cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
ၵွၼ်းၸိူင်း၊ ၸဝ်ႈ
ၶၢဝ်းတၢင်းၸူဝ်ႈပၢၼ် လႄႈၵၢၼ်ၸိူဝ်ႉၸၢတ်ႈ
ၽွင်းၼၼ်ႉ သမ်ႉဝႃႈၸဝ်ႈၵွၼ်းၸိူင်းဢမ်ႇၶဝ်ႈပႃႇတီႇ CPB သေတႃႉၵေႃႈ ၵွပ်ႈပိူဝ်ႈလၢႆးတိုၵ်းသိုၵ်းမၼ်း ၸိုဝ်ႈယႂ်ႇၵတ်ႉၶႅၼ်ႇ ပေႉပိူၼ်ႈၵမ်ႈၼမ်လႄႈ လႆႈၶိုၼ်ႈပဵၼ်မႃးၽူႈၸတ်းၵၢၼ်သိုၵ်း ၼႂ်းၸႄႈတွၼ်ႈ ပွတ်းၵၢင် မိူင်းတႆး။ မၼ်း ၸဝ်ႈၸွႆႈထႅမ်ၵူၼ်းမိူင်း၊ ႁဵတ်းၵၢၼ်ၸိူဝ်ႉၸၢတ်ႈမႃးၼႂ်း CPB ၶၢဝ်းတၢင်း 4-5 ပီသေယဝ်ႉ ၽိူဝ်ႇထိုင်ဝၼ်းထီႉ 12 လိူၼ်ၵျုၼ်ႇ၊ 1959 မႃးၵေႃႈ လႆႈၵွင်လင်ၽၢတ်ႇဢွၵ်ႇလုၵ်ႉၽိုၼ်ႉပႅတ်ႈ CPB။ လွင်ႈဢၼ်လႆႈသၢၼ်ၶတ်း လုၵ်ႉၽိုၼ်ႉ CPB မႃးၼၼ်ႉ ၵွပ်ႈပိူဝ်ႈ CPB ၶဝ် မႃးတမ်းလွၵ်းပိူင်ၶွမ်ႇမိဝ်ႇၼိတ်ႉ ဢၼ်ပဵၼ်လၢႆးလုၵ်ႉၽိုၼ်ႉတီႈလိၼ် (Agrarian Revolution) သေ မႃးၸၵ်းၽႃႇၸႅၵ်ႇထႅၵ်ႇၽႄပႅတ်ႈထၢၼ်ႈၵူၼ်း ၸဝ်ႈၶွင်တီႈလိၼ် လႄႈၵူၼ်းၽၢၼ်တီႈလိၼ် မိူင်းတႆးႁဝ်း။ မႃးႁဵတ်းႁႂ်ႈမိူင်းတႆးႁဝ်း ဢၼ်ထုၵ်ႇလႆႈၽွမ်ႉႁူမ်ႈၶွၼ်ႈႁႅင်းၵၼ် တိုၵ်းဢဝ်သုၼ်ႇလႆႈသုၼ်ႇပဵၼ် ၸိူဝ်ႉၸၢတ်ႈၼၼ်ႉ တႅၵ်ႇယၢႆႈၽၢတ်ႇၽႄပႅင်းၸင်းၵၼ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ပီႊ 1984
လိူၼ်ဢေႊပရိူဝ်ႊလ် 1 ဝၼ်း ယွၼ်ႉပိူဝ်ႈၸဝ်ႈၵွၼ်းၸိူင်းယိုၼ်ႈမိုဝ်းႁွင်ႉႁႃ လွင်ႈၽွမ်ႉႁူမ်ႈသေ မုၵ်ႉၸုမ်း SSPP/SSA (ပွတ်းၸၢၼ်း) ၵေႃႈ ယုမ်ႇယမ်ၵမ်ႉထႅမ်ႁၼ်လီလႄႈ SURA လႄႈ SSA (ပွတ်းၸၢၼ်း) ၸင်ႇမႃး လႆႈၸ်ႂႁူမ်းႁွမ်းၵၼ် ပူၵ်းတင်ႈၶွင်ႊသီႊၸို်ႈတႆးလုၵ်ႉၾိုၼ်ႉ (TRC)။
1373
1373
လိူၼ်ဢေႃးၵၢတ်ႉ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်တီႇသႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:1373
ၵူၺ်ႉၵျီး၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းပျေႃႇပွႆႇ
ဝၢၼ်ႈၵူၺ်ႉၵျီး  (ဂွေ့ကြီးရွာ၊ Gwaytgyi) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇတွင်ႇလႄႇ၊ ၸႄႈဝဵင်းပျေႃႇပွႆႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈယမႄးတိၼ်း၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 192885 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇတွင်ႇလႄႇၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 2122 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 2409 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 4531 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ၸဝ်ႈၸွမ်ၸိုင်ႈ မိူင်းမျၢၼ်ႇမႃႇ
သၢႆပိုၼ်း
ၵူၺ်းၵႃႈဝႃႈ မိူဝ်ႈပီ 1962 ၼၼ်ႉ လုၵ်ႉတီႈ တပ်ႉမတေႃႇ ဢၼ် ၸဝ်ႈၸွမ်သိုၵ်းၼေႇဝိၼ်း ဢွၼ်ႁူဝ်ၼၼ်ႉ လႆႈပဵၼ်လွင်ႈသိမ်းဢၢမ်းၼၢၵ်ႈမႃးသေ လၵ်းမိူင်းၼင်ႇပႃႈၼိူဝ်ၼၼ်ႉၵေႃႈ လႆႈယႃႉပႅတ်ႈလႄႈ ပိူင်ပႃႇလီမၢၼ်ႇတီႇမူဝ်ႇၶရေႇၸီႇ ဢိၵ်ႇတင်း ၸၼ်ႉထၢၼ်ႈၸဝ်ႈၸွမ်ၸိုင်ႈၵေႃႈ ထုၵ်ႇယႃႉပႅတ်ႈပႃးၵႂႃႇၵမ်းလဵဝ်ယဝ်ႉ။ ဝၢႆးၼၼ်ႉ ဢိင်လူၺ်ႈ လၵ်းမိူင်း 1974 သေ ယိပ်းၵမ်ပိူင် ပႃႇတီႇလဵဝ်သေ ယွၼ်ႉမၵ်းမၼ်ဝႃႈ ၽူႈယႂ်ႇၸုမ်းလူင်ပွင်ၸိုင်ႈၼႆႉ ပဵၼ် ၸဝ်ႈၸွမ်ၸိုင်ႈၼႆလႄႈ ၸဝ်ႈၸွမ်ၸိုင်ႈၼႆႉ ၸင်ႇလႆႈပဵၼ် ၽူႈမီးဢၢမ်းၼၢၵ်ႈမႃးယူႇယဝ်ႉ။ ၸဝ်ႈၸွမ်ၸိုင်ႈ ၸိူဝ်းဢဝ်ၽုၼ်ႈၽွၼ်းမႃး ၸွမ်းလူၺ်ႈလၵ်းမိူင်းၼၼ်ႉၼႆႉ -
တုၼ်ႇတေး၊ ဝဵင်း
ဝဵင်းတုၼ်ႇတေး ၼႆႉ ပဵၼ်ဝဵင်း ဢၼ်ၶဝ်ႈပႃးၼႂ်း ၸႄႈဝဵင်းတုၼ်ႇတေး၊ ၸႄႈတွၼ်ႈပွတ်းၸၢၼ်းတႃႈၵုင်ႈ၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈၵုင်ႈ ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ မီးဝႆႉ ပွတ်းတူၵ်း ဝဵင်းတႃႈၵုင်ႈ ၸွမ်းသၢပ်ႇ မႄႈၼမ်ႉလႅင်ႇ ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ပေႃးဢဝ်ၽႃႇသႃႇမွၼ်းဝႃႈ တုၼ်ႇ-ၵွင်းသူတ်ႇ၊ တေ-ဝၢၼ်ႈ၊ မီးတီႈပွင်ႇဝႃႈ ဝၢၼ်ႈၵွင်းသူတ်ႇ ၼႆႉယဝ်ႉ။ တီႈၸႄႈဝဵင်းတုၼ်ႇတေးၼႆႉ ဝၢၼ်ႈ (220) ဝၢၼ်ႈ၊ ဢိူင်ႇ (65) ဢိူင်ႇ လႄႈ ပွၵ်ႉ (8) ပွၵ်ႉသေ ၽွတ်ႈႁႅၼ်းဝႆႉယဝ်ႉ။
ပူႇထိၼ်ႇ ဝလႃႇၻီႇမီႇလ်
ပၢႆးပၺ်ႇၺႃႇ
ပူႇထိၼ်ႇ လႆႈထူပ်းၵႅမ်ၶူးပူင်သွၼ်လူင် ပႃႇမွၵ်ႉၶ Anatoly Sobchak ဢၼ်ပူင်သွၼ် ပၵ်းပိူင်ပၢႆးမၢၵ်ႈမီးသေ ဝၢႆးၼၼ်ႉ ႁူမ်ႈတႅမ်ႈလၵ်းမိူင်းၶွတ်ႇၽွတ်ႈရသျႃး လႄႈ ၶပ်းမၢႆလွင်ႈတၢင်းယၢမ်ႈလူႉလႅဝ် ၾရၢင်ႇသဵတ်ႈယဝ်ႉ။ တမ်ႈတီႈ ၶူင်းၵၢၼ် Sobchak ဝဵင်းၸဵင်ႉပီႇတႃႇၸပၢၵ်ႉၼၼ်ႉ ပူႇတိၼ်ႇ ပဵၼ်ၽူႈမီးဢေႃးၸႃႇမႃးယူႇ။
ပၢၼ် KGB
1975 ပူႇထိၼ်ႇ ၶဝ်ႈၼႂ်းၸုမ်းၽူႈၸွပ်ႇ KGB ၶိုၼ်ႈႁဵတ်း တီႈႁူင်းႁဵၼ်းမၢႆ 401 ဢၼ်မီးတီႈ Okhta ဝဵင်းလီႇၼိၼ်ႇၵရႅတ်ႉယဝ်ႉ။ ဝၢႆးၶိုၼ်ႈႁဵၼ်းယဝ်ႉ မၼ်းႁၢပ်ႇၵၢၼ် တီႈၵႅမ်ၽူႈၸတ်းၵၢၼ် ၽၢႆႇၸွပ်ႇသူၼ်ႈ။ 1984 ပိူၼ်ႈလိူၵ်ႈမၼ်း ၵႂႃႇတီႈဝဵင်းမေႃႇၸၵူဝ်ႇသေ ႁႂ်ႈၵႂႃႇၶိုၼ်ႈ ပၢင်ၽိုၵ်းၽွၼ်ႉ Yuri Andropov Red Banner Institue ထႅင်ႈယဝ်ႉ။ ဢဝ်ၸွမ်းၼင်ႇလိၵ်ႈလၢႆးငၢၼ်းတင်းၼမ်ဝႃႈၸိုင် တေလႆႈဝႃႈ ၸုမ်း KGB လၵ်ႉလွမ်ပွႆႇပူႇတိၼ်ႇ ၵႂႃႇႁဵတ်းၵၢၼ်ၽူႈၸွပ်ႇ တီႈမိူင်းၼိဝ်းၸီႇလၢၼ်ႇ တင်းႁိုင်ၼႆယူႇ။ ၶဝ်ၸိသင်ႇ ႁႂ်ႈမၼ်းၵႂႃႇႁဵတ်း ၵူၼ်းၶၢႆၶႅပ်းတိၼ် တီႈ Bata တင်းႁိုင် တမ်ႈတီႈ Wellington တွၼ်ႈၵၢင်ၼၼ်ႉယူႇ။ ပီ 1985 တေႃႇ 1990 မၼ်းၵႂႃႇႁၢပ်ႇၵၢၼ် တမ်ႈတီႈ မိူင်းၵျႃႇမၼီႇပွတ်းတူၵ်း ႁဵတ်းပဵၼ် ၵူၼ်းပိၼ်ႇၽႃႇသႃႇ ၽၢႆႇၵျႃႇမၼီႇ။
976
လိူၼ်မေႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢေႃးၵၢတ်ႉ
(1) ဝၼ်း။
ၵျွၵ်ႉလႄးပီး၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းတပဵၵ်ႉၵျိၼ်း
ဢၢင်ႈဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းတပဵၵ်ႉၵျိၼ်း
ၶမ်းၶွင်ႇ၊ ၶုၼ်
ၶုၼ်ၶမ်းၶွင်ႇ လႄႈ လိၵ်ႈတႆး
ပေႃးတေလူဢၢၼ်ႇတူၺ်း ပပ်ႉလုင်းၶုၼ်ၶမ်းၶွင်ႇၼႆႉ တေလႆႈႁၼ်လိၵ်ႈလၢႆး ဢၼ်ပၼ်လွင်ႈႁူႉတၢင်းႁၼ်ၼမ်ႉတႄႉတႄႉလႄႈ၊ လီဢွၼ်ၵၼ်ႁႃဢၢၼ်ႇသိုဝ်ႉဢၢၼ်ႇတႄႉတႄႉ၊ ပပ်ႉၼႆႉ ၽႂ်ဢမ်ႇၽႂ်ၵေႃႈထုၵ်ႇလီမီးဝႆႉ ၼႂ်းႁိူၼ်းယူႇ၊ ပေႃးတူၺ်းလိၵ်ႈလၢႆးဢၼ်ပႃးၼႂ်းၼႆႉတေလႆႈဝႃႈ လုင်းၶုၼ်ၶမ်းၶွင်ႇၼႆႉ သူင်ၵဵပ်းႁွမ်တွမ်လိၵ်ႈႁဝ်း၊ ၵႂၢမ်းႁဝ်းတႄႉတႄႉ၊ ၶေႃႈၷႂၢမ်းတႆးႁဝ်း ဢၼ်ပႃးၼႂ်းပပ်ႉၼႆႉ ၾၢႆႇမၢၼ်ႈၵေႃႈ မၼ်းၶိုၼ်းၼႄဝႆႉလႄႈ လုင်းၶုၼ်ၶမ်းၶွင်ႇၼႆႉ မိူၼ်ၼင်ႇမၼ်းၵတ်ႉလိၵ်ႈတႆးၼၼ်ႉ လိၵ်ႈမၢၼ်ႈၵေႃႈ ၵတ်ႉယူႇ။ ႁဝ်းႁႃးသူၶဝ်ၵေႃႈ လီၸွမ်းႁဵတ်းၼင်ႇမၼ်းသေ ၵဵပ်းႁွမ်တွမ်လိၵ်ႈႁဝ်းယူႇ၊ ထုၵ်ႇလီလႆႈဢိတ်ႇဢွၵ်ႇပဵၼ်ပပ်ႉၼင်ႇမၼ်းသေ၊ ပိုတ်ႇႁူပိုတ်ႇတႃပၼ်တႆးႁဝ်းယူႇ၊ မိူၼ်ၼင်ႇလုင်းၶုၼ်ၶမ်းၶွင်ႇ ဢၢင်ႈဢၢၼ်းၶႂ်ႈႁႂ်ႈႁဝ်းႁူပွင်ႇတႃလႅင်း ၶိုၼ်ႈယႂ်ႇမႂ်ႇသုင်ၼၼ်ႉ ႁဝ်းႁႃးထုၵ်ႇလီဢွၼ်ၵၼ်ႁဵတ်းၸွမ်းယူႇယဝ်ႉ။ ၵၢၼ်ဢၼ်လုင်းၶုၼ်ၶမ်းၶွင်ႇ ႁဵတ်းၼႄၵႂႃႇပုၼ်ႈတႃႇသၢႆၸႂ်သဵၼ်ႈတၢင်းႁဝ်းမိူဝ်းၼႃႈၼၼ်ႉ ဢွၼ်ၵၼ်သိုပ်ႇပႆၸွမ်းၵႂႃႇသေၵမ်းတႃႉ။
1372
လိူၼ်ၸၼ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
ၵၢၼ်ႇပတ်ႉလႄႇ၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းဝၢၼ်းတႂိၼ်း
ဝၢၼ်ႈၵၢၼ်ႇပတ်ႉလႄႇ  (ကန်ပါတ်လည်ရွာ, Kanpatlel) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇၵူၵ်ႉၵူဝ်ႇၶႃးလႃႉ၊ ၸႄႈဝဵင်းဝၢၼ်းတႂိၼ်း၊ ၸႄႈတွၼ်ႈမဵၵ်ႉထီႇလႃႇ၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 194522 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇၵူၵ်ႉၵူဝ်ႇၶႃးလႃႉၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 1840 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 2096 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 3936 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
1372
လိူၼ်ၵျူႇလၢႆႇ
(1) ဝၼ်း။
မဢူႇပိၼ်ႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈ
ၵၢၼ်တေႃႉသူင်ႇ
သဵၼ်ႈတႃႈသၢႆတၢင်း တွၼ်ႈတႃႇ ၵၢၼ်တေႃႉသူင်ႇ တီႈ ၸႄႈတွၼ်ႈမဢူႇပိၼ်ႇၼႆႉ လႆႈပိုင်ဢိင်ၼိူဝ် သၢႆတၢင်းၼမ်ႉ ၵမ်ႉၼမ်ယဝ်ႉ။ တီႈၼႂ်း ၼမ်ႉၵဵဝ်လႄႈ ၼမ်ႉတူဝ်း ဢၼ်ပဵၼ်ၼမ်ႉၽႄ တီႈၼမ်ႉၵဵဝ်ၼၼ်ႉ မီးႁိူဝ်းသၢင်းၽေႃး ဢၼ်ပဵၼ် ၶွင် ၸုမ်းၵၢၼ်တေႃႉသူင်ႇသၢႆတၢင်းၼမ်ႉၼႂ်းမိူင်း ပိူင်ႇၼၼ်ႉသေ တွၼ်ႈတႃႇၸူး ဝၢၼ်ႈဝဵင်း တီႈၼႂ်းၸႄႈတွၼ်ႈလႄႈသင် တွၼ်ႈတႃႇ ၵႂႃႇၸူး ၼိူဝ်ၵုၼ်သူပ်းၼမ်ႉ ၵူႈတီႈတီႈလႄႈသင် မီးသၢႆတၢင်းၼမ်ႉ ပွင်ႇၵၼ်ဝႆႉယဝ်ႉ။ ဢၼ်ပဵၼ်တၢင်းလိၼ် ဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈ မီးဝႆႉ တၢင်းသွင်သဵၼ်ႈယဝ်ႉ။ ဢၼ်ၼိုင်ႈၼႆႉ လုၵ်ႉဢဝ် မဢူႇပိၼ်ႇ ၽႅဝ်ၸူး ဝၢၼ်ႈယေႇလႄးၵလေးယဝ်ႉ။ ယေႇလႄးၵလေးၼႆႉ မီးဝႆႉ ၽၢႆႇတူၵ်းဝဵင်းမဢူႇပိၼ်ႇ ယၢၼ် 8 လၵ်းသေ မီးဝႆႉ ၽၢႆႇတူၵ်းသုတ်း တီႈ ၵုၼ်မဢူႇပိၼ်ႇယဝ်ႉ။ ထႅင်ႈဢၼ်ၼိုင်ႈတႄႉ လုၵ်ႉဢဝ် ဝဵင်းထၼုၽျူႇ ႁွတ်ႈထိုင် ၵျူင်ႇတၼိ မီး 14 လၵ်းယဝ်ႉ။ တၢင်းသဵၼ်ႈၼၼ်ႉ သိုပ်ႇပွင်ႇထိုင် ၵျူင်ႇပျေႃႇ လႄႈ ဝဵင်းငတၢႆးၶျွင်း တီႈ ၸႄႈတွၼ်ႈပတဵင်ႇယဝ်ႉ။
1758
လိူၼ်ဢေႇပရႄႇ
(1) ဝၼ်း။
မျူဝ်ႉတႃႇ၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းမျိတ်ႉတႃး
ဝၢၼ်ႈမျူဝ်ႉတႃႇ  (မြို့သာရွာ, Myothar) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇယႂႃႇၶႅင်ႇၵျီး၊ ၸႄႈဝဵင်းမျိတ်ႉတႃး၊ ၸႄႈတွၼ်ႈၵျွၵ်ႉသႄႇ၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 191001 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇယႂႃႇၶႅင်ႇၵျီးၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 1977 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 2098 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 4075 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
မဢူႇပိၼ်ႇ၊ ဝဵင်း
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ၸႄႈတိူင်းဢေႇယႃႇဝတီႇ ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝဵင်းၸိူဝ်းမီးၼႂ်း ၸႄႈတွၼ်ႈမဢူႇပိၼ်ႇ ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝဵင်းၸိူဝ်းမီးၼႂ်း မိူင်းမျၢၼ်ႇမႃႇ
ၸဝ်ႈၵၢင်းသိူဝ်
မုၼ်ၸဝ်ႈသုမၼၼင်ႈၵျွင်း
ၽၢႆႇၼိုင်ႈ သွၼ်ပၼ်လုၵ်ႈသိတ်ႇလုၵ်ႈၼွင်ႉတင်းလၢႆႁဵၼ်းဢဝ်ၼင်ႇၼၼ်သေယဝ်ႉ၊ ၽႆၢႇပႃႈတၵႃႇဢုပႃႇၶႃႈၶုၼ် ၸဝ်ႈမုၼ်ၵူၼ်းႁိူၼ်းလဵၵ်ႉယႂ်ႇ ယိင်းၸၢႆးၼၢႆးၶိင်းၶဝ်တၢင်းလၢႆၵေႃႈ ဢဝ်သူပ်းတၢတ်ႈပွၼ်ႈသွၼ်လႂ်လႄႈသင်၊ တႅမ်ႈမူႇလိၵ်ႈၽိုၼ်လၢႆး လဝ်ႈဝွၼ်းသွၼ်ႁႂ်ႈလႄႈသင် သမ်ႉပွႆးၶိုင်ပွင်ယူႇတၢင်းၼိုင်ႈလႄႈ ထၢၼ်ႈႁႂ်ႈဢူဢၢႆ ၶၢဝ်ႇငၢဝ်းၸဝ်ူတူၼ်ၶူးသုမၼ ဝတ်ႉၵျွင်းလူင်ဝဵင်းလဝ်းလိုဝ်းႁူင်ၸွတ်ႇတူဝ် ပႅတ်ႇၼႃႈၾႃႉမိူင်းတႆးၵူၺ်းမဝ်ႇၵႃး ပႃးၸဵမ်မိူင်းပႅင်း တလႅင်း ယူၼ်းထႆး ၵူႈငွၼ်ႈငွၼ်ႈ သၢမ်ႈတွၼ်ႈၸူမ်းဢၢမ်းလူင်လၢင်ဝႆႉယဝ်ႉ။
ပေႃးဢၼ်ၶုၼ်ပူဝ်ႇၸိတ်ႉၵၢႆး ၶိုၼ်းၽႅဝ်မိူင်းၼၢႆးယဝ်ႉ ၶဝ်ၸင်ႇတူိင်ႇပၢင်ႁၢင်ႈၶိုင် ပုၼ်ႈတုၵ်းႁိပ်ႇၼဵၵ်းတႅၵ်းပေးပိုတ်ႇလႆႈ တီႈၸဝ်ႈသုမၼၼၼ်ႉ ၵူႈၸိူဝ်ႉၵူႈပိူင်ယဝ်ႉ၊ ပိူဝ်ႈၼၼ်ၵႂၢမ်းၸင်ႇသွတ်ႉသႅတ်ႉ လၼ်ထိုင်ႁူၶဝ်ၵူၼ်းမီးသတ်ႉၸႃႇတပေးတၵႃႇ ၵူၼ်းႁၵ်ႉၸိူဝ်ႉၸၢတ်ႈ၊ ၽႃႇသႃႇ၊ သႃႇသၼႃႇတႆးႁဝ်းၼၼ်ႉလႄႈ ၸင်ႇမိူဝ်ႈၾၢင်ႉသတိမွၵ်ႇဝႃႈ ꧦၸဝ်ႈႁဝ်းတီႈၶႃႈ ယွၼ်ႉလူၺ်ႈၵူၼ်းယႃႉသတ်ႈၸႃႇၸိူဝ်ႉၶိူဝ်း ၸိူဝ်းဢၼ်ပေႃးပိူၼ်ႈလီၸႂ်လူႉ ပေႃးပိူၼ်ႈလုၸႂ်လီ ၵမ်ႈၽွင်ႈလၢႆမိူင်းပွင်းႁွမ်းၸွမ်းၵၼ် တင်းမႁႃႇတၢမ်ႇၸိတ်ႉၵၢႆးၶဝ် ဢဝ်ၵႂၢမ်းမိူဝ်းထိုင်ၸဝ်ႈႁေႃၶမ်းသေ ယၢမ်းလဵဝ် တၵ်းပွႆးၶိုင်ပွင် လွင်ႈၸႃႉမဝ်ႇလီတီႈၸဝ်ႈႁဝ်း၊ ၽေးတၵ်းထိုင်တူဝ်ဢမ်ႇႁၢင်ႉယဝ်ႉ၊ ၵွပ်ႈပိူဝ်ၼႆႉ ၸူဝ်ႈၶဝ်ပွႆႇတၼ်းႁူႉတူဝ်ၼၼ်ႉ ထုၵ်ႇလီငိူင်ႉဝႄႈၸိူင်ႁိုဝ်ၵေႃႈ ၶိုင်ဝႆးꧦ သေၵမ်းၶႃႈတႃႉꧦ - လၢတ်ႈလဝ်ႈ ၸဝ်ႈသုမၼၼင်ႇၼႆယဝ်ႉ။
ၸဝ်ႈသုမၼပဵၼ်သြႃႇတေႃႇၵၢင်းသိူဝ်
ယၢမ်းၽွင်ႈလိူၼ်ၸဵင်မႂ်ႇ 7 ၶမ်ႈၽဝ်ႇၼၼ်ႉ ၼႂ်းဝဵင်းၵၢင်းသိူဝ်ၼႆႉ မႅၼ်ႈၶၢဝ်းၶၢဝ်ႈႁႆႊၶဝ်ႈၼႃးၵုၺ်ငႃးၼႃႈၵၢၼ် ယဝ်ႉတူဝ်ႈၽႅဝ်ႁိူၼ်းတင်းသဵင်ႈလႄႈ ၵူၼ်းတင်းလၢႆဢွၼ်ၵၼ်မူၼ်းလိုဝ်ႈသိူဝ်းၸႂ်ၽႂ်မၼ်းဝႆႉယဝ်ႉ၊ ၶၢဝ်းဝူဝ်းၶၢဝ်းၵႂႆၢးၶႂ်ႈႁႃၶဝ်ႈဝၢၼ်ႈယၢမ်းၵၢင်ဝၼ်းလိူင်ဢိူဝ်ႁိူဝ်းၸုမ်းမႄႈၶၢဝ်ႉသၢဝ်ဢွၼ်ႇ ၶဝ်ၵမ်ႈၽွင်ႈၶိုင်ႁႃယူင်းႁွင်ႈတဵၵ်းၼမ်ႉ ၸင်ႇၼၼ်ႉယင်းမီးမုၼ်ၸဝ်ႈပႃးၼိုင်ႈ႞ တူဝ်ၶိင်းၽၼ်ႈၶိူင်ႇသုင်ၸၢမ်လၢမ်း၊ ၽိဝ်ၼိူဝ်ႉၽိဝ်ၼင်မဝ်ႇၶၢဝ်မဝ်ႇလမ် ၼႃႈၵႂၢင်ႈတႃၵႂၢင်ႈပွင်ႈတိၼ် ပွင်ႈမိုဝ်ႈသွႆႇသဵမ်ႈတိုတ်ႉၽဵင်ႇၵၼ်လီဝႆႉ၊ လုပ်ႇၵပ်းလုပ်ႇတေႃႇမဝ်ႇပေႃႇမဝ်ႇပူမ်၊ တၢင်းၵႂႃႇတၢင်းပႆ မဝ်ႇဝႆးမဝ်ႇထိူင်းၼႃႈတႃၼႃႈႁၢင်ႈ မဝ်ႇၸၢင်းမီးတင်းၵူဝ်၊ ဢိင်ႇသရေႇတူဝ်ၶိင်းတဵင်ႈၼိမ်ဝႆႉ ပႃးတင်းလုၵ်ႈသိတ်ႇတေပႄးဢွၼ်ႇ ၸင်ႇႁႃပဵၼ်မၢဝ်ႇသွင်ၵေႃႉ ပႃးထူင်မီးႁၢပ်ႇၶူဝ်းသေမႃးဝၢင်းလိုဝ်ႈယူႇ တီႈၸလွပ်ႈႁိမ်းၵွင်းမူးၵၢင်ဝဵင်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၼမ်ႉၵႂၢမ်းၸဝ်ႈၵၢင်းသိူဝ်
တီႈႁိမ်းတေသုတ်းၶၢၼ်း 2 ၼၼ်ႉသမ်ႉ ၽဝ်ႇၼႆႉႁၢင်ႈႁႃးၽြႃးတၵႃႇ ၵူႇၶမ်းသွႆႈသၢင်ႇ ပျင်ႇလၸိၵ်ႈၶုယိၼ်ႇမၢၵ်ႇတႃမွႆႈ သူႇရသတီႇသမ်ႉထွၵ်ႈၸွႆႈ မေႃသၢၼ်ႇဢၼ်ပိူၼ်ႈလိုဝ်းႁူင်၊ သဝ်းၽႅင်လိၼ်သႅင်ၵဵင်းၶႃႁၵ်းတုမ် ဢဝ်ပူမ်မႃးယၼ် ဢူဝ်းၵႅင် ၽႃလႅင်ၸၢင်းႁၢင်း သဝ်းၶၢင်းယႆၵၼ် ၸွမ်းၼႃးမၵျီႇယႂႃႇ တႄႇတူၼ်ႈပိူၼ်ႈႁူၼ်ႈၵၼ်ႁွင်ႉၸွမ်းသိုဝ်ႈဢၼ်မၢၵ်ႇၵႅင်းလူင်းၽၵ်းယႂ်ႇ မီးၵႃႈၽႃႇမိုဝ်းလႅင်ႈၼၼ်ႉယဝ်ႉ၊ တၼ်းၸမ်ႁူဝ်ၼွၼ်းၵူၼ်းမေႃ ၼႃးလေႃၸၼ်းလၼ်း တၢၼ်ႇဝႃႈငႃးၸိုၵ်းႁိုၵ်းလဝ် သၢမ်သိပ်း သၢမ်သုမ်တုမ်ၼႄတၵ်းလိူဝ် ၽိူဝ်ၼႃၽူၺ်းယုမ်းမုင်ႉႁူဝ်ပုမ်း ၵွင်ထၢၼ်ႈပဵင်းၶၢဝ်ႇယဝ်ႉ၊ လႆႈၸိုဝ်ႈ သိူဝ်ႁူတ်ႈတေႃႇၽေ တပြေႇသိၼ်ႇတွင်ႇ သင်တွင်ႇသွင်သိူၵ်ႈၸဝ်ႈယုမ်ႇၵျိူၵ်ႈဢေၵဝ်ႇၼႂ်းထုင်ႉသူၶမ်း။
လိၵ်ႈဢၼ်တႅမ်ႈဢွၵ်ႇ
1. သႃႇသၼႃႇမင်းၸႅၼ်ႇ (ႁ) မင်းၸႅၼ်ႇလူင် 2. လင်ႇၵႃႇသိပ်းႁူဝ် 3. ၵႃႇလပုတ်ႉ (ႁ) မွၵ်ႉၶပတ်ႈဝီးသႅင် 4. ၼၢင်းၶႆးသႅင် 5. ၼၢင်းမွၵ်ႇႁူင်ႈ 6. ၼမေႃးလူင် 7. ထမ်ႇမဝၢတ်ႇ တွႆးငဝ်ႈ 8. ထမ်ႇမဝၢတ်ႇ တွႆးၵၢင် 9. ထမ်ႇမဝၢတ်ႇ တွႆးပၢႆ 10. ၸဝ်ႈသီႇရိၼၼ်ႇတႃႇ 11. သူႇရိယႃႇဝုမ်ႇသ ၶတ်ႈတိၽဝုမ်ႇသ 12. ၵႃႇလယိၵ်ႉၶႃႇ မႁႃႇၼၼ်းမုင်ႇ 13. ၵဵင်သိူင်း မိူင်းၶွၼ်း 14. ဢလင်ႇသေႃး (ႁ) ဢၢႆႈလဵင်ႉပေႉ 15. ထုင်းယူဝ်းယႃႇၸိၼ်ႇ၊ ထုင်းယူဝ်းလႄႈထုင်းၸိၼ်ႇ 16. ဢလွင်းပေႉပဝ်ႇပီႇ 17. ဢလွင်းတဝ်ႇပဝ်ႇပီႇ 18. ဢလွင်းၵျၼ်ႇတွင်ႇၸိင်ၼၢင်းမွၵ်ႇပူးၽႄး 19. ဢလွင်းသႅင်းမိူင်းၼၢင်းၸမ်းပူး 20. ဢလွင်းပၢၼ်းယဵၼ်ႇလ 21. ၼၢင်းမွၵ်ႇပဝ်း 22. ၸၵ်ႉၵျႃႇပူႇရိင်ႇ 23. ပေႇႁူၶမ်းသၢမ်းၵူမ်း 24. မၼေႃးႁရီႇပၢၼ်းၵုမ်းၶမ်း 25. ဢလွင်းႁူဝ်းမႄႈမိုဝ်း 26. ဢလွင်းၸၵ်းၶႆႇၼႃးလူင် 27. လိၵ်ႈၸဝ်ႈၶုၼ်ႁေႃၶမ်းဢွၼ်ႇ 28. မႃဢွၵ်ႇၶဝ် 29. ဢလွင်းထူင်လၢႆးလွၵ်ႈၼႃး 30. ဢလွင်းၶႆႇဢိုင် 31. ဢလွင်းၵႃႉၶီႈ 32. ဢလွင်းၵႂၢႆးၶဝ်လဵဝ် v 33. ဢလွင်းတူဝ်းၶဝ်လဵဝ် 34. ဢလွင်းၵႆႇလူၺ်သႅင် 35. ပိုၼ်းသိူဝ်ၽိူၵ်ႇ ငိူၵ်ႈၵၢင်းလၢႆး 36. ဢလွင်းသိူဝ်ၽိူၵ်ႇ 37. ဢလွင်းၸၢင်ႉၽိူၵ်ႇငႃးလႅင် 38. ဢလွင်းၶုၼ်ႁွင် 39. ပိုၼ်းၵွင်းမူးမိူင်းသႄ 40. ဢၢႆႈၶၢၼ်ႉလႆႈပဵၼ်ၶုၼ် 41. လႅၵ်ႈဝူဝ်းလူင် ဢုၵ်ႉသၽ 42. ၶုၼ်သိူဝ်ၶုၼ်ဝူဝ်း 43. ဢၢႆႈၸွၵ်ႇလႅၼ်လူင် (ႁ) ဢၢႆႈၸွၵ်ႇၸၢင်ႈပႅတ်ႉ 44. ၵႃႇလိတႃႇသ 45. ဢလွင်းဢၢၵ်ႇၶၢင်ၶမ်း 46. ဢလွင်းယိုဝ်းလၢဝ် 47. မႅင်းၸလၢင်းႁူဝ်သႅင် 48. ၶႆႇၵႃၶမ်းႁႃႈလုၵ်ႈ 49. ဢလွင်းတႅင်ၸိင် 50. ဢလွင်းတွင်ယူၵ်ႇ 51. ဢလွင်းၵၢပ်ႇၼႃ 52. ဢလွင်းမၢၼ်ႇၵၢင်းသႅင် 53. လုၵ်ႈၽြၵုင်ႇမႃႇ ၼၢင်းမီႇလႃႇ 54. ဝိလႃႇတႆႇတၢင်ပေႃႈ 55. ဢလွင်းမႃယုၺ်း 56. ဢလွင်းမႃၵဝ်ႈႁၢင် 57. လိၵ်ႈငူဝ် ဢိုဝ်ၶႂၢၼ် 58. ၸဝ်ႈႁုၼ်ႇၼူၵ်ႉၽႃၶမ်း 49. ဢလွင်းႁွႆၶၢဝ် (ႁ) မွၵ်ႇၵွၵ်ႉႁူဝ်ယုင်ႈ 60. ဢလွင်ႈႁွႆၶၢဝ်လူင် 61. ဢလွင်းႁွႆလႅင် 62. ၸၼ်ႇတၶၢတ်ႈ (ႁ) ၸၼ်ႇတၶၢတ်ႈတႃမွတ်ႇၵမ်းၼူမ်း
တွင်ႇၵျွင်း၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းပျေႃႇပွႆႇ
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းပျေႃႇပွႆႇ
တႅတ်ႉတေႃႉ၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းတႃႇၸီႇ
ဝၢၼ်ႈတႅတ်ႉတေႃႉ  (သက်သော့ရွာ, Thetthawt) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇၵူၵ်ႉၵူဝ်ႇၵၢၼ်ႇ၊ ၸႄႈဝဵင်းတႃႇၸီႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈမဵၵ်ႉထီႇလႃႇ၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 194412 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇၵူၵ်ႉၵူဝ်ႇၵၢၼ်ႇၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 2530 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 3117 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 5647 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ၵူၺ်းၵၢၼ်ႇ၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းဝၢၼ်းတႂိၼ်း
ဝၢၼ်ႈၵူၺ်းၵၢၼ်ႇ  (ဂွေးကန်ရွာ, Gwaykan) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇၵူၵ်ႉၵူဝ်ႇၶႃးလႃႉ၊ ၸႄႈဝဵင်းဝၢၼ်းတႂိၼ်း၊ ၸႄႈတွၼ်ႈမဵၵ်ႉထီႇလႃႇ၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 194523 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇၵူၵ်ႉၵူဝ်ႇၶႃးလႃႉၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 1840 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 2096 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 3936 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ၵျူဝ်းၸု၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းမဵၵ်ႉထီႇလႃႇ
ဝၢၼ်ႈၵျူဝ်းၸု  (ကြိုးစုရွာ, Kyoesu) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇမျွၵ်ႉလႄႇ၊ ၸႄႈဝဵင်းမဵၵ်ႉထီႇလႃႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈမဵၵ်ႉထီႇလႃႇ၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 193772 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇမျွၵ်ႉလႄႇၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 2041 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 2379 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 4420 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
1757
လိူၼ်မၢတ်ႉၶျ်
(1) ဝၼ်း။
သႅပ်ႇထႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
ဢေးတႃႇယႃႇ၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းမတယႃႇ
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းမတယႃႇ
293
လိူၼ်တီႇသႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
974
လိူၼ်ၾႅပ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢေႃးၵၢတ်ႉ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၼူဝ်ႇဝႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
တႁတ်ႉတၢၼ်း (ၸၢၼ်း)၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းမလႅင်ႇ
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းမလႅင်ႇ
1370
လိူၼ်မၢတ်ႉၶျ်
(1) ဝၼ်း။
ၸဝ်ႈၸၢင်ႉ ယွင်ႁူၺ်ႈ
ပီႈၼွင်ႉႁူမ်ႈတွင်ႉ
ၸဝ်ႈၸၢင်ႉမီးပီႈၼွင်ႈႁူမ်ႈတွင်ႉၵၼ် 6 ၵေႃႉ မၼ်းၸဝ်ႈပဵၼ်လုၵ်ႈၸၢႆးၵေႃႉမၢႆသွင် ပီႈၼွင်ႉႁူမ်ႈတွင်ႉမၼ်းၸဝ်ႈမီးၼင်ႇၼႆ- 1. ၸဝ်ႈသိူဝ်ၶၢၼ်ႇၾႃႉ (ၸဝ်ႈသိူဝ်) 2. ၸဝ်ႈသိူဝ်လိူၼ်ၾႃႉ (ၸဝ်ႈၸၢင်ႉ) 3. ၸဝ်ႈယိင်းသီႇတႃႇ (ၸဝ်ႈယိင်း) 4. ၸဝ်ႈသိူဝ်ႁူမ်ႇၾႃႉ (ၸဝ်ႈမီ) 5. ၸဝ်ႈသိူဝ်ႁၢၼ်ၾႃႉ (ၸဝ်ႈႁၢၼ်) 6. ၸဝ်ႈယိင်းရတၼႃႇသႅင်လိုၼ်း (ၸဝ်ႈလိုၼ်း) မီးၼင်ႇၼႆ။
ၵၢၼ်မိူင်းလႄႈၼႃႈႁိူၼ်း
ၵွပ်ႈပေႃးၸဝ်ႈၸၢင်ႉလႄႈမႄႈပဵၼ်ၵူၼ်းဢၼ်လွင်ႈယႂ်ႇတႃႇၸၢဝ်းၶိူဝ်းတႆး ပေႃးပဵၼ်ၸဝ်ႈၾႃႉမိူင်းယွင်ႁူၺ်ႈ၊ ပဵၼ်မိူင်းဢၼ်ယႂ်ႇသေပိူၼ်ႈဢၼ်ၼိုင်ႈၼႂ်းမိူင်းတႆး ဝၢႆးမိူင်ႈႁုပ်ႈတုမ်ႇမျႅၼ်ႇမႃႇ လႆႈႁပ်ႉလွင်ႈလွတ်ႈလႅဝ်းတီႈဢင်းၵိတ်ႉမိူဝ်ႈပီ 1948 ယဝ်ႉ၊ ပေႃႈၸဝ်ႈၸၢင်ႉ ၸဝ်ႈၶမ်းသိူၵ်ႈ ဢမ်ႇၼၼ် ၸဝ်ႈသူၺ်ႇတႅၵ်ႈ လႆႈႁပ်ႉလိူၵ်ႈပဵၼ် ၸွမ်ၸိုင်ႈမိူင်းႁုပ်ႈတုမ်မိူင်းမၢၼ်ႈၵေႃႉဢွၼ်တၢင်းသုတ်းယူႇယဝ်ႉ၊ ဝၢႆးၵၢၼ်မိူင်းၼႂ်းမိူင်းႁုပ်ႈတုမ်လႅၵ်ႈလၢႆႈ သိုၵ်းလႆႈၶိုၼ်ႈမႃးယိုတ်းဢမ်းၼၢတ်ႈ ၸဝ်ႈၶမ်းသိူၵ်ႈ ပေႃႈၸဝ်ႈၸၢင်ႉ လႆႈထုၵ်ႇၺႃးသိုၵ်းမၢၼ်ႈၺွပ်ႉၶဝ်ႈထွင်ႇသေ လႆႈႁၢႆလၢႆၵႂႃႇဢမ်ႇႁူႉဝႃႈတၢႆႁိုဝ်လိပ်းတေႃႇထိုင်ယၢမ်းလဵဝ်၊ မႄႈၸဝ်ႈၸၢင်ႉ ၸဝ်ႈၼၢင်းႁိူၼ်ႈၶမ်း ၵေႃႈပဵၼ်ၵူၼ်ႈဢၼ်လွင်ႈယႂ်ႇၼႂ်းပိုၼ်ႈတႆး မၼ်းၸဝ်ႈပဵၼ်ၵူၼ်းဢၼ်တေႇၸၵေႃႇတင်ႈ တပ်ႉသိုၵ်းတႆးလုၵ်ႉၽိုၼ်ႉပဵၼ်ၸုမ်းဢွၼ်တၢင်းသုတ်းသေ လႆႈၵဵဝ်ႇၶွင်ႈၸွမ်းၵၢၼ်မိူင်း လွင်ႈလုၵ်ႈၽိုၼ်ႉတႆး လွင်ႈသုၼ်ႇလႆႈသုၼ်ႇပဵၼ်ၵူၼ်းမိူင်းတႆးမႃးယူႇတႃႇသေ။
ႁၢပ်ႇၵၢၼ်ၸိူဝ်ႉၸၢတ်ႈ
ၶပ်ႉၸႅၼ်ႇလွင်ႈႁၢပ်ႇၵၢၼ်ၸိူဝ်ႉၸၢတ်ႈၸဝ်ႈၸၢင်ႉ
မိူင်းထႆး
မိူင်းႁေႃၶမ်းထႆး (ราชอาณาจักรไทย) (ရၢꩡ်ႉဢႃႇၼႃႇၸၵ်ႈထႆး) ၼႆႉ ပဵၼ်မိူင်းၵွၼ်းၶေႃ မိူင်းၼိူင်ႈ ဢၼ်မီးဝႆႉ တီႈလမ်ႇလွင်ႈ ၼႂ်းတွၼ်ႈ ၸဵင်ႇၸၢၼ်းဝၼ်းဢွၵ်ႇ ဢေးသျႃး။ ၾၢႆႇႁွင်ႇၼၼ်ႉမီး မိူင်းမၢၼ်ႈလႄႈ မိူင်းလၢဝ်း၊ ၾၢႆႇဝၼ်းဢွၵ်ႇၼၼ်ႉ မီး မိူင်းလၢဝ်း လႄႈ မိူင်းၵမ်ႇပေႃးတီးယႃး၊ ၾၢႆႇၸၢၼ်းတႄႉမီး ၵိဝ်ႇၼမ်ႉထႆး လႄႈ မိူင်းမလေးသျႃး၊ ၾၢႆႇဝၼ်းတူၵ်းတႄႉ မီး ပၢင်ႇလၢႆႇဢႅတ်ႇမႅၼ်ႇ လႄႈ မိူင်းမၢၼ်ႈ ၶဝ်လွမ်ႉႁွပ်ႈ မိူင်းထႆးဝႆႉ။ လႅၼ်ႊၼမ်ႉမိူင်းထႆးၼႆႉ ၾၢႆႇၵိဝ်ႇၼမ်ႉထႆး ၸဵင်ႇၸၢၼ်းဝၼ်းဢွၵ်ႇၼၼ်ႉ တိတ်းၸပ်းၵၼ်ဝႆႉတင်း လႅၼ်ႊၼမ်ႉ မိူင်းဝႅတ်ႉၼၢမ်း၊ ၾၢႆႇပၢင်ႇလၢႆႇဢႅတ်ႇမႅၼ်ႇ ၸဵင်ႇၸၢၼ်းဝၼ်းတူၵ်းၼၼ်ႉ တိတ်းၸပ်းၵၼ်ဝႆႉတင်း လႅၼ်ႊၼမ်ႉ မိူင်းဢိၼ်ႇတူဝ်ႇၼီးသျႃး လႄႈ မိူင်းဢိၼ်ႇတိယ ၶဝ်ယဝ်ႉ။ ၵုင်းထဵပ်ႈ (မိူင်းၵွၵ်ႇ) ၼႆႉ ပဵၼ်ဝဵင်းလူင်ငဝ်ႈၸိုင်ႈ မိူင်းထႆးသေဢမ်ႇၵႃး ပဵၼ်ဝဵင်းဢၼ်ယႂ်ႇသေပိူၼ်ႈ ၼႂ်းမိူင်းထႆး။ ၵုင်းထဵပ်ႈၼႆႉ ပဵၼ်ဝဵင်းငဝ်ႈငႃႇ တႃႇၵၢၼ်မိူင်း၊ ၵၢၼ်မၢၵ်ႈမီး၊ ၵၢၼ်ႁဵတ်းဢွၵ်ႇၶူဝ်းၵုၼ်ႇ လႄႈ ၵၢၼ်ၾၢႆႇၾိင်ႈထုင်းယဵၼ်ႇငႄႈ ၸိူဝ်းၼၼ်ႉ ဝဵင်းၼိူင်ႈယဝ်ႉ။}}
ပိုၼ်းမိူင်းထႆး
ပီႁူဝ်ပၢၵ်ႇ 13 လႄႈ 14 ၽွင်းမိူဝ်ႈ ဢႃႇၼႃႇၸၢၵ်ႈ ၶမႃႇၶဝ် ယူပ်ႈယွမ်းၵႂႃႇ လူႉပင်းၵႂႃႇယဝ်ႉၼၼ်ႉ မိူင်းသုၵ်ႉၶေႃထႆး၊ မိူင်းလၢၼ်ႉၼႃး လႄႈ မိူင်းလၢၼ်ႉၸၢင်ႉ ၶိုၼ်ႈယႂ်ႇ ႁိူဝ်ႈႁိူင်းမႃးယဝ်ႉ။ ဝၢႆးသေ ၸူဝ်ႈပၢၼ်ပီႁူဝ်ပၢၵ်ႇ 1 ၸူဝ်ႈယဝ်ႉၼၼ်ႉ ထိုင်မႃး ပီႁူဝ်ပၢၵ်ႇ 14 တူၵ်းၶိုင်ႈၼၼ်ႉၸိုင် ဢႃႇၼႃႇၸၢၵ်ႈ ဢႃႇယုတ်ႉထယ ၶိုၼ်းႁူမ်ႇငမ်းၸွမ်း သၢပ်ႇမႄႈၼမ်ႉ ၸဝ်ႈၽယႃး ဢိၵ်ႇလူၺ်ႈ ထုင်ႉမႄႈၼၢမ်ယဝ်ႉ။ ဢဝ်ၼမ်ႉမႄႈၼၢမ် ပဵင်ငဝ်ႈသေ မိူင်းဢယုတ်ႉထယ မႄႇၶႂၢၵ်ႈမိူင်းသေ တမ်ႈတီႈ ပွတ်းႁွင်ႇၼၼ်ႉတႄႉ ပဵၼ်မိူင်းလၢၼ်ႉၼႃး လႄႈ မိူင်းဢွၼ်ႇမိူင်းဢိတ်းၽႂ်မၼ်း ဢုပ်ႉၵွၼ်းၵႂႃႇယူႇ။ 1431 ဢယုတ်ႉထယ ၵႂႃႇတိုၵ်းသိမ်းဢဝ် ဝဵင်းဢင်းၵေႃးသေ ၶမႃႇၶဝ် လႆႈပၢႆႈဢွၵ်ႇ ဢင်းၵေႃးၵႂႃႇယဝ်ႉ။
သိုၵ်းၵမ်ႇၽႃႇပွၵ်ႈသွင်
မိူဝ်ႈၽွင်း သိုၵ်းၵမ်ႇၽႃႇပွၵ်ႈသွင်ၼၼ်ႉ ၸဝ်ႈႁေႃၶမ်းၵျပၢၼ်ႇ တုၵ်းယွၼ်း ႁႂ်ႈလႆႈဢဝ်တပ်ႉၵျပၢၼ်ႇ လတ်းၶၢမ်ႈ မိူင်းထႆး ၵႂႃႇၸူး တီႈၼႃႈလိၼ်မလေးသျႃးယဝ်ႉ။ 1941 လိူၼ်တီႇၸိမ်ပိူဝ်ႇ 8 ဝၼ်း ၸွမ်းၼင်ႇ မိူင်းၸဵင်ႇၸၢၼ်းဝၼ်းဢွၵ်ႇဢေးသျႃး ဢွၼ်ၵၼ် တိုၵ်းတေႃးၵျပၢၼ်ႇ မိူဝ်ႈလဵဝ်ၵၼ်ၼင်ႇၼၼ် သိုၵ်းႁေႃၶမ်းထႆးၵေႃႈ လႆႈပဵၼ်ပၢင်တိုၵ်းၵၼ် တင်းၵျပၢၼ်ႇၶဝ် မွၵ်ႈ 6 မွင်းတေႃႇ 8 မွင်းယဝ်ႉ။ Plaek Phibunsongkhram ပလႃႇယႅၵ်ႉ ၽိပုၼ်းသူင်ၶရမ်း ပိုၼ်ၶၢဝ်ႇဝႃး ႁ်ႈၵိုတ်းသိုၵ်းၼႆ ၸင်ႇၵိုတ်းၵႂႃႇယဝ်ႉ။ ဝၢႆးၼၼ်ႉ ၸင်ႇပၼ်သိုၵ်းၵျပၢၼ်ႇၶဝ် လတ်းၶဝ်ႈၼႂ်းမိူင်းထႆးသေ ပီ 1941 လိူၼ်တီႇၸိမ်ႇပိူဝ်ႇ 21 ဝၼ်း ၽၢႆႇသိုၵ်း ထႆးလႄႈ ၵျပၢၼ်ႇ လႆႈလူင်းလၢႆးမိုဝ်း ႁူမ်ႈပဵၼ် မႁႃႇမိတ်ႉၵၼ်ယဝ်ႉ။ ဢဝ်ၸွမ်းၼင်ႇ လိၵ်ႈႁူမ်ႈမၢႆၼၼ်ႉသေ ၵျပၢၼ်ႇၶဝ် တေၸွႆႈထႅမ်ပၼ် ၼႃးလိၼ်ထႆး ဢၼ်တူၵ်းသုမ်းၵႂႃႇ ၼႂ်းမိုဝ်းၾရၢင်ႇသဵတ်ႈၶဝ်ၼၼ်ႉ ၼႆယဝ်ႉ။ မိူဝ်ႈၽွင်း သိုၵ်းၵမ်ႇၽႃႇပွၵ်ႈသွင်ၼၼ်ႉ ၼႃႈလိၼ်ထႆးၵမ်ႈၽွင်ႈၵေႃႈ ထႆးၶဝ်လႆႈၶိုၼ်းသေ မိူင်းၵဵင်းတုင်ၵေႃႈ ၵျပၢၼ် ၼွပ်ႇဢၢပ်ႈပၼ် ထႆးၵႂႃႇယဝ်ႉ။
ၵူၺ်းၵႃႈ 1942 လိူၼ်ၵျၼ်ႇၼဝရီႇ 25 ဝၼ်း မိူင်းထႆး ပဵၼ်ၸႂ်ၵျပၢၼ်ႇသေ ပိုၼ်ၶၢဝ်ႇ တိုၵ်းတေႃး ဢမေႇရိၵၢၼ်ႇလႄႈ ပရိတဵင်ႇၶဝ်ယဝ်ႉ။ ထႅင်ႈၽၢႆႇၼိုင်ႈၵေႃႈ တႃႇတေတိုၵ်းတေႃးၵျပၢၼ်ႇၼၼ်ႉ လၵ်ႉလွမ်တူင်ႉတိုၼ်ႇတူဝ်ဝႆႉယူႇ။
တိတ်ႉထွင်ႉ (ႁွင်ႇ)၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းၺွင်ႇဢူး
ဝၢၼ်ႈတိတ်ႉထွင်ႉ (ႁွင်ႇ)  (သစ်ထောင့် (မြောက်)ရွာ၊ Thithtaunt(North)) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇတိတ်ႉထွင်ႉ၊ ၸႄႈဝဵင်းၺွင်ႇဢူး၊ ၸႄႈတွၼ်ႈၺွင်ႇဢူး၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 192383 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇတိတ်ႉထွင်ႉၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 1214 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 1479 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 2693 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ၸဝ်ႈမိူင်း၊ ဝၢၼ်ႈ
ဝၢၼ်ႈၸဝ်ႈမိူင်း (, Wan Hsa Mong, ဝမ်ဆမိုင်း) ၼႆႉ ပဵၼ်ဝၢၼ်ႈ ဢၼ်မီးၼႂ်း ဢိူင်ႇဝၢၼ်ႈႁေႈ၊ ၸႄႈဝဵင်း မိူင်းၼၢႆး၊ ၸႄႈတွၼ်ႈ လၢင်းၶိူဝ်း၊ မိူင်းတႆး ဢေႃႈ။
မျႃႉၵၢၼ်ႇတႃႇ၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းၸိၼ်ႉၵူး
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းၸိၼ်ႉၵူး
ၵူပ်းၵိၼ်လိူၼ်
သင်ဝႃႈ ယူႇတီႈလူၵ်ႈလုမ်ႈၾႃႉသေ တူၺ်းၼႆ မိူၼ်ႁၢင်ႊ တႃဝၼ်းလႄႈ လူၵ်ႈလိူၼ် ယႂ်ႇပဵင်းၵၼ်ဝႆႉယူႇ။ လူၵ်ႈလိူၼ်လႄႈ လုမ်ႈၾႃႉၼႆႉ ပဵၼ်ဢၼ် သၢႆႁိူဝ်ႈလႅင်း ဢမ်ႇပွင်ႇလႆႈ တင်းသွင်လူၵ်ႈယဝ်ႉ။
292
လိူၼ်သႅပ်ႇထႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
ပမုၼ်ႇ၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းမိူင်းၵုတ်ႈ
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းမိူင်းၵုတ်ႈ
769
လိူၼ်ဢေႇပရႄႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢွၵ်ႇထူဝ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
ၶၢႆး၊ ဝၢၼ်ႈ
ဝၢၼ်ႈၶၢႆး (, Wan Hkaing, ဝမ်ခိုင်း) ၼႆႉ ပဵၼ်ဝၢၼ်ႈ ဢၼ်မီးၼႂ်း ဢိူင်ႇဝၢၼ်ႈႁေႈ၊ ၸႄႈဝဵင်း မိူင်းၼၢႆး၊ ၸႄႈတွၼ်ႈ လၢင်းၶိူဝ်း၊ မိူင်းတႆး ဢေႃႈ။
291
လိူၼ်ၼူဝ်ႇဝႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
ဢူၵ်ႉၵၢၼ်ႇ၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းမတယႃႇ
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းမတယႃႇ
ၵူၵ်ႉၵူဝ်ႇၶႃးလႃႉ၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းဝၢၼ်းတႂိၼ်း
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းဝၢၼ်းတႂိၼ်း
1755
သႅပ်ႇထႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
1368
1368
လိူၼ်မၢတ်ႉၶျ်
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၼူဝ်ႇဝႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
ၵျႅတ်ႉမျႃး၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းၸိၼ်ႉၵၢႆႇ
Superscript text
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းၸိၼ်ႉၵၢႆႇ
972
လိူၼ်ၵျူႇလၢႆႇ
(1) ဝၼ်း။
ပိုၼ်းလိၵ်ႈတႆး
ၵႂၢမ်းၼမ်း
ပေႃးထၢမ်ဝႃႈ - လိၵ်ႈတႆးႁဝ်း တႄႇၵိူတ်ႇမီးမႃး မိူဝ်ႈလႂ်။ ႁဵတ်းႁိုဝ်ပဵၼ်မႃး၊ ၵူၼ်းႁူႉၽူႈလႂ် ၶၢမ်ႇပိုၼ်ႉၼိူဝ်လိၵ်ႈလၢႆးဢီႈသင်သေ ႁဵတ်းဢွၵ်ႇမႃး မိူဝ်ႈၶုၼ်ႁေႃၶမ်းၸဝ်ႈလႂ် ၼႆၼၼ်ႉတႄႉ တေဢမ်ႇမီးၽႂ် ၼႄသၢၵ်ႈသေႇမၼ်းလႆႈ င်္တတ်ႈင်္တတ်ႈတေႃးတေႃးယူႇ။
သၢၵ်ႈသေႇပၢႆးသႃႇသၼႃႇ
ၼႂ်းသဝ်လၵ်းႁိၼ်မိူင်းမၢဝ်း သမ်ႉမီးဝႃႈ သႃႇသၼႃႇပုတ်ႉထ ထိုင်မိူင်းမၢဝ်းမွၵ်ႈပီ ၶ.သ 804 ၼႆသေ ၼႂ်းၽိုၼ်ထမ်း သင်ႇၵႃႇယၼႃႇ တွၼ်ႈလိၵ်ႈႁူဝ်ထမ်းၸူႉ တီႈၼႃႈလိၵ်ႈ(4)ဢၼ် ၸဝ်ႈဝိလႃႇသ ဝၢၼ်ႈႁႆး(ၸေႊလၢၼ်ႉ)င်္တမ်ႈၼၼ်ႉၵေႃႈ ပႃးဝႃႈ ဝၢႆးၽြုးပဵၼ်ၸဝ်ႈယဝ်ႉ 450 ပီ ၸဝ်ႈရႁၢၼ်းတႃႇ100 တူၼ် ဢွၼ်ၵၼ် ပိၼ်ႇင်္တမ်ႈပိတၵၢတ်ႈသၢမ်ၵွင်။ ဝၢႆးၼၼ်ႉ ၸဝ်ႈသေႃးတ(င်္လပ်ႈတေပဵၼ်ၸဝ်ႈသေႃးၼ) လႆႈဢဝ်ပုတ်ႉထသႃႇသၼႃႇ ၶဝ်ႈမႃးၽႄႊမုၼ်း ၼႂ်းမိူင်းတႆးၼႆ။ (ၼႂ်းပပ်ႉပီမႂ်ႇတႆး လႄႈ ႁိူဝ်းၾၼ် - ပီ 1995 )ၼႂ်းပိုၼ်းတႆးယၼ်ႇၾႃႉသမ်ႉဝႃႈ ၵူၼ်းတႆးႁဝ်း(တႆးလူင်)တႄႇၼပ်ႉယမ် ပုတ်ႉထသႃႇသၼႃႇ (ပၢႆးယူၼ်း)ဢၼ်ၶူးဝႃးလူင် ၸဝ်ႈၺႃႇၼၵမ်ႇၽီႇရ မိူင်းၵဵင်းမႆႇ မႃးၸွမ်းၶႆႈႁႃၽြုးၸဝ်ႈသိယိင်ၵ(ယူၼ်းႁွင်ႉဝႃႈၽသိင်) တီႈမိူင်းင်္သၼ်ဝီ ၼႂ်း ပၢၼ်ၸဝ်ႈလူင် ၶမ်းင်္ၶၼ်ႇၾႃႉ မိူဝ်ႈပီ ၶ.သ 1540 ၼၼ်ႉၵွႆး။ ဢွၼ်ၼႃႈၼၼ်ႉ ယင်းပႆႇၼပ်ႉယမ်သႃႇသၼႃႇ ဝႃႈၼႆ။ လွင်ႈၼႆႉ ၵူၼ်းပၢႆးပိုၼ်း ၸၢဝ်းဢင်းၵိတ်းသ် Edmund Leach င်္တမ်ႈ မိူဝ်ႈပီ ၶ.သ 1937 ၼၼ်ႉ(ဢဝ်ၸွမ်းပိုၼ်းမၢၼ်ႊ)ဝႃႈ မိူဝ်ႈၸဝ်ႈလူင်မိူင်းယၢင်း လႄႈ လုၵ်ႈၸၢႆးၸဝ်ႈ ၸဝ်းသိူဝ်ႁူမ်ႇၾႃႉ(မၢၼ်ႊဝႃႈသိူဝ်ႁၢၼ်ၾႃႉ)တိုၵ်းပႄႉ မိူင်းဢႃႈဝ(မွၵ်ႈပီ ၶ.သ 1527 ) ၼၼ်ႉ ၵူၼ်းတႆးယင်းပႆႇၼပ်ႉယမ် ပုတ်ႉထသႃႇသၼႃႇ ဝႃႈၸိူင်ႉၼႆဝႆႉယူႇ။
ၵွႆးၵႃႈ ၸဝ်ႈၼၢင်းမွၼ်းလႃႈ(မၢင်ၽိုၼ်ဝႃႈ ၸဝ်ႈၼၢင်းမွၼ်းလၢဝ်) လုၵ်ႈယိင်းၸဝ်ႈလူင် ႁူမ်ႇမိူင်း(ၸဝ်ႈၶုၼ်တုမ်ႇ)မိူင်းမၢဝ်း လႆႈၵႂုႇပဵၼ် မေးၼၢင်းၵွႆႈ ၶုၼ်ႁေႃၶမ်းဢၼေႃႇရထႃႇ မိူင်းပူးၵမ်ႇ မိူဝ်ႈပီ ၶ.သ 1057 ၼၼ်ႉ ပေႇႁူၸဝ်ႈၼၢင်းမွၼ်းလႃႈ ပဵၼ်ပေႇႁူမူမ်ႇထၢတ်ႈၶမ်းၽြုးပဵၼ်ၸဝ်ႈၼႆ။ သွၼ်ႇလႆႈဝႃႈ မိူင်းမၢဝ်း လႆႈၼပ်ႉထိုဝ် သႃႇသၼႃႇပုတ်ႉထယဝ်ႉၼႆလႄႈ လၵ်းႁိၼ်မိူင်းမၢဝ်း တေထုၵ်ႇင်္မၼ်ႈယူႇၼႆယဝ်ႉ။
လိၵ်ႈတႆးလူင်ပၢၼ်မႂ်ႇ
ထိုင်မႃး ဢွၼ်တၢင်း ၼႃႈလွတ်ႈင်္လဝ်းသဝ်းၶေႃ(မိူင်းႁူမ်ႈတုမ်မိူင်းမၢၼ်ႊ) မိူဝ်ႈမွၵ်ႈပီ ၶ.သ 1940 ၼၼ်ႉ ၸဝ်ႈၸၢင်းဝိၸယႃႇၼၼ်ႇတ ဢွၼ်ႁူဝ် ဢဝ်ၵူၼ်းမီးပိုၼ်ႉႁူႉ ၸၢဝ်းတႆးႁဝ်း ၵမ်ႈၽွင်ႈသေ မႄးလိၵ်ႈတႆးလူင်င်္ထင်ႈ။ ၽိူမ်ႉသႂ်ႇင်္ထင်ႈ မႄႈၵပ်းမၼ်း ဢၼ်ထုၵ်ႇလီမီးလီပဵၼ် ၼၼ်ႉယဝ်ႉဢမ်ႇၵႃး မႄးႁဵတ်းပႃး မၢႆသဵင်မၼ်းၽိူမ်ႉင်္ထင်ႈ။ (ယူႇတီႈသၢမ်သဵင် ပဵၼ်မႃးႁႃႈသဵင်၊ သႂ်ႇင်္ထင်ႈသဵင် 2 ယၵ်း -ႇ လႄႈ သဵင် 3 ယၵ်းၸမ်ႈ -ႈ ၸိူင်ႉၼႆ။) ၵူၼ်းႁုၼ်ႊလင် ၸိူင်ႉသူၸဝ်ႈႁဝ်းၶႃႈ ၸင်ႇလႆႈႁဵၼ်းငၢႆႈ လႄႈ င်္တမ်ႈဢၢၼ်ႇငႆႈ ၼႂ်းယၢမ်းလဵဝ်ၼႆႉယဝ်ႉ။ တင်ႈတႄႇ ပီၼၼ်ႉမႃး လိၵ်ႈတႆးလူင်ႁဝ်း လႆႈင်္ၸၵ်ႇပဵၼ်လိၵ်ႈတႆးၵဝ်ႇ လႄႈ လိၵ်ႈတႆးမႂ်ႇၼႆမႃး တေႃႇမိူဝ်ႈလဵဝ်ၼႆႉယဝ်ႉ။
ၸုမ်းၵဝိတႆး 4 ၵေႃႉ
ၶဝ်ၸိူဝ်းၼႆႉ မႃးတႅမ်ႈ ၸွမ်းၼင်ႇ ၶေႃႈဢၼ်ၵေႃႇမတီႇပပ်ႉႁဵၼ်းလိၵ်ႈတႆး တႅပ်းတတ်းဝႆႉ မိူဝ်ႈမႃးၶိုၼ်ႈပၢင်ၵုမ်ၽွမ်ႉၵၼ် တီႈလုမ်းၽၢႆႇပၺ်ႇၺႃႇမိူင်းတႆး မိူဝ်ႈ (24.1.1958) တေႃႇထိုင် (29.1.1958) ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
သၢႆင်္ပၼ်း၊ 2008 ...ၵူပ်ႇ ႁူဝ်ႉ 17 ၼႃႈလိၵ်ႈ 8 ထိုင် 23။
768
လိူၼ်ၼူဝ်ႇဝႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
တူင်းၶႂႃႉ၊ ဝဵင်း
တီႈၼိူဝ်ဝဵင်းတူင်းၶႂႃႉၼႆႉ မီးဝႆႉ ႁူင်းႁဵၼ်းလူင်ပွင်ၸိုင်ႈ 2 ႁူင်းယဝ်ႉ။ ႁူင်းပလိၵ်ႈ၊ ႁူင်းယႃ၊ ႁူင်းသူင်ႇလိၵ်ႈ ၸိူဝ်းၼႆႉၵေႃႈမီးယဝ်ႉ။ တီႈၼိူဝ်ဝဵင်းၼႆႉ မီးဝႆႉ ၽြႃးသွင်သူ ၽြႃးပႅတ်ႇၼႃႈ လႄႈ ၽြႃးတွင်းလူင် ၼႆသေ ဢၼ်ပဵၼ် ၽြႃးတွင်းလူင်ၼႆႉ မီးဝႆႉတၢင်းၶဝ်ႈဝဵင်းတူင်းၶႂႃႉၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ တီႈၸႄႈဝဵင်းတူင်းၶႂႃႉၼႆႉ မီးဝႆႉ ဝၢၼ်ႈ 1747 ငၺၼ်ႈယဝ်ႉ။ တၢင်းၢင်ႈၶႂၢင် ၸႄႈဝဵင်းတင်းဢၼ်ၼႆႉ မီး 8311 လွၵ်းလၵ်းယဝ်ႉ။ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း မိူဝ်ႈပီ 1972 ၼၼ်ႉ လၢမ်းဝႃႈ မီး 101000 ၵေႃႉၼႆႉယဝ်ႉ။ ၵူၼ်းၵမ်ႉၼမ် ပဵၼ်ၵူၼ်းႁဵတ်းၼႃးသေ ႁႃလဵင်ႉတွင်ႉယဝ်ႉ။
290
လိူၼ်ၾႅပ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
ၺွင်ႇတူင်း၊ ၸႄႈဝဵင်း
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ၸႄႈဝဵင်းၸိူဝ်းမီးၼႂ်း ၸႄႈတွၼ်ႈမဢူႇပိၼ်ႇ ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ၸႄႈတိူင်းဢေႇယႃႇဝတီႇ
1367
လိူၼ်ဢေႇပရႄႇ
(1) ဝၼ်း။
971
လိူၼ်ၾႅပ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
တပျေႇပိၼ်ႇ၊ ဝၢၼ်ႈ၊ တွင်ႇလႄႇ
ဝၢၼ်ႈတပျေႇပိၼ်ႇ  (သပြေပင်ရွာ၊ Thapyaypin) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇတွင်ႇလႄႇ၊ ၸႄႈဝဵင်းပျေႃႇပွႆႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈယမႄးတိၼ်း၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 192883 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇတွင်ႇလႄႇၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 2122 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 2409 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 4531 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ပျႃႉတၢႆႉ၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းယမႄးတိၼ်း
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းယမႄးတိၼ်း
767
လိူၼ်ၼူဝ်ႇဝႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
289
လိူၼ်မၢတ်ႉၶျ်
(1) ဝၼ်း။
1366
လိူၼ်ၾႅပ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မၢတ်ႉၶျ်
(1) ဝၼ်း။
970
လိူၼ်ဢွၵ်ႇထူဝ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၼူဝ်ႇဝႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်တီႇသႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
1753
လိူၼ်ၸၼ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
ၵုၼ်လိူဝ်ႇ၊ ဝၢၼ်ႈ
ဝၢၼ်ႈၵုၼ်လိူဝ်ႇ (, Kun Lay, ကွန်လေ) ၼႆႉ ပဵၼ်ဝၢၼ်ႈ ဢၼ်မီးၼႂ်း ဢိူင်ႇဝၢၼ်ႈႁေႈ၊ ၸႄႈဝဵင်း မိူင်းၼၢႆး၊ ၸႄႈတွၼ်ႈ လၢင်းၶိူဝ်း၊ မိူင်းတႆး ဢေႃႈ။
တွင်ႇလႄႇ၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းပျေႃႇပွႆႇ
ဝၢၼ်ႈတွင်ႇလႄႇ  (တောင်လည်ရွာ၊ Taunglel) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇတွင်ႇလႄႇ၊ ၸႄႈဝဵင်းပျေႃႇပွႆႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈယမႄးတိၼ်း၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 192881 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇတွင်ႇလႄႇၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 2122 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 2409 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 4531 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
288
လိူၼ်ၸၼ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၾႅပ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မၢတ်ႉၶျ်
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢေႃးၵၢတ်ႉ
(1) ဝၼ်း။
ၸူဝ်းမူဝ်းဢၢႆႇ (တူၵ်း)၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းပၢင်ႇဢူး
ဝၢၼ်ႈၸူဝ်းမူဝ်းဢၢႆႇ (တူၵ်း)  (စိုးမိုးအိုင် (အနောက်)ရွာ, Soemoeaing(West)) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇၸူဝ်းမူဝ်းဢၢႆႇ၊ ၸႄႈဝဵင်းပၢင်ႇဢူး၊ ၸႄႈတွၼ်ႈပၢင်ႇဢူး၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 189796 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇၸူဝ်းမူဝ်းဢၢႆႇၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 766 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 630 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 1396 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ပြိၸိၼ်ႇဢိၼ်း၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းၵျွၵ်ႉပတွင်း
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းၵျွၵ်ႉပတွင်း
1752
လိူၼ်ၵျူႇလၢႆႇ
(1) ဝၼ်း။
ဢွၵ်ႇထူဝ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
တီႇသႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
သေႃၼၻိၼ်ၼႃဝိမႃၼဝတ်ထု၊ ၼၢင်းၽီငဝ်းတူဝ်လႅင်း
6- သေႃၼၻိၼ်ၼႃဝိမႃၼဝတ်ထု၊ ၼၢင်းၽီငဝ်းတူဝ်လႅင်း
သေႃၼၻိၼ်ၼႃဝိမႃၼဝတ်ထု ႁူဝ်ႁူၵ်း သုတ်းယဝ်ႉ။
ယႂႃႇႁွင်း၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းဝၢၼ်းတႂိၼ်း
ဝၢၼ်ႈယႂႃႇႁွင်း  (ရွာဟောင်းရွာ, Ywarhaung) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇၵူၵ်ႉၵူဝ်ႇၸု၊ ၸႄႈဝဵင်းဝၢၼ်းတႂိၼ်း၊ ၸႄႈတွၼ်ႈမဵၵ်ႉထီႇလႃႇ၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 194541 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇၵူၵ်ႉၵူဝ်ႇၸုၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 853 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 988 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 1841 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
287
လိူၼ်ၵျူႇလၢႆႇ
(1) ဝၼ်း။
ထဵင်ႇၵၢၼ်ႇ၊ ဝၢၼ်ႈ၊ မျွၵ်ႉလႄႇ
ဝၢၼ်ႈထဵင်ႇၵၢၼ်ႇ  (ထိန်ကန်ရွာ, Hteinkan) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇမျွၵ်ႉလႄႇ၊ ၸႄႈဝဵင်းမဵၵ်ႉထီႇလႃႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈမဵၵ်ႉထီႇလႃႇ၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 193770 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇမျွၵ်ႉလႄႇၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 2041 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 2379 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 4420 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
766
လိူၼ်မေႇ
(1) ဝၼ်း။
287
လိူၼ်ဢွၵ်ႇထူဝ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၼူဝ်ႇဝႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
တႅတ်ႉငႄႇၵျိၼ်း၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၼႂႃးပူးၵျိၼ်း
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းယမႄးတိၼ်း
766
လိူၼ်ဢွၵ်ႇထူဝ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
၂၀၀၃
လိူၼ်ၵျုၼ်ႇ
(၁) ဝၼ်း။
1751
လိူၼ်ၵျုၼ်ႇ
(1) ဝၼ်း။
တီႇသႅမ်ႇပႃႇ
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:1751
ၵူင်းတႃႇ၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ထၢၼ်းတေႃးၵျီး
ဝၢၼ်ႈၵူင်းတႃႇ  (ကုန်းသာရွာ၊ Konethar) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇထၢၼ်းတေႃးၵျီး၊ ၸႄႈဝဵင်းပျေႃႇပွႆႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈယမႄးတိၼ်း၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 192900 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇထၢၼ်းတေႃးၵျီးၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 1289 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 1435 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 2724 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ဢွင်ႇၶျၢၼ်းတႃႇ၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းငၸုၼ်ႇ
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းငၸုၼ်ႇ
1364
လိူၼ်သႅပ်ႇထႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢွၵ်ႇထူဝ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
1928
လိူၼ်ၸၼ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
သႅပ်ႇထႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
968
လိူၼ်ဢေႃးၵၢတ်ႉ
(1) ဝၼ်း။
286
လိူၼ်မေႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢေႃးၵၢတ်ႉ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢွၵ်ႇထူဝ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်တီႇသႅမ်ႇပႃႇ
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:286
765
လိူၼ်ၾႅပ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မၢတ်ႉၶျ်
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်သႅပ်ႇထႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
တီႇသႅမ်ႇပႃႇ 3
လိူၼ်တီႇသႅမ်ႇပႃႇ (3) ဝၼ်းၼႆႉ ပေႃးဢဝ် ပၵ်းယဵမ်ႈဝၼ်းၵရီႇၵေႃးရီးယႅၼ်း ဝႃႈ ပဵၼ်ဝၼ်းထူၼ်ႈ (337) (ပေႃးပဵၼ် ပီဝႃႇထၢပ်ႈ ၼႆ ပဵၼ် ဝၼ်းထူၼ်ႈ (338))ဝၼ်းယဝ်ႉ။ တွၼ်ႈတႃႇတေသုတ်းပီၼႆႉ ၵိုတ်းထႅင်ႈယူႇ (28) ဝၼ်း။
ၵၢၼ်ႇတိတ်ႉ၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းမျိတ်ႉတႃး
ဝၢၼ်ႈၵၢၼ်ႇတိတ်ႉ  (ကံသစ်ရွာ, Kanthit) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇယႂႃႇသျေႇ၊ ၸႄႈဝဵင်းမျိတ်ႉတႃး၊ ၸႄႈတွၼ်ႈၵျွၵ်ႉသႄႇ၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 190858 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇယႂႃႇသျေႇၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 680 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 743 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 1423 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ၼိၻႃၻႃဝိမႃၼဝတ်ထု၊ ၼၢင်းၽီငဝ်းတူဝ်လႅင်း
8-ၼိၻႃၻႃဝိမႃၼဝတ်ထု၊ ၼၢင်းၽီငဝ်းတူဝ်လႅင်း
ၼိၻ်ၻႃဝိမႃၼဝတ်ထု ႁူဝ်ပႅတ်ႇ သုတ်းယဝ်ႉ။
1363
လိူၼ်တီႇသႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
တယႅတ်ႉၵၢၼ်ႇ၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းယမႄးတိၼ်း
ဝၢၼ်ႈတယႅတ်ႉၵၢၼ်ႇ  (သရက်ကန်ရွာ၊ Thayetkan) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇၼႂႃးပူးၵျိၼ်း၊ ၸႄႈဝဵင်းယမႄးတိၼ်း၊ ၸႄႈတွၼ်ႈယမႄးတိၼ်း၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 192629 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇၼႂႃးပူးၵျိၼ်းၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 2116 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 2839 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 4955 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ပိုၼ်းၵႅပ်ႈ ထုင်ႉသၼ်လွႆၶိူဝ်း
ပီႈၼွင်ႉလၢႆးၶႃႈ ပၢင်လူင် သူင်ၵၼ်ၶႆႉႁႃတီႈယူႇမႂ်ႇ
ပုိၼ်းဝၢၼ်ႈဝူဝ်းၵႃ ဢမ်ႇၼၼ် ဝၢၼ်ႈဝွၵ်းၵၢၵ်ႇ
ၵျွင်းၵမ်ႇမထၢၼ်းလူင် ၸဝ်ႈသုိၵ်းလူင် ၸဝ်ႈငူဝ်ႉႁၢၼ် (ၸဝ်ႈၸၢမ်မႂ်ႇ)
ၽွင်းမူိဝ်ႈပၢၼ်ၸဝ်ႈသုိၵ်းလူင် ၸဝ်ႈငူဝ်ႉႁၢၼ် လႆႈတင်ႈတႄႇတပ်ႉတီႈၼႃးမၢၵ်ႇၶမ်ၼၼ်ႉ ၼင်ႇႁုိဝ်တေ ပဵၼ်တီႈမၢႆတွင်း ၵိုၵ်းပုိၼ်းၵႂႃႇၼၼ်ႉ မၼ်းၸဝ်ႈ ႁဵတ်းသၢင်ႈဝႆႉၵျွင်းၵမ်ႇမထၢၼ်း တီႈပွၵ်ႉဝၢၼ်ႈမႂ်ႇ ဝၢၼ်ႈမွၼ်း ၼၼ်ႉဝႆႉယူႇယဝ်ႉ။
ၵွင်းမူးၶူးဝႃး ဝုၼ်းၸုမ်ႉ
ၵျွင်းသၢင်ႇၶမ်း ပူႇႁဵင်ယွတ်ႈသႅင်ၼႄႇ
ႁဵတ်းၼၼ်သေ ဝၢၼ်ႈငူင်းၸၢင်ႉတႂ်ႈၵေႃႈ ၸူဝ်ႈပၢၼ်ပျီႇတူႉၸိတ်ႉ ပၢၼ်ၸဝ်ႈသုိၵ်းလႃႉမိၼ်ႉၶဝ် ဢွၼ်ႁူဝ် သေ ပၢၵ်းသဝ်းဝႆႉတီႈမူိင်းၶိူသ်းၼႆႉ ၸဝ်ႈသုိၵ်းလႃႉမိၼ်ႉဢွၼ်ႁူဝ်သေ ၸဝ်ႈသုိၵ်းလူင် ၸဝ်ႈပၢင်ၾႃႉ ၶၢမ်ႇငဝ်ႈငႃ ႁဵတ်းၸဝ်ႈတႃႇၼမၼ်းသေ လူႇတၢၼ်းဝႆႉ ၽြႃးမုင်ႈမူိင်း တီႈၵွင်းၸႃႇတီႇ ဝၢၼ်ႈငူင်းၸၢင်ႉတႂ်ႈၼႆႉယဝ်ႉ။
ၼွၵ်ႈမိူင်း၊ ဝဵင်း
လွင်ႈတႄႇပဵၼ်မႃး
ပီ 1911 ဝၢႆးသေ ဢင်းၵိတ်ႉၶဝ် ၽႅဝ်မႃးပူႇတႂ်းယဝ်ႉ လႆႈတႄႇလွင်ႈဢုပ်ႉပိူင်ႇၽွင်းငမ်းယဝ်ႉ။ ပီ 1913 ၼႆႉ ဢဝ်ၽူႈၵွၼ်းပႃႇထိူၼ်ႇ ဝႆႉသေ ဢုပ်ႉပိူင်ႇၼွၵ်ႈမိူင်းယဝ်ႉ။ ပီ 1958 ၼၼ်ႉ လႆႈမၵ်းမၼ်ႈၼွၵ်ႈမိူင်းပဵၼ် ၸႄႈဝဵင်းသေ တႄႇပိုတ်ႇ လုမ်းၽွင်းလႅၼ်လိၼ် လႄႈ လုမ်းၶုၼ်ၽွင်းဝဵင်းယဝ်ႉ။ ပီ 1965၊ လိူၼ်သႅပ်ႇထႅမ်ႇပႃႇ (3) ဝၼ်းမႃး လႆႈႁုပ်ႈသိမ်း လွင်ႈဢုပ်ႉပိူင်ႇလႅၼ်လိၼ်ယဝ်ႉ။
285
လိူၼ်သႅပ်ႇထႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်တီႇသႅမ်ႇပႃႇ
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:285
967
လိူၼ်ၸၼ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျူႇလၢႆႇ
(1) ဝၼ်း။
ယူၺ်ႇၸၵႃႇ၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းတပဵၵ်ႉၵျိၼ်း
ဢၢင်ႈဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းတပဵၵ်ႉၵျိၼ်း
ၺွင်ႇဢၢႆႇၵူင်း၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းမတယႃႇ
ဝၢၼ်ႈၺွင်ႇဢၢႆႇၵူင်း  (ညောင်အိုင်ကုန်းရွာ, Nyaungaingkone) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇလႅတ်ႉၵွင်းၵျီး၊ ၸႄႈဝဵင်းမတယႃႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈပၢင်ႇဢူး၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 219091 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇလႅတ်ႉၵွင်းၵျီးၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 3608 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 3841 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 7449 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
တီႇသႅမ်ႇပႃႇ 4
လိူၼ်တီႇသႅမ်ႇပႃႇ (4) ဝၼ်းၼႆႉ ပေႃးဢဝ် ပၵ်းယဵမ်ႈဝၼ်းၵရီႇၵေႃးရီးယႅၼ်း ဝႃႈ ပဵၼ်ဝၼ်းထူၼ်ႈ (338) (ပေႃးပဵၼ် ပီဝႃႇထၢပ်ႈ ၼႆ ပဵၼ် ဝၼ်းထူၼ်ႈ (339))ဝၼ်းယဝ်ႉ။ တွၼ်ႈတႃႇတေသုတ်းပီၼႆႉ ၵိုတ်းထႅင်ႈယူႇ (27) ဝၼ်း။
ၶရူးသဵတ်ႉ၊ သိုၵ်း
သိုၵ်း ပွၵ်ႈၵမ်းၼိုင်ႈ
သိုၵ်းၶရူးသဵတ်ႉ ပွၵ်ႈၵမ်းၼိုင်ႈၼၼ်ႉ ပဵၼ်မိူဝ်ႈပီ 1069 တေႃႇ 1099။ ယွၼ်ႉပိူဝ်ႈ သႃႇရသိၼ်ႇ မိပ်ႇငႅၼ်းပႄႉၵိၼ် ၶရိတ်ႉယၢၼ်ႇၶဝ်လႄႈ ပေႃးတေႁဵတ်းၼႆ တူၺ်းယူႇၸိုင် တေလူၼ်ႉလိူဝ်မႃးတိၵ်းတိၵ်းသေ တေႁူမ်ႇလူမ်ႈၼိူဝ် ၶရိတ်ႉယၢၼ်ႇၶဝ်ၵႂႃႇၼႆ မႆႈၸႂ်ၼင်ႇၼႆလႄႈ ၸုမ်းၶရိတ်ႉယၢၼ်ႇၶဝ် ၸင်ႇႁဵတ်းပၢင်ၵုမ် တမ်ႈတီႈ ဝဵင်းၵလႃးမုၼ်ႇ၊ ပုၼ်ႈတႃႇတေတိုၵ်းပႅတ်ႈ သႃႇရသိၼ်ႇၶဝ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၼႃႈၵၢၼ်ဢၼ်ၼၼ်ႉ ပီႇတႃႇသႁႃႇမိတ်ႉ ၵႂႃႇႁႃႁူၺ်း ၶရိတ်ႉယၢၼ်ႇ တီႈမိူင်းယူးရူပ်ႉ တႃႇတေ သင်ႇသွၼ် သႃႇရသိၼ်ႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
သိုၵ်းပွၵ်ႈၵမ်းၸဵတ်း
တမ်ႈတီႈ သိုၵ်းၶရူးသဵတ်ႉၼၼ်ႉ တေလႆႈဝႃႈ လွင်ႈလူႉသုမ်း မီးယႂ်ႇၼမ်ယူႇတႄႉ။ ၵူၺ်းၵႃႈ ဢၼ်မျၢတ်ႈမၼ်းၵေႃႈ တေႃႈမီးယူႇၼင်ႇဝၵ်ႇ။ ဢၼ်ၼၼ်ႉတႄႉ မိူဝ်ႈၵွၼ်ႇ မိူင်းယူးရူပ်ႉၶဝ်ၼႆႉ ၶဝ်ၼင်ႇၵၼ် ၸုမ်းၼိုင်ႈလႄႈၸုမ်းၼိုင်ႈ မိူင်းၼိုင်ႈလႄႈမိူင်းၼိုင်ႈ ၵုမ်ႇတိုၵ်းၵၼ်ယူႇ၊ ဝၢႆးသေ ပဵၼ်သိုၵ်းၶရူးသဵတ်ႉမႃး ယိူင်းဢၢၼ်းၶဝ် ပဵၼ်မႃးဢၼ်လဵဝ်ၵၼ်သေ လွင်ႈၶဝ်ၼင်ႇၵၼ် တိုၵ်းၵၼ်ၼၼ်ႉ ဝွတ်ႈဝၢႆးၵႂႃႇသေ မေႃၶွၼ်ႈႁႅင်းၵၼ်မႃး။ မိူဝ်ႈၵွၼ်ႇ လွင်ႈယဵၼ်ႇငႄႈ မိူင်းယူးရူပ်ႉၶဝ် ဢၼ်တူၵ်းတႅမ်ႇဝႆႉၼၼ်ႉ ၶဝ်လႆႈမႃးႁၼ် လွင်ႈယဵၼ်ငႄႈ တၢင်းၶိုၼ်ႈယႂ်ႇ မိူင်းဢေးသျႃးၶဝ်မႃးသေ လွင်ႈယဵၼ်ႇငႄႈၶဝ် ၶိုၼ်ႈယႂ်ႇမႂ်ႇသုင်မႃး။ လိူဝ်သေၼၼ်ႉ ၶဝ်ႁူႉမႃး လွင်ႈလူဝ်ႇလႆႈ ၵိၼ်လီလီ ဢဝ်ၸီးၸိမ်ႇလီလီ ၸိူင်ႉၼင်ႇ ၵူၼ်းဝၼ်းဢွၵ်ႇၶဝ်မႃး။ ၵွပ်ႈၼၼ် ၶူဝ်းၶွင် ဢၼ်ၶဝ် ဢမ်ႇယၢမ်ႈႁၼ်ၸိူဝ်းၼၼ်ႉ ယၢမ်ႈႁၼ် ယၢမ်ႈၸႂ်ႉတိုဝ်းမႃးသေ မေႃၵပ်းသိုပ်ႇၵႃႉၶၢႆမႃး။ လုၵ်ႉတီႈ လွင်ႈမေႃၵႃႉၶၢႆ ၵပ်းသိုပ်ႇၵၼ်ၼၼ်ႉသေ ၸင်ႇပဵၼ်မႃးမီးမႃး ဝဵင်းလူင်ဝိၼ်းၼိတ်ႉ၊ ဝဵင်းလူင်ၵျီးၼူဝ်းဝႃး ဢၼ်ၽုင်းတၼ်းၶူဝ်းယႂ်ႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ လိူဝ်သေၼၼ်ႉ ပၢႆးဝူၼ်ႉ မိူင်းဝၼ်းဢွၵ်ႇၵေႃႈ ၸိုမ်ႉၶဝ်ႈထိုင်မႃး ၼႂ်းၶဝ်သေ မေႃဝူၼ်ႉၵႂၢင်ႈမႃး။ ႁဵတ်းၼၼ်သေ ၼႂ်းပီႁူဝ်ပၢၵ်ႇ 15 ၼၼ်ႉ တမ်ႈတီႈ မိူင်းယူးရူပ်ႉၼႆႉ တေလႆႈဝႃႈ တႃႇတေဢဝ်လွၵ်းလၢႆးပၢႆးပၺ်ႇၺႃႇပၢၼ်မႂ်ႇၼၼ်ႉ တေလႆႈဝႃႈ ၶဝ်မေႃတမ်းဝၢင်း မၢၵ်ႇဢုတ်ႇပိုၼ်ႉထၢၼ်မၼ်းမႃးလွႆးလွႆးၼႆယူႇ။ ၵွပ်ႈၼႆ သိုၵ်းၶရူးသဵတ်ႉၼႆႉ တေလႆႈဝႃႈ မၼ်းပဵၼ်ပိုၼ်ႉထၢၼ်လူင် တႃႇတေဢဝ် မိူင်းယူးရူပ်ႉလႅၵ်ႈလၢႆႈၼႆၵေႃႈ တေႃႈဢမ်ႇၽိတ်း။
ထၼုၽျူႇ၊ ၸႄႈဝဵင်း
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ၸႄႈဝဵင်းၸိူဝ်းမီးၼႂ်း ၸႄႈတွၼ်ႈမဢူႇပိၼ်ႇ ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ၸႄႈတိူင်းဢေႇယႃႇဝတီႇ
မိၼ်းတပ်ႉ၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းၸိၼ်ႉၵၢႆႇ
ဝၢၼ်ႈမိၼ်းတပ်ႉ  (မင်းတပ်ရွာ, Mintat) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇၵၢၼ်ႇတိတ်ႉ၊ ၸႄႈဝဵင်းၸိၼ်ႉၵၢႆႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈၵျွၵ်ႉသႄႇ၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 190705 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇၸလေႇၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 400 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 517 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 917 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
284
လိူၼ်ၵျုၼ်ႇ
(1) ဝၼ်း။
763
လိူၼ်မၢတ်ႉၶျ်
(1) ဝၼ်း။
1361
လိူၼ်ၵျူႇလၢႆႇ
(1) ဝၼ်း။
1748
ဢေႃးၵၢတ်ႉ
(1) ဝၼ်း။
ပိသုၵႃႇၸု၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းမတယႃႇ
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းမတယႃႇ
မိူင်းပၢႆး
တၢင်းၵႂၢင်ႈ မိူင်းပၢႆး
တၢင်းၵႂၢင်ႈ မိူင်းပၢႆးၼႆႉ တေလႆႈဝႆႉပဵၼ် သွင်တွၼ်ႈယူႇ။ တွၼ်ႈၼိုင်ႈ တေႃႇထိုင် ပီ 1767 သေ ထႅင်ႈတွၼ်ႈၼိုင်ႈ သမ်ႉပဵၼ် တႄႇဢဝ် 1964 တေႃထိုင် ယၢမ်းလဵဝ်ၼႆယူႇ။ ၼႃႈလိၼ် တၢင်းၵႂၢင်ႈမိူင်းပၢႆးၼႆႉ မီးၵႃႈႁိုဝ်ၼႆ မိူဝ်ႈၸဝ်ႉၼၼ်ႉ ဢမ်ႇႁူႉလႆႈ တႅတ်ႈၼႅတ်ႈသေတႃႉ မိူဝ်ႈပီ 1679 ပၢၼ်ၸဝ်ႈၾၵၢမ်ႇထိူၵ်ႈၼၼ်ႉ (ကံထက်) မၼ်းၸဝ်ႈ မၵ်းၶၢၼ်း ၶုၼ်ၽွင်း 3 ၵေႃႉသေ တႅၵ်ႈဝႆႉ ၼႃႈလိၼ်မိူင်းပၢႆး တႅတ်ႈတႅတ်ႈၼႅတ်ႈၼႅတ်ႈယူႇ။ ၽၢႆႇဢွၵ်ႇၼၼ်ႉ ပူၼ်ႉၼမ်ႉပွၼ် ႁွတ်ႈထိုင် တမ်ႈတီႈ ၼမ်ႉတဵင်းလႄႈ ၼမ်ႉၶူင်း ၸၢပ်ႈၵၼ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၸဵင်ႇၸၢၼ်းဝၼ်းဢွၵ်ႇၸမ်ႉ တေႃႇထိုင် တိၼ်လွႆၵူႇမိူင်း ၽၢႆႇဢွၵ်ႇၶူင်း၊ တေႃႇထိုင် လႅၼ်လိၼ် ၵဵင်းမႂ်ႇယဝ်ႉ။ ၽၢႆႇၸၢၼ်းတႄႉ လုၵ်ႉမိူင်းပၢႆးၵႂႃႇ ၶၢဝ်းတၢင်း 8 ဝၼ်း တေႃႇထိုင် မၢၵ်ႇႁိၼ်ပေႃႈ မၢၵ်ႇႁိၼ်မႄႈ တီႈလႅၼ်လိၼ် တွင်ႇငူႇ ၼၼ်ယဝ်ႉ။ ၽၢႆႇတူၵ်းၸမ်ႉ လုၵ်ႉမိူင်းပၢႆး ပႆၵႂႃႇ ၶၢဝ်းတၢင်း 4 ဝၼ်း တေႃႇထိုင် ႁွင်ႈၼမ်ႉပွင်းလွင်း လႄႈ ၽၢႆႇႁွင်ႇၼၼ်ႉ ၵႂႃႇတေႃႇထိုင် လွႆၸၢင်ႉယဝ်ႉ။ ၼႃႈတၢင်းႁွင်ႇၸမ်ႉ ၸပ်းၵၼ်တင်း လႅၼ်လိၼ်ၺွင်ႇသူၺ်ႇ တမ်ႈတီႈ လွႆထုၼ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ မိူဝ်ႈ 1763 မိူဝ်ႈပႆႇထိုင် ပၢၼ်ၸဝ်ႈၾၶုၼ်ပျႃးၼၼ်ႉ မိူင်းပၢႆး ၸႅၵ်ႇၽဝႄႆႉ ၵိၼ်မိူင်း (မဵဝ်ႉၸႃး)လႄႈ (ငွေခွန်မှူး) ၼင်ႇၼႆယဝ်ႉ။ လွင်ႈမၢႆတွင်း မိူဝ်ႈပီ 1783 ၼၼ်ႉတႄႉ သဵၼ်ႈမၢႆၸိူဝ်းၼႆႉ ဢမ်ႇလႆႈႁၼ်ပႃးၼႂ်း မိူင်းပၢႆးယဝ်ႉ။
ၸုမ်းလူင်ပွင်ၸိုင်ႈ ၸႄႈမိူင်း လႄႈ ၸႄႈတိူင်း
ၸုမ်းလူင်ပွင်ၸိုင်ႈ ၸႄႈမိူင်း လႄႈ ၸႄႈတိူင်း ၼႆႉ ပဵၼ်လူင်ပွင်ၸိုင်ႈၽႄ ၵႃႈတီႈ ၸႄႈမိူင်း လႄႈ ၸႄႈတိူင်း ၁၄ ဢၼ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ တီႈၸုမ်းလူင်ပွင်ၸိုင်ႈၸိူဝ်းၼၼ်ႉ ၸွမ်ၽွင်းလူင်ၼိုင်ႈၵေႃႉၼိုင်ႈၵေႃႉ ၵေႃႉဢွၼ်ႁူဝ်ဝႆႉယဝ်ႉ။ ၽူႈၶဝ်ႈၸုမ်းလူင်ပွင်ၸိုင်ႈတႄႉ ပဵၼ် ၽွင်းလူင် ၸႄႈမိူင်း/ၸႄႈတိူင်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၶဝ်ႈပႃး ၸွမ်ၽွင်းလူင်၊ ၽွင်းလူင် လႄႈ ၸွမ်သိုင်ႇၾိင်ႈ ၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။ ဢဝ်လွင်ႈၽွမ်ႉ လုမ်းတႅၼ်းၽွင်း ၸႄႈမိူင်းလႄႈ ၸႄႈတိူင်းသေ လုၵ်ႉတီႈ ၸဝ်ႈၸွမ်ၸိုင်ႈ ၵေႃႉမၵ်းမၼ်ႈပၼ်ယဝ်ႉ။ ထၢၼ်ၽွင်းလူင်ၸိူဝ်းၼႆႉ လူဝ်ႇၸိူင်ႉႁိုဝ်ၵေႃႈ ၸၢင်ႈမၵ်းမၼ်ႈလႆႈယူႇ။ လိူဝ်သေၼၼ်ႉဢမ်ႇၵႃး ထၢၼ်ၽွင်းလူင် ဢၼ်မၵ်းမၼ်ဝႆႉၼၼ်ႉ ၸၢင်ႈၶိုၼ်းမႄး၊ ၶိုၼ်းထႅမ်သႂ်ႇလႆႈထႅင်ႈယူႇ။ ႁူဝ်ၼပ်ႉၽွင်းလူင်ၸိူဝ်းၼၼ်ႉ လူဝ်ႇၸိူင်ႉႁိုဝ်ၵေႃႈ မၵ်းမၼ်ႈထႅမ်သႂ်ႇလႆႈယူႇ။ ႁူဝ်ၼပ်ႉမၼ်းၸိူဝ်းၼၼ်ႉ တိူဝ်းထႅင်ႈ ယွမ်းပႅတ်ႈၵေႃႈ ႁဵတ်းလႆႈယူႇ။
ဢၢမ်းၼၢၵ်ႈၽွင်းငမ်း လႄႈ ပုၼ်ႈၽွင်း
လူင်ပွင်ၸိုင်ႈ ၸႄႈမိူင်း/ၸႄႈတိူင်းၼႆ့ မီးပုၼ်ႈၽွၼ်း တွၼ်ႈတႃႇၸွႆႈထႅမ် လွင်ႈ လူင်ပွင်ၸိုင်ႈမိူင်းႁူမ်ႈတုမ် တူၺ်းထိုင်သိမ်းပႅင်း ၵၢၼ်ႁႂ်ႈ ၸိုင်ႈမိူင်းၼိမ်သဝ်း၊ ၵၢၼ်ဝၢၼ်ႈဝဵင်းၵတ်းယဵၼ်သိူဝ်းသႃႇ လႄႈ ၵၢၼ်သိုင်ႇၾိင်ႈႁူမ်ႇငမ်း ၸိူဝ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ လူင်ပွင်ၸိုင်ႈ ၸႄႈမိူင်း/ၸႄႈတိူင်းၼႆႉ တေဢမ်ႇလႆႈသၢၼ်ၶတ်းၵၼ်တင်း ပိူင်ၵၢၼ်လၢႆးငၢၼ်းလႄႈသင် တေဢမ်ႇလႆႈ သၢၼ်ၶတ်းၵၼ်တင်း ၾိင်ႈမိူင်း မိူင်းႁူမ်ႈတုမ် ဢၼ်လူင်ပွင်ၸိုင်ႈမိူင်းႁူမ်ႈတုမ် တမ်းဝၢင်းဝႆႉၼၼ်ႉသေၵေႃႈ ဢဝ်လွင်ႈၽွမ်ႉ လုမ်းတႅၼ်းၽွင်း ၸႄႈမိူင်း/ၸႄႈတိူင်းသေၵေႃႈ တေၸၢင်ႈသၢင်ႈႁဵတ်း ၵၢၼ်ငၢၼ်း ဢၼ်လူဝ်ႇၵေႃႇသၢင်ႈ တီႈ ၸႄႈမိူင်း/ၸႄႈတိူင်းၽႂ်မၼ်းၼၼ်ႉၼႆယဝ်ႉ။
လုမ်းၸုမ်းလူင်ပွင်ၸိုင်ႈ
ၽူႈယႂ်ႇႁွင်ႈၵၢၼ်ၽွင်းငမ်းၵူႈလွင်ႈလွင်ႈ ၸႄႈမိူင်း/ၸႄႈတိူင်းၼႆႉ ဢိင်ၼိူဝ် တႃႈၶိုၼ်ႈသေ ပဵၼ် ၽူႈၼၢမ်းၸုမ်းလူင်ပွင်ၸိုင်ႈ ၸႄႈမိူင်း/ၸႄႈတိူင်းယဝ်ႉ။ လိူဝ်သေၼၼ်ႉဢမ်ႇၵႃး ႁွင်ႈၵၢၼ်ၽွင်းငမ်းဢုပ်ႉပိူင်ႇ ၵူႈလွင်ႈလွင်ႈ ၸႄႈမိူင်း/ၸႄႈတိူင်းၼႆႉ ပဵၼ်လုမ်း ၸုမ်းလူင်ပွင်ၸိုင်ႈ ၸႄႈမိူင်း/ၸႄႈတိူင်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
တီႇသႅမ်ႇပႃႇ 8
လိူၼ်တီႇသႅမ်ႇပႃႇ (8) ဝၼ်းၼႆႉ ပေႃးဢဝ် ပၵ်းယဵမ်ႈဝၼ်းၵရီႇၵေႃးရီးယႅၼ်း ဝႃႈ ပဵၼ်ဝၼ်းထူၼ်ႈ (342) (ပေႃးပဵၼ် ပီဝႃႇထၢပ်ႈ ၼႆ ပဵၼ် ဝၼ်းထူၼ်ႈ (343))ဝၼ်းယဝ်ႉ။ တွၼ်ႈတႃႇတေသုတ်းပီၼႆႉ ၵိုတ်းထႅင်ႈယူႇ (23) ဝၼ်း။
ၵူၵ်ႉၵူဝ်ႇၸု၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းဝၢၼ်းတႂိၼ်း
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းဝၢၼ်းတႂိၼ်း
283
လိူၼ်ၸၼ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မၢတ်ႉၶျ်
(1) ဝၼ်း။
762
လိူၼ်ၾႅပ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျူႇလၢႆႇ
(1) ဝၼ်း။
တူင်ႇဝိူင်းၵူၼ်း
ပေႃးလၢတ်ႈထိုင် “လွင်ႈၶိုၼ်ႈယႂ်ႇမုၼ်းလႅင်း”ၼႆ လွင်ႈၼႆႉ တေႁူမ်ႇငမ်း “လွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႊ”ၵူႊလၢႆပႃႈၵူႊ လၢႆၾၢႆႇၶွင်တူင်ႇဝူင်းၵူၼ်းႁဝ်း။ လႅၼ်ႊၶွင်လွင်ႈၶိုၼ်ႈယႂ်ႇမုၼ်းလႅင်းၼႆႉ မၼ်းလၢၵ်ႇလၢႆၵႂၢင်ႈၶႂၢင်တေႉတေႉ၊ တေႁူမ်ႈ ဢဝ်ၸဵမ် လွင်ႈၵၢၼ်မၢၵ်ႈမီး၊ လွင်ႈၵၼ်ၵူၼ်း၊ လွင်ႈၵၢၼ်မိူင်း၊ လွင်ႈမုၵ်ႉၸုမ်း၊ လွင်ႈပၢႆးၸၢင်ႊလၢႆလၢႆၸိူဝ်း(ၸိူင်ႉ ၼင်ႇ ပၢႆးသၢႆႊတူဝ်ႁၢင်ႊ ဢမ်ႇၼၼ် ပၢႆးသၢႆႊၾိင်ႈတိုၼ်းပဵၼ်၊ ပၢႆးၸၢင်ႊၸၢၵ်ႈလႄႈ ၵၢၼ်သိုဝ်ႇသၢၼ်)၊ လွင်ႈသိုင်ႇ ဝႅတ်ႉလွမ်ႉ၊ လွင်ႈပၢႆးၵိူဝ်းယမ်၊ လွင်ႈပၢႆးမွၼ်းလႄႈၽိင်ႈငႄႈၸိူဝ်းၼႆလႂ်ယဝ်ႉ။ ၽူႈဢၢၼ်ႇမၢင်ႊၵေႃႉယင်းတေဝႃႈ ၵႃႊၼင်ႇလၢတ်ႈမႃးၼႆႉ ယင်းတိုၵ်ႉၵႅပ်ႈယူႇၼႆၵွၼ်ႇ။
ၵမ်းၼႆႉတေသိုပ်ႇၶႆႊၼေတီႈပွင်ႇလွင်ႈၶိုၼ်ႈယႂ်ႇမုၼ်းလႅင်းသၢမ်ဢၼ်။ ဢၼ်ထီႈၼိူင်ႈ ပဵၼ်လွင်ႈၶိုၼ်ႈယႂ်ႇ မုၼ်းလႅင်းၸွမ်းသၢႆပိုၼ်းလႄႈဢၼ်ၸႂ်ႉၶၢဝ်းယၢမ်းႁိုင်၊ ယဝ်ႉၵေႃႈ ပဵၼ်ၼင်ႇသၢႆၵၢၼ်ပဵၼ်(process)လွင်ႈလႅၵ်ႈ လၢႆႊ။ ထီႈသွင်တႄႉပဵၼ်လွင်ႈထတ်းသၢင်ၶူၼ်ႉၶႆႈဢၼ်ၵွင်ႉၵၢႆႇတင်းပေႃႇလသီႇ ဢမ်ႇၼၼ် ဢၼ်လႆႈမီး ၶိူင်ႈ တႅၵ်ႈၶိူင်ႈယင်ႇ၊ ယဝ်ႉၵေႃႈ ဢိင်ၼိူဝ်ၵၢၼ်ၶၢတ်ႈလၢမ်းႁိဝ်ႈၸင်ႈလႄႈ ဢိင်ၼိူဝ်ၼႂ်းၶၢဝ်းပွတ်းတေႃႇၶၢဝ်းၵၢင်။ ဢၼ်ထီႈသၢမ်ႈတႄႉ ပဵၼ်လွင်ႈဢၼ်ပၢႆးၼေႁႂ်ႈႁူႉၸၵ်းလွင်ႈၶိုၼ်ႈယႂ်ႇမုၼ်းလႅင်း ဢၼ်ဢိင်ၼိူဝ်ပၢႆးဝူၼ်ႉပၢႆးႁၼ် မိူင်းဝၼ်းတူၵ်းၶဝ်၊ ယဝ်ႉၵေႃႈ ယုၵ်းမုၼ်းလၢႆးတၢင်းတႃႇတေလႅၵ်ႈလၢႆႊႁႃတၢင်းဢွၵ်ႇမႂ်ႇမႂ်ႇတႃႇပၢႆးႁၼ်မႂ်ႇမႂ်ႇ ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၵျုၼ်းပူဝ်းၵူင်း (ႁွင်ႉ) သႄႉၼယႃႇတီႇပိၼ်ႇ၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းၵျွၵ်ႉပတွင်း
ဝၢၼ်ႈၵျုၼ်းပူဝ်းၵူင်း (ႁွင်ႉ) သႄႉၼယႃႇတီႇပိၼ်ႇ  (ကျွန်းဘိုးကုန်း (ခေါ်) ဆယ့်နှစ်ရာသီပင်ရွာ၊ Kyunboekone(Sathnityarthipin) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇပိၼ်ႇၵႂႃႉ၊ ၸႄႈဝဵင်းၵျွၵ်ႉပတွင်း၊ ၸႄႈတွၼ်ႈၺွင်ႇဢူး၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 191994 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇပိၼ်ႇၵႂႃႉၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 700 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 869 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 1569 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
တွင်ႇပူႇၸႃႇ၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းတႃႇၸီႇ
ဝၢၼ်ႈတွင်ႇပူႇၸႃႇ  (တောင်ပူစာရွာ, Taungpusar) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇၵူၵ်ႉၵူဝ်ႇၵၢၼ်ႇ၊ ၸႄႈဝဵင်းတႃႇၸီႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈမဵၵ်ႉထီႇလႃႇ၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 194413 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇၵူၵ်ႉၵူဝ်ႇၵၢၼ်ႇၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 2530 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 3117 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 5647 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
1359
လိူၼ်ဢေႇပရႄႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မေႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢေႃးၵၢတ်ႉ
(1) ဝၼ်း။
964
လိူၼ်ဢွၵ်ႇထူဝ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
1747
လိူၼ်ၸၼ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
တီႇသႅမ်ႇပႃႇ 11
လိူၼ်တီႇသႅမ်ႇပႃႇ (11) ဝၼ်းၼႆႉ ပေႃးဢဝ် ပၵ်းယဵမ်ႈဝၼ်းၵရီႇၵေႃးရီးယႅၼ်း ဝႃႈ ပဵၼ်ဝၼ်းထူၼ်ႈ (345) (ပေႃးပဵၼ် ပီဝႃႇထၢပ်ႈ ၼႆ ပဵၼ် ဝၼ်းထူၼ်ႈ (346))ဝၼ်းယဝ်ႉ။ တွၼ်ႈတႃႇတေသုတ်းပီၼႆႉ ၵိုတ်းထႅင်ႈယူႇ (20) ဝၼ်း။
ၶဝ်ႈမၼ်းၶႆ
ပါဝင်သောပစ္စည်းများ (လူ ၁ဝ ဦးစာ)
လေးညှင်းပွင့် - ၆ ပွင့်
761
လိူၼ်သႅပ်ႇထႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
282
လိူၼ်ၾႅပ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မေႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်သႅပ်ႇထႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်တီႇသႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
ဝႄးၶူင်ႇ၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းယမႄးတိၼ်း
ဝၢၼ်ႈဝႄးၶူင်ႇ  (ဝဲခုံရွာ၊ Weakhon) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇပျႃးၸီႇ၊ ၸႄႈဝဵင်းယမႄးတိၼ်း၊ ၸႄႈတွၼ်ႈယမႄးတိၼ်း၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 192647 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇပျႃးၸီႇၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 1928 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 2239 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 4167 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
သိၼ်ႇလၢၼ်း၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းပၢင်ႇဢူး
ဝၢၼ်ႈသိၼ်ႇလၢၼ်း  (ဆင်လမ်းရွာ, Sinlan) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇၸူဝ်းမူဝ်းဢၢႆႇ၊ ၸႄႈဝဵင်းပၢင်ႇဢူး၊ ၸႄႈတွၼ်ႈပၢင်ႇဢူး၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 189856 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇၸူဝ်းမူဝ်းဢၢႆႇၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 2882 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 3035 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 5917 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ၽႅၼ်ႇမၼ်ႈ (တႆး)
ၽႅၼ်ႇမၼ်ႈ ႁဵတ်းႁိုဝ်ပဵၼ်မႃး
ၵွပ်ႈၼၼ် ႁဵတ်းႁိုဝ်သေ ပဵၼ်မႃး ၽႅၼ်ႇမၼ်ႈၼႆၼၼ်ႉ ႁႂ်ႈလႆႈမွၵ်ႇလၢတ်ႈထိုင် ႁႂ်ႈပေႃးလႆႈႁူႉႁၼ်သေၵမ်း။ တႃႇတေပဵၼ်မႃး ၽႅၼ်ႇမၼ်ႈၼႆ ဢွၼ်တၢင်းသုတ်း တေလႆႈ ႁဵတ်းႁႆႈႁဵတ်းသူၼ်ၵုၺ်သေ ၽုၵ်ႇၸိူဝ်ႉၵုၺ် (ႁူၺ်ႇၵုၺ်)ယဝ်ႉ။ တေလႆႈဢဝ် ၸိူဝ်ႉၵုၺ်ပိုၼ်သေ ဢဝ်သဵမ်ဢွၼ်ႇ ၸွၼ်ႉၵူမ်လူင်ၵႂႃႇယဝ်ႉ။ ၶၢဝ်းၽုၵ်ႇၵုၺ်ၼႆႉ ပဵၼ်ၼႂ်းလိူၼ်ၸဵတ်း၊ လိူၼ်ပႅတ်ႇ ၶဝ်းႁူဝ်ၽူၼ်။ ပေႃးဝႃႈ တူၼ်ႈၵုၺ်ဢွၵ်ႇပဵၼ်တူၼ်ႈမႃးယဝ်ႉသေ ၶၢဝ်းမွၵ်ႇၵုၺ်မၼ်း မွၵ်ႇမႃးၼႆတႄႉ ပဵၼ်ၶၢဝ်းလိူၼ်ၸဵင်။
ၶႃႈၵုၺ်ၼၼ်ႉ ပေႃးတၢၵ်ႇႁႅင်ႈမႃး သမ်ႉဢဝ်သႂ်ႇၼႂ်းၵူင်းၵၵ်းသေ ထူင်ႇဢဝ်မႆၵုၺ် သႂ်ႇၼႂ်းဝႅၼ်းလႄႈ လွတ်ႇယဝ်ႉ။ ဢၼ်ဢဝ်သႂ်ႇၼႂ်းဝႅၼ်းၼၼ်ႉ ဝႆႉႁဵတ်းသင်ႉၽႅၼ်ႇမၼ်ႈ၊ ဢၼ်ဢဝ်တၼ်သႂ်ႇလွတ်ႇၼၼ်ႉ သမ်ႉပဵၼ် ဢၼ်တမ်ႇဢၼ်သၢၼ်မၼ်း။ ဢၼ်ဢဝ်သႂ်ႇၼႂ်းဝႅၼ်းၼၼ်ႉ သမ်ႉဢဝ်ဝူၼ်ႉ (ဝူၼ်ႉၼႆႉ ပွင်ႇဝႃႈ ဢဝ်ဝႅၼ်းမၼ်း သုပ်းသႂ်ႇလွတ်ႇသေ ထူင်ႇမႆၵုၺ်ၵႂႃႇ မွၵ်ႈသိပ်းဝႃးပၢႆပၢႆ) ပေႃးဝူၼ်ႉယဝ်ႉၵေႃႈ ဢဝ်သႂ်ႇၼိူဝ်ၵီႇသေတေႃး။ ၶိူင်ႈၵီႇၼႆႉ တေလႆမီး ၽိုမ်း၊ လၢၵ်ႈၶၢတ်ႈ၊ ၶီႈပၼ်ႉ တီယဵပ်ႇသွင်ဢၼ်လႄႈ မၢၵ်ႇလေႃႉ ၵွၵ်းလွတ်ႇလႄႈ ၶိူင်ႈၵီႇ ၵူႈမဵဝ်းမဵဝ်းယဝ်ႉ။ ပေႃးတေႃးယဝ်ႉ ၸင်ႇပဵၼ်မႃး ၽႅၼ်ႇမၼ်ႈ ဢၼ်ႁွင်ႉဝႃႈ မၼ်ႈတႆးသေ ပေႃးပဵၼ် ဢၼ်ၶွၼ်ႇ ဢဝ်ႁဵတ်းၵူၼ်တႆး၊ ဢဝ်ႁဵတ်းသိူဝ်ႈတႅၵ်ႈပုင်ႇ (သိူၵ်ႈတႅၵ်ႇပုမ်)၊ ဢဝ်ႁဵတ်း သိူဝ်ႈယူဝ်းယူဝ်း ၵေႃႈလႆႈယဝ်ႉ။
ပေႃးပဵၼ် ၽႅၼ်ႇမၼ်ႈၽိူၵ်ႇမၼ်ႈၶၢဝ်ၸိုင် ဢဝ်ႁဵတ်းသိူဝ်ႈၼၢင်းယိင်းၼုၵ်ႈၵေႃႈလီ၊ ဢဝ်မႆမၼ်း ယွမ်ႉသီလႅင်လိူင်လမ် ၸိူဝ်းၼၼ်ႉသေ ဢဝ်ႁဵတ်းသိၼ်ႈတႃၸၼ်းၵေႃႈ ႁၢင်ႈလီတႄႉတႄႉ။ ဢဝ်ႁဵတ်းသိၼ်ႈတႆးၵေႃႈ ႁၢင်ႈလီယဝ်ႉ။ ဢဝ်ၽႅၼ်ႇမၼ်ႈသေ ယဵပ်ႉႁဵတ်းလႆႈ သိူဝ်ႈတႆး၊ ၵူၼ်တႆး၊ သိၼ်ႈတႆး၊ ၶူဝ်းတႆးၵူႈပိူင် ပႅင်ႈၼင်ႇၵူၼ်းယဵပ်ႉၶူဝ်းၶဝ် မေႃၼၼ်ႉယူႇ။ သင်ဢဝ် ယဵပ်ႉႁဵတ်းသၢင်ႇၵၢၼ်းၼႆၵေႃႈ ၸဝ်ႈသင်ႇၶႃႇတႆးႁဝ်းၶဝ် တေၸူမ်းသိူဝ်းႁပ်ႉတွၼ်ႈသေ ၼုင်ႈမႆယူႇဢမ်ႇႁၢင်ႉ။ ၸဝ်ႈၶူးဝႃးဝုၼ်းၸုမ်ႉၵေႃႈ တေႃႈၼုင်ႈမႆ သၢင်ႇၵၢၼ်းၽႅၼ်ႇမၼ်ႈၵူၺ်း။
ၽႅၼ်ႇမၼ်ႈလႄႈ ပၢႆးယူႇလီ
ၵွပ်ႈၼႆ ဢၼ်လီသေပိူၼ်ႈၼၼ်ႉတႄႉ ၸဵမ်ၶူဝ်းၼုင်ႈၶူဝ်းမႆ၊ ၽႃႈသိူဝ်ႇ၊ ၽႃႈႁူမ်ႇ၊ ၽႃႈၵွပ်း၊ ၽႃႈလူပ်း၊ သၢင်ႇၵၢၼ်း၊ ၽႃႈၸဵတ်ႉ ၸိူဝ်းၼႆႉ သင်ဝႃႈ ႁဝ်းဢဝ်ၽႅၼ်ႇမၼ်ႈ တေႃးယဵပ်ႉ ယွမ်ႉႁဵတ်းဢဝ်ၼႆၸိုင် ၾိင်ႈထုင်းႁဝ်းၵေႃႈ တေၶိုၵ်ႉလိုၵ်ႉမႃး ပၢႆးယူႇလီႁဝ်းၵေႃႈ တေၶႅမ်ႉလႅပ်ႈမႃး၊ ငိုၼ်းႁဝ်းၵေႃႈ တေပၼ်ႇၶိုၼ်း ၼႂ်းထူင်ၼႂ်းမိုဝ်းႁဝ်းမႃးသေ တေပဵၼ်တၢင်းၶိုၼ်ႈယ်ႇ ႁၢင်ႈလီ ပုၼ်ႈတႃႇၸိူဝ်ႉၶိူဝ်း ၽႃႇသႃႇ သႃႇသၼႃႇႁဝ်းယူႇဢမ်ႇႁၢင်ႉ။
ၸဵင်ႇဢိၼ်း၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းမိူင်းၵုတ်ႈ
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းမိူင်းၵုတ်ႈ
281
လိူၼ်ၸၼ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
963
လိူၼ်ၸၼ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၾႅပ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
760
လိူၼ်ဢေႇပရႄႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မေႇ
(1) ဝၼ်း။
1358
လိူၼ်ၵျုၼ်ႇ
(1) ဝၼ်း။
ယႂႃႇတႃႇဢေး၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းငၸုၼ်ႇ
ဝၢၼ်ႈယႂႃႇတႃႇဢေး  (ရွာသာအေးရွာ၊ Ywartharaye) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇတယႅတ်ႉၶျူဝ်ႇပိၼ်ႇ ၊ ၸႄႈဝဵင်းငၸုၼ်ႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈမျိၼ်းၶျၢၼ်ႇ၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 192294 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇတယႅတ်ႉၶျူဝ်ႇပိၼ်ႇၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 741 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 959 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 1700 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
မျိၼ်ႇတႃႇ၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းတပဵၵ်ႉၵျိၼ်း
ဝၢၼ်ႈမျိၼ်ႇတႃႇ  (မြင်သာရွာ, Myinthar) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇၵျႃႇၺႅတ်ႉ၊ ၸႄႈဝဵင်းတပဵၵ်ႉၵျိၼ်း၊ ၸႄႈတွၼ်ႈပၢင်ႇဢူး၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 190412 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇၵျႃႇၺႅတ်ႉၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 7375 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 7618 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 14993 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
မျိၼ်ႉၼႅင်ႇ
ဢူးမျိၼ်ႉၼႅင်ႇ ၼႆႉ ပဵၼ်ၵူၼ်းမိူင်းမျၢၼ်ႇမႃႇ ၸဝ်ႈပၢႆးမိူင်း လႄႈ ၵူၼ်းတူၵ်းၶွၵ်ႈၵဝ်ႇယွၼ်ႉၵၢၼ်မိူင်း ၵေႃႉၼိုင်ႈယဝ်ႉ။ လႆႈထုၵ်ႇလိူၵ်ႈပဵၼ် တူဝ်တႅၼ်း လုမ်းတႅၼ်းၽွင်းၸိူဝ်ႉၸၢတ်ႈ တီႈ ၶဵတ်ႇလိူၵ်ႈတင်ႈ ၃ ၸႄႈတိူင်းၸႄႈၵႅင်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ မိူဝ်ႈ ပၢင်လိူၵ်ႈတင်ႈၵူႈထၢၼ်ႈ 1990 ၼၼ်ႉ လႆႈႁူဝ်ၼပ်ႉသဵင်  ၃၀,၆၂၈ (၇၆%) သေ လႆႈထုၵ်ႇလိူၵ်ႈပဵၼ် တူဝ်တႅၼ်း လုမ်းတႅၼ်းၽွင်းၵူၼ်းမိူင်းမႃးယဝ်ႉ။
1357
လိူၼ်မၢတ်ႉၶျ်
(1) ဝၼ်း။
ပတၢၼ်းယႂႃႇတိတ်ႉ၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းမိူင်းၵုတ်ႈ
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းမိူင်းၵုတ်ႈ
1745
လိူၼ်ၸၼ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
961
လိူၼ်မၢတ်ႉၶျ်
(1) ဝၼ်း။
တႄးၵူင်း၊ ၸႄႈဝဵင်း
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ၸႄႈတိူင်းပႃႇၵိူဝ်
ဢွမ်လူမ်း
လၢႆးၸႂ်ႉတိုဝ်းဢွမ်လူမ်း
မိူဝ်ႈပူၼ်ႉမႃး ပီၶရဵတ်ႈ 1920 ၼီႈၼၼ်ႉ လႆႈဝႃႈ ပဵၼ်ၵၢပ်ႈဢွမ်လူမ်း(Radio)ၼႆယူႇ။ တီႈယူးရူပ်ႉလႄႈ ၵုၼ်တိူၵ်ႈဢမေႇရိၵၼၼ်ႉ ႁူင်းဢတ်းသဵင်ပွႆႇသဵင် မီးမႃး တင်းၼမ်ယူႇ။ ဝႆၢးၼၼ်ႉ ဢမ်ႇႁုိင် ႁူင်းပွႆႇသဵင်ဢၼ်ဝႆႉၶပ်ႉမၢႆသေ ပွႆႇသဵင်ၼၼ်ႉၵေႃႈ မီးမႃးယဝ်ႉ။ ၸိူဝ်းဢၼ် မီးငိုၼ်းတႄႉ သိုဝ်ႉဢဝ် ၸၢၵ်ႈဢတ်းသဵင်သေ ႁဵတ်းႁူင်းပွႆႇသဵင်ႁင်းၵူၺ်းၶဝ်ၵေႃႈမီးယူႇ။ မိူဝ်ႈယၢမ်းၼင်ႇၼၼ်ၸိုင် ႁူင်းပွႆႇသဵင်ပႆႇပေႃးမီးၼမ်လႄႈ သဵင်ၵေႃႈဢမ်ႇယႃႉၵဝ်းၵၼ်၊ ဝၢႆးႁူင်းပွႆႇသဵင် ၼမ်လိူဝ်မႃးယဝ်ႉၸိုင် သဵင်တီႈၼိုင်ႈလႄႈတီႈၼိုင်ႈ သုၵ်ႉသၢၵ်ႉ ၶူၼ်းလေႃးၵၼ်မႃး ႁႅင်းၼႃႇလႄႈ ၸင်ႇသေႃႉႁႃ လၢႆးၸႅၵ်ႇၽႄၼႃႈတီႈ သၢႆသဵင်ပၼ်ၵၼ်မႃးသေ ၸင်ႇၶႅမ်ႉလႅပ်ႈငိၼ်းလီၸႅင်ႈလီမႃး ၸိူင်ႉၼင်ႇဢၼ်ႁဝ်း လႆႈထွမ်ႇငိၼ်းမိူဝ်ႈလဵဝ်ၼႆႉယဝ်ႉ။ ၵူၼ်းဢၼ်သူင်ၵျိူၵ်ႈ ဢွမ်လူမ်းၼႆႉ မီးလၢႆၸိူဝ်ႉလၢႆယၢင်ႇယူႇ၊ ၵမ်ႈၽွင်ႈသမ်ႉ ထွမ်ႇၶၢဝ်ႇငၢဝ်း ၽူႈယႂ်ႇၵူၼ်းလူင် ၼႂ်းၵမ်ႇၽႃႇၶဝ်လၢတ်ႈၵႂၢမ်း၊ ၵမ်ႈၽွင်ႈသမ်ႉထွမ်ႇၽဵင်း၊ ၵမ်ႈၽွင်ႈသမ်ႉပႂ်ႉထွမ်ႇတၢင်း ႁူႉၼမ်တင်းႁၼ်ၵႂၢင်ႈ၊ ၵမ်ႈၽွင်ႈသမ်ႉ သွၼ်ႁဵၼ်းၽႃႇသႃႇၵႂၢမ်းလၢတ်ႈလိၵ်ႈလၢႆး ၼႂ်းဢွမ်လူမ်း၊ ၵမ်ႈၽွင်ႈ သမ်ႉပွႆႇသဵင်ၶၢဝ် ၶေႃႈမွၵ်ႇလၢတ်ႈ တၢင်းယိူင်းဢၢၼ်းၶုၼ်မိူင်းလႂ်၊ ပၼ်တၢင်းႁူႉ ပၢႆးပၢႆႇၺႃႇ ၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈၽိင်ႈၽႃႉ ၶၢဝ်းလႂ်ၶၢဝ်းၼၼ်ႉလႂ် လၢတ်ႈၼႄ သိူၵ်းပိုၼ်း ဝၼ်းယႂ်ႇဝၼ်းလူင်လႂ်၊ ပႅင်းမႅတ်ႇပၼ်ၽိင်ထုင်း၊ မွၵ်ႇလၢတ်ႈၶႆႈၼႄ ႁႂ်ႈယိုၼ်းယၢဝ်းမၼ်ႈၵႅၼ်ႇၵႂႃႇလႂ်၊ မူၼ်ႈၸႂ်ပၼ်ၽဵင်းၵႂမ်းလႂ် ၸိူဝ်းၼႆႉယူႇယဝ်ႉ။
သၢႆတၢင်းဢွမ်လူမ်း
ပေႃးၶႂ်ႈႁူႉလွင်ႈ ၸၢၵ်ႈဢွမ်လူမ်း(လွင်ႈပွႆႇသဵင်)ၸိုင် တေလႆႈႁူႉလွင်ႈ ထၢတ်ႈၽႆးၽႃႉ တၢၼ်ႇတၢၼ်ႇမၼ်းယူႇ။ ၽွင်းမိူဝ်ႈ ႁႂ်ႈထၢတ်ႈၽႆးၽႃႉလႆၵႂႃႇၸွမ်း သၢႆၽႆးၽႃႉၼိုင်ႈသဵၼ်ႈၸိုင် ဢီႇလႅတ်ႉထုၼ်ႇတင်းၼမ်တင်းလၢႆ ဢၢၼ်ႇႁူဝ်လၢၼ်ႉမၼ်း လႆၵႂႃႇၸွမ်းသႆၢၽႆးၽႃႉၼၼ်ႉဝႆႉယူႇ။ ႁႅင်းထၢတ်ႈၽႆးၽႃႉၼႆႉ မီးဝႆႉသွင်သႅၼ်း၊ ပဵၼ်ဢေႇၸီႇၶႃးရႅၼ်ႉ(AC)လႄႈတီသီးၶႃးလႅၼ်ႉ(DC)(လွင်ႈၽႆးၽႃႉ ပႃးဝႆႉၼႂ်းၸဵင်ၶမ်းလႅင်း မၢႆ 11 ၼၼ်ႉယူႇ)။ ႁူင်းပွႆႇသဵင်ဢၼ်ၼႆႉ ၸႂ်ႉႁႅင်း (16) မႅၵ်ႉၵသၢႆ့ၵႄႇ ၼိုင်ႈၽႅပ်ႉတႃၼႆႉ တေၸႂ်ႉလႆႈ ႁႅင်း(1600) ၵီႇလူဝ်ႇသၢႆႇၵႄႇ ဢမ်ႇၼၼ်ႁႅင်းတူင်ႉလႆႈ 1.600 ၵမ်းၼႆယူႇယဝ်ႉ။ တီႈတီႉသဵင်ဢွမ်လူမ်းၼႆႉ ဢိင်ၼိူဝ်ႁႅင်းတူင်ႉလႆႈၼႆႉသေ ၸင်ႇၸႅၵ်ႇပဵၼ်မႃးသၢႆ တၢင်းတီႈတီႉသဵင် သဵၼ်ႈယၢဝ်း၊ သဵၼ်ႈႁၢတ်ႈ သဵၼ်ႈပွတ်းၼႆယူႇ။ သဵၼ်ႈယၢဝ်းၼႆႉတႄ့ ပွႆႇသဵင်ပၼ်ဝႆႉၼႂ်းၵႄႈ 1.600 မီႇတိူဝ်ႇတေႃႇ 2000 မီႇတိူဝ်ႇလႂ်၊ သၢႆသဵၼ်ႈႁၢတ်ႈၼႆႉသမ်ႉ ပွႆႇဝႆႉၼႂ်းၵႄႈ200 တေႃႇ 500 လႂ်၊ သၢႆသဵၼ်ႈပွတ်းၼႆႉတႄ့ ပွႆႇဝႆႉၼႂ်း ၵႄႈမီႇတိူဝ်ႇ 16 တေႃႇ 50 ၼႆႉယူႇယဝ်ႉ။
758
လိူၼ်ဢွၵ်ႇထူဝ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
279
လိူၼ်ဢေႃးၵၢတ်ႉ
(1) ဝၼ်း။
တယႅတ်ႉၶျူဝ်ႇပိၼ်ႇ၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းငၸုၼ်ႇ
ဝၢၼ်ႈတယႅတ်ႉၶျူဝ်ႇပိၼ်ႇ  (သရက်ချိုပင်ရွာ၊ Thayetchopin) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇတယႅတ်ႉၶျူဝ်ႇပိၼ်ႇ ၊ ၸႄႈဝဵင်းငၸုၼ်ႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈမျိၼ်းၶျၢၼ်ႇ၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 192292 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇတယႅတ်ႉၶျူဝ်ႇပိၼ်ႇၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 741 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 959 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 1700 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းငၸုၼ်ႇ
1356
လိူၼ်မၢတ်ႉၶျ်
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်တီႇသႅမ်ႇပႃႇ
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:1356
1744
1744
ၵျေးၼီႇၵၢၼ်ႇ၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းၸိၼ်ႉၵၢႆႇ
ဝၢၼ်ႈၵျေးၼီႇၵၢၼ်ႇ  (ကြေးနီကန်ရွာ, Kyaynikan) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇၶၢၼ်ႇလူး၊ ၸႄႈဝဵင်းၸိၼ်ႉၵၢႆႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈၵျွၵ်ႉသႄႇ၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 190698 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇၸလေႇၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 1216 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 1399 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 2615 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
959
လိူၼ်မေႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်သႅပ်ႇထႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
ပတီးၽျူႇ၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းတပဵၵ်ႉၵျိၼ်း
ဢၢင်ႈဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းတပဵၵ်ႉၵျိၼ်း
ႁေႃၶမ်းတႆး မိူင်းဢႃႇဝႃႉ ၸဝ်ႈသိူဝ်ႁၢၼ်ၾႃႉ
ထိုင်မႃးမိူဝ်ႈပီႊ 1525  ၼၼ်ႉ ၸဝ်ႈလူင်မိူင်းယၢင်းၵေႃႈ လႆႈဢဝ်ဢႃႇဝႃႉ ဢၢပ်ႈပၼ် ၶုၼ်ပျီႇ ယဝ်ႉသေ တႃႇမၼ်းၸဝ်ႈတႄႉ သိမ်းဢဝ်တပ်ႉၸၢင်ႉ ၊ တၵ်ႉမႃႉသေ မိူဝ်းၶိုၼ်း  မိူင်းယၢင်း ယူႇယဝ်ႉ။  ဝၢႆးသေၸဝ်ႈလူင်မိူဝ်းယဝ်ႉ ၶုၼ်ပျီႇ သတူဝ်းမင်းၸဝ်ႈ ၵေႃႈ လႆႈႁွင်ႉဢဝ်ၽွင်းမိူင်းဢႃႇဝႃႉ ၵမ်ႈၽွင်ႈသေမိူဝ်းၶိုၼ်း မိူင်းပျီႇယဝ်ႉ။ တီႈဢႃႇဝႃႉ ဢမ်ႇမီးၽ်ႂယဝ်ႉလႄႈ ၼႃႇရႃႉပတီႉဢဝ်ၶၢဝ်းယၢမ်းလီဢၼ်ၼႆႉသေ လူင်းမိူဝ်းၶိုၼ်းၵမ်းလဵဝ်    ယဝ်ႉ။ ၽိူဝ်ႇႁွတ်ႈၽႅဝ် ဢႃႇဝႃႉ ယဝ်ႉမၼ်းၸဝ်ႈ ၸူႉတွမ်ႊႁၢင်ႈႁႅၼ်းသိုၵ်းသေ ၶိုၼ်းတိုၵ်းမိူင်းယၢင်းထႅင်ႈပွၵ်ႈၼိူင်ႈယဝ်ႉ။  ထိုင်မႃးမိူဝ်ႈပီႊ  1526  ၼၼ်ႉၸဝ်ႈလူင်  ဢွၼ်ၸဝ်ႈသိူဝ်ႁၢၼ်ၾႃႉ  တိုၵ်းၶိုၼ်းမိူင်းဢႃႇဝႃႉ လႄႈ ဢႃႇဝႃႉ လႆႈသုမ်းၵႂႃႇယူႇယဝ်ႉ။ ၶုၼ်ဢႃႇဝႃႉ ၵေႃႈလႆႈပႅတ်ႈႁၢင်ႈႁေႃသေ  ၶီႇၸၢင်ႉ ဢွၵ်ႇပၢႆႊၵႂႃႇယဝ်ႉ။  ၵွပ်ႈပိူဝ်ႈ လႆႈတၢင်းမၢတ်ႇၸဵပ်းဝႆႉလႄႈ လႆႈၼွၼ်းၽေးၵႂႃႇ တီႈၼိူဝ်ၸၢင်ႉ ၼၼ်ႉယဝ်ႉ ။ ထိုင်မႃးမိူဝ်ႈပီႊ  1527  ၼၼ်ႉ ၸဝ်ႈလူင် ယုၵ်ႉ  ၸဝ်ႈသိူဝ်ႁၢၼ်ၾႃႉ  ၶိုၼ်ႈပဵၼ်ၶုၼ်ႁေႃၶမ်း သေၵေႃႉဢၼ်ပဵၼ်လၢၼ်  ၼႃႇရႃႉပတီႉႁေႃၵႅဝ်ႈ  မိၼ်းၵျီးယၢၼ်ႇၼွင်ႇ  ဢၼ်ယၢမ်ႈပၢႆႊၽေး မိူဝ်းပိူင်ႈမိူင်းယၢင်းၼၼ်ႉ ၸဝ်ႉလူင်သွၼ်ႇဝႃႈ ယူဝ်တေဢမ်ႇ လိုမ်းၵုင်ႇမုၼ်  ဢၼ်ပၼ်ပိူင်ႈမႃးၼၼ်ႉၼႆသေ  ၶိုၼ်းယုၵ်ႉမၼ်းၸဝ်ႈပဵၼ်ၽွင်းမိူင်းလူင်ဝႆႉႁိမ်း  သိူဝ်ႁၢၼ်ၾႃႉ  ယူႇယဝ်ႉ။   ၶုၼ်ႁေႃၶမ်းဢႃႇဝႃႉ  ၸဝ်ႈသိူဝ်ႁၢၼ်ၾႃႉၼႆႉ  ဢမ်ႇၸႅၵ်ႇၸိူဝ်ႉၸၢတ်ႈၸၢဝ်းၶိူဝ်း ပၼ်ပုၼ်ႈ ၽွၼ်း ၽွင်းမိူင်းတႆး ၽွင်းမိူင်းမၢၼ်ႊၽဵင်ႇပဵင်းၵၼ်သေ ႁႂ်ႈႁူမ်ႈၵၼ် ၶိုင်ပွင်ဝၢၼ်ႈမိူင်းမႃးယူႇယဝ်ႉ။
တႃႇၸီႇလေး၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းတႃႇၸီႇ
ဝၢၼ်ႈတႃႇၸီႇလေး  (သာစည်လေးရွာ, Tharsilay) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇၵျႅတ်ႉမွၵ်ႉ၊ ၸႄႈဝဵင်းတႃႇၸီႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈမဵၵ်ႉထီႇလႃႇ၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 194271 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇၵျႅတ်ႉမွၵ်ႉၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 1912 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 2227 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 4139 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
မလႄးပွၵ်ႉ၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းမိူင်းၵုတ်ႈ
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းမိူင်းၵုတ်ႈ
958
လိူၼ်မၢတ်ႉၶျ်
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢေႇပရႄႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျုၼ်ႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢွၵ်ႇထူဝ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
757
လိူၼ်မၢတ်ႉၶျ်
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်သႅပ်ႇထႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၼူဝ်ႇဝႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်တီႇသႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
ၸုမ်းလူင်ပွင်ၸိုင်ႈ ၸႄႈတိူင်းမၵူၺ်း
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ၸႄႈတိူင်းမၵူၺ်း ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ၸုမ်းလူင်ပွင်ၸိုင်ႈ ၼႂ်းမိူင်းမျၢၼ်ႇမႃႇ ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ၸုမ်းလူင်ပွင်ၸိုင်ႈ ၸႄႈမိူင်း လႄႈ ၸႄႈတိူင်း
ပိုၼ်းၵႅပ်ႈ လွင်ႈတၢင်ႇသင်ႇၷႃႇယၼႃႇ
ပထမသင်ႇၷႃႇယၼႃႇ
ပီသႃႇသၼႃႇ (႑) ပီ (မိူဝ်ႈၶရိတ်ႉပႆႇပေႃႇ ႕႔႔ ပီႇၸီႇ) ဝႃႇးသေ မုၼ်ၶမ်းၽြႃးဢဝိ ၼိပ်ႉပၢၼ်ႇယဝ်ႉ (3) လိူၼ် တီႈမိူင်းရႃႇၸၵႁ၊ လွႆဝေႇၽႃႇရ၊ တီႈသုမ်ႉမၢၼ်ႇတၢပ်ႈ ထမ်ႈသတ်ႉတပၼ်ႇၼိၼၼ်ႉ တၢင်ႇပထမသင်ႇၷႃႇယၼႃႇယဝ်ႉ။ ၵွပ်ႈပိူဝ်ႈ ၶေႃႈၵႂၢမ်းရႁၢၼ်းလူင် ဢၼ်မႃးတုမ်ႉတိူဝ်ႉ တေပဵၼ်ၶဵၼ်သႃႇသၼႃႇၼၼ်ႉလႄႈ ၸဝ်ႈမႁႃႇၵသ်ႉသပ၊ ၸဝ်ႈဢႃႇၼၼ်ႇၻႃႇၶဝ် ဢွၼ်ႁူဝ် ရႁၢၼ်းတႃႇ (႕႐႐)သေ တၢင်ႇသင်ႇၷႃႇယၼႃႇယဝ်ႉ။ မိူဝ်ႈတၢင်ႇသၢင်ႇၷႃႇယၼႃႇၼၼ်ႉ ၶုၼ်ႁေႃၶမ်း မိူင်းရႃႇၸၵႁ ဢၸႃႇတသတ်ႈလႄႈ ၵူၼ်းမိူင်းၶဝ် ၷေၢႈ ဢွၼ်ၵၼ်ၸွႆႈထႅမ်ၵူႈၽၢႆႇၽၢႆႇယဝ်ႉ။ ပီသႃႇသၼႃႇ (႑) ပီ၊ တႄႇဢဝ် လိူၼ်ၸဵတ်းမူၼ်းတႄႇတၢင်ႇသင်ႇၶႃႇယၼႃႇသေ တေႃႇပေႃးယဝ်ႉၼႆႉ ႁိုင်(႗) လိူၼ်။ သင်ၶႃႇယၼႃႇပွၵ်ႈၼၼ်ႉ ဢဝ်သူပ်းလွတ်ႈဢၢၼ်ႇသေ တၢင်ႇၵႂႃႇယဝ်ႉ။
မိူင်းပၼ်ႇ၊ ဝဵင်း
ပၢၼ်ထိသွင် ပၢၼ်ၸဝ်ႈၶူးမေႃလူင်ၵေႃးလီႇ
မိူင်းပၼ်ႇ ပၢၼ်ထိသွင် ပၢၼ်ၸဝ်ႈၶူးမေႃလူင်ၵေႃးလီႇၼႆႉ လႆႈႁၢမ်းၶုၼ်မိူင်းၵႂႃႇ 20 ပီသေ ၸင်ႇလႆႈတႄႇတင်ႈၶိုၼ်းယဝ်ႉ။ ၼႃႈလိၼ်မိူင်းပၼ်ႇၼႆႉ သမ်ႉတေႃႇသဵၼ်ႈတၢင်း သိုၵ်းမၢၼ်ႈၶဝ် လတ်းၶၢမ်ႈသေ ၵႂႃႇတိုၵ်းမိူင်းထႆးလႄႈ ပဵၼ်သိုၵ်းပဵၼ်သိူဝ်သေ ဝၢၼ်ႈလူႉမိူင်းႁၢမ်း ၸင်ႇလႆႈၶၢတ်ႇၶုၼ်ၵႂႃႇ တင်းႁိုင်ယဝ်ႉ။ တီႈဢၼ်တင်ႈဝဵင်းမိူင်းပၼ်ႇ ပွၵ်ႈထိသွင် ပၢၼ်ၸဝ်ႈၵေႃးလီႇၼၼ်ႉ တေႃႇထိုင်ယၢမ်းလဵဝ် ယင်းတိုၵ်ႉဢွၼ်ၵၼ် ႁွင်ႉၸပ်းသူပ်းၸပ်းပၢၵ်ႇဝႃႈ "ဝဵင်းႁၢမ်း" ၼႆယူႇ။ ၼႃႈလိၼ် မိူင်းပၼ်ႇ ထိသွင်ၼႆႉ ၽၢႆႇႁွင်ႇ တိတ်းၸပ်း လႅၼ်လိၼ် မိူင်းၼၢႆး၊ ၸဵင်ႇႁွင်ႇဝၼ်းဢွၵ်ႇၸမ်ႉ တိတ်းၸပ်း ၵဵင်းတုင် (မိူင်းသၢတ်ႇ) ၽၢႆႇၸၢၼ်းၸမ်ႉ တိတ်းၸပ်း လႅၼ်လိၼ်ထႆး ၶႅၼ်ႈၵၼ် တီႈမိူင်းၽၢင်လႄႈ ၵဵင်းလၢဝ်ယဝ်ႉ။ ၸဵင်ႇၸၢၼ်းဝၼ်းတူၵ်း တိတ်းၸပ်း ၸႄႈဝဵင်းမႄႈႁွင်ႈသွၼ်လႄႈ ၸႄႈဝဵင်းမွၵ်ႇမႆႇယဝ်ႉ။ ပၢၼ်မိူင်းပၼ်ႇ ထိသွင်ႇၼႆႉ မၢင်ပွၵ်ႈ ပဵၼ်မိူင်းဢူၺ်းလီၵၼ် တင်းမိူင်းၼၢႆႈသေ ၵႂႃတိုၵ်းမိူင်းထႆး (ဝဵင်းမိူင်းငၢႆး)၊ မၢင်ပွၵ်ႈ ပဵၼ်ဢူၺ်းလီၵၼ် တင်းၸဝ်ႈလူင်ၵဵင်းမႂ်ႇသေ ၵႂႃႇတိုၵ်း ၵဵင်းတွင်းလႄႈ မွၵ်ႇမႆႇယဝ်ႉ။ မိူင်းပၼ်ႇထိသွင်ၼႆႉ လႆႈလူႉလႅဝ်ၵွပ်ႈ ၸဝ်ႈၾမွၵ်ႇမႆႇလႄႈ ထၢၵ်ႈလူႇ မႃးတိုၵ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ယွၼ်ႉၼၼ် ၵႂၢမ်းမိူဝ်ႈၵွၼ်ႇ ယင်းၵိုတ်းဝႆႉဝႃႈ "မိူင်းလူႉယွၼ်ႉထၢၵ်ႈလူႇ၊ မေႃႈၶဝ်ႈယူႇၼိူဝ်ၵဵင်း ဢမ်ႇတၼ်းပူင်" ၼႆယူႇ။
မီးပွၵ်ႉ၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းမျိၼ်းၶျၢၼ်ႇ
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းမျိၼ်းၶျၢၼ်ႇ
1743
လိူၼ်ၵျုၼ်ႇ
(1) ဝၼ်း။
တီႇသႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
1355
လိူၼ်ၸၼ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢေႇပရႄႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်သႅပ်ႇထႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢွၵ်ႇထူဝ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
ၾွင်ႇတေးသျိၼ်း ပၺ်ႇၺႃႇပႃႇရမီႇ
ၽႅၼ်ၵၢၼ်ႁပ်ႉငိုၼ်းလူႇ
တႃတေလႆႈငိုၼ်း တၢင်းလူႇ/ငိုၼ်းၸွႆႈထႅမ်ၼၼ်ႉ တေႁပ်ႉဢဝ် တမ်ႈတီႈၸုမ်းလႄႈ ၸဝ်ႈတႃႇၼ ၸိူဝ်းတီႈတႂ်ႈၼႆႉယူႇ။