cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
မတူႇပီႇ၊ ဝဵင်း
လွင်ႈၵူၼ်းယူႇသဝ်း
မိူဝ်ႈပၢၼ်ဢင်းၵိတ်ႉၶဝ် ၽွင်းငမ်းၼၼ်ႉ ဢမ်ႇပႆႇမီး ႁူင်းႁဵၼ်းသွၼ်လိၵ်ႈ။ ယၢမ်းလဵဝ်တႄႉ ႁူင်းႁဵၼ်းၼ်ႉသုင် မီး ၼိုင်ႈႁူင်း၊ ႁူင်းႁဵၼ်းၸၼ်ႉၵၢင် မီး ႒ ႁူင်း လႄႈ ႁူင်းႁဵၼ်းၸၼ်ႉငဝ်ႈ မီး ႓႓ ႁူင်းယဝ်ႉ။ လိူဝ်သေၼၼ်ႉဢမ်ႇၵႃး ယွၼ်ႉ ၵၢၼ်တမ်းၽႅၼ်ပျီႇတေႃႇသႃႇလႄႈ ၶူဝ်ၸိူဝ်းၼႆႉၵေႃႈ ႁဵတ်းမႃးယူႇယဝ်ႉ။
1677
လိူၼ်ၸၼ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
မတူႇပီႇ၊ ဝဵင်း
လွင်ႈၵူၼ်းယူႇသဝ်း
တီႈဝဵင်းမတူႇပီႇ ၼႆႉ မိူဝ်းၵွၼ်ႇၵွၼ်ႇ ႁူဝ်ႁိူၼ်းၵူၼ်း မီးမႃး ႑႐႐႐ ပၢႆဝႃႈၼႆယဝ်ႉ။ မတူႇ ဢၼ်ဝႃႈၼႆႉ ပွင်ႇဝႃႈ ၵူၼ်းၶိူဝ်းမတူႇသေ ပီႇ ဢၼ်ဝႃႈၼႆႉ မီးတီႈပွင်ႇဝႃႈ ဢၼ်ယႂ်ႇ ၼႆယဝ်ႉ။ ဝၢၼ်ႈဢွၼ်ၸိူဝ်းဢိူမ်ႈၸပ်းမတူႇပီႇၼၼ်ႉ ႁွင်ႉဝႃႈ မတူႇတႄးၼႆယဝ်ႉ။ တီႈပွင်ႇ တႄးဢၼ်ဝႃႈၼႆႉ ဢၼ်လဵၵ်ႉ ဝႃႈၼႆယဝ်ႉ။ မတူႇပီႇ ဢၼ်ဝႃႈၼႆႉ ပဵၼ်တီႈ ၽူႈယႂ်ႇ ၵူၼ်းၶိူဝ်းမတူႇ ၶဝ်ယူႇၼႆႁိုဝ်၊ ဢမ်ႇၼၼ် ပဵၼ် ဝၢၼ်ႈဝဵင်းယႂ်ႇသေပိူၼ်ႈ တီႈၼႂ်းထုင်ႉမတူႇပီႇႁိုဝ် ဢၼ်ဝႃႈၼၼ်ႉတႄႉ ဢမ်ႇလႆႈႁူႉတႅတ်ႈတႅတ်ႈၼႅတ်ႈၼႅတ်ႈၼင်ႇၵဝ်ႇ။ ပပ်ႉသႅၼ်သမ်ႇမၢၼ်ႈ၊ သွႆႉ (႘)
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ၸႄႈမိူင်းၶျၢင်း ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝဵင်းၸိူဝ်းမီးၼႂ်း ၸႄႈမိူင်းၶျၢင်း ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝဵင်းၸိူဝ်းမီးၼႂ်း မိူင်းမျၢၼ်ႇမႃႇ
1677
လိူၼ်ၾႅပ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မၢတ်ႉၶျ်
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢေႇပရႄႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မေႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျုၼ်ႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျူႇလၢႆႇ
(1) ဝၼ်း။
ဢေႃးၵၢတ်ႉ
(1) ဝၼ်း။
သႅပ်ႇထႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
ဢွၵ်ႇထူဝ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
ၼူဝ်ႇဝႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
တီႇသႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:1677
တီႇၶွင်ႇ၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းမျိတ်ႉတႃး
ဝၢၼ်ႈတီႇၶွင်ႇ  (သီခေါင်ရွာ, Thikhaung) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇတီႇၶွင်ႇ၊ ၸႄႈဝဵင်းမျိတ်ႉတႃး၊ ၸႄႈတွၼ်ႈၵျွၵ်ႉသႄႇ၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 190979 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇတီႇၶွင်ႇၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 933 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 1073 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 2006 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းမျိတ်ႉတႃး
685
လိူၼ်ၸၼ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၾႅပ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မၢတ်ႉၶျ်
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢေႇပရႄႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မေႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျုၼ်ႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျူႇလၢႆႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢေႃးၵၢတ်ႉ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်သႅပ်ႇထႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢွၵ်ႇထူဝ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်တီႇသႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:685
1285
1285
လိူၼ်ၸၼ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၾႅပ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မၢတ်ႉၶျ်
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢေႇပရႄႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မေႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျူႇလၢႆႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢေႃးၵၢတ်ႉ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်သႅပ်ႇထႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢွၵ်ႇထူဝ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၼူဝ်ႇဝႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်တီႇသႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:1285
တၢင်းပဵၼ်ႁၢဝ်ႈႁႅင်းသၢႆတၢင်းထူၺ်ႈၸႂ် ဝၢႆးရႅတ်ႉၶူဝ်ႇရူဝ်ႇၼႃႇ 2
ဝၢႆးရႅတ်ႉၶူဝ်ႇရူဝ်ႇၼႃႇ 2 ဢၼ်ၸၢင်ႈႁႂ်ႈပဵၼ် ၽၢင်ႁၢင်ႈ တၢင်းပဵၼ်ႁၢဝ်ႈႁႅင်း သၢႆတၢင်းထူၺ်ႈၸႂ်(SARS-CoV-2) (ၸိုဝ်ႈဢွၼ်တၢင်း 2019-nCoV) ၼႆႉ ပဵၼ်မဵဝ်းတၢင်းပဵၼ်positive-sense single-stranded RNA virus ယဝ်ႉ။  ပဵၼ်မဵဝ်းဝၢႆးရႅတ်ႉ ဢၼ်ႁႂ်ႈပဵၼ် တၢင်းပဵၼ် ဝၢႆးရႅတ်ႉၶူဝ်ႇရူဝ်ႇၼႃႇ 2019(COVID-19) ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ဝၢႆးရႅတ်ႉဢၼ်ၼၼ်ႉၼႆ ၵူၼ်းတေႃႇၵူၼ်း ၸၢင်ႈမေႃၽႄႈၸပ်းၵၼ်ယဝ်ႉ။ ၼၼ်ႉ မၼ်းပဵၼ်လွင်ႈတၢင်း ဢၼ်ႁႂ်ႈပဵၼ် လွင်ႈပဵၼ်တၢင်းပဵၼ် ဝၢႆးရႅတ်ႉၶူဝ်ႇရူဝ်ႇၼႃႇ 2019-20 ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ဝၢႆးရႅတ်ႉယၢမ်းလဵဝ် (SARS-CoV-2) ၼႆႉ ယွၼ်ႉၸိူဝ်ႉၽၼ်းမၼ်းမိူၼ်ၵၼ်တင်း ဝၢႆးရႅတ်ႉၶူဝ်ႇရူဝ်ႇၼႃႇမိင်ႇ လႄႈ လႆႈလၢတ်ႈဝႃႈ မၼ်းပေႃႇပဵၼ်မႃးတီႈ ဝၢႆးရႅတ်ႉ ဢၼ်မိင်ႇတေႃႉမႃးၼႆယဝ်ႉ။ မၢင်ၸိူဝ်းၵေႃႈႁၼ်ထိုင်ဝႃႈ မၼ်းလုၵ်ႉတီႈလိၼ်ႈ ဢၼ်ပဵၼ်တူဝ်သတ်းတီႈတၢင်းပဵၼ်ယူႇသဝ်းသေ ၸပ်းမႃးတီႈၵူၼ်းၼႆယဝ်ႉ။ ပေႃးဢဝ်ၸဵင်ႇမုင်ႈႁၼ် ပၢႆးပႆႇၺႃႇၸႅၵ်ႇၸိူဝ်ႉၽၵ်း (taxonomy) ဝႃႈ SARS-CoV-2 ၼႆႉ မၼ်းပဵၼ်ၸိူဝ်ႉၽၼ်းဢၼ်ၼိုင်ႈ ၵႃႈတီႈ ဝၢႆးရႅတ်ႉၶူဝ်ႇရူဝ်ႇၼႃႇ (SARSr-CoV) ဢၼ်ၵပ်းၵၢႆႇလူၺ်ႈတင်း ၽင်ႁၢင်ႈတၢင်းပဵၼ် သဵၼ်ႈတၢင်းထူၺ်ႈၸႂ်ၼၼ်ႉၼႆယဝ်ႉ။
တီႈၽၢႆႇၼွၵ်ႈတူဝ်ၵူၼ်းၼၼ်ႉ ၽၢင်ႁၢင်ႈလွတ်ႈလႅဝ်းႁင်းဝၢႆးရႅတ်ႉ(free form of the virus) ၼႆႈ ၸၢင်ႈဢဝ် ၵွၼ်ႈသီသေ ၶႃႈတၢႆလႆႈယဝ်ႉ။ ဝၢႆးရႅတ်ႉဢၼ်ၼႆႉ လႆႈတႄႇၸႅၵ်ႇႁၼ်မၵ်းမၢႆလႆႈတီႈ ဝဵင်းဝူႇႁၢၼ်ႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈႁူပေႉ၊ မိူင်းၶႄႇ လႄႈ မၢင်ပွၵ်ႈမၢင်လႂ်ၵေႃႈ လႆႈႁၼ်လၢတ်ႈဝႃႈ "ဝၢႆးရႅတ်ႉ ဝူႇႁၢၼ်ႇ" ဢမ်ႇၼၼ် "ဝၢႆးရႅတ်ႉ ၶူဝ်ႇရူဝ်ႇၼႃႇဝူႇႁၢၼ်ႇ" ၼႆယဝ်ႉ။  ၸုမ်းပၢႆးယူႇလီလုမ်ႈၾႃႉ (WHO) လႆႈႁၢမ်ႈ လွင်ႈၸႂ်ႉၸိုဝ်ႈ ဢၼ်ႁွင်ႉၵိုၵ်းတင်း ဢၼ်ဢဝ်ဢွင်ႈတီႈပဵၼ်ပိုၼ်ႉၼၼ်ႉသေ ၼင်ႇႁိုဝ်တေ ဢမ်ႇၽိတ်းၵၼ်တင်း တၢင်းပဵၼ် သႃးသ် (SARS) ၼၼ်ႉသေ ယခုလႆႈဢဝ်ဝၢႆးရႅတ်း "COVID-19" ၼၼ်ႉ ႁႂ်ႈႁွင်ႉ "the COVID-19 virus" ၼႆသေ ႁႂ်ႈၸႂ်ႉတိုဝ်း တီႈ လွင်ႈၵပ်းသိုပ်ႇ ၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈ ပၢႆးယူႇလီၵူၼ်းမိူၼ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၵူၼ်းမိူင်းသမတႃႇၶဝ်တႄႉ ဢွၼ်ၵၼ်ႁွင်ႉတၢင်းပဵၼ်ၼႆႉဝႃႈ ဝၢႆးရႅတ်ႉၶူဝ်ႇရူဝ်ႇၼႃႇ  (coronavirus) ၼႆယဝ်ႉ။ ၸိူဝ်းပဵၼ်ၽူႈလူင်ႉလႅၼ်ႉပၢႆးသၢႆႊ လႄႈ ၽူႈတႅမ်ႈၶၢဝ်ႇၶဝ်တႄႉ ၸႂ်ႉဝေႃးႁၢၼ် ဢၼ်တိူဝ်းၼႄႉၼွၼ်းလိူဝ်သေၼႆႉယဝ်ႉ။
လွင်ႈတၢင်းပဵၼ်ၽႄႈၸပ်းလႄႈ လွင်ႈယူတ်းယႃ
မိူဝ်ႈပွတ်းၸဝ်ႉ 2019၊ တီႇသႅမ်ႇပႃႇ ၼၼ်ႉ လႆႈၽႄႈၸပ်းတီႈၵူၼ်းဢွၼ်တၢင်းသုတ်းယဝ်ႉ။ လွင်ႈဢဝ် ပိူင် Molecular clock သေ လဵပ်ႈႁဵၼ်းဝႃႈတႄႉ လႅပ်ႈတေပဵၼ်လႆႈ ၸဝ်ႉသေ ၶၢဝ်းယၢမ်းဢၼ်တႄႇပဵၼ် date of origin ဢမ်ႇၼၼ် မွၵ်ႈႁိမ်းႁွမ်းၼၼ်ႉၼႆယဝ်ႉ။ လွင်ႈတႄႇပဵၼ် ဝၢႆးရႅတ်ႉၶူဝ်ႇရူဝ်ႇၼႃႇ 2019 (2019-nCoV )ၼႆႈ လႆႈတႄႇႁူႉတီႈ ဝဵင်းဝူႇႁၢၼ်ႇ ၊ မိူင်းၶႄႇ မိူဝ်ႈၵၢင်လိူၼ်တီႇသႅမ်ႇပႃႇ 2019 ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ဝၢႆးရႅတ်ႉၼၼ်ႉ လႆႈၽႄႈၸွတ်ႇၵႂႃႇထိုင် မိူင်းႁူမ်ႈတုမ် ဢႃႇမႄႇရိၵ၊ မိူင်းဢေႃးသထရေးလီးယႃး၊ မိူင်းၵၢဝ်းလီၸၢၼ်း၊ ထၢႆႇဝၢၼ်း၊ မိူင်းၵျႃႇပၢၼ်ႇ၊ မိူင်းထႆး ၸိူဝ်းၼႆႉသေ ဝၢႆးလင်မႃး တီႈမိူင်းတၢင်ႇမိူင်းလႄႈ ၸႄႈတွၼ်ႈတၢင်ႇၸိူဝ်းတီႈၼႂ်းမိူင်းၶႄႇၵေႃႈ ဝၢႆးရႅတ်ႉဢၼ်ၼၼ်ႉ လႆႈၽႄႈၸွတ်ႇၵႂႃႇယဝ်ႉ။ တႄႇဢဝ် 2020၊ ၾႅပ်ႇဝႃႇရီႇ 7 ဝၼ်း (04:15 UTC) သေ တီႈမိူင်းၶႄႇၼႆႉ လွင်ႈပဵၼ်တၢင်းပဵၼ် မီးယူႇ (31,507)ဢၼ်သေ (31,507)ၼႆႉ ပဵၼ်တီႈ မိူင်းၶႄႇလူင်ယဝ်ႉ။ တေႃႇထိုင် ဝၼ်းမိူဝ်ႈၼႆႉ ၼႂ်းၵႃႈသဵၼ်ႈမၢႆလွင်ႈပဵၼ်တၢင်းပဵၼ်ၼၼ်ႉ ႁုႈပုၼ်ႈၼိုင်ႈပုၼ်ႈၼႆႉ တိုၵ်ႉပဵၼ်သၢႆငၢႆႁၢႆႉၸႃႉဝႆႉယူႇ။ တေႃႇထိုင်ဝၼ်းမိူဝ်ႈၼႆႉ ၸိူဝ်းဢၼ်ပဵၼ်ယူႇ ၼွၵ်ႈမိူင်းၶႄႇၼႆႉ မၼ်းပဵၼ် ၸိူဝ်းဢၼ်တိူဝ်ႉၸမ်ႈၺႃး ၵူၼ်းဢွၵ်ႇၶၢဝ်းတၢင်း တီႈ ဝဵင်းဝူႇႁၢၼ်ႇ ဢမ်ႇၼၼ် ၵူၼ်းဢၼ်တိူဝ်ႉၸမ်ႈၺႃး ၵူၼ်းယၢမ်ႈဢွၵ်ႇၶၢဝ်းတၢင်းၸူး ဢွင်ႈတီႈၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်းတၢႆးၼႆႉ တေႃႇထိုင်ယၢမ်းလဵဝ် မီးယူႇ(1071399) ၵေႃႉယဝ်ႉ။ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်းတၢႆတႄႉ ၸွမ်းလူၺ်ႈ ၶၢဝ်းယၢမ်းသေ တေလႅၵ်ႈလၢႆႈဝႆႉယူႇယဝ်ႉ။ လွင်ႈဢၼ်ၵူၼ်းတေႃႇၵူၼ်း တႄႇၽႄႈၸပ်းၵၼ်ၼႆႉ လႆႈမၵ်းမၼ်ႈ ပဵၼ်တီႈ ၵႂၢင်းတူင်ႈ (Guangdong) မိူဝ် ပီ 2020 ၸၼ်ႇဝႃႇရီႇ 20 ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ 2020၊ ၸၼ်ႇဝႃႇရီႇ 30 မႃး လုၵ်ႉတီႈ ၸုမ်းပၢႆးယူႇလီလုမ်ႈၾႃႉ (WHO) လႆႈပိုၼ်ၽၢဝ်ႇဝႃႈ ဝၢႆးရႅတ်ႉၶူဝ်ႇရူဝ်ႇၼႃႇ (2019-nCoV) ၼႆႉ မၼ်းပဵၼ်သၢႆငၢႆၶိုၵ်ႉၶၵ်ႉလုမ်ႈၾႃႉၼႆယဝ်ႉ။ ၸုမ်းပၢႆးယူႇလီလုမ်ႈၾႃႉ (WHO) ၼႆႉ တၢင်းပဵၼ် ဢၼ်လုၵ်ႉတီႈဝၢႆးရႅတ်ႉမႃးၼၼ်ႉ ႁွင်ႉဝႃႈ "2019-nCoV acute respiratory disease"  (2019-nCoV တၢင်းပဵၼ်ၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈ သၢႆတၢင်းထူၺ်ႈၸႂ် ဢၼ်လႆႈမႆႈၸႂ်) ၼႆသေ လႆႈၶူင်သၢင်ႈဝေႃးႁၢၼ်ၼႆႉသေ ၸႂ်ႉမႃးယဝ်ႉ။
လွင်ႈယူတ်းယႃ
တေႃႇထိုင်ယၢမ်းလဵဝ်တႄႉ လွင်ႈယူတ်းယႃ ဢၼ်ႁႂ်ႈၼႄႉၼွၼ်းလီၼႆႉ ဢမ်ႇပႆႇမီး။ ယွၼ်ႉၼၼ်လႄႈ လႆႈၽင်ၸႂ်ယူတ်းယႃ တွၼ်ႈတႃႇႁႂ်ႈၽၢင်ႁၢင်ႈတၢင်းပဵၼ် သၢၵ်ႈသႃႇမႃးၼၼ်ႉၵူၺ်းယဝ်ႉ။ တီႈၽၢင်ႈႁၢင်ႈလၵ်ႉၶၼႃႇတၢင်းပဵၼ်ၼႆႉ ၼၢဝ်(fever)၊ ႁိူဝ်ႉမွႆႈဢႃးလႃး(fatigue)၊ ဢႆႁႅင်ႈဢႆႁိူတ်ႇ (dry cough) လႄႈ ထူၺ်ႈၸႂ်ယၢပ်ႇ (shortness of breath) ဢမ်ႇၼၼ် ပွတ်ႇၵႂ်ႈ(pneumonia) လႄႈ ပေႃးပဵၼ်သၢႆငၢႆႁၢႆႉၸႃႉႁႅင်းၼႆ ထိုင်တီႈ မၢၵ်ႇလမ်းလူႉလႅဝ် (kidney failure) ယဝ်ႉ။ ႁွင်ႈၵၢၼ်ၽၢႆႇၵႅတ်ႇၵင်ႈ လႄႈ ၽၢႆႇၵုမ်းၵမ်တၢင်းပဵၼ် မိူင်းၶႄႇ (Chinese Center for Disease Control and Prevention - (CCDC)) ၼႆႉ တွၼ်ႈတႃႇတေယူတ်းယႃလႆႈ တၢင်းပဵၼ်ပွတ်ႇၵႂ်ႈ ဢၼ်ၵပ်းၵၢႆႇတၢင်း ဝၢႆးရႅတ်ႉၶူဝ်ႇရူဝ်ႇၼႃႇၼၼ်ႉၼႆ တိုၵ်ႇၵူတ်ႇၸၢမ်းတူၺ်း လၢႆးယူတ်းယႃ တၢင်းပဵၼ်ပွတ်ႇၵႂ်ႈ (pneumonia) ဢၼ်တိုၵ်ႉယႂ်ႉယူႇယၢမ်းလဵဝ်ၼႆႉယဝ်ႉ။
လွင်ႈၸပ်းတၢင်းပဵၼ်
လွင်ႈ ဝၢႆးရႅတ်ႉ SARS-CoV-2 ၼႆႉ ၸၢင်ႈၽႄႈၸပ်း ၵူၼ်းတေႃႇၵူၼ်းဢၼ်ဝႃႈၼၼ်ႉ ပဵၼ်ဢၼ်ၼႄႉၼွၼ်းဝႆႉယဝ်ႉ။ လွင်ႈၽႄႈၸပ်းတၢင်းပဵၼ်ၼႆႉ ပိူင်လူင်မၼ်း လုၵ်ႉတီႈ မဵတ်ႉၼမ်ႉဢွၵ်ႇမႃး ၽွင်းဢႆ၊ ၶီႈၸၢမ် ၼႂ်းတၢင်းၵႆ (2) မီႇတႃႇ (6 ထတ်း 7 ၼိဝ်ႉ) ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ လွင်ႈဢၼ်တိူဝ်ႉၸမ်ႈၺႃး ၽိဝ်ၼႃႈဢၼ်ၵူဝ်ႈၵိူဝ်ႇၼၼ်ႉၵေႃႈ ပဵၼ်လွင်ႈတၢင်ႈထႅင်ႈဢၼ်ၼိုင်ႈ ဢၼ်ၸၢင်ႈႁႂ်ႈၸပ်းတၢင်းပဵၼ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ လွင်ႈၶူၼ်ႉၶႂႃႉပွတ်းၸဝ်ႉၼၼ်ႉလၢတ်ႈဝႃႈ ဝၢႆးရႅတ်ႉၼႆႉ ပေႃးပဵၼ်တီႈၼိူဝ် ပလၢတ်ႉသတိၵ်ႉ လႄႈ လဵၵ်း (သတီး) ၼႆ ၸၢင်ႈယူႇလႆႈတေႃႇထိုင် သၢမ်ဝၼ်းၼႆႉသေ၊ ပေႃးၼိူဝ် ၸေႈၵၢပ်ႇၼႃၼႆ ဢမ်ႇပူၼ်ႉၼိုင်ႈဝၼ်း၊ တီႈၼိူဝ်တွင်းလႅင်းၼႆႉ ဢမ်ႇပူၼ်ႉသီႇၸူဝ်ႈမူင်းဝႃႈၼႆယဝ်ႉ။ ၵွၼ်ႈသီၼႆႉ မၼ်းႁဵတ်းႁႂ်ႈ မူင်ႈမႅင်းႁၢမ်းလွင်ႈတူင်ႉၼိုင် (inactivate) လၢႆးၼိုင်တႄႉ ၸၢင်ႈဝႃႈ ႁႂ်ႈၵၢပ်ႇမၢင် (lipid bilayer) မၼ်းၼၼ်ႉ သၢႆငၢႆလူႉပင်း (destablize) ၵႂႃႇယဝ်ႉ။  တီႈၽၢႆလူင်ၵူၼ်းၸပ်းတၢင်းပဵၼ်ၼၼ်ႉ လႆႈႁၼ်မီး RNA ဝၢႆးရႅတ်ႉယဝ်ႉ။ ၶၢဝ်းႁွမ်းတၢင်းပဵၼ် (incubation period) ၼႆႉ ၵပ်းၵၢႆလူၺ်ႈ လွင်ႈၽႄႈၸပ်းတၢင်းပဵၼ် ဢမ်ႇၽႄႈၸပ်းဢၼ်ဝႃႈၼၼ်ႉ ဢမ်ႇႁူႉလႆႈလီလီ။ 2020၊ ၾႅပ်ႇဝႃႇရီႇ 1 ၼၼ်ႉ ၸုမ်းပၢႆးယူႇလီလုမ်ႈၾႃႉ ဝႃႈ လွင်ႈၽႄႈၸပ်းဢၼ်မႃးတီႈ လွင်ႈပဵၼ်တၢင်းပဵၼ် ဢၼ်ဢမ်ႇပႆႇၼႄၽၢင်ႁၢင်ႈလၵ်ႉၶၼႃႇတၢင်းပဵၼ် (asymptomatic cases) ၼႆႉ မၼ်းဢမ်ႇပဵၼ်လႆႈ လွင်ႈတၢင်း ဢၼ်ပဵၼ်ပိူင်လူင် တႃႇႁႂ်ႈၽႄႈၸပ်းတၢင်းပဵၼ် ၼႆယဝ်ႉ။ ၵူၺ်းၵႃႈဝႃႈ တီႈပိူင် ဢၼ်ၽႄႈၸပ်းတီႈမိူင်းၶႄႇ မိူဝ်ႈပွတ်းၸဝ်ႉၼၼ်ႉတႄႉ ၼႂ်းၵႃႈလွင်ႈၸပ်းတၢင်းပဵၼ်ၼႆႉ ဢၼ်ပဵၼ်ၼမ်ၼႆႉ ပဵၼ်ဢၼ်ၸပ်းတီႈ လွင်ႈဢမ်ႇၼႄၽၢင်ႁၢင်ႈလၵ်ႉၶၼႃႇတၢင်းပဵၼ် ၼႆႉ ၵမ်ႉၼမ်ယဝ်ႉ။ လွင်ႈၽႄႈၸပ်း ဢၼ်ဢမ်ႇပႆႇၸၢင်ႈၼႄႉၼွၼ်းဝႃႈ ပဵၼ်တၢင်းပဵၼ်ဢၼ်ၼႆႉ ဢၼ်ဝႃႈၼၼ်ႉ လႅပ်ႈပဵၼ်လႆႈ ငဝ်ႈငႃႇပိူင်လူင်ႁင်း လွင်ႈၽႄႈၸပ်းတၢင်းပဵၼ်ၼႆယဝ်ႉ။
ဢွင်ႈတီႈမူင်ႈမႅင်းတၢင်းပဵၼ်ထင်သဝ်း
တူဝ်သတ်းဢၼ်ထုၵ်ႇဢဝ်ၶၢႆပဵၼ် တၢင်းၵိၼ်ၼႆႉ မၼ်းပဵၼ်တီႈမူင်ႈမႅင်းတၢင်းပဵၼ် ထင်သဝ်း ဢမ်ႇၼၼ် ပဵၼ်ဢွင်ႈတီႈၵၢႆႇၶူဝ်ပၼ် ၼႆ လႆႈမီးတၢင်းထၢင်ႇထိူမ်ၸိူင်ႉၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ယွၼ်ႉပိူဝ်ႈသင်ၼႆ ၵူၼ်းပဵၼ်ဢၼ်တႄႇတေႃႉဢဝ် တၢင်းပဵၼ်မႃး ၵေႃႉဢွၼ်တၢင်းသုတ်းၼႆႉ ပဵၼ်ၵူၼ်းႁဵတ်းၵၢၼ် တီႈၵၢတ်ႇတၢင်းၵိၼ်ပၢင်ႇလၢႆႇ ႁႂၢၼ်းၼၼ်ႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ဝၢႆးရႅတ်ႉဢၼ်ၼႆႉ လႆႈႁၼ်လၢတ်ႈဝႃႈ လႅပ်ႈပဵၼ်လႆႈဝႃႈ လႆႈတႄႇမႃးတီႈၵၢတ်ႇၼႆႉၼႆယဝ်ႉ။ ၵူၺ်းၵႃႈဝႃႈ ၽူႈလဵပ်ႈႁဵၼ်းမၢင်ႇၸိူဝ်းၸမ်ႉဝႃႈ လုၵ်ႉတီႈ ၵူၼ်းထွင်ႈတဵဝ်းၶဝ် ဢဝ်ဝၢႆးရႅတ်ႉၼႆႉ မႃးသိုပ်ႇမိုတ်ႈပၼ်တီႈၵၢတ်ႇၼႆႉသေ၊ ဝၢႆးၼႆႉၸင်ႇလုၵ်ႉတီႈၵၢတ်ႇၼႆႉ တိူဝ်းပဵၼ်လွင်ႈၽႄႈၸပ်းၵႂႃႇ ၼႆၵေႃႈဝႃႈယဝ်ႉ။
ၽူႈလဵပ်ႈႁဵၼ်း တၢင်းပဵၼ် သႃးသ်(SARS epidemic) 2002-2004 ၸိူဝ်းလဵပ်ႈႁဵၼ်း လွင်ႈဢွင်ႈထင်းသဝ်းတၢင်းပဵၼ် ဢၼ်ႁႂ်ႈပဵၼ် တၢင်းပဵၼ်ႁၢဝ်ႈႁႅင်း သၢႆတၢင်းထူၺ်ႈၸႂ် (Severe acute respiratory syndrome) ၶဝ်ၼႆႉ လႆႈႁႃႁၼ် ဝၢႆးရႅတ်ႉၶူဝ်ႇရူဝ်ႇၼႃႇမိင်ႇ ဢၼ်မိူၼ်ၵၼ်တင်း မူင်ႈမႅင်းသႃးသ် (SARS-like bat coronaviruses)သေ မူင်ႈမႅင်းၵမ်ႉၼမ်ၼႆႉ ပဵၼ်မဵဝ်း horseshoe bats သေ တႄႇဢဝ် Rhinolophusသေ nucleic acid sequence သွင်ဢၼ် ဢၼ်လႆႈႁၼ် ဢၼ်ဢဝ်ပိူင်ယၢင်ႇမႃးတီႈRhinolophus sinicus ၼၼ်ႉ တင်း SARS-CoV-2 သေ မိူၼ်ၵၼ်ဝႆႉ (80%) ယဝ်ႉ။  nucleic acid sequence ထူၼ်ႈသၢမ် ဢၼ်ႁွင်ႉဝႃႈ RaTG13 ဢၼ် လႆႈၵဵပ်းႁွမ်မႃး တီႈ Rhinolophus affinis ၼၼ်ႉ တင်း SARS-CoV-2 သေ မိူၼ်ၵၼ် (96%) ယဝ်ႉ။ WHO တႄႉ ႁၼ်ထိုင်ဝႃႈ တီႈတၢင်းပဵၼ် SARS-CoV-2 ထင်သဝ်းၼႆႉ ဢၼ်ပဵၼ်လႆႈသေပိူၼ်ႈၼႆႉ ပဵၼ် မိင်ႇ ဝႃႈၼႆယဝ်ႉ။ လွင်ႈပႅၵ်ႇပိူင်ႈ ၼႂ်းၵႄႈ ဝၢႆးရႅတ်ႉၶူဝ်ႇရူဝ်ႇၼႃႇမိင်ႇ လႄႈ SARS-CoV-2 ၼႆႉ မၼ်းတေလုၵ်ႉတီႈ တူဝ်ၵၢႆႇၶူဝ် သေဢၼ်ဢၼ်သေ ၽႅဝ်မႃး ဝႃႈၼႆယဝ်ႉ။
လွင်ႈလဵပ်ႈႁဵၼ်းၸိူဝ်ႉၽၼ်းဢၼ်ၼိုင်ႈ ဢၼ်ပိုၼ်ဢၵွ်ႇမိူဝ်ႈ 2019 ၼၼ်ႉဝႃႈ မဵဝ်းဝၢႆးရႅတ်ႉ ဢၼ်ႁႂ်ႈပဵၼ်တၢင်းပဵၼ်သႃးသ SARS-CoV ၼၼ်ႉ ပဵၼ်တၢင်းပဵၼ်မဵဝ်းၼိုင်ႈ ဢၼ်ၽႄႈၸပ်းလႆႈၼႂ်းၵႄႈ ပိူင်ယၢင်ႇ လိၼ်ႈ Sunda pangolin ဝႃႈၼႆယဝ်ႉ။ 2020၊ ၾႅပ်ႇဝႃႇရီႇ 7 ၼၼ်ႉ ၽူႈၶူၼ်ႉၶႂႃႉၸဝ်ႈပၢႆးသၢႆႊ ၵႂၼ်ၵျဵဝ်း ၶဝ် လႆႈပိုၼ်ၽၢဝ်ႇဝႃႈ ၶဝ်ႁႃႁၼ်လႆႈ မဵဝ်းလိၼ်ႈမဵဝ်းၼိုင်ႈ ဢၼ် SARS-CoV-2 လႄႈ viral nucleic acid sequence မိူၼ်ၵၼ်တေႃႇထိုင် (99%) ၼႆယဝ်ႉ။ လွင်ႈပိုၼ်ဢွၵ်ႇ လိၼ်ႈ Pangolin-CoV ဢၼ်ႁၼ်ဢၼ်မႂ်ႇၼႆႉ တီႈ   receptor-binding domain ႁင်း 2019-nCoVနှင့် S protein ၼႆႉ မိူၼ်ၵၼ်သေ မီးလွင်ႈပႅၵ်ႇပိူင်ႈၵၼ်တီႈ ဢႅတ်ႉသိတ်ဢမၢႆႇၼူဝ်ႉ ဢၼ်ၼိုင်ႈယဝ်ႉ။
ၽူႈလူင်ႉလႅၼ်ႇဢၼုၸီႇဝ လႄႈ ၽူႈလူင်ႉလႅၼ်ႇၸိူဝ်ႉၽၼ် တႅၵ်ႉသႅတ်ႉ ၶဝ်လႆႈႁၼ်ဝႃႈ တီႈငဝ်ႈႁၢၵ်ႈ SARS-CoV-2 ၼႆႉ လၵ်းထၢၼ် ႁင်း reassortment ၶွင် ဝၢႆးရႅတ်ႉၶူဝ်ႇရူဝ်ႇၼႃႇ ဢၼ်ၸၢင်ႈဝႃႈ လွင်ႈၶဝ်ႈပႃး လိၼ်ႈ ၼၼ်ႉ လႆႈႁၼ်ပဵၼ်ဢၼ်လႂ်ဢၼ်ၼၼ်ႉဝႆႉၼႆယဝ်ႉ။ ၵူၺ်းၵႃႈ pangolin coronaviruses ဢၼ်ႁၼ်တေႃႇထိုင်ယၢမ်းလဵဝ်ၼႆႉ တင်းၸိူဝ်ႉၽၼ်း SARS-CoV-2 ၼႆႉ တင်းမူတ်းတင်းပိတ်း ဢၼ်မိူၼ်ၵၼ် မီးယူႇ (92%)ၵူၺ်း။ ယွၼ်ႉၼၼ်လႄႈ ပေႃးၸႃႇဢဝ် RaTG13 ၼႆ လွင်ႈမိူၼ်ၵၼ်ယွမ်းဝႆႉယဝ်ႉ။ SARS virus  ဢၼ်ပဵၼ်တြႃးၶၢမ်ႇ ႁႂ်ႈပဵၼ်ပဵၼ်တၢင်းပဵၼ်သႃးသ် 2002-2004 ၼႆႉ တင်း ဝၢႆးရႅတ်ႉၶူဝ်ႇရူဝ်ႇၼႃႇ မဵဝ်းထိူၼ်ႇ (civet) သေ ၸိူဝ်ႉၽၼ်းမၼ်း မိူၼ်ၵၼ် ထိုင် (99.8%) ယဝ်ႉ။ ယွၼ်ႉၼၼ်လႄႈ ဢၼ်ပဵၼ်ယူႇယၢမ်းလဵဝ်ၵေႃႈ တေဝႃႈ လိၼ်ႈၼႆႉ ပဵၼ်တူဝ်ၵၢႆႇၶူဝ်တေႃႉသူင်ႇဢၼ်ဝႃႈၼၼ်ႉ လၵ်းထၢၼ်ဢမ်ႇပႆတဵမ်ထူၼ်ႈ။
လွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႈမႃးပဵၼ်ၸၼ်ႉ လႄႈ လွင်ႈၸႅၵ်ႇမၵ်းမၼ်ႈမဵဝ်းမၼ်း
SARS-CoV-2 ၼႆႉ မၼ်းပဵၼ် လုၵ်ႈၸုမ်း မုင်ႉႁေႃႁိူၼ်းဝၢႆးရႅတ်ႉ ဢၼ်ႁူႉဝႃႈ ဝၢႆးရႅတ်ႉၶူဝ်ႇရူဝ်ႇၼႃႇ (coronaviruses) ဢၼ်ဝႃးၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ မၼ်းၼႆႉပဵၼ် မဵဝ်းဝၢႆးရႅတ်ႉ positive-sense single-stranded RNA (+ssRNA) ယဝ်ႉ။ ဝၢႆးရႅတ်ႉၶူဝ်ႇရူဝ်ႇၼႃႇတၢင်းၸိူဝ်းၼႆႉ မေႃပဵၼ် တၢင်းပဵၼ်ၼၢဝ်ၵတ်း (common cold) တေႃႇ တၢင်းပဵၼ်ႁၢဝ်ႈႁႅင်း မႃးသ် (Middle East respiratory syndrome -MERS)၊ တၢင်းပဵၼ်သႃးသ် (severe acute respiratory syndrome - SARS) ၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။229E ၊ NL63 ၊ OC43 ၊ HKU1 ၊ MERS-CoV နှင့် မူလ SARS-CoV စသောရောဂါဖြစ်စေသော ဗိုင်းရပ်စ်များပြီးနောက် သတ္တမမြောက် သိရှိလာသော ဗိုင်းရပ်တစ်မျိုးဖြစ်ပါသည်။
ႁူမ်ႈဝႃႈၸိူဝ်ႉၽၼ်းမၼ်း ၵႆၵၼ်တင်း ဝၢႆးရႅတ်ႉၶူဝ်ႇရူဝ်ႇၼႃႇတၢင်ႇၸိူဝ်း မဵဝ်းဢၼ်ၸၢင်ႈမေႃၽေႈၸပ်းၸူးၵူၼ်းၼၼ်ႉသေတႃႉ မၼ်းပဵၼ်ၼင်ႇ SARS-CoV ဢၼ်ပဵၼ်လုၵ်ႈၸုမ်း ႁင်း Sarbecovirus (Beta-CoV lineage B) ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ RNA sequence မၼ်းၼႆႉ တၢင်းယၢဝ်းမၼ်း တီႈၸမ်သုတ်းၼႆႉ ပဵၼ် 30 kb (Base pair)ယဝ်ႉ ။ SARS-CoV-2 ၼႂ်းၵႄႈ ဝၢႆးရႅတ်ႉၶူဝ်ႇရူဝ်ႇၼႃႇပီႇတႃႇ (betacoronaviruses) ၼၼ်ႉၼႆႉ မၼ်းၼမ်ႉၵတ်ႉ ဢၼ်ႁႂ်ႈပဵၼ်တၢင်းပဵၼ် ဢၼ်ဢမ်ႇမိူၼ်ၵၼ်တင်း ဝၢႆးရႅတ်ႉတၢင်ႇမဵဝ်း၊ မီးၼမ်ႉၵတ်ႉ ဢၼ်ႁႂ်ႈၽႄႈပ်း ၸိူဝ်းၼႆႉ ပဵၼ်ဢၼ်လၢၵ်ႇလၢႆးပႅၵ်ႇပိူင်ႈဝႆႉယဝ်ႉ။
မွၵ်ႇ ၸၼ်ႇဝႃႇရီႇ 12 ၼၼ်ႉ ဢဝ်ၸိူဝ်ႉၽၼ်း(five genomes)ႁႃႈဢၼ် ႁင်း ဝၢႆးရႅတ်ႉၶူဝ်ႇရူဝ်ႇၼႃႇၼၼ်ႉ လႆႈၸႅၵ်ႇဢွၵ်ႇႁင်းၶေႃ တီႈ ဝူႇႁၢၼ်ႇသေ (isolated) လုၵ်ႉတီႈ ႁွင်ႈၵၢၼ်ၽၢႆႇႁႄႉၵင်ႈ လႄႈ ၽၢႆႇၵုမ်းထိင်းတၢင်းပဵၼ်မိူင်းၶႄႇ လႄႈ ၸုမ်းတၢင်ႇၸိူဝ်း လႆႈပိုၼ်ၶၢဝ်ႇမႃးယဝ်ႉ။ ၸၼ်ႇဝႃႇရီႇ 26 ဝၼ်းၼၼ်ႉ ႁူဝ်ၼပ်ႉ ၸိူဝ်ႉၽၼ်းဝၢႆးရႅတ်ႉၼႆႉ တိူဝ်းမႃးထိုင် 28 ဢၼ်ယဝ်ႉ။ လိူဝ်သေ GenBank genome ယဝ်ႉ ၸိူဝ်းပဵၼ် genome တီႈ GISAID ၼၼ်ႉ လႆႈ ၼၼ်ႉ လႆႈႁႄႉႁၢမ်ႈဝႆႉယဝ်ႉ။ တွၼ်ႈတႃႇပိူင်ယၢင် ဢၼ်ၵဵဝ်ႇၵပ်းၸိူဝ်ႉၽၼ်း ဢၼ်လႅၵ်ႈလၢႆႈမႃးပဵၼ်ၼ်ႉ လႄႈ လွင်ႈလဵပ်ႈႁဵၼ်း ဢၼ်ၵွင်ႉၵၢႆႇတီႈၼႂ်း ၵႄႈၶဝ်ၼၼ်ႉ လႆႈၵႃႈတီႈ Nextstrain ယဝ်ႉ။
Structural biology
ၽၢင်ႁၢင်ႈလွတ်ႈလႅသ်းႁင်း မူင်ႈမႅင်းဝၢႆးရႅတ်ႉ SARS-CoV-2 (viron) ၼႃႈၵႂၢင်ႈမၼ်းၼႆႉ တီႈၸမ်သုတ်းမၼ်း မီးဝႆႉ 50-200 ၼႃႇၼူဝ်ႇမီႇတႃႇယဝ်ႉ။ ၵေႃႈမိူၼ်ၼင်ႇ ဝၢႆးရႅတ်ႉၶူဝ်ႇရူဝ်ႇၼႃႇတၢင်ႇၸိူဝ်းၼင်ႇၵဝ်ႇ တီႈ SARS-CoV-2 ယၢမ်းလဵဝ်ၼႆႉၵေႃႈ ပရူဝ်ႇတိင်း ဢၼ်ၵေႃႇသၢင်ႈဝႆႉၼႆႉ မီး (4) ဢၼ်ယဝ်ႉ။ ပဵၼ် proteins S ( spike - ၼၢမ်) ၊ E ( envelope - ) ၊ M (membrane) ၊  N (nucleocapsid) ၸိူဝ်ႈၼႆႉယဝ်ႉ။ တီႈ ပရူဝ်ႇတိင်း N ၼၼ်ႉ ဢဝ် RNA genome ၼႆႉ မီးဝႆႉၽၢႆႇၼႂ်းသေ ၸိူဝ်းပဵၼ် ပရူဝ်ႇတိင်း S ၊ E ၊ M ၶဝ် ႁူမ်ႈၵၼ်သေ ၽွတ်ႈႁႅၼ်း ၵၢပ်ႇမၢင်ၽၢႆႇၼွၵ်ႈ  (viral envelope)ယဝ်ႉ။ ပရူဝ်ႇတိင်း ပိၵ်ႇၼၢမ် (spike) ဢၼ်ဢဝ်  cryogenic electron microscopy သေ ၸၼ်ႁၢင်ႈဝႆႉ ၼႆႉ မၼ်းပဵၼ် ပရူဝ်ႇတိင်း ဢၼ်ဢဝ် ပုၼ်ႈၽွၼ်း တွၼ်ႈတႃႇဢဝ် ဝၢႆးရႅတ်ႉၼႆႉ ၵႂႃႇပႃႉသႂ်ႇတီႈ ၵၢပ်ႇမၢင် သႄးလ်ႁၢပ်ႇၶၢမ်ႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
လွင်ႈၵူတ်ႇထတ်း ပိူင်ၵေႃႇသၢင်ႈမေႃႇတႄႇပရူဝ်ႇတိင်း ဢၼ်ႁဵတ်းဝႆႉတီႈ Spike တီႈဝၢႆးရႅတ်ႉၼၼ်ႉဝႃႈ SARS-CoV-2 ၼႆႉ တင်း receptor angiotensin converting enzyme 2 (ACE2) သႄးလ်တီႈၵူၼ်းၼႆႉ မၼ်းလွင်ႈၸၢင်ႈႁူမ်ႈႁွမ်းမိူၼ်ၵၼ်သေ ၶဝ်ၸႂ်ႉပဵၼ်ႁူးၶဝ်ႈသႄးလ် ၼႆယဝ်ႉ။
2020 ၸၼ်ႇဝႃႇရီႇ 22 ၼၼ်ႉ ၸုမ်းမိူင်းၶႄႇ ၸုမ်းၼိုင်ႈ ဢၼ်လဵပ်ႈႁဵၼ်း ၸိူဝ်ႉၽၼ်းမူင်ႈမႅင်းတင်းဢၼ်ၼၼ်ႉ လႄႈ ၸုမ်းဢမေႇရိၵၢၼ်ႇ ၸုမ်းၼိုင်ႈ ဢၼ်ၸႂ်ႉလွၵ်းလၢႆး reverse genetics သေ ႁဵတ်းယူႇၼၼ်ႉ လႆႈၼႄႁၢင်ႈလွင်ႈ ACE2 ၼႆႉ မၼ်းႁဵတ်းပဵၼ် တူဝ်ႁပ်ႉတွၼ်ႈ (receptor) တွၼ်ႈတႃႇ SARS-CoV-2 ဢၼ်ဝႃႈၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ဢၼ်လွင်ႈလဵပ်ႈႁဵၼ်းၼၼ်ႉ ၼႄၵႂႃႇတႄႉ SARS-CoV-2 ၼႆႉ မၼ်းမၼ်းၼမ်ႉၵတ်ႉလိူဝ်တွၼ်း တွၼ်ႈတႃႇ ႁူမ်ႈႁွမ်းၵၼ်တင်း ACE2 တီႈၵူၼ်း လိူဝ်သေ ၸိူဝ်ႉၽၼ်းဝၢႆးရႅတ်ႉငဝ်ႈငႃႇၵွၼ်ႇၼႆယဝ်ႉ။ SARS-CoV-2 ၼႆႉ တွၼ်ႈတႃႇမၼ်းတေလႆႈၶႂၢင်ႉ တႃႇၶဝ်ႈတီႈၼႂ်း သႄးလ်ၼႆႉ မၼ်းတေၸၢင်ႈၸႂ်ႉ basigin ယူႇ။
လွင်ႈၶူၼ်ႉၶႂႃႉ ယႃႈယႃၵႅတ်ႇၵင်ႈ
2020 ၸၼ်ႇဝႃႇရီႇၼၼ်ႉ လႆႈၽွတ်ႈႁႅၼ်းၸုမ်းသေ လႆႈတႄႇႁဵတ်း လွင်ႈႁဵတ်းဢွၵ်ႇ ယႃႈယႃၵႅတ်ႇၵင်ႈ တွၼ်ႈတႃႇ 2019 n-CoV ယူႇ။
တီႈမိူင်းၶႄႇၼႆႉ ဢၼ်ပဵၼ်ႁွင်ႈၵၢၼ်ၽႃႇၵႅတ်ႇၵင်ႈ လႄႈ ၽၢႆႇၵုမ်းထိင်းတၢင်းပဵၼ် မိူင်းၶႄႇၼၼ်ႉ လႆႈလဵပ်ႈႁဵၼ်းၵဵပ်းႁွမ် ယႃႈယႃၵႅတ်ႇၵင်ႈ ဝၢႆးရႅတ်ႉၶူဝ်ႇရူဝ်ႇၼႃႇယူႇ။ ၸမု်း Yuen Kwok-yung ၸၼ်ႉၸွမ်ႁွင်းၵွင်း ဢၼ်ယၢမ်ႈၶဝ်ႈပႃး မိူဝ်ႈလွင်ႈၽႄႈၸပ်း ဝၢႆးရႅတ်ႉတၢင်းပဵၼ်သႃးသ် ပီ 2003 ၼၼ်ႉ ယၢမ်းလဵဝ် လႆႈၸၢမ်းႁဵတ်းဢွၵ်ႇတူၺ်း ယႃႈယႃၵႅတ်ႇၵင်ႈသေတႃႉ ဢမ်ႇပႆႇလႆႈသိုပ်ႇႁဵတ်းတီႈ လွင်ႈၸၢမ်းတူၺ်းတီႈ တူဝ်သတ်း။
တီႈၵၢၼ်ငၢၼ်းဢၼ်ၼိုင်ႈ ဢၼ်ဢမ်ႇပိုင်ႈႁူမ်ႈပိုင်ႈၽူၺ်းၽႂ်ၼၼ်ႉ ဢၼ်ပဵၼ် ဢေႇၵျႅၼ်ႇၸီႈပၢႆးယူႇလီၵူၼ်းမိူင်း မိူင်းၶၼေႇတႃႇ ၼၼ်ႉ လႆပၼ်ၶႂၢင်း တီႈ ႁွင်ႈၵၢၼ်ယႃႈယႃၵႅတ်ႇၵင်ႈၵူႈၸိုင်ႈမိူင်း (nternational Vaccine Centre - VIDO-InterVac ) တီႈ ၸၼ်ႉၸွမ် University of Saskatchewan ၼၼ်ႉ ႁႂ်ႈ တႄႇႁဵတ်း ယႃႈယႃၵႅတ်ႇၵင်ႈမဵဝ်းၼိုင်ႈၼႆယဝ်ႉ။ VIDO-InterVac ၼႆႉ လႆႈတႄႇလွင်ႈႁဵတ်းဢွၵ်ႇသေ ပေႃး 2020 လိူၼ်မၢတ်ႉၶျ်ၼႆႉ တေၸၢမ်းတူၺ်းတီႈ တူဝ်သတ်းသေ ပေႃး 2021 ၼႆႉ လႆႈယိူင်းဢၢၼ်း တႃႇၸူမ်းတူၺ်း တီႈ ၵူၼ်းၼႆယဝ်ႉ။
ႁွင်ႈၵၢၼ်ပၢႆးယႃႈယႃ တီႈ ၶေႃးလဵၵ်ႉၸၢဝ်းၶုၼ် (Imperial College London) တီႈ လၼ်ႇတၼ်ႇ ၼၼ်ႉၵေႃႈ လႆႈဢွၵ်ႇငိုၼ်း တွၼ်ႈတႃႇ ႁဵတ်းဢွၵ်ႇ ယႃႈယႃၵႅတ်ႇၵင်ႈဢၼ်ၼိုင်ႈသေ တွၼ်ႈတႃႇႁဵတ်း လွင်ႈၵူတ်ႇၸၢမ်းတီႈတူဝ်သတ်း ၼႆယဝ်ႉ။ လွင်ႈၸၼ်ႉၵူတ်ႇၸၢမ်းၼၼ်ႉ လႆႈမုင်ႈမွင်းဝႆႉဝႃႈ တေယဝ်ႉတူဝ်ႈလႆႈ ၼႂ်းၵၢင်လိူၼ် ၾႅပ်ႇဝႃႇရီႇ 2020 ၼႆယဝ်ႉ။ ၵူၺ်းၵႃႈဝႃႈ တွၼ်ႈတႃႇ ၵူတ်ႇၸၢမ်းတူၺ်းတီႈ ၵူၼ်းဢၼ်ဝႃႈၼၼ်ႉတႄႉ တိုၵ်ႉတေလူဝ်ႇ လွင်ႈသႂ်ႇငိုၼ်းထႅင်ႈယူႇဝႃႈၼႆယဝ်ႉ။
လေးတၢႆႇၸိၼ်ႇ၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းၵျွၵ်ႉပတွင်း
ဝၢၼ်ႈလေးတၢႆႇၸိၼ်ႇ  (လေးတိုင်စင်ရွာ၊ Laytaingsin) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇၵျွၵ်ႉၶျေႃး၊ ၸႄႈဝဵင်းၵျွၵ်ႉပတွင်း၊ ၸႄႈတွၼ်ႈၺွင်ႇဢူး၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 191882 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇၵျွၵ်ႉၶျေႃးၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 844 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 1103 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 1947 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းၵျွၵ်ႉပတွင်း
ယႂႃႇတႃႇဢေး၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းၸိၼ်ႉၵၢႆႇ
Superscript text
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းၸိၼ်ႉၵၢႆႇ
ၵိၼ်ႇပုၼ်းၶျူင်ႇ၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းထဝႄႇ
ဝၢၼ်ႈၵိၼ်ႇပုၼ်းၶျူင်ႇ  (ကင်းပွန်းချုံရွာ, Kinpunchon) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇၵျွၵ်ႉမႄးတွင်ႇ၊ ၸႄႈဝဵင်းထဝႄႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈထဝႄႇ၊ ၸႄႈတိူင်းတၼိၼ်းတႃႇယီႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 177,101 ယဝ်ႉ။
ၵျွၵ်ႉပျိၼ်ႉၵၢၼ်ႇ၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းၺွင်ႇဢူး
ဝၢၼ်ႈၵျွၵ်ႉပျိၼ်ႇၵၢၼ်ႇ  (ကျောက်ပြင်ကန်ရွာ၊ Kyaukpyinkan) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇၵျွၵ်ႉပျိၼ်ႇၵၢၼ်ႇ ၊ ၸႄႈဝဵင်းၺွင်ႇဢူး၊ ၸႄႈတွၼ်ႈၺွင်ႇဢူး၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 192399 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇၵျွၵ်ႉပျိၼ်ႇၵၢၼ်ႇၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 1132 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 1373 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 2505 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းၺွင်ႇဢူး
ရႄႇၸႂႃႇ၊ ဝဵင်း
ဝဵင်းရႄႇၸႂႃႇ (ရေဇွာမြို့, Rezua Town) ၼႆႉ ပဵၼ်ဝဵင်း ဢၼ်မီးၸၼ်ႉ ၸႄႈဝဵင်းဢၼ်ၼိုင်ႈ ဢၼ်မီးတီႈၼႂ်း ၸႄႈတွၼ်ႈမိၼ်းတတ်ႉ၊ ၸႄႈမိူင်းၶျၢင်း၊ မိူင်းမျၢၼ်ႇမႃႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ၸႄႈမိူင်းၶျၢင်း ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝဵင်းၸိူဝ်းမီးၼႂ်း ၸႄႈမိူင်းၶျၢင်း ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝဵင်းၸိူဝ်းမီးၼႂ်း မိူင်းမျၢၼ်ႇမႃႇ
ၼူဝ်ႇဝႅမ်ႇပႃႇ 1932
ၽိုၼ်ဢိင်
1932
ပွၵ်ႉၸၢမ်၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းၵျွၵ်ႉပတွင်း
ဝၢၼ်ႈပွၵ်ႉၸၢမ်  (ပေါက်စံရွာ၊ Pauksan) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇမႄးတီး၊ ၸႄႈဝဵင်းၵျွၵ်ႉပတွင်း၊ ၸႄႈတွၼ်ႈၺွင်ႇဢူး၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 192032 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇမႄးတီးၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 1636 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 2133 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 3769 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းၵျွၵ်ႉပတွင်း
ၶဵင်ႇတၢင်ႇပုတ်ႈ
ၶဵင်ႇတၢင်ႇပုတ်ႈ
ပေႃးၸမ်ထိုင် လိူၼ်သိပ်းဢဵတ်းမူၼ်း ပွႆးဢွၵ်ႇဝႃႇမႃၸိုင် ပီႈၼွင်ႉတႆးႁဝ်း ၵမ်ႈၼမ် ဢွၼ်ၵၼ်ႁဵတ်း “ၶဵင်ႇတၢင်ႇ” ယူႇယဝ်ႉ။ ပေႃးထိုင် ဝၼ်းၽိတ်ႈ လိူၼ်သိပ်းဢဵတ်းမူၼ်းၼၼ်ႉ ဢွၼ်ၵၼ် ဢဝ်တူၼ်ႈၶဝ်ႈလႄႈ မၢၵ်ႇဝၢၵ်ႈ တၢင်းၵိၼ် ဢၼ်လိပ်း ၸိူဝ်းၼၼ်ႉ မႃးႁွႆႈ တႂ်ႈၶဵင်ႇတၢင်ႇလႄႈ တၢင်းၶၢင်ႈၶဵင်ႇတၢင်ႇ။ ဝၼ်းလိူၼ်သိပ်းဢဵတ်းမူၼ်းၼၼ်ႉသမ်ႉ ၵမ်ႈၽွင်ႈ ပၢင်းဢဝ် ႁုၼ်ႇႁၢင်ႈပုတ်ႉထၽြႃးပဵၼ်ၸဝ်ႈ မႃးဝႆႉၼိူဝ် ၶဵင်ႇတၢင်ႇသေ တႆႈၾႆးတဵၼ်း ပူႇၸေႃႇ လူႇတၢၼ်း။
ဢၼ်ၼႆႉ ပဵၼ်ၾိင်ႈထုင်း ဢၼ်ပူႇယႃႈ သိုပ်ႇႁဵတ်းမႃးလႄႈ ႁဝ်းႁႃး ဢွၼ်ၵၼ်သိုပ်ႇႁဵတ်းမႃး တေႃထိုင် ဝၼ်းမိူဝ်ႈၼႆႉယူႇ။ ၵူၺ်းၵႃႈ ဢၼ်ႁဝ်း ႁဵတ်းယူႇမိူဝ်ႈၼႆႉ မၢင်ဢၼ် မၼ်းယၢၼ်ၵႆ ငဝ်ႈမၼ်းၵႂႃႇသေ ဢဝ်ယိူင်းဢၢၼ်း ၽၢင်ႁၢင်ႈလႄႈ တီႈပွင်ႇတႄႉတႄႉမၼ်း ႁိူင်ႈၵိူင်း ၵၢတ်ႈလၢတ်ႈၵႂႃႇ။ ဢၼ်ၵၢတ်ႈလၢတ်ႈမႃးၼႆႉၵေႃႈ လႅပ်ႈႁိုင်ယၢဝ်းယဝ်ႉလႄႈ မိူၼ်ႁၢင်ႈ ပေႃးၶႂ်ႈပဵၼ် ၾိင်ႈထုင်းၵႂႃႇပႅတ်ႈ ဢၼ်ၼိုင်ႈယဝ်ႉ။ ပေႃးဝႆႉ ၸိူင်ႉၼႆၸိုင် ၾိင်ႈငေႈဢၼ်တႄႉတႄႉႁဝ်း ၸၢင်ႈၸူမ်ႁၢႆသေ ဢၼ်ဢမ်ႇၸႂ်ႈ ၾိင်ႈငႄႈၼၼ်ႉ ၸၢင်ႈမႃး ပုတ်ႈတီႈယူႇ ၾိင်ႈငႄႈႁဝ်းၵႂႃႇယူႇယဝ်ႉ။ ႁဵတ်းၼႆသေ ၸိူဝ်ႉၶိူဝ်း ၾိင်ႈငႄႈၼိုင်ႈဢၼ် ၸၢင်ႈပဵၼ် ၸိူဝ်ႉၶိူဝ်း ဢၼ်ႁၢမ်းၾိင်ႈငႄႈ၊ ၸိူဝ်ႉၶိူဝ်းၶိုၼ်ႈယႂ်ႇ ၸၢင်ႈပဵၼ် ၸိူဝ်ႉၶိူဝ်း တူၵ်းတႅမ်ႇယဝ်ႉ။
ၾိင်ႈငႄႈတႆးႁဝ်း ၵမ်ႈၼမ်ၼႆႉ ပဵၼ်ၾိင်ႈငႄႈ ဢၼ်ဢဝ်လွင်ႈပုတ်ႉထ ပဵၼ်ပိုၼ်ႉထၢၼ် ပဵၼ်ၾိင်ႈငႄႈ ဢၼ်တၢမ်ၸွမ်း ၶေႃႈသင်သွၼ် ပုတ်ႉထၸဝ်ႈလႄႈ ပဵၼ်ၾိင်ႈငႄႈ ဢၼ်ၸၼ်ႉသုင်တႄႉတႄႉ ဢၼ်ဝႃႈၼၼ်ႉ ႁဝ်းႁႃး ဢမ်ႇလီလိုမ်း၊ ဢမ်ႇလီၵႂင်။
ၼႂ်းမိူင်း ဢၼ်ပၢႆးသၢႆႊ (Science) ၶိုၼ်ႈယႂ်ႇ မိူၼ်မိူင်း England, France, Germany ၸိူဝ်းၼႆႉ ၵူၼ်ႈယုမ်ႇယမ် ႁပ်ႉၶၢမ်ႇ ပုတ်ႉထၽႃႇသႃႇ ၼမ်ၶိုၼ်ႈမႃးယူႇ တိၵ်းတိၵ်းယဝ်ႉ။ တီႈမိူင်း ဢင်းၵိတ်ႉ (မိူင်းဢဵင်းၵလဵတ်ႈ) မိူင်းလဵဝ်ၵူၺ်း လႆႈႁူႉဝႃႈ ၸုမ်းပုတ်ႉထၽႃႇသႃႇ မီး (250) ပၢႆၼႆယဝ်ႉ. ပႃႇမွၵ်ႉၶ Proffessor လူင် T.W Rhys Davids လႄႈ Mrs. Rhys Davids ၸၼ်ႉၸွမ်လၢၼ်ႇတၢၼ်ႇ Mr. Francis story လႄႈ ၸဝ်ႈသြႃႇၶၼ်ႇတီႇပႃႇလ ၶဝ်ၸိူဝ်းၼႆႉ ပဵၼ်ၽူႈတႅမ်ႈလိၵ်ႈ ၵဵဝ်ႇၵပ်း ပုတ်ႉထၽႃႇသႃႇ ဢၼ်ၸိုဝ်ႈယႂ်ႇ တူဝ်ႈလူၵ်ႈယဝ်ႉ။
တီႈၼႆႈၼႆႉ ဢၼ်ႁဝ်းလီလႆႈ ၾၢင်ႉၼၼ်ႉတႄႉ ႁဝ်းလီလႆႈ ဢဝ်မၢၵ်ႇတႃ ပၵ်းဝႆႉ တီႈၾိင်ႈငႄႈႁဝ်းသေႇသေႇ၊ ယႃႇပေ ႁႂ်ႈပိူၼ်ႈတၢင်ႇၶိူဝ်း လႆႈထၢင်ႇလဵၵ်ႉ ၾိင်ႈငႄႈတႆးႁဝ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
“ၶဵင်ႇတၢင်ႇ” ၼႆႉ ၵမ်ႈၽွင်ႈၵေႃႈ ႁွင်ႉ “ၶဵင်ႇသၢင်ႇပုတ်ႈ”၊ လႅပ်ႈတေပွင်ႇဝႃႈ ၶဵင်ႇတႃႇၸဝ်ႈဢုပၵုတ်ႈ၊ ၵူၺ်းၵႃႈ ၼႂ်းၸိုဝ်ႈၸဝ်ႈရႁၢၼ်းတႃႇ ဢၼ်ပႃးၼႂ်း ထေႇရၵႃႇထႃႇ လႄႈ ဢပႃႇၻႃၼ သုတ်ႉတၼ်ႇ ပိတၵၢတ်ႈၼၼ်ႉ ဢမ်ႇပႃး ၸဝ်ႈဢုပၵုတ်ႉတ။ ၽူႈႁူႉယႂ်ႇႁၼ်ၶမ် ၵမ်ႈၼမ်တႄႉဝႃႈ “ၸဝ်ႈဢုပၵုတ်ႉတ” ၼႆႉ ပဵၼ်လွင်ႈယုမ်ႇယမ် မႁႃႇယႃႇၼ ပုတ်ႉထၽႃႇသႃႇ ၼႆယဝ်ႉ။ ပဵၼ်ႁိုဝ်ၵေႃႈလီ တီႈၼႆႈတႄႉ ၵွပ်ႈဝႃႈ ၶဵင်ႇတၢင်ႇၼႆႉ ပဵၼ်ၾိင်ႈငႄႈတႆး ဢၼ်ႁဵတ်းၶၢဝ်းဢွၵ်ႇဝႃႇလႄႈ ဢမ်ႇၵဵဝ်ႈၵပ်း ၸဝ်ႈရႁၢၼ်းတႃႇ ဢုပၵုတ်ႉတ။ ၵဵဝ်ႇၵပ်း ပုတ်ႉထၽြႃးပဵၼ်ၸဝ်ႈၵူၺ်း။
မိူဝ်ႈတႄႇမၼ်း တႆးႁဝ်း တေႁွင်ႉမႃး ၸိူင်ႉႁိုဝ် ဢၼ်ဝႃႈၼၼ်ႉတႄႉ ဢမ်ႇပႆႇႁႃႁၼ်ၺႃးၵွၼ်ႇ၊ ဢၼ်ႁဝ်းႁွင်ႉ “ၶဵင်ႇတၢင်ႇ” ယူႇတေႃႈလဵဝ်ၼႆႉတႄႉ ၵွပ်ႈပိူဝ်ႈ မိူၼ်ၶဵင်ႇဝႆႉ၊ သမ်ႉထႅင်ႈ ပဵၼ်တီႈ တၢင်ႇမၢၵ်ႇဝၢၵ်ႈတၢင်းၵိၼ် ဢၼ်ပဵၼ် ၶိူင်ႈလူႇ ၶူဝ်းတၢၼ်းလႄႈ ၸင်ႇႁွင်ႉ “ၶဵင်ႇတၢင်ႇ” ယဝ်ႉ။
ၶဵင်ႇၼႆႉ ယူႇၼႂ်းမၼ်း ၼိူဝ်မၼ်း ဢမ်ႇလႆႈ။ ဢၼ်ယူႇလႆႈၼၼ်ႉ ပဵၼ်ႁိူၼ်း၊ သိုင်ႇ၊ ဝတ်ႉ၊ ဝိႁၢၼ် ၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။ ၵွပ်ႈပိူဝ်ႈ ႁဝ်းယိူင်းဢၢၼ်း တႃႇၽြႃးပဵၼ်ၸဝ်ႈ တေယူႇသဝ်း လႆႈလႄႈ ႁွင်ႉဝႃႈ “ၶဵင်ႇတၢင်ႇ” ၼႆၼၼ်ႉ ပႆႇသၢင်ႇထုၵ်ႇ၊ သင်ႁွင်ႉဝႃႈ “ၵၼ်ႇထၵုတိ” ဢမ်ႇၼၼ် “ဝိႁၢၼ်ၶဵင်ႇတၢင်ႇ”၊ “ၵျွင်းၶဵင်ႇတၢင်ႇ”၊ “ဝတ်ႉၶဵင်ႇတၢင်ႇ” ၼႆ တေလီယူႇ။
ပိူင်ပဵၼ် ငဝ်ႈငႃႇ ၶဵင်ႇတၢင်ႇၸိုင် မၼ်းတႄႇမႃး မိူဝ်ႈ 583 BC တီႈမိူင်း သင်ႇၵတ်ႉသၼၵူဝ်ႇ (ၽႃႇသႃႇထႆး = သင်ႇၵတ်ႉသၼၶွၼ်း) (ၽႃႇသႃႇပႃႇလိ = သင်ၵသ်သ ၼၵရ) ၼႂ်းမိူင်း ဢိၼ်ႇတိယၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၼႂ်းပီၼၼ်ႉ ၶၢဝ်းယၢမ်း ၼႂ်းဝႃႇ တင်းသၢမ်လိူၼ် ပုတ်ႉထၽြႃးပဵၼ်ၸဝ်ႈ ၶိုၼ်ႈမိူဝ်းႁေႃးတြႃး ဢၽိထမ်ႇမႃႇ တီႈမိူင်းၽီ တႃႇဝတိင်ႇသႃႇ။ မိူဝ်ႈဝၼ်း လိူၼ်သိပ်းဢဵတ်းမူၼ်းၼၼ်ႉ ယွၼ်ႉပိူဝ်ႈဝႃႈ ႁေႃးတြႃးယဝ်ႉတူဝ်ႈယဝ်ႉလႄႈ မၼ်းၸဝ်ႈ တေလူင်းၶိုၼ်းမႃး ၼႂ်းမိူင်းၵူၼ်း။ ၵူၺ်းၵႃႈ တေလူင်းတီႈလႂ် ဢၼ်ဝႃႈၼၼ်ႉ ၵူၼ်းမိူင်း ဢမ်ႇလႆႈႁူႉ လူင်ႈၼႃႈဝႆႉ ဢွၼ်တၢင်း။ ၽိူဝ်ႇထိုင် ၸဝ်ႈသႃႇရိပုတ်ႉတရႃႇ မႃးထိုင် တီႈမိူင်းသင်ႇၵတ်ႉသၼၼ်ႉ ၵူၼ်းမိူင်းတီႈၼၼ်ႈ ၸင်ႇၵွႆႈႁူႉဝႃႈ ၽြႃးပဵၼ်ၸဝ်ႈ တေလူင်းမႃး တီႈမိူင်းၶဝ်ၼႆယဝ်ႉ။
တီႈမိူင်းဢိၼ်ႇတိယ ၶၢဝ်းၼၼ်ႉ ၵွပ်ႈပိူဝ်ႈ ပဵၼ်ၶၢဝ်းတူၼ်ႈၶဝ်ႈ တူၼ်ႈမၢၵ်ႇဝၢၵ်ႈ တၢင်းၵိၼ် တိုၵ်ႉၶဵဝ်လႄႈ ၸဝ်ႈၼႃးၵေႃႈ ဝၵ်ႉဢဝ် တူၼ်ႈၶဝ်ႈ ၼႂ်းၼႃးၵႂႃႇ၊ ၸဝ်ႈသူၼ်ၵေႃႈ ပိတ်းဢဝ် မၢၵ်ႇဝၢၵ်ႈ ဢၼ်တိုၵ်ႉၶဵဝ်ယူႇ ၼႂ်းသူၼ်ၼၼ်ႉၵႂႃႇ ႁဵတ်းၼႆယူႇယဝ်ႉ။
ၵွပ်ႈပိူဝ်ႈ ၶဝ်ဢမ်ႇလႆႈႁူႉ လူင်ႈၼႃႈဝႆႉလႄႈ ဢမ်ႇတၼ်းႁဵတ်း “ၵၼ်ႇထၵုတိ” တႃႇၽြႃးပဵၼ်ၸဝ်ႈ လီလီငၢမ်းငၢမ်း။ တႃႇၽြႃးပဵၼ်ၸဝ်ႈ တေႃႉတႄႉ လႆႈႁဵတ်းမိူၼ် “ၵျွင်းသၢင်ႇၶၢမ်း” ၼၼ်ႉၵူၺ်း။ ၶဵင်ႇတၢင်ႇႁဝ်းၼႆႉ တင်ႈတႄႇမႃး တီႈၵျွင်းသၢင်ႇၶၢမ်း ဢၼ်ပႂ်ႉႁပ်ႉ ပုတ်ႉထၽြႃးပဵၼ်ၸဝ်ႈ တီႈမိူင်းသင်ႇၵတ်ႉသၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ မိူဝ်ႈၼၼ်ႉ ၵူၼ်းမိူင်းသင်ႇၵတ်ႉသၶဝ် ဢမ်ႇတၼ်းလႆႈ ၶၢဝ်းယၢမ်းလႄႈ ဢမ်ႇတၼ်းလႆႈ ႁဵတ်းလီၼႆၼၼ်ႉ မႅၼ်ႈသၽႃႇဝမၼ်းယူႇ။ ၵူၺ်းၵႃႈ မိူဝ်ႈလဵဝ် ႁဝ်းမီးၶၢဝ်းယၢမ်း တဵမ်ထူၼ်ႈသေဢမ်ႇၵႃး သမ်ႉႁူႉဝႆႉဝႃႈ တေပဵၼ် ဝၼ်းလႂ်၊ လိူၼ်လႂ်ၼႆသေ ၵွၼ်ႇလႄႈ “ၵျွင်းၶဵင်ႇတၢင်ႇ” ႁဝ်းၼႆႉ လႃႈလီ တေႃႉတႄႉႁဵတ်းၵႂႃႇၸိုင် တိုၼ်းဢမ်ႇသၢင်ႇထုၵ်ႇ ဢမ်ႇမႅၼ်ႈသၽႃႇဝမၼ်း လႃးလႃး။
လႆႈႁၼ် မၢင်တီႈ မၼ်းလဵၵ်ႉၼႃႇ၊ သမ်ႉမီး သဝ်လဵဝ်ၵူၺ်း။ ဢၼ်ၼႃႇလိူဝ်ၼၼ်ႉတႄႉ ပဵၼ်ဢၼ်လႆႈႁၼ် မၢင်တီႈ ဢမ်ႇပႃး ဢၼ်မုင်းမၼ်း၊ မၢင်တီႈသမ်ႉ ဢမ်ႇမီးၶူဝ်လႆ တႃႇၶိုၼ်ႈလူင်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
လီလႆႈႁဵတ်း ႁၢမ်ႉယႂ်ႇ ႁႂ်ႈပုတ်ႉထၽြႃးပဵၼ်ၸဝ်ႈ မွၵ်ႈပေႃးယူႇသဝ်းလႆးၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၽိူဝ်ႇတႃႉ ႁဝ်းတေၶၢမ်ႇသဵင်ႈမႆႉ ၵူႈပီ ဢမ်ႇၼၼ် သိုဝ်ႉဢဝ်ယူႇ ၵူႈပီၼၼ်ႉ ႁဝ်းလီလႆႈ ၶၢမ်ႇသဵင်ႈ ပီလဵဝ်သေ ႁဵတ်းဝႆႉ ႁၢမ်ႉယႂ်ႇယူႇယဝ်ႉ။ ပေႃးဢဝ်မႆႉပႅၼ်ႈ ႁဵတ်းႁႂ်ႈ ၵပ်းလႆႈ၊ ထွၼ်လႆႈၸိုင် တေသၢင်ႇထုၵ်ႇတႄႉတႄႉ။ ဝၢႆးသေ လူႇတၢၼ်းယဝ်ႉယဝ်ႈၼၼ်ႈ ထွၼ်သိမ်းဝႆႉၵေႃႈလႆႈ၊ သၢၵ်ႈသႃႇငိုၼ်း ဢမ်ႇၵႃး ၵွပ်ႈပိူဝ်ႈ ၶႅမ်ႉလႅပ်ႈလႄႈ လႆႈၵုသူဝ်ႇတႄႉတႄႉ။
ၵမ်ႈၼမ် ပေႃးဝၢႆး လိူၼ်သိပ်းဢဵတ်းမူၼ်းယဝ်ႉၵႂႃႇ လုၵ်ႈဢွၼ်ႇၶဝ် လေႇၵႂႃႇၸၼ်ၵိၼ် တၢင်းၵိၼ် ဢၼ်ႁွႆႈဝႆႉ တီႈၵျွင်းၶဵင်ႇတၢင်ႇသေ ဢမ်ႇႁိုင် ဢမ်ႇၼၢၼ်း လႆႈႁၼ်ၵျွင်းၶဵင်ႇတၢင်ႇ ၵႂႃႇမီးဝႆႉ ၸွမ်းၵွင်ယုၵ်းယၢၵ်းလူင်သေ မၢင်တီႈ လႆႈႁၼ် ၵူၼ်းၶၢမ်ႈၵႂႃႇ ၶၢမ်ႈမႃးယူႇ။
ဢၼ်ၼႆႉ ပႆႇသၢင်ႇထုၵ်ႇ၊ မိူၼ်ၵႂႃႇထိုမ်ႈပႅတ်ႈ ၵျွင်းႁၢမ်း၊ ဝတ်ႉႁၢမ်းဝႆႉ။ ဝတ်ႉဝႃး ၽႃၵျွင်း ဢၼ်ဝႃးၼႆႉ ဢမ်ႇၸႂ်ႈၶွင်ႁၢမ်း ၸိူင်ႉၼင်ႇ ဝၢၼ်ႈၶူင်ႇ ဢိူင်ႇမိူင်း တိူၵ်ႇႁႆႈ လွၵ်းၼႃး။ ၵွပ်ႈပိူဝ်ႈၼၼ် လႆႈႁၼ်မိူၼ် ဝတ်ႉႁၢမ်ႈဝႆႉၼၼ်ႉ မၼ်းဢမ်ႇလီတႃႁဝ်း သေၵေႃႉ။
ဢေႃႇၸႃႇ ဢႃႇႁႃႇရ မၢၵ်ႇဝၢၵ်ႈတၢင်းၵိၼ် ဢၼ်လူႇၼၼ်ႉၵေႃႈ ဢမ်ႇလီလူႇ ဢၼ်လိပ်း၊ ၶဝ်ႈ ဢမ်ႇလီလူႇ ဢၼ်ပဵၼ်ႁူင်း၊ ဢွႆႈ ဢမ်ႇလီလူႇ ပဵၼ်လႅမ်ႈ။ မၢၵ်ႇ ဢၼ်ႁဝ်း ဢမ်ႇၵိၼ်ၼၼ်ႉ ဢမ်ႇလီလူႇ။ လီလႆႈ ပွၵ်ႇသႂ်ႇၼႂ်းဝၢၼ်ႇသေ လူႇတၢၼ်းယဝ်ႉ။ လီလႆႈ ႁုင်ၶဝ်ႈၽၵ်းသုၵ်းသေ လူႇတၢၼ်းသွမ်းၼႂ်း သွမ်းဝၼ်းဢဝ်ယဝ်ႉ။ ပေႃးဝႃႈ ၸဝ်ႈၵဝ်ႇ ယင်းၵိၼ် ၼႂ်းဝၢၼ်ႇယူႇ ပေႃးၼႆၸိုင် ဢမ်ႇလီသႂ်ႇ ၼႂ်းတွင်ၵူၺ်ႈသေ လူႇတၢၼ်း။ မၼ်းတေတႅမ်ႇလိူဝ် ၸဝ်ႈၵဝ်ႇၵႂႃႇ၊ ဢမ်ႇလီ ဢဝ်တဵၼ်းႁွမ်၊ လႅၼ်းယႃႈ သႂ်ႇၼႂ်းဝၢၼ်ႇသွမ်း ပုတ်ႉထၽြႃးပဵၼ်ၸဝ်ႈ၊ မၼ်းဢမ်ႇလီၵိၼ်။
“ၵျွင်းၶဵင်ႇတၢင်ႇ” ၼႆႉ ၵွပ်ႈပိူဝ်ႈ ၵူၼ်းမိူင်း သင်ႇၵတ်ႉသၶဝ် ႁူမ်ႈၵၼ်သေ ႁပ်ႉႁွင်း ၽြႃးပဵၼ်ၸဝ်ႈလႄႈ တင်းဝၢၼ်ႈ (ဢမ်ႇၼၼ်) တင်းပွၵ်ႉ (ဢမ်ႇၼၼ်) တင်းဝဵင်း လီလႆႈ ႁွမ်းၵၼ်သေ ႁဵတ်းတီႈၼိုင်ႈယူႇ။ ဢၼ်ႁဵတ်း တီႈႁိူၼ်းၽႂ်မၼ်းၼၼ်ႉၵေႃႈ ဢမ်ႇၽိတ်းသင်။
တႆႈတဵၼ်း ဢွၵ်ႇဝႃႇၼႆႉ တႄႇမႃးတီႈ ဢၼ်ၵူၼ်းမိူင်းသင်ႇၵတ်ႉသ တႆႈၾႆးႁပ်ႉ ၽြႃးပဵၼ်ၸဝ်ႈ မိူဝ်ႈမၼ်းၸဝ်ႈ လူင်းမႃးၶိုၼ်း မိူင်းၵူၼ်း ၵၢင်ၶိုၼ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ တဵၼ်းပႅၵ်ႇၼႆႉ သင်ဝႃႈ ၶႂ်ႈတႆႈၸိုင် လီလႆႈ ႁူမ်ႈၵၼ်သေတႆႈ ႁႂ်ႈမၼ်းတူၼ်ႈယႂ်ႇ ဢိတ်းၼိုင်ႈ။ မွၵ်ႈတူၼ်ႈလဵဝ်ၵေႃႈ တေသၢင်ႇထုၵ်ႇယဝ်ႉ။ မၼ်းတေသိုပ်ႇထိင်း ၾိင်ႈငႄႈၵူၺ်း ဢမ်ႇၵႃး တေၸၼ်ဢဝ် ႁဝ်း ၽွမ်ႉႁူမ်ႈၵၼ်ပႃးယူႇ။
ႁူင်းၾႆးမိၼ်ၼၼ်ႉ ပဵၼ်ၽၢင်ႁၢင်ႈ ငဝ်းတူဝ် ၶုၼ်ၽီ ၶုၼ်သၢင် ၶဝ်လူင်းမႃး သူင်ၽြႃးပဵၼ်ၸဝ်ႈလႄႈ ႁိူဝ်ႈလႅင်းဝႆႉ ၼိူဝ်ၵၢင်ႁၢဝ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ပဵၼ်ၾိင်ႈထုင်းတႆး ဢၼ်လီႁၵ်ႉတႄႉတႄႉ။ လွင်ႈၵႃႈၼူၵ်ႉၵႃႈတူဝ်းၸမ်ႉ မိူဝ်ႈပုတ်ႉထၽြႃးပဵၼ်ၸဝ်ႈ လူင်းမႃးၼၼ်ႉ ဢၼ်ပႂ်ႉႁပ်ႉႁွင်း ဢမ်ႇၵႃး ၽီၵူၼ်းၵူၺ်း၊ သတ်းတင်းလၢႆၵေႃႈ ပႂ်ႉႁပ်ႉႁွင်းယူႇ။ ၼႂ်းသတ်း တင်းလၢႆၼၼ်ႉ ဢၼ်ၼူၵ်ႉ ၵိင်ႇၵရႃႇ လႄႈ တူဝ်းၶဝ် ၸူမ်းသေ ၵႃႈၼၼ်ႉ မၼ်းႁၢင်ႈလီ တွၼ်းပိူၼ်ႈလႄႈ ပဵၼ်တီႈၵူၼ်းတင်းလၢႆ လႆႈသိုပ်ႇလၢတ်ႈၵၼ် လုၵ်ႈယဝ်ႉလၢၼ် ပၢၼ်သိုပ်ႇပၢၼ်ယဝ်ႉ။ ၵူၺ်းၵႃႈ ဢၼ်တိုၵ်ႉႁူႉယူႇသေ တိုၵ်ႉဢဝ်ၵုင်ႇမုၼ်ၶဝ်ယူႇတႄႉတႄႉၼၼ်ႉ မီးၸိူဝ်ႉၶိူဝ်းတႆး ၵူၺ်းယဝ်ႉ။ ၵွပ်ႈၼၼ် ၾိင်ႈထုင်း ၵႃႈၼူၵ်ႉ ၵႃႈတူဝ်းၼႆႉၵေႃႈ ပဵၼ်ၾိင်ႈထုင်း ၵိုၵ်းၸိူဝ်ႉၸၢတ်ႈႁဝ်းယဝ်ႉ။ ၼင်ႇႁိုဝ် တေလႆႈၵတ်းယဵၼ်ၼၼ်ႉ မိူဝ်ႈၵႃႈၼူၵ်ႉ ၵႃႈတူဝ်း ဢမ်ႇလီၵိၼ်သူႇရႃႇ။
ၵွပ်ႈၼၼ်လႄႈ ႁဝ်းႁႃး ယုၵ်ႉယွင်ႈၵၢၼ်ၵႃးၼူၵ်ႉ ၵႃႈတူဝ်းၼႆႉ ပဵၼ်ၵၢၼ် ၾိင်ႈငႄႈတႆးၵူၺ်း ဢမ်ႇၵႃး ၵၢၼ်ၵုသူဝ်ႇ ဢၼ်ၸၢင်ႈၵမ်ႉၵႅမ် တၢင်းၵႂႃႇၼိပ်ႉပၢၼ်ႇ တီႈၵတ်းယဵၼ်ၵေႃႈ ၸႂ်ႈယဝ်ႉ။ ၼႂ်းလူၵ်ႈၼႆ့ ဢၼ်ၸွမ်းပိုၼ်းတၢၼ်ႇၼႆႉသေ ၼပ်ႉယမ် ပုတ်ႉထၽြႃးပဵၼ်ၸဝ်ႈ ၼင်ႇၼႆၼႆႉ ဢမ်ႇမီးၶိူဝ်းလႂ်၊ ပေႃးတူၺ်းဢဝ် ၵၢၼ်ၵႃႈၼူၵ်ႉ ၵႃႈတူဝ်းလႄႈ လွင်ႈလူႇတၢၼ်း “ၵျွင်းၶဵင်ႇတၢင်ႇ” ၼႆႉၵူၺ်းၵေႃႈ ၾိင်ႈငႄႈတႆး ယိုၼ်းယၢဝ်းမႃး ၸၼ်ႉသုင်မႃး ၵႃႈႁိုဝ်ၼႆ တေႁူႉထိုင်ၵၼ်ယူႇ။
ႁႂ်ႈပီႈၼွင်ႉတႆးတင်းလၢႆ ၸွမ်းၾိင်ႈငႄႈတႆး ဢၼ်တင်ႈတႄႇမႃး တီႈပုတ်ႉထၸဝ်ႈၼႆႉသေ လႆႈၶိုၼ်ႈယႂ်ႇ မႂ်ႇသုင် ၵတ်းၸိုၼ်ႈယဵၼ်ၸႂ်ၵၼ် ၵူႈၸဝ်ႈၵူႈၼၢင်းသေၵမ်း။
သျႃးပိၼ်ႇလႃႉ၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းပျေႃႇပွႆႇ
ဝၢၼ်ႈသျႃးပိၼ်ႇလႃႉ  (ရှားပင်လှရွာ၊ Sharpinhla) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇပတ်ႉတ၊ ၸႄႈဝဵင်းပျေႃႇပွႆႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈယမႄးတိၼ်း၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 192941 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇပတ်ႉတၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 1918 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 2295 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 4213 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းပျေႃႇပွႆႇ
ထဝႄႇ၊ ၸႄႈဝဵင်း
ၸႄႈဝဵင်းထဝႄႇ (ထားဝယ်မြို့နယ် ; Dawei Township) ၼႆႉ ပဵၼ်ၸႄႈဝဵင်းဢၼ်ၼိုင်ႈ ဢၼ်ၶဝ်ႈပႃးဝႆႉတီႈ ၸႄႈတွၼ်ႈထဝႄႇ၊ ၸႄႈတိူင်းတၼိၼ်းတႃႇယီႇ၊ မိူင်းမျၢၼ်ႇမႃႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ တီႈၸႄႈဝဵင်းထဝႄႇၼႆႉ ၶဝ်ႈပႃးဝႆႉ ဝဵင်းထဝႄႇ လႄႈ ဝဵင်းမႅတ်ႉတႃႇသေ ဝဵင်းပၵ်းလုမ်းၸႄႈဝဵင်းၼႆႉ ပဵၼ် ဝဵင်းထဝႄႇယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ၸႄႈဝဵင်းၸိူဝ်းမီးၼႂ်း ၸႄႈတွၼ်ႈထဝႄႇ ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ၸႄႈတိူင်းတၼိၼ်းတႃႇယီႇ
ထဝႄႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈ
ၸႄႈတွၼ်ႈထဝႄႇ (ထားဝယ်ခရိုင် ; Dawei District) ပဵၼ်ၸႄႈတွၼ်ႈဢၼ်ၼိုင်ႈ ဢၼ်ၶဝ်ႈပႃးၼႂ်းၸႄႈတွၼ်ႈ ၸိူဝ်းမီးတီႈ သၢပ်ႇၽင်ႇပၢင်ႇလၢႆႇ တီႈၵုၼ်တၼိၼ်းတႃႇယီႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ တၢင်းၵႂၢင်ႈၶႂၢင် ၸႄႈတွၼ်ႈၼႆ့ မီး 5308 လွၵ်းလၵ်းယဝ်ႉ။ သၼ်လွႆပိလွၵ်ႉ ဢၼ်ၶဝ်ႈပႃးၼႂ်း သၼ်လွႆတၼိၼ်းတႃႇယႃႇ ဢၼ်မီးၽၢႆႇဢွၵ်ႇၸႄႈတွၼ်ႈၼၼ်ႉ ဢဝ်ၸႄႈတွၼ်ႈထဝႄႇ ၶၼ်ႈၶႅၼ်ႈဝႆႉပၼ်တင်း ၸႄႈတွၼ်ႈရႃႇၽပူႇရီႇ လႄႈ ၵိတ်ႉၸၼပူႇရီႇ မိူင်းထႆးၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၽၢႆႇတူၵ်းၼၼ်ႉ မီးဝႆႉပၢင်ႇလၢႆႇဢၼ်တမၢၼ်ႇယဝ်ႉ။
ၽၢႆႇႁွင်ႇၼႆႉ ဢိူမ်ႈၸပ်းၵၼ်တင်း ၸႄႈတွၼ်ႈၵျႅၵ်ႉၶမီႇ လႄႈ ၽၢႆႇၸၢၼ်းၸမ်ႉ ဢိူမ်ႈၸပ်းၵၼ်ဝႆႉတင်း ၸႄႈတွၼ်ႈပဵၵ်ႉၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ လွႆဢၼ်သုင်သုတ်း တီႈၼႂ်းၸႄႈတွၼ်ႈၼႆ့ ပဵၼ် လွႆမျိၼ်ႉမူဝ်ႇလႅတ်ႉၶတ်ႉ ဢၼ်မီးတီႈ ဢွင်ႈဢၼ်ဢိူမ်ႈၸပ်းတင်း ၸႄႈတွၼ်ႈပဵၵ်ႉၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ လွႆၼၼ်ႉ တၢင်းသုင်မီး 6800 ထတ်းယဝ်ႉ။ လိူဝ်သေလွႆၼၼ်ႉဢမ်ႇၵႃး လွႆၼႂႃးလပူဝ်ႉ ဢၼ်မီးတီႈသၼ်လွႆ ဢၼ်လတ်းၵႂႃႇတီႈၼႂ်းၸႄႈတွၼ်ႈၼၼ်ႉၵေႃႈ တၢင်းသုင်မီး 6000 ထတ်းပၢႆယဝ်ႉ။
မႄႈၼမ်ႉ ဢၼ်ၶဝ်ႈတၢင်းတိုဝ်းတွၼ်ႈတႃႇ သၢႆတၢင်းၼမ်ႉ တႃႇၵႂႃႇမႃး တီႈၼႂ်းၸႄႈတွၼ်ႈထဝႄႇၼႆႉ တီႈပွတ်းႁွင်ႇၼႆႉ ပဵၼ် မႄႈၼမ်ႉထဝႄႇ၊ တီႈပွတ်းၸၢၼ်းၼႆႉ ပဵၼ် မႄႈၼမ်ႉတၼိၼ်းတႃႇယီႇယဝ်ႉ။ တီႈၽၢႆႇတူၵ်းဝဵင်းထဝႄႇ တီႈဢၼ်ယၢၼ်ၵႆတင်း ၽင်ႇပၢင်ႇလၢႆႇ ယၢၼ်သိပ်းလၵ်း ၼၼ်ႉ မီးဝႆႉၵုၼ်သၢမ်ၵုၼ် ႁဵင်ၸႄႇ၊ မွင်းမၵၢၼ်ႇ လႄႈ ၵုၼ်တွမ်လွင်းလူင်း ၸိူဝ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
တီႈၵုၼ်ၸိူဝ်းၼၼ်ႉ ယွၼ်ႉပိူဝ်ႈမီးၽႃႁိၼ်ၼႃလႄႈ ဢမ်ႇမီးလင်ႁိူၼ်းၵူၼ်းယူႇသဝ်း။ ၵူၺ်းၵႃႈဝႃႈ ယွၼ်ႉၵၢၼ်ႁၢင်းၼူၵ်ႉလႄႈ ပေႃးဢဝ်တႃႇပၢႆးမၢၵ်ႈမီးဝႆႉ ပဵၼ်ဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈဝႆႉယဝ်ႉ။
သၼ်လွႆၵမ်ႉၼမ် ၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈတွၼ်ႈထဝႄႇ ၼႆႉ ၵမ်ႉၼမ် ပဵၼ် လွႆမၢၵ်ႇႁိၼ်ယဝ်ႉ။ ႁိၼ်ၸိူဝ်းၼၼ်ႉ ပဵၼ် ႁိၼ် (နှမ်းဖတ်ကျောက်) ယဝ်ႉ။ ၸိူဝ်းဢၼ်လႆႈႁၼ်တီး ထုင်ႉဝူဝ်ၼၼ်ႉတႄႉ ပဵၼ်ႁိၼ် (သင်ပုန်းကျောက်) ဢၼ်လုၵ်ႉတီႈလိၼ်ၼဵဝ်သေ ပဵၼ်ႁိၼ်မႃးၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ တီႈသၼ်လွႆ ဢၼ်ၸမ်တင်း ၽင်ႇၼမ်ႉထဝႄႇၼၼ်ႉ မီးဝႆႉ ႁိၼ်လိၼ်ၼဵဝ် ဢၼ်ၶဝ်ႈပႃးလဵၵ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ တီႈၸႄႈတွၼ်ႈထဝႄႇၼႆႉ ဢွၵ်ႇ ဝူးၽရမ်ႇယဝ်ႉ။
ဝူးၽရမ်ႇ လႄႈ ႁဵၵ်ႇ မဵဝ်းဢၼ်ဢွၵ်ႇတီႈၸႄႈတွၼ်ႈထဝႄႇၼၼ်ႉ ပေႃးဢဝ်တင်းၵမ်ႇၽႃႇဝႃႈ ပဵၼ်ၸၼ်ႉထူၼ်ႈသွင်ယဝ်ႉ။ တီႈၸႄႈတွၼ်ႈထဝႄႇၼႆႉ ပႃႇထိူၼ်ႇၵေႃႈလိူင်ႇယဝ်ႉ။ တၢင်းၵႂၢင်ႈၼႃႈလိၼ်ပႃႇထိူၼ်ႇၼႆႉ မီး 5000 လွၵ်းလၵ်းယဝ်ႉ။ လုၵ်ႉတီႈပႃႇထိူၼ်ႇၼၼ်ႉသေ ဢွၵ်ႇ မႆႉသၵ်း လႄႈ တူၼ်ႈမၢၵ်ႇဢုၼ်ပၢင်ႇလၢႆႇၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။
ယွၼ်ႉပိူဝ်ဢွၵ်ႇ တူၼ်ႈယၢင်လႄႈ ၵၢၼ်ယၢင်ၵေႃႈ ယႂ်ႇဝႆႉတၢၼ်ႇတၢၼ်ႇယဝ်ႉ။ ၼႂ်းၵႃႈ မၢၵ်ႇမႆႉမၢၵ်ႇတွၵ်ႇၼႆႉ မၢၵ်ႇလၢင်ႈလိၼ်၊ မၢၵ်ႇတူတ်းမူ၊ မၢၵ်ႇၵဵင် လႄႈ မၢၵ်ႇတိုင်ႇယၢင်းၸိူဝ်းၼႆႉ ပဵၼ်ၶူဝ်းၵုၼ်ႇ ဢွၵ်ႇပဵၼ်ပိူင်လူင်ယဝ်ႉ။
ယွၼ်ႉပိူဝ်ႈပဵၼ်ၸႄႈတွၼ်ႈ ဢၼ်ဢိူမ်ႈၸမ်ၵၼ်တင်း ပၢင်ႇလၢႆႇလႄႈ ၵၢၼ်ပႃလိပ်း၊ ပႃႁႅင်ႈ၊ ပႃႈၼဝ်ႈၸိူဝ်းၼႆႉ ႁဵတ်းၵႂၢင်ႈၵႂၢင်ႈၶႂၢင်ၶႂၢင်ယဝ်ႉ။ ပႃၼဝ်ႈ ပႃႁႅင်ႈထဝႄႇၼႆ့ ၵေႃႈၸိုဝ်ႈသဵင်လိုဝ်းလင် ၼင်ႇ ပႃႈႁႅင်ႈ ပႃၼဝ်ႈပဵၵ်ႉသေ ၼႂ်းမိူင်းမၢၼ်ႈပတ်ႉပိုၼ်ႉ ဢွၼ်ၵၼ်ၵိၼ်ဝႆႉယူႇယဝ်ႉ။
ၸႄႈတွၼ်ႈထဝႄႇၼႆႉ ႁူမ်ႈဝႃႈမီးတီႈ ပွတ်းမႆႈသေတႃႉ ယွၼ်ႉဢိူမ်ႈၸပ်းၵၼ်ဝႆႉတင်း ၽင်ႇပၢင်ႇလၢႆႇလႄႈ လူမ်းမႆႈဢမ်ႇပေႃးႁႅင်း။ တၢင်ႉၼမ်ႉၽူၼ်မီး ယူႇ 200 ၼိဝ်ႉပၢႆယဝ်ႉ။ တီႈပွတ်းႁွင်ႇၸႄႈတွၼ်ႈထဝႄႇၼႆႉ ၽူၼ်တိူဝ်းၼမ်သေ ပွတ်းၸၢၼ်းယဝ်ႉ။ ဢၼ်ပဵၼ် ၽင်ႇပၢင်ႇလၢႆႇမွင်းမၵၢၼ်ႇ ဢၼ်မီးတီႈ ၸဵင်ႇႁွင်ႇဝၼ်းတူၵ်း ဝဵင်းထဝႄႇၼႆ့ ပဵၼ်ဢွင်ႈတီႈလိုဝ်ႈသဝ်း တႃႇၶၢဝ်းမႆႈယဝ်ႉ။
ၽြႃးၸိုဝ်ႈသဵင်ယႂ်ႆ တီႈၼႂ်းၸႄႈတွၼ်ႈတွၼ်ႈထဝႄႇၼႆႉ ပဵၼ် ၽြႃးသျိၼ်ႇမူၵ်ႉထီး ဢၼ်မီးၽၢႆႇၸၢၼ်းဝဵင်းထဝႄႇ ယၢၼ်လၢႆႇလၵ်းၼၼ်ႉ၊ ၽြႃးသျိၼ်ႇမေႃႇ တီႈငႃးၵုၼ်ထဝႄႇ လႄႈ ၽြႃးသျိတ်ႇထၢတ်ႈဝႄး ဢၼ်မီး ၽၢႆႇႁွင်ႇဝဵင်းထဝႄႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ တီႈၽၢႆႇႁွင်ႇ ဢွင်ႈတီႈဝဵင်းထဝႄႇ ယၢမ်းလဵဝ်ၼႆႉ မီးဝႆႉ ဢွင်ႈတီး ဝဵင်းၵဝ်ႇထဝႄႇယဝ်ႉ။
ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း ပီ 1956 သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း တီႈၸႄႈတွၼ်ႈထဝႄႇၼႆ့ မီးဝႆႉ 247,027 ၵေႃႉယဝ်ႉ။ ၵူၼ်းၸၢဝ်းၶိူဝ်း ၸိူဝ်းမီးတီႈၼႂ်းၸႄႈတွၼ်ႈၼႆႉ ႁူမ်ႈဝႃႈ ၸႂ်ႉၽႃႇသႃႇၵႂၢမ်းမၢၼ်ႈသေတႃႉ ယွၼ်ႉပိူဝ်ႈ သဵင်ဢွၵ်ႇဢမ်ႇမိူၼ်ၵၼ်လႄႈ မိူၼ်ၼင်ႇ ၽႃႇသႃႇၵႂၢမ်းတၢင်းမိူင်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၵႂၢမ်းထဝႄႇမၢင်ၸိူဝ်းၼႆႉ ၶႂ်ႈငၢႆးမိူၼ် ၵႂၢမ်းရၶႅင်ႇယဝ်ႉ။ လွင်ႈတၢင်းဢၼ်လႆႈပဵၼ်ၼၼ်တႄႉ မိူဝ်ႈႁူဝ်တီးပိုၼ်းၼၼ်ႉ ၸၢဝ်းၶိူဝ်းရၶႅင်ႇၶဝ် မီးလွင်ႈၵပ်းသိုပ်ႇတင်း ထုင်ႉထဝႄႇမႃး ဝႃႈၼႆယဝ်ႉ။
တီႈၼႂ်းၸႄႈတွၼ်ႈထဝႄႇၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸႄႈဝဵင်းသီႇၸႄႈဝဵင်း ၸိူဝ်းပဵၼ် ၸႄႈဝဵင်းထဝႄႇ၊ ၸႄႈဝဵင်းယေႇၽျူႇ၊ ၸႄႈဝဵင်းလွင်းလူင်း လႄႈ ၸႄႈဝဵင်းတယႅတ်ႉၶျွင်း ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ တွၼ်ႈတႃႇ ၵပ်းသိုပ်ႇၵႂႃႇမႃးၼႂ်းၸႄႈတွၼ်ႈၼႆႉ မီးသၢႆတၢင်းလိၼ်၊ သၢႆတၢင်းၼမ်ႉၵူၺ်း။ သၢႆတၢင်းလိၼ်တႄႉ ပဵၼ်တၢင်းၵႃးယဝ်ႉ။ တၢင်းရူတ်ႉလဵၼ်းတႄႉဢမ်ႇၽႅဝ်။ ၵူၺ်းၵႃႈဝႃႈ ဝဵင်းထဝႄႇ ဢၼ်ပဵၼ် ဝဵင်းတႃႈၼမ်ႉၼၼ်ႉ ယွၼ်ႉပိူဝ်ႈၶႅမ်ႉလႅပ်ႈလီလႄႈ ၸိူဝ်းပဵၼ် ၶူဝ်းၵုၼ်ႇဢွၵ်ႇပိုၼ်ႉတီႈ မိူၼ်ၼင်ႇ ၶဝ်ႈသၢၼ်၊ မႆႉသၵ်း၊ ၶူဝ်းႁေႈလိူင်း၊ ယၢင်၊ ၽႃႈတူင်ႇထဝႄႇ၊ ပႃႁႅင်ႈ၊ ပႃႈၼဝ်၊ မၢၵ်ႈမႆႉမၢၵ်ႇတွၵ်ႇၸိူဝ်းၼႆႉ ၸၢင်ႈဢဝ်သူင်ၸွမ်း သၢႆတၢင်းၼမ်ႉယဝ်ႉ။
တီႈလွင်ႈၵၢၼ်ငၢၼ်းတေႃႉသူင်ႇ တီႈ ထဝႄႇ လႄႈ ပဵၵ်ႉၼၼ်ႉ ဢၼ်ပဵၼ်ႁိူဝ်းၵတ်ႉတူႇၼႆႉ ၸိုဝ်ႈလိုဝ်းလင်ဝႆႉယဝ်ႉ။ လုၵ်ႉတီႈ တႃႈႁိူဝ်းဝဵင်းထဝႄႇသေ မီးလွင်ႈၵပ်းသိုပ်ႇၵမ်းသိုဝ်ႈတင်း တႃႈၼမ်ႉ သိင်ႇၵႃႇပူႇ၊ ပီႇၼၢၼ်ႇ ဢၼ်မီးတီႈ ၵုၼ်မလေးးၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ တင်း ဝဵင်းတႃးၵုင်ႈသေ မီးသၢႆတၢင်း ၼမ်ႉသေဢမ်ႇၵႃး မီးပႃး သၢႆတၢင်းႁိူဝ်းမိၼ်ယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ၸႄႈတိူင်းတၼိၼ်းတႃႇယီႇ ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ၸႄႈတွၼ်ႈၼႂ်းမိူင်းမျၢၼ်ႇမႃႇ
684
လိူၼ်ၸၼ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၾႅပ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မၢတ်ႉၶျ်
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢေႇပရႄႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မေႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျုၼ်ႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျူႇလၢႆႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢေႃးၵၢတ်ႉ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်သႅပ်ႇထႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢွၵ်ႇထူဝ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၼူဝ်ႇဝႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်တီႇသႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
ၶဵၼ်ႁႃႈယိူင်ႈ
ပေႃးဢဝ်တြႃး ပုတ်ႉထၽႃႇသႃႇဝႃႈၼႆႉ ၶဵၼ်ဢၼ်မေႃ ၶႃႈၵူၼ်း၊ ယႃႉၵူၼ်း ႁႂ်ႈလူႉလႅဝ်ၼႆႉ မၼ်းဝႆႉယူႇ (႕) ယိူင်ႈၼႆယဝ်ႉ။ ၶဝ်ႈၸိူဝ်းၼၼ်ႉတႄႉ
684
လိူၼ်တီႇသႅမ်ႇပႃႇ
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:684
1284
1284
လိူၼ်ၸၼ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၾႅပ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မၢတ်ႉၶျ်
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢေႇပရႄႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မေႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျုၼ်ႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျူႇလၢႆႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢေႃးၵၢတ်ႉ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်သႅပ်ႇထႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢွၵ်ႇထူဝ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၼူဝ်ႇဝႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်တီႇသႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
227
လိူၼ်ၾႅပ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မၢတ်ႉၶျ်
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢေႇပရႄႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မေႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျူႇလၢႆႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢေႃးၵၢတ်ႉ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်သႅပ်ႇထႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၼူဝ်ႇဝႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်တီႇသႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:227
တၢင်းၵိၼ်တႆး
တႆးႁဝ်း တင်ႈဢဝ်ၸဵမ်လႂ်ပၢၼ်ၵွၼ်ႇမႃး မီးလၢႆးႁဵတ်းၵိၼ်ၶဝ်ႈၽၵ်းတႆး၊ လၢႆးမိုဝ်ႉၶဝ်ႈၽၵ်းတႆး ဢၼ်လၢၵ်ႇၶေႃသေ မီးဢဵၼ်ႁႅင်း လီတေႃႇပၢႆယူႇလီမႃးထိုင်ပၢၼ်ယၢမ်းလဵဝ်။ ယဝ်ႉၵေႃႈ ၼွၵ်ႈသေ ၶဝ်ႈၽၵ်းတႃႇၵိၼ်ဝၼ်းသၢမ်တႃႇယဝ်ႉၼၼ်ႉ ၶၢဝ်းလႂ်ၶၢဝ်းၼၼ်ႉလႄႈသင် တႆးႁဝ်းၵေႃႈမီး တၢင်းၵိၼ် တၢင်းယႅမ်ႉ လၢႆလၢႆမဵဝ်း၊ တႃႇၵိၼ် တႃႇၶၢႆမႃးယူႇ။
ၶဝ်ႈမုၼ်းၸွၵ်း
ပေႃးလၢတ်ႈထိုင် ၶဝ်ႈမုၼ်းၸွၵ်း ၼႆ ဢမ်ႇမီးၽႂ်ဢၼ်ဢမ်ႇႁူႉၸၵ်း ၵွပ်ႈဝႃႈၶဝ်ႈမုၼ်းၸွၵ်းၼႆႉပဵၼ် တၢင်းၵိၼ်တႆးဢၼ်မီးၸိုဝ်ႈသဵင် လႄႈ ပဵၼ်တၢင်းၵိၼ်ဢၼ် ဝၢၼ် ႁဵတ်းၵေႃႈဢမ်ႇယၢပ်ႇသေ ႁဵတ်းၵိၼ်လႆႈငၢႆႈ။
လွၵ်းလၢႆးႁဵတ်းၶဝ်ႈမုၼ်းၸွၵ်း
ၶိူင်မႆႉ ၶိူင်ႈမိုဝ်းဢၼ်လူဝ်ႇမီးဝႆႉမိူဝ်ႈတေႁဵတ်း ၶဝ်ႈမုၼ်းၸွၵ်း
ၶဝ်ႈယႃႇၵူႉ(လိူၼ်သၢမ်)
ၶဝ်ႈယႃႇၵူႉ ပဵဵၼ်ၵၢၼ်ဢဝ်ၶဝ်ႈမႂ်ႇ မႃးႁဵတ်းပဵၼ်ၶဝ်ႈမုၼ်းမဵဝ်းၼိူင်ႈသေ ႁဵတ်းတႃႇတၢင်ႇသွမ်း ဝႆႈသႃတမ်ႈတီႈၽြႃးပဵၼ်ၸဝ်ႈ  ၼႂ်းဝၼ်းလိူၼ်သၢမ်မူၼ်း၊   ပေႃးလၢတ်ႈထိုင်ၶဝ်ႈယႃႇၵူႉၼႆၵေႃႈ ဝူၼ်ႉထိုင်ဝၼ်းလိူၼ်သၢမ်မူၼ်း ပေႃးလၢတ်ႈထိုင် ဝၼ်းလိူၼ်သၢမ်မူၼ်းၼႆၵေႃႈတိုၼ်းဝူၼ်ႉထိုင် ၶဝ်ႈယႃႇၵူႉ ပဵၼ်ၾိင်ႈထုင်းတႆးၼႆၵေႃႈဝႃႈလႆႈယူႇ ပဵၼ်မႃးပၢၼ်သိုပ်ႇပၢၼ်သေ သိုပ်ႇတေႃႇၵၼ်မႃးပီႊယၢဝ်းၶၢဝ်းႁိုင်ယူႇယဝ်ႉ။
လွၵ်းလၢႆးႁဵတ်းၶဝ်ႈယႃႇၵူႉ
ၶိူင်ႈမႆႉ ၶိူင်ႈမိုဝ်း ဢၼ်လူဝ်ႇမီးဝႆႉမိူဝ်ႈတေႁဵတ်းၶဝ်ႈယႃႇၵူႉ
ၶပ်ႉတွၼ်ႈၼႂ်းၵၢၼ်ႁဵတ်းၶဝ်ႈယႃၵူႉ
ၼႆႉၵေႃႈပဵၼ်ၶပ်ႉတွၼ်ႈႁဵတ်းၵိၼ်ၶဝ်ႈယႃႇၵူႉ လၢႆးငၢႆႈမၼ်း ၼႆၶႃႈဢေႃႈ။
လွႆၼၢင်း၊ဝၢၼ်ႈ
ဝၢၼ်ႈလွႆၼၢင်း (, Loi Nang, လွယ်နမ်း) ၼႆႉ ပဵၼ်ဝၢၼ်ႈ ဢၼ်မီးၼႂ်း ဢိူင်ႇမႆႉႁႆး၊ ၸႄႈဝဵင်း မိူင်းၼၢႆး၊ ၸႄႈတွၼ်ႈ လၢင်းၶိူဝ်း၊ မိူင်းတႆး ဢေႃႈ။
ၵျွၵ်ႉၼၵႃး (ၵေႃႇ)၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းမိူင်းၵုတ်ႈ
ဝၢၼ်ႈၵျွၵ်ႉၼၵႃး (ၵေႃႇ)  (ကျောက်နဂါး (ဂေါ်)ရွာ၊ Kyauknagar(Gaw)) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇတတုတ်ႉသျူဝ်ႇ၊ ၸႄႈဝဵင်းမိူင်းၵုတ်ႈ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈပၢင်ႇဢူး၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 190276 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇတတုတ်ႉသျူဝ်ႇၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 3997 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 1956 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 5953 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းမိူင်းၵုတ်ႈ
တၢင်းၶၢၼ်ႉလူင် 6 ပိူင်၊ ဝွၵ်း
တၢင်းၶၢၼ်ႉလူင် 6 ပိူင်
တင်ႈၸႂ်ၶႂ်ႈဢဝ်ၶိူင်း၊ လၢတ်ႈၵႂၢမ်းယိူင်းလႄႉၶၢၼ်ႉ ထတ်းလိူၵ်ႈၽၢၼ်ႉႁူၵ်းလၢႆး၊ ႁဝ်းယိင်းၸၢႆး လူဝ်ႇဝႄႈမၼ်းယဝ်ႉ။
တၢင်းၶၢၼ်ႉလူင် ႁူၵ်းပိူင်
တင်ႈၸႂ်ၶႂ်ႈဢဝ်ၶိူင်း၊ လၢတ်ႈၵႂၢမ်းယိူင်းလႄႉၶၢၼ်ႉ ထတ်းလိူၵ်ႈၽၢၼ်ႉႁူၵ်းလၢႆး၊ ႁဝ်းယိင်းၸၢႆးလူဝ်ႇဝႄႈမၼ်းယဝ်ႉ။
ၽႃဢၢင်ႇ၊ ဝဵင်း
ဝဵင်းၽႃဢၢင်ႇ (Hpa-an), (ဘားအံမြို့) ၼႆႉ ပဵၼ် ဝဵင်းငဝ်ႈၸိုင်ႈႁင်း ၸႄႈမိူင်းယၢင်း၊ မိူင်းမျၢၼ်ႇမႃႇ ယဝ်ႉ။ မိူဝ်ႈပီပူၼ်ႉမႃး (၁၀၀၀) ပၢႆၼၼ်ႉ ပဵၼ်ဝၢၼ်ႈဢွၼ်ႇ ဢၼ်မီးလင်ႁိူၼ်းၵူၼ်း မွၵ်ႇ (၂၀၀) ဢၼ်မီးယူႇတီႇ ၽင်ႇ မႄႈၼမ်ႉၶူင်း ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ တီႈၸႄႈဝဵင်းၽႃဢၢင်ႇၼႆႉ လွႆဢၼ်လိုဝ်းလင်ၼႆႉ ပဵၼ် လွႆၸွႆးၵပိၼ်ႇ ယဝ်ႉ။ တီႈၼိူဝ်လွႆၼၼ်ႉ တႄႇဝႆႉ ၵွင်းမူးၸွႆးၵပိၼ်ႇသၢၼ်ႇတေႃႇသျိၼ်ႇ ယဝ်ႉ။ လုၵ်ႉတီႈဝဵင်းၽႃဢၢင်ႇသေ တီႈၽၢႆႇၼိူဝ်မႄႈၼမ်ႉၶူင်း ယၢၼ်မွၵ်ႈပႅတ်ႇလၵ်း တီႈၽၢႆႇဢွၵ်ႇလွႆၵေႃႉၵုၼ်းၼၼ်ႉ မီးဝႆႉ ထမ်ၵေႃႉၵုၼ်းယဝ်ႉ။ တီႈၽၢႆတူၵ်း ၽႃဢၢင်ႇ ယၢၼ် (၁၂) လၵ်းၼၼ်ႉ မီးဝႆႉ ထမ်ႈပယိၼ်ႇၵျီႇ (ထမ်ႈပယိၼ်ႉၺီႇ)ယဝ်ႉ။ ၽၢႆႇတႂ်ႈထမ်ႈၼၼ်ႉ မၼ်းဝႆႉ ၼွင်ၼမ်ႉဢုၼ်ႇယဝ်ႉ။ ၵႄး ၼမ်ႉဢုၼ်ႇ ၼမ်ႉၵတ်းၼႆႉ ၶၢင်းၵၼ်သေ လႆလူင်းဝႆႉသေတႃႉ လႆႈႁၼ် ဢၼ်ပဵၼ် ၼမ်ႉဢုၼ်ႇၼမ်ႉၵတ်းၼၼ်ႉ ဢမ်ႇလေႃးၵၼ်ဝႆႉ။
လွင်ႈၵိူဝ်းယမ်
ၽႃႇလႃႇၵိူဝ်းယမ်ပိူင်လူင်ၼႆႉ ပဵၼ် ပုတ်ႉထၽႃႇသႃႇသေ ဢၼ်ပဵၼ်ထီႉသွင်တႄႉ ပဵၼ် ၶရိတ်ႉယၢၼ်ႇယဝ်ႉ။
ၵၢၼ်လဵၼ်ႈႁႅင်း
ပၢင်ႇလဵၼ်ႈႁႅင်း ၽႃဢၢင်ႇ ၼႆႉ ပဵၼ်ပၢင်ႇလဵၼ်ႈ ဢၼ်ၸႂ်ႉတႃႇ လွင်ႈၵၢၼ်လဵၼ်ႈႁႅင်းၵူႈလွင်ႈသေ မီးဝႆႉတီႈဝဵင်း ၽႃဢၢင်ႇယဝ်ႉ။ ၸုမ်းမၢၵ်ႇၼင် ၸွႆးၵပိၼ်ႇယူႇၼၢႆႉတႅတ်ႉ ၼႆႉ ပဵၼ်ၸုမ်းပိုၼ်ႉဝဵင်း တီႈ ဝဵင်းၽႃဢၢင်ႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝဵင်းၸိူဝ်းမီးၼႂ်း ၸႄႈမိူင်းယၢင်း ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝဵင်းၸိူဝ်းမီးၼႂ်း မိူင်းမျၢၼ်ႇမႃႇ ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝဵင်းၽႃဢၢင်ႇ
ၵျဢူဝ်ႇၵျုၼ်း၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းၺွင်ႇဢူး
ဝၢၼ်ႈၵျဢူဝ်ႇၵျုၼ်း  (ကြအိုကျွန်းရွာ၊ Zaka) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇၵျဢူဝ်ႇ ၊ ၸႄႈဝဵင်းၺွင်ႇဢူး၊ ၸႄႈတွၼ်ႈၺွင်ႇဢူး၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 192352 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇၵျဢူဝ်ႇၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 2315 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 2875 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 5190 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းၺွင်ႇဢူး
တလုၼ်ႇၽျူႇ၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းမတယႃႇ
ဝၢၼ်ႈတလုၼ်ႇၽျူႇ  (သလွန်ဖြူရွာ, Thalunhpyu) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇတလုၼ်ႇၽျူႇ (ႁွင်ႇ)၊ ၸႄႈဝဵင်းမတယႃႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈပၢင်ႇဢူး၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 190141 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇတလုၼ်ႇၽျူႇ (ႁွင်ႇ)ၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 486 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 531 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 1017 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းမတယႃႇ
ၶၼ်းတီးလေး၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းမျိတ်ႉတႃး
ဝၢၼ်ႈၶၼ်းတီးလေး  (ခန္တီးလေးရွာ, Khantilay) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇတီႇလိၼ်ႇ၊ ၸႄႈဝဵင်းမျိတ်ႉတႃး၊ ၸႄႈတွၼ်ႈၵျွၵ်ႉသႄႇ၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 190865 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇတီႇလိၼ်ႇၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 779 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 876 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 1655 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းမျိတ်ႉတႃး
226
လိူၼ်ၸၼ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
မိူင်းမၢဝ်းလူင်
ၼႂ်းၸူဝ်ႊ AD 567 0 1448 (ပီႊတႆး ႖႖႑-႑႕႔႗) ၶုၼ်းလူး၊ ၶုၼ်လႆး သွင်ၸဝ်ႈပီႈၼွင်ႉ ဢဝ်မိူင်းမၢဝ်း (ပၢင်ႇပဵင်းႁိမ်းၼမ်ႉမၢဝ်း) တင်ႈပဵၼ်ငဝ်ႈမိူင်း။ ႁူမ်ႇငမ်းပူၼ်ႉ ၼမ်ႉၶူင်း၊ ၼမ်ႉၵဵဝ် ႁူမ်ႇတေႃႇႁွတ်ႈ ၸဵင်းတုင်၊ ၸဵင်းသႅၼ်၊ ၸဵင်းမႆႇ။ ထိုင်မႃးပၢၼ်ၸဝ်ႈဢူးတိင်ႇ ႁူမ်ႇလႆႈတိူဝ်းထႅင်ႈ ထိုင်ၼမ်ႉမႄႈႁွင်ႈႁူဝ်ႈ။ ၼမ်ႉမႄႈပရႃႇမႃႉပုတ်ႉတြႃႉ (ၼမ်ႉပူႇလႃႇမႃးၽူးထိူဝ်ႈလႃႊ) ၵေႃႈ ငမ်းၽႅဝ်ၵႂႃႇ ၼႂ်းပၢၼ်ၸဝ်ႈလူင်သိူဝ်ၶၢၼ်ၾႃႉ။ ပေႃးဢဝ်မိူင်းတႆးမႃးဝႃႈၸိုင် ပဵၼ်ၶၢဝ်းငမ်းလႆႈ ၵႂၢင်ႈတိူဝ်းလိူဝ်တေႉတေႉ၊ ဝၢၼ်ႈမိူင်းၵေႃႈ ၵိုၼ်းထႃးၶိုၼ်ႈယႂ်ႇမႂ်ႇသုင်ဝႆႉ။
226
လိူၼ်ၾႅပ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
တွင်ႇသႄႇ၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းဝၢၼ်းတႂိၼ်း
ဝၢၼ်ႈတွင်ႇသႄႇ  (တောင်ဆည်ရွာ, Taungse) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇတွင်ႇသႄႇ၊ ၸႄႈဝဵင်းဝၢၼ်းတႂိၼ်း၊ ၸႄႈတွၼ်ႈမဵၵ်ႉထီႇလႃႇ၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 194725 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇတွင်ႇသႄႇၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 922 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 1090 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 2012 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
မိူင်းမၢဝ်းလူင်
ယူႇမိူင်းမၢဝ်းသေ တင်ႈမိူင်းတိူင်းၵႃး။ မီးၶႃႈဝၢၼ်ႈၵူၼ်းမိူင်း မိုၼ်ႇသႅၼ်ႁိူၼ်း။ ပွႆႇသိုၵ်းတိုၵ်းၸိင်း၊ ပေႃးလႆႈယဝ်ႉတီႈၼိူင်ႈ ပွႆႇႁႂ်ႈလုၵ်ႈၸၢႆးၵႂႃႇၵႂၢၼ်းငမ်းၵေႃႉၼိူင်ႈ။ မီးၵႂၢမ်းမၵ်းတိၼ်ႇႁႂ်ႈၶဝ် ၼႂ်းၼိူင်ႈပီႊ ႁႂ်ႈမႃသၢၵ်ႈပၼ်ၶိူင်ႈၶွင် ထိုင်ငဝ်ႈၸေႊဝဵင်းလူင်မိူင်းမၢဝ်း ၼိူင်ႈပွၵ်ႈဝႃႈၼႆႉ။ လုၵ်ႈၸၢႆးၸဝ်ႈလူင်ၶုၼ်လူး ႁွင်ႉၸိုဝ်ႈ ၶုၼ်လူင် ငမ်းၵႂၢၼ်းတႃႈၵွင်ႊ။ ၶုၼ်ၽႃႉ ငမ်းၵႂၢၼ်းမိူင်းယၢင်း၊ မိူင်းမူဝ်ႇ၊ ၼိူင်ႈပီႊမႃးသၢၵ်ႈမႃႉ။ ၶုၼ်ဢူ ငမ်းၵႂၢၼ်း လမ်ပၢင်ႊ၊ ၸဵင်းသႅၼ်၊ ၼိူင်ႈပီႊ မႃးသၢၵ်ႈၸၢင်ႉ။ ၶုၼ်ၵိူဝ်ႇဝူၺ်ႇၾႃႉ ငမ်းၵႂၢၼ်းမိူင်းယေႃ၊ ၼိူင်ႈပီႊမႃးသၢၵ်ႈၶမ်း။ ၶုၼ်ႈလႃႈ ငမ်းၵႂၢၼ်း ဝဵင်းၸႃႊလဵင်ႇ ၼိူင်ႈပီႊမႃသၢင်ႈၼူၵ်ႉၵႃၼမ်ႉ။ ၶုၼ်ၸႃႈ ငမ်းၵႂၢၼ်း ဢႃႇဝႃႉ၊ မႃးသၢၵ်ႈသႅင်။ ၶုၼ်သူႇ ၵႂၢၼ်းငမ်းမိူင်းယူႉ။
ၼႂ်းၵၢပ်ႈပၢၼ်မိူင်းမၢဝ်းၼႆႉ ၵၢပ်ႈၶုၼ်တိူင်း ပဵၼ်ဢၼ်ၸိုဝ်ႈသဵင်ႁိူဝ်းႁိူင်းဝႆႉ။ ၶုၼ်လူင်မိူင်းလၢၼ်ႉၸဝ်ႈ မႃးၵမ်ႉၸွႆႈမၼ်း။ ၶုၼ်တိုင်း ႁဵတ်းၸဝ်ႈႁေႃၶမ်းမိူင်းမၢဝ်း လႆႈ 72 ပီႊ၊ ဢႃႇယူႉ 88 ပီႊ သဵင်ႇၵၢမ်ႇ။ သဵၼ်ႈတၢင်းၵႂႃႇလီမႃးႁွတ်ႈ။ လွင်ႈၵႃႉလွင်ၶႃႇ ဢိူင်ႇတိူင်းမိူင်းႁဝ်း လႄႈ တၢင်ႇၵုၼ်၊ တၢင်ႇတိူင်းၵႃး ပဵၼ်လီမႄႇၶႂၢၵ်ႈႁိူင်းထႃး။
ၶုၼ်တိုင်း ယၢမ်းမိူဝ်ႈလဵၵ်ႉ
ၼႂ်းဝၢၼ်ႈၸေႊတွင်ႈ မိူင်းမၢဝ်း၊ လုၵ်ႈၸၢႆးတႆးႁိူၼ်းၼိူင်ႈ ၸိုဝ်ႈဢၢႆႈ။ ယႂ်ႇမႃးသေ တင်းၼၢင်းငိူၵ်ႈ(ၼၵႃး) ႁၵ်ႉပႅင်းၵၼ်၊ ပဵၼ်ႁိူၼ်း။ မိူဝ်ႈ AD - 730 ပီႊၼၼ်ႉ မီးလၵ်ႈၸၢႆးမႃးၵေႃႉၼိူင်ႈ ႁႂ်ႈၸိုဝ်ႈ ၶုၼ်တိူင်းၼႆယဝ်ႉ။ ၶုၼ်တိူင်း မိူဝ်ႈလဵၵ်ႉၼၼ်ႉ လဵၼ်ႈႁိမ်းၼမ်ႉႁိမ်းၼွင်၊ ၽိုၵ်းႁဵၼ်းၶႅၼ်ႉ၊ ႁဵၼ်းၵႃႈ လၢႆးတိၼ်လၢႆးမိုဝ်း။ တွင်ႈထၢမ် လွင်ႈၵၢၼ်ဝၢၼ်ႈမူးမိူင်း။ မီးၸႂ်ၶႂ်ႈၵႂႃႇတႂ်ႈမႃးၼိူဝ်၊ မီးႁၢင်ႊၾၢင်ၸဝ်ႈၸွမ်။
ၶုၼ်တိူင်းယႂ်ႇလႆ 16 ပီႊ မႅၼ်ႈမိူသ်ႈ ၶုၼ်လူင်မိူင်းလၢၼ်ႉၸဝ်ႈ လိူၵ်ႈ၊ ၸၢမ်း၊ ႁႃ လုၵ်းၶူၺ်ၸဝ်ႈ။ လုၵ်ႈယိင်းၸဝ်ႈ ၼင်ႇယူႇတီႈၵုၼ်လဵဝ်၊ ႁေႃလဵဝ်၊ ၼမ်ႉလွမ်ႉႁွပ်ႈဝႆႉ။ ပေႃးဝႃႈၽူႈလႂ် ဢမ်ႇၸႂ်ႉႁိူဝ်းပႄးသင်သေ ၽႅဝ်လႆႈတီႈၼၢင်းၸိုင် တေႁပ်ႉႁႂ်ႈပဵၼ်ၶူၺ်ၸဝ်ႈဝႃႈၼႆ။ ၶုၼ်တိူင်း ၵွပ်ႈမီးမႄႈပဵၼ်ငိူၵ်ႈၸွႆႈထႅမ်လႄႈ တႆႇၼိူဝ်ၽိဝ်ၼမ်ႉသေ ထိုင်ႁေႃငွၼ်ႊၼၢင်းသၢဝ်းၼၼ်ႉလႆႈယဝ်ႉ။ ၼၢင်းၵေႃႈ ၸူမ်းႁၵ်ႉလႄႈ ၶုၼ်တိူင်းၵေႃႈလႆႈၼၢင်းယဝ်ႉ။
မိူဝ်ႈ AD - 762 (ပီႊတႆး ႘႕႖ ) ၶုၼ်လူင်းမိူင်းလၢၼ်ႉၸဝ်ႈ မိူင်းတႆး ႁပ်ႉႁွင်းၶုၼ်တိူင်း (လုၵ်ႈၶူၺ်ၸဝ်ႈ) ပဵၼ်ၸဝ်ႈၾႃႉမိူင်းမၢဝ်း။ ၶုၼ်လူင်မိူင်းလၢၼ်ႉၸဝ်ႈ ပွႆႇၵူၼ်းမေႃမႃး ႁႂ်ႈၸွႆႈၵေႃႇႁၢင်ႈၵေႃႇႁေႃမိူင်းမၢဝ်း။ ဝၢႆးၼႆႉ ၶုၼ်တိူင်းၶႂၢၵ်ႈမိူင်း လႆႈပႃး ၼိူဝ်ၶူင်း၊ ၸဵင်းတုင်၊ ၸဵင်းမႆႇ၊ မိူင်းလၢဝ်း၊ မိူင်းယုၼ်ၼၢၼ် ပွတ်းႁွင်ႇ ၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။
လွင်ႈၸဝ်ႈၾႃႉ ငႃးလူမ်း
ဝၢႆးသေ ၵၢပ်ႈပၢၼ်ၶုၼ်တိူင်းလႄႈလုၵ်ႈလၢၼ် (AD 762- 954) ၶဝ်ၸႅၵ်ႇၵၼ် ၽၼ်းၵၼ် ႁိမ်ႁၢင်ႈႁိမ်ႁေႃလႄႈ တေႃႇပေႃးဢမ်ႇမီးလုၵ်ႈၶုၼ်ၵႂႃႇ။ ၸင်ႇသမ်ႉမီးမႃး လိူတ်ႈၶုၼ် ၸဝ်ႈငႃးလူမ်း ၶိုၼ်ႈပဵၼ် ၸဝ်ႈၾႃႉ တီႈဝဵင်းၸေႊလၢၼ်ႉ မိူဝ်ႈ AD - 954 ။ ၸူဝ်ႊလုၵ်ႈပၢၼ်လၢၼ် ၸဝ်ႈၾႃႉငႃးလူမ်း တေႃႇ AD- 1330 (ပီႊတႆး ႑႐႘႔ —႑႔႒႔) ယူႇယဝ်ႉ။
လုၵ်ႈၸၢႆး ၸဝ်ႈငႃးလူမ် ၸဝ်ႈတူၼ်ႁူဝ် ၶိုၼ်ႈပဵၼ်ၸဝ်ႈၾႃႉၸေႊလၢၼ်ႉ။ မၼ်းၸဝ်ႈလႄႈၶုၼ်တဝ်ႉ ၽွမ်ႉၵၼ်လီငၢမ်း။ မိူင်းမၢၼ်ႊ မႃးတိုၵ်းၸေႊလၢၼ်ႉ၊ ၶဝ်ဢမ်ႇမႃးၸမ်လႆႈ၊ ၶဝ်လႆႈပွၵ်ႈမိူဝ်းမိူင်းၶဝ်။ မၼ်းၸဝ်ႈပွင်သၢင်ႈ မႄးမိူင်းမၢဝ်းလူင်။ ၶႂၢၵ်ႈမႄႇလႆႈ မိူၼ်ၵဝ်ႇယဝ်ႉ။ ၵူၼ်းတင်းလၢႆ ႁွင်ႉမၼ်းၸဝ်ႈဝႃႈ "ၸဝ်ႈၾႃႉလူင်ႁွင်းမိူင်း" ။ (AD - 1024)
ၼၢင်းမွၼ်းလႃႈ
ၸဝ်ႈတူၼ်ႁူဝ် မီးလုၵ်ႈၸၢႆး ၸဝ်ႈၵေႃလၢင်း လႄႈ လုၵ်ႉယိင်း ၸဝ်ႈမွၼ်းလႃႈ။ ၵွပ်ႈပိူဝ်ႈ ၶႂ်ႈႁႂ်ႈမီးလွင်ႈလီတႃႇၵူၼ်းမိူင်းလႄႈ ၸင်ႇဢဝ်လုၵ်ႈယိင်း ပၼ်ၸဝ်ႈဢႃႈၼေႃႇရတႃႇ ႁႂ်ႈပဵၼ်မေးၼၢင်း။ ဝၢႆးလင် ၼၢင်းၼင်ႇၵၼ် ၶၢႆၵၼ်ဝႃႈ မၼ်းမီးၽိူဝ်ႉၼႆႉ လႆႈၶိုၼ်းမိူဝ်းမိူင်းမၢဝ်း ၸေႊလၢၼ်ႉ။ မိူဝ်ႈၵႂႃႇၵေႃႈ မီးမူႇၸိူင်ႉၼၢင်း ၶီႇၸၢင်ႉၵႂႃႇ၊ ၶီႇၸၢင်ႉမိူဝ်းႁိူၼ်း။ ၼၢင်းမွၼ်းလႃႈ တႄႇထၢတ်ႈၵွင်းမူးသူၺ်ႇၸႃႇယၢၼ်ႇ။ ၸဝ်ႈၵေႃလၢင်းမႃးႁပ်ႉ၊ မၼ်းၼၢင်းပေႃးသဵင်ႈၵႂၢမ်ႇ တီႈသီႇပွၵ်ႈ (သီႇပေႃႉ၊ မေႃၶဵဝ်ႈၵိူဝ်) ယဝ်ႉ။ ၶုမ်သၢင်းၶႅင်းမၼ်းၼၢင်း မီးယူႇတီႈသီႇပေႃႉ။
ၵၢပ်ႈၸဝ်ႈၾႃႉ ၶိူဝ်းႁိူၼ်းသိူဝ်
ၼႂ်းၸူဝ်ႊ AD - 1330 ထိုင် 1448 ၸဝ်ႈၾႃႉမိူင်းမၢဝ်း (ၵမ်ႈၽွင်ႈၵေႃႈ ယွင်ႈပဵၼ် မိူင်းၵူဝ်းၸမ်ႇပီႇ) မီးၸဝ်ႈသိူဝ်ၶၢၼ်ႇၾႃႉ တိုၵ်းသိုၵ်းၽၼ်းမိူင်းယူႇတႃႉသေႇ။ သိူဝ်ႇႁူမ်ႈၾႃႉ၊ သိူဝ်ငမ်းၾႃႉ၊ သိူဝ်ၶိုၼ်ႈၾႃႉ ၶဝ်ၵေႃႈ ပဵၼ်ၸဝ်ႈၶိူဝ်းႁိူၼ်းသိူဝ်။ ငဝ်ႈဝဵင်း ၶၢႆႉပဵၼ်လၢႆတီႈ - ၸေႊႁႆး၊ ၸေႊလၢၼ်ႉ၊ တႃႊပူဝ်ႊ၊ ၸဵင်းလိုၼ်း၊ ၵွင်းႁေႃၶမ်း (ပၢင်ႇပုင်ႇ)၊ မိူင်းၵွင်ႊ ၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။
ၵွပ်ႈပိူဝ်ႈ ၼႃႈသိုၵ်းတိုၵ်းတေႃးဢမ်ႇထၢတ်ႈ၊ ၸဝ်ႈသိူဝ်ၶၢၼ်ႇၾႃႉ ယူင်းသေႃႇႁႂ်ႈၵူၼ်းမိူင်းၵူႊၵေႃႉ ႁႂ်ႈၵတ်ႉၶႅၼ်ႇဝႃႈၼႆ။ ၼိူင်ႈပီႊၼိူင်ႈပွၵ်ႈ ႁဵတ်းပၢင်ၶႄႉသဵင်ႇၶႅၼ်ႉ။ ၽၢႆႇၽိင်ႈငႄႈၼႆၵေႃႈ သမ်ႉယူင်းသေႃႇ ႁႂ်ႈမေႃလၢတ်ႈ "ဢေႃႈၶႃႈ" တေႃႇၵၼ်။ ႁႂ်ႈၵူဝ်ယမ် ထွမ်ႇၵႂၢမ်းထဝ်ႈၵႄႇ။
ၼႃႈလိၼ်မိူင်းမၢဝ်းလူင် ၼိုင်ႊႁိုင်ၼိုင်ႊယႂ်ႇၵႂၢင်ႈ။ ပီႊ AD - 1331 မၼ်းၸဝ်ႈႁႂ်ႈၼွင်ႉၸၢႆးမၼ်း ၸဝ်ႈသၢမ်လူင် ၶွတ်ႇသိုၵ်းတိုၵ်းတေႃး ၽၢႆႇဝၼ်းတူၵ်း (ၽႅဝ်ပရႃႇမႃႉပုတ်ႉတြႃႉ)။ သိုၵ်းၸဝ်ႈသၢမ်လူင် မိူၼ်ၽႃႉၽႃႇမႆႉ ႁုပ်ႈလႆႈလၢႆမိူင်းလၢႆးတိူင်း။ ဝၢႆးမႃး တိူင်းယႂ်ႇ တိူင်းဢွၼ်ႇ မႃးၵွမ်းတေႃႇ မိူင်းမၢဝ်းလူင်။ သိူဝ်ႇၶၢၼ်ႇၾႃႉ ႁပ်ႉပဵၼ်ၸဝ်ႈလူင်(ၸဝ်ႁေႃသႅင် = ဢေႇၵရႅတ်ႉ) ယဝ်ႉ။ တႄႇၸဵမ်မိူဝ်ႈ AD 1342 ဝွင်ႉ(ဝူင်ႉ)ၶႄႇ မိၼ်ႉသဝ်ႉ မႃးတိုၵ်းမိူင်းမၢဝ်း (လူႉသွၼ်ႊ) လၢႆပွၵ်ႈလၢႆပီႊ ဢမ်ႇၶဝ်ႈလႆႈ၊ ပၢႆႊၶိုၼ်းမိူဝ်းၵႂႃႇ။
ၵၢၼ်မႄႇၶႂၢၵ်ႈဢႃႇၼႃႇၸၢၵ်ႈမိူင်းမၢဝ်းလူင်
မိူဝ်ႈပၢၼ် ၸဝ်ႈလူင်သိူဝ်ၶၢၼ်ႇၾႃႉၼၼ်ႉ ၵၢၼ်မႄႇၶႂၢၵ်ႈၼႃႈလိၼ်မိူင်းမၢဝ်းလူင် မီးမႃးယူႇ 6 ပွၵ်ႈသေ တႄႇတီႈ "ၼင်လိၼ်ၼႃႈၾႃႉမိူင်းတႆး" သေယဝ်ႉ လုၵ်ႉတီႈမိူင်းလမ်ႇလွၵ်ႈဢွၵ်ႇၵႂႃႇၸူးလႅၼ်ႊလိၼ်ႁိမ်းႁွမ်း ၼင်ႈပႃႈတႂ်ႈၼႆႉယူႇယဝ်ႉ။
(2) ယိုတ်းဝဵင်းၸုၼ်းၵူဝ်းမိူင်းမိတ်ႈမိူင်းၵဵင်းလၢဝ်
ထိုင်မႃးပီႊၶရိတ်ႉ 1315 ၸဝ်ႈလူင်သိူဝ်ၶၢၼ်ႇၾႃႉ လႆႈသူင်ႇလိၵ်ႈၸုမ်ႈလၢႆးလႅင် ထိုင်မိူင်းၵဵင်းလၢဝ်မိူင်းမိတ်ႈ ဢမ်ႇၼၼ် မိူင်းၸုၼ်းၵူဝ်းသေ မွၵ်ႇဢဝ်ပီႈၼွင်ႉၽူႈပွင်မိူင်း ၸိူဝ်းပဵၼ် ၸဝ်ႈတႆးၶိုၼ်၊ ၸဝ်ႈတႆးၵႆႇ၊ ၸဝ်ႈတႆးတဝ်ႇ၊ ၸဝ်ႈတႆးတႅင် လႄႈ ၶုၼ်သၢမ်ဢွၼ်ႇ မႃးဝဵင်းၸေႊလၢၼ်ႉ။ ၵူၺ်းၼႃႇ ပွၵ်ႈၼႆႉသမ်ႉ ၸဝ်ႈတႆးၶိုၼ် ဢၼ်ပဵၼ်ၸဝ်ႈၾႃႉမိူင်းမိတ်ႈၵဵင်းလၢဝ် မိူင်းၸုၼ်းၵူဝ်းၼၼ်ႉ ဢမ်ႇယွမ်းႁဵတ်းၸွမ်းသေဢမ်ႇၵႃး ယင်းပၢႆ ၸွမ်းဢဝ်ၽွင်းတၢင် ၸဝ်ႈလူင်သိူဝ်ၶၢၼ်ႇၾႃႉသေ ဢဝ်တၢႆပႅတ်ႈ 7 ၵေႃႉ။ ဢၼ်ၵိုတ်းလိူဝ် 3 ၼၼ်ႉ ႁႂ်ႈယိပ်းဢဝ်တင်းလိၵ်ႈသေ ပွၵ်ႈၵႂႃႇၸူးၶိုၼ်းၸဝ်ႈလူင်သိူဝ်ၶၢၼ်ႇၾႃႉ၊ သေဢမ်ႇၵႃး ယင်းပၢႆသူင်ႇတပ်ႉသိုၵ်းၵႂႃႇၽဝ် မၢၼ်ႈၽဝ်ႁိူၼ်း ဢၼ်မီးယူႇပွတ်းတၢင်းၸၢၼ်းမိူင်းမၢဝ်းထႅင်။ ၸဝ်ႈလူင်သိူဝ်ၶၢၼ်ႇၾႃႉၵေႃႈ လႆႈသူင်ႇတပ်ႉသိုၵ်းၵႂႃႇတိုၵ်းတေႃးၶိုၼ်း။ ပဵၼ်ပၢင်သိုၵ်းၵၼ်သေ ႁဵတ်းၵူၼ်းတၢႆတင်းၼမ်တင်းလၢႆ၊ မၢၼ်ႈမိူင်းလူႉလႅဝ်၊ ၸဵမ်သိုၵ်းၸၢင်ႉသိုၵ်းမႃႉ မီးၵၢၼ်ၶႃႈၽၼ်းၵၼ်သေ ၵမ်းလိုၼ်းသုတ်း ၵူၼ်းမိူင်းသမ်ႉပေႃးလႆႈယွၼ်းႁႂ်ႈၸဝ်ႈတႆးၶိုၼ်းယွမ်းၵၢၼ်ႉ၊ ၵူၼ်းမိူင်းလႆႈယွမ်းၶၢမ်ႇသၸ်ႉၸႃႇ၊ ႁူဝ်ႁၢၼ် ႁူဝ်သိုၵ်း ဢိၵ်ႇၽူႈၵႂၢၼ်းတပ်ႉၵေႃႈ မႃးယွမ်းၵၢၼ်ႉသေ တီႉဢဝ်ၸဝ်ႈတႆးၶိုၼ် မွပ်ႈပၼ်ၸဝ်ႈလူင်သိူဝ်ၶၢၼ်ႇၾႃႉ။ ၸဝ်ႈလူင်သိူဝ်ၶၢၼ်ႇၾႃႉပေႃႈ ၸင်ႇႁႂ်ႈဢႃႈမၢတ်ႈၽွင်းမိူင်း ဢိၵ်ႇႁူဝ်သိုၵ်း ၽူႈၵႂၢၼ်းတပ်ႉၶဝ်တႅပ်းတတ်းသေယဝ်ႉ ပၼ်တၢမ်ႇတၢႆၸဝ်ႈတႆးၶိုၼ် သေယဝ်ႉ ႁႂ်ႈယိုတ်းၶူဝ်းႁိူၼ်းၽိူၼ်ဝၢၼ်ႇ၊ ၶိူင်ႈႁၢင်ႈၶိူင်ႈႁေႃၸဝ်ႈတႆးၶိုၼ် ဢိၵ်ႇတင်းၸွႆႉၼၢင်းမၼ်းၸဝ်ႈ တင်းမူတ်း။ ဝၢႆးမႃးၵေႃႈ လႆႈသိုပ်ႇယိုတ်းမိူင်းတႆးတၢင်ႇပွတ်းတၢင်ႇတွၼ်ႊ ၸိူင်ႉၼင်ႇ ယွင်ႁူၺ်ႈ၊ ၸၢမ်ၵႃး၊ မိူင်းပၢႆး လႄႈ ဢိၵ်ႇလၢႆလၢႆမိူင်း မႃးယူႇယဝ်ႉ။
(3) တိုၵ်းတေႃး ယိုတ်းမိူင်းၶႄႇ
ၼႂ်းပီႊၶရိတ်ႉ 1317 ၼၼ်ႉ ၸဝ်ႈလူင်သိူဝ်ၶၢၼ်ႇၾႃႉ လႆႈႁၢင်ႈႁႅၼ်းတပ်ႉသိုၵ်းယႂ်ႇလူင် တႃႇတေဢွၵ်ႇတၢင်းၵႂႃႇပွတ်းတၢင်းႁွင်ႇ(ၼိူဝ်) ၸူးမိူင်းၶႄႇ။ ၸဝ်ႈမိူင်းသႄႁူဝ်တူႈ မိူင်းယုၼ်ၼၢၼ်တူၵ်းၸႂ်သေ ၸင်ႇလႆႈဢွၵ်ႇမႃးႁပ်ႉတွၼ်ႈဢုပ်ႇၵုမ်လွင်ႈၵၢၼ်မိူင်း။ ၸဝ်ႈလူင်သိူဝ်ၶၢၼ်ႇၾႃႉလႆႈမွၵ်ႇဝႃႈ "ဢၼ်ၵဝ်ယုၵ်ႉတပ်ႉမႃး ၵဝ်ၶႂ်ႈလႆႈၼမ်ႉလိၼ်ႁိၼ်ၽႃ ၶႂ်ႈလႆႈၶႃႈၶႂ်ႈလႆႈၵူၼ်းလႄႈၸင်ႇမႃး" ၼႆ။ ၼင်ႇႁိုဝ်တေပဵၼ်လွင်ႈငမ်းယဵၼ်သေ ဢမ်ႇမီးလွင်ႈတိုၵ်းလွင်းတေႃးၵၼ်ၼၼ်ႉ ၸဝ်ႈမိူင်းသႄ ဢမ်ႇၼၼ် ၸဝ်ႈဝွင်ႉႁေႃသႅင် လႆႈယွမ်းယုၵ်ႉဢဝ်လႅၼ်ႊလိၼ်မိူင်းၶႄႇ 4 မိူင်း ၸိူဝ်းပဵၼ် မိူင်းသႄ၊ ယူင်ႇၸၢင်း(หย่งชาง)၊ မူဢၢၼ် (หมูอาน)၊ ပူၶႂၢင်ႈ(ปูข้วาง) ပၼ်ၸဝ်ႈလူင်သိူဝ်ၶၢၼ်ႇၾႃႉသေ ၸဝ်ႈၵေႃႈၸင်ႇယွမ်းပွၵ်ႈမိူဝ်းၶိုၼ်းယူႇယဝ်ႉ။
တွင်ႇသႄႇ၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းဝၢၼ်းတႂိၼ်း
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းဝၢၼ်းတႂိၼ်း
မိူင်းမၢဝ်းလူင်
(3) တိုၵ်းတေႃး ယိုတ်းမိူင်းၶႄႇ
ၼႂ်းပီႊလဵဝ်ၵၼ်ၼၼ်ႉၵွၺ်း ၸဝ်ႈတၢဝ်ႉႁုပ်ႇမိူင်း ၸဝ်ႈၾႃႉမိူင်းၵိုင်ႇမႃႉ လႆႈယုၵ်ႉတပ်ႉ လၵ်ႉၶဝ်ႈမႃးတိုၵ်းမိူင်းမၢဝ်း ၽွင်းယၢမ်းဢၼ်ၸဝ်ႈလူင်သိူဝ်ၶၢၼ်ႇၾႃႉ တိုၵ်ႉဢဝ်တပ်ႉသိုၵ်းၵႂႃႇတိုၵ်းမိူင်းၶႄႇ။ ၶုၼ်ၵႂၢၼ်း ၽွင်းမိူင်းလူင်ဢၼ်ပႂ်ႉမိူင်းယူႇၼၼ်ႉၵေႃႈ လႆႈႁပ်ႉတိုၵ်းသေ ဢဝ်ပေႉလႆႈၸဝ်ႈတၢဝ်ႉႁုပ်ႇမိူင်းသေယဝ်ႉ တႅပ်းၶေႃးဢဝ်တၢႆပႅတ်ႈၵမ်းလဵဝ်ယူႇယဝ်ႉ။
(4) တိုၵ်းမိူင်းတႆးပွတ်းဝၼ်းဢွၵ်ႇ
ၼႂ်းပီႊၶရိတ်ႉ1317 ၼၼ်ႉၵွၺ်းၼင်ႇၵဝ်ႇ ၸဝ်ႈလူင်သိူဝ်ၶၢၼ်ႇၾႃႉ လႆႈယုၵ်ႉဢဝ်တပ်ႉသိုၵ်းသေ ၵႂႃႇတိုၵ်းမိူင်းပွတ်းတၢင်းဢွၵ်ႇ ၸိူဝ်းပဵၼ်မိူင်းၵဵင်းႁုင်ႈ၊ ၵဵင်းသႅၼ်၊ ၵဵင်းႁၢႆး၊ ၵဵင်းတုင်၊ လမ်းပုၼ်း၊ လမ်းပၢင်း လႄႈ ဢိၵ်ႇတိုၵ်းတေႃးၵၼ်တင်းမိူင်းလူင်ၽႃသိူဝ်ႇတွင်း(လူင်ၽြႃႉပၢင်း)။ မိူင်းလႂ်ဢမ်ႇမိူင်းလႂ်ၵေႃႈ ယွမ်းၶၢမ်ႇသၸ်ႉၸႃႇသေ သူင်ႇၶွင်ၾၢၵ်ႇပၼ် သၢမ်ပီႊၼိူင်ႈပွၵ်ႈ- ၸိူင်ႉၼင်ႇ ငိုၼ်း၊ ၶမ်း၊ ၸၢင်ႉ၊ မႃႉ လႄႈ ၽႃႈၽႄး။
(5) တိုၵ်းမိူင်းဝေႇသႃႇလီႇ(ဢႃႇသမ်ႇ)
မိူဝ်ႈပီႊၶရိတ်ႉ 1319 ၼၼ်ႉ ၸဝ်ႈလူင်သိူဝ်ၶၢၼ်ႇၾႃႉ မွပ်ႈႁႂ်ႈၸဝ်ႈၶုၼ်သၢမ်လူင်ၾႃႉ လႄႈ ၽူႈၵႂၢၼ်းတပ်ႉတင်းသၢမ် ၸိူဝ်းပဵၼ် ၾႃႉလူင်တၢဝ်ႉၾႃႉလေႃႇ၊ ၾႃႉလူင်တၢဝ်ႉသိူဝ်ယဵၼ်း လႄႈ ၾႃႉလူင်တၢဝ်ႉႁၢၼ်ၵႆႇၶဝ် ဢွၵ်ႇၶၢဝ်းတၢင်းၵႂႃႇပွတ်းၼႃႈတၢင်းတူၵ်း။ ၵႂႃႇထိုင်မိူင်းဝေႇသႃႇလီႇ၊ ၸဝ်ႈမိူင်းဝေႇသႃႇလီႇၵေႃႈ ၶၢမ်ႇသၸ်ႉၸႃႇသေ ယွမ်းသၢၵ်ႈငိုၼ်းတွင်းလႄႈၽႃႈၽႄးပၼ် သၢမ်သီႇပီႊၼိူင်ႈပွၵ်ႈယူႇယဝ်ႉ။
(6) တိုၵ်းမိူၼ်းမၢၼ်ႊ
သိုပ်ႇမႃးလၢႆပီႊ ၸဝ်ႈလူင်သိူဝ်ၶၢၼ်ႇၾႃႉ ႁႂ်ႈလုၵ်ႈၸၢႆးမၼ်းၸဝ်ႈ ဢၼ်ပဵၼ် ၸဝ်ႈပဵမ်ႇၾႃႉ လႄႈ ပႃးတင်းၽွင်းမိူင်းတင်းသၢမ် ၸိူဝ်းပဵၼ် တၢဝ်ႉၾႃႉလေႃႇ၊ တၢဝ်ႉသိူဝ်ယဵၼ်း လႄႈ တၢဝ်ႉႁၢၼ်ၵႆႇ ယုၵ်ႉဢဝ်တပ်ႉသိုၵ်း ၵႂႃႇတိုၵ်းမိူင်းတၵူင်ႇ လႄႈ ၸေႊၵႅင်း(ၸၵႅင်း) လႄႈ လၢႆလၢႆမိူင်းသေ ထိုင်တီႈပေႃးယိုတ်းဢဝ်လႆႈမိူင်းမၢၼ်ႊတင်းမူတ်း ၼႂ်းပီႊၶရိတ်ႉ 1362 ။
သဵၼ်ႈၸိုဝ်ႈ မိူင်းၽၢႆႇတႂ်ႈမိူင်းတုမ်ႊၵႅၼ်ႇ မိူင်းမၢဝ်းလူင်
ၸွမ်းၼင်ႇသိူၵ်ႈပိုၼ်းလႄႈလိၵ်ႈလၢႆးတႆး လႆႈတႅမ်ႈမၢႆလၢတ်ႈဝႆႉၼၼ်ႉ သဵၼ်ၸိုဝ်ႈမိူင်းၸိူဝ်းယူႇတႂ်ႈမိူင်းမၢဝ်းလူင်ၸမ်း မီးၼင်ႇပႃႈတႂ်ႈၼႆႉယူႇယဝ်ႉ…။