cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
ၵၢၼ်သၢင်ႈႁႅင်း ၽႃႇသႃႇၵႂၢမ်းလၢတ်ႈ လႄႈ ႁႅင်းပၢႆးဝူၼ်ႉၶပ်ႉ
ပိုၼ်ႉထၢၼ်ၵၢၼ်သၢင်ႈႁႅင်းၽႃႇသႃႇၵႂၢမ်းလၢတ်ႈ လႄႈ ႁႅင်းပၢႆးဝူၼ်ႉ
ၵွပ်ႈပိူဝ်ႈၼႆလႄႈ သင်ၶႂ်ႈႁိူဝ်ႈႁိူင်းပိူင်းသႂ် ၸႂ်ၵတ်းယဵၼ်သေ ၶိုၼ်ႈယႂ်ႇလီၼႆ ႁဝ်းတၵ်းလူဝ်ႇလႆႈ လဵပ်ႈႁဵၼ်း ႁူႉဢဝ် ပိုၼ်ႉထၢၼ်ႁႅင်းပၢႆးဝူၼ်ႉယဝ်ႉ။ ပေႃးၼၼ် ႁႅင်းပၢႆးဝူၼ်ႉၼၼ်ႉ ႁဝ်းလဵပ်ႈႁဵၼ်းဢဝ်လႆႈ တီႈၼႂ်း ၾိင်ႈထုင်း၊ လိၵ်ႈလၢႆး၊ ၵႂၢမ်းလၢတ်ႈ၊ တၢင်းႁဵတ်းသၢင်ႈ ၶိူဝ်းတူဝ်ၵဝ်ႇ လႄႈ တီႈၵူၼ်းတၢင်ႇၶိူဝ်းလႆႈယူႇ။ တႃႇတေပွင်ႇၸႂ်လႆႈတၢင်းႁူႉ တီႈဢၼ်ႁဝ်းႁဵၼ်းဢဝ်ၼၼ်ႉၵေႃႈ လူဝ်ႇလႆႈႁူႉပႃး ၽႃႇသႃႇၵႂၢမ်းလၢတ်ႈၶဝ် ယဝ်ႉ။ ပိူင်တႅၵ်ႈမၼ်း သင်ႁဝ်းၶႂ်ႈႁဵၼ်းႁူႉဢဝ်ပၢႆးဝူၼ်ႉလီ ၼႂ်းလိၵ်ႈလၢႆးဢၼ်ဢဝ် ၽႃႇသႃႇဢင်းၵိတ်းသေ တႅမ်ႈဝႆႉၼၼ်ႉၼႆ ႁဝ်းတိုၼ်းတေလႆႈႁဵၼ်းႁူႉၽႃႇသႃႇၵႂၢမ်းလၢတ်ႈဢင်းၵိတ်း ဢွၼ်တၢင်းၵွၼ်ႇ ၸင်ႇတေလီ ယဝ်ႉ။ မိူၼ်ၼၼ်ၼင်ႇၵဝ်ႇ သင်ဝႃႈ ၵူၼ်းတၢင်ႇၶိူဝ်းၶႂ်ႈလဵပ်ႈႁဵၼ်းႁူႉ လွင်ႈတႆး လႄႈ တၢင်းႁူႉႁၼ် ၼႂ်းၸိူဝ်ႉ ၶိူဝ်းတႆးလီလီၼႆ ၶဝ်ၵေႃႈ ၵႃႈလႆႈႁဵၼ်းႁူႉၽႃႇ သႃႇၵႂၢမ်းလၢတ်ႈတႆးယဝ်ႉ။ ယွၼ်ႉဝႃႈ ၽႃႇသႃႇၵႂၢမ်းလၢတ်ႈၼႆႉ ပဵၼ်ၶူဝ်ၵၢႆႇလူင်ဢၼ်ၼိုင်ႈ တႃႇႁဝ်းတေႁဵၼ်းလႆႈတၢင်းႁူႉသေ မီးႁႅင်းပၢႆးဝူၼ်ႉ မႃးၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ပေႃးႁဝ်းမီး ႁႅင်းပၢႆးဝူၼ်ႉၼမ်ၼမ်သေ သမ်ႉမေႃလူင်ႉလႅၼ်ႇၽႃႇသႃႇၵႂၢမ်းလၢတ်ႈ ဢၼ်ပိူၼ်ႈၸႂ်ႉၼမ်ၸိူဝ်းၼၼ်ႉၼႆ ၵၢၼ်ဢၼ်ႁဝ်းႁဵတ်းၼၼ်ႉ တေတိူဝ်းမီးလွင်ႈၶႅမ်ႉလႅပ်ႈမႃးတေႉတေႉၼႆယဝ်ႉ။
ပေႃးတေပိုင်ႈဢိင်ဢဝ်လိၵ်ႈလၢႆးတူဝ်ၵဝ်ႇၵူၺ်းသေ ႁဵၼ်းႁူႉၼႆႉ မၢင်ဢွင်ႈမၢင်တီႈ မၼ်းဢမ်ႇၵုမ်ႇ ထူၼ်ႈ။ ၵွပ်ႈၼႆ ႁဝ်းလူဝ်ႇလႆႈႁဵၼ်းႁူႉပႃး ၽႃႇသႃႇၵႂၢမ်းလၢတ်ႈ ဢၼ်ႁိူဝ်ႈႁိူင်း လႄႈ ဢၼ်ၶဝ်ႈ တၢင်းၵၢၼ် (ၸိူင်ႉၼင်ႇ ၽႃႇသႃႇၵႂၢမ်းလၢတ်ႈဢင်းၵိတ်း)သေ ၵူၼ်းတၢင်းၼမ်သမ်ႉပွင်ႇၸႂ်ၼၼ်ႉၵွၼ်ႇ ၵၢၼ်ႁဵၼ်း ၸင်ႇ တေၸၢင်ႈၶႅမ်ႉလႅပ်ႈလႆႈ။ ပေႃးႁဝ်းႁဵၼ်းႁူႉမေႃ ၽႃႇသႃႇၵႂၢမ်းလၢတ်ႈၶဝ်လီယဝ်ႉၼႆ မိူဝ်ႈႁဵၼ်း ႁူႉဢဝ် တၢင်း မေႃပၺ်ႇၺႃႇ ၼၼ်ႉ တေတိူဝ်းပွင်ႇၸႂ်မႃးယူႇ။ ယွၼ်ႉၼၼ် ပိုၼ်ႉထၢၼ်ႁႅင်းပၢႆးဝူၼ်ႉ လႄႈ ႁႅင်းၽႃႇသႃႇၵႂၢမ်း လၢတ်ႈၼႆႉ တိုၼ်းလမ်ႇလွင်ႈတႃႇၵမ်ႉယၼ် ႁုၼ်ႈမုၼ်းပၼ် တၢင်းႁူႉလွင်ႈယူႇသဝ်း၊ ၸိူဝ်ႉၶိူဝ်းၵူၼ်းႁဝ်းတေႉ တေႉယဝ်ႉ။ လိူဝ်သေၼၼ်ႉ ပေႃးႁႅင်းၽႃႇသႃႇၵႂၢမ်းလၢတ်ႈ လူင်ႉလႅၼ်ႇၼႅၼ်ႈၼႃလီယဝ်ႉၸိုင် သင်ၶိုၼ်း ဢဝ် ၽႃႇသႃႇၵႂၢမ်းလၢတ်ႈၼၼ်ႉသေ ႁဵၼ်းႁူႉဢဝ် တၢင်းမေႃးပၺ်ႇၺႃႇၼႆ ႁႅင်းပၢႆးဝူၼ်ႉၵေႃႈ တိူဝ်းတွၼ်းယိုင်ႈယႂ်ႇ မႃးလိူဝ်ၵဝ်ႇတေႉတေႉယူႇ။
ႁႅင်းပၢႆးဝူၼ်ႉ ၽိူမ်ႉထႅမ် ၵမ်ႉယၼ်ပၼ် တႃႇတိူဝ်းတွၼ်းၶိုၼ်ႈသုင်
လွင်ႈတိူဝ်းတွၼ်းဢၼ်ဝႃႈၼႆႉ မၼ်းဢိင်ၼိူဝ် လွင်ႈႁူမ်ႈႁွမ်းၽွမ်ႉၽဵင်ႇယဝ်ႉ။ ပေႃးမုင်ႈတူၺ်း ၶိူဝ်းၵူၼ်း ဢၼ်မီးၾိင်ႈထုင်း၊ လိၵ်ႈလၢႆး၊ တၢင်းႁူႉ၊ ၵၢၼ်ၵႃႉၶူဝ်းၵုၼ်ႇသိုဝ်ႉၶၢႆၶိုၼ်ႈယႂ်ႇၶဝ်ၸိူဝ်းၼၼ်ႉၼႆ ၶဝ်ပဵၼ် ၸုမ်းၸိူဝ်ႉၶိူဝ်းၵူၼ်းဢၼ်မီးႁႅင်းပၢႆးဝူၼ်ႉၵမ်ႈၼမ်ယဝ်ႉ။ တႃႇတေလူင်ႉလႅၼ်ႇႁဵၼ်းႁူႉဢဝ်ၸႂ်ႉတိုဝ်းလႆႈ ႁႅင်း ပၢႆးဝူၼ်ႉၼၼ်ႉ ၵူၼ်းႁဝ်း ဢဝ်လွၵ်းလၢႆးၵူႈလွင်ႈသေ ႁဵၼ်းႁူႉႁႃႁွမ်ၸူႉတွမ်ယဝ်ႉ။ ဢၼ်ဢဝ်ၽႃႇသႃႇ ၵႂၢမ်းလၢတ်ႈလိၵ်ႈလၢႆးတႅမ်ႈသေ ႁဵၼ်းႁူႉမေႃပၺ်ႇၺႃႇၵူႈပၢႆးပၢႆး တႃႇမီးႁႅင်းပၢႆးဝူၼ်ႉၼၼ်ႉ လီတေႉတေႉယဝ်ႉ။ လိူဝ်သေၼၼ်ႉ သင်ဝႃႈဢဝ်ႁႅင်းပၢႆးဝူၼ်ႉသေ ႁႃတၢင်းႁူႉပၺ်ႇၺႃႇဢၼ်ၸႂ်ႉတိုဝ်းလႆႈၵမ်းသိုဝ်ႈ ၼႂ်းၸူဝ်ႈ ပၢၼ်ႁဝ်းၼၼ်ႉၼႆ တေတိူဝ်းလီတေႉတေႉယူႇ။
ႁႅင်းပၢႆးဝူၼ်ႉ ဢၼ်ၽုတ်းဢွၵ်ႇမႃး ၸွမ်းလွင်ႈၶတ်းၸႂ်တူင်ႉတိုၼ်ႇ၊ တူဝ်ထူပ်း၊ တႃႁၼ်၊ ႁူငိၼ်း ၵူၼ်းႁဝ်းၼၼ်ႉ မၼ်းၸၢင်ႈၶိုၼ်းလဵပ်ႈႁဵၼ်းဢဝ်လႆႈ၊ ၸၢင်ႈၶိုၼ်းၸႅၵ်ႇၽႄပၼ်ၵၼ်လႆႈၵႂၢင်ႈၵႂၢင်ႈၶႂၢင်ၶႂၢင် ထႅင်ႈယူႇ။ တၢင်းႁူႉပၢႆးမေႃပၺ်ႇၺႃႇ လႄႈ ႁႅင်းပၢႆးဝူၼ်ႉၼႆႉ ယိုင်ႈႁဝ်းမေႃၸႅၵ်ႇၽႄပၼ်ၵၼ်လႆႈၼမ်ၵႃႈႁိုဝ် ၵေႃႈ မၼ်းယိုင်ႈၶႅၼ်းတေတိူဝ်းတွၼ်းၼမ်မႃးတိၵ်းတိၵ်းယူႇ။ လွင်ႈတိူဝ်းတွၼ်းၼႆႉ ႁဝ်းၸၢင်ႈပိုတ်ႇတီႈပွင်ႇ မၼ်းလႆႈၵူႈလွင်ႈယဝ်ႉ။ ဢွၼ်တၢင်းသုတ်းတႄႉ ႁဝ်းတေလႆႈႁပ်ႉပူၺ်ႈ တၢင်းႁူႉႁၼ်ယႂ်ႇၵႂၢင်ႈမႃး၊ ပၢႆးဝူၼ်ႉၶႆႈ ၸႂ်လီမႃး၊ ပၢႆးဝူၼ်ႉၵၢၼ်ယူႇၵိၼ်လီၶႅမ်ႉလႅပ်ႈလီမႃး၊ ၵၢၼ်ၵေႃႇၵၢႆႇသၢင်ႈႁူင်းသဝ်း၊ ၵၢၼ်ၵႃႉၶၢႆ လႄႈ တိုၼ်း လၢင်းၽႄႈၼမ်မႃး၊ ပေႃးမီးတိုၼ်းလၢင်း တႃႇၸႂ်ႉတိုဝ်း လႄႈ တႃႇပိုၼ်ၽႄႈလိူင်ႇၼမ်ၼႆၸိုင် လွင်ႈမၢၵ်ႈမီး လီပဵၼ်၊ လွင်ႈယူႇသဝ်းၵိၼ်သၢင်ႈ ၸၢင်ႈတိူဝ်းမီးသုၼ်ႇၸႂ်ႉတိုဝ်းလႆႈလီလီၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ဢၼ် ႁဝ်းလႆႈလီလႆႈ ပဵၼ်သေ ထၢင်ႇႁၢင်ႈႁဵတ်းသၢင်ႈယူႇၵမ်ႈၽွင်ႈၸိူဝ်းၼႆႉ ယွၼ်ႉမီးႁႅင်းပၢႆးဝူၼ်ႉၵမ်ႉယၼ်ပၼ်ၼႆ ယဝ်ႉ။
ပေႃးတၢင်းၵမ်ႉထႅမ်ၵူႈလွင်ႈတဵမ်ထူၼ်ႈလီၼႆ ဢၼ်ႁဝ်းတိုၵ်ႉႁဵတ်းသၢင်ႈဝႆႉ လႄႈ ဢၼ်တေၶိုင်ပွင် ပုၼ်ႈဝၼ်းမိူဝ်းၼႃႈၼၼ်ႉၵေႃႈ တေၸၢင်ႈတိူဝ်းၵေႃႇတင်ႈလႆႈလိူဝ်ယူႇ။ ၵူၼ်းႁဝ်းၵမ်ႈၼမ် ဢၼ်တူင်ႉၼိုင် ႁဵတ်းသၢင်ႈၼႃႈၵၢၼ်သေလွင်ႈလွင်ႈယူႇၸိူဝ်းၼၼ်ႉ ၶဝ်ဢိင်ၼိူဝ်တူဝ်ထူပ်း၊  ဢိင်ၼိူဝ်တၢင်းဝူၼ်ႉလွင်ႈ ႁဵတ်းသၢင်ႈႁိမ်းႁွမ်းၶဝ်ယဝ်ႉ။ ယွၼ်ႉဝႃႈ ဢၼ်ႁဝ်းၶူင်သၢင်ႈယူႇၵူႈဢၼ်ဢၼ်ၸိူဝ်းၼႆႉ မၼ်းဢိင်ဢဝ်မႃး တီႈ ပိူင်ၾၢင်ဝႅပ်ႇယၢင်ႇ(style) ပိုၼ်ႉငဝ်ႈလၢႆးႁဵတ်းသၢင်ႈဢၼ်မီးဝႆႉယဝ်ႉၼၼ်ႉသေၶိုၼ်း ၵေႃႇသၢင်ႈမႃး ႁႂ်ႈ မၼ်း တိူဝ်းၶႅမ်ႉလိူဝ်သေ ဢၼ်မီးဝႆႉၼၼ်ႉယူႇ။ ပွင်ႇဝႃႈ ၵူၼ်းႁဝ်းၼႆႉ ဢိင်ၼိူဝ်ႁႅင်းပၢႆးဝူၼ်ႉၶႆႈၸႂ် ၼမ် လႄႈ ဢေႇၼၼ်ႉသေ လွင်ႈယူႇသဝ်းၵိၼ်သၢင်ႈ လႄႈ လွင်ႈမၢၵ်ႈမီးလီပဵၼ်ႁဝ်းၼႆၵေႃႈ လႆႈမႃး ၼင်ႇႁဝ်းပွင်သၢင်ႈ ႁႃမႃးၼၼ်ႉၵူၺ်း။
တႃႇတေမီးႁႅင်းပၢႆးဝူၼ်ႉလီၼႆႉသမ်ႉ တေလႆႈမီးၵၢင်ၸႂ်ၶႂ်ႈပဵၼ်ယဝ်ႉ။ ပေႃးၵၢင်ၸႂ်ၶႂ်ႈပဵၼ်ႁႅင်းသေ ဢမ်ႇ ယွၼ်ႇဢမ်ႇယွမ်းၵၢၼ်ႉၼႆ တီႈၶႂ်ႈပဵၼ် လႄႈ တီႈၶႂ်ႈႁွတ်ႈထိုင်ၼၼ်ႉၵေႃႈ တၵ်းပဵၼ်လႆႈ၊ တၵ်းႁွတ်ႈထိုင်ယူႇ။ ၵွပ်ႈၼႆလႄႈ ႁဝ်းတေႁဵတ်းသၢင်ႈလွင်ႈသင်ၵေႃႈယဝ်ႉ တႃႇတေဢွင်ႇမၢၼ်ႁွတ်ႈထိုင်တီႈ ယိူင်းမၢႆၼၼ်ႉ ႁႅင်း ဢီးယုၵ်ႉမုၼ်းတႃႇတိူဝ်းတွၼ်းၼႆႉ တိုၼ်းလူဝ်ႇၸိုၼ်ႇဝႆႉယူႇၵူႈယၢမ်းယဝ်ႉ။ ပေႃးၼႆ ႁႅင်းၸႂ် ဢၼ်တူင်ႉတိုၼ်ႇ သေ ႁဵတ်းသၢင်ႈၸွမ်းလၵ်းၼမ်း ဢၼ်တမ်းဝႆႉၼၼ်ႉၵေႃႈ ၸင်ႇတေပဵၼ်ၶေႃႈယမ်ၵႅမ်မိုဝ်းၸႂ်ႉတိုဝ်းလႆႈ မိူဝ်ႈႁဵတ်းသၢင်ႈၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ တႃႇတေမီး ၶေႃႈယမ်ၵႅမ်မိုဝ်းလီၼၼ်ႉ ႁႅင်းတၢင်းႁူႉႁၼ်၊ ႁႅင်းပၢႆးဝူၼ်ႉပၺ်ႇၺႃႇ ၼႆႉ ပဵၼ်ၶေႃႈလမ်ႇလွင်ႈလူင်မၼ်းယဝ်ႉ။ သင်ဝႃႈၶႂ်ႈမီးၶႂ်ႈႁူႉႁၼ် ႁႅင်းပၢႆးဝူၼ်ႉပၺ်ႇၺႃႇလီၼၼ်ႉၼႆ တၵ်းတေ လႆႈသႂ်ႇႁႅင်းတူဝ်ႁႅင်းၸႂ်သေ တူင်ႉတိုၼ်ႇလဵပ်ႈႁဵၼ်းဢဝ်ယူႇ။ ဢၼ်လႆႈဢွၼ်ၵၼ် လဵပ်ႈႁဵၼ်းမႃးၼၼ်ႉၵေႃႈ လူဝ်ႇမေႃထတ်းထွင်လိူၵ်ႈဢဝ်ယဝ်ႉ။ တၢင်းႁူႉပၢႆးဝူၼ်ႉပၺ်ႇၺႃႇၼႆႉ မၼ်းလိုၵ်ႉလမ်ႇ၊ မၼ်းႁူႉႁၼ်ယၢပ်ႇ၊ ႁူႉယဝ်ႉ တႃႇတေလူင်ႉလႅင်းပွင်ႇၸႂ်တင်းမူတ်းၼၼ်ႉၵေႃႈ ၶႅၼ်းယၢပ်ႇယဝ်ႉ။
ယၢပ်ႇသေတႃႉ ၵေႃႉမေႃထတ်းထွင်သေ ၶတ်းႁႅင်းႁဵၼ်းႁူႉဢဝ်ယူႇတိၵ်းတိၵ်းၼၼ်ႉ ဢမ်ႇပွင်ႇၸႂ်ၼႆ တိုၼ်းဢမ်ႇမီး။ ၼမ်လႄႈဢေႇ တၵ်းတေပွင်ႇၸႂ်မႃးယူႇ။ တႃႇတေပွင်ႇၸႅင်ႈလႅင်းၸႂ်ၼၼ်ႉ ဢိင်ဢဝ်ဢၼ် ႁဝ်းႁဵၼ်းႁူႉၸွမ်းၼင်ႇ ၶူးၶဝ်သွၼ်ပၼ်ၼၼ်ႉၵူၺ်းဢမ်ႇလႆႈ။ ဢၼ်လႆႈလဵပ်ႈႁဵၼ်းႁူႉဝႆႉမႃးတၢင်းသဵင်ႈၸိူဝ်း ၼၼ်ႉ တူဝ်ၸဝ်ႈၵဝ်ႇ တၵ်းလူဝ်ႇလႆႈ ဝူၼ်ႉသွၼ်ႇၶႆႈၸႂ်လိုၵ်ႉလိုၵ်ႉႁင်းၵူၺ်းသေ ၶိုၼ်းၶူင်သၢင်ႈဢွၵ်ႇမႃး ႁႂ်ႈ ပဵၼ် ႁႅင်းပၢႆးဝူၼ်ႉၶပ်ႉၶွင်တူဝ်ၵဝ်ႇၵွၼ်ႇ ၸင်ႇတေလႆႈဝႃႈ မီးတၢင်းႁူႉလီၼႆယဝ်ႉ။ ၵူၺ်းၵႃႈ တီႈၼႆႈ ၶႂ်ႈၽိူမ်ႉ ထႅမ်ထႅင်ႈလွင်ႈၼိုင်ႈ ၶတ်းၸႂ်သေ မီးႁႅင်းတၢင်းႁူႉၵူၺ်းၼႆႉ ပႆႇလႆႈဝႃႈၵတ်ႉတွၼ်း၊ လူဝ်ႇလႆႈမီးပႃး လွင်ႈၸႂ် သိုဝ်ႈယူဝ်း လႄႈ ပဵၼ်ၵူၼ်းလီ မီးၼမ်ႉၸႂ်သုင်မႅတ်ႈၵွၼ်ႇ ၸင်ႇတေပဵၼ်ၵူၼ်းမီးႁႅင်းတၢင်းႁူႉၸႅတ်ႈၸၢင်ႇ။ ပေႃးမီးတၢင်းႁူႉၸႅတ်ႈၸၢင်ႇၼႆ ၸူဝ်ႈပၢၼ်ၵေႃႉမီးႁႅင်းတၢင်းႁူႉ လႄႈ တူင်ႇဝူင်းၸိူဝ်ႉၶိူဝ်းမၼ်း ၸင်ႇတေႁိူဝ်ႈ ႁိူင်းတိူဝ်းတွၼ်းၼႆယဝ်ႉ။
ၸိူဝ်းဢမ်ႇပိုင်ႈလွင်ႈႁႅင်းပၢႆးဝူၼ်ႉလီလီၼၼ်ႉ တေၸၢင်ႈမီးၶေႃႈထၢမ်၊ ၶေႃႈထဵင်ဝႃႈ ယွၼ်ႉသင် လႄႈ ႁဝ်းတေလႆႈဝူၼ်ႉၶႆႈၸႂ်ႁူမ်ႈၵၼ်ႁဵတ်းသင်၊ ဝူၼ်ႉၽႂ်ဝူၼ်ႉမၼ်းၼႆႉ တႃႉတေလီဢိူဝ်ႈၼႆယူႇ။ ၶေႃႈတွပ်ႇ မၼ်းတႄႉ ယွၼ်ႉပိူဝ်ႈႁဝ်းၶႂ်ႈၶိုၼ်ႈယႂ်ႇတိူဝ်းတွၼ်းလႄႈ ၸင်ႇလႆႈဝူၼ်ႉႁူမ်ႈၵၼ် ႁႂ်ႈပဵၼ်ႁႅင်းယဝ်ႉ။ ပေႃးဢမ်ႇ ဝူၼ်ႉႁူမ်ႈၵၼ်လႆႈ တေၸၢင်ႈမီးပၼ်ႁႃမႃး ၼႂ်းၵႄႈၵၢင်လွင်ႈယူႇသဝ်း။ သင်ၵူၼ်းၸိူဝ်းၶတ်းၸႂ်သႂ်ႇႁႅင်း တႃႇ ဝၢၼ်ႈမိူင်းလီမႃးၼၼ်ႉ မီး 2 – 3 ၵေႃႉဢွၼ်ႇၵူၺ်းသေ ၵေႃႉၶၢၼ်ႉဢိူၼ်၊ ၵေႃႉၶႂ်ႈယႃႉၵဝ်း ပေႃးတဵမ်ဝၢၼ်ႈတဵမ် မိူင်းၼႆတႄႉ ၵၢၼ်ငၢၼ်းတီႈႁဝ်းႁဵတ်းသၢင်ႈယူႇၼၼ်ႉ မၼ်းႁိုဝ်တေၸၢင်ႈတိူဝ်းတွၼ်းမႃးလႆႈသေဢိတ်း။ ယွၼ်ႉဝႃႈ ႁႅင်းပၢႆးဝူၼ်ႉတႃႇပူၵ်းပွင်ပၼ် မီး 2 – 3 ၵေႃႉၵူၺ်းလႄႈ ႁႅင်းၸင်ႈၶၢမ်ႇတႃႇသပ်းလႅင်းၼႄ ႁႂ်ႈၵူၼ်း မိူင်း ပွင်ႇၸႂ်ၼိူဝ် လွင်ႈၶိုၼ်ႈယႂ်ႇ၊ သိူဝ်းမူၼ်ႈ၊ ၵတ်းယဵၼ်ၼၼ်ႉၵူၺ်းၵေႃႈ ပေႃးဢမ်ႇၵုမ်ႇထူၼ်ႈလႆႈ။ ၼႆႉတႄႉ ပဵၼ်ၵွပ်ႈယွၼ်ႉ ၵူၼ်းမိူင်း ဢမ်ႇမီးၵၢၼ်ႁဵၼ်းႁူႉလီၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၵူၺ်းၵႃႈ မိူဝ်ႈႁႅင်းပၢႆးဝူၼ်ႉယိုင်ႈယႂ်ႇမႃးၼၼ်ႉ လၢႆးယူႇသဝ်းၵူၼ်းႁဝ်းၼႆၵေႃႈ တေၸၼ်ႉသုင်မႃး၊ တေ မီးလွင်ႈပွင်ႇၸႂ်၊ မေႃဝႆႉၵႃႈၶၼ်ၸူဝ်ႈပၢၼ်ပဵၼ်ၵူၼ်းမႃးၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၵူၼ်းၵေႃႉၼိုင်ႈ ၊ ၸုမ်းၼိုင်ႈ၊ ၸိူဝ်ႉၶိူဝ်း ၼိုင်ႈဢၼ်ၼႆႉ ပေႃးႁႅင်းပၢႆးဝူၼ်ႉၶပ်ႉၶဝ် လိုၵ်ႉလမ်ႇၼႅၼ်ႈၼႃလီၼႆ ၶဝ်တေမေႃႁႃႁၼ် (3)ၶေႃႈ ၸိူင်ႉၼင်ႇ-
(1)  လွင်ႈမၢၼ်ႇမႅၼ်ႈၸိုဝ်ႈၸႂ်ႈ (Truthfulness)၊
(2)  လွင်ႈၸူဝ်ႈပၢၼ်ႁၢင်ႈလီ မီးၵႃႈၶၼ် (Beautiful & valuable life)၊
(3)  လွင်ႈလီလီ တီႈတူဝ်ၵဝ်ႇ လႄႈ ပိူၼ်ႈ (Goodness in oneself & others)။
တေမီးလႆႈ (3) ၶေႃႈ ၸိူဝ်းၼႆႉ သမ်ႉၶိုၼ်းဢိင်ၼိူဝ်ၵၢၼ်ႁဵၼ်းႁူႉလီ ၶိုတ်းၸၼ်ႉသေ မီးႁႅင်းပၢႆးဝူၼ်ႉၶပ်ႉ မေႃၼပ်ႉ၊ မေႃသွၼ်ႇ၊ မေႃၸင်ႈတူၺ်းၼႂ်းၸူဝ်ႈပၢၼ်ယဝ်ႉၵွၼ်ႇ ၸင်ႇတေႁဵတ်းသၢင်ႈလႆႈ လွင်ႈၸိုဝ်ႈၸႂ်ႈ၊ လွင်ႈၸူဝ်ႈပၢၼ်ႁၢင်ႈလီ လႄႈ လွင်ႈလီလီ ၵူႈတွၼ်ႈၵၢၼ် ဢၼ်ႁဝ်းတူင်ႉၼိုင်ႁဵတ်းသၢင်ႈယူႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ပေႃး (3) လွင်ႈတီႈၼိူဝ်ၸိူဝ်းၼႆႉ တဵမ်ထူၼ်ႈမႃးၸွမ်း ႁႅင်းပၢႆးဝူၼ်ႉပွင်သၢင်ႈယဝ်ႉၵွၼ်ႇ လွင်ႈမူၼ်ႈသိူဝ်းၸိုမ်း ၸူဝ်ႈၸႂ်(Joyful ecstasy)   လႄႈ လွင်ႈၵတ်းယဵၼ်ႁူမ်ႈပွင်း(Peaceful harmony) ၸင်ႇတေႁုၼ်ႈမုၼ်း ဢွၵ်ႇ မႃးလႆႈ ၼႂ်းၵႄႈၶိူဝ်းၵူၼ်းႁဝ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ပေႃးပဵၼ်ၸိူင်ႉၼႆၵွၼ်ႇ ၵၢၼ်ယူႇသဝ်းၵူၼ်းႁဝ်း ၸင်ႇတေတိူဝ်း တွၼ်းမႃးၼႆယဝ်ႉ။ ၵွပ်ႈၼႆလႄႈ ၸဝ်ႈပၢႆးဝူၼ်ႉၶပ်ႉလူင် Sophocles (479-480 BCE) လၢတ်ႈဝႆႉ ၼႂ်းပပ်ႉ မၢႆတွင်း မၼ်းဝႃႈ-
“Living the best is for dying best, it must be a good lesson to oneself and others –
လွင်ႈယူႇသဝ်းလီၼႆႉ ပဵၼ်တႃႇသဵင်ႈၵၢမ်ႇသုတ်းမုၼ်လီ၊ ဢၼ်ၼႆႉ တိုၼ်းတေလႆႈပဵၼ် တွၼ်ႈသွၼ်လီ တႃႇတူဝ် ၵဝ်ႇ လႄႈ တင်းပိူၼ်ႈ” ၼႆယဝ်ႉ။
လုၵ်ႉတီႈ ဢဝ်ႁႅင်းပၢႆးဝူၼ်ႉ ၵမ်ႉယၼ်ပၼ် တႃႇလႆႈလွင်ႈလီ ၼႂ်းၵူႈတွၼ်ႈၵၢၼ် လွင်ႈ တူင်ႉတိုၼ်ႇ ႁဵၼ်းႁူႉ၊ ႁဵတ်းသၢင်ႈ၊ ယူႇသဝ်းၸိူဝ်းၼၼ်ႉသေ တၢင်းတူင်ႉၼိုင်၊ ၵၢၼ်လၢတ်ႈၸႃ၊ ႁႅင်းပၢႆးဝူၼ်ႉ ၶႆႈၸႂ် လႄႈ တင်းၸူဝ်ႈပၢၼ်လီ ၸင်ႇတေၸၢင်ႈတိူဝ်းတွၼ်းမႃးလႆႈၼႆယဝ်ႉ။
မိူဝ်ႈႁႅင်းပွင်သၢင်ႈၼႂ်းၸူဝ်ႈပၢၼ်လီၶိုၼ်ႈမႃးၼၼ်ႉ တၢင်းသိူဝ်းတူဝ်ၸႂ်၊ တၢင်းသိူဝ်းၼႃႈၵၢၼ်၊ တၢင်း သိူဝ်းလွင်ႈမၢၵ်ႈမီး၊ တၢင်းသိူဝ်းဢၼ်သူင်ၸွမ်းဝႃႇသၼႃႇ လွင်ႈၶႂ်ႈႁဵတ်းၶႂ်ႈပဵၼ်၊ တၢင်းသိူဝ်းၾၼ်ငဝ်း လွင်ႈ လႆႈၸၢမ်ႇပူၺ်ႈ ၸႂ်ၵတ်းယဵၼ် မီးမႃး ပုၼ်ႈတႃႇတူဝ်ၸဝ်ႈၵဝ်ႇ လႄႈ ပုၼ်ႈတႃႇတူင်ႇဝူင်းၵူၼ်းယဝ်ႉ။ တႃႇတေ ႁပ်ႉလႆႈတၢင်းသိူဝ်းၼင်ႇလၢတ်ႈၼႄမႃးတီႈၼိူဝ်ၸိူဝ်းၼႆႉ လူဝ်ႇမီးလွင်ႈပွင်ႇၸႂ်၊ ႁူႉႁၼ်ၵႃႈၶၼ်ၵူၼ်းၵွၼ်ႇ ႁဝ်းၸင်ႇတေမေႃတူၺ်းထိုင်လုမ်းလႃးပူၵ်းပွင်ၵၼ်လီလီ။ မိူဝ်ႈပူၵ်းပွင်ပၼ်ၵၼ်ၼႆႉ ႁဝ်းလူဝ်ႇလႆႈ မုင်ႈၸူး တီႈ တႃႈယိူင်းမၢႆ ဢၼ်မီးၸူဝ်ႈပၼ်သိူဝ်းမူၼ်ႈ၊ ဢၼ်မီးလွင်ႈၵတ်းယဵၼ်တူဝ်ၸႂ်သေ ဢဝ်ႁႅင်းပၢႆးဝူၼ်ႉလီ တူင်ႉတိုၼ်ႇထႅမ်သၢင်ႈ သွၼ်ပၼ်ၼႄတၢင်းၵၼ်ၵႂႃႇၼႆ တေတိူဝ်းၶိုၵ်ႉတွၼ်းမႃးလိူဝ်ၵဝ်ႇလႆႈယူႇ။
ယူႇတီႈ ႁႅင်းပွင်ၵူႈၽၢႆႇၽၢႆႇသေ ႁႅင်းႁတ်းႁၢၼ်၊ ႁႅင်းႁတ်းတေႃႇသူႈ လွင်ႈယၢပ်ႇၽိုတ်ႇ၊ ႁႅင်းၸင်ႈ ၶၢမ်ႇလႆႈ လွင်ႈလီလွင်ႈၸႃႉၸိူဝ်းၼႆႉၵေႃႈ ပဵၼ်ဢဵၼ်ႁႅင်းလူင် တႃႇၶတ်းၸႂ်တေႃႇသူႈ ႁႂ်ႈၸူဝ်ႈပၢၼ် တိူဝ်း တွၼ်းမႃးတေႉတေႉယူႇ။ ၶႂ်ႈဝႃႈတႄႉ မီးတၢင်းႁူႉၵူၺ်း ပႆႇၵုမ်ႇထူၼ်ႈလီ၊ လူဝ်ႇလႆႈဢဝ်ႁႅင်းပၢႆးဝူၼ်ႉထတ်းသၢင် လွင်ႈလီလွင်ႈၸႃႉ ဢၼ်လႆႈလတ်းၽၢၼ်ႇမႃး၊ ဢၼ်တိုၵ်ႉႁဵတ်းသၢင်ႈ လႄႈ ၸိူဝ်းတေၶိုင်ပွင် ၼႂ်းဝၼ်းမိူဝ်း ၼႃႈၸိူဝ်းၼၼ်ႉလႆႈၵွၼ်ႇ ၸူဝ်ႈပၢၼ်လွင်ႈယူႇသဝ်း တူဝ်ႇၸဝ်ႈၵဝ်ႇ၊ ၼႃႈႁိူၼ်း၊ ၼႃႈဝၢၼ်ႈ၊ ဢိူင်ႇ၊ ဝဵင်း၊ ၸႄႈတွၼ်ႈ၊ ၸိုင်ႈမိူင်း ၸင်ႇတေႁုၼ်ႈမုၼ်း၊ ၶႅမ်ႉၸိုၼ်ႈၸၢင်ႇလဝ်းလီ။ ပေႃးၼၼ် ၵၢၼ်ႁဵၼ်းႁူႉဢဝ် တၢင်းမေႃ ပၺ်ႇၺႃႇၼႆႉ သမ်ႉပဵၼ်ၶေႃႈလမ်ႇလွင်ႈလူင် တႃႇၸူဝ်ႈပၢၼ်ယဝ်ႉ။ ၵူၺ်းၵႃႈ ဢၼ်မီးၸုမ်ႈၶူးသုင် ၼၼ်ႉ ဢမ်ႇလႆႈမၢႆထိုင်ဝႃႈ ပဵၼ်တၢင်းႁူႉမေႃ၊ မၼ်းပဵၼ်ၶေႃႈမၵ်းမၢႆဝႃႈ ယၢမ်ႈလဵပ်ႈႁဵၼ်းမႃးလွင်ႈၼႆႉဢိူဝ်ႈ ၼႆမွၵ်ႈ ၵႃႈၼၼ်ႉၵူၺ်း။ ယွၼ်ႉ ၼႆလႄႈ ၸုမ်ႈၶူးၼၼ်ႉ ဢမ်ႇၸၢင်ႈမႃးပဵၼ်ႁႅင်းပွင်သၢင်ႈလႆႈ တႃႇတိူဝ်း တွၼ်း၊ ဢၼ်ႁဵတ်းသၢင်ႈၶိုင်ပွင်လႆႈ ၼႆႉ ပဵၼ်ႁႅင်းၸႂ်တၢင်းၶႂ်ႈပဵၼ်၊ ႁႅင်းပၢႆးဝူၼ်ႉ၊ ႁႅင်းတူင်ႉတိုၼ်ႇတူဝ်ၸႂ် လႄႈ ႁႅင်းႁတ်းႁၢၼ်တေႃႇသူႈၼႆယဝ်ႉ။
ၶေႃႈယိူင်းဢၢၼ်းႁႅင်းပၢႆးဝူၼ်ႉၼႆႉ ပဵၼ်တႃႇႁႂ်ႈၸူဝ်ႈပၢၼ်ၶိုၵ်ႉတွၼ်းယဝ်ႉ။ လွင်ႈလႆႈသႂ်ႇၸႂ်သႂ်ႇၶေႃးတေႉ တေႉဝႃႈဝႃႈသေ ႁဵၼ်းႁူႉဢဝ်ပၢႆးႁၼ် ႁူမ်ႈလူၺ်ႈ ၵၢၼ်ၽိုၵ်းလႅၼ်ႇယူႇၼႆႉၵေႃႈ မီးတႃႈမုင်ႈ တႃႇႁူႉပွင်ႇၸႂ်လႆႈ ပၢႆး ဝူၼ်ႉၶိုၵ်ႉတွၼ်းယဝ်ႉ။ ႁႅင်းလွင်ႈလူင်ႉလႅင်းပၢႆးဝူၼ်ႉၶပ်ႉ ဢၼ်ၼႄတၢင်းၵမ်ႉယၼ်ပၼ်ၸူဝ်ႈပၢၼ်လႆႈသေ ႁႂ်ႈထုၵ်ႇမႅၼ်ႈလီၼႆႉ ၽွၼ်းလီမၼ်း ႁဝ်းတေၸၢင်ႈမီးမႃးတၢင်းသိူဝ်းၸႂ် လႄႈ တၢင်းၵတ်းယဵၼ်ၸႂ်ယဝ်ႉ။ ၽူႈမီးတၢင်းဢွင်ႇမၢၼ်သေ မူၼ်ႈသိူဝ်းၵတ်းယဵၼ်ၶဝ်ၼႆႉ ၶဝ်ပဵၼ်ၵူၼ်း ၵေႃႉမေႃလဵပ်ႈႁဵၼ်းဢဝ် တၢင်းႁူႉ ဢၼ်မီးၸရိယထမ်းလီ လႄႈ တၢင်းႁၼ်ဢၼ်မၢၼ်ႇမႅၼ်ႈယူႇတႃႇသေႇယဝ်ႉ။ ဢိင်ၼိူဝ်ၶၢဝ်းယၢမ်း ၸူဝ်ႈ ပၢၼ်သေ လွင်ႈသိုပ်ႇလဵပ်ႈႁဵၼ်းႁူႉၼႆႉ တိုၼ်းလီတေႉတေႉ။ ယွၼ်ႉၼၼ်လႄႈ ၸဝ်ႈ ပၢႆးဝူၼ်ႉၶပ်ႉ Hegel (1770-1831 AD) ၵေႃႈ ပိုတ်ႇပၼ်တီႈပွင်ႇၸူဝ်ႈပၢၼ် ဝႃႈ-
“Learning process is for growing life.
လွင်ႈသိုပ်ႇႁဵၼ်းႁူႉၼႆႉ ပဵၼ်တႃႇၸူဝ်ႈပၢၼ်ႁုၼ်ႈမုၼ်း” ၼႆယဝ်ႉ။
ၵွပ်ႈမေႃသိုပ်ႇလဵပ်ႈႁဵၼ်းႁူႉယူႇတႃႇသေႇလႄႈ ၸူဝ်ႈပၢၼ်ႁဝ်းၼႆၵေႃႈ တေသိုပ်ႇလီၵႂႃႇၵမ်းၶၵ်ႉၶၵ်ႉယူႇ။ သိုပ်ႇ လဵပ်ႈ ႁဵၼ်းၼႆႉ ဢမ်ႇမၢႆထိုင်ဝႃႈ သိုပ်ႇႁဵၼ်းယူႇမႅၵ်းမႅၵ်း ၼႂ်းႁူင်းႁဵၼ်း၊ ၶေႃးလဵၵ်ႉ(�ၶျ်)၊ ၸၼ်ႉၸွမ်ၼၼ်ႉ တၢင်း ၸူဝ်ႈ တင်းၸၢတ်ႈ။ ၶႂ်ႈမၢႆထိုင်ဝႃႈ ၸူဝ်ႈပၢၼ်ႁဝ်းတၢင်းမူတ်းၼႆႉ ပဵၼ်ၵၢၼ်ႁဵၼ်းယဝ်ႉ၊ ဝၢႆးႁဵၼ်းၸူပ်းယဝ်ႉ တီႈႁူင်း ႁဵၼ်း၊ ၶေႃးလဵၵ်ႉ(�ၶျ်)၊ ၸၼ်ႉၸွမ်ၼႆႉ ပဵၼ်ၶၢဝ်းပွတ်း တႃႇတေႁၼ်သဵၼ်ႈတၢင်း ဢၼ်ႁဝ်းၶႂ်ႈပဵၼ် ၼၼ်ႉၵူၺ်း။ ပေႃးၼၼ် ၸူဝ်ႈပၢၼ်တူဝ်ၵဝ်ႇ၊ ၸူဝ်ႈပၢၼ်တူင်ႇဝူင်းၵူၼ်း တီႈႁဝ်းယူႇသဝ်းယူႇၼၼ်ႉ ပဵၼ် တီႈႁဵၼ်းႁူႉလူင်ယဝ်ႉ။ ပေႃးလႆႈႁဵၼ်းႁူႉသေ မီးတူဝ်ထူပ်းၼမ်ၼမ်၊ မီးတၢင်းႁူႉႁၼ်ယမ်ယမ်ၵွၼ်ႇ ဢဵၼ် ႁႅင်းပၢႆးဝူၼ်ႉ ၸင်ႇတေသိုပ်ႇဢွၵ်ႇမႃးလႆႈၵူႈယၢမ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ တႃႇတေမီးၵၢင်ၸႂ် ၶႂ်ႈသိုပ်ႇႁဵၼ်းႁူႉယူႇတႃႇ သေႇၼၼ်ႉ သမ်ႉၶိုၼ်း ယူႇတီႈႁႅင်းၸႂ်တၢင်းၶႂ်ႈပဵၼ်တူဝ်ၵဝ်ႇ လႄႈ တူင်ႇဝူင်းထႅင်ႈၵွၼ်ႇ ၵၢၼ်သိုပ်ႇႁဵၼ်း ၸင်ႇတေလီမႃးယဝ်ႉ။
လီမႃးဢၼ်ဝႃႈၼႆႉ သမ်ႉဢမ်ႇၸႂ်ႈမွၵ်ႈၵႃႈ မီးပၢႆးဝူၼ်ႉ ဢၼ်ဝူၼ်ႉဢဝ်လၢႆလၢႆၼၼ်ႉၵူၺ်း။ လူဝ်ႇႁႂ်ႈလီ တွၼ်း ၸွမ်းႁႅင်းပၢႆးဝူၼ်ႉဢၼ်ၸၢင်ႈၵမ်ႉယၼ်ပၼ်လႆႈ တႃႇၸူဝ်ႈပၢၼ်လီၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၵူၺ်းၵႃႈ သၽေႃးသ ၽႃႇဝၸူဝ်ႈပၢၼ်ၼႆႉ ဢမ်ႇၸၢင်ႈလီလႆႈတင်းမူတ်း၊ ယွၼ်ႉၵွပ်ႈ သၢႆငၢႆဢၼ်ၶတ်းၸႂ် ႁႂ်ႈလီတွၼ်းမႃးၼၼ်ႉ သမ်ႉၶိုၼ်းၸၢင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႈၶၢႆႉပိူင်ႈၵႂႃႇယူႇၵူႈယၢမ်း။ ၵွပ်ႈပိူဝ်ႈၼႆလႄႈ ႁႅင်းပၢႆးဝူၼ်ႉၼႆႉ ဢမ်ႇၸႂ်ႈတႃႇ ႁၢင်ႈႁႅၼ်း ပုၼ်ႈမီးၼမ်ႉတွၼ်းဢၼ်လဵဝ်ၵူၺ်း။ မၼ်းတိုၼ်းမီးၶေႃႈၶဵင်ႇတႃႉ တႃႇႁူပ်ႉတေႃႇလွင်ႈပိၼ်ႇပႅင်ႈၸွမ်း လူၵ်ႈ ၶူင်းၵၢင်ၼၼ်ယဝ်ႉ။ ႁႅင်းပၢႆးဝူၼ်ႉလီၼႆႉ ဢမ်ႇၵွမ်ႉၵႃႈ ၶတ်းၸႂ်တူင်ႉတိုၼ်ႇတႃႇတိူဝ်းတွၼ်းၵူၺ်း၊ မၼ်းမီးပႃး ႁႅင်းၸႂ်လွင်ႈပွႆႇၽႃႈလႆႈၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ပေႃးႁဵတ်းလႆႈၼင်ႇၼႆ ၵူၼ်းၵေႃႉၼၼ်ႉ တိုၼ်းမီးပၺ်ႇၺႃႇႁူႉပွင်ႇ လွင်ႈ ပိူင်ပဵၼ်သၽႃႇဝၶူင်းၵၢင်ယဝ်ႉ။ ၵွပ်ႈၼႆ လွင်ႈႁဵၼ်းႁူႉၼႆႉ ပဵၼ်တႃႇၵမ်ႉယၼ်ထႅမ်ပၼ် တီႈဢၼ်လူဝ်ႇ သေ၊ လွင်ႈပွင်ႇၸႅင်ႈလႅင်းၸႂ်ၼၼ်ႉသမ်ႉ ၶိုၼ်းပဵၼ်တႃႇႁတ်းပွႆႇၽႃႈၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၸဝ်ႈပၢႆးဝူၼ်ႉၶပ်ႉလူင်ၶိူဝ်း ၶႄႇ Lao Tzu (571-500 BCE) ၵေႃႈသွၼ်ဝႆႉဝႃႈ -
“'''Studying to attain knowledge is to add things for life in every day. But learning to attain wisdom is to remove and sacrifice things from life every day.'''
ႁဵၼ်းဢဝ် လႆႈတၢင်းႁူႉၼႆႉ ပဵၼ်တႃႇၽိူမ်ႉထႅမ်ၶူဝ်းၶွင်ပုၼ်ႈၸူဝ်ႈပၢၼ်ၵူႈဝၼ်း၊ ၵူၺ်းၵႃႈ လဵပ်ႈႁဵၼ်းဢဝ်လႆႈ ပၺ်ႇၺႃႇၼႆႉ ပဵၼ်တႃႇ ဢီးပၢၵ်ႈပႅတ်ႈသေ ႁတ်းၽႃႈဝၢင်းၶူဝ်းၶွင် ၼႂ်းၸူဝ်ႈပၢၼ်ၵူႈဝၼ်း” ၼႆယဝ်ႉ။
ႁႅင်းပၢႆးဝူၼ်ႉၶပ်ႉၸူဝ်ႈပၢၼ်ၼႆႉ မၼ်းဢီးသူၼ်းႁၵ်ႉႁွမ်ပၺ်ႇၺႃႇလိူဝ်သေ တၢင်းႁူႉႁၼ်ယဝ်ႉ၊ ယွၼ်ႉၼႆလႄႈ ၸဝ်ႈမီးပၢႆးႁၼ်ၵႂၢင်ႈၶႂၢင်ၶဝ်ၼႆ ၶတ်းႁႅင်းတႃႇလႆႈပၺ်ႇၺႃႇလိူဝ်သေ ၶူဝ်းၶွင်ယဝ်ႉ။ ႁႅင်းပၺ်ႇၺႃႇၼႆႉ မၼ်းမီး လွင်ႈမၢၼ်ႇမႅၼ်ႈ လႄႈ မီးလွင်ႈလွတ်ႈလႅဝ်းယဝ်ႉ။ ဢိင်ၼိူဝ်တၢင်းၸိုဝ်ႈၸႂ်ႈမၢၼ်ႇမႅၼ်ႈၼၼ်ႉသေ ဝူၼ်ႉ ၾၼ်လႆႈ လွတ်ႈလႅဝ်း၊ လၢတ်ႈလႆႈလွတ်ႈလႅဝ်း၊ လႄႈ ႁဵတ်းသၢင်ႈၶိုင်ပွင်လႆႈလွတ်ႈလႅဝ်းၼႆယဝ်ႉ။ တႃႇတေမီးလႆႈမႃး လွင်ႈလွတ်ႈလႅဝ်းၼၼ်ႉ ဢဵၼ်ႁႅင်း ပၢႆးဝူၼ်ႉထတ်းသၢင်၊ ထၢမ် ဢုပ်ႇၵုမ်ၵၼ် တီႈၸိုဝ်ႈ ၸႂ်ႈၼၼ်ႉသေ ထတ်းထွင်ဢဝ် ၼႂ်းလွင်ႈတၢင်းဢၼ်ႁဝ်းတိုၵ်ႉလဵပ်ႈႁဵၼ်း ၸိူဝ်းၼႆႉ တိုၼ်းၽိူမ်ႉထႅမ်ၵမ်ႉ ယၼ်ပၼ် တႃႇႁူႉပွင်ႇၸႂ် လွင်ႈလႆႈမႃး လႄႈ လွင်ႈမေႃၽႃႈဝၢင်းယဝ်ႉ။
ၵႂၢမ်းလူပ်းလင်
တႃႇၵၢၼ်ၼိုင်ႈဢၼ်ပေႃးတေႁဵတ်းသၢင်ႈလႆႈၶၢဝ်းႁိုင်ၼၼ်ႉ လွင်ႈသၢင်ႈဢဵၼ်ႁႅင်း ႁႂ်ႈၸင်ႈၶၢမ်ႇလႆႈၼႆႉ တိုၼ်းလမ်ႇလွင်ႈယဝ်ႉ။ ၼႂ်းၵႃႈႁႅင်းတၢင်းမူတ်းၼႆႉ ႁႅင်းၼမ်ႉၵတ်ႉတၢင်းလူင်ႉလႅၼ်ႇၽႃႇသႃႇၵႂၢမ်းလၢတ်ႈၼႆႉ ပဵၼ်ႁႅင်းလူင်ဢၼ်ၼိုင်ႈယဝ်ႉ။ တႃႇလၢတ်ႈၸႃတေႃႇၵၼ်ၵမ်းသိုဝ်ႈၵေႃႈလီ၊ ဢဝ်လိၵ်ႈလၢႆးၽႃႇသႃႇၵႂၢမ်း လၢတ်ႈဢၼ်ႁူႉပွင်ႇၼင်ႇၵၼ် တၢင်းသွင်ၽၢႆႇၼၼ်ႉ ၵပ်းသိုပ်ႇတိတ်းတေႃႇၵၼ် တီႈၸမ်တီႈၵႆၵေႃႈလီ၊ ဢိင်ၽႃႇသႃႇၵႂၢမ်းလၢတ်ႈဢၼ်ႁဝ်းမေႃလူင်ႉလႅၼ်ႇဝႆႉၼၼ်ႉသေ ႁႃႁဵၼ်းႁူႉဢဝ်တၢင်းမေႃပၺ်ႇၺႃႇၵေႃႈလီ၊ ဢဝ်ပဵၼ်သုၼ်ၵၢင် တီႈဢုပ်ႇလၢတ်ႈၼႂ်းၵၢၼ်ၵႃႉၵၢၼ်ၶၢႆၵေႃႈလီ၊ ဢဝ်ၸႂ်ႉတိုဝ်းၼႂ်း ၵၢၼ်ႁဵတ်းသၢင်ႈ လွင်ႈ ယုမ်ႇယမ် ၵေႃႈလီ၊ ၸိူဝ်းၼႆႉ ၽႃႇသႃႇၵႂၢမ်းလၢတ်ႈ ပဵၼ်ပိုၼ်ႉငဝ်ႈႁၢၵ်ႈလူင်မၼ်းယဝ်ႉ။
ပေႃးဢဝ်ၽႃႇသႃႇၵႂၢမ်းလၢတ်ႈၼိုင်ႈဢၼ် ၶဵၼ်ႇတႅမ်ႈပဵၼ်လိၵ်ႈ ဢၼ်မီးပၢႆးဝူၼ်ႉ၊ ဢၼ်မီးလွၵ်းလၢႆး ၶႆႈၸႂ်၊ မီးလွၵ်းလၢႆးၼပ်ႉသွၼ်ႇ၊ မီးလွင်ႈၸႅင်ႈၼႄတၢင်းႁူႉပၢႆးႁၼ်ၼႆၸိုင် ၼႂ်းၽႃႇသႃႇၵႂၢမ်းလၢတ်ႈၼၼ်ႉ တေမီး ႁႅင်းပၢႆးဝူၼ်ႉမႃးယဝ်ႉ။ ပၢႆးဝူၼ်ႉလၢႆးၶူၼ်ႉႁၼ်ၼႆႉ ဢဝ်ၽႃႇသႃႇဢၼ်လႂ်တႅမ်ႈၵေႃႈလႆႈ၊ ၵူၺ်းၵႃႈ ဢိင် ၼိူဝ်လွင်ႈႁူႉပွင်ႇၽႃႇသႃႇၵႂၢမ်းလၢတ်ႈၼၼ်ႉသေ ၸင်ႇၸၢင်ႈၶူင်သၢင်ႈတႅမ်ႈၼႄလႆႈ လွၵ်းလၢႆးပၢႆးဝူၼ်ႉ လႄႈ တူဝ်ထူပ်း ႁႂ်ႈၸိူဝ်းပွင်ႇၸႂ်ၽႃႇသႃႇၵႂၢမ်းဢၼ်ၼၼ်ႉ လူဢၢၼ်ႇလႆႈသေ ပွင်ႇၸႂ်ၸွမ်းယဝ်ႉ။ မိူဝ်ႈႁႅင်းၽႃႇသႃႇ ၵႂၢမ်းလၢတ်ႈ ၼႅၼ်ႈၼႃလီမႃးယဝ်ႉၼၼ်ႉ ပေႃးႁဝ်းၶိုၼ်းဝူၼ်ႉၶႆႈၸႂ်တေႉတေႉဝႃႈဝႃႈ ၸွမ်းလွင်ႈၸွမ်းတၢင်း မၼ်း ဢၼ်ၸိုဝ်ႈၸႂ်ႈမၢၼ်ႇမႅၼ်ႈၼၼ်ႉသေ ၶူင်တႅမ်ႈဢွၵ်ႇလႆႈပၢႆးဝူၼ်ႉၼမ်ၼမ်လႆႈၼႆ ႁႅင်းပၢႆးဝူၼ်ႉၵူႈလွင်ႈ ၵူႈတွၼ်ႈၸိူဝ်းၼၼ်ႉၵေႃႈ တေတိူဝ်းတွၼ်းမႃးယဝ်ႉ။ ပေႃးသိုပ်ႇတူင်ႉတိုၼ်ႇလဵပ်ႈႁဵၼ်းသွၵ်ႈႁႃ တၢင်းႁူႉဢၼ် ၵဝ်ႇ ႁႂ်ႈပွင်ႇၸႂ်သေ ၶိုၼ်းၶူင်သၢင်ႈ ႁႅင်းပၢႆးဝူၼ်ႉတၢင်းႁူႉဢၼ်မႂ်ႇ တႃႇၸႂ်ႉတိုဝ်းလႆႈထႅင်ႈၼမ်ၼမ်ၼႆ ၸူဝ်ႈ ပၢၼ် လႄႈ လၢႆးယူႇသဝ်းၵူၼ်းႁဝ်းၼႆၵေႃႈ တေတိူဝ်းတွၼ်းလိူဝ်မႃးထႅင်ႈယူႇ။ ယွၼ်ႉၼႆလႄႈ ႁႅင်းၽႃႇသႃႇ ၵႂၢမ်းလၢတ်ႈ၊ ႁႅင်းတၢင်းႁူႉႁၼ်ၼႆႉ ႁဵၼ်းမေႃသေ ပဵၼ်တႃႇဢဝ်ၸႂ်ႉတိုဝ်းလႆႈ ၼႂ်းၸူဝ်ႈပၢၼ်ၵူႈဝၼ်းၼႆႉယူႇ။ ႁႅင်းပၢႆးဝူၼ်ႉတၢင်းလူင်ႉလႅၼ်ႇပၺ်ႇၺႃႇသမ်ႉ ႁဵၼ်းဢဝ်တႃႇပွင်ႇၸႂ်ၼိူဝ်ၸူဝ်ႈပၢၼ်ယဝ်ႉ။ ပေႃးၽိုၵ်းၵမ်ႁဵတ်း ၸွမ်းတၢင်းမၢၼ်ႇမႅၼ်ႈလီၼႆ လွင်ႈၸႂ်တူဝ်လွတ်ႈလႅဝ်းထၢင်ႇႁၢင်ႈ၊ လွင်ႈသိူဝ်းၸႂ် လႄႈ လွင်ႈၵတ်းယဵၼ်ၸႂ် ၼႂ်းၵူႈတွၼ်ႈၵၢၼ်ၸိူဝ်းၼၼ်ႉ ဢိင်ၼိူဝ်လွင်ႈလူင်ႉလႅၼ်ႇၽႃႇသႃႇ ၵႂၢမ်းလၢတ်ႈသေ ႁဝ်းတၵ်းတေမီးလွၵ်း လၢႆးတၢင်းၶႆႈၸႂ်လီ လႄႈ မီးႁႅင်းပၢႆးဝူၼ်ႉယိုင်ႈယႂ်ႇမႃးယူႇယဝ်ႉ။
မႂ်ႇသုင်တင်းသဵင်ႈသေ-
~ လၢဝ်ႁဵင်
တွင်ႇၵလႃး၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းမတယႃႇ
တွင်ႇၵလႃး (တောင်ကုလားရွာ, Taungkular) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇမျိတ်ႉၵွၵ်ႉ၊ ၸႄႈဝဵင်းမတယႃႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈပၢင်ႇဢူး၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 190065 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇမျိတ်ႉၵွၵ်ႉၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 257 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 303 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 560 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းမတယႃႇ
ၽိင်ႈဝၼ်းပီႊမႂ်ႇတႆး (တႆးလူင်)
ၵူၼ်းႁဝ်းၼႆႉ ဢမ်ႇဝႃႈၸိူဝ်ႉၶိူဝ်းလႂ် မိူဝ်ႈလႆႈယူႇသဝ်းႁူမ်ႈၵၼ်လႄႈ လႆႈၵေႃႇတင်ႈၽိင်ႈၵူၼ်းႁူမ်ႈၵၼ်ၸွမ်းတီႈယူႇတီႈၵိၼ် ၼႂ်းတၼ်းႁဵင်းၽႂ်မၼ်းၼၼ်ႉ ပေႃးႁိုင်တၢမ်ႁိုင်မႃး တေၵိူတ်ႇမီးၽိင်ႈဢၼ် ဝႆႉပဵၼ်တီႈယုမ်ႇယမ်ၸုင်ၸႂ်လႄႈတိုဝ်းမၼ်ႈ ႁဵတ်းၸွမ်းမႃး ပၢၼ်သိုပ်ႇပၢၼ် တွၼ်ႈတႃႇမုၵ်ႉၾုင်ၵူၼ်း ဢမ်ႇၼၼ် ၽိင်ႈၵူၼ်းၶိူဝ်းၸဝ်ႈၵဝ်ႇ တေလႆႈယူႇၵတ်းယဵၼ် ႁိၼ်ႉၼွၼ်း။ လိူဝ်ၼၼ်ႉ ၼင်ႇႁိုဝ်လွင်ႈႁႃၵိၼ်လဵင်ႉတွင်ႉ ၼႂ်းၽိင်ႈၵူၼ်း တေတဵင်ႈၼိမ်မၼ်ႈၵႅၼ်ႈၼၼ်ႉ သၢႆၽႂ်ၶိူဝ်းမၼ်း ၸင်ႇလႆႈၵေႃႇတင်ႈၾိင်ႈတိုဝ်းၵမ်လၢႆလၢႆဢၼ် ၸွမ်းၵႃႇလတေႇသမႃးၸႂ်ႉတိုဝ်း ႁဵတ်းၸွမ်းၵၼ်။ ၼႂ်းၵႃႈၽိင်ႈၸိူဝ်းလႆႈၸႂ်ႉတိုဝ်း သိုပ်ႇသိုပ်ႇၵၼ်မႃး ၼႂ်းၽိင်ႈၵူၼ်းႁဝ်းပီႊလႂ်ပီႊၼၼ်ႉၼႆႉ မီးပႃးၾိင်ႈပီႊမႂ်ႇ ဢမ်ႇၼၼ် ၽိင်ႈႁပ်ႉတွၼ်ႈပီႊမႂ်ႇ လွင်ႈၼိူင်ႈ။
ပီႊမႂ်ႇတႆး
ၵူၼ်းၶိူဝ်းတႆးႁဝ်းၵူႊတီႈတီႈ ၸိူင်ႉၼင်ႇ ထႆး လၢဝ်း ယူၼ်း တႆးလူင် တႆးၶိုၼ် တႆးလိုဝ်ႉ တႆးလႅမ်း တႆးၼုင်း တႆးမၢဝ်း လႄႈတႆးဢႃႁူမ် ၸဵမ်ၸိူဝ်းၼႆႉ ပဵၵ်ႉသမ်ႉဝႃႈဢမ်ႇလႆႈယူႇၵႆႈၸမ်ၵၼ် (သူၼ်ႇလၢႆ ယူႇယၢၼ်ၵႆ) ၵၼ်သေတႃႉ ၽိင်ႈပီႊမႂ်ႇ ဢမ်ႇၼၼ် ၽိင်ႈႁပ်ႉတွၼ်ႈပီႊမႂ်ႇၼႆႉ တီႈမႃးမၼ်းမိူၼ်ၵၼ်၊ ပဵၼ်ဝၼ်းလဵဝ် လိူၼ်လဵဝ်ၵၼ်ၵူႊတီႈတီႈ။ ဝၼ်းပီႊမႂ်ႇတႆးၼႆႉ ပဵၼ်ဝၼ်းလိူၼ် ဢၢႆႈၶိုၼ်ႈၼိူင်ႈၶမ်ႈၵူႊပီႊ (တေယူႇမွၵ်ႈၵၢင်လိူၼ်ၼူဝ်ႊဝႅမ်ႊၿိူဝ်ႊၵူႊပီႊသေ ပေႃးပဵၼ်ပီႊသွၼ်ႉၼႆႉ တေယူႇ မွၵ်ႈၵၢင်လိူၼ်ၻီႊသႅမ်ႊၿိူဝ်ႊၵူႈပီႊ)။ မိူဝ်ႈပၢၼ်ပူႇမွၼ်ႇႁဝ်း ၵူၼ်းၶိူဝ်းတႆးၵူႊၸုမ်းၸုမ်း လႆႈတိုဝ်းဢဝ် ဝၼ်းလိူၼ်ဢၢႆႈ ၶိုၼ်ႈၼိူင်ႈၶမ်ႈ ပဵၼ်ဝၼ်းပီႊမႂ်ႇမိူၼ်ၵၼ်မႃး။ (လိူၼ်ဢၢႆႈ ၼႆႉ မၢင်ႊတီႈႁွင်ႉဝႃႈ လိူၼ်ၸဵင် ႁိုဝ်ၵေႃႈ လိူၼ်ၵဵင်၊ ပေႃးဝႃႈ လိူၼ်ဢၢႆႈၼႆတႄႉ တႆးႁဝ်းႁူႉၸၵ်းၵၼ်ၵူႊတီႈတီႈ။)
ပီႊမႂ်ႇတႆး ဢမ်ႇၼၼ် ပီႊမႂ်ႇတႆးလူင်
ၵူၼ်းၶိူဝ်းတႆးႁဝ်း လႆႈၸႂ်ႉတိုဝ်းလၵ်းပိူင် 12 လိူၼ်ၸွမ်းၸိုဝ်ႈလႅင်လၢဝ် (ၼၵ်ႉၶတ်ႈ)၊ လႅင်လၢဝ်ၼႆႉ ၵူၼ်းၶိူဝ်းတႆး သူၼ်ႇယႂ်ႇ သူင်ႁွင်ႉဝႃႈ မိင်ႈပီႊ (ႁူမ်ႈတင်းထႆးလႄႈလၢဝ်း) ဢၼ်ပဵၼ်- ၸႆႈ (ၼူ)၊ ပဝ်ႈ (ဝူဝ်း)၊ ယီး (သိူဝ်)၊ မဝ်ႈ (ပၢင်တၢႆး)၊ သီ (ငိူၵ်ႈ)၊ သႆႈ (ငူး)၊ သိင (မႃႉ)၊ မဵတ်ႉ (ပႄႉ)၊ သၼ် (လိင်း)၊ ႁဝ်ႉ (ၵႆႇ)၊ သဵတ်း (မႃ)၊ ၵႆႈ (မူ) ၸိူဝ်းၼႆႉ။
လၵ်းပိူင်ၸိူဝ်းဝႃႈမႃးၼႆႉ တႆးလူင် တႆးမၢဝ်း ႁွင်ႉဝႃႈ လၵ်းၼီႈ ။ တင်ႈၸိုဝ်ႈလုၵ်ႈလၢင်းၵေႃႈ သူင်ၸႂ်ႉတိုဝ်းၸွမ်း လၵ်းပိူင် မိင်ႈပီႊၼႆႉ ၼင်ႇၵၼ်၊ ၸိူင်ႉၼင်ႇ ပေႃးပဵၼ်လုၵ်ႈၸၢႆး သူင်တင်ႈၸိုဝ်ႈတႄႇဢဝ်လုၵ်ႈၵေႃႉငဝ်ႈၵႂႃႇ - ဢၢႆႈ ယီႈ သၢမ် သႆႇ ငူဝ်ႉ လူၵ်ႈ ဢိတ်း လဵၵ်ႉ ၼုမ်ႇ လိုၼ်း ၵွႆႈ ။ သင်ပဵၼ်လုၵ်ႈယိင်း သူင်တင်ႈဝႃႈ- ယေႈ ဢီႇ ဢၢမ် ဢႆႇ ဢူဝ်ႈ ဢူၵ်း ဢိတ်း လဵၵ်ႉ ၼုမ်ႇ လိုၼ်း ၵွႆႈ ၸဵမ်ၸိူဝ်းၼႆႉ။ ၵွပ်ႈပိူဝ်ႈၵူၼ်းတႆးလူင် တႆးမၢဝ်း လႆႈတင်ႈလၵ်းၼီႈ ဢၼ်ဢဝ်ၸွမ်းလၵ်းပိူင် မိင်ႈပီႊ ၸႂ်ႉတႃႇၽိင်ႈၵူၼ်းတူဝ်ၵဝ်ႇ မႃးလႄႈ ၸင်ႇမီးၽိင်ႈပီႊမႂ်ႇ ၼႂ်းလိူၼ်ၸဵင်မႂ်ႇဝၼ်းၼိူင်ႈ (လိူၼ်ဢၢႆႈ-လိူၼ်ၸႆႈ မႂ်ႇဝၼ်းၼိုင်ႈ) သေ လႆႈယိပ်းတိုဝ်းသိုပ်ႇမႃး တေႃႇဝၼ်းမိူဝ်ႈၼႆႉ။ တီႈတႄႉမၼ်းလၵ်းၼီႈၼႆႉ ပဵၼ်ၽႃႇသႃႇၵႂၢမ်းလၢတ်ႈ ဢၼ်လႆႈဢူမ်သူပ်းမႃးပဵၼ်ပီႊယၢဝ်းၶၢဝ်းႁိုင်ၼၼ်ႉသေ ဢၼ်ပဵၼ်ပီႊၼပ်ႉတႆး(သၵ်ႉၵရၢၸ်ႈ)တူဝ်ၼပ်ႉဢၢၼ်ႇ ဢၼ်တႆး လူင် သူင်ႁွင်ႉၵၼ်ဝႃႈ ပီႊမိူင်းၼၼ်ႉ ၼႂ်းပီႊပုတ်ႉထ 2557 ၼႆႉ (ပုၼ်ႈတႃႇတႆးလူင် တႆးမၢဝ်း) လႆႈမႃးယဝ်ႉ 2108 ပီႊ ။ (ပီႊမိူင်း 2108 ၼီႈၼႆႉ ပဵၼ်မိင်ႈမႄႈပီႊတႆး တႆးလူင် တႆးမၢဝ်းလႄႈ တႆးၼိူဝ် မၢင်ပွတ်း မၢင်တွၼ်ႈ။)
ပီႊမိူင်း ဢမ်ႇၼၼ် မိင်ႈပီႊတႆး
ၽိုၼ်မၢႆၸွႆႈတွင်းၶႄႇ ႁူမ်ႈတင်းၵႂၢမ်ႈမွၵ်ႇလၢတ်ႈၽူႈႁူႉၵူၼ်းၶိူဝ်းတႆးလူင်လၢႆလၢႆၸဝ်ႈယဝ်ႉ လႆႈႁူႉငိူၼ်ႈငဝ်ႈမႃးဝႃႈ ပီႊမိူင်းတႆး ဢမ်ႇၼၼ် မိင်ႈပီႊတႆး (တႆးလူင်-တႆးမၢဝ်း) ၼႆႉ တႄႇၼပ်ႉသွၼ်ႇ တင်ႈႄတႇပီႊ ဢၼ်ၸဝ်ႈၶုၼ်ယီႈ လုၵ်ႈၸၢႆးၵေႃႉတီႈ 2 ၶုၼ်ဢူတီႇၾႃႉ (ၸိုဝ်ႈၶိူဝ်းႁိူၼ်း) ၸဝ်ႈမိူင်းၼွင်သႄ ဢွၼ်ဢဝ်ၶႃႈဝၢၼ်ႈ ၵူၼ်းမိူင်းၵမ်ႈၽွင်ႈ လွင်ႈလူင်းၸွမ်းလမ်းၼမ်ႉၶူင်း မႃးတႄႇတင်ႈဝၢၼ်ႈမိူင်း (မိူင်းမၢဝ်း) တီႈႁိမ်းၾင်ႇၼမ်ႉမၢဝ်း ဢွၼ်တၢင်းပီၶရိသ်ႉတ် မွၵ်ႈ 94 ပီ၊ မႅၼ်ႈမွၵ်ႈပီၿုၻ်ႉထ 450 ၼၼ်ႉမႃး။ (ၼမ်ႉမၢဝ်းၼႆႉ မိူဝ်ႈဢွၼ်တၢင်းႁွင်ႉ ၼမ်ႉႁူၺ်ႈလီႈ၊ ၸၢဝ်းမၢၼ်ႈ ႁဵၵ်ႈဝႃႈ သျူၺ်ႇလီႇ၊ ၸၢဝ်းၶႄႇသမ်ႉ တႅမ်ႈၸွမ်းသဵင်ၶဝ်ဝႃႈ ရုၺ်ႉလီႉ)။
ယွၼ်ႉလွင်ႈၸိူင်ႉၼင်ႇဝႃႈမႃးၼႆႉလႄႈ ၵူၼ်းၶိူဝ်းတႆး (တႆးလူင်၊ တႆးမၢဝ်း လႄႈ တႆးၼိူဝ်မၢင်ပွတ်းမၢင်တွၼ်ႈ) ၸင်ႇလႆႈယိပ်းတိုဝ်း ဢဝ်ပီဢၼ်ၸဝ်ႈၶုၼ်ယီႈ ဢွၼ်ဢဝ်ၶႃႈဝၢၼ်ႈၵူၼ်းမိူင်းလူင်းမႃးတႄႇတင်ႈသိုင်ႇမိူင်း တီႈႁိမ်း ၾင်ႇၼမ်ႉ မၢဝ်းၼၼ်ႉ မႃးပဵၼ်ပီမိူင်း ဢမ်ႇၼၼ် မိင်ႈပီ ၸႂ်ႉတႃႇၸိူဝ်ႉသၢႆၶိူဝ်းတူဝ်ၵဝ်ႇသေသိုပ်ႇတိုဝ်းမႃး တေႃႇထိုင်ဝၼ်း မိူဝ်ႈၼႆႉ။ ၼႂ်းပီၿုၻ်ႉထ 2556-57 ၼႆႉ မိင်ႈပီတႆး ဢမ်ႇၼၼ် ပီမိူင်းတႆး လႆႈမႃးယဝ်ႉ 2108 ၼီႈ။ (ယူႇၼႂ်းလိူၼ်ၻီႊသႅမ်ႊၿိူဝ်ႊပီ 2013 ၼႆႉ)။ ၵူၼ်းၶိူဝ်းတႆးႁဝ်း ၸင်ႇႁွင်ႉပီမႂ်ႇတူဝ်ၵဝ်ႇၼႂ်းပီ (2014) ၼႆႉဝႃႈ လၵ်းၼီႈ ပီတႆး ၵပ်းသိင (ပီမႃႉ) ပီမိူင်း 2108 ၼီႈၼႆယဝ်ႉ။ (မိူဝ်ႈၶႂ်ႈႁူႉပီမိူင်း- တႆး ဢမ်ႇၼၼ်တႆးမိင်ႈပီတႆးၼၼ်ႉ တေလႆႈ ဢဝ်ပီၿုၻ်ႉထ မိူဝ်ႈလဵဝ်တင်ႈသေ ဢဝ်ပီဢၼ်ၶုၼ်ယီႈတင်ႈမိူင်းၼၼ်ႉ မႃးထွၼ်ၼႆၸိုင် တေမႅၼ်ႈၸွမ်းပီမိူင်းၶွင်တႆး (ပတႉ) ဢမ်ႇၼၼ် မိင်ႈပီတႆး (တသႉ)။ ၸိူင်ႉၼင်ႇ- ပီ ၶသႉ 2011 ၼႆႉ ပီ ပသႉ 2554-55 ၼီႈ၊ ဢဝ်ပီဢၼ် ၸဝ်ႈၶုၼ်ယီႈတင်ႈမိူင်း ပသႉ 450 မႃးထွၼ်ယဝ်ႉ လႆႈ 2108 ၼၼ်ႉ ပဵၼ်ပီမိူင်းတႆး (တသႉ)။ ( ပသႉ 2557 – 450 ႁူႉ တသႉ 2108) ၼၼ်ႉယူႇ။ [ပီမိူင်း ဢမ်ႇၼၼ် မိင်ႈပီ ဢမ်ႇၼၼ် ပီတႆး (2108) ဢၼ်တႆးႁဝ်း ၼပ်ႉသွၼ်ႇ ၸႂ်ႉတိုဝ်းၵၼ်ယူႇၼႆႉ ပဵၼ်ပီမိူင်း ၶိူဝ်းတႆးလူင်၊ တႆးမၢဝ်း လႄႈ တႆးၼိူဝ်မၢင်ပွတ်း မၢင်တွၼ်ႈၶဝ်ၸႂ်ႉတိုဝ်းၵၼ် ၼၼ်ႉၵူၺ်း။ တင်းတႆး တၢင်ႇၶိူဝ်းၶဝ် ဢမ်ႇၵဵဝ်ႇၵွင်ႉၵၼ်သင်။ ၵူၺ်းၵႃႈ လၵ်းၼီႈပီတႆး ဢၼ်ဢိင်ဢဝ်လၵ်းပိူင် ပီၵၢပ်ႇၸႆႈ 60 လွၵ်းသေ ၼပ်ႉသွၼ်ႇယိပ်းတိုဝ်းၵၼ်မႃး ဢၼ်ပဵၼ် လိူၼ်ဢၢႆႈ (လိူၼ်ၸဵင် – လိူၼ်ၵဵင် ) မႂ်ႇ ဝၼ်းၼိုင်ႈ ပဵၼ်ဝၼ်းပီမႂ်ႇတႆး ၼႆၼၼ်ႉ ၵူၼ်းတႆးႁဝ်းၵူႈတီႈတီႈ ယိပ်းတိုဝ်းမိူၼ်ၵၼ်။ လၵ်းၼီႈ မိူၼ်ၵၼ်၊ ပီမိူင်း ဢမ်ႇမိူၼ်ၵၼ်ၵူၺ်း။
ၽိင်ႈၵေႃႇၸဵင် ဢမ်ႇၼၼ် လၵ်းပိူင်ပီႊမႂ်ႇတႆး
ၽိင်ႈၵေႃႇၸဵင် ဢမ်ႇၼၼ် လၵ်းပိူင်ပီႊမႂ်ႇတႆးၼႆႉ ပၢၼ်မိူဝ်ႈလဵဝ်ၸႅၵ်ႇဝႆႉပဵၼ် 4 တွၼ်ႊ -
တွၼ်ႊႁူဝ်တီး ပႂ်ႉၸဵင်
ပႂ်ႉၸဵင် ပွင်ႇဝႃႈ ၾဝ်ႈႁပ်ႉ တၵ်ႉၼၢႆ ႁၢင်ႈႁႅၼ်းပႂ်ႉႁပ်ႉတွၼ်ႈလိူၼ်ၸဵင် (လိူၼ်ဢၢႆႈ) ၼႂ်းဝၼ်း လိူၼ် ႑႒ လပ်း ဢၼ်တိုဝ်းၵမ်ႊ ပဵၼ်ဝၼ်းသဵင်ႈပီႊၵဝ်ႇ။ ဝၼ်းလုၵ်ႈပီႊသုတ်းသဵင်ႈယဝ်ႉလႄႈ ပဵၼ်ဝၼ်းပီႊတႆးသဵင်ႈ၊ ပဵၼ်ဝၼ်းႁပ်ႉတွၼ်ႈလိူၼ်ၸဵင်လႄႈ ၵမ်ႈၽွင်ႈႁွင်ႉဝႃႈ ဝၼ်းႁပ်ႉၸဵင် (ဢမ်ႇၼၼ်) ဝၼ်းပႂ်ႉၸဵင် ၼႆယဝ်ႉ။ ဝၼ်း လိူၼ် ႑႒ လပ်းၼၼ်ႉ ဢွၼ်ၵၼ်လုၵ်ႉၸဝ်ႉၸဝ်ႉ၊ ၸွမ်းၼင်ႇတၢင်းၵိူဝ်းယမ်ၽႂ်မၼ်းသေ ႁဵတ်းတၢင်းလီ။ ၵၢင်ဝၼ်းမႃး ဢွၼ်ၵၼ်ႁၢင်ႈႁႅၼ်းႁဵတ်းသၢင်ႈ တၢင်းၵိၼ် တႃႇလဵင်ႉလူၸႃႇၵမိူဝ်ႈၶမ်ႈ၊ တၢင်းၵိၼ်ၼႆႉ ႁႂ်ႈပဵၼ် တၢင်းၵိၼ်တႆး။ မိူၼ်ၼင်ႇၶဝ်ႈၽၵ်း၊ ၶဝ်ႈသွႆး၊ ၶဝ်ႈသဵၼ်ႈ၊ ၼိူဝ်ႉသူမ်ႈ၊ ထူဝ်ႇၽူး၊ ၶဝ်ႈုပုၵ်း၊ ၶဝ်ႈတူမ်ႈၵူၺ်ႈ၊ ၶဝ်ႈ တူမ်ႈလႅမ်၊ ၶင်ႇပွင်းၸိူဝ်းၼႆႉၵႂႃႇ ၵမ်းဝႃႈလႆႈပွင်ပဵၼ်ၼၼ်ႉ ၽွမ်ႉၵၼ်ႁဵတ်း။ ၵူဝ်လိုမ်းလၢႆးႁဵတ်းတၢင်းၵိၼ်တႆး၊ ၵူဝ်လိုမ်းဝၼ်းပီႊမႂ်ႇတႆး ၵိုင်ႇလီလဵင်ႉတၢင်းၵိၼ်တႆး။ မိူဝ်ႈႁဵတ်းၵေႃႈ ပေႃးပဵၼ်လႆႈ ႁႂ်ႈၽူႈယႂ်ႇသွၼ်ဢွၼ်ႁဵတ်း။
ၵူၼ်းၵႄႇပဵၼ်ႁူဝ်ၼႃႈ သိုပ်ႇသွၼ်ဝႆႉပၼ်လုၵ်ႈလၢၼ် ဢၼ်တေပုတ်ႈတႅၼ်းၸိူဝ်ႉၶိူဝ်းၵႂႃႇ၊ ႁႂ်ႈမေႃႁဵတ်းတွင်းမၢႆဝႆႉ ပဵၼ်ၶူဝ်းၶွင်တၢင်းၵိၼ်တႆး၊ ၽွမ်ႉၸွႆႈထႅမ်ၵၼ်ၼႆႉ ပဵၼ်ၽိင်ႈတႆး ဢၼ်ၵိုင်ႇလႅပ်ႈ "ႁဵတ်းႁိူၼ်းၸွႆႈၶႃႈ၊ ႁဵတ်း ၼႃးၸွႆႈသွမ်ႈ" ၼၼ်ႉလႄႈ တိုၼ်းလီသိုပ်ႇပၼ်လုၵ်ႈလၢၼ်ႇယူႇတေႉ။ ပုၼ်ႈတႃႇၵူၼ်းထဝ်ႈၵႄႇသမ်ႉႁႂ်ႈဢွၼ်ၵၼ်ႁေႃးလိၵ်ႈ ဢၢၼ်ႇလၢႆး မဵဝ်းဢၼ်မီးၶေႃႈသင်ႇသွၼ် ႁႂ်ႈမေႃဢွၼ်ၵၼ် ႁၵ်ႉၸိူဝ်ႉၸိူဝ်ႉၸၢတ်ႈ၊ ဝၢၼ်ႈမိူင်း၊ ၽိင်ႈထုင်း၊ လိၵ်ႈလၢႆး။ ၵူၼ်းၼုမ်ႇၶဝ် ၸိူဝ်းႁဵတ်းတၢင်းၵိၼ်ၼၼ်ႉ ဢဝ်မိူဝ်းလဵင်ႉလူၸႃႇၵႃႉ ၵူၼ်းထဝ်ႈ ၸိူဝ်း လူလိၵ်ႈ လူထမ်း၊ ယၢမ်းၼင်ႇၼၼ် ၵူၼ်းထဝ်ႈတေလႆႈၶႆႊၼေပၼ် လွင်ႈၽိင်ႈထုင်း၊ ၵၢၼ်ၸိူဝ်ႉၸၢတ်ႈ၊ ၶူဝ်းၶွင်ၵဝ်ႇလွၼ်ႉႁဝ်း။ တေလႆႈမေႃသင်ႇသွၼ် လွင်ႈပၼ်ႁႅင်းႁတ်းႁၢၼ်၊ ႁႃလၢႆးၶိုၼ်ႈသင်ႉၶိုၼ်ႈသုင်၊ တေလႆႈမေႃ ၶႆႊၼေလွင်ႈပီႊမႂ်ႇတႆး၊ လွင်ႈပၵ်းယဵမ်ႈဝၼ်းတႆး၊ လွင်ႈတႆးသမ်းလၢႆး၊ လွင်ႈသိူၵ်ႈၶိူဝ်းႁိူၼ်း ၸိူဝ်းၼႆႉၵႂႃႇ ဢၼ် ၵပ်းၵၢႆႇလူၺ်ႈလွင်ႈတႆးလႄႈၸိူဝ်ႉၶိူဝ်းတႆး။
လိူၼ် ႑႒ လပ်းၼႆႉ ၵတ်းၸီႈ၊ တေလႆႈပႂ်ႉပီႊမႂ်ႇ တေႃႇထိုင်တဵင်ႈၶိုၼ်းၸၢႆႉယဵပ်ႇၶဝ်ႈပီႊမႂ်ႇလႄႈ ဢမ်ႇသႂ်ႇၾႆး ဢွမ်ႇၼၼ်ႉ တေဢမ်ႇပဵၼ်လႆႈ။ သႂ်ႇမုၵ်ႉၾႆးယႂ်ႇ ႁႂ်ႈလုၵ်ႉဢွၼ်ႇၵူၼ်းၼုမ်ႇ ၵူၼ်းၶၢဝ်ႉ ဢွမ်ႇဢုၼ်ႇမူၼ်ႊလူၺ်ႈ ၵၼ်။ လုၵ်ႈဢွၼ်ႇၼုမ်ႇၶဝ် ႁွင်ႉၵႂၢမ်းၵႃႈမူၼ်ႊပႂ်ႉႁပ်ႉၸဵင်။
တွၼ်ႊသွင် ပၢႆႈၸဵင်ႈ
ပၢႆႈ ပဵၼ်ၵႂၢမ်းတႆးမွၼ် ပွင်ႇဝႃႈ ၵွမ်းဝႆႈ၊ ပၢႆႈၸဵင် ၸင်ႇပွင်ႇဝႃႈ ၵွမ်းဝႆႈ ၵႃႇရဝၼပ်ႉယမ်လိူၼ်ၸဵင် (လိူၼ်ဢၢႆႈ) ဢၼ်ပဵၼ် လိူၼ်ႁူဝ်တီး ၼႂ်းပီႊမႂ်ႇၵူႊပီႊပီႊ။ ဝၼ်းလိူၼ် ၸဵင်မႂ်ႇ ႑ ၶမ်ႈၼႆႉ မိူဝ်ႈၵွၼ်ႇတေႉ မီးၵၢၼ်ၶိုၼ်ႈပၼ်ထႃႇၼ တႃႊၶုၼ် (ၶိုၼ်ႈယႃႇထူး) တီႈၵူၼ်းႁၢပ်ႇၵၢၼ်ၶုၼ်မိူင်းၶဝ်၊ မီးၵၢၼ် မွပ်ႈ ရၢင်းဝလ်း (သူးၽွၼ်းၵၢၼ်) တီႈ ၽူႈႁဵတ်း ၵၢၼ်လီၸွႆႈၽိင်ႈၵူၼ်း (ၸွႆႈတူင်ႇဝူင်းၵူၼ်း)။ ပၢၼ်မိူဝ်ႈလဵဝ်သမ်ႉ ပွတ်းၼႂ် ထွမ်ႇလိၵ်ႈ ဢၼ်ပဵၼ်ၵႂၢမ်းသွၼ် ၸွမ်းၵၢပ်ႈ ပၢၼ်၊ ဢိၵ်ႇတင်းမီးပၢင်ဢုပ်ႇဢူဝ်း (သမ်မၼႃး) ၵၼ် ဢၼ်ၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈ လိၵ်ႈလၢႆး-ၽိင်ႈငႄႈ-ႁိတ်ႈႁွႆး ၼႂ်းတူင်ႇဝူင်း ၵူၼ်းၶိူဝ်းတူဝ်ၵဝ်ႇ ၸွမ်းတီႈလႂ်တီႈၼၼ်ႈ။
တွၼ်ႊသၢမ် ၵိၼ်ၸဵင်
ၵိၼ်ၸဵင် ပွင်ႇဝႃႈ ၶပ်းၶိုင်လဵင်ႉၶဝ်ႈၽၵ်းတၢင်းၵိၼ် ၽူႈထဝ်ႈၵူၼ်းၵႄႇလႄႈ ပီႈၼွင်ႉ သၢႆၶိူဝ်းတင်းလၢႆ ဢၼ်မီး တင်းၶဝ်ႈတူမ်ႈလႅမ်၊ ၶဝ်ႈပုၵ်း(ၶဝ်ႈတမ်ငႃး)လႄႈ ၶဝ်ႈယႃႇၵု (ၶဝ်ႈၼမ်ႉဢွႆႈ)၊ ႁူမ်ႈတင်း ၾိင်ႈသႃသၼႃး ဢၼ်ၸဝ်ႈၵဝ်ႇ ၵိူဝ်းလီ ႁင်းၽႂ်ႁင်းမၼ်း ၼႂ်းဝၼ်းပီႊမႂ်ႇမိူဝ်ႈလိူၼ်ၸဵင် (လိူၼ်ဢၢႆႈ)။
တွၼ်ႊလိုၼ်းသုတ်း လဵၼ်ႈၸဵင်
လဵၼ်ႈၸဵင် ပွင်ႇဝႃႈ ႁဵတ်းပွႆးဢုၼ်ႇငၢၼ်း(ပွႆးမူၼ်ႊသိူဝ်း) ၼႂ်းယၢမ်းၵၢင်ၶမ်ႈၵၢင်ၶိုၼ်းသေ ၸူမ်းသိူဝ်းႁပ်ႉတွၼ်ႈပီႊမႂ်ႇ၊ သူင်ႇသင်ႇပီႊၵဝ်ႇ ၸိူင်ႉၼင်ႇ- ႁဵတ်းၵႂၢမ်းႁွင်ႉဝၢၵ်ႇၵၼ် - ၵႃႈၼူၵ်ႉ-ၵႃႈတူဝ်း - ၵႃႈမူၼ်ႊ လဵၼ်ႈလၢႆးၸိူင်း ၸဵမ်ၸိူဝ်းၼႆႉ။
-"ၸဝ်ႈဢမ်ႇယွင်ႈ ၶွင်ဢမ်ႇၵႃႈ ။ ၽိင်ႈၵူၼ်းၶိူဝ်းတူဝ်ၵဝ်ႇ ပေႃးတူဝ်ၵဝ်ႇဢမ်ႇယွင်ႈ ဢမ်ႇပႂ်ႉပႃး ဢမ်ႇသိုပ်ႇၽႄႈတိူၼ်း တေယဵၼ်းပဵၼ်သိင်ႇၶွင်ဢၼ်ဢမ်ႇမီးၵႃႊၶၼ်ၼႂ်းဝၼ်းၼႃႈ"-
ငဝ်ႈတိုၼ်း
ၼႃႈလိၵ်ႈဝႅပ်ႉသၢႆႉ ပၢင်လူင်
လိၼ်းၸိၼ်း၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းမျိတ်ႉတႃး
ဝၢၼ်ႈလိၼ်းၸိၼ်း  (လင်းဇင်းရွာ, Linzin) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇမိၼ်းလႄႇ၊ ၸႄႈဝဵင်းမျိတ်ႉတႃး၊ ၸႄႈတွၼ်ႈၵျွၵ်ႉသႄႇ၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 190988 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇမိၼ်းလႄႇၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 738 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 796 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 1534 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းမျိတ်ႉတႃး
77
ၶႂ်ႈမၢႆထိုင်ဝႃႈ
တယႅတ်ႉ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈ
ၸႄႈတွၼ်ႈတယႅတ်ႉ (သရက်ခရိုင် ; Thayet District) ၼႆႉ ပဵၼ်ၸႄႈတွၼ်ႈ ဢၼ်မီးၽၢႆႇၸၢၼ်းသုတ်း တီႈ မိူင်းမျၢၼ်ႇမႃႇပွတ်းၼိူဝ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၽၢႆႇႁွင်ႇၸႄႈတွၼ်ႈၼႆ့ မီးဝႆႉ ၸႄႈတွၼ်ႈမိၼ်းပူး လႄႈ ၸႄႈတွၼ်ႈမၵူၺ်း၊ ၽၢႆႇၸၢၼ်းၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸႄႈတွၼ်ႈပျီႇ၊ ၽၢႆႇဢွၵ်ႇၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸႄႈတွၼ်ႈယမႄးတိၼ်း လႄႈ ၸႄႈတွၼ်ႈတွင်ႇငူႇ၊ ၽၢႆႇတူၵ်းၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸႄႈတွၼ်ႈတၢၼ်ႇတွႆး ၸိူဝ်းၼႆႉ လွမ်ႉႁွပ်ႈဝႆႉယဝ်ႉ။
လိူဝ်သေၼၼ်ႉဢမ်ႇၵႃး ၽၢႆႇတၢင်းတူၵ်းၼၼ်ႉ ဢၼ်ပဵၼ် သၼ်လွႆရၶႅင်ႇ၊ ၽၢႆႇတၢင်းဢွၵ်ႇၼႆႉ ဢၼ်ပဵၼ် သၼ်လွႆပႃႇၵိူဝ်ၸိူဝ်းၼႆႉ မီးဝႆႉၼင်ႇ ဢၼ်ၶႅၼ်ႈလႅၼ်လိၼ်ဝႆႉၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ သၼ်လွႆရၶႅင်ႇ လႄႈ သၼ်လွႆပႃႇၵိူဝ်ၸိူဝ်းၼႆႉ လုၵ်ႉတင်း ၼႃႈတၢင်းတူၵ်း လႄႈသင်၊ လုၵ်းတင်း ၼႃႈတၢင်းဢွၵ်ႇလႄႈသင် ငႃးလွႆ ငူင်းလွႆၸိူဝ်းၼႆႉ ငေႃးဢွၵ်ႇသေ ပဵၼ်သၼ်ၵွင်းလွႆ တွၼ်ႈတႃႇတီႈဢွၵ်ႇၼမ်ႉ တႃႇ ၵိင်ႇၼမ်ႉ ၼမ်ႉၵဵဝ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၼမ်ႉၵဵဝ် ၼႆႉ လုၵ်ႉဢဝ် ၽၢႆႇႁွင်ႇ လႆလူင်းၽၢႆႇၸၢၼ်း တီႈၼႂ်းၵၢင်ၸႄႈတွၼ်ႈ တၢင်းယၢဝ်းမွၵ်ႈ 90 လၵ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ တၢင်းၵႂၢင်ႈမႄႈၼမ်ႉ တီႈ ၵႄႈဝဵင်းၵမ်ႇမလႄႈ ဝဵင်းပျီႇ ဢၼ်ပဵၼ် ၵူတ်ႉၵႅပ်ႈမၢႆသီႇၼၼ်ႉ တၢင်းၵႂၢင်ႈမီး မွၵ်ႈသၢမ်ၽႃႇလူင်ႇၼႆႉၵူၺ်းသေ တီႈတေႃႇၼႃႈ ဝဵင်းသိၼ်ႇပွင်ႇဝႄးၼၼ်ႉ တၢင်းၵႂၢင်ႈမီးမွၵ်ႈ သၢမ်လၵ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ႁွင်ႈၼမ်ႉ ၸိူဝ်းလမ်ႇလွင်ႈ ၸိူဝ်းဢၼ်လႆၶဝ်ႈၸူး ၼမ်ႉၵဵဝ်ၼၼ်ႉ ပဵၼ် ပၼိ၊ မိၼ်းတူင်း (မထူင်း) လႄႈ ႁွင်ႈမိၼ်းတႄးၸိူဝ်းၼႆႉ လႆၶဝ်ႈၸူးၽၢႆႇတူၵ်းယဝ်ႉ။ ၼႂ်းၵႃႈ ႁွင်ႈၸိူဝ်းလႆႈၶဝ်ႈ ၽၢႆႇဢွၵ်ႇၼၼ်ႉ ႁွင်ႈၵျေးၼီႇ လႄႈ ႁွင်ႈပႂႅတ်ႉၵျီးၼႆႉ ပဵၼ်ႁွင်ႈ ဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈဝႆႉယဝ်ႉ။
တၢင်းသုင်သၼ်လွႆရၶႅင်ႇ ဢၼ်မီးဝႆႉတီႈၼႂ်း ၸႄႈတွၼ်ႈတယႅတ်ႉၼႆႉ ၽတ်ႉၽဵင်ႇ မီးမွၵ်ႈ 4000 ထတ်းၼႆႉသေ တႃႇသွင်ႇတီႈၼႆႉ သုင် 5000 ထတ်းပၢႆယဝ်ႉ။ သၼ်လွႆပႃႇၵိူဝ်ၼႆႉ တိူဝ်းတႅမ်ႇသေ တႃႇတီႈၼိုင်ႈ မီး 2000 ထတ်းပၢႆသေ တႅမ်ႈယေႃႈလူင်းၵႂႃႇ ၽၢႆႇႁွင်ႇယဝ်ႉ။ ၼႃးလိၼ်ၸႄႈတွၼ်ႈၼႆ့ ၵွင်းလွႆဢွၼ်ႇၼမ်လိူင်ႇလႄႈ ၼႃႈလိၼ်ပဵင်း ဢမ်ႇပေႃးမီး။ ယွၼ်ႉပိူဝ်ႈမီးလႅင်လိၼ် ႁိၼ်သၢႆး၊ ႁိၼ်ထုၼ် ၸိူဝ်းၼႆႉလႄႈ တီႈၸိူဝ်းၼၼ်ႉ ၶွၼ်ႇလိၼ်ဢမ်ႇၶႅမ်ႉလႄႈ ဢမ်ႇၸၢင်ႈၽုၵ်ႇသွမ်ႈ ႁႆႈၼႃး ပႃႇထူဝ်ႇသင်။
ႁူမ်ႈဝႃးၸမ်ၵၼ်တင်း ပၢၵ်ႇၼမ်ႉၼိူဝ်ၵုၼ် မိူင်းမၢၼ်ႈပွတ်းတႂ်ႈသေတႃႉ ၸႄႈတွၼ်ႈတယႅတ်ႉၼႆ့ ၶဝ်ႈပႃးၼႂ်းၼႃႈလိၼ် ၽူၼ်ဢေႇလႄႈ တင်းပီၼႆႉ တၢင်ႉၼမ်ႉၽူၼ်ၽတ်ႉၽဵင်ႇ ၵူၺ်းမီး 30 ၼိဝ်ႉ တေႃႇ 50 ၼိဝ်ႉၵူၺ်း။ တီႈၸႄႈတွၼ်ႈၼႆႉ ၾိင်ႈၾႃႉတိူဝ်းလႅၵ်ႈလၢႆႈသေ ၸႄႈတွၼ်ႈတၢင်ႇၸိူဝ်း ဢၼ်မီႈဝႆႉ တီႈၼႂ်း ၸႄႈတိူင်းမၵူၺ်းၼႆႉယဝ်ႉ။ ပေႃးၶၢဝ်းၵတ်းမႃး တၢင်ႉလူမ်းမႆႈ ယွမ်းလူင်ထိုင် 42 တီႇၵရီႇၽႃႇရိၼ်ႇႁၢႆႉသေတႃႉ ပေႃးၶၢဝ်းမႆႈၼႆႉ တၢင်ႉလူမ်းမႆႈ ၶိုၼ်ႈသုင် ထိုင် 104 တီႇၵရီႇၽႃႇရိၼ်ႇႁၢႆႉယဝ်ႉ။ ပေႃးမွၵ်ႈၶၢဝ်းလိူၼ်ဢေႇပရႄႇၼၼ်ႉ ပေႃးမုင်ႈတူၺ်းသုတ်းသၢႆတႃၼႆ ဢမ်ႇပေႃးလႆႈႁၼ် တူၼ်ႈမႆႉ တူၼ်ႈယိူဝ်ႈၶဵဝ်ၶဵဝ်သေတႃႉ ပေႃးထိုင်ဝၢႆးလင်လိူၼ်မေႇ ပေႃးၽူၼ်တူၵ်းၽွၵ်းၽႅၵ်းပၼ်ယဝ်ႉၼႆတႄႉ ၸိူဝ်းတီႈလွႆၵွင်း လိၼ်ပဵင်းၼၼ်ႉ ၵိုင်ႉၵၢင်ႉ ယမ်းၶဵဝ်မႃးယူႇယဝ်ႉ။
ပေႃးၶိုၼ်းၽိုၼ်ႉတူၺ်းပိုၼ်းမိူဝ်ႈၸဝ်ႈ ၸႄႈတွၼ်ႈတယႅတ်ႉၼႆႉ ဢၼ်ပဵၼ် ပွတ်းတႂ်ႈၸႄႈတွၼ်ႈၼၼ်ႉၼႆႉ တိုၼ်းၶဝ်ႈပႃးမႃးၼႂ်း မိူင်းသရေႇၶိတ်ႉတရႃႇ ၸဵမ်မိူဝ်ႈမိူင်းၼၼ်ႉ ပဵၼ်လီမႃးၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ဢၼ်ပဵၼ် ပွတ်းၼိူဝ်ၸႄႈတွၼ်ႈယၢမ်းလဵဝ် ဢၼ်မီႈ ၽင်ႇၽၢႆတူၵ်းၼမ်ႉၵဵဝ်ၼႆႉ ၶဝ်ႈပႃးမႃးၼႂ်း တိူင်းသုၼႃပရၼ်ႇတလႄႈသင်၊ ပွတ်းတွၼ်ႈၸႄႈတွၼ်ႈ ဢၼ်မီးၽၢႆႇဢွၵ်ႇၽင်ႇၼၼ်ႉ ၶဝ်ႈပႃးမႃးၼႂ်း တိူင်းတမ်ႇပတီႇပ ၼႆ ၽူႈလဵပ်ႈႁဵၼ်းပိုၼ်းၶဝ် မွၵ်ႇလၢတ်ႈဝႃႈၼၼ်ယဝ်ႉ။
ပၢၼ်ၶုၼ်သုပႆၺႃႇ ဢၼ်ပဵၼ် သၢႆသိုပ်ႇၶုၼ်သရေႇၶိတ်ႉတရႃႇ ထူၼ်ႈ 27 မွၵ်ႈမိူဝ်ႈပီၶရိတ်ႉ ႁူဝ်ပၢၵ်ႇပႅတ်ႇၼၼ်ႉ ၵူၼ်းၶိူဝ်းမွၼ်း၊ ၵူၼ်းၶိူဝ်းၵၢၼ်းယၢၼ်ႇၶဝ် မႃးတိုၵ်းသရေၶိတ်ႉတရႃႇလႄႈ မိူင်းလႆႈလူႉသေ သမုတိရၢၸ်ႉ ဢၼ်ပဵၼ် လၢၼ်ၶုၼ်ပႃးၼၼ်ႉ လႆႈပၢႆႈမႃးတီႈၼႂ်း ၸႄႈတွၼ်ႈတယႅတ်ႉၼႆႉသေ မႃးတင်ႈ ဝဵင်းမိၼ်းတူင်း ၼႆယဝ်ႉ။ ၶုၼ်ပႃးၼၼ်ႉ ဝၢႆးၼႆႉမႃး ပဵၼ်ၶုၼ် ဢၼ်ၵေႃႉတႄႇတင်ႈ မိူင်းပူးၵမ်ႇ ဢၼ်ႁွင်ႉဝႃႈ ဢရိမတ်တၼႃ ၼႆယဝ်ႉ။ လုၵ်ႉတီႈ သၢႆသိုပ်ႇၶုၼ်ၼၼ်ႉသေ ၽွင်းငမ်းဢုပ်ႉပိူင်ႇ မိူင်းပူးၵမ်ႇမႃး ႁိုင် 1000 ပီပၢႆသေ ဢၼ်ပဵၼ်ထုင်ႉ ၸႄႈတွၼ်ႈတယႅတ်ႉၼႆႉၵေႃႈ ၶဝ်ႈပႃးၼႂ်း ၼႃးလိၼ် ၶုၼ်ပူးၵမ်ႇၶဝ်သေ ဢၼ်ပဵၼ်ၽူႈၵိၼ်ဝဵင်းတယႅတ်ႉၼႆႉၵေႃႈ လုၵ်ႉတီႈ ၶုၼ်ပူးၵမ်ႇၶဝ် တၢင်ႇပၼ်ယဝ်ႉ။
ပၢၼ်ၶုၼ်ၵျေႃႇၸၵႂႃႇ ဢၼ်ပဵၼ်သၢႆသိုပ်ႇပူးၵမ်ႇလိုၼ်းသုတ်းၼၼ်ႉ ဢဝ်လုၵ်ႈၸၢႆးမၼ်းပႃးၼိုင်ႈ ဢၼ်ပဵၼ် မိၼ်းသျိၼ်ႇၸေႃးၼႆႉ တၢင်ႇပဵၼ် ၽူႈၵိၼ်ဝဵင်းတယႅတ်ႉမႃးလႄႈ ထုင်ႉၸႄႈတွၼ်ႈတယႅတ်ႉ မိူဝ်ႈၵၢပ်ႈၼၼ်ႉပၢၼ်ၼၼ်ႉၵေႃႈ လႅပ်ႈတေၵိုၼ်းမႃးယူႇယဝ်ႉ။ ဝၢႆးသေပူးၵမ်ႇလႆႈလူႉယဝ်ႉ ဢွၼ်ၵၼ် တင်ႈၼႃႈလိၼ်ၽႂ်မၼ်းသေ ၽွင်းငမ်းမႃးလႄႈ ထုင်ႉၸႄႈတွၼ်ႈတယႅတ်ႉၼႆႉၵေႃႈ လႆႈယၢႆႈမႃးသေ ၸမ်ၽႂ်ၵေႃႈ ၸူးဢဝ်သႂ်ႇၼႂ်း ၼႃႈလိၼ်ၽႂ်မၼ်းမႃးယဝ်ႉ။ ဝၢႆးသေ မိူင်းပူးၵမ်ႇလႆႈလူႉယဝ်ႉ ၸိုဝ်ႈၸႄႈတွၼ်ႈတယႅတ်ႉၼႆႉၵေႃႈ လႆႈႁၢႆၵႂႃႇသေ ဢၼ်ပဵၼ် ဝဵင်းမျေႇထႄး ဢၼ်ပႃးၼႂ်း ၸႄႈတွၼ်ႈတယႅတ်ႉၼၼ်ႉၵူၺ်း ၵႆႉပႃးၼႂ်းပိုၼ်း ပဵၼ်ၼင်ႇ ဝဵင်းတပ်ႉၵင်ႈၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ဢၼ်ပဵၼ်တပ်ႉၵင်ႈ ဢၼ်မီးတီႈဝဵင်းမျေႇထႄးၼၼ်ႉ လႆႈၵေႃႇသၢင်ႈမႃး ၸဵမ်မိူဝ်ႈပၢၼ် ၶုၼ်သမုတိရၢၸ်ႉၼၼ်ႉသေ ႁိုင် ပီ 1300 ပၢႆမႃး မိၼ်းယႄးၵျေႃႇၸႂႃႇ ၶိုၼ်ႈသိုပ်ႇမႄးၵုမ်းၵေႃႇသၢင်ႈမႃးဝႃႈၼႆယဝ်ႉ။
မိူဝ်ႈပၢၼ် သိုၵ်းဢင်းၵိတ်ႉ မၢၼ်ႈ ပွၵ်ႈၵမ်းၼိုင်ႈ မိူဝ်ႈပီ 1825 ၼၼ်ႉ ဢင်းၵိတ်ႉၶဝ် ဢဝ် သၢႆတၢင်းၼမ်ႉ သၢႆတၢင်းလိၼ် သွင်သၢႆသေ ႁိပ်ႇတိုၵ်း ဝဵင်းပျီႇသေ ဝၢႆးသေ သိမ်းဢဝ်လႆႈယဝ်ႉ ၽူႈတၢင်တူဝ် ဢင်းၵိတ်ႉ-မၢၼ်ႈ သွင်ၽၢႆႇၶဝ် လႆႈဢုပ်ႇ ၶေႃႈၵႂၢမ်းၵိုတ်းသိုၵ်း တီႈ ၺွင်ႇပိၼ်ႇသဵၵ်ႉ၊ ဢၼ်မီးတီႈၽင်ႇၽၢႆႇဢွၵ်ႇ ၼမ်ႉၵဵဝ်၊ ၸႄႈတွၼ်ႈတယႅတ်ႉၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ဢင်းၵိတ်ႉၶဝ် တုၵ်းယွၼ်း ပဵၵ်ႉ၊ ထဝႄႇ၊ ဝဵင်းရၶႅင်ႇလႄႈ ၸရိၵ်ႈသိုၵ်း ငိုၼ်းသၢဝ်းလၢၼ်ႉလႄႈ လွင်ႈဢုပ်ႉဢူဝ်းၵၼ် ဢမ်ႇယဝ်ႉတူဝ်ႈမႃး။
ပီ 1852 ၼႂ်းသိုၵ်း ဢင်းၵိတ်ႉ-မၢၼ်ႈ ပွၵ်ႈၵမ်းသွင်ၼၼ်ႉ လႆႈပဵၼ် ပၢင်တိုၵ်းၵၼ် တီႈဝဵင်းရသေႉ ႁိမ်းဝဵင်းပျီႇၼၼ်ႉသေ ဢင်းၵိတ်ႉၶဝ် သိမ်းဢဝ် ပွတ်းၸၢၼ်းၸႄႈတွၼ်ႈတယႅတ်ႉယဝ်ႉ။ လႆႈမၵ်းမၼ်ႈ ၼႃႈလိၼ်ၶႅၼ်ႈ လုၵ်ႉဢဝ်တီႈ လၵ်းၸွမ်ပိဝ်ဝဵင်းမျေႇထႄး ၵႂႃႇၽၢႆႇႁွင်ႇ ထိုင်ႁူၵ်းလၵ်းယဝ်ႉ။ ဢၼ်ပဵၼ်ၼႃႈလိၼ်ပွတ်းတွၼ်ႈၼၼ်ႉ လူင်ပွင်ၸိုင်ႈဢင်းၵိတ်ႉၶဝ် မၵ်းမၼ်ႈပဵၼ် ၸႄႈတွၼ်ႈၽႄႈပျီႇဢၼ်ၼိုင်ႈသေ ထိုင် ပီ 1800 တဵမ်မႃး လႆႈယုၵ်ႉသုင်ပဵၼ် ၸၼ်ႉၸႄႈတွၼ်ႈမႃးယဝ်ႉ။ ပီ 1854 ၼၼ်ႉ လႆႈတင်ႈဝဵင်းတပ်ႉ တီႈ ဝဵင်းတယႅတ်ႉသေ တီႈ ဝဵင်းတယႅတ်ႉလႄႈ ဝဵင်းမျေႇထႄးၼၼ်ႉၵေႃႈ ဢင်းၵိတ်ႉၶဝ် လႆႈပၵ်းတပ်ႉဝႆႉလႄႈ တေႃႇဢင်းၵိတ်ႉၶဝ် ပေႃးသိမ်းဢဝ်လႆႈ ပွတ်းၼိူဝ်မိူင်းမၢၼ်ႈၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ဝဵင်းတယႅတ်ႉၼႆႉ ပဵၼ်ဝဵင်းလႅၼ်လိၼ် ဢင်းၵိတ်ႉမၢၼ်ႈလႄႈ မိူဝ်ႈပၢင်သိုၵ်း ဢင်းၵိတ်ႉမၢၼ်ႈ ပွၵ်ႈၵမ်းသၢမ် မိူဝ်ႈၺွပ်းၶုၼ်သီႇပေႃႉၵႂႃႇ ၽွင်းတိုၵ်းသိမ်းဢဝ် ပွတ်းၼိူဝ်မိူင်းမၢၼ်ႈၼၼ်ႉ ဢင်းၵိတ်ႉၶဝ်ၼႆႉ ဢဝ်ဢွင်ႈသိုၵ်းၶဝ် ဝႆႉတီႈ ဝဵင်းတယႅတ်ႉယဝ်ႉ။ မိူဝ်ႈၽွင်းၼၼ်ႉ ဝဵင်းမိၼ်းလႃႉ ဢၼ်မီး ပွတ်းႁွင်ႇ ၸႄႈတွၼ်ႈတယႅတ်ႉၼၼ်ႉ တိုၵ်ႉၶဝ်ႈပႃးဝႆႉ တီႈၼႂ်း ၼႃႈလိၼ်ဢၼ်မၢၼ်ႈပိူင်ႇဝႆႉယူႇ။
မိူဝ်ႈပီ 1885 ၽွင်းတပ်ႉဢင်းၵိတ်ႉၶဝ် ၶိုၼ်ႈၼႃႈသိုၵ်းမႃး တွၼ်ႈတႃႇ သိမ်းဢဝ် ပွတ်းၼိူဝ်မိူင်းမၢၼ်ႈၼၼ်ႉ မၢၼ်ႈၶဝ်ၼႆႉ ဢိုတ်းႁႄႉ ၵႃႈတီႈတပ်ႉၵင်ႈ ဢၼ်မီႈဝႆႉတီႈ ဝဵင်းမိၼ်းလႃႉၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၵူၺ်းၵႃႈဝႃႈ တပ်ႉမၢၼ်ႈၶဝ် ယွၼ်ႉပိူဝ်ႈ ဢဵၼ်ႁႅင်း ဢမ်ႇၽဵင်ႇၵၼ်လႄႈ လႆႈယွမ်းသုမ်းသေ ဢၼ်ပဵၼ်ဢွင်ႈသဝ်းၵူၺ်းၶျွင်း ဢၼ်မီးၽင်ႇၽၢႆႇပုၼ်ႉၼမ်ႉၼၼ်ႉ ဢင်းၵိတ်ႉၶဝ် ဢဝ်မၢၵ်ႇပွႆႇသေ ယႃႉလႅဝ်ပႅတ်ႈ ယဝ်ႉ။ ၽွင်းတိၺွပ်းဢဝ် ၶုၼ်သီႇပေႃႉၵႂႃႇ ၽွင်းလူင်ပွင်ၸိုင်ႈဢင်းၵိတ်ႉ တိုၵ်ႉႁႃၶိုၼ်ႈၼၼ်ႉ ၼႂ်းၵႃႈၼႃႈလိၼ် ဢၼ်ပဵၼ် လွင်ႈဢမ်ႇၼိမ်ဢမ်ႇသဝ်းမႃးၼၼ်ႉ ၶဝ်ႈပႃး ၸႄႈတွၼ်ႈတယႅတ်ႉဝႆႉယဝ်ႉ။ ပီႁိုင်မႃးတၢၼ်ႇတၢၼ်ႇ ၸင်ႇၵႆႈၼိမ်သဝ်းၵတ်းယဵၼ်မႃးယဝ်ႉ။
မိူဝ်ႈပဵၼ် လွင်ႈလုၵ်ႈၽိုၼ်ႉ ပီ 1945 လိူၼ်မၢတ်ႉၶျ် မိူဝ်ႈၽွင်းပဵၼ် သိုၵ်းၵမ်ႇၽႃႇပွၵ်ႈသွင်ၼၼ်ႉ ပူဝ်ႇၶျူၵ်ႉဢွင်ႇသၢၼ်း လႆႈယူႇတီႈၼႂ်း ၸႄႈတွၼ်ႈတယႅတ်ႉသေ ယိပ်းၵမ်ၸိူၵ်ႈ လွင်ႈလုၵ်ႈၽိုၼ်ႉၵျႃႇပၢၼ်ႇ တီႈမိူင်းမၢၼ်ႈပတ်ႉပိုၼ်ႉၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ တီႈၼႂ်းၸႄႈတွၼ်ႈတယႅတ်ႉၼႆ့ တင်းၵျႃႇပၢၼ်ႇၶဝ် ပဵၼ်ပွႆးတိုၵ်း 100 ပွၵ်ႈပၢႆယဝ်ႉ။ ၸဵမ်မိူဝ်ႈပၢၼ် လူင်ပွင်ၸိုင်ႈဢင်းၵိတ်ႉမႃးၼၼ်ႉ ၸႄႈတွၼ်ႈတယႅတ်ႉၼႆ့ လႆႈၸႅၵ်ႇ ႁဵတ်းၸႄႈတွၼ်ႈၽႄ သွင်ဢၼ် ပဵၼ် ၸႄႈတွၼ်ႈၽႄတယႅတ်ႉ လႄႈ ၸႄႈတွၼ်ႈၽႄဢွင်ႇလၢၼ်ႇ ၼႆယဝ်ႉ။ ၶဝ်ၸိူဝ်းၼၼ်ႉ မီးဝႆႉ တီႈၽင်ႇၽၢႆႇ ၽင်ႇၽၢႆႇတူၵ်းၼမ်ႉၵဵဝ်ယဝ်ႉ။ တီႈၸႄႈတွၼ်ႈၽႄတယႅတ်ႉၼၼ်ႉ ၶဝ်ႈပႃးဝႆ့ ၸႄႈဝဵင်းၵမ်ႇမ၊ ၸႄႈဝဵင်းမိၼ်းတူင်း၊ ၸႄႈဝဵင်းမိၼ်းလႃႉ လႄႈ ၸႄႈဝဵင်းတယႅတ်ႉၼႆယဝ်ႉ။
ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ၸႄႈတွၼ်ႈတယႅတ်ႉ မိူဝ်ႈပီ 1971 ၼၼ်ႉ မီး 470000 ၵေႃ့သေ ၼႂ်းၵႃႈ ၸၢဝ်းၶိူဝ်းၵူၼ်းၼၼ်ႉ မၢၼ်ႈ ပဵၼ်ဢၼ်ၼမ်သေပိူၼ်ႈသေ ၵူၼ်းၶိူဝ်းၶျၢင်းၵေႃႈ မီးဝႆႉယူႇၵမ်ႈၽွင်ႈ။ ၵူၼ်းၶိူဝ်းၼွၵ်ႈမိူင်း ၸိူဝ်းပဵၼ် ၶႄႇ လႄႈ ဢိၼ်းတီးယႃး ၸိူဝ်းၼႆႉၵေႃႈ မီးဝႆႉယူႇၵမ်ႈၽွင်ႈယဝ်ႉ။ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ႁူဝ်ပၢၵ်ႇ 80 တီႈၼႂ်းၸႄႈတွၼ်ႈၼႆႉ ဢွၼ်ႇၵၼ် ႁဵတ်းၵၢၼ်ငၢၼ်းၽုၵ်ႇသွမ်ႈယဝ်ႉ။
ၸႄႈတွၼ်ႈတယႅတ်ႉၼႆႉ ၼႃႈလိၼ် ဢၼ်ၽုၼ်ႇလိၼ်လီၼႆႉ ဢမ်ႇပေႃးမီး။ ၼႂ်းၵႃႈ တၢင်းၵႂၢင်ႈၶႂၢင်ၼႃႈလိၼ် 4929 လွၵ်းလၵ်းၼၼ်ႉ တၢင်းၵႂၢင်ႈ ဢၼ်ၸၢင်ႈႁဵတ်းၵၢၼ်ၽုၵ်ႇသွမ်ႈၼႆႉ မိူဝ်ႈပီ 1907 ၼၼ်ႉ မီး 245 လွၵ်းလၵ်းၵူၺ်းသေ ထိုင် မႃး 1956-57 ၼၼ်ႉ မီးမႃး 329 လွၵ်းလၵ်းယဝ်ႉ။ ၶဝ်ႈသၢၼ်တႄႉ ၵူၺ်းၽုၵ်ႇသွမ်ႈ တွၼ်ႈတႃႇၸႂ်ႉၼႂ်း ၸႄႈတွၼ်ႈသေ တွၼ်ႈတႃႇ ၵႃႉၶၢႆတႄႉ ၵုၺ် လႄႈ ငႃးၼႆႉ ပဵၼ်ပိူင်လူင်မၼ်းယဝ်ႉ။ ယဝ်ႉၵေႃႈ ၶဝ်ႈၵၢပ်ႇ၊ ထူဝ်လိၼ်၊ မႆယႃႈ၊ ထူဝ်ႇလူင်၊ ၽၵ်းမီႇ လႄႈ မၢၵ်ႈၽိတ်ႉ ၸိူဝ်းဢၼ်ပဵၼ်ၵုၼ်ႇႁႅင်ႈ ၸိူဝ်းၼႆႉၵေႃႈ ၽုၵ်ႇသွမ်ႈယဝ်ႉ။
ၵုၺ် ဢၼ်ဢွၵ်ႇၵႃႈတီႈ ၸႄႈတွၼ်ႈတယႅတ်ႉၼႆ့ ၶႅမ်ႉၼင်ႇ ၸိူဝ်းဢွၵ်ႇတီႈ မိူင်းဢေးသျႃးၸဵင်ႇၸၢၼ်းဝၼ်းဢွၵ်ႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၼႂ်းၵႃႈၵုၺ်ၸိူဝ်းဢွၵ်ႇမႃးၼၼ်ႉ မၢင်ဝၢၼ်ႈတေႃးႁုၵ်ႇ ႁဵတ်းၽႃႈၽႅၼ်ႇသေ ဢၼ်ၵိုတ်ႈလိူဝ်ၸိူဝ်းၼၼ်ႉ သူင်ႇၸူး ႁူင်းၵၢၼ်ၸၢၵ်ႈမႆႈ ဢၼ်မီးတီႈ ယႂႃႇထွင်ႇၼၼ်ႉသေ ႁဵတ်းဢွၵ်ႇမႆမၼ်ႈယဝ်ႉ။ ပေႃးႁဵတ်းဢွၵ်ႇမႆယဝ်ႉ လုၵ်ႉတီး ႁူၺ်ႇၵုၺ်သေ ႁဵတ်းဢွၵ်ႇၼမ်ႉမၼ်းယဝ်ႉ သူင်ႇၸူး တႃးၵုင်ႈယဝ်ႉ။ ဢဝ်မၼ်းႁူၺ်ႇၵုၺ်ၼၼ်ႉသေ ႁဵတ်းဢွၵ်ႇ ၵွၼ်ႈသီႇၵျၢမ်း တႃႇသၵ်ႉၶူဝ်းယဝ်ႉ။
ပေႃးဢဝ် သဵၼ်ႈတႃႈသၢႆတၢင်းဝႃႈ ၼမ်ႉၵဵဝ်ၼႆ့ လတ်းၵႂႃႇ ၸႄႈတွၼ်ႈတယႅတ်ႉလႄႈ လႆႈၸႂ်ႉသၢႆတၢင်းၼမ်ႉ ပဵၼ်ပိူင်လူင်ယဝ်ႉ။ ဝဵင်းၸိူဝ်းမီးတီႈၼႂ်း ၸႄႈတွၼ်ႈ ၸိူဝ်းပဵၼ် တယႅတ်ႉ၊ ဢွင်ႇလၢၼ်ႇ၊ မိၼ်းလႃႉ၊ သိၼ်ႇပွင်ႇဝႄး၊ ၵမ်ႇမ ၸိူဝ်းၼႇႉ ပဵၼ်ဝဵင်းတႃႈၼမ်ႉၵဵဝ်ယဝ်ႉ။ ႁိူဝ်းသၢင်းၽေႃး ဢၼ်ပဵၼ် ၵၢၼ်တေႃႉသူင်ႇၼႂ်းမိူင်းၼၼ်ႉ လုၵ်ႉတီႈၸႄႈတွၼ်ႈတယႅတ်ႉသေ ၵပ်းသိုပ်ႇၵႂႃႇမႃးလႆႈ မိူင်းမၢၼ်ႈ ပွတ်းတႂ်ႈ ပွတ်းၼိူဝ်ယဝ်ႉ။ ပေႃးၶၢဝ်းၽူၼ်မႃး ဢၼ်ပဵၼ် ႁွင်ႈမိၼ်းတူင်း (မထူင်း) ၼႆႉ ၵၢႆႇသိုပ်ႇပၼ် ဝဵင်းမိၼ်းတူင်းလႄႈ ဝဵင်းၵမ်ႇမယဝ်ႉ။ တီႈၼႂ်းၸႄႈတွၼ်ႈၼႆႉ ဢမ်ႇမီးတၢင်းရူတ်ႉရဵၼ်း။
ပေႃးဢဝ်သၢႆတၢင်းလိၼ်ဝႃႈ မီးဝႆႉတၢင်းသိူဝ်ႇမၢၵ်ႇႁိၼ် ဢၼ်တၢင်းယၢဝ်းမီး 44 လၵ်း ဢၼ်ၵၢႆဝႆႉ ဢွင်ႇလၢၼ်ႇလႄႈ ပျီႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ သဵၼ်ႈတၢင်းၼၼ်ႉ ၵမ်ႉၼမ် ၶၢင်းၵၼ်ဝႆႉတင်း သၢႆၼမ်ႉၵဵဝ်ယဝ်ႉ။ ပေႃးထိုင် ဢွင်ႇလၢၼ်ႇယဝ်ႉ သၢႆတၢင်းၼၼ်ႉ ၸူးဝႄႈဢွၵ်ႇတီႈ သၢႆတၢင်းၼမ်ႉၵဵဝ်သေ ၶဝ်ႈၵႂႃႇၽၢႆႇၼႂ်း တေႃႇပေႃးထိုင် ဝဵင်းတွင်ႇတႂိၼ်းၵျီး 57 လၵ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
သဵၼ်ႈတၢင်း တီႈၼႂ်း ၸႄႈတွၼ်ႈၼႆ့-
ၵွင်းမူး ဢၼ်ၸိုဝ်ႈလိုဝ်းလင် တီႈၼႂ်း ၸႄႈတွၼ်ႈတယႅတ်ႉၼႆႉ ၵွင်းမူၺ်းသူၺ်ႇတႅတ်ႉလုတ်ႉ ဢၼ်မီးတီႈၼိူဝ် ဝဵင်းတယႅတ်ႉ၊ ပေႃးလုၵ်ႉတီႈဝဵင်းသေ ၵႂႃႇၽၢႆႇႁွင်ႇ မွၵ်ႈလၢႆလၵ်းၼၼ်ႉ မီးဝႆႉ ၵွင်းမူးသူၺ်ႇဢၢၼ်ႇတေႃႇ လႄႈ ၵွင်းမူးသူၺ်ႇမျိၼ်ႇတိၼ်ႇ ဢၼ်မီးတီႈၼႂ်း ၸႄႈဝဵင်းၵမ်ႇမ ဢမ်ႇၼၼ် ၵွင်းမူးသူၺ်ႇသူးတွင်းပျေႉ ၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။
78
ၶႂ်ႈမၢႆထိုင်ဝႃႈ
ၸတုတ်ထပီꩪဝိမႃၼဝတ်ထု ၼၢင်းၽီပလၢင်ႇပတ်းလမ်
4-ၸတုတ်ထပီꩪဝိမႃၼဝတ်ထု
ၸတုတ်ထပီꩪဝိမႃၼဝတ်ထု ႁူဝ်သီႇ သုတ်းယဝ်ႉ။
ၺွင်ႇပိၼ်ႇတႃႇ၊ ဝၢၼ်ႈ၊ သတ်ႉတူဝ်းၵျီး
ဝၢၼ်ႈၺွင်ႇပိၼ်ႇတႃႇ  (ညောင်ပင်သာရွာ၊ Nyaungpinthar) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇသတ်ႉတူဝ်းၵျီး၊ ၸႄႈဝဵင်းယမႄးတိၼ်း၊ ၸႄႈတွၼ်ႈယမႄးတိၼ်း၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 192591 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇသတ်ႉတူဝ်းၵျီးၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 3130 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 3412 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 6542 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
370
လိူၼ်ၸၼ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မၢတ်ႉၶျ်
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢေႇပရႄႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မေႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျုၼ်ႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျူႇလၢႆႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢေႃးၵၢတ်ႉ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်သႅပ်ႇထႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢွၵ်ႇထူဝ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၼူဝ်ႇဝႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်တီႇသႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
သဵင်မိူၼ် တူၼ်ႈထႅဝ်ပႅၵ်ႇ
ၶေႃႈၵႂၢမ်း ဢၼ်သဵင်မိူၼ်သေတႃႉ ပဵၼ်ဢၼ်တူၼ်ႈထႅဝ်ပႅၵ်ႇၵၼ်ၼၼ်ႉဢေႃႈ။ ဝေႃးႁၢၼ် သဵင်မိူၼ် တူၼ်ႈထႅဝ်ပႅၵ်ႇၼႆႉ ပဵၼ်ၶေႃႈၵႂၢမ်း ၸိူဝ်းဢၼ်ၵမ်ႉထႅမ်ႈပၼ် တွၼ်ႈတႃႇႁႂ်ႈလၢႆးလေႃးတူဝ်လိၵ်ႈ မၢၼ်ႇမႅၼ်ႈၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ဢၼ်ပဵၼ်ပိၼ်ႈၽူၼ်မၼ်းတႄႉ ပဵၼ် တူၼ်ႈထႅဝ်မိူၼ် သဵင်ပႅၵ်ႇ ယဝ်ႉ။
ဢမ်ႇႁပ်ႉၶေႃႈယိုၼ်ႈယွၼ်းမၼ်းၼၢင်း
ၽိၵ်ႉၶုဢႃႇၼၼ်ႇတႃႇၼႆႉ ဝၢႆးသေၵိၼ်ၼမ်ႉတီႈၼၢင်းသၢဝ်ၸၢတ်ႈတႅမ်ႇပၵတိယဝ်ႉ ၸင်ႇသိုပ်ႇၶၢဝ်းတၢင်းၵႂႃႇ။ ၼၢင်းသၢဝ်ပၵတိၵေႃႈ ၸင်ႇသၼ်ႇသၼ်ႇသၢႆသၢႆသေ လွမ်တူၺ်းၸွမ်းတၢင်းလင်ၸဝ်ႈ ယင်းဢမ်ႇၽႅပ်ႉတႃမၼ်းၼၢင်း။ ၼႂ်းၸႂ်မၼ်းၼၢင်း ၵိုင်ႉၵၢင်ႉမိူၼ်ၾႃႉမႅပ်ႈမႃး။ ၽူႈၸၢတ်ႈသုင်ၵေႃႉၼႆႉ ႁပ်ႉၵိၼ်ၼမ်ႉၵူၼ်းၸၢတ်ႈတႅမ်ႈၼင်ႇမၼ်းၼၢင်းသေတႃႉၵေႃႈ ဢမ်ႇႁၢင်ႈမိူၼ်ႁိုဝ်၊ ၶႄးထၢင်ႇတေႁပ်ႉဢဝ်ႁဵတ်းမေးၵွၼ်ႇႁိုဝ်၊ ၵေႃႉဢၼ်ၸၢတ်ႈသုင်ၵေႃႉၼႆႉ သင်ဝႃႈၽွမ်ႉမၼ်း ဢဝ်ႁဵတ်းပဵၼ်မေးၼၢင်းတႄႉ တႃႇၸူဝ်ႈပၢၼ်မၼ်းတေတဵမ်ထူၼ်ႈလီၼႃႇယဝ်ႉ။ ပုၼ်ႈတႃႈၵူၼ်းၸၢတ်ႈတႅမ်ႇၼင်ႇမၼ်းၼၢင်းၼႆႉ တေႁဵတ်းႁိုဝ်ၵႂႃႇႁႃလႆႈၽူဝ်ႁႂ်းပေႃးႁၢင်ႈလီသေ ၼမ်ႉၸႂ်ထၢၼ်ႈသုင်ၸိူင်ႉၼႆ?။ ဢွၵ်ႇၸႂ်မႃးၼင်ႇၼႆသေ ၵိုင်ႉၵၢင်ႉလမ်းၸွမ်းၵႂႃႇႁိမ်းၽိၵ်ႉၶုဢႃႇၼၼ်ႇတႃႇယူႇယဝ်ႉ။ ဝၢႆးၼၼ်ႉ ၸင်ႇလဝ်ႈလၢတ်ႈၼင်ႇၵၢင်ၸႂ်မၼ်းၼၢင်းမီးၼၼ်ႉ။ ၽိၵ်ႉၶုဢႃႇၼၼ်ႇတႃႇၵေႃႈ ဢမ်ႇႁပ်ႉၼင်ႇမၼ်းၼၢင်းလဝ်ႈလၢတ်ႈ။ မၼ်းၼၢင်းပဵၼ်ၸႂ်ဢမ်ႇလီသေ ၼႃႈတႃမၼ်းပေႃးလူႉၵႂႃႇ၊ ပေႃးယဝ်ႉ ၸင်ႇသိုပ်ႇလဝ်ႈလၢတ်ႈထႅင်ႈယူႇယဝ်ႉ။ "ယွၼ်ႉသင်တီႈၶႃႈ၊ ၸဝ်ႈႁဝ်းၼႆႉ ပေႃးႁပ်ႉတုင်းၵိၼ်ၼမ်ႉတီႈၶႃႈၼၢင်းၵေႃႉၸၢတ်ႈတႅမ်ႇယဝ်ႉ၊ မီးတၢင်းယၢပ်ႇၽိုတ်ႇသင်လႄႈ ၸင်ႇဢမ်ႇႁပ်ႉၶႃႈၼၢင်းႁႂ်ႈပေႃးလႆႈပဵၼ်တူၼ်ႈႁိူၼ်ႈႁူမ်ႈၵၼ်ၶႃႈလႃႇ"၊ "ဢမ်ႇၸႂ်ႈလႄႈဝႃႈ ပၢႆႈပႅတ်ႈလွင်ႈၸႅၵ်ႇၽႄၸၢတ်ႈသုင်ၸၢတ်ႈတႅမ်ႇ၊ ၵူၺ်းၵႃႈ လႆႈမၵ်းမၼ်ႈၸႂ်ဝႃႈ တေတိုဝ်းၵမ် ၾိင်ႈယၢမ်ႈပျမ်ႇမၸရိယတေႃႇၸူဝ်ႈၼႆလႄႈ ၸင်ႇဢမ်ႇႁပ်ႉယဝ်ႉ။ ၽြႃးပဵၼ်ၸဝ်ႈ ဢၼ်ပဵၼ်ၸဝ်ႈမႁႃႇၵရုၼႃႇၼႆႉ ပၼ်ႁူမ်ႈၵတ်းယဵတ်တႃႇသတ်ႉတဝႃႇတင်းလူင်ဢိူဝ်ႈ မႂ်းၼၢင်းၵေႃႈ ၵႂႃႇၸူးတမ်ႈတီႈၽြႃးပဵၼ်ၸဝ်ႈသေ ၵႂႃႇသွၼ်ႈသေႃႉႁူမ်ႈလႄႈ၊ ၼႂ်းလုၵ်ႈၼွင်ႉၽြႃးပဵၼ်ၸဝ်ႈၼၼ်ႉ ၶဝ်ႈပႃးဝႆႉ ရႃႇၸလႄႈ မႁႃႇရႃႇၸၶဝ်၊ ပရမ်ႇမၼၶဝ်၊ ပုရေႃးႁိတ်ႈၶဝ်၊ ၵူၼ်းၵႃႉၶဝ်သေဢမ်ႇၵႃး ပၢႆပႃႆးၵူၼ်းၸၢတ်ႈတႅမ်ႇမိူၼ်ၼင်ႇသုတ်ႉတၼၼ်ႉၵွၼ်ႇဢိူဝ်ႈ။ မိူၼ်ၼင်ႇၽူႈႁၢပ်ႇၽဵဝ်ႈထၢင်ၽၢႆ၊ ၽူႈပႂ်ႉပႃႇႁဵဝ်ႈ၊ မေႃမိုဝ်း၊ မေႃပၢၼ်းယၢင်ႇ၊ ၸၢင်ႈၶမ်း၊ ၽူႈၵႅတ်းၶူၼ်ႁူဝ်၊ ၶႃႈၸၢႆး၊ ၶႃႈယိင်း၊ ၽူႈၶၢႆၼမ်ႉ၊ ၽူႈၽဝ်မေႃႈ၊ ၸဝ်ႈတႃႈ၊ ၸဝ်ႈၸၢင်ႉ၊ ၸဝ်ႈၼိူဝ်ႉ၊ လႃႈထိူၼ်ႇၸိူဝ်းၼၼ်ႉၵေႃႈ ၽြႃးပဵၼ်ၸဝ်ႈ ပၼ်ႁႂ်ႈၶဝ်လႆႈသေႃႉႁူမ်ႈဢိူဝ်ႈ။ မႂ်းၼၢင်းၵေႃႈ တေလႆႈႁူမ်ႈၵတ်းယဵၼ်ၼင်ႇၶဝ်ၸိူဝ်းၼၼ်ႉဢိူဝ်ႈ။ ဢွၼ်ၵၼ်သေႃႉႁူမ်ႈၽြႃးပဵၼ်ၸဝ်ႈဢၼ်ဢမ်ႇၸႅၵ်ႇၽႄၸၢတ်ႈသုင်ၸၢတ်ႈတႅမ်ႈသေ ဢွၼ်ၵၼ်ၵျၢင်ႉၵမ်ၽႃႇဝၼႃႇတြႃးလႄႈ တေႃႇထိုင်ပေႃးလႆႈပေၼ်ဢရိယႃႇၵႂႃႇၵွၼ်ႇဢိူဝ်ႈ။ ယၢမ်းတေႃႈလဵဝ်ၼႆႉ ၽူႈၸိူဝ်းလႆႈၶၢမ်ႇမၢင်ပႅတ်ႈတင်းၼမ် ဢွၼ်ၵၼ်ၵိူဝ်းလီၼပ်ႉယမ်ၽြႃးပဵၼ်ၸဝ်ႈယဝ်ႉ။ မႂ်းၼၢင်းၵေႃႈ ယႃႇဝႆႉၸႂ်ငမ်းငဝ်းသင်သေ သေႃႉႁူမ်ႈၽြႃးပဵၼ်ၸဝ်ႈလႃႈ။ တီႈၼၼ်ႈၼၼ်ႉ ၸဝ်ႈမႄႈပၸႃႇပတိတေတူၺ်းတူၺ်းသေ တေၸီႉပၢၵ်ႈၼႄပၼ် ဢၼ်သၢင်ႇထုၵ်ႇမၼ်းဢိူဝ်ႈ"။ ၼၢင်းယိင်းသၢဝ်ၸၢတ်ႈတႅမ်ပၵတီၼႆႉ ပေႃးလႆႈငိၼ်းၵႂၢမ်းၼင်ႇၼၼ်ယဝ်ႉၵေႃႈ ၸူမ်းသိူဝ်းၵႂႃႇတႄႉတႄႉယဝ်ႉ။ ပႃးၸႂ်ပႃးၶေႃးသေ ၸင်ႇၵႂႃႇၸူးၽြႃးပဵၼ်ၸဝ်ႈ တႃႇသေႃႉႁူမ်ႈယူႇယဝ်ႉ။ ၵၢမ်ႇမၼ်းၼၢင်းၵေႃႈလီမႃး၊ မၼ်းၼၢင်းမီးတၢင်းသိူဝ်းမူၼ်ႈသေ တႃၸူဝ်ႈပၢၼ်မၼ်းၼၢင်းၵေႃႈ ၶႅမ်ႉလႅပ်ႈတဵမ်ထူၼ်ႈၵႂႃႇယူႇယဝ်ႉ။
ၼေႇပူႇၵူင်း၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းၸိၼ်ႉၵူး
ဝၢၼ်ႈၼေႇပူႇၵူင်း (ငါးအိမ်တန်းရွာ, Ngareintan) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇၺွင်ႇပိၼ်ႇ၊ ၸႄႈဝဵင်းၸိၼ်ႉၵူး၊ ၸႄႈတွၼ်ႈပၢင်ႇဢူး၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 190227 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇၵျွင်းသဵၵ်ႉၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 744 ၵေႃႉ၊ ယိင်း 898 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 1642 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းၸိၼ်ႉၵူး
ဢမ်ႇႁပ်ႉၶေႃႈယိုၼ်ႈယွၼ်းမၼ်းၼၢင်း
ၽိုၼ်ဢိင်
ၼႃႈလိၵ်ႈ ႖႙၊ ပပ်ႉ - ႁၢင်ႈပိုၼ်းပုတ်ႉထၸဝ်ႈ| တႅမ်ႈ - သြႃႇလူင်ဢူးၵူဝ်ႇဢိင်ႇၵႃႇ (ၽူႈၼႄတြႃးဝိပသ်သၼႃႇလုမ်ႈၾႃႉ)
ၼွင်ဢိၼ်းလျႃး
ၼွင်ဢိၼ်းလျႃး (အင်းလျားကန်) ၼႆႉ ပဵၼ်ဢွင်ႈတီႈလိုဝ်ႈႁိူဝ်ႉၸႂ် ဢၼ်လိုဝ်းလင် ဢၼ်မီးတီႈ ဝဵင်းတႃႈၵုင်ႈၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ လႆႈဝႃႈ မီးၸမ်တီႈၵၢင်ဝဵင်းသေ ၽၢႆႇႁွင်ႇ မီး သဵၼ်ႈတၢင်းလူင်ပႃႇရမီႇ၊ ၽၢႆတူၵ်းမီး သဵၼ်ႈတၢင်းပျီႇ၊ ၸဵင်ႇၸၢၼ်းဝၼ်းတူၵ်းမီး သဵၼ်ႈတၢင်းဢိၼ်းလျႃး ၸိူဝ်းၼႆႉ လွမ်ႉႁွပ်ႈဝႆႉသေ၊ ၽၢႆႇတၢင်းၸၢၼ်း မီးသဵၼ်ႈတၢင်း ဢၼ်ၵႂႃႇၸူး ၸၼ်ႉၸွမ်တႃႈၵုင်ႈလႄႈ ၽၢႆႇတၢင်းဢွၵ်ႇ မီး သဵၼ်ႈတၢင်းၽြႃးၵပႃႇဢေး ယဝ်ႉ။ တီႈႁိမ်းႁွမ်းၼွင်ဢိၼ်းလျႃးၼၼ်ႉ မီးဝႆႉ ႁိူၼ်း ဢူးၼေႇဝိၼ်း၊ ႁိူၼ်း ၵလူင်ႇဢူးၸေႃး၊ ဢမေႇရိၵၢၼ်ႇ ၵလၢပ်ႉ၊ ႁူင်းလႅမ်း ဢိၼ်းလျႃးလဵၵ်ႉ၊ မရီႇၼႃႇႁွၵ်ႉၸ်၊ သူၼ်မွၵ်ႇ မျႃႉၵျုၼ်းတႃႇ၊ ႁိူၼ်းၼၢႆးဢွင်ႇသၢၼ်းၸုၵျီႇ၊ လုမ်းၽွင်း ဢမေႇရိၵၢၼ်ႇ၊ ဢွင်ႈလိုဝ်ႈသဝ်းၸိုင်ႈမိူင်း ၸဵင်းလႄႉၵၢၼ်ႇတႃႇ၊ ပူၵ်ႉၵလၢပ်ႉ၊ ၸုမ်းႁိူဝ်းယွတ်ႈ တႃႈၵုင်ႈ၊ သူၼ်မွၵ်ႇ ၸဵင်းလၢၼ်းၸူဝ်ႇပျေႇ၊ ၼွင်လုၺ်းၼမ်ႉ ၸၼ်ႉၸွမ်၊ ဢၢႆႇၽီႇၸီႇ၊ ၽင်ၼွင်ဢိၼ်းလျႃး ၸိုဝ်ႈလိုဝ်းလင် ဢၼ်မီးတီႈၼိူဝ် သဵၼ်ႈတၢင်းပျီႇ၊ လႄႈ ၸိူဝ်းပဵၼ် ႁိူၼ်းယႂ်ႇႁိူၼ်းလီၸိူဝ်းၼႆႉၵေႃႈ လွမ်ႉႁွပ်ႈဝႆႉယူႇယဝ်ႉ။
သၢႆပိုၼ်း
မိူဝ်ႈပီ 1882 လႄႈ 1883 ၼၼ်ႉ ဢိင်းၵိတ်ႉ ၶဝ် လႆႈသၢင်ႈမႃး တွၼ်ႈတႃႇပၼ်ၼမ်ႉ တီႈဝဵင်းတႃႈၵုင်ႈယဝ်ႉ။ တွၼ်ႈတႃႇၽႄပၼ်ၼမ်ႉၼႆ လုၵ်ႉတီႈ ၼွင်ဢိၼ်းလျႃး ၵၢႆႇလွတ်ႇၸူး ၵၢၼ်ႇတေႃႇၵျီး ဝႆႉယူႇယဝ်ႉ
သူၼ်မွၵ်ႇၼွင်ဢိၼ်းလျႃး
သူၼ်မွၵ်ႇၼွင်ဢိၼ်းလျႃးၼႆႉ မီးဝႆႉ ၽၢႆႇတူၵ်း ၸၼ်ႉၸွမ်တႃႈၵုင်ႈသေ မိူဝ်ႈၵူႈပွၵ်ႈတႄႉ ၸိုဝ်ႈသဵင်ယႂ်ႇ တွၼ်ႈတႃႇ ၵေႃႉၵူႈၸၼ်ႉၸွမ်ၶဝ်ယဝ်ႉ။ ပဵၼ်ဢွင်ႈတီႈ ၵႆႉမႃးထႆႇငဝ်းတူင်ႉမၢၼ်ႈ၊ ၽဵင်းၵႂၢမ်းၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။ ၸိူဝ်းပဵၼ် ၶႅၵ်ႇၼွၵ်ႈမိူင်းၶဝ်ၵေႃႈ လူၺ်းၼမ်ႉ၊ ၶီႇႁိူဝ်းယွတ်ႈ လႄႈ ပဵၼ်ဢွင်ႈတီႈ ႁဵတ်းၵၢၼ်လဵၼ်ႈသေ ပဵၼ်တီႈ ၸုမ်းႁိူဝ်းယွတ်ႈ တႃႈၵုင်ႈ မီးဝႆႉၵေႃႈၸႂ်ႈယဝ်ႉ။ မိူဝ်ႈပီ 2009 လိူၼ်မေႇၼၼ်ႉ ၵျွၼ်ႇ ဝီႇလီႇယႅၼ်ႇ ယႅတ်ႉတေႃး ဢၼ်ဝႃႈၼၼ်ႉ လုၺ်းၼမ်ႉလတ်းၶၢမ်ႈ ၼွင်ဢိၼ်းလျႃးသေၵေႃႈ ၶဝ်ၸူးထိုင် ႁိူၼ်းၼၢႆးဢွင်ႇသၢၼ်းၸုၵျီႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၵျွၵ်ႉသွင်ႇ၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းမိူင်းၵုတ်ႈ
ဝၢၼ်ႈၵျွၵ်ႉသွင်ႇ  (ကျောက်ဆောင်ရွာ၊ Kyauksaung) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇၵတႄး၊ ၸႄႈဝဵင်းမိူင်းၵုတ်ႈ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈပၢင်ႇဢူး၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 190328 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇၵတႄးၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 8600 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 8309 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 16909 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းမိူင်းၵုတ်ႈ
ပီႁူဝ်ပၢၵ်ႇ 3
ပီႁူဝ်ပၢၵ်ႇ 3 ၼႆႉ လုၵ်ႉဢဝ် ဢေႇတီႇ 201 တေႃႇ 300 ယဝ်ႉ။ ၼႂ်းပီႁူဝ်ပၢၵ်ႇၼႆႉ တီႈ ဢႅမ်ႇပႃႇရႃႇရူမ်းၼႆႉ ပဵၼ်သိုၵ်းၼႂ်းမိူင်းသေ ပဵၼ်လွင်ႈသုၵ်ႉယုင်ႈမႃးယဝ်ႉ။ တီႈမိူင်းပႃႇသျႃးၼၼ်ႉ Sassanid ဢၼ်ပဵၼ် ၸဝ်ႈဢႅမ်ႇပႃႇရႃႇ ၽွင်းငမ်းယဝ်ႉ။ တီႈမိူင်းၶႄႇၼၼ်ႉ ပဵၼ်ၶၢဝ်းယၢမ်း ၽွင်းငမ်း မိူင်းသၢမ်မိူင်းယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ပီႁူဝ်ပၢၵ်ႇ ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ပီႁူဝ်ပၢၵ်ႇ 3
ဢေႃးၵၢတ်ႉ 1
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၼ်းထိ ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဢေႃးၵၢတ်ႉ
မၢတ်ႉၶျ် 1923
(26) ဝၼ်း
5
ၼႃးပႃႇပူႉ (ယၢင်းလႅင်)၊ ဝၢၼ်ႈ
ဝၢၼ်ႈၼႃးပႃႇပူႉ (ယၢင်းလႅင်) (, Naa Paa Pu, နားပါပု (ကယား)) ၼႆႉ ပဵၼ်ဝၢၼ်ႈ ဢၼ်မီးၼႂ်း ဢိူင်ႇၵိူၼ်ႇတူလူင်၊ ၸႄႈဝဵင်းမွၵ်ႇမႆႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈ လၢင်းၶိူဝ်း၊ မိူင်းတႆး၊ မိူင်းမျၢၼ်ႇမႃႇၶႃႈဢေႃႈ။
တႂိၼ်းငႄႇ၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းပၢင်ႇဢူး
ဢၢင်ႈဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းပၢင်ႇဢူး
မိၼ်းလႄႇ၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းမျိတ်ႉတႃး
ဝၢၼ်ႈမိၼ်းလႄႇ  (မင်းလယ်ရွာ, Minlel) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇမိၼ်းလႄႇ၊ ၸႄႈဝဵင်းမျိတ်ႉတႃး၊ ၸႄႈတွၼ်ႈၵျွၵ်ႉသႄႇ၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 190987 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇမိၼ်းလႄႇၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 738 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 796 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 1534 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းမျိတ်ႉတႃး
ဢေႃးၵၢတ်ႉ 2
လိူၼ်ဢေႃးၵၢတ်ႉ (2) ဝၼ်းၼႆႉ ပေႃးဢဝ် ပၵ်းယဵမ်ႈဝၼ်းၵရီႇၵေႃးရီးယႅၼ်း ဝႃႈ ပဵၼ်ဝၼ်းထူၼ်ႈ (214) (ပေႃးပဵၼ် ပီဝႃႇထၢပ်ႈ ၼႆ ပဵၼ် ဝၼ်းထူၼ်ႈ (215))ဝၼ်းယဝ်ႉ။ တွၼ်ႈတႃႇတေသုတ်းပီၼႆႉ ၵိုတ်းထႅင်ႈယူႇ (151) ဝၼ်း။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၼ်းထိ ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဢေႃးၵၢတ်ႉ
1052
1052
လိူၼ်ၸၼ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၾႅပ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မၢတ်ႉၶျ်
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢေႇပရႄႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မေႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျုၼ်ႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျူႇလၢႆႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢေႃးၵၢတ်ႉ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်သႅပ်ႇထႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢွၵ်ႇထူဝ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၼူဝ်ႇဝႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်တီႇသႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
ၵၢၼ်ႇဢူး၊ ဝၢၼ်ႈ၊ သျၢၼ်းမငႄႇ
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းမဵၵ်ႉထီႇလႃႇ
1052
လိူၼ်တီႇသႅမ်ႇပႃႇ
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:1052
တႄးၵျီးၵူင်း၊ ဝၢၼ်ႈ၊ တီးပိၼ်ႇၵူင်း
ဝၢၼ်ႈတႄးၵျီးၵူင်း  (တဲကြီးကုန်းရွာ, Tegyikone) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇတီးပိၼ်ႇၵူင်း၊ ၸႄႈဝဵင်းမဵၵ်ႉထီႇလႃႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈမဵၵ်ႉထီႇလႃႇ၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 193785 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇတီးပိၼ်ႇၵူင်းၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 2092 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 2645 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 4737 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းမဵၵ်ႉထီႇလႃႇ
တပ်ႉ၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းမျိၼ်းၶျၢၼ်ႇ
ဝၢၼ်ႈတပ်ႉ  (တပ်ရွာ, Tat) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇတပ်ႉ၊ ၸႄႈဝဵင်းမျိၼ်းၶျၢၼ်ႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈမျိၼ်းၶျၢၼ်ႇ၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 191255 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇတပ်ႉၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 536 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 690 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 1226 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းမျိၼ်းၶျၢၼ်ႇ
ဢီႇၶမ်းလႅင်၊ ၼၢင်း
မိူင်းမၢဝ်းလူင်
မိူဝ်ႈပီ 1177 ၼၼ်ႉ ဢူႈၸဝ်ႈမွၼ်းလႃ “ၸဝ်ႈလူင်ႁူမ်ႇမိူင်း” ၼွၼ်းၽႄး။ ဢမ်ႇမီးၽႂ်ပုတ်ႈ ႁၢင်ႈႁေႃ မိူင်းမၢဝ်းလူင်ယဝ်ႉလႄႈ ၽွင်းမိူင်းၵႂႃႇယွၼ်း တီႈၸဝ်ႈလူင်သႅၼ်ၸႄႈ “ၶုၼ်တၢႆႇပုင်ႇ”ယူႇယဝ်ႉ။ ၶုၼ်တၢႆႇပုင်ႇ မီးလုၵ်းၸၢႆး “ၽိူဝ်ၸင်ႇၶင်ႇ၊ ၶုၼ်တၢႆႇလူင်၊ ၶုၼ်ၽၢင်ႇၶမ်း” ၼႆသၢမ်ၵေႃႉလႄႈ ႁႂ်ႈ “ၶုၼ်ၽၢင်ႇၶမ်း” မိူဝ်းၽွင်းငမ်း မိူင်းမၢဝ်းလူင်သေ မိူဝ်းပုတ်ႈၼင်ႈႁေႃ တီႈ “ဝဵင်းမူၼ်း” ယဝ်ႉ။ ပီ 1178 ၶၢႆႉပူၵ်းတင်ႈႁၢင်ႈႁေႃ “ဝဵင်းဝၢႆ”။ တီႈႁိမ်းၶူဝ်လူင် “ၶႂၢင်ၽိူဝ်”ယူႇယဝ်ႉ။ ပီ 1189 မႃး သိူဝ်လူင် ဢၼ်ယၢဝ်းသိပ်းသွင်သွၵ်ႇ တူဝ်ၼိုင်ႈ ၶူပ်းလုၵ်ႈယိင်း ၶုၼ်မိူင်းလၢၼ်ႉၸဝ်ႈယဝ်ႉ ပၢႆႈလူင်း ၼႂ်းမိူင်းသႅၼ်ၸႄႈၼႆလႄႈ ၶုၼ်မိူင်းလၢၼ်ႉၸဝ်ႈ ႁႂ်ႈၸွႆႈတိၺွပ်း သူင်ႇပၼ်။ ၵူၼ်းမိူင်းတိၺွပ်းလႆႈယဝ်ႉ ၸဝ်ႈလူင်သႅၼ်ၸႄႈ ပၼ်ၶုၼ်ၽၢင်ႇၶမ်း မိူဝ်းသူင်ႇထိုင် လၢၼ်ႉ ၸဝ်ႈယဝ်ႉ။ ၸဝ်ႈႁေႃသႅင်လၢၼ်ႉၸဝ်ႈ ငိၼ်းႁူမ်ၸူမ်းၼႅၼ်ႇလႄႈ ၽၢၵ်ႇတွၼ်ႈ ၶူဝ်းၶွင်လႄႈၸုမ်ႈၶမ်း ဢၼ်ၼၵ်း ၼိုင်ႈပၼ်း (80 ၵျၢပ်ႈ) လုၵ်ႈၼိုင်ႈသေ လၢႆႈၸိုဝ်ႈမႂ်ႇ သႂ်ႇၸိုဝ်ႈလီပၼ် ၶုၼ်ၽၢင်ႇၶမ်းဝႃႈ “ၸဝ်ႈလူင်မႅဝ်ႉပုင်ႇ” ၼႆယဝ်ႉ။ ပီ 1189 ၼၼ်ႉ “ၸဝ်ႈလူင်မႅဝ်ႉပုင်ႇ” လုၵ်ႉဝဵင်းဝၢႆ ၶၢႆႉတင်ႈဝဵင်းမႂ်ႇ တီႈထုင်ႉမၢဝ်း ႁိမ်း “ၼမ်ႉပေႃႈ” ၽၢႆႇၸၢၼ်း “ပၢင်ၶၢမ်း” ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ မိူင်းမၢဝ်း၊ မိူင်းဝၼ်း၊ မိူင်းၼႃႈ၊ ၸၼ်းတႃ၊ မိူင်းတီး၊ မိူင်းႁိုမ်း၊ မိူင်းၶႂၢၼ်၊ မိူင်းၶိူဝ်း၊ မိူင်းယၢင်း၊ မိူင်းၶႃ၊ တႃယႃႉ ၸိူဝ်းၼၼ်ႉတင်းသဵင်ႈ ပဵၼ်မိူင်းတႂ်ႈ ၸဝ်ႈလူင်မႅဝ်ႉပုင်ႇ ၽွင်းငမ်းယဝ်ႉ။