසිකම් සැළකිය යුතු අයුරු: මේවා නම්, වයස්ගත වූවත්, අසනීප වූවත් (ඔවුන්ගෙන් කිසිදු ප්‍රතිලාභයක් නොලැබෙන පරිදි) ඔවුන්ගේ වර්ගයට අවශ්‍ය ප්‍රතිපාදන ඔහු ඔවුන් වෙනුවෙන් වියදම් කරයි; ඔහු ඔවුන්ට දරාගත නොහැකි තරමට බරක් ලබානොදීමට; ඔවුන්ගේ වර්ගයට හෝ වෙනත් විශේෂයකට, අස්ථි කැඩීමෙන් හෝ ඔවුන්ට තුවාල විය හැකි කිසිවක් කිරීමෙන් ඔහු වැළකෙයි. ඔහු ඔවුන්ව ඝාතනය කරන විට ඔවුන් කරුණාවෙන් මරා දමන අතර, ඔවුන්ගේ ශරීර සීතල වී ඔවුන්ගේ ජීවිත පහව යන තුරුම ඔවුන්ගේ හම් කපා නොගනියි; අස්ථි නොබිඳියි. ඔහු ඔවුන්ගේ පැටවුන් ඔවුන් ඉදිරියෙහි මරා නොදමන්නේය, ඔවුන් වෙන්කොට එසේ කරන්නේය. ඔහු ඔවුන්ගේ විවේක ස්ථාන සහ ජලය සපයන ස්ථාන සුවපහසු කරයි; ඔහු ඔවුන්ගේ සංසර්ග කාලවලදී පිරිමි සහ ගැහැණු සතුන් එකට තබයි; සතුන් ක්‍රීඩාවක් ලෙස සළකන දේ ඉවත නොදමයි; ඔවුන්ගේ ඇටකටු කැඩීමට හෝ විනාශය ගෙන ඒමට කිසිම දෙයකින් ඔවුන්ට පහර නොදෙයි, ඔවුන්ගේ මස් අනුභව කිරීමට, නීති විරෝධී වන කිසිම ආකාරයකින් සතුන් විනාශ නොකරයි."
දළ විශ්ලේෂණය
thumb|180x180පික්| චිකාගෝ විශ්වවිද්‍යාලයේ නීතිය හා ආචාර ධර්ම පිළිබඳ මහාචාර්ය මාර්තා නුස්බෝම් සත්ව අයිතිවාසිකම් සදහා වන හැකියාවන්ගේ ප්‍රවේශය පිළිබඳ යෝජකයකි. සත්ව අයිතිවාසිකම් පිළිබඳ ප්‍රධාන දාර්ශනික ප්‍රවේශයන් දෙකකි: පීටර් සිංගර් විසින් හඳුන්වාදෙන උපයෝගීතාවාදය සහ ටොම් රේගන් සහ ගැරී ෆ්‍රැන්චෝන් විසින් හඳුන්වාදෙන අයිතිවාසිකම් පදනමයි. ඔවුන්ගේ වෙනස්කම් මඟින් පිළිබිඹු වන්නේ යම් ක්‍රියාවක පළවිපාක මගින් විනිශ්චය කරන සදාචාරාත්මක න්‍යායන් (පළවිපාකවාදය(consequentialism)/ teleological ethics, හෝ උපයෝගිතාවාදය), සහ පළවිපාක කෙරෙහි අවධානයක් යොමු නොකොට, ක්‍රියාව පිටුපස ඇති මූලධර්මය කෙරෙහි අවධානය යොමුකිරීම (deontological ethics) අතර ඇති වෙනසයි. මෙහි දෙවනුවට සදහන් කළ පිරිසෙහි මතය නම්, යම් දෙයක් නොකර සිටීම වඩා හානිදායක වුවද, නොකළ යුතු දේ නොකළ යුතු බවයි.
මාර්තා නුස්බම් (Martha Nussbaum) විසින් හඳුන්වාදෙන කුසලතා ප්‍රවේශය (capabilities approach) සහ ඉන්මාර් පර්සන් (Ingmar Persson) සහ පීටර් වැලෙන්ටීන් (Peter Vallentyne) විසින් හඳුන්වාදෙන සමතුලිතතා ප්‍රවේශය (egalitarian approach) වැනි ඇතැම් ප්‍රවේශයන් ඉහත කී මත දෙකෙන්ම ආරක්ෂාවේ. හැකියා ප්‍රවේශය, පුද්ගලයන්ට තම හැකියාවන් සපුරාලීමට අවශ්‍යවන දේ කෙරෙහි අවධානය යොමු කරයි: නුස්බම් (2006) තර්ක කරන්නේ සතුන්ට, ජීවිතයට අයිතිවාසිකම් ඇති බවත්, තම පරිසරයට, තම වර්ගයා සමග එකට සිටීමට, සෙල්ලමට සහ ශරීර සෞඛ්‍ය පිළිබඳ අවධානයටද යම් තාක් දුරට අයිතිවාසිකම් ඇති බවත් ය.
ස්ටීවන් ආර්. එල්. ක්ලාක් (Stephen R. L. Clark), මේරි මිඩ්ග්ලේ (Mary Midgley), සහ බර්නාර්ඩ් රෝලින් (Bernard Rollin) ද සත්ව අයිතිවාසිකම් පිළිබඳව සාකච්ඡා කරයි. ඔවුන්ගේ මතය, සතුන්ට ඔවුන්ගේ වර්ගයාට සරිලන ජීවිතයක් ගතකිරීමට අවසර දිය යුතුයි යන්නයි. සමතුලිතතා ප්‍රවේශය, සියලු දෙනා අතර සමානව සතුට බෙදාදීම පිළිබඳව අවධානය යොමු කරන අතර, මෙයින් දුබලයාගේ අවශ්‍යතාවන්ට වැඩි වාසියක් අත්වේ. රොසලින් හර්ස්ට්හවුස්ගේ (Rosalind Hursthouse) ගුණධර්ම ආචාරධර්ම ඔස්සේ මෙයට ප්‍රවේශ වීමේදී, තමා මෙහිදී පණපෙවිය යුතු චරිතය කෙසේ විය යුතුද යන්නත්, කෙබඳු සදාචාරාත්මක නියෝජිතයන් විය යුතුද යන්නත් සළකා බැලිය යුතු වේ. මාක් රෝලන්ඩ්ස් (Mark Rowlands) මෙයට contractarian ප්‍රවේශයක් හඳුන්වාදේ.
ජිවිතයේ විෂයයන්
thumb|177x177පික්| ටොම් රේගන්: සතුන් යනු ජීවිතයේ යටත් වැසියන්‍ ය උතුරු කැරොලිනාවේ ප්‍රාන්ත විශ්ව විද්‍යාලයේ දාර්ශනවාදයේ මහාචාර්ය ටොම් රේගන්, සත්ත්ව අයිතිවාසිකම් සඳහා වූ නඩුවේ(1983) තර්ක කරන්නේ,මානුෂික නොවන සතුන් “ජිවිතයේ විෂයයන්” ලෙස ඔහු හඳුන්වන බවත්, ඔවුන් අයතිවාසිකම් දරන්නන් බවත්ය. ඔහු ලියන්නේ, මිනිසුන්ගේ සදාචාරාත්මක අයිතිවාසිකම් පදනම් වී ඇත්තේ ඔවුන්ට යම් යම් සංජානන හැකියාවන් ඇති නිසාත්, මෙම හැකියාවන් අවම වශයෙන් සමහර මානුෂික නොවන සතුන් සතුව ඇති නිසාත්, එවැනි සතුන්ට මිනිසුන්ට සමාන සදාචාරාත්මක අයිතිවාසිකම් තිබිය යුතු බවයි. මිනිසුන් පමණක් සදාචාරාත්මක නියෝජිතයන් ලෙස ක්‍රියා කළද, ළදරුවන් වැනි අන්තයක සිටින මිනිසුන් සහ අවම වශයෙන් සමහර මිනිස් නොවන සතුන්ට “සදාචාරාත්මක රෝගීන්” යන තත්වය තිබිය යුතුය.
සදාචාරාත්මක රෝගීන්ට සදාචාරාත්මක මූලධර්ම සැකසීමට නොහැකි වන අතර, ඔවුන් කරන දේ ප්‍රයෝජනවත් හෝ හානිකර විය හැකි වුවත්, හරි හෝ වැරදි කිරීමට නොහැකි ය. සදාචාරාත්මක ක්‍රියාකාරකම්වල යෙදිය හැක්කේ සදාචාරාත්මක නියෝජිතයින්ට පමණි. රේගන් පවසන ලෙසට, සතුන්ට ජීවිතයේ විෂයයන් ලෙස “සහජ වටිනාකමක්” ඇති අතර එය අවසානයක් සඳහා වූ මාධ්‍යයක් ලෙස සැලකිය නොහැකිය. මෙම මතය, ඔහුව වහල්භාවය අවසන් කිරීමට සටන් කරන්නන්ගේ කඳවුරේ (abolitionist camp) හි ස්ථිරව තබයි. ඔහුගේ න්‍යාය සියලු සතුන්ට අදාළ නොවන අතර, ජීවිතයේ විෂයයන් ලෙස සැළකිය හැකි අයට පමණක් අදාල වේ. අවම වශයෙන් අවුරුද්දක්වත් වයසැති සියලුම සාමාන්‍ය ක්ෂීරපායින් සඳහා එය වලංගු බවට ඔහු තර්ක කරයි: "...පුද්ගලයන්ට විශ්වාසයන් හා ආශාවන් තිබේ නම් ඔවුන් ජීවිතයේ විෂයයන් වේ; සංජානනය, මතකය සහ ඔවුන්ගේ අනාගතය ඇතුළුව අනාගතය පිළිබඳ හැඟීමක්; සතුට හා වේදනාව යන හැඟීම් සමඟ චිත්තවේගීය ජීවිතයක්; මනාප සහ සුභසාධන අවශ්‍යතා; ඔවුන්ගේ ආශාවන් හා අරමුණු ඉටු කර ගැනීම සඳහා ක්‍රියාවක් ආරම්භ කිරීමේ හැකියාව; කාලයත් සමඟ මනෝ භෞතික අනන්‍යතාවයක් (පුද්ගල සුභසාධනයක් එනම් ඔවුන්ගේ අත්දැකීම් සහිත ජීවිතයක්, අනුන් කෙරෙහි ඔවුන්ගේ දායකත්වයෙන් සහ අනුන්ගේ දෙයක වස්තු විෂය විමෙන් යන දෙකෙන්ම තර්කානුකූලව ස්වාධීනව, ඔවුන්ට ඇත.)"
වහල්භාවය අවසන් කිරීමේ ව්‍යාපාරය (Abolitionism)
thumb|184x184පික්| ගැරි ෆ්‍රැන්චෝනී: සතුන්ට අවශ්‍ය වන්නේ දේපළ ලෙස නොසැලකීමේ අයිතිය පමණි නෙවාක්හි, රට්ගර්ස් නීති විද්‍යාලයේ නීතිය හා දර්ශනය පිළිබඳ මහාචාර්යවරයෙකු වන ගැරී ෆ්‍රැන්චෝනී, මෙම විෂයෙහි නම් දැරූ විද්වතෙකි. ලේඛකයෙකි. ඔහුගේ මතය නම්, සතුන්ට අවශ්‍ය වන්නේ එක් අයිතිවාසිකම් පමණක් බවත්, එය නම් කිසිවෙකුට අයිති නොවී සිටීමේ අයිතිවාසිකම පමණක් බවත්ය. අනෙක් සියල්ල එම පරමාදර්ශී වෙනස්වීමත් සමඟ වෙනස්වන බව ඔහුගේ මතයයි. ඔහුගේ අදහස නම්, බොහෝ මිනිසුන් සතුන්ට අයතා ලෙස සැළකීම හෙළාදකින මුත්, බොහෝ රටවල එම කරුණු පිළිඹිබු වන නීති පවතින මුත්, "ප්‍රායෝගික ක්‍රියාවේදී", නීති පද්ධතිය මිනිසාට සතුන් හට ඕනෑම පිළිකුල් සහගත දෙයක් කිරීමට ඉඩ සලසන බවයි. නීතියට අනුව නම්, කරන ඕනෑම හිංසාවක් "අනවශ්‍ය" නොවිය යුතුයි. "අනවශ්‍ය" කුමක්ද යන්න තීරණය කිරීමේදී, සතෙකුගේ අවශ්‍යතා මිනිසුන්ගේ අවශ්‍යතාවන්ට සාපේක්ෂව කිරා මැන බලන අතර, දෙවැන්නට සෑමවිටම වැඩි බරක් ලබාදේ.
ෆ්‍රැන්චෝනීගේ "Animals, Property and the Law (1995)" යනු සත්ව අයිතිවාසිකම් පිළිබඳ පළමු පුළුල් අධිකරණ විනිශ්චය ප්‍රතිකාරයයි. එහිදී ෆ්‍රැන්චෝනී සතුන්ගේ තත්වය, එක්සත් ජනපදයේ වහලුන්ට සැළකීම හා සසඳයි. එහිදී ඔවුන්ව ආරක්ෂා කිරීමට නීති සම්පාදනය වූ නමුත්, වහල් සේවයේ ආයතන විසින්ම මෙම ආරක්ෂාව ක්‍රියාත්මක කළ නොහැකි ප්‍රකාශ කළ නිසා, අධිකරණය විසින් එය නොසළකා හරින ලදි. ඔහු නිදසුනක් ලෙස, එක්සත් ජනපදයේ සත්ව සුභසාධන පනත ඉදිරිපත් කරයි. ඔහු විස්තර කරන අන්දමට එය, සතුන්ට සැළකීම පිළිබඳව මහජන සැළකිල්ල උපකල්පනය කිරීමට අදහස් කරනමුත්, ප්‍රායෝගිකව ක්‍රියාත්මක කිරීමට අපහසුයි.
සත්ව අයිතිවාසිකම්වලට වඩා සත්ව සුභසාධනය කෙරෙහි අවධානය යොමුකිරීමෙන් සතුන්ට හිමිවී ඇති තත්වය වඩාත් නරක අතකට හැරිය හැකි බවට ඔහු තර්ක කරයි. එමගින් මහජනයා ඔවුන් දේපළක් ලෙස සැළකීමට හා භාවිතා කිරීමට යොමුවන බව ඔහුගේ මතයයි. සත්ව සුභසාධන ගැටලු හඹායන සත්ව අයිතිවාසිකම් සමූහ ලෙස හඳුන්වන, සත්වයන්ගේ සදාචාරාත්මක ප්‍රතිකාර සඳහා වන මිනිසුන්, "නව සුභසාධකවරුන්", සත්ව අයිතිවාසිකම් ව්‍යාපාරයට වඩා දහනවවන සියවසේ සත්ව ආරක්ෂකවාදීන් සමග පොදු බවට ඔහු තර්ක කරයි. ඇත්ත වශයෙන්ම, "සත්ව ආරක්ෂාව" සහ "ආරක්ෂකවාදය" යන වදන් වැඩි වශයෙන් ප්‍රිය වේ. 1996 දී ඔහුගේ ස්ථාවරය වූයේ එක්සත් ජනපදයේ සත්ව අයිතිවාසිකම් පිළිබඳ ව්‍යාපාරයක් නොමැති බවයි.
කොන්ත්‍රාත්වාදය (Contractarianism)
ෆ්ලොරිඩා විශ්ව විද්‍යාලයේ දර්ශනවාදය පිළිබඳ මහාචාර්ය මාක් රෝලන්ඩ්ස්, ජෝන් රාවල්ස්ගේ "A Theory of Justice" හි මුල් ස්ථාවරය සහ "Veil of Ignorance" මත පදනම්ව සමාජ කොන්ත්‍රාත්වාදී ප්‍රවේශයක් යෝජනා කොට ඇත. මුල් ස්ථාවරයේදී පුද්ගලයින් යුක්තියේ මූලධර්ම තෝරාගනී (කුමන ආකාරයේ සමාජයක් බිහිවිය යුතුද සහ ප්‍රාථමික සමාජ සැපයුම් බෙදාහරින්නේ කෙසේද), මෙහිදී ඔවුන්ගේ තනි ලක්ෂණ- ජාතිය, ස්ත්‍රී පුරුෂභාවය, පන්තිය හෝ බුද්ධිය, ඔවුන් ශරීර ශක්තියෙන් යුතුද නැතහොත් ආබාධිතද යන්න, ධනවත්බව හෝ දුප්පත්බව- පිළිබඳව නොදැන, එබැවින් සමාජයේ කුමන කාර්යභාරයක් ඔවුන් බාර ගනු ඇද්දැයි, ඔවුන් නොදනියි.
නොදැනුවත්කමේ තිරය පිටුපස ක්‍රියාත්මකවන ඔවුන්, කුමන තනතුරක් දැරුවත්, මූලික සාධාරණත්වය හා යුක්තිය ඇති සමාජ කොන්ත්‍රාත්තුවක් තෝරාගනු ඇත. මුල් ස්ථානයේ, තීරණ ගන්නන්ගෙන් සැඟවී ඇති එක් ලක්ෂයක් ලෙස රාවල්ස් විසින් විශේෂ සාමාජිකත්වය ඇතුළත් කොට නැත. තාර්කිකත්වය ඇතුළු කිරීම සදහා නොදැනුවත්කමේ වැස්ම දිගු කිරීමට රෝලන්ඩ්ස් යෝජනා කරයි. එය ජාතිය, ස්ත්‍රී පුරුෂභාවය, සහ බුද්ධිය ඇතුළු ලක්ෂණවලට සමාන නුසුදුසු දේපළක් යැයි ඔහූ තර්ක කරයි.
ප්‍රයිමා ෆේශී අයිතිවාසිකම් න්‍යාය
ඇමරිකානු දාර්ශනික තිමෝති ගැරී මානුෂික නොවන සතුන් ප්‍රයිමා ෆේශී අයිතිවාසිකම් ලැබීමට සුදුසු වීමට ප්‍රවේශයක් යෝජනා කොට ඇත. දාර්ශනික සන්දර්භයක් තුළ, ප්‍රයිමා ෆේශී (ලතින් සඳහා “මුහුණතේ” හෝ “බැලූ බැල්මට”) අයිතියක් යනු බැලූ බැල්මට යෙදිය හැකි බවට පෙනෙන අයිතීන්ය. ඇතැම්විට සමීපව විමසා බැලීමේදී මෙයට වෙනස් අර්ථකථනයන්ද ලැබේ. "ආචාර ධර්ම: සදාචාර සිද්ධාන්තයට බහුත්වවාදී ප්‍රවේශයක්" (Ethics: A pluralistic Approach to Moral Theory) නම් තම පොතේ ලෝරන්ස් හින්මන් එවැනි අයිතිවාසිකම් විස්තර කරන්නේ ඒවා “අයිතිය සැබෑ නමුත් එය අදාළ වන්නේද යන්න සහ යම් තත්වයක් තුළ එය පමණ ඉක්මවා යනවාද යන ප්‍රශ්නය විවෘතව තබනවා ” යනුවෙනි. මානුෂික නොවන සතුන් ප්‍රයිමා ෆේශී අයිතිවාසිකම් සඳහා සුදුසු යැයි යන අදහස නම්, එක් අතකින් සතුන්ට වෙනත් බොහෝ කරුණු මගින් අභිබවා යා හැකි අයිතිවාසිකම් ඇති බව පැවසීමයි. විශේෂයෙන් මිනිසෙකුගේ ජීවත්වීමේ අයිතිය, නිදහස, දේපළ හා සතුට ලුහුබැඳීම වැනි දේට ගැටලු ආදී දේවල් ය.ගැරී ඔහුගේ මතය වෙනුවෙන් තර්ක කරයි: "... එක්සත් ජනපදයේ මිනිස් නොවන සත්වයෙකු මනුෂ්‍යයෙකු ඝාතනය කරන්නේ නම්, එය රටේ නීති කඩ කරන අතර, මිනිසෙකුට වඩා දැඩි සම්බාධක ලැබීමට ඉඩ තිබෙයි.මගේ අදහස නම්, සමාජයක් තුළ අන්තර්ක්‍රියා කරන සියලු දෙනාටම නීති පාලනය වනවා සේම, එම සමාජය තුළ අන්තර්ක්‍රියා කරන සියලු ජීවීන්ට අයිතිවාසිකම් අදාළ විය යුතු බවයි.මිනිසුන් විසින් ලබා දී ඇති මෙම අයිතිවාසිකම් මානුෂික නොවන සතුන්ගේ අයිතිවාසිකම්වලට සමාන යැයි මින් අදහස් නොකෙරේ. ඒ වෙනුවට මිනිසුන්ට අයිතිවාසිකම් තිබේ නම් මිනිසුන් සමඟ අන්තර් ක්‍රියා කරන සියල්ලන්ම එසේ විය යුතුය යන්න අදහස් කෙරේ."
සමස්තයක් වශයෙන් ගත් කළ, ගැරී යෝජනා කරන්නේ මිනිසුන්ට මානුෂික නොවන සතුන් සඳහා බැඳීම් ඇති බව හා සතුන්ට මිනිසුන්ට එරෙහිව අයිතිවාසිකම් නැති බවත්ය.
ස්ත්‍රීවාදය සහ සත්ව අයිතිවාසිකම්
thumb|180x180පික්| ඇමරිකානු පරිසර ස්ත්‍රිවාදී කැරොල් ඇඩම්ස් ස්ත්‍රීවාදය සහ සත්ව අයිතිවාසිකම් අතර ඇති සම්බන්ධය පිළිබඳව පුළුල් ලෙස ලියා ඇත.The Sexual Politics of Meat (1990) 19 වන ශතවර්ෂයේ සිටම සතුන් වෙනුවෙන් පෙනී සිටීම සඳහා කාන්තාවන් ප්‍රධාන කාර්යභාරයක් ඉටු කර ඇත. 19 වන හා 20 වන සියවසේ මුල් භාගයේ එංගලන්තයේ සහ එක්සත් ජනපදයේ සිදු වූ සතුන්ගේ ප්‍රති-විච්ඡේදන ව්‍යාපාරය බොහෝ දුරට මෙහෙයවනු ලැබුවේ ෆ්‍රැන්සිස් පවර් කෝබ්, ඇනා කිංස්ෆර්ඩ්, ලිසී ලින්ඩ් ඒ.එෆ් හැගේබි සහ කැරොලයින් අර්ල් වයිට් (1833-1916) යන කාන්තාවන් විසිනි. ගාර්නර් ලියන්නේ වික්ටෝරියා වීදියේ සමිතියේ සාමාජිකයන්ගෙන් සියයට 70ක් (කෝබ් විසින් ආරම්භ කරන ලද ප්‍රති-විච්චේදන කණ්ඩායම් වලින් එකක්) කාන්තාවන් වන අතර 1900 දී බ්‍රිතාන්‍ය RSPCA සාමාජිකත්වයෙන් සියයට 70ක්ම කාන්තාවන් වූ බවයි.
නූතන සත්ව උපදේශන ව්‍යාපාරයට කාන්තාවන්ගේ ඊට සමාන නියෝජනයක් ඇත. නමුත් ඔවුන් නිරන්තරයෙන් නායකත්ව තනතුරුවල නොමැත:1990 වොෂිංටන් හි සතුන් සඳහා පැවැත්වූ පා ගමන (එය එක්සත් ජනපදයේ ඒ-වෙනතුරු පැවැත්වූ විශාලතම සත්ව අයිතිවාසිකම් උද්ඝෝෂණය) පැවැත්විණි. සහභාගී වූවන්ගෙන් වැඩි දෙනෙක් වූයේ කාන්තාවන් ය. නමුත් වේදිකා කථිකයන් බොහෝමයක් පිරිමින් විය. එසේ වුවද, බලගතු සත්ව උපදේශන කණ්ඩායම් කිහිපයක් කාන්තාවන් විසින් ආරම්භ කර ඇත: 1898 දී ලන්ඩනයේදී ෆ්‍රැන්සෙස් පවර් කෝබ් විසින් "the British Union for the Abolition of Vivisection by Cobbe";1962 දී රුක්මිණි දේවි අරුන්ඩේල් විසින් ඉන්දියානු සත්ව සුභසාධන මණ්ඩලය;1980 දී ඉන්ග්‍රිඩ් නිව්කික් විසින් සම-පිහිටුවන ලද "People for the Ethical Treatment of Animals" ද මීට ඇතුළත් වේ.සතුන් සඳහා වන පාර්ලිමේන්තු කණ්ඩායම නියෝජනය කරමින් නෙදර්ලන්තයේ 2006 දී මේරියන් තීම් සහ එස්තර් ඕවහෑන්ඩ් පාර්ලිමේන්තුවට තේරී පත් විය.
ව්‍යාපාරයේ කාන්තාවන්ගේ දැඩි උද්‍යෝගය නිසා ස්ත්‍රීවාදය සහ සත්ව අයිතිවාසිකම් ගවේෂණය කරන ශාස්ත්‍රීය සාහිත්‍යක් ඇති වී තිබේ;ස්ත්‍රීවාදය සහ නිර්මාංශත්වය හෝ සත්ත්ව නිෂ්පාදනවලින් තොරවීම, කාන්තාවන්ට හා සතුන්ට හිංසා පීඩා කිරීම සහ ස්ත්‍රීන් හා සතුන් සමඟ පුරුෂයින්ගේ ස්වාභාවික හා චිත්තවේගීය, බොහෝවිට හැඟීම්වලින් තොරව තර්කානුකූලව ඇසුරු කිරීම ස්ත්‍රීවාදී ලේඛකයින් කිහිප දෙනෙකුගේම විෂය වී ඇත. පුරුෂාධිපත්‍ය සමාජයක කාන්තාවන් සහ සතුන් එකම සංකේතාත්මක කාර්යයක් ඉටු කරන බව ලෝරි ග්රුවෙන් ලියයි: මෙම දෙපාර්ශවයම “භාවිතා කළ”; ආධිපත්‍යයට යටත් වූ, යටහත් පහත් "අනෙකා" වශයෙන් වෙන්කරයි. බ්‍රිතාන්‍ය ස්ත්‍රීවාදියෙකු වන මේරි වොල්ස්ටන්ක්‍රැෆ්ට් (1759–1797) විසින් "ස්ත්‍රියකගේ අයිතිවාසිකම් තහවුරු කිරීම (A Vindication of the Rights of Woman)" (1792) ප්‍රකාශයට පත් කළ විට කේම්බ්‍රිජ් දාර්ශනිකයෙකු වූ තෝමස් ටේලර් (1758–1835) නිර්නාමික උපහාසයකින් ප්‍රතිචාර දැක්වීය, කාන්තා අයිතිවාසිකම් සඳහා වොල්ස්ටන්ක්‍රැෆ්ට්ගේ තර්ක සතුන්ට සමානව අදාළ කළ හැකි බව පවසමින් ඔහු අදහස් කළේ මෙම ප්‍රකාශය විකාරයක් බවයි.
පාරභෞතිකවාදය (transhumanism)
සමහර පාරභෞතිකවාදීන් සත්ව අයිතිවාසිකම්, විමුක්තිය සහ සත්ව විඥානය යන්ත්‍ර බවට "උසස්" කිරීම සම්බන්දයෙන් තර්ක කරති. මානව අයිතිවාසිකම් සහ සවිඥානික කෘතිම බුද්ධියේ අයිතිවාසිකම් (පශ්චාත්-මානව අයිතිවාසිකම්) ඇතුළු වෙනත් ආකාරයේ හැඟීම් සහිත අයිතිවාසිකම් සහිත ශ්‍රේණියක් හෝ වර්ණාවලියක් මත සත්ව අයිතිවාසිකම් ද පාරභෞතිකවාදය අවබෝධ කරගනී.
ආර්. ජී. ෆ්‍රේ (R. G. Frey)
බෝලින් ග්‍රීන් ස්ටේට් විශ්ව විද්‍යාලයේ දර්ශනවාදය පිළිබඳ මහාචාර්ය ආර්. ජී. ෆ්‍රේ, සිංගර් මෙන්ම උපයෝගිතාවාදයට මනාපය පළකරන්නෙකි. එහෙත් ඔහුගේ මුල් කෘතිය වන "Interests and Rights (1980)" හි ඔහු සිංගර් සමග එකඟ නොවීය. ඔහු තම "Animal Liberation (1975)" හි ලියා ඇත්තේ, ක්‍රියාවක ප්‍රතිවිපාක විනිශ්චය කිරීමේදී මිනිස් නොවන සතුන්ගේ අවශ්‍යතා ඇතුළත් කළ යුතු බවයි - සතුන්ට අවශ්‍යතා නොමැත යන පදනමේ සිට. ෆ්‍රේ තර්ක කරන්නේ අභිලාෂයන් ආශාව මත රඳා පවතින බවත්, අනුරූප විශ්වාසයකින් තොරව කිසිදු ආශාවක් පැවතිය නොහැකි බවත්ය. සතුන්ට විශ්වාසයක් පිළිබඳව විශ්වාසයක් නොමැති බැවින්, විශ්වාසයක් නොමැති බවට ඔහු තර්ක කරයි. "කවුරුන්හෝ පවසනවා නම් උදාහරණයක් වශයෙන් "දොර අගුළු දමා ඇති බවට බළලා විශ්වාස කරනවා" ලෙස, මා දකින විදිහට, දොර අගුළු දමා ඇත යන්න සත්‍යක් ලෙස බළලාද පිළිගන්නා බවට ඔහු විශ්වාස කරනවා. නමුත්, කුඩා බිළිඳුන් ද ඇතුළුව, මෙම බළලා මෙන්ම භාශාවක් නොමැති ජීවියෙකුගේ මතයක් පිළිබඳව විනෝදාත්මක මෙවැනි වැකි සාදන්නට හේතුවක් මට නොවැටහේ."
රිචඩ් පොස්නර්
thumb|150x150පික්| විනිසුරු රිචඩ් පොස්නර්:"කරුණු සමානාත්මතාවයට හේතු වේ." United States Court of Appeals for the Seventh Circuit හි විනිසුරු රිචඩ් පොස්නර් 2001දී පීටර් සිංගර් සමග සත්ව අයිතිවාසිකම් පිළිබඳ වාදය සිදුකළේය. පොස්නර් පවසා සිටියේ, ඔහුගේ මතය මිනිසුන් තමන්ට වඩා කැමති බවයි. බල්ලෙක් මිනිස් ළදරුවෙකුට තර්ජනය කරන්නේ නම්, එය නැවතීමට බල්ලා එම ළදරුවාට ගෙන දුන් වේදනාවට වඩා වේදනාවක් බල්ලාට ගෙනදිය යුතු වුවත්, දරුවාට අනුග්‍රහය දැක්විය යුතු බවයි. එසේ නොකරන්නේ නම් එය කෲර දෙයක් බවයි.
මෙවිට සිංගර් තර්ක කරේ, මීට පෙර සමලිංගිකයන්, කාන්තාවන් සහ වෙනත් ජන කොටස් කෙරෙහි වූ අසමාන අයිතිවාසිකම් යුක්ති සහගත බවට තර්ක කරේද ඔවැනිම ප්‍රවේශයකින් බවයි. පොස්නර් එයට පිළිතුරු ලෙස ප්‍රකාශ කර සිටියේ සිවිල් අයිතිවාසිකම්වල සමානාත්මතාවය ඇති වූයේ සදාචාරාත්මක තර්කවලින් නොව, අසමානතාවයට අනුබල දෙන ජාතිය, ස්ත්‍රී පුරුෂ භාවය හෝ ලිංගික දිශානතිය මත පදනම්ව මිනිසුන් අතර සදාචාරාත්මක වශයෙන් සැළකිය යුතු වෙනසක් නොමැති නිසා බවයි. මිනිසුන් හා සතුන් සම්බන්දයෙන් සමාන කරුණු මතුවුවහොත්, අයිතිවාසිකම්වල වෙනස්කම්ද ඛාදනය වී යනු ඇත. සහජ බුද්ධියට පටහැනි ආචාරධාර්මික තර්ක නොව, කරුණු, සමානාත්මතාවයට පාර කපනු ඇත, ඔහු තර්ක කරයි. සිංගර්ගේ "දැඩි උපයෝගිතාවාදයට" එරෙහිව "මෘදු උපයෝගිතාවාදය"ක් පොස්නර් හඳුන්වාදෙයි. ඔහු තර්ක කරයි:
"සත්ව අයිතිවාසිකම් පිළිබඳව "මෘදු උපයෝගිතා" ස්ථාවරය බොහෝවිට බොහෝ ඇමෙරිකානුවන්ගේ සදාචාරාත්මක බුද්ධියකි. සතුන්ට වේදනාවක් දැනෙන බව අපට වැටහී ඇති අතර, හේතුවක් නොමැතිව වේදනා ඇතිකිරීම නරක යැයි අපි සිතන්නෙමු. මෙම මතය දර්ශනවාදී භාශාවෙන් අලංකාර කරේ යැයි කිසිදු ප්‍රායෝගික වටිනාකමක් මෙයට ඇති නොවේ. මෙය තර්කයේ වේදිකාවේ ගොඩනැගීමට යාමෙන් සිදුවන්නේ බොහෝ දේ අහිමි වීමයි. සතුන් කෙරෙහි වූ කරුණාව, ඔවුන්ගේ වේදනාව සහ මිනිසුන්ගේ වේදනාවට සමාන කිරීමේ කාර්යභාරයක් කිරීමට යාමෙන් සිදුවන්නේ, සමාජ පරිපථයේ අසාමාන්‍ය ද්වාර විවෘත වීම පමණි."
thumb|190x190පික්| රෝජර් ස්කෲටන්: අයිතිවාසිකම් බැදීමක් අගවයි.
රොජර් ස්කෲටන්
බ්‍රිතාන්‍ය දාර්ශනිකයෙකු වන රොජර් ස්කෲටන්, අයිතිවාසිකම් යනුවෙන් අඟවන්නේ වගකීම් බවට තර්ක කරයි. සෑම නෛතික වරප්‍රසාදයක්ම, ඔහු ලියයි, එම වරප්‍රසාදය නොමැති තැනැත්තාට බරක් පටවයි: එනම්, “ඔබේ අයිතිය මගේ වගකීම විය හැකියි.” ඔහු ලියයි. එබැවින් ස්කෲටන්, සත්ව අයිතිවාසිකම් ව්‍යාපාරය මතුවීම "ලිබරල් ලෝක දෘෂ්ටිය තුළ සිදු වූ අමුතුම සංස්කෘතික මාරුව" ලෙස සළකයි, මන්ද අයිතිවාසිකම් සහ වගකීම් පිළිබඳ අදහස මානවයාට අනන්‍ය වන අතර ඒවා අපේ වර්ගයාගෙන් ඔබ්බට පැතිරීම අර්ථවත් නොවන නිසාය.
සත්ව අයිතිවාසිකම් වෙනුවෙන් පෙනී සිටින්නන්ට "පූර්ව විද්‍යාත්මක" මානව මනෝවිද්‍යාව පිළිබඳව චෝදනා කරයි. "මෙලෙස මිනිසා දුෂ්ටයෙකුම බවට පත්කරමින්", ඔහු පවසයි, "සතුන්ට ගති ලක්ෂණ ආරෝපණය කිරීම, හරියට බියට්‍රිස් පොටර්ගේ කතන්දරවල වගේයි." සත්ව අයිතිවාසිකම් පිළිබඳ ආයාචනය පවතින්නේ මිනිසා සාදාගත් ප්‍රබන්ධයක් තුළ බවට ඔහු තර්ක කරයි. සතුන්ගේ ලෝකය විනිශ්චය කළ නොහැකි වන අතර, අප ඔවුන්ට කුමක් කළත් අපගේ සෙනෙහස නැවත ලබා දෙන බල්ලන්ගෙන් මෙන්ම, සැබෑවටම මිනිසා ගැන වගේ වගක් නොමැති වුවත් සෙනෙහසක් මවා පෙන්වන බළලුන්ගෙන් ලෝකය සමන්විත වේ. ඔහු තර්ක කරන්නේ එය සත්‍යයෙන් පලායෑමට මිනිසා සාදාගත් මනඃකල්පිත ලෝකයක් බවයි.
ස්කෲටන් විසින්, ඔස්ට්‍රේලියානු දාර්ශනිකයෙකු හා සත්ව අයිතිවාසිකම් පිළිබඳ ක්‍රියාකාරිකයෙකු වන පීටර් සිංගර් විවේචනයට ලක්කර ඇත. සත්ව විමුක්තිය (Animal Liberation) ඇතුළු සිංගර්ගේ කෘතිවල ඇත්තේ සුළුම සුළු දාර්ශනික තර්ක බවත්, ඇතැම්විට එවැනි තර්කයක් ඇත්තේම නැති බවත් ඔහු ලිවීය. "ඔවුන් ඔවුන්ගේ රැඩිකල් සදාචාරාත්මක නිගමන ලබා ගන්නේ සියලු ජීවීන්ගේ වේදනාව හා සතුට සමානව වැදගත් යැයි සළකන සහ පුද්ගලයින් හා සතුන් අතර පවතින සියලුම දාර්ශනික සම්ප්‍රදායන් නොසලකා හරින රික්ත උපයෝගීතවාදයකින්ය."
සදාචාරාත්මක නියෝජිතයන් සහ සදාචාරාත්මක රෝගීන් වෙන්කර හඳුනා ගැනීම පිළිබඳව කියමින්, ටොම් රේගන් අයිතිවාසිකම් පිළිබඳව සිය මත ඉදිරිපත් කළේය.
මිනිසුන් සහ මිනිස් නොවන සතුන් අතර අඛණ්ඩතාවය.
thumb| බොනොබෝ,මිනිසාට සමාන වානරයන් දිගුකල් අධ්‍යයනයන් මගින්, මිනිසුන් සහ මිනිස් නොවන සතුන් තුළ පරාර්ථකාමී හැසිරීම් පිළිබඳව පැහැදිලි කර ඇති අතර මිනිසුන් සහ සමහර මිනිස් නොවන සතුන් අතර දක්නට ලැබෙන සමානකම්ද යෝජනා කර ඇත. ජේන් ගූඩල් (Jane Goodall) සහ රිචඩ් ඩෝකින්ස් (Richard Dawkins) වැනි විද්‍යාඥයින් විශ්වාස කරන්නේ, මිනිසුන්ගේ සමීපතම ඥාතින් වන මිනිස් නොවන මහා වානරයින්ට තාර්කිකත්වය සහ ස්වයං දැනුවත්භාවය ඇති බවයි.
2010දී සැන් ඩියෙගෝහි පැවති සම්මන්ත්‍රණයකට පර්යේෂණයක් ඉදිරිපත් කරන ලද අතර, ඩොල්ෆින් සතුන් මනුෂ්‍යයන්ට පමණක් බුද්ධියෙන් දෙවන ස්ථානයේ සිටින බවට එහිදී යෝජනා කළ අතර, ඔවුන් මනුෂ්‍ය නොවන "පුද්ගලයන්" ලෙස සැළකිය යුතු යැයි නිගමනය කළේය. ඩොල්ෆින් සතුන්ගේ සහ ප්‍රයිමේටාවන්ගේ මොළය සංසන්දනය කිරීම සඳහා MRI ස්කෑනයක් මෙහිදී භාවිතා කරන ලදී; ස්කෑන් පරීක්ෂණවලින් පෙන්නුම් කළේ ඩොල්ෆින් සහ මිනිසුන් අතර “මානසික අඛණ්ඩතාවයක්” ඇති බවයි. පර්යේෂණයෙන් හෙළිවූයේ ඩොල්ෆින් සතුන්ට සංකීර්ණ ගැටලු විසඳීමට, මෙවලම් භාවිතා කිරීමට සහ දර්පණ පරීක්ෂණයෙන් සමත් වීමට (කැඩපතක් භාවිතා කර ඔවුන්ගේ ශරීරයේ කොටස් පරීක්ෂා කිරීමට) හැකි බවයි.
අධ්‍යයන මගින් අන්තර් පුද්ගල හිංසනය සහ සත්ව හිංසාව අතර සම්බන්ධතා ඇති බවට තහවුරු කර ඇත.
ක්‍රිස්තියානි දේවධර්මයේ දී, මෙතෝදිස්ත ව්‍යාපාරයේ නිර්මාතෘ වන ජෝන් වෙස්ලි (John Wesley), ක්‍රිස්තියානි නිර්මාංශිකයෙකු වූ අතර “සතුන්ට අමරණීය ආත්ම ඇති බවත් මිනිස් හා මිනිසුන් නොවන සතුන් අතර සැළකිය යුතු සමානකම් ඇති බවත්” කියා සිටියේය.
මහජන ආකල්ප
හැරල්ඩ් හර්සොග් සහ ලෝර්නා ඩෝර් විසින් 2000 දී ප්‍රකාශයට පත් කරන ලද පුවත්පතකට අනුව, සත්ව අයිතිවාසිකම් පිළිබඳ ආකල්ප පිළිබඳ පෙර අධ්‍යයන සමීක්ෂණ මගින් කුඩා නියැදි ප්‍රමාණවලින් සහ නියෝජිත නොවන කණ්ඩායම් වලින් පීඩා විඳිති. කෙසේ වෙතත්, සතුන්ට සැලකීම සහ සත්ව අයිතිවාසිකම් සම්බන්ධයෙන් පුද්ගලයන්ගේ ආකල්පය හා සම්බන්ධ වන සාධක ගණනාවක් පෙනේ. ස්ත්‍රී පුරුෂ භාවය, වයස, රැකියාව, ආගම සහ අධ්‍යාපන මට්ටම මෙයට ඇතුළත් ය. සහකාර සතුන් සමඟ පූර්ව අත්දැකීම් මිනිසුන්ගේ ආකල්පවලට සාධකයක් විය හැකි බවට සාධක ද තිබේ.
පිරිමින්ට වඩා කාන්තාවන්ගේ සත්ව අයිතිවාසිකම් පිළිබඳ සංවේදනය වැඩි ය.1996 දී කරන ලද අධ්‍යයනයකින් කියැවුණේ මෙම විෂමතාවය අර්ධ වශයෙන් පැහැදිලි කළ හැකි සාධක අතර ස්ත්‍රීවාදය හා විද්‍යාව පිළිබඳ ආකල්ප, විද්‍යාත්මක සාක්ෂරතාවය සහ කාන්තාවන් අතර “පෝෂණය හෝ අනුකම්පාව” කෙරෙහි වැඩි අවධානයක් යොමු කිරීම ඇතුළත් වේ.
සත්ව අයිතිවාසිකම් පිළිබඳ සංකල්පය පිළිබඳ පොදු වැරදි වැටහීමක් නම්, එහි යෝජකයින්ට මිනිස් නොවන සතුන්ට ඡන්දය ප්‍රකාශ කිරීමේ අයිතිය වැනි මිනිසුන්ට ඇති නෛතික අයිතිවාසිකම් ලබා දීමට අවශ්‍ය බවය. මෙය එසේ නොවේ, සංකල්පය අනුව සතුන්ට ඔවුන්ගේ අවශ්‍යතාවන්ට සමාන සැලකිල්ලක් දැක්විය යුතුය. (උදා: බළලුන්ට ඡන්දය ප්‍රකාශ කිරීමට උනන්දුවක් නැත, එබැවින් ඔවුන්ට ඡන්දය ප්‍රකාශ කිරීමේ අයිතිය නොතිබිය යුතුය.)
නිර්මාණකරුවන්ට වඩා බුද්ධිමත් නිර්මාණ විශ්වාස කරන අයට වඩා පරිණාමය විශ්වාස කළ අය සත්ව අයිතිවාසිකම්වලට වැඩි කැමැත්තක් දක්වන්නේද නැද්ද යන්න පරීක්ෂා කිරීම සඳහා 2007 දී කරන ලද සමීක්ෂණයකින් හෙළි වූයේ මෙය බොහෝ දුරට සිදුවී ඇති බවයි - පර්යේෂකයන්ට අනුව, ශක්තිමත් ක්‍රිස්තියානි මූලධර්මවාදීන් සහ මැවුම්වාදය විශ්වාස කළ අය  ඔවුන්ගේ විශ්වාසයන්හි මූලධර්මවාදීන්ට වඩා සත්ව අයිතිවාසිකම් වෙනුවෙන් පෙනී සිටීම අඩු විය. මෙම සොයාගැනීම් 1992 දී කරන ලද අධ්‍යයනයක් වැනි සත්ව අයිතිවාසිකම් ක්‍රියාකාරීන්ගෙන් 48% ක් අදේවවාදීන් බව සොයා ගත්හ. වොෂිංටන් පෝස්ට් හි 2019 අධ්‍යයනයකින් හෙළි වූයේ සත්ව අයිතිවාසිකම් පිළිබඳ ධනාත්මක ආකල්ප ඇති අය විශ්වීය සෞඛ්‍යාරක්ෂාව පිළිබඳ ධනාත්මක දෘෂ්ටියක් ඇති බවත්, අප්‍රිකානු ඇමරිකානුවන්, එල්ජීබීටී ප්‍රජාව සහ ලේඛනගත නොකළ සංක්‍රමණිකයින්ට වෙනස් කොට සැලකීම අඩු කිරීමට සහ දුප්පතුන්ට ආධාර කිරීම සඳහා සුභසාධනය පුළුල් කිරීමට කැමැත්තක් දක්වන බවත්ය.
සමීක්ෂණ දෙකක් මගින් සත්ව අයිතිවාසිකම් පිළිබඳ උපාය මාර්ග කෙරෙහි සෘජු ක්‍රියාමාර්ග වැනි ආකල්ප සත්ව අයිතිවාසිකම් ප්‍රජාවන් තුළ බෙහෙවින් වෙනස් බව සොයාගෙන ඇත. ක්‍රියාකාරීන්ගෙන් අඩකට ආසන්න ප්‍රමාණයක් (සමීක්ෂණ දෙකකින් 50% සහ 39%) සෘජු ක්‍රියාමාර්ගයට සහාය නොදක්වයි. එක් සමීක්ෂණයකින් නිගමනය වූයේ "සත්ව අයිතිවාසිකම් ක්‍රියාකාරීන් සමජාතීය ලෙස නිරූපණය කිරීම වැරැද්දක් වනු ඇති බවයි."
97 ක්ලෝතෝ
97 ක්ලෝතෝ යනු ප්‍රධාන වළල්ලට අයත් තරමක් විශාල ක්ෂුද්‍ර ග්‍රහයෙකි. එය M-වර්ගයට අයත් වුවද, එහි රේඩාර් ප්‍රභානුපාතය ඉතා අඩු අගයක පැවතීම නිසා, නිකල්-යකඩ සංයුතියක් එයට ඇතැයි සිතිය නොහැක. 21 ලුතැත්සියා සහ 22 කලායියපී හි සමගින් ක්ලෝතෝ සම ලක්ෂණ පෙන්වන්නේ, මෙම තුනම, සංයුතිය නොදන්නා M-වර්ගයේ ක්ෂුද්‍ර ග්‍රහයෝ වන නිසාය. අර්න්ස්ට් ටෙම්පල් විසින් 1868 පෙබරවාරි 17 දිනදී ක්ලෝතෝ සොයා ගැනුණි. එය ඔහුගේ පස්වන සහ අවසාන ක්ෂුද්‍ර ග්‍රහ සොයා ගැනීමයි.
ආශ්‍රිත
ප්‍රවර්ගය:ග්‍රීක පුරාණෝක්තිවේදය අනුව නම් කෙරුණු ක්ෂුද්‍ර ග්‍රහයෝ ප්‍රවර්ගය:M-වර්ගයේ ක්ෂුද්‍ර ග්‍රහයෝ ප්‍රවර්ගය:ප්‍රධාන වළල්ලට අයත් ක්ෂුද්‍ර ග්‍රහයෝ ප්‍රවර්ගය:1868දී සොයාගත් තාරකා විද්‍යාත්මක වස්තූන්
දහම් චින්තා
මහා සතර සතිපට්ඨාන සුත්‍ර විග්‍රහය
"අනිස්සිතොච විහරති නච කිංචි ලෝකේ උපාදෙති" අපේ සිතේ ඇතිවන් කැමැත්ත හෝ අකමැත්ත යන වේගය අනුව දෙයක් උපාදානය කොටගනී. අප කැමැත්තට අනුව පැවැත්විය හැකි දෙයක් මේ ලෝකය තුල නැත. මෙම පාඨය තනි වාක්‍යකින් දැක්වුවද එහි අන්තර්ගතය තුල ආනපාන පියවර හතක් ඇතුලත් වේ.
අනිච්චානු පස්සි විහරති - නිච්ච සංඥා පජාති
දුක්කානු පස්සි විහරති - සුඛ සංඥා පජාති
සෝමා එදිරිසිංහ
සෝමා එදිරිසිංහ යනු ශ්‍රී ලාංකීය නිෂ්පාදිකාවකද, ඊ.ඒ.පී. චිත්‍රපට, ස්වර්ණවාහිනී, ඇතුළු ඊ.ඒ.පී. ව්‍යාපෘති හි අධිපතිනියයි. ඇය ඊ.ඒ.පී. එදිරිසිංහ මහතාගේ බිරිඳ වන අතර ඔහු මිය ගිය පසු ඇය ව්‍යාපෘති හැසිරවිය. අද වන විට ඇයගේ ප්‍රයත්නය නිසා එම සමාඟම ඉදිරියෙන් සිටී. චිත්‍රපට නිෂ්පාදන හී දි දෙවන අවස්ථාව ලැබෙනුයේ චිත්‍රපට 60 කට වඩා නිෂ්පාදනය කළ සුනිල් ටී ප්‍රනාන්දු ට පසුවයි.
දහම් චින්තා
මහා සතර සතිපට්ඨාන සුත්‍ර විග්‍රහය
නිබ්භිතානු පස්සි විහරති - අභිනන්දී සංඥා පජාති
විරාගානු පස්සි විහරති - රාග සංඥා පජාති
නිරෝධානු පස්සි විහරති - සමුදය සංඥා පජාති
පටිනිස්සග්ගානු පස්සි විහරති - සබ්භුපති පජාති
ආලවක සූත්‍රය
කථංසු තරතී ඔඝං       -          ඕඝයන් කෙසේ තරණය කෙ‍රේද?"කථංසු තරති අණ්ණවං -          සාගරයෙන් කෙසේ ඔතෙරවේද?"කථංසු දුක්ඛං අච්චේති  -          කෙසේ දුක ඉක්මවයිද?"කථංසු පරිසුංජති.         -          කෙසේ පිරිසිදු වේද?
සද්ධාය තරතී ඔඝං      -           සද්ධාවෙන් ඔඝය තරණය කෙරේ."අප්පමාදේන අණ්ණවං -           අප්පමාදයෙන් සාගරය තරණය කෙරේ."විරියේන දුක්ඛං අච්චේතී -         වීරියෙන් දුක ඉක්මවයි."පඤ්ඤාය පරිසුජ්ඣතී    -           ප්‍රඥාවෙන් පිරිසිදු බව වෙයි.   -   (ආලවක සූත්‍රය -ඛුද්දක නිකාය, සුත්ත නිපාත.)
මාර්ක්විස් ඩි සේඩ්
thumb|මාර්ක්විස් ඩි සේඩ් Count de Sade Donatien Alphonse François (උපත:1740 විපත:1814​) වඩාත් ප්‍රකට වූයේ මාර්ක්විස් ඩි සේඩ් යන​ නමිනි. ලේඛකයෙකි. පැරිස් නුවර දී උපත ලැබී ය​. ඔහුගේ අතිශය කෲරතර පරපීඩක ලිංගික චර්යාවන් නිසා ඒක්ස්(Aix) හිදී ඔහුට මරණ දඬුවම නියම විය​. ඔහු පලා ගිය නමුදු, අත්තඩගුවට ගනු ලදුව වින්සෙන්ස්(1777) හා බැස්ටීල්(1784) බන්ධනාගාරයන්හි රඳවා තබනු ලැබිණි. 1784 දී පමණ ඔහු The 120 Days of Sodom කෘතිය රචනා කළේ ය​. ‎පරපීඩක කාමය හැඳින්වීමට යොදන සේඩිසම් (Sadism) යන වදන බිහි වූයේ මොහුගේ නමිනි.
ප්‍රවර්ගය:චරිත කතා ප්‍රවර්ගය:1740 උපත් ප්‍රවර්ගය:1814 මරණ
එතුණු කඩුව
අංගම්පොර කලාවේ විවිධාකාර ආයුධ රාශියක් ඇති අතර එතුණු කඩුව නම් වූ ආයුධය විශේෂ තැනක් ගනී. කසයක හැඩය ගත් මෙම ආයුධය තියුණු මුවහත් ඇති මිනිස් උසට වඩා වැඩි උසකින් යුත් නම්‍යශීලී ලෝහ පළු 32කින් යුක්ත වෙයි. අංගම්පොර සටන් කලාව හා බැඳුනු ආයුධ අතර සමූලඝාතන ආයුධයක් වන මෙය වඩා දියුණු හා සංකීර්ණ සටන් හරඔ සදහා, දෑතට දෙකක් භාවිතා කරයි. දිගුකාලීනව පුහුණුවී දියුණු කරගත යුතු ඉතා සංකීර්ණ ශිල්ප ක්‍රමවේද රාශියක් එතුණු කඩු හරඹය තුල ගැබ්ව පවතී. එතුණු කඩුවෙන් සටන් කිරීමත් සමඟ ක්ෂණිකව පිනුම් කරණම් ගැසීම, විදුලි වේගයෙන් එතුණු කඩුව හැසිරවීම, එකවර ප්‍රතිවාදීන් කිහිපදෙනෙකුට පහරදීම ආදිය ඒ අතරින් ප්‍රධාන වේ. මෙම ආයුධය භාවිතයෙන් ප්‍රතිවාදියාට එල්ලකරන පහරක් හරියාකාරව සිදුනොවුණහොත් එය තමාටම වැදිය හැක.මෙය ඉතා ප්‍රවේශමෙන් පරිහරණය කළ යුතුය. එබැවින් මෙම ආයුධය අත්දැකීම් ඇති ප්‍රවීන සටන් ශිල්පීහු භාවිතා කරයි.
බාහිර සබැඳුම්
ප්‍රවර්ගය:අංගම්පොර ප්‍රවර්ගය:සටන් ශිල්ප
කල්ලරාව
කල්ලරාව යනු ත්‍රිකුණාමලය නගරයේ සිට කිලෝ මීටර 35 ක් පමණ දුරින්, නැගෙනහිර මුහුදුබඩව පිහිටි කුඩා ධීවර ගම්මානයකි.
මේවාද බලන්න
ප්‍රවර්ගය:ත්‍රිකුණාමලය දිස්ත්‍රික්කය
Serial number
Serial number එසේත් නැතිනම් අනු අංකයක් යනු හඳුනාගැනීම සඳහා භාවිතා කරන අංක පද්ධති ක්‍රමයකි.
සංජීව ධර්මරත්න
ජ්‍යෙෂ්ඨ නියෝජ්‍ය ‍පොලිස්පති (මධ්‍යම පළාත් බාර) සංජීව ධර්මරත්න (ඉංග්‍රීසි: Sanjeewa Dharmaratne) යනු ශ්‍රී ලංකා පොලීසියයේ ජ්‍යෙෂ්ඨ නිලධාරියෙකි.
ඔහු කොළඹ විශ්ව විද්‍යාලයේ භෞතික විද්‍යා උපාධිධාරියෙක්, කළමනාකරණ සහ අපරාධ විද්‍යාව පිළිබද පශ්චාත් උපාධිධාරියෙක්ද වෙයි.
සංජීව ධර්මරත්න කොළඹ නාලන්දා විද්‍යාලයයේ ආදි සිසුවෙකි.
ආශ්‍රිත
ප්‍රවර්ගය:චරිත කතා ප්‍රවර්ගය:ශ්‍රී ලාංකිකයෝ ප්‍රවර්ගය:ආදි නාලන්දියයෝ ප්‍රවර්ගය:ශ්‍රී ලාංකික බෞද්ධයෝ ප්‍රවර්ගය:ලාංකික සිංහලයෝ
මරුවල්ලිය පරම්පරාව
මරුවල්ලිය නමින් අදට භාවිතා වන මාරලිය නම් නුවර යුගයේ ඉපැරණි අංගම්පොර පරම්පරාවකි. දෙවන රාජසිංහ රජුගේ කාලයේදී ප්‍රසිද්ධියට පත් මරුවල්ලිය කුමාරිහාමි නොහොත් ගලගොඩ කුමාරිහාමී නොහොත් ගලගොඩ දිසාපතිනිය නම් සටන් කාරියකගේ වෘතාන්තයක් හා සම්බන්ධ වේ. ඇයු පිරිමි වේශයෙන් ගොස් රජු ඉදිරියේ ඌරා ළිඳේ සටනක් කොට සුදලිය පරම්පරාවට අයත් පනික්කිරාළ කෙනෙකු මැරූ බව ඉතිහාසයේ කියවේ. මෙම පරම්පරාවේ අන්තිම මූලාශ්‍රය හමුවන්නේ 1818 කැරැල්ලේදී හමුවන ගලගොඩ දිසාව නම් දක්ෂ කඩු සටන් කරුවෙකුගෙනි. දැනට සිටින හොඳම ගුරුවරයා වන ආරච්චිගේ වාගීෂ වික්‍රමවංශ බණ්ඩාර ගුරුතුමා ද මරුවල්ලි පරම්පරාවට අයත් අයෙක් වේ
මූලාශ්‍ර
ප්‍රවර්ගය:අංගම්පොර
ජෝසප් ප්‍රිස්ට්ලි
thumb|(1794) දී එලන් ශාර්ප්ල්ස් විසිනි
ජෝසප් ප්‍රිස්ට්ලි(Joseph Priestley) (1733 මාර්තු 13 දසිට 1804 පෙබරවාරි 6) 18 වැනි සියවසේ විසූ බ්‍රිතාන්‍ය ජාතික දේව ධර්ම ආචාර්‍යවරයයෙකු සම්ප්‍රදායෙක් බැහැර වූ පූජකයෙකු ස්වභාවධර්මය පිළබඳ දර්ශනවාදියෙකු අධ්‍යාපනඥයෙකු හා දේශපාලන චින්තකයෙකු විය. හෙතෙම පොත්පත් 150කට වැඩි ප්‍රමාණයක් පලකර ඇත. ඔක්සිජන් වායුවෙන් පිරිසිදු සාම්පලයක් ලබා ගැනීම හේතුවෙන් මොහුට ඔක්සිජන් වායුවේ සොයා ගැනීම පිළිබඳ ගෞරවය හිමිවන බව සාමාන්‍ය මතයයි. එහෙත් කාල් විල්හෙල්ම් ස්කීලි(Carl Wilhelm Scheele) හා ඇන්ටොයින් ලැවෝෂියර්(Antoine Lavoisier) යන දෙදෙනා ඔක්සිජන් සොයා ගැනීම කෙරෙහි හිමිකම් ප්‍රකාශ කරති.
ප්‍රිස්ට්ලිගේ ජීවිත කාලය තුළ ඔහුගේ විද්‍යාව පිළිබඳ වූ කීර්තිනාමයට හේතු වූ කරුණු ලෙස සෝඩා ජලය (CO2 වලින් සංතෘප්ත ජලය) පිළිබද සොයා ගැනීම විද්‍යුතය පිළිබඳ කරුණු ලියා පල කිරීම හා වායුන් කිහිපයක් සොයාගැනීම සැලකිය හැකි වේ. ඔහු වායුන් පිළිබද කළ සොයා ගැනීම්වලින් වඩාත් ප්‍රසිද්ධියට පත් වූයේ ඔක්සිජන් වායුව සොයාගැනීමවන අතර ඔහු ඔක්සිජන් වායුව ප්ලෝස්ටන් මුක්ත වායුව ලෙස නම් කරන ලදී. කෙසේ නමුත් ප්‍රිස්ට්ලි ප්ලෝස්ටන් න්‍යාය රැක ගැනීම දැඩි අධිෂ්ඨානයෙන් ක්‍රියාකිරීම නිසා පසු කලෙක හෙතෙම විද්‍යාත්මක ප්‍රජාවෙන් කොන්කරන කරන ලද තත්වයට පත්විය.
විද්‍යාව ආගමික මතවාද ශක්තිමත් කිරීමට යොදාගැනීමට ප්‍රිස්ට්ලි දිගින් දිගමට උත්සාහ කළ අතර ඔහුට අවශ්‍ය වූයේ හේතුවාදී ක්‍රම මගින් විද්‍යාත්මකව ඇති කළ බුද්ධි ප්‍රබෝධය ක්‍රිස්තියානි මතවාද සමග සම්මිශ්‍රණය කිරීමයි. ඔහුගේ අධ්‍යාත්ම විද්‍යාව පිළබද වූ ප්‍රකාශනවල දී දේවවාදී ඇදහිලි, භෞතිකවාදය හා නියතිවාදය අතර සම්බන්ධතාවක් ගොඩනැගීමට හෙතෙම නිතර උත්සාහ කළේය. ඔහුගේ මෙම උත්සාහය ස්වයං මතවාද මත පිහිටා සිදුකළ ඉතා නිර්භීත ක්‍රියාවක් ලෙස සැලකේ. ස්වභාවධර්මය පිළිබද නියමාකාර අවබෝධයක් ලබාගැනීම මගින් මානව වර්ගයාගේ ඉදිරි ගමන වඩාත් යහපත් ආකාරයට ඉටු කරගත හැකිවනු ඇති බවත් අවසානයේදී මෙම ක්‍රියාවලිය හේතුවෙන් කිතු දහම පිළිබඳ සහස්‍රකය උදාවනු ඇති බවත් ප්‍රිස්ට්ලි විශ්වාස කළේය. ප්‍රිස්ට්ලි නිදහස් හා විවෘත අයුරින් අදහස් හුවමාරු කරගැනීම සඳහා සහයෝගය පලකළ අතර සම්ප්‍රදායික නොවන ආගමික මතධාරීන් ඇදහිලි ඉවසා සිටීමත් ඔවුන්ට සම අයිතිවාසිකම් ලබා දීමටත් හැකිවන පරිදි ඒක මතයක් ගොඩනැගීය. ඔහුගේ මෙම ක්‍රියා පටිපාටිය එංගලන්තයේ අදේවවාවාදීන් ( දෙවියන් නැතැයි විශ්වාස කරන්නන්) පැතිරයාමට හේතු විය. ප්‍රිස්ට්ලිගේ සාම්ප්‍රදායෙන් බැහැර වූ පොත්පත් නිසාත් ප්‍රසිද්ධියේම ප්‍රංශ විප්ලවයට සහයෝගය ප්‍රකාශ කිරීම නිසාත් අවසානයේදී ඔහු රජයේ හා මහජනතාව‍ගේ සැකයට භාජනය වූ අතර මෙහි අවසන් ප්‍රතිඵලය වූයේ 1791 වසරේ දි කලහකාරී පිරිසක් විසින් ඔහුගේ නිවස හා පල්ලිය ගිනිතැබීමෙන් අනතුරුව ඔහුට ඇමරිකා එක්සත් ජනපදය හැර යාමට සිදුවීමයි.
උගතෙකු මෙන්ම ගුරුවරයෙකු ද වූ ප්‍රිස්ට්ලි තම ඉගෙනුම් ක්‍රමවේද රැසක් හඳුන්වාදීමට දායක වූ අතර ඉංග්‍රීසි ව්‍යාකරණ පිළිබඳ අතිශය වැදගත් වූ ප්‍රකාශන කිහිපයක්ද පළ කළේය. හෙතෙම අතීතය ගැන ලියවුණු පොත්පත් අධ්‍යයනය පිළිබඳ වූ නව ක්‍රමවේද හඳුන්වාදීමට ද මූලික විය. මෙම ක්‍රමවේදයන් ඇතුළත් ප්‍රකාශන ප්‍රිස්ට්ලිගේ වඩාත් ජනප්‍රියම ප්‍රකාශන අතරට ගැනේ. කෙසේ නමුත් අධ්‍යාත්ම විද්‍යාව පිළිබඳ ප්‍රිස්ට්ලිගේ ප්‍රකාශන පසුකාලීනව වඩාත්ම බලබෑම් ඇති කළ ප්‍රකාශන වේ. ජෙරමි බෙන්තම්, ජෝන් ස්ටුවර්ට් මිල් හා හර්බට් ස්පෙන්සර් වැනි සුප්‍රසිද්ධ දාර්ශනිකයන් විසින් ඔහුගේ එම ප්‍රකාශන උපයෝගීතාව පිළිබඳ මූලික ප්‍රකාශන අතරට වැටෙන බව පිළිගෙන තිබේ.