cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
ၸၼ်ႇဝႃႇရီႇ 3
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၼ်းထိ ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ၸၼ်ႇဝႃႇရီႇ
921
921
လိူၼ်ၸၼ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၾႅပ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢေႇပရႄႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မေႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျုၼ်ႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျူႇလၢႆႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢေႃးၵၢတ်ႉ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်သႅပ်ႇထႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢွၵ်ႇထူဝ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၼူဝ်ႇဝႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်တီႇသႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:921
1230
1230
လိူၼ်ၾႅပ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မၢတ်ႉၶျ်
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢေႇပရႄႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မေႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢေႃးၵၢတ်ႉ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢွၵ်ႇထူဝ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၼူဝ်ႇဝႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်တီႇသႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:1230
ၼမ်ႉၶမ်း၊ ဝဵင်း
ဝဵင်းၼမ်ႉၶမ်း ; (နမ့်ခမ်းမြို့), (Namkham), ၼႆႉ မီးၼႂ်း ၸႄႈဝဵင်းၼမ်ႉၶမ်း၊ ၸႄႈတွၼ်ႈမူႇၸေႊ၊ ၸႄႈမိူင်းတႆး၊ မိူင်းမျၢၼ်ႇမႃႇ သေ ပဵၼ်ဝဵင်းပၵ်းလုမ်း ၸႄႈဝဵင်းၼမ်ႉၶမ်းယဝ်ႉ။
သၢႆပိုၼ်း
ၼမ်ႉၶမ်းၼႆႉ တႄႇတင်ႈ ပဵၼ်ဝၢၼ်ႈ မိူဝ်ႈပီ ၵေႃးၸႃႇ (1107) ၼီႈ၊ ပီၶရိတ်ႉ (1745) တမ်ႈတီႈ ႁိမ်းၽင်ႇၼမ်ႉႁွၢင်ႈလီဢွၼ်ႇ ဢၼ်ၸိုဝ်ႈဝႃႈ ၼမ်ႉၶမ်းၽွင် ၼၼ်ႉလႄႈ ၵႃႈၵွၼ်ႇ တွၼ်းဢွၼ်ႁွင်ႉဝႃႈ ဝၢၼ်ႈၼမ်ႉၶမ်း (ၼမ်ႉၶမ်းၽွင်)သေ ၽိူဝ်ႇပဵၼ်ဝဵင်းမႃး ၸင်ႇၸိုဝ်ႈဝႃႈ ဝဵင်းၼမ်ႉၶမ်း ၼႆယဝ်ႉ။ ႁွင်ႈၼမ်ႉဢွၼ်ႇၼၼ်ႉ ယွၼ်ႈပိူဝ်ႈ မီးၶမ်းၽွင်သေ တႄႇၸဵမ်မိူဝ်ႈၵွၼ်ႇတေႃႇထိုင် ယၢမ်းလဵဝ် ၵူၼ်းသေးၶမ်းတိုၵ်ႉမီးယူႇလႄႈ ၸင်ႇႁွင်ႉဝႃႈ ႁွင်ႈၼမ်ႉၶမ်းၽွင်ၼႆယဝ်ႉ။ ၼမ်ႉၶမ်းၽွင်ၼႆႉ လုၵ်ႉၽၢႆႇၸၢၼ်း လတ်းၵၢင်ဝဵင်းသေ ၸင်ႇလႆၶဝ်ႈၵႂႃႇ ၼႂ်းၼမ်ႉမၢဝ်းလူင်ယူႇ။ တေလႆႈဝႃႈ ၼမ်ႉၶမ်းၽွင်ၼႆႉ ၽႃႇတတ်းၶႅၼ်ႈဢဝ် ဝဵင်းၼမ်ႉၶမ်း ပဵၼ်ၵႂႃႇသွင်တွၼ်ႈ ၽၢႆႇတႂ်ႈလႄႈၽၢႆႇၼိူဝ်ၼႆယူႇ။
ထိုင်မႃး ပီၵေႃးၸႃႇ (1139) ၼီႈ၊ ပီၶရိတ်ႉ (1776-77)ၼၼ်ႉ ၸင်ႇမႄးၶႂၢၵ်ႈ ဝၢၼ်ႈၼမ်ႉၶမ်း ႁဵတ်းပဵၼ် ဝဵင်းၼမ်ႉၶမ်းၵႂႃႇယဝ်ႉ။ ၵူၼ်းမိူင်း ၸင်ႇယုၵ်ႉဢဝ် ပူႇႁဵင်ပေႃႈသီး ၶိုၼ်ႈပဵၼ် ၵိၼ်မိူင်း (မဵဝ်ႉၸႃး) ၼမ်ႉၶမ်းၵႂႃႇယူႇ။ မႄႈပေႃႈသီးၶဝ်ၼႆႉ ႁိၵ်ႈၸိုဝ်ႈဝႃႈ ၼၢင်းၶႆႇပွၵ်ႇ ၊ ယွၼ်ႉပိူဝ်ႈဝႃႈ ပဵၼ်ၼၢင်းယိင်း ၽိဝ်ၶၢဝ်ႁၢင်ႈလီ မိူၼ်ၼင်ႇ ၶႆႇတူမ်ႈသုၵ်းသေ ပွၵ်ႇပိူၵ်ႇၶႆႇ ၼၼ်ႉလႄႈ ၸင်ႇႁိၵ်ႈၸိုဝ်ႈဝႃႈ ၼၢင်းၶႆႇပွၵ်ႇၼႆယဝ်ႉ။ ၵိၼ်မိူင်းလူင်ပေႃႈသီး ၸင်ႇဢဝ်တႆးၵေႃႉမၼ်း ဢၼ်ဝႃႈ ပေႃႈလဵၵ်းၼၼ်ႉ ၼုင်ႈၸၢင်း ပဵၼ်ရႁၢၼ်းသေ ၸင်ႇတေႁဵတ်းလူႇပၼ် ၵျွင်းလင်ၼိုင်ႈ၊ ၽွင်းမိူဝ်ႈၸဝ်ႉသေၼၼ်ႉ ထေႇရဝႃႇတ သႃႇသၼႃႇ မုၼ်ၶမ်းၽြႃးၵေႃႈ ၽႅဝ်ထိုင်ဝႆႉ ၼႂ်းဢိူင်ႇထုင်ႉမၢဝ်းယဝ်ႉလႄႈ ၼင်ႇႁိုဝ်သႃႇသၼႃႇ ပေႃးတေႁိူဝ်ႈႁိူင်း ပိူင်းသ်ႂၼၼ်ႉ ၵိၼ်မိူင်းလူင်ပေႃႈသီးလႄႈ မုၼ်ၸဝ်ႈပေႃႈလဵၵ်း ၸင်ႇၵေႃႇႁဵတ်း ႁုၼ်ႇႁၢင်ႈၽြႃးသူႇၼိုင်ႈ တၢင်းသုင် မီးမွၵ်ႈႁူၵ်းသွၵ်ႇ၊ ၽြႃးသူႇၼၼ်ႉ မႃးပဵၼ်ငဝ်ႈၵဝ်ႉ မူႇလၽြႃးၵေႃႇမိူင်း ဢၼ်ဢူမုၼ်ႁိူင်းယူႇ ၵျွင်းၽြႃးလူင် ၵၢင်ဝဵင်းၼမ်ႉၶမ်း ယၢမ်းလဵဝ်ၼႆႉယဝ်ႉ။
သိူဝ်ၽိူၵ်ႇလႄႈ ၼမ်ႉၶမ်း
မိူဝ်ႈၵွၼ်ႇၵွၼ်ႇ တီႈဢိူင်ႇထုင်ႉမၢဝ်းၼႆႉ မီးသိူဝ်ၽိူၵ်ႇလူင် တူဝ်ၼိုင်ႈ ယူႇသဝ်းႁႃၵိၼ်ႁႃယႅမ်ႉဝႆႉယူႇ။ ယူႇမႃး ပီယၢဝ်းၶၢဝ်းႁိုင်သေ သိူဝ်ၽိူၵ်ႇလူင်ၵေႃႈ ၸင်ႇၵႂႃႇတၢႆတီႈ ႁူဝ်ၼႃး ပူႇယၢင်းထဝ်ႈ ၼၢႆးယၢင်းထဝ်ႈယဝ်ႉ။ ယွၼ်ႉပိူဝ်ႈ ၼမ်ႉၼဝ်ႈသိူဝ်ၼၼ်ႉလႄႈ ၼႃးၶႃသွင်ၵေႃႉ ပဵၼ်ဢၼ်ၶဝ်ႈပူင်းႁူင်းမၢၵ်ႈ လီၵူႈပီꧦ။ ဝၢႆးမႃး ၶႃသွင်ထဝ်ႈ ၸင်ႇၵႂႃႇႁၼ် သိူဝ်ၽိူၵ်ႇၼၼ်ႉတၢႆဝႆႉ ၵိုတ်းလုပ်ႇမၼ်းၵူၺ်း။ ပူႇယၢင်းၼၢႆးယၢင်းထဝ်ႈ ၸင်ႇဝႃႈ သင်ႁဝ်း ႁၼ်မိူဝ်ႈမႂ်းတေးတၢႆ တေလႆႈဢဝ်ၼိူဝ်ႉမႂ်းၶၢႆ တေလႆႈၵိၼ်ၼိူဝ်ႉမႂ်းယူႇ၊ သင်မႂ်းတၢႆၼဝ်ႈတူႇ ၵိုတ်းဝႆႉ ၼင်ႁႅင်ႈ တေလႆႈၶၢႆသေ ပဵၼ်ငိုၼ်းထႅင်ႈတိုၼ်းလၢင်းႁဝ်း၊ ယၢမ်းလဵဝ် ၵူၺ်းၵိုတ်း သဝ်းဝႆႉ လုပ်ႇလၢႆလၢႆ ဢမ်ႇၸၢင်ႈဢဝ်ၸႂ်ႉလ်ႂ လိူဝ်သေ ဢဝ်ႁဵတ်း တီႈမၵ်းမၢႆတွင်းသူႇယိူမ်ႈ ၼႆသေ ၸင်ႇတေ ဢဝ်ၽင်ဝႆႉလီလီ တီႈႁူဝ်တႄးၼႃးၶႃၼႆယဝ်ႉ။ ႁဵတ်းၼၼ်သေ ၶဝ်ၼႃးၶႃၵေႃႈ ၵွႆႈယူႇၵွႆႈလီလိူဝ်မႃးတိၵ်းꧦ ၶႃသွင်ထဝ်ႈ ယုမ်ႇယမ်ဝႃႈ ပဵၼ်လူၺ်ႈသိူဝ်ၽိူၵ်ႇ မႃးတၢႆၼႆလႄႈ ၸင်ႇၵႆႉၵႆႉၵႂႃႇဝႆႈသႃ တီႈၶုမ်ပႃႇႁဵဝ်ႈ သိူဝ်ၽိူၵ်ႇၼၼ်ႉယဝ် ၸဝ်ႈၼႃးတၢင်ႇၸိူဝ်းၵေႃႈ မႃးယိူင်ႈ ၶႃပူႇယႃႈလႄႈ ၶဝ်ႈၶဝ်ၸိူဝ်းၼၼ်ႉၵေႃႈ လႆႈႁၼ် ဢွၵ်ႇၼမ်မႃးၼႆယဝ်ႉ။ ဝၢႆးၼၼ်ႉ ပၢၼ်သိုပ်ႇပၢၼ် ၸင်ႇဢွၼ်ၵၼ် လုမ်းလႃးပႃႇႁဵဝ်ႈ သိူဝ်ၽိူၵ်ႇမႃးသေ ယၢမ်းလဵဝ် ၸင်ႇပဵၼ်မႃးၵွင်းမူး ၸဝ်ႈသိူဝ်ၽိူၵ်ႇယဝ်ႉ။ ဢွင်ႈတီႈ ၵွင်းမူးၸဝ်ႈသိူဝ်ၽိူၵ်ႇၼၼ်ႉ ယၢမ်းလဵဝ် မီးဝႆႉၽၢႆႇတူၵ်း ၵျွင်းၽြႃးလူင်ၵေႃႇမိူင်း ၵႆယၢၼ်မွၵ်ႈ (300) ထတ်းယူႇ။ ယွၼ်ႉပိူဝ်ႈ သိူဝ်တၢႆသေ တူႇၼဝ်ႈလၢၼ်ႈလႄႈ ၼမ်ႉၼဝ်ႈမၼ်း ထႅင်ႈပၼ်ၽုၼ်ႇၼႃး ငႂ်ႈလိၼ်လီၼႆယဝ်ႉ။ တေႃႇထိုင်ယၢမ်းလဵဝ် ဝဵင်းၼမ်ႉၶမ်းၼႆႉ သင်ဝႃႈ ၶုတ်းၼမ်ႉမေႃၼႆ ၵႆႉၵႆႉၶုတ်းၺႃးၼမ်ႉမေႃႇ ဢၼ်ဢွၵ်ႇဢၢႆသႅဝ်ၼမ်ႉတူႇၼဝ်ႈ သိူဝ်ၽိူၵ်ႇယူႇ။ ၼမ်ႉမေႃႇႁိူၼ်းတႂ်ႈ ႁိူၼ်းၼိူဝ် ၶႅၼ်ႈၵၼ် ၽႃႁူဝ်ႉၵူၺ်းသေတႃႉ မၢင်တီႈၼႆႉ မေႃႇၼိုင်ႈၵိၼ်လႆႈ မေႃႇၼိုင်ႈ မီးဢၢႆတူႇသေ ဢမ်ႇၵိၼ်လႆႈ။ ၵပ်းၵၢႆႇလူၺ်ႈ သိူဝ်ၽိူၵ်ႇၼႆႉသေ တီႈႁိမ်း ၵျွင်းၽြႃးလူင် ၵၢင်ဝဵင်းၼၼ်ႉ ယၢမ်းလဵဝ်လႆႈႁၼ် ႁဵတ်းဝႆႉႁၢင်ႈသိူဝ်ၽိူၵ်ႇတူဝ်ၼိုင်ႈ ဢိၵ်ႇလူၺ်ႈ ဝိမၼ်းသိူဝ်ၽိူၵ်ႇ လင်ၼိုင်ႈၶိုၵ်ႉၶိုၵ်ႉၶၢႆးၶၢႆးယူႇ။
ထိုင်မႃးပီၵေႃးၸႃႇ (1226) ပီၶရိတ်ႈ (1864) ပၢၼ်ၵိၼ်မိူင်း ၶုၼ်သၢင်ႇယီႈၼၼ်ႉ ၸင်ႇမႄးၵုမ်းၵေႃႇ ၽြႃးၵေႃႇမိူင်း ႁႂ်ႈသုင်ၶိုၼ်ႈၵဝ်ႈသွၵ်ႇသေ ႁွင်ႉဢဝ်မေႃမိုဝ်းၶႄႇ မႃးႁဵတ်းၵျွင်းမုင်းလိၼ်ၶေႃ၊ ၵင်ႈၽႃၵင်ႈပႅၼ်ႈ၊ သိူဝ်ႇၶႅပ်းမၢၵ်ႇႁိၼ်ယဝ်ႈ။ ဝၢႆးသေ ႁဵတ်ၵျွင်းၽြႃးလူင်ယဝ်ႉ ၸင်ႇမႄးမၵ်းမၢႆဝၢင်းၵျွင်းသေေၽုၵ်ႇဝႆႉတူၼ်ႈမႆႉၺွင်ႇ မႆႉႁုင်းယဝ်ႉ။ ပွႆးၵျွင်းၽြႃးလူင်ၵေႃႇမိူင်းၼႆႉၵေႃႈ ႁဵတ်းၼိုင်ႈပီသွင်ပွၵ်ႈသေ ပဵၼ်မိူဝ်ႈလိူၼ် (11) လွင်ႈ (8)ၶမ်ႈလႄႈ လိူၼ်သီႇမူၼ်းယဝ်ႉ။ ပွႆးလိူၼ် (11) လွင်ႈ (8) ၶမ်ႈၼၼ်ႉ ႁွင်ႉဝႃႈ ပွႆးသၢဝ်းသၢမ် ၼႆယူႇ။
ပီၵေႃးၸႃႇ (1299) ၶရိတ်ႈ (1937) ပွႆးၸႃးလူင်လုင်းၽယီႈ မၢၼ်ႈဝဵင်း ဢၼ်ယူႇတီႈ မၢၼ်ႈမေႃႇၼၼ်ႉ ၸင်ႇၵႂႃႇၸၢင်ႈ မေႃမိုဝ်းမၢၼ်ႈ ဢူႈတၢၼ်ႇၶႄး မႃးမႄးၵုမ်းၵေႃႇ ၽြႃးလူင် ႁႂ်ႈသုင်ၶိုၼ်ႈ (12)သွၵ်ႇသေဢမ်ႇၵႃး ၵျွင်းၽြႃးလူင်ၵေႃႈ ၶိုၼ်းမႄးၵုမ်းၵေႃႇ ႁဵတ်းပဵၼ်ၵျွင်းပျႃႉသၢတ်ႈ လၢႆလၢႆႁၢၼ်ႉယဝ်ႉ။
ထိုင်မႃး ပီၵေႃးၸႃႇ (1304-05) ပီၶရိတ်ႉ (1942) ၽွင်းသိုၵ်းၵမ်ႇၽႃႇပွၵ်ႈသွင်ၼၼ်ႉ ၵျပၢၼ်ႇၶဝ် မႃးသိမ်းဝဵင်းၼမ်ႉၶမ်းဝႆႉသေ သိုၵ်းမႁႃႇမဵတ်ႉ (သိုၵ်းဢမေႇရိၵၢၼ်ႇ) ၶဝ် လုၵ်ႉဢိၼ်ႇတိယ ၶီႇႁိူဝ်းမိၼ် မႃးလူင်းမၢၼ်ႈမေႃႇ၊ လုၵ်ႉမၢၼ်ႈမေႃႇ ၶီႇသိုၵ်းမႃး ၼမ်ႉၶမ်း၊ ႁိူဝ်းမိၼ်မႁႃႇမဵတ်ႉၶဝ်ၵေႃႈ ဢဝ်မၢၵ်ႇပွမ်းလူင် မႃးပွႆႇသႂ်ႇ ၼႂ်းဝဵင်းၼမ်ႉၶမ်း သမ်ႉပေႃး ယွၼ်ႈလူင်ၵႂႃႇသဵင်ႈ။ မၢၵ်ႇပွမ်းႁိူဝ်းမိၼ် လုၵ်ႈၼိုင်ႈ မႃးတူၵ်းတႅၵ်ႇသႂ်ႇ ၼိူဝ်ၵျွင်းၽြႃးလူင် ၵၢင်ဝဵင်းၼမ်ႉၶမ်းၼၼ်ႉသေ ၵျွင်းၽြႃးလူင် ပုတ်းပင်းလူႉလႅဝ်ၵႂႃႇသဵင်ႈယဝ်ႉ။ မၢၵ်ႇပွမ်းႁိူဝ်းမိၼ်လူင် ႁႅင်းယႂ်ႇၼႃႇလႄႈ ၵျွင်းလူင်တင်းလင် လူႉလႅဝ်ၵႂႃႇသေတႃႉ ဢၼ်လီဢၢမ်းတႄႉ ႁုၼ်ႇႁၢင်ႈၽြႃးလူင် ဢၼ်မီးယူႇတီႈ ၵၢင်ဝဵင်းၼၼ်ႉ ဢမ်ႇလူႉလႅဝ်သေဢိတ်းသေ ၵိုတ်းဝႆႉယူႇတုၵ်းသုၵ်း ၼႂ်းၵႄႈၵျွင်းလႅဝ်ၼၼ်ႉယူႇ။
လၢႆးပၵ်းသဝ်းဢွင်ႈတီႈဝဵင်း
ဝဵင်းၼမ်ႉၶမ်းၼႆႉ မီးဝႆႉ ၽၢႆႇတူၵ်း ဝဵင်းမူႇၸႄႈ တီႈဢၼ်ၵႆယၢၼ် 19 လၵ်း၊ မီးၽၢႆႇၸၢၼ်း ၼမ်ႉမၢဝ်းယဝ်ႉ။ ၽၢႆႇႁွင်ႇဝဵင်းၼမ်ႉၶမ်းၼၼ်ႉ မီးဝႆႉ ၶူဝ်ၽႅၼ်ၼမ်ႉမၢဝ်း ဢၼ်ၵဝ်ႇလင်ၼိုင်ႈ ဢၼ်မႂ်ႇထႅင်ႈလင်ၼိုင်ႈသေ တၢင်းၵႃး ၶၢမ်ႈၶူဝ်ၵႂႃႇႁွတ်ႈထိုင်လႆႈ မၢၼ်ႈဝဵင်းလူင် ဢၼ်ၵႆယၢၼ် 5 လၵ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ လုၵ်ႉမၢၼ်ႈဝဵင်းလူင်သေ ၶူၼ်တၢင်းၵႃႈ ႁွတ်ႈထိုင်လႆႈ မၢၼ်ႈမေႃႇယဝ်ႉ။ ၵူၺ်းၵႃႈ ပဵၼ်တၢင်းႁိၼ်တၢင်းသၢႆးၵူၺ်း။ လိူဝ်သေၼၼ်ႉ လုၵ်ႉၼမ်ႉၶမ်းသေ မီးတၢင်းထႅင်ႈသဵၼ်ႈၼိုင်ႈ ၵႂႃႇႁွတ်ႈထိုင်လႆႈ ၼမ်ႉၽၵ်းၵႃသေ ၶိုၼ်းၵႂႃႇပွင်ႇ သဵၼ်ႈတၢင်းလူင် မူႇၸႄႈ ဝဵင်းလိူဝ်ႇယဝ်ႉ။ လုၵ်ႉၼမ်ႉၶမ်း ၵႂႃႇသဵၼ်ႈတၢင်း မိူင်းဝီး၊ ၼမ်ႉႁႆး ၼမ်ႉတူႈသေ ႁွတ်ႈထိုင်လႆႈ သီႇပေႃႉယူႇ၊ ၵူၺ်းၵႃႈ ပဵၼ်တၢင်းလိၼ်တၢင်းသၢႆးၵူၺ်းၼင်ႇၵဝ်ႇ။
ပၢႆးမၢၵ်ႈမီးလႄႈၶူဝ်းၵုၼ်ႇၵႃႉၶၢႆ
ပိူင်ယႂ်ႇမၼ်းတေႉ ႁဵတ်းၵၢၼ်ႁႆႊၵၢၼ်ၼႃး လႄႈ ၵႃႉၶၢႆၵၢတ်ႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၸႂ်ႉၶိူင်ႈၸၢၵ်ႈ ၶိုတ်းၵၢပ်ႈသေ ၽုၵ်ႇသွမ်းႁႆႊၼႃးသေ ပေႃးလႆႈၶဝ်ႈဢွၵ်ႇၼမ်မႃးၸိုင် တေႃႉၶဝ်ႈ ၶၢႆၼႂ်းမိူင်းၶႄႇၼၼ်ႉၶႃႈယဝ်ႉ။ ႁိမ်းႁွမ်းၼိူဝ်လွႆပႃႇထိူၼ်ႇၸိူဝ်းၼၼ်ႉသမ်ႉ ၽုၵ်ႈသူၼ်ယၢင်ႊတင်ႊ လႄႈ ၶဝ်ႈၽႃႉ ဝႆႉယူႇ။ ၸၢဝ်းၶိူဝ်းလွႆတေႉ ပိူင်လူင်မၼ်း ၽုၵ်ႈသူၼ်ၼဵင်ႈ ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ လိူဝ်သေၼၼ်ႉ ႁဵတ်းၵၢၼ် လၵ်ႉတေႃႈမႆႉ လႄႈ ၽဝ်ထၢၼ်ႇ သေလၵ်ႉၶဝ်ႈၶၢႆၼႂ်းမိူင်းၶႄႇၼၼ်ႉယူႇယဝ်ႉ။
ၵၼ်တေႃႉသူင်ႇလႄႈပၢႆးၵပ်းသိုပ်ႇ
မီးၽၢႆႇတူၵ်း ဝဵင်းမူႇၸေႊ မွၵ်ႈ 19 လၵ်းလႄႈ ၽၢႆႇၸၢၼ်းၼမ်ႉမၢဝ်း။ ၽၢႆႇတၢင်းႁွင်ႇ ၶၢမ်ႈၼမ်ႉမၢဝ်း ၵႂႃႇသေ ႁွတ်ႈၽႅဝ် ဝဵင်းၼွင်တဝ်း ၸႄႈမိူင်းၶႄႇ။ ၽၢႆႇၸဵင်ႇႁွင်ႇ ဝၼ်းတူၵ်းၼၼ်ႉၵႆယၢၼ်ၵၼ်တင်း မၢၼ်ႈဝဵင်းလူင် ၸေႊမိူင်းၶၢင် မွၵ်ႈ 5 လၵ်း။ သမ်ႉတင်းမီးထႅင်ႈ တၢင်းလတ်း ၼမ်ႉၶမ်း-ၼမ်ႉၽၵ်းၵႃႊ ဝႆႉၵွၼ်ႇ။ သဵၼ်ႈတၢင်း ၼမ်ႉၶမ်း-မိူင်းဝီး-ၼမ်ႉႁႆး- ၼမ်ႉတူႈ - သီပေႃႉ ၼႆၵေႃႈၸႂ်ႉတိုဝ်း ၵႂႃႇမႃးလႆႈယူႇယဝ်ႉ။
ၶိူဝ်းၵူၼ်း
ဝဵင်းၼမ်ႉၶမ်းၼႆႉ ပိူင်လူင်မၼ်းပဵၼ် ၸၢဝ်းၶိူဝ်းတႆး ယူႇသဝ်းဝႆႉတင်းၼမ်ယူႇယဝ်ႉ။ သမ်ႉထႅင်ႈၸၢဝ်းၶိူဝ်းၶႄႇ ဢၼ်ၵိူတ်ႇၼႂ်းမိူင်းတႆးလႄႈ ၶႃႈႁၢပ်ႇၵၢၼ် ၶုၼ်မၢၼ်ႊ ဢၼ်လုၵ်ႉတီႈ မိူင်းမၢၼ်ႊမႃးယူႇသဝ်းၼႆၵေႃႈ မီးယူႇၵမ်ႈၽွင်ႈ။ ႁိမ်းႁွမ်း ၸိူဝ်းဢၼ်ပဵၼ်မၢၼ်ႈ မီးယူႇၼိူဝ်လွႆၼၼ်ႉတေႉ ၶၢင်လႄႈ ၸၢဝ်းၶိူဝ်းလွႆ ၵေႃႈယူႇသဝ်းယူႇ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝဵင်းၸိူဝ်းမီးၼႂ်း မိူင်းမျၢၼ်ႇမႃႇ
တပျေႇတေႃး၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းၵျွၵ်ႉသႄႇ
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းၵျွၵ်ႉသႄႇ
ဢိၼ်းၼီႇ၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းတႃႇၸီႇ
ဝၢၼ်ႈဢိၼ်းၼီႇ  (အင်းနီရွာ, Innni) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇတႄးပုတ်ႉ၊ ၸႄႈဝဵင်းတႃႇၸီႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈမဵၵ်ႉထီႇလႃႇ၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 194490 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇတႄးပုတ်ႉၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 984 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 1076 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 2060 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ဢၢင်ႈဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းတႃႇၸီႇ
တူင်ႈတႅပ်ႇ၊ ဝၢၼ်ႈ
ဝၢၼ်ႈတူင်ႈတႅပ်ႇ (, Ton Tit, တုံတစ်) ၼႆႉ ပဵၼ်ဝၢၼ်ႈ ဢၼ်မီးၼႂ်း ဢိူင်ႇဝူဝ်းလၢႆး၊ ၸႄႈဝဵင်းမိူင်းပၼ်ႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈ လၢင်းၶိူဝ်း၊ မိူင်းတႆး ဢေႃႈ။
ဢေႇပရႄႇ 1980
(26) ဝၼ်း
5
ပူးတီးတွင်ႇ၊ ဝဵင်း
ဝဵင်းပူးတီးတွင်ႇ (ဘူးသီးတောင်မြို့ ; Buthidaung) ၼႆႉ ပဵၼ်ဝဵင်းဢၼ်ၼိုင်ႈ ဢၼ်မီးဝႆႉ ပွတ်းႁွင်ႇ ၸႄႈမိူင်းရၶႅင်ႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ မိူဝ်ႈဢွၼ်တၢင်း ယၢမ်ႈပဵၼ် ဝဵင်းပၵ်းလုမ်းၸႄႈတွၼ်ႈမႃးသေ ယၢမ်းလဵဝ်တႄႉ ပဵၼ်ၸၼ်ႉ ဝဵင်းပၵ်းလုမ်းၸႄႈဝဵင်းသေ ၶဝ်ႈပႃးဝႆႉ တီႈၼႂ်း ၸႄႈတွၼ်ႈမွင်ႇတေႃးယဝ်ႉ။ ဝဵင်းပူးတီးတွင်ႇၼႆႉ ပဵၼ် ဝဵင်းပၵ်းလုမ်းၸႄႈဝဵင်းပူးတီးတွင်ႇ ဢၼ်မီးဝႆႉ တီႈၼႂ်း ၸႄႈတွၼ်ႈလႅၼ်ၶႅၼ်ႈမေႇယု ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ တင်ႈဝဵင်းဝႆႉ တီႈၽင်ႇၽၢႆႇၶႂႃ တီႈႁူဝ်မႄႈၼမ်ႉမယူႇသေ မီးဝႆႉတီႈ ထုင်ႉလိၼ်ပဵင်း တီႈၽင်ႇၼမ်ႉမယူႇၼၼ်ႉသေ ပဵၼ်ဝဵင်းတႃႈႁိူဝ်း မီးႁွင်ႈလီ ဢၼ်လပ်ႉသၢႆလူမ်းဝႆႉၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ဝဵင်းပူးတီးတွင်ႇၼႆႉ မီးဝႆႉ ၽၢႆႇႁွင်ႇ ဝဵင်းၸိတ်ႉတူၺ်ႇ ယၢၼ် 75 လၵ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ လုၵ်ႉဢဝ် ပၢၵ်ႇၼမ်ႉမယူႇ ယၢၼ် 75 လၵ်း၊ မီးဝႆႉတီႈၽင်ႇ ၽၢႆႇသၢႆႉ ႁွင်ႈၵလႃးပၼ်းၸိၼ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ လုၵ်ႉတီႈ ပၢင်ႇလၢႆႇသေ ၵႆယၢၼ် မွၵ်ႈ 80 လၵ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ တႄႇပဵၼ်ဝဵင်းမႃး မိူဝ်ႈပီ 1905 ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၵုင်းလွႆၼမ်လိူင်ႇသေ ယွၼ်ႉပိူဝ်ႈမီးႁၢင်ႈမၢၵ်ႇၼမ်ႉတဝ်ႈ လႄႈ ၸင်ႇလႆႈၸိုဝ်ႈဝႃႈ ပူးတီးတွင်ႇ (လွႆမၢၵ်ႇၼမ်ႉတဝ်ႈ) ၼႆယဝ်ႉ။ တၢင်းၵႂၢင်ႈၶႂၢင်ဝဵင်း မီး 0.69 လွၵ်းလၵ်း၊ ဢေႇရိယႃႇၸႄႈဝဵင်းၼႆႉ မီးဝႆႉ 779 လွၵ်းလၵ်းယဝ်ႉ။ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်းယူႇၼိူဝ်ဝဵင်းၼႆႉ မီး 19914 သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်းၸႄႈဝဵင်းၼႆႉ မီးယူႇ 2.93 ၵေႃႉယဝ်ႉ။ ၵမ်ႉၼမ်ၼႆႉ ပဵၼ် ပိင်ႇၵႃႇလီႇယဝ်ႉ။
ၸႄႈဝဵင်းပူးတီးတွင်ႇ ၼႆႉ တၢင်းၵႂၢင်ႈၶႂၢင် မီးယူႇ 790 လွၵ်းလၵ်းယဝ်ႉ။ ပဵၼ်ၸႄႈဝဵင်း ဢၼ်ၵွင်းလွႆလိူင်ႇၼမ်ယဝ်ႉ။ ၼမ်ႉမယူႇၼႆႉ ၶၢင်းၵင်တင်း သၼ်လွႆမယူႇသေ လုၵ်ႉဢဝ် ၽၢႆႇႁွင်ႇ လႆလတ်းလူင်းၽၢႆႇၸၢၼ်း တီႈၼႂ်း ၸႄႈဝဵင်းပူးတီးတွင်ႇယဝ်ႉ။ ၼမ်ႉမယူႇၼႆႉ ပေႃးတီႈႁိမ်း ဝဵင်းပူးတီးတွင်ႇၼၼ်ႉ ႁွင်ႉဝႃႈ ၼမ်ႉၵလႃးပၢၼ်းၸိၼ်ႇ ၼႆယဝ်ႉ။ ထုင်ႉၼႆႉၼႆႉ ပေႃးဝႃႈ ၶၢဝ်းၽူၼ်ၼႆႉ ၽူၼ်ၼမ်ယဝ်ႉ။ ပေႃးထိုင်ၶၢဝ်းမႆႈမႃး မႆႉႁဝ်ႉဝႆႉယဝ်ႉ။ တၢင်းၵႂၢင်ႈ ဝဵင်းပူးတီးတွင်ႇၼႆႉ မီးမွၵ်ႈ 409 ဢေႇၵၼႆႉသေ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း ပီ 1953 သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်းတီႈၼိူဝ်ဝဵင်းၼႆႉ မီးယူႇ 3193 ၵေႃႉယဝ်ႉ။ ၸိူဝ်းပဵၼ်ၵူၼ်းၶိူဝ်းရၶႅင်ႇ ၸၢဝ်းပုတ်ႉထၼႆႉ မီးမွၵ်ႈ ႁူဝ်ပၢၵ်ႇ 40 ၼႆႉသေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်းၵမ်ႉၼမ်ၼႆ့ ပဵၼ်ၸၢဝ်းဢိတ်ႇသလၢမ်ႇယဝ်ႉ။
တီႈၼႂ်းၸႄႈဝဵင်းလႄႈသင်၊ တီႈၼႂ်းၸႄႈတွၼ်ႈလႄႈသင် တွၼ်ႈတႃႇ သဵၼ်ႈတႃႈသၢႆတၢင်းၼႆႉ လႆႈပိုင်ႈႁႅင်းၼိူဝ် သၢႆတၢင်းၼမ်ႉယဝ်ႉ။ တီႈသၢႆတၢင်းၼမ်ႉၼၼ်ႉ ဢၼ်ပဵၼ် ႁိူဝ်းသၢင်းၽႃး ဢၼ်ၸုမ်း ၵၢၼ်တေႃႉသူင်ႇသၢႆၼမ်ႉၼႂ်းမိူင်း ၼၼ်ႉ လဵၼ်ႈပၼ်ဝႆႉယဝ်ႉ။ ပေႃးတေၵႂႃႇၸူး ဝဵင်းမွင်ႇတေႃး ဢၼ်မီးဝႆႉ တီႈၼိူဝ်ပၢၵ်ႇၼမ်ႉၼၢတ်ႉ လႄႈ ပူးတီးတွင်ႇၼၼ်ႉၼႆ ဢဝ်တင်း သၢႆတၢင်းလိၼ်သေ ၵႂႃႇလႆႈသေ မီးတၢင်းလူတ်ႉၵႃး ဢၼ်တၢင်းယၢဝ်းမီး 15 လၵ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
တီႈၼိူဝ်ဝဵင်းပူးတီးတွင်ႇ လႄႈ ႁိမ်းႁွမ်းၼၼ်ႉၼႆႉ မီးဝႆႉ ၵွင်းမူး ဢၼ်ပဵၼ်ၶုၼ်ရၶႅင်ႇ ၸၢဝ်းပုတ်ႉထၶဝ် တႄႇတင်ႈမႃးသေတႃႉ ယွၼ်ႉပိူဝ်ႈႁွႆးမိုဝ်း မူႇၵျႃႇလ်ၶဝ်လႄႈ လႆႈလူႉလႅဝ်ၵႂႃႇတင်းၼမ်ယဝ်ႉ။ ၽြႃးယိၼ်ႇငူၺ်ႉတေႃႇ (ဢၼ်ဝႃႈ ပဵၼ်ၽြႃးဢၼ်ဢဝ်တင်း ဢၢႆတူဝ်ၽြႃးပဵၼ်ၸဝ်ႈသေ သွၼ်းဝႆႉ)ၼၼ်ႉ ယွၼ်ႉပိူဝ်ႈႁွႆးမိုဝ်း ၵူၼ်းထိူၼ်ႇၶဝ်သေ လႆႈႁၢႆလၢႆၵႂႃႇ ၸဵမ်မိူဝ်ႈ 1942 ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
တီႈၼိူဝ်ဝဵင်းၼႆႉ ၵျွင်းမုၼ်ၸဝ်ႈၸၢဝ်းပုတ်ႉထ ဢၼ်ၸိုဝ်ႈလိုဝ်းလင်ဝႆႉၼႆႉ (1) ၵျွင်းၵုင်းသထေး၊ (2) ၵျွင်းသပေႇၵုင်း၊ (3) ၵျွင်းတၢတ်ႉယႃႇမျိၼ်ႇတိၼ်ႇ ၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။ လွင်ႈလႆႈႁွင်ႉ တၢတ်ႉယႃႇၵျွင်း ဢၼ်ဝႃႈၼႆႉ ၽွင်းမိူဝ်ႈဢင်းၵိတ်ႉၶဝ် ႁၢင်ႈႁႅၼ်း တႃႇပဵၼ်သိုၵ်းတေႃႇ မိူင်းမၢၼ်ႈၼၼ်ႉ ယွၼ်ႉပိူဝ်ႈ မႃးပၵ်းတပ်ႉတီႈၼၼ်ႈသေၵေႃႈ ၸူႉႁွမ်ၵူၼ်းသိုၵ်းမႃး ဝႃႈၼႆယဝ်ႉ။ မိူဝ်ႈၽွင်း ၶုၼ်ရၶႅင်ႇၶဝ် ၽွင်းငမ်းမႃးၼၼ်ႉ လႅပ်ႈတေပၵ်းႁၢင်ႈႁေႃမႃး တီႈႁိမ်းႁွမ်းဝဵင်းပူးတီးတွင်ႇၼႆႉယူႇ။ တီႈႁိမ်းဝဵင်းပူးတီးတွင်ႇ ယၢၼ်မွၵ်ႈၼိုင်ႈလၵ်းၼၼ်ႉ လႆႈႁၼ်ၵွင်းသုင် ၼၢၼ်းတေႃႇယႃႇသေ ၸူးဢိင်ၼၢၼ်းတေႃႇယႃႇၼၼ်ႉသေ ဢၼ်ပဵၼ်ၽၢႆႇဢွၵ်ႇ ဝဵင်းပူးတီးတွင်ႇ ဢၼ်ပဵၼ်ဝၢၼ်ႈ ဢၼ်မီးၽၢႆႇပုၼ်ႉၼမ်ႉၼၼ်ႉ ႁွင်ႉဝႃႈ ဝၢၼ်ႈၼၢၼ်းယႃႇၵူင်း ၼႆယဝ်ႉ။ လုၵ်ႉဢဝ်ဝဵင်းပူးတီးတွင်ႇ ယၢၼ် 15 လၵ်းၼၼ်ႉ မီးဝႆႉ ၼမ်ႉတူၵ်းတၢတ်ႇၸၢႆးတိၼ်ႇ ဢၼ်ပဵၼ်ၼမ်ႉတူၵ်းတၢတ်ႇ ယႂ်ႇသေပိူၼ်ႈ ၼႂ်းမိူင်းမျၢၼ်ႇမႃႇၼႆႉယဝ်ႉ။
လွင်ႈဢၼ်လႆႈႁွင်ႉ ပူးတီးတွင်ႇ ဢၼ်ဝႃႈၼႆႉ တီႈၽၢႆႇဢွၵ်ႇဝဵင်း တီႈႁူဝ်ႁွင်ႈၼၼ်ႉ မီးဝႆႉ ႁေႃဢၼ်ၼိုင်ႈယဝ်ႉ။ တီႈႁေႃၼၼ်ႉ မီးဝႆႉ မၢၵ်ႈၼမ်ႉတဝ်ႈငိုၼ်း မၢၵ်ႇၼမ်ႉတဝ်ႈၶမ်းသေ ၸူးဢိင်လူၺ်ႈၼၼ်ႉသေ ဢွၼ်ၵၼ်ႁွင်ႉဝႃႈ ပူးတီးတွင်ႇ (လွႆမၢၵ်ႇၼမ်ႉတဝ်ႈ) ၼႆယဝ်ႉ။ ႁဵတ်းၵၢၼ်ၽုၵ်ႇသွမ်ႈ လႄႈ ႁဵတ်းၵၢၼ်မႆႉယဝ်ႉ။ ပႃႇထိူၼ်ႇလိုၵ်ႉၼႃသေ ပႃႇထိူၼ်ႇ ၸိူဝ်းၶဝ်ႈပႃးၼႂ်း ဢၼ်ႁႄႉၵင်ႈ လႄႈ ဢၼ်ဢမ်ႇၶဝ်ႈပႃးဝႆႉ ၼႆႉ မီးယူႇ 323.30 လွၵ်းလၵ်းယဝ်ႉ။ ဢေႇရိယႃႇ ၽုၵ်ႇသွမ်ႈၼႆႉ မီးယူႇ 98.65 လွၵ်းလၵ်းယဝ်ႉ။
ဢၼ်ပဵၼ် ငဝ်ႈငုၼ်းၵုမ်းၵၢၼ်သိုၵ်း မၢႆ (15) ႁင်း မျၢၼ်ႇမႃႉတပ်ႉမတေႃႇ ၼႆႉ ပၵ်းဝႆႉတီႈ ဝဵင်းပူးတီးတွင်ႇယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝဵင်းၸိူဝ်းမီးၼႂ်း မိူင်းမျၢၼ်ႇမႃႇ ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝဵင်းၸိူဝ်းမီးၼႂ်း ၸႄႈမိူင်းရၶႅင်ႇ
ၵျွၵ်ႉၽျူႇ၊ ၸႄႈဝဵင်း
ၸႄႈဝဵင်းၵျွၵ်ႉၽျူႇ (ကျောက်ဖြူမြို့နယ် ; Kyaukphyu Township) ၼႆႉ ပဵၼ်ၸႄႈဝဵင်းဢၼ်ၼိုင်ႈ ဢၼ်မီးဝႆႉတီႈၼႂ်း ၸႄႈတွၼ်ႈၵျွၵ်ႉၽျူႇ၊ ၸႄႈမိူင်းရၶႅင်ႇ၊ မိူင်းမျၢၼ်ႇမႃႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ဝဵင်းပၵ်းလုမ်းၸႄႈဝဵင်းၼႆႉ ပဵၼ် ဝဵင်းၵျွၵ်ႉၽျူႇယဝ်ႉ။
တီႈၵုၼ်မတေး တီႈၸႄႈဝဵင်းၵျွၵ်ႉၽျူႇၼၼ်ႉ ၸွမ်းလူၺ်ႈ လွင်ႈၽင်တိုၼ်းလၢင်း ၵေႃႇပူဝ်ႇရေးသျိၼ်းၼမ်ႉမၼ်းမဵၼ်ၸိူဝ်ႉၸၢတ်ႈၶႄႇသေ ၶမ်ႇပၼီႇဢေးသျႃးဝေႃး တိုၵ်ႉၵေႃႇသၢင်ႈ ၽႅၼ်ၵၢၼ် တႃႈၼမ်ႉလိုၵ်ႉၵျွၵ်ႉၽျူႇယူႇယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ၸႄႈဝဵင်းၸိူဝ်းမီးၼႂ်း ၸႄႈမိူင်းရၶႅင်ႇ ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ၸႄႈဝဵင်းၸိူဝ်းမီးၼႂ်း မိူင်းမျၢၼ်ႇမႃႇ
ၸၼ်ႇဝႃႇရီႇ 4
လိူၼ်ၸၼ်ႇဝႃႇရီႇ (4) ဝၼ်းၼႆႉ ပေႃးဢဝ် ပၵ်းယဵမ်ႈဝၼ်းၵရီႇၵေႃးရီးယႅၼ်း ဝႃႈ ပဵၼ်ဝၼ်းထူၼ်ႈ (4) တွၼ်ႈတႃႇ ၼိုင်ႈပီယဝ်ႉ။ တွၼ်ႈတႃႇတေသုတ်းပီၼႆႉ ၵိုတ်းထႅင်ႈ (362) ဝၼ်းယူႇ။ ပေႃးပဵၼ် ပီဝႃႇထၢပ်ႈ ၼႆ ၵိုတ်းယူႇ (362)ဝၼ်းယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၼ်းထိ ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ၸၼ်ႇဝႃႇရီႇ
1229
လိူၼ်ၸၼ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၾႅပ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢေႇပရႄႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မေႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျုၼ်ႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျူႇလၢႆႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်သႅပ်ႇထႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢွၵ်ႇထူဝ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၼူဝ်ႇဝႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်တီႇသႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:1229
တီးတူၵ်ႉ (ၸၢၼ်း)၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းမဵၵ်ႉထီႇလႃႇ
ဝၢၼ်ႈတီးတူၵ်ႉ (ၸၢၼ်း)  (ဒီးဒုတ် (တောင်)ရွာ, Deedoke(South)) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇသပ်ႉပျႃႇၵျိၼ်း၊ ၸႄႈဝဵင်းမဵၵ်ႉထီႇလႃႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈမဵၵ်ႉထီႇလႃႇ၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 193811 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇသပ်ႉပျႃႇၵျိၼ်းၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 1677 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 2244 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 3921 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းမဵၵ်ႉထီႇလႃႇ
ၸၼ်ႇဝႃႇရီႇ 5
လိူၼ်ၸၼ်ႇဝႃႇရီႇ (5) ဝၼ်းၼႆႉ ပေႃးဢဝ် ပၵ်းယဵမ်ႈဝၼ်းၵရီႇၵေႃးရီးယႅၼ်း ဝႃႈ ပဵၼ်ဝၼ်းထူၼ်ႈ (5) တွၼ်ႈတႃႇ ၼိုင်ႈပီယဝ်ႉ။ တွၼ်ႈတႃႇတေသုတ်းပီၼႆႉ ၵိုတ်းထႅင်ႈ (360) ဝၼ်းယူႇ။ ပေႃးပဵၼ် ပီဝႃႇထၢပ်ႈ ၼႆ ၵိုတ်းယူႇ (361)ဝၼ်းယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၼ်းထိ ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ၸၼ်ႇဝႃႇရီႇ
ၵူၵ်ႉၵႄးယႂႃႇတိတ်ႉ၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းမျိၼ်းၶျၢၼ်ႇ
ဝၢၼ်ႈၵူၵ်ႉၵႄးယႂႃႇတိတ်ႉ  (ကုက္ကဲရွာသစ်ရွာ, Kokekeywarthit) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇၵူၵ်ႉၵႄး၊ ၸႄႈဝဵင်းမျိၼ်းၶျၢၼ်ႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈမျိၼ်းၶျၢၼ်ႇ၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 191259 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇၵူၵ်ႉၵႄးၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 1005 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 1102 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 2107 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ၺွင်ႇပိၼ်ႇ (တႅတ်ႉမ)၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းၺွင်ႇဢူး
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းၺွင်ႇဢူး
ယူဝ်းၶျႃး၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းၵျွၵ်ႉပတွင်း
ဝၢၼ်ႈယူဝ်းၶျႃး  (ရိုးခြားရွာ၊ Yoechar) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇသူင်ႇ၊ ၸႄႈဝဵင်းၵျွၵ်ႉပတွင်း၊ ၸႄႈတွၼ်ႈၺွင်ႇဢူး၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 191982 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇသူင်ႇၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 1566 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 1660 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 3226 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ဝေႇပူင်ႇလႃႉ၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းငၸုၼ်ႇ
ဝၢၼ်ႈဝေႇပူင်ႇလႃႉ  (ဝေပုံလှရွာ, Waiponhla) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇၵျွၵ်ႉတလူင်း ၊ ၸႄႈဝဵင်းငၸုၼ်ႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈမျိၼ်းၶျၢၼ်ႇ၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 192191 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇၵျွၵ်ႉတလူင်းၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 1859 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 2155 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 4014 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းငၸုၼ်ႇ
တႄးပုတ်ႉ၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းတႃႇၸီႇ
ဝၢၼ်ႈတႄးပုတ်ႉ  (သဲပွတ်ရွာ, Theaput) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇတႄးပုတ်ႉ၊ ၸႄႈဝဵင်းတႃႇၸီႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈမဵၵ်ႉထီႇလႃႇ၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 194488 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇတႄးပုတ်ႉၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 984 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 1076 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 2060 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ဢၢင်ႈဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းတႃႇၸီႇ
ဝိတ်ႉၸႃႇပႅတ်ႇပိူင်
ၺၢၼ်ႇပုပ်ႉပေႇၼိဝႃႇသႃႇၼုတ်ႉသတိ
ပဵၼ်ၺၢၼ်ႇဢၼ်ၶိုၼ်းၶုၵ်းၶူၼ်ႉဝူၼ်ႉႁၼ်လႆႈ ၽဝႃႉၸၢတ်ႈၵွၼ်ႇဝၼ်းလင်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ဢဝ်ၺၢၼ်ႇဢၼ်ၼႆႉသေ မုၼ်ၶမ်းၽြႃးၶိုၼ်းႁူႉႁၼ်ထိုင်လႆႈ ၶၼ်ႇထႃႇၽဝႃႉ ၸၢတ်ႈၵွၼ်ႇဝၼ်းလင်ယဝ်ႈ။
ၺၢၼ်ႇတိပ်ႉပႃႉၸၵ်ႉၶု
ပဵၼ်ၺၢၼ်ႇမၢၵ်ႇတႃႇ ဢၼ်ႁၼ်လႆႈ ၸိူင်ႉၼင်ႇတႃၽီ၊ ဢၼ်ႁၼ်ၸႅင်ႈလီလိူဝ်သေ တႃၽီ၊ ဢၼ်တူၺ်းလႆႈ တီႈၵႆ၊ တီႈၸမ်၊ တူၺ်းႁၼ် ဢၼ်လဵၵ်ႉဢၼ်ယႂ်ႇ ၸိူဝ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ မုၼ်ၶမ်းၽြႃး ဢဝ်ၺၢၼ်ႇဢၼ်ၼႆႉသေ တူၺ်းႁၼ်ထိုင် သတ်ႉတဝႃႇၼႂ်းၸၵျဝလႃႇတင်းသဵင်ႈ၊ တူၺ်း လွင်ႈသတ်ႉတဝႃႇၶဝ် ၸမ်တေတၢႆ။ ၸမ်တေၵိူတ်ႇ၊ ဢၼ်တေၵႂႃႇတႄႇ ၵႂႃႇပဵၼ်ၼၼ်ႉသေ ႁူႉႁၼ်ၵူႉသူဝ်ႇၵၢမ်ႇ၊ ဢၵူႉသူဝ်ႇၵၢမ်ႇ သတ်ႉတဝႃႇၶဝ်ယဝ်ႈ။
ၺၢၼ်ႇဢႃႇသဝၵ်ႉၶယႃႇ
ပဵၼ်ၺၢၼ်ႇဢရႁတ်ႉတႃႉမၢၵ်ႈ ဢၼ်ပၢၵ်ႈပႅတ်ႈ တြႃးဢႃႇသဝေႃးသီႇပိူင် ဢၼ်ပဵၼ် ၵႃႇမႃႇသဝႃႉ ဢၼ်ဝႃႈၼႆႉၸမ်ႉ တြႃးသင်ႇၶႃႇရႃႉ ဢၼ်ဢမ်ႇၸႂ်ႈ တီႈလီၸႂ်ၸပ်းၼၼ်ႉ မၼ်းမေႃႁဵတ်းပဵၼ် တီႈၸႂ်ၸပ်းယဝ်ႉ။ ၽဝႃႇသဝႃႉၸမ်ႉ တြႃးသင်ႇၶႃႇရႃႉ ဢၼ်ဢမ်ႇၸႂ်ႈ ပုၵ်ႉၵူဝ်ႇသတ်ႉတဝႃႇၼၼ်ႉ မၼ်းမေႃႁဵတ်း ပုၵ်ႉၵူဝ်ႇသတ်ႉဝႃႇယဝ်ႉ။ တိတ်ႉထႃႇသဝႃႉၸမ်ႉ ဢၼ်ၽိတ်း သမ်ႉဢဝ်ပဵၼ် ဢၼ်မၢၼ်ႇမႅၼ်ႈ၊ ဢၼ်မၢၼ်ႇမႅၼ်ႈ သမ်ႉဢဝ်ပႅၼ် ဢၼ်ၽိတ်းသေ ဢၼ်ၽိတ်း ဢမ်ႇထၢင်ႇပဵၼ် ဢၼ်ၽိတ်း ဢၼ်မၢၼ်ႇ ဢမ်ႇထၢင်ႇပဵၼ် ဢၼ်မၢၼ်ႇမႅၼ်ႈၼႆ မေႃႁူမ်ႇတူမ်းဝႆႉယဝ်ႉ။ မုၼ်ၶမ်းၽြႃးတႄႉ ဢဝ်ၺၢၼ်ႇဢႃႇသဝၵ်ႉၶယႃႉသေ ပၢၵ်ႈပႅတ်ႈတြႃးဢႃႇသဝေႃးသီႇပိူင်ၼႆႉ ဢမ်ႇဝႆႉၵိုတ်းငဝ်ႈ၊ ငိုတ်းႁၢၵ်ႈ၊ ၵိုတ်းတေႃသင်ယဝ်ႈ။
ၺၢၼ်ႇဝိပတ်ႉသၼႃႇ
ပဵၼ်ၺၢၼ်ႇဢၼ်ႁၼ်ထိုင် ဢၼိတ်ႉၸႃႉ၊ တုၵ်ႉၶႃႉ၊ ဢၼတ်ႉတႃႉ (ဢမ်ႇမၼ်ႈၵိုမ်း၊ ၶၢၼ်ၶဵၼ်၊ ဢမ်ႇပဵၼ်ၼင်ႇၵၢင်ၸႂ်) တမ်ႈတီႈ ၼိူဝ်ရုပ်ႈၼၢမ်ႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ဢဝ်ၺၢၼ်ႇဢၼ်ၼႆႉသေ ႁၼ်ထိုင်ဝႃႈ တူဝ်ၶၼ်ႇထႃႇသတ်ႉတဝႃႇၶဝ်ႇၼႆႉ ၵူၺ်းမီးဝႆႉ ရူပ်ႈၼၢမ်ႇၵူၺ်း။ ရူပ်ႈၼၢမ်ႇတင်းသဵင်ႈၸိူဝ်းၼႆႉ မီးသၽေႃး ပဵၼ်မႃးသေ လူႉၵႂႃႇၵူၺ်းလႄႈ ဢမ်ႇမၼ်ႈၵိုမ်း၊ ယွၼ်ႉပိူဝ်ႈပဵၼ်ယူႇလူႉယူႇတႃႇသေႇလႄႈ ပဵၼ်တုၵ်ႉၶႃႉၶၢၼ်ၸႂ်ယဝ်ႉ၊ ၵၢင်ၸႂ်ၸဝ်ႈၵဝ်ႇ ၶႂ်ႈႁႂ်ႈပဵၼ်ႁိုဝ်ၵေႃႈ ဢမ်ႇပဵၼ်ၸွမ်းသေ မၼ်းၵူၺ်းပဵၼ်ၵႂႃႇ ပႅင်ႈၼင်ႇမၼ်းၶႂ်ႈပဵၼ်ၵူၺ်း။
ၺၢၼ်ႇမၼေႃးမယိတ်ႉထိ
ၺၢၼ်ႇဢၼ် ၽၢၼ်ႇပဵၼ်လႆႈ တူဝ်ၽႄဢွၼ်ႇဢၼ်ၼိုင်ႈ တမ်ႈတီႈ ၼႂ်းတူဝ်ၶၼ်ႇထႃႇၸဝ်ႈၵဝ်ႇ။ ဢဝ်ၺၢၼ်ႇဢၼ်ၼႆႉသေ မုၼ်ၶမ်းၽြႃး ၶဝ်ႈသၢၼ်ႇပႃႇၻၵႃႉသေယဝ်ႉ ႁဵတ်းဢထိတ်ႉထၢၼ်ႇ ပရိၵမ်ႇဝႃႈ ႁႂ်ႈတူဝ်ၶၼ်ႇထႃႇၵဝ်ႇၼႆႉ ပဵၼ်ၵူင်သေၵမ်းၼႆယဝ်ႉႈ။ ပေႃးဝႃႈ တူဝ်ၸဝ်ႈပဵၼ်ၵူင်ၵႂႃႇ ပေႃးၼႆၸိုင် ၶိုၼ်းၶဝ်ႈသၢၼ်ႇပႃႇၻၵႃႉထႅင်ႈ ဢမ်ႇပၼ်တူဝ်ပၵတိၸဝ်ႈၵဝ်ႇႁၢႆသေ ၶိုၼ်းၽၢၼ်ႇႁဵတ်းပဵၼ် တူဝ်ပွမ်ၸဝ်ႈ ၼႂ်းတူဝ်ယဝ်ႈ။
ၺၢၼ်ႇဢိတ်ႉထိဝိထႃႉ
ပ​ဵၼ်ၺၢၼ်ႇဢၼ် လမ်လိၼ်မိၼ်ၶိုၼ်ႈၽႃႉ ၽၢၼ်ႇသၢင်ႈလႆႈတၼ်းၶူဝ်း ၵူႈပိူင်ပိူင်ၼၼ်ႉယဝ်ႈ။ မုၼ်းၶမ်းၽြႃး ဢဝ်ၺၢၼ်ႇဢၼ်ၼႆႉသေ ၽၢၼ်ႇသၢင်ႈ ဢဝ်ဢၼ်ဢေႇႁဵတ်းဢၼ်ၼမ်၊ ဢဝ်ဢၼ်ၼမ်ႁဵတ်းဢၼ်ဢေႇ၊ ဢဝ်ဢၼ်ၵႆႁဵတ်းၸမ်၊ ဢဝ်ဢၼ်ၸမ်ႁဵတ်းၵႆ၊ ဢၼ်ႁူမ်ႇတူမ်းဝႆႉၼၼ်ႉ ပိုတ်ႇၼႄ၊ ဢၼ်ပိုတ်ႇၼႄဝႆႉၼၼ်ႉ ႁူမ်ႇတူမ်းလႆႈသဵင်ႈယဝ်ႉ။ လမ်ၶဝ်ႈၼင်လိၼ်းမိူင်းၵေႃႈလႆႈ၊ ၼိူဝ်ၵၢင်ႁၢဝ် ၼိူဝ်လူမ်းၵေႃႈ ၼွၼ်းလႆႈ။ ၶႂ်ႈၽၢၼ်ႇပဵၼ် ႁၢင်ႈသင်ၵေႃႈ ၽၢၼ်ႇပဵၼ်လႆႈသဵင်ႈသဵင်ႈယဝ်ႈ။
ၺၢၼ်ႇၸေႇတေႃးပရိယႃႉ
ပဵၼ်ၺၢၼ်ႇဢၼ် ႁူႉထိုင်လႆႈ ၵၢင်ၸႂ်ပိူၼ်ႈတင်းသဵင်ႈၼၼ်ႉယဝ်ႈ။ မုၼ်ၶမ်းၽြႃး ဢဝ်ၺၢၼ်ႇၼႆႉသေ ႁူႉႁၼ်လႆႈ ၵၢင်ၸႂ်ၼႂ်းၶေႃးသတ်ႉတဝႃႇၶဝ် တင်းသဵင်ႈယူႇယဝ်ႈ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ၼႃးလိၵ်ႈ (႔႒) ၊ တြႃးပုတ်ႉထၽႃႇသႃႇ (ၸၼ်ႉငဝ်ႈ) ထၢၼ်ၽွင်းလူင်သႃႇသၼႃႇ၊ ဢိတ်ႇဢွၵ်ႇတီႈ ထၢၼ်ၵူမ်းသႃႇသၼႃႇ ပီ 1999
ၵၢႆးယႃႇၵျီး၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းတွင်ႇတႃႇ
ဝၢၼ်ႈၵၢႆးယႃႇၵျီး  (ကိုင်းယာကြီးရွာ, Kaingyargyi) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇလႄႇၵႂႅတ်ႉၵျီး၊ ၸႄႈဝဵင်းတွင်ႇတႃႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈမျိၼ်းၶျၢၼ်ႇ၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 191477 ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇလႄႇၵႂႅတ်ႉၵျီးၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 918 ၊ ယိင်း 1099 သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 2017 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းတွင်ႇတႃႇ
1228
လိူၼ်ၸၼ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၾႅပ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မၢတ်ႉၶျ်
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢေႇပရႄႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မေႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျုၼ်ႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျူႇလၢႆႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢေႃးၵၢတ်ႉ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်သႅပ်ႇထႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢွၵ်ႇထူဝ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၼူဝ်ႇဝႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်တီႇသႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:1228
ယႂႃႇတိတ်ႉ၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ယေႇဝေႇ
ဝၢၼ်ႈယႂႃႇတိတ်ႉ  (ရွာသစ်ရွာ, Ywarthit) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇယေႇဝေႇ၊ ၸႄႈဝဵင်းမဵၵ်ႉထီႇလႃႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈမဵၵ်ႉထီႇလႃႇ၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 193737 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇယေႇဝေႇၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 2559 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 3088 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 5647 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းမဵၵ်ႉထီႇလႃႇ
ၸၼ်ႇဝႃႇရီႇ 6
လိူၼ်ၸၼ်ႇဝႃႇရီႇ (6) ဝၼ်းၼႆႉ ပေႃးဢဝ် ပၵ်းယဵမ်ႈဝၼ်းၵရီႇၵေႃးရီးယႅၼ်း ဝႃႈ ပဵၼ်ဝၼ်းထူၼ်ႈ (6) တွၼ်ႈတႃႇ ၼိုင်ႈပီယဝ်ႉ။ တွၼ်ႈတႃႇတေသုတ်းပီၼႆႉ ၵိုတ်းထႅင်ႈ (359) ဝၼ်းယူႇ။ ပေႃးပဵၼ် ပီဝႃႇထၢပ်ႈ ၼႆ ၵိုတ်းယူႇ (360)ဝၼ်းယဝ်ႉ။
ၵျွၵ်ႉၵၢၼ်ႇ၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းဝၢၼ်းတႂိၼ်း
ဝၢၼ်ႈၵျွၵ်ႉၵၢၼ်ႇ  (ကျောက်ကန်ရွာ, Kyaukkan) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇၽယႃးၸု၊ ၸႄႈဝဵင်းဝၢၼ်းတႂိၼ်း၊ ၸႄႈတွၼ်ႈမဵၵ်ႉထီႇလႃႇ၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 194606 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇၽယႃးၸုၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 2975 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 3656 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 6631 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ဢၢင်ႈဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းဝၢၼ်းတႂိၼ်း
မူႇၸေႈ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈ
ၸႄႈတွၼ်ႈမူႇၸေႈ ; (မူဆယ်ခရိုင်), (Muse District), ၼႆႉ မၼ်းပဵၼ်ၸေႈတွၼ်ႈ ဢၼ်မီးတီႈ  မိူင်းတႆး ပွတ်းႁွင်ႇ ဢၼ်ၼိုင်ႈ။ ပဵၼ်လႅၼ်လိၼ်ၵၢႆႇၵၼ် တင်းမိူင်းၶႄႇ ဢၼ်ဢဝ် မႄႈၼမ်ႉမၢဝ်း ၶႅၼ်ႈဝႆႉၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ဝဵင်းမူႇၸေႈၼႆႉ မီးၼႂ်းဝူင်ႈၵၢင် သၢႆၼၢင်ႁွင်ႇ 23 တီႇၵရီႇ 45 မိၼိတ်ႉလႄႈ 24 တီႇၵရီႇ 18 မိၼိတ်ႉ ဢိၵ်ႇလူၺ်ႈ သၢႆၶႂၢင်ဢွၵ်ႇ 87 တီႇၵရီႇ 45 မိၼိတ်ႉ လႄႈ 98 တီႇၵရီႇ 37 မိၼိတ်ႉၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၽၢႆႇႁွင်ႇ မီးဝႆႉမိူင်းၶႄႇလႅင်၊ ၽၢႆႇၸၢၼ်း မီးဝႆႉၸႄႈဝဵင်းၵူတ်ႉၶၢႆ၊ ၽၢႆႇတူၵ်းသမ်ႉ မီးဝႆႉၸႄႈဝဵင်းၼမ်ႉၶမ်းသေ တၢင်းၵႂၢင်ႈၸႄႈဝဵင်း မီး 1308 လၵ်းပၼ်ႇႁွပ်ႈ (471074) ဢေႇၵ။ ဝဵင်းမူႇၸေႈၼႆႉ သုင်သေ ၼမ်ႉပၢင်ႇလၢႆႇ 2700 ပေႇ (822.96) မီႇတိူဝ်ႇယဝ်ႉ။ တၢင်းသုင်တႄႇၼႃႈၼမ်ႉပၢင်ႇလၢႆသေ မီးယူႇ ၂၅၉၅ ထတ်း (၇၉၁ မီႇတႃႇ) ဢေႃႈ။ ဝဵင်းမူႇၸေႈ ၼႆႉ မၼ်းပဵၼ် ဝဵင်းဢၼ်လုမ်းၸေႈတွၼ်ႈပၵ်းသဝ်းဝႆႉ။ ပေႃးဢဝ် သဵၼ်ႈမၢႆ ႁူဝ်ႁိူၼ်း ဢၼ်ၵဵပ်းမိူဝ်ႈ ပီ 2014 ၼၼ်ႉဝႃႈၸိုင် ၼႂ်းၵႃႈ ၸေႈတွၼ်ႈ မူႇၸေႈၼႆႉ  ႁူဝ်ၵူၼ်း တင်းၼမ်မၼ်း မီးၵႂႃႇ ၄၅၂,၂၀၆ ၵေႃႉ ၼႆၶႃႈဢေႃႈ။
ၸေႈဝဵင်း လႄႈ ဝဵင်း
ဢၼ်ပဵၼ် ၸေႈဝဵင်းလႄႈ ဝဵင်း ၸိူဝ်းပႃးတီႈၼႂ်း ၸေႈတွၼ်ႈမူႇၸေႈၼႆႉ မီးဝႆႉယူႇ ၼင်ႇပႃႈတႂ်ႈၼႆႉၶႃႈယဝ်ႉ။
ၵတ်းမႆႈ
ရႃႇသီႇၵတ်းမႆႈ လႆႈဝႃႈၽဵင်ႇၵၼ်ယူႇ။ ႁႅင်းႁၢဝ်ႉမႆႈ ဢၼ်သုင်သုတ်း ၸၢင်ႈမီး 85 တေႃႇထိုင် 90 တီႇၵရီႇၾႃႇရိၼ်ႇႁၢႆႉယဝ်ႉ။ ၶူပ်ႇပီႊ ႁႅင်းၽူၼ်တူၵ်း မီးမွၵ်ႈ 60 သိၵ်ႈသေ လႆႈဢိင်ပိုင်ႈ ထုင်ႉမၢဝ်းသေ ႁဵတ်းၵိၼ် ၵၢၼ်ၽုၵ်ႇသွမ်ႈယူႇ။ ၼမ်ႉမၢဝ်း ဢၼ်လႆယူႇ ၽၢႆႇတူၵ်း ဝဵင်းမူႇၸေႈၼၼ်ႉ ပဵၼ်တၢင်းႁၢင်ႈလီလူင် ဢိူင်ႇထုင်ႉမၢဝ်းသေဢမ်ႇၵႃး လႆႈဝႃႈ ပဵၼ်လႅၼ်ၼမ်ႉ ဢၼ်ၶႅၼ်ႈမိူင်းၶႄႇလႄႈ မိူင်းၽွမ်ႉႁူမ်ႈမိူင်းမၢၼ်ႈ ပဵၼ်ပွတ်းပဵၼ်တွၼ်ႈယူႇ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ၸႄႈတွၼ်ႈၼႂ်းမိူင်းမျၢၼ်ႇမႃႇ
ဝေႃႇတွင်း၊ ဝၢၼ်ႈ
ဝၢၼ်ႈဝေႃႇတွင်း (, Waw Tawng, ဝေါ်တောင်း) ၼႆႉ ပဵၼ်ဝၢၼ်ႈ ဢၼ်မီးၼႂ်း ဢိူင်ႇဝူဝ်းလၢႆး၊ ၸႄႈဝဵင်းမိူင်းပၼ်ႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈ လၢင်းၶိူဝ်း၊ မိူင်းတႆး ဢေႃႈ။
1227
1227
လိူၼ်ၸၼ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၾႅပ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မၢတ်ႉၶျ်
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢေႇပရႄႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မေႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျုၼ်ႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျူႇလၢႆႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၼူဝ်ႇဝႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်တီႇသႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:1227
ၸီးၽျူႇၵၢၼ်ႇ၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းယမႄးတိၼ်း
ဝၢၼ်ႈၸီးၽျူႇၵၢၼ်ႇ  (ဇီးဖြူကန်ရွာ၊ Zeehpyukan) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇၵတိၼ်ႇ၊ ၸႄႈဝဵင်းယမႄးတိၼ်း၊ ၸႄႈတွၼ်ႈယမႄးတိၼ်း၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 192522 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇၵတိၼ်ႇၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 1195 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 1337 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 2532 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းယမႄးတိၼ်း
တႁတ်ႉပိၼ်ႇ၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းပျေႃႇပွႆႇ
ဝၢၼ်ႈတႁတ်ႉပိၼ်ႇ  (ဒဟတ်ပင်ရွာ၊ Dahatpin) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇဢူင်းပိၼ်ႇ၊ ၸႄႈဝဵင်းပျေႃႇပွႆႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈယမႄးတိၼ်း၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 193049 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇဢူင်းပိၼ်ႇၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 1668 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 1968 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 3636 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ဝိတ်ႉၸႃႇသၢမ်ပႃး
ၺၢၼ်ႇဢၼ်ႁူႉႁၼ် လၢၵ်ႇလၢၵ်ႇလၢႆးလၢႆးၼၼ်ႉ ႁွင်ႉဝႃႈ ၺၢၼ်ႇဝိတ်ႉၸႃႇယဝ်ႈ။ ၺၢၼ်ႇဝိတ်ႉၸႃႇၼၼ်ႉ မီးဝႆႉၼင်ႇၼႆ -
ၺၢၼ်ႇတိပ်ႉပႃႉၸၵ်ႉၶု
ပဵၼ်ၺၢၼ်ႇမၢၵ်ႇတႃႇ ဢၼ်ႁၼ်လႆႈ ၸိူင်ႉၼင်ႇတႃၽီ၊ ဢၼ်ႁၼ်ၸႅင်ႈလီလိူဝ်သေ တႃၽီ၊ ဢၼ်တူၺ်းလႆႈ တီႈၵႆ၊ တီႈၸမ်၊ တူၺ်းႁၼ် ဢၼ်လဵၵ်ႉဢၼ်ယႂ်ႇ ၸိူဝ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ မုၼ်ၶမ်းၽြႃး ဢဝ်ၺၢၼ်ႇဢၼ်ၼႆႉသေ တူၺ်းႁၼ်ထိုင် သတ်ႉတဝႃႇၼႂ်းၸၵျဝလႃႇတင်းသဵင်ႈ၊ တူၺ်း လွင်ႈသတ်ႉတဝႃႇၶဝ် ၸမ်တေတၢႆ။ ၸမ်တေၵိူတ်ႇ၊ ဢၼ်တေၵႂႃႇတႄႇ ၵႂႃႇပဵၼ်ၼၼ်ႉသေ ႁူႉႁၼ်ၵူႉသူဝ်ႇၵၢမ်ႇ၊ ဢၵူႉသူဝ်ႇၵၢမ်ႇ သတ်ႉတဝႃႇၶဝ်ယဝ်ႈ။
ၺၢၼ်ႇဢႃႇသဝၵ်ႉၶယႃႇ
ပဵၼ်ၺၢၼ်ႇဢရႁတ်ႉတႃႉမၢၵ်ႈ ဢၼ်ပၢၵ်ႈပႅတ်ႈ တြႃးဢႃႇသဝေႃးသီႇပိူင် ဢၼ်ပဵၼ် ၵႃႇမႃႇသဝႃႉ ဢၼ်ဝႃႈၼႆႉၸမ်ႉ တြႃးသင်ႇၶႃႇရႃႉ ဢၼ်ဢမ်ႇၸႂ်ႈ တီႈလီၸႂ်ၸပ်းၼၼ်ႉ မၼ်းမေႃႁဵတ်းပဵၼ် တီႈၸႂ်ၸပ်းယဝ်ႉ။ ၽဝႃႇသဝႃႉၸမ်ႉ တြႃးသင်ႇၶႃႇရႃႉ ဢၼ်ဢမ်ႇၸႂ်ႈ ပုၵ်ႉၵူဝ်ႇသတ်ႉတဝႃႇၼၼ်ႉ မၼ်းမေႃႁဵတ်း ပုၵ်ႉၵူဝ်ႇသတ်ႉဝႃႇယဝ်ႉ။ တိတ်ႉထႃႇသဝႃႉၸမ်ႉ ဢၼ်ၽိတ်း သမ်ႉဢဝ်ပဵၼ် ဢၼ်မၢၼ်ႇမႅၼ်ႈ၊ ဢၼ်မၢၼ်ႇမႅၼ်ႈ သမ်ႉဢဝ်ပႅၼ် ဢၼ်ၽိတ်းသေ ဢၼ်ၽိတ်း ဢမ်ႇထၢင်ႇပဵၼ် ဢၼ်ၽိတ်း ဢၼ်မၢၼ်ႇ ဢမ်ႇထၢင်ႇပဵၼ် ဢၼ်မၢၼ်ႇမႅၼ်ႈၼႆ မေႃႁူမ်ႇတူမ်းဝႆႉယဝ်ႉ။ မုၼ်ၶမ်းၽြႃးတႄႉ ဢဝ်ၺၢၼ်ႇဢႃႇသဝၵ်ႉၶယႃႉသေ ပၢၵ်ႈပႅတ်ႈတြႃးဢႃႇသဝေႃးသီႇပိူင်ၼႆႉ ဢမ်ႇဝႆႉၵိုတ်းငဝ်ႈ၊ ငိုတ်းႁၢၵ်ႈ၊ ၵိုတ်းတေႃသင်ယဝ်ႈ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ၼႃးလိၵ်ႈ (႔႑) ၊ တြႃးပုတ်ႉထၽႃႇသႃႇ (ၸၼ်ႉငဝ်ႈ) ထၢၼ်ၽွင်းလူင်သႃႇသၼႃႇ၊ ဢိတ်ႇဢွၵ်ႇတီႈ ထၢၼ်ၵူမ်းသႃႇသၼႃႇ ပီ 1999
ပူၵ်ႇမႆႉၶီႈလူင်၊ ဝၢၼ်ႈ
ဝၢၼ်ႈပူၵ်ႇမႆႉၶီႈလူင် (, Poke Ma Chi Long, ပုတ်မချိလုံး) ၼႆႉ ပဵၼ်ဝၢၼ်ႈ ဢၼ်မီးၼႂ်း ဢိူင်ႇဝူဝ်းလၢႆး၊ ၸႄႈဝဵင်းမိူင်းပၼ်ႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈ လၢင်းၶိူဝ်း၊ မိူင်းတႆး ဢေႃႈ။
ပျႃး၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းတတႃးဢူး
ဝၢၼ်ႈပျႃး  (ပျားရွာ, Pyar) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇပျႃး၊ ၸႄႈဝဵင်းတတႃးဢူး၊ ၸႄႈတွၼ်ႈၵျွၵ်ႉသႄႇ၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 191127 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇၸလေႇၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 1003 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 1174 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 2177 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းတတႃးဢူး
1894
လိူၼ်ၸၼ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၾႅပ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
920
လိူၼ်ၸၼ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
1894
လိူၼ်မၢတ်ႉၶျ်
(1) ဝၼ်း။
920
လိူၼ်ၾႅပ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
1894
လိူၼ်ဢေႇပရႄႇ
(1) ဝၼ်း။
920
လိူၼ်မၢတ်ႉၶျ်
(1) ဝၼ်း။
1894
လိူၼ်မေႇ
(1) ဝၼ်း။
920
လိူၼ်ဢေႇပရႄႇ
(1) ဝၼ်း။
1894
လိူၼ်ၵျုၼ်ႇ
(1) ဝၼ်း။
920
လိူၼ်မေႇ
(1) ဝၼ်း။
1894
လိူၼ်ၵျူႇလၢႆႇ
(1) ဝၼ်း။
ဢေႃးၵၢတ်ႉ
(1) ဝၼ်း။
920
လိူၼ်ၵျူႇလၢႆႇ
(1) ဝၼ်း။
1894
သႅပ်ႇထႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
920
လိူၼ်ဢေႃးၵၢတ်ႉ
(1) ဝၼ်း။
1894
ဢွၵ်ႇထူဝ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
920
လိူၼ်သႅပ်ႇထႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
1894
ၼူဝ်ႇဝႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
920
လိူၼ်ဢွၵ်ႇထူဝ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
1894
တီႇသႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
920
လိူၼ်ၼူဝ်ႇဝႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
1894
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:1894 ပိူင်ထၢၼ်ႈ:1890 ႁူဝ်သိပ်းပီ
920
လိူၼ်တီႇသႅမ်ႇပႃႇ
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:920
တပျေႇတႃႇ၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းၵျွၵ်ႉသႄႇ
ဝၢၼ်ႈတပျေႇတႃႇ  (သပြေသာရွာ, Thapyaythar) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇပထူဝ်းၼီႇ၊ ၸႄႈဝဵင်းၵျွၵ်ႉသႄႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈပၢင်ႇဢူး၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 190506 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇၸလေႇၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 906 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 971 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 1877 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
1555
1555
လိူၼ်ၸၼ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၾႅပ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မၢတ်ႉၶျ်
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢေႇပရႄႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျုၼ်ႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျူႇလၢႆႇ
(1) ဝၼ်း။
ဢေႃးၵၢတ်ႉ
(1) ဝၼ်း။
သႅပ်ႇထႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
ဢွၵ်ႇထူဝ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
ၼူဝ်ႇဝႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
တီႇသႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:1555
ၵျွင်းတူယႃး ၵဵင်းတုင်
ၵျွင်းတူယႃး
တူယႃး ဢၼ်ဝႃႈၼၼ်ႉ ပဵၼ်ၸိုဝ်ႈဝၢၼ်ႈဢၼ်ၼိုင်ႈ ဢၼ်မီးၼႂ်း ၸႄႈဝဵင်းမိူင်းၼွင် (ယၢမ်းလဵဝ် မိူင်းၼွင်ၼႆႉ ဢမ်ႇၸႂ်ႈၸႄႈဝဵင်းသေ ပႃးၵႂႃႇၼႂ်း ၸႄႈဝဵင်းၵေျးသီးယဝ်ႉ) ၊ ၽိုၼ်လိၵ်ႈမၢႆတွင်း ၸဝ်ႈလႆႈၸုမ်းၶူး 15 ၸဝ်ႈ၊ ၼႃႈလိၵ်ႈ 62, 2017 တူယႃးဢၼ်ဝႃႈၼၼ်ႉ ပဵၼ်ၵႂၢမ်းယၢင်းသေ မီးတီႈပွင်ႇဝႃႈ ၵူၼ်းဢမ်ႇၵိၼ်ၼိူဝ်ႉမဵၼ်ႈ ၼႆယဝ်ႉ။ မိူဝ်ႈပီၶရိတ်ႉ 1881 – 1882 ၼၼ်ႉ မိူင်းၵဵင်းတုင် ပဵၼ်သိုၵ်းလႄႈ ၸဝ်ႈၾၵဵင်းတုင် ၸင်ႇႁွင်ႉ တၢင်းၸွႆႈထႅမ် တမ်ႈတီႈ ၸဝ်ႈၾၸိူဝ်းပဵၼ် ဢူၺ်းလီမၼ်း တမ်ႈတီႈ မိူင်းၼွင်၊ မွၵ်ႇမႆႇ၊ မိူင်းၼၢႆး၊ မိူင်းလိူၼ်းသေ ႁႂ်ႈသူင်ႇၵူၼ်းသိုၵ်း မႃးၸွႆႈထႅမ်ၵဵင်းတုင်ယဝ်ႉ။ ဝၢႆးသေ မႃးၸွႆႈတိုၵ်းယဝ်ႉ ၵူၼ်းသိုၵ်းဝၼ်းတူၵ်းၶူင်းၶဝ် ၵမ်ႈၽွင်ႈၵေႃႈ သိုပ်ႇပႂ်ႉဝႆႉပၼ် လွင်ႈႁူမ်ႇလူမ်ႈ မိူင်းၵဵင်းတုင်၊ ၵမ်ႈၽွင်ႈၵေႃႈ မိုတ်ႈယူႇ တီႈၵဵင်းတုင်လႄႈ ၸင်ႇသိုပ်ႇယူႇ သဝ်းၵႂႃႇယူႇ။
1226
လိူၼ်ၾႅပ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မၢတ်ႉၶျ်
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢေႇပရႄႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မေႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျုၼ်ႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျူႇလၢႆႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢေႃးၵၢတ်ႉ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်သႅပ်ႇထႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢွၵ်ႇထူဝ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၼူဝ်ႇဝႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်တီႇသႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:1226
မူႇၸေႈ၊ ၸႄႈဝဵင်း
ၸႄႈဝဵင်းမူႇၸေႊ ; (မူဆယ်မြို့နယ်), (Muse Township),  ၼႆႉပဵၼ်ႄၸႄႈဝဵင်းဢၼ်မီးၼႂ်း ၸႄႈတွၼ်ႈမူႇၸေႊ၊ ၸႄႈမိူင်းတႆး၊ မိူင်းမျၢၼ်ႇမႃႇသေ တီႈပၵ်းလုမ်း ၸႄႈဝဵင်းတႄႉ ပဵၼ်တီႈ ဝဵင်းမူႇၸေႊယဝ်ႉ။
ပထဝီႇ
ဝဵင်းမူႇၸေႊၼႆႉ မၼ်းပဵၼ်တီႈ သိုဝ်ႉၶၢႆၶူဝ်းၵုၼ်ႇ ဢၼ်ယႂ်ႇသေပိူၼ်ႈ ၼႂ်းၵႄႈ မိူင်းမၢၼ်ႊ လႄႈ မိူင်းၶႄႇ ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ မီးဢွင်ႈတီႈ ၵႃႉၶၢႆၵုၼ် ႑႐႕ လၵ်း မူႇၸေႊ ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ဢွင်ႈတီႈၵႃႉၶၢႆၵုၼ် ၼၼ်ႉ တၢင်းၵႂၢင်ႈမၼ်း မီး ႓႗႐ ဢေႇၵသေ ယၢၼ်ၵႆၵၼ်တင်းမူႇၸေႊ ႖ လၵ်းယဝ်ႉ။ တႄႇပိုတ်ႇမႃး မိူဝ်ႈပီ ႒႐႐႖ လိူၼ်ဢေႇပရႄႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
လွႆပဵင်းၼႃး၊ ဝၢၼ်ႈ
ဝၢၼ်ႈလွႆပဵင်းၼႃး (, Lai Ping Nang, လိုင်ပိန်းနန်း) ၼႆႉ ပဵၼ်ဝၢၼ်ႈ ဢၼ်မီးၼႂ်း ဢိူင်ႇဝူဝ်းလၢႆး၊ ၸႄႈဝဵင်းမိူင်းပၼ်ႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈ လၢင်းၶိူဝ်း၊ မိူင်းတႆး ဢေႃႈ။
1225
လိူၼ်ၸၼ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၾႅပ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မၢတ်ႉၶျ်
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢေႇပရႄႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မေႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျုၼ်ႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျူႇလၢႆႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢေႃးၵၢတ်ႉ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်သႅပ်ႇထႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢွၵ်ႇထူဝ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၼူဝ်ႇဝႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်တီႇသႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:1225
ၵတႅတ်ႉပိၼ်ႇ၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းမျိၼ်းၶျၢၼ်ႇ
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းမျိၼ်းၶျၢၼ်ႇ
ၽၢၼ်းၶႃးၵူင်း၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းမဵၵ်ႉထီႇလႃႇ
ဝၢၼ်ႈၽၢၼ်းၶႃးၵူင်း  (ဖန်းခါးကုန်းရွာ, Hpankharkone) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇသပ်ႉပျႃႇၵျိၼ်း၊ ၸႄႈဝဵင်းမဵၵ်ႉထီႇလႃႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈမဵၵ်ႉထီႇလႃႇ၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 193807 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇသပ်ႉပျႃႇၵျိၼ်းၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 1677 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 2244 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 3921 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
1554
လိူၼ်ၸၼ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၾႅပ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မၢတ်ႉၶျ်
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢေႇပရႄႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မေႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျူႇလၢႆႇ
(1) ဝၼ်း။
ဢေႃးၵၢတ်ႉ
(1) ဝၼ်း။
သႅပ်ႇထႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
ဢွၵ်ႇထူဝ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
ၼူဝ်ႇဝႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
တီႇသႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:1554
မေးၼၢင်း (႗) မဵဝ်း
ၼိုင်ႈ - မေးၼၢင်းမိူၼ်ၽူႈႁၢႆႉ မေးၼၢင်းၵေႃႉၼႆႉ မီးၸႂ်ႁၢႆႉ၊ မီးၸႂ်ၵူတ်ႉတေႃႇၽူဝ်၊ လိူဝ်သေၼၼ်ႉ လဵၼ်ႈၽူဝ်ၼွႆႉ ၸွမ်းလူၺ်ႈငိုၼ်းၶမ်း၊ တႃႇဢဝ်ၽူဝ်တၢႆၵေႃႈ ဢမ်ႇၼၵ်းၸႂ်၊ မေးၼၢင်းၵေႃႉၼႆႉ မိူၼ်ၽူႈႁၢႆႉၼႆယဝ်ႉ။
သွင် - မေးၼၢင်းမိူၼ်ၽူႈလၵ်ႉ မေးၼၢင်းၵေႃႉၼႆႉ လၵ်ႉၶူဝ်းၶွင်ဢၼ် ၽူဝ်ၶဝ်ႁႃလႆႈမႃးၼၼ်ႉ တင်းႁိုင်တင်းယၢဝ်း။
သၢမ် - မေးၼၢင်းမိူၼ်ၸဝ်ႈ မေးၼၢင်းၵေႃႉၼႆႉ ၶၢၼ်ႉ၊ မေႃၵိၼ်မေႃၼွၼ်းၵူၺ်း၊ ဢမ်ႇမေႃႁဵတ်းၵၢၼ်၊ လၢတ်ႈယၢပ်ႇ ​ဢမ်ႇမေႃဢဝ်ၵႂၢမ်း၊ လိူင်း၊ ၶႃႉၶိူဝ်းပိူၼ်ႈ၊ ၵုမ်းၵမ်ပႄႉၵိၼ်ၽူဝ်။
သီႇ - မေးၼၢင်းမိူၼ်မႄႈ မေးၼၢင်း ၵေႃႉမေႃလုမ်းလႃး တူၺ်းထိုင်ၸဝ်ႈၽူဝ်၊ မီးၸႂ်ဢီးလူၸဝ်ႈၽူဝ်၊ လွင်ႈႁဵတ်းသၢင်ႈ မၼ်းၼၢင်းၼၼ်ႉ မိူၼ်မႄႈႁႄႉၵင်ႈၽေးၶဵၼ် တႃႇၼႃႈႁိူၼ်းလႄႈ ၵၢၼ်လဵင်ႉၼႃႈႁိူၼ်း။
ႁႃႈ - မေးၼၢင်းမိူၼ်ၼွင်ႉယိင်း မေးၼၢင်းၵေႃႉၼႆႉ ဝႆႉၸဝ်ႈၽူဝ် မိူၼ်ပီႈဢၢႆႈသေ လုမ်းလႃးၸဝ်ႈၽူဝ်လီလီ။
ႁူၵ်း - ​မေးၼၢင်းမိူၼ်ဢူၺ်းၵေႃႉ မေးၼၢင်းၵေႃႉၼႆႉ မူၼ်ႈသိူဝ်းၸွမ်း ၸဝ်ႈၽူဝ် မိူၼ်ၼင်ႇဢူၺ်းၵေႃႉ ၵေႃႉယၢမ်ႈမိုတ်ႈၵိုဝ်းမႃးတင်းႁိုဝ် တင်းၼၢၼ်း၊ မီးလွင်ႈယုမ်ႇယမ်ၵၼ် တင်းၸဝ်ႈၽူဝ်။
ၸဵတ်း - မေးၼၢင်းမိူၼ်ၶႃႈၸႂ်ႉ မေးၼၢင်းၵေႃႉၼႆႉ မီးၸႂ်ယၢဝ်း၊ ၸႂ်လီ၊ ၸႂ်ယဵၼ်၊ ၸွမ်းၸႂ်ၸဝ်ႈၽူဝ်၊ ဢမ်ႇဢဝ်တူဝ်ၸဝ်ႈၵဝ်ႇပဵၼ်ယႂ်ႇ၊ မေႃထွမ်ႇၵႂၢမ်းၸဝ်ႈၽူဝ်ႈ။
ꧡီႇမီးၵၢၼ်ႇတွင်ႇ၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းတွင်ႇတႃႇ
ဝၢၼ်ႈꧡီႇမီးၵၢၼ်ႇတွင်ႇ  (ဆီမီးကံတောင်ကုန်းရွာ, Simeekantaungkone) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇလႄႇၵႂႅတ်ႉၵျီး၊ ၸႄႈဝဵင်းတွင်ႇတႃႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈမျိၼ်းၶျၢၼ်ႇ၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 191475 ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇလႄႇၵႂႅတ်ႉၵျီးၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 918 ၊ ယိင်း 1099 သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 2017 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းတွင်ႇတႃႇ
ၵိဝ်ႇတူပ်ႉ (တူပ်း)၊ ဝၢၼ်ႈ
ဝၢၼ်ႈၵိဝ်ႇတူပ်ႉ (, Kyu Toet, ကြူတို့) ၼႆႉ ပဵၼ်ဝၢၼ်ႈ ဢၼ်မီးၼႂ်း ဢိူင်ႇဝူဝ်းလၢႆး၊ ၸႄႈဝဵင်းမိူင်းပၼ်ႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈ လၢင်းၶိူဝ်း၊ မိူင်းတႆး ဢေႃႈ။
ၵတႄးၵူင်း၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းမျိတ်ႉတႃး
ဝၢၼ်ႈၵတႄးၵူင်း  (ကသဲကုန်းရွာ, Katheakone) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇၵတႄးၵူင်း၊ ၸႄႈဝဵင်းမျိတ်ႉတႃး၊ ၸႄႈတွၼ်ႈၵျွၵ်ႉသႄႇ၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 190845 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇၵတႄးၵူင်းၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 2064 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 2337 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 4401 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းမျိတ်ႉတႃး
524
လိူၼ်ၸၼ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၾႅပ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မၢတ်ႉၶျ်
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢေႇပရႄႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မေႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျုၼ်ႇ
(1) ဝၼ်း။
ၸၼ်ႇဝႃႇရီႇ 8
လိူၼ်ၸၼ်ႇဝႃႇရီႇ (8) ဝၼ်းၼႆႉ ပေႃးဢဝ် ပၵ်းယဵမ်ႈဝၼ်းၵရီႇၵေႃးရီးယႅၼ်း ဝႃႈ ပဵၼ်ဝၼ်းထူၼ်ႈ (8) တွၼ်ႈတႃႇ ၼိုင်ႈပီယဝ်ႉ။ တွၼ်ႈတႃႇတေသုတ်းပီၼႆႉ ၵိုတ်းထႅင်ႈ (357) ဝၼ်းယူႇ။ ပေႃးပဵၼ် ပီဝႃႇထၢပ်ႈ ၼႆ ၵိုတ်းယူႇ (358)ဝၼ်းယဝ်ႉ။
524
လိူၼ်ၵျူႇလၢႆႇ
(1) ဝၼ်း။
ၸၼ်ႇဝႃႇရီႇ 8
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၼ်းထိ ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ၸၼ်ႇဝႃႇရီႇ
524
လိူၼ်ဢေႃးၵၢတ်ႉ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်သႅပ်ႇထႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢွၵ်ႇထူဝ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၼူဝ်ႇဝႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
1553
လိူၼ်ၸၼ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
524
လိူၼ်တီႇသႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
1553
လိူၼ်ၾႅပ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
524
လိူၼ်တီႇသႅမ်ႇပႃႇ
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:524
1553
လိူၼ်မၢတ်ႉၶျ်
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢေႇပရႄႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မေႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျူႇလၢႆႇ
(1) ဝၼ်း။
ဢေႃးၵၢတ်ႉ
(1) ဝၼ်း။
သႅပ်ႇထႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
ဢွၵ်ႇထူဝ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
ဝၢၼ်းတႂိၼ်း၊ ဝဵင်း
ဝဵင်းဝၢၼ်းတႂိၼ်း (ဝမ်းတွင်းမြို့), (Wandwin) ၼႆႉ ၶဝ်ႈပႃးၼႂ်း ၸႄႈတွၼ်ႈမဵၵ်ႉထီႇလႃႇသေ ပဵၼ်ဝဵင်းပၵ်းလုမ်း ၸႄႈဝဵင်းဝၢၼ်းတႂိၼ်းယဝ်ႉ။
1553
ၼူဝ်ႇဝႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
တီႇသႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
ဝၢၼ်းတႂိၼ်း၊ ဝဵင်း
ဝဵင်းဝၢၼ်းတႂိၼ်းၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈၼိူဝ် တၢင်းလူတ်ႉၵႃး တႃႈၵုင်ႈ-မဵၵ်ႉထီႇလႃႇ-တႃႈလိူဝ်ႇယဝ်ႉ။ ပေႃးလုၵ်ႉတီႈ ဝဵင်းမဵၵ်ႉထီႇလႃႇ ၼႆ ၵႆယၢၼ် 20 လၵ်းသေ တင်း ဝဵင်းတႃႈၵုင်ႈၸမ်ႉ ၵႆႇယၢၼ်ၵၼ် 358 လၵ်းယဝ်ႉ။ တင်းဝဵင်းတႄးတေႃး ဢၼ်မီးဝႆႉတီႈၼိူဝ် တၢင်းလူတ်ႉလဵၼ်း တႃႈၵုင်ႈ-တႃႈလိူဝ်ႇၼၼ်ႉ ၵႆယၢၼ်ၵၼ်သွင်လၵ်းၵူၺ်း။ ႁူဝ်ႁိူၼ်းတီႈၼိူဝ်ဝဵင်းၼႆႉ မီး 6072 သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း မီး 28,813 ၵေႃႉယဝ်ႉ။ မီးလုမ်းၶုၼ်ၽွင်းဝဵင်းလႄႈ လုမ်းလူင်ပွင်ၸိုင်ႈ၊ ႁူင်းႁဵၼ်းသွၼ်လိၵ်ႈ ၸၵႂႃႇၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။ ဝဵင်းဝၢၼ်းတႂိၼ်းၼႆႉ ပဵၼ်ဝဵင်းၵိုၼ်းၵႃႉၶၢႆ ဢၼ်ၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈ ၽႅၼ်ႇတေႃးၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ မၢၵ်ႇၽိတ်းတႄးတေႃး ဢၼ်ဢွၵ်ႇတီႈ ၸႄႈဝဵင်းဝၢၼ်းတႂိၼ်းၼႆႉ ပဵၼ်မၢၵ်ႇၽိတ်းၽၼ်းလီ ဢၼ်လိုဝ်းလင်တီႈ မိူင်းမျၢၼ်ႇမႃႇယဝ်ႉ။ ၵၢၼ်ၽုၵ်ႇသွမ်ႈ တီႈၼႂ်း ၸႄႈဝဵင်းၵမ်ႉၼမ်ၼႆႉ ပဵၼ်လႆႈသႂၢင်းၼမ်ႉသေ ၽုၵ်ႇသွမ်ႈႄလႈ ၽၢႆၸိူဝ်းလိုဝ်းလင်တႄႉ ၽၢႆဢူးပူဝ်းထုၼ်း၊ ၽၢႆတွင်ႇပုလု၊ ၽၢႆဢလွင်းၸီႇတူႇ ၸၵႂႃႇၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။
1553
တီႇသႅမ်ႇပႃႇ
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:1553
1224
လိူၼ်ၸၼ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
ဝၢၼ်းတႂိၼ်း၊ ဝဵင်း
တီႈဝဵင်းဝၢၼ်းတႂိၼ်းၼႆႉ ဢၼ်ပဵၼ် တိူၵ်ႈသွၼ်လိၵ်ႈတဵင်ႇတွင်ႇ၊ တိူၵ်ႈၵမ်ႇမထၢၼ်းၸိူဝ်းၼႆႉ ၸိုဝ်ႈလိုဝ်းလင်သေ ႁိမ်းႁွမ်းၼၼ်ႉ မီးဝႆႉ ၵွင်းမူးထၢတ်ႈပွင်း ယဝ်ႉ။
1224
လိူၼ်ၾႅပ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
ဝၢၼ်းတႂိၼ်း၊ ဝဵင်း
ၸိုဝ်ႈငဝ်ႈငႃႇ
ယွၼ်ႉသင်လႄႈ လႆႈတၢင်ႇၵိုၵ်းၸိုဝ်ႈဝႃႈ ဝဵင်းဝၢၼ်းတႂိၼ်းၼႆ ၵျၢၼ်ႇၸိတ်ႉတႃး ၼႆႉ ယွၼ်ႉမၼ်းထူပ်းၽေးၸႂ်သႅဝ်း ၶုၼ်ဢၼေႃႇယထႃႇလႄႈ ၽွင်းလႆႈပၢႆႈတဵတ်ႇယူႇၼၼ်ႉ မၼ်းႁၼ်ၺႃး ၵႂၢႆးထိူၼ်ႇတူဝ်ၼိုင်ႈ တီႈတႄႇဝဵင်းဝၢၼ်းတႂိၼ်းၼၼ်ႉသေ မၼ်းဢဝ်ႁွၵ်ႇယဝ်ႉတမ်တွင်ႉ ၵႂၢႆးထိူၼ်ႇ (ဝမ်းထွင်း ၼႆသေ ဝၢႆးမႃး ၸင်ႇပဵၼ်မႃး ဝၢၼ်းတုၼ်ႈ (ဝမ်းတွင်း) ဝႃႈၼႆယဝ်ႉ။
1224
လိူၼ်မၢတ်ႉၶျ်
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢေႇပရႄႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျုၼ်ႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျူႇလၢႆႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢေႃးၵၢတ်ႉ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်သႅပ်ႇထႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢွၵ်ႇထူဝ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၼူဝ်ႇဝႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်တီႇသႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:1224
ဢေႇပရႄႇ 1912
(26) ဝၼ်း
5
ပၢင်တွင်း၊ ဝၢၼ်ႈ
ဝၢၼ်ႈပၢင်တွင်း (, Pang Tawng, ပန်တောင်း) ၼႆႉ ပဵၼ်ဝၢၼ်ႈ ဢၼ်မီးၼႂ်း ဢိူင်ႇဝူဝ်းလၢႆး၊ ၸႄႈဝဵင်းမိူင်းပၼ်ႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈ လၢင်းၶိူဝ်း၊ မိူင်းတႆး ဢေႃႈ။
ၵျွင်း၊ ဝၢၼ်ႈ
ဝၢၼ်ႈၵျွင်း (Waankyaung,, ဝမ်ကျောင်း) ၼႆႉ ပဵၼ်ဝၢၼ်ႈ ဢၼ်မီးၼႂ်း ဢိူင်ႇႁၢႆးၵူၺ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်း လၢင်းၶိူဝ်း၊ ၸႄႈတွၼ်ႈ လၢင်းၶိူဝ်း၊ မိူင်းတႆး ဢေႃႈ။
121
လိူၼ်ၸၼ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မၢတ်ႉၶျ်
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျုၼ်ႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျူႇလၢႆႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်သႅပ်ႇထႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢွၵ်ႇထူဝ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၼူဝ်ႇဝႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်တီႇသႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:121
မူႇၸေႈ၊ ဝဵင်း
ဝဵင်းမူႇၸေႊ, (မူဆယ်မြို့), (Muse), ၼႆႉ မီးၼႂ်း ၸႄႈဝဵင်းမူႇၸေႊ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈမူႇၸေႊ၊ ၸႄႈမိူင်းတႆး၊ မိူင်းမျၢၼ်ႇမႃႇဢေႃႈ။
ပိုၼ်းဝဵင်း
မိူဝ်ႈဢေႇတီႇ 764 တေႃႇ 851 ၼၼ်ႉ ၶုၼ်တိုင်းၶမ်း လႆႈပဵၼ်ၶုၼ် ဢုပ်ႉပိူင်ႇ မိူင်းမၢဝ်းယဝ်ႉ။ မၼ်းၸဝ်ႈၼႆႉ မီးၼမ်ႉၵတ်ႉ ၵႂႃႇဢဝ်လႆႈ ၼၢင်းပပ်ႉၽဝတီႇ လုၵ်ႈယိင်းၸဝ်ႈႁေႃသႅင် မိူင်းလၢၼ်ႉၸဝ်ႈ ၶုၼ်လူၽူင်းၼၼ်ႉလႄႈ ၸဝ်ႈၶုၼ်လူၽူင်း ၸင်ႇဢဝ်တပ်ႉသိုၵ်းလၢၼ်ႉၸဝ်ႈ ၽၢၵ်ႇတွၼ်ႈမႃးၸွမ်းသေ လႆႈမႃးပဵၼ် ၶုၼ်ၼင်ႈဝၢၼ်ႈၵိၼ်မိူင်း တီႈထုင်ႉမၢဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။ ၶုၼ်တိုင်းၶမ်း ၸင်ႇႁိၵ်ႈၸိုဝ်ႈဝႃႈ ၸဝ်ႈၾႃႉတိုင်းၶေႃၼႆသေ တႄႇတင်ႈႁၢင်ႈႁေႃ တီႈထုင်ႉမၢဝ်းယဝ်ႉ။ ယၢမ်းလဵဝ် ဢွင်ႈႁေႃတိုင်းၶေႃ၊ ၶူးဝဵင်း တိုင်းၶေႃၼၼ်ႉ တိုၵ်ႉမီးဝႆႉ တမ်ႈတီႈ ဝၢၼ်ႈတိုင်းၶေႃ ထုင်ႉမၢဝ်း ၼႂ်းမိူင်းၶႄႇယူႇ။
ၽွင်းမိူဝ်ႈၼၼ်ႉ ၸႄႈဝဵင်းမူႇၸေႊၼႆ့ ၶဝ်ႈပႃးၼႂ်း တႂ်ႈငဝ်ႈၸွင်ႈ ႁေႃၶမ်းလူင်လၢၼ်ႉၸဝ်ႈသေ လႆႈဢဝ်မၢၵ်ႇၶဝ်ႈတဝ်ႈၼမ်ႉ သူင်ႇပၼ်ၸွႆႈထႅမ် ႁႅင်းသိုၵ်းလၢၼ်ႉၸဝ်ႈယဝ်ႉ။ မိူဝ်ႈဢေႇတီႇ 802 ၵႅမ်မိူင်း မိူင်းပိဝ်ႇ ပႃးဢဝ် ၶွင်ၽၢၵ်ႇ၊ မႄႈၸၢင်ႈၵႃႈ၊ မႄႈၼၢင်းဝႅၼ်၊ လွင်ႈႁႆႇတိုင်ႈ ၵူႈပိူင်သေ ဢဵၼ်းမိူဝ်းသၢၵ်ႈ (ၶဝ်ႈၽဝ်ႈ) တမ်ႈတီႈ ႁေႃၶမ်းလၢၼ်ႉၸဝ်ႈၼႆလႄႈ လႆႈလတ်းၶဝ်ႈမႃး ၼႂ်းလိၼ်ၶုၼ်တိုင်းၶမ်းယဝ့်။ ၶုၼ်တိုင်းၶမ်း ဢွၼ်ဢဝ် ၸုမ်းၵႅမ်မိူင်းပိဝ်ႇ မိူဝ်းၸူး တမ်ႈတီႈ ႁေႃၶမ်းလၢၼ်ႉၸဝ်ႈ ယီႈမုၼ်သုင်ယဝ့်။ ယီႈမုၼ်သုင်ၵေႃႈ လႆႈႁူႉဝႃႈ ၶုၼ်တိုင်းၶမ်း ပဵၼ်ဢႃမၼ်းၸဝ်ႈၼႆလႄႈ ႁပ်ႉႁူမ်ၸူမ်းတွၼ်ႈသေ ၶိုၼ်းပၼ် ၶွင်ၽၢၵ်ႇၸွမ်းယဝ်ႉ။ ၵူၺ်းၵႃႈ မိူဝ်ႈဢေႇတီႇ 831 ပၢၼ်ၶုၼ်ႁေႃၶမ်းလၢၼ်ႉၸဝ်ႈ ၶုၼ်ၽူင်းယုၼၼ်ႉ မိူင်းပိဝ်ႇၶဝ် ဢမ်ႇမႃးပၼ်ၶွၼ်ႇ တမ်ႈတီႈ မိူင်ႈလၢၼ်ႉၸဝ်ႈၸိူင်ႉၼင်ႉ ၵႃႈၵွၼ်ႇတွၼ်း ဢွၼ်လႄႈ ၶုၼ်ႁေႃၶမ်း လၢၼ်ႉၸဝ်ႈ ၶုၼ်ၽူင်ႈယု ၸင်ႇသူင်ႇသိုၵ်းလၢၼ်ႉၸဝ်ႈ မႃးတီႈ ၶုၼ်တိုင်းၶမ်းသေ ၶုၼ်တွင်ၶမ်း လႆႈဢဝ်ပႃး သိုၵ်းတိုင်းၶေႃ ႁူမ်ႈသိုၵ်းလၢၼ်ႉၸဝ်ႈ ၵႂႃႇတိုၵ်းမိူင်းပိဝ်ႇ လူႉလႅဝ်တႅၵ်ႇယၢႆႈၵႂႃႇ မိူဝ်ႈဢေႇတီႇ 832 ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၸဝ်ႈၶုၼ်တွင်ၶမ်းၼႆႉ ၸၢမ်ႇပူႇၼွၼ်းၽေးၵႂႃႇ မိူဝ်ႈဢေႇတီႇ 853 ၽွင်းၸူဝ်ႈပၢၼ် 72 ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ဢၼ်ၵႂၢမ်းတႆးပၢၼ်ၵဝ်ႇ ၵႆႉႁွင်ႉမေႃဝႃႈ "ၶိူဝ်းသိူဝ်လူးလၢႆး ၶိူဝ်းတႆးၼႆႉ ဢမ်ႇၸႂ်ႈမဵဝ်းမဝ်" ၼႆၼၼ်ႉ ၶႂ်ႈဝႃႈ ၶုၼ်လူးလူင်လႄႈ ၶုၼ်လၢႆး ဢၼ်ပဵၼ်လၢၼ် ၸဝ်ႈၶုၼ်တိုင်းၶမ်းၼႆႉယဝ်ႉ။ ၸဝ်ႈၶုၼ်တိုင်းၶမ်း မီးဝႆႉလုၵ်ႈၸၢႆးၵေႃႉၼိုင်ႈ ၸိုဝ်ႈဝႃႈ ၶုၼ်လူးၼႆသေ မၼ်းၸဝ်ႈ ၼင်ႈဝၢၼ်ႈမိူင်း မိူဝ်ႈဢေႇတီႇ 832 တေႃႇထိုင် 932 ယဝ်ႉ။ မၼ်းၸဝ်ႈ မီးဝႆႉ လုၵ်ႈၸၢႆးသွင်ၸၢႆး ႁိၵ်ႈၸိုဝ်ႈဝႃႈ ၶုၼ်လူးလူင် လႄႈ ၶုၼ်လၢႆး ၼႆယဝ်ႉ။
မိူဝ်ႈဢေႇတီႇ 842 ၼၼ်ႉ တမ်ႈတီႈ သိပ်းသွင်ပၼ်းၼႃး ဢမ်ႇမီးၸဝ်ႈၸွမ်လႄႈ ၶုၼ်ႁေႃၶမ်း လၢၼ်ႉၸဝ်ႈ ၶုၼ်ၽူင်းယု ၸင်ႇဢဝ် ၶုၼ်လူးလူင် (ထုင်ႉမၢဝ်း) ၵႂႃႇၼင်ႈဝၢၼ်ႈၵိၼ်မိူင်း တမ်ႈတီႈ သိပ်းသွင်ပၼ်းၼႃးယဝ့်။ ၵေႃႉၼွင်ႉ ၶုၼ်လၢႆး ၸမ်ႉ မိူဝ်ႈဢေႇတီႇ 932 တေႃႇထိုင် 952 လႆႈၼင်ႈဝၢၼ်ႈ ၵိၼ်မိူင်း ထုင်ႉမၢဝ်းၵႂႃႇသေ ဢမ်ႇမႂ်းလုၵ်ႈလႄႈ သၢႆသိုပ်ႇၶိူဝ်းၶုၼ် သုတ်းၵႂႃႇယဝ်ႉ။ ၵွပ်ႈၼၼ် ၸင်ႇလႆႈဢဝ် ၽွင်းမိူင်းလူင်သီႇၵေႃႉ သိုပ်ႇပုတ်ႈႁၢင်ႈ တၢင်မိူင်းၵႂႃႇယူႇ။ ထိုင်မႃး ဢေႇတီႇ 957 ၽွင်းမိူင်းလူင် ထဝ်ႈလဵၵ်း လႄႈ ၶၢင်ႁွပ်ႈ (ၶၢင်ႁွင်း) ၵႂႃႇႁႃၸဝ်ႈၶုၼ် မိူင်းႁိမိူင်းႁမ်းသေ လႆႈမႃးၶိူဝ်းၶုၼ် တႆး (ၶုၼ်တႆႇၶၼ်ႇ)လႄႈ ၸင်ႇမႃးၽွင်းငမ်း မိူင်းသႅၼ်ၸေႊယဝ့်။ မၼ်းၸဝ်ႈ ၸင်ႇၽႄဝၢၼ်ႈမိူင်းပၼ် လုၵ်ႈလၢၼ်မၼ်း ဢုပ်ႉမိူင်းတွၼ်ႈၽႂ်တွၼ်ႈမၼ်းလႄႈ လၢၼ်ၸၢႆးမၼ်း ဢၼ်ႁိၵ်ႈၸိုဝ်ႈဝႃႈ "တၢဝ်ႉငႃးလူမ်း"ၼၼ်ႉ လႆႈမႃးၼင်ႈဝၢၼ်ႈၵိၼ်မိူင်း မိူင်းမၢဝ်း တႄႇဢဝ် ဢေႇတီႇ 957 တေႃႇထိုင် 1057 ယဝ့်။ မိူဝ်ႈၼၼ်ႉ ၼႃႈတီႈ ဢၼ်တၢဝ်ႉငႃးလူမ်း ၵွၼ်းၸိုင်ႈၸိုင် ပဵၼ် မိူင်းမၢဝ်း၊ မိူင်းဝၼ်း၊ မိူင်းလႃႈ၊ မိူင်းတီး၊ ၸေႊၾၢင်၊ မိူင်းၶွၼ် ပဵၼ်ၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။ ႁေႃတၢဝ်ႉငႃးလူမ်း ပူၵ်းတင်ႈတီႈ ဝဵင်းမူၼ်းသေ ၼွၼ်းၽေးၵႂႃႇ မိူဝ်ႈဢေႇတီႇ 1057 ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
လုၵ်ႈၸၢႆးမၼ်းၸဝ်ႈ ဢၼ်ၸိုဝ်ႈဝႃႈ ၸဝ်ႈၶုၼ်တုမ်ႇ (ႁွင်ႉ) ၸဝ်ႈလူင်ႁူမ်ႇမိူင်း သိုပ်ႇပုတ်ႈႁၢင်ႈႁေႃ မိူင်းမၢဝ်းၵႂႃႇယူႇ။ မၼ်းၸဝ်ႈမီးဝႆႉ လုၵ်ႈသွင်ၵေႃႉ ၸိုဝ်ႈဝႃႈ ၸဝ်ႈၼၢင်းမွၼ်းလ လႄႈ ၸဝ်ႈၸၢႆးၶုၼ်ၵေႃႇလၢင်း။ မၼ်းၸဝ်ႈယိူင်းဢၢၼ်းဝႃႈ ႁႂ်ႈလႆႈပဵၼ် မိူင်းဢူၺ်းလီၵၼ်ၼႆသေ ၸင်ႇဢဝ်ၸဝ်ႈၼၢင်းမွၼ်းလ ၵူပ်ႉၵူႈပၼ် ၶုၼ်ပူးၵမ်ႇ ဢၼေႃႇရထႃႇ ၽွင်းမိူဝ်ႈ ၽႅဝ်မႃး ထုင်ႉမၢဝ်း ၶၢဝ်းတၢင်းၵႂႃႇဝႆႈငႃးၶမ်းၽြႃး တီႈမိူင်းလၢၼ်ႉၸဝ်ႈၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ဝၢႆးသေ ၸဝ်ႈၼၢင်းမွၼ်းလ လႆႈၵႂႃႇယူႇသဝ်း တီႈႁေႃပူးၵမ်ႇ ယွၼ်ႉပိူဝ်ႈ ၸဝ်ႈႁေႃၶမ်းပူးၵမ်ႇ ထၢင်ႇၽိတ်းလႄႈ ၽွင်းလိုပ်ႈၶိုၼ်းမႃး မိူင်းမၢဝ်းၼၼ်ႉ မၼ်းၼၢင်း ၸင်ႇမႃး ၼွၼ်းၽေးပႅတ်ႈ တမ်ႈတီႈ ဢုင်းပွင်ႇသီႇပေႃႉ ဝၢၼ်ႈမေႃႇၵိူဝ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၵေႃႉပဵၼ်ၼွင်ႉၸၢႆးမၼ်း ၶုၼ်ၵေႃႇလႅင်းၵေႃႈ လူင်းၵႂႃႇႁပ်ႉ ပီႈၼၢင်းမၼ်း လႆႈၵႂႃႇႁၼ် ပီႈၼၢင်းမၼ်း ၼွၼ်းၽေးလႄႈ မၼ်းၸၢႆးၵေႃႈ ႁူဝ်ၸႂ်တႅၵ်ႇသေ လႆႈၼွၼ်းၽေးၵႂႃႇယဝ်ႉ။ ယွၼ်ႉၼၼ် ၸဝ်ႈလူင်ႁူမ်ႇမိူင်း ဢမ်ႇမီးသၢႆသိုပ်ႇၶိူဝ်းၶုၼ်သေ ထိုင်မႃး ဢေႇတီႇ 1177 ၸဝ်ႈၽႃႉလူင် ႁူမ်ႇမိူင်း ၼွၼ်းၽေးၵႂႃႇလႄႈ ၶုၼ်တႆးပုင်ႇ (လုၵ်ႈၶုၼ်တႆႇၶၼ်ႇ) ၸင်ႇဢဝ် လုၵ်ႈၸၢႆးမၼ်း ၶုၼ်ၽၢင်ၶမ်း (မိူင်းသႅၼ်ၸေႊ) မႃးၼင်ႈဝၢၼ်ႈမိူင်းမၢဝ်းယဝ်ႉ။ ၶုၼ်ၽၢင်ၶမ်း ၸင်ႇၶၢႆႉ တႄႇၼင်ႈႁေႃ တမ်ႈတီႈ ဝဵင်းဝၢႆ မိူဝ်ႈ 1178 ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ထိုင်မႃး 1189 ၶုၼ်ၽၢင်ၶမ်း ၶိုၼ်းမႃး တင်ႈဝဵင်းႁေႃၶမ်း တမ်ႈတီႈ ႁိမ်းၽင်ႇၼမ်ႉပေႃႈ ၽၢႆႇၸၢၼ်းဝၢၼ်ႈပၢင်ႇၶမ်းယဝ်ႉ။ ၶုၼ်ၽၢင်ၶမ်းၼႆႉ ႁိၵ်ႈၸိုဝ်ႈဝႃႈ ၸဝ်ႈလူင်မဵဝ်ႉပူင်ႇၼႆယဝ်ႉ။ မိူဝ်ႈပၼ်မၼ်းၸဝ်ႈၼၼ်ႉ မိူင်းမၢဝ်း၊ မိူင်းဝၼ်း၊ မိူင်းၼႃႈၸၼ်းတႃ၊ မိူင်းတီး၊ မိူင်းႁိုမ်း၊ ၸေႊၾၢင်၊ မိူင်းၶႂၢၼ်၊ မိူင်းၶိူဝ်း၊ မိူင်းယၢင်း၊ မိူင်းၶႃ၊ တႃယၸိူဝ်းၼႆႉ ပဵၼ်မိူင်း ယူႇတႂ်ႈၸွင်ႈ လူင်ႇလဵဝ်ႁူမ်ႈၵၼ် သဵင်ႈသဵင်ႈယဝ်ႉ။
မိူဝ်ႈဢေႇတီႇ 1253 ၼၼ်ႉ သိုၵ်းမုၼ်ႇၵူဝ်းၶဝ် မႃးတိုၵ်းမိူင်းလၢၼ်ႉၸဝ်ႈလႄႈ မိူင်းလၢၼ်ႉၸဝ်ႈ တႅၵ်ႈယၢႆႈသေ ၵူၼ်းၶိူဝ်းတႆး ၶၢႆႉလူင်းမႃး ၸွမ်းၼမ်ႉၶွင်၊ ၼမ်ႉၶူင်း ႁွတ်ႈထိုင်မႃး ၵုၼ်ဢေးသျႃး ၸဵင်ႇၸၢၼ်းဝၼ်းဢွၵ်ႇသေ တီႈထုင်ႉမႄႈၼမ်ႉ ၸဝ်ႈၽယႃးၼၼ်ႉ ၸင်ႇတင်ႈလႆႈ မိူင်းသုၵ်ႉၶေႃထႆးယဝ်ႉ။ ၶုၼ်ၽၢင်ၶမ်းတႄႉ ႁၼ်ထိုင်ဝႃႈ ၶႄႇၵေႃႈ ဢမ်ႇပႄႉမုၼ်ႇၵူဝ်း၊ လၢၼ်ႉၸဝ်ႈၵေႃႈ ဢမ်ႇပႄႉလႆႈ သိုၵ်းမုၼ်ႇၵူဝ်းလႄႈ မၼ်းၸဝ်ႈ ၵူဝ်ၵူၼ်းမိူင်း လူႉသုမ်းၼႆသေ ၸင်ႇဢမ်ႇတိုၵ်းမုၼ်ႇၵူဝ်း။ ယွမ်းၼွမ်းႁဵတ်း ဢူၺ်းလီလႄႈ မိူင်းမၢဝ်းၵေႃႈ ဢမ်ႇလႆႈတႅၵ်ႇယၢႆႈ။
မၼ်းၸဝ်ႈ မီးလုၵ်ႈယိင်းသီႇၵေႃႉ ၼၢင်းယေႈၶမ်းလူင်၊ ၼၢင်းဢီႇၶမ်းလႅင်၊ ၼၢင်းဢၢမ်ဢေႃး၊ ၼၢင်းသႅင်ဢႆႇသေတ ယွၼ်ႉပႆႇမီးလုၵ်ႈၸၢႆး တႃႇတေသိုပ်ႇပုတ်ႈႁၢင်ႈႁေႃလႄႈ ၸင်ႇၶိုၼ်းဢဝ်ၼၢင်းဢွၼ်ႇ ထႅင်ႈၵေႃႉၼိုင်ႈ ဢၼ်ပဵၼ်တႆးၵေႃႉ ၼၢင်းဢီႇၶမ်းလႅင်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ပေႃးဝႃႈ ၼၢင်းဢွၼ်ႇၼၼ်ႉ ၸပ်းတွင်ႉမႃးၼႆ ယွၼ်ႉပိူဝ်ႈ ပိူၼ်ႈသူၼ်းလႄႈ ၶုၼ်ၽၢင်ၶမ်း ထၢင်ႇၽိတ်း ၼၢင်းဢွၼ်ႇသေ ၸင်ႇလိုပ်ႈလူင်းႁေႃယဝ်ႉ။ ထိုင်မႃး ပီ 1290 တီႈဝၢၼ်ႈ ၼမ်ႉၵႆႇမေႃႇၼၼ်ႉ ၼၢင်းဢွၼ်ႇ ၸင်ႇလဵင်ႉလုၵ်ႈၸၢႆးဢွၼ်ႇ ၽႃၽႄသၢမ်ၵေႃႉ ၸိုဝ်ႈဝႃႈ ၶုၼ်ဢၢႆႈငၢမ်းမိူင်း၊ ၶုၼ်ယီႈၶၢင်ၶမ်း (သိူဝ်ၶၢၼ်ႇၾႃႉ)၊ ၶုၼ်သၢမ်လူင်ယဝ်ႉ။ ၶုၼ်ၽၢင်ၶမ်း ၼွၼ်းၽေးၵႂႃႇ မိူဝ်ႈဢေႇတီႇ 1295 သေ ဢမ်ႇမီးၽႂ် ပုတ်ႈႁၢင်ႈႁေႃလႄႈ ၽွင်းမိူင်းၶဝ် ၸင်ႇယုၵ်ႉဢဝ် ၼၢင်းဢီႇၶမ်းလႅင် ၶိုၼ်ႈပဵၼ် ၸဝ်ႈပိူင်ႇၼမ်ႉငမ်းလိၼ်ယဝ်ႉ။ မၼ်းၼၢင်း လႆႈပဵၼ်ၸဝ်ႈၼၢင်း 16 ပီသေ ၼွၼ်းၽေးၵႂႃႇ မိူဝ်ႈဢေႇတီႇ 1311 ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ တီႈမၢႆတွင်း မၢၵ်ႇႁိၼ် မွၼ်တိၼ်ႁေႃသဝ် ၸဝ်ႈၼၢင်းဢီႇၶမ်းလႅင် မီးဝႆႉ ႁိမ်းၽင်ႇၼမ်ႉပေႃႈ ဝဵင်းၼၢင်းၼၼ်ႉယူႇ။ ဝၢႆးၼၼ်ႉ ၵေႃႉပဵၼ်ၼွင်ႉၸၢႆး ႁူမ်ႈဢူႈ ဢမ်ႇႁူမ်ႈမႄႈ ဢၼ်ပဵၼ် ၶုၼ်ယီႈၶၢင်ၶမ်း ၸင်ႇၶိုၼ်ႈၼင်ႈ ပလၢင်ႇမိူင်းမၢဝ်းယဝ်ႉ။ မိူဝ်ႈဢေတီႇ 1311 တေႃႇထိုင် ဢေႇတီႇ 1364 ၼၼ်ႉ တီႈထုင်ႉမၢဝ်းၼႆႉ ယၢမ်ႈမီးမႃး ၸဝ်ႈႁေႃၶမ်း ၸိုဝ်ႈသဵင်လိုဝ်းလင်ၸဝ်ႈၼိုင်ႈ ႁိၵ်ႈၸိုဝ်ႈဝႃႈ ၸဝ်ႈသိူဝ်ၶၢၼ်ႇၾႃႉယဝ်ႉ။ လၵ်းထၢၼ် ဝဵင်းၵဝ်ႇ ၸဝ်ႈသိူဝ်ၶၢၼ်ႇၾႃႉၼၼ်ႉ လႆႈႁၼ်မီးဝႆႉတီႈ ၸႄႈလၢၼ်ႉ တေႃႇထိုင်ဝၼ်းမိူဝ်ႈၼႆႉ ယူႇ။ တီႈၼႂ်းပိုၼ်းမၢၼ်ႈၶဝ်တႄႉ တႅမ်ႈဝႆႉဝႃႈ ၸဝ်ႈသိူဝ်ၶၢၼ်ႇၾႃႉၼႆႉ ပဵၼ် "ၸဝ်ႈၵဝ်ႈသႅၼ်" (ကိုးသိန်း သခင် သိုခန်ဘွား) ပွင်ႇဝႃႈ ႁႅင်းသိုၵ်းမၼ်းၸဝ်ႈ မီးၵဝ်ႈသႅၼ်ၼႆယဝ်ႉ။ မၼ်းၸဝ်ႈၼႆႉ ၶႂၢၵ်ႈမိူင်းႁွတ်းထိုင် မိူင်းလၢဝ်း မိူင်းထႆး မိူင်းၶမဵၼ် မိူင်းမွၼ်း မိူင်းဢႃႇဝ မိူင်းၸႄႈၵႅင်း မိူင်းဝေႇသႃႇလီႇ မိူင်းဢႃႇသမ်ႇ မၼိပူႇ မိူင်းယူႇၼၼ်ႇ ပွတ်းၸၢၼ်းသေ တႄႇတင်ႈလႆႈ မိူင်းႁႅင်းယႂ်ႇ ၵိုၵ်းပိုၼ်းယဝ်ႉ။ ၸဝ်ႈႁေႃၶမ်း သိူဝ်ၶၢၼ်ႇၾႃႉ ၸၢမ်ႇပူႈၼွၼ်းၽေးၵႂႃႇ မိူဝ်ႈဢေႇတီႇ 1365 ၽွင်းဢႃႇယုလႆႈ 74 ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ မိူဝ်ႈဢေႇတီႇ 1365 တေႃႇ 1367 လုၵ်ႈၸၢႆးလူင် ၸဝ်ႈသိူဝ်ၶၢၼ်ႇၾႃႉ ၵေႃႉဢၼ်ၸိုဝ်ႈဝႃႈ ၸဝ်ႈၸႂ်ပဵမ်ႇၾႃႉ ႁိၵ်ႈၸိုဝ်ႈဝႃႈ သိူဝ်ပဵမ်ႇၾႃႉသေ ၼင်ႈႁေႃမိူင်းမၢဝ်းၵႂႃႇယဝ်ႉ။ ဝၢႆးၼၼ်ႉ လုၵ်ႈၸၢႆးမၼ်း ၸဝ်ႈၶုၼ်တၢႆႇပဵမ်ႇ ႁိၵ်ႈၸိုဝ်ႈဝႃႈ သိူဝ်ဝၢၵ်ႇၾႃႉသေ သိုပ်ႇၼင်ႈမိူင်းၵႂႃႇယူႇ။ မၼ်းၸဝ်ႈ လူလၢႆၶႃႈဝၢၼ်ႈၵူၼ်းမိူင်းၼႃႇလႄႈ မိူဝ်ႈ 1369 ၼၼ်ႉ ၶုၼ်သိုင်ႇၽွင်းမိူင်းၶဝ် တိၺွပ်းၽၼ်းတၢႆပႅတ်ႈယဝ်ႉ။ မိူဝ်ႈ 1369 တေႃႇ 1370 ၼၼ်ႉ သိူဝ်ၸိုၼ်ႈၾႃႉ (ၵေႃႉပဵၼ်ဢူႈဢၢဝ် သိူဝ်ဝၢၵ်ႇၾႃႉ၊ ၼွင်ႉၸၢႆးသိူဝ်ပဵမ်ႇၾႃႉ) သိုပ်ႇပုတ်ႈၼင်ႈႁေႃ တၼ်းလႆႈႁူၵ်းလိူၼ် ယွင်ႇယွင်ႇမႃႈမႃႈ ဢဝ်မိတ်ႈတႅင်းၶေႃးၸဝ်ႈၵဝ်ႇသေ ၼွၼ်းၽေးၵႂႃႇယဝ့်။
ဢေႇတီႇ 1370 မူးမၢတ်ႈၽွင်းမိူင်းၶဝ် ၸင်ႇၵႂႃႇႁႃၶႆႈ ငိူၼ်ႈၶိူဝ်းၶုၼ် ဢၼ်ပဵၼ် လုၵ်ႈၸၢႆးၸဝ်ႈၶုၼ်သၢမ်လူင်ယူႇ။ ၵႂႃႇထူပ်းမေးမၼ်း ၼၢင်းၵၢၼ်ႈၶမ်းသႅင်သေ မၼ်းၼၢင်းမီးဝႆႉ လုၵ်ႈၸၢႆးၵေႃႉၼိုင်ႈ ၸိုဝ်ႈဝႃႈ ၶုၼ်ဢၢႆႈပူးၶမ်းၼႆယဝ်ႉ။ ၶုၼ်ဢၢႆႈပူးၶမ်း ထဝ်ႈၼႃႇယဝ်ႉလႄႈ မၼ်းၸင်ႇဢဝ် လုၵ်ႈၸၢႆးမၼ်း ဢၼ်ၸိုဝ်ႈဝႃႈ ၶုၼ်ပူးၵေႃး ႁႂ်ႈၵႂႃႇၼင်ႈ မိူင်းမၢဝ်းယဝ်ႉ။ ၶုၼ်ပူးၵေႃး ၸင်ႇႁိၵ်ႈၸိုဝ်ႈဝႃႈ သိူဝ်ႁူမ်ႇၾႃႉၼႆသေ ၼင်ႈမိူင်းမၢဝ်းယဝ်ႉ။ မိူဝ်ႈၶိုၼ်ႈႁေႃၼၼ်ႉ ၽိတ်ႈမွၵ်ႈ ၸဝ်ႈၾႃႉ မိူင်းၵွင် မိူင်းယၢင်း မိူင်းၵႃလိုဝ်းသေတႃႉ ၸိူဝ်းၶဝ်ဝႆႉမဝ်သေ ဢမ်ႇမႃးၶိုၼ်ႈလႄႈ ၸဝ်ႈသိူဝ်ႁူမ်ႇၾႃႉ ၸင်ႇၵႂႃႇတိုၵ်း မိူင်းၸိူဝ်းၼၼ်ႉ တေႃႇပေႃးပႄႉယဝ်ႉ။ ၵူၺ်းၵႃႈ ၽွင်းမိူဝ်ႈ ၶုၼ်သိုၵ်းလူင် တၢဝ်ႉၽလေႃႇ တိုၵ်ႉၵႂႃႇမီးၼႃႈသိုၵ်း တီႈမိူင်းယၢင်းၼၼ်ႉ ၸဝ်ႈသိူဝ်ႁူမ်ႇၾႃႉ သမ်ႉလၵ်ႉၵူတ်ႉ မေးၶုၼ်သိုၵ်းလူင်လႄႈ ၶုၼ်သိုၵ်းလူင် တၢဝ်ႉၽလေႃႇ ၸႂ်လမ်သေ လုၵ်ႉမိူင်းယၢင်း ၶီႇသိုၵ်းမႃး မိူင်းမၢဝ်းယဝ်ႉ။ ၽွင်းၼၼ်ႉ ၸဝ်ႈၾႃႉသႅၼ်ဝီၵေႃႈ သမ်ႉဢဝ်သိုၵ်းၶိုၼ်ႈမႃး မိူင်းမၢဝ်းသေ ဢၢၼ်းတေမႃးႁၢမ်ႈသီးဝႃႈ ယႃႇပေၵူတ်ႉၼႃႈႁိူၼ်းပိူၼ်းၼႆလႄႈ ၸဝ်ႈသိူဝ်ႁူမ်ႇၾႃႉ သမ်ႉထၢင်ႇဝႃႈ သိုၵ်းသႅၼ်ဝီၵေႃႈ တေမႃး တိုၵ်းမၼ်းၼႆ ၸင်ႇပၢႆႈၵႂႃႇ မိူင်းသႅၼ်ယဝ်ႉ။
ၵမ်းၼၼ်ႉ ၶုၼ်သိုင်ႇၽွင်းမိူင်း မိူင်းမၢဝ်း ၸင်ႇၽွမ်ႉၵၼ် ဢဝ်ၸဝ်ႈၾႃႉသႅၼ်ဝီ ၶိုၼ်ႈၼင်ႈပလၢင်ႇ မိူင်းမၢဝ်း မိူဝ်ႈဢေႇတီႇ 1373 ယဝ်ႉ။ ႁေႃသႅၼ်ဝီၼၼ်ႉတႄႉ မၼ်းၸဝ်ႈထေႃပၼ် လုၵ်ႈၸၢႆးမၼ်း ၸဝ်ႈၶမ်းတိပ်ႇၾႃႉယဝ်ႉ။ တၢဝ်ႉၶၢၼ်မိူင်း ၸင်ႇႁိၵ်ႈၸိုဝ်ႈဝႃႈ ၸဝ်ႈသိူဝ်ယဵပ်ႇၾႃႉ ၼႆသေ ၶၢႆ့ႁေႃမိူင်းမၢဝ်း မႃးပၵ်း တမ်ႈတီႈ ဝၢၼ်ႈပူးၵမ်ႇယူႇ။ ၸိူဝ်ႈသိူဝ်ႁူမ်ႇၾႃႉ ဢၼ်ပၢႆႈၵႂႃႇ မိူင်းသႅၼ်ၼၼ်ႉ ၵႂႃႇထိုင်ၶျႅၼ်ႇတူႇ၊ ၸဝ်ႈလူင်မိူင်းၶျႅၼ်ႇတူႇ ၸင်ႇဢွၼ်မၼ်းၵႂႃႇၸူး တမ်ႈတီႈ ၸဝ်ႈႁေႃသႅင်ၶႄႇသေ ဢဝ်ၶွင်ၽၢၵ်ႇတွၼ်ႈ ပၼ်ၵူႈပိူင်ယဝ်ႉ။ ၸဝ်ႈႁေႃသႅင်ၶႄႇ ၸင်ႇၶၢၼ်းႁူဝ်သိုၵ်းလူင် ဝၢင်ႉသုင်ပိၼ်း ၶီႇသိုၵ်း ႁွတ်ႈထိုင် မိူင်းမၢဝ်းယဝ်ႉ။ လဵၼ်ႈလၢႆးၵူတ်ႉငွၵ်းသေ ဢဝ်တၢႆ ၸဝ်ႈသိူဝ်ယဵပ်ႇၾႃႉ ဢၼ်ပုတ်ႈၼင်ႈႁေႃ မိူင်းမၢဝ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၸဝ်ႈသိူဝ်ႁူမ်ႇၾႃႉလႄႈ ႁူဝ်သိုၵ်းၶႄႇ ဝၢင်ႉသုင်ပိၼ်း ၶီႇသိုၵ်း လူင်းတိုၵ်းပႃး သႅၼ်ဝီ၊ ၸဝ်ႈၾႃႉသႅၼ်ဝီ ၶမ်းတဵတ်ႇၾႃႉ ၶၢႆႉဢွၵ်ႇသႅၼ်ဝီ ႁဵတ်းသိုၵ်းမွတ်း တိုၵ်းၶိုၼ်းလႄႈ သိုၵ်းၶႄႇ လူႉယႂ်ႇတၢႆၼမ်တႄႉတႄႉ။ ဝၢႆးမႃး ၸဝ်ႈၾႃႉသႅၼ်ဝီ ႁဵတ်းလိၵ်ႈသူင်ႇထိုင် ၸဝ်ႈႁေႃသႅင်ၶႄႇ ႁႂ်ႈႁူႉလွင်ႈမၢၼ်ႇမႅၼ်ႈမၼ်းလႄႈ ၸဝ်ႈႁေႃသႅင်ၶႄႇ ၸင်ႇၸႂ်ႉၵိုတ်းသိုၵ်းသေ ၸႅၵ်ႇၽႄမိူင်း ဢဝ်ၼမ်ႉမၢဝ်းၶႅၼ်ႈဝႃႈ ၽၢႆႇၸၢၼ်းၼမ်ႉမၢဝ်း ႁႂ်ႈပဵၼ် မိူင်းသႅၼ်ဝီ၊ ၽၢႆႇႁွင်ႇၼမ်ႉမၢဝ်း ႁႂ်ႈပဵၼ်လိၼ် မိူင်းမၢဝ်းၼႆယဝ်ႉ။ ၸဝ်ႈသိူဝ်ႁူမ်ႇၾႃႉ ၼွၼ်းၽေးၵႂႃႇမိူဝ်ႈ ဢေႇတီႇ 1405 ၼၼ်ႉသေ မၼ်းၸဝ်ႈမီးဝႆႉ လုၵ်ႈၸၢႆးသွင်ၸၢႆး ၸိုဝ်ႈဝႃႈ သိူဝ်ၶီႇၾႃႉ လႄႈ သိူဝ်ငၢမ်ႇၾႃႉ။
ဢေႇတီႇ 1405 ၸဝ်ႈသိူဝ်ၶီႇၾႃႉ ပုတ်ႈၼင်ႈႁေႃမိူင်းမၢဝ်းယဝ်ႉ။ 1410 ႁေႃၶမ်းၶႄႇ ၶိူဝ်းမိင်ႇ ႁဵတ်းလိၵ်ႈ ႁွင်ႉမႃး ႁႂ်ႈမႃးၽၢၵ်ႇတွၼ်ႈ ၶူဝ်းၽၼ်ႇတႃႇ ၸိူင်ႉၼင်ႇ ပၢၼ်ပေႃႈၸဝ်ႈၼႆသေတႃႉ သိူဝ်ၶီႇၾႃႉလႄႈ သိူဝ်ငၢမ်ႇၾႃႉ ဢမ်ႇယွမ်းသေ ၶၢမ်ႇတိုၵ်းၶႄႇယဝ်ႉ။ ပွၵ်ႈၵမ်းၼိုင်ႈ သိုၵ်းၶႄႇ မႃးတိုၵ်းမိူင်းမၢဝ်းၼၼ်ႉ သွင်ၶႃပီႈၼွင်ႉ ဢွၼ်ဢဝ် သိုၵ်းမိူင်းမၢဝ်း လိုပ်ႈတိုၵ်းသိုၵ်းၶႄႇ ႁွတ်ႈၽႅဝ်ထိုင် မိူင်းလူင်လႄႈ သိုၵ်းၶႄႇ လူႉယႂ်ႇတၢႆၼမ်တႄႉတႄႉ။ ထိုင်မႃႈ 1420 ၸဝ်ႈႁေႃၶမ်းၶႄႇ ၶိူဝ်းမိင်ႇ ဢဝ်သိုၵ်းၶႄႇ ထႅင်ႈတင်းၼမ် လူင်းမႃးတိုၵ်း မိူင်းမၢဝ်းထႅင်ႈပွၵ်ႈသွင်။ ၼၼ်ႉၵေႃႈ သိုၵ်းမိူင်းမၢဝ်း ၵႅတ်ႇၶႄႁႄႉၵင်ႈလႆႈသေဢမ်ႇၵႃး လမ်းတိုၵ်းၶႄႇ ႁွတ်ႈၽႅဝ်ထိုင် ႁူဝ်ၶူင်းလႄႈ တိုၵ်းၵၼ် ၽၼ်းၵၼ် လိူတ်ႈပေႃးလႆၼွင်း ၼမ်ႉၶူင်းၼႆ ယဝ်ႉ။
ၸဝ်ႈႁေႃၶမ်းၶႄႇ ၶိုၼ်းၶွတ်ႇႁႅင်းထႅင်ႈ တင်းယႂ်ႇတင်းၼမ်သေ ဢမ်ႇၵႃး ယွၼ်းႁႂ်ႈသိုၵ်းသႅၼ်ဝီ မႃးတိုၵ်း မိူင်းမၢဝ်းၼင်ႇၼၼ် သိူဝ်ၶီႇၾႃႉၶႃပီႈၼွင်ႉၵေႃး ယွၼ်းတၢင်းၸွႆႈထႅမ် သိုၵ်းသႅၼ်ဝီ ႁႂ်ႈတိုၵ်းၶႄႇၼႆၼင်ႇၵဝ်ႇ။ ၽွင်းသိုၵ်းသႅၼ်ဝီ ၽႅဝ်ႁွတ်ႈ မိူင်းမၢဝ်းၼၼ်ႉ သိုၵ်းၶႄႇ ပေႃးႁုပ်ႈသိမ်းလႆႈ မိူင်းမၢဝ်းသေ ၸဝ်ႈသိူဝ်ၶီႇၾႃႉၶႃပီႈၼွင်ႉ ပၢႆႈၵႂႃႇတၢင်းမၢၼ်ႈမေႃႈ ၶိုၼ်ႈၸွမ်းႁူဝ်ၵဵဝ်သေ မိူဝ်းသေႃႉမႅပ်း တီႈႁူဝ်ၵွင် (ႁူးၵွင်း)ယူႇ။ ဝၢႆးၼႆႉ ငိၼ်းၶၢဝ်ႇဝႃႈ ၶႃပီႈၼွင်ႉ ၵႂႃႇမီးတီႈဢႃႇဝၼႆလႄႈ သိုၵ်းၶႄႇ တင်းသိုၵ်းသႅၼ်ဝီ ၸင်ႇလူင်းတင်ႈတပ်ႉ တီႈလွႆႁူဝ်ၸၢင်ႉ (ဆင်ခေါင်း) ႁိမ်းမေႇမီဝ်ႉသေ တႅမ်ႈလိၵ်ႈ ယွၼ်းၵႂႃႇ ႁႂ်ႈၶုၼ်ဢႃႇဝ ဢဝ်သွင်ပီႈၼွင်ႉ ဢၢပ်ႈပၼ်ၶဝ်၊ ပေႃးဢၢပ်ႈပၼ် တေဢဝ်မိူင်းမၢဝ်း ပၼ်ဢႃႇဝ ဢုပ်ႉၼႆယဝ်ႉ။ ၶုၼ်ဢႃႇဝၵေႃႈ ဢၢၼ်းတီႉဢဝ်ဢၢပ်ႈပၼ်လႄႈ ၸဝ်ႈသိူဝ်ငၢမ်ႇၾႃႉ ၸင်ႇဝႃး ၸဝ်ႈၵဝ်ႇ တိုၼ်းတေဢမ်ႇၶၢမ်ႇတၢႆ တႂ်ႈမိုဝ်းၽူႈၶဵၼ်ၼႆသေ ၵိၼ်ငူၼ်ႉၶႃႈတူဝ်တၢႆ ႁင်းၵူၺ်းၸဝ်ႈၵဝ်ႇ တီႈဢႃႇဝယဝ်ႉ။ သိုၵ်းၶႄႇၶဝ် ၸင်ႇဢဝ်တူဝ်တၢႆသိူဝ်ငၢမ်ႇၾႃႉ သူင်ႇမိူင်းပၼ် ၶုၼ်ႁေႃၶမ်းၶႄႇယဝ်ႉ။ သိူဝ်ၶီႇၾႃႉတႄႉ ၶိုၼ်းၶွၼ်ႈႁႅင်းသိုၵ်းသေ ယူႇၽၢႆႇတူၵ်းၼမ်ႉၵဵဝ် တိုၵ်းၶိုၼ်းၶႄႇၶဝ်ယူႇ။ ၶႄႇၵေႃႈ ယွၼ်ႉပိူဝ်ႈ ၶုၼ်ဢႃႇဝ ဢမ်ႇၸွႆႈၶဝ်လႄႈ ၶဝ်ဢမ်ႇၸၢင်ႈတီႉၺွပ်း သိူဝ်ငၢမ်ႇၾႃႉလႆႈ။ ၶႄႇၶဝ် တင်ႈတပ်ႉဝႆႉ ၽၢႆႇဢွၵ်ႇၵဵဝ် တင်းပီသေ ၵူၼ်းၶိူဝ်းတႆး တင်းၼမ်ၵေႃႈ ပၢႆႈသိုၵ်းပၢႆႈသိူဝ်သေ ဢွၼ်ၵၼ် ပၢႆႈၶိုၼ်ႈၸွမ်း ၼမ်ႉတႃႈလူင် (ၶျိၼ်းတုၼ်း) လႄႈ ႁွတ်ႈထိုင် မိူင်းဢႃႇႁူမ်ႇ ပုၼ်ႉယဝ်ႉ။ ထိုင်မႃး ပၢၼ်လုၵ်ႈၸၢႆး သိူဝ်ၶီႇၾႃႉၼၼ်ႉတႄႉ တင်းၶႄႇၵိုတ်းသိုၵ်းၵၼ်ၵႂႃႇၼႆယဝ်ႉ။ သၢႆသိုပ်ႇၶိူဝ်းၶုၼ် မိူင်းမၢဝ်းလူင် ဢၼ်ၸဝ်ႈသိူဝ်ၶၢၼ်ႇၾႃႉ ပူၵ်းတင်ႈမႃးၼၼ်ႉၵေႃႈ သုတ်းသဵင်ႈၵႂႃႇ တမ်ႈတီႈ ပၢၼ်သိူဝ်ငၢမ်ႇၾႃႉ လႄႈ သိူဝ်ၶီႇၾႃႉၼႆႉယဝ်ႉ။
ဝၢႆးၼၼ်ႉ ၵၢပ်ႈဝၢၼ်ႈပၢၼ်မိူင်း ပၢၼ်သိုပ်ႇပၢၼ် လႅၵ်ႈလၢႆႈၶၢႆႉထွၵ်ႇမႃး ဢိူင်ႇထုင်ႉမၢဝ်းၵေႃႈ လႆႈၽႃႇတတ်းလတ်းၺႃး ပၢၼ်ၶုၼ်ၵူႈပၢၼ်ပၢၼ် တေႃႇထိုင်ဝၼ်းမိူဝ်ႈၼႆႉယူႇ။ မၢင်ပွၵ်ႈၵေႃႈလီ မၢင်ပွၵ်ႈၵေႃႈၶီသေတႃႉ ဢၼ်မႃးပဵၼ် တၢင်းယူတ်းယႃပၼ်ၸႂ် ႁႂ်ႈၵတ်းယဵၼ်ၸိုၼ်ႈသႂ်ၼၼ်ႉတႄႉ ပဵၼ်ထမ်းတြႃးၽြႃးပဵၼ်ၸဝ်ႈၼႆ ၽႂ်တေဢမ်ႇထဵင်လႆႈ။
ပေႃးတူၺ်းဢဝ် ပိုၼ်းသႅၼ်ဝီဝႃႈၸိုင် တႆးႁဝ်း ယုမ်ႇယမ်ဝႃႈ ၸဝ်ႈၶုၼ်ဢုမ်ႈတိင်ႇ (ဢုတေႇၼ)ၼၼ်ႉ ပဵၼ်ၸၢဝ်းတႆးၼႆလႄႈ တႆးႁဝ်း လႆႈထူပ်းသႃႇသၼႃႇၽြႃးမႃး ၸဵမ်ၸဝ်ႉၼႆယူႇ။ တီႈၼႂ်းပိုၼ်းမိူင်းမိတ်ႈၵေႃႈ ဝႃႈဝႆ့ ၶိူဝ်းၶုၼ်မိူင်းမိတ်ႈ လုၵ်ႉတီႈၶိူဝ်းသႃႇၵီႇမႃးၼႆလႄႈ ႁဝ်းလႆႈထူပ်းသႃႇသၼႃႇမႃး ၸဵမ်ၸဝ်ႉၼႆယူႇ။ ပေႃးဢဝ်သိူၵ်ႈပိုၼ်း ၸဝ်ႈႁေႃၶမ်းၵဵင်းႁုင်ႈ (မိူင်းမိတ်ႈ) ဢၼ်ပဵၼ် ၸဝ်ႈၼၢင်းမျဝတီႇလႄႈ ၶုၼ်တွပ်ႉတႃပွင်ႇ (ၶုၼ်ႁေႃၶမ်းပိဝ်ႇ)ၼၼ်ႉဝႃႈၸိုင် ပဵၼ်မိူဝ်ႈပီသႃႇသၼႃႇ (101) မၼ်းၼၢင်း လႆႈပၢႆႈဢွၵ်ႇ မိူင်းသရေႇၶိတ်ႉတရႃႇ မႃးတႄႇပဵၼ် ၵွင်းမူးလႆႈလုၵ်ႈ (သားတော်ရဘုရား) တီႈဝဵင်းလိူဝ်ႇလႄႈ ၸိူဝ်းၼႆႉ ပဵၼ်သၢၵ်ႈသေႇ လွင်ႈတႆး မီးလွင်ႈၵိူဝ်းယမ် ၸၢဝ်းပုတ်ႉမႃး ၸဵမ်ၸဝ်ႉၼႆၼၼ်ႉယူႇ။ လိူဝ်သေၼၼ်ႉ မွၵ်ႈမိူဝ်ႈ ဢေႇတီႇ 1059/60 ပေႃးတူၺ်း ဢၼ်ၸဝ်ႈၼၢင်းမွၼ်းလ ဢဝ်ပီႇႁူမၼ်းၼၢင်း ထႃႇပၼႃႇ ႁဵတ်းပဵၼ်ၵွင်းမူး တီႈသူၺ်ႇၸႃႇယၢၼ်ႇ (ရွှေစာရံ နားဋောင်းကျချောင်း) ၼၼ်ႉၵေႃႈ ထၢင်ႇၸႅင်ႈၼႄ လွင်ႈဝႃႈ တႆးႁဝ်း ၵိူဝ်းယမ်ၸၢဝ်းပုတ်ႉမႃး ၸဵမ်ၸဝ်ႉၼႆယူႇ။