cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
တီႈလီဢၢမ်းၼႂ်းၵမ်ႇၽႃႇ
လွင်ႈလီဢၢမ်းပၢၼ်ၵဝ်ႇ ၸဵတ်းတီႈ ၼႂ်းၵမ်ႇၽႃႇ
ၽူႈဢၼ်ၵဵပ်းသဵၼ်ႈသၢႆမၢႆ ဢၼ်ၵပ်းၵၢႆႇလူၺ်ႈ ဢွင်ႈတီႈလီဢၢမ်းဢေႃးလူင်ၸဵတ်းပိူင် ၼႂ်းလုမ်ႈၾႃႉၼႆႉၼၼ်ႉၸမ်း ပဵၼ်ၸဝ်ႈပၢႆးပိုၼ်း ႁီးရူဝ်းတူဝ်းတသ်ႉ(ဢွၼ်တၢင်းပီႊၶရိတ်ႉ 484 - 425) လႄႈ ၽူႈႁူႉမေႃ ၶႅလ်လီႇမႃးၶျူး ၸၢဝ်းသၢႆးရိၼ်း (scholar Callimachus of Cyrene) (ဢွၼ်တၢင်းပီႊၶရိတ်ႉ 305- 204) ၶဝ်ယဝ်ႉ။ ၵူၺ်းၼႃႇ ၼႂ်းလိၵ်ႈတႅမ်ႈမၢႆၶဝ်ၼၼ်ႉၸမ်း ၼွၵ်ႈလိူဝ်သေ ၶေႃႈဢၢင်ႈဢိင်မၼ်းယဝ်ႉၼၼ်ႉ ဢမ်ႇၵိုတ်းလိူဝ်ဝႆႉဢီႈသင်ယဝ်ႉ။ ဢၼ်လီဢၢမ်းဢေႃးလူင်ၸဵတ်းပိူင်ၼၼ်ႉၸမ်း ၼင်ႇပႃႈၼႆႉယူႇယဝ်ႉ။
ပေႃးဢဝ်ၸွမ်းၼင်ႇလိၵ်ႈလၢႆးၽႃႇသႃႇၸၢဝ်းၵရိၵ်ႉၶဝ်ဝႃႈၸိုင် "theamata" ဢၼ်ဝႃႈၼႆႉ ဢမ်ႇပွင်ႇဝႃႈ "လီဢၢမ်း"၊ ပွင်ႇဝႃ "ဢမ်ႇတူၺ်းဢမ်ႇလႆႈ" ၼႆယဝ်ႉ။ သဵၼ်ႈၸိုဝ်ႈ ဢၼ်လီဢၢမ်းဢေႃးလူင် ၼႂ်းလုမ်ႈၾႃႉ ဢၼ်ၵူၼ်းၵမ်ႈၼမ် ႁူႉၸၵ်းၵၼ် ဝၼ်းမိူဝ်ႈၼႆႉၼၼ်ႉၸမ်း ပဵၼ်သဵၼ်ႈၸိုဝ်ႈ ဢၼ်ထတ်းထွင်မႃးဝႆႉ မိူဝ်ႈယၢမ်းၵၢပ်ပၢၼ်ၵၢင်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၵူၺ်းၼႃႇ ဝၼ်းၸင်ႇၼႆၸိုင် ႁူင်းၵေႃႇၵၢႆႇၵမ်ႈၼမ် ဢမ်ႇမီးယဝ်ႉ။ ႁူင်းၵေႃႇၵၢႆႇ ဢၼ်ၵိုတ်းဝႆႉယူႇတေႃႇထိုင်ဝၼ်းမိူဝ်ႈလဵဝ်တႄႉ ၵိုတ်းပီႉရီႉမိတ်ႉလူင်ၵၢႆႇၸႃႇၵွၺ်းယူႇယဝ်ႉ။
လွင်ႈၸိူဝ်းလီဢၢမ်း ပၢၼ်ၵၢင် ၼႂ်းၵမ်ႇၽႃႇ
<P>အလယ်ခေတ်တွင် ကမ္ဘာ့အံဖွယ်များနှင့်ပတ်သက်၍ စာရင်းအမျိုးမျိုးရှိခဲ့သည် ဟု ဆိုကြသည်။ သို့သော်အောက်ပါစာရင်းမှာ ထိုခေတ်မှစာရင်းဖြစ်သည်ဟု မယူဆနိုင်ပေ။ အကြောင်းမှာ အလင်းခေတ်တိုင်သည်အထိ အလယ်ခေတ်ဆိုသော စကားလုံးကို သုံးနှုန်းခဲ့ခြင်းမရှိခြင်းကြောင့် တစ်ကြောင်း၊ အလယ်ခေတ်ဆိုသော သဘောတရားမှာ ၁၆ရာစုတိုင်သည်အထိ ထင်ရှားခြင်းမရှိခဲ့ခြင်းကြောင့်တစ်ကြောင်း စသည်တို့ကြောင့်ဖြစ်သည်။ ဘရူဝါမှ ထိုစာရင်းမှာ အလယ်ခေတ်နောက်ပိုင်းမှပြုစုခဲ့သောစာရင်းဖြစ်သည်ဟု အကြံပြုခဲ့ပြီး နောက်ကျသောစာရင်းဟု ညွှန်းဆိုခဲ့သည်။ <P>ထိုစာရင်းများမှ အဆောက်အဦးအများစုမှာ အလယ်ခေတ်မတိုင်မီ အလွန်စောစီးသောအချိန်ကပင် တည်ဆောက်ခဲ့ကြပြီး ထိုစာရင်းမှာ "အလယ်ခေတ်မှကမ္ဘာ့အံဖွယ်များ" (၇ နှစ်ဂဏန်းဖြင့် ကန့်သတ်ထားခြင်းမရှိပေ။)၊ "အလယ်ခေတ်မှ အံဖွယ်ခုနစ်ပါး"၊ "အလယ်ခေတ်စိတ်ကူး" နှင့် "အလယ်ခေတ်မှ ဗိသုကာဆိုင်ရာအံဖွယ်များ" ဟူ၍ အမည်အမျိုးမျိုးခေါ်ဝေါ်ကြသည်။ <P>ပုံမှန်အားဖြင့် ထိုစာရင်းတွင် ပါဝင်သော အလယ်ခေတ်မှကြီးကျယ်ခမ်းနားသော အံ့ဖွယ်များမှာ အောက်ပါအတိုင်းဖြစ်သည်။ <P>ထိုစာရင်းတွင်ပါဝင်သော အခြားအဆောက်အဦးများမှာ အောက်ပါတို့ဖြစ်သည်။
လွင်ႈလီဢၢမ်း ပၢၼ်မႂ်ႇ ၼႂ်းၵမ်ႇၽႃႇ
ခေတ်သစ်ကမ္ဘာတွင် တည်ဆောက်ခဲ့သော သို့မဟုတ် ယနေ့ထက်တိုင်တည်ရှိဆဲဖြစ်သော ကြီးကျယ်ခမ်းနားသော အဆောက်အအုံများနှင့်ပတ်သက်၍ စာရင်းအမျိုးမျိုးပြုစုခဲ့ကြသည်။ ထိုစာရင်းများထဲမှ ထင်ရှားသောစာရင်းအချို့မှာ အောက်ပါအတိုင်းဖြစ်သည်။
ၸုမ်းပၢႆးၵေႃႇသၢင်ႈ ႁၢင်ႈဝဵင်း ဢမေႇရိၵၢၼ်ႇ
အမေရိကန် မြို့ပြအင်ဂျင်နီယာများအသင်း မှခေတ်သစ်ကမ္ဘာမှ အံ့ဖွယ်များနှင့်ပတ်သက်၍ စာရင်းပြုစုခဲ့သည်။
နယူးအိုးပင်းဝေါလ် ကော်ပိုရေးရှင်းမှ ကမ္ဘာ့အံ့ဖွယ်ခုနစ်ပါးအသစ်
၂၀၀၁ ခုနှစ်တွင် ဆွစ်ဇာလန် ကော်ပိုရေးရှင်းတစ်ခုဖြစ်သော နယူးအိုးပင်းဝေါလ်ကော်ပိုရေးရှင်း မှ လက်ရှိတည်ရှိနေသော တည်ဆောက်မှု ၂၀၀ ထဲမှ ခေတ်သစ်ကမ္ဘာ့အံ့ဖွယ်ခုနစ်ပါး ကို ရွေးချယ်ရန် စတင်လုပ်ဆောင်ခဲ့သည်။ ဇန်နဝါရီလ ၁ ရက်၊ ၂၀၀၆ ခုနှစ်တွင် နောက်ဆုံးယှဉ်ပြိုင်ရွေးချယ်မည့်အရာ ၂၁ ခုကို ကြေငြာခဲ့သည်။ အီဂျစ်တို့က သူတို့၏ ရှိပြီးသား ကမ္ဘာ့အံဖွယ်ကို လေဘာတီရုပ်ထု၊ ဆစ်ဒနီမှ အော်ပရာပြဇာတ်ရုံနှင့် အခြား အထိမ်းအမှတ် အဆောက်အဦးများနှင့် ယှဉ်ပြိုင်ရမည်ကို မကျေနပ်ပဲ ထိုပရော့ဂျက်ကို ရူးနှမ်းသော ပရော့ဂျက်အဖြစ် သမုတ်ခဲ့သည်။ ထိုအခက်အခဲကို ဖြေရှင်းရန်အတွက် ဂိုင်ဇာမဟာပိရိမစ်ကြီးကို ဂုဏ်ထူးဆောင်ယှဉ်ပြိုင်သူအဖြစ် သတ်မှတ်ခဲ့သည်။ ထိုယှဉ်ပြိုင်မှုမှ ရလာဒ်အဖြေကို ပေါ်တူဂီနိုင်ငံ လစ်စဘွန်းမြို့ရှိ ဘယ်နီဖီကာ အားကစားရုံတွင် ဇူလိုင်လ ၇ ရက်၊ ၂၀၀၇ ခုနစ်တွင် ကြီးကျယ်သော အခမ်းအနားဖြင့် ကြေငြာခဲ့ပြီး အဖြေမှာ အောက်ပါအတိုင်းဖြစ်သည်။
ရေအောက်ကမ္ဘာမှ အံ့ဖွယ်ခုနစ်ပါး
သမုဒ္ဒရာထိန်းသိမ်းရေးနှင့် သုတေသနပြုလုပ်ရန်အတွက် ရည်စူးဖွဲ့စည်းထားသော အမေရိကန်မှ အကျိုးမဖက် ရေငုတ်သမားအဖွဲ့အစည်းတစ်ခုဖြစ်သည့် စီဒမ်အင်တာနေရှင်နယ် (CEDAM International) မှ ရေအောက်ကမ္ဘာမှ အံ့ဖွယ်ခုနစ်ပါးစာရင်းကို ရေးဆွဲခဲ့သည်။
၁၉၈၉ခုနှစ်တွင် စီဒမ်မှ ဒေါက်တာ ယူဂျန်းနီးကလက်ခ်(Dr. Eugenie Clark) အပါအဝင် အဏ္ဏဝါသိပ္ပံပညာရှင်များ ပါဝင်သည့်အဖွဲ့တစ်ခုဖြင့် ရေအောက်ရှိ ကာကွယ်ထိန်းသိမ်းရန်သင့်သော ဒေသများကို ရွေးချယ်ခဲ့သည်။ ရလာဒ်ကို ဝါရှင်တန်ဒီစီရှိ အမျိုးသားငါးပြတိုက်၌ Sea Hunt တယ်လီဗီးရှင်းအစီအစဉ်တွင် ပါဝင်သော သရုပ်ဆောင် လွိုက်ဘရစ်ချ်(Lloyd Bridges) မှ ကြေငြာခဲ့သည်။
စက်မှုကမ္ဘာမှ အံ့ဖွယ်ခုနစ်ပါး
ဗြိတိသျှစာရေးဆရာ ဒီဘိုရာကက်ဒ်ဘူရီမှ စက်မှုကမ္ဘာမှ အံ့ဖွယ်ခုနစ်ပါးစာအုပ်ကို ရေးသားခဲ့သည်။ ထိုစာအုပ်မှာ ၁၉ရာစုနှင့် ၂၀ရာစုဦးပိုင်းရှိ အင်ဂျင်နီယာပညာ၏ ကြီးကျယ်သောအောင်မြင်မှု ၇ ခု၏ ဇာတ်လမ်းကို ရေးသားထားခြင်းဖြစ်သည်။ ၂၀၀၃ ခုနှစ်တွင် ဘီဘီစီမှ ထိုစာအုပ်ကို ၇ ပိုင်းခွဲ၍ သတင်းရုပ်ရှင်အဖြစ် တင်ဆက်ခဲ့သည်။ တစ်ပိုင်းစီ၌ အံ့ဖွယ်တစ်ခုခြင်းစီ၏ တည်ဆောက်မှု ကို ဇာတ်လမ်းဆင်၍ တင်ပြခဲ့သည်။ စက်မှုကမ္ဘာမှ အံ့ဖွယ်ခုနစ်ပါးမှာ အောက်ပါအတိုင်းဖြစ်သည်။
ခရီးသွားကမ္ဘာမှ အံ့ဖွယ်ခုနစ်ပါး
ခရီးသွားစာရေးဆရာတစ်ယောက်ဖြစ်သော ဟောင်းဝပ်ဟေးလ်မန်းသည် ထိုသို့သော စာရင်းများကို ပြုစုခဲ့ပြီး သဘာဝအလျှောက်ဖြစ်သော နှင့် လူတို့ပြုလုပ်သော ကမ္ဘာလှည့်ခရီးသည်တို့အတွက် အံဖွယ်များကို အောက်ပါအတိုင်းစာရင်းပြုခဲ့သည်။
လူတို့ပြုလုပ်သော ခရီးသွားခြင်းဆိုင်ရာအံဖွယ်
ၽွင်းၵႃး၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းမျိၼ်းၶျၢၼ်ႇ
ဝၢၼ်ႈၽွင်းၵႃး  (ဖောင်းကားရွာ, Hpaungkar) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇပလူင်ႇ၊ ၸႄႈဝဵင်းမျိၼ်းၶျၢၼ်ႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈမျိၼ်းၶျၢၼ်ႇ၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 191325 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇပလူင်ႇၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 1776 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 2295 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 4071 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းမျိၼ်းၶျၢၼ်ႇ
298
လိူၼ်ၸၼ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၾႅပ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မၢတ်ႉၶျ်
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢေႇပရႄႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျုၼ်ႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျူႇလၢႆႇ
(1) ဝၼ်း။
979
လိူၼ်ၸၼ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
298
လိူၼ်ဢေႃးၵၢတ်ႉ
(1) ဝၼ်း။
979
လိူၼ်ၾႅပ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
298
လိူၼ်သႅပ်ႇထႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
979
လိူၼ်မၢတ်ႉၶျ်
(1) ဝၼ်း။
298
လိူၼ်ဢွၵ်ႇထူဝ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
979
လိူၼ်ဢေႇပရႄႇ
(1) ဝၼ်း။
298
လိူၼ်ၼူဝ်ႇဝႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
979
လိူၼ်မေႇ
(1) ဝၼ်း။
298
လိူၼ်တီႇသႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
979
လိူၼ်ၵျုၼ်ႇ
(1) ဝၼ်း။
298
လိူၼ်တီႇသႅမ်ႇပႃႇ
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:298
979
လိူၼ်ၵျူႇလၢႆႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢေႃးၵၢတ်ႉ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်သႅပ်ႇထႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢွၵ်ႇထူဝ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၼူဝ်ႇဝႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်တီႇသႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:979
ၵျီႇၵူင်း၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းတွင်ႇတႃႇ
ဝၢၼ်ႈၵျီႇၵူင်း   (ကြီကုန်းရွာ, Kyikone) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇဢေး၊ ၸႄႈဝဵင်းတွင်ႇတႃႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈမျိၼ်းၶျၢၼ်ႇ၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 191501 ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇဢေးၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 1147 ၊ ယိင်း 1399 သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 1546 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ၼူဝ်ႇဝႅမ်ႇပႃႇ 17
လိူၼ်ၼူဝ်ႇဝႅမ်ႇပႃႇ (17) ဝၼ်းၼႆႉ ပေႃးဢဝ် ပၵ်းယဵမ်ႈဝၼ်းၵရီႇၵေႃးရီးယႅၼ်း ဝႃႈ ပဵၼ်ဝၼ်းထူၼ်ႈ (321) (ပေႃးပဵၼ် ပီဝႃႇထၢပ်ႈ ၼႆ ပဵၼ် ဝၼ်းထူၼ်ႈ (322))ဝၼ်းယဝ်ႉ။ တွၼ်ႈတႃႇတေသုတ်းပီၼႆႉ ၵိုတ်းထႅင်ႈယူႇ (44) ဝၼ်း။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၼ်းထိ ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ၼူဝ်ႇဝႅမ်ႇပႃႇ
ဢဵင်ႇမႄး၊ ဝဵင်း
ဝဵင်းၼၼ်ႉၼႆႉ တၢင်းဢွၵ်ႇ တၢင်းတူၵ်း မီး သွင်ၽႃႇလူင်ႇၶိုင်ႈလႄႈ တၢင်းႁွင်ႇတၢင်းၸၢၼ်း မီးမွၵ်ႈ ၼိုင်ႈလၵ်းႁႃႈၽႃႇလူင်ၼႆႉသေ တၢင်းၵႂၢင်ႈၶႂၢင်ဝဵင်းၼႆႉ မီး 525 လွၵ်းလၵ်း ဢမ်ႇၼၼ် 335 ဢေႇၵယဝ်ႉ။ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း တီႈၼိူဝ်ဝဵင်းၼႆႉ မီး 7,465 ၵေႃႉသေ ၵမ်ႉၼမ် ပဵၼ် ၵူၼ်းၶိူဝ်း မၢၼ်ႈ လႄႈ ယၢင်း ယဝ်ႉ ၸိူဝ်းပဵၼ် ၵူၼ်းၶိူဝ်းမိူင်းၼွၵ်ႈၼၼ်ႉ မီးဝႆႉ ၶႄႇ လႄႈ ဢိၼ်ႇတိယ ၵမ်ႈၽွင်ႈယဝ်ႉ။
တီႈၼိူဝ်ဝဵင်းၼႆႉ မီးၸိူဝ်းပဵၼ်ယူင်ႉသၢင်ႈလူင်ပွင်ႈၸိုင်ႈ လုမ်းၼၢမ်းၼႃႈ ၽၢႆႇၵၢၼ်ၽွင်းငမ်း၊ လုမ်းၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈလွင်ႈတတ်းသိၼ်၊ တိူၵ်ႈလိၵ်ႈ လႄႈ ႁွင်ႈၵၢၼ်သၢႆလူမ်း၊ တပ်ႉပလိၵ်ႈၵူၼ်းမိူင်း၊ ႁူင်းယႃ ၼၼ်ႉသေ ႁူင်းႁဵၼ်းလူင်ပွင်ၸိုင်ႈ ၸၼ်ႉသုင် ၼိုင်ႈႁူင်း၊ ၸၼ်ႉငဝ်ႈ မီးႁႃႈႁူင်းယဝ်ႉ။ ၵျွင်းမုၼ်ၸဝ်ႈမီးဝႆ့ 16 ၵျွင်းယဝ်ႉ။ တွၼ်ႈတႃႇ ၵၢၼ်ဝဵင်းမူၼ်းၵူၼ်းၵိုၼ်းဝဵင်းၼႆႉ ဢၼ်ပဵၼ်ၸုမ်း ဝဵင်းမူၼ်းၵူၼ်းၵိုၼ်းၵေႃႉ ႁဵတ်းသၢင်ႈယဝ်ႉ။
လႅၼ်လိၼ်
ၸႄႈဝဵင်းဢဵင်ႇမႄးၼႆႉ မိူဝ်ႈဢွၼ်တၢင်း ပဵၼ်ၸႄႈဝဵင်း ဢၼ်တူၵ်းၸဵင်ႇႁွင်ႇဝၼ်းတူၵ်းသုတ်းသုတ်း တီႈ ၸႄႈတွၼ်ႈမျွင်းမျႃႉယဝ်ႉ။ တီႈၽၢႆႇႁွင်ႇၸႄႈဝဵင်းၼၼ်ႉ မိူဝ်ႈဢွၼ်တၢင်း ပဵၼ်ပွတ်းတွၼ်ႈ ၸႄႈဝဵင်းၵျွင်းၵူင်း ႁင်း ၸႄႈတွၼ်ႈပတဵင်ႇ လႄႈ မိူဝ်ႈဢွၼ်တၢင်း ပဵၼ်ပွတ်းတွတ်ႈ ၸႄႈဝဵင်းပၢၼ်းတၼေႃႇ ႁင်း ၸႄႈတွၼ်ႈမဢူႇပိၼ်ႇ၊ ၽၢႆႇတၢင်းဢွၵ်ႇၼႆႉ ပဵၼ်ပွတ်းတွၼ်ႈ ႁင်း ၸႄႈဝဵင်းပၢၼ်းတၼေႃႇ လႄႈ တီႈ ၽၢႆႇတၢင်းၸၢၼ်း လႄႈ ၸဵင်ႇၸၢၼ်းဝၼ်းတူၵ်း ၸႄႈဝဵင်းဝႃးၶႄႇမ ႁင်း ၸႄႈတွၼ်ႈမျွင်းမျႃႉၼၼ်ႉ ပဵၼ်ပွတ်းတွၼ်ႈ ၸႄႈဝဵင်းဝႃးၶႄႇမ၊ ၸိူဝ်းပဵၼ် ၸႄႈဝဵင်းမျွင်းမျႃႉ၊ ၽၢႆႇတၢင်းတူၵ်းၼၼ်ႉ ဢၼ်ပဵၼ် ၸႄႈဝဵင်းပွတ်းဢွၵ်ႇပတဵင်ႇ လႄႈ ၸႄႈဝဵင်းၵျွင်းၵူင်း ဢၼ်ပဵၼ် ႁင်းၸႄႈတွၼ်ႈပတဵင်ႇၵူႈပွၵ်ႈၼၼ်ႉ လွမ်ႉႁွပ်ႈဝႆႉယဝ်ႉ။ တၢင်းၵႂၢင်ႈၶႂၢင်ဝဵင်းၼႆႉ မီးမွၵ်ႈ 18 လွၵ်းလၵ်းၼၼ်ႉသေ ၼႃႈလိၼ်ဢိူင်ႇပူႇၵႄႇ ၶဝ်ႈပႃး 111 တီႈယဝ်ႉ။ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း တင်းၸႄႈဝဵင်းၼႆႉ မီး 118,328 ၵေႃႉသေ ပဵၼ်ၸႄႈဝဵင်း ဢၼ် ၵူၼ်းၶိူဝ်းယၢဝ်း ၸၢဝ်းၶရိတ်ႉယၢၼ်ႇၼမ်သေပိူၼ်ႈယဝ်ႉ။
တႄးတႂိၼ်း၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းၺွင်ႇဢူး
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းၺွင်ႇဢူး
ဢဵင်ႇမႄး၊ ဝဵင်း
ပၢႆးမၢၵ်ႈမီး
ၵၢၼ်ၽုၵ်ႇသွမ်ႈၶဝ်ႈၼႆႉ ပဵၼ်ၵၢၼ်ငၢၼ်းပိူင်လူင်တီႈ ၸႄႈဝဵင်းယဝ်ႉ။ တီႈဝဵင်းဢဵင်ႇမႄးၼႆႉ ၶူၵ်ႉၸၢၵ်ႈၶဝ်ႈ မီး 11 လင်ယဝ်ႉ။ ဢမ်ႇၵႃးၶဝ်ႈသၢၼ်ၵူၺ်း ၸိူဝ်းပဵၼ် ပေႃ၊ ထူဝ်ႇလိၼ်၊ ထူဝ်ႇၵူႈမဵဝ်းမဵဝ်း၊ မွၵ်ႇ၊ ၽၵ်းယိူဝ်ႈၼၢင်းၶဵဝ်ၸိူဝ်းၼႆႉၵေႃႈ ၽုၵ်ႇသွမ်ႈယဝ်ႉ။ ယွၼ်ႉပဵၼ်ၼႃႈလိၼ်တႅမ် တီႈၼိူဝ်ၵုၼ်လႄႈ ၽုၼ်ႇလိၼ်ၶႅမ်ႉလီသေ မၢင်တီႈၼႆႉ ပၢႆၽုၵ်ႇလၢႆၶၢဝ်းယဝ်ႉ။ မၢၵ်ႇဢုၼ်၊ မၢၵ်ႇမု၊ ဢွႆ၊ ၵူၺ်ႈ၊ မၢၵ်ႈမူင်ႈ ၸိူဝ်းၼႆႉၵေႃႈ ဢွၵ်ႇယဝ်ႉ။ ၵၢၼ်ၼွင်ၵေႃႈ ပဵၼ်ၵၢၼ်ဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈတွၼ်ႈတႃႇ ၸႄႈဝဵင်းဢဵင်ႇမႄးယဝ်ႉ။ ၵၢၼ်ငၢၼ်းဢုမ် ဢၼ်လိုဝ်းလင်မႃးၸဵမ်မိူဝ်ႈၼၼ်ႉၵေႃႈ တိုၵ်ႉသိုပ်ႇႁဵတ်းယူႇတေႃႇထိုင်ဝၼ်းမိူဝ်ႈၼႆႉယဝ်ႉ။
ၵၢၼ်တေႃႉသူင်ႇ
ယွၼ်ႉပိူဝ်ႈမီးဝႆႉတီႈၼိူဝ်ၵုၼ်ပၢၵ်ႇၼမ်ႉ ဢၼ်ႁွင်ႈၼမ်ႉ မႄႈၼမ်ႉလိူင်ႇလႄႈ တွၼ်ႈတႃႇၵၢၼ်တေၢႉသူင်ႇ၊ သဵၼ်ႈတႃႈသၢႆတၢင်းၵႂႃႇမႃးၼႆႉ လႆႈၸႂ်ႉ ၶၢဝ်းတၢင်းၼမ်ႉ ၼမ်လိူဝ်ယဝ်ႉ။ ဢမ်ႇၵႃးတီႈၼႂ်းၸႄႈဝဵင်း ၸိူဝ်းပဵၼ် တႃႇၸူးၼွၵ်ႈၸႄႈဝဵင်းၼၼ်ႉၵေႃႈ ၸႂ်ႉသၢႆတၢင်းၼမ်ႉၼမ်သေ တွၼ်ႈတႃႇၸူး ပတဵင်ႇ၊ ၵျွင်းၵူင်း၊ ၵျူင်ႇပျေႃႇ၊ ဝႃးၶႄႇမ၊ မျွင်းမျႃႉၸိူဝ်းၼႆႉလႄႈသင် တွၼ်ႈတႃႇၸူး ၵုၼ်မေႃႇလမႅင်ႇ (မေႃႇလမႅင်ႇၵျုၼ်း)၊ ၺွင်ႇတူင်း၊ မဢူႇပိၼ်ႇ၊ ဝဵင်းတႃႈၵုင်ႈၸိူဝ်းၼႆႉလႄႈသင် မီးႁိူဝ်းသၢင်းၽေႃး ဢၼ် ရသၽပိူင်ႇလႄႈသင်၊ ႁိူဝ်းသၢင်းၽေႃး သုၼ်တူဝ်လဵဝ်လႄႈသင် ၸၢင်ႈၵႂႃႇမႃးတေႃႉသူင်ႇလႆႈယူႇယဝ်ႉ။ တွၼ်ႈတႃႇ တၢင်းလိၼ်ၼႆႉ လႆႈႁဵတ်း သဵၼ်ႈတၢင်းလူင် ဢဵင်ႇမႄး-ၵျွင်းၵူင်းဝႆႉလႄႈ တႃႇၵႂႃႇတႃႇမႃး ၶႅမ်ႉလႅပ်ႈဝႆႉယူႇ။ လုၵ်ႉဢဝ်ဝဵင်းဢဵင်ႇမႄး တေႃႇ ဝၢၼ်ႈၵၢၼ်ႇၵျီးထွင်ႉ လႄႈ ဝၢၼ်ႈထၢၼ်းတပိၼ်ႇၼၼ်ႉ လႆႈႁဵတ်းတၢင်းသိူဝ်ႇမၢၵ်ႇႁိၼ်ဝႆႉယဝ်ႉ။
သၢႆပိုၼ်း
ၸႄႈဝဵင်းဢဵင်ႇမႄးၼႆႉ ပဵၼ်တႂ်ႈမိုဝ်း မျူဝ်ႉၸႃးမျွင်းမျႃႉ လွၵ်ႉၽျႃး မိူဝ်ႈပၢၼ် ၶုၼ်ႁၢၼ်ႇတႃႇဝတီႇ ရႃႇၸႃႇတရိတ်ႉ ၼၼ်ႉသေ ႁွင်ႉဝႃႈ ဢိူင်ႇၵျူင်ႇပတီႇၼႆယဝ်ႉ။ မိူဝ်ႈလွၵ်ႉၽျႃး လုၵ်ႉၽိုၼ်ႇ ရႃႇၸႃႇတရိတ်ႉၼၼ်ႉ ၵူၼ်းၵျူင်ႇပတီႇၼႆႉ ဢမ်ႇလႆႈၶဝ်ႈပႃး။ ၵူၺ်းၵႃႈဝႃႈ ဢိူင်ႇၵျူင်ႇပတီႇၼႆႉ ယွၼ်ႉပိူဝ်ႈလွင်ႈသိုၵ်းသေ ဝၢၼ်ႈလႆႈလူႉႁၢမ်းမႃးသေ တႅၵ်ႇပဵၼ်ဝၢၼ်ႈဢွၼ်ႇဝၢၼ်ႈဢိတ်းၵႂႃႇယဝ်ႉ။ လွင်ႈဝႃႈ လႆႈႁွင်ႉဝႃႈ ဝဵင်းဢဵင်ႇမႄးဢၼ်ဝႃႈၼၼ်ႉ ၼႂ်းၵႃႈ ၽြႃးလူင်သျိၼ်ႇပိၼ်ႇၶျၢၼ်းတႃႇၵျီး သွင်သူႇၼၼ်ႉ ဢၼ်ပဵၼ်ၽြႃးၸဝ်ႈပီႈသျိၼ်ႇပိၼ်ႇၶျၢၼ်းတႃႇၵျီး (ယၢမ်းလဵဝ်မီးတီႈတွၼ်ႈၶျွင်းဝဝဵင်းဢဵင်ႇမႄးယဝ်ႉ။ ၽြႃးၸဝ်ႈၼွင်ႉ ၼႆႉ ယၢမ်းလဵဝ်မီးဝႆႉတီႈ ဝဵင်းၵျူင်ႇပျေႃႇယဝ်ႉ။) မႃးပၼ်ၾၼ်တီႈ ၵူၼ်းယူႇသဝ်းၼႂ်း ယွမ်ႇလႄႇပေႃႇၼၼ်ႉ ႁႂ်ႈပၢင်းၵိူဝ်းယမ် ဝႃႈၼႆ ပၼ်ၾၼ်တႃႇၸဵတ်းဝၼ်းလႄႈ ယွမ်ႇၼၼ်ႉ ၸင်ႇႁွင်ႉဝႃႈ ဢဵင်ႇမႅတ်ႉၵျီး (ၾၼ်လူင်)ၼႆယဝ်ႉ။ ဝၢႆးၼႆႉ ၽိူဝ်ႇတင်ႇဝဵင်းမႃး ယွမ်ႇၼၼ်ႉ ပဵၼ်မႃး ပွၵ်ႉဢၼ်ၼိုင်ႈသေ ၸိုဝ်ႈဝဵင်းၵေႃႈ ၸူးႁွင်ႉဝႃႈ ဝဵင်းဢဵင်ႇမႅတ်ႉၵျီး ၼႆသေ ပီယၢဝ်းၶၢဝ်းႁိုဝ်မႃး ၸူးလႆႈၸိုဝ်ႈဝႃး ဝဵင်းဢဵင်ႇမႄး ဝႃႈၼႆယဝ်ႉ။
ၽြႃးၵွင်းမူး တီႈၼိူဝ်ဝဵင်း
ၽြႃးၵွင်းမူး ၸိူဝ်းမီးတီႈၼိူဝ်ဝဵင်းၼၼ်ႉ မီးဝႆႉ ၽြႃးသျိၼ်ႇပိၼ်ႇၶျၢၼ်းတႃႇၵျီး ဢၼ်ဢဝ် ႁူၼ်ႁၢင်ႈၽြႃးၶျၢၼ်းတႃႇၵျီး သႂ်ႇထႃႇပၼႃႇဝႆႉၼၼ်ႉ၊ ၽြႃးသူၺ်ႇၽုင်ႇသႃႇ ဢၼ်မီးတီႈ ၽၢႆႇၵၢတ်ႇ၊ ၽြႃးၶျၢၼ်းတႃႇ ဢၼ်မီးတီႈ ၽၢႆႇဢဵင်ႇမႄးၵျီး၊ ၽြႃးသီႇသူႇ ဢၼ်မီးၽၢႆႇၸႃႇၶျုၼ်ႇၶၢၼ်ႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ တီႈႁိမ်းသူပ်းႁွင်ႈၶုတ်း တီႈၶဝ်ႈဝဵင်းဢဵင်ႇမႄးၼၼ်ႉ မီးဝႆႉ ၵွင်းမူးၵျႅၵ်ႉဝၢႆးသေ ၵွင်းမူးၼၼ်ႉ လၢတ်ႈဝႃႈ ဢဝ်ငိုၼ်းၶမ်းႁင်း ႁၢင်ႈႁေႃၸဝ်ႈၼၢင်း ဢၼ်လႆႈၸၢမ်ႇၵိၼ်ၼႃႈလိၼ်ၵျူင်ႇပတီႇ ဢၼ်ၶၢမ်ႇဢဝ်တူဝ်ၸဝ်ႈၵဝ်ႇတၢႆႇ တင်း ၼွင်ႉၸၢႆးဢွၼ်ႇသွင်ၵေႃႉ ဢၼ်သၢၼ်ၶတ်းတင်း ဢၢမ်းၼၢၵ်ႈလွၵ်ႉၽျႃးသေ ဢၼ်ဢမ်ႇၶဝ်ႈပႃးၼႂ်ႈ လွင်ႈလုၵ်ႉၽိုၼ်ႉ ရႃႇၸႃႇတိရတ်ႉၼၼ်ႉသေၵေႃႈ တႄႇတင်ႈမႃးဝႃႈၼႆယဝ်ႉ။
သၽႃးၸႄႈတိူင်းတႃႈၵုင်ႈ
လုမ်းတႅၼ်းၽွင်း ၸႄႈတိူင်းတႃႈၵုင်ႈ (ရန်ကုန်တိုင်းဒေသကြီးလွှတ်တော်), (Yangon Region Hluttaw), ၼႆႉ ပဵၼ် လုမ်းတႅၼ်းၽွင်းသၢင်ႈၾိင်ႈမိူင်း ဢၼ်ၼိုင်ႈ ဢၼ်မီးတီႈ ၸႄႈတိူင်းတႃႈၵုင်ႈ၊ မိူင်းမၢၼ်ႈ ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ပဵၼ်လုမ်းတႅၼ်းၽွင်း မဵဝ်းမီးတႅၼ်းၽွင်း ၼိုင်ႈဢၼ်ၵူၺ်းသေ ႁူဝ်ၼမ်တႅၼ်းၽွင်း ၸိူဝ်းၶဝ်ႈပႃး မီးဝႆႉ 123 ၵေႃႉ (တႅၼ်းၽွင်းၸိူဝ်းထုၵ်ႇလိူၵ်ႈတၢင်ႇမီး 92 ၵေႃႉလႄႈ တႅၼ်းၽွင်းတပ်ႉမတေႃႇမီး 31 ၵေႃႉ) ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
တၼပ်ႉၸိတ်ႉ၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းငၸုၼ်ႇ
ဝၢၼ်ႈတၼပ်ႉၸိတ်ႉ  (သနပ်စစ်ရွာ၊ Thanatsit) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇတၼပ်ႉၸိတ်ႉ ၊ ၸႄႈဝဵင်းငၸုၼ်ႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈမျိၼ်းၶျၢၼ်ႇ၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 192199 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇတၼပ်ႉၸိတ်ႉၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 2669 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 3071 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 5740 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းငၸုၼ်ႇ
ၵိၼ်း၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ယေႇၼၼ်ႉတႃႇ
ဝၢၼ်ႈၵိၼ်း  (ကင်းရွာ, Kinywar) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇယေႇၵျီႇ၊ ၸႄႈဝဵင်းမတယႃႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈပၢင်ႇဢူး၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 219076 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇယေႇၵျီႇၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 6718 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 7125 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 13843 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းမတယႃႇ
ၸုမ်းလူင်ပွင်ၸိုင်ႈ ၸႄႈမိူင်းၶျၢင်း
ၸုမ်းလူင်ပွင်ၸိုင်ႈ ၸႄႈမိူင်းၶျၢင်း ၼႆႉ ပဵၼ်ၸုမ်းၽွင်းငၢမ်း ႁင်း ၸႄႈမိူင်းၶျၢင်း၊ မိူင်းမျၢၼ်ႇမႃႇ ယဝ်ႉ။ ၸွမ်ၽွင်းလူင် သလၢႆးလႅင်လွႆ ၵေႃႉဢွၼ်ႁူဝ် ၸုမ်းလူင်ပွင်ၸိုင်ႈယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ၸႄႈမိူင်းၶျၢင်း ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ၸုမ်းလူင်ပွင်ၸိုင်ႈ ၼႂ်းမိူင်းမျၢၼ်ႇမႃႇ ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ၸုမ်းလူင်ပွင်ၸိုင်ႈ ၸႄႈမိူင်း လႄႈ ၸႄႈတိူင်း
1375
လိူၼ်ၸၼ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၾႅပ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မၢတ်ႉၶျ်
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢေႇပရႄႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မေႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျုၼ်ႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျူႇလၢႆႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢေႃးၵၢတ်ႉ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်သႅပ်ႇထႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢွၵ်ႇထူဝ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၼူဝ်ႇဝႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်တီႇသႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:1375
1761
1761
လိူၼ်ၸၼ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၾႅပ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မၢတ်ႉၶျ်
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢေႇပရႄႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မေႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျုၼ်ႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျူႇလၢႆႇ
(1) ဝၼ်း။
သႅပ်ႇထႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
ဢွၵ်ႇထူဝ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
ၼူဝ်ႇဝႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
တီႇသႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
ၼၢင်းၶႂႄး (ႁွင်ႇ)၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းယမႄးတိၼ်း
ဝၢၼ်ႈၼၢင်းၶႂႄး (ႁွင်ႇ)  (နန်ခွဲ (မြောက်)ရွာ၊ Nankhwe(North)) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇၼၢင်းၶႂႄး၊ ၸႄႈဝဵင်းယမႄးတိၼ်း၊ ၸႄႈတွၼ်ႈယမႄးတိၼ်း၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 192633 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇၼၢင်းၶႂႄးၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 712 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 666 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 1378 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းယမႄးတိၼ်း
ၼွင်ႁီး၊ ဝၢၼ်ႈ (ဢိူင်ႇႁူဝ်ၼမ်ႉ၊ ၸႄႈဝဵင်းမွၵ်ႇမႆႇ)
ဝၢၼ်ႈၼွင်ႁီး (, Naunghi, နောင်ဟီး) ၼႆႉ ပဵၼ်ဝၢၼ်ႈ ဢၼ်မီးၼႂ်း ဢိူင်ႇႁူဝ်ၼမ်ႉ၊ ၸႄႈဝဵင်းမွၵ်ႇမႆႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈ လၢင်းၶိူဝ်း၊ မိူင်းတႆး၊ မိူင်းမျၢၼ်ႇမႃႇၶႃႈဢေႃႈ။
ၵျွင်း၊ ဝၢၼ်ႈ၊ တွင်ႇလႄႇ
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းပျေႃႇပွႆႇ
ဝၢၼ်ႈႁေႈ၊ ဢိူင်ႇ
ဢိူင်ႇဝၢၼ်ႈႁေႈ ၼႆႉ ပဵၼ်ဢိူင်ႇ ဢၼ်မီးၼႂ်း ၸႄႈဝဵင်းမိူင်းၼၢႆး၊ ၸႄႈတွၼ်ႈလၢင်းၶိူဝ်း၊ မိူင်းတႆး ၼၼ်ႉၶႃႈဢေႃႈ။
ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးၼႂ်း ဢိူင်ႇဝၢၼ်ႈႁေႈ
• # ဝၢၼ်ႈႁေႈ
• # ဝၢၼ်ႈၵုင်းၵေႃႇ
• # ဝၢၼ်ႈၼွင်သိမ်ႇ
• # ဝၢၼ်ႈၸဝ်ႈမိူင်း
• # ဝၢၼ်ႈသူၼ်တေႃႇ
• # ဝၢၼ်ႈၶၢႆး
• # ဝၢၼ်ႈၼမ်ႉႁူးပဵတ်း
• # ဝၢၼ်ႈပၢင်ႇလေႃႉ (ဢိူင်ႇဝၢၼ်ႈႁေႈ၊ မိူင်းၼၢႆး)
• # ဝၢၼ်ႈၵုၼ်လိူဝ်ႇ
• # ဝၢၼ်ႈၵုင်းလၢင်းဢွၼ်ႇ
• # ဝၢၼ်ႈႁၢင်ႁွင်ႈ (ဢိူင်ႇဝၢၼ်ႈႁေႈ၊ မိူင်းၼၢႆး
• # ဝၢၼ်ႈၶူဝ်တိုဝ်ႉဝူဝ်း
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဢိူင်ႇၼႂ်းၸႄႈဝဵင်းမိူင်းၼၢႆး
မျႅင်ႇတႃႇ၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းမလႅင်ႇ
ဝၢၼ်ႈမျႅင်ႇတႃႇ  (မြိုင်သာရွာ, Myaingthar) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇထမ်မၵျီး ၊ ၸႄႈဝဵင်းမလႅင်ႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈမဵၵ်ႉထီႇလႃႇ၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 194101 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇထမ်မၵျီးၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 593 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 690 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 1283 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းမလႅင်ႇ
ၵျွၵ်ႉၽြႃႇ၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းတပဵၵ်ႉၵျိၼ်း
ဝၢၼ်ႈၵျွၵ်ႉၽြႃႇ  (ကျောက်ဖြာရွာ, Kyaukhpyar) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇဢူင်းၸူင်း၊ ၸႄႈဝဵင်းတပဵၵ်ႉၵျိၼ်း၊ ၸႄႈတွၼ်ႈပၢင်ႇဢူး၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 218223 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇဢူင်းၸူင်းၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 17705 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 16342 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 34047 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ဢၢင်ႈဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းတပဵၵ်ႉၵျိၼ်း
တွင်ႇၵၢႆး၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းဝၢၼ်းတႂိၼ်း
ဝၢၼ်ႈတွင်ႇၵၢႆး  (တောင်ကိုင်းရွာ, Taungkaing) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇၵၢႆး၊ ၸႄႈဝဵင်းဝၢၼ်းတႂိၼ်း၊ ၸႄႈတွၼ်ႈမဵၵ်ႉထီႇလႃႇ၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 194712 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇၵၢႆးၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 2382 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 2563 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 4945 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းဝၢၼ်းတႂိၼ်း
ၵျွႆးတပ်ႉသူင်ႇ၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းတႃႇၸီႇ
ဝၢၼ်ႈၵျွႆးတပ်ႉသူင်ႇ  (ကျွဲတပ်ဆုံရွာ, Kywetatson) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇၵျွႆးတပ်ႉသူင်ႇ၊ ၸႄႈဝဵင်းတႃႇၸီႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈမဵၵ်ႉထီႇလႃႇ၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 194307 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇၵျွႆးတပ်ႉသူင်ႇၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 4369 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 4337 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 8706 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ဢၢင်ႈဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းတႃႇၸီႇ
ပူင်ႇၼႃးၶျၢၼ်ႇ (ၸၢၼ်း)၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းတတႃးဢူး
ဝၢၼ်ႈပူင်ႇၼႃးၶျၢၼ်ႇ (ၸၢၼ်း)  (ပုဏ္ဏားခြံ ( တောင် )ရွာ, Ponnarchan(South)) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇမျေႇငူႇ၊ ၸႄႈဝဵင်းတတႃးဢူး၊ ၸႄႈတွၼ်ႈၵျွၵ်ႉသႄႇ၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 218279 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇၸလေႇၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 1173 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 1404 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 2577 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းတတႃးဢူး
ပူႇတႂ်း၊ ၸႄႈဝဵင်း
ၸႄႈဝဵင်းပူႇတႂ်း (ၸႄႈဝဵင်းပူႇတႂ်း, Putao Township) ၼႆႉ ပဵၼ်ၸႄႈဝဵင်းဢၼ်ၼိုင်ႈ ဢၼ်မီးတီႈၼႂ်း ၸႄႈတွၼ်ႈပူႇတႂ်း၊ ၸႄႈမိူင်းၶၢင်၊ ဢၼ်မီးတီႈ ပွတ်းႁွင်ႇ မိူင်းမျၢၼ်ႇမႃႇ ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ဝဵင်းပၵ်းလုမ်းၸႄႈဝဵင်းၼႆႉ ပဵၼ် ဝဵင်းပူႇတႂ်းယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝဵင်းၸိူဝ်းမီးၼႂ်း မိူင်းမျၢၼ်ႇမႃႇ ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝဵင်းၸိူဝ်းမီးၼႂ်း ၸႄႈမိူင်းၶၢင်
ၽၵ်းသူမ်ႈၶႅပ်း
ဢေႃႈၶႃႈ ႁဝ်းၶႃႈမႃးလဵပ်ႈႁဵၼ်းတူၺ်း ၽၵ်းႁူဝ်ၽိူၼ် ဢၼ်ၵိုၵ်းၶိူဝ်းတႆးႁဝ်းမႃး ၸဵမ်မိူဝ်ႈပၢၼ်ပူႇမွၼ်ႇၼၢႆးယႃႈႁဵတ်းမႃး ဢၼ်ၵိုၵ်းယူႇ ၼႂ်းမူႇၽိူၼ်ၶဝ်ႈ မီးတၢင်းၼမ်ၼၼ်ႉ လႆႈႁၼ် ၽၵ်းသူမ်ႈၶႅမ်းတႆးၼႆႉၵေႃႈ ၶဝ်ႈပႃးၼႂ်း မူႇၶဝ်ႈ ပဵၼ်ၽၵ်းဝၢၼ် တၢင်းၵိၼ်တႆးႁဝ်းဝႆႉ ဢၼ်ၼိုင်ႈယူႇယဝ်ႉ။
သူၺ်ႇလေး၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းမျိတ်ႉတႃး
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းမျိတ်ႉတႃး
ပွၵ်ႉၶွင်း၊ ဝဵင်း
ဝဵင်းပွၵ်ႉၶွင်း (ပေါက်ခေါင်းမြို့ ; Paukkaung) ၼႆႉ ပဵၼ်ဝဵင်းပၵ်းလုမ်း ၸႄႈဝဵင်းပွၵ်ႉၶွင်း၊ ၸႄႈတွၼ်ႈပျီႇ၊ ၸႄႈတိူင်းပႃႇၵိူဝ်၊ မိူင်းမျၢၼ်ႇမႃႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ မီးဝႆႉ ၸဵင်ႇႁွင်ႇဝၼ်းဢွၵ်ႇ ဝဵင်းပျီႇသေ ယၢၼ်ၵႆ 24 လၵ်းယဝ်ႉ။ တၢင်းၵႂၢင်ႈၶႂၢင် ၸႄႈဝဵင်းပွၵ်ႉၶွင်းၼႆႉ မီး 694 လွၵ်းလၵ်းသေ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း ပီ 1953 သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း မီးမႃး 3205 ၵေႃႉယဝ်ႉ။ ယွၼ်ႉပိူဝ်ႈ မီးၸမ် သၼ်လွႆပႃႇၵိူဝ်၊ ငႃးလွႆၸိူဝ်းၼႆႉလႄႈ ဢိူမ်ႈၸပ်းတင်း ထုင်ႉဢၼ်ပႃႇထိူၼ်ႇၼမ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ တီႈဝဵင်းၼၼ်ႉ ယွၼ်ႉပိူဝ်ႈ ႁဵတ်းၵၢၼ်မႆႉ ပဵၼ်ပိူင်လူင်လႄႈ ၽူႈႁၢပ်ႇၵၢၼ် ၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈ ပႃႇမႆႉ ယူႇသဝ်းတင်းၼမ်ယဝ်ႉ။ ၸႄႈဝဵင်းပွၵ်ႉၶွင်းၼႆႉ ပေႃးလတ်းၶၢမ်ႈ သၼ်လွႆပႃႇၵိူဝ်ယဝ်ႉ ပဵၼ်တီႈၸပ်းၵၼ်တင်း ၸႄႈတွၼ်ႈတွင်ႇငူႇယဝ်ႉ။ ဢဝ်တၢင်းလူတ်ႉၵႃးသေ ၵပ်းသိုပ်ႇဝႆႉတင်း ဝဵင်းပျီႇယဝ်ႉ။
ပူဝ်းၸၼွႆႇ၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းတပဵၵ်ႉၵျိၼ်း
ဝၢၼ်ႈပူဝ်းၸၼွႆႇ  (ပိုးဇနွယ်ရွာ, Poezanwe) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇၵျွၵ်ႉလႄးပီး၊ ၸႄႈဝဵင်းတပဵၵ်ႉၵျိၼ်း၊ ၸႄႈတွၼ်ႈပၢင်ႇဢူး၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 218230 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇၵျွၵ်ႉလႄးပီးၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 1255 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 1069 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 2324 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ဢၢင်ႈဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းတပဵၵ်ႉၵျိၼ်း
မႆႉႁွမ်
မႆႉႁွမ်ၼႆႉ ပဵၼ်မႆႉ ဢၼ်ၵူၼ်းၶိူဝ်းၵလႃးဢႃႇရပ်ႉၶဝ် မိုတ်ႈၵိုဝ်းတႄ့တႄ့ဝႃႈဝႃႈသေ ဢဝ်ၶဝ်ႈပႃး ၼႂ်းၽိင်ႈထုင်းၶဝ်မႃး ၸဵမ်ႁိုင်။ ပေႃးၺႃးမိူဝ်ႈမီးၶႅၵ်ႇ ၽူႈယႂ်ႇၵူၼ်းလူင် ဢမ်ႇၼၼ် ၶႅၵ်ႇၸမ်ၸႂ်မႃးသူႇ မႃးၸႂ်း တီႈႁိူၼ်းတီႈယေးၸိုင် ၶဝ်တေၽဝ် မႆႉႁွမ်သေ ပႂ်ႉႁပ်ႉတွၼ်ႈ၊ ၵၢၼ်ႁပ်ႉတွၼ်ႈၸိူင်ႉၼႆၼႆႉ လႆႈဝႃႈပဵၼ် လၢႆးႁပ်ႉတွၼ်ႈ ဢၼ်ၶႅမ်ႉသေပိူၼ်ႈ။
သထေးလူင်ၸဝ်ႈငိုၼ်းသႃးၶဝ် ႁႃသိုဝ်ႉဢဝ် လွၼ်ႉမႆႉႁွမ်ဝႆႉ ႁဵတ်းတီႈ ဢဝ်ၶႂၼ်ဢဝ်ငဝ်းတႄ့တႄ့။ ၸၢဝ်းၶိူဝ်းၵလႃး ဢႃႇရပ်ႉၶဝ်ၼႆႉ ၶဝ်ၽဝ်(ပိူၵ်ႇ-သိၵ်ႈ) မႆႉႁွမ် ၼႂ်းႁိူၼ်းၼႂ်းယေးၶဝ် ႁဵတ်းႁႂ်ႈၵွၼ်း မႆႉႁွမ်ၼႆ့ ၶဝ်ႈထိုင်ၼႂ်းၽိဝ်ၼင်သေ ႁဵတ်းႁႂ်ႈတူဝ်ၶဝ် မီးဢၢႆႁွမ်၊ လိူဝ်သေၼၼ်ႉ ဢၢႆႁွမ် ဢၼ်ၸပ်းၸွမ်း ၽိဝ်ၼင်ၼၼ်ႉ ႁႄႉၵင်ႈလႆႈ မႅင်းမၢင်ၸိူဝ်းလႄႈ ႁႆးပၢင်ႇလၢႆႇၼႆယဝ်ႉ။ ၵူၼ်းၵေႃႉဢၼ်မီး ရေႃးၵႃႇႁူဝ်ၸႂ်ၼၼ်ႉ ပေႃးလႆႈသုတ်ႇၼူမ်ဢၢႆမႆႉႁွမ်ၼမ်ၼမ်ၸိုင် ရေႃးၵႃႇၼၼ်ႉ ၸၢင်ႈႁၢႆသေ ယင်းၸၢင်ႈႁဵတ်းႁႂ်ႈ မီးႁႅင်းမႃးဝႃႈၼႆယဝ်ႉ။
လဵၵ်းသၢမ်ႈ(ၶိူင်ႈသမ်းဢၢင်း) ၶိူင်ႈလုပ်ႈမုၼ်ႈတႃးၽွင် မိူၼ်ၼင်ႇၶိူင်ႈတႃးၼႃႈ၊ တႃးတူဝ်၊ တႃးၵိင်ႇႁႄႉ ၵူႈၸိူဝ်းၸိူဝ်း၊ ဢၼ်ၸၢဝ်းၶိူဝ်းၵလႃးၶဝ် ၸႂ်ႉတိုဝ်းၼၼ်ႉ ၵမ်ႉၼမ်ၼမ် တိုၼ်းတေလႆႈပႃးမႆႉႁွမ်၊ ပေႃးဢမ်ႇပႃး မႆႉႁွမ်ၼႆ တေပဵၼ်ဢၼ်ၸၼ်ႉတႅမ်ႇဝႃႈၼႆယဝ်ႉ။ ၸဝ်ႈၵုမ်ႇပၼီႇၼမ်ႉႁွမ် ဢၼ်ၸိုဝ်ႈသဵင်ယႂ်ႇ ၼႂ်းမိူင်းၾလင်ႇသဵတ်ႈၵေႃႈ ဢဝ်ၼမ်ႉမၼ်းမႆႉႁွမ်ၼႆႉ ႁဵတ်းပဵၼ်ပိူင်လူင်မၼ်းသေယဝ်ႉ ၶိုၼ်းၶူင်သၢင်ႈႁဵတ်း ဢွၵ်ႇမႃးထႅင်ႈ ၼမ်ႉႁွမ်တင်းၼမ်တင်းလၢႆ။ ၵွပ်ႈပိူဝ်ႈဝႃႈ ၼမ်ႉမၼ်းမႆႉႁွမ်ၼႆႉ မၼ်းႁွမ်ၸပ်းၼိူဝ်ႉ ၸပ်းၼင်ဝႆႉႁိုင်(8)ၸူဝ်ႈမွင်းၼႆသေ ၼိုင်ႈမၼ်းႁွမ်ႁိုင်ၵႃႈႁိုဝ်ၵေႃႈ ၵႃႈၶၼ်မၼ်းၵေႃႈ ယႂ်ႇလိူဝ်မႃးၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
မႆႉႁွမ်ၼႆႉ မၼ်းပဵၼ်မႆႉသၽႃႇဝ ဢၼ်မီး ဢၢႆႁွမ်ဝႆႉသေ လႆႈဢဝ်ၸႂ်ႉတိုဝ်းၵၼ်မႃး ႁိုင်ယဝ်ႉ။ ၵႃႈပူၼ်ႉၵွၼ်ႇၶိုၼ်းပႃႈလင်မႃးတႄ့ လႆႈၵႂႃႇႁႃဢဝ်မႃး ၼႂ်းထိူၼ်ႇၼႂ်းၶိူဝ်းသေ ယၢမ်းလဵဝ်တႄႉ ႁဵတ်းသူၼ် လေ့ၵၼ်ၽုၵ်ႇၵၼ်မႃး တင်းၼမ်ယဝ်ႉ။ ယွၼ်ႉပဵၼ် မႆႉမဵဝ်းမီးၵႃႈၶၼ်ယႂ်ႇလႄႈ ပဵၼ်ဢၼ်ႁႃယၢပ်ႇတႄ့တႄ့။ ၼႂ်းၵၢပ်ႈပၢၼ်ယၢမ်းလဵဝ် တီႈမိူင်းထႆးၼႆႉ မႆႉႁွမ်ၼိုင်ႈတၢၼ်ႇ 3500-10000 ၼိုင်ႈမိုၼ်ႇဝၢတ်ႇ၊ ၼႂ်းၵႃႈဝႃႈၼၼ် မၼ်းဢိင်ပိုင်ႈၼိူဝ် ၼမ်ႉမၼ်းမႆႉႁွမ် ၸၼ်ႉလႂ်ၸၼ်ႉၼၼ်ႉ။ ၼမ်ႉမၼ်းမၼ်း ၼိုင်ႈၵီႇလူဝ်ႇၵရမ်ႇ တင်ႈတႄႇဢဝ် 80,000 တေႃႇထိုင် 250,000၊ မၼ်းဢိင်ၼိူဝ် ၼိူဝ်ႉမႆႉ-ႁၢင်ႈလီႁၢင်ႈၸႃႉ ၶႅမ်ႉဢမ်ႇၶႅမ်ႉ၊ ဢႃႇယုမႆႉ ႁိုင်ဢမ်ႇႁိုင်၊ ၼမ်ႉမၼ်းမၼ်း ၼမ်ဢမ်ႇၼမ်၊ ပေႃးမၼ်း ဢမ်ႇပေႃးၶႅမ်ႉၵေႃႈ ၼိုင်ႈၵီႇလူဝ်ႇၵရမ်ႇ 30,000- တေႃႇ 70,000 ၼႆ့ပဵၼ် ၵႃႈၶၼ်ၼႂ်းမိူင်းထႆး။ ပေႃးထိုင်ၵႂႃႇ ၼွၵ်ႈမိူင်းယဝ်ႉတႄ့ တေသုင်ထႅင်ႈသေၼႆ့၊ ၼႂ်းၵၢတ်ႇၼွၵ်ႈမိူင်း ဢၼ်သိုဝ်ႉၶၢႆမႆႉႁွမ် ၼမ်သေပိူၼ်ႈတႄႉ ပဵၼ်မိူင်းသၢဝ်ႇတီႇဢႃရပီးယိူဝ်း လႄႈ ၸိင်ႇၵႃႇပူဝ်ႇ၊ ၼႂ်းၼိုင်ႈပီၼႆႉ ၶဝ်သိုဝ်ႉၶၢႆၵၼ် ၵႃႈမႆႉႁွမ်ၼႆႉ သုင်ထိုင် 200,000 လၢၼ်ႉဝၢတ်ႇထႆးၼႆယဝ်ႉ။
ယႃႈယႃလႄႈမႆ့ႁွမ်
မႆႉႁွမ်ၼႆႉ မၼ်းပဵၼ်ဢၼ်မီးၵႃႈၶၼ် ဢၼ်ၸၢင်ႈပၼ်ဢၢႆႁွမ် တီႈၵူၼ်းႁဝ်းၵူၺ်းဢမ်ႇၵႃး ယင်း ၶဝ်ႈပႃးၼႂ်း ယႃႈယႃႇလူးၵွၼ်ႇ။ ၼႂ်းလၢႆးၵၢၼ် ယႃႈယႃႇ ၸၢဝ်းၶိူဝ်းၶႄႇၶဝ် လၢတ်ႈဝႃႈ မႆႉႁွမ်ၼႆႉ မီးဢရသႃႇၽဵတ်းလႄႈၶူမ်လေႃးၵၼ်ဝႆ့သေ ဢဝ်ႁဵတ်းယႃႈယႃ ပၼ်ႁႅင်းႁူဝ်ၸႂ်၊ တွင်ႉၶူၼ်ႉ တူၼ်ႉႁၢၵ်ႈ ယႃႈယႃႁူဝ်ၸႂ်ၵပ်ႉ၊ လူမ်းသတ်ႉၼႃႈဢူၵ်း၊ ပၼ်ႁႅင်း ယႃႈယႃႇတၢင်းၵႃႇမ ယႃလႆႈရေႃးၵႃႇ ပဵၼ်တုမ်ႇပဵၼ်ပူမ် ယႃႉယၢႆႈပႅတ်ႈလူမ်းၼႂ်းႁူင်း(ၼဵင်)ၶဝ်ႈ။ ဢၼ်ၸိုဝ်ႈ သဵင်လိုဝ်းလင်ယူႇ ယၢမ်းလဵဝ်တႄ့ ပဵၼ်ဢၼ် ဢဝ်ႁဵတ်းယႃႈယႃႇရေႃးၵႃႇ ႁူင်းၶဝ်ႈၸဵပ်းၼႆယဝ်ႉ။
ၼႂ်းမိူင်းၵျႃႇပၢၼ်ႇ ၵူၼ်းၶိူဝ်းၵျႃႇပၢၼ်ႇၶဝ် မိူဝ်ႈၵွၼ်ႇ ဢဝ်မႆႉႁွမ်ၼႆႉ ၶႅၵ်းႁဵတ်းႁၢင်ႈၽီႁၢင်ႈသၢင်သေ ဝႆႉပဵၼ် တီႈၼပ်ႉယမ်ၸွမ်းၵျွင်း ၸွမ်းဝတ်ႉ ၵူႈတီႈတီႈ ဢဝ်ႁဵတ်းတဵၼ်းႁွမ် ဢဝ်ၽွင်မၼ်းသႂ်ႇပႃး ၼႂ်းယႃႈယႃႇႁႅင်း၊ လိူဝ်သေၼၼ်ႉ ပေႃးပဵၼ်ပွႆးယႂ်ႇလၢမ်းလူင်ၸိုင် ဢဝ်သိၵ်ႈမႆႉႁွမ်ၽဝ်ၽႆး ဢဝ်ႁဵတ်း မင်ႇၵလႃႇ ဢၼ်မျၢတ်ႈထွတ်ႈတႄ့တႄ့ယဝ်ႉ။ ၼႂ်းမိူင်းမေလးသျိူဝ်း ၵမ်ႉၼမ် ၶဝ်ဢဝ်ႁဵတ်း ၶိူင်ႈ ဢၼ်တႃးတူဝ်တႃးၶိင်း၊ ဢဝ်ႁဵတ်းယႃႈယႃ ရေႃးၵႃႇ ၸွမ်းၽိဝ် ၼိူဝ်ႉၽိဝ်ၼင်။ ၼွၵ်ႈလိူဝ်သေမႆႉႁွမ်ၼႆႉ မၼ်းၶဝ်ႈပႃး ၼႂ်းတႃႇႁၢင်ႈၶိုင်ႈ တႃႇယႃႈယႃဢမ်ၵႃး လွၼ်ႉမႆႉႁွမ်ၼၼ်ႉ ယင်းၶဝ်ႈတၢင်းတိုဝ်းထႅင်ႈလၢႆလၢႆမဵဝ်း၊ မႆႉႁွမ်ၼႆႉ ဝၢႆးသေ ပိူၼ်ႈၶိုဝ်ႇဢဝ် ၼမ်ႉႁွမ်မၼ်းယဝ်ႉၼၼ်ႉ ပိူၵ်ႇမႆႉႁွမ်မၢင်တွၼ်ႈၵေႃႈ ဢဝ်ၶႅၵ်းႁဵတ်း ႁုၼ်ႇႁၢင်ႈသေမဵဝ်းမဵဝ်း ဢၼ်ၸိူဝ်း ဢဝ်ႁဵတ်းဝႅၼ်၊ ပီႇႁူတွင်ႇသွႆႈ ဢႅပ်ႇဝႆႉၶူဝ်းၶွင် မီးၵႃႈၶၼ် မိူၼ်ၼင်ႇၶမ်း၊ ဢဝ်ႁဵတ်း မၢၵ်ႇၼပ်ႉၵေႃႈ ယင်းမီးလူးၵွၼ်ႇယဝ်ႉ။ ၵူၼ်းထႆးႁူႉၸၵ်း လွင်ႈဝႃႈ မႆႉႁွမ်ၶဝ်ႈတၢင်း တိုဝ်းၼၼ်ႉ တႄႇၸဵမ်မိူဝ်ႈ ပၢၼ်ႁေႃၶမ်းလူင်ၼႃးရၢႆး 350 ပီ ပူၼ်ႉမႃးၼၼ်ႉယဝ်ႉ၊ ၼႂ်းလၢႆးယႃႈယႃထႆး လၢတ်ႈဝႃႈ မႆႉႁွမ်ၶဝ်ႈပႃးၼႂ်း ယႃႈယႃပႄ့ထၢတ်ႈ မႄးပၼ်လိူတ်ႈ ႁူဝ်ၸႂ် ၵႄႈတပ်းၵႄႈပွတ်ႇ၊ ပႄ့လူမ်းႁူဝ်ပၼ်ႇတႃလၢႆး တွင်ႉၶူၼ်ႉတူၼ်ႉႁၢၵ်ႈ တွင်ႉႁေႈ ၸဵပ်းမူၺ်ႈၸွမ်း ၶေႃႈတိၼ်ၶေႃႈမိုဝ်း ၵႄႈၵွင်ႉၵူႈၸိူဝ်းၸိူဝ်းလႄႈ ၵူၼ်းထႆးၶဝ် ၼပ်ႉသွၼ်ႇဝႃႈ ပဵၼ် ယႃႈၽီပၼ်။ ၼႂ်းတႆးတႄ့ၵေႃႈဝႃႈ ပဵၼ်ယႃႈသႅၼ်ယႃၼႆယဝ်ႉ။ ==ၵၢၼ်ၽုၵ်ႇမႆႉႁွမ်ၼႂ်းၵၢၼ်ပၢႆးမၢၵ်ႈမီး= မၢႆႉႁွမ်ၼၼ်ႉ ယွၼ်ႉပဵၼ်မႆႉၵႃႈၶၼ်ယႂ်ႇ ၵၢၼ်သိုဝ်ႉၶၢႆ ၼႂ်းၵၢတ်ႇလူမ်ႈၾႃႉ တႄ့တႄ့ဝႃႈဝႃႈလႄႈ ၵႃႈၶၼ်မၼ်းၵေႃႈ သုင်မႃးတႄ့တႄ့၊ လိူဝ်သေၼၼ်ႉ မၼ်းပဵၼ်မႆႉထိူၼ်ႇ ဝႃႈၼႆသေတႃႉ ယွၼ်ႉပိူဝ်ႈ ထိူၼ်ႇၵေႃႈမၢင်ၵႂႃႇ မႆႉႁွမ်ၵေႃႈ ႁႃယၢပ်ႇမႃး တိၵ်းတိၵ်းလႄႈ ၸင်ႇလႆႈႁႃလၢႆးၵဵပ်းဢဝ် မဵတ်ႉၸိူဝ်ႉမၼ်း မႃးၵႃႈဝႆႉသေယဝ်ႉ ဢွၼ်ၵၼ်ႁဵတ်း သူၼ်ၽုၵ်ႇသွမ်ႈမႃးယဝ်ႉ။ မႆႉႁွမ်ၼႆႉ ပေႃးဢႃႇယူႉမၼ်းလႆႈ သၢမ်ပီလိူဝ်ၵႂႃႇယဝ်ႉၸိုင် ၼင်ႇႁိုဝ်လွၼ်ႉမၼ်း တေၼမ်မႃး တေၸဵဝ်းမီးလွၼ်ႉမႃးၼၼ်ႉ တေလႆႈဢဝ် ၽႃႉထၢၵ်ႇပၼ်၊ တီႈႁွႆးၽႃႉၼၼ်ႉ မၼ်းတေ ၸဵဝ်းမုၼ်း တေမီးလွၼ်ႉမႃး ဢမ်ႇတၢပ်ႈတေႃႈလူဝ်ႇသႂ်ႇ ယႃႈယႃသင်ၼႆယဝ်ႉ။ မိူင်းဢၼ်မီးမႆႉႁွမ် ဢၼ်ၽုၵ်ႇမႆႉႁွမ်ယူႇ ယၢမ်းလဵဝ်ၼႆႉပဵၼ် မိူင်းထႆး၊ ၶမဵၼ်၊ ဝႅတ်ႉၼၢမ်း၊ လၢဝ်း၊ မၢၼ်ႈ၊ ပင်းၵလႃးတဵတ့်လႄႈ ၼႂ်းမိူင်းဢိၼ်းတီးယႃး မၢင်တီႈၵူၺ်းသေ ယင်းတိုၵ်ႉပဵၼ်လဵၵ်ႉၵေႇဢေႇမၢင်တႄ့။ ယွၼ်ႉပိူဝ်ႈ ၽူႈၸႂ်ႉတိုဝ်းမၼ်းၵေႃႈ ၼမ်မႃး လိူဝ်သေၼၼ်ႉ မႆႉႁွမ်ၼႆႉ ယွၼ်ႉၶဝ်ႈတၢင်းတိုဝ်း ၼမ်ၼႃႇလႄႈ ၽုၵ်ႈၼမ်ၵႃႈႁိုဝ်ၵေႃႈ ယင်းပႆႇပဵၼ် တီႈပဵင်းပေႃး တႃႇၸႂ်ႉတိုဝ်းလူးၵွၼ်ႇ။
ၵၢၼ်လိူၵ်ႈတီႈလိၼ်
မႆႉႁွမ်ၼႆႉ မၼ်းၵျိူၵ်ႈ တီႈဢၼ်လႆႈလူမ်းလီ ၽူၼ်ၵေႃႈၶႅမ်ႉ၊ သၢႆငဝ်းလႅင်း ၵၢင်ဝၼ်းၵေႃႈ လူဝ်ႇလႆႈလီ မၼ်းဢမ်ႇပေႃးၵျိူၵ်ႈ တီႈငိုပ်း မၼ်းၵျိူၵ်ႈတီႈလိၼ် ဢၼ်ဢမ်ႇပေႃးႁႅင်ႈႁၢႆႉ (ပေႃးၶၢဝ်းမႆႈ)။ ၵမ်ႉပႃႈၼမ် မႆႉႁွမ်ၼႆႉ တေလႆႈၽုၵ်ႇၼႂ်းၼႃႈၽူၼ် မၼ်းတေလူမ်ၸ်ႂသၢၵ်ႈသႃႇ တႃႇတေႁူတ်းၼမ်ႉ၊ လိူဝ်သေၼၼ်ႉ တေယၢမ်းမိုၵ်းယူႇဝႆႉတင်းႁိုင်။ ၽုၵ်ႇသွမ်ႈလႆႈၼႂ်းလိၼ် ၵူႈထၢၼ်ႈထၢၼ်ႈ ဢမ်ႇပေႃးလိူၵ်ႈလိၼ်၊ ၵမ်ႉၼမ် တေပဵၼ်လိၼ် ဢၼ်ၸုပ်ႇၼမ်ႉ၊ ၼႂ်းၼၼ်သေတႃႉၵေႃႈ တေဢမ်ႇ လႆႈပဵၼ် တီႈဢၼ်ၼမ်ႉယိုင်ႈၼမ်ႉဢိူင်း၊ ပေႃးဢမ်ႇလူဝ်ႇၼမ်ႉၵေႃႈ ႁႂ်ႈၶၢင်ႇပႅတ်ႈငၢႆႈငၢႆႈ၊ ဢၼ်လႅပ်ႈသေ ပိူၼ်ႈတႄ့ တေပဵၼ်ပၢၼ်းတၢပ်ႈ၊ ပေႃးပဵၼ်တီႈပၢင်ႇ တီႈပၢင်ႇပဵင်းတႄ့ တေလႆႈဝႆႉၸဵမ် မိူဝ်ႈၶၢဝ်းႁႅင်ႈ။ လုၵ်းတႃႇတေၽုၵ်ႇသွမ်ႈ မႆႉႁွမ်ၼၼ်ႉ တၢင်းၵႂၢင်ႈ ၼိုင်ႈသွၵ်ႇ၊ တၢင်းလိုၵ်ႉ ၼိုင်ႈသွၵ်ႇ၊ ၸႅၵ်ႇၽႄလိၼ် ဢၼ်ၶုတ်းၼၼ်ႉ ပဵၼ်သွင်ပုၼ်ႈ လိၼ်ထၢပ်ႈၼိူဝ်ဝႆႉတီႈၼိုင်ႈ၊ လိၼ်ထၢပ်ႈတႂ်ႈဝႆႉတီႈၼိုင်ႈ၊ ယႃႇပေ ဢဝ်လေႃးၵၼ် ပေႃးၶုတ်းယဝ်ႉၸိုင် လိၼ်ဢၼ်ၶုတ်းဝႆႉၼၼ်ႉ တေလႆႈတၢၵ်ႇလႅတ်ႇဝႆႉ တၢင်းႁိုင် မွၵ်ႈ 15-20 ဝၼ်း၊ ဝၢႆးသေၼၼ်ႉ ဢဝ်လိၼ်ထၢပ်ႈၼိူဝ်- လိၼ်ထၢပ်ႈတႂ်ႈၵမ်ႈၽွင်ႈ ၽုၼ်ႇၶီႈဝူဝ်းၶီႈၵႂၢႆး (ႁိုင်ၼိုင်ႈပီ)၊ ၽုၼ်ႇၶီႈမူ 0.3-0 ၼိုင်ႈၸေႃႉၵိၼ်ၶဝ်ႈ၊ ၵဝ်ႁႂ်ႈၶဝ်ႈၵၼ်လီလီငၢမ်းငၢမ်း၊ ယဝ်ႉသႂ်ႇလူင်းၵႂႃႇ တီႈၼႂ်းဢုၵ်းလုၵ်း။ မႄႈမႆ့ႁွမ်ၼၼ်ႉ ဢႃႇယုမၼ်း တေလႆႈမီး 10 လိူၼ်တေႃႇထိုင် 12 လိူၼ်၊ တၢင်းသုင်တေလႆႈ မီးၼိုင်ႈသွၵ်ႇၶိုၼ်ႈၼိူဝ် ၸင်ႇတေလီၽုၵ်ႇ။
တၢင်းၵႆၵၼ် ၸမ်ၵၼ်
ၼႂ်းၼိုင်ႈတိုင်ႇၼႆႉ ၼိုင်ႈတူၼ်ႈ ပေႃးၽုၵ်ႇ ယၢၼ်ၵႆၵၼ်ၼိုင်ႈဝႃး တေၶဝ်ႈ 400 တူၼ်ႈ။ ပေႃးယၢၼ်ၵၼ်သွင်ဝႃး တေၶဝ်ႈ 200 တူၼ်ႈ၊ ပေႃးယၢၼ်ၵၼ် သီႇဝႃး တေၶဝ်ႈ 100 တူၼ်ႈ။
(ၶ)- ၵၢၼ်ၽုၵ်ႇထၢၼ်ႈသွင် ၼိုင်ႈတိုင်ႇၶဝ်ႈ 200 တူၼ်ႈၼၼ်ႉ တေလႅပ်ႈၵၼ်တင်း ၵူၼ်းပၢၼ်ၵၢင် ဢမ်ႇပေႃး မၢၵ်ႈမီးလူင်လၢင်။
(င) ၵၢၼ်ၽုၵ်ႇထၢၼ်ႈသၢမ်- ၼိုင်ႈတိုင်ႇၼႆႉ တေၶဝ်ႈ 100၊ ၼိုင်ႈပၢၵ်ႇတူၼ်ႈ၊ လၢႆးၽုၵ်ႇဢၼ်ၼႆႉ မၼ်းတေၵိုင်ႇငၢမ်ႇၵၼ် တင်းၸဝ်ႈႁႆႈၸဝ်ႈသူၼ် ဢၼ်ၽုၵ်ႇ မဵဝ်းဢႃႇယုဢမ်ႇပေႃးယၢဝ်း မိူၼ်ၼင်ႇ ထူဝ်ႇ၊ ၽၵ်းမီႇ၊ မၢၵ်ႇၵဵင်၊ ထူဝ်ၼဝ်ႈ၊ ၶဝ်ႈၵၢပ်ႇ ထူဝ်ႇလိၼ် ၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။ ၽွၼ်းလီမၼ်း-
မႆႉႁွမ်ၼႆႉ ပဵၼ်မႆႉ မီးၵႃႈၶၼ်ယႂ်ႇသေ ၶဝ်ႈတၢင်းတိုဝ်း ၼမ်လိူဝ်သေၼၼ်ႉ ပေႃးၶဝ်ႈၸ်ႂ ႁၢဝ်ႈႁႅင်းသေ ႁဵတ်းသၢင်ႈၸိုင် ယင်းၸၢင်ႈတေပဵၼ်လႆႈ ၸဝ်ႈငိုၼ်းသႃးၵွၼ်ႇၼႆလႄႈ ၼင်ႇႁိုဝ် ၽူႈလူလိၵ်ႈႁဝ်းၶဝ် တေမီးတၢင်းႁူႉ ၵဵဝ်ႇၵပ်း လွင်ႈမႆႉႁွမ် လိူဝ်တိူဝ်းမႃးၼၼ့်လႄႈသင် ၸိူဝ်းဢၼ် ဢမ်ႇပႆႇယၢမ်ႈႁူႉ ပႆႇယၢမ်ႈငိၼ်း လွင်ႈမႆႉႁွမ်ၵေႃႈ ႁႂ်ႈပေႃးလႆႈႁူႉ လႆႈငိၼ်းၼႆသေ ၸင်ႇလႆႈၶတ်းၸ်ႂ ပိၼ်ႇဢဝ်ၽၢႆႇထႆး မႃးပဵၼ်ၽၢႆႇတႆးယူႇ။ မုင်ႈမွင်း ႁႂ်ႈပီႈၼွင်ႉႁဝ်းၶဝ် ၸဵဝ်းပဵၼ်ၽူႈမၢၵ်ႈ ပူၼ်ႉယၢၵ်ႈ ထိုင်လီသေ။
ၽိုၼ်ဢိင်
လွၼ်ႉပၢႆး၊ ဢုင်းပွင်ႇၵႃၶမ်း၊ ပပ်ႉၸဵင်ၶမ်းလႅင်း မၢႆ 20 ၊ ၼႃႈ 176-179။ ပီ 2012
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:!Main category
ၽၵ်းသူမ်ႈ
ၼႂ်းၵႃႈ ၽၵ်းဢၼ်ဝႆႉလႆႈ ၶၢဝ်းယၢဝ်းၶၢဝ်းႁိုင်သေ ၵိၼ်လႆႈ ၵူႈၶိင်ႇၵူႈၶၢဝ်း ၵူႈဝၼ်း ၵူႈလိူၼ်ၼၼ်ႉ တေလႆႈဝႃႈ ပဵၼ် ၽၵ်းသူမ်ႈယဝ်ႉ။ ၵူၼ်းႁဝ်း ၵမ်ႉပႃႈၼမ် ယၢမ်ႈၵိၼ်ၽၵ်းသူမ်ႈ ယၢမ်ႈႁူႉ ဢရသႃႇ ၽၵ်းသူမ်ႈယူႇ။ ၵမ်ႈၽွင်ႈၵေႃႈ ႁွင်ႉဝႃႈ ၽၵ်းသူမ်ႈၽဵတ်း။ တေလႆႈဝႃႈ ၽၵ်းသူမ်ႈၼႆႉ မီးသၢမ်ပိူင်-
ၶူဝ်းၶွင် တႃႇႁဵတ်း ၽၵ်းသူမ်ႈ
တႃႇတေႁဵတ်း ၽၵ်းသူမ်ႈၼၼ်ႉ ပိူင်လူင်မၼ်း ပဵၼ်ၽၵ်းၵၢတ်ႇ။ လိူဝ်သေၼၼ်ႉ ၵိူဝ်၊ မၢၵ်ႇၽိတ်ႉ၊ ႁၢၵ်ႈၶိဝ်း၊ ၸမုင်ႇ၊ ၶိင်၊ မိၼ်ႉ၊ ၼမ်ႉၶဝ်ႈ၊ ၽၼ်းၽၵ်းၵီးႁွမ်၊ ပႃႈၵေႃႈသႃးၵေႃး၊ လဝ်ႈၸိူဝ်းၼႆႉၵေႃႈ ပဵၼ်ၶိူင်ႈၶူဝ်း ဢၼ်သႂ်ႇလေႃး မိူဝ်ႈမွင် ၽၵ်းသူမ်ႈၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
လၢႆးႁဵတ်းၽၵ်းသူမ်ႈၽဵတ်း
ဢွၼ်တၢင်းသုတ်း တေလႆႈလိူၵ်ႈ ၽၵ်းၵၢတ်ႇသေ သုၵ်ႈၼမ်ႉ ႁႂ်ႈမူတ်းသႂ်ၸိုၼ်ႈသႂ်၊ ပေႃးယဝ်ႉၵေႃႈ တေလႆႈ တၢၵ်ႇလႅတ်ႇ ႁႂ်ႈမၼ်းႁဵဝ်ႇတၢၼ်ႇတၢၼ်ႇ။ ၶိုၼ်းမႃး လိူၵ်ႈသွႆး ႁႂ်ႈယၢဝ်းတၢၼ်ႇ သွင်ႁၵ်းမိုဝ်း ဢမ်ႇၼၼ် ယၢဝ်း/ပွတ်း ၵမ်ႉၸႂ်ၵျိူၵ်ႈ။ ပေႃးလိူၵ်ႈယဝ်ႉ သွႆးယဝ်ႉၵေႃႈ တေႃႈတေလႆႈ တၢၵ်ႇလႅတ်ႇထႅင်ႈ ၶိုင်ႈဝၼ်းၼိုင်ႈၵွၼ်ႇ။ ဝၢႆးၼၼ်ႉ ၽၵ်းၵၢတ်ႇၼၼ်ႉ တေလႆႈၼူတ်ႈ ႁႂ်ႈမၼ်းၸမ်ႉ ႁႂ်ႈမၼ်းမၢၼ်ႉယူႇ။ မိူဝ်ႈၼူတ်ႈၼၼ်ႉ လႆႈသႂ်ႇလေႃးၵိူဝ်ဢိတ်းဢိတ်းသေ ၼူတ်ႈၼၼ်ႉ လီသေပိူၼ်ႈ။ ပေႃးႁဵတ်းၼၼ် ၼမ်ႉၵိူဝ်တေၶဝ်ႈၵႂႃႇ ၼႂ်းၽၵ်းၵၢတ်ႇၼၼ်ႉသေ ၵၢၼ်ႈၽၵ်းၵၢတ်ႇ တေဢူၼ်ႈလီ ၼၢပ်ႈလီ။ ပေႃးတေသႂ်ႇလေႃး ႁၢၵ်ႈၶိဝ်းၸိုင် ႁၢၵ်ႈၶိဝ်းၼၼ်ႉ တေလႆႈၼူတ်ႈလေႃး ၽၵ်းၵၢတ်ႇၵေႃႈလႆႈ ၼူတ်ႈႁင်းၵူၺ်းမၼ်းသေ မႃးသႂ်ႇလေႃးၵေႃႈလႆႈယူႇ။
ပေႃးၼူတ်ႈယဝ်ႉ ဢဝ်မႃးသႂ်ႇၼႂ်းဢၢင်ႇလူင်သဵင်ႈသဵင်ႈ။ ဢဝ်ၵိူဝ် မၢၵ်ႇၽိတ်ႉ ၸမုင်ႇ ပႃႈၵေႃႈသႃးၵေႃး မိၼ်ႉ ၶိင်ၸိူဝ်းၼၼ်ႉ ၶူၼ်းတဝ်လေႃး ႁႂ်ႈၶဝ်ႈၵၼ်လီလီ။ ပေႃးယဝ်ႉၵေႃႈ သင်ၶႂ်ႈပႃးဢၼ်ဝၢၼ်ၸိုင် လႆႈဢဝ် ၼမ်ႉဢွႆႈဢွင်ႇ သႂ်ႇလေႃးၽွင်ႈယဝ်ႉ။ ၽၵ်းသူမ်ႈၽဵတ်းၼႆႉ ပိူင်လူင်မၼ်း သႂ်ႇၵိူဝ်ၼမ်ၵေႃႈ ဢမ်ႇပဵၼ်သင်။ ၵမ်ႈၽွင်ႈၵေႃႈ ဢဝ်ႁဵပ်းႁူမႅဝ်း သႂ်ႇလေႃးသေၵွၼ်ႇ။ မၢင်ၸိူဝ်း ၽၵ်းၵၢတ်ႇမွၵ်ႇၵေႃႈ ဢဝ်သႂ်လေႃးယဝ်ႉ။ ႁူဝ်ၽၵ်းပိုၵ်ႉလႅင်ၵေႃႈ သႂ်ႇလေႃးလႆးယူႇ။ ၽၵ်းၵၢတ်ႇမွၵ်ႇလႄႈ ႁူဝ်ၽၵ်းပိုၵ်ႉၵေႃႈ တေႃႈတေလႆႈၼူတ်ႈ ၼင်ႇၵဝ်ႇ။ ၵမ်ႈၽွင်ႈ သမ်ႉဢဝ်ပိူၵ်ႇမၢၵ်ႇၸွၵ်း ဢၼ်ႁႅင်ႈ သႂ်ႇလေႃးသေ ႁဵတ်းႁႂ်ႈဢၢႆသႅဝ်မၼ်း ႁွမ်ပိူင်ၼိုင်ႈၼႆယူႇ။ သင်ဝႃႈ ၶႂ်ႈဝႆႉႁိုင်ၸိုင် တေလႆႈ သႂ်ႇလဝ်ႈ ဢဝ်လဝ်ႈႁဵတ်းၼမ်ႉမၼ်းသေ မွင်သႂ်ႇဝႆႉၼႂ်းဢုမ်။ ဢၼ်ႁဵတ်းႁႂ်ႈ ၽၵ်းၵၢတ်ႇသူမ်ႈၼၼ်ႉတႄႉ ပိူင်လူင်မၼ်း ပဵၼ်ၼမ်ႉၶဝ်ႈယဝ်ႉ။ ၵမ်ႈၽွင်ႈၵေႃႈ ဢဝ်ၶဝ်ႈသၢၼ်သႂ်ႇဢဝ်။ ၵမ်ႈၽွင်ႈၵေႃႈ ဢဝ်ၶဝ်ႈသုၵ်း ၼူတ်ႈလႅဝ်သေ သႂ်ႇၵေႃႈ ႁဵတ်းလႆႈယူႇ။ ပေႃးယဝ်ႉၵေႃႈ ဢဝ်ၼမ်ႉဢုၼ်ႇၵတ်း (ၼမ်ႉၽူတ်ႉလၢင်ႈ) ထွၵ်ႇသႂ်ႇၵမ်ႈၽွင်ႈသေ တဝ်ၶူၼ်း ႁႂ်ႈၶဝ်ႈၵၼ်လီလီတႃႉ။ ပေႃးယဝ်ႉၵေႃႈ ဢဝ်ယဵတ်ႈသႂ်ႇဢုမ် တဵၵ်းႁႂ်ႈၵႅၼ်ႇၵႅၼ်ႇ။ ႁဵတ်းႁႂ်ႈ ၼမ်ႉၼူတ်ႈမၼ်း ထူမ်ႈဝႆႉၼၼ်ႉ လီသေပိူၼ်ႈ။ သင်ဝႃႈ ၼမ်ႉမၼ်းဢေႇၸိုင် ဢဝ်ၼမ်ႉဢုၼ်ႇၵတ်း (ဢမ်ႇၼၼ်) ၼမ်ႉၵတ်း ထႅမ်သႂ်ႇပၼ်ၵေႃႈ လႆႈယူႇ။ ၵမ်းလိုၼ်း တေလႆႈ ဢိုတ်းပၢၵ်ႇဢုမ်ၼၼ်ႉ ႁႂ်ႈၶႅမ်ႉလႅပ်ႈ၊ ယႃႇပေႁႂ်ႈ မႅင်းၽွင်ႉ မႅင်းမူၼ်း လႆႈၸၢင်ႈၶႆႇသႂ်ႇလႃးလႃး။ ဢုမ်ၽၵ်းသူမ်ႈယႅၼ်ႈၼၼ်ႉ တေလႆႈတၢၵ်ႇလႅတ်ႇ ဢမ်ႇၼၼ် တေလႆႈ ဝႆႉႁိမ်း မုၵ်ႉၽႆး ႁႂ်ႈလႆႈ ထၢတ်ႈဢုၼ်ႇၼၼ်ႉယူႇ။ ပေႃးႁဵတ်းၼၼ် ၽၵ်းသူမ်ႈမွင် တေၸဵဝ်းသူမ်ႈ တေၸဵဝ်းလႆႈၵိၼ်ယူႇ။ တီႈဢေႇသုတ်းမၼ်း မွၵ်ႈသၢဝ်းဝၼ်း ၼိုင်ႈလိူၼ်ၵေႃႈ တေသူမ်ႈမႃးယူႇယဝ်ႉ။
လၢႆးၸႂ်ႉ ၽၵ်းသူမ်ႈ
ၽၵ်းသူမ်ႈၽဵတ်း ဢမ်ႇၼၼ် ၽၵ်းသူမ်ႈယႅၼ်ႈၼၼ်ႉ ဢဝ်ၵိၼ်ၵပ်းၶဝ်ႈသွႆး၊ ၵိၼ်ၵပ်းၶဝ်ႈၸိုင် လၼ်ႇၵမ်းၶဝ်ႈလီတႄႉတႄႉ။ ၶိုၼ်းသွႆးသေးသေးသေ သႃႈလေႃး ၽၵ်းမီႇလႅင် ဢဝ်ၼမ်ႉမၼ်းဢွၼ်ႇ ႁူတ်းသေၵေႃႈ တေႃႈလီၵိၼ်ဝႆႉပိူင်ၼိုင်ႈယူႇ။ ဢဝ်ၶူဝ်ႈလေႃးၼိူဝ်ႉမူ ၼိူဝ်ႉၵႆႉၸိူဝ်းၼႆႉၵေႃႈ လီၵိၼ်တႄႉယဝ်ႉ။ ၽၵ်းသူမ်ႈၼႆႉ ဢဝ်ႁုင်ႁဵတ်း ၼမ်ႉၽၵ်းလႆႈ လၢႆလၢႆမီႇလူးၵွၼ်ႇ။
ၽၵ်းသူမ်ႈၼမ်ႉ (ဢမ်ႇၼၼ်) ၽၵ်းသူမ်ႈၶဵဝ်
လၢႆးႁဵတ်း ၽၵ်းသူမ်ႈၶဵဝ်ၼႆႉ ပႅၵ်ႇပိူင်ႈၵၼ် တင်းလၢႆးႁဵတ်း ၽၵ်းသူမ်ႈယဵၼ်ႈယူႇ။ ၽၵ်းသူမ်ႈၼမ်ႉၼႆႉ ဢမ်ႇလႆႈသႂ်ႇလေႃး မီႇၵီးဢၼ်ႁွမ်သင်။ ၵမ်ႉပႃႈၼမ် တႃႇတေႁဵတ်း ၽၵ်းသူမ်ႈၼမ်ႉၼၼ်ႉ တေလႆႈၼူတ်ႈၽၵ်းၵၢတ်ႇယဝ်ႉသေ သွႆးႁႂ်ႈမၼ်း ဢွၼ်ႇဢွၼ်ႇ (မွၵ်ႈၶိုင်ႈႁၵ်းမိုဝ်း)ၼၼ်ႉယူႇ။ ဢဝ်ၽၵ်းၵၢတ်ႇသွႆးၼၼ်ႉ သၢင်လေႃးၵိူဝ်၊ ၶိုၼ်းၼူတ်ႈ တၢၼ်ႇတၢၼ်ႇမၼ်း၊ ဢဝ်သႂ်ႇၼႂ်းဢုမ် သႂ်ႇၼမ်ႉၼမ်ၼမ် (ၼမ်ႉဢုၼ်ႇၵတ်းၵေႃႈလီ)၊ တႃႇတေႁဵတ်းႁႂ်ႈမၼ်းသူမ်ႈ ဢဝ်ၼမ်ႉၶဝ်ႈ သႂ်ႇလေႃးၵေႃႈလႆႈ ဢဝ်ၶဝ်ႈသၢၼ် သႂ်ႇလေႃးၵေႃႈလႆႈ။ ဢိုတ်းပၢၵ်ႇဢုမ်ၼၼ်ႉ လီလီသေ ဢဝ်ဝႆႉႁိမ်းၽႆး ႁႂ်ႈလႆႈဢၢႆၽႆး ဢူၼ်ႇသႂ်ႇဢုမ်မၼ်း။ ၵူၺ်းၵႃႈ မိူဝ်ႈဝႆႉႁိမ်းၽႆးၼၼ်ႉ သင်ဝႃႈ ၽႆးမႆႈလိူတ်ႇႁႅင်းႁုမ်းသႂ်ႇၸိုင် ၽၵ်းၵၢတ်ႇသူမ်ႈၼၼ်ႉ မႂ်မၼ်း မေႃလိူင်။ ဢမ်ႇၼၼ် ဢဝ်ဢုမ်မၼ်း တၢၵ်ႇလႅတ်ႇတႃႉ၊ ဢဝ်ဢုမ်မၼ်း တၢၵ်ႇလႅတ်ႇၼၼ်ႉ တိူဝ်းလီသေပိူၼ်ႈ။ ၽၵ်းသူမ်ႈၼမ်ႉၼႆႉ ဢမ်ႇပေႃးလႆႈမွင်ႁိုင်တၢၼ်ႇ ၽၵ်းသူမ်ႈယႅၼ်ႈ၊ ဝႆႉမွၵ်ႈ သၢမ်ဝၼ်းၵေႃႈ ပေႃးသူမ်ႈယဝ်ႉ။
လၢႆးၸႂ်ႉ ၽၵ်းသူမ်ႈၼမ်ႉ
ၵိၼ်ၵပ်းၶဝ်ႈၽၵ်း၊ ၵိၼ်ၵပ်း ၶဝ်ႈသွႆး။ ဢဝ်သႂ်ႇလေႃး ထူဝ်ႇၽူးၽိူၵ်ႇသေ ၵိၼ်ၵေႃႈ ထုၵ်ႇသူပ်း။ ဢမ်ႇၼၼ် ဢဝ်ႁုင်ႁဵတ်း ၼမ်ႉၽၵ်းၵေႃႈလႆႈ။
လၢႆးၸႂ်ႉ ၽၵ်းသူမ်ႈတဵၵ်း
ၽၵ်းသူမ်ႈတဵၵ်းၼႆႉတႄႉ ဢမ်ႇၸၢင်ႈဢဝ်ႁဵတ်းထႅင်ႈ တၢင်ႇပိူင်။ ၵူၺ်းလႆႈ ဢဝ်ၵိၼ်ၵပ်းၶဝ်ႈ၊ ၵိၼ်ၵပ်းၶဝ်ႈသွႆးႁဵတ်းၼႆၵူၺ်း။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:!Main category
ယူႇၼၢၼ်ႇ၊ မိူင်း
Yunnan  is a landlocked province in the southwest of the People's Republic of China. The province spans approximately 394,000 km2 and has a population of 48.3 million (as of 2018). The capital of the province is Kunming. The province borders the Chinese provinces of Guizhou, Sichuan, autonomous regions of Guangxi, and Tibet as well as Southeast Asian countries: Vietnam, Laos, and Myanmar. Yunnan is China's fourth least developed province based on disposable income per capita in 2014.
Yunnan is situated in a mountainous area, with high elevations in the northwest and low elevations in the southeast. Most of the population lives in the eastern part of the province. In the west, the altitude can vary from the mountain peaks to river valleys by as much as 3000 m. Yunnan is rich in natural resources and has the largest diversity of plant life in China. Of the approximately 30,000 species of higher plants in China, Yunnan has perhaps 17,000 or more. Yunnan's reserves of aluminium, lead, zinc and tin are the largest in China, and there are also major reserves of copper and nickel.
The Han dynasty first recorded diplomatic relations with the province at the end of the 2nd century BC and the province became part of the Silk Road to Bhitargarh in Bangladesh. The area was ruled over by the Sino-Tibetan-speaking kingdom of Nanzhao (738–937), followed by the Bai-ruled Dali Kingdom ([tel:937–1253 937–1253]). After the Mongol invasion of the region in the 13th century, Yunnan was conquered by the Ming dynasty.
From the Yuan dynasty onward, the area was part of a central-government sponsored population movement towards the southwestern frontier, with two major waves of migrants arriving from Han-majority areas in northern and southeast China. As with other parts of China's southwest, Japanese occupation in the north during World War II forced another migration of Han people into the region. These two waves of migration contributed to Yunnan being one of the most ethnically diverse provinces of China, with ethnic minorities accounting for about 34 percent of its total population. Major ethnic groups include Yi, Bai, Hani, Zhuang, Dai and Miao. Yunnan Province has also been identified as "the birthplace of tea...the first area where humans figured out that eating tea leaves or brewing a cup could be pleasant".
Etymology
The name "Yunnan" first referred to a place when the Han dynasty created Yunnan County near modern Xiangyun. During the Tang dynasty, Emporor Xuanzong gave Piluoge, the chief of Nanzhao, the title of "King of Yunnan", because Nanzhao originated from Yunnan county. Gradually the king of Yunnan controlled more and more territory, and "Yunnan" became the common name of this area. Therefore, the Yuan dynasty created the Yunnan Province after he occupied Dali Kingdom.
Han dynasty literature did not record the etymology of "Yunnan", and there are many theories about its origin. One common theory states that the name means "south of colorful clouds". Some annals in the Ming dynasty, for example Dian Lüe and Yunnan General Annals, support this. However, modern historian Tan Qixiang states that this theory is a superficial explanation of the literal meaning. Another common theory is that the name means "south of Yun Range" However, this has been disproven because the name "Yunling Mountains" first appeared in Tang dynasty (618-907) literature, but the name "Yunnan" first appeared during the Han dynasty (202 BC–220 AD). Modern research gives more conjectures. You Zhong said "Yunnan" means "south of the mountain (referring to the Cang Mountain) with clouds". Wu Guangfan said "Yunnan" might be a Loloish or Bai name.
Prehistory
The Yuanmou Man, a Homo erectus fossil unearthed by railway engineers in the 1960s, has been determined to be the oldest-known hominid fossil in China. By the Neolithic period, there were human settlements in the area of Lake Dian. These people used stone tools and constructed simple wooden structures.
Pre-Nanzhao period
Around the 3rd century BC, the central area of Yunnan around present day Kunming was known as Dian. The Chu general Zhuang Qiao (庄蹻) entered the region from the upper Yangtze River and set himself up as "King of Dian". He and his followers brought into Yunnan an influx of Chinese influence, the start of a long history of migration and cultural expansion.
In 221 BC, Qin Shi Huang unified China and extended his authority south. Commanderies and counties were established in Yunnan. An existing road in Sichuan – the "Five Foot Way" – was extended south to around present day Qujing, in eastern Yunnan. In 109 BC, the Han dynasty invaded Dian during its southern expeditions. Under orders from Emperor Wu, General Guo Chang (郭昌) was sent south to Yunnan, eventually establishing the Yizhou commandery. By this time, agricultural technology in Yunnan had improved markedly. The local people used bronze tools, plows and kept a variety of livestock, including cattle, horses, sheep, goats, pigs and dogs. Anthropologists have determined that these people were related to the people now known as the Tai. They lived in tribal congregations, sometimes led by exiled Chinese.
During the Three Kingdoms, the territory of present-day Yunnan, western Guizhou and southern Sichuan was collectively called Nanzhong. The dissolution of Chinese central authority led to increased autonomy for Yunnan and more power for the local tribal structures. In AD 225, the famed statesman Zhuge Liang led three columns into Yunnan to pacify the tribes. His seven captures of Meng Huo, a local magnate, is mythologized in the Romance of the Three Kingdoms.
In the 4th century, northern China was largely overrun by nomadic tribes from the north. In the 320s, the Cuan (爨) clan migrated into Yunnan. Cuan Chen (爨琛) named himself king and held authority from Lake Dian, then known as Kunchuan. Henceforth the Cuan clan ruled eastern Yunnan for over four hundred years.
International trade flowed through Yunnan. An ancient overland pre-Tang trade route from Yunnan Province passed through Irrawaddy in Burma to reach Bengal. Yunnan was inhabited by so-called barbarians not fully under the control of the Tang government and the route, though ancient, was not used much in pre-Tang times, and Chinese attempts to control the route were disrupted by the rise of Nanzhao.
Nanzhao period
Yunnan was settled by several local tribes, clans, and cultures before the 8th century. Around Lake Erhai, namely, the Dali area, there emerged six zhao: Mengzi (蒙巂), Yuexi (越析), Langqiong (浪穹), Dengdan (邆赕), Shilling (施浪), and Mengshe (蒙舍). Zhao (诏) was an indigenous non-Chinese language term meaning "king" or "kingdom." Among the six regimes Mengshe was located south of the other five; therefore given the new, larger context, it was called Nanzhao (Southern Kingdom).
By the 730s Nanzhao had succeeded in bringing the Erhai Lake–area under its authority. In 738, the western Yunnan was united by Piluoge, the fourth king of Nanzhao, who was confirmed by the imperial court of the Tang dynasty as king of Yunnan. Ruling from Dali, the thirteen kings of Nanzhao ruled over more than two centuries and played a vital role in the dynamic relationship between the Tang dynasty and the Tibetan Empire as a buffer state.
By the 750s, Nanzhao had conquered Yunnan and became a potential rival to Tang China. The following period saw several conflicts between Tang China and Nanzhao. In 750, Nanzhao attacked and captured Yaozhou, the largest Tang settlement in Yunnan. In 751, Xianyu Zhongtong (鮮于仲通), the regional commander of Jiannan (present-day Sichuan), led a Tang campaign against Nanzhao. The king of Nanzhao, Geluofeng, regarded the previous incident as a personal affair and wrote to Xianyu to seek peace. However, Xianyu Zhongtong detained the Nanzhao envoys and turned down the appeal. Confronted with Tang armies, Nanzhao immediately turned its allegiance to the Tibetan Empire. The Tubo and Nanzhao agreed to be "fraternal states"; Geluofeng was given the titles zanpuzhong ("younger brother"). The Nanzhao-Tubo alliance ensured a disastrous defeat for Xianyu's expedition, with the Tang general's army of 80,000 men being reduced to a quarter of its original size.
Tang China did not give up after one failure. In 753, another expedition was prepared, but this was also defeated by Nanzhao. In 754, the Tang organized an army of more than 100,000 troops that advanced to the Dali plain, resulting in only another slaughter. By the end of the eighth century, Tang was no longer a major threat to Nanzhao.
Nanzhao's expansion lasted for several decades. In 829, Nanzhao suddenly plundered Sichuan and entered Chengdu. When it retreated, hundreds of Sichuan people, including skilled artisans, were taken to Yunnan. In 832, the Nanzhao army captured the capital of the Pyu kingdom in modern upper Burma. Nanzhao also attacked the Khmer peoples of Zhenla. Generally speaking, Nanzhao was then the most powerful kingdom in mainland Southeast Asia, and played an extremely active role in multistate interactions. In 859, Nanzhao captured Bozhou, and this event exacerbated the Nanzhao-Tang clashes. When the Tang governor of Annam took Bozhou back in the following year, Nanzhao, with the help of native peoples, occupied Hanoi as the Tang army moved to Bozhou. When the Tang forces returned, Nanzhao troops retreated from Hanoi but attacked and plundered Yongzhou. In the winter of 862, Nanzhao, allying with local groups, led an army of over 50,000 men to invade Annam again. It is reported that the Tang forces lost over 150,000 soldiers (either killed or captured by Nanzhao) in the two Annam battles. The autumn of 866 saw Tang victory in Hanoi and soon all of the Nanzhao forces were driven away. But Tang China had lost its ability to attack Nanzhao.
While Nanzhao was being defeated in Annam, it still occasionally attacked Sichuan. In 869, Shilong (世隆), the eighth king and the first empire of Nanzhao, invaded Sichuan. In 874, Nanzhao attacked Sichuan again.
In 902, Zheng Maisi, the qingpingguan (清平官,"Prime Minister") of Nanzhao, murdered the infant king of Nanzhao, and established a short-lived regime, namely, Da Chang He. Nanzhao, a once-powerful empire, disappeared.
Dali Kingdom
In 937, Duan Siping overthrew the Nanzhao and established the Dali Kingdom. The kingdom was conquered by the Mongol Empire in 1253 after Dali King Duan Xingzhi defected to the Mongols. The Duans incorporated into the Mongol dominion as Maharajas of the new province. The Mongolian prince sent to administer the region with them was killed. In 1273, Kublai Khan reformed the province and appointed the semu Ajall Shams al-Din Omar as its governor. The Yunnan Province during the Yuan dynasty included significant portions of Upper Burma after the First Mongol invasion of Burma in the 1270s and 1280s. With the fall of the Yuan dynasty in 1368, the Ming dynasty destroyed the Yuan loyalists led by Basalawarmi and the remnants of the House of Duan in the Ming conquest of Yunnan by the early 1380s.
Ming and Qing dynasties
The Ming installed Mu Ying and his family as hereditary aristocrats in Yunnan. During the Ming and Qing dynasties, large areas of Yunnan were administered under the native chieftain system. Under the Qing dynasty a war with Burma also occurred in the 1760s due to the attempted consolidation of borderlands under local chiefs by both China and Burma.
Yunnan was a destination for Han Chinese during Yuan rule. Colonizers moved into the area during Ming and Qing rule. During the Ming dynasty, 3 million Han Chinese mostly from Nanjing (the original Nanjing population was later largely replaced by Wu-speakers), and some from Shanxi and Hebei settled in Yunnan.
Although largely forgotten, the bloody Panthay Rebellion of the Muslim Hui people and other local minorities against the Manchu rulers of the Qing dynasty caused the deaths of up to a million people in Yunnan. The Manchu official Shuxing'a started an anti-Muslim massacre, which led to the rebellion. Shuxing'a developed a deep hatred of Muslims after an incident in which he was stripped naked and nearly lynched by a mob of Muslims. He ordered several Muslim rebels to be slowly sliced to death. Tariq Ali wrote about the real incident in one of his novels and claimed the Muslims who had nearly lynched Shuxing'a were not Hui but belonged to another ethnicity. Nevertheless, the Manchu official blamed all Muslims for the incident. A British officer testified that the Muslims did not rebel for religious reasons and that the Chinese were tolerant of different religions and were unlikely to have caused the revolt by interfering with the practice of Islam. Loyalist Muslim forces helped Qing forces crush the rebel Muslims. The Qing armies massacred only Muslims who had rebelled or supported the rebels and spared Muslims who took no part in the uprising.
In 1894, George Ernest Morrison, an Australian correspondent for The Times, traveled from Beijing to British-occupied Burma via Yunnan. His book, An Australian in China, details his experiences.
The 1905 Tibetan Rebellion in which Tibetan Buddhist Lamas attacked and killed French Catholic missionaries spread to Yunnan.
Post-Imperial
Yunnan was transformed by the events of Second Sino Japanese War, which caused many east coast refugees and industrial establishments to relocate to the province. It assumed strategic significance, particularly as the Burma Road from Lashio, in Burma to Kunming was a fought over supply line of vital importance to China's war effort.
University faculty and students in the east had originally decamped to Changsha, capital of Hunan. But as Japanese forces were gaining more territory they eventually bombed Changsha in February 1938. The 800 faculty and students who were left had to flee and made the 1,000 mile journey to Kunming, capital of Yunnan in China's mountainous southwest. It was here that the National Southwest Associated University (commonly known as Lianda University) was established. For eight years, staff, professors and students had to survive and operate in makeshift quarters that were subject to sporadic bombing campaigns by the Japanese. There were dire shortages of food, equipment, books, clothing and other essential needs, but they managed to conduct the running of a modern university. Over those eight years of war (1937-1945), Lianda became famous nationwide for having and producing many, if not most, of China's most prominent academics, scholars, scientists and intellectuals. Both of China's only Nobel laureates in physics studied at Lianda in Kunming.
Naturalists
Thousands of plant, insect and mammal species were described in the 19th century by scientists of the French National Museum of Natural History, Paris, in connection with permanent settlements of missionaries of the Missions étrangères de Paris in north-west Yunnan, among them noticeably Jean-André Soulié and Felix Biet. From 1916 to 1917, Roy Chapman Andrews and Yvette Borup Andrews led the Asiatic Zoological Expedition of the American Museum of Natural History through much of western and southern Yunnan, as well as other provinces of China. The book, Camps and Trails in China, records their experiences. Other notable explorers include Heinrich Handel-Mazzetti; George Forrest; Joseph Francis Charles Rock, who from 1922–1949 spent most of his time studying the flora, peoples and languages of southwest China, mainly in Yunnan; and Peter Goullart, a White Russian who studied Naxi culture and lived in Lijiang from 1940 to 1949.
Geography
Yunnan is the most southwestern province in China, with the Tropic of Cancer running through its southern part. The province has an area of 394100 km2, 4.1% of the nation's total. The northern part of the province forms part of the Yunnan–Guizhou Plateau. The province borders Guangxi and Guizhou in the east, Sichuan in the north, and the Tibet Autonomous Region in the northwest. It shares a border of 4060 km with Myanmar (Kachin and Shan States) in the west, Laos (Luang Namtha, Oudomxay, and Phongsaly Provinces) in the south and Vietnam (Hà Giang, Lào Cai, Lai Châu, and Điện Biên Provinces) in the southeast. For practical purposes, all of Yunnan province falls within the Zomia region of Asia.