cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
695
လိူၼ်ဢေႃးၵၢတ်ႉ
(1) ဝၼ်း။
ၽေႃးထိ၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းမတယႃႇ
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းမတယႃႇ
1294
လိူၼ်တီႇသႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
တၢင်းလူႇ ၵူႈပိူင်ပိူင်
သၵ်ႉၵၸ်ႉၸၻႃႇၼ
ၶူဝ်းလူႇၵေႃႈ ႁဵတ်းပဵၼ် ၸိုၼ်ႈၸိုၼ်ႈသႂ်သႂ် ၶႅမ်ႉၶႅမ်ႉလႅပ်ႈလႅပ်ႈသေ ၼပ်ႉၼပ်ႉယမ်ယမ်လူႇတၢၼ်းပၼ် ၵေႃႉဢၼ်လူႇၶၢမ်ႇၼၼ်ႉ ပဵၼ်သၵ်ႉၵၸ်ႉၸၻႃႇၼယဝ်ႉ။ ၵေႃႉဢၼ်လူႇတၢၼ်းၼင်ႇၼၼ်ၼၼ်ႉ ပဵၼ်ၽဝလႂ်သေဢမ်ႇဝႃႈ - သင်ဝႃႈ ၶူဝ်းလူႇႁဝ်းၼၼ်ႉ ႁဝ်းဢမ်ႇမေႃႁၢင်ႈႁႅၼ်းသေ လူႇၵႂႃႇၸလိူဝ်ႈၸလႃႈ ၵႃႈပွင်ႇၵႃႈပဵၼ်ၼႆၸိုင် မီးၶူဝ်းၶွင်ၼမ်သေတႃႉ လုၵ်ႈလၢင်း၊ မေးၼၢင်း၊ ၶႃႈၸႂ်ႉၵူၼ်းသွႆႁဝ်း ၸၢင်ႈဢမ်ႇထွမ်ႇၵႂၢမ်းႁဝ်း။
ၵႃႇလၻႃႇၼ
ဢဝ်ၶူဝ်းၶွင်ႁဝ်း လူႇတၢၼ်းၸွမ်းလူၺ်ႈ ၶိင်ႇၶၢဝ်းယၢမ်းမၼ်းၼၼ်ႉ ႁွင်ႉဝႃႈ ၵႃႇလၻႃႇၼယဝ်ႉ။ ၵေႃႉဢၼ်လူႇတၢၼ်းၼင်ႇၼၼ်ၼၼ်ႉ ပဵၼ်ၽဝလႂ်သေဢမ်ႇဝႃႈ - ၵေႃႉဢၼ်လူႇတၢၼ်း ဢမ်ႇမႅၼ်ႈၸွမ်းၶၢဝ်းယၢမ်းၼၼ်ႉ မီးၶူဝ်းၶွင်သေတႃႉ ၶၢဝ်းယၢမ်းဢၼ်ႁဝ်းၶႂ်းလႆႈၼၼ်ႉ ဢမ်ႇၸၢင်ႈလႆႈ။
ၵၢတ်ႇသႃ၊ ဝဵင်း
ဢွင်ႈတီႈ
ဝဵင်းၵၢတ်ႇသႃၼႆႉ မီးဝႆႉ ၽၢႆႇႁွင်ႇ ဝဵင်းတႃႈလိူဝ်ႇသေ ပေႃးၵႂႃႇၸွမ်းတၢင်းလူတ်ႉလဵၼ်းၼႆႉ ႁိုင်ၶၢဝ်းတၢင်း 12 ၸူဝ်ႈမူင်းယဝ်ႉ။ လႆႈလုၵ်ႉတီႈ ၼပႃး ဢၼ်ပဵၼ်ဝဵင်းတၢင်းလူတ်ႉလဵၼ်းႁူပ်ႉၵၼ် ဢၼ်မီးၽၢႆႇတူၵ်း ဝဵင်းၵၢတ်ႇသႃၼၼ်ႉသေ ၶီႇၵႂႃႇယဝ်ႉ။ တီးၽၢႆႇဢွၵ်ႇၼၼ်ႉ မီးတၢင်းလူတ်ႉလဵၼ်းၽေ ဢၼ်လုၵ်ႉတီႈ ၼပႃး ၵႂႃႇၸူး ၵၢတ်ႇသႃၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၸၢင်ႈဢဝ် ႁိူဝ်းသၢင်းၽေႃးသေ ၵႂႃႇၸူးလႆႈ ၵၢတ်ႇသႃယဝ်ႉ။ ႁိူဝ်းသၢင်းၽေႃးၸိူဝ်းၼၼ်ႉ လုၵ်ႉတီး ဝဵင်းမၢၼ်ႈမေႃႇ ၽၢႆႇၼိူဝ်ၼမ်ႉသေ ၸွမ်းသၢႆတၢင်း ၼမ်ႉၵဵဝ်သေ လွင်ႈလူင်းထိုင်ၸူး ဝဵင်းတႃႈလိူဝ်ႇယဝ်ႉ။ ၸိူဝ်းပဵၼ် ပၢတ်ႉၸ်ၵႃး ဢၼ်လဵၼ်ႈ တႃႈလိူဝ်ႇ ၵၢတ်ႇသႃၵမ်းသိုဝ်ႈၼၼ်ႉၵေႃႈ မီးဝႆႉယဝ်ႉ။
1684
သႅပ်ႇထႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
240
လိူၼ်ဢွၵ်ႇထူဝ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်တီႇသႅမ်ႇပႃႇ
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:240
694
လိူၼ်ၵျူႇလၢႆႇ
(1) ဝၼ်း။
လွင်းၸိၼ်ႇ၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းမိူင်းၵုတ်ႈ
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းမိူင်းၵုတ်ႈ
ၸီႇပိၼ်ႇၵျုၼ်း၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းၸိၼ်ႉၵူး
ဝၢၼ်ႈၸီႇပိၼ်ႇၵျုၼ်း (စီပင်ကျွန်းရွာ, Sipinkyun) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇႁိၼ်းတႃႇၽူဝ်ႇ၊ ၸႄႈဝဵင်းၸိၼ်ႉၵူး၊ ၸႄႈတွၼ်ႈပၢင်ႇဢူး၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 190199 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇၵျွင်းသဵၵ်ႉၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 1610 ၵေႃႉ၊ ယိင်း 1805 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 3410 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
1293
လိူၼ်ၸၼ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
ၵေႃလၢင်း၊ ၸႄႈဝဵင်း
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ၸႄႈဝဵင်းၸိူဝ်းမီးၼႂ်း ၸႄႈတွၼ်ႈၵၢတ်ႇသႃ ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ၸႄႈတိူင်းၸႄႈၵႅင်း
ပုတ်ႉထၵယႃႇ
လိူဝ်သေၼၼ်ႉ ၵူၼ်းမိူင်းထႆး၊ မိူင်းသီႇႁူဝ်ႇ၊ မိူင်းမၢၼ်ႈ၊ မိူင်းၵျပၢၼ်ႇ၊ မိူင်းၶႄႇၽိူၵ်ႇ လႄႈမိူင်းဝၼ်းတူၵ်း ၶဝ်ၸိူဝ်းၼႆႉၵေႃႈ ဢွၼ်ၵၼ်မႃးၸွမ်း ၸုမ်းၽႂ်ၸုမ်းမၼ်းယူႇ။ ၵမ်ႈၽွင်ႈၵေႃႈ မႃးဝႆႈၽြႃး၊ မႃးၽႃႇဝၼႃႇ၊ ၵမ်ႈၽွင်ႈၵေႃႈ မႃးလွတ်ႈႁေႃးထမ်း သိုဝ်ႈၽႂ်တၼ်းမၼ်း။ ဢၼ်လီဢၢမ်းၼႃႇသေ လီသိူဝ်းၸႂ်ၼႃႇၼၼ်ႉ ပေႃးဝႃႈ ႁွတ်ႈၽႅဝ်ၵႂႃႇ ၼႂ်းဝၢင်းပုတ်ႉထၵယႃႇၸိုင် ထၢတ်ႈၸႂ်ၼႆႉ ၵတ်းယဵၼ်ၵႂႃႇ ၵမ်းလဵဝ်သေ ၵူၼ်းၸိူဝ်း ဢၼ်လုၵ်ႉၵူႈမိူင်းမိူင်းမႃးၼၼ်ႉ ဢွၼ်ၵၼ် မီးၼမ်ႉၸႂ် မဵတ်ႉတႃႇတေႃႇၵၼ် ၼပ်ႉယမ်ၵၼ် တင်းသဵင်ႈၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
238
လိူၼ်ၵျုၼ်ႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢေႃးၵၢတ်ႉ
(1) ဝၼ်း။
693
လိူၼ်သႅပ်ႇထႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
1292
1292
လိူၼ်မၢတ်ႉၶျ်
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မေႇ
(1) ဝၼ်း။
တၢင်းသုမ်းၵၢၼ်ႉၶုၼ်သူင်လႄႈ လုၵ်ႈယိင်းမၼ်း
ဝၢႆးသေ လႆႈၺၢၼ်ႇသမ်ႇမႃႇသမ်ႇၽေႃးထိယဝ်ႉ ၽြႃးပဵၼ်ၸဝ်ႈ သမ်ႇမႃႇသမ်ႇပုတ်ႉထၼႆႉ မိူဝ်ႈသတ်ႉတႃႇႁထူၼ်ႈႁႃႈၼၼ်ႉ ၼင်ႈယူႇတႂ်ႈငဝ်ႈမႆႉၺွင်ႇ ဢꩡပႃႇလၼၼ်ႉယူႇ။ ၽွင်းယၢမ်းၼၼ်ႉ ၶုၼ်သူင်ၼႆႉ တႃႇတေတွပ်ႇထဵင်ၽြႃးပဵၼ်ၸဝ်ႈၼႆသေ ၶိုၼ်းမႃးၶိုၼ်း။ "ၸဝ်ႈၵဝ်ႇၼႆႉ လႆႈလွင်ႈဢွၵ်ႇမူၼ်ႉပူၼ်ႉလွတ်ႈ သမ်ႇသရႃႇသေ ယွၼ်ႉသင်လႄႈ သမ်ႉလႆႈဢဝ်ဢတိတ်ႉထၢၼ်ႇ တႃႇၶိုၼ်းသွၼ်ပၼ်ပိူၼ်ႈ" ဝႃႈၼႆႁင်းၽြႃးပဵၼ်ၸဝ်ႈ၊​ၽြႃးပဵၼ်ၸဝ်ႈတႄႉ တဵတ်ႇယဵၼ်သေ သိုပ်ႇၼင်ႈၵၢၼ်တြႃးယူႇ။ ၶုၼ်သူင်ၼႆႉ လႆႈသုမ်းၵၢၼ်ႉထႅင်ႈပွၵ်ႈသွင်လႄႈ ပဵၼ်ၸႂ်တူၵ်းသေ ၵႂႃႈၼင်ႈယူႇတီႈၼိုင်ႈယူႇ။ လုၵ်ႈယိင်းၶုၼ်သူင် ၸိူဝ်းပဵၼ် တၼ်ႇႁႃႇ၊ ဢရတီႇ(ၻေႃးသ)၊ ရၷႃႇ(ရႃႇၵ) ၶဝ်သၢမ်ၵေႃႉၼႆႉ ၽႅဝ်မႃးတမ်ႈတီႈၽြႃးပဵၼ်ၸဝ်ႈသေ မႃးႁူၺ်းပၢႆးတင်းမႃႇယႃႇၵူႈပိူင်ပိူင်ယူႇယဝ်ႉ။ ၵူၺ်းၵႃႈ ၽြႃးပဵၼ်ၸဝ်ႈၼႆႉ ၶဝ်ႈၸၢမ်ႇသမႃႇပၢတ်ႈဝႆႉသေ ယင်းဢမ်ႇၽုၺ်ႇမၢၵ်ႇတႃတူၺ်းၶဝ်ၵွၼ်ႇယဝ်ႉ။ ၵွပ်ႈၼၼ်လႄႈ လုၵ်ႈယိင်းၶုၼ်သူင်ၸိူဝ်းၼၼ်ႉၵေႃႈ သုမ်းၵၢၼ်ႉသေ ၶိုၼ်းမိူဝ်းၵႂႃႇယဝ်ႉ။ ဢတ်ိတ်ႉထၢၼ်ႇၽြႃးပဵၼ်ၸဝ်ႈၼႆႉ မိူၼ်သဝ်ႁိၼ်လူင် ဢမ်ႇဝႆ ဢမ်ႇၼိုင် ဢမ်ႇၶွၼ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၸုၵ်းမၼ်ႈၼိူဝ်ပၺ်ႇၺႃႇတဵမ်တဵမ်ထူၼ်ႈထူၼ်ႈယူႇယဝ်ႉ။ ဝီတရႃꧤယၵေႃ ꩧိတꩪီမုရုꩡ်ၸတေ၊ (ꧤၵဝတ် ၷီတႃ) မႁႃမုၼိၼႆႉ ꩧိတꩪ (ဢမ်ႇၼၼ်) ပဵၼ်ၵေႃႉဢၼ်မၼ်ႈၼိူဝ်ပၺ်ႇၺႃႇယဝ်ႉ။ ၵွပ်ႈၼၼ်လႄႈၸင်ႇပဵၼ် ဝီတရႃႇၵ ယဝ်ႉ။ လုၵ်ႈယိင်းၶုၼ်သူင်ၶဝ် ၸိူဝ်းၼၼ်ႉ တိုၼ်းဢမ်ႇယွၵ်ႈမွၼ်ႇလႆႈတင်းၵႃႇမရႃႇၵတီႈၽြႃးပဵၼ်ၸဝ်ႈ။ ၵႃႇမရႃႇၵၼၼ်ႉ ပဵၼ်ၽေး ꧤယ လႄႈ ပေႃးဢဝ်ပၺ်ႇၺႃႇထွၼ်ပႅတ်ႈသေ ပဵၼ်ဝႆႉ ဝီတꧤယ ယူႇယဝ်ႉ။ ယင်းဢမ်ႇပဵၼ် ၵေႃးꩪ (ဢမ်ႇၼၼ်) တေႃးသတေႃႇသိုၵ်းၶုၼ်သူင်ၸိူဝ်းၼၼ်ႉသေဢိတ်း။ ဢဝ်ပၺ်ႇၺႃႇတႅပ်းၶၢတ်ႇႁၢၵ်ႈ ၵေႃးꩪ ယဝ်ႉလႄႈ ပဵၼ် ဝတီၵေႃးꩪ ဝႆႉယူႇ။ ၸဵမ်တူဝ်ႁူဝ်ၸႂ် ၵရုၼႃႇတဵမ်ထူၼ်ႈဝႆႉယူႇလႄႈ ၸင်ႇႁွင်ႉဝႃႈ မၼ်ႈတီႈပၺ်ႇၺႃႇ (ဢမ်ႇၼၼ်) ꩧိတꩪီ ယူႇယဝ်ႉ။ မိူဝ်ႈပၢၼ်ၽဝဝၼ်းလၼ်ဢၼ်ၼိုင်ႈၼၼ်ႉ ပရမ်ႇမၼမႃႇၵမ်ႇထိယၼႆႉ ယၢမ်ႈယိုၼ်ႈယွၼ်း ႁႂ်ႈၽြႃးပဵၼ်ၸဝ်ႈ ၵူပ်ႉၵူႈတင်းလုၵ်ႈယိင်းမၼ်းၵွၼ်ႇ။ မိူဝ်ႈယၢမ်းၼၼ် ၽြႃးပဵၼ်ၸဝ်ႈၵေႃႈ ၸင်ႇလွတ်ႈၵႃႇထႃႇၼင်ႇပႃႈတႂ်ႈၼႆႉသေ ထဵင်ၶိုၼ်း လွင်ႈယိုၼ်ႈယွၼ်းၼၼ်ႉယူႇ။ ၻိသွႃၼတꧣ်ၼံ ဢရတိင်ႇၷၼ်ၸ၊ ၼႃႁေႃသိ သၼ်ၻေႃပိ မေထုၼသမိင် ၵိမေၻိၻံ မုတ်တၵရီသ ပုꧣ်ၼံ၊ ပႃၻႃပိ ၼံ သမ်ၽုသိတံု ၼ ဢိၸ်သေႁိ။ "ႁၼ်လုၵ်ႈယင်းၶုၼ်သူင် ၸိူဝ်းပဵၼ် တၼ်ႇႁႃႇ၊ ပရတီႇ၊ ရၵႃႇ ၶဝ်သေတႃႉၵေႃႈ ဢမ်ႇပဵၼ်ၵႃႇမရႃႇၵ၊ ပဵၼ်ဢၼ်ႁၼ်ၼင်ႇၽၢႆႈလူင် ၽၢႆႈဢွၼ်ႇသေ ယင်းဢမ်ႇမီးၵၢင်ၸႂ်ၶႂ်ႈဢဝ်တိတ်တိူဝ်ႉၵွၼ်ႇယဝ်ႉ" ၼႆ။
ဢေႇပရႄႇ 1932
(26) ဝၼ်း
5
237
လိူၼ်မေႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၼူဝ်ႇဝႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်တီႇသႅမ်ႇပႃႇ
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:237
ဢူင်းၼႄး၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းဝၢၼ်းတႂိၼ်း
ဝၢၼ်ႈဢူင်းၼႄး  (အုန္နဲရွာ, Okehne) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇတမႃႇၵၢၼ်ႇ၊ ၸႄႈဝဵင်းဝၢၼ်းတႂိၼ်း၊ ၸႄႈတွၼ်ႈမဵၵ်ႉထီႇလႃႇ၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 194629 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇတမႃႇၵၢၼ်ႇၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 1822 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 2072 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 3894 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
တႃႇလုၼ်ႇ၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းမျိတ်ႉတႃး
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းမျိတ်ႉတႃး
692
လိူၼ်တီႇသႅမ်ႇပႃႇ
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:692
မတူႇပီႇ၊ ၸႄႈဝဵင်း
ၸႄႈဝဵင်းမတူႇပီႇ (မတူပီမြို့နယ်, Matupi Township) ၼႆႉ မီးဝႆႉ တီႈၼႂ်း ၸႄႈတွၼ်ႈမိၼ်းတတ်ႉ၊ ပွတ်းၸၢၼ်း ၸႄႈမိူင်းၶျၢင်း၊ ဢၼ်မီးပွတ်းတူၵ်း မိူင်းမျၢၼ်ႇမႃႇ ၼၼ်ႉသေ မိူဝ်ႈပူၼ်ႉမႃး လၢႆပီၼၼ်ႉ တိုၵ်ႉႁႃထုၵ်ႇမၵ်းမၼ်ႈပဵၼ် ဝဵင်းငဝ်ႈၸိုင်ႈ မၢႆသွင် ႁင်း ၸႄႈမိူင်းၶျၢင်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ တီႈၸႄႈဝဵင်းမတူႇပီႇၼႆႉ ၶဝ်ႈပႃး ဝဵင်းမတူႇပီႇ လႄႈ ဝဵင်းရေႇၸႂႃႇသေ ဝဵင်းပၵ်းလုမ်းၸႄႈဝဵင်းၼႆႉ ပဵၼ် ဝဵင်းမတူႇပီႇယဝ်ႉ။ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း တီႈၼႂ်း မတူႇပီႇ ၸွမ်းၼင်ႇ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း ပီ 2014 သေ မီးမႃး 39,086 ၵေႃႉ ယဝ်ႉ။
ၵမ်ႇမ၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းၺွင်ႇဢူး
ဝၢၼ်ႈၵမ်ႇမ  (ကမ္မရွာ၊ Kamma) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇၵမ်ႇမ ၊ ၸႄႈဝဵင်းၺွင်ႇဢူး၊ ၸႄႈတွၼ်ႈၺွင်ႇဢူး၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 192492 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇၵမ်ႇမၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 1670 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 2046 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 3716 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းၺွင်ႇဢူး
ၵုလႃႇဝၵ၊ ၸၢတ်ႈ
ပိၼ်ႇတႆး
ၵူၼ်းႁေႃႈလေႃႉ မႃႇတလိ... ၵႃလူၼ်ႇဢွၼ်ႇၶဝ် ဢွၼ်ၵၼ်ၵွပ်ႈၸပ်းၵိင်ႇမႆႉၼိဝ်ႉဝႆႉယူႇ။ ဝႄႈ ႁူဝ်ရထႃးႁဝ်းၵႂႃႇတႃႉ။ (ႁဝ်း)ထုၵ်ႇလီၸုၼ်ႉဢႃႇယုႁဝ်း တမ်ႈတီႈၶုၼ်ဢသူႇရႃႇၶဝ်ၵေႃႈ တေႃႈၸုၼ်ႉ တႃႉ။ ယႃႇပေယႃႉ တီႈယူႇတီႈသဝ်းႁၢင်း ၵႃလူၼ်ႇဢွၼ်ႇၸိူဝ်းၼႆႉ။
ၸဵင်ၶမ်းလႅင်း
လႅင်း
“လႅင်း” ဢၼ်ဝႃႈၼၼ်ႉ ၸၢင်ႈမေႃဢဝ် လွင်ႈလပ်းသိင်ႇ ၵုမ်ႈမိုတ်းၼၼ်ႉ ႁၢႆလၢႆ၊ ၸၢင်ႈမေႃ ပိုတ်ႇပၢၵ်ႈငၢၵ်ႈပၼ် လွင်ႈၸႂ်တၼ် ႁႂ်ႈပေႃးလႅင်း၊ ႁႂ်ႈတႃတၼ် ပေႃးႁူႉႁၼ်လႅင်း၊ ႁႂ်ႈပေႃးႁူပွင်ႇတႃလႅင်း၊ ႁႂ်ႈပေႃးလႅင်းၸႂ် ပွင်ႇလွင်ႈတြႃးသတ်ႉၸႃႇ ၽြႃးပဵၼ်ၸဝ်ႈၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၵွပ်ႈၼႆ “လႅင်း” ဢၼ်ဝႃႈၼၼ်ႉ တီႈၼႆႈ ၶႂ်ႈပိုတ်ႇဝႃႈ “ၸၢင်ႈမေႃ ပိုတ်ႇပၢၵ်ႈ ငၢၵ်ႈပၼ် လွင်ႈတၢင်ၢး တူဝ်လႅင်း ၸႂ်လႅင်း ပုၼ်ႈတႃႇ ၸိူဝ်ႈၶိူဝ်း ၽႃႇသႃႇ သႃႇသၼႃႇ သိုင်ႇတိူင်း မိူင်းၸိုင်ႈတႆးႁဝ်း” ၼႆယဝ်ႉ။
တႃႇၾၢင်ႉ
ၽိုၼ်လိၵ်ႈ ၸဵင်ၶမ်းလႅင်းၼႆႉ ပိူင်လူင် ပဵၼ် ၽိုၼ်လိၵ်ႈ ပၢႆးၽႃႇသႃႇ။ ဢမ်ႇၸႂ်ႈ ၽိုၼ်လိၵ်ႈ ပၢႆးႁၵ်ႉ၊ ပၢႆးမိူင်း၊ ပၢႆးသိုၵ်း။ ယွၼ်ႉၼၼ်လႄႈ ပေႃးတႅမ်ႈလူႇ မူႇလိၵ်ႈၼႆ ႁႂ်ႈပဵၼ် လိၵ်ႈ ဢၼ်ၵပ်းၵၢႆႇလူၺ်ႈ ၽႃႇသႃႇ သႃႇသၼႃႇသေၵမ်း။ လိူဝ်သေ ပၢႆးၽႃႇသႃႇ၊ ဢၼ်ပဵၼ် လိၵ်ႈပၢႆးယူႇလီ၊ ပၢႆးၾိင်ႈငႄႈ၊ ပၢႆးၵပ်းသိုပ်ႇ၊ ပၢႆးလိၵ်ႈလၢႆး ၸိူဝ်းၼႆႉၵေႃႈ ဝႄႈၶေႃႈၵႂၢမ်း ပၢႆးမိူင်း၊ ပၢႆးသိုၵ်း၊ ပၢႆးသႄႉၼႄးပိူၼ်ႈသေ တႅမ်ႈလူႇလႆႈယူႇ။ ပေႃးပဵၼ် လိၵ်ႈပိၼ်ႇၽႃႇသႃႇၼႆ ပိၼ်ႇဢဝ်တီႈလႂ်ၵေႃႈ ႁႂ်းၼႄပၼ် တီႈၵမ်ႉတီႈဢိင်သေၵမ်း။ မူႇလိၵ်ႈ ဢၼ်တႅမ်ႈလူႇၼၼ်ႉ တေလႆႈၶၢမ်ႇပၼ် မူၼ်ႉမႄး ထတ်းသၢင် မီးၼင်ႇၼႆ။ (ၸဵင်ၶမ်းလႅင်း)
ၵေႃလၢင်း၊ ဝဵင်း
ၸႄႈဝဵင်းၵေႃလၢင်းၼႆႉ မိူဝ်ႈပၢၼ်ၶုၼ်မၢၼ်ႈၶဝ်ၼၼ်ႉ လႆႈပၼ်ၵၢၼ် ၶုၼ်ၽွင်းဝဵင်းသေၵေႃႈ ဢုပ်ႉပိူင်ႇမႃးယဝ်ႉ။ ဢွင်ႈတီႈ ဝဵင်းၵဝ်ႇၼႆႉ ပဵၼ်တီႈ ဝၢၼ်ႈလူင်(ယႂႃႇမ) ဢၼ်မီးၽၢႆႇတူၵ်းဝဵင်းၵေႃလၢင်း ယၢမ်းလဵဝ် ဢၼ်ယၢၼ် မွၵ်ႈ ၼိုင်ႈလၵ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ဝဵင်းၵေႃလၢင်းယၢမ်းလဵဝ်ၼႆႉ ဢဝ် ၼွင်ႈၸၢၼ်း လႄႈ ၼွင်ႁွင်ႇ ဢၼ်ပဵၼ်ဝၢၼ်ႈ 2 ဝၢၼ်ႈၼၼ်ႉႁူမ်ႈၵၼ်သေ တႄႇတင်ႈဝဵင်းမႃးယဝ်ႉ။
ပိူင်ၸဝ်ႈဢၢမ်းၼၢတ်ႈသိုၵ်း
ပိူင်ၸဝ်ႈဢၢမ်းၼၢတ်ႈသိုၵ်း ဢၼ်ဝႃႈၼႆႉ ပဵၼ် ပိူင်ၸဝ်ႈဢၢမ်းၼၢတ်ႈ လႄႈ လူင်ပွင်ၸိုင်ႈသိုၵ်း ဢၼ်ဢဝ်ဢၢမ်းၼၢတ်ႈ တပ်ႉသိုၵ်းသေ ယိပ်းၵၼ်ၵၢၼ်ပၢႆးမိူင်းႁင်း ဝၼ်းမိူင်းယဝ်ႉ။ ၸဝ်ႈဢၢမ်းၼၢတ်ႈပိူင်ဢၼ်ၼႆႉတႄႉ ပဵၼ် ၸွမ်ႁၢၼ်ဢၼ်တႃႈၶုၼ်ယႂ်ႇ ၵေႃႉၼိုင်ႈယဝ်ႉ။ ၽၢႆႇသၢၼ်ၶတ်းပိူင်ဢၼ်ၼၼ်ႉတႄႉ ၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈလွင်ႈသိုၵ်းသေ ၵူၼ်းမိူင်းၶဝ်ၵေႃႉယိပ်းၵမ်ဝႆႉယဝ်ႉ။ မၢင်ပွၵ်ႈမၢင်လႂ် ပိူင်ၸဝ်ႈဢၢမ်းၼၢတ်ႈသိုၵ်းၼႆႉ ႁွင်ႉဝႃႈ ၶႃႇၵီႇသတူဝ်ႇၶရေႇၸီႇ (khakistocracy) ၼႆယဝ်ႉ။  ၶေႃႈၵႂၢမ်းဢၼ်ၼၼ်ႉၼႆႉ လုၵ်ႉတီႈ ၵႃႇၵီႇသတူဝ်ႇၶရေႇၸီႇ (kakistocracy) ႁွင်ႉ ပဵၼ်လွင်ႈႇ ဢၼ်ၵူၼ်းဢမ်ႇမီးၼမ်ႉၵတ်ႉတဵမ်ထူၼ်ႈၶဝ်ၵေႃႉဢုပ်ႉပိူင်ႇ လႄႈ ၵႃႇၵီႇ (ၶႃႇၵီႇ) (Khaki) ၼႆႉ ပဵၼ် သီဢၼ်လုၵ်ႈသိုၵ်းၶဝ်ၼုင်ႈ ဢဝ်ၶေႃႈၵႂၢမ်းၸိူဝ်းၼႆႉ ႁူမ်ႈၵၼ်သေ ပဵၼ်မႃးယဝ်ႉ။
လၢႆးတႄႇပဵၼ်မႃး
ပိူင်ၸဝ်ႈဢၢမ်းၼၢတ်ႈသိုၵ်း ၼႆႉ မၼ်းတႄႇပဵၼ်မႃးတီႈ "coup d'état" ႁွင်ႉ လွင်ႈပၢၵ်ႈပႅတ်ႈလူင်ပွင်ၸိုင်ႈယဝ်ႉ။ မၢင်ပွၵ်ႈမၢင်လႂ် ႁူမ်ႈဝႃႈမီးလူင်ပွင်ၸိုင်ႈၵူၼ်းမိူင်းယူႇသေတႃႉ ဢၼ်ပဵၼ် လွင်ႈဢုပ်ႉပိူင်ႇတပ်ႉသိုၵ်းၵေႃႈ မီးဝႆႉယူႇ။ ပေႃးပဵၼ်သၢႆငၢႆမဵဝ်းၼၼ်ၼႆႉ လူင်ပွင်ၸိုင်ႈၼႆႉ လႆႈၸွမ်းၸႂ်ပၼ် တပ်ႉသိုၵ်း ဢမ်ႇၼၼ် ဢၢမ်းၼၢတ်ႈလူင်ပွင်ၸိုင်ႈၼႆႉ ၵႆႉလေႇသဝ်ႈဝဝ်းမႃးယဝ်ႉ။ လၵ်းထၢၼ်မၼ်းတႄႉ မိူဝ်ႈပၢၼ် သိုၵ်းၵမ်ႇၽႃႇပွၵ်ႈၼိုင်ႈ တီႈမိူင်းဝူင်ႉၵျႃႇမၢၼ်ႇၼၼ်ႉ ၸိူဝ်းပဵၼ်ၸွမ်ႁၢၼ်ၵျႃႇမၢၼ်ႇၸိူဝ်းၼႆႉ ဢၢမ်းၼၢတ်ႈၶဝ် ယင်းယႂ်ႇလိူဝ်သေ ၶုၼ်ႁေႃၶမ်း ဝီႇလ်ႁၢမ်ႇ (Kaiser Wilhelm II) ၵွၼ်ႇ။ ဝၢႆးလင် 1931 ၼၼ်ႉ တီႈ မိူင်းဝူင်ႉၵျႃႇပၢၼ်ႇၼၼ်ႉၵေႃႈ ႁူမ်ႈဝႃႈ တပ်ႉသိုၵ်းၼႆႉ ဢမ်ႇပူတ်းပႅတ်ႈလူင်ပွင်ၸိုင်ႈသေတႃႉ ၶဝ်ႈယင်းၸၢင်ႈၸႂ်ႉဢၢမ်းၼၢတ်ႈဝီႇတူဝ်ႇမႃးယူႇ။
236
လိူၼ်ၾႅပ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
သိၼ်းၵႂႅတ်ႉ၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းမျိတ်ႉတႃး
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းမျိတ်ႉတႃး
691
လိူၼ်ဢေႃးၵၢတ်ႉ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်တီႇသႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
1291
လိူၼ်ဢေႇပရႄႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢေႃးၵၢတ်ႉ
(1) ဝၼ်း။
ပိၼ်းၶျႃး၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းၸိၼ်ႉၵၢႆႇ
ဝၢၼ်ႈပိၼ်းၶျႃး  (ပင်းချားရွာ, Pinchar) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇတေႃးမ၊ ၸႄႈဝဵင်းၸိၼ်ႉၵၢႆႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈၵျွၵ်ႉသႄႇ၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 190719 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇၸလေႇၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 1588 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 1702 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 3290 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
235
လိူၼ်ဢေႇပရႄႇ
(1) ဝၼ်း။
လႄႇၵျီး၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းမတယႃႇ
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းမတယႃႇ
ငႃႉၸီႇၵျီး၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းၼထူဝ်းၵျီး
ဝၢၼ်ႈငႃႉၸီႇၵျီး  (ငါ့စည်ကြီးရွာ, Ngasigyi) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇၻွင်ႉꧤူဝ်း ၊ ၸႄႈဝဵင်းၼထူဝ်းၵျီး၊ ၸႄႈတွၼ်ႈမျိၼ်းၶျၢၼ်ႇ၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 191656 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇၻွင်ႉꧤူဝ်းၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 1575 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 1678 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 3253 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
1843
လိူၼ်ၵျူႇလၢႆႇ
(1) ဝၼ်း။
ဢေႃးၵၢတ်ႉ
(1) ဝၼ်း။
690
လိူၼ်တီႇသႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
234
လိူၼ်ၵျူႇလၢႆႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၼူဝ်ႇဝႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
မျွၵ်ႉၵျုၼ်း၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းမျိၼ်းၶျၢၼ်ႇ
ဝၢၼ်ႈမျွၵ်ႉၵျုၼ်း  (မြောက်ကျွန်းရွာ, Myaukkyun) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇတႃႇပွင်း၊ ၸႄႈဝဵင်းမျိၼ်းၶျၢၼ်ႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈမျိၼ်းၶျၢၼ်ႇ၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 191308 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇတႃႇပွင်းၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 3553 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 4512 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 8065 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
1290
လိူၼ်ဢေႃးၵၢတ်ႉ
(1) ဝၼ်း။
မႆႉႁႆး၊ ဢိူင်ႇ
ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးၼႂ်း ဢိူင်ႇမႆႉႁႆး
• # ဝၢၼ်ႈမႆႉႁႆး
• # ဝၢၼ်ႈမၢၵ်ႇမူင်ႈၵူင်
• # ဝၢၼ်ႈသၢႆးၽေႇ (ႁၢင်ပူင်း)
1680
ဢေႃးၵၢတ်ႉ
(1) ဝၼ်း။
233
လိူၼ်မၢတ်ႉၶျ်
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မေႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်သႅပ်ႇထႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
ပွႆးၶိၼ်း (ၵၢင်)၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းၵျွၵ်ႉပတွင်း
ဝၢၼ်ႈပွႆးၶိၼ်း (ၵၢင်)  (ပွဲခင်း (အလယ်)ရွာ၊ Pwekhin(Middle)) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇမႄးတီး၊ ၸႄႈဝဵင်းၵျွၵ်ႉပတွင်း၊ ၸႄႈတွၼ်ႈၺွင်ႇဢူး၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 192030 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇမႄးတီးၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 1636 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 2133 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 3769 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ဢလႄႇၵူင်း၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းထဝႄႇ
ဝၢၼ်ႈဢလႄႇၵူင်း  (အလယ်ကုန်းရွာ, Ahlelkone) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇၵၼၢႆးတႃႇ၊ ၸႄႈဝဵင်းထဝႄႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈထဝႄႇ၊ ၸႄႈတိူင်းတၼိၼ်းတႃႇယီႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 177,087 ယဝ်ႉ။
တူဝ်ႇတၢၼ်ႇ၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းမျိတ်ႉတႃး
ဝၢၼ်ႈတူဝ်ႇတၢၼ်ႇ  (သိုတန်ရွာ, Thotan) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇတူဝ်ႇတၢၼ်ႇ၊ ၸႄႈဝဵင်းမျိတ်ႉတႃး၊ ၸႄႈတွၼ်ႈၵျွၵ်ႉသႄႇ၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 190836 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇတူဝ်ႇတၢၼ်ႇၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 1052 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 1188 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 2240 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ပတ်ႉတႃႇ၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းၸိၼ်ႉၵၢႆႇ
Superscript text
1289
လိူၼ်ၵျုၼ်ႇ
(1) ဝၼ်း။
ပုင်းထုၼ်၊ ဢိူင်ႇ
ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးၼႂ်း ဢိူင်ႇပုၼ်းထုၼ်
• #ဝၢၼ်ႈလုၵ်းမၢၵ်ႇႁူႈ
• #ဝၢၼ်ႈၼမ်ႉလိၼ်းဢွၼ်ႇ
232
လိူၼ်ၵျူႇလၢႆႇ
(1) ဝၼ်း။
သထေး၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းမတယႃႇ
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းမတယႃႇ
231
လိူၼ်မေႇ
(1) ဝၼ်း။
1288
လိူၼ်ၾႅပ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်တီႇသႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
1679
လိူၼ်ဢေႇပရႄႇ
(1) ဝၼ်း။
ၶၢဝ်းယၢမ်းၼႃႈလိၼ်
ၶၢဝ်းယၢမ်းၼႃႈလိၼ် ဢၼ်ဝႃႈၼႆႉ ပဵၼ် ၼႃႈလိၵ် ဢၼ်မၵ်းမၼ်ႈဝႆႉ လၵ်းၸဵင်ၶၢဝ်းယၢမ်း ပဵၼ်တၢင်းၵၢၼ် တွၼ်ႈတႃႇႁႂ်ႈမၼ်းပေႃးမႅၼ်ႈၽဵင်ႇၵၼ် တီႈ လွင်ႈသိုဝ်ႉၶၢႆပၢႆးမၢၵ်ႈမီး၊ လွင်ႈတၢင်းတူင်ႇဝူင်းၵူၼ်းၵူႈသမ်ႇသမ်ႇၸိူဝ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၶၢဝ်းယၢမ်းၼႃႈလိၼ်ၼႆႉ ၵႆႉၸႅၵ်ႇသေမၵ်းမၼ်ႈ ၸွမ်းၼၼ်ႇ သၢႆၶႅၼ်ႈလိၼ်မိူင်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ယွၼ်ႉမၵ်းမၼ်ႈဝႆႉ ၸိူင်ႉၼၼ်သေ တီႈၼႂ်းၼႃႈလိၼ်ၼၼ်ႉ ၸိူဝ်းပဵၼ် ၵၢၼ်ၵႃႉၵၢၼ်ၶၢႆလႄႈသင်၊ ၵၢၼ်ၵပ်းသိုပ်ႇလႄႈသင် တေၸၢင်ႈႁဵတ်းႁႂ်ႈမၼ်းၶႅမ်ႉလႅပ်ႈ ၼႂ်းၶၢဝ်းယၢမ်း ဢၼ်လဵဝ်ၵၼ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ဢၼ်ပဵၼ် ၶၢဝ်းယၢမ်းၼႃႈလိၼ် မိူင်းၸိူဝ်းမီးၼႂ်းၵမ်ႇၽႃႇၼႆႉ ၵမ်ႉၼမ်တႄႉ ဢွၼ်ၵၼ်ၸႂ်ႉ ပဵၼ်ယၢမ်းမူင်းတဵမ် (UTC−12 to UTC+14) ၼင်ႇၵႃႈတီႈ Coordinated Universal Time (UTC)သေ မိူင်းၵမ်ႈၽွင်ႈတႄႉ ၸႂ်ႉဝႆႉ 30 လႄႈ 45 မိတ်ႉၼိတ်ႉၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ (တူဝ်ယၢင်ႇမၼ်း လၵ်းၸဵင်ၶၢဝ်းယၢမ်း ၼဵဝ်းၽွင်းလႅၼ်း - UTC−03:30၊ လၵ်းၸဵင်ၶၢဝ်းယၢမ်း ၼီႇပေႃး - UTC+05:45၊ လၵ်းၸဵင်ၶၢဝ်းယၢမ်းမျၢၼ်ႇမႃႇ - UTC +06:30၊  လၵ်းၸဵင်ၶၢဝ်းယၢမ်း ဢိၼ်းတီးယႃး - UTC+05:30) မိူင်းဢၼ် လတ်ႉတိၵျူႉသုင်ၼၼ်ႉ ဢွၼ်ၵၼ်ၸႂ်ႉ ၶၢဝ်းယၢမ်းၶၢဝ်းမႆႈ ဢၼ်ပဵၼ် ပေႃးထိုင်ၶၢဝ်းမႆႈၸိုင် သုတ်ႉၽၢႆႇၼႃႈ ၼိုင်ႈၸူဝ်ႈမူင်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
တေႃးမ၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းၸိၼ်ႉၵၢႆႇ
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းၸိၼ်ႉၵၢႆႇ
ၵူင်းၵၢၼ်ႇ၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းဝၢၼ်းတႂိၼ်း
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းဝၢၼ်းတႂိၼ်း
230
လိူၼ်ၵျူႇလၢႆႇ
(1) ဝၼ်း။
687
လိူၼ်ၾႅပ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်တီႇသႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
ၵၼၢႆးတႃႇ၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းထဝႄႇ
ဢၢင်ႈဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းထဝႄႇ
1287
လိူၼ်ဢေႇပရႄႇ
(1) ဝၼ်း။
ၶေႃႈထၢမ်တွပ်ႇ ၸဵင်ၶမ်းလႅင်း
ၶေႃႈထၢမ်တွပ်ႇ ၸဵင်ၶမ်းလႅင်း 3
(8)ထၢမ်။	လိၵ်ႈထူဝ်ႇငွၵ်ႈ (လိၵ်ႈတူဝ်ယၢဝ်း) လႄႈ လိၵ်ႈ တူဝ်မူၼ်းၼႆႉ ဢၼ်လႂ်တေႁၢင်ႈလီတႃၵူၼ်း ၼႂ်းၵမ်ႇ ၽႃႇ ပုၼ်ႈတႃႇတႆးႁဝ်းၶႃႈ?။ (ၵဵင်သိူင်း၊ မိူင်းဝၼ်း)
(12)ထၢမ်။	ပေႃးတူင်ႉတၵ်ႉၵၼ် “မႂ်ႇသုင်” ၼႆ တေလႆႈ ႁဵတ်းႁိုဝ် ၼပ်ႉယမ်တူင်ႉတၵ်ႉၵၼ်ၶႃႈ?။ မႂ်ႇသုင် ဢၼ် ဝႃႈၼၼ်ႉ ႁဵတ်းႁိုဝ်ပဵၼ်မႃးၼႆ ၶႅၼ်းတေႃႈ သပ်းလႅင်း ပၼ် တီႈပွင်ႇမၼ်းၽွင်ႈ သေၵမ်းဢေႃႈ။ (ၸၢႆးသၢႆလၢဝ်ၶိူဝ်း၊ တၢင်ႉယၢၼ်း)
တီႈပွင်ႇ မႂ်ႇသုင်တႄႉ “ႁႂ်ႈမီးတူဝ်မႂ်ႇ၊ ၸႂ်မႂ်ႇ၊ ၽိူၵ်ႇ ၸိုၼ်ႈၶၢဝ်သႂ်သေ ႁႂ်ႈၵၢၼ်ငၢၼ်းၶိုၼ်ႈယႂ်ႇ တူဝ်းတွၼ်း ၸၼ်ႉသုင်သေၵမ်း” ၼႆယဝ်ႉ။
ၶေႃႈထၢမ်တွပ်ႇ ၸဵင်ၶမ်းလႅင်း 4
ၵျႆႉ + ၵျၢၵ်ႉ =  ၵျၢႆၵ်ႉ  (ကြိုက်)
(17) ထၢမ်။	ၸဵင်ၶမ်းလႅင်းၶႃႈ... ၵွပ်ႈသင်လႄႈ ပပ်ႉလိၵ်ႈတႆးႁဝ်း ႁိုင်ႁိုင်ၼၢၼ်းၼၢၼ်း ၸင်ႇဢွၵ်ႇလႆႈၼိုင်ႈပပ်ႉၶႃႈ။ ပေႃးမီး လွၵ်းလၢႆးလီ ဢၼ်တေဢွၵ်ႇလႆႈ ၶၼ်ၶၼ်ၽႂ်းၽႂ်းၼၼ်ႉ သင်ဝႃႈႁဝ်းၶႃႈ တေၸၢင်ႈၸွႆႈထႅမ်ၸိုင် မွၵ်ႇၼႄႁဝ်းၶႃႈ သေၵမ်း။ (ယိင်းတုမ်ႇၽူၼ်ၶမ်း ၼမ်ႉၶမ်း) (1) ၵွပ်ႈပိူဝ်ႈ ၵူၼ်းတႅမ်ႈလိၵ်ႈ ႁဝ်းဢေႇ၊ (2) ၵွပ်ႈပိူဝ်ႈ ၵူၼ်းပွင်ႇၵၢၼ်ၽၢႆႇပပ်ႉၽၢႆႇလိၵ်ႈဢေႇ၊ (3) ၵွပ်ႈ ပိူဝ်ႈႁႅင်းငိုၼ်းဢေႇ၊ (4) ၵွပ်ႈပိူဝ်ႈႁႅင်း ၵူၼ်းသိုဝ်ႉတူၺ်း လိၵ်ႈဢေႇ၊ (5) ၵွပ်ႈပိူဝ်ႈ တၢင်းၵပ်းသိုပ်ႇ ဢမ်ႇၶိုတ်းၸႂ် ၵွပ်ႈပိူဝ်ႈ ... ၵွပ်ႈပိူဝ်ႈ ... တၢင်းၼမ်သေ ပပ်ႉလိၵ်ႈႁဝ်း ႁိုင် ꧦၼၢၼ်း  ꧦ ၸင်ႇဢွၵ်ႇလႆႈၼိုင်ႈ ပပ်ႉယဝ်ႉ။ လွၵ်းလၢႆးလီမၼ်းတႄႉ သင်ဝႃႈႁဝ်းမီး တီႈပိုၼ် ၶၢႆပပ်ႉ ၵူႈဝဵင်းဝဵင်းလႄႈသင်၊ ၵူၼ်းဢၼ်တေသိုဝ်ႉပပ်ႉ ၸိူဝ်း ၼၼ်ႉၵေႃႈ ပၼ်သဵၼ်ႈမၢႆဝႆႉ တီႈၽူႈၶၢႆပပ်ႉၸေႈ ဝဵင်းၽႂ် မၼ်းသေ သင်ႇသိုဝ်ႉဢဝ်ပႅင်ႈၼင်ႇ ႁဝ်းၶႂ်ႈလႆႈ ၼၼ်ႉ ၼႆ တေၸဵဝ်းပဵၼ်ၵၢၼ်ယူႇယူဝ်ႉ။
(18) ထၢမ်။	ၸဵင်ၶမ်းလႅင်း ... ၵပ်းၵၢႆႇလူၺ်ႈပီမိူင်းၼၼ်ႉ မၢင်တီႈ လႆႈႁၼ်တႅမ်ႈဝႆႉ “ၵေႃးၸႃႇ” မၢင်တီႈ သမ်ႉလႆႈႁၼ်တႅမ်ႈဝႆႉ “ၵေႃးသႃႇ” ၼႆလႄႈ ဢၼ်လႂ်ၸိုဝ်ႈၸႂ်ႈ မၢၼ်ႇမႅၼ်ႈ ၼႆၼၼ်ႉ တွပ်ႇပၼ်သေၵမ်းၶႃႈ။ (ၸၢႆးၸၢႆး မွၼ်သူမ်ႈ၊ ထုင်ႉယၢင်းလႅင်)
ၶေႃႈထၢမ်တွပ်ႇ ၸဵင်ၶမ်းလႅင်း မၢႆ (5)
(27)ထၢမ်	‘ယၢမ်းမူင်း’ တင်း ‘ယၢမ်းမွင်း’၊ ‘ရူတ်ႉၾႆး’ တင်း ‘ရူတ်ရဵၼ်း’၊ ‘လူတ်ႉ’ တင်း ‘ရူတ်ႉ’ ၸိူဝ်းၼႆႉ တေလႆႈၸႂ်ႉ တီႈလႂ်ၶႃႈ?။ (ၸၢႆးသၢႆလိူၼ် ဝဵင်းသၢမ်ၸွမ်ၸဵတ်းၵဵင်း)
ၸိတ်ႉတူၺ်ႇ၊ ဝဵင်း
ပၢႆးပႆႇၺႃႇ
တီႈဝဵင်းၸိတ်ႉတူၺ်ႇၼႆႉ မီးဝႆႉ ႁူင်းႁဵၼ်းၸၼ်ႉသုင်၊ ၸၼ်ႉၵၢင်၊ ၸၼ်ႉဢွၼ်ႇသေ တွၼ်ႈတႃႇပၢႆးပႆႇၺႃႇၸၼ်ႉသုင် ၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၼ်ႉၸွမ်ၸိတ်ႉတူၺ်ႇ၊ ၸၼ်ႉၸွမ်သွၼ်ၵႆ၊ ၸၼ်ႉၸွမ်ပၢႆးၸၢင်ႈၸိတ်ႉတူၺ်ႇ၊ ၸၼ်ႉၸွမ်ၶွမ်ႇပိဝ်ႇတႃႇ(ၸိတ်ႉတူၺ်ႇ) ၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။ လိူဝ်သေၼၼ်ႉဢမ်ႇၵႃး ႁူင်းႁဵၼ်းၵၢၼ်သွၼ်ပၢႆးမေႃမိုဝ်း၊ ႁူင်းႁဵၼ်းၵၢၼ်သွင်မေႃလုမ်းလႃး လႄႈ ႁူင်းႁဵၼ်းၵၢၼ်သွၼ်တေႃးၽႃႈၼႂ်းႁိူၼ်း ၸိူဝ်းၼႆႉၵေႃႈမီးဝႆႉယဝ်ႉ။
229
လိူၼ်သႅပ်ႇထႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်တီႇသႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
1286
လိူၼ်ဢေႃးၵၢတ်ႉ
(1) ဝၼ်း။
686
လိူၼ်မၢတ်ႉၶျ်
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျုၼ်ႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢွၵ်ႇထူဝ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
ၸွမ်ပိဝ် သႃႇသၼႃႇ
ၸွမ်ပိဝ် သႃႇသၼႃႇ (ဢမ်ႇၼၼ်) ၶိတုင်းသႃႇသၼႃႇ
တီႈၼႂ်းႁူင်းႁဵၼ်း တင်းၼမ်ၸိူဝ်းၼၼ်ႉ တမ်ႈတီႈ ၵေႃႇလပဵတ်ႉတိ ႁူင်းႁဵၼ်း သွၼ်လိၵ်ႈဢင်းၵိတ်ႉ ၸိၼရႃႇၸပုတ်ႉထၽႃႇသႃႇ၊ တမ်ႈတီႈ မတရ ႁူင်းႁဵၼ်း ဝေႇရၵမ်ႇပိတ လႄႈ ၵတဝီဝိယၼႆႉ ပဵၼ်ဢၼ်ၸိုဝ်ႈသဵင်ယႂ်ႇတႄႉတႄႉ။
228
လိူၼ်ၵျူႇလၢႆႇ
(1) ဝၼ်း။
ၸၵ၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းၺွင်ႇဢူး
ဝၢၼ်ႈၸၵ  (ဇကရွာ၊ Zaka) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇၵျွၵ်ႉပျိၼ်ႇၵၢၼ်ႇ ၊ ၸႄႈဝဵင်းၺွင်ႇဢူး၊ ၸႄႈတွၼ်ႈၺွင်ႇဢူး၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 192400 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇၵျွၵ်ႉပျိၼ်ႇၵၢၼ်ႇၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 1132 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 1373 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 2505 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
မတူႇပီႇ၊ ဝဵင်း
ဝဵင်းမတူႇပီႇ (မတူပီမြို့, Matupi) ၼႆႉ မီးဝႆႉ တီႈၼႂ်း ၸႄႈဝဵင်းမတူႇပီႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈမိၼ်းတတ်ႉ ဢၼ်မီး ပွတ်းၸၢၼ်း ၸႄႈမိူင်းၶျၢင်း၊ တီႈၽၢႆႇတူၵ်း မိူင်းမျၢၼ်ႇမႃႇၼၼ်ႉသေ မိူဝ်ႈပူၼ်ႉမႃးလၢႆပီၼၼ်ႉ ထုၵ်ႇမၵ်းမၼ်ႈပဵၼ် ဝဵင်းငဝ်ႈၸိုင်ႈမၢႆသွင် ႁင်ႈ ၸႄႈမိူင်းၶျၢင်းယဝ်ႉ။ ပဵၼ်ဝဵင်းပၵ်းလုမ်းၸႄႈဝဵင်းမတူႇပီႇယဝ်ႉ။ တီႈပွင်ႇမၼ်းဝႃႈ မတူႇ=ၵူၼ်းၶိူဝ်းၶျၢင်းမတူႇ၊ ပီႇ = ဢၼ်ယႂ်ႇ ၼႆယဝ်ႉ။ ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းႁိမ်းႁွမ်းမတူႇပီႇၼၼ်ႉ ႁွင်ႉဝႃႈ မတူႇတႄးၼႆယဝ်ႉ။ တႄး=ဢၼ်လဵၵ်ႉ ၼႆယဝ်ႉ။
685
လိူၼ်ၼူဝ်ႇဝႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
1285
လိူၼ်ၵျုၼ်ႇ
(1) ဝၼ်း။
တၢင်းပဵၼ်ႁၢဝ်ႈႁႅင်းသၢႆတၢင်းထူၺ်ႈၸႂ် ဝၢႆးရႅတ်ႉၶူဝ်ႇရူဝ်ႇၼႃႇ 2
လွင်ႈယူတ်းယႃ
ယၢမ်းလဵဝ်ၼႆၵေႃႈ တိုၵ်ႉလဵပ်ႈႁဵၼ်း ယႃႈယႃ(သၢၼ်ၶတ်း)မူင်းမႅင်း(antiviral drug)ယူႇ။ ယႃႈယႃဝၢႆးရႅတ်ႉၼၼ်ႉတႄႉ ပဵၼ် protease inhibitors ၼင်ႇ indinavir, saquinavir, remdesivir, lopinavir/ritonavir လႄႈ interferon beta ၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ ။ monoclonal antibodies (mAbs)  ဢၼ်ၸႅၵ်ႇၼႄမဵဝ်းမၼ်း မိူဝ်ႈဢွၼ်တၢင်းၼၼ်ႉၵေႃႈ တိုၵ်ႉႁဵတ်းလွင်ႈၵူတ်ႇၸၢမ်းတူၺ်းယူႇ။
လွင်ႈၶူၼ်ႉၶႂႃႉ ယႃႈယႃၵႅတ်ႇၵင်ႈ
မၢင်တီႈၵေႃႈ ဢၼ်ပဵၼ်ၵၢၼ်ယႃႈယႃၵႅတ်ႇၵင်ႈသၢမ်မဵဝ်းၼၼ်ႉ လုၵ်ႉတီႈ ၸုမ်း Coalition for Epidemic Preparedness Innovations (CEPI) ပၼ်လွင်ႈၵမ်ႉထႅမ်ငိုၼ်းသေ ၵၢၼ်ၵၢၼ်းတႃႇဢၼ်ၼိုင်ႈၼႆႉ ၶွမ်ႇပၼီႇဢၼုၸီႇဝ Moderna လႄႈ Inovio Pharmaceuticals ၶဝ်ၵေႃႉႁဵတ်းသေ ထႅင်ႈၵၢၼ်ငၢၼ်းဢၼ်ၼိုင်ႈၼႆႉ University of Queensland ၶဝ်ၵေႃႉႁဵတ်းယဝ်ႉ။ ၸၼ်ႉၸွမ်ပၢႆးယူႇလီၸိူဝ်ႉၸၢတ်ႈ မိူင်းႁူမ်ႈတုမ်ဢႃႇမေႇရိၵၢၼ်ႇ (National Institutes of Health) ၵေႃႈ လႆႈႁူမ်ႈႁွမ်းၵၼ်တင်း Moderna သေ ႁဵတ်းသၢင်ႈယူႇ၊ ယႃႈယႃၵႅတ်ႇၵင်ႈ RNA ဢၼ်ငမ်ႇမႅၼ်ႈၵၼ်တင်း (spike of the coronavirus surface) ပိၵ်ႇၼၢမ်ဢၼ်မီးတီႈ ၽိဝ်ၼႃႈဝၢႆးရႅတ်ႉၶူဝ်ႇရူဝ်ႇၼႃႇၼၼ်ႉ တေၶတ်းၸႂ်ႁဵတ်းဢွၵ်ႇ ၼႂ်း လိူၼ်မေႇ 2020 ၼႆယဝ်ႉ။  University of Queensland တီႈ ဢေႃးသထရေးလီးယႃးၵေႃႈ တွၼ်ႈတႃႇပူၵ်းတိုၼ်ႇ ႁႅင်းၵမ်ႉတူဝ် သေ တႃႇႁႂ်ႈ ယိူင်ႈတင်း ဝၢႆးရႅတ်ႉၶူဝ်ႇရူဝ်ႇၼႃႇသေ တွၼ်ႈတႃႇ ၸိူဝ်ႉၽၼ်း viral proteins ပေႃးတေႁႅင်းယႂ်ႇမႃးၼၼ်ႉ တိုၵ်ႇၵူတ်ႇၸၢမ်းတူၺ်း molecular clamp vaccine ဢၼ်မီးတိုဝ်ႉတၢင်းဢၼ်ၼိုင်ႈယူႇ။
ယႂႃႇတႃႇဢေး၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းၸိၼ်ႉၵၢႆႇ
ဝၢၼ်ႈယႂႃႇတႃႇဢေး  (ရွာသာအေးရွာ, Ywartharaye) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇထၢၼ်းတေႃး၊ ၸႄႈဝဵင်းၸိၼ်ႉၵၢႆႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈၵျွၵ်ႉသႄႇ၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 190767 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇၸလေႇၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 715 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 862 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 1577 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ၵိၼ်ႇပုၼ်းၶျူင်ႇ၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းထဝႄႇ
ဢၢင်ႈဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းထဝႄႇ
ၶဵင်ႇတၢင်ႇပုတ်ႈ
ၶဵင်ႇတၢင်ႇပုတ်ႈ
ၸဝ်ႈသြႃႇလူင် ၺႃႇၼတိလေႃးၵ မိူင်းၵျႃႇမၼီႇ၊ ၸဝ်ႈသြႃႇလူင် ၺႃႇၼပုၼ်ႇၼိၵ ၸိူဝ်ႉသၢႆ Israeli ၵိူတ်ႇမိူင်းၵျႃႇမၼီႇ၊ ၸဝ်ႈသြႃႇလူင် ၽိၵ်ႉၶုပေႃးထိ ၸိူဝ်ႉသၢႆ Israeli ဢမေႇရိၵၢၼ်ႇ၊ ၸဝ်ႈၸၢင်းထမ်ႇမိၵ မိူင်း Australia ၶဝ်ၸဝ်ႈၸိူဝ်းၼႆႉ ပဵၼ်ၽူႈတႅမ်ႈလိၵ်ႈ လွင်ႈပုတ်ႉထ ဢၼ်ၸိုဝ်ႈသဵင်ယႂ်ႇ ၼႂ်းလူၵ်ႈယဝ်ႉ။ ၼႆႉ တိုၵ်ႉပဵၼ် ဢုပမႃႇဢွၼ်ႇမၼ်း ၵမ်ႈၽွင်ႈၵူၺ်း။
ၶၢဝ်းဢၼ် ၽြႃးပဵၼ်ၸဝ်ႈ လူင်းမႃးၼၼ်ႉ ပဵၼ်ၵၢင်ၶိုၼ်း (12) မွင်းပၢႆလႄႈ ၶၢဝ်းဢၼ် ၵူၼ်းမိူင်းလႆႈႁူႉၼၼ်ႉၵေႃႈ လႅပ်ႈတေ ပဵၼ်မွၵ်ႈ ႁူဝ်ၶမ်ႈ (ဢမ်ႇၼၼ်) ၵၢင်ၶမ်ႈယဝ်ႉ။ ၶဝ်ဢမ်ႇပေႃးမီးၶၢဝ်း ႁၢင်ႈႁႅၼ်းသင်။ ၵွပ်ႈၼၼ်လႄႈ ၸွမ်းၼင်ႇ ၾိင်ႈထုင်း ၵူၼ်းမိူင်း ဢိၼ်ႇတိယ မီးၼၼ်ႉ ၶဝ်ဝၵ်ႉလႆႈ ႁႃလႆႈ တၢင်းလူႇ ဢီႈသင်ၵေႃႈ ဢဝ်ၼၼ်ႉ ၵႂႃႇႁပ်ႉပုတ်ႉထၽြႃးပဵၼ်ၸဝ်ႈ။
ပေႃးၸဝ်ႈၵဝ်ႇ ၸႂ်ႉၾႆးၾႃႉၸိုင် လီလႆႈလူႇၾႆးၾႃႉ၊ ဢမ်ႇလီလူႇ ၾႆးတဵၼ်း။ သင်ဝႃႈ ၸဝ်ႈၵဝ်ႇ ၸႂ်ႉၾႆးတဵၼ်းၸိုင် လီလႆႈလူႇ ၾႆးတဵၼ်းယူႇ၊ ဢမ်ႇလီလူႇ ၾႆးပႅၵ်ႇ၊ တႃႇၸဝ်ႈၵဝ်ႇသမ်ႉ ၸႂ်ႉတဵၼ်း ဢၼ်လီလီသေ သမ်ႉလူႇ တဵၼ်းပႅၵ်ႇၼႆႉ တၢင်းလူၸဝ်ႈၵဝ်ႇ တေၺၢမ်ႉလိူဝ် ဢၼ်တူဝ်ၸဝ်ႈၵဝ်ႇ ၸႂ်ႉၼၼ်ႉၵႂႃႇလႄႈ တေပဵၼ် “ႁီႇၼတႃႇၼ” တႃႇၼ ၸၼ်ႉတႅမ်ႇ ၵူၺ်းဢမ်ႇၵႃး လွႆပႅၵ်ႇၵေႃႈ တေၸဵဝ်းမူၺ်ႉယူႇယဝ်ႉ။
ၻွင်ႉꧤူဝ်း၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းၼထူဝ်းၵျီး
ဝၢၼ်ႈၻွင်ႉꧤူဝ်း  (ဒေါင့်ဘိုးရွာ, Dauntboe) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇၻွင်ႉꧤူဝ်း ၊ ၸႄႈဝဵင်းၼထူဝ်းၵျီး၊ ၸႄႈတွၼ်ႈမျိၼ်းၶျၢၼ်ႇ၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 191654 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇၻွင်ႉꧤူဝ်းၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 1575 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 1678 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 3253 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းၼထူဝ်းၵျီး
1284
လိူၼ်တီႇသႅမ်ႇပႃႇ
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:1284
227
လိူၼ်ၸၼ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျုၼ်ႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢွၵ်ႇထူဝ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
မိူင်းမၢဝ်းလူင်
(1) ယိုၼ်းမိူင်းလူင်မိူင်းသႅၼ်ဝီ ဝဵင်းသႅၼ်ၸေႊ၊ မိူင်းၼၢၼ်ႈမိူင်းယဵၼ်
မိူဝ်ႈပီႊၶရိတ်ႉ 1314 ၼၼ်ႉ ၸဝ်ႈလူင်သိူဝ်ၶၢၼ်ႇၾႃႉ လႆႈသူင်ႇၽွင်းတၢင်မိူင်းဢဝ်လိၵ်ႈၸုမ်ႈလၢႆးလႅင် ဢမ်ႇၼၼ် လိၵ်ႈၼင်သိူဝ် ၵႂႃႇသူင်ႇၸူး မိူင်းသႅၼ်ၸေႊ ဢၼ်ပဵၼ်မိူင်းလူင်ဢႃႇၼႃႇၸၢၵ်ႈသႅၼ်ဝီ။ ယၢမ်းၼင်ႇၼၼ် ၸဝ်ႈတၢဝ်ႉၼွႆႉၶႄႉ ပွင်မိူင်းဝႆႉယူႇ။ မိူင်းယဵၼ်သမ်ႉ မီးၸဝ်ႈၶုၼ်တႆးပေႃႇ ပဵၼ်ၸဝ်ႈမိူင်း။ ၼႂ်းလိၵ်ႈၸုမ်ႈလၢႆးလႅင်မီးဝႃႈ "ၶႃႈပဵၼ်မိူင်းတင်း လူင် ၶုၼ်ယီႈၶၢင်ၶမ်း ၸႂ်ႉၵူၼ်းယုမ်ႇယမ်ၸႂမႃးတမ်ႈ(ၸူး) သူၸဝ်ႈၶုၼ်တႆးပေႃႇ၊ တၢဝ်ႉၼွႆႉၶႄႇ၊ တၢဝ်ႉၼွႆႉမႅၼ်း ထိုင်သူၸဝ်ႈ ႁႂ်ႈမႃးဝဵင်းၸေႊလၢၼ်ႉၼႆႉ တႃႇမႃးဢုပ်ႇၵုမ်ၵိူဝ်းၵုမ်ၵၼ်" ၼႆ။ ပေႃးဝႃႈလႆႈႁပ်ႉလိၵ်ႈၸုမ်ႈလၢႆးလႅင် ဢၼ်မီးၼိူဝ်ႉလိၵ်ႈမၼ်းၼင်ႇၼႆယဝ်ႉၼၼ်ႉ ၸဝ်ႈၶုၼ်တႆးပေႃႇ၊ တၢဝ်ႉၼွႆႉၶႄႇ လႄႈ တၢဝ်ႉၼွႆႉမႅၼ်းၶဝ် ၸဝ်ႈၾႃႉၸိူဝ်း ၼင်ႈမိူင်းမႂ်ႇမိူင်းလူင် ဢမ်ႇၽွမ်ႉၸႂ်သေ ဢမ်ႇယွမ်းႁဵတ်း ၸွမ်းၼင်ႇလွင်ႈတၢင်းလၢႆလွင်ႈဝႆႉယူႇ။ ၸိူင်ႉၼင်ႇဝႃႈ မိူင်းမၢဝ်းၵွၺ်းပဵၼ် မိူင်းဢွၼ်ႇၵွၺ်းလႄႈ ၶုၼ်ယီႈၶၢင်ၶမ်း ပဵၼ်လုၵ်ႈၸၢႆးၵူၼ်ယွၼ်း ဢၼ်ၽွင်းမိူင်းၶဝ်ၵဵပ်းမႃးပဵၼ်ၸဝ်ႈမိူင်းၵွၺ်းလႄႈ ၸၼ်ႉထၢၼ်ႈပဵင်း မိူၼ်ၼင်ႇၼွင်ႉ ၼင်ႇလၢၼ်ၵွၺ်းၼႆယူႇယဝ်ႉ။ ဝၢႆးသေလႆႈသူင်ႇလိၵ်ႈၸုမ်းလၢႆလႅင် ၵႂႃႇပၢင်းယူႇလၢႆးၵမ်းသေတႃႉ ယင်းဢမ်ႇမီးၸဝ်ႈၾႃႉတူၼ်လႂ် ႁဵတ်းသၢင်ႈၸွမ်း။ ၸဝ်ႈလူင်သိူဝ်ၶၢၼ်ႇၾႃႉၵေႃႈ ပႃးတင်းၵႅမ်မိူင်း မၼ်း ၸဝ်သၢမ်လူင်ၾႃႉ လႄႈ ၽူႈၵႂၢၼ်းတပ်ႉတင်းလၢႆသေ ပႃးဢဝ်တပ်ႉသိုၵ်းၵႂႃႇတိုၵ်းတေႃးဝဵင်းသႅၼ်ၸေႊ လႄႈ ဝဵင်းၼၢၼ်ႈမိူင်းယဵၼ်ၵမ်းလဵဝ်။ ယႃႉၵဝ်း ၽဝ်ဝဵင်း။ ၸဝ်ႈၶုၼ်တႆးပေႃႇ သမ်ႉပေႃးလႆႈယွမ်းၵၢၼ်ႉသေ သူင်ႇလုၵ်ႈသၢဝ် ဢၼ်ပဵၼ် ၼၢင်းၶမ်းဢႆႇ ယိုၼ်ႈပၼ် တႃႇလွင်ႈၽွမ်ႉႁူမ်ႈၵၼ်။ ၼႆလႄႈ မိူင်းလူင်ၶွင်ဢႃႇၼႃႇၸၢၵ်ႈသႅၼ် ဝဵင်းသႅၼ်ၸေႊၵေႃႈ လႆႈတူၵ်းပဵၼ်မိူင်းတႂ်ႈဢႃႇၼႃႇၸၢၵ်ႈ မိူင်းမၢဝ်းလူင်ၵႂႃႇယူႇယဝ်ႉ။
(5) တိုၵ်းမိူင်းဝေႇသႃႇလီႇ(ဢႃႇသမ်ႇ)
ပၢင်သိုၵ်းပွၵ်ႈၼႆႉယဝ်ႉ ႁဵတ်းႁႂ်ႈၸဝ်ႈလူင်သိူဝ်ၶၢၼ်ႇၾႃႉ လႆႈသုမ်းၵႅမ်မိူင်းၸမ်ၸႂ်မၼ်းၸဝ်ႈၵႂႃႇ။ လိၵ်ႈလၢႆလၢႆၽိုၼ် လၢတ်ႈမိူၼ်ၵၼ်ဝႃႈ လွင်ႈတၢင်းမၼ်း တႄႇတီႈ ၾႃႉလူင်တၢဝ်ႉၾႃႉလေႃႇ၊ ၾႃႉလူင်တၢဝ်ႉသိူဝ်ယဵၼ်း လႄႈ ၾႃႉလူင်တၢဝ်ႉႁၢၼ်ၵႆႇ ဢၼ်ဢမ်ႇပဵင်းပေႃးၸႂ်တေႃႇ ၸဝ်ႈၶုၼ်သၢမ်လူင်ၾႃႉ ယႃႉၼႃႈတႃၶဝ် ၽၢႆႇၼႃႈၸဝ်ႈမိူင်းဝေႇသႃႇလီႇသေ ႁဵတ်းႁႂ်ႈၶဝ်လႆႈဢၢႆလႄႈ ၸင်ႇသၢင်ႈလွင်ႈတၢင်းသေ သူင်ႇၵူၼ်းဢဝ်လိၵ်ႈပွင်ႇထိုင် ၸဝ်ႈလူင်သိူဝ်ၶၢၼ်ၾႃႉဝႃႈ ၸဝ်ႈၶုၼ်သၢမ်လူင်ၾႃႉ ဝူၼ်ႉဢၢၼ်းလုၵ်ႉၽိုၼ်ႉ၊ ထိုင်သမ်ႉပေႃးႁဵတ်းႁႂ်ႈထၢင်ႇၽိတ်းသေ လွင်ႈႁူဝ်မဝ်ႊၶွင်ၸဝ်ႈသိူဝ်ၶၢၼ်ႇၾႃႉ ဢၼ်ဝူၼ်ႉဝႃႈ ၸဝ်ႈၶုၼ်သၢမ်လူင်ၾႃႉ တေလုၵ်ႉၽိုၼ်ႉမၼ်းၸဝ်ႈသေ တင်ႈမိူင်းၵွင်ႊ ပဵၼ်မိူင်းလူင်မႂ်ႇတေႉတေႉၼႆသေ ၸင်ႇသူင်ႇတၢင်းၵိၼ်ဢၼ်သႂ်ႇယႃႈၵွင်ႉႁႂ်ႈၸဝ်ႈသၢမ်လူင်ၾႃႉၵိၼ်သေ လႆႈတၢႆၵႂႃႇ ၽွင်းတိုၵ်းယုၵ်ႉတပ်ႉမႃးထိုင်မိူင်းၵွင်ႊသေယဝ်ႉ လႆႈယဵၼ်းပဵၼ်သိူဝ်ႈၵိုၵ်းမိူင်းၵွင်ႊမႃးယူႇယဝ်ႉ။
(6) တိုၵ်းမိူၼ်းမၢၼ်ႊ
လႅၼ်ႊလိၼ်ၶွင်မိူင်းမၢဝ်းလူင် မိူဝ်ႈပၢၼ်ၸဝ်ႈလူင်သိူဝ်ၶၢၼ်ႇၾႃႉၼၼ်ႉ ၵႂၢင်ႈယႂ်ႇတေႉတေႉဝႃႈဝႃႈ၊ ၼပ်ႉလႆႈဝႃႈ ပဵၼ်မိူင်းတုမ်ႊၵႅၼ်ႇတႆး ဢၼ်ယိုတ်းလႆႈလႅၼ်ႊလိၼ်လၢႆလၢႆတီႈ ဢၼ်မီးလၢႆလၢႆၸိူဝ်ႉၶိူဝ်းၽွင်းငမ်း။ ယွၼ်ႉပိူဝ်ႈဝႃႈ ၵမ်ႈၼမ်ၸိုင် မိူင်းတုမ်ႊၵႅၼ်ႇတႆးၼႆႉ မီးလႅၼ်ႊလိၼ်ထိုင်ၸွမ်းတီႈဢၼ်ၵူၼ်းတႆးယူႇသဝ်းၵႃႊၼၼ်ႉၵွၺ်း။ ၵူၺ်းၼႃႇ ပၢၼ်ၸဝ်ႈလူင်သိူဝ်ၶၢၼ်ႇၾႃႉ မိူင်းတုမ်ႊၵႅၼ်ႇတႆး မႄႇၶႂၢၵ်ႈထိုင်မိူင်းၶႄႇ၊ မိူင်းမၢၼ်ႊ ၸဵမ်ၸိူဝ်းၼႆႉၵႂႃႇ။
ၶူဝ်ၸူမ်ၶူဝ်ၽူး
လၢႆၵၢပ်ႈပူၼ်ႉၵႂႃႇ သိူဝ်ႇႁူမ်ႇၾႃႉ ၶိုၼ်ႈၼင်ႈမိူင်းမၢဝ်းလူင်။ ၵွပ်ႈႁဵတ်းလႆႈ လဝ်ႉလႄႈၼၢင်းယိင်း၊ မိူဝ်ႈ AD- 1384 မၼ်းၸဝ်ႈတင်ႈၵၢတ်ႇမႂ်ႇ။ (ဝဵင်းငဝ်ႈပဵၼ် ပၢင်ႇၵွင်းႁေႃ၊ ပၢင်ႇပုင်ႇ။ ၶူဝ်ၸူမ်ၶူဝ်ၽူး မီးၵႄႈပၢင်ႇပုင်ႇ လႄႈ မူႇၸေႊ မိူဝ်ႈလဵဝ်)။ ၵၢတ်ႇၼႃႈၵဵင်ႈ လႄႈ ၵၢႆႇၶူဝ်ၸူမ်ဝႆႉယူႇၼႂ်းၼမ်ႉ သွင်မႆႉ တႃႇၵူၼ်းၼႃႈၵဵင်ႈ။ ၵၢတ်ႇၼႃႈလၢႆး လႄႈ ၶူဝ်ၽူး (ၶူဝ်သမတႃႊ) တႃႇၵူၼ်းၼႃႈလၢႆး။ မၼ်းပႂ်ႉတူၺ်းၶႃလဝ်းၼၢင်းယိင်း ၸိူဝ်းလႆႈတႆႇၶူဝ်ၸူမ်ၼၼ်ႉ။ မၼ်းပဵၼ်ၸဝ်ႈၾႃႉ ယုပ်းယၢပ်းၵေႃႉၼိူင်ႈၵွၺ်းလႄႈ ၽွင်းမိူင်း လႄႈၵူၼ်းမိူင်း ၽွမ်ႉၵၼ်သေ ပိၼ်ႈတေႃႇမၼ်း။ မၼ်းလႆႈဢွၵ်ႇပၢႆႊၵႂႃႇထိုင် မိူင်းသႄ။
ၶဵဝ်ၽွင်းထမ်ႇမ ရႁၢၼ်းတႃႇၸဝ်ႈပုၼ်ႇၼမထေႇ
ၽိုၼ်ဢိင်
ၼႃႈလိၵ်ႈ ႘႖၊ ပပ်ႉ - ႁၢင်ႈပိုၼ်းပုတ်ႉထၸဝ်ႈ| တႅမ်ႈ - သြႃႇလူင်ဢူးၵူဝ်ႇဢိင်ႇၵႃႇ (ၽူႈၼႄတြႃးဝိပသ်သၼႃႇလုမ်ႈၾႃႉ)
1283
လိူၼ်ဢေႃးၵၢတ်ႉ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်သႅပ်ႇထႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်တီႇသႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
ယေႇၵိၼ်းၵူင်း၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းၸိၼ်ႉၵၢႆႇ
Superscript text
ဝၢၼ်ႈယေႇၵိၼ်းၵူင်း  (ရေကင်းကုန်းရွာ, Yaekinkone) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇထၢၼ်းတေႃး၊ ၸႄႈဝဵင်းၸိၼ်ႉၵၢႆႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈၵျွၵ်ႉသႄႇ၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 190768 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇၸလေႇၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 715 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 862 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 1577 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
683
လိူၼ်သႅပ်ႇထႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢွၵ်ႇထူဝ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
ၼၼႂိၼ်းတေႃႇꧤူဝ်ႇ၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းၼထူဝ်းၵျီး
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းၼထူဝ်းၵျီး
1933
လိူၼ်ၾႅပ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မၢတ်ႉၶျ်
(1) ဝၼ်း။
ပလႅတ်ႉဝ၊ ၸႄႈဝဵင်း
ၸႄႈဝဵင်းပလႅတ်ႉဝ (ပလက်ဝမြို့နယ်, Paletwa Township) ၼႆႉ ပဵၼ်ၸႄႈဝဵင်းဢၼ်ၼိုင်ႈ ဢၼ်မီးတီႈၼႂ်း ၸႄႈတွၼ်ႈမိၼ်းတတ်ႉ၊ ၸႄႈမိူင်းၶျၢင်း၊ မိူင်းမျၢၼ်ႇမႃႇ ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၼႂ်းၵႃႈၸႄႈဝဵင်း ဢၼ်တူၵ်း ၽၢႆႇတၢင်းတူၵ်းမိူင်းမျၢၼ်ႇမႃႇသုတ်းသုတ်းၼၼ်ႉ ၶဝ်ႈပႃး ၸႄႈဝဵင်းဢၼ်ၼႆႉဢၼ်ၼိုင်ႈသေ တင်း မိူင်းပင်းၵလႃးတဵတ်ႉ ၼႆႉ ယၢၼ်ၵႆၵၼ် ႑႘ ၶီႇလူဝ်ႇမီႇတႃႇယဝ်ႉ။ ဝဵင်းပၵ်းလုမ်းၸႄႈဝဵင်း ၼႆႉ ပဵၼ် ဝဵင်းပလႅတ်ႉဝယဝ်ႉ။ မိူဝ်ႈၽွင်းဢင်းၵိတ်ႉၶဝ် ၽွင်းငမ်း လႄႈ မိူဝ်ႈပၢၼ် ဢူးၼူႉ ၼၼ်ႉ ၸႄႈဝဵင်းပလႅတ်ႉဝၼႆႉ ၶဝ်ႈပႃးမႃးၼႂ်း ၸႄႈမိူင်းရၶႅင်ႇသေတႃႉ ထိုင်ပၢၼ် ဢူးၼေဝိၼ်းမႃး ၶဝ်ႈပႃးၼႂ်း ၸႄႈမိူင်းၶျၢင်းမႃးယဝ်ႉ။
ၵျွၵ်ႉၼၵႃး၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းမိူင်းၵုတ်ႈ
ဝၢၼ်ႈၵျွၵ်ႉၼၵႃး  (ကျောက်နဂါးရွာ၊ Kyauknagar) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇတတုတ်ႉသျူဝ်ႇ၊ ၸႄႈဝဵင်းမိူင်းၵုတ်ႈ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈပၢင်ႇဢူး၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 190275 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇတတုတ်ႉသျူဝ်ႇၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 3997 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 1956 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 5953 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
225
လိူၼ်ဢေႃးၵၢတ်ႉ
(1) ဝၼ်း။
လႅတ်ႉပၢၼ်ႇတေႃး၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းပျေႃႇပွႆႇ
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းပျေႃႇပွႆႇ
ၽႃဢၢင်ႇ၊ ၸႄႈဝဵင်း
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ၸႄႈဝဵင်းၸိူဝ်းမီးၼႂ်း ၸႄႈမိူင်းယၢင်း ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ၸႄႈဝဵင်းၸိူဝ်းမီးၼႂ်း မိူင်းမျၢၼ်ႇမႃႇ
682
လိူၼ်သႅပ်ႇထႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၼူဝ်ႇဝႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
1675
လိူၼ်မၢတ်ႉၶျ်
(1) ဝၼ်း။
1282
လိူၼ်ၵျုၼ်ႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်သႅပ်ႇထႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
1675
ဢွၵ်ႇထူဝ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
681
လိူၼ်မၢတ်ႉၶျ်
(1) ဝၼ်း။
သူးၽျူႇၵၢၼ်ႇ၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းဝၢၼ်းတႂိၼ်း
ဝၢၼ်ႈသူးၽျူႇၵၢၼ်ႇ  (ဆူးဖြူကန်ရွာ, Suhpyukan) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇတွင်ႇပူဝ်ႇ၊ ၸႄႈဝဵင်းဝၢၼ်းတႂိၼ်း၊ ၸႄႈတွၼ်ႈမဵၵ်ႉထီႇလႃႇ၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 194546 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇတွင်ႇပူဝ်ႇၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 704 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 833 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 1537 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
1674
1674
ပူင်လၢတ်ႈၶုၼ်လိတ်ႉသဝီႇၶဝ် တႃႇႁူမ်ႇလူမ်ႈၸိုင်ႈမိူင်း
မိူဝ်ႈယၢမ်းၼၼ် ၽြႃးပဵၼ်ၸဝ်ႈၼႆႉ ယူႇသဝ်းဢဝ်ဝႃႇတီႈ ၵွင်းမူးလူင်သႃႇရံတ မိူဝ်းဝေႇသႃႇလီႇၼၼ်ႉယူႇယဝ်ႉ။ ယၢမ်းၼၼ် ၶုၼ်လိတ်ႉသဝီႇၶဝ်လႄႈ ၵူၼ်းမိူင်း ဢွၼ်ၵၼ်မႃးဝႆႈသႃၽြႃးပဵၼ်ၸဝ်ႈယူႇယဝ်ႉ။ ၶႃႈဝၢၼ်ႈၵူၼ်းမိူင်းဝေႇသႃႇလီၶဝ်ၼႆႉ မူၼ်ႈသိူဝ်းၵိတ်းယဵၼ်ယူႁင်းၶဝ်ယဝ်ႉ။ ၵူၺ်းၵႃႈ လႆႈႁူပ်ႉထူပ်းၽေး ဢၼ်ဢၸႃႇတသၢတ်ႈတိူင်းမႃႇၵထၼၼ်ႉ ၵႆႉၵႆႉမႃးတိုၵ်းတေႃးၶဝ်။ ၽြႃးပဵၼ်ၸဝ်ႈၵေႃႈ ပဵၼ်ၶိူဝ်းသၵျသႃႇၵီႇလႄႈ မိူဝ်ႈၵွၼ်ႇၼၼ်ႉ မိူင်းၸွမ်ၸိုင်ႈၸဝ်ႈၵဝ်ႇၵေႃႈ လႆႈတူၵ်းတႂ်ႈမိုဝ်းၶုၼ်ႁေႃၶမ်း ၵေႃးသလသေ လႆႈသၢၵ်ႈႁၢႆးငိုၼ်းတွင်းၶွၼ်ႇပၼ်ႇၼႃႇလႄႈ ၶုၼ်လႄႈ ၶႃႈဝၢၼ်ႈၵူၼ်းမိူင်း လႆႈၶၢမ်ႇတၢမ်ႇမၼ်းၸိူင်ႉႁိုဝ်ၼႆ ၽြႃးပဵၼ်ၸဝ်ႈႁူႉထိုင်ယူႇ။ ပေႃးလႆႈပေၼ်တႂ်ႈမိုဝ်းပိူၼ်ႈၼႆ လႆႈတုၵ်ႉယၢၵ်ႈၵိၼ်းၸႂ်လႄႈ တႃႇတေပႂ်ႉပႃးၵႅတ်ႇၶေဝၢၼ်ႈမိူင်း ဢၼ်ပဵၼ်မိူင်းၸွမ်ၸိုင်ႈ ဝေႇသႃႇလီၶဝ်ၼၼ်ႉ ၽြႃးပဵၼ်ၸဝ်ႈ ၸင်ႇပၼ်တၢင်းႁၼ်ထိုင် ဢၼ်ၶူပ်းငမ်ႇတင်း ၵၢၼ်ထူပ်းမိုဝ်း ၼင်ႇပႃႈတႂ်ႈၼႆႉယူႇယဝ်ႉ။ ႑။ "ၼႄႈ - ဢႃႇၼၼ်ႇတႃႇ ၶုၼ်လိတ်ႉသဝီႇၶဝ် ဢၼ်ဢုပ်ႉပိူင်ႇမိူင်းဝေႇသႃႇလီၼၼ်ႉ ႁူမ်ႈႁွမ်းၽွမ်ႉပဵင်းၵၼ်သေ ၵႆႉၵႆႉတိူင်ႇပၢင်ႇ ႁဵတ်းပၢင်ၵုမ်တီႈသၽႃး (လုတ်ႉတေႃႇ) ၼၼ်ႉၼႆၸိုင် ၶဝ်တိုၼ်းဢမ်ႇသုမ်းၵၢၼ်ႉ"။ ၶုၼ်လိတ်ႉသဝီႇၶဝ်ၼႆႉ ၶဝ်တေဢုပ်ႉၵုမ်ထတ်းသၢင် လွင်ႈႁူမ်ႇလူမ်ႈၸိုင်ႈမိူင်းၶဝ်၊ ပေႃးၶဝ်ယင်းလုၵ်ႉတိုၼ်ႇၾၢင်ႉတူဝ်ယူႇၼႆၸိုင် လွင်ႈပူၼ်ႉပႅၼ်မႃးၸိူဝ်းၼၼ်ႉ တေႁူႉၶိုတ်းၶိုတ်းၸမ်ၸမ်သေ ၶွၼ်ႈတုမ်လႆႈတပ်ႉသိုၵ်းၸဝ်ႈၵဝ်ႇယဝ်ႉ တေၽဵဝ်ႈမူၺ်ႉလႆႈၽူႈၶဵၼ်ၸဝ်ႈၵဝ်ႇယူႇ။ ႒။ "ၼႄႈ - ဢႃႈၼၼ်ႇတႃႇ ၶုၼ်လိတ်ႉသဝီႇၶဝ်ၼႆႉ တိူင်ႇပၢင်ႇဢုပ်ႇဢူဝ်းၵၼ်လီလီသေ ၽွမ်ႉႁူမ်ႈႁဵတ်းသၢင်ႈၸွမ်းၼင်ႇၶဝ်ဢုပ်ႇဢူဝ်းတႅပ်းတတ်းၼၼ်ႉပေႃးၼႆၸိုင် ၶဝ်တိုၼ်းဢမ်ႇသုမ်းၵၢၼ်ႉသေပွၵ်ႈသႄႈ" ႓။ "ၼႄႈ- ဢႃႇၼၼ်ႇတႃႇ ၶုၼ်လိတ်ႉသဝီႇၶဝ်လႄႈ ၶႃႈဝၢၼ်ႈၵူၼ်းမိူင်းတင်းသဵင်ႈၼႆႉ ပေႃးၶဝ်ယင်းဢမ်ႇပူၼ်ႉပႅၼ် မၢႆမီႈလွင်ႈဢုပ်ႉပိူင်ႇၽွင်းငမ်းၸိုင်ႈမိူင်းၶဝ် ဢၼ်ၶဝ်တမ်းဝၢင်းဝႆႉ ပေႃးၼႆၸိုင် ၶဝ်တိုၼ်းဢမ်ႇသုမ်းၵၢၼ်ႉသေပွၵ်ႈသႄႈ"။ ႔။ "ၼႄႈ- ဢႃႇၼၼ်ႇတႃႇ ၶုၼ်လိတ်ႉသဝီႇၶဝ်ၼႆႉ ပေႃးယင်းဝႃႈ ၶဝ်တိုၵ်ႉၼပ်ႉယမ်ပေႃႈထဝ်ႈမႄႈၵႄႇၶဝ်လႄႈသင်၊ ၵူဝ်ယမ်သေ ယုၵ်ႉယွင်ႈဢဝ်ၵုင်ႇမုၼ်ယူႇလႄႈသင်၊ ထွမ်ႇသူပ်းဢဝ်ၵႂၢမ်းပေႃႈထဝ်ႈမႄႈၵႄႇၶဝ်ယူႇလႄႈသင်၊ ၶဝ်တေလႆႈၸၢမ်ႇပူၺ်ႈၽွၼ်းလီတူဝ်ထူပ်း ဢၼ်ထိူၵ်ႈၵႃႈၶၼ်ယႂ်ႇၼၼ်ႉဢိူဝ်ႈ"။ ႕။ "ၼႄႈ- ဢႃႇၼၼ်ႇတႃႇ ၶုၼ်လိတ်ႉသဝီႇၶဝ်လႄႈ ၶႃႈဝၢၼ်ႈၵူၼ်းမိူင်းၶဝ်ၼႆႉ တေလႆႈၵႅတ်ႇၶႄပႂ်ႉပႃးၸဝ်ႈရႁၢၼ်းတႃႇလႄႈ ၽူႈၵူၼ်းလီၼႂ်းမိူင်းၶဝ် ႁႂ်ႈပေႃးလႆႈယူႇသဝ်းၵတ်းယဵၼ်ႁူမ်ႇလူမ်ႈယဝ်ႉ" ၽြႃးပဵၼ်ၸဝ်ႈၼႆႉ ဢဝ်တၢင်းႁၼ်ထိုင်ၸိူဝ်းၼႆႉသေ သင်ႇလၢတ်ႈတီႈၸဝ်ႈဢႃႇၼၼ်ႇတႃႇသေ ႁႂ်ႈသင်ႇပၼ်ၶုၼ်လိတ်ႉသဝီႇၶဝ်ၼႆယူႇယဝ်ႉ။ ၶုၼ်လိတ်ႉသဝီႇၶဝ် ဢၼ်ဢုပ်ႉပိူင်ႇမိူင်းဝေႇသႃႇလီႇၶဝ်ၵေႃႈ ႁဵတ်းသၢင်ႈၸွမ်းၼင်ႇၶေႃႈသင်ႇပၼ်တၢင်းႁၼ်ထိုင်ၸိူဝ်းၼၼ်ႉလႄႈ မိူင်းဝေႇသႃႇလီႇၵေႃႈ ႁိူဝ်ႈႁိူင်းပိူင်းသႂ်ၵႂႃႇတေႃႇပေႃးၶၢဝ်းႁိုင်ၼၼ်ႉယူႇယဝ်ႉ။
680
လိူၼ်တီႇသႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:680
တၢင်းၵိၼ် ဢၼ်ဢမ်ႇလီၵိၼ် ၵိုၵ်းၵၼ်
က
ကြောင်လျှာသီး နှင့် ကြက်သား
ကြက်သွန်ဖြူ နှင့် နို့ရည်
ခ
ချိုချဉ်သကြားလုံး နှင့်စိမ်းစားဥ
င
ငါးချက်သောအိုးနှင့် ပိတ်ချင်းရွက်
ဆ
ဆိတ်သား နှင့် ကျွဲသား
ၸွမ်ပိဝ်တႆး
ပိုၼ်းၸွမ်ပိဝ်တႆး
လိူၼ်ၶမ်းၸဝ်ႈၸၵျႃႇ ႁႂ်ႈတႆးမီးၸေႇၸႃႇ
တၢင်းၵိၼ် ဢၼ်ဢမ်ႇလီၵိၼ် ၵိုၵ်းၵၼ်
ဆ
ဆိတ်နို့နှင့်ဆူးပန်းရွက်
တ
တေဇောဘမ်း နှင့် ခါချဉ်ကောင် ကိုက်သည် ကိုမလိမ်းရ၊
ထ
ထန်းသီးကိုငှက်ပျော သီးစားပြီး စားခြင်း
န
နို့မျိုး ချဉ် နှင့်ပီလောပီနံဥ
ပ
ပိန္နဲသီးနှင့်ပျားရည်
ပျားရည် နှင့်သင်္ကန်းဖွယ် ငှက်သား
ဗ
ဗျိုင်းသား နှင့်ဝက်ဆီ
မ
မဲဇလီဖူးရွက် နှင့် လက်ဖက်သုပ်
မန်ကျည်းသီး နှင့် နို့ရည်
ရ
ရေငန်သီး နှင့် လက်ဖက်
သ
သေရက်မျိုး နှင့် ပိတ်ချင်းရွက်
အ
အမဲသားချဉ် နှင့် မဲနယ်အိုး
တွဲဖက်စားလျှင်သေစေနိင်သောအစားအစာများ
ရေခဲမုန့် + ချင်းသုပ် = သေ
679
လိူၼ်ဢေႇပရႄႇ
(1) ဝၼ်း။
222
လိူၼ်ဢေႇပရႄႇ
(1) ဝၼ်း။
679
လိူၼ်သႅပ်ႇထႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
ပၻွင်း၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းၼထူဝ်းၵျီး
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းၼထူဝ်းၵျီး
မဢူႇပိၼ်ႇ၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းၺွင်ႇဢူး
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းၺွင်ႇဢူး
221
လိူၼ်ၾႅပ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မေႇ
(1) ဝၼ်း။
တႄးၽျူႇဝႁွင်ႇ (ၵၢင်)၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းမျိၼ်းၶျၢၼ်ႇ
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းမျိၼ်းၶျၢၼ်ႇ
တတုတ်ႉသျူဝ်ႇ၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းမိူင်းၵုတ်ႈ
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းမိူင်းၵုတ်ႈ
ပူ
အချို့သော ကနန်းမျိုးတို့သည် မျိုးခြား သတ္တဝါတစ်ဦးနှင့် အတူတကွ နေထိုင်လေ့ရှိသည်။ လူသိ အများဆုံး အမျိုးမှာ ယောက်သွားခုံး၏ အခွံကြားထဲ၌ ဝင်ရောက်နေထိုင်ခြင်းဖြင့် ရန်သူ့ဘေးမှ အကာ အကွယ်ရယူသည်၊ ခုံးကောင်ကို အန္တရာယ်ဖြစ်စေမည့် သတ္တဝါများကိုတဖန် အဆိုပါ ကနန်းက ကာကွယ် ပေးသည်။ အချို့ကနန်းမျိုးမှာ သန္တာကောင်အုပ်စု တွင် ဝင်ရောက်နေထိုင်၏။ ပင့်ကူကနန်းကြီးမျိုးကမူ မိမိတို့၏ ကိုယ်ပေါ်တွင် ရေညှိ ရေမြှုပ် စသည်တို့ပေါက်ရောက်နေရန် တမင်ကြံဆောင် ပြုလုပ်ပြီးလျှင် မိမိနဂိုရုပ် မပေါ်အောင် ရုပ်ဖျက်ထားတတ်ကြသည်။ ဝင်ကစွပ်ကောင် (ဖင်နီဖင်စွပ်) ခေါ် ကနန်းမျိုးတမျိုးမှာ ငယ်ရွယ်စဉ်က အခြားကနန်းများ နည်းတူ ကြီးပြင်းလာသော်လည်း နောင်သော် ခရုခွံလွတ်များကို တစ်ခုပြီးတစ်ခု စမး်သပ်ပြီးနောက် မိမိကိုယ်နှင့် အံကိုက်သည့် အခွံကို တွေ့သောအခါ ကိုယ်နောက်ပိုင်းကို ထိုးသွင်း၍နေထိုင် လေ့ရှိသည်။ ထိုသို့ ကိုယ်တစ်ပိုင်းကို အခွံထဲသို့ ထိုးသွင်း နေထိုင်သည့်အလျောက် ကြာသော် ကနန်း၏ ဝမ်းပိုက်မှာ ပျော့ပျောင်းနူးညံ့လာကာ အခွံနှင့် အလိုက်သင့် ဝက်အူရစ်ပုံ ဖြစ်သွားလေသည်။
1279
လိူၼ်ၵျူႇလၢႆႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢေႃးၵၢတ်ႉ
(1) ဝၼ်း။
လႂိၼ်ႇပိၼ်ႇၵူင်း (ႁွင်ႉ) ၶူၺ်းၵျႃႉတႂိၼ်း၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းၵျွၵ်ႉပတွင်း
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းၵျွၵ်ႉပတွင်း
ဝဵင်းသိူဝ်
ဝဵင်းသိူဝ် (ဝန်းသိုမြို့ ; Wuntho ; ) ၼႆႉ ပဵၼ် ဝဵင်းပၵ်းလုမ်း ၸႄႈဝဵင်းဝဵင်းသိူဝ်၊ ၸႄႈတွၼ်ႈၵၢတ်ႇသႃ၊ ၸႄႈတိူင်းၸႄႈၵႅင်း၊ မိူင်းမျၢၼ်ႇမႃႇယဝ်ႉ။ မီးဝႆႉ တီႈၼိူဝ် သဵၼ်ႈတၢင်းလူတ်ႉလဵၼ်း တႃးလိူဝ်ႇ-ၸႄႈၼႃးသေ ပဵၼ်ဝဵင်း တီႈလူတ်ႉလဵၼ်းၵိုတ်းလိုဝ်ႈယဝ်ႉ။
ၵူဝ်းပိၼ်ႇ၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းမတယႃႇ
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းမတယႃႇ
677
လိူၼ်ၸၼ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၼူဝ်ႇဝႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
220
လိူၼ်ဢွၵ်ႇထူဝ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
1672
တီႇသႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လုၺ်းၼမ်ႉ
ၸွင်ႇၵူဝ်ၼမ်ႉႁိုဝ်?
တမ်ႈတီႈ ၼမ်ႉတိုၼ်ႈ ႁိမ်းၽင်ႇၼမ်ႉၼၼ်ႉ ပေႃးဝႃႈ မေႃၽူးတူဝ်သေ ထူၺ်ႈၸႂ်ယဝ်ႉၼႆ တေလႆႈသိုပ်ႇၽိုၵ်း တႃႇတေဢဝ် တိၼ်မိုဝ်း ၵၵ်းၵႆလုၺ်းၼမ်ႉၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ တႃႇတေ ဢဝ်တိၼ်ထိပ်ႇလုၺ်းၼမ်ႉၼၼ်ႉတႄႉ လၢႆးဢၼ်လီသေပိူၼ်ႈၼၼ်ႉ တီႁိမ်းၽင်ႇၼမ်ႉ လူဝ်ႇလႆႈမီးမႆႉႁၢဝ်း တီႈယိပ်းယဝ်ႉ။ ဢဝ်မိုဝ်းၶွၼ်ၼိုင်ႈ ၵွတ်ႇႁၢဝ်းဝႆႉယဝ်ႉ ဢဝ်တိၼ်လိူၼ်းၵႂႃႇၽၢႆႇလင် ၽိုၵ်းၽႅတ်းတိၼ် ထိပ်ႇတိၼ် ၶွၼ်သၢႆႉ ၶွၼ်ၶႂႃ ၼႂ်းၼမ်ႉတႃႉ။
ၶျွၵ်ႉ၊ ၸႄႈဝဵင်း
ၶွပ်ႇၼႃႈလိၼ်
ၸႄႈဝဵင်းၸိူဝ်းၽၢႆႇတႂ်ႈၼႆႉ ပဵၼ်ၸႄႈဝဵင်း ဢၼ်လွမ်ႉႁွပ်ႈၸႄႈဝဵင်းၶျွၵ်ႉဝႆႉၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
တႄးၽျူဝဢွၵ်ႇ (ဝၢၼ်ႈလူင်)၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းမျိၼ်းၶျၢၼ်ႇ
ဝၢၼ်ႈတႄးၽျူႇဝဢွၵ်ႇ (ဝၢၼ်ႈလူင်)  (သဲဖြူဝအရှေ့ (ရွာမ)ရွာ, Theahpyuwaahshey(Ywarma)) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇတႄးၽျူႇဝ၊ ၸႄႈဝဵင်းမျိၼ်းၶျၢၼ်ႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈမျိၼ်းၶျၢၼ်ႇ၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 191358 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇတႄးၽျူႇဝၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 1580 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 2115 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 3695 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ယႂႃႇတိတ်ႉဢူးယဵၼ်ႇ၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းၺွင်ႇဢူး
ဝၢၼ်ႈယႂႃႇတိတ်ႉဢူးယဵၼ်ႇ  (ရွာသစ်ဥယျာဉ်ရွာ၊ Ywarthituyin) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇၵျဢူဝ်ႇ ၊ ၸႄႈဝဵင်းၺွင်ႇဢူး၊ ၸႄႈတွၼ်ႈၺွင်ႇဢူး၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 192355 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇၵျဢူဝ်ႇၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 2315 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 2875 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 5190 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
676
လိူၼ်ၾႅပ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျူႇလၢႆႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢေႃးၵၢတ်ႉ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်တီႇသႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:676
219
လိူၼ်ၾႅပ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢွၵ်ႇထူဝ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
ဢူင်းပိၼ်ႇၶျၢၼ်ႇ၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းပျေႃႇပွႆႇ
ဝၢၼ်ႈဢူင်းပိၼ်ႇၶျၢၼ်ႇ  (အုန်းပင်ခြံရွာ၊ Ohnpinchan) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇပတ်ႉတ၊ ၸႄႈဝဵင်းပျေႃႇပွႆႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈယမႄးတိၼ်း၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 192938 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇပတ်ႉတၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 1918 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 2295 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 4213 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းပျေႃႇပွႆႇ
ၶျွၵ်ႉ၊ ဝဵင်း
တီႈဝဵင်းၶျွၵ်ႉၼၼ်ႉ မိူဝ်ႈၵူႈပွၵ်ႈ မီးႁွင်ႈ မီးၽင်ႇႁိုၵ်း လႄႈ ပႃႇထိူၼ်ႇယုမ်းႁူမ်ႇတၼ်ဝႆႉယဝ်ႉ။ မိူဝ်ႈၼၼ်ႉ ဢၼ်ၵူၼ်းႁူႉၼမ်ၼႆႉ ပဵၼ်ဝဵင်းၸိၼ်ႉၵူ ဢၼ်မီးၽၢႆႇႁွင်ႇဝဵင်းၶျွၵ်ႉ ယၢၼ် ႕ လၵ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ထိုင်ပီၶရိတ်ႉ 1897 ၼၼ်ႉ ၵေႃႉဢၼ်ပဵၼ် ၽူႈလူင်ႉလႅၼ်ႇပၢႆးၽုမ်ႇမိ မိတ်ႇသတႃႇၵျီႇ၊ ဢီႇ၊ ၵရၢႆး မွၵ်ႇလၢတ်ႈဝႇႈ တီႈႁိမ်းၼႃႈလိၼ်ၸိၼ်ႉၵူႇၼၼ်ႉ ၸၢင်ႈၶုၵ်းဢဝ်လႆႈၼမ်ႉမၼ်းမဵၼ် ဝႃႈၼႆယဝ်ႉ။
ယႂႃႇပူဝ်ႇ၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းၸိၼ်ႉၵၢႆႇ
Superscript text
1671
လိူၼ်ၸၼ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျုၼ်ႇ
(1) ဝၼ်း။
1844
လိူၼ်မၢတ်ႉၶျ်
(1) ဝၼ်း။
ဢွၵ်ႇထူဝ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
ၵျွင်းၶမ်းၶၢင်၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းမိူင်းၵုတ်ႈ
ဝၢၼ်ႈၵျွင်းၶမ်းၶၢင်  (ကချင်ရွှေကျောင်းရွာ၊ Kachinshwekyaung) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇႁူဝ်ဝဵၵ်ႉ၊ ၸႄႈဝဵင်းမိူင်းၵုတ်ႈ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈပၢင်ႇဢူး၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 190390 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇႁူဝ်ဝဵၵ်ႉၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 305 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 383 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 688 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
218
လိူၼ်ၵျူႇလၢႆႇ
(1) ဝၼ်း။
တယႅတ်ႉၶျွင်း၊ ၸႄႈဝဵင်း
ၸႄႈဝဵင်းတယႅတ်ႉၶျွင်း (သရက်ချောင်းမြို့နယ် ; Thayetchaung Township) ၼႆႉ ပဵၼ်ၸႄႈဝဵင်းဢၼ်ၼိုင်ႈ ဢၼ်ၶဝ်ႈပႃးဝႆႉ တီႈၼႂ်း ၸႄႈတွၼ်ႈထဝႄႇ၊ ၸႄႈတိူင်းတၼိၼ်းတႃႇယီႇ၊ မိူင်းမျၢၼ်ႇမႃႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ဝဵင်းပၵ်းလုမ်းၸႄႈဝဵင်းၼႆႉ ပဵၼ် ဝဵင်းတယႅတ်ႉၶျွင်းယဝ်ႉ။
1277
လိူၼ်ဢေႃးၵၢတ်ႉ
(1) ဝၼ်း။
ထွင်ႉၵျီးၵူၺ်ႉ၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းၸိၼ်ႉၵၢႆႇ
Superscript text
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းၸိၼ်ႉၵၢႆႇ
ယႂႃႇလု၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းၵျွၵ်ႉပတွင်း
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းၵျွၵ်ႉပတွင်း
674
လိူၼ်ၸၼ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢေႃးၵၢတ်ႉ
(1) ဝၼ်း။
ႁူဝ်ဝဵၵ်ႉ၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းမိူင်းၵုတ်ႈ
ဝၢၼ်ႈႁူဝ်ဝဵၵ်ႉ  (ဟိုဝိတ်ရွာ၊ Howeik) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇႁူဝ်ဝဵၵ်ႉ၊ ၸႄႈဝဵင်းမိူင်းၵုတ်ႈ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈပၢင်ႇဢူး၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 190386 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇႁူဝ်ဝဵၵ်ႉၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 305 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 383 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 688 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ႁိၼ်ႇၼရီႇဝႅၼ်ႇထိဝ်း
ႁိၼ်ႇၼရီႇဝႅၼ်ႇထိဝ်း (Henry Van Thio; ၵိူတ်ႇ 1958 ဢေႃးၵၢတ်ႉ 9) ၼႆႉ ပဵၼ်ၵူၼ်းမိူင်းမျၢၼ်ႇမႃႇ ၵူၼ်းႁဵတ်းၵၢၼ်ပၢႆးမိူင်းၵေႃႉၼိုင်ႈသေ ပဵၼ်ၵေႃႉဢၼ်ထုၵ်ႇလိူၵ်ႈ ပဵၼ် ၵႅမ်ၸွမ်ၸိုင်ႈ (၂) မိူင်းႁူမ်ႈတုမ် မိူင်းမျၢၼ်ႇမႃႇယဝ်ႉ။ မိူဝ်ႈ ပၢင်လိူၵ်ႈတင်ႈၵူႈထၢၼ်ႈ၊ ၂၀၁၅ ၼၼ်ႉ လႆႈၶဝ်ႈၶႄႉၶဵင်ႇ တီႈ ၶဵၵ်ႇလိူၵ်ႈတင်ႈ မၢႆ (၃) တီႈ ၸႄႈမိူင်းၶျၢင်း ၼၼ်ႉသေ လႆႈ ဢွင်ႇပႄႉမႃးလႄႈ လႆႈႁဵတ်းၵၢၼ် ၼင်ႇ တႅၼ်းၽွင်း တီႈ လုမ်းတႅၼ်းၽွင်းၸိူဝ်ႉၸၢတ်ႈၼၼ်ႉယဝ်ႉ။  ပီ 2016 လိူၼ်မၢတ်ႉၶျ် 30 ၼၼ်ႉ လႆႈၶၢမ်ႇၵိၼ်ႇၵႂၢမ်းသႅတ်ႉၸႃႇ ပဵၼ် ၵႅမ်ၸွမ်ၸိုင်ႈမႃးယဝ်ႉ။
1670
သႅပ်ႇထႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
ဢေး၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းမျိၼ်းၶျၢၼ်ႇ
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းမျိၼ်းၶျၢၼ်ႇ
1276
လိူၼ်ဢေႇပရႄႇ
(1) ဝၼ်း။
ၶျိၼ်းယႃးၵူင်း၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းပျေႃႇပွႆႇ
ဝၢၼ်ႈၶျိၼ်းယႃးၵူင်း  (ချင်းယားကုန်းရွာ၊ Chinyarkone) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇၽယႃးၵျီး၊ ၸႄႈဝဵင်းပျေႃႇပွႆႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈယမႄးတိၼ်း၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 192943 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇၽယႃးၵျီးၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 577 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 682 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 1259 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ၼမ်ႉတူၵ်း၊ ဝၢၼ်ႈ
ဝၢၼ်ႈၼမ်ႉတူၵ်း (Nam Toke,, နမ့်တုတ်) ၼႆႉ ပဵၼ်ဝၢၼ်ႈ ဢၼ်မီးၼႂ်း ဢိူင်ႇၼွင်လူင်၊ ၸႄႈဝဵင်း လၢင်းၶိူဝ်း၊ ၸႄႈတွၼ်ႈ လၢင်းၶိူဝ်း၊ မိူင်းတႆး ဢေႃႈ။
ၵုၼ်ၼႃး၊ ဢိူင်ႇ
ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးၼႂ်း ဢိူင်ႇၵုၼ်ၼႃး
• # ဝၢၼ်ႈမၢၵ်ႇလၢင်းဢေႃးၸႃႇ
216
လိူၼ်ဢေႇပရႄႇ
(1) ဝၼ်း။
ၵျွႆးၵူး၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းၵျွၵ်ႉပတွင်း
ဝၢၼ်ႈၵျွႆးၵူး  (ကျွဲကူးရွာ၊ Kyweku) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇယေႇသူင်း၊ ၸႄႈဝဵင်းၵျွၵ်ႉပတွင်း၊ ၸႄႈတွၼ်ႈၺွင်ႇဢူး၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 192013 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇယေႇသူင်းၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 1896 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 2297 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 4193 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
1669
လိူၼ်ၾႅပ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
ၼူဝ်ႇဝႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
ဢူင်ႇတၢၼ်၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းမိူင်းၵုတ်ႈ
ဝၢၼ်ႈဢူင်ႇတၢၼ်  (အုန်ဒန်ရွာ၊ Ohndan) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇဢူင်ႇတၢၼ်၊ ၸႄႈဝဵင်းမိူင်းၵုတ်ႈ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈပၢင်ႇဢူး၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 190342 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇဢူင်ႇတၢၼ်ၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 453 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 459 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 912 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ပျိၼ်ႇၸီႇ၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းၼထူဝ်းၵျီး
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းၼထူဝ်းၵျီး
ၵုၼ်ၼႃး၊ ဝၢၼ်ႈ (ဢိူင်ႇၵုၼ်ၼႃး၊ မိူင်းၼၢႆး)
ဝၢၼ်ႈၵုၼ်ၼႃး (, Kun Nar, ကွန်နား) ၼႆႉ ပဵၼ်ဝၢၼ်ႈ ဢၼ်မီးၼႂ်း ဢိူင်ႇၵုၼ်ၼႃး၊ ၸႄႈဝဵင်း မိူင်းၼၢႆး၊ ၸႄႈတွၼ်ႈ လၢင်းၶိူဝ်း၊ မိူင်းတႆး ဢေႃႈ။
1275
လိူၼ်ဢွၵ်ႇထူဝ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
672
လိူၼ်ဢေႇပရႄႇ
(1) ဝၼ်း။
မိူင်းမၢၼ်ႈ
မိူင်းမၢၼ်ႊၼႆႉ ၸိုဝ်ႈၶဝ်ႈၶႂၢင်ႇတြႃးမၼ်း ႁိၵ်ႈႁွင်ႉဝႃႈ မိူင်းၽွမ်ႉႁူမ်ႈ ၸွမ်ၸိုင်ႈမျၢၼ်ႇမႃႇ ၼႆသေ ၼႂ်းၸဵင်ႇၸၢၼ်းဝၼ်းဢွၵ်ႇ ဢေးသျႃးၼၼ်ႉ ပဵၼ်မိူင်း ဢၼ်ယႂ်ႇသေပိူၼ်ႈ မၢႆသွင်ယဝ်ႉ။ မိူဝ်ႈပီ 1948 လိူၼ်ၵျၼ်ႇၼိဝ်းဝရီႇ 4 ဝၼ်း လႆႈလွတ်ႈလႅဝ်းၵွၼ်းၶေႃ တမ်ႈတီႈ ဢဵင်းၵလဵတ်ႈသေ ႁိၵ်ႈၸိုဝ်ႈဝႃႈ မိူင်းၽွမ်ႉႁူမ်ႈ မျႅၼ်ႇမႃႇ ၼႆယဝ်ႉ။ ပီ 1947 လိူၼ်ၵျၼ်ႇၼိဝ်းဝရီႇ 4 ဝၼ်းၼၼ်ႉ ၶိုၼ်းလႅၵ်ႈပဵၼ်ၸိုဝ်ႈ မိူင်းၽွမ်ႉႁူမ်ႈ သူဝ်ႇသျႄႇလိတ်ႉ ၸွမ်ၸိုင်ႈ မျၢၼ်ႇမႃႇၼႆလႄႈသင်၊ ပီ 1988 လိူၼ်သႅပ်ႉတိမ်ႇပိူဝ်ႇ 23 ဝၼ်း ၶိုၼ်းလႅၵ်ႈလၢႆႈပဵၼ် မိူင်းၽွမ်ႉႁူမ်ႈမျၢၼ်ႇမႃႇလႄႈသင်၊ ပီ 1989 လိူၼ်ၵျုၼ်ႇ 18 ဝၼ်းၼၼ်ႉၵေႃႈ ၶိုၼ်းမၵ်းမၼ်ႈပဵၼ် မိူင်းၽွမ်ႉႁူမ်ႈ မျၢၼ်ႇမႃႇၵူၺ်းၼင်ႇၵဝ်ႇယဝ်ႉ။ မူႇၸုမ်း ဢၼ်ဢမ်ႇမၵ်းမၼ်ႈ လူင်ပွင်ၸိုင်ႈသိုၵ်းၼၼ်ႉတႄႉ ဢမ်ႇႁွင်ႉဝႃႈ မျၢၼ်ႇမႃႇသေ သိုပ်ႇႁွင်ႉဝႃႈ ၿိူဝ်းမႃး Burma ၼႆၵူၺ်း။ ဢဝ်ၸွမ်းၼင်ႇ ပိုၼ်ႉထၢၼ်ပိူင်ၶွတ်ႇၽွတ်ႈဢုပတေႇ 2008 သေ တႄႇဢဝ် မိူဝ်ႈပီ 2010 လိူၼ်ဢေႇပိူဝ်ႇ 1 ဝၼ်းၼၼ်ႉ ၶိုၼ်းလႅၵ်ႈလၢႆႈ ႁွင်ႉဝႃႈ မိူင်းႁူမ်ႈတုမ်ၸွမ်ၸိုင်ႈ မျၢၼ်ႇမႃႇယဝ်ႉ။ ဢဝ်ၸွမ်းၼင်ႇ ဢဝ်ၸွမ်းၼင်ႇ ပိုၼ်ႉထၢၼ်ပိူင်ၶွတ်ႇၽွတ်ႈဢုပတေႇ 2008 ၼၼ်ႉသေ ၶိတုင်းၵေႃႈ ၶိုၼ်းလႅၵ်ႈလၢႆႈ ၸႂ်ႉတိုဝ်း ၸွမ်းၼင်ႇ ပၢၼ်ၵွင်ႇၸီႇမုၼ်းလႅင်း ၵတ်းယဵၼ်သႃႇယႃႇၸိုင်ႈမိူင်း ၸႂ်ႉတိုဝ်းၵႂႃႇယဝ်ႉ။
ၼႃႈလိၼ်
ထုင်ႉပဵင်း တွၼ်ႈၵၢင်ၼႆႉ သမ်ႉမီးဝႆႉ သၼ်လွႆၸီးၽိဝ်ႇ၊ သၼ်လွႆမိၼ်းဝုၼ်ႇ၊ သၼ်လွႆမၢၼ်ႇၵိၼ်း လႄႈ သၼ်လွႆၵၢၼ်ႉၵေႃး ႁူမ်ႈလူၺ်ႈ သၼ်လွႆဢွၼ်ႇတင်ႈၼမ်။ တီႈထုင်ႉၼၼ်ႉ သၼ်လွႆပႃႇၵိူဝ်တႄႉ လုၵ်ႉၽၢႆႇႁွင်ႉ ယၢဝ်းလူင်းၵႂႃႇ ၽၢႆႇၸၢၼ်း။ ၼႃႈတၢင်းဢွၵ်ႇၼႆႉတႄႉ ပဵၼ်သၼ်လွႆသုင်လူင် မိူင်းတႆး ဢၼ်ပဵၼ်ႁၢၼ်ႉ ပဵၼ်တၢင်ႉ ပဵၼ်တူၼ်းယႆၵၼ်တင်ႈၼမ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၼမ်ႉၶူင်းၼႆႉ တႄႇဢဝ် ၽၢႆႇႁွင်ႇ လတ်းၽႃႇ ၼႂ်းၵၢင်မိူင်းတႆး လႆထိုင်ဝႅဝ်ႇတၼင်းသႃႇရီႇ ၶဝ်ႈႁွတ်ႈ ပၢင်ႇလၢႆႇငွၵ်း မုတ်ႉတမယဝ်ႉ။ ၼမ်ႉမၢဝ်း၊ ၼမ်ႉတူႈ၊ ၼမ်ႉၸေႃႇၵျီႇ လႄႈ ၼမ်ႉပၢၼ်းလွင်ႇၸိူဝ်းၼႆႉ တႄႇမႃး တမ်ႈတီႈ ၼႂ်းမိူင်းတႆးသေ လႆၶဝ်ႈၸူး ၼႂ်းၼမ်ႉၵဵဝ် ဢေႇရႃႇဝတီႇယဝ်ႉ။ ၼမ်ႉၵဵဝ်ဢေႇရႃႇဝတီႇၼႆႉ တၢင်းယၢဝ်းမၼ်း မီးမွၵ်ႈ 1,348 လၵ်း (2,170 km) သေ ၶဝ်ႈၸူးၼႂ်းငွၵ်းပၢင်ႇလၢႆ မုတ်ႉတမယဝ်ႉ။ [3] ၼႂ်းၵႄႈၵၢင်လွႆၸိူဝ်းၼၼ်ႉ မီးဝႆႉ ထုင်ႉပဵင်းၵႂၢင်ႈလူင် ဢၼ်ၽုၼ်ႇလိၼ်ငႂ်ႈလီၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၵူၼ်းမိူင်းမၢၼ်ႈၼႆႉ ၵမ်ႉပႃႈၼမ် ယူႇသဝ်း ၼႂ်းၵႄႈ သၼ်လွႆရၶႅင်ႇလႄႈ ဝူင်ႈၵၢင် သၼ်လွႆသုင်မိူင်းတႆး ၸိူဝ်းပဵၼ် သၢပ်ႈၼမ်ႉၵဵဝ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
လူႇတၢၼ်း ၶဝ်ႈသွမ်းၼမ်ႉမွၵ်ႇၽႆးတဵၼ်း
လွင်ႈလူႇတၢၼ်းၶဝ်ႈသွမ်း
တမ်ႈတီႈမုၼ်ၶမ်းၽြႃး ၽူႈမီးၽုင်းၸဝ်ႈဢၼၼ်ႇတ ၵၢမ်ႇၸဝ်ႈဢၼၼ်ႇတ ၺၢၼ်ႇၸဝ်ႈဢၼၼ်ႇတၼၼ်ႉ တူၶႃႈ ဢဝ်တင်း ၶဝ်ႈသွမ်းႁွမ်းလူၺ်ႈ ၽေႃးၸၼ်ႇၸိူဝ်းၼႆႉ လူႇတၢၼ်းထိုင်တီႈၶႃႈယဝ်ႉ။ ၽွၼ်းလီဢၼ်လႆႈလူႇတၢၼ်း ၶဝ်ႈသွမ်းႁွမ်းလူၺ်ႈ ၽေႃးၸၼ်ႇၸိူဝ်းၼႆႉ ႁႂ်းၸဵဝ်းလႆႈ ႁွတ်ႈထိုင် ၼိပ်ႉၢၼ်ႇၶၼ်ၶၼ်ၽႂ်းၽႂ်း သေၵမ်းတီႈၶႃႈဢေႃႈ။
1668
ဢွၵ်ႇထူဝ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
ၸၢင်ႉ
ၸၢင်ႉဢႃႇၾရိၵၼႆႉ မိုတ်ႈယူႇသဝ်း ၼႂ်းထိူၼ်ႇလိုၵ်ႉလူင် ၵုၼ်ဢႃႇၾရိၵယဝ်ႉ။ ၸၢင်ႉဢေးသျႃးၼႆႉ ၵမ်ႈၽွင်ႈၵေႃႈ ႁွင်ႉဝႃႈ ၸၢင်ႉဢိၼ်ႇတိယ ၼႆယူႇ။ ၵူၺ်းၵႃႈ ၸၢဝ်းၸၢင်ႉဢိၼ်ႇတိယၼၼ်ႉ ၵူၺ်းမီးဝႆႉတီႈ ဢိၼ်ႇတိယၵူၺ်းဢမ်ႇၸႂ်ႈ၊ တမ်ႈတီႈ မိူင်းမၢၼ်ႈ၊ မိူင်းထႆး၊ မိူင်းသီႇႁူဝ်ႇ၊ မိူင်းဢိၼ်ႇတူဝ်ႇၼီးသျႃး၊ မိူင်းမလေးသျႃးၸိူဝ်းၼႆႉၵေႃႈ မီးယဝ်ႉ။ ၸၢင်ႉဢႃႇၾရိၵလႄႈ ၸၢင်ႉဢေးသျႃးၼႆႉ တၢင်းယၢမ်ႈၶဝ် မိူၼ်ၵၼ်ယဝ်ႉ။ ၸၢင်ႉတင်းသဵင်ႈ မိုတ်ႈသူင် ယူႇၸွမ်းၵၼ် ပဵၼ်ၽုင်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၸၢင်ႉလႄႈ ၵၢၼ်မႆႉ
ပုၼ်ႈတႃႇ ၵၢၼ်တေႃႉမႆႉၼၼ်ႉ ၸၢင်ႉၼႆႉ ပဵၼ်သတ်း ဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈလူင်ယဝ်ႉ။ ဢွင်ႈတီႈ ၸၢၵ်ႈဢမ်ႇထိုင်လႆႈၼၼ်ႉ လႆႈဢဝ်ၸၢင်ႉ လၢၵ်ႈတိုတ်ႉၸၼ်ဢဝ်ယဝ်ႉ။ တေႃႇထိုင်ယၢမ်းလဵဝ် ၵၢၼ်တေႃႉမႆႉၼႆႉ ယင်းတိုၵ်ႉၸႂ်ႉ ၸၢင်ႉယူႇ။ ပီႈၼွင်ႉတႆး ၶမ်းတီႈၼႆႉ ၸႂ်ႉၸၢင်ႉ ၵတ်ႉၶႅၼ်ႇတႄႉတႄႉသေ မေႃဢဝ်ၸၢင်ႉ ထႆၼႃးၵွၼ်ႇယဝ်ႉ။
ၼၢၼ်းၼီႇ (ၸၢၼ်း)၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းၸိၼ်ႉၵၢႆႇ
Superscript text
ၵူတ်ႉၶၢႆ၊ ၸႄႈဝဵင်း
ၸႄႈဝဵင်းၵူတ်ႉၶၢႆ ; (ကွတ်ခိုင်မြို့နယ်), (Kutkai Township), ၼႆႉပဵၼ်ၸႄႈဝဵင်းဢၼ်မီးၼႂ်း ၸႄႈတွၼ်ႈမူႇၸေႈ၊ ၸႄႈမိူင်းတႆး၊ မိူင်းမျၢၼ်ႇမႃႇသေ တီႈပၵ်းလုမ်း ၸႄႈဝဵင်းတႄႉ ပဵၼ်တီႈ ဝဵင်းၵူတ်ႉၶၢႆယဝ်ႉ။ ဝဵင်းလုၵ်ႈၼႆႉ မီးဝႆႉ ၼိူဝ်သဵၼ်ႈတၢင်းၵႃး ဢၼ်လုၵ်ႉလႃႈသဵဝ်ႈ ၵႂႃႇမူႇၸႄႈၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၵႆယၢၼ် ဝဵင်းလႃႈသဵဝ်ႈ 48 လၵ်း၊ ၵႆယၢၼ် ဝဵင်းမူႇၸႄႈ 62 လၵ်းယဝ်ႉ။ ၸိုင်ႈပႅင်း ဝဵင်းၵူတ်ႉၶၢႆၼႆႉတႄႉ ႁွင်ႉဝႃႈ ဝဵင်းလွႆသၢမ်သိပ်း။ ယွၼ်ႉဝႃႈ တီႈၸဵင်ႇၸၢၼ်းဝၼ်းဢွၵ်ႇ ႁိမ်းဝဵင်းၼၼ်ႉ မီးဝႆႉ လွႆသၢမ်သိပ်း ဢၼ်ၶပ်ႉယႆ တွၼ်ႇယႅၼ်းၵၼ်ဝႆႉၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ မိူဝ်ႈပၢၼ်ၸဝ်ႈၾႃႉ ၵူႈသိုပ်ႇသိုပ်ႇၼၼ်ႉတႄႉ ၵူတ်ႉၶၢႆၼႆႉ ၶဝ်ႈပႃးၼႂ်း ၼႄႇ မိူင်းသႅၼ်ဝီယဝ်ႉ။ ၵႃႈၵွၼ်ႇတွၼ်းဢွၼ်တႄႉ ပဵၼ်ဝၢၼ်ႈဢွၼ်ႇ တီႈၵူၼ်းၶွၼ်ႈၵၼ် သိုဝ်ႉၶၢႆၽၵ်းယိူဝ်ႈၼၢင်းၶဵဝ်သေ ဝၢႆးလင်မႃး ၵူၼ်းၶွၼ်ႈမႃးသေ ပဵၼ်ဝၢၼ်းယႂ်ႇမႃးတၢၼ်ႇတၢၼ်ႇယဝ်ႉ။
1801
ၼူဝ်ႇဝႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
မၢၵ်ႇလၢင်းဢေႃးၸႃႇ၊ ဝၢၼ်ႈ
ဝၢၼ်ႈမၢၵ်ႇလၢင်းဢေႃးၸႃႇ (, Man Lan Aw Zar, မက်လန်းဩဇာ) ၼႆႉ ပဵၼ်ဝၢၼ်ႈ ဢၼ်မီးၼႂ်း ဢိူင်ႇၵုၼ်ၼႃး၊ ၸႄႈဝဵင်း မိူင်းၼၢႆး၊ ၸႄႈတွၼ်ႈ လၢင်းၶိူဝ်း၊ မိူင်းတႆး ဢေႃႈ။
214
လိူၼ်တီႇသႅမ်ႇပႃႇ
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:214
ၵၢၼ်ႉပလူႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈ
ၸႄႈတွၼ်ႈၵၢၼ်ႉပလူႇ (ကန့်ဘလူခရိုင် ; Kanbalu District ; ) ၼႆႉ ပဵၼ်ၸႄႈတွၼ်ႈဢၼ်ၼိုင်ႈ ဢၼ်ၶဝ်ႈပႃးၼႂ်း ၸႄႈတိူင်းၸႄႈၵႅင်း၊ မိူင်းမျၢၼ်ႇမႃႇယဝ်ႉ။ ၶဝ်ႈပႃး ၸႄႈဝဵင်း 4 ၸႄႈဝဵင်းသေ ဝဵင်းပၵ်းလုမ်းၸႄႈတွၼ်ႈၼႆႉ ပဵၼ် ဝဵင်းၵၢၼ်ႉပလူႇယဝ်ႉ။ ၸိူဝ်းပဵၼ် ၸႄႈဝဵင်းၵၢၼ်ႉပလူႇ၊ ၸႄႈဝဵင်းၵျုၼ်းလႃႉ၊ ၸႄႈဝဵင်းတၸႄႇ လႄႈ ၸႄႈဝဵင်းယေႇဢူး ၸိူဝ်းၶဝ်ႈပႃးၼႂ်း ၸႄႈတွၼ်ႈသူၺ်ႇပူဝ်ႇၼၼ်ႉ လႆႈၸႅၵ်ႇဢွၵ်ႇ သေ ၶိုၼ်းၽွတ်ႈႁႅၼ်း ပဵၼ်ၸႄႈတွၼ်ႈဢၼ်မႂ်ႇ ၸႄႈတွၼ်ႈၵၢၼ်ႉပလူႇယဝ်ႉ။
671
လိူၼ်ၸၼ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
1667
လိူၼ်မၢတ်ႉၶျ်
(1) ဝၼ်း။
ႁွင်းၼွႆႉ၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းမျိတ်ႉတႃး
ဝၢၼ်ႈႁွင်းၼွႆႉ  (ဟောင်းနွဲ့ရွာ, Haungnwet) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇဢဵင်ႇသျေႉတွင်ႇ၊ ၸႄႈဝဵင်းမျိတ်ႉတႃး၊ ၸႄႈတွၼ်ႈၵျွၵ်ႉသႄႇ၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 190961 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇဢဵင်ႇသျေႉတွင်ႇၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 1094 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 1196 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 2290 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ၸွမ်ၽွင်းလူင် မိူင်းမျၢၼ်ႇမႃႇ
ၸွမ်ၽွင်းလူင် မိူင်းမျၢၼ်ႇမႃႇ ၼႆႉ ပဵၼ် ႁူဝ်ၼႃႈ ၸုမ်းလူင်ပွင်ၸိုင်ႈ ႁင်း လူင်ပွင်ၸိုင်ႈ မျၢၼ်ႇမႃႇယဝ်ႉ။ ဝၢႆးသေ လႆႈလွင်ႈလွတ်ႈလႅဝ်းသဝ်းၶေႃယဝ်ႉ ၵေႃႉဢၼ်ပဵၼ် ၸွမ်ၽွင်းလူင် ဢွၼ်တၢင်ႈသုတ်းၼႆႉ ပဵၼ် ဢူးၼု ယဝ်ႉ။ ဝၢႆးသေ ပဵၼ် လွင်ႈသိမ်းဢၢမ်းၼၢတ်ႈ 2021 ယဝ်ႉ ႁိုင်မႃး 6 လိူၼ်၊ လုၵ်ႉတီႈ ၶွင်ႇၸီႇသိုၵ်း သိမ်းဢၢမ်းၼၢတ်ႈ လႆႈ ၽွတ်ႈႁႅၼ်း လူင်ပွင်ၸိုင်ႈၸူဝ်ႈၵႅပ်ႉ သေၵေႃႈ ႁူဝ်ပဝ်ႈၶွင်ႈၸီႇ လႆႈပဵၼ်မႃး ၸွမ်ၽွင်းလူင်ယူႇယဝ်ႉ။
ဝၢၼ်ႈၸိတ်ႇ၊ ဢိူင်ႇ
ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးၼႂ်း ဢိူင်ႇဝၢၼ်ႈၸိတ်ႇ
• #ဝၢၼ်ႈၽႃႇသိူဝ်ႇ
• #ဝၢၼ်ႈမႂ်ႇ
• #ဝၢၼ်ႈၵုင်းသႃႇ
ၸီးၵူင်း၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းဝၢၼ်းတႂိၼ်း
ဝၢၼ်ႈၸီးၵူင်း  (ဇီးကုန်းရွာ, Zeekone) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇထီးလႅင်ႇ၊ ၸႄႈဝဵင်းဝၢၼ်းတႂိၼ်း၊ ၸႄႈတွၼ်ႈမဵၵ်ႉထီႇလႃႇ၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 194706 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇထီးလႅင်ႇၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 2319 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 2655 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 4973 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
670
လိူၼ်ဢေႇပရႄႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်သႅပ်ႇထႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢွၵ်ႇထူဝ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၼူဝ်ႇဝႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
1273
လိူၼ်ၾႅပ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
ၵူဝ်ႇၵူဝ်းၵျုၼ်း၊ ၸႄႈဝဵင်း
ၸႄႈဝဵင်းၵူဝ်ႇၵူဝ်းၵျုၼ်း (ကိုကိုးကျွန်းမြို့နယ်), (Coco Island Township), ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈၼိူဝ် ၵုၼ်ၵူဝ်ႇၵူဝ်း လႄႈ ပႃႇလီႇပႃႇလႄႉ၊ မိူင်းမျၢၼ်ႇမႃႇ ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ တီႈၸႄႈဝငဵ်ငးၼႆႉ မီးပွၵ်ႉသွင်ဢၼ်သေ ယွၼ်ႉမၼ်းၵႆယၢၼ်ၵၼ်တိူင်း မႄႈမိူင်းမျၢၼ်ႈမႃႇဝႆႉလႄႈ လွင်ႈႁုၼ်ႈမုၼ်းၶိုၼ်ႈယႂ်ႇဢေႇဝႆႉယဝ်ႉ။ ပွၵ်ႉဢၼ်မီးတီႈၵုၼ်ပႃႇလီပႃႇလႄႉၼၼ်ႉ  ပဵၼ်ဢၼ်လဵၵ်ႉသေပိူၼ်ႈသေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ၵူၺ်းမီးမွၵ်ႈ 50 ၵေႃႉၼႆႉၵူၺ်း။ တီႈပွၵ်ႉၵူဝ်ႇၵူဝ်းၵျုၼ်းၼၼ်ႉတႄႉ ယွၼ်ႉမီးယူင်ႉသၢင်ႈလူင်ပွင်ၸိုင်ႈဝႆႉလႄႈ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း မီးယူႇ 1900 ၼႆႉယဝ်ႉ။
သူၺ်ႇတႃးတႃႇၸီႇ၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းယမႄးတိၼ်း
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းယမႄးတိၼ်း
1666
လိူၼ်မၢတ်ႉၶျ်
(1) ဝၼ်း။
1272
လိူၼ်ဢေႇပရႄႇ
(1) ဝၼ်း။
212
လိူၼ်ဢေႃးၵၢတ်ႉ
(1) ဝၼ်း။
လွင်ႈတႄႇငဝ်ႈ လႄႈ ၸၼ်ႉလႅၵ်ႈလၢႆႊ ထၢၼ်ႈၵေႃႇမုင်ႈ
ထၢၼ်ႈၵေႃႇမုင်ႈ (ဢဝ်သၼ်ႇထေႇ)ၼႆႉ လႆႈတႄႇငဝ်ႈမႃးတီႈ လုၵ်ႈသၼ်ႇထေႇ ဢၼ်ပဵၼ်လွင်ႈၸိူဝ်ႉၼမ်ႉငၢၼ်(ၸၢႆး) တင်းၶိူဝ်းၶႆႇ(ယိင်း) ၶဝ်သွင်ဢၼ် (တီႈသွင်တူဝ်-သွင်ၵေႃႉၶဝ်) မႃးႁူမ်ႈႁွမ်းၸပ်းမႅၼ်ႈၵႂႃႇလႄႈ ၸင်ႇလႆႈပဵၼ်မႃး။ ၸိူဝ်ႉၼမ်ႉငၢၼ်(မူင်ႈဢွၼ်ႇၶဝ်) ဢၼ်ႁွင်ႉဝႃႈ သမမ်းမႃတူဝ်းသူဝ်းဢႂ်း(spermatozao)ၶဝ်ၼႆႉ ပဵၼ်မႃးတီႈၼႂ်းထူင်ၶႆႇႁမ်ၵူၼ်းၸၢႆး။ ၶိူဝ်းၶႆႇ (oval)ၶဝ်သမ်ႉ ပဵၼ်မႃးတီႈၼႂ်း ႁူင်းၶိူဝ်းၶႆႇၵူၼ်းယိင်းၶဝ်။ မူင်ႈဢွၼ်ႇၸိူဝ်ႉၼမ်ႉငၢၼ်ၶဝ်ၼႆႉ ပေႃးဝႃႈ လႆႈႁူပ်ႉထူပ်း ၸပ်းမႅၼ်ႈၵၼ်တင်းၶိူဝ်းၶႆႈဢၼ်မေႈ တီႈၼၢင်းယိင်းၶဝ်ၵႂႃႇယဝ်ႉၼႆ လႆႈပဵၼ်မႃး လွင်ႈတႄႇၵေႇမုင်ႈ (ဢဝ်သၼ်ႇထေႇ)။
တႃႇမႃႇ၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းၼထူဝ်းၵျီး
ဝၢၼ်ႈတႃႇမႃႇ  (သာမာရွာ, Tharmar) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇပျႃႉယႃႇၶျွင်း ၊ ၸႄႈဝဵင်းၼထူဝ်းၵျီး၊ ၸႄႈတွၼ်ႈမျိၼ်းၶျၢၼ်ႇ၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 191696 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇပျႃႉယႃႇၶျွင်းၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 979 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 1377 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 2356 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
211
လိူၼ်ၸၼ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မေႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်တီႇသႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
ဢူးယဵၼ်ႇ၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းၵျွၵ်ႉပတွင်း
ဝၢၼ်ႈဢူးယဵၼ်ႇ  (ဥယျာဉ်ရွာ၊ Uyin) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇယေႇသူင်း၊ ၸႄႈဝဵင်းၵျွၵ်ႉပတွင်း၊ ၸႄႈတွၼ်ႈၺွင်ႇဢူး၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 192012 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇယေႇသူင်းၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 1896 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 2297 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 4193 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
1665
လိူၼ်ၵျုၼ်ႇ
(1) ဝၼ်း။
1271
1271
လိူၼ်မၢတ်ႉၶျ်
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်သႅပ်ႇထႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
668
လိူၼ်ၾႅပ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
တႄးၵျုၼ်း၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းမတယႃႇ
ဝၢၼ်ႈတႄးၵျုၼ်း  (သဲကျွန်းရွာ, Theakyun) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇတႄးၵျုၼ်း ၊ ၸႄႈဝဵင်းမတယႃႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈပၢင်ႇဢူး၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 190026 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇတႄးၵျုၼ်း ၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 1083 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 1291 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 2374 ၵေႃႉယဝ်ႉ။