cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
2008-2009 කිලිනොච්චි සටන
ඉතිහාසය සහ පසුබිම
1990 වර්ෂයේදී ශ්‍රීලංකා හමුදා ප්‍රථම වතාවට කිලිනොච්චි නගරයෙන් හමුදා සේනාංක ඉවත් කරගත් පසු එල්.ටී.ටී.ඊ. සංවිධානය එහි බලය තහවුරු කරගන්නා ලදී.1996 වර්ෂයේදී "සිත්ජය I","සිත්ජය II","සිත්ජය III" මෙහෙයුම් වලදී නැවත වතාවක්  ශ්‍රීලංකා හමුදා විසින් කිලිනොච්චිය අත්පත් කරගන්න ලදී.1998 වර්ෂයේ එල්.ටී.ටී.ඊ. සංවිධානය දියත් කළ නොනවතින රැල්ල II මෙහෙයුමේදී රජයේ හමුදා වලට කිලිනොච්චි නගරය ඇතහැර යාමට සිදු විය.ශ්‍රීලංකා යුධ ඉතිහාසයේ දරුණුතම සටනක් වූ එය දෙපාර්ශවයටම බරපතල හානියක් හිමි කර දුනි.එවකට ශ්‍රීලංකා යුධ හමුදා මාධ්‍ය ප්‍රකාශක බ්‍රිගේඩියර් සුනිල් තෙන්නකෝන් මහතා ප්‍රකාශයක් නිකුත් කරමින් මුලතිව් සටනට පසු ශ්‍රීලංකා යුධ හමුදාව ලද දරුණුතම විනාශය සහ පරාජය මෙය බව සඳහන් කළේය. කිලිනොච්චි නගරය සංග්‍රාමික උපක්‍රමික ප්‍රදේශයක් නොවුවද සංකේතාත්මක වශයෙන් එල්.ටී.ටී.ඊ. සංවිධානයට ඉතා වැදගත් වූ ප්‍රදේශයකි. එල්.ටී.ටී.ඊ. ය වසර ගණනාවක් පුරා දිනා ගැනීමට උත්සහ කළ දෙමළ ඊළාම් රාජ්‍යයේ යෝජිත අග නගරය ලෙස නම් කර තිබුනේ කිලිනොච්චි නගරයයි. එල්.ටී.ටී.ඊ. හිටපු සන්නද්ධ අංශ නායක විනයාගමුර්ති මුරලිදරන් හෙවත් කරුණා අම්මාන් ප්‍රකාශ කළ පරිදි එල්.ටී.ටී.ඊ.යට තිබු සංකේතාත්මක නගරය කිලිනොච්චියයි. එකල රජය ප්‍රකාශ කළේ කිලිනොච්චි නගරයේ පාලනය එල්.ටී.ටී.ඊ.ය සතු වුවද සිවිල් පාලන කටයුතු සුපුරුදු පරිදි රජය මගින් සිදු කළ බවයි.
පරිපාලන මධ්‍යස්ථානය
2002 වර්ෂයට පසු එල්.ටී.ටී.ඊ.ය විසින් කිලිනොච්චි නගරය ඔවුන්ගේ පරිපාලන මධ්‍යස්ථානය ලෙස භාවිතා කළේය.එල්.ටී.ටී.ඊ.ය විසින් ඊළාම් පොලිසිය නමින් පොලිස් ඒකකයක්ද සාම මහලේකම් කාර්යාලයක්ද බැංකු පද්ධතියක්ද ස්ථාපිත කරන ලදී.ඒවායේ මුලස්ථාන සියල්ල පාහේ පිහිටා තිබුනේ කිලිනොච්චි නගරාශ්‍රිත ප්‍රදේශවලය. එසේම දිසා අධිකරණ, මහාධිකරණ, ශ්‍රේෂ්ඨාධිකරණ සහ අභියාචනාධිකරණ නමින් නිල නොවන අධිකරණ පද්ධතියක්ද ස්ථාපිත කරන ලදී.එහි ශ්‍රේෂ්ඨාධිකරණය පිහිටා තිබුනේ කිලිනොච්චි නගර මධ්‍යයේය.
පෙර සූදානම
කිලිනොච්චිය කිසිදා මුදාගත නොහැකිවනු ඇතැයි බොහෝ දෙනා ප්‍රකාශ කලහ. බටහිර ජාතීන් සහ ශ්‍රී ලංකා විපක්ෂය ඉන් ප්‍රධානවේ. ශ්‍රී ලංකා විපක්ෂය පාර්ලිමේන්තුවේදී කල ආණ්ඩුව කිලිනොච්චි යනවා කියලා මැදවච්චි යනවා යන්න අතිශය අවධානයට ලක්විය.
යුධ හමුදාව විසින් එල්.ටී.ටී.ඊ.යට යටත්ව තිබු නැගෙනහිර භූමිය මුදා ගැනීමත් සමගම උතුරේ සටන්ද ආරම්භ කරන ලදී.මෙම ප්‍රහාර වලදී කිලිනොච්චියද යුධ හමුදාවේ ප්‍රධාන ඉලක්කයක්ව පැවතුණි. යුධ හමුදා සේනාංක පෙරමුණු ගණනාවකින් උතුරු මෙහෙයුමට දායක වෙද්දී 57 වන සේනාංකයත් පළමු කාර්ය සාධක බලකායත්(වත්මන් 58 වන සේනාංකය) කිලිනොච්චිය මුදාගැනීමේ පෙරමුණ සදහා සක්‍රීය දායකත්වය ලබා දුනි.මෙම පෙරමුණ භාරව කටයුතු කළේ එවකට වන්නි ආඥාපති ධූරය දැරූ මේජර් ජෙනරාල් ජගත් ජයසුරිය මහතායි.මෙම සේනාංක දෙකම දිවයිනේ බටහිර ප්‍රදේශයෙන් කිලිනොච්චි ප්‍රදේශයට ආසන්න වීමෙන් පසු 57 වන සේනාංකය දකුණින් සහ බටහිර ප්‍රදේශයෙන්ද පළමු කාර්ය සාධක බලකාය උතුරු දිශාවෙන්ද එල්.ටී.ටී.ඊ. බලකොටු බිදිමින් කිලිනොච්චි නගර සීමාවට ඇතුළු විය. 2008 ඔක්තෝම්බර් මාසය ආරම්භවත්ම කිලිනොච්චි නගරය එහි පදිංචිකරුවන් විසින් අත්හැර දමන ලද අතර එල්.ටී.ටී.ඊ.ය විසින් එහි පිහිටුවා තිබු රෝහල, බැංකු, සහ රාජ්‍ය ආයතන කිහිපයක්ද කිලිනොච්චියට කිලෝ මීටර 13 ක් පමණ දුරින් පිහිටා ඇති තාම්පුරම් ප්‍රදේශයේ ස්ථාපිත කරන ලදී.
මේජර් ජෙනරාල් ජගත් ඩයස් මහතා අණදුන් 57 වන සේනාංකය 2008 ඔක්තෝම්බර් 18 වන දින කිලිනොච්චියට නිරිත දිශාවෙන් පිහිටි ප්‍රධාන ගම්මානයක් වූ අක්කරායන්කුලම් අත්පත් කරගන්නා ලදී. මෙම ජයග්‍රහණයත් සමඟින් නිරිත්දිගින්ද කිලිනොච්චි නගරය වෙත ප්‍රහාර එල්ල කිරීමට අවස්ථාව උදා විය.ඉරණමඩු හන්දිය මුදා ගැනීම හේතුවෙන් යුධ හමුදාවට කිලිනොච්චියට ඇතුළු වීමට දකුණු ගොඩබිම් පිවිසුම් මාර්ගයක්ද විවෘත විය. ඒ වන විටත් 57 වන සේනාංකය කිලිනොච්චි නගරය ආශ්‍රිත ප්‍රබල එල්.ටී.ටී.ඊ. කඳවුරු වූ කෝකිලායි සහ අඩම්පන් අත්පත් කරගෙන සිටීම එල්.ටී.ටී.ඊ. සටන්කරුවන් හට අවාසිදායක තත්වයක් උදාකළේය.
රජයේ හමුදා පැමිණීම වැලැක්වීම සඳහා එල්.ටී.ටී.ඊ. සටන්කරුවන් විසින් විශාල පස් කඳු සහ අඟල් නිර්මාණය කරන ලදී.කිලිනොච්චියට දකුණින් එවැනි එක විශාල පස් කන්දක් නිර්මාණය කර තිබු අතර B69 පුනරීන්-පරන්තන් මාර්ගය හරහා තවත් පස් බැම්ම්ක් ඉදි කරන ලදී. කිලිනොච්චිය රැක ගැනීම සඳහා එල්.ටී.ටී.ඊ.ය තම ප්‍රබලතම සටන් කණ්ඩායම් කැඳවා තිබු අතර භානු,තීපන් සහ ලෝරන්ස් යන ජේෂ්ඨ සන්නද්ධ නායකයන්ගේ අණ දීමට අනුව චාල්ස් ඇන්තනී සහ ඉම්රාන් පාන්ඩියන් විසින් එල්.ටී.ටී.ඊ. භට පිරිස් මෙහෙයවන ලදී.
මේ අතරතුර කාලයේ ශ්‍රීලංකා යුධ හමුදාව විසින් කිලිනොච්චියේ හඳුනාගත් ඉලක්කවලට දිගින් දිගටම කාලතුවක්ක ප්‍රහාර එල්ල කළ අතර එම ඉලක්ක වෙත ශ්‍රීලංකා ගුවන් හමුදාවේ ගුවන් ප්‍රහාරක ජෙට් මඟින්ද ප්‍රහාර එල්ල කරන ලදී.එවැනි එක ගුවන් ප්‍රහාරයක් කිලිනොච්චියේ පිහිටි එල්.ටී.ටී.ඊ. පරිපාලන ගොඩනැගිල්ල ඉලක්ක කොට තිබුණි. රජයේ හමුදා කිලිනොච්චිය අත්පත් කර ගැනීමට සුදානම් බව 2008 ඔක්තෝම්බර් මාසයේදී රජය විසින් ප්‍රකාශ කරන ලදී. නමුත්, එල්.ටී.ටී.ඊ. නායක වේලුපිල්ලේ ප්‍රභාකරන් ඊමේල් පණිවිඩයක් මගින් "කිලිනොච්චිය අත්පත් කරගැනීම ජනාධිපති මහින්ද රාජපක්ෂගේ දවල් සිහිනයක්"යැයි ප්‍රකාශ කළේය.
කාලරාමුව
ශ්‍රීලංකා යුධ හමුදාව 2008 නොවැම්බර් 23 වන දින එකවර දිශා තුනකින් කිලිනොච්චි නගරය ඉලක්කකොට ප්‍රහාර දියත් කළේය. දෙසැම්බර් මාසය පුරා යුධ හමුදාව විසින් කිලිනොච්චිය අත්පත් කරගැනීමට ප්‍රධාන මෙහෙයුම් තුනක් දියත් කරන ලදී.නොවැම්බර් සහ දෙසැම්බර් මාස පුරා පවතී දැඩි මෝසම් වර්ෂාව දෙපාර්ශවයටම ප්‍රබල ලෙස බලපෑවේය. ඇතිවූ ගං වතුර තත්වය නිසා කිලිනොච්චිය තුල සහ අවට බොහොමයක් ප්‍රදේශ ජලයෙන් යටව පැවති අතර ජලයත් සමග වළදමා තිබූ බිම්බෝම්බ ප්‍රදේශය පුරාම විසිරී ගියහ.ඒ හේතුවෙන් පාබල භට පිරිස්වල ගමන අඩාල විය. මෙම මෙහෙයුම් කාලය පුරාම ශ්‍රී ලංකා ගුවන් හමුදාව විසින් යුධ හමුදා පාබල භට පිරිස් වල සහයට හඳුනාගත් ඉලක්ක වෙත ගුවන් ප්‍රහාරද එල්ල කරන ලදී.
දෙසැම්බර් මස 10 වන දින එල්ල කරන ලද ප්‍රථම ප්‍රහාරය ව්‍යර්ථ කරන්නට එල්.ටී.ටී.ඊ. සටන්කරුවන් සමත් විය.එහිදී යුධ හමුදා සෙබළුන් 87 ක් ජීවිතක්ෂයට පත්කළ බව එල්.ටී.ටී.ඊ.ය ප්‍රකාශ කළ අතර රජයේ හමුදා ප්‍රකාශ කර සිටියේ සෙබළුන් 20 දෙනෙකු පමණක් ජීවිතක්ෂයට පත් වූ බවත් එල්.ටී.ටී.ඊ. සටන්කරුවන් 27 දෙනෙකු ජීවිතක්ෂයට පත්කළ බවත්ය.
දෙසැම්බර් 20 වන දින ශ්‍රී ලංකා යුධ හමුදා පාබල භට පිරිස් විසින් කිලිනොච්චියට දකුණින් පිහිටි ගම්මානයක් වූ ඉරණමඩු ආක්‍රමණයට සුදානම් වන අතරතුර පෙරමුණු කිහිපයකින් සැදුම් ලත් එල්.ටී.ටී.ඊ. සටන්කරුවෝ ප්‍රබල ප්‍රහාරයක් දියත් කළහ. එල්.ටී.ටී.ඊ.ය ප්‍රකාශ කළේ මෙම ගැටුමෙන් යුධ හමුදා සාමාජිකයන් අවම වශයෙන් 60 දෙනෙකුවත් මිය යන්නට ඇති බවයි.එම ප්‍රකාශයද තරයේ ප්‍රතික්ෂේප කළ එවකට ශ්‍රීලංකා හමුදා මාධ්‍ය ප්‍රකාශක බ්‍රිගේඩියර් උදය නානායක්කාර මහතා යුධ හමුදා සෙබළුන් 12 දෙනෙකු මියගිය බවත් 12 දෙනෙකු අතුරුදහන්ව ඇති බවත් ප්‍රකාශ කළේය.
අත්පත් කරගැනීම
එවකට ශ්‍රීලංකා හමුදා මාධ්‍ය ප්‍රකාශක බ්‍රිගේඩියර් උදය නානායක්කාර මහතාට අනුව ශ්‍රීලංකා යුධ හමුදා පාබල භට පිරිස් පැවති බාධක බිඳිමින් තුන පැත්තකින් කිලිනොච්චි නගරයට ඇතුළු විය.2009 ජනවාරි 02 වන දින ගමන ආරම්භ කළ 57 වන සේනාංකයේ භට කණ්ඩායමක් කිලිනොච්චි නගරයේ බටහිර සීමාවෙන් ඇතුළු වී නගර මධ්‍යට ඇදුනු අතර තවත් කණ්ඩායමක් දකුණු දෙසින් නගර සීමාවට ඇතුළු වී නගර මධ්‍ය කරා සේන්දු විය.මේ අතර පළමු කාර්ය සාධක බලකායේ සෙබළුන් A9 ප්‍රධාන මාර්ගයට නැගෙනහිරින් සහ බටහිරින් කිලිනොච්චි නගරයට ඇතුළු වී නගර මධ්‍යට සේන්දු විය.
කිලිනොච්චි නගරය අත්පත් කරගැනීමෙන් අනතුරුව කිලිනොච්චි නගර මධ්‍යයේ ශ්‍රී ලංකා ජාතික ධජය, ශ්‍රී ලංකා යුධ හමුදා ධජය සහ 57 වන සේනාංක ධජය මේජර් ජෙනරාල් ජගත් ජයසූරිය මහතා විසින් ඔසවන ලදී.
රජයේ හමුදා කිලිනොච්චි නගරය අත්පත් කරගන්න මොහොත වනවිටත් එහි පොදු පහසුකම්,ගොඩනැගිලි ආදී දේපල බොහොමයක් සම්පූර්ණයෙන්ම විනාශ වී තිබුණි. යුධ හමුදාව ප්‍රකාශ කරන පරිදි නගර මධ්‍යයේ වූ විශාල වතුර ටැංකිය එල්.ටී.ටී.ඊ.ය විසින් පුපුරනද්‍රව්‍ය යොදාගනිමින් විනාශ කොට තිබුණි. යුධ හමුදා ප්‍රධානින් සඳහන් කරන පරිදි හමුදාවේ ඉදිරි ගමන වලක්වා ලීම සඳහා බොහොමයක් නගරයේ ඉදිකිරීම් එල්.ටී.ටී.ඊ.ය  විසින් විනාශ කොට දමා පළා ගොස් තිබුණි. විදුලි සැපයුමද විනාශ කොට තිබුණි. එල්.ටී.ටී.ඊ.ය ප්‍රකාශ කළේ රජයේ හමුදා එල්ල කළ බර අවි සහ ගුවන් ප්‍රහාර මෙම සම්පත් විනාශයට හේතු වූ බවයි.
ප්‍රතිචාරය
"'අද දින අප රණවිරුවන් ලද මෙම ජයග්‍රහණය එල්.ටී.ටී.ඊ. ප්‍රධාන බලකොටුවක් අත්පත් කර ගැනීමක් පමණක් නොව ත්‍රස්තවාදයට එරෙහි ලෝක සංග්‍රාමයේ අමරණීය ජයග්‍රහණයක්‌ ...'"
ලෙසින් සඳහන් කරමින් 2009 ජනවාරි 02 වන දින සවස් යාමයේදී ශ්‍රී ලංකා ජනාධිපති මහින්ද රාජපක්ෂ මහතා රජයේ හමුදා විසින් කිලිනොච්චි නගරය අත්පත් කරගත් බව නිල වශයෙන් ප්‍රකාශයට පත් කළේය. එල්.ටී.ටී.ඊ. සටන්කරුවන්ට අවි බිම තබා යටත් වන ලෙස දැනුම් දුන් හෙතෙම මෙම නිවේදනය එල්.ටී.ටී.ඊ. සටන්කරුවන්ට ලබා දෙන අවසන් නිවේදනය බවද සඳහන් කළේය.
"The Island" ජාතික පුවත්පතෙහි කතෘ, කිලිනොච්චිය ජයග්‍රහණය ලෝක ත්‍රස්තවාදයට දරුණු පරාජයක් බවත් ශිෂ්ඨසම්පන්න සමාජයට මෙම ත්‍රස්තවාදී උවදුර පරාජය කළහැකි හැකිබවට හොඳම නිදසුනක් බවත් තම කතුවැකියෙන් ප්‍රකාශ කළේය.
විදේශ රාජ්‍යන් කිහිපයක්ද කිලිනොච්චිය අත්පත් කර ගැනීම පිලිබඳ අදහස් දැක්වීය. 2009 ජනවාරි 02 වන දින ඇමෙරිකානු රාජ්‍ය දෙපාර්තමේන්තුව ප්‍රකාශයක් නිකුත් කරමින් ශ්‍රිලංකාවේ දෙමළ ප්‍රජාවගේ ප්‍රශ්න පිලිබඳ දෙපාර්ශවයම එකඟවන විසඳුමක් කෙරෙහි අවදානය යොමු කරන ලෙස දක්වා තිබුණි.
ඉන්දියානු විදේශ ලේකම් ශිවශංකර් මෙනන් මහතා ප්‍රකාශ කළේ කෙලෙස යුධමය වාතාවරණය වෙනස් වුවද ශ්‍රී ලංකාවේ ගැටලුවට දේශපාලන විසඳුමක් මිසක වෙනත් විසඳුමක් නැති බවයි.ඒකීය ශ්‍රී ලංකාවක් තුළ සැමට සාධාරණ දේශපාලන විසඳුමක් මෙම ගැටලුවට විසඳුම විය යුතු බවද ඒ මහතා ප්‍රකාශ කළේය.
දේශපාලන විසඳුමක් කරා යන ලෙස බල කරමින් එංගලන්ත රජය විසින්ද නිවේදනයක් නිකුත් කරන ලදී. එම නිවේදනයේ සදහන් පරිදි කිලිනොච්චිය අත්පත් කරගැනීම මගින් දේශපාලන විසඳුමක් කෙරෙහි යාමට වන අවශ්‍යතාවය වැඩි වී ඇත.මීට අමතරව, බ්‍රිතාන්‍ය විදේශ සහ පොදුරාජ්‍යමණ්ඩලීය කාර්යාල ප්‍රධානි මැලොක් බ්‍රවුන් සහ අන්තර්ජාතික සංවර්ධන ලේකම් ඩග්ලස් ඇලෙක්සැන්ඩර්, නිවේදනයක් නිකුත් කරමින් අන්තර්ජාතික මානුෂීය නීතියට ගරු කරන ලෙස දෙපාර්ශවයටම බල කර සිටියහ. නුවරඑළිය, අනුරාධපුර, කොළඹ, අම්පාර සහ කළුතර මෙන්ම සියලුම නගරයන් වල මහජනතාව වීදී බසිමින් මෙම ජයග්‍රහණය සමරුහ. රජය සදහන් කළේ යාපනයේ ජනතාවද ජාතික ධජ ඔසවමින් කොටි විරෝධී පාඨ ප්‍රදර්ශනය කරමින් මෙම ජයග්‍රහණය සැමරූ බවයි. මේ පිළිබද වාර්තා කරමින් ටැමිල්නෙට් වෙබ් අඩවිය ප්‍රකාශ කළේ මෙම ජනතාව රජයේ හමුදා විසින් බලෙන් යොදවා ඇති බවයි.එම ජනතාවගේ හැදුනුම්පත් තමභාරයට ගනිමින් මෙම සැමරුම් සඳහා ජනතාව බලෙන් යොමුකළ බව තවදුරත් සඳහන් කොට තිබුණි. ශ්‍රී ලංකා රාජ්‍ය තාන්ත්‍රික මට්ටමින් කිලිනොච්චිය මුදාගැනීම සමරන ලද්දේ 2009 ජනවාරි 05 වන දිනයි.ශ්‍රී ලංකා ජාතක ධජය ඔසවමින් මෙන්ම සටනේදී දිවි පිදු රණවිරුවන් සිහිපත් කරමින් රටපුරා මිනිත්තු දෙකක නිශ්ශබ්දතාවක්ද ආරක්ෂා කෙරුණි.සියලුම මාධ්‍යද මේ සඳහා එක වු අතර ගුවන් කාල දේශාභිමානි ගී සහ වැඩසටහන් සඳහා සම්පූර්ණයෙන්ම වෙන්කර තිබුණි.
ප්‍රතිඵල
කිලිනොච්චි සටන අවසන් වීමත් සමඟම කොළඹ කොටස් හුවමාරුව වාර්තාගත 5% පමණ ඉහළයාමක් පෙන්නුම් කළ අතර රුපියලේ අගය ස්ථාවර වීමද සිදු විය. ශ්‍රී ලංකා ජනාධිපති විසින් කිලිනොච්චි ජයග්‍රහණය ප්‍රකාශ කොට පැය කිහිපයක් ඇතුලත කොළඹ පිහිටි ශ්‍රීලංකා ගුවන් හමුදා මුලස්ථානය අසල සිදුවූ මරාගෙන මැරෙන බෝම්බ ප්‍රහාරයකින් ගුවන් හමුදා සෙබළු දෙදෙනෙකු ඇතුළු තිදෙනෙකු ජීවිතක්ෂයට පත්ව තවත් 30කට අසන්න පිරිසක් තුවාල ලැබීය. 2009 ජනවාරි 03 වන දින කොළඹ කොටුව වෙළඳපල අසල මෝටර් රථයක අටවා තිබු බෝම්බයක් පුපුරා යාමෙන් තිදෙනෙකු පමණ තුවාල ලැබීය.
කිලිනොච්චිය මුදා ගැනීමත් සමග මුදානොගත් ප්‍රදේශවල සාමාන්‍ය ජනතාව මිනිස් පලිහක් ලෙස යොදාගැනීම සහ එම ජීවිත අවදානමට හෙලීම මෙන්ම ඔවූන් නිදහස් කිරීමට රජය කල ඉල්ලීම් ප්‍රතික්ෂේප කිරීම හේතුවෙන් 2009 ජනවාරි 07 වන දින මධ්‍යම රාත්‍රියේ සිට ක්‍රියාත්මක වන පරිදි ශ්‍රී ලංකා රජය විසින් එල්.ටී.ටී.ඊ සංවිධානය තහනම් සංවිධානයක් ලෙස නිල වශයෙන් ප්‍රකාශයට පත් කරන ලදී. .
කිලිනොච්චිය බිඳ වැටී නොබෝ දිනකින්ම එල්.ටී.ටී.ඊ ට ඉතා වැදගත් වූ පලෙයි ප්‍රදේශයද මුදා ගැනීමට රජයේ හමුදා සමත් විය. අනතුරුව ජනවාරි 09 වන දින ඉතා වැදගත් ස්ථානයක් වූ අලිමංකඩ මුදා ගන්නා ලදී. ඉන් අනතුරුව එල්.ටී.ටී.ඊ ට ඉතිරිව තිබු එකම ප්‍රධාන බලකොටුව වූ  මුලතිව්  බලා හමුදා සේනාංක ඉදිරියට ගමන ගත්හ. මුලතිව් බලකොටුවද ජනවාරි 25 වන දින ශ්‍රීලංකා යුධ හමුදා පාලනයට නතු විය.
දෙවුන්දර තුඩුව ප්‍රදීපාගාරය
දෙවුන්දර තුඩුව ප්‍රදීපාගාරය යනු ශ්‍රි ලංකාවේ දකුණු ලක්ෂ්‍යය අසල දෙවුන්දර තුඩුවේ පිහිටා ඇති, ශ්‍රි ලංකාවේ උසම ප්‍රදීපාගාරය වන අතර එය අග්නිදිග ආසියාවේ උසම ප්‍රදීපාගාර අතරින් එකක් වේ. දෙවුන්දරතුඩුව ප්‍රදීපාගාරය බලපැවැත්වීම හා නඩත්තු කිරීම ශ්‍රි  ලංකා වරාය අධිකාරිය විසින් පවත්වාගෙන යයි.
මාතර නගරයට අග්නිදිගින් ආසන්න වශයෙන් කි.මී. 6 (3.7 සැත)ක් දුරින් දෙවුන්දර ගම්මානය අසල ප්‍රදීපාගාරය පිහිටා තිබේ. දෙවුන්දර යන නාමය, දේශීය සිංහල භාෂාවෙන් " දෙවි -නුවර" සඳහා යොදාගන්නා අතර "දේවී" යන්නෙහි තේරුම "දෙවියන්" හා "නුවර" යන්නෙහි තේරුම "නගරය" වේ. ඒ නිසා දෙවුන්දර "දෙවිවරුන්ගේ නගරය" ලෙස ව්‍යුත්පන්න කර ඇත.
ඉතිහාසය
දෙවුන්දර තුඩුව ප්‍රදීපාගාරය සර් ජේම්ස් නිකලස් ඩග්ලස් විසින් නිර්මාණය කළ අතර ඉදිකිරීම් කටයුතු ඉම්පීරියල් ලයිට්හවුස් සර්විස්  හි විලියම් ඩග්ලස් විසින් 1887, නොවැම්බර් මසදී ආරම්භ කරන ලදී. ගඩොල් හා වානේ ඇතුළු සියලු ගොඩනැගිලි ද්‍රව්‍ය එංගලන්තයේ සිට ගෙන්වන ලද ඒවා විය. ස්කොට්ලන්තයේ ඩල්බීටී සහ කෝන්වෝල් හි පෙන්‍රින් යන ප්‍රදේශ වල පිහිටි කළුගල් කොරි මගින් කළුගල් සපයා ගන්නා ලදී. ප්‍රදීපාගාරය, 1890 මාර්තු මසදී අවසන් කර ජනතා අයිතියට පත් කරන ලදී. දෙවුන්දර තුඩුව ප්‍රදීපාගාරය හා බාබෙරින් ප්‍රදීපාගාරය ඉදි කිරීමට වැය වූ ඒකාබද්ධ පිරිවැය ₤ 30,000 වූ අතර මහා රාවණා කොටුව හා කුඩා රාවණා කොටුව යන ප්‍රදීපාගාරයන්හි එකතු වූ හිඟ මුදල් යොදා ගනිමින් එය ගෙවන ලදී.
කාච
දෙවුන්දර තුඩුව ප්‍රදීපාගාරය යනු 19 වන සියවස අවසානයේ දී ලබා ගත් විශාල හයිප(ර්)රේඩියන්ට් ෆ්රෙස්නෙල් කාච යොදාගනිමින් නිර්මාණය කළ සීමිත ප්‍රදීපාගාර අතරින් එකකි.එංගලන්තයේ චාන්ස් සහෝදරයෝ විසින් නිර්මාණය කළ මේවායින් කාච හතරක් ශ්‍රී ලංකාවේ විදුලි පහන් සඳහා භාවිතා කරන ලදී.
විශේෂාංග
ප්‍රදීපාගාරය මීටර් 49 (අඩි 161) ක් උස වන අතර මහල් 7 ක් හා කහ පැහැති කවුළු 14 ක් ද ඉහලට යන තෙක් පියවර 196 කින් ද යුක්ත වේ. දෙවුන්දර තුඩුව ප්‍රදීපාගාරය ශ්‍රි ලංකාවේ ජාත්‍යන්තර ප්‍රදීපාගාර හතරෙන් එකකි. ආන්තර ගෝලීය ස්ථානීය පද්ධතියේ හඳුන්වා දීමත් සමඟ 2000 වර්ෂයේ දී වෙරළ වටා අනෙකුත් ප්‍රධාන ප්‍රදීපාගාර හා පරිගණක ගත සම්බන්ධතා ගොඩනගනිමින් ප්‍රදීපාගාරය නවීකරණය කරන ලදී.
බාහිර සබැඳි
ප්‍රවර්ගය:ප්‍රදීපාගාර - ශ්‍රී ලංකා
ද ස්වෝඩ් ඔෆ් තිපු සුල්තාන්
ද ස්වෝඩ් ඔෆ් තිපු සුල්තාන් යනුවෙන් හැඳින්වෙන්නේ 1990දී විකාශය ඇරඹි ඉන්දියානු ඓතිහාසික රූපවාහිනී කතාමාලාවකි. මෙය පළමුවරට විකාශය වූයේ DD නැෂනල් නාළිකාව ඔස්සේ ය. භාග්වන් ගිද්වානිගේ නවකථාවක් ඇසුරෙන් නිර්මාණය වූ මෙම කතාමාලාව මලින් 18වන සියවසේ මයිසෝරයේ විසූ තිපු සුල්තාන් නැමැති පාලකයාගේ ජීවන පුවත නිරූපණය වේ. මෙම කතාමාලාව එහි චරිත නිරූපණය සහ අභිමානවත්භාවය හේතුවෙන් පැසසුමට ලක් විය.
මෙම නාට්‍යය රූගත කිරීමේ දී බොහෝ බාධාවන්ට මුහුණ පාන්නට සිදු විය. මේ අතුරින් එකක් ලෙස මයිසෝරයේ ප්‍රීමියර් ස්ටූඩියෝ කලාගාරයේ ඇති වූ මහා ගින්නක් ද වේ. මෙහිදී ජීවිත 62ක් විනාශ විය.
නිෂ්පාදනය
මෙම රූපවාහිනී මාලා නාට්‍යය නිෂ්පාදනය කරන ලද්දේ නියුමෙරෝ යුනෝ ඉන්ටර්නැෂනල් සමාගම විසිනි. මෙහි අධිපතීත්වය දරන ලද්දේ චිත්‍රපට නිෂ්පාදක සහ අධ්‍යක්ෂකවරයකු වූ සංජේ ඛාන් ය. සංජේ ඛාන්ගේ සොහොයුරා වූ අක්බාර් ඛාන් විසින් මෙහි මාස 18ක් පුරාවට පළමු කථාංග 20 අධ්‍යක්ෂණය කරන ලදී. මෙහි සංගීථ නිර්මාණය සුප්‍රකට නෞෂාද් විසින් වන අතර, ඡායාරූපකරණය බෂීර් අලි විසින් සිදුකරන ලදී. සෙසු කථාංග සං‍ජේ ඛාන් විසින් අධ්‍යක්ෂණය කළ අතර, ඔහු විසින්ම මෙහි ප්‍රධාන චරිතය වන තිපු සුල්තාන්ගේ චරිතය නිරූපණය කරන ලදී. මෙහි සම්පූර්ණ කථාංග සංඛ්‍යාව 52කි. ඉන් සමහරක් කර්නාටක ප්‍රාන්තයේ මයිසෝර්හි ප්‍රීමියර් ස්ටූඩියෝස් කලාගාරයේ දී රූගත කෙරිණි.
මෙම කතාමාලාව සඳහා පාදක කොටගෙන ඇත්තේ, මොන්ට්‍රියල් සම්භවයැති රචකයකු වන භාග්වන් එස්. ගිද්වානිගේ එම නාමයම ඇති නවකථාවයි. ඉ‍තා හොඳින් අලෙවි වූ නවකථාවක් වූ එය පිටපත් 200,000ක් පමණ අලෙවි වූවකි. භාෂා රැසකට පරිවර්තනය වූ එය 44වරක් යළි මුද්‍රණය කෙරිණි. මෙම නවකථාවේ රචකයා වීමට අමතරව, ගිද්වානි විසින් මෙම කතාමාලාවේ කථාංග 60 සඳහා තිරරචනය ද සිදු කරන ලදී. මෙහි අවසන් කථාංග කිහිපය රූගත කරන ලද්දේ හදිසි ගින්නක් ඇතිවීමෙන් වසර කිහිපයකට පසුවයි. මෙම නාට්‍යය සඳහා තෝරා ගැනුණු සෙසු ප්‍රමුඛ නළු නිළියන් අතර, සීමා කෙල්කාර්, අනන්ත් මහාදේවන්, මුකේෂ් රිෂි, ෂාබාස් ඛාන් සහ දීපිකා චිඛාලියා ද වේ.
විකාශය
1990දී මෙම කතාමාලාව පළමුව හින්දි බසින් දූර්දර්ශන් නාළිකාව ඔස්සේ විකාශය කෙරිණි. 2001දී එය ස්ටාර් ප්ලස් නාළිකාවෙන් ද විකාශය කෙරිණි. මෙහි කථාංග බෙංගාලි බසට පරිවර්තනය කොට BTV නාළිකාව ඔස්සේ 1990 දශකයේ මුල්කාලයේ විකාශය කෙරිණි. දෙමළ බසින් හඬකැවුණු එය 2006දී DD පොදිගෛ නාළිකාවෙන් විකාශය විය. BTV විකාශයේ දී මෙහි ඇති ඇතැම් දෙබස් ශෝධනය කෙරිණි. මේ හැර අර්ධද්වීපයෙන් පිටත විකාශය සැලකූ විට, මෙම නාට්‍යය 1990 දශකයේ මුල් කාලයේ එක්සත් රාජධානියේ චැනල් 4 නාළිකාවෙන් ද විකාශය කෙරිණි. ඉරානය, ඉන්දුනීසියාව සහ මොරිෂස් රාජ්‍යයන්හි ද මෙය විකාශය විය. පසුකලෙක DVD 12කින් සමන්විත මෙහි මුල් ඇසුරුමක් මුදා හැරිණි.
පසුකාලීන විකාශන
මේ කතාමාලාව මේ වන විට මලයාලම් බසින් හඬකවා මීඩියා වන් ටීවී නාළිකාව ඔස්සේ විකාශය වෙමින් පවතියි.
මුදාහැරීමට එරෙහි පෙත්සම්
මෙම නාට්‍යයේ විකාශයට එරෙහිව ඉන්දියාවේ ශ්‍රේෂ්ඨාධිකරණයේ පෙත්සමක් ගොනු කොට ඇත. රවි වර්මා ඇතුළු පෙත්සම්කරුවන් කියා සිටින්නේ මෙම කතාමාලාව තිපු සුල්තාන්ගේ සැබෑ දිවිය මත පදනම් නොවූවක් බවයි. මෙහි චෝදනා සැලකීමෙන් පසුව ශ්‍රේෂ්ඨාධිකරණය තීන්දුවක් ලෙස ප්‍රකාශයට පත්කළේ මෙම කතාමාලාව විකාශය කළ හැකි බවත්, නමුත් එහි සෑම කථාංගයකම පහත පරිදි දැන්වීමක් අන්තර්ගත විය යුතු බවත් ය: "මෙම කතාමාලාවේ නිරූපිතසෑම කථාංගයකම නිරවද්‍යභාවය සහ හෝ පිළිගත හැකි භාවය පිළිබඳ වගකියනු නොලැබේ. මෙම කතාමාලාව ප්‍රබන්ධයක් වන අතර, එය තිපු සුල්තාන්ගේ දිවිය හෝ පාලනය සම්බන්ධව අදාළ කර නොගත යුතු ය. මෙම කතාමාලාව භාග්වාන් ගිද්වානිගේ නවකථාවේ නාට්‍යමය නිරූපණයක් බව සලකන්න."
ගින්න
1990 පෙබරවාරි 8 දින මෙම නාට්‍යය රූගත කරමින් පැවති මයිසෝරයේ ප්‍රීමියර් ස්ටූඩියෝස් කලාගාරයේ විශාල ගින්නක් ඇති විය. මෙයට ප්‍රධාන හේතූන් ලෙස ගිනි නිවන උපකරණ නොතිබීම සහ ගිනි ආරක්ෂාව පිළිබඳ නොදැනුවත්භාවය හේතු වූයේ යැයි පැවසේ. මෙහි වයර් ලිහිල්ව සම්බන්ධ කොට තිබීම සහ මනා වාතාශ්‍රයක් නොතිබීම් හේතුවෙන් ගින්න පැතිරගියේ ය. මෙහි බිත්තිවල ගිනි ප්‍රතිරෝධී අමුද්‍රව්‍ය වෙනුවට පැවතියේ ගෝනි මලු ය. රූගත කිරීම් සඳහා භාවිතා වූ දැවැන්ත ආලෝක උපාංග හේතුවෙන් මේ හේතුවෙන් උෂ්ණත්වය 120°C (248°F) පමණ දක්වා ඉහළගියේ ය. ඉහත ප්‍රධාන සාධක හේතුවෙන් මහා ගින්නක් ඇති විය. මෙහි දී මරණ 62ක් වාර්තා විය. මෙහි ප්‍රධාන නළුවා වූ සංජේ ඛාන්ට බරපතල තුවාල ඇති වූ අතර, ඔහුට මාස 13ක් රෝහල්ගත වී ප්‍රතිකාර ගැනීමට සිදු වූ අතර, ශල්‍යකර්ම 72ක් සිදුකෙරිණි. මෙහි පීඩාවට පත්වූ ඇතැමුන් හට රු. 5000ක වන්දියක් පිරිනැමිණි.
සෝමා ධර්මසේන
සමාජ සේවා කටයුතු
බීරළු විවීමේ කර්මාන්තය සඳහා කුඩා වියෙහිදීම යොමුවූ ඇය 1942 පමණ වන විට බීරළු විවීමේ ගුරුවරයෙකු ලෙසින් රැකියා අහිමි කාන්තාවන් වෙනුවෙන් සේවය කළේය. 1943 වසරේ දී පොතුපිටිය බොදු නෙත් මහා සමිතියේ සබාපති දූරයට පත්වූ ඇය එම සමිතියට අනුබද්දව කාන්තාවන් සඳහා පොතුපිටිය මහිලා සමිතිය පිහිටවා ගත්තේය. පොල්ලෙලි තැලීම ජීවන වෲතිය කරගත්තා වූ පොතුපිටියේ බොහෝ කාන්තාවන් හරිහැටි ආදායමක් නොමැතිව නිරාදුක් වින්දේය. මහිලා සමිතිය යටතේ පොතුපිටියේ පේශ කාර්මික පාසැලක් ආරම්භ කරවන ලද්දේ ඔවුන්ට පිහිටක් වීමේ බලාපොරොත්තුවෙනි. 1945 වසරේ දී පමණ ඇති වූ යුදමය වාතාවරණයේ දී ලංකාවට රෙදි ආනයනය බ්‍රිතාන්‍ය ආණ්ඩුව මගින් කප්පාදු කළ සමයේ මෙම පේශ කම්හල සුවිශාල සංවර්ධනයක් ලැබුවේය. කර්මාන්ත ශිල්පීන් පන්සියයක් පමණ සේවය කරමින් සිට ඇත. එනමුදු 1947 වසරේ දී බ්‍රිතාන්‍ය ආණ්ඩුව විසින් බදු නොගෙවන ආයතනයක් බවට පවසා මෙම සමාගම සීල් තබා වසා දමන ලදී. නැවත කාන්තාවන් ඒකරාශී කරගත් සෝමවතී 1949 වසරේ දී වැටකෙය්‍යා පන් ශිල්ප සමාගමක් ආරම්භ කරවන ලදී. නිදහස් ලංකාවේ පැවති එක්සත් ජාතික පක්ශ ආණ්ඩුව මගින් 1950 වසරේ දී මෙම සමාගම රජයට පවරා ගත් අතර බොහෝ කාන්තාවන් සඳහා රැකියා අවස්ථා ලබා දෙන ලදී. මෙම ශිල්පීය කර්මාන්ත වලට අමතරව පොතුපිටියේ මහිලා සමිතියේ සබාපතිව සිටි සමයේ දී තොග බාණ්ඩ සිල්ලර කරවා විකුණන ව්‍යාපාරයක්ද කරවාගෙන ගියේය. එහි ආදායම සමිතියේ ක්‍රියාවලීන් ශක්තිමත් කරවීම පිණිස භාවිත කළේය. පොතුපිටිය බොදු නෙත් මහා සමිතිය මගින් ඇය පොතුපිටියේ ධම්මසිරි සහ පිලානන්ද යන හිමිවරුන් විසින් අභිනවයෙන් ඉදිකරමින් පැවති පොතුපිටිය ධම්මතිලකාරාම විහාරයේ බොහෝ සංවර්ධන කටායුතු සඳහා ද අතහිත දුන්නේය.
විවාහය
ඇය 1953 ඔක්තෝඹර් 24 දින පොතුපිටිය ධර්මසේන වලව්වේ පොඩිරාළහාමි නොහොත් මයිකල් ධර්මසේන සමඟ විවාහා වූවේය. ඇගේ පුන්‍ය කටයුතු බොහෝමයක් ආරම්භ වූවේ විවාහා දිවිය තුලයි. 1953-1970 දක්වා වසර විස්සකට ආසන්න කාලයක් ප්‍රදේශයේ විශාලතම කඨින පූජාව හෙවත් පූජාරාමයේ කඨින පූජා සඳහා පූර්ණ වියදම දැරුවේය. එසේම නැවතත් පූජාරාම මහා සමිතියේ භාණ්ඩාගාරික දූරය හොබවමින් 1980 දක්වා සංවර්ධන කරයුතු රාශියක් සඳහා සහය දක්වන ලදී.
මියයාම
වසර අනූහයක් පරමායුශ වින්දනය කළ ඇය 2021 ක්වූ ජූලී මස 21 දා සිහියෙන් පරලෝ සැපත් විය.
PCR (වක්‍රෝක්තිහරණය)
PCR, හෝ polymerase chain reaction පොලිමරේස්‌ දාම ප්‍රතික්‍රියාව නම්වන රසායනාගාර ක්‍රමවේදය.
බීමා සුල්තාන් රාජ්‍යය
බීමා සුල්තාන් රාජ්‍යය යනු වත්මන් ඉන්දුනීසියාව තුළ සුම්බාවා හි නැඟෙනහිර ප්‍රදේශයේ, එනම් වත්මන් බීමා තුළ පිහිටා තිබූ මුස්ලිම් රාජ්‍යයකි. බීමා සුල්තාන් රාජ්‍යයට පෙර පැවති රාජ්‍යය සඳහන් කෙරෙන්නේ බීමා රාජධානිය ලෙස ය. මෙම රාජ්‍යය එය තුළින් සඳහන් කෙරෙන්නේ ඹොජෝ රාජධානිය ලෙස ය.
රැකිරක්ෂා නීතිය
සාමූහික කම්කරු නීතිය,
සාමූහික කම්කරු නීතියේ දී සේවා යෝජක, සේවක සහ වෘත්තිය සංගම් අතර ත්‍රෛපාක්ෂික සබඳතාවන් සැලක්ල්ලට ලක් කෙරේ. වෘත්තීය සංගම් යනු කම්කරු නීතියේ සඳහන් අන්දමට වැඩ කරන ජනතාවගෙන් සැදුම් ලත් සංවිධානයන්ය. ඇමරිකා එක්සත් ජනපදයේ වැඩ කරන ජනතාවගේ මධ්‍යස්ථාන වෘත්තීය සංගම් වලට අදාළ නීති සියල්ලන්ගෙන් බැඳී නොමැති ආයතනයන්ය. වෘත්තීය සංගම් සමහර රටවල නීතිය මඟින් කිසියම් ක්‍රියාමාර්ගයකට යොමු වීමට පෙර වෘත්තීය සංගම් විසින් අනුගමනය කල යුතු ක්‍රියා පටිපාටින් දක්වා ඇත. උදා වැඩ වර්ජනයකට යොමු වීමට පෙර සාමාජිකයන් අතර ඡන්දයකට යාම, දේශපාලන ව්‍යාපෘතීන් සඳහා සාමාජිකයින් සහභාගි කරවීම. වෘත්තීය සංගමයකට සම්බන්ධ වීමේ අයීතිය සහ ඒ සම්බන්ධයෙන් නිහඬව සිටීමේ අයිතිය නීතිය මඟින් තහවුරු කරනු ලබයි. වැඩ වර්ජනයන ඡන්ද විමසීමක දී බහුතරයකගේ තීරණය අනුගමනය කිරීම වැනි බැඳීම් සමුදායක් සංස්ථාපනය කිරීමට සමහර නීති සංග්‍රහ අවසර ලබා දී ඇත. වැඩ වර්ජන වැඩ වර්ජන ක්‍රියා මාර්ග කාර්මික ආරවුල් සම්බන්ධයෙන් වැඩ කරන ජනතාව සතු ප්‍රබලතම අවියක් වේ. බොහෝ රටවල වැඩ වර්ජනය කිරීම සීමා කරන ලද තත්වයන් යටතේ නීතිගත කොට ඇත. ඒවා නම්, •වැඩ වර්ජන නිර්දේශිත ප්‍රජාතාන්තී්‍රය ක්‍රියා මාර්ගයක් වශයෙන් තීන්දු කිරීම
•සෘජුව කම්කරුවන් සේවයේ නොයොදන සමාගම් වලට එරෙහිව සිදු කරන සානුකම්පිත වැඩ වර්ජන නීති විරෝධි විය හැක.
•මහා වැඩ වර්ජන මහජන සුරක්ෂණය මඟින් තහනම් කල හැක.
•සමහර වෘත්තීකයන් හට වැඩ වර්ජනය කිරීම තහනම් වේ. (ගුවන් තොටුපල නිලධාරීන්, සෞඛ්‍යය නිලධාරීන්, පෙලීසිය)
පිකටිං,
පිකටිං යනු කම්කරුවන් වැඩ වර්ජන අතරතුර භාවිතා කරන උපක්‍රමයකි. ඔවුන් කම්කරු සහභාගීත්වය වැඩි කර ගැනීම සහ වැඩ වර්ජන කඩාකප්පල් කරන්නන් වැඩ බිමට ඇතුළු වීම වැලැක්වීමට සඳහා ව්‍යාපාරයෙන් බාහිර ස්ථානයක එක්රැස් වී වැඩ වර්ජනය ට සහභාගී වෙයි. බොහෝ රටවල පිකටිං කම්කරු නීතිය සහ සාමාන්‍ය නීතිය මඟින් සීමා කරනු ලබයි.
විලියම් රොබින්සන්
විලියම් රෝබින්සෝන් අයිරිෂ් ජාතිකයකු වන අතර ඔහු  ප්‍රයෝගික වැවිලිකරුවකු මෙන්ම මාද්‍යවේදියකු ලෙසද ප්‍රසිද්දියට පත්ව සිටියේය. ඔහු උපත ලද්දේ 1938 ජූලි 5 වන අතර 1935 මැයි 17 වන දින මිය යන ලදී.
කුෂ්ඨරාජගල
කුෂ්ඨරාජගල යනු ශ්‍රී ලංකාවේ මාතර දිස්ත්‍රික්කයේ වැලිගම ආශ්‍රිත ස්වභාවික ගල් පර්වතයක උන්නතව නෙළා ඇති අවලෝකිතේශ්වර බෝධිසත්ව ප‍්‍රතිමාවක් වේ. එය ගාල්ල-මාතර මාර්ගයේ වැලිගම සිට මාතර දෙසට කිලෝ මීටර පහක් පමණ දුරින් පිහිටයි. ප්‍රථිමාව වැලිගම අග්‍රබෝධි විහාරයට අයත් වේ.
ඉතිහාසය
කුෂ්ඨරාජගල ප්‍රථිමාව පිහිටා ඇති වැලිගම ප්‍රදේශය අතීත අනුරාධපුර යුගයේ පටන් පැවැති පුරාණ නැව් තොටක් වීම හේතුවෙන්, මෙම ස්ථානය පිළිබඳව පැරණි සාහිත්‍ය මූලාශ්‍රවල විවිධ තොරතුරු දැකගත හැකි වේ. සිංහල බෝධිවංශයට අනූව අනුරාධපුර ශ්‍රී මහා බෝධියට අයත් දෙතිස් ඵල අංකුරයන්ගෙන් එකක්, වැලිගම අග්‍රබෝධි විහාර භූමියෙහි රෝපණය කොට තිබෙන අතර මේ හේතුවෙන් මෙහි ඉතිහාසය දේවානම්පියතිස්ස රජ (ක්‍රි.පූ. 307 - 267) සමය දක්වා දිවෙන බව විශ්වාස කෙරේ. කෙසේ නමුදු මෙම ප්‍රථිමාව එහි වූ නිර්මාණ ලක්ෂණවලට අනුව ක්‍රි.ව. 6 -7 සියවස්වලට අයත් වන පැවසෙයි.
පසුකාලීනව ගොඩනැගුණු බ්‍රිතාන්‍ය යටත් විජිත සමයේ, වැලිගම හරහා ඉදිකල දුම්රිය මාර්ගය හේතුවෙන් වැලිගම අග්‍රබෝධි විහාරය හා කුෂ්ඨරාජගල පිහිටි භූමිය දෙකඩ වීමට ලක්විය.
ජනප්‍රවාද
කුෂ්ඨරාජගල සම්බන්ධව ජනප්‍රවාදයන්ද පවතී. ඉන් එකකට අනූව මෙම ප්‍රථිමාව, කුෂ්ඨ රෝගයක් වැළඳුණු හතරවැනි අග්බෝ රජු දේව ආශීර්වාදය ලබා ගැනීමේ අරමුණින් දෙවුන්දර පිහිටි දේවාලයට පැමිණි අවස්ථාවේ නාථ දෙවියන්ගේ රූපයක් ඉදිකිරීමට සිදුකල බාරවීමකට අනූව ඉදිකරන ලද්දක් වේ. කුෂ්ඨ රෝගයෙන් සුවවීමෙන් අනතුරුව රජු විසින් බාරය ඔප්පු කිරීමක් වශයෙන් වැලිගම අවලෝකිතේශ්වර නාථ රූපය කරවූවේ යැයි ජනවහරෙහි දැක්වේ.
ප්‍රථිමාව
උසින් අඩි අටක් පමණ වන, පිහිටි ගලට අනුබද්ධවන ලෙස නිර්මාණය කොට ඇති මෙම ප්‍රථිමාවේ යටිකය දෝතියකින් සරසා තිබේ. එම පිළිමයේ උඩුකයේ උදර බන්ධනයකින් දැකගත හැකිවන අතර ගෙලෙහි මාල හා දෑතෙහි වළලු පවතී. දෙකන් ලම්බකර්ණව දක්වා ඇති අතර ඒවා කුණ්ඩලාභරණවලින් අලංකෘතය. දෙඅත් මගින් මුද්‍රාවන් දක්වයි. ඉන් දකුණු හස්තයෙන් විතර්ක මුද්‍රාව හා වම් හස්තයෙන් ආහ්වාන මුද්‍රාව දක්වන බව උල්රිච් වොන් ශ්‍රොඩර් මහතාගේ, බුඩිස්ට් ස්කල්පචර් ඉන් ශ්‍රී ලංකා (Buddhist Sculptures in Sri Lanka) නමැති ග්‍රන්ථයෙහි සඳහන් කර ඇත. එසේම ජටා මකුටයෙහි සමාධි බුදුපිළිම 4 ක්ම නෙළා ඇති මෙරට එකම අවලෝකිතේශ්වර බෝධිසත්ව පිළිමය ලෙසද කුෂ්ඨරාජගල පිළිගැනේ.
මූලාශ්‍ර
ප්‍රවර්ගය:මාතර දිස්ත්‍රික්කයේ පුරාවිද්‍යා ආරක්‍ෂිත ස්මාරක‎
ස්වාභාවික උපද්‍රව
ස්වාභාවික උපද්‍රව ‍යනු ස්වාභාවික ක්‍රියාවලි හේතුවෙන් මිනිස් ප්‍රජාවට හෝ දේපළ වලට හා පරිසරයට හානි සිදුවිය හැකි සංසිද්ධියක් ලෙස හැදින්විය හැක.
හිමධාවය
විශාල හිම (හෝ ගල්) ස්කන්ධයක් කන්දක හැඩ ප්‍රදේශය හරහා ලිස්ස යාමෙන් හිමධාවයක් ඇතිවේ. [7]  කැටිති ද්‍රව්‍ය වලින් සමන්විත ගුරුත්ව ප්‍රවාහය සඳහා හිමධාවය උදාහරණයක් වේ. හිමධාවයකදී ද්‍රව්‍ය සමුහයක් හෝ විවිධ වර්ග වල ද්‍රව්‍යන්ගේ මිශ්‍රණ සමුහයක් ගුරුත්ව බලය යටතේ වේගයෙන් ඇද වැටීම හෝ ලිස්සා වැටීම සිදුවේ. හිමධාවයන්  බොහෝ විට ප්‍රමාණයෙන් හෝ සිදුවීමෙන් ඇති වන ප්‍රතිවිපාක වල දරුණු බව  මත වර්ග කරනු ලැබේ.
භුමි කම්පාව
දකුණ|thumb|[[සැන් ෆ්‍රැන්සිස්කෝ, කැලිෆෝනියා|San Francisco was devastated by an earthquake in 1906]] භුමි කම්පාවක් යනු භූ කම්පන තරංග විහිදුවන ගබඩා වී ඇති ශක්තිය ක්ෂණිකව නිදහස් වීම නිසා ඇති වන සංසිද්දියකි. පොළව මතු පිටදී භූමිකම්පාවක් භුමිය සෙලවීමක් හෝ විස්ථාපනය වීමක් ලෙස විද්‍යමාන වන අතර; මුහුදු පතුලේදී ඇති වන භූමිකම්පාවක් හේතුවෙන් ඇතිවන ජලය විස්ථාපනය සුනාමි සඳහා ද  හේතු විය හැකිය. ලෝකයේ ඇතිවන බහුතරයක් භූමිකම්පා ( විශාලම ඒවාගෙන් 90% හා 81%) ඇතිවන්නේ 40,000 km දිග, circum-පැසිෆික් භූ කම්පන තීරය හෙවත් පැසිෆික් පලගානෙන් විශාල කොටසක් මායිම් වන  ගිනි පැසිෆික් මුදුව ලෙස හඳුන්වනු ලබන,අශ්ව ලාඩම් හැඩ කලාපය තුලය. සැම දවසකම භූමිකම්පා බොහොමයක් ඇති වන අතර ඉන් සුළුතරයක් පමණක් සැලකිය යුතු හානියක් ඇති කිරීමට තරම් විශාල වේ.
වෙරළ ඛාදනය
වෙරළ ඛාදනය යනු ලෝකයේ වෙරළාශ්‍රිත වෙරළත ඉම ප්‍රාථමිකව උදම් හා කුණාටු සැඩ පහරවල බලපෑම මත  මුහුදු රළ හා දියරලවල් හේතුවෙන් විපර්යාස වීම සහ වෙනස් වීම වේ.වෙරළ ඛාදනය දිගු කාලින ක්‍රියාවලියක් හේතුවෙන් සිදු විය හැකි අතර නිවර්තන කුණාටු හෝ දැඩි කැලබුම් සිදුවීම්  වැනි උපාක්යානරුපි සිදුවීම් මතද ඇති වේ.
ලහර්
ලහර් යනු ගිනිකඳු පිපිරීම් හා සම්බන්ධ ස්වභාවික සිදුවීමක් වන අතර ග්ලැසියර් ඛාදිත ගිනිකඳු පිපිරීම් වලින් ඇතිවන වේගවත්ව ගිනිකන්දේ එක දිශාවකින් පහලට රූටා වැටෙන  දියවූ අයිස් වලින් ඇති වන මඩ, ගල්,සහ අළු වලින් සමන්විත ද්‍රව්‍ය විශාල ප්‍රමාණයක් හා සම්බන්ධ වේ. මෙම ගලා යාම් තත්පරයක් තුල මුළු නගරයක්ම විනාශ කිරීමට සමත් වන අතර  දහස් ගණනක් මිනිසුන්ගේ ජිවිත අහිමි වීමට  හා බැසෝල්ට් ප්‍රවාහ ඇතිවීම සඳහා ද බලපායි. මෙය ස්වබාවික සිදුවීම් මත රඳවා පවතී.
නාය යැම්
නාය යැමක් යනු  බෑවුමක් පහලට විශාල වශයෙන් රොන් මඩ විස්ථාපනය වීමයි.
සින්ක් හෝල්
සින්ක් හොල් යනු  ගුහා වැනි අන්තර්භෞම ව්‍යයුහ බිඳ වැටීමෙන් ඇතිවන මතුපිට භුලක්ෂණ පැතිරීමට නොදී වලක්වනු ලබන අවපාතනයි. මේවා දුර්ලභ වුවත් ක්ෂණිකව ජනාකීර්ණ ප්‍රදේශයක ඇතිවන විශාල සින්ක් හෝල් ගොඩනැගිලි හා අනෙකුත් ව්‍ය්යුහ බිදවැටීමට හේතු වේ.
ගිනිකඳු පිපිරීම්
දකුණ|thumb|Puʻu ʻŌʻō ගිනිකඳු පිපිරිමක් යනු ගිනිකන්දක් සක්‍රිය වීමේ හා එහි බලශක්තිය නිදහස් කිරීමේ ප්‍රධාන කාරණය වන අතර  පිපිරීම් වල විවිධ වර්ග ඇත.ඒවා  හවායි හි Kilauea වැනි දෛනික කුඩා පිපිරීම් වල සිට  Lake Taupo (අවුරුදු 26,500 පෙර  ) සහ Yellowstone Caldera වැනි සුපිරි ගිනිකඳු  වල මෙගා දැවැන්ත පිපිරීම් (අවම ඝන කිලෝමීටර් 1,000 දක්වා ද්‍රව්‍ය විහිදුවන ගිනිකඳු ) දක්වා පරාසයක පවතී. ටෝබා ව්‍යසන න්‍යායට අනුව අවුරුදු 70 සිට 75 දහසකට පෙර, Lake Toba  හි සිදුවූ සුපිරි ගිනිකඳු පිපිරීමකදී  මිනිස් පරිණාමය අවහිර කරමින් මිනිස් ජනගහනය 10,000 හෝ අභිජනන යුගල 1,000 අඩු විය. සමහර පිපිරීම් වලදී ගුවන් යානයක වේගයට වඩා වැඩි වේගයකින් කන්දක පහලට ගමන් කල හැකි අධික උෂ්ණත්වය සහිත අළු වළාකුළු සහ දුමාරයන්වන  යමහල් ගලායැම් ඇති වේ. ශ්‍රී ලංකාවේ ගිනිකඳු නැත.
කාළගුණ විද්‍යාත්මක  උවදුරු
thumb|Young steer after a blizzard, March 1966
හිම කුණාටු
හිම කුණාටුවක් යනු ඉතා සිතල සහ සුළං සහිත තත්ත්වයන් යටතේ අඩු උෂ්ණත්වය, දැඩි සුළං සහ අධික හිම වැනි ලක්ෂණ සහිතව ඇතිවන  දැඩි හිම කුණාටුවක්  වේ.
නියඟය
ඉදිරි වර්ෂ තුලදී ගෝලීය උෂ්ණත්වය සහ කාලගුණ වෙනස්වීම් හේතුකොටගෙන ඉතා පුළුල් නියඟයන් ඇති විය හැකි බවට විද්‍යාඥයින් අනතුරු අඟවයි. ඉතා අවම වර්ෂාපතන මට්ටම සහ ඉහල දේශගුණය හේතුවෙන් මෙම පුළුල් නියඟයන් අප්‍රිකානු මහාද්වීපය තුල  ඇති වීමට වැඩි ඉඩක් පවතී.
හිම කුණාටුව
හිම කුණාටුවක් යනු අකුණු කුණාටුවකදී බිමට වැටීමෙන් ස්ථානයකට හානි කල හැකි වන හිම කැට  නිපදවීමෙන් ඇති වන ස්වභාවික උපද්‍රවයකි. හිමකුණාටු විශේෂයෙන්ම ගොවිපල ක්ෂේස්ත්‍ර වැනසීම, භෝග විනාශය, උපකරණ හානිය සඳහා හේතු වේ.
අයිස් කුණාටු
වායුගොලිය තත්වයන් නිසා අයිස් පතනය වීමේ කාලගුණ සිදුවීමක් ලෙස අයිස් කුණාටු හැඳින්විය හැක.එය හානි ඇති කරයි. එසේම මෙම අයිසි කුණාටු බහුලව පවතින්නේ අයිස් ද්‍රැව සහිත ප්‍රෙද්ශවලය.
ටෝනාඩෝ
ටෝනාඩෝ යනු අකුණු කුණාටු හේතුවෙන් ඇතිවන ස්වභාවක ආපදාවක් වේ. ටෝනාඩෝ ඉතා දරුණු වන අතර 50 mph (80 km/h) සහ 300 mph (480 km/h ), සහ ඊට වැඩ වැඩි වේගයකින් වුවද හමා යයි. ටෝනාඩෝ වරකට එකක් හෝ supercells හා බැඳුනු විශාල ටෝනාඩෝ අවදානම් කලාප ලෙස  හෝ අකුණු කුණාටු ඇති වන විශාල ප්‍රදශ වල ඇති විය හැක.දිය ගොබ වලාවන් ද අඩු වැසි තත්ත්ව යටතේ නිවර්තන ජලය මත ඇති වන ටෝනාඩෝ වේ.
දිය ගොබ වලාව
ජලය මත ඇති වන ටෝනාඩෝවකි. Water spout   බලන්න. ශ්‍රී ලංකාවේ දැනට ඇතිවී ඇත.මෙහි ආසන්නතම සිදුවීම යාපනයේදී සිදුවිය.
ගංවතුර
ගංවතුරක් යනු වැවක් වැනි ජල ශරීරයක ජලය සාමාන්‍ය සිමාවට වඩා පිටාර යාම හෝ ගොඩබිම ප්‍රදේශ මත ජලය එකතු වී තිබිමයි.
ලැව්ගිනි
ලැව්ගිනි යනු සැලසුම් නොකළ හා පාලනය කල නොහැකි ලෙස ඇතිවන ගින්නකි. ලැව්ගිනි ඇතිවීම සඳහා අකුණු සැර වැනි ස්වභාවික සිදුවීම් මෙන්ම මානව ක්‍රියාකාරකම් ද  බලපානු ඇත
රෝග
සමහර අවස්ථාවලදී රෝග වලට එරහිව කෘත්‍රිමව පවතින ප්‍රතිජීවක ප්‍රතිරෝදය වැනි ආරක්ෂක ක්‍රම අසාර්ථක වීමෙද අවදානමක් පවතී.
බහු-අවදානම් විශ්ලේෂණය
ඉහත සඳහන් කල සෑම ස්වභාවික උපද්‍රවයක්ම අවකාශය හා ඒවා ඇති වන කාලය, උපද්‍රව සංඛ්‍යාතය, ආපසු ඇතිවීම ,තීව්රතාවය සහ බලපෑම වැනි කරුණු මත විවිධ වෙනස් ලක්ෂණ සහිත වේ. මෙම සංකීර්ණතා ,  "තනි-අවදානමක්" ඇගයීම සාමාන්‍ය කරන අතර  එක් සුවිශේෂී අවදානම්  වර්ගයක අවදානමක් ඇති වීම සඳහා බලපායි. මේ උදාහරණ වල උවදුරු බොහෝ විට හුදෙකලා හෝ ස්වාධීන ලෙස සලකනු ලැබේ. සියළුම ස්වාභාවික උපද්‍රව සහ ඒවායේ අන්තර් ක්‍රියාවන්  හෝ අන්තර්සම්බන්දතා හඳුනාගැනීමේ  "බහු අවදානම" මේ සඳහා විකල්පයක් වේ.
එක ස්වභාවික උපද්‍රවයක් පුරණය වන හෝ එකක් හෝ ඊට වැඩි ස්වභාවික උපද්‍රව සඳහා සම්භාවිතා ව වැඩි කරන බොහෝ උදාහරණ  පවතී. උදහරණයක් ලෙස භූමිකම්පාවකින් නාය යමක් පුරණය විය හැකි අතර ලැව්ගින්නක් මගින් අනාගතයේදී ඇති විය හැකි නා ය යාමක සම්භාවිතාවය වැඩි කරයි.ඇතිවිය හැකි සහ අවකාශීය වැදගත්කමක් ඇති ස්වභාවික උපද්‍රව 21 පුරා විස්තරාත්මක සමාලෝචනයකින්   එවැනි අන්තර්ක්‍රියා 90  හඳුනා ගෙන  ඇත.මෙම ස්වභාවික උපද්‍රව සහ anthropic ක්‍රියාවලිය අතර ද අන්තර්ක්‍රියා පවතී.උදාහරණයක් ලෙස  භූගත ජල වියුක්තීකරණය භූගත ජලය හා සම්බන්ධ ගිලා බැසීම් ඇති විය  හැක.
ඕනෑම ප්‍රදේශයක  ඵලදායී අවදානමක් විශ්ලේෂණය කිරීම සඳහා  (උදා, ආපදා අවදානම අවම කිරීමේ කාර්යය සඳහා) ඉතා මැනවින් අදාළ සියලු උවදුරු හා ඒවායේ අන්තර් ක්‍රියාවන්  පිළිබඳ විමර්ෂණයක් ඇතුළත් විය යුතුය.
ජාත්‍යන්තර ව්‍යාපාර
වර්ෂ 2000 දී, එක්සත් ජාතීන් අන්තරායේ සැබෑ හේතු ආමන්ත්‍රණය  කිරීමට හා සෑම උවදුරකින්ම ඇති විය හැකි මානව, ආර්ථික සහ පාරිසරික හානි අවම කිරීමේ අරමුණ සහිතව ආපදා අවදානම් අවම කිරීමේ වැදගත්කම වැඩි කිරීම සඳහා තිරසාර දියුණු කිරීමේ අනිවාර්ය උපාංගයක් ලෙස  ආපදාවන්ට ප්‍රත්‍යස්ථ ප්‍රජාවක් ඇති කිරීමට ජාත්‍යන්තර  පූර්ව අනතුරු ඇඟවීමේ වැඩ සටහන දියත් කරන ලදී (UNISDR, 2000). 2006-2007 එක්සත් ජාතීන්ගේ ජාත්‍යන්තර ආපදා අවම දිනයේ තේමාව "ආපදා අවම කිරීමේ අධ්‍යාපනය පාසලෙන් ආරම්භ වේ " යන්නයි. රාජ්‍ය ආරක්ෂාව සඳහා වෘත්තිකයන්ගේ පදනම,සියලු දෙනාටම තමන්ගේ මතය ඉදිරිපත් කිරීම සඳහා "ආපදා අවදානම අවම කිරීමේ අධ්‍යාපනය පාසලේ අරඹයි" යනුවෙන් ජාත්‍යන්තර  විවෘත රචනා හෝ ලිඛිත තරඟයක් පවත්වන ලදී.
මෙනස්
මෙනස් (ක්‍රි.පූ. 3200–3000 අවට; ; mnj, බොහෝවිට මෙලෙස උච්චාරණය වේ: *; Μήνης) යනු පුරාතන ඊජිප්තුවේ මුල්කාලීන රාජවංශික යුගයේ විසූ පාරාවෝවරයෙකි. සම්ප්‍රදායය අනුව ඔහු විසින් ඉහළ සහ පහළ ඊජිප්තුව එක්සත් කොට පළමු රාජවංශය පිහිටුවූයේ යැයි කියනු ලැබේ.
මෙනස්ගේ අනන්‍යතාව තවමත් මතභේදයට තුඩුදුන් මාතෘකාවක් වන අතර, වර්තමාන ප්‍රධාන ඊජිප්තුවේදී වාර්තා මඟින් මෙනස් යනු නැකාඩා III පාලක නාර්මෙර් (බොහෝවිට) හෝ පළමු රාජවංශ පාරාවෝවරයකු වූ හෝර්-අහා ම යැයි සඳහන් කරයි.
ඩිමොක්‍රටික් රිනුවල්
ඩිමොක්‍රටික් රිනුවල් (ඩීඅයිඒඑන්ඒ, ග්‍රීක: Δημοκρατική Ανανέωση (ΔΗ.ΑΝΑ.), ඩිමොක්‍රටිකී අනානේයොසී) යනු, 1985 සැප්තැම්බර් 6 දිනදී කොන්ස්තන්තීනුස් ස්ටෙෆනොපුලෝස් විසින් ඇරඹුනු ග්‍රීක දේශපාලන පක්ෂයකි. 1994 ජූනි මාසය දක්වා පැවතීමට එය සමත් විය.
වෙනත් පාර්ලිමේන්තු මන්ත්‍රීවරුන් 15 දෙනෙකු හා සමගින්, 1985 අගෝස්තු මාසයේදී, නිව් ඩිමොක්‍රසි පක්ෂයෙන්  ස්ටෙෆනොපුලෝස් ඉවත් වූයේ කොන්ස්තන්තීනුස් මිට්සොටයිකිස් හා සමගින් පැවති ආරාවුලක් නිසාවෙනි.1989 (ජූනි) මැතිවරණයේදී එක් ආසනයක්ද  1990 මැතිවරණයේදී එක් ආසනයක්ද වශයෙන් හිමි කර ගැනීමට පක්ෂය සමත් විය.
මැතිවරණ ප්‍රතිඵල
ප්‍රවර්ගය: 1985 වසරෙහිදී සංස්ථාපිත දේශපාලන පක්ෂ ප්‍රවර්ගය:ග්‍රීසියෙහි ගතානුගතික පක්ෂ ප්‍රවර්ගය: 1994 වසරෙහිදී විසංස්ථාපිත දේශපාලන පක්ෂ ප්‍රවර්ගය:ග්‍රීසිය තුල අක්‍රීය දේශපාලන පක්ෂ ප්‍රවර්ගය:ග්‍රීසිය තුල 1985 වසරෙහි සංස්ථාපනයන්
යුරෝපියානු සංගමය
යුරෝපියානු සංගමය (EU) යනු, ප්‍රාථමික වශයෙන් යුරෝපයෙහි පවතින සාමාජික රාජ්‍යයන්  ක්  වෙතින් සමන්විත දේශපාලනික-ආර්ථික සංගමයකි.
යුරෝපා සංගම් ව්‍යවස්ථාව
යුරෝපා සංගම් ව්‍යවස්ථාව යුරෝපා සංගමයේ සාමාජික රටවල ක්‍රියාත්මක වන අසහාය නීතියයි. යුරෝපා සංගම් නීතිය එහි සාමාජික රටවල නීති පද්ධතිය කෙරෙහි සෘජු බලපෑමක් ඇති අතර සමහර ක්ෂේත්‍ර වල දී විශේෂයෙන් ම ආර්ථික සහ සමාජ ප්‍රතිපත්ති, ජාතික නීතිය අභිබවා කටයුතු කරනු ලබයි. යුරෝපා සංගමය ෆෙඩරල් රාජ්‍යයක් හෝ අන්තර් රාජ්‍යය සංවිධානයක් වත් නොවේ. එය සාමාජික රටවල අන්‍යෝන්‍ය සමාජීය සහ අර්ථික ප්‍රතිලාභ සඳහා ජාත්‍යන්තර නීතියේ නව නීතිමය සැකැස්මක් වේ. එය සමහර විටක දී ජාතියේ සීමාවන් ඉක්මවා යන නීතියක් ලෙස හදුන්වනු ලබයි. පසුගිය අවුරුදු 56 තුළ යුරෝපා සංගම් නීතිය ක්‍රමයෙන් පරිණාමය වී ඇත. පැරිස් ගිවිසුම 1956 දී අත්සන් කල විට එ මඟින් යුරෝපා ගල්අඟුරු සහ වානේ ප්‍රජාව ස්ථාපිත කරන ලද අතර ඊට එකඟ වූයේ රටවල් 6 ක් පමණි. වසර 5 කට පසුව එම රටවල් 6 විසින් ම යුරෝපා ආර්ථික ප්‍රජාව පිහිටුවන ලදී. වර්ෂ 2007 වන විට සාමාජික රාජ්‍යයන් 27 ක මිලියන 500 ක ජනගහනයක් යටත් වන අතර එය ලොව නව නීති පද්ධතීන් ගණනාවක් ආවරණය කරනු ලැබූ නීතීන්ගෙන් එකක් බවට පත්ව ඇත. යුරෝපා සංගම් නීතිය ස්තම්භ තුනකින් යුත් වන ව්‍යුහයකින් සමන්විත වේ. වඩා වැදගත් වන පළමු ස්තම්භය ආර්ථික සහ සමාජීය අයිතිවාසිකම් සහ යුරෝපා ආයතන පිගිටුවන අකාරය පිලිබඳව අවධානය යොමු කරනු ලබයි. මෙය 1957 රෝමයේ දී අත්සන් කරන ලද යුරෝපා ප්‍රජා ගිවිසුමේ සඳහන් වන අතර පසුකාලීනව සාමාජික රටවල් අතර ඇති කරගත් වෙනත් ගිවිසුම් මඟින් සංශෝධනනයට ලක් විය. 1992 දී මාස්ට්‍රිච්ට් හී දි අත්සන් තබන ලද යුරෝපා සංගම් ගිවිසුම මඟින් දෙවන සහ තුන්වන ස්තම්භයන් පිහිටුවන ලදී. දෙවන ස්තම්භය මඟින් යුරෝපා සංගමයේ පොදු විදේශ සහ ආරක්ෂක ප්‍රතිපත්තිය පිළිබඳ අවධානය යොමු කරන අතර තුන්වන ස්තම්භය මඟින් අපරාධ සම්බන්ධ පොලිස් සහ අධිකරණ සහයෝගීතාවන් පිළිබඳ අවධානය යොමු කරනු ලබයි.
බ්‍රහ්මරාක්ෂස් (රූපවාහිනී කතාමාලාව)
කථා පුවත
20 වසරක් ගතවෙයි. දැන් කථාව මුම්බායේ ශ්‍රීවාස්ථව පවුල වෙත දිවෙයි. රිෂාභ් ශ්‍රීවාස්ථව (අහාම් ෂර්මා) යනු සැහැල්ලුවෙන් දිවිගෙවන හාස්‍යොත්පාදක තරුණයෙකි. ඔහු කමල්පුරහි අභිරහස අනාවරණය කරගන්නා ප්‍රධාන තැනැත්තා ද වේ. ඔහු සිය සොයුරියගේ මිතුරියන් සමග සරදම් කරමින් සිටියි. රයිනා ෂර්මා (ක්‍රිස්ටල් ඩි සූසා) යනු ප්‍රේමණීය, ආශාවන්ගෙන් පිරි, තැන්පත් සහ ශෝභන තරුණ යුවතියකි. ඇය සිය හොඳම මිතුරන් වන රාඛි සහ අජේගේ සමීප මිතුරියකි. ඇය රිෂාභ්ගේ සොයුරිය වන රාඛිහට විවාහ ගිවිස ගැනීමේ සාදයකට යාමට ඇඳුමක් ඇඳීමට උපකාර කරයි. මේ විශාල පවුල රාඛි සහ අජේගේ විවාහයට සූදානම් වේ. අජේගේ පියා ඔවුනට පැරණි කථාවක් කියා දෙයි. එහි පැවසෙන්නේ පූර්නිමා දිනයේ සත්ත්වයකු අතින් මිනිසකු මියගියහොත් ඔහු බ්‍රහ්මරාක්ෂසයකු බවට පත්වන බව ආකාරයයි. පසුව, කමල්පුර ගම්මානයේ අලංකාරත්වය අසා අජේගේ දෙමව්පියෝ ඔවුන්ගේ විවාහය එහි සිදු කරන්නට තීරණය කරති.
මේ අතර කමල්පුර වෙත නව විවාහපත් යුවළක් පැමිණෙති. එහි මිනිසුන් ඔවුනට පවසන්නේ මනාලියක් සින්දූර්, චුදා, මාංතිකා පැළඳීම හෝ රාවනාහට්ටා වාදනය කිරීමෙන් බ්‍රහ්මරාක්ෂසයා කෝප වී එම මිනිසාව මරාදමන බවයි. දැන් මුම්බායිහි, රිෂාභ්ගේ මව පවසන්නේ කමල්පුර යහපත් ස්ථානයක් නොවන බවයි. ඇයට එහි වෙසෙන සිය සොයුරාගෙන් මේ පිළිබඳ දැනගන්නට ලැබෙයි. නමුත් එය මිත්‍යා විශ්වාසයකැයි සිතා අන්‍යන් එය විශ්වාස නොකරති. මොහිනිගේ සැමියා වන තාකුර් ආදිත්‍ය ඇයට බ්‍රහ්මරාක්ෂසයා පිළිබඳ රාඛ්ගේ ඥාති පුවලේ කිසිවකුට හෙළිනොකරන මෙන් පවසන්නේ ඔහුට කම්පුර පිහිටි සිය දේපළ විකුණා එය අත්හැර යාමට අවශ්‍යව තිබූ නිසායි. එසේම ඔහු ඇයට කිසිදු මංගල භාණ්ඩයක් ගෙන නොයන ලෙස උපදෙස් දෙයි. කමල්පුර වෙත යන ගමනේ දී, රාඛ් රිෂාභ්ට පවසන්නේ තමන් වරුන්ට ප්‍රේම කරන බවත්, වෙනත් කිසිවකු හා විවාහ විය නොහැකි බවත් ය. රිෂාභ් තැත් ගන්නා නමුත්, මේ පිළිබඳ මෝහිනි සමග සාකච්ඡා කර ඇයව වරුන්ට විවාහ කරදීමට ඔහු පරොන්දු වේ.
දුම්රියපළේ දී, රිෂාභ්, රයිනා, ශ්‍යාම් සහ ඔහුගේ බිරිය වන මිශ්රි හට කමල්පුර වෙත යන දුම්රිය මගහැරෙයි. ඔවුන් කැලෑබද පාරක් ඔස්සේ කමල්පුර වෙත ගමන් ගනියි. ශ්‍යාම් සහ මිශ්රි පැනගොස් බ්‍රහ්මරාක්ෂසයන් වෙසෙන බංගලාව වෙත ළඟා වෙයි. මංගලසූත්‍ර සහ සින්දුර් සහිතව සිටින මිශ්රිව දකින බ්‍රහ්මරාක්ෂසයා ඇයට පහර දී ශ්‍යාම් සහ මිශ්රි යන දෙදෙනාවම මරා දමයි. ශ්‍යාම්‍ගේ සිරුරට ඇතුළු වන බ්‍රහ්මරාක්ෂසයා තාකුර් ආදිත්‍යගේ මන්දිරයට පැමිණෙයි...
සාංචිය
සාංචියේ මහා ස්තූපය ඉන්දියාවේ පැරණිතම පාෂාණමය ඉදිකිරීමක් වන අතර, එය ඉන්දියානු ගෘහනිර්මාණ ශිල්පයේ වැදගත් ස්මාරකයක් වේ. මෙහි මුල් නිර්මාණය ක්‍රි.පූ. 3වන සියවසේ අශෝක අධිරාජයාගේ මූලිකත්වයෙන් සිදු විය. එහි ගර්භය සරල අර්ධ ගෝලාකාර ගඩොළු ව්‍යූහයක් වූ අතර, එහි බුදුන් වහන්සේගේ ධාතූන් තැන්පත් කොට තිබිණි. It was crowned by the chhatri, a parasol-like structure symbolising high rank, which was intended to honour and shelter the relics. The original construction work of this stupa was overseen by Ashoka, whose wife Devi was the daughter of a merchant of nearby Vidisha. Sanchi was also her birthplace as well as the venue of her and Ashoka's wedding. In the 1st century BCE, four elaborately carved toranas (ornamental gateways) and a balustrade encircling the entire structure were added. The Sanchi Stupa built during Mauryan period was made of bricks. The composite flourished until the 11th century.
Sanchi is the center of a region with a number of stupas, all within a few miles of Sanchi, including Satdhara (9 km to the W of Sanchi, 40 stupas, the Relics of Sariputra and Mahamoggallana, now enshrined in the new Vihara, were unearthed there), Bhojpur (also called Morel Khurd, a fortified hilltop with 60 stupas) and Andher (respectively 11 km and 17 km SE of Sanchi), as well as Sonari (10 km SW of Sanchi). Further south, about 100 km away, is Saru Maru. Bharhut is 300 km to the northeast.
Sanchi Stupa is depicted on the reverse side of the Indian currency note of Rs 200 to signify its importance to Indian cultural heritage.
හැඳින්වීම
වර්තමානයේ සාංචියේ දක්නට ලැබෙන ස්මාරක මෞර්ය අධිරාජ්‍ය යුගයේ (ක්‍රි.පූ. 3වන සියවස) සිට අඛණ්ඩව ගුප්ත අධිරාජ්‍ය යුගය (ක්‍රි.ව. 5වන සියවස) දක්වාත්, සහ අවසානයේ ක්‍රි.ව. 12වන සියවස අවට දී නිර්මාණය වූ බෞද්ධ ස්මාරක සමූහයකි. මෙය බොහෝවිට ඉන්දියාවේ වඩාත්ම හොඳින් සංරක්ෂණය වී ඇති බෞද්ධ ස්මාරක සමූහය විය හැක. මෙහි ඇති පැරණිතම සහ විශාලතම ස්මාරකය වන මහා ස්තූපය හෙවත් ස්‍තූප අංක 1 මුලින්ම මෞර්ය ‍යුගයේ ඉදිවූ අතර, එය අසල අශෝක ස්තම්භයක් ද පිහිටුවා තිබිණි. පසුකාලීන සියවස්වල දී, විශේෂයෙන්ම ශුංග සහ සාතවාහනයන්ගේ කාලසීමාවේ දී මහා ස්තූපය විශාල කොට තනවා අලංකාර තොරණ සහ වේදිකා ද එක් කරන ලදී. එසේම මෙය ආසන්නයේ කුඩා ස්තූප, විශේෂයෙන් ස්‍තූප අං.2, සහ ස්තූප අං.3. ඉදිකරන ලදී
ඉන් අනතුරුව, ගුප්ත අධිරාජ්‍ය යුගය තෙක්ම එයට විවිධ අංග එක් කෙරිණි. මේ අනුව, සමස්තයක් වශයෙන් ගත්කළ සාංචිය පුරාතන ඉන්දියානු ගෘහනිර්මාණ ශිල්පයේ සහ ඉන්දියානු බෞද්ධ ගෘහනිර්මාණ ශිල්පයේ විකාසනය පෙන්වන කැඩපතක් බඳු ය. මෙමඟින් මුල්කාලීන බුද්ධාගම, එහි ආදිතම කලා සම්ප්‍රදායයන් සහ ඉන්දීය උපමහාද්වීපයේ බුද්ධාගමේ පරිහානිය තෙක් කාලසීමාව නිරූපණය කරයි.
මෞර්ය යුගය (ක්‍රි.පූ. 3වන සියවස)
සාංචියේ "මහා ස්තූපය" මෙහි ඇති පැරණිතම ව්‍යූහය වන අතර, එය මුලින් නිර්මාණය කරන ලද්දේ ක්‍රි.පූ. 3වන සියවසේ මෞර්ය අධිරාජ අශෝක විසිනි. මෙහි මධ්‍යය බුදුන් වහන්සේගේ ධාතු නිධන් කොට තැනූ අර්ධ ගෝලාකාර ගඩොල් නිමැවුමකින් සමන්විත විය. එහි පාදම වටා උස්වූ පේසාවක් පිහිටි අතර, ගර්භය මත ගරාදි වැටක් සහ උසස් බව හැඟවීම උදෙසා ඡත්‍රයක් ද සවිකොට තිබිණ. මෙහි මුල් ස්‍තූපය වර්තමාන ස්තූපයේ විෂ්කම්භයෙන් අඩක් පමණ වූ අතර, ශුංගයන් විසින් එය විශාල කොට ඇත. වර්තමානයේ පාෂාණයෙන් ආවරණය කිට තිබුණ ද, අතීතයේ එය ගඩොල්වලින් ආවරණය කොට තිබිණි.
අශෝක ස්තම්භය
A pillar of finely polished sandstone, one of the Pillars of Ashoka, was also erected on the side of the main Torana gateway. The bottom part of the pillar still stands. The upper parts of the pillar are at the nearby Sanchi Archaeological Museum. The capital consists in four lions, which probably supported a Wheel of Law, as also suggested by later illustrations among the Sanchi reliefs. The pillar has an Ashokan inscription (Schism Edict) and an inscription in the ornamental Sankha Lipi from the Gupta period. The Ashokan inscription is engraved in early Brahmi characters. It is unfortunately much damaged, but the commands it contains appear to be the same as those recorded in the Sarnath and Kausambi edicts, which together form the three known instances of Ashoka's "Schism Edict". It relates to the penalties for schism in the Buddhist sangha:
"... the path is prescribed both for the monks and for the nuns. As long as (my) sons and great-grandsons (shall reign; and) as long as the Moon and the Sun (shall endure), the monk or nun who shall cause divisions in the Sangha, shall be compelled to put on white robes and to reside apart. For what is my desire? That the Sangha may be united and may long endure."
- Edict of Ashoka on the Sanchi pillar.
The pillar, when intact, was about 42 feet in height and consisted of round and slightly tapering monolithic shaft, with bell-shaped capital surmounted by an abacus and a crowning ornament of four lions, set back to back, the whole finely finished and polished to a remarkable luster from top to bottom. The abacus is adorned with four flame palmette designs separated one from the other by pairs of geese, symbolical perhaps of the flock of the Buddha's disciples. The lions from the summit, though now quite disfigured, still testify to the skills of the sculptors.
The sandstone out of which the pillar is carved came from the quarries of Chunar several hundred miles away, implying that the builders were able to transport a block of stone over forty feet in length and weighing almost as many tons over such a distance. They probably used water transport, using rafts during the rainy season up until the Ganges, Jumna and Betwa rivers.
Temple 40
Later, the platform was enlarged to 41.76×27.74 metres and re-used to erect a pillared hall with fifty columns (5×10) of which stumps remain. Some of these pillars have inscriptions of the 2nd century BCE. In the 7th or 8th century a small shrine was established in one corner of the platform, re-using some of the pillars and putting them in their present position.
ශුංග යුගය (ක්‍රි.පූ. 2වන සියවස)
On the basis of Ashokavadana, it is presumed that the stupa may have been vandalized at one point sometime in the 2nd century BCE, an event some have related to the rise of the Shunga emperor Pushyamitra Shunga who overtook the Mauryan Empire as an army general. It has been suggested that Pushyamitra may have destroyed the original stupa, and his son Agnimitra rebuilt it. The original brick stupa was covered with stone during the Shunga period.
Given the rather decentralized and fragmentary nature of the Shunga state, with many cities actually issuing their own coinage, as well as the relative dislike of the Shungas for Buddhism, some authors argue that the constructions of that period in Sanchi cannot really be called "Shunga". They were not the result of royal sponsorship, in contrast with what happened during the Mauryas, and most of the dedications at Sanchi were private or collective, rather than the result of royal patronage.
The style of the Shunga period decorations at Sanchi bear a close similarity to those of Bharhut, as well as the peripheral balustrades at the Mahabodhi Temple in Bodh Gaya.
Great Stupa (No 1)
During the later rule of the Shunga, the stupa was expanded with stone slabs to almost twice its original size. The dome was flattened near the top and crowned by three superimposed parasols within a square railing. With its many tiers it was a symbol of the dharma, the Wheel of the Law. The dome was set on a high circular drum meant for circumambulation, which could be accessed via a double staircase. A second stone pathway at ground level was enclosed by a stone balustrade. The railings around Stupa 1 do not have artistic reliefs. These are only slabs, with some dedicatory inscriptions. These elements are dated to circa 150 BCE, or 175–125 BCE. Although the railings are made up of stone, they are copied from a wooden prototype, and as John Marshall has observed the joints between the coping stones have been cut at a slant, as wood is naturally cut, and not vertically as stone should be cut. Besides the short records of the donors written on the railings in Brahmi script, there are two later inscriptions on the railings added during the time of the Gupta Period. Some reliefs are visible on the stairway balustrade, but they are probably slightly later than those at Stupa No2, and are dated to 125–100 BCE. Some authors consider that these reliefs, rather crude and without obvious Buddhist connotations, are the oldest reliefs of all Sanchi, slightly older even than the reliefs of Sanchi Stupa No.2.
Stupa No. 2: the first Buddhist reliefs
The stupas which seem to have been commissioned during the rule of the Shungas are the Second and then the Third stupas (but not the highly decorated gateways, which are from the following Satavahana period, as known from inscriptions), following the ground balustrade and stone casing of the Great Stupa (Stupa No 1). The reliefs are dated to circa 115 BCE for the medallions, and 80 BCE for the pillar carvings, slightly before the reliefs of Bharhut for the earliest, with some reworks down to the 1st century CE.
Stupa No. 2 was established later than the Great Stupa, but it is probably displaying the earliest architectural ornaments. For the first time, clearly Buddhist themes are represented, particularly the four events in the life of the Buddha that are: the Nativity, the Enlightenment, the First Sermon and the Decease.
The decorations of Stupa No. 2 have been called "the oldest extensive stupa decoration in existence", and this Stupa is considered as the birthplace of Jataka illustrations. The reliefs at Stupa No.2 bear mason marks in Kharoshthi, as opposed to the local Brahmi script. This seems to imply that foreign workers from the north-west (from the region of Gandhara, where Kharoshthi was the current script) were responsible for the motifs and figures that can be found on the railings of the stupa. Foreigners from Gandhara are otherwise known to have visited the region around the same time: in 115 BCE, the embassy of Heliodorus from Indo-Greek king Antialkidas to the court of the Sungas king Bhagabhadra in nearby Vidisha is recorded, in which Heliodorus established the Heliodorus pillar in a dedication to Vāsudeva. This would indicate that relations had improved at that time, and that people traveled between the two realms.
Stupa No. 3
The reliefs on the railings are said to be slightly later than those of Stupa No. 2.
The single torana gateway oriented to the south is not Shunga, and was built later under the Satavahanas, probably circa 50 BCE.
Sunga Pillar
Pillar 25 at Sanchi is also attributed to the Sungas, in the 2nd–1st century BCE, and is considered as similar in design to the Heliodorus pillar, locally called Kham Baba pillar, dedicated by Heliodorus, the ambassador to the Indo-Greek king Antialkidas, in nearby Vidisha circa 100 BCE. That it belongs to about the period of the Sunga, is clear alike from its design and from the character of the surface dressing.
The height of the pillar, including the capital, is 15 ft, its diameter at the base 1 ft. 4 in. Up to a height of 4 ft. 6 in. the shaft is octagonal; above that, sixteen-sided. In the octagonal portion all the facets are flat, but in the upper section the alternate facets are fluted, the eight other sides being produced by a concave chamfering of the arrises of the octagon. This method of finishing off the arris at the point of transition between the two sections are features characteristic of the second and first centuries BCE. The west side of the shaft is split off, but the tenon at the top, to which the capital was mortised, is still preserved. The capital is of the usual bell-shaped Persepolitan type, with lotus leaves falling over the shoulder of the bell. Above this is a circular cable necking, then a second circular necking relieved by a bead and lozenge pattern, and, finally, a deep square abacus adorned with a railing in relief. The crowning feature, probably a lion, has disappeared.
සාතවාහන යුගය (ක්‍රි.පූ. 1වන සියවස – ක්‍රි.ව. 1වන සියවස)
The Siri-Satakani inscription in the Brahmi script records the gift of one of the top architraves of the Southern Gateway by the artisans of the Satavahana king Satakarni II: "(රාණෝ සිරි සාතකණිස) (ආවේසණිස වාසිඨීපුතස) (ආනන්දස දානං) "රාජ සිරි සාතකර්ණීගේ, ප්‍රධාන කලාශිල්පී, වාසිඨිගේ පුත් ආනන්දගේ දානයයි""