ႁူဝ်ႇၶျီႇမိၼ်း
ဝႅတ်ႉၼၢမ်းပွတ်းၸၢၼ်းလႄႈ ဝႅတ်ႉၵွင်း
ဝႅတ်ႉၼၢမ်းပွတ်းၸၢၼ်းၼၼ်ႉ ငူဝ်ႉၻိၼ်ႇၾိၼ်ႉ (Ngo DinhDiem) ပဵၼ် ၸွမ်ၽွင်းလူင်သေ ၸဝ်ႈႁေႃၶမ်းၿၢဝ်ႇၻၢႆး(BaoDai) ပဵၼ်ၽူႈၼၢမ်းသုင်သုတ်း ၼႆယဝ်ႉ။ October 1955 ငူဝ်ႉၻိၼ်ႇၾိၼ်ႉ မီးသဵင်ၵမ်ႉထႅမ်ၼမ်သေ ပူတ်းပႅတ်ႈ ၿၢဝ်ႇတၢႆးယဝ်ႉ ၶိုၼ်ႈႁဵတ်း ၸွမ်ပွင်ၸိုင်ႈသေ တင်ႈမိူင်းၸွမ်ၸိုင်ႈဝႅတ်ႉၼၢမ်း (Republic of Vietnam = RVN) မႃးယူႇယဝ်ႉ။ ငူဝ်ႉၻိၼ်ႇၾိၼ်ႉ ၵိူဝ်းယမ်သႃႇသၼႃႇၶရိတ်ႉ လႄး မီးလွင်ႈတဵၵ်းတဵင်ၼိူဝ် ၸိူဝ်းၵိူဝ်းယမ် သႃႇသၼႃႇပုတ်ႉထ၊ သႃႇသၼႃႇတၢင်ႇပိူင်သေ ဢမ်ႇႁၼ်လီမၼ်းမႃး တင်းၼမ်။ လူင်ပွင်ၸိုင်ႈ ဢမေႇရိၵၼ်ႇ ယူႇၽၢႆႇလင်သေ ဢဝ်ႁႅင်းငိုၼ်းၶမ်း၊ ၶိူင်ႈၵၢင်ႇလၢၵ်ႈၼၢၵ်ႈ သူင်ႇၸူး ၽူႈပၼ်ဢၵျၢမ်ႇၽၢႆႇသိုၵ်းလႄႈ မၼ်းမီးႁႅင်းယဝ်ႉ။ 1956 ဝႅတ်ႉၼၢမ်းပွတ်းႁွင်ႇ မီးလွင်ႈလိူၵ်ႈတင်ႈ လူင်ပွင်ၸိုင်ႈလႄႈ ၵူၼ်းမိူင်းႁၢမ်ႉၼမ် လိူၵ်ႈတၢင်ႇ ႁူဝ်ႇၶျီႇမိၼ်း ပဵၼ် ၸွမ်ပွင်ၸိုင်ႈယဝ်ႉ။ ပွတ်းၸၢၼ်းတေႉ ဢမ်ႇယွမ်းႁဵတ်း ပၢင်လိူၵ်ႈတင်ႈသေ ဢမ်ႇၵႃး ဢဝ်ႁႅင်းသိုၵ်း တဵၵ်းတဵင်ၵူၼ်းမိူင်းထႅင်ႈ။ June 1956 တီႈပၢင်ၵုမ် ၸုမ်းပွင်ၵၢၼ်မိူင်းပွတ်းႁွင်ႇ တူၵ်းလူင်းဝႃႈ ၵိုင်ႇလီပူတ်းပႅတ်ႈ လူင်ပွင်ၸိုင်ႈ ပွတ်းၸၢၼ်း ၼႆယဝ်ႉ။ January 1959 ၸုမ်းဢၼ်လုၵ်ႉၽိုၼ်ႉ ယူႇတီႈပွတ်းၸၢၼ်းၼၼ်ႉ ပဵၼ် ၵူၼ်းမိူင်းလႄႈ ႁူဝ်ႇၶျီႇမိၼ်း တၢင်ႇထိုင် ႁႂ်ႈၸုမ်းပွင်ၵၢၼ် မၵ်းမၼ်ႈပဵၼ် သိုၵ်းၵူၼ်းမိူင်း ဢၼ်ဝႃႈ ဝႅတ်ႉၵွင်း (Vietcong) ၼႆသေ သူင်ႇတင်းၸွႆႈ ထႅမ်ပၼ်ယူႇယဝ်ႉ။ ထိုင် July1959 လႆႈတၢင်းၸွႆႈထႅမ် တီႈၸုမ်းလုၵ်ႉၽိုၼ်ႉ လၢဝ်းလႄႈ သိုၵ်းဝႅတ်ႉၼၢမ်းပွတ်းႁွင်ႇၶဝ် ၶဝ်ႈမိူင်းလၢဝ်းသေ သၢင်ႈ သဵၼ်ႈတၢင်းၸွႆႈထႅမ် ထိုင်ပွတ်းၸၢၼ်း ဢၼ်ဝႃႈ သဵၼ်ႈတၢင်းႁူဝ်ႇၶျီႇမိၼ်း ၼႆၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ December 1960 ၼင်ႇႁိုဝ်တေသူၼ်းတုမ်လႆႈ ၸိူဝ်းဢမ်ႇၸႂ်ႈ ၶွမ်ႇမိဝ်ႇၼိတ်ႉလႄႈ တီႈဝႅတ်ႉၼၢမ်းပွတ်းၸၢၼ်း ၶွတ်ႇၽွတ်ႈ “ၸုမ်းၼႃႈလိၼ် သိုၵ်းၽွမ်ႉႁူမ်ႈ” ၼႆမႃးယဝ်ႉ။ ၼႂ်း(1961-1963) သိုၵ်းဝႅတ်ႉၼၢမ်းပွတ်းႁွင်ႇ သီႇမိုၼ်ႇ(40,000) ပၢႆ လၵ်ႉၶဝ်ႈၵႂႃႇ ပွတ်းၸၢၼ်းသေ ၶဝ်ႈပၢင်တိုၵ်းၸွႆႈၵၼ်။ 1964 ၸမ်သဵင်ႈ တပ်ႉသိုၵ်းၵူၼ်းမိူင်းပွတ်းႁွင်ႇ လတ်းၶဝ်ႈမိူင်းလၢဝ်းလႄႈ ၵမ်ႇၿေႃးၻီးယႃး သေ ၶဝ်ႈၵႂႃႇပွတ်းၸၢၼ်း။ (1965-1969) လႄးၸွၼ်း(LeDuan) ၽူႈၶဝ်ႈ ၸုမ်းပွင်ၵၢၼ်မိူင်း ဢၼ်ႁပ်ႉပုၼ်ႈၽွၼ်း တႃႇၸွႆႈဝႅတ်ႉၵွင်းၼၼ်ႉ ယွၼ်း တင်းၸွႆႈထႅမ် မိူင်းၶႄႇ။ ၶႄႇသူင်ႇၵူၼ်း သၢမ်သႅၼ်သွင်မိုၼ်ႇ (320000) မႃးၸွႆႈၵေႃႇသၢင်ႈတၢင်းပၼ်လႄႈ သိုၵ်းဝႅတ်ႉၼၢမ်း ပွတ်းႁွင်ႇ ၸင်ႇၸၢင်ႈလူင်းၵႂႃႇ ပွတ်းၸၢၼ်း လႆႈယဝ်ႉ။ ၵႃႈၶၼ် ဢၼ်မိူင်းၶႄႇ ၸွႆႈထႅမ် ဝႅတ်ႉၼၢမ်းမိူဝ်ႈၼၼ်ႉ မီးမွၵ်ႈ သွင်မိုၼ်ႇလၢၼ်ႉၻေႃႇလႃႇ ၼႆယဝ်ႉ။ ဢဝ်ႁႅင်းငိုၼ်းႁႅင်းၶိူင်ႈ ၸွႆႈထႅမ်သေတႃႉ ဢမ်ႇပႄႉလႆႈ ၸုမ်းလုၵ်ႉၽိုၼ်ႉ လႄႈ တႃႇတိုၵ်းၸွႆႈၼႆသေ ဢမေႇရိၵၼ်ႇ သူင်ႇသိုၵ်းၶဝ် ၶဝ်ႈဝႅတ်ႉၼၢမ်းပွတ်းၸၢၼ်း မိူဝ်ႈပီ 1965 ၼၼ်ႉယူႇယဝ်ႉ။ ဢမေႇရိၵၼ်ႇၶဝ် ၽိူမ်ႉႁႅင်းသိုၵ်းမႃးတိၵ်းတိၵ်းလႄႈ သိုၵ်းၶဝ်မီးမႃး ႁႃႈသႅၼ်ပၢႆၼႆယဝ်ႉ။ ၶိူင်ႈၵၢင်ႇၶိုတ်းၵၢပ်ႈ ဢၼ်ဢမ်ႇပႆႇယၢမ်ႈငိၼ်းၵေႃႈ ဢဝ်မႃးၸႂ်ႉ တီႈၼႂ်းပၢင်တိုၵ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ မၢၵ်ႇပွမ်းလူင် လုၵ်ႉၼိူဝ်ႁိူဝ်းမိၼ် ပွႆႇလူင်းၵေႃႈ ဢမ်ႇႁဵတ်းႁႂ်ႈ ဝႅတ်ႉၵွင်း ယွမ်းသုမ်းလႆႈ။ 2.9.1969 ႁူဝ်ႇၶျီႇမိၼ်း ဢၼ်ဢႃႇယုလႆႈ(79)ၼၼ်ႉ လႆႈသဵင်ႈၵၢမ်ႇသုတ်းမုၼ်ၵႂႃႇယဝ်ႉ။ မၼ်းဢမ်ႇယူႇယဝ်ႉသေတႃႉ ၵႂၢမ်းသင်ႇသွၼ်မၼ်း၊ ၵၢၼ်ဝၢင်းၽႅၼ်မၼ်း ယင်းသိုပ်ႇမီးဝႆႉယူႇလႄႈ ၶဝ်ၸိူဝ်း လုၵ်ႈၼွင်ႉတၢမ်းၸႂ်မၼ်းၼၼ်ႉ ဢမ်ႇႁူၼ် ဢမ်ႇယွမ်းသေ သိုပ်ႇၶဝ်ႈပၢင်တိုၵ်း တေႃႇထိုင် ယိူင်းမၢႆ ယူႇယဝ်ႉ။ ဢမေႇရိၵၼ်ႇၶဝ် သဵင်ႈၸရိပ်ႈသိုၵ်း ၼမ်ၼႅၼ်ႇသေမဝ်ႇၵႃး ၵူၼ်းမိူင်းဢမေႇရိၵၼ်ႇၶဝ် လႆႈႁပ်ႉႁူႉႁၼ်ၶၢဝ်ႇ ဢၼ်သိုၵ်းဢမေႇရိၵၼ်ႇ ၵႂႃႇယူႇ ၵႂႃႇႁဵတ်း ၸလိူဝ်ႈၸလႃႈ၊ ၵႂႃႇၸပ်းယႃႈမဝ်းၵမ်၊ ၵႂႃႇမူၼ်ႈၵျေႃႇလူၼ်ႉပူၼ်ႉလိူဝ်သေ ပဵၼ်တၢင်းပဵၼ် မဵဝ်းဢမ်ႇယႃလႆႈယူႇၸိူဝ်းၼၼ်ႉ ၵူၼ်းမိူင်းၶဝ် ႁၼ်ဝႃႈ လူင်ပွင်ၸိုင်ႈမိူင်းၶဝ် ဢဝ်လုၵ်ႈလၢင်းၵူၼ်းမိူင်း ႁဵတ်းသိုၵ်း ၵႂႃႇယူႇၵႆ၊ ၵႂႃႇႁႂ်ႈဢၵျၢင်ႉလူႉသေ မဝ်ႇၵႃး ဢဝ်ငိုၼ်းၶွၼ်ႇၵူၼ်းမိူင်း ၵႂႃႇထွၵ်ႇ ပႅတ်ႈၵူၺ်း ၼႆသေ ဢမ်ႇႁၼ်လီ ဢမ်ႇၵမ်ႉထႅမ်လႄႈ သိုၵ်းဢမေႇရိၵၼ်ႇ ထွႆဢွၵ်ႇဝႅတ်ႉၼၢမ်းၵႂႃႇ မိူဝ်ႈ April 1973 ၼၼ်ႉယူႇယဝ်ႉ။ ၼင်ႇႁိုဝ်ၶၢဝ်ႇၸိူဝ်းၼၼ်ႉ တေၽႅဝ်ၵႂႃႇ ၼႂ်းၵူၼ်းမိူင်းဢမေႇရိၵၼ်ႇၼၼ်ႉ ၵူၼ်းဝႅတ်ႉၼၢမ်း ယူႇဝႆႉၼွၵ်ႈမိူင်း၊ ယူႇဝႆႉတီႈဢမေႇရိၵၼ်ႇၼၼ်ႉ ၵပ်းသၢၼ်ၵၼ်တင်း ၵူၼ်းၼႂ်းမိူင်းဝႅတ်ႉၼၢမ်းသေ ၸွႆႈပိုၼ်ၽႄႈၶၢဝ်ႇ ယူႇယဝ်ႉ။ ဢမ်ႇမီးသိုၵ်းဢမေႇရိၵၼ်ႇယဝ်ႉသေတႃႉ ပၢင်တိုၵ်းတႄႉ ဢမ်ႇထၢတ်ႇဢမ်ႇဝၢႆး။ ဝႅတ်ႉၵွင်းလႄႈ သိုၵ်းၵူၼ်းမိူင်းပွတ်းႁွင်ႇ လႆႈႁူမ်ႈၵၼ် သိုပ်ႇတိုၵ်း တပ်ႉသိုၵ်း လူင်ပွင်ၸိုင်ႈဝႅတ်ႉၼၢမ်း(ပွတ်းၸၢၼ်း)ထႅင်ႈ။ 30.4.1975 သိုၵ်းၸိူဝ်ႉၸၢတ်ႈဝႅတ်ႉၼၢမ်း(Army of the Republic of Veitnam ARVN) တိုၵ်းသိမ်းလႆႈ ဝဵင်းသၢႆးၵွၼ်ႇ(Saigon) ဢၼ်ပဵၼ်ငဝ်ႈ မိူင်းလူင် ဝႅတ်ႉၼၢမ်းပွတ်းၸၢၼ်းလႄႈ သိုၵ်းဢိၼ်ႇၻူဝ်ႇၶျၢႆးၼႃးပွၵ်ႈထိ သွင်(2nd Indochina War) ႁိုဝ်ဝႃႈ သိုၵ်းဝႅတ်ႉၼၢမ်း (Vietnam War)ၼႆ ၼၼ်ႉၵေႃႈ ယဝ်ႉတူဝ်ႈၵႂႃႇ။ ၼႂ်းၶၢဝ်းတၢင်း(1.11.1955 - 30.4.1975 ) လႆႈပဵၼ်သိုၵ်း ဢိၼ်ႇၻူဝ်ႇၶျၢႆးၼႃးပွၵ်ႈထိသွင် ႁိုင်ၼၢၼ်း (19)ပီ (5)လိူၼ် (29)ဝၼ်း ယဝ်ႉၸင်ႇ သိုၵ်းယဝ်ႉတူဝ်ႈၵႂႃႇသေ ဝႅတ်ႉၼၢမ်းပွတ်းႁွင်ႇလႄႈပွတ်းၸၢၼ်း ဢၼ်လႆႈၶၢမ်ႇ ၽႃႇၸၵ်း ပဵၼ်ဝႆႉ (2)တွၼ်ႈၼၼ်ႉၵေႃႈ လႆႈႁူမ်ႈၵၼ် ပဵၼ်မိူင်းလုၵ်ႈလဵဝ်ၵၼ်ၶိုၼ်း ယူႇယဝ်ႉ။ ႁႂ်ႈလႆႈပဵၼ် တီႈမၢႆတွင်း၊ တီႈဢဝ်ၵုင်ႇမုၼ် တီႈယုၵ်ႉယွင်ႈ ၽူႈဢွၼ်ႁူဝ် ဢၼ်ႁၵ်ႉ ဢၼ်တၢႆတႅၼ်းလႆႈၼၼ်ႉလႄႈ ဝဵင်းသၢႆးၵွၼ်ႇ(Saigon)ၵေႃႈ လၢႆႈၸိုဝ်ႈပဵၼ် ဝဵင်းလူင်ႁူဝ်ႇၶျီႇမိၼ်း (Ho Chi Minh City) ၼႆသေ မၵ်းမၼ်ႈၵႂႃႇ မိူဝ်ႈ 2.7.1976 ၼၼ်ႉယူႇယဝ်ႉ။