cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
မႃႉၼွၵ်ႇၶေႃးယၢဝ်း
ငဝ်ႈတီႈယူႇ မႃႉၼွၵ်ႇၶေႃးယၢဝ်းၼႆႉ တႄႇဢဝ် သမုတ်ႉတရႃႇ ဢိၼ်ႇတိယ တေႃႇထိုင် သမုတ်ႉတရႃႇ ဢတ်ႉတလၢၼ်ႇတဵၵ်ႉ ဝႃႈၼႆသေတ ယၢမ်းလဵဝ် ၵူၺ်းလႆႈႁၼ် တမ်ႈတီႈ ႁၢတ်ႇသၢႆးသႁႃးယႃး လႄႈ ဝူင်ႈၵၢင်မႄႈၼမ်ႉ ၸမ်ႇၿီႇၸီႇ ၸိူဝ်းပဵၼ် ဢႃႇၾရိၵပွတ်းဢွၵ်ႇ လႄႈ ပွတ်းၵၢင် ၸိူဝ်းပၢင်ႇပဵင်းၼၼ်ႉၵူၺ်းယဝ်ႉ။ တီႈဢၼ်မႃႉၶေႃႈယၢဝ်းၶဝ် ယူႇသဝ်း ၵိၼ်သၢင်ႈၼၼ်ႉ ပဵၼ်တီႈယိူဝ်ႈၶဵဝ်ႁႃယၢပ်ႇလႄႈ ၶဝ်ၵူၺ်း လႆႈႁႃၵိၼ် မႂ်မႆႉမႂ်တွၵ်ႇၵူၺ်း။ တူၼ်ႈမႆႉ ဢၼ်ဢွၵ်ႇၸိူဝ်းၼၼ်ႉၵေႃႈ သမ်ႉပဵၼ် တူၼ်ႈသုင်လႄႈ ပုၼ်ႈတႃႇ မႃႉၼွၵ်ႇၶေႃးယၢဝ်း တေဢဝ်ၵိၼ်ၼၼ်ႉ သၢင်ႇထုၵ်ႉ လူၺ်ႈဢၼ်ၶဝ်မီးဝႆႉ တိၼ်ယၢဝ်း ၶေႃးယၢဝ်းလူင် ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ တႃႇၶဝ် တေၶူပ်းၵၢပ်ႈၵိၼ် မႂ်မႆႉ ယွတ်ႈမႆႉ ၸိူဝ်းၼၼ်ႉၵေႃး ၶဝ်သမ်ႉမီးဝႆႉ သီႇသူပ်းယၢဝ်းဝႆႉသေ ၸၢင်ႈပိတ်းၵိၼ်လႆႈ မႂ်မႆႉၸိူဝ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ လိူဝ်သေၼၼ်ႉ လိၼ်ႉၶဝ်ၵေႃႈ ယၢဝ်း ပေႃးမီးမွၵ်ႈ ၼိုင်ႈသွၵ်ႇယဝ်ႉ။ ၼႆႉပဵၼ် သၽႃႇဝၶဝ် တႃႇတေၸၢင်ႈဢဝ်ၵိၼ် မႂ်မႆႉ တႃႇလဵင်ႉတွင်ႉၶဝ်ယဝ်ႉ။ ၶေႃးၶဝ်ၼၼ်ႉ ပိၵ်ႉသမ်ႉယၢဝ်းလူင်လၢင်ဝႆႉသေတ သမ်ႉၵူၺ်းမီး ၸဵတ်း ပွင်ႈၵူၺ်း။ မႃႉၼမ်ႉၼၼ်ႉ ပိၵ်ႉသမ်ႉ ၶေႃးၶဝ် ပွတ်းသေတ ပွင်ႈၶေႃႈၶဝ် သမ်ႉမီးၸဵတ်းပွင်ႈ ၼင်ႇၵဝ်ႇ။ မႃႉၼွၵ်ႇၶေႃးယၢဝ်းၼႆႉ ယွၼ်ႉပိူဝ်ႈ ပွင်ႈၶေႃးၶဝ် ဢမ်ႇၼမ်လႄႈ တႃႉတေလိမ်ႇၶေႃးၶဝ် ၸိူင်ႉၼင်ႇႁၢၼ်ႇၼၼ်ႉ ဢမ်ႇလိမ်ႇလႆႈ။ ယွၼ်ႉၼၼ် ၶေႃးၶဝ်ၼႆႉ ၶႅင်ၵူင်ႇငူင်ႈဝႆႉယူႇ။ မႃႉၼွၵ်ႇၶေႃးယၢဝ်းၼႆႉ မိုတ်ႈၵိၼ် မႂ်တူၼ်ႈမွၵ်ႇၼူၼ်းၶမ်း၊ တူၼ်ႈထၼွင်း ၸိူဝ်းပဵၼ် တူၼ်ႈဢၼ်မီးၼၢမ်ၸိူဝ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၽွင်းမိူဝ်ႈ ၶဝ်ႁႃၵိၼ် မႂ်မႆႉယူႇၼၼ်ႉ ယွၼ်ႉပိူဝ်ႈ တူဝ်ၶဝ်လၢႆးၸုမ်ႈဝႆႉလႄႈ ပေႃးၽိုတ်ႉၽၢတ်ႉတူၺ်းၸိုင် တူဝ်ၶဝ်ၼၼ်ႉ မၼ်းမိူၼ်တူၼ်ႈမႆႉဝႆႉလႄႈ ပိူၼ်ႈဢမ်ႇလႃႈလီႈႁၼ်ၶဝ်။ ယွၼ်ႉပိူဝ်ႈ ၶေႃးၶဝ် ယၢဝ်းလႄႈ မိူၼ်ၼင်ႇ ယူႇတီႈသုင်သေ မုင်ႈႁၼ်လႆႈ ၶဵၼ်ဢၼ်တေမႃးၸူးၶဝ်ၼၼ်ႉ ငၢႆႈငၢႆႈယဝ်ႉ။ ၵွပ်ႈၼၼ် သင်ဝႃႈ ၶဝ်ႁၼ် ၽူႈၶဵၼ်ၶဝ်လႄႈသင် ငိၼ်းသဵင် ၽူႈၶဵၼ်ၶဝ်လႄႈသင် ၶဝ်ၼႅတ်ႈလႅၼ်ႈပၢႆႈလႆႈ ၵမ်းလဵဝ်ယဝ်ႉ။
787
လိူၼ်ၵျုၼ်ႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢွၵ်ႇထူဝ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
မႃ
ၼႂ်းသိုၵ်းၵမ်ႇၽႃႇ ပွၵ်ႈၵမ်းသွင်
မႃဢၼ် သွပ်ႇလႆႈဢၢႆသႅဝ် လီသေပိူၼ်ႈၼၼ်ႉတႄႉ ပဵၼ်မႃမူးသိူဝ်းယဝ်ႉ။ မႃမူးသိူဝ်းၼႆႉ လႅၼ်ႈၵေႃႈ လႅၼ်ႈၽၢႆတႄႉတႄႉ။ ဢၼ်လႅၼ်ႈၽၢႆသေပိူၼ်ႈတႄႉ ပဵၼ်မႃဢႅဝ်ယၢဝ်း ဢၼ်ဢဝ်ၸႂ်ႉလိုပ်ႈလမ်း ၵႂၢင်ၽၢၼ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ မႃသႅၼ်းၼိုင်ႈ ဢၼ်ၸႂ်ႉတိုဝ်း တႃႇလိုပ်ႈလမ်း မႃၼႆးၵေႃႈ ႁၢင်ႈလီတႄႉတႄႉသေ တမ်ႈတီႈ မိူင်းဢိင်ႇၵလၢၼ်ႇၶဝ်တႄႉ လဵင်ႉဝႆႉပဵၼ်ၽုင်သေ ဢဝ်ၸႂ်ႉတိုဝ်းယဝ်ႉ။
မႃဢၼ်မီးၼႂ်း မိူင်းမၢၼ်ႈမိူင်းတႆး
တမ်ႈတီႈမိူင်းတႆးမိူင်းမၢၼ်ႈၼႆႉတႄႉ မႃဢၼ်လႆႈႁၼ်ၼမ်သေပိူၼ်ႈၼၼ်ႉ ပဵၼ်မႃဝၢင်ႇၸႃးယဝ်ႉ။ လိူဝ်သေ မႃဝၢင်ႇၸႃးၼၼ်ႉ မႃၼွၵ်ႈမိူင်းၵေႃႈ လႆႁၼ်ၵူၼ်းၵမ်ႈၽွင်ႈ လဵင်ႉဝႆႉယူႇ။ မႃၼွၵ်ႈမိူင်းလႄႈ မႃၼႂ်းမိူင်း ၸၢပ်ႈၵၼ်သေပဵၼ်မႃး မႃပၢၼ်ႇၸၢပ်ႈၼၼ်ႉၵေႃႈ တေႃႈလႆႈႁၼ်ယူႇၼင်ႇၵဝ်ႇ။ မႃဢၼ်ၵူၼ်းမိူင်းမၢၼ်ႈမိူင်းတႆးလဵင်ႉၼၼ်ႉတႄႉ ပဵၼ်မႃသၢင်းၽေႃး၊ အင်းခွေး၊ မႃၵမႃႇပီႇ၊ မႃဢႅဝ်ယၢဝ်း၊ မႃၽီလူးၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။ လိူဝ်သေၼၼ်ႉ မႃတႅင်ႉဢွၼ်ႇ ဢၼ်တူဝ်လဵၵ်ႉၼွႆႉ ၸိူဝ်းၼၼ်ႉၵေႃႈ ဢဝ်ပဵၼ် တၢင်းႁၢင်ႈလီသေ လဵင်ႉလူၵၼ်ယူႇ။
ပိုၼ်းၶုၼ်မႃႁၵ်ႉၶိူဝ်း
မႃၼႆႉ ပဵၼ်သတ်းဢၼ်မေႃႁၵ်ႉၶိူဝ်းမဵဝ်းၼိုင်ႈ၊ ပေႃး တူၺ်းၶိုၼ်း ၼႂ်းပိုၼ်းၼေႃႇၶမ်းၸဝ်ႈၵေႃႈ ယၢမ်ႈပဵၼ် မႃသေ ၸွႆႈထႅမ်ၸိူဝ်ႉၶိူဝ်းမၼ်းၸဝ်ႈမႃးယူႇယဝ်ႉ။ ၼေႃႇ ၶမ်းၸဝ်ႈၼႆႉ ယွၼ်ႉပိူဝ်ႈဢၵုသူဝ်ႇၵၢမ်ႇလႄႈ လႆႈတႄႇ သၼ်ႇထႄႇ ၼႂ်းတွင်ႉမႃယဝ်ႉ။ ပၢၼ်ၼၼ်ႉ မႅၼ်ႈမိူဝ်ႈ ၶုၼ်ႁေႃၶမ်း ‘ပရမ်ႇမတတ်ႈ’ ဢုပ်ႉပိူင်ႇ ၽွင်းငမ်း မိူင်း ပႃႇရၼသီႇယဝ်ႉ။ မီးဝၼ်းၼိုင်ႈ ၶုၼ်ႁေႃၶမ်း ၶီႇလေႃႉမ ႁၢင်ႈၶိူင်ႈသေ ဢွၵ်ႇဢႅဝ်ႇလႄႇ သူၼ်သိူဝ်းယဝ်ႉ။ ယၢမ်း မိူဝ်ႈပွၵ်ႈမႃးၶိုၼ်းသေ ဢဝ်ၶိူင်ႈလေႃႉမ ဝႆႉၼႂ်းဝၢင်းႁေႃ ယဝ်ႉ။ ၶမ်ႈၼၼ်ႉ ၽူၼ်လူင် သမ်ႉတူၵ်းမႃးလႄႈ ယမ်း ပႃးၸိူၵ်ႈၼင်မတ်ႉၶၢတ်ႈၶိူင်ႈလေႃႉမယဝ်ႉ။ ယၢမ်းတဵင်ႈၶိုၼ်းၼၼ်ႉ မႃၼႂ်းႁေႃၶဝ် လႆႈဢၢႆတူႇ ၼႆႈၼင်ၶၢတ်ႈလေႃႉမၸိူဝ်းၼၼ်ႉလႄႈ ဢွၼ်ၵၼ် လူင်းမႃးၶူပ်းၵဵဝ်ႉၵိၼ်ပႅတ်ႈယဝ်ႉ။ ပေႃးမိူင်းလႅင်းမႃး ၵူၼ်း ၼႂ်းႁေႃၶဝ် လူင်းမႃးႁၼ်လေႃႉမၶုၼ်ႁေႃၶမ်းၼၼ်ႉ မႃၶဝ်ၶူပ်းၵိၼ်ဝႆႉလႄႈ ၸင်ႇမိူဝ်းလဝ်ႈဝႃႈ
ၶုၼ်မႃႁတ်းႁၢၼ် ပၼ်ႁႃၵႄႈလိတ်ႈ
ၼေႃႇၸဝ်ႈၶုၼ်မႃၵေႃႈ လိုဝ်ႈႁိူဝ်ႉၸူဝ်ႈၵႅပ်ႉသေ ၽုတ်းဢွၵ်ႇမႃး တႂ်ႈပလၢင်ႇၶုၼ်ႁေႃၶမ်းသေ ဝႆႈသႃၼပ်ႉ ယမ်ထၢမ်ဝႃႈ ၶုၼ်မႃႁေႃးတြႃးၼင်ႇၼႆလႄႈ ၶုၼ်ႁေႃၶမ်း လႆႈ ငိၼ်းသေ ၸင်ႇထၢမ်ဝႃႈ- ၶုၼ်ႁေႃၶမ်းၵေႃႈ ၸႂ်ႉၵူၼ်းမၼ်း ႁဵတ်းၸိူင်ႉၼင်ႇ ၶုၼ်မႃ သင်ႇၼၼ်ႉသေ ဢဝ်ယႃႈယႃတွင်ႉလူဝ်ႈ တိုၵ်း ပၼ်လႄႈ ဢၼ်ပဵၼ်မႃၼႂ်းႁေႃ ၸိူဝ်းလၵ်ႉၶူပ်းၼင် လေႃႉမၼၼ်ႉ ႁၢၵ်ႈဢွၵ်ႇပဵၼ်ၼင်မူတ်းယဝ်ႉ။
မႃဢၼ်ၵႃႈယႂ်ႇလိူဝ်ၶမ်း
မၼ်းပွင်ႇဝႃႈ မႃၼႆႉ မၢင်တူဝ်မီးၽုင်းၵၢမ်ႇလိူဝ်သေ ၵူၼ်းထမ်ႇမတႃႇ၊ ၵူၼ်းယွၼ်းၼႆႉ ပေႃးၶဝ်ယွၼ်းၵိၼ် ၸင်ႇလႆႈ၊ မႃသထေးဢမ်ႇလႆႈယွၼ်းၵိၼ်၊ မီးတီႈၼွၼ်း ၶႅမ်ႉ ꧦ၊ မေႃပႂ်ႉႁိူၼ်း၊ ၵႅတ်ႇၶႄၽူႈလၵ်ႉလႆႈလူးၵွၼ်ႇယဝ်ႉ။ မႃၼႆႉ ပေႃးလိုပ်ႈၶဝ် ၶဝ်လႅၼ်ႈပၢႆႈယူႇ၊ ၵူၺ်းပေႃးတၢင်း တိူၵ်ႈမႃး ပေႉဢမ်ႇပေႉၵေႃႈ မေႃၶူပ်းၶိုၼ်းယဝ်ႉ။ တီႈ တႄႉမၼ်း ၵူၼ်းႁဝ်းၼႆႉ မီးၼမ်ႉၵတ်ႉလိူဝ်မႃ၊ ၽုင်းယႂ်ႇ လိူဝ်သတ်း၊ ႁဝ်းၶႅၼ်းလီႁတ်းႁၢၼ်ၽွမ်ႉၵၼ်၊ မီးသတ်ႉ ၸႃႇ ၼိူဝ်ၸိူဝ်ႉၶိူဝ်းၽႂ်မၼ်းယဝ်ႉ။ ၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈလိူင်ႈမႃၼႆႉ ယင်းမီး ၵႂၢမ်းၵပ်းထုၵ်ႇဝႃႈ-
ဢေႇရႃႇဝတီႇ၊ ၸႄႈတိူင်း
ၸႄႈတိူင်းဢေႇယႃႇဝတီႇၼႆႉ မၼ်းပဵၼ်ၼႃႈလိၼ် ဢၼ်ၽုၵ်ႇသွမ်ႈၶဝ်ႈဢွၵ်ႇၼမ် ပဵၼ်ယႂ်ႇ တွၼ်ႈတႃႇမိူင်းမျႅၼ်ႇမႃႇယဝ်ႉ။ တၢင်းၵႂၢင်ႈမၼ်းမီး ႑႓,႕႖႗ လၵ်းပၼ်ႇမူၼ်းယဝ်ႉ။ ႁူဝ်ၼမ်ၵူၼ်းတႄႉ မီးဝႆႉ ႖.႕ လၢၼ်ႉသေ ၼိုင်ႈလၵ်းပၼ်ႇမူၼ်းၼႆႉ ပဵၼ် ႔႖႖ ၵေႃႉၼႆယဝ်ႉ။ ၵူၼ်းၶိူဝ်း မၢၼ်ႈ လႄႈ ယၢင်းၶဝ် ယူႇပဵၼ်ယႂ်ႇသေ တီႈၽၢႆတူၵ်း ၸိူဝ်းသၢပ်ႇလႅၼ်ၼမ်ႉၼၼ်ႉ မီးၵူၼ်းၶိူဝ်းရၶႅင်ႇၶဝ် ယူႇဢိတ်းဢွတ်း။ ၵမ်ႉပႃႈၼမ်တႄႉပဵၼ် ၸၢဝ်းၶိူဝ်း ပုတ်ႉထၽႃႇသႃႇသေ ၸိူဝ်းပဵၼ်ၸၢဝ်း ၶရိတ်ႉယၢၼ်ႇ၊ ဢိတ်ႇသလၢမ်ႇ ၵေႃႈယူႇသဝ်းဝႆႉယူႇဢိတ်းဢွတ်းၼင်ႇၵဝ်ႇ။ ၽႃႇသႃႇၵႂၢမ်းလၢတ်ႈ ပဵၼ်ယႂ်ႇတႄႉ ပဵၼ်ၽႃႇသႃႇမၢၼ်ႈယဝ်ႉ။ ၸႄႈတိူင်းဢေႇယႃႇဝတီႇၼႆႉ တၢင်းၵႂၢင်ႈမၼ်းမီး ႑႓,႕႖႗ လၵ်းပၼ်ႇမူၼ်းသေ ဢဝ်ၸႄႈဝဵင်း ႒႖ ၸႄႈဝဵင်း ၽွတ်ႈႁႅၼ်းဝႆႉယဝ်ႉ။
ၸႄႈတွၼ်ႈ
ဢဝ်ၸႄႈတွၼ်ႈ ႖ ၸႄႈတွၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်း (႒႖) ၸႄႈဝဵင်း လႄႈ ၵိင်ႇၸႄႈဝဵင်း ႗ ဢၼ်သေ ၽွတ်ႈႁဵၼ်းဝႆႉယဝ်ႉ။
ဝၢၼ်ႈဝဵင်းတၢင်ႇၸိူဝ်း
• ဢၽျွၵ်ႉ
• ၵတူင်ႇၵၼိ
• ၵျူင်ႇမငေး
• သၵႃႇၵျီး
• သူၺ်ႇလွင်း
ၶူဝ်
• ၶူဝ်တေးတယႄး
ၸၼ်ႉၸွမ်လႄႈ ၶေႃးလဵၵ်ႉ
• ၸၼ်ႉၸွမ်ပတဵင်ႇ
• ၸၼ်ႉၸွမ်မဢူႇပိၼ်ႇ
• ၸၼ်ႉၸွမ်ပၢႆးၸၢင်ႈႁိၼ်းတတႃႉ
316
လိူၼ်ဢေႃးၵၢတ်ႉ
(1) ဝၼ်း။
1393
လိူၼ်သႅပ်ႇထႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်တီႇသႅမ်ႇပႃႇ
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:1393
သိူဝ်ၶၢၼ်ႇၾႃႉ၊ ၸဝ်ႈ
ၶိုၼ်ႈႁၢင်ႈႁေႃ
ဝၢႆးသေ ၶုၼ်တၢႆႇၶိုၼ်ႈ ဢွၵ်ႇပၢင်ၵႂႃႇယဝ်ႉၵေႃႈ ၶုၼ်သၢမ်လူင် ဢဝ်ၸုမ်ႈမိူင်း ဢၢပ်ႈပၼ်ၶုၼ် ယီႈ။ သွင်ပီႈၼွင်ႉ ဢဝ်ၸုမ်ႈမိူင်း မိူဝ်းၸူးႁေႃမိူင်းမၢဝ်းလူင် ၵမ်းလဵဝ်။ ၼႄၸုမ်ႈမိူင်းလႆႈသေ မဝ်ႇၵႃး ပဵၼ်လုၵ်ႈၸၢႆး ၸဝ်ႈၾႃႉလူင်တႄႉလႄႈ တၢဝ်ႉသိုင်ႇၽွင်းမိူင်းတင်းလၢႆ ယုၵ်ႉဝၢၼ်ႈမိူင်းဢၢပ်ႈပၼ် သွင်ပီႈ ၼွင်ႉယူႇယဝ်ႉ။ ပီ 1311 “ၶုၼ်ယီႈၶၢင်ၶမ်း” ၶိုၼ်ႈပဵၼ် ၸဝ်ႈလူင်မိူင်းမၢဝ်းလူင်ယဝ်ႉ သိုပ်ႇယူႇသဝ်း တီႈဝဵင်း ၼၢင်းဢီႇ။ ပီ 1312 ၶၢႆႉႁၢင်ႈႁေႃ ၵႂႃႇ “ၸႄႈႁႆး”။ ပီ 1314 ပူၵ်းတင်ႈႁေႃမႂ်ႇ တီႈ “ၸႄႈလၢၼ်ႉ” ယဝ်ႉ ၶိုၼ်ႈ ၸိုဝ်ႈပဵၼ် “သိူဝ်ၶၢၼ်ႇၾႃႉ”။ မႅၼ်ႈမိူဝ်ႈ ဢႃႇယူႉလႆႈ 24 ၶူပ်ႇ ပိူင်ႇငမ်းပဵၼ် “ၸဝ်ႈမွမ်ႇမၢဝ်းလူင်”။ လႆႈၸၼ်ႉ “သိူဝ်” ဢၼ်မီးဢႃႇၼႃႇဢုပ်ႉပိူင်ႇၽႅၼ်ၸတ်း ၵၢၼ်မိူင်းၵၢၼ်သိုၵ်းမိူင်း ၵူႈပိူင်ၼၼ်ႉယူႇယဝ်ႉ။ ၶုၼ်သၢမ်လူင်သမ်ႉ ၶိုၼ်ႈၸိုဝ်ႈ “သၢမ်လူင်ၾႃႉ”သေ ပဵၼ်ၽူႈၵွၼ်းၵၢၼ်ၵႅတ်ႇၶႄမိူင်း။ လႆႈၸၼ်ႉ “ႁုင်ႉလူင်” မိူင်းမၢဝ်းလူင်ယဝ်ႉ။ ဝၢႆးလိုၼ်းမႃး ၶုၼ်သၢမ်လူင်ၶိုၼ်ႈပဵၼ် ၸဝ်ႈၾႃႉ “မိူင်းၵွင်”ထႅင်ႈယူႇ ယဝ်ႉ။
ၸိမ်ၵႄႈပီႈၼွင်ႉ
မိူဝ်ႈသၢမ်လူင်ၾႃႉၶဝ် လုၵ်ႉမိူင်းဝေႇသႃႇလီႇ မႃးၶိုၼ်းလႄႈ ၵိုတ်းလိုဝ်ႈယူႇ တီႈၼိုင်ႈ တၢဝ်ႉၾႃႉ လေႃႇ လႄႈတၢဝ်ႉသိူဝ်ယဵၼ်း ၵိၼ်ၶဝ်ႈၵိၼ်လဝ်ႈဢုပ်ႇၵၼ် သဵင်ယႂ်ႇသဵင်လူင်ဝႃႈ “ၵူၼ်းမိူင်းဝေႇသႃႇ လီႇၼႆႉ... ၸႂ်ဢွၼ်ႇဢႄၶီႈယၢၼ်ႈတႄႉတႄႉ... တူၺ်းလူး... လုၵ်ႈဢွၼ်ႇလဵင်ႉဝူဝ်းၵႂၢႆးၶဝ်... ၼမ်ပေႃး တၢၼ်ႇၽုင်မဝ်ႈ... ၼမ်လိူဝ် သိုၵ်းႁဝ်းလူးၵွၼ်ႇ... ၵူၼ်းမိူင်း... ၵူၼ်းသိုၵ်းၶဝ်... တေၼမ်တၢၼ်ႇႁိုဝ်... ယင်းဢမ်ႇႁတ်းတိုၵ်းႁဝ်းလႄႈဝႃႈ... ယူႇလၢႆလၢႆသေ... ၵူမ်ႈၵွမ်းငွမ်းၸူးငၢႆႈငၢႆႈ ၼင်ႇၼႆၼႆႉ... ဢမ်ႇမီး ဢၵႄးသင်... လီဢၢႆတၢင်ၶဝ်ၼႅၼ်ႇ...” ၼႆလႄႈ သၢမ်လူင်ၾႃႉ ငိၼ်းမႅၼ်ႈသေ ႁွင်ႉသွင်ၸဝ်ႈ လၢတ်ႈဝႃႈ “ၾႃႉလူင်ၸွမ်သိုၵ်းၶဝ်ဢိူၺ်း... ႁဝ်း ႁဵတ်းႁူဝ် ႁဵတ်းၵွၼ်းပိူၼ်ႈသေ... လၢတ်ႈၵႂၢမ်းတႅမ်ႇယေႃႈမဝ်ၽၢင်း... ၼင်ႇၸဝ်ႈၶဝ်လၢတ်ႈယူႇၼႆ... မၼ်း ဢမ်ႇထုၵ်ႇ... ၶဝ်ၸဝ်ႈ ၸိူဝ်းမႃးၸွမ်းႁဝ်းၼႆႉ... ပဵၼ်ၽူႈယႂ်ႇၵူၼ်းလူင်လၢႆလၢႆဢိူဝ်ႈ... ၶဝ်လႆႈငိၼ်းၵႂႃႇ ၵေႃႈ... ဢမ်ႇသၢင်ႇတေႃႇ... ၸဝ်ႈၶဝ် ယႃႇလၢတ်ႈထႅင်ႈ...” ၼႆယဝ်ႉ။ တၢဝ်ႉသွင်ၵေႃႉ ဢၼ်တိုၼ်းၸင်းသၢမ်လူင်ၾႃႉဝႆႉယူႇၼၼ်ႉ ၵူဝ်သိူဝ်ၶၢၼ်ႇၾႃႉ ႁူႉလွင်ႈၶႃၼႆႉ သေ ထူပ်းတၢမ်ႇလႄႈ ႁႃတင်းၽိတ်းသႂ်ႇ သၢမ်လူင်ၾႃႉထႅင်ႈ။ ႁဵတ်းလိၵ်ႈဝႃႈ “ယၢမ်းလဵဝ်ႁဝ်းၶႃႈ... ပႄႉဝေႇသႃႇလီႇယဝ်ႉလႄႈ... ၶဝ်ၵေႃႈၵူမ်ႈၵွမ်းၼွမ်းၸူးယဝ်ႉ... ၵူၺ်းၵႃႈ... ၼွင်ႉၸဝ်ႈၼႆႉ... ဢမ်ႇပွင် သိုဝ်ႈတေႃႇၸဝ်ႈ... မီးၽႅၼ်ႁူမ်ႈ ႁေႃၶမ်းဝေႇသႃႇလီႇသေ... တေၽိုၼ်ႉၸဝ်ႈႁဝ်းၶႃႈဢေႃႈ... ၶဝ်လၵ်ႉမီး ဝႆႉ... ၶေႃႈတူၵ်းလူင်းၵၼ်လႄႈ... မိူင်းဝေႇသႃႇလီႇ ၸင်ႇပွႆႇၽွင်းၶဵဝ်... တေမိူဝ်းၵူမ်ႈၵွမ်းၼွမ်းၸူး... ၸဝ်ႈႁဝ်းၼၼ်ႉၶႃႈယဝ်ႉ... မိူဝ်ႈလဵဝ်...ၶဝ်မႃးၸွမ်းႁဝ်းသေ... မီးဝႆႉယူႇတီႈမိူင်းၵွင်ၶႃႈ... မိူဝ်ႈထိုင်မိူင်းမၢဝ်းၼၼ်ႉ... တေႁူမ်ႈၵၼ်... ႁဵတ်းၵူတ်ႉတေႃႇၸဝ်ႈယဝ်ႉ... သၢမ်လူင်ၾႃႉ တေ ၶိုၼ်ႈၼင်ႈ ႁၢင်ႈႁေႃၼႆၶႃႈဢေႃႈ... ႁဝ်းၶႃႈၼႆႉ... လႆႈပဵၼ်ၶႃႈၵိၼ်... ၶႃႈထၢမ်း... ၶႃႈသိတ်ႉၸႃႇ ၸဝ်ႈႁဝ်း မႃးၶႃႈလႄႈ... မီးတၢင်း ၼၵ်းၸႂ်ယႂ်ႇလူင်သေ... ၸင်ႇလႆႈတႅမ်ႈလိၵ်ႈပွင်ႇထိုင်... ၸဝ်ႈႁဝ်းၶၼ်ၶၼ် ဝႆးဝႆး မႃးၶႃႈယဝ်ႉ...” ၼႆသေ လၵ်ႉပွႆႇၵူၼ်း ႁိပ်ႈၼႅတ်ႈ မိူဝ်းသူင်ႇၸူး သိူဝ်ၶၢၼ်ႇၾႃႉယူႇယဝ်ႉ။ မိူဝ်ႈလႆႈႁပ်ႉလိၵ်ႈယဝ်ႉ ၽိတ်းၸႂ်ၼိူဝ် ၶုၼ်သၢမ်လူင်ၼႅၼ်ႇသေ သိူဝ်ၶၢၼ်ႇၾႃႉ ႁႂ်ႈႁဵတ်းၶဝ်ႈ မုၼ်း၊ ၶဝ်ႈပွင်း၊ တၢင်းၵိၼ်သႂ်ႇငူၼ်ႉသႂ်ႇသၢၼ်ယဝ်ႉ ၶၢၼ်းၵူၼ်းသေ သင်ႇၵႂၢမ်းဝႃႈ “ၵူၼ်းၸၢႆး ဢၼ်ဝႃႈ ၼၼ်ႉ... ႁတ်းႁဵတ်းၵေႃႈ ႁတ်းၶၢမ်ႇယဝ်ႉ... ၸဝ်ႈၵဝ်ႇႁဵတ်းသင်ၵေႃႈ... တေႁူႉတူဝ်ယူႇ.. .ပေႃးလႆႈႁပ်ႉ တၢင်းၵိၼ်ၼႆႉယဝ်ႉ... ၵိၼ်ၵမ်းလဵဝ်... သင်ဢမ်ႇၵိၼ်... တႃႇတေလီၵၼ်... တိုၼ်းဢမ်ႇမီးလႆႈ...” ၼႆသေ သူင်ႇထိုင် သၢမ်လူင်ၾႃႉ ၵမ်းလဵဝ်ယဝ်ႉ။
တႃႇယႃႇၵတ်ႉ၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းမလႅင်ႇ
ဝၢၼ်ႈတၢၼ်းၵူင်း  (သာယာကပ်ရွာ, Tharyarkat) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇꧡူင်ႇတႂိၼ်း ၊ ၸႄႈဝဵင်းမလႅင်ႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈမဵၵ်ႉထီႇလႃႇ၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 194158 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇꧡူင်ႇတႂိၼ်းၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 1200 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 1449 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 2649 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ယႂႃႇတိတ်ႉ၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ယူၺ်းၸု
ယႂႃႇတိတ်ႉ  (ရွာသစ်ရွာ, Ywarthit) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇယူၺ်းၸု၊ ၸႄႈဝဵင်းမတယႃႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈပၢင်ႇဢူး၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 190031 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇယူၺ်းၸုၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 852 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 906 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 1758 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
မူင်ႇတေႃးၵျီး၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းမျိတ်ႉတႃး
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းမျိတ်ႉတႃး
လၶုမႃဝိမႃၼဝတ်ထု၊ ၼၢင်းၽီငဝ်းတူဝ်လႅင်း
2-လၶုမႃဝိမႃၼဝတ်ထု၊ ၼၢင်းၽီငဝ်းတူဝ်လႅင်း
မုၼ်ၶမ်းၽြႃးယၢမ်ႈလၢတ်ႈဝႃႈ လၶုမႃႇၼႆႉ ယၼ်မၼ်ႈဝႆႉ တမ်ႈတီႈသၵတႃႇၵႃႇမိၽူဝ်ႇၼႆယဝ်ႉ။ လၶုမႃဝိမႃၼဝတ်ထု ႁူဝ်သွင် သုတ်းယဝ်ႉ။
996
လိူၼ်ၾႅပ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
1777
လိူၼ်ဢေႇပရႄႇ
(1) ဝၼ်း။
315
လိူၼ်ၸၼ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
1392
လိူၼ်ၸၼ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
786
လိူၼ်ဢေႇပရႄႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်သႅပ်ႇထႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢွၵ်ႇထူဝ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
ၸီးဢူၵ်ႉ၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းပတဵင်ႇၵျီး
ဝၢၼ်ႈၸီးဢူၵ်ႉ  (ဇီးအုပ်ရွာ, Zeeoke) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇၸီးဢူၵ်ႉ၊ ၸႄႈဝဵင်းပတဵင်ႇၵျီး၊ ၸႄႈတွၼ်ႈတႃႈလိူဝ်ႇ၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 189758 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇၸီးဢူၵ်ႉၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 3915 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 3904 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 7819 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
2001
လိူၼ်မၢတ်ႉၶျ်
(1) ဝၼ်း။
ဢွၵ်ႇထူဝ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လႅတ်ႉပၢၼ်ႇၵူင်း၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၵျွႆးၼႂႃးထွၵ်ႉ
ဢၢင်ႈဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းပၢင်ႇဢူး
314
လိူၼ်ၾႅပ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်တီႇသႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
995
လိူၼ်ၾႅပ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မေႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျူႇလၢႆႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်တီႇသႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
1776
လိူၼ်မေႇ
(1) ဝၼ်း။
1391
1391
လိူၼ်ဢေႇပရႄႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢွၵ်ႇထူဝ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
ဝႃးယူင်ႇၵူင်း၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းတပဵၵ်ႉၵျိၼ်း
ဢၢင်ႈဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းတပဵၵ်ႉၵျိၼ်း
ၸုမ်းလူင်ပွင်ၸိုင်ႈ ၸႄႈမိူင်းၶၢင်
လွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႈ ၸုမ်းလူင်ပွင်ၸိုင်ႈ
မိူဝ်ႈ ပီ 2019 လိူၼ်ၸၼ်ႇဝႃႇရီႇ 18 ဝၼ်းၼၼ်ႉ ၸွမ်ၽွင်းလူင် လႆႈႁွင်ႉ ၽွင်းလူင် 3 ၵေႃႉ ႁူပ်းထူပ်းသေၵေႃႈ ဝႃႈ ပဵၼ် ၶေႃႈၸီႉသင်ႇ ၽူႈၵိူဝ်းၵုမ်ၸိုင်ႈမိူင်း ၼႆသေ ႁႂ်ႈၶဝ်ထွၼ်တူဝ်ဢွၵ်ႇသေယဝ်ႉ လိူၼ်ၸၼ်ႇဝႃႇရီႇ 21 ဝၼ်းၼၼ်ႉ လႆႈၶႂၢင်းပၼ် ႁႂ်ႈ ဢူးမျႃႉတဵင်း တင်း တွၵ်ႇတႃႇတိၼ်းလႂိၼ် ထွၼ်တူဝ်ဢွၵ်ႇတီႈ တႃႈၶုၼ်သေ ဢူး H လႃႉဢွင်ႇ တႄႉ လႆႈထုၵ်ႇၵိုတ်းလိုဝ်ႈ ၼႃႈၵၢၼ်ပုၼ်ႈၽွၼ်းၼႆ လုမ်းၸွမ်ၸိုင်ႈသေၵေႃႈ ပိုၼ်ၽၢဝ်ႇဢွၵ်ႇမႃးယဝ်ႉ။ မိူဝ်ႈပီ 2019 လိူၼ်ၸၼ်ႇဝႃႇရီ 29 ဝၼ်းၼၼ်ႉ တီႈလုမ်းတႅၼ်းၽွင်းၸႄႈမိူင်းၶၢင် လႆႈၸတ်းႁဵတ်း ပၢင်ၵုမ်ၽိသဵတ်ႇသေ ၸဝ်ၸွမ်ၸိုင်ႈ ဢူးဝိၼ်းမျိၼ်ႉ သူင်ႇလိၵ်ႈလဝ်ႈတၢင်ႇမႃး တႃႇႁႂ်ႈဢဝ် ထၢၼ်ၽွင်းလူင် ၵၢၼ်ၵပ်းသိုပ်ႇတိတ်းတေႃႇ၊ ၵၢၼ်ၾႆးၾႃႉ လႄႈ ၵၢၼ်ႁူင်းငၢၼ်း ၼၼ်ႉ ႁႂ်ႈၸႅၵ်ႇႁဵတ်း ထၢၼ်ၽွင်းလူင်သွင်ဢၼ် ဢၼ်ပဵၼ် ထၢၼ်ၽွင်းလူင် ၵၢၼ်ၵပ်းသိုပ်ႇတိတ်းတေႃႇ လႄႈ ထၢၼ်ၽွင်းလူင် ၵၢၼ်းၾႆးၾႃႉ လႄႈ ၵၢၼ်ႁူင်းငၢၼ်း ၼႆသေတႃႉ ၶေႃႈလဝ်ႈတၢင်ႇၼႆႉ လႆႈသုမ်းၵႂႃႇယူႇယဝ်ႉ။ လွင်ႈတၢင်းမၼ်းတႄႉ ယွၼ်ႉပိူဝ်ႈဝႃႈ ပဵၼ် ၵူၼ်းၽၢႆႇၼွၵ်ႈၼႆယဝ်ႉ။ ယွၼ်ႉၼၼ်လႄႈ ထိုင် လိူၼ်ၸၼ်ႇဝႃႇရီႇ 30 ဝၼ်းမႃး လႆႈဢဝ် ၵူၼ်းသၢမ်ၵေႃႉ ၵႃႈတီႈၼႂ်း တႅၼ်းၽွင်း လုမ်းတႅၼ်းၽွင်းၼၼ်ႉ မၵ်းမၼ်ႈပၼ်ၵၢၼ် ၽွင်းလူင်မႃးယဝ်ႉ။
784
လိူၼ်ဢေႇပရႄႇ
(1) ဝၼ်း။
မျွင်းမျႃႉ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈ
ၸႄႈတွၼ်ႈမျွင်းမျႃႉ (မြောင်းမြခရိုင် ; Myaungmya District) ၼႆႉ ပဵၼ်ၸႄႈတွၼ်ႈဢၼ်ၼိုင်ႈ ဢၼ်ၶဝ်ႈပႃးဝႆႉ တီႈၼႂ်း ၸႄႈတိူင်းဢေႇယႃႇဝတီႇ၊ ပွတ်းတႂ်ႈ မိူင်းမျၢၼ်ႇမႃႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၽၢႆႇႁွင်ႇ မီး ၸႄႈတွၼ်ႈမဢူႇပိၼ်ႇ၊ ၽၢႆႇဢွၵ်ႇမီး ၸႄႈတွၼ်ႈၽျႃႇပူင်ႇ၊ ၽၢႆႇၸၢၼ်းမီး ပၢင်ႇလၢႆႇပင်းၵလႃး၊ ၽၢႆႇတူၵ်းမီး ၸႄႈတွၼ်ႈပတဵင်ႇ ၸိူဝ်းၼႆႉ ၶႅၼ်ႈၶၼ်ႈၵၼ်ဝႆႉယဝ်ႉ။ ၸႄႈတွၼ်ႈဢၼ်ၼႆႉ တၢင်းၵႂၢင်ႈၶႂၢင် မီး 2835 လွၵ်းလၵ်းယဝ်ႉ။
သၢႆပိုၼ်း
ပီ 1893 ၼၼ်ႉ ဢဝ် ၸိူဝ်းပဵၼ် တီႈ ၸႄႈဝဵင်းၽၢႆႇတူၵ်း တီႈ ၸႄႈတွၼ်ႈတူင်းၶႂႃႉ (ယၢမ်းလဵဝ် မဢူႇပိၼ်ႇ) လႄႈ တီႈ ၸႄႈဝဵင်းၽၢႆႇဢွၵ်ႇ တီႈ ၸႄႈတွၼ်ႈပတဵင်ႇၼၼ်ႉ ႁူမ်ႈၵၼ်သေ ပဵၼ်မႃး ၸႄႈတွၼ်ႈမျွင်းမျႃႉၼႆယဝ်ႉ။ မိူဝ်ႈၽွင်းၼၼ်ႉ တီႈ ၸႄႈတွၼ်ႈမျွင်းမျႃႉၼၼ်ႉ ၶဝ်ႈပႃး ၸႄႈဝဵင်းမျွင်းမျႃႉ၊ ၸႄႈဝဵင်း တီးၵႂိၼ်း (ယၢမ်းလဵဝ် ဢဵင်ႇမႄး)၊ ၸႄႈဝဵင်းဝႃးၶႄႇမ လႄႈ ၼႃႈလိၼ်ၵုၼ်မေႃႇလမႅင်ႇ ၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။ ဢၼ်ပဵၼ် ၸႄႈဝဵင်းလပ်ႉပုတ်ႉတႃႇၼၼ်ႉ ၸင်ႇလႆႈၽွတ်ႈႁႅၼ်း မိူဝ်ႈပီၶရိတ်ႉ 1900 ပၢႆၼၼ်ႉၵူၺ်း။ ဢၼ်ပဵၼ် ၸႄႈဝဵင်းၵၢၼ်ႇပႄႉၼၼ်ႉတႄႉ တႄႇၽွတ်ႈႁႅၼ်းမႃး မိူဝ်ႈပႆႇပဵၼ် သိုၵ်းၵမ်ႇၽႃႇပွၵ်ႈသွင် မွၵ်ႈ 10 ပီၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၵူၺ်းၵႃႈဝႃႈ ထိုင် ပီ 1931 မႃး ၶိုၼ်းလႆႈ ယႃႉသိမ်းပႅတ်ႈ ၸႄႈဝဵင်းၵၢၼ်ႇပႄႉသေ ၶိုၼ်းဢဝ်သႂ်ႇၼႂ်း ၸႄႈဝဵင်းလပ်ႉပုတ်ႉတႃႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ တေႃႇထိုင်ယၢမ်းလဵဝ် ၸႄႈဝဵင်းၵၢၼ်ႇပႄႉၼႆႉ ပႆႇလႆႈတႄႇတင်ႈၶိုၼ်း။ ၵူၺ်းၵႃႈဝႃႈ မိူဝ်ႈပီ 1903 ၼၼ်ႉ ၽိူဝ်ႇတႄႇတင်ႈ ၸႄႈတွၼ်ႈၽျႃႇပူင်ႇၼႆ လႆႈမႄးမၵ်းမၼ်ႈ လႅၼ်လိၼ်ၶိုၼ်းယဝ်ႉ။ မိူဝ်ႈၽွင်းၼၼ်ႉ လႆႈဢဝ် ၸႄႈဝဵင်းပၢၼ်းတၼေႃႇ တီႈ ၼႃႈလိၼ်ဝႃးၶႄႇမ ဢၼ်ၶဝ်ႈပႃးၼႂ်း ၸႄႈတွၼ်ႈမျွင်းမျႃႉၼၼ်ႉ လႆႈသႂ်ႇၶဝ်ႈပၼ်ၼႂ်း ၸႄႈတွၼ်ႈမဢူႇပိၼ်ႇသေ၊ ဢၼ်ပဵၼ် ၸႄႈဝဵင်းပျိၼ်ႇတယႄႇ ဢၼ်ၶဝ်ႈပႃးၼႂ်း ၸႄႈတွၼ်ႈတူင်းၶႂႃႉၼၼ်ႉ လႆႈဢဝ်သႂ်ႇၶဝ်ႈၼႂ်း ၸႄႈတွၼ်ႈမျွင်းမျႃႉယူႇယဝ်ႉ။
313
လိူၼ်သႅပ်ႇထႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
994
လိူၼ်ဢွၵ်ႇထူဝ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
313
လိူၼ်တီႇသႅမ်ႇပႃႇ
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:313
1775
ၼူဝ်ႇဝႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
1390
လိူၼ်ၵျူႇလၢႆႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢေႃးၵၢတ်ႉ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၼူဝ်ႇဝႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
ယူၺ်းၸု၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းမတယႃႇ
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းမတယႃႇ
ၽျူး၊ ဝဵင်း
ဝဵင်းၽျူး (ဖြူးမြို့ ; Pyu) ၼႆႉ ပဵၼ်ဝဵင်းပၵ်းလုမ်း ၸႄႈဝဵင်းၽျူး၊ ၸႄႈတွၼ်ႈတွင်ႇငူႇ၊ ၸႄႈတိူင်းပႃႇၵိူဝ်၊ မိူင်းမျၢၼ်ႇမႃႇယဝ်ႉ။ မီးဝႆႉ ၽၢႆႇႁွင်ႇ ဝဵင်းတႃႈၵုင်ႈ ပေႃးဢဝ်တၢင်းလူတ်ႉၵႃးဝႃႈ ယၢၼ်ၵႆ 142 လၵ်းသေ ပေႃးဢဝ် တၢင်းရူတ်ႉရဵၼ်းဝႃႈ ယၢၼ်ၵႆ 134.25 လၵ်းယဝ်ႉ။ ပၢႆးမၢၵ်ႈမီး ပဵၼ်ဢၼ်ၶႅမ်ႉလီသေ ၵၢၼ်ၽုၵ်ႇသွမ်ႈ ၶဝ်ႈ၊ ထူဝ်ႇ ၸိူဝ်းၼႆႉ ပဵၼ်ၶူဝ်းၵုၼ်ႇ ဢၼ်ဢွၵ်ႇတီႈပိုၼ်ႉတီႈယဝ်ႉ။
312
လိူၼ်မေႇ
(1) ဝၼ်း။
993
လိူၼ်တီႇသႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
1389
လိူၼ်ၸၼ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
1774
1774
783
လိူၼ်ၵျုၼ်ႇ
(1) ဝၼ်း။
782
လိူၼ်မၢတ်ႉၶျ်
(1) ဝၼ်း။
311
လိူၼ်ၵျုၼ်ႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်သႅပ်ႇထႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢွၵ်ႇထူဝ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
ဢေးၵျုၼ်း၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းမတယႃႇ
ဢေးၵျုၼ်း  (အေးကျွန်းရွာ, Ayekyun) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇသျိၼ်ႇလႃႉ၊ ၸႄႈဝဵင်းမတယႃႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈပၢင်ႇဢူး၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 190096 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇသျိၼ်ႇလႃႉၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 864 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 987 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 1851 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
992
လိူၼ်ၸၼ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျုၼ်ႇ
(1) ဝၼ်း။
ၼႃးသၢႆး (ၼိူဝ်)၊ ဝၢၼ်ႈ
ဝၢၼ်ႈၼႃးသၢႆး (ၼိူဝ်) (, Nar Hsai Nay, နားဆိုင်းနေ) ၼႆႉ ပဵၼ်ဝၢၼ်ႈ ဢၼ်မီးၼႂ်း ဢိူင်ႇၸၢင်ႈသႅင်၊ ၸႄႈဝဵင်းမွၵ်ႇမႆႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈ လၢင်းၶိူဝ်း၊ မိူင်းတႆး၊ မိူင်းမျၢၼ်ႇမႃႇၶႃႈဢေႃႈ။
ၵူၵ်ႉၵူဝ်ႇၵူင်း၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းတပဵၵ်ႉၵျိၼ်း
ဢၢင်ႈဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းတပဵၵ်ႉၵျိၼ်း
1773
သႅပ်ႇထႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
တီႇသႅမ်ႇပႃႇ
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:1773
781
လိူၼ်ၵျုၼ်ႇ
(1) ဝၼ်း။
991
လိူၼ်ဢေႃးၵၢတ်ႉ
(1) ဝၼ်း။
310
လိူၼ်ဢွၵ်ႇထူဝ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
ၶႅတ်ႉဢွင်ႇ
ဢူးၶႅတ်ႉဢွင်ႇ ၼႆႉ ပဵၼ် ၵေႃႉဢၼ်ႁၢပ်ႇဢဝ်ပုၼ်ႈၽွင်း ၸွမ်ၽွင်းလူင် ၵႃႈတီး ၸႄႈမိူင်းၶၢင်ယဝ်ႉ။ မၼ်းၼႆႉ ပဵၼ် ၵူၼ်းၶိူဝ်းၶၢင် ၸၢဝ်းၶရိတ်ႉယၢၼ်ႇၵေႃႉၼိုင်ႈသေ မိူဝ်ႈမၼ်းပႆႇႁဵတ်းၵၢၼ်ပၢႆးမိူင်းၼၼ်ႉ မၼ်းပဵၼ်မႃး မေႃယႃၽၢႆႇၶဵဝ်ႈယဝ်ႉ။ တီႈပၢင်လိူၵ်ႈတင်ႈၵူႈထၢၼ်ႈ 2015 ၼၼ်ႉ မၼ်းလုၵ်ႉတီႈ ၸႄႈဝဵင်းၸေႊၼႃးသေ ၶဝ်ႈၶႄႉၶဵင်ႇလႄႈ လႆႈဢွင်ႇပႄႉမႃးယဝ်ႉ။
တင်းပီႈဢၢႆႈသေ လႆႈပဵၼ်ၽူႈၶႄႉၶဵင်ႇၵၼ်မႃး
ဢူးၶႅတ်ႉထဵင်ႇၼၢၼ်း ၵေႃႉဢၼ်ပဵၼ် ပီႈဢၢႆႈ ဢူးၶႅတ်ႉဢွင်ႇၼႆႉ ပဵၼ်ၸဝ်ႈပၢႆးမိူင်း ၶၢင်ၵေႃႉၼိုင်ႈသေ ပဵၼ် တႅၼ်းၽွင်းၵဝ်ႇ လုမ်းတႅၼ်းၽွင်းၼိူဝ်မႃးယဝ်ႉ။ ဢူးၶႅတ်ႉဢွင်ႇၼႆႉ ပဵၼ်ၽူႈၶဝ်ႈၸုမ်း ဢမျူဝ်းတႃး တီႇမူဝ်ႇၶရေႇၸီႇ ဢၽွႆႉၶျူၵ်ႉသေ ယွၼ်ႉလႆႈဢွင်ႇပႄႉတီႈ ပၢင်လိူၵ်ႈတင်ႈမႃးယဝ်ႉ ၵေႃႉပဵၼ် ပီႈဢၢႆႈၸမ်ႉ ပဵၼ် ၽူႈၶဝ်ႈပႃႇတီႇ ပျီႇထွင်ႇၸုၵျၢၼ်ႉၶႅင်ႇယေးၼိၼ်ႉ ၽုၼ်ႉၽျူဝ်းယေးပႃႇတီႇ လႄႈ မိူဝ်ႈပၢင်လိူၵ်ႈတင်ႈ 2015 ၼၼ်ႉ လႆႈသုမ်းမႃးယဝ်ႉ။
1387
လိူၼ်မေႇ
(1) ဝၼ်း။
ပျႃး၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းမျိၼ်းၶျၢၼ်ႇ
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းမျိၼ်းၶျၢၼ်ႇ
တလၢႆးသျေႇ (ၸၢၼ်း)၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းပတဵင်ႇၵျီး
ဝၢၼ်ႈတလၢႆးသျေႇ (ၸၢၼ်း)  (တလိုင်းရှည် (တောင်)ရွာ, Talaingshey(South)) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇတလၢႆးသျေႇ (ၸၢၼ်း)၊ ၸႄႈဝဵင်းပတဵင်ႇၵျီး၊ ၸႄႈတွၼ်ႈတႃႈလိူဝ်ႇ၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 189734 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇတလၢႆးသျေႇ (ၸၢၼ်း)ၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 1035 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 1167 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 2202 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
309
လိူၼ်မေႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၼူဝ်ႇဝႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
ၽြႃးၽပၢင်း မိူင်းလၢဝ်း
လွင်ႈၽြႃးၽပၢင်း ႁွတ်ႈမိူင်းလၢဝ်း
မိူဝ်ႈဢွၼ်တၢင်းတႄႉ ၼိမူၼ်း (ၼိမၼ်ႇတၼ) မႃးဝႆႉတီႈ ဝတ်ႉၽသမၢၼ် (သမၼ်ႇတႃႇရႃႇမ) ၼႂ်းဝဵင်းၵဵင်းၶမ်း ဢၼ်တင်ႈယူႇၸမ် ဝဵင်းၸၼ်ယၢမ်းလဵဝ်ၼႆႉယဝ်ႉ။ ထိုင်မႃး ပီပုတ်ႉထ 2028 (1485 AD) ပၢၼ်ၶုၼ်လၢဝ်း လၢၼ်ႉၸၢင်ႉ တူၼ်တီႈ 6 ၽယႃးလႃႈသႅၼ်တႆး ၽူးဝၼၢတ်ႈၼၼ်ႉ လႆႈဢွၼ်ၵၼ် ၼိမူၼ်းဢဝ် ၽြႃးၽပၢင်း လုၵ်ႉဝဵင်းၵဵင်းၶမ်း ၶိုၼ်းမႃးဝႆႉ တီႈဝတ်ႉၸဵင်းၵၢင် (မၼူဝ်ရမၼႃႇရႃႇမ) ၼႂ်းဝဵင်းၵဵင်းတွင်းယဝ်ႉ။ တင်ႈတႄႇၽြႃးၽပၢင်း မႃးယူႇ တီႈဝဵင်းၵဵင်းတွင်းၼႆႉ ဝဵင်းၵဵင်းတွင်းၵေႃႈ လႆႈပိၼ်ႇႁွင်ႉၸိုဝ်ႈမႂ်ႇဝႃႈ “မိူင်းလူင်ၽပၢင်း” ၼႆမႃး တေႃႇပၢၼ်မိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။
ထိုင်မႃး ပၢၼ်ၸဝ်ႈၽလၢဝ်း တၢဝ်ႉဢၼုဝူင်း (ဢၼုဝမ်ႇသ 1803-1827) ၶိုၼ်ႈပဵၼ် ၶုၼ်ဝဵင်းၸၼ်ၼၼ်ႉ ၵွပ်ႈဝႃႈ မၼ်းၸဝ်ႈ လုၵ်ႉၽိုၼ်ႉ ႁေႃၶမ်းထႆးသယၢမ်လႄႈ ၸဝ်ႈႁေႃၶမ်းထႆး တူၼ်ထူၼ်ႈ 3 ၸဝ်ႈၼင်ႈၵဝ်ႈ ၸင်ႇသူင်ႇတပ်ႉသိုၵ်း ၶိုၼ်ႈမႃးတိၺွပ်းဢဝ် ၸဝ်ႈဢၼုဝူင်းသေ ဢဝ်ပႃးတင်း ၽြႃးၽပၢင်း လူင်းမိူဝ်းဝႆႉ တီႈမိူင်းၵွၵ်ႇ ၸွမ်းၽၵႅဝ်ႈၶဵဝ် ထႅင်ႈၵမ်းၼိုင်ႈ။ မိူဝ်ႈမိူင်းလၢဝ်း ၶိုၼ်းၶၢႆႉ ဝဵင်းႁေႃၶမ်း မႃးဝႆႉတီႈ မိူင်းလူင်ၽပၢင်း ထႅင်ႈၵမ်းၼိုင်ႈၼၼ်ႉ ၶုၼ်လၢဝ်း တၢဝ်ႉဢုၼ်ႇၶမ်း (1871 – 1889 AD) ၸင်ႇၵႂႃႇ ယွၼ်းၼိမူၼ်းၽြႃးၽပၢင်း တီႈၶုၼ်ႁေႃၶမ်းထႆး မိူင်းၵွၵ်ႇ (Bangkok) ၶိုၼ်းမႃးဝႆႉ တီႈဝတ်ႉဝိၸုၼ်း (ဝိၸုလမႁႃႇဝိႁႃႇရ) ၼႂ်းမိူင်းလူင်ၽပၢင်း မိူၼ်ၵဝ်ႇသေ ႁၵ်ႉပႅင်းမႃး တေႃႇၵၢပ်ႈပၢၼ် ယၢမ်းလဵဝ်ယဝ်ႉ။ ဝတ်ႉဝိၸုၼ်းၼႆႉ ပဵၼ်ၶုၼ်လၢဝ်း တူၼ်ထူၼ်ႈ 8 တၢဝ်ႉဝိၸုၼ်း ဢွၼ်ႁဵတ်းသၢင်ႈဝႆႉ ၸဵမ်မိူဝ်ႈ ပီပုတ်ႉထ 2046 (1503 AD) ၼၼ်ႉသေ ၼိမူၼ်းဢဝ် ၽြႃးၽပၢင်း ယူႇသဝ်းမႃး ၸဵမ်မိူဝ်ႈပၢၼ်မၼ်းၸဝ်ႈၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ပီ 2006 လိူၼ်သႅပ်ႉတိမ်ႇပိူဝ်ႇၼၼ်ႉ လႆႈပၢင်းဢဝ် ၽြႃးၽပၢင်း မႃႈဝႆႉတီႈၼႂ်းႁေႃၶမ်း ဢၼ်ဢဝ်ႁဵတ်းပဵၼ် ႁွင်ႈၼႄပိုၼ်းယဝ်ႉ။ ဢဝ်ၸွမ်းၼင်ႇ ၾိင်ႈထုင်းလၢဝ်းသေ ပေႃးဝႃႈ ထိုင်မႃး ပီမႂ်ႇသွၼ်းၼမ်ႉ ဝၼ်းထူၼ်ႈသၢမ် ၵူႈပီပီ ပၢင်းဢဝ် ၽြႃးၽပၢင်း မႃးဝႆႉတီႈ ဝတ်ႉမႂ်ႇသေ သွၼ်းၼမ်ႉၽြႃးယဝ်ႉ။ ပီ 2013 လိူၼ်ၻီႇၸိမ်ႇပိူဝ်ႇ ၶိုၼ်းပၢင်းဢဝ် ၽြႃးၽပၢင်း မႃးယူႇသဝ်းဝႆႉ တမ်ႈတီႈ ဝတ်ႉၽပၢင်းထေဝရၢတ်ႉ Vat Phabang Thevarat.
1837
လိူၼ်မၢတ်ႉၶျ်
(1) ဝၼ်း။
ဢွၵ်ႇထူဝ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
1386
လိူၼ်ၵျူႇလၢႆႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၼူဝ်ႇဝႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
တီႇမူဝ်ႇၶရေႇသီႇ
ၵႂၢမ်းၼမ်း
ၵွပ်ႈပိူဝ်ႈဢမ်ႇႁူႉလွင်ႈႁၼ်လၢႆး၊ ဢမ်ႇလူင်ႉလႅၼ်ၽၢႆႇပၢႆးမိူင်းလႄႈ ဢမ်ႇႁတ်းႁၢၼ်၊ တေႁဵတ်းဢၼ်လႂ်ၵေႃႈ “ၵူဝ်ၽိတ်း” ၼၼ်ႉမႃးတိတ်းတီႈၸႂ်လႄႈ ၸၢတ်ႈပၢၼ်ၽဝၸၢဝ်းၶိူဝ်းတႆးႁဝ်း ထိုင်ၸူဝ်ႈၵၢပ်ႈပီႊမိူင်းႁူဝ်ပၢၵ်ႇ 20 ပေႃးၸမ်သဵင်ႈၵေႃႈ ယင်းတိုၵ်ႉလႆႈၶၢမ်ႇတင်းမၵ်းမၢႆဝႃႈ ပဵၼ်ၵူၼ်းၶိူဝ်းဢွၼ်ႇ (Minority)၊ လႆႈပဵၼ်ၶိူဝ်းၵူၼ်းပႆႇၶိုၼ်ႈယႂ်ႇ၊ ၶိူဝ်းၼွႆႉၼႆယူႇ။ ပပ်ႉလဵပ်ႈႁဵၼ်းၽိုၼ်ၼႆႉ သင်ဝႃႈလႆႈမီးၼမ်ႉတွၼ်းၽွၼ်းလီတၢၼ်ႇမႅတ်ႇငႃးတႃပူဢွၼ်ႇယူႇၼႆၵေႃႈၸူမ်းယဝ်ႉ။ ပိၵ်ႉဝႃႈဢမ်ႇပၼ်ၽွၼ်းလီသင်လႆႈသေၵေႃႈ သင်ဝႃႈပဵၼ်မႃးမိူၼ်ၼင်ႇပူၵ်းတွႆႇတူင်ႉတိုၼ်ႇပၼ်ၼၼ်ႉၵေႃႈလီယူႇ။
မိူဝ်ႈပိၼ်ႇတႅမ်ႈၽၢႆႇတႆးၼႆႉ လႆႈယိပ်းၸႂ်ႉဝႆႉၶေႃႈၵႂၢမ်းဢၼ်ထၢင်ႇဝႃႈ တေသၢင်ႇထုၵ်ႇႁူႉလွင်ႈပွင်ႇၸႂ်ငၢႆႈ တႃႇမိူဝ်ႈလဵ်ပ်ႈႁဵၼ်းလွင်ႈတီႇမူဝ်ႇၶရေႇသီႇၼၼ်ႉယူႇ။ လိုၼ်းလၢႆးဝၢႆးၼႆႉမႃး သင်ဝႃႈႁၼ်မႅၼ်ႈၶေႃႈၶႅမ်ႉလႅပ်ႈလီတိူဝ်းၼၼ်ႉၵေႃႈ မႄးပိၼ်ႇၸႂ်ႉယိပ်းတိုဝ်းၵႂႃႇလႆႈယူႇယဝ်ႉ။ သင်ဝႃႈဢမ်ႇၸႅင်ႈလႅင်းသၢင်းလၢင်း မီးတၢင်းငမ်းငဝ်း ပဵၼ်လၢႆၸႂ်လၢႆၶေႃးဝႆႉၼႆၸိုင် တၢမ်တူဝ်ႁူပ်ႉထူပ်းထတ်းသၢင်တွင်ႈထၢမ်ၵေႃႈလီ၊ ဢဝ်လၢႆးပၢႆးၵၢႆႇသိုပ်ႇတိတ်းတေႃႇလၢႆးလႂ်ၵေႃႈလီ၊ ၸီႉၸမ်ႈမူၼ်ႉမႄးပၼ်တၢင်းႁၼ်ထိုင်တမ်ႈတီႈၶႃႈႁဝ်းသေၵမ်းၶႃႈ။
ပပ်ႉၽိုၼ်ၼႆႉ လႆႈပိုင်ႈဢိင်တီႈပပ်ႉ (HISTORY OF POLITICAL THOUGHT ) လႄႈပပ်ႉၽိုၼ် ၼၼ်ႉႁဵတ်းပဵၼ်ငဝ်ႈပိုၼ်ႉသေယဝ်ႉ ဢဝ်လွင်ႈတၢင်းဢၼ်ႁဝ်းၶႃႈလႆႈလဵပ်ႈႁဵၼ်းဝႆႉၵမ်ႈၽွင်ႈၼၼ်ႉ ထႅမ်သႂ်ႇလေႃးမၢင်တီႈမၢင်ဢၼ်ၼၼ်ႉၶႃႈယဝ်ႉ။ လႆႈၶပ်ႉၶိုင်ပိၼ်ႇတႅမ်ႈ တၢင်းႁိုင်ၸမ်ၶၢဝ်းတၢင်းပီႊၼိူင်ႈယွမ်းယွမ်း။ ၼႂ်းၶၢဝ်းတၢင်းပိၼ်ႇတႅမ်ႈလိၵ်ႈၼႆႉ လႆႈႁူပ်ႉထူပ်းတွင်ႈထၢမ်တမ်ႈတီႈၽူႈလူင်ႉလႅင်းၶဝ်လႄႈသင်၊ လႆႈပိုင်ႈၸွႆႈထႅမ်ႁႃပၼ်ပပ်ႉၽိုၼ်ဢိင်လႄႈသင်၊ ၸွႆႈပေႃႉၶွမ်ႇပိဝ်ႉတိူဝ်ႇ၊ ၸွႆႈမေးထတ်းမႄးၶပ်ႉၶေႃႈၵႂၢမ်းသေ ၶပ်ႉၶိုင်ပဵၼ်ပပ်ႉလႄႈသင်၊ တမ်ႈတီႈၽူႈႁၵ်ႉၸိူဝ်ႈၸၢတ်ႈဝၢၼ်ႈမိူင်းႁဝ်း၊ တႆးၵေႃႉဢူၺ်းလီႁဝ်းၶဝ်ၼၼ်ႉ ၶႃႈႁဝ်းမီးတၢင်းၶွပ်ႈၸႂ်ယႂ်ႇၼမ်သေ ယွင်ႈယေႃးမၵ်းမၢႆဢဝ်ၵုင်ႇမုၼ်တႄႉတႄႉၶႃႈယဝ်ႉ။ ပိၼ်ႇတႅမ်ႈ ထီးၶမ်း ပီႊတႆး 2093
လၢႆးၵျၢင်ႉတၢင်းၵမ်တီႇမူဝ်ႇၶရေႇသီႇ
လၢႆးၵျၢင်ႉတၢင်းၵမ်တီႇမူဝ်ႇၶရေႇသီႇ Democracy “လၢႆးပိူင်ဢုပ်ႉပိူင်ႇၽွင်းငမ်းတီႇမူဝ်ႇၶရေႇသီႇၼႆႉ ပဵၼ်လၢႆးလီတီႈသုတ်းပိူၼ်ႈယဝ်ႉ။ ၵွပ်ႈသင်ၼႆၸိုင်-ၵွပ်ႈဝႃႈလၢႆးပိူင်ဢုပ်ႉပိူင်ႇၽွင်းငမ်းတၢင်ႇဢၼ်ၸိူဝ်းၼၼ်ႉ ႁၢႆႉလိူဝ်သေလၢႆးပိူင်ဢုပ်ႉပိူင်ႇၽွင်းငမ်းတီႇမူဝ်ႇၶရေႇသီႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ” ၼႆသေ ၵေႃႉဢၼ်ပဵၼ်ၸွမ်ၽွင်းမိူင်းလူင်ဢွၼ်တၢင်းသုတ်းမိူဝ်ႈပၢၼ်မိူင်းဢိၼ်းတီႇယိူဝ်းတႄႇလႆႈလွတ်ႈလႅဝ်းသဝ်းၶေႃ ဢၼ်ႁွင်ႉၸိုသ်ႈဝႃႈ “ၼႄႇရူး” (Jawaharlal Nehru 1889-1954 ) ၼၼ်ႉ ယၢမ်ႈလၢတ်ႈၼင်ႇၼႆယဝ်ႉ။ တေႃႇထိုင်ႁၢၼ်ႉၼႆႉၵေႃႈယွၼ်ႉပိူၼ်ႈႁပ်ႉၶၢမ်ႇဝႃႈ လၢႆးပိူင်ဢုပ်ႉပိူင်ႇတီႇမူဝ်ႇၶရေႇသီႇၼႆႉ ၶႅမ်ႉလီလိူဝ်လၢႆးဢုပ်ႉပိူင်ႇၽွင်းငမ်းတင်းလၢႆၼၼ်ႉၼႆလႄႈ ၸင်ႇဝႃႈ ၶတ်းၸႂ်တႃႇလႅၵ်ႈလၢႆႈယိူင်းထိုင်တီႇမူဝ်ႇၶရေႇသီႇၼၼ်ႉယူႇယဝ်ႉ။ ၽူႈၵေႃႉမီးပၢႆးဝူၼ်ႉႁူႉႁၼ်ၶဝ်လႄႈ ၵူၼ်းမိူင်းၶဝ်ၵမ်ႈၽွင်ႈ ယၢမ်ႈၵႆႉလၢတ်ႈဝႃႈ လၢႆးပိူင်ဢုပ်ႉပိူင်ႇၽွင်းငမ်း ဢၼ်ၶႅမ်ႉလိူသ်တီႇမူဝ်ႇၶရေႇသီႇၼႆႉမီးယူႇ-ဝႃႈၼႆ။ ဢၼ်ၶဝ်ဝႃႈၼၼ်ႉမႅၼ်ႈယူႇႁိုဝ်? ၽိတ်းႁိုဝ်? ၼႆ တႃႇၸီႉၸမ်ႈသေတွပ်ႇထဵင်ၶိုၼ်းတႄႉၵေႃႈယၢပ်ႇယူႇ။ ယွၼ်ႉသင်ပေႃးႈၼႆၸိုင်-ယွၼ်ႉပိူဝ်ႈတီႇမူဝ်ၶရေႇသီႇၼႆႉ ဢမ်ႇၸႂ်ႈလၢႆးဢုပ်ႇပိူင်ႇၽွင်းငမ်းဢၼ်တဵမ်ထူၼ်ႈၵူႈပိူင်ၼၼ်ႉလႄႈသင်၊ ဢဝ်လၢႆးဢုပ်ႉပိူင်ၼၼ်ႉသေ ၵႄႈလိတ်ႈလွင်ႈၶွင်ႉၶမ်ၵမ်ႈၽွင်ႈပႆႇလႆႈၼၼ်ႉၵေႃႈ ၵိုတ်းမီးဝႆႉယူႇၼၼ်ႉလႄႈသင်-ၸိူသ်းၼႆႉ မႃးပဵၼ်လွင်ႈတၢင်းယွၼ်ႉဝႃႈ လၢႆးပိူင်ဢၼ်တေၶႅမ်ႉလႅပ်ႈလီလိူသ်သေတီႇမူဝ်ႇၶရေႇသီႇ ၸၢင်ႈတေပေႃႇဢွၵ်ႇမႃးမႂ်ႇမႂ်ႇထႅင်ႈယူႇၼႆၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ပဵၼ်ႁိုဝ်ၵေႃႈယႃႇ တႃႇပၢၼ်မိူင်းမိူသ်ႈၼႆႉၼႆႉ ပႆႇၽႅဝ်ႁွတ်ႈလႆႈတီႈပၢၼ်လၢႆးဢုပ်ႇပိူင်ႇၽွင်းငမ်း ဢၼ်ၶႅမ်ႉလႅပ်ႈလီသေလၢႆးပိူင်တီႇမူဝ်ႇၶရေႇသီႇဢၼ်ဝႃႈၼၼႆႉတႄႉ လပ်ႉလွင်းဝႆႉယူႇ။ ပႆႇၸၢင်ႈမေႃၵုၺ်ႉဢွၵ်ႇႁၼ်ၺႃးဢၼ်ဝႃႈၼၼ်ႉၵေႃႈလပ်ႉလွင်းယူႇ။ ပိူသ်ႈၼၼ်လႄႈ ဢဝ်တီႈယူပ်ႈယွမ်းတီႇမူဝ်ႇၶရေႇသီႇၼၼ်ႉဢၼ်ၵူၺ်ႊသေဢၢၼ်းတေပိုၼ်ႉပႅတ်ႈ ဢမ်ႇၼၼ် သၢၼ်ၶတ်းလၢႆးဢုပ်ႉပိူင်ႇၽွင်းငမ်းတီႇမူဝ်ႇၶရေႇသီႇၼႆတႄႉပႆႇသၢင်ႇထုၵ်ႇၵိုင်ႇထိူၵ်ႈႁဵတ်းၼင်ႇၵဝ်ႇ။ ႁူႉတိူၵ်ႈဝႃႈ တေလႆႈယူႇသဝ်းၵိၼ်သၢင်ႈၸွမ်းလၢႆးၵျၢင်ႉတၢင်းၵမ်တီႇမူဝ်ႇၶရေႇသီႇၼၼ်ႉသေ ၶဝ်ႈပႃးၼႂ်းလၢႆးပိူင်ဢုပ်ႇပိူင်ႇၽွင်းငမ်းတီႇမူဝ်ႇၶရေႇသီႇၼၼ်ႉဢမ်ႇၵၢတ်ႈယဝ်ႉ၊ ဢမ်ႇႁၢင်ႉယဝ်ႉ။
990
လိူၼ်မၢတ်ႉၶျ်
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢေႃးၵၢတ်ႉ
(1) ဝၼ်း။
ႁူၺ်ႈၵူႈ၊ ဝဵင်း
တီႈၽၢႆႁွင်ႇဝဵင်း တီႈၵၢင်မႄႈၼမ်ႉၵဵဝ် ဢၼ်တီႈၼိူဝ်ၵုၼ်ၼၼ်ႉ မီးဝႆႉ ၽြႃးၵျုၼ်းတေႃႇၵျီး ႁွင်ႉ ၽြႃးသူၺ်ႇပေႃႇၵျုၼ်းသေ ပဵၼ်ၽြႃးဢၼ်တၼ်းၶူဝ်းယႂ်ႇ ဢၼ်ၸိုဝ်ႈလိုဝ်းတီႈ ဝဵင်းႁူၺ်ႈၵူႈယဝ်ႉ။ တီႈၼိူဝ်ၵုၼ်ဢၼ်ၼၼ်ႉ တႄႇဝႆႉၽြႃးတင်းၼမ်ယဝ်ႉ။ ၽွင်းၼမ်ႉၵဵဝ်ၶိုၼ်ႈၼႆ ၼမ်ႉဢမ်ႇထူမ်ႈတီႈၼိူဝ် ၽၢၵ်ႈသိူဝ်ႇၼၼ်ႉ ဝႃႈၼႆယဝ်ႉ။
ၵျိၼ်းၻၢၼ်းၵျူဝ်း၊ ၶုၼ်သိုၵ်းလူင်
တီႈပဵၼ်ပၢင်တိုၵ်း
တီႈပဵၼ်ပၢင်တိုၵ်း ပဵၼ်ႁိမ်းဝၢၼ်ႈၵမရူၼ်း ၻီႇတီႇၵျီတႃး (village of Ca- maron de Tejeda)၊ ဝီႇရႃႇၶရူး(ၸ်)၊ မိူင်းမႅၵ်ႇသီႇၵူဝ်ႇ ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၸိုဝ်ႈဝၢၼ်ႈၼၼ်ႉ မိူဝ်ႈၵွၼ်ႇ ႁွင်ႉဝႃႈ ဢႄႇ(လ်)ၵမႁွၼ်း (El Camaron) ၼႆသေ ဝၢႆးလိုၼ်းမႃး လၢႆႈၸိုဝ်ႈပဵၼ် ဢႄႇ(လ်)ၿတ်ႉတူဝ်ႇ တေႁေးၻႃး (Ad alberto Tejeda) ဢမ်ႇၼၼ် ဝီးလႃးတေႁေးၻႃး (Villa Tejeda) ဢမ်ႇၼၼ် ၵမရူၼ်း ၻီႇတီႇၵျီတႃး (Camaron de Tejeda)။
ယႂႃႇတိတ်ႉ၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၵျွင်းၵူင်း
ဝၢၼ်ႈယႂႃႇတိတ်ႉ  (ရွာသစ်ရွာ, Ywarthit) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇၵျွင်းၵူင်း၊ ၸႄႈဝဵင်းဝၢၼ်းတႂိၼ်း၊ ၸႄႈတွၼ်ႈမဵၵ်ႉထီႇလႃႇ၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 194659 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇၵျွင်းၵူင်းၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 1143 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 1369 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 2539 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ငၶျွင်းတွင်ႉ၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းတပဵၵ်ႉၵျိၼ်း
ဝၢၼ်ႈငၶျွင်းတွင်ႉ  (ငါးချောင်းဒေါင့်ရွာ, Ngarchaungdaunt) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇဢိၼ်းၼႅတ်ႉ၊ ၸႄႈဝဵင်းတပဵၵ်ႉၵျိၼ်း၊ ၸႄႈတွၼ်ႈပၢင်ႇဢူး၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 190429 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇဢိၼ်းၼႅတ်ႉၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 3536 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 3800 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 7336 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
1771
လိူၼ်ၵျူႇလၢႆႇ
(1) ဝၼ်း။
ဢေႃးၵၢတ်ႉ
(1) ဝၼ်း။
ဢွၵ်ႇထူဝ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
1385
လိူၼ်မၢတ်ႉၶျ်
(1) ဝၼ်း။
ၶျွင်းလႄႇ၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းမျိၼ်းၶျၢၼ်ႇ
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းမျိၼ်းၶျၢၼ်ႇ
တွင်ႇပုလု၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းဝၢၼ်းတႂိၼ်း
ဝၢၼ်ႈတွင်ႇပုလု  (တောင်ပုလုရွာ, Taungpulu) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇၵျွင်းၵူင်း၊ ၸႄႈဝဵင်းဝၢၼ်းတႂိၼ်း၊ ၸႄႈတွၼ်ႈမဵၵ်ႉထီႇလႃႇ၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 194660 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇၵျွင်းၵူင်းၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 1143 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 1369 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 2539 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
1770
ၼူဝ်ႇဝႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
တီႇသႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
သျိၼ်ႇလႃႉ (ၵၢင်)၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းမတယႃႇ
သျိၼ်ႇလႃႉ (ၵၢင်)  (ရှင်လှ (အလယ်)ရွာ, Shinhla(Middle)) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇသျိၼ်ႇလႃႉ၊ ၸႄႈဝဵင်းမတယႃႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈပၢင်ႇဢူး၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 190095 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇသျိၼ်ႇလႃႉၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 864 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 987 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 1851 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ဢမၢတ်ႈၵျီးၵူင်း၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းၸိၼ်ႉၵၢႆႇ
ဝၢၼ်ႈဢမၢတ်ႈၵျီးၵူင်း  (အမတ်ကြီးကုန်းရွာ, Ahmatgyikone) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇၵၢၼ်ႇသွႆႇ၊ ၸႄႈဝဵင်းၸိၼ်ႉၵၢႆႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈၵျွၵ်ႉသႄႇ၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 190803 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇၸလေႇၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 399 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 380 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 779 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
307
လိူၼ်ၸၼ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢေႇပရႄႇ
(1) ဝၼ်း။
988
လိူၼ်သႅပ်ႇထႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
ဢႄႇလ်ၽွင်းသျူဝ်ႇ
ဢူးဢႄႇလ်ၽွင်းသျူဝ်ႇ ၼႆႉ ၽူႈတိုၵ်ႉႁၢပ်ႇၵၢၼ်ပုၼ်ႈၽွင်း ၸွမ်ၽွင်းလူင် တီႈ ၸႄႈမိူင်းယၢင်းလႅင်ယဝ်ႉ။ ဢူးဢႄႇလ်ၽွင်းသျူဝ်ႇၼႆႉ ၵိူတ်ႇတီႈ လေႃးပိတဝၢၼ်ႈတႆးသေ ပဵၼ် ၸၢဝ်းၶိူဝ်းၵယၢၼ်းၵေႃႉၼိုင်ႈယဝ်ႉ။ လႆႈႁပ်ႉၸုမ်ႈၶူး ပၢႆးပႆႇၺႃႇ ၵႃႈတီႈ ၸၼ်ႉၸွမ်ၸၢဝ်းၶိူဝ်းၸိုင်ႈမိူင်းႁူမ်ႈတုမ် ႁုၼ်ႈမုၼ်းၶိုၼ်ႈယႂ်ႇသေ လႆႈႁၢပ်ႇၵၢၼ် ၵႅမ်ၶုၼ်ၵွၼ်းၵၢၼ် ပၢႆးပႆႇၺႃႇ တီႈ ၸႄႈဝဵင်းမႄႈၸႄႉ မႃးယဝ်ႉ။ တီႈ ပၢင်လိူၵ်ႈတင်ႈၵူႈထၢၼ်ႈ 2015 ၼၼ်ႉ လႆႈၶဝ်ႈၶႄႉၶဵင်ႇ တီႈ ၶဵတ်ႇလိူၵ်ႈတင်ႈ မၢႆ ၂ တီႈ ၸႄႈဝဵင်းမႄႈၸႄႉသေၵေႃႈ လႆႈဢွင်ႇပႄႉမႃးယဝ်ႉ။
1384
လိူၼ်ၵျုၼ်ႇ
(1) ဝၼ်း။
ၼူဝ်ႇဝႅမ်ႇပႃႇ 5
လိူၼ်ၼူဝ်ႇဝႅမ်ႇပႃႇ (5) ဝၼ်းၼႆႉ ပေႃးဢဝ် ပၵ်းယဵမ်ႈဝၼ်းၵရီႇၵေႃးရီးယႅၼ်း ဝႃႈ ပဵၼ်ဝၼ်းထူၼ်ႈ (309) (ပေႃးပဵၼ် ပီဝႃႇထၢပ်ႈ ၼႆ ပဵၼ် ဝၼ်းထူၼ်ႈ (310))ဝၼ်းယဝ်ႉ။ တွၼ်ႈတႃႇတေသုတ်းပီၼႆႉ ၵိုတ်းထႅင်ႈယူႇ (56) ဝၼ်း။
1996
ဢေႃးၵၢတ်ႉ
(1) ဝၼ်း။
ဢွၵ်ႇထူဝ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
306
လိူၼ်မေႇ
(1) ဝၼ်း။
1769
1769
ဢေႃးၵၢတ်ႉ
(1) ဝၼ်း။
777
လိူၼ်ဢေႇပရႄႇ
(1) ဝၼ်း။
ပႄးလေႃႇၽူဝ်ႇ၊ ၸႄႈဝဵင်းၸိၼ်ႉၵူး
ဝၢၼ်ႈပႄးလေႃႇၽူဝ်ႇ (ပဲလှော်ဖိုရွာ, Peihlawhpo) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇပႄးလေႃႇၽူဝ်ႇ၊ ၸႄႈဝဵင်းၸိၼ်ႉၵူး၊ ၸႄႈတွၼ်ႈပၢင်ႇဢူး၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 218188 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇၵျွင်းသဵၵ်ႉၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 1610 ၵေႃႉ၊ ယိင်း 1774 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 3375 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
1927
လိူၼ်ၾႅပ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျုၼ်ႇ
(1) ဝၼ်း။
ၼူဝ်ႇဝႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
တီႇသႅမ်ႇပႃႇ
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:1920 ႁူဝ်သိပ်းပီ
ၶမ်းသိူၵ်ႈ၊ ၸဝ်ႈ (ၸဝ်ႈၸွမ်ၸိုင်ႈ)
ၼွၼ်းၽေး
ၸဝ်ႈၶမ်းသိူၵ်ႈ လႆႈၼွၼ်းၽေးၵႂႃႇ မိူဝ်ႈဢႃႇယုၸဝ်ႈၶဝ်ႈမႃး ၼႂ်း 66 ပီ၊ တမ်ႈတီႈ မၢႆႁိူၼ်း 74၊ သဵၼ်ႈတၢင်းၽြႃးၵမ်ႇၽႃႇဢေး၊ ဝဵင်းတႃႈၵုင်ႈ မိူဝ်ႈ (21.11.1962)ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၵမ်ႈၽွင်ႈဝႃႈ မၼ်းၸဝ်ႈ လႆႈၺႃး ပိူၼ်ႈသမ်းၶဵမ်ၵွင်ႉပၼ်သေ လႆႈၼွၼ်းၽေးၵႂႃႇၼႆယဝ်ႉ။ ၶၢပ်ႈတူဝ်တၢႆၸဝ်ႈၼၼ်ႉ လႆႈၶိုၼ်းႁပ်ႉဢဝ်မႃး တမ်ႈတီႈ မိူင်းၸႃႇတိၸဝ်ႈ တီႈၼွင်ႁူၺ်ႈသေ သၢင်းၵျူဝ်ႇႁဵတ်းၶုမ် မီးဝႆႉတီႈ ၽၢႆႇတူၵ်း ၵွင်းမူးလူင် ရတၼႃႇမၢၼ်ႇဢွင်ႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၶမ်းလဵၵ်း၊ ၸၢႆး၊ မေႃယႃ၊ ၽူႈတႅမ်ႈၵႂၢမ်း
လုၵ်ႉႁဵၼ်းၵတ်ႉၶွင်ႇ
ၸိူင်းပွတ်းဢွၼ်ႇၶႃတွၼ်ႈၼိုင်ႈ ဢၼ်ပဵၼ်လွင်ႈ ၵိတ်ႇၶွင်ႈၶႃသွင်ၵေႃႉၼၼ်ႉတႄႉ တႄႇထၢင်ႇၸႅင်ႈမႃး တမ်ႈတီႈ ပႅၼ်ႈတိင်လိၵ်ႈ (နရံကပ်စာစောင်) တီႈႁူင်းႁဵၼ်းၶဝ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ပၢၼ်လႄႈၵၢၼ် လုၵ်ႈႁဵၼ်းၸၼ်ႉၸွမ်
ယွၼ်ႉပိူဝ်ႈ ၶႂ်ႈပဵၼ် ၽူႈတႅမ်ႈၵႂၢမ်းၶိုၵ်ႉလိုၵ်ႉ ၵေႃႉၼိုင်ႈလႄႈ ၽဵင်းၵႂၢမ်းဢၼ်ၸိုဝ်ႈသဵင်ယႂ်ႇ ၼႂ်းၵမ်ႇၽႃႇၼၼ်ႉ မၼ်းၶတ်းၸႂ်ထွမ်ႇသေ တွင်းမၢႆဝႆႉၼႂ်းသၢႆၸႂ် မၼ်းယူႇ။ လိူဝ်သေၼၼ်ႉ ၵႂၢမ်းၸၢတ်ႈသႅင်းမၢၼ်ႈ ၸိူဝ်းၸိုဝ်ႈသဵင်ယႂ်ႇ ၸိူင်ႉၼင်ႇ မဵဝ်ႉမၺဵင်း၊ သူၺ်ႇပျီႇဢေး၊ ဢူးပူဝ်ႇၶိၼ်ႇ၊ ဢူးဢၢၼ်ႉၵျီး၊ ဢူးၵျေႃႉမူး ၶဝ်ၸိူဝ်းၼႆႉၵေႃႈ မၼ်းထွမ်ႇတွင်းဢဝ်သဵင်ႈသေ ဢမ်ႇၵႃး ပပ်ႉဝွၵ်း၊ ပပ်ႉၸိူင်း၊ ပပ်ႉမွၼ်းၵႂၢမ်းၸိူဝ်းၼႆႉၵေႃႈ လူတူၺ်းတင်းၼမ်ယူႇ။ လိူဝ်သေၼၼ်ႉ ပပ်ႉဢႅင်းၵလဵတ်ႈဢၼ်မၼ်းလူ တႄႉပဵၼ် Rabindernath Tagore, Robert Forst, Omar Khayyam, Shakespeare, George Bermard Shaw, Ibsen, Leo Tolstoy, Somerset Mangham, Mark Twain, Albert Camus, Henry David Thoreau, Mahatma Gandhi, Martin Luther King, Mao Zedong, Jesus Christ, The Baddha ၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။ ၼႂ်းၸိူဝ်းၼၼ်ႉ ဢၼ်ၸၢႆးၶမ်းလဵၵ်း ၶိုၼ်းပိၼ်ႇတႅမ်ႈ ပဵၼ်ၽၢႆႇတႆးတႄႉ ပဵၼ်ဝွၵ်း Rabindranath Tagore, Robert Frost, Omar Khyyam ၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။
ထိုင်တီႈ ၸၢႆးထီးသႅင် ႁွင်ႉဢွၵ်ႇႁင်းၵူၺ်းတႄႉ ပရိသတ်ႈဢွၼ်ၵၼ် ႁပ်ႉၶၢမ်ႇၵႂႃႇယဝ်ႉ။ ၵွပ်ႈၼႆ ၵႂၢမ်းဢၼ်ၸၢႆးၶမ်းလဵၵ်း တႅမ်ႈၼၼ်ႉၵေႃႈ ၸင်ႇလႆႈ ပဵၼ်ၵႂၢမ်းပုၼ်ႈတႃႇ ၸၢႆးထီးသႅင်ယဝ်ႉ။ ၸၢႆးၶမ်းလဵၵ်းၵေႃႈ ယၢမ်ႈလၢတ်ႈဝႃႈ "ၸၢႆးထီးသႅင်ၼႆႉ ႁဝ်းသွၼ်ပၼ်မၼ်း ၵႂၢမ်းသဵင်ၶွင်တူဝ်ၼၼ်ႉ မၼ်းပွင်ႇၸႂ်သေ လမ်းၶိုတ်းလႆႈ ၸွမ်းၼင်ႇ ႁဝ်းၶႂ်ႈပဵၼ်ၼၼ်ႉယူႇ" ၼႆယဝ်ႉ။
ပုၼ်ႈတႃႇၵူၼ်းႁဝ်း တေႁၵ်ႉၵၼ်ၼၼ်ႉ လွင်ႈ တၢင်းမၼ်းမီးသွင်ပိူင်
တႃႇတေတႄႇၼႃႈႁိူၼ်းၼိုင်ႈဢၼ် ဢၼ်ဝႃႈၼၼ်ႉ လႆႈဝူၼ်ႉမႃး မိူင်းပေႃးလႅင်းလၢႆၶိုၼ်းယူႇ ႁင်းၽႂ်မၼ်း။ ၸၢႆးၶမ်းလဵၵ်းၵေႃႈ ဝူၼ်ႉတႄႉဝူၼ်ႉဝႃႈယူႇ။ ၵမ်းလိုၼ်းတႄႉ မၼ်းတႅပ်းတတ်းၸႂ်မၼ်းသေ ၸင်ႇပဵၼ်တႄႇၼႃႈႁိူၼ်းၵႂႃႇယူႇ။ သင်ထွမ်ႇတူၺ်းၵႂၢမ်း ၸွင်ႇၶဝ်တေၽွမ်ႉႁႃးႁိုဝ် ဢၼ်ဝႃႈၼၼ်ႉၵေႃႈ တေ ၸႅင်ႈလႅင်းယူႇ။ ၵပ်းၵၢႆႇလူၺ်ႈ လွင်ႈၶႂ်ႈႁၵ်ႉသၢဝ်တႆးသေ ဢမ်ႇလႆႈႁူမ်ႈႁၵ်ႉမႃးၼၼ်ႉ ၸၢႆးၶမ်းလဵၵ်းတႄႉ ၶိုၼ်းတႅမ်ႈၵႂၢမ်းတွပ်ႇဝႃႈ ပူၵ်းတင်းၶိုၼ်း ပေႃးဝႃႈ ဢမ်ႇတွင်းၵဝ်ၵေႃႈ မိူင်းလႅင်းမႃး တွင်းၵေႃႈ ယႃႇႁွင်ႉၵဝ်လႃႈ ၼႆယူႇ။ သမ်ႉထႅင်ႈၽဵင်းၵႂၢမ်း လုၵ်ႈယိင်းဢွၼ်ႇ လွႆသၢမ်သိပ်း ၼၼ်ႉၵေႃႈ ၵပ်းၵၢႆႇလူၺ်ႈ ပူၵ်းတင်းၶိုၼ်း ၼင်ႇၵဝ်ႇယဝ်ႉ။ ၵၢၼ်ၼႃႈႁေႃတေႃႁိူၼ်း ဢၼ်ဝႃႈၼႆႉ ပေႃးလႆႈ တႄႇယဝ်ႉၼႆ ပုၼ်ႈၽွၼ်းတဵမ်ထူၼ်ႈ တိုၼ်းမီးတီႈ ပေႃႈၸဝ်ႈႁိူၼ်းယဝ်ႉ။ ၵွပ်ႈၼႆ ၼင်ႇႁိုဝ် ပုၼ်ႈၽွၼ်း ပေႃႈၸဝ်ႈႁိူၼ်း တေတဵမ်ထူၼ်ႈၼၼ်ႉ သင်ထွမ်ႇတူၺ်း ၽဵင်းၵႂၢမ်း ၵေႃႉၸၢႆးတေဢဝ်ပုၼ်ႈၽွၼ်း̒ ၼႆၼၼ်ႉၵေႃႈ တေပွင်ႇၸႂ်ယူႇ။
ဢၼ်ၽူႈတႅမ်ႈလိၵ်ႈ ႁၼ်ထိုင်တႄႉ ႁဝ်းလူဝ်ႇ လႆႈပဵၼ်ၼမ်ႉႁွင်ႈလူင်သေ ၵႃႈပဵၼ်ၼမ်ႉႁွင်ႈဢွၼ်ႇ တင်းသဵင်ႈ လူဝ်ႇလႆႈႁႂ်ႈလႆၶဝ်ႈ ၼႂ်းၼမ်ႉႁွင်ႈလူင်၊ လူဝ်ႇလႆႈၸၼ်ႁႂ်ႈၶဝ်ႈၼႂ်း ၼမ်ႉႁွင်ႈလူင် ႁႂ်ႈလူင်ယဝ်ႉ လူင်ထႅင်ႈယူႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၶႂ်ႈဝႃႈ ႁဝ်းလူဝ်ႇဢဝ်ပိူၼ်ႈ ပဵၼ်ႁဝ်းၼႆယဝ်ႉ။ ပေႃးႁဝ်းသမ်ႉၵႂႃႇ လႆၸူးပိူၼ်ႈတႄႉ မႄႈၼမ်ႉလူင်ႁဝ်း ႁူႉတေႁႅင်ႈၵႂႃႇဢမ်ႇႁၢင်ႉ။ ၽူႈႁူႉႁၼ် တႆးႁဝ်းၵေႃႉၼိုင်ႈၵေႃႈ ယၢမ်ႈသင်ႇလၢတ်ႈ တီႈပၢင်ၶႅၵ်ႇ ဢၼ်ၼိုင်ႈဝႃႈ ၶိူဝ်သွင်ၵေႃႉ ပဵၼ်လုၵ်ႈပေႃႈမႄႈတႆးယဝ်ႉ။ ႁႂ်ႈၶိူဝ်တင်းသွင် သိုပ်ႇပဵၼ်ပေႃႈတႆးမႄႈ တႆးၵႂႃႇသေၵမ်း။ ႁႂ်ႈသိုပ်ႇပဵၼ် ပူႇတႆး ၼၢႆးတႆးၵႂႃႇသေၵမ်းၼႆၵေႃႈ လီမၢႆတွင်းဝႆႉယူႇတႄႉတႄႉ။ ၵႂၢမ်းသင်ႇၶေႃႈၼႆႉ ပေႃးလုၵ်ႈလၢၼ်ႁဝ်း ပဵၼ်တႆးၵေႃႈ ႁဝ်းတေ သိုပ်ႇပဵၼ်ပေႃႈတႆးမႄႈတႆး၊ ပူႇတႆး ၼၢႆးတႆးၼႆယဝ်ႉ။ ပေႃးလုၵ်ႈလၢၼ်ႁဝ်း ဢမ်ႇပဵၼ်တႆးၵေႃႈ ႁဝ်းတေဢမ်ႇပဵၼ် ပေႃႈတႆးမႄႈတႆး ပူႇတႆးၼၢႆးတႆးလႆႈ။ ပိူၼ်ႈတၢင်ႇၵေႃႉတႄႉ ၽူႈတႅမ်ႈလိၵ်ႈ ဢမ်ႇႁူႉၸွမ်း၊ ၸၢႆးၶမ်းလဵၵ်းတႄႉ လႆႈႁၼ်မၼ်း ၶတ်းၸႂ် ႁႂ်ႈပဵၼ်ပေႃႈတႆးယူႇ။ ယွၼ်ႉလႆႈႁၼ် မၼ်းဢဝ်လုၵ်ႈ ယိင်းမၼ်း ၼၢင်းၶမ်းၼွႆႉလဵၵ်း ႁွင်ႉၽဵင်းၵႂၢမ်းတႆး မႃးၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ မၼ်းလႄႈ ၼွႆႉၼွႆႉတိၼ်ႇ ႁူမ်ႈၵၼ် မီးလုၵ်ႈ သီႇၵေႃႉၼင်ႇတႂ်ႈၼႆႉ။
ၵူၼ်းႁဝ်းၼႆႉ ႁူႉတၵႃႈလႆႈယႂ်ႇမႃး ၼႂ်းၵႄႈၵၢင် ယွင်ႈယေႃးလႄႈသႄႉၼႄးၼၼ်ႉ ၵူႈၵေႃႉယူႇ။ ၽူႈတႅမ်ႈၵႂၢမ်း ၸၢႆးၶမ်းလဵၵ်းၵေႃႈ တေႃႈဢမ်ႇလွတ်ႈ ၼႂ်းၵႄႈ ယွင်ႈယေႃးလႄႈသႄႉၼႄးၼင်ႇၵဝ်ႇ။ ပိၵ်ႉသမ်ႉ ၶေႃႈၵႂၢမ်းမၼ်း ၶိုၵ်ႉလိုၵ်ႉၶႅမ်ႉလႅပ်ႈသေ ဝူၼ်ႉပူၼ်ႉ ပိူၼ်ႈၼင်ႇၼၼ်သေတ ၵေႃႉႁႃႁူးႁႃႁွႆးသေသႄႉတိုၵ်ႉ မီးယူႇ။ တေလႆႈဝႆႉၸႂ်ဝႃႈ သင်ဢမ်ႇမီးတီႈၼႄး ၽႃႉၸၢင်ႈၽႃႇ ၼႆသေ ယင်းတေလႆႈၶွပ်ႈၸႂ်ၼိူဝ် ၵူၼ်းသႄႉၼႄးၼၼ်ႉႁိုဝ် ဢမ်ႇႁူႉ။ လွင်ႈသႄႉၼႄး ဢၼ်ႁၢဝ်ႈႁႅင်းသေပိူၼ်ႈတႄႉ ပဵၼ်ၶေႃႈၵႂၢမ်းဢၼ်ဝႃႈ မေႃတေႃႉမေႃးတႃႇပေႃႉ တႃႇပေမႄႉ မမေႃးပူး ၼႆၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ (တီႈၵႂၢင်ႈမၼ်း တူၺ်းဢဝ် ၼႂ်းပိုၼ်းၸၢႆးထီးသႅင်ၼၼ်ႉတ) ထႅင်ႈလွင်ႈၼိုင်ႈတႄႉ ပဵၼ်လွင်ႈ ၽူႈလၵ်ႉ လၵ်ႉဢဝ်လႅင်ၸၢႆးၶမ်းလဵၵ်းသေ ၸၢႆးၶမ်းလဵၵ်း ၶိုၼ်ႈတႅမ်ႈ ပဵၼ်ၵႂၢမ်း ဘီးနံပါတ် အိုကေ သုည ၁၂၂ အယ်လ် ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၵပ်းၵၢႆႇလူၺ်ႈ ၵႂၢမ်းႁူဝ်ၼႆႉသေ ၽူႈတႅမ်ႈလိၵ်ႈ လႆႈတူၺ်းၺႃး ၵႃႇတုၼ်းမၢၼ်ႈ ဢၼ်ၼိုင်ႈ၊ တီႈသႅင်ႇၼမ်ႉၼဵင်ႈ ၽုၺ်ႇၵႅတ်ႉသႅတ်ႉသေ သဵင်ၵႂၢမ်း သမ်ႉပဵၼ် ဘီးနံပါတ် အိုကေ သုည ၁၂၂ အယ်လ် ၽူႈလၵ်ႉၵေႃႉၼိုင်ႈ သမ်ႉလဵပ်ႈမႃး ႁိမ်းသႅင်ႇၼမ်ႉၼဵင်ႈၼၼ်ႉသေ ဢဝ်မိုဝ်းဢိုတ်းႁူမၼ်းဝႆႉ၊ ၼႃႈတႃမၼ်းၵေႃႈ ဢမ်ႇလီသေဢိတ်း၊ မၼ်းၵေႃႉလဵဝ် လွမ်ဝူၼ်ႉဝႃႈ "ႁိူဝ်ႉ ၵဝ်ၵႂႃႇလၵ်ႉၺႃး လႅင်ၵူၼ်းတႅမ်ႈၵႂၢမ်း လႄႇ တူၺ်းလူး ဢဝ်တႅမ်ႈပဵၼ်ၵႂၢမ်းသေ ႁွင်ႉသေႃႇၼႄပိူၼ်ႈတင်းမိူင်းဝႃႇ" ၼႆယဝ်ႉ။
305
လိူၼ်ၾႅပ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢွၵ်ႇထူဝ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
986
လိူၼ်ၾႅပ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မေႇ
(1) ဝၼ်း။
ဢႃၸႃမၻႃယိၵႃ ဝိမႃၼဝတ်ထု၊ ၼၢင်းၽီ ဢၼ်လႆႈလူႇၶဝ်ႈၶႅမ်ႈ
3-ဢႃၸႃမၻႃယိၵႃ ဝိမႃၼဝတ်ထု၊ ၼၢင်းၽီ ဢၼ်လႆႈလူႇၶဝ်ႈၶႅမ်ႈ
ဢႃၸႃမၻႃယိၵႃ ဝိမႃၼဝတ်ထု ႁူဝ်သၢမ်သုတ်းယဝ်ႉ။
ၸၢတ်ႈၸိုင်ႈလုမ်ႈၾႃႉ
တီႈၸၢတ်ႈၸိုင်ႈလုမ်ႈၾႃႉၼႆႉ မီးဢင်ႇၵႃႇႁူၵ်းဢၼ်ယဝ်ႉ - ပၢင်ၵုမ်ၵူႈလွင်ႈလွင်ႈ၊ ၶွင်ႇၸီႇၽၢႆႇႁူမ်ႇလူမ်ႈ၊ ၶွင်ႈၸီႇလွင်ႈၵူၼ်းလႄႈ ပၢႆးမၢၵ်ႈ၊ ၶွင်ႇၸီႇၽၢႆႇထိင်းသိမ်းၼႃႈလိၼ်၊ လုမ်းတတ်းသိၼ်ၵူႈၸိုင်ႈမိူင်း လႄႈ လုမ်းၽူႈၼမ်းၼႂ်းၵူႈလွင်ႈလွင်ႈ ၸၢတ်ႈၸိုင်ႈလုမ်ႈၾႃႉ။ တီႈၸၢတ်ႈၸိုင်ႈလုမ်ႈၾႃႉၼႆႉ ၸိူဝ်းပဵၼ် ဢေႇၵျႅၼ်ႇၸီၶိုၵ်ႉတွၼ်း မိူၼ်ၼင်ႇ ၸုမ်းပၢႆးယူႇလီလုမ်ႈၾႃႉ၊ ၶပ်ႉမၢႆၶဝ်ႈၼမ်ႉတၢင်းၵိၼ်လုမ်ႈၾႃႉ၊ ယူႇၼႅတ်ႇသၵူဝ်ႇ လႄႈ ယူႇၼီႇသႅတ်ႉ ၸၵႂႃႇၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။ လိူဝ်သေၼၼ်ႉဢမ်ႇၵႃး ၼင်ႇႁိုဝ် ၸိူဝ်းပဵၼ်မူႇၸုမ်း ဢၼ်ဢမ်ႇၸႂ်ႈလူင်ပွင်ၸိုင်ႈ ၼၼ်ႉ ၶဝ်ႈၶဝ်ႈပႃးတီႈၼႂ်း ၼႃႈၵၢၼ် ၸၢတ်ႈၸိုင်ႈလုမ်ႈၾႃႉၼၼ်ႉ ECOSOC လႄႈ တင်း ဢေႇၵျႅၼ်ႇၸီႇတၢင်ႇၸိူဝ်း လႆႈဢုပ်ႇဢူဝ်းငူပ်ႉငိၵၼ်သေ မၵ်းမၢႆပၼ် ၸၼ်ႉထၢၼ်ႈမၼ်းယဝ်ႉ။
တွင်ႇတလူင်း၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းတပဵၵ်ႉၵျိၼ်း
ဝၢၼ်ႈတွင်ႇတလူင်း  (တောင်တလုံးရွာ, Taungtalone) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇဢိၼ်းၼႅတ်ႉ၊ ၸႄႈဝဵင်းတပဵၵ်ႉၵျိၼ်း၊ ၸႄႈတွၼ်ႈပၢင်ႇဢူး၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 190431 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇဢိၼ်းၼႅတ်ႉၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 3536 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 3800 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 7336 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
1768
လိူၼ်မေႇ
(1) ဝၼ်း။
776
လိူၼ်ၵျူႇလၢႆႇ
(1) ဝၼ်း။
ၽၢင်ႁၢင်ႈ ၼႄလူင်ၼႃႈ ပေႃးဢဵၼ်လိူတ်ႈမၢၵ်ႇႁူဝ်ၸႂ်တေတၼ်
ၽၢင်ႈႁၢင်ႈၼႄ လူင်ႈၼႃႈ
ၼႂ်းမၢၵ်ႇႁူဝ်ၸႂ်ၼၼ်ႉ လိူတ်ႈၵေႃႈဢမ်ႇပေႃးမီး တဵမ်ထူၼ်ႈသေ လိူတ်ႈၸိူဝ်းၼၼ်ႉ ဢွၼ်ၵၼ်ၵႂႃႇၵွင်ယူႇတီႈၼႂ်းပွတ်ႇလႄႈ ​တီႈပွတ်ႇၼၼ်ႉၵေႃႈ မေႃၵႅၼ်းဝႆႉသေ တေဢႆ၊ တႃႇတေထူၺ်ႈၸႂ်ၵေႃႈ တေယၢပ်ႇယဵၼ်းၶၢၼ်ၸႂ်ဝႆႉ။ ၵမ်းၵမ်းတေပဵၼ် လွင်ႈထူၺ်ႈၸႂ်ဢမ်ႇဢိမ်ႇ၊ ပႅင်ႇၼင်ႇ ၶူဝ်လႆဢၼ်ၶိုၼ်ႈလူင်းယူႇၵူႈဝၼ်းၵေႃႈ ပေႃးၶိုၼ်ႈလူင်း သမ်ႉပေႃးႁိူဝ်ႉမွႆႈၼႃႇ၊ ဢၼ်ႁဝ်းတူင်ႉၼိုင်ၵႂႃႇမႃးယူႇၵူႈဝၼ်းၵေႃႈ ႁိူဝ်ႈၼူၼ်းၸႂ်ၼႆတႄႉ တေလႆႈဝႃႈမၼ်းၵပ်းၵၢႆႇလူၺ်ႈ ဢ​ဵၼ်လိူတ်ႈမၢၵ်ႇႁူဝ်ၸႂ်တၼ်ယဝ်ႉ။
ႁူဝ်ၼမ်ႉ၊ ဢိူင်ႇ
ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးၼႂ်း ဢိူင်ႇၸၢင်ႈသႅင်
• #ဝၢၼ်ႈၼမ်ႉၽၵ်းပႅင်း
1382
လိူၼ်မေႇ
(1) ဝၼ်း။
ထၢၼ်းတေႃး၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းတွင်ႇတႃႇ
ဝၢၼ်ႈထၢၼ်းတေႃး   (ထန်းတောရွာ, Htantaw) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇဢူဝ်းꧤူဝ်ႇ၊ ၸႄႈဝဵင်းတွင်ႇတႃႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈမျိၼ်းၶျၢၼ်ႇ၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 191385 ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇဢူဝ်းꧤူဝ်ႇၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 1563 ၊ ယိင်း 2026 သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 3589 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
304
လိူၼ်မေႇ
(1) ဝၼ်း။
ၵျွၵ်ႉတၢႆႇ၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းငၸုၼ်ႇ
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းငၸုၼ်ႇ
ဝႅတ်ႉၵျီးဢိၼ်း (ဢွၵ်ႇ)၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းၺွင်ႇဢူး
ဝၢၼ်ႈဝႅတ်ႉၵျီးဢိၼ်း (ဢွၵ်ႇ)  (ဝက်ကြီးအင်း (အရှေ့)ရွာ၊ Wetgyiinn(East)) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇဝႅတ်ႉၵျီးဢိၼ်း၊ ၸႄႈဝဵင်းၺွင်ႇဢူး၊ ၸႄႈတွၼ်ႈၺွင်ႇဢူး၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 192471 ယဝ်ႉ။ ဝၢၼ်ႈၼႆႉ ႁၢမ်းၵႂႃႇယဝ်ႉ။
985
လိူၼ်တီႇသႅမ်ႇပႃႇ
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:985
775
လိူၼ်ၵျူႇလၢႆႇ
(1) ဝၼ်း။
1767
လိူၼ်မေႇ
(1) ဝၼ်း။
774
လိူၼ်ၵျုၼ်ႇ
(1) ဝၼ်း။
1381
လိူၼ်သႅပ်ႇထႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
ဝႃးၶႄႇမ၊ ဝဵင်း
ဝဵင်းဝႃးၶႄႇမ (ဝါးခယ်မမြို့ ; Wakema) ၼႆႉ ပဵၼ်ဝဵင်းပၵ်းလုမ်း ၸႄႈတွၼ်ႈၽႄဝႃးၶႄႇမ၊ ဢၼ်မီးတီႈၼႂ်း ၸႄႈတွၼ်ႈမျွင်းမျႃႉ၊ ၸႄႈတိူင်းဢေႇယႃႇဝတီႇ၊ မိူင်းမျၢၼ်ႇမႃႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၸႄႈဝဵင်းတၢင်ႇဢၼ် ဢၼ်ၶဝ်ႈပႃးၼႂ်း ၸႄႈတွၼ်ႈၽႄဝႃးၶႄႇမၼႆႉ ပဵၼ် ၸႄႈဝဵင်းမေႃႇလမႅင်ႇၵျုၼ်းယဝ်ႉ။ ဝဵင်းဝႃးၶႄႇမၼႆ့ မီးဝႆႉတီႈၼိူဝ်ၽင်ႇ ၼမ်ႉဝႃးၶႄႇမ ဢၼ်မီးတၢင်းယၢဝ်း 23 လၵ်း ဢၼ်ၵၢႆဢဝ် ၼမ်ႉသူၺ်ႇလွင်း လႄႈ ၼမ်ႉပျၢၼ်ႇမလေႃႉ ဢၼ်ပဵၼ်ၼမ်ႉၵိင်ႇၽႄ ၼမ်ႉၵဵဝ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
1380
1380
လိူၼ်ၸၼ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
1766
တီႇသႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
ၼူဝ်ႇဝႅမ်ႇပႃႇ 10
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၼ်းထိ ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ၼူဝ်ႇဝႅမ်ႇပႃႇ
773
လိူၼ်မေႇ
(1) ဝၼ်း။
၂၀၀၂
လိူၼ်မေႇ
(၁) ဝၼ်း။
302
လိူၼ်ဢေႇပရႄႇ
(1) ဝၼ်း။
၂၀၀၂
ဢေႃးၵၢတ်ႉ
(၁) ဝၼ်း။
302
လိူၼ်တီႇသႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
တလၢႆးသျေႇ (ႁွင်ႇ)၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းပတဵင်ႇၵျီး
ဢၢင်ႈဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းပတဵင်ႇၵျီး
983
လိူၼ်ၾႅပ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
772
လိူၼ်မၢတ်ႉၶျ်
(1) ဝၼ်း။
1765
လိူၼ်ၸၼ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
တီႇသႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
301
လိူၼ်မၢတ်ႉၶျ်
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢွၵ်ႇထူဝ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
1379
လိူၼ်ဢေႇပရႄႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢေႃးၵၢတ်ႉ
(1) ဝၼ်း။
982
လိူၼ်မၢတ်ႉၶျ်
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျူႇလၢႆႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၼူဝ်ႇဝႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
ၼူဝ်ႇဝႅမ်ႇပႃႇ 12
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၼ်းထိ ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ၼူဝ်ႇဝႅမ်ႇပႃႇ
1378
လိူၼ်ဢေႇပရႄႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢေႃးၵၢတ်ႉ
(1) ဝၼ်း။
300
လိူၼ်ဢေႇပရႄႇ
(1) ဝၼ်း။
1764
လိူၼ်ၾႅပ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
981
လိူၼ်ဢေႇပရႄႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢေႃးၵၢတ်ႉ
(1) ဝၼ်း။
771
လိူၼ်ၼူဝ်ႇဝႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
1764
ဢေႃးၵၢတ်ႉ
(1) ဝၼ်း။
ၼွင်တဝ်းဝၵ်း၊ ဝၢၼ်ႈ
ဝၢၼ်ႈၼွင်တဝ်းဝၵ်း (, Naungtaowak, နောင်တောင်းဝက်) ၼႆႉ ပဵၼ်ဝၢၼ်ႈ ဢၼ်မီးၼႂ်း ဢိူင်ႇႁူဝ်ၼမ်ႉ၊ ၸႄႈဝဵင်းမွၵ်ႇမႆႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈ လၢင်းၶိူဝ်း၊ မိူင်းတႆး၊ မိူင်းမျၢၼ်ႇမႃႇၶႃႈဢေႃႈ။
1377
လိူၼ်မၢတ်ႉၶျ်
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢေႇပရႄႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်တီႇသႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:1377
ၼူဝ်ႇဝႅမ်ႇပႃႇ 14
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၼ်းထိ ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ၼူဝ်ႇဝႅမ်ႇပႃႇ
770
လိူၼ်ဢွၵ်ႇထူဝ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
မူဝ်းၵွင်းၵူင်း၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းဝၢၼ်းတႂိၼ်း
ဝၢၼ်ႈမူဝ်းၵွင်းၵူင်း  (မိုးကောင်းကုန်းရွာ, Moekaungkone) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇၵၢႆး၊ ၸႄႈဝဵင်းဝၢၼ်းတႂိၼ်း၊ ၸႄႈတွၼ်ႈမဵၵ်ႉထီႇလႃႇ၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 194711 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇၵၢႆးၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 2382 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 2563 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 4945 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
299
လိူၼ်ဢေႇပရႄႇ
(1) ဝၼ်း။
980
လိူၼ်မေႇ
(1) ဝၼ်း။
ပွၵ်ႉၶွင်း၊ ၸႄႈဝဵင်း
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ၸႄႈတိူင်းပႃႇၵိူဝ်
ၼၢင်းၶိၼ်ႇထူၺ်းမျိၼ်ႉ
ပၢႆးမိူင်း
ယွၼ်ႉမၼ်းလႆႈၶဝ်ႈပႃးတီႈ ပၢင်ပွႆးၼႄၵၢင်ၸႂ် လုၵ်ႈႁဵၼ်း ၸၼ်ႉၸွမ်တႃႈၵုင်ႈ လႄႈ တေႃႇၼၢင်းၶိၼ်ႇထူၺ်းမျိၼ်ႉၼႆႉ လႆႈထုၵ်ႇ လူင်ပွင်ၸိုင်ႈ မျၢၼ်ႉမႃႇသျူဝ်ႇသျႄႇလိတ်ႉလၢၼ်းၸိၼ်ႇပႃႇတီႇ ၶဝ်ႈ တိၺွပ်းသႂ်ႇၶွၵ်ႈ မိူဝ်ႈပီ 1975 ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ မိူဝ်ႈၼၼ်ႉ မၼ်းၼၢင်း တိုၵ်ႉပဵၼ် လုၵ်ႈႁဵၼ်းပီသွင်သေ တိုၵ်ႉၶိုၼ်ႈႁဵၼ်းတီႈ ၸၼ်ႉၸွမ်ပၢႆးမၢၵ်ႈမီးတႃႈၵုင်ႈ ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ 1978 လႆႈလွတ်ႈဢွၵ်ႇၶွၵ်ႈမႃးယဝ်ႉ။
တီႈ ပၢင်လိူၵ်ႈတင်ႈၵူႈထၢၼ်ႈ 1990 ၼၼ်ႉ တွၼ်ႈတႃႇ ဢွင်ႈတီႈတႅၼ်းၽွင်း လုမ်းတႅၼ်းၽွင်းၵူၼ်းမိူင်းၼၼ်ႉ မၼ်းလႆႈၶဝ်ႈၶႄႉတီႈ ၶဵတ်ႇလိူၵ်ႈတင်ႈ မၢႆ ၃ တီႈ ၸႄႈဝဵင်းၽဢၢၼ်ႇ မႃးသေ လႆႈသဵင် ၁၈,၄၂၃ (၇၄%) သေ ဢွင်ႇပႄႉမႃးသေတႃႉ ဢမ်ႇလႆႈႁဵတ်း တႅၼ်းၽွင်းသၽႃး မႃး။ ဝၢႆးသေ လွင်ႈလုၵ်ႉၽိုၼ်ႉ 8888ယဝ်ႉ မၼ်းၸူးဢွၵ်ႇၵၢၼ်တီႈ ႁွင်ႈၵၢၼ်ၶွၼ်ႇၼႂ်းမိူင်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ပေႃးဢဝ်လွင်ႈလၢတ်ႈ ဢမျူဝ်းတႃးတီႇမူဝ်ႇၶရေႇၸီႇဢၽွႆႉၶျူၵ်ႉဝႃႈ မၼ်းၼၢင်းၼႆႉ ထုၵ်ႉႁၢင်ႈႁႅဝ်ႉတိၺွပ်ႉၼႆသေ ယွၼ်ႉလႆႈထဵင်လႆႈမေႃးၵၼ်တင်း ၸွမ်ႁၢၼ်မွင်ႇၵျီႇ ဢၼ်ပဵၼ် ၸဝ်ႈၼႃႈတီႈၽၢႆႇၸွပ်ႇၼၼ်ႉ ဝႃးၼႆယဝ်ႉ။ ပီ 1992 လိူၼ်ၵျုၼ်ႇ တီႈ ပၢင်ၵုမ်လူင် ဢၼ် ၼႅင်ႇငၢၼ်ႇတေႃႇ ငဵင်ႇဝတ်ႉပိပျႃးမူႉ တီႇသွၵ်ႉယေးဢၽွႆႉ (နိုင်ငံတော် ငြိမ်ဝပ်ပိပြားမှု တည်ဆောက်ရေးအဖွဲ့) ၸတ်းႁဵတ်းၼၼ်ႉ မၼ်း တၢင်တူဝ် ဢမျူဝ်းတႃးတီႇမူဝ်ႇၶရေႇၸီႇဢၽွႆႉၶျူၵ်ႉသေ ၶိုၼ်ႈႁွတ်ႈမႃးယဝ်ႉ။
ဢေႇပရႄႇ 1996
(26) ဝၼ်း
5
1376
လိူၼ်ဢွၵ်ႇထူဝ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
တီႈလီဢၢမ်းၼႂ်းၵမ်ႇၽႃႇ
ႁုပ်ႈတုမ်ႊဢဝ် လွင်ႈဢၼ်ၵူၼ်းႁဝ်းသၢင်ႈဝႆႉၼိူဝ်ၵမ်ႇၾႃႇမႃးပီႊယၢဝ်းၶၢဝ်းႁိုင်လႄႈလွင်ႈဢၼ်ပဵၼ်ယူႇၸွမ်းၼင်ႇၾိင်ႈတိုၼ်းပဵၼ်ၼၼ်ႉသေ ၸင်ႇလႆႈႁဵတ်းပဵၼ် သဵၼ်ႈၸိုဝ်ႈ "တီႈလီဢၢမ်းဢေႃးၼႂ်းၵမ်ႇၾႃႇ" မႃးယူႇယဝ်ႉ။ တီႈလီဢၢမ်းဢေႃးပၢၼ်ႇၵွၼ်ႇၸဵတ်းပိူင်ၼႆႉ ပဵၼ်သဵၼ်ႈၸိုဝ်ႈဢၼ်လႆႈႁၼ်ၸဝ်ႉတီႈသုတ်းသေ ပဵၼ်ၵၢၼ်သၢင်ႈဢၼ် လိုဝ်းလင်ႊလႄႈၵိုၵ်းပိုၼ်းၶွင်ၸၢဝ်းၵူၼ်းႁဝ်းယူႇယဝ်ႉ။ သဵၼ်ႈၸိုဝ်ႈၼၼ်ႉ ဢိင်ၼိူဝ်ဢဝ် ပပ်ႉၼႄတၢင်းၶွင် ၸၢဝ်းၵူၼ်းၵရိၵ်ႉမိူဝ်ႈပၢၼ်ၵွၼ်ႇၶဝ်သေ ၶဝ်ႈပႃးဝႆႉ သိင်ႇဝႅတ်ႉလွမ်ႉၸွမ်းသၢပ်ႇလႅၼ်ႊပၢင်ႇလၢႆႇ။ လွင်ႈလႆႈလိူၵ်ႈတူဝ်ၼပ်ႉၸဵတ်းၼၼ်ႉၸမ်း ယွၼ်ႉဝႃႈ တူဝ်ၸဵတ်းၼႆႉ ပဵၼ်တူဝ်ၼပ်ႉ ဢၼ်ၸၢဝ်းၵရိၵ်ႉၶဝ် ၼပ်ႉသွၼ်ႇဝႃႈ ပဵၼ်တူဝ်ၶိုၵ်ႉတွၼ်းၼႆယဝ်ႉ။
ယူအက်စ်အေတူဒေး သတင်းစာမှ အံ့ဖွယ်ခုနစ်ပါး
၂၀၀၆ ခုနှစ် နိုဝင်ဘာလတွင် အမေရိကန်အမျိုးသားသတင်းစာဖြစ်သော ယူအက်စ်အေတူဒေး နှင့် အမေရိကန် တယ်လီဗီးရှင်းအစီအစဉ် ဂွတ်ဒ်မောနင်းအမေရိကား တို့ပူးပေါင်း၍ ဆုံးဖြတ်သူ ၆ ဦးမှ ရွေးချယ်သော အံ့ဖွယ်ခုနစ်ပါး စာရင်းအသစ်ကို ဖော်ထုတ်ကြေငြာခဲ့သည်။ အံ့ဖွယ်များကို တစ်ရက်လျှင်တစ်ခုနှုန်းဖြင့် ဂွတ်ဒ်မောနင်းအမေရိကား အစီအစဉ်တွင် တစ်ပတ်ကြာကြေငြာခဲ့သည်။ ကြည့်ရှုသူတို့၏ တုံ့ပြန်မှုအရ ၈ ခုမြောက် အံ့ဖွယ်ရာကို နိုဝင်ဘာလ ၂၄ရက်တွင် ကြေငြာခဲ့သည်။
သဘာဝအလျောက် ဖြစ်ပျက်နေသော ကမ္ဘာ့အံ့ဖွယ်ခုနစ်ပါး
အခြားသော အံ့ဖွယ်စာရင်းများကဲ့သို့ပင် သဘာဝအလျောက်ဖြစ်သော အံ့ဖွယ်များကို ရွေးချယ်ရာတွင်လည်း အများ၏သဘောတူညီမှု မရရှိခဲ့ပေ။ အကြောင်းမှာ စာရင်းမည်မျှ ရှည်လျားသင့်သည် ဆိုသောကိစ္စနှင့် ပတ်သက်၍ အငြင်းပွားခဲ့ကြသောကြောင့် ဖြစ်သည်။ ထိုစာရင်းများထဲမှ စာရင်းတစ်ခုကို စီအင်န်အင်န် သတင်းဌာနမှပြုစုခဲ့ပြီး အောက်ပါအတိုင်းဖြစ်သည်။
ခရီးသွားကမ္ဘာမှ အံ့ဖွယ်ခုနစ်ပါး
ဘဘာဝအလျှောက်ဖြစ်သော ခရီးသွားခြင်းဆိုင်ရာအံဖွယ်
298
လိူၼ်မေႇ
(1) ဝၼ်း။
ဢဵင်ႇမႄး၊ ဝဵင်း
ဝဵင်းဢဵင်ႇမႄး (အိမ်မဲမြို့ ; Einme) ၼႆႉ ပဵၼ် ဝဵင်းပၵ်းလုမ်း ၸႄႈဝဵင်းဢဵင်ႇမႄး ဢၼ်မီးတီႈၼႂ်း ၸႄႈတွၼ်ႈမျွင်းမျႃႉ၊ ၸႄႈတိူင်းဢေႇယႃႇဝတီႇ၊ မိူင်းမျၢၼ်ႇမႃႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ မီးဝႆႉၽၢႆႇဢွၵ်ႇ ႁွင်ႈဢဵင်ႇမႄး ဢၼ်ၵၢႆဝႆႉပၼ် ၼမ်ႉတႃႇၵ လႄႈ ၼမ်ႉမျွင်းမျႃႉၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၵျီႇၵူင်း၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းတွင်ႇတႃႇ
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းတွင်ႇတႃႇ
တႄးတႂိၼ်း၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းၺွင်ႇဢူး
ဝၢၼ်ႈတႄးတႂိၼ်း  (သဲတွင်းရွာ၊ Theatwin) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇဝႃႇၶိၼ်းၵျီး၊ ၸႄႈဝဵင်းၺွင်ႇဢူး၊ ၸႄႈတွၼ်ႈၺွင်ႇဢူး၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 192433 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇဝႃႇၶိၼ်းၵျီးၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 495 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 679 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 1174 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ဢဵင်ႇမႄး၊ ဝဵင်း
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ၸႄႈတိူင်းဢေႇယႃႇဝတီႇ ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝဵင်းၸိူဝ်းမီးၼႂ်း ၸႄႈတွၼ်ႈမျွင်းမျႃႉ ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝဵင်းၸိူဝ်းမီးၼႂ်း မိူင်းမျၢၼ်ႇမႃႇ
1375
1375
1761
ဢေႃးၵၢတ်ႉ
(1) ဝၼ်း။
တီႇသႅမ်ႇပႃႇ
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:1761
ၵျွင်း၊ ဝၢၼ်ႈ၊ တွင်ႇလႄႇ
ဝၢၼ်ႈၵျွင်း  (ကျောင်းရွာ၊ Kyaung) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇတွင်ႇလႄႇ၊ ၸႄႈဝဵင်းပျေႃႇပွႆႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈယမႄးတိၼ်း၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 192882 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇတွင်ႇလႄႇၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 2122 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 2409 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 4531 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ဝၢၼ်ႈႁေႈ၊ ဢိူင်ႇ
ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးၼႂ်း ဢိူင်ႇဝၢၼ်ႈႁေႈ
• # ဝၢၼ်ႈၵုင်းလၢင်းလူင်
သူၺ်ႇလေး၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းမျိတ်ႉတႃး
ဝၢၼ်ႈသူၺ်ႇလေး  (ရွှေလေးရွာ, Shwelay) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇသူၺ်ႇလေး၊ ၸႄႈဝဵင်းမျိတ်ႉတႃး၊ ၸႄႈတွၼ်ႈၵျွၵ်ႉသႄႇ၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 190973 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇသူၺ်ႇလေးၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 1372 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 1507 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 2879 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
မႆႉႁွမ်
တၢင်းၵႆၵၼ် ၸမ်ၵၼ်
(ၵ) ၵၢၼ်ၽုၵ်ႇသွမ်ႈၼိုင်ႈတိုင်ႇၶဝ်ႈ 400 တူၼ်ႈၼႆ့ မၼ်းတေၵိုင်ႇငၢမ်ႇၵၼ် တင်းၸဝ်ႈငိုၼ်းသႃး သထေးလူင်ၶဝ်၊ ယွၼ်ႉပိူဝ်ႈ လၢႆးၸႂ်ႉၸၢႆႇငိုၼ်းတိုၼ်းမၼ်းၵေႃႈ တေသဵင်ႈၼမ် ၼႂ်းၶၢဝ်းပွတ်းလႄႈ ၶၢဝ်းယၢဝ်း။
ၽၵ်းသူမ်ႈ
ၽၵ်းသူမ်ႈတဵၵ်း
ၽၵ်းသူမ်ႈတဵၵ်းၼႆႉ ၵူၼ်းႁူႉၸၵ်းမၼ်း ဢမ်ႇပေႃးၼမ်။ ၵူၼ်းမၵ်ႉမၼ်းၵေႃႈ တေႃႈဢေႇတႄႉတႄႉ။ လၢႆးႁဵတ်းမၼ်းတႄႉ ၵမ်ႉပႃႈၼမ် ဢဝ်ယွတ်ႈၽၵ်းၵၢတ်ႇ ဢၼ်ၵႄႇမၼ်းႁဵတ်းဢဝ်ယဝ်ႉ။ ယွတ်ႈၽၵ်းၵၢတ်ႇၵႄႇၼၼ်ႉ တေလႆႈဢဝ်တၢၵ်ႇႁႅင်ႈယဝ်ႉ ၼူတ်ႈဢဝ်ၽွင်မၼ်း။ ဢမ်ႇၼၼ် တေလႆႈ သွႆးၽၵ်ႉဢွၼ်ႇဢွၼ်ႇသေ ၸင်ႇတေဢဝ်ႁဵတ်း ၽၵ်းသူမ်ႈတဵၵ်း။ ၽွင်ၽၵ်းၵၢတ်ႇၼၼ်ႉ ဢဝ်မႃးသႂ်ႇၼႂ်းဢၢင်ႇ ဢဝ်ၵိူဝ် ၶိင်ယွႆႈၸိူဝ်းၼႆႉ သႂ်ႇလေႃးတဝ်လေႃးၶူၼ်းလေႃးၵၼ်။ ဢဝ်ၼမ်ႉဢွႆႈဢွင်ႇ သႂ်ႇလေႃး ၵမ်ႈၽွင်ႈ။ ပေႃးယဝ်ႉ ဢဝ်တဵၵ်းသႂ်ႇ ၼႂ်းဢုမ်။ ႁူမ်ႇတူမ်း ပၢၵ်ႇဢုမ်လီလီ။ ယႃႇပေပၼ် မႅင်းမူၼ်း မႅင်းၽွင်ႉ ၶႆႇသႂ်ႇ။ ဢဝ်ဢုမ်ၼၼ်ႉ ဝႆႉၸမ်ၽႆးသေ ႁႂ်ႈလႆႈ ဢၢႆမႆႈ။ ဢမ်ႇၼၼ် ဢဝ်ဢုမ်မၼ်း တၢၵ်ႇလႅတ်ႇ။ ဝႆႉမွၵ်ႈ သၢဝ်းသၢမ်သိပ်းဝၼ်းၵေႃႈ ပဵၼ်မႃး ၽၵ်းသူမ်ႈတဵၵ်းယဝ်ႉ။ ၵူၺ်းၵႃႈ ၽၵ်းသူမ်ႈတဵၵ်းၼႆႉ ဢၢႆသႅဝ်မၼ်း မဵၼ်ဢေႉဝႆႉလႄႈ ၵမ်ႈၽွင်ႈ ဢမ်ႇမၵ်ႉ။ တေလႆႈဝႃႈ ပဵၼ်ၽၵ်းၵၢတ်ႇၽွင် ယႅၼ်ႈမွင်ႁႅင်ႈၼႆၵေႃႈ ဢမ်ႇၽိတ်း။ ၵမ်ႉပႃႈၼမ် ၽၵ်းသူမ်ႈတဵၵ်းၼႆႉ ဢၼ်မေႃႁဵတ်းၵိၼ် ၵူၺ်းပဵၼ် ပီႈၼွင်ႉတႆးမၢဝ်း တႆးၼိူဝ်ယဝ်ႉ။
ယူႇၼၢၼ်ႇ၊ မိူင်း
Religion
According to surveys conducted in 2004 and 2007, in those years approximately 32.22% of the province's population was involved in worship of ancestors and 2.75% declared a Christian identity.
Agriculture
The flower industry in Yunnan province started to develop towards the end of the 1980s. Yunnan province accounts for 50% of China's total cut flower production. The size of the planting area for cut flowers in Yunnan province amounts to 4000 hectares. In 2003, the output totaled 2.3 billion stems. In 2002 the flower industry in Yunnan had a total output of RMB 3.4 billion. Export amounted to US$18 million. Apart from sales on the domestic market, Yunnan also exports to a number of foreign countries and regions such as Japan, Korea, Hong Kong, Thailand and Singapore.
Economy
Yunnan's nominal GDP in 2011 was 875.1 billion yuan (US$138.92 billion), an annual growth rate of 13.7%. Its per capita GDP was 13,494 yuan (US$1,975). The share of GDP of Yunnan's primary, secondary, and tertiary industries were 17.9%, 43%, and 39.1% respectively.
Railways
The first railway in Yunnan was the narrow gauge Yunnan–Vietnam Railway built by France from 1904 to 1910 to connect Kunming with Vietnam, then a French colony. In Yunnan, the Chinese section of this railway is known as the Yunnan-Hekou Railway and the line gave Yunnan access to the seaport at Haiphong. During the Second World War, Britain and the United States began building a railway from Yunnan to Burma but abandoned the effort due to Japanese advance.
Expressways
After the opening of the Suolongsi to Pingyuanjie section, Luofu expressway, the first between Yunnan and Guangxi Province, opened in October 2007. It has made material and passenger transportation between the two provinces much more convenient. Moreover, Luofu Expressway has also become the main road from Yunnan to Guangxi and the coastal ports. Luofu Expressway begins from the crossroads of Luo Village between Yunnan and Guangxi Provinces and ends at Funing County of Wenshan State. The total length of the expressway is 79.3 kilometers which has shortened the commute between Yunnan and Guangxi from the previous 3 and half hours to just 50 minutes.
Tourism
The Nature Conservancy and the Chinese government came together to form a partnership and explore the possibility of bringing adventure tourism onto the rivers of Southwest China. A two-month white-water expedition explored from the Mekong River's Moon Gorge to Yangze River's Great Bend. The expedition provided valuable information to the partnership, encouraging them to take into account the safety, culture, economics, and conservation of the Yunnan Province. Creating an adventure tourism sector would bring valuable economic resources to the economically struggling population, who had once relied on logging as income prior to it being banned due to deforestation.
1374
လိူၼ်မၢတ်ႉၶျ်
(1) ဝၼ်း။
1760
လိူၼ်ၾႅပ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မေႇ
(1) ဝၼ်း။
978
လိူၼ်ၵျုၼ်ႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢွၵ်ႇထူဝ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
ၵူဝ်းၸီး၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းမျိတ်ႉတႃး
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းမျိတ်ႉတႃး
မဢူႇပိၼ်ႇ၊ ၸႄႈဝဵင်း
ၸႄႈဝဵင်းမဢူႇပိၼ်ႇ (မအူပင်မြို့နယ် ; Ma-ubin Township) ၼႆႉ ပဵၼ်ၸႄႈဝဵင်းဢၼ်ၼိုင်ႈ ဢၼ်မီးတီႈ ၸႄႈတွၼ်ႈမဢူႇပိၼ်ႇ၊ ၸႄႈတိူင်းဢေႇယႃႇဝတီႇ၊ မိူင်းမျၢၼ်ႇမႃႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ဝဵင်းပၵ်းလုမ်းၽၢႆႇဢုပ်ႉပိူင်ႇၼႆႉ ပဵၼ် ဝဵင်းမဢူႇပိၼ်ႇယဝ်ႉ။ တီႈ ၸႄႈဝဵင်းမဢူႇပိၼ်ႇၼႆႉ ဢိူင်ႇ မီး 76 ဢိူင်ႇ လႄႈ ဝၢၼ်ႈမီး 470 ဝၢၼ်ႈယဝ်ႉ။
တုၵ်ႉၵရၸရိယႃႇ
ၵွပ်ႈသင် ၸဝ်ႈၵေႃးတမ လႆးတိုဝ်းၵမ် တုၵ်ႉၵရၸရိယႃႇ 6 ပီ
တီႈတႅၵ်ႈမၼ်းၸမ်ႉ ၼႂ်းၶူင်းလေႃးၵၼႆႉ မီးဝႆႉ ၶုၼ်သွင်မဵဝ်း။ မဵဝ်းၼိုင်ႈၼႆႉ ၸဝ်ႈၵဝ်ႇ ဢမ်ႇလႆႈၶတ်းၸႂ် သႂ်ႇႁႅင်းသင် ယူႇယူႇသေ ပိူၼ်ႈယုၵ်ႉယွင်ႈ ဢဝ်ႁဵတ်းၶုၼ်၊ ထႅင်ႈမဵဝ်းၼိုင်ႈၼႆႉ တႃႇတေလႆႈပဵၼ်ၶုၼ်ၼၼ်ႉ လႆႈၶတ်းၸႂ်သႂ်ႇႁႅင်း တိုၵ်းပႅတ်ႈၵေႃႉၶႄႉၶဵင်ႇ ၽူႈၶဵၼ်ၸိူဝ်းၼၼ်ႉသေ ၸင်ႇၶိုၼ်ႈပဵၼ်ၶုၼ်။ ၼႂ်းၵႃႈ ၶုၼ်သွင်မဵဝ်းၼႆႉ ၵေႃႉဢၼ်ယူႇလၢႆလၢႆသေ ပဵၼ်ၶုၼ်မႃးၼၼ်ႉ ပိုၼ်းမၼ်း ဢမ်ႇၶိုၵ်ႉ။ ၵူၼ်းတင်းၼမ်ၵေႃႈ ဢမ်ႇထၢင်ႇယႂ်ႇ။ ၵေႃႉဢၼ်ယိပ်းလႅဝ်း ယိပ်းၵွင်ႈသေ တိုၵ်ႉႁိုဝ်ႉ ၽၼ်းႁိုဝ်ႉၼႆ လႆႈၶတ်းႁႅင်းတႄႉတႄႉဝႃႈဝႃႈသေ ၸင်ႇပဵၼ်ၶုၼ်မႃးၼၼ်ႉတႄႉ ပိုၼ်းမၼ်းၵေႃႈၶိုၵ်ႉ၊ ၵူၼ်းတင်းၼမ်ၵေႃႈ တၵ်းတေ ထၢင်ႇယႂ်ႇ ယုမ်ႇယမ်ယူႇယဝ်ႉ။
ၶယၢၼ်း၊ ဝဵင်း
မိူဝ်ႈပီ 1924၊ 25 ၼၼ်ႉ ႁဵတ်းႁွင်ႈၶုတ်းၶယၢၼ်းမႃးယဝ်ႉ။ ႁွင်ႈၶုတ်းၶယၢၼ်းၼႆႉ တႄႇဢဝ်တီႈဝၢၼ်ႈၶျွင်းဝ ဢၼ်မီးတီႈၼိူဝ်ၽင်ႇမႄႈၼမ်ႉပႃႇၵိူဝ်ၼၼ် တေႃႇထိုင်ဝဵင်းၶယၢၼ်း တၢင်းယၢဝ်းမီး 18 လၵ်းယဝ်ႉ။ လုၵ်ႉတီႈၶယၢၼ်း တေႃႇပေႃးထိုင်ပၢင်ႇလၢႆႇယဝ်ႉ။ ယၢမ်းလဵဝ်တႄႉ ဢွၼ်ၵၼ်ႁွင်ႉႁွင်ႈၶုတ်းၶယၢၼ်းၼၼ်ႉဝႃႈပဵၼ် မႄႈၼမ်ႉၶယၢၼ်းဝႃႈၼႆႉယဝ်ႉ။ တီႈၸႄႈဝဵင်းၶယၢၼ်းၼႆႉ ယၢမ်းလဵဝ် ဝၢၼ်ႈမီး 80 ပၢႆယဝ်ႉ။ တၢင်းၵႂၢင်ႈၶႂၢင် ၸႄႈဝဵင်းတင်းမူတ်းၼႆႉ မီး 246 လွၵ်းလၵ်းယဝ်ႉ။ ၵူၼ်းဢၼ်ဢိင်ပိုင်ႈၼိူဝ် ၵၢၼ်ၽုၵ်ႇသွမ်ႈသေ ႁႃလဵင်ႉတွင်ႉၼႆႉ ၵမ်ႉၼမ်ယဝ်ႉ။ မိူဝ်ႈၵူႈပွၵ်ႈၼႆႉ ၶွမ်ႇပၼီႇၼွၵ်ႈမိူင်း မႃးပိုတ်ႇဢွင်ႈတီႈသိုဝ်ႉၶဝ်ႈသေ ဢွၼ်ၵၼ်သိုဝ်ႉဢဝ်ၶဝ်ႈၵမ်းသိုဝ်းယဝ်ႉ။ ၵိူဝ် ပႃႇၵိူဝ်ၼႆႉ ဢွၵ်ႇတီႈ ၸႄႈဝဵင်းၶယၢၼ်းလႄႈ ၸႄႈဝဵင်းၵဝ ၼမ်သေပိူၼ်ႈယဝ်ႉ။ ယၢမ်းလဵဝ်တႄႉ လိူဝ်သေၵၢၼ်ၶဝ်ႈ ၵၢၼ်ၵိူဝ်သေဢမ်ႇၵႃး ၸိူဝ်းပဵၼ်ၵၢၼ် ၽုၵ်ႇသွမ်ႈထူဝ်ႇလိၼ်၊ လဵင်ႉၵႆႇလဵင်ႉပဵတ်း ၸိူဝ်းၼႆႉၵေႃႈ ႁဵတ်းမႃးယဝ်ႉ။  တီႈၼိူဝ်ဝဵင်းၼႆႉ မီးၸၢၵ်ႈၶဝ်ႈ ၸၢၵ်ႈၼမ်ႉမၼ်းသေ။ ဢၼ်ပဵၼ်တၢင်းလူတ်ႉလဵင်း ဝဵင်းၶယၢၼ်းလႄႈ ဝဵင်းပႃႇၵိူဝ်ႇၼႆႉ လႆႈႁဵတ်းမႃး မိူဝ်ႈပီ 1928 ၼၼ်ပႉယဝ်ႉ။ ထိုင် ပီ 1931 မႃး ၶိုၼ်းသိုပ်ႇႁဵတ်းတၢင်း ဢၼ်ၵႂႃႇၸူး ဝဵင်းတူင်းၶႂႃႉ ဢၼ်ယၢၼ်ႇၵႆ 13 လၵ်း ဢၼ်မီးၽၢႆႇၸၢၼ်း ဝဵင်းၶယၢၼ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ႁိူဝ်း ဢၼ်လုၵ်ႉတီႈ ဝဵင်းတႃႈၵုင်ႈၵႂႃႇ ဝဵင်းၶယၢၼ်းၼႆႉ မီးဝႆႉယူႇၵူႈဝၼ်းယဝ်ႉ။ ယၢမ်းလဵဝ်တႄႉ ယွၼ်ႉမႄႈၼမ်ႉႁွင်ႈၼမ်ႉတိုၼ်ႈမႃးလႄႈ ဢမ်ႇႁွတ်ႈၽႅဝ်လႆႈထိုင်တီႈဝဵင်းယဝ်ႉ။ လႆႈႁဵတ်းတႃႈႁိူဝ်းဝႆႉတီႈဝၢၼ်ႈပဵင်းၵၢင် ဢၼ်မီးၸမ်ဝဵင်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ တီႈၼိူဝ်ဝဵင်းၶယၢၼ်းၼၼ်ႉ ႁူင်းႁဵၼ်းလူင်ပွင်ၸိုင်ႈ ႁူင်းႁဵၼ်းၸၼ်ႉသုင် မီး 2 ႁူင်းယဝ်ႉ။ ဢ.ထ.ၵ ႑ လႄႈ ဢ.ထ.ၵ ႒ ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ႁူင်းယႃလႄႈ ႁူင်းတူၺ်းလိၵ်ႈၵေႃႈမီးပႃးဝႆႉယူႇ။ တီႈၼိူဝ်ဝဵင်းၼႆႉ ၵျွင်းမုၼ်ၸဝ်ႈမီးယူႇမွၵ်ႈ 18 ၵျွင်းယဝ်ႉ။ တီႈၼႂ်းဝဵင်းၶယၢၼ်းၼၼ်ႉ မီးၽြႃးတွင်း ဢၼ်လႆႈၸိုဝ်ႈဝႃႈ သၵျမႃႇရၸဵင်ႇဢၼ်ဝႃႈၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၽြႃးၼၼ်ႉ ပဵၼ်တၢင်းလီ ဢူးသူၺ်ႇၽွင်ႇ၊ ဢူးပူဝ်းထဵင်း လႄႈ ၵူၼ်းဢမျႃးတၢင်းၼမ် ဝဵင်းၶယၢၼ်းၼႆႉယဝ်ႉ။ ပွႆးၽြႃးၼႆႉ ၸတ်းႁဵတ်း လိူၼ်သီႇမူၼ်းယဝ်ႉ။ တီႈၽၢႆႇတူၵ်း ဝဵင်းၶယၢၼ်းၼၼ်ႉ မီးဝႆႉ ၵွင်းမူးယႄးမုၼ်ႇလႄႈ ၸဵင်ႇႁွင်ႇဝၼ်းတူၵ်း ဢၼ်ယၢၼ် မွၵ်ႈ 2 လၵ်းၼၼ်ႉ မီးဝႆႉ ၵွင်းမူးၵၢၼ်ႇၺီႇၼွင်ႇသေ ပဵၼ်ၵွင်းမူးၸိုဝ်ႈလိုဝ်းလင်ဝႆႉယဝ်ႉ။
296
လိူၼ်တီႇသႅမ်ႇပႃႇ
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:296
ၶွင်ႇလၢၼ်ႇၽူး၊ ၸႄႈဝဵင်း
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝဵင်းၸိူဝ်းမီးၼႂ်း မိူင်းမျၢၼ်ႇမႃႇ ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝဵင်းၸိူဝ်းမီးၼႂ်း ၸႄႈမိူင်းၶၢင်
977
လိူၼ်ၼူဝ်ႇဝႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။