cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
မျိၼ်းၶျၢၼ်ႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈ
ၽႃႇသႃႇၵိူဝ်းယမ်
တီႈၼႂ်းၸႄႈတွၼ်ႈ မျိၼ်းၶျၢၼ်ႇၼႆႉ မီးဝႆႉၵွင်းမူးၸိုဝ်ႈသဵင်ယႂ်ႇ တင်းၼမ်ယဝ်ႉ။ သူၺ်ႇၸီးၶူင်ႇ၊ ဢႃႇၼၼ်ႇတႃႇ၊ သပ်ႉပႆႇၺု၊ ၵတေႃႉပလင်ႇ တႄႇဢဝ်ၸိူဝ်းၼႆႉၵႂႃႇ ၽြႃးလၢႆသူႇ လၢႆသူႇၵေႃႈ မီးဝႆႉတီႈႁိမ်းႁွမ်း ပူးၵမ်ႇ ၺွင်ႇဢူးလႄႈ တေလႆႈဝႃႈ ပဵၼ်လွင်ႈၵွင်ႈၵၢႆႇၵၼ်တင်း ပိုၼ်းလႄႈ ၾိင်ႈငႄႈဢၼ်ဝႃႈၼၼ်ႉတႄႉ ဢမ်ႇတၵ်းလူဝ်ႇလၢတ်ႈလၢၵ်ႇလၢႆးသင်ယူႇယဝ်ႉ။ လိူဝ်သေၼၼ်ႉဢမ်ႇၵႃး တီႈ ၼထူဝ်းၵျီး၊ တွင်ႇတႃႇ၊ ၵျွၵ်ႉပတွင်း ၸိူဝ်းၼၼ်ႉၵေႃႈ မီးဝႆႉ ၵွင်းမူးထႅင်ႈသေ တီႈလွႆသၵျႃႇ ဢၼ်မီးတီႈ ထုင်ႉၼထူဝ်းၵျီးၼၼ်ႉ ပေႃးထိုင် လိူၼ်ၵဝ်ႈမႃး ႁဵတ်းပၢင်ပွႆးၽြႃးသေ ပွႆးၽြႃးမုင်ၸု ဢၼ်မီးတီႈထုင်ႉ ၵျွၵ့်ပတွင်းၼၼ်ႉတႄႉ ၵႆႉႁဵတ်းလိူၼ်သၢမ်ယဝ်ႉ။ တီႈဝၢၼ်ႈဢွၼ်ႇ ဝဵင်းဢွၼ်ႇၵေႃႈ မီးဝႆႉ ၵွင်းမူးတၢင်းၼမ်သေ ပွႆးၽြႃးၵေႃႈ ဢွၼ်ၵၼ်ၸတ်းႁဵတ်းၵႂႃႇယူႇၵူႈပီယဝ်ႉ။
ၵူၼ်းၸိူဝ်းယူႇသဝ်းတီႈၼႂ်း ၸႄႈတွၼ်ႈမျိၼ်းၶျၢၼ်ႇၵမ်ႉပႃႈၼမ်တႄႉ ပဵၼ်ၸၢဝ်းပုတ်ႉထ ၵူၼ်းၶိူဝ်းမၢၼ်ႈၵမ်ႉၼမ်ယဝ်ႉ။ ၵူၼ်းတၢင်ႇၸၢဝ်းၶိူဝ်း ၽႃႇသႃႇတၢင်ႇၸိူဝ်းတႄႉ ပဵၼ်ႁၢမ်ႉဢႄႇဝႆႉၵူၺ်း။ ယွၼ်ႉၸၢဝ်းပုတ်ႉထၼမ်လႄႈ တီႈၼႂ်း ၸႄႈတွၼ်ႈၼႆႉ ၽြႃး၊ ၵျွင်းမုၼ်ၸဝ်ႈမီးၼမ်ဝႆႉ။ ဢၼ်ပဵၼ်ၶၢပ်ႈတူဝ် ၸဝ်ႈသြႃႇ ဢၼ်မီးတီႈဝၢၼ်ႈ ၸုၼ်းလုၼ်း ဢၼ်ၶဝ်ႈပႃးၼႂ်း ၸႄႈတွၼ်ႈမျိၼ်းၶျၢၼ်ႇၼၼ်ႉလႄႈသင် တူဝ်ၶၢပ်ႈၸဝ်ႈသြႃႇ ၸၢၼ်းၵျႃႉၼၼ်ႉလႄႈသင် ႁူမ်ႈဝႃႈ ၶဝ်ၸဝ်ႈလွၼ်ႇၵႂႃႇ ပီယၢဝ်းၶၢဝ်းႁိုင်ယဝ်ႉသေတႃႉ ယွၼ်ႉပိူဝ်ႈၽုင်းၵၢမ်ႇတၼ်းၶူဝ်း ၽႃႇဝၼႃႇၵမ်ႇမထၢၼ်းလႄႈ တူဝ်ၶၢပ်ႈၸဝ်ႈသြႃႇလူင် သွင်ပႃးၼၼ်ႉ ဢမ်ႇၼဝ်ႈဢမ်ႇလူႉသင်သေ တိုၵ်ႉမီးမိူၼ်ၵဝ်ႇလႄႈ ၵူၼ်းၸၢဝ်းပုတ်ႉ တီႈၼႂ်းမိူင်းမျၢၼ်ႇမႃႇ ၵူႈတီႈတီႈ ဢွၼ်ၵၼ်မႃးဝႆႈသႃႇယူႇ။ ယွၼ်ႉၼၼ်လႄႈ ၵျွင်းၸုၼ်းလုၼ်းၵူႇ ၼႆႉ ၸိုဝ်ႈသဵင်လိုဝ်းလင်တင်း မိူင်းမျၢၼ်ႇမႃႇယဝ်ႉ။
ယွၼ်ႉပိူဝ်ႈဝႃႈ ပူးၵမ်ႇ၊ ဝဵင်းၺွင်ႇဢူးၸိူဝ်းၼႆႉ ၶဝ်ႈပႃးၼႂ်း ၸႄႈတွၼ်ႈမျိၼ်းၶျၢၼ်ႇလႄႈ တေၵႆႉလႆႈႁၼ်ၶဝ်ႈပႃးၼႂ်း ပိုၼ်းယူႇယဝ်ႉ။ ဝၢႆးသေ ဢင်းၵိတ်ႉ - မၢၼ်ႈ ပဵၼ်သိုၵ်းပွၵ်ႈၵမ်းၼိုင်ႈယဝ်ႉ လႆႈလူင်းလၢႆးမိုဝ်း လိၵ်ႈႁူမ်ႈမၢႆ ၵၼ်တီႈ ဝၢၼ်ႈယၼ်တပူဝ်ႇသေ ဝၢၼ်ႈၼၼ်ႉၵေႃႈ မီးဝႆႉတီႈၼႂ်း ၸႄႈတွၼ်ႈမျိၼ်းၶျၢၼ်ႇယဝ်ႉ။
ၵွင်းပိၼ်ႇၸီႇ၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းၺွင်ႇဢူး
ဝၢၼ်ႈၵွင်းပိၼ်ႇၸီႇ  (ကောင်းပင်စီရွာ၊ Kaungpinsi) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇတွင်ႇၸိၼ်း ၊ ၸႄႈဝဵင်းၺွင်ႇဢူး၊ ၸႄႈတွၼ်ႈၺွင်ႇဢူး၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 192324 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇတွင်ႇၸိၼ်းၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 4480 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 5294 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 9774 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းၺွင်ႇဢူး
ဢေႇတီႇ 96
လိူၼ်ၸၼ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၾႅပ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢေႇပရႄႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မေႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျုၼ်ႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျူႇလၢႆႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢေႃးၵၢတ်ႉ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်သႅပ်ႇထႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢွၵ်ႇထူဝ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၼူဝ်ႇဝႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်တီႇသႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
သူၺ်ႇတႂိၼ်းၵူင်း၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းငၸုၼ်ႇ
ဝၢၼ်ႈသူၺ်ႇတႂိၼ်းၵူင်း  (ရွှေတွင်းကုန်းရွာ, Shwetwinkone) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇၶျိၼ်ႇတေႉလႅတ်ႉ ၊ ၸႄႈဝဵင်းငၸုၼ်ႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈမျိၼ်းၶျၢၼ်ႇ၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 192193 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇၶျိၼ်ႇတေႉလႅတ်ႉၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 1617 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 1951 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 3568 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ဢေႇတီႇ 96
လိူၼ်တီႇသႅမ်ႇပႃႇ
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:96
သူၺ်ႇပူင်ႇတႃႇ၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းဝၢၼ်းတႂိၼ်း
ဝၢၼ်ႈသူၺ်ႇပူင်ႇတႃႇ  (ရွှေဘုံသာရွာ, Shwebonthar) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇသူၺ်ႇတွင်ႇ၊ ၸႄႈဝဵင်းဝၢၼ်းတႂိၼ်း၊ ၸႄႈတွၼ်ႈမဵၵ်ႉထီႇလႃႇ၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 194557 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇသူၺ်ႇတွင်ႇၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 1416 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 1583 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 2999 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ဢၢင်ႈဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းဝၢၼ်းတႂိၼ်း
ၼွင်မွၼ်၊ ဝၢၼ်ႈ
ဝၢၼ်ႈၼွင်မွၼ်ၼႆႉ ၵႆယၢၼ်ဝဵင်းလႃႈသဵဝ်ႈ သိပ်းႁူၵ်းလၵ်းသေ မီးဝႆႉၼိူဝ်သဵၼ်ႈတၢင်းလူင် လႃႈသဵဝ်ႈ-တႃႈလိူဝ်ႇ၊ ယၢမ်ႈပဵၼ်ဝၢၼ်ႈမျူဝ်ႉၸႃး ဢိူင်ႇယႂ်ႇ (ယူႇၽၢႆႇတႂ်ႈၽွင်းငမ်းၸဝ်ႈၾႃႉသႅၼ်ဝီ) မိူင်းသႅၼ်ဝီမႃးဢိူင်ႇၼိုင်ႈယဝ်ႉ။ ပဵၼ်ၸၢဝ်းၶိူဝ်းတႆး ဢၼ်ၵိူဝ်းယမ်ပုတ်ႉထၽႃႇသႃႇယူႇသဝ်းဝႆႉတင်းၼမ်ယူႇယဝ်ႉ။ လႆႈငိၼ်း ၵႂၢမ်းၵူၼ်းထဝ် မိူဝ်ႈၵွၼ်ႇၶဝ်လၢတ်ႈ "ၼႃးၵဝ်ႈတူင်၊ ၵတူဝ်ႉၵဝ်ႈမွဝင်ႇ၊ ၼွင်သွင်ႇၵဝ်ႈလုၵ်ႈ၊ ၽၵ်းသၢမ်ယွတ်ႈ၊ ၼူၵ်ႉသွင်တူဝ်၊ မွၵ်ႇၼိုင်ႈလူင်ႇ၊ ႁိူၼ်းၼိုင်ႈလင်၊ ၼၢင်းႁၢၼ်ၼိုင်ႈၵေႃႉ" ၼႆယဝ်ႉ။
ၵတူဝ်ႉၵဝ်ႈမွင်ႇ (တႃႈၼမ်ႉၵဝ်ႈတီႈ)
ပဵၼ် 9 တႃႈၼႆယဝ်ႉ။ ဝၼ်ၢႈတႃႈမိုၼ်ႈၼႆႉ မိူဝ်ႈၵူႈပွင်ႈပွၵ်ႈ ပဵၼ်ဝၢၼ်ႈယႂ်ႇဝၢၼ်ႈလူင် မီး ၽြႃးၽုတ်း (ၽြႃးမေႇပွၵ်ႈ) ၵျွင်းမုၼ်ၸဝ်ႈၶိုၵ်ႉၶႅမ်ႉသေဢမ်ႇၵႃး မီးပႃးၵၢတ်ႇႁႃႈဝၼ်း ႁႃႈဝၼ်းပဵၼ်ၵၢတ်ႇလႄႈ ၸင်ႇဢွၼ်ၵၼ်ႁူႉၸၵ်းဝႃႈ ၵၢတ်ႇတႃႈမိုၼ်ႈ ၼႆၵၼ်မႃးယူႇယဝ်ႉ။ တေႃႈလဵဝ်တႄႉ ၵျွင်းၵေႃႈႁၢမ်း ဝၢၼ်ႈၵေႃႈပဵၼ်သူၼ်မၢၵ်ႇၵဵင်သူၼ်ၶဝ်ႈၵၢပ်ႇၵႂႃႇမူတ်းယဝ်ႉ။ ဝၢၼ်ႈတႃႈတီးၼႆႉ တေႃႉတႄႉၵိုတ်းလင်ႁိူၼ်း သိပ်းႁိူၼ်းပၢႆပၢႆ မွၵ်ႈၶၼႆႉၵူၺ်း ပဵၼ်တၵ်ႉၵႃႇႁူဝ်ၶိုၼ်ႈၵျွင်းသြႃႇၸဝ်ႈႁဝ်းဝတ်ႉၸ​ေႈဢႅၼ်ႇၼႃးလၢင်း ဢိူင်ႇၼွင်မွၼ် တူင်ႇဝဵင်းလႃႈသဵဝ်ႈ၊ ဢၼ်ၵိုတ်းၸဵတ်းတႃႈၼၼ်ႉတႄႉ သင်ၽႂ်ၽူႈလႂ်ႁူႉၸႅင်ႈလႅင်းလီၼႆၵေႃႈ ၶိုၼ်းသိုပ်ႇတႅမ်ႈမၢႆ တၢင်ႇပိုၼ်းဝႆႉသေၵမ်း။
ၼွင်သွင်ႇ ၵဝ်ႈလုၵ်ႈ
ဝၢၼ်ႈလူင်ၼွင်မွၼ်ၼႆႉၸမ်ႉ ပဵၼ်ဝၢၼ်ႈလူင်ၶၢမ်ႇငဝ်ႈ ဢၼ်မီးၵျွင်းၸဝ်ႈမုၼ်သွၼ်လိၵ်ႈ ႁဵၼ်းထမ်း တေႃႇႁၢၼ်ႉယၢမ်းလဵဝ်ၼႆႉသေ ႁူဝ်ၶိုၼ်ႈၵျွင်းၼွင်မွၼ်ၼႆႉ မီးဝႆႉ (11) ဝၢၼ်ႈ- ၼွင်လူင် ၼွင်မွၼ် ဢၼ်ၵို်ၵ်းပိုၼ်းၼၼ်ႉၸမ်ႉ မီးၽၢႆႇၸၢၼ်းၵျွင်းမုၼ်ၸဝ်ႈ၊ ဢိူမ်ႈၸပ်းၵျွင်းလူင်ၼွင်မွၼ် သမ်ႉမီးဝႆႉထၢတ်ႈၸႅတ်ႈၵႂင်းမူးၵဝ်ႇၵႄႇ သိပ်းပႅတ်ႇဢု်ငး မီးၸဵမ်ၵုင်းၵမ်ႉၵေႃႇၵတ်းယဵၼ် ပဵၼ်တီႈၵျွင်းၵဝ်ႇ မိူဝ်ႈၵူႈပွၵ်ႈ တိုၼ်းမီးဝႆႉ ႁၢၼ်ႉတေႃႇယၢမ်းလဵဝ်ၼႆယဝ်ႉ။
ၼူၵ်ႉသွင်တူဝ်
ဝၢၼ်ႈၼူၵ်ႉၵူတ်းၼႆႉ မီးၵျွင်းလူင်ၵဝ်ႇၵႄႇ ၵိုၵ်းပိုၼ်းႁိုင်မွၼ်ႇသေ မီးဝႆႉၼႂ်းဢိူင်ႇၼွင်မွၼ်တေႃႇထိုင်ယၢမ်းလဵဝ်ၼႆႉၼင်ႇၵဝ်ႇယဝ်ႉ။
မွၵ်ႇၼိုင်ႈလူင်ႇ
ပဵၼ်ဝၢၼ်ႈယႂ်ႇလူင် မီးၵျွင်းၶိုၵ်ႉၶႅမ်ႉတႄႉဝႃႈသေ မီးၼႂ်းဢိူင်ႇၼွင်မွၼ် (ၸမ်ၽင်ႇၼမ်ႉမ ၼမ်ႉပွင်ႈ)ယူႇယဝ်ႉ။
ႁိူၼ်းၼိုင်ႈလင်
ဝၢၼ်ႈႁိူၼ်းလွၼ်ႉၼႆႉ မီးၽြႃးၽုတ်းလိၼ် ၽြႃးဢိၼ်ႊသၢၼ်သွင်ဢုင်းလႄႈ ၽြႃးၵဝ်ႇၵႄႇမိူဝ်ႈၵွၼ်ႇ တင်းၼမ်တင်းလၢႆယဝ်ႉ။ ၽွင်းမိူဝ်ႈသြႃႇၸဝ်ႈလူင်ႁဝ်း ဝိꧤသ်ႉသၼ ဝတ်ႉပိတၵၢတ်ႈ ဝဵင်းတူၼႈတီး ၵႆႉမႃးႁေႃးတြႃးတီႈၵျွင်းမွၵ်ႇလွၼ်ႉယၢမ်းၼၼ် မၼ်းၸဝ်ႈမႃးလၢႆႈပၼ်ၸိုဝ်ႈမႂ်ႇ သႂ်ႇပၼ်ၸိုဝ်ႈလီသေ ႁႂ်ႈႁွင်ႉဝႃႈ ၵျွင်းမွၵ်ႇလွၼ်ႉ (သၻ်ꩪမ်မမႃႇလ မွၵ်ႇလွၼ်ႉ) ၼႆ မိူဝ်ႈပၢၼ်သြႃႇၸဝ်ႈႁဝ်းပꧣ်ꩨဝၼၼ်ႉ တေႃႇထိုင်ယၢမ်းလဵဝ်ၼႆႉယူႇယဝ်ႉ။
ၼၢင်းႁၢၼ်ၵေႃႉၼိုင်ႈ (မႄႈႁၢၼ်ၵေႃႉၼိုင်ႈ)
ဝၼ်ၢႈမႄႈႁၢၼ်ႇတေႃႈလဵဝ်ၼႆ့ မိူဝ်ႈၵွၼ်ႇဢွၼ်တၢင်း ပိူၼ်ႈႁွင်ႉဝႃႈ ဝၢၼ်ႈမႄႈႁၢၼ်ၼႆသေ ပဵၼ်တၵ်ႉၵႃႇႁူဝ်ၶိုၼ်ႈၵျွင်း သြႃႇၸဝ်ႈႁဝ်းၵျွင်းလွႆလွမ်ႉယၢမ်းလဵဝ်ၼႆႉယဝ်ႉ။
ၸၼ်ႇဝႃႇရီႇ 31
လိူၼ်ၸၼ်ႇဝႃႇရီႇ (31) ဝၼ်းၼႆႉ ပေႃးဢဝ် ပၵ်းယဵမ်ႈဝၼ်းၵရီႇၵေႃးရီးယႅၼ်း ဝႃႈ ပဵၼ်ဝၼ်းထူၼ်ႈ (31) တွၼ်ႈတႃႇ ၼိုင်ႈပီယဝ်ႉ။ တွၼ်ႈတႃႇတေသုတ်းပီၼႆႉ ၵိုတ်းထႅင်ႈ (334) ဝၼ်းယူႇ။ ပေႃးပဵၼ် ပီဝႃႇထၢပ်ႈ ၼႆ ၵိုတ်းယူႇ (335) ဝၼ်းယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၼ်းထိ ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ၸၼ်ႇဝႃႇရီႇ
1174
လိူၼ်ၸၼ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၾႅပ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မေႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျုၼ်ႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျူႇလၢႆႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢေႃးၵၢတ်ႉ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်သႅပ်ႇထႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢွၵ်ႇထူဝ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၼူဝ်ႇဝႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်တီႇသႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:1174
ပႃႇလ်လေးသႄႇ၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းၵျွၵ်ႉသႄႇ
ဝၢၼ်ႈပႃႇလ်လေးသႄႇ  (ပါလ်လေးဆယ်ရွာ, Peilayse) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇမျေႇၸူဝ်ႇပႃႇလ်လေးသႄႇ၊ ၸႄႈဝဵင်းၵျွၵ်ႉသႄႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈပၢင်ႇဢူး၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 190533 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇၸလေႇၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 1106 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 1134 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 2240 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
489
လိူၼ်ၸၼ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၾႅပ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မၢတ်ႉၶျ်
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢေႇပရႄႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မေႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျုၼ်ႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျူႇလၢႆႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢေႃးၵၢတ်ႉ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်သႅပ်ႇထႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၼူဝ်ႇဝႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်တီႇသႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:489
လိၼ်ႉၸိၼ်ႇၵူင်း၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းပျေႃႇပွႆႇ
ဝၢၼ်ႈလိၼ်ႉၸိၼ်ႇၵူင်း  (လင့်ဇင်ကုန်းရွာ၊ Lintzinkone) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇဢူၵ်ႉၸႃႇၼွႆႇ၊ ၸႄႈဝဵင်းပျေႃႇပွႆႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈယမႄးတိၼ်း၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 193045 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇဢူၵ်ႉၸႃႇၼွႆႇၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 1591 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 1753 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 3344 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းပျေႃႇပွႆႇ
ဢိၼ်း၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းတႃႇၸီႇ
ဝၢၼ်ႈဢိၼ်း  (အင်းရွာ, Inn) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇဢိၼ်း၊ ၸႄႈဝဵင်းတႃႇၸီႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈမဵၵ်ႉထီႇလႃႇ၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 194463 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇဢိၼ်းၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 285 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 356 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 641 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ဢၢင်ႈဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းတႃႇၸီႇ
ၸၼ်ႇဝႃႇရီႇ 7
လိူၼ်ၸၼ်ႇဝႃႇရီႇ (7) ဝၼ်းၼႆႉ ပေႃးဢဝ် ပၵ်းယဵမ်ႈဝၼ်းၵရီႇၵေႃးရီးယႅၼ်း ဝႃႈ ပဵၼ်ဝၼ်းထူၼ်ႈ (7) တွၼ်ႈတႃႇ ၼိုင်ႈပီယဝ်ႉ။ တွၼ်ႈတႃႇတေသုတ်းပီၼႆႉ ၵိုတ်းထႅင်ႈ (358) ဝၼ်းယူႇ။ ပေႃးပဵၼ် ပီဝႃႇထၢပ်ႈ ၼႆ ၵိုတ်းယူႇ (359)ဝၼ်းယဝ်ႉ။
905
'''905’’’
လိူၼ်ၸၼ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၾႅပ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မၢတ်ႉၶျ်
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢေႇပရႄႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မေႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျုၼ်ႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျူႇလၢႆႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢေႃးၵၢတ်ႉ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်သႅပ်ႇထႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢွၵ်ႇထူဝ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၼူဝ်ႇဝႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်တီႇသႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:905
ဢေႇပရႄႇ 1825
(26) ဝၼ်း
5
1518
1518
လိူၼ်ၾႅပ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မၢတ်ႉၶျ်
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢေႇပရႄႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မေႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျုၼ်ႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျူႇလၢႆႇ
(1) ဝၼ်း။
ဢေႃးၵၢတ်ႉ
(1) ဝၼ်း။
သႅပ်ႇထႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
ဢွၵ်ႇထူဝ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
ၼူဝ်ႇဝႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
တီႇသႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:1518
ၺွင်ႇပိၼ်ႇပု၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းၸိၼ်ႉၵူး
ဝၢၼ်ႈၺွင်ႇပိၼ်ႇပု (ညောင်ပင်ပုရွာ, Nyaungpinpu) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇၵျွင်းသဵၵ်ႉ၊ ၸႄႈဝဵင်းၸိၼ်ႉၵူး၊ ၸႄႈတွၼ်ႈပၢင်ႇဢူး၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 190182 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇၵျွင်းသဵၵ်ႉၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 1326 ၵေႃႉ၊ ယိင်း 1433 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 2759 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းၸိၼ်ႉၵူး
လႅတ်ႉၸူၺ်ႉ၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းမလႅင်ႇ
ဝၢၼ်ႈလႅတ်ႉၸူၺ်ႉ  (လက်စွေ့ရွာ, Letswayt) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇလႅတ်ႉၸူၺ်ႉ ၊ ၸႄႈဝဵင်းမလႅင်ႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈမဵၵ်ႉထီႇလႃႇ၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 194201 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇ လႅတ်ႉၸူၺ်ႉၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 1755 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 2200 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 3955 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းမလႅင်ႇ
ဝႅတ်ႉလူး (ဢွၵ်ႇ)၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းၼထူဝ်းၵျီး
ဝၢၼ်ႈဝႅတ်ႉလူး (ဢွၵ်ႇ)  (ဝက်လူး (အရှေ့)ရွာ, Wetlu(East)) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇဝႅတ်ႉလူး ၊ ၸႄႈဝဵင်းၼထူဝ်းၵျီး၊ ၸႄႈတွၼ်ႈမျိၼ်းၶျၢၼ်ႇ၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 191771 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇဝႅတ်ႉလူးၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 2505 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 3088 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 5593 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းၼထူဝ်းၵျီး
ၽူႈၵိူဝ်းၵုမ် ၸိုင်ႈမိူင်း
ၽူႈၵိူဝ်းၵုမ် ၸိုင်ႈမိူင်း ႁင်း မိူင်းမျၢၼ်ႇမႃႇၼႆႉ ပဵၼ် ၸၼ်ႉထၢၼ်ႈဢၼ်ၼိုင်ႈ တီႈၼႂ်း ၸုမ်းလူင်ပွင်ၸိုင်ႈ မိူင်းႁူမ်ႈတုမ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၸၼ်ႉထၢၼ်ႈဢၼ်ၼႆႉ မိူဝ်ႈပီ 2016 လိူၼ်ဢေႇပရႄႇ 6 ဝၼ်းၼၼ်ႉ လႆႈတႄႉ ပၼ် တေႃႇဢွင်ႇသၢၼ်းၸုၵျီႇ မႃးယဝ်ႉ။ မိူဝ်ႈ ပၢင်လိူၵ်ႈတင်ႈၵူႈထၢၼ်ႈ ပီ 2015 ၼၼ်ႉ ဢမျူဝ်းတႃးတီႇမူဝ်ႇၶရေႇၸီႇ ဢၽွႆႉၶျူၵ်ႉ ဢၼ်ပဵၼ် ႁင်း တေႃႇဢွင်ႇသၢၼ်းၸုၵျီႇၼၼ်ႉ လႆႈဢွင်ႇပႄႉၵမ်ႉၼမ်သေတႃႉ တွၼ်ႈတႃႇဢဝ်မၼ်းၼၢင်း တၢင်ႇပဵၼ် ၸွမ်ပွင်ၸိုင်ႈ ၼၼ်ႉ ၶေႃႈမၵ်းမၢႆၼႂ်း လၵ်းမိူင်းၸမ်ႉ မီးလွင်ႈႁႄႉႁၢမ်ႈဝႆႉယဝ်ႉ။
ပုၼ်ႈၽွၼ်း လႄႈ သုၼ်ႇႁဵတ်း
တႃၶုၼ် ၽူႈၵိူဝ်းၵုမ် ၸိုင်ႈမိူင်းၼႆႉ မၼ်းၶႂ်ႈငၢႆးမိူၼ် တႃၶုၼ်ၸွမ်ၽွင်းလူင် ဢၼ်ၸၢင်းၵုမ်းၵမ် ၵၢၼ်ငၢၼ်းၼႂ်း ၸုမ်းလူင်ပွင်ၸိုင်ႈၼၼ်ႉသေ ပေႃးတီႈၼႂ်း ဢင်ႇၵႃႇၸႅၼ်ႇမိူင်းႁူမ်ႈတုမ်ၼၼ်ႉ ပေႃးၸွမ်ပွင်ၸိုင်ႈယဝ်ႉ မၼ်းဝႆႉတီႈ မၢႆ 2 ယဝ်ႉ။ ပဵၼ်တီႈၵွင်ႉသိုပ်ႇ ၼႂ်းၵႄႈ ၽၢႆႇဢုပ်ႉပိူင်ႇ လႄႈ ၽၢႆႇသၢင်ႈၾိင်ႈမိူင်းယဝ်ႉ။ ဢႃႇယုတႃၶုၼ်ၼႆႉ မိူၼ်ၵၼ်တင်း ဢႃႇယုတႃၶုၼ် ၸွမ်ပွင်ၸိုင်ႈယဝ်ႉ။
ၾိင်ႈမိူင်းၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈ ၽူႈၵိူဝ်းၵုမ် ၸိုင်ႈမိူင်း
ၾိင်ႈမိူင်းၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈ ၽူႈၵိူဝ်းၵုမ်ၸိုင်ႈမိူင်းၼႆႉ မိူဝ်ႈပီ 2016၊ လိူၼ်ဢေႇပရႄႇ 6 ဝၼ်းၼၼ်ႉ ၸွမ်ပွင်ၸိုင်ႈ ဢူးထိၼ်ႇၵျေႃႇ လူင်းလၢႆးမိုဝ်းသေ သၽႃးမိူင်းႁူမ်ႈတုမ် လႆႈမၵ်ႈမၼ်ႈမႃးယဝ်ႉ။
ၵၼ် (႑)
ၸိုဝ်ႈလႄႈ ၶေႃႈပိုတ်ႇတီႈပွင်ႇ ႑။ ၾိင်ႈမိူင်းဢၼ်ၼႆႉ တေႁႂ်ႈလႆႈႁွင်ႉဝႃႈ ပဵၼ် ၾိင်ႈမိူင်း ၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈ ၽူႈၵိူဝ်းၵုမ်ၸိုင်ႈမိူင်း ၼႆယဝ်ႉ။ ႒။ ၶေႃးၵႂၢမ်းၸိူဝ်းဢၼ်ၶဝ်ႈပႃးဝႆႉ တီႈၼႂ်းၾိင်ႈမိူင်းဢၼ်ၼႆႉ တေႁႂ်ႈမၼ်းမီးတီႈပွင်ႇၸိူင်ႉၼႆယဝ်ႉ- (ၵ) ၸိုင်ႈမိူင်းဢၼ်ဝႃႈၼႆႉ ၶႂ်ႈမၢႆထိုင်ဝႃႈ မိူင်းႁူမ်ႈတုမ် မိူင်းမျၢၼ်ႇမႃႇယဝ်ႉ။ (ၶ) ၽူႈၵိူဝ်းၵုမ်ဢၼ်ဝႃႈၼႆႉ ပဵၼ်ၵေႃႉဢၼ်ထုၵ်ႇပၼ်ပုၼ်ႈၽွၼ်း ၸွမ်းၼင်ႇ ၾိင်ႈမိူင်းဢၼ်ၼႆႉ ပဵၼ်တွၼ်ႈတႃႇ ႁဵတ်းသၢင်ႈ ၼင်ပႃးတီႈၼႂ်း ၵၼ်(႒) ၼၼ်ႉ ႁႂ်ႈပေႃးဢွင်ႇမၢၼ်ၼႆယဝ်ႉ။
ၵၼ်(႒)
ၶေႃႈယိူင်းဢၢၼ်း ႓။ (ၵ) တွၼ်ႈတႃႇႁႂ်ႈပိူင် ပႃႇတီႇၸုင်ႇ တီႇမူဝ်ႇၶရေႇၸီႇ ႁုၼ်ႈမုၼ်းမႃး (ၶ) တွၼ်ႈတႃႇ လွၵ်းၵၢတ်ႇပၢႆးမၢၵ်ႈမီး ႁႂ်ႈထၢင်ႇႁၢင်ႈမႃး၊ (င) တွၼ်ႈတႃႇၵေႃႇသၢင်ႈ မိူင်းႁူမ်ႈတုမ်ၾႅတ်ႇတရႄႇ၊ (ၸ) တွၼ်ႈတႃႇ လွင်ႈငမ်းယဵၼ်မိူင်းႁူမ်ႈတုမ် လႄႈ လွင်ႈႁုၼ်ႈမုၼ်းၶိုၼ်ႈယႂ်ႇ။
ၵၼ်(႓)
လွင်ႈပၼ်ပုၼ်ႈၽွင်း ႔။ လုၵ်ႉတီႈ သၽႃးမိူင်းႁူမ်ႈတုမ်သေ လႆႈဢဝ် ပုၼ်ႈၽွၼ်း ၽူႈၵိူဝ်းၵုမ်ၸိုင်ႈမိူင်းၼႆႉ ပၼ်မႅင်ႇ တေႃႇဢွင်ႇသၢၼ်းၸုၵျီႇ ဢၼ်ပဵၼ် ၽူႈၼၢမ်း ဢမျူဝ်းတႃးတီႇမူဝ်ႇၶရေႇၸီႇ ဢၽွႆႉၶျူၵ်ႉ ဢၼ်လႆႈသဵင်ၵမ်ႉၼမ် မိူဝ် ပၢင်လိူၵ်ႈတင်ႈ ပႃႇတီႇၸုင်ႇတီႇမူဝ်ႇၶရေႇၸီႇ မိူဝ်ႈပီ 2015 ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၵၼ်(႕)
ပုၼ်ႈၽွင်း၊ သုၼ်ႇႁဵတ်း လႄႈ သုၼ်ႇလႆႈ ႕။ ပုၼ်ႈၽွင်း၊ သုၼ်ႇႁဵတ်း လႄႈ သုၼ်ႇလႆႈ ၽူႈၵိူဝ်းၵုမ်ၸိုင်ႈမိူင်းၼႆႉ မီးၼင်ႇၽၢႆႇတႂ်ႈၼႆႉယဝ်ႉ- (ၵ) တေဢမ်ႇလႆႈ သၢၼ်ၶတ်း ၶေႃႈၶဝ်ႈပႃး တီႈၼႂ်းလၵ်းမိူင်းသေ တေလႆႈ တူၺ်းၽွၼ်းလီတွၼ်ႈတႃႇ ၵူၼ်းမိူင်းသေ တေလႆႈပၼ် တၢင်းၶႆႈၸႂ်ယဝ်ႉ။း (ၶ) ၵပ်းၵၢႆလူၺ်ႈ လွင်ႈတၢင်းၶႆႈၸႂ်၊ လွင်ႈႁဵတ်းသၢင်ႈၸိူဝ်းၼႆႉသေ တေလႆႈဢဝ်ပုၼ်ႈၽွၼ်းၸူး သၽႃးမိူင်းႁူမ်ႈတုမ်ယဝ်ႉ။ (င) ၽူႈၵိူဝ်းၵုမ်ၼႆႉ တွၼ်ႈတႃႇ ႁႂ်ႈၶေႃႈယိူင်းဢၢၼ်း ဢၼ်ပႃးၼႂ်းၾိင်ႈမိူင်းၼႆႉ ပေႃးတေဢွင်ႇမၢၼ်ယဝ်ႉတူဝ်ႈၼၼ်ႉ ၸၢင်ႈၵပ်းသိုပ်ႇႁဵတ်းၵၢၼ်လႆႈၸွမ်း ၸုမ်းလူင်ပွင်ၸိုင်ႈ၊ ႁွင်ႈၵၢၼ်၊ ၸုမ်းတၢင်ႇၸိူဝ်း၊ ၵူၼ်းၸိူဝ်းၶဝ်ႈပႃးၼႂ်း ၸုမ်းၸိူဝ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ (ၸ) ၽူႈၵိူဝ်းၵုမ်ၼႆႉ မီးသုၼ်ႇၸၢမ်ႇ ၸိူဝ်းပဵၼ် ငိုၼ်းလိူၼ်၊ ၸရိၵ်ႇ၊ ဢသွင်ႇဢယွင်ႇ လႄႈ သုၼ်ႇလႆႈၸိူဝ်ႈၼႆႉယဝ်ႉ။ (သ) ၸိူဝ်းပဵၼ် ငိုၼ်းလိူၼ်၊ ၸရိၵ်ႈ လႄႈ ဢသွင်ႇဢယွင်ႇ ၽူႈၵိူဝ်းၵုမ်ၼႆႉ တေလႆႈၸႅၵ်ႇသေမၵ်းမၼ်ႈဝႆႉတီႈၼႂ်း ၾိင်ႈမိူင်း ၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈ ငိုၼ်းတွင်း မိူင်းႁူမ်ႈတုမ်ယဝ်ႉ။
ၵူႈလွင်ႈလွင်ႈ ႖။ ဢႃႇယုသၢၵ်ႈတၢၼ်း ၽူႈၵိူဝ်းၵုမ်ၼႆႉ ပဵၼ်ၼင်ႇတင်း ဢႃႇယုသၢၵ်ႈတၢၼ်း ၸဝ်ႈၸွမ်ၸိုင်ႈယဝ်ႉ။ ႗။ ၾိင်ႈမိူင်းဢၼ်ၼႆႉ မၼ်းပဵၼ်တွၼ်ႈတႃႇ ၼႂ်းၶၢဝ်းယၢမ်း ဢႃႇယုသၢၵ်ႈတၢၼ်း ၸဝ်ႈၸွမ်ၸိုင်ႈ ဢၼ်ႁၢပ်ႇၵၢၼ် ၽွင်း ဢႃႇယုသၢၵ်ႈတၢၼ်း သၽႃးမိူင်းႁူမ်ႈတုမ် ပွၵ်ႈၵမ်းသွင်ၼၼ်ႉၵူၺ်း။ ႘။ သၽႃးမိူင်းႁူမ်ႈတုမ်ၼႆႉ ၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈ လွင်ႈမၢၵ်းမၢႆ ဢၼ်ပႃးၼႂ်း ၾိင်ႈမိူင်းၼႆႉသေ ၸၢင်ႈႁဵတ်းဢွၵ်ႇ ပိူင်ၵႅမ်းၾိင်ႈမိူင်း လႆႈယူႇယဝ်ႉ။
ၵျီႇၼီႇ၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းပျေႃႇပွႆႇ
ဝၢၼ်ႈၵျီႇၼီႇ  (ကျီနီရွာ၊ Kyini) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇၵျီႇၼီႇ၊ ၸႄႈဝဵင်းပျေႃႇပွႆႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈယမႄးတိၼ်း၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 192775 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇၵျီႇၼီႇၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 1366 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 1565 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 2931 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းပျေႃႇပွႆႇ
လႅတ်ႉပၢၼ်ႇၵျုၼ်း၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းတွင်ႇတႃႇ
ဝၢၼ်ႈလႅတ်ႉပၢၼ်ႇၵျုၼ်း  (လက်ပန်ကျွန်းရွာ, Letpankyun) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇလႄးၵူးမ၊ ၸႄႈဝဵင်းတွင်ႇတႃႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈမျိၼ်းၶျၢၼ်ႇ၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 191416 ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇလႄးၵူးမၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 2034 ၊ ယိင်း 2604 သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 4638 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းတွင်ႇတႃႇ
ၼေႇပျီႇတေႃႇ၊ ဝဵင်း
ၼေႇပျီႇတေႃႇ (နေပြည်တော်), (Naypyitaw) ၼႆႉ ပဵၼ်ၸႄႈလူင် မိူင်းမျၢၼ်ႇမႃႇယဝ်ႉ။ မိူဝ်ႈပီ 2005 လိူၼ်ၼူဝ်ႇဝႅမ်ႇပႃႇ 6 ဝၼ်းၼၼ်ႉ လႆႈၶၢႆႉဢဝ် ဝဵင်းဢုပ်ႉပိူင်ၶွင် မိူင်းမျၢၼ်ႇမႃႇၼႆႉ ၶၢႆႉၵႂႃႇၸူး ပၢင်ႇသီၶဵဝ် ဢၼ်ယၢၼ်ၵႆတင်း ဝဵင်းပၢင်မၢၵ်ႇၼႃႉ 2 လၵ်း (3.2 ၵီႇလူဝ်ႇမီႇတႃႇ) ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ဢၼ်ပဵၼ်ၸႄႈလူင်ၵဝ်ႇ ဝဵင်းတႃႈၵုင်ႈ ၼႆႉ မီးၽၢႆႇႁွင်ႇ ယၢၼ်ၵႆၵၼ် မွၵ်ႈ 200 လၵ်း (320 ၵီႇလူဝ်ႇမီႇတႃႇ) ၼႆႉယဝ်ႉ။ ဢၼ်ပဵၼ်ၸိုဝ်ႈၼႂ်းၶႂၢင်ႇမၼ်းၼႆႉ ပိုၼ်ႇၽၢဝ်ႇမိူဝ်ႈဝၼ်းမျၢၼ်ႇမႃႉတပ်ႉမတေႃႇ မိူဝ်ႈ ပီ 2006, လိူၼ်မၢၶျ်ႉ 27 ဝၼ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ မိူဝ်ႈၽွင်းၼၼ်ႉ တိုၵ်ႉပဵၼ်ၽွင်းၵေႃႇသၢင်ႈ ၸႄႈလူင်ယူႇ။ တေဢၢၼ်းႁႂ်ႈယဝ်ႉတူဝ်ႈ ၼႂ်းပီ 2012 ဝႃႈၼႆမႃးယဝ်ႉ။ မိူဝ်ႈပီ 2009 ၼၼ်ႉ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း မီးဝႆႉ 925,000 သေ ပေႃး တႃႈၵုင်ႈလႄႈ ဝဵင်းတႃႈလိူဝ်ႇယဝ်ႉ ပဵၼ်ဝဵင်းထီႉသၢမ် ဢၼ်ယႂ်ႇသေပိူၼ်ႈယဝ်ႉ။ တီႈၼႂ်းဝဵင်းၵမ်ႉပႃႈၼမ်ၼႆႉ ပဵၼ်ယူင်ႉသၢင်ႈတွၼ်ႈတႃႇ ၵူၼ်းလူင်ပွင်ၸိုင်ႈၶဝ် ယူႇယဝ်ႉ။
ငဝ်ႈငႃႇဝေႃးႁၢၼ်
ၶေႃႈၵႂၢမ်း ၼေႇပျီႇတေႃႇဢၼ်ဝႃႈၼႆႉ ပေႃးလႆႈပိၼ်ၽႃႇသႃႇတူၺ်း ၽၢႆႇမၢၼ်ႊၼႆ ဝႃႈပဵၼ် "ဝဵင်းပၵ်းႁၢင်ႈႁေႃ"၊ "ဝဵင်းၸၢဝ်းၶုၼ်"၊ "တီႈၶုၼ်ႁေႃၶမ်းၸၢမ်ႇပူၺ်ႈ" ဝႃႈၼႆယဝ်ႉ။ ပေႃးဢဝ်ၾိင်ႈထုင်းဝႃႈ ပဵၼ်ၶေႃႈၵႂၢမ်းၸႂ်ႉတိုဝ်းၵိုၵ်းတူဝ်ပႃႈလင် ဝဵင်းၶုၼ်ႁေႃၶမ်း ၼႆယဝ်ႉ။ ပေႃးတူၺ်းတူဝ်ယၢင်ႇမၼ်း ဝဵင်းတႃႈလိူဝ်ႇၼႆႉ ႁွင်ႉမႃးဝႃႈ ယတၼႃႇပူင်ႇၼေႇပျီႇတေႃႇ (ရတနာပုံနေပြည်တော်), (Yadanabon Naypyidaw) ဝႃႈၼႆယဝ်ႉ။ ပေႃးဢဝ်တီႈပွင်ႇၼင်ႇလိၵ်ႈဝႃႈတႄႉ ၽၢႆႇမၢၼ်ႊဝႃႈ ပဵၼ်ဝဵင်းႁေႃလႅတ်ႇ (နေ၏နန်းမြို့) ဝႃႈၼႆယဝ်ႉ။
ပိုၼ်း
ဝၢႆးသေပဵၼ်မႃး ၼေႇပျီႇတေႃႇၼႆယဝ်ႉသေ ႁူမ်ႈဝႃႈ ပိုၼ်းၼေႇပျီႇတေႃႇၼႆႉ ပွတ်းဢေႇဝႆႉၼႆသေတႃႉၵေႃႈ တီႈဢၼ်တင်ႈဝႆႉဝဵင်းၼေႇပျီႇတေႃႇယူႇ ယၢမ်းလဵဝ်ၼႆႉ ယၢမ်ႈပဵၼ်ဢွင်ႈတီႈတပ်ႉငဝ်ႈၸိုဝ်ႈ (BIA) ဗမာ့လွတ်လပ်ရေး တပ်မတော် ဢၼ်ပူဝ်ႇၶျူၵ်ႉဢွင်ႇသၢၼ်းဢွၼ်ႁူဝ်မႃးၼၼ်ႉလႄႈ လွင်ႈပိုၼ်းဢၼ်ၵပ်းၵၢႆႇၼင်ႇလိၼ်ၼႆႉတႄႉ လႆႈဝႃႈမီးပိုၼ်းယၢဝ်းမႃးယူႇယဝ်ႉ။ ပူဝ်ႇၶျူၵ်ႉဢွင်ႇသၢၼ်းၼႆႉ လုၵ်ႉဢဝ်မိူင်းထႆးသေ ၶိုၼ်ႈၼႃႈသိုၵ်းမႃး မႃးတင်ႈၽုၺ်ႇငဝ်ႈၸိုဝ်ႈသိုၵ်းတီႈ ပၢင်မၢၵ်ႇၼႃႉ-လႄႇဝေးၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ယွၼ်ႉပိူဝ်ႈၼၼ်လႄႈ ဢၼ်ပဵၼ် ဝဵင်းၼေႇပျီႇတေႃႇယၢမ်းလဵဝ်ၼႆႉ တေလႆႈဝႃႈပဵၼ်ငဝ်ႈတႄႇ တႃႇလွင်ႈလွတ်ႈလႅဝ်းသဝ်းၶေႃမႃးသေ တေလႆႈဝႃႈပဵၼ် လိၼ်ဢွင်ႇပႄႉ (အောင်မြေ)ဝႆႉယူႇယဝ်ႉ။ လႆႈတင်ႈတႄႇၼေႇပျီႇတေႃႇဝႆႉ တီႈ ၽၢႆႇတူၵ်းဝဵင်းပၢင်မၢၵ်ႇၼႃႉ ၵႆယၢၼ် ႒ လၵ်း (႓.႒ ၵီႇလူဝ်ႇမီႇတႃႇ) ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ပေႃးဢဝ်တင်းဝဵင်းတႃႈၵုင်ႈဝႃႈ မီးၽၢႆႇႁွင်ႇသေ ယၢၼ်ၵႆမွၵ်ႈ ႒႐႐ လၵ်း (႓႒႐ ၵီႇလူဝ်ႇမီႇတႃႇ) ၼၼ်ႉသေ ႁဵတ်းတႄႇ ၵၢၼ်ၵေႃႇသၢင်ႈမႃးယူႇယဝ်ႉ။ လူင်ပွင်ၸိုင်ႈသိုၵ်း လႆႈၶၢတ်ႇႁူင်းၵၢၼ်ၽၢႆႇၵေႃႇသၢင်ႈ မွၵ်ႈ ႒႕ ဢၼ်ဢိၵ်ႇပႃး ဢေးသျႃးဝေႃး လႄႈ ထူးလိမိတႅတ်ႉ သေၵေႃႈ တႄႇႁဵတ်းၵၢၼ်ၵေႃႇသၢင်ႈမႃးယူႇယဝ်ႉ။ ႁူမ်ႈဝႃႈ ၵၢၼ်ၵေႃႇသၢင်ႈ ပႆႇယဝ်ႉတူဝ်ႈတင်းမူတ်းသေတႃႉ ထိုင်ပီ ၂၀၀၅ ၼူဝ်ႇဝႅမ်ႇပႃႇ ၆ ဝၼ်းၼၼ်ႉ လူင်ပွင်ၸိုင်ႈၼႆႉ လႆႈၸႅၵ်ႇၸုမ်းသေ ၶၢႆႉမႃးတီႈ ၼေႇပျီႇတေႃႇယူႇယဝ်ႉ။
လုၵ်ႉၼၼ်ႈႁိုင်ထႅင်ႈႁႃႈဝဵင်း လိူၼ်ၼူဝ်ႇဝႅမ်ႇပႃႇ ႑႑ ဝၼ်း ၶၢဝ်းယၢမ်း ပွတ်းၼႂ်း ႑႑ မူင်းၼၼ်ႉ ဢဝ်လူတ်ႉတၢင်ႇၵုၼ်တပ်ႉ ဢၼ်ၶဝ်ႈပႃး ႑႑႐႐ လမ်းၼႆႉတၢင်ႇဢဝ် ထၢၼ်ၽွင်းလူင်ပွင်ၸိုင်ႈ ႑႑ ဢၼ်သေ ဢွၵ်ႇမႃးတႅႈ ဝဵင်းတႃႈၵုင်ႈယဝ်ႉ။ လႆႈမုင်ႈမွင်းမႃးဝႃႈ ပေႃးလိူၼ်ၾႅပ်ႇဝႃႇရီႇသဵင်ႈ ၼႂ်းပီ 2006 ၼၼ်ႉ တေဢၢင်းတမ်းတီႈယူႇ ထၢၼ်ႈၽွင်းလူင်တင်းသဵင်ႈ ႁႂ်ႈယဝ်ႉတူဝ်ႈ ဝႃႈၼႆႉယဝ်ႉ။ ၵူၺ်းၵႃႈဝႃႈ ယွၼ်ႉလႆႈၶၢႆႉ ႁိပ်ႈႁိပ်ႈၼႅတ်ႈၼႅတ်ႈလႄႈ လွင်ႈႁူင်းႁဵၼ်းဢမ်ႇပႆႇမီးတဵမ်ထူၼ်ႈလႄႈသင် ယွၼ်ႉတၢင်ႇတီႈတၢင်ႇလဵၼ်ၵေႃႈ ဢမ်ႇပႆႇတဵမ်ထူၼ်ႈသင်လႄႈ ၸိူဝ်းပဵၼ်ၽူႈႁၢပ်ႇၵၢၼ်လူင်ပွင်ၸိုင်ႈၼႆႉ လႆႈၽၢတ်ႇယၢၼ်မုင်ႉႁေႃႁိူၼ်းၶဝ်မႃးယူႇ တႃႇၶၢဝ်းယၢမ်းတွၼ်ႈၼိုင်ႈယဝ်ႉ။ မိူဝ်ႈတႄႇမၼ်းၼႆႉ ၽၢႆႇလူင်ပွင်ၸိုင်ႈၶဝ် ႁၢမ်ႈႁႄႉလွင်ႈ ဢဝ်မုင်ႉႁေႃႁိူၼ်း ၽူႈႁၢပ်ႇၵၢၼ်လူင်ပွင်ၸိုင်ႈၶဝ် ၶၢႆ့မႃးၼေႇပျီႇတေႃႇၼၼ်ႉ ၼႆယဝ်ႉ။။ ဢၼ်ပဵၼ်တီႈငဝ်ႈၸိုဝ်ႈတပ်ႉသိုၵ်းလႄႈ တီႈထၢၼ်ႈၽွင်းလူင် လူင်ပွင်ၸိုင်ႈၼႆႉ ၸႅၵ်ႇဝႆႉတီႈႁင်းၶေႃယဝ်ႉ။ ၸိူဝ်းပဵၼ်ၵူၼ်းမိူင်းၶဝ် ထုၵ်ႇႁႄႉႁၢမ်ႈၶဝ်ႈၸူး ဢွင်ႈတီႈ တပ်ႉသိုၵ်းလႄႈ လူင်ပွင်ၸိုင်ႈၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ဢၼ်ပဵၼ်ဢွင်ႈတီႈပၢႆးမၢၵ်ႈမီး ဢၼ်မီးဝႆႉတီႈႁိမ်းလုမ်းလူင်ပွင်ၸိုင်ႈၼၼ်ႉၵေႃႈ ထုၵ်ႇႁႄႉႁၢမ်ႈ ဢမ်ႇပၼ်ၵူၼ်းၶၢႆႇၶူဝ်းၶၢႆၵုၼ်ၶဝ် ၶဝ်ႈၼႆယဝ်ႉ။ ၽူႈမီးၸၼ်ႉထၢၼ်ႈၶဝ်ၼႆႉ ၶဝ်ၸႂ်ႉၶေႃႈၵႂၢမ်းတူဝ်ယေႃႈ ၼပတ "နပတ" ​သေ ႁဵတ်းၵၢၼ်တႃႇလူင်ပွင်ၸိုင်ႈမႃးယဝ်ႉ။
ထိုင်ပီ ၂၀၀၆ လိူၼ်မၢၶျ်ႉ ၂၇ ဝၼ်းၼၼ်ႉ ၵူၼ်းသိုၵ်း ၁၂,၀၀၀ ၼႆႉဢၼ်ၵၼ်ႁဵတ်း ၵၢၼ်ၼႄဢဵၼ်ႁႅင်းပွၵ်ႈဢွၼ်တၢင်းသုတ်း ၵႃႈတီႈ ဝဵင်းဢၼ်မႂ်ႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၵေႃႈၸတ်းႁဵတ်းဝၼ်းတပ်ႉမတေႃႇ ဢၼ်ယုၵ်ႉယွင်ႈ ဝၼ်းၶွပ်ႈၶူပ်ႇ ပီ ၁၉၄၅ ဢၼ်ဝၼ်းတႄႇလုၵ်ႉၽိုၼ်ႉ လွင်ႈၵျပၢၼ်ႇၶဝ်ၶဝ်ႈသိမ်းမိူင်းၼၼ်ႉလႄႈ ၸင်ႇၸတ်းႁဵတ်း ပၢင်ၼႄႁၢင်ႈသိုၵ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ တီႈၼႂ်းဝၢင်းၼႄႁၢင်ႈသိုၵ်းၼၼ်ႉ ႁၢမ်ႈပေႃႉ ငဝ်းတူင်ႉ၊ ၶႅပ်းႁၢင်ႈမႃးသေ တီႈၼႂ်းဝၢင်းၼၼ်ႉ မီးဝႆႉ ႁူၼ်ႁၢင်ႈၶုၼ်မၢၼ်ႊ ၸိူဝ်းပဵၼ် ဢၼေႃႇယထႃႇ၊ ပယိၼ်ႉၼွင်ႇ လႄႈ ဢလွင်ႈၽယႃး ၼႆယဝ်ႉ။ ၶုၼ်သၢမ်ၵေႃႉၼႆႉ ပေႃးဢဝ်ၼႂ်းပိုၼ်းမၢၼ်ႊဝႃႈ ပဵၼ်ၶုၼ် ၸိူဝ်းဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈသေပိူၼ်ႈၼႆႉ ၶဝ်မၢႆထိုင်ဝႆႉဝႃႈၼၼ်ယဝ်ႉ။ ဢၼ်ပဵၼ်ၸိုဝ်ႈဝဵင်းၼၼ်ႉၵေႃႈ တႄႇၸႂ်ႉတိုဝ်း တႄႇႁွင်ႉတီႈ ပၢင်ပွႆးၼၼ်ႉ ၸွမ်းၼႂ်းၶႂၢင်ႇမၼ်းယူႇယဝ်ႉ။
လွင်ႈတၢင်းပိုၼ်ႉထၢၼ် ဢၼ်လႆႈၶၢႆႉၵႂႃႇၸူးၼေႇပျီႇတေႃႇ
ဝၢႆးလင်မိူဝ်းၼႃႈမႃးၼႆ ပေႃးတီႈမိူင်းမျၢၼ်ႇမႃႇၼႆႉ သင်ၸိူဝ်ႉဝႃႈမီးမႃး ပၢင်ဢုပ်ႉဢူဝ်း ဢၼ်ၵပ်းၵၢႆႇလူၺ်ႈၵူႈမိူင်းမိူင်းလႄႈသင်၊ သင်ၸိူဝ်ႉဝႃႈ တေလႆႈႁပ်ႉပဵၼ်ၸဝ်ႈႁိူၼ်း တႃႇပၢင်ႇၶႄႉၶဵင်ပၢႆးလဵၼ်ႈ ၸိူဝ်းၼၼ်ႉလႄႈသင်ၼႆ ၸင်ႇလႆႈၶၢႆႉၸူး ၼေႇပျီႇတေႃႇ ၸိူင်ႉၼႆယဝ်ႉ။ ယၢမ်းလဵဝ်တႄႉ တီႈၼေႇပျီႇတေႃႇၼႆႉ မီးႁူင်းလိုဝ်ႈသဝ်းလူင်ပွင်ၸိုဝ်ႈ ဢၼ်ၶိုတ်းၸၼ်ႉၵူႈမိူင်းမိူင်းလႄႈသင်၊ မီးႁူင်းလႅမ်းဢၼ်ၶိုတ်းၸၼ်ႉၵူႈမိူင်းမိူင်းၼၼ်ႉလႄႈသင်၊ ယူင်ႉသၢင်ႈပိုၼ်ႉငဝ်ႈ ဢၼ်ၵိုင်ႇမီး ၸွမ်းၼင်ႇလွင်ႈၵပ်းသိုပ်ႇၸူး ၵူႈမိူင်းမိူင်းၸိူဝ်းၼၼ်ႉၵေႃႈ ပဵၼ်ဢၼ်ၵေႃႇသၢင်ႈယဝ်ႉတူဝ်ႈဝႆႉယဝ်ႉ။ ဢၼ်ပဵၼ်ယူင်ႉသၢင်ႈသၽႃး ဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈတွၼ်ႈတႃႇ ပိူင်တီႇမူဝ်ႇၶရေႇၸီႇၼၼ်ႉၵေႃႈ ၵေႃႇသၢင်ႈႁဵတ်းယဝ်ႉသေ ယၢမ်းလဵဝ်ပေႃးႁဵတ်းပၢင်ၵုမ်သၽႃး မီးမႃး သွင်ၸုပ်ႈယဝ်ႉ။
ၼႃႈလိၼ်ပထဝီႇ
ၼေႇပျီႇတေႃႇၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈၼႂ်းၵႄႈ သၼ်လွႆပႃႇၵိူဝ်ႇလႄႈ သၼ်လွႆမိူင်းတႆးၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ဢိင်ၼိူဝ်သဵၼ်ႈမၢႆၼႂ်းၶႂၢင်ႇမၼ်းသေ တၢင်းၵႂၢင်ႈၸႄႈလူင်ၼႆႉ မီး ၇၀၅၄.၃၇ လၵ်းပၼ်ႇမူၼ်းဝႃႈၼႆသေ၊ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်းမီး ၉၂၄,၆၀၈ ၵေႃႉၼႆယဝ်ႉ။ ဢၼ်ပဵၼ်ၽၢႆၶျွင်းမၵျီႈၼႆႉ မီးၽၢႆႇႁွင်ႇၼေႇပျီႇတေၢႆ ယၢၼ်မွၵ်ႈလၢႆၵီႇလူဝ်ႇမီႇတႃႇၼၼ်ႉသေ၊ ဢၼ်ပဵၼ်ၽၢႆငလၢႆႉၼၼ်ႉတႄႉ မီးဝႆႉၽၢႆႇၸၢၼ်းဝဵင်း ယၢၼ်ၵီႇလူဝ်ႇမီႇတႃႇဢိတ်းဢွၼ်ႇၼၼ်ႉယဝင်ႉ။ ဢၼ်ပဵၼ်ၽၢႆယေႇသိၼ်းၼၼ်ႉတႄႉ မီးဝႆႉၸဵင်ႇၸၢၼ်းဝၼ်းဢွၵ်ႇ ႁၢမ်ႉၵႆဝႆႉဢိတ်းၼိုင်ႈယဝ်ႉ။ ၼေႇပျီႇတေႃႇၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈၼႂ်းၵႄႈ လတ်ႉတီႇတုတ်ႉႁွင်ႇ  ၁၉° ၁၈' လႄႈ ၂၀° ၂၅'၊ ၼႂ်းၵႄႈလွင်ႇၵျီႇတုတ်ႉဢွၵ်ႇ ၉၅° ၄၅' လႄႈ ၉၆° ၄၅' ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၼေႇပျီႇတေႃႇၼႆႉ ယၢၼ်ႇၵႆတင်းတႃႈၵုင်ႈ ၃၂၀ ၵီႇလူဝ်ႇမီႇတႃႇ (၁၉၈ လၵ်း)သေ ၵႆယၢၼ်ၵၼ်တင်း ဝဵင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ၁၃၈ လၵ်းယဝ်ႉ။
ဢွင်ႈတီႈၵူၼ်းယူႇသဝ်း
လွၵ်းတီႈတွၼ်ႈတႃႇႁိူၼ်းၵူၼ်းယူႇၼႆႉ ၽွတ်းႁႅၼ်းဝႆႉလီငၢမ်းသေ၊ ၸိူဝ်းပဵၼ်ၶွင်ႉတီႈယူႇၼႆႉ ဢိင်လူၺ်ႈၼိူဝ် ၸၼ်ႉထၢၼ်ႈလႄႈ ဢိင်လူၺ်ႈၼိူဝ် မီးၼႃႈႁိူၼ်းဢမ်ႇမီးၼႃႈႁိူၼ်းသေၵေႃႈ ၸႅၵ်ႇသေ ပၼ်တီႈယူႇဝႆႉယူႇယဝ်ႉ။ တီးၼႂ်းဝဵင်းၼႆႉ ယၢမ်းလဵဝ်ၼႆ ဢၼ်ပဵၼ် ယူင်ႉသၢင်ႈသီႇၸၼ်ႉၼႆႉ မီးဝႆႉ ႑႒႐႐ လင်ယဝ်ႉ။ ၸိူဝ်းပဵၼ်ယူင်ႉသၢင်ႈဢုတ်ႇဢၼ်ယႂ်ႇဢၼ်လူင်ၼႆႉ ဢၼ်မုင်းမၼ်းပဵၼ်ဝႆႉ သီလႅင်၊ သီၶဵဝ် ဢမ်ႇၼၼ် သီႇသွမ်ႇ ၼႆယဝ်ႉ။ ႁွင်ႈၵူၼ်းယူႇ မၢင်ၸိူဝ်းၼႆႉ ဢိင်လူၺ်ႈၼိူဝ် ထၢၼ်ႈၽွင်းသေၵေႃႈ ၸႅၵ်ႇသီမၼ်းဝႆႉယဝ်ႉ။ ပိူင်ယၢင်ႇမၼ်း ပေႃးဝႃႈပဵၼ် တီႈၽူႈႁၢပ်ႇၵၢၼ် ထၢၼ်ႈၽွင်းပၢႆးယူႇလီၶဝ်ယူႇၼႆ ၸွမ်ႁိူၼ်းပဵၼ်ဝႆႉ သီသွမ်ႇသေ ပေႃးဝႃႈ ပဵၼ်ၽူႈႁၢပ်ႇၵၢၼ် ထၢၼ်ႈၽွင်းၽၢႆႇၽုၵ်ႇသွမ်ႈၼႆႉ ၸွမ်းႁိူၼ်းပဵၼ် သီၶဵဝ်ဝႆႉယဝ်ႉ။ ပေႃးဝႃႈပဵၼ် ၽူႈမီးၸၼ်ႉထၢၼ်ႈသုင်ၶဝ်တႄႉ လႆႈယူႇႁိူၼ်းလင်လဵဝ် ႁင်းၶေႃယဝ်ႉ။
ဢွင်ႈတီႈတပ်ႉမတေႃႇ
ၸိူဝ်းပဵၼ်တွၼ်ႈတႃႇ ၽူႈမီးၸၼ်ႉထၢၼ်ႈသုင်ၽၢႆႇတပ်ႉမတေႃႇ လႄႈ ၸဝ်ႈၼႃႈတီႈၽၢႆႇသိုၵ်း ၸိူဝ်းလမ်ႇလွင်ႈၼၼ်ႉ ဢွၼ်ၵၼ်လႆႈယူႇႁူမ်ႈၵၼ် တီႈၼႂ်းဝၢင်းလူင်ဢၼ်ၼိုင်ႈ ဢၼ်ယၢၼ်ၵႆႇ ႑႑ ၵီႇလူဝ်ႇမီႇတႃႇ တင်း ၽူႈႁၢပ်ႇၵၢၼ်တၢင်ႇၸိူဝ်းသေ ယွၼ်ႉပိူဝ်ႈဝႃႈ တီႈၼႂ်းဝၢင်းလူင်ၼၼ်ႉ မီးလုၵ်းပၢႆႈမၢၵ်ႇ၊ မီးလွတ်ႇတၢင်းတႂ်းလိၼ် ၸၵႂႃႇၸိူဝ်းၼႆႉ ဝႃႈၼႆလႄႈ ၵူၼ်းမိူင်းၶဝ် ထုၵ်ႇႁၢမ်ႈ ဢမ်ႇလႆႈၶဝ်ႈ ဝႃႈၼႆယဝ်ႉ။ တီႈဝဵင်းၼႆႉ မီးဝႆႉ ဢွင်ႈတီႈတပ်ႉမတေႃႇၼႆ ႁင်းၶေႃသေ ပေႃးဝႃႈ ဢမ်ႇလႆႈၶေႃႈပူင်ၶႂၢင်းပၼ် ၵူၼ်းမိူင်း ဢမ်ႇၼၼ် ၵူၼ်းတၢင်ႇၸိူဝ်း ဢမ်ႇမီးသုၼ်ႇၶဝ်လႆႈ။
ဢွင်ႈတီႈထၢၼ်ၽွင်းလူင်
ယူင်ႉသၢင်ႈပႃႇလီႇမၢၼ်ႇ လႄႈ ႁိူၼ်းၸွမ်ပွင်ၸိုင်ႈ ၼႆႉ ပဵၼ်ဢၼ်ၵေႃႇသၢင်ႈယဝ်ႉတူဝ်ႈယဝ်ႉ။ ဢၼ်ပဵၼ်ယူင်ႉသၢင်ႈႁူင်းႁေႃၸႄႈလူင်ၼႆႉ မိူၼ်ယူင်ႉႁၢင်ႈလူင်ပွင်ၸိုင်ႈသူဝ်ႇဝီႇယႅတ်ႉသေ ႁၢင်ႈၽၢင်ၸွမ်မၼ်းတႄႉပဵၼ် လၢႆးမိုဝ်းမၢၼ်ႊယဝ်ႉ။ ၽၢႆႇလင်ႁူင်းႁေႃၸႄႈလူင်ၼၼ်ႉ မီးဝႆႉပၢင်ႇလဵၼ်ႈတႃႇလုၵ်ႈဢွၼ်ႇလႄႈ မီးပႃးၼမ်ႉတူၵ်းတၢတ်ႇပွမ်သေ တီႈၼၼ်ႈၼၼ်ႉ မီးပွႆးၼႄၾႆးၾႃႉႁိူဝ်ႈလႅင်း ၵူႈဝၼ်းယဝ်ႉ။ ၸိူဝ်းပဵၼ်ယူင်ႉသၢင်ႈထၢၼ်ႈၽွင်းလူင် ၵမ်ႉပႃႈၼမ်ၼႆႉ ႁၢင်ႈၽၢင်မၼ်း မိူၼ်ၵၼ်ဝႆႉယဝ်ႉ။
ဢွင်ႈတီႈႁူင်းလႅမ်း
တီႈၼႂ်းၼႃႈလိၼ်ႁူင်းလႅမ်းၼၼ်ႉ ၸိူဝ်းပဵၼ်ႁူင်းလႅမ်း ဢၼ်ပဵၼ်တီႈလိုဝ်ႈသဝ်းၼင်ႇႁိူၼ်းၼၼ်ႉ ယင်းတိုၵ်ႉမီးဢေႇတႄႉတႄႉသေ၊ ၵူၺ်းမီးၸွမ်းၵုင်းဢွၼ်ႇ တီႈၼၼ်ႈတီႈၼႆႈႁၢင်ႇႁၢင်ႇၵူၺ်း။ ၼႃႈလိၼ်ၼႆႉ တေပဵၼ်မႃးၼႂ်းၵႅၼ်ၵၢင်ဝဵင်းယဝ်ႉ။ တီႈၼႂ်းၼေႇပျီႇတေႃႇလႄႈ တီႈႁိမ်းႁွမ်းၼၼ်ႉ မီးဝႆႉ ႁူင်းလႅမ်း ႑႒ ဢၼ်ယဝ်ႉ။ ၼႂ်းၵႃႈၼၼ်ႉ ပႅတ်ႇဢၼ်ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈၼႂ်း ၼႃႈလိၼ်ႁူင်းလႅမ်းၼေႇပျီႇတေႃႇသေ တႃႇသွင်ဢၼ်ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ လႄႇဝေး ဢၼ်မီးဝႆႉတီႈၼိူဝ်သဵၼ်ႈတၢင်းလူတ်ႉၵႃး တႃႈၵုင်ႈ-တႃႈလိူဝ်ႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
တီႈဢွၵ်ႇသိုဝ်ႉၵၢတ်ႇ
ဢၼ်ပဵၼ် ႁူင်းၵုၼ်ႇပႁူဝ်ႇလၢၼ်းသူင်ႇ ၵၢတ်ႇလူင်ၼေႇပျီႇတေႃႇၼႆႉ ပဵၼ်ၵၢင်ၵႅၼ်ပၢႆးမၢၵ်ႈမီး တွၼ်ႈတႃႇၼေႇပျီႇတေႃႇယဝ်ႉ။ ဢွင်ႈတီႈတၢင်ႇၸိူဝ်း တွၼ်ႈတႃႇဢွၵ်ႇႁႃသိုဝ်ႉၶူဝ်းၶွင်တႄႉ ပဵၼ်ၵၢတ်ႇသပျႄႇၵူင်း လႄႈ တိူၵ်ႈၵုၼ်ႇ ပႁူဝ်ႇလၢၼ်းသူင်ႇယဝ်ႉ။ ဢၼ်ပဵၼ်တိူၵ်ႇၵုၼ်ႇပႁူဝ်ႇလၢၼ်းသူင်ႇၼႆႉ ၶွမ်ႇပၼီႇသူၺ်ႇတွင်ႇၽုၼ်ႉၽျူဝ်းယေး ၵေႃႉၵေႃႇသၢင်ႈမႃးပၼ်သေ ၼႂ်းၵႃႈၽႅၼ်ၵၢၼ်ၵၢတ်ႇ ၼေႇပျီႇတေႃႇၼႆႉ ပဵၼ်တိူၵ်ႈၵုၼ်ႇၵူၼ်းမိူင်း ဢွၼ်တၢင်းသုတ်းယဝ်ႉ။ တိူၵ်ႈၵုၼ်ႇၼၼ်ႉပိုတ်ႇမႃး မိူဝ်ႈ ၂၀၀၉ လိူၼ်ဢေႃးၵၢသ်ႉၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ တီႈၵၢတ်ႇမျူဝ်ႉမ ၼၼ်ႉ မီးလၢၼ်ႉတၢင်းၵိၼ်ၵမ်ႈၽွင်ႈလႄႈ မီးတႅဝ်းၵၢတ်ႇတၢင်းၵိၼ် ၸွမ်းၽင်ႇတၢင်းသေ တီႈႁိမ်းၵၢတ်ႇသပေႇၵူင်းၼၼ်ႉၵေႃႈ မီးလၢၼ်ႉတၢင်းၵိၼ်ဝႆႉယဝ်ႉ။ ပေႃးၵႂႃႇထႅင်ႈမွၵ်ႈလၢႆလၵ်းၼႆ တေမီးလၢၼ်ႉၵိၼ်ႁူဝ်ၶမ်ႈ ၵႃႈတီႈ လႄႇဝေးလႄႈ ပၢင်မၢၵ်ႇၼႃႉၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ဢွင်ႈတီႈၵူႈမိူင်းမိူင်း
လူင်ပွင်ၸိုင်ႈ လႆႈပၼ်ဝႆႉ ၼင်လိၼ် တၢင်းၵႂၢင်ႈသွင်ႁႅတ်ႇတႃႇ တွၼ်ႈတႃႇ လုမ်းတၢင်တူဝ်ၸုမ်းၸၢတ်ႈလုမ်ႈၾႃႉ လႄႈ လုမ်းၽွင်းၽၢႆႇၼွၵ်ႈမိူင်း ယဝ်ႉ။
ၾိင်ႈငႄႈ
ၽၢႆႇလဝ်ႇမူၼ်ႈ
ပၢႆးမၢၵ်ႈမီး
လွင်ႈဢိင်ၼိူဝ်ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း
တီႈထုင်ႉၼႄႇပျီႇတေႃႇ ဢၼ်ပဵၼ်ၸၼ်ႉၸႄႈတွၼ်ႈၼၼ်ႉ မီး ဝဵင်း (ၵၢင်ဝဵင်း) လႄႈ ၸႄႈဝဵင်းႁိမ်းႁွမ်း ပႅတ်ႇၸႄႈဝဵင်းယဝ်ႉ။ တီႈၵၢင်ဝဵင်းၼၼ်ႉ သိုပ်ႇၵၼ်သေ ၸႅၵ်ႇဝႆႉ ပွၵ်ႉသီႇပွၵ်ႉယဝ်ႉ။ ၸိူဝ်းပဵၼ်ၸႄႈဝဵင်း ပၢင်မၢၵ်ႇၼႃႉ၊ လႄႇဝေး လႄႈ တတ်ႉၵူင်း ၸိူဝ်းၼႆႉ မိူဝ်ႈဢွၼ်တၢင်း ၶဝ်ႈပႃးၼႂ်း ၸႄႈတွၼ်ႈယမႄးတိၼ်း မႃးယဝ်ႉ။ ၸႄႈဝဵင်းဢုတ်ႉတရသီႇရိ၊ ၸႄႈဝဵင်းတၵ်ႉၶိၼႃႇသီႇရိ၊ ၸႄႈဝဵင်းပုပ်ႉပသီႇရိ၊ ၸႄႈဝဵင်းၸမ်ႇပူႇသီႇရိ၊ ၸႄႈဝဵင်းၸေႇယႃႇသီႇရိ ၸိူဝ်းၼႆႉ ပဵၼ်ၸႄႈဝဵင်းဢၼ်မႂ်ႇယဝ်ႉ။ ႒႐႐႙ လိူၼ်တီႇသႅမ်ႇပႃႇၼႆႉ ၸိူဝ်းပဵၼ် ထၢၼ်ႈၽွင်းလူင်တင်းသဵင်ႈ လႆႈၶၢႆႉၸူးဝဵင်းဢုပ်ႉပိူင်ႇ ႁႂ်ႈယဝ်ႉတူဝ်ႈ ၼႆယဝ်ႉ။ ၸိူဝ်းပဵၼ်လုမ်းၽၢႆႇၸီႉသင် ၶွင် ထၢၼ်ႈၽွင်းလူင်ၶဝ်ၵူၺ်း တေၵိုတ်းဝႆႉ တႃႈၵုင်ႈၼႆယဝ်ႉ။
ပၢႆးပႆႇၺႃႇ
ၼေႇပျီႇတေႃႇ
ယေႇသိၼ်း
ၽၢႆႇၵၢၼ်တေႃႉသူင်ႇ
ဢၼ်ပဵၼ်ၵၢၼ်ၽၢႆႇတေႃႇသူင်ႇတႃႇ ၵူၼ်းတၢင်းၼမ်ၼႆႉ ပေႃးဝႃႈပဵၼ်ႁိမ်းႁွမ်းတႄႉ မီးလွင်ႈမၵ်းၶၢၼ်းဝႆႉယဝ်ႉ။ ဢၼ်ပဵၼ်တၢင်းလူင် တႃႈၵုင်ႈၼေႇပျီႇတႃႇ ဢၼ်ပဵၼ်တၢင်းပႅတ်ႇသဵၼ်ႈ ဢၼ်မီးတၢင်းယၢဝ်း ႓႒႓.႓ ၵီႇလူဝ်ႇမီႇတႃႇၼၼ်ႉ ၵပ်းသိုပ်ႇၼေႇပျီႇတေႃႇ ၸူးတႃႈၵုင်ႈသေ ပဵၼ်ပွတ်းတွၼ်ႈ သဵၼ်ႈတၢင်းလူင် တႃႈၵုင်ႈ - ၼေႇပျီႇတေႃႇ - တႃႈလိူဝ်ႇ ဢၼ်မီးတၢင်းယၢဝ်း ႕႖႓ ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ သဵၼ်ႈတၢင်းလူင်ယဵၵ်ႉတႃႇ ၼႆႉမီး ႒႐ သဵၼ်ႈသေ မိူၼ်ၼင်ႇတၢင်းၼႂ်းဝဵင်းၼၼ်ႉၼင်ႇၵဝ်ႇ။
တၢင်းလူတ်ႉလဵၼ်း
ၵပ်းၵၢႆႇလူၺ်ႈလွင်ႈၵၢၼ်ၽၢႆႇတၢင်းလူတ်ႉလဵၼ်းတွၼ်ႈတႃႇၼေႇပျီႇတေႃႇၼႆႉ ယၢမ်းလဵဝ်တႄႉ ၸိူဝ်းပဵၼ်တႃႈလူတ်ႉလဵၼ်း ပၢင်မၢၵ်ႇၼႃႉလႄႈ တႃႈလူတ်ႉလဵၼ်းလႄႇဝေးၶဝ် ၵေႃႉၸတ်းၵၢၼ်ပၼ်ဝႆႉယူႇ။ တႃႈလူတ်ႉလဵၼ်း ပၢင်မၢၵ်ႇၼႃႉဢၼ်လဵဝ်ၵူၺ်း ဢၼ်မီးဝႆႉၼိူဝ် သဵၼ်ႈတၢင်းလူတ်ႉလဵၼ်း တႃႈၵုင်ႈ - တႃႈလိူဝ်ႇ။ တႃႈလူတ်ႉလဵၼ်းလႄႇဝေးၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈၼိူဝ် သဵၼ်ႈတၢင်း ပၢင်မၢၵ်ႇၼႃႉလႄႈ ၵျွၵ်ႉပတွင်းယဝ်ႉ။ ပေႃးလုၵ်ႉတီႈ တႃႈၵုင်ႈၵႂႃႇပၢင်မၢၵ်ႇၼႃႉ ၸွမ်းလူတ်ႉလဵၼ်းၼႆ တၢင်းႁိုင် ႁိုင် ႙ ၸူဝ်ႈမူင်းယဝ်ႉ။ လူတ်ႉလဵၼ်းၼႆႉ ဢွၵ်ႇမိူဝ်ႈၶၢဝ်းယၢမ်းပိုၼ်ႉတီႈ ၵၢင်ဝၼ်း ႑႒ မူင်းသေ ႁွတ်ႈၽႅဝ် ၵၢင်ၶမ်ႈ ႗:႓႐ မူင်းယဝ်ႉ။ တွၼ်ႈတႃႇၽၢႆႇၵၢၼ်တေႃႉသူင် သဵၼ်ႈတၢင်းလူတ်ႉလဵၼ်း တႃႇဝဵင်းမႂ်ႇ ပေႃးတေတဵမ်ထူၼ်ႈမႃးၼၼ်ႉ တိုၵ်ႉၵေႃႇသၢင်ႈတႃႈလူတ်ႉလဵၼ်းၼေႇပျီႇတေႃႇ ဢၼ်ပဵၼ်တႃႈလူတ်ႉလဵၼ်းထႅင်ႈဢၼ်ၼိုင်ႈ ၽၢႆႇပၢင်မၢၵ်ႇၼႃႉၼၼ်ႉၼႆယဝ်ႉ။
တၢင်းသၢႆလူမ်း
တႃႈႁိူဝ်းမိၼ်ၼေႇပျီႇတေႃႇ ဢၼ်ႁူႉဝႆႉဝႃႈ တႃႈႁိူဝ်းမိၼ်ဢေႇလႃႇ ၼႆႉ မီးၵႆယၢၼ်ဝဵင်း ၁၀ လၵ်း (၁၆ ၵီႇလူဝ်ႇမီႇတႃႇ) မီးၸဵင်ႇၸၢၼ်းဝၼ်းဢွၵ်ႇဝဵင်းသေ မီးဝႆႉတီႈၼႂ်းၵႄႈ ဢေႇလႃႇ လႄႈ ဝဵင်းလႄႇဝေးၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၸိူဝ်းပဵၼ်သၢႆႁိူဝ်းမိၼ်ၼႂ်းမိူင်း ဢၼ်ပဵၼ်သၢႆႁိူဝ်းမိၼ်းပၵၢၼ်ႇ၊ သၢႆႁိူဝ်းမိၼ်မၢၼ်းတလေး၊ သၢႆႁိူဝ်းမိၼ်မျၢၼ်ႇမႃႇလႄႈ သၢႆႁိူဝ်းမိၼ်တႃႈၵုင်ႈၸိူဝ်းၼႆ တႃႇၸၼ်လႅၼ်ႈပၼ် တႃႈၵုင်ႈတင်း ဝဵင်းၸိူဝ်းမီးၼႂ်းမိူင်း ၵူႈတီႈတီႈၼၼ်ႉၼႆ လႆႈၸႂ်ႉတႃႈႁိူဝ်းမိၼ်ၼႆႉယူႇယဝ်ႉ။ တႄႇၵေႃႇသၢင်ႈမႃး မိူဝ်ႈပီ ၂၀၀၉ လိူၼ်ဢေႇပရႄႇၼၼ်ႉသေ ယိူင်းဢၢၼ်းဝႆႉ ၼိုင်ႈပီၼႆႉ ႁႂ်ႈၵူၼ်းၵႂႃႇၶၢဝ်းတၢင်း ၃.၅ လၢၼ်ႉ ၶဝ်ႈဢွၵ်ႇလႆႈ ဝႃႈၼႆယဝ်ႉ။
တၢင်းလူတ်ႉၵႃး
ထၢၼ်ႈၽွင်းလူင် လူင်ပွင်ၸိုင်ႈၶဝ်ၼႆႉ ႁူဝ်ၶမ်ႈႁူဝ်ၼႂ်ၼႆ ၶဝ်ဢဝ်လူတ်ႉပၢတ်ႉၸ်သေ ၸၼ်လႅၼ်ႈပၼ်တွၼ်ႈတႃႇ လုမ်းဢၼ်ၵပ်းၵၢႆႇၶဝ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ တီႈဝဵင်းၼႆႉ မီးတႃႈလူတ်ႉၵႃးငဝ်ႈၸိုင်ႈဢၼ်ၼိုင်ႈလႄႈ မီးႁူင်းၵၢၼ်ၶၢတ်ႇလူတ်ႉၵႃး ဢၼ်တပ်ႉသိုၵ်းၶဝ်ပိူင်ႇ ဢၼ်ၼိုင်ႈယဝ်ႉ။
ၽၢႆတူၺ်းထိုင်ပၢႆးယူႇလီ
ႁူင်းယႃၼေႇပျီႇတေႃႇၼႆႉ ပိုတ်ႇၽုၺ်ႇမႃး မိူဝ်ႈပီ ၂၀၀၆ ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၸိူဝ်းပဵၼ်ဝဵင်းႁိမ်းႁွမ်း တီႈ လႄႇဝေး၊ ပၢင်မၢၵ်ႇၼႃႉ (ပျိၼ်းမၼႃး) လႄႈ တတ်ႉၵူင်း ၸိူဝ်းၼၼ်ႉၵေႃႈ မီးဝႆႉႁူင်းယႃ ဝဵင်းလင်လင်ယဝ်ႉ။
ၽၢႆႇၵပ်းသိုပ်ႇ
တႄႇပီ ၂၀၀၉ ၼၼ်ႉသေ ၸၢင်ႈၸႂ်ႉလႆႈ ၾူင်းၸီႇတီႇဢႅမ်ႇဢေႇႁၢမ်းသၢႆ တင်းဝဵင်းယဝ်ႉ။ ၸိူဝ်းပဵၼ်တီႈ ႁွင်ႈယူႇလူင်ပွင်ၸိုဝ်ႈၼၼ်ႉ ၽူႈႁၢပ်ႇၵၢၼ်ၶဝ် ဢမ်ႇမီးသုၼ်ႇ သႂ်ႇသၢႆၾူင်းသုၼ်ႇတူဝ်။ လႆႈၸႂ်ႉၾူင်းဢၼ်ၵူၼ်းတင်းၼမ်ၸႂ်ႉၼၼ်ႉၵူၺ်း။ ၼေႇပျီႇတေႃႇၼႆႉ ပဵၼ်ဢွင်ႈတီႈဢၼ်လဵဝ် ဢၼ်လႆႈၾႆးၾႃႉ ၂၄ ၸူဝ်ႈမူင်း တီႈၼႂ်းမိူင်းမျၢၼ်ႇမႃႇၼႆႉယဝ်ႉ။
ဝီႇၶီႇၽီးတီးယႃး
ဝီႇၶီႇၽီးတီးယႃး (Wikipedia)ၼႆႉ ပဵၼ်ပပ်ႉသႅၼ်သမ်ႇ (စွယ်စုံကျမ်း) ဢၼ်တၢင်ႇဝႆႉၼိူဝ် ဢိၼ်ႇထိူဝ်ႇၼႅတ်ႉ ဢၼ်ၵူၼ်းၵူႈၵေႃႉ ၶဝ်ႈယဵမ်ႈလူဢၢၼ်ႇလႆႈထၢင်ႇႁၢင်ႈ တင်းလိၵ်ႈၽႃႇသႃႇၵူႈၶိူဝ်း⁠ၶိူဝ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၽႅၼ်ၵၢၼ် ဝီႇၶီႇၽီးတီးယႃးၼႆႉ ပဵၼ်မုၵ်ႉၸုမ်းဢမ်ႇႁႃၼမ်ႉတွၼ်းတႃႇတူဝ်ၵဝ်ႇ (Non-profit Organization) ဢၼ်ၸိုဝ်ႈဝႃႈ ဝီႇၶီႇၽီးတီးယႃး ၾွင်ႇၻေးသျိၼ်း (Wikimedia Foundation) ၶဝ် ဢွၼ်ႁူဝ်ၼၢမ်းၼႃႈ ႁဵတ်းသၢင်ႈမႃး။ ယၢမ်းၸင်ႇၼႆႉ (2014,Nov) ပွင်ႈၵႂၢမ်းတင်းသဵင်ႈ မီး 35 လၢၼ်ႉ (တႃႇလိၵ်ႈဢိင်းၵလဵတ်ႈ မီး 4.9 လၢၼ်ႉ)။ ဢမ်ႇၸႂ်ႈဝႃႈ ၵူၼ်းၵေႃႉလဵဝ်၊ မုၵ်ႉၸုမ်းဢၼ်လဵဝ် တႅမ်ႈသႂ်ႇဝႆႉ။ ၵူၼ်းတင်းၵမ်ႇၾႃႇ ႁူမ်ႈၵၼ်ဢဝ်လိၵ်ႈၸၢဝ်းၶိူဝ်းၽႂ်မၼ်း တႅမ်ႈသႂ်ႇဝႆႉယဝ်ႉ။ ဝီႇၶီႇၽီးတီးယႃးၼႆႉ ၵေႃႇတင်ႈမႃး ၸဵမ်မိူဝ်ႈ (15.1.2001)။ ၽူႈၵေႃႇတင်ႈသွင်ၵေႃႉၸမ်း ပဵၼ်ၵျိမ်ႇမီႇဝဵလ်းသ် (Jimmy Wales) လႄႈ လႃႇလီႇ သႅင်းၵိူဝ်း (Larry Sanger) ယူႇယဝ်ႉ။ ဝၢႆးသေ ၵေႃႇတင်ႈယဝ်ႉၵေႃႈ လႆႈပဵၼ်တီႈ ၵူၼ်းတင်းလၢႆ လႆႈၸႂ်ယႂ်ႇ တႃႇလိၵ်ႈၽိုၼ်ပိုင်ႈဢိင် ၼိူဝ်ဢိၼ်ႇထိူဝ်ႇၼႅတ်ႉ ဢၼ်ယႂ်ႇသေပိူၼ်ႈၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၸင်ႇၼႆႉ ၵူၼ်းၶဝ်ႈၽတ်းလူတူၺ်း မီး 500 လၢၼ်ႉပၢႆ ယူႇယဝ်ႉ။ တေႃႇထိုင် ပီ 2014 လိူၼ်ၾႅပ်ႉဝရီႇၸိုင် ဝီႇၶီႇၽီးတီးယႃး ၸႂ်ႉဝႆႉတိုဝ်းၽႃႇသႃႇလိၵ်ႈ 288 မဵဝ်း။ ၸွမ်းလူၺ်ႈသဵၼ်ႈမၢႆ တေႃႇထိုင် ပီ 2014 လိူၼ်ၼူဝ်ႇဝႅမ်ႇပႃႇၼၼ်ႉ ၽူႈၶဝ်ႈမႄးထတ်း ၸိူဝ်းတူင်ႉတိုၼ်ႇဝႆႉၼႆႉ မီးယူႇမွၵ်ႈ 69,000 ၵေႃႉၼႆယဝ်ႉ။ ၸိုဝ်ႈဢၼ်ဝႃႈ ဝီႇၶီႇၽီးတီးယႃး (Wikipedia) ဢၼ်ဝႃႈၼႆႉ ပဵၼ် လႃႇလီႇသႅင်းၵိူဝ်း (Larry Sanger) ၵေႃႇတင်ႈၸိုဝ်ႈပၼ်ဝႆႉ။ ဢဝ်ၶေႃႈၵႂၢမ်းသွင်ၶေႃႈ wiki (ဝီႇၶီႇ) တင်း pedia (ၽီႇတီႇယႃႇ) မႃးၵပ်းတေႃႇၵၼ်ဝႆႉ။ wiki (ဝီႇၶီႇ)ၼႆႉ ပဵၼ်ၵႂၢမ်းၶိူဝ်းၵူၼ်း ၸိူဝ်းယူႇၼိူဝ်ၵုၼ်ႁႃးဝၢႆး (Hawaii) ဢၼ်ပွင်ႇဝႃႈ “ဝႆး၊ ၽႂ်း”၊ pedia (ၽီႇတီႇယႃႇ) သမ်ႉ လုၵ်ႉတီႈၶေႃႈၵႂၢမ်းဢိင်းၵလဵတ်ႈ encyclopedia (ဢႅၼ်ႇသႆႇၵလူဝ်ႇၽီးတီးယႃး) ဢၼ်ပွင်ႇဝႃႈ “ပပ်ႉသႅၼ်သမ်ႇ” ၼၼ်ႉသေ တတ်းဢဝ် pedia ဝႆႉယဝ်ႉ။
သိုပ်ႇမိုတ်ႈ Wikipedia
www.wikipedia.org ၼႆ့ပဵၼ် ၸိုဝ်ႈၼႅင်ႈ ဢၼ်ၼိုင်ႈ တႃႇတေၶဝ်ႈတူၺ်းလႆႈ ၼၼ့်ယဝ်ႉ။ Wikipedia ဢၼ်ဝႃႈၼႆ့ ပဵၼ်ပပ့်သႅၼ်သမ်ႇ ၼိူဝ်ဢိၼ်ႇထိူဝ်ႇၼႅတ့် ဢၼ်ၶဝ်ႈပႃး လိၵ်ႈၶိူဝ်းၵူၼ်းတင်းၼမ် ဢၼ်လွတ်ႈလႅဝ်း မီးၸွတ်ႇမီးၸေးၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ တမ်ႈတီႈ ပပ်ႉသႅၼ်သမ်ႇ ဝီႇၶီႇပီးၻီးယႃးၼႆႉ ၽႂ်ၽူႈလႂ်သေ ဢမ်ႇဝႃႈ ၶဝ်ႈလူတူၺ်းလႆႈ လွတ်ႈꧦလႅဝ်းꧦသေဢမ်ႇၵႃး တူဝ်ၸဝ်ႈၵဝ်ႇၵေႃႈ ၶဝ်ႈတႅမ်ႈလႆႈ လွတ်ႈꧦလႅဝ်းꧦယူႇ။
လႆႈဢဝ် လိၵ်ႈၵူႈၶိူဝ်းၶိူဝ်း တႅမ်ႈဝႆႉသေ လွင်ႈဝႃႈ တူဝ်ၸဝ်ႈၵဝ်ႇၵေႃႈ လူဝ်ႇလႆႈၶဝ်ႈပႃး ၼႂ်းဝီႇၶီႇပီးၻီးယႃးၼႆၼၼ်ႉ တမ်ႈတီႈ home page, wikipedia website ၼၼ်ႉ တေလႆႈႁၼ် ဢဝ်လွင်ႈလဵၼ်ႈမူၼ်ႈ Jigsaw သေ ၼႄပၼ် ႁၢင်ႈၽၢင်ဝႆႉယူႇ။ Wiki ၼႆႉ ၵျိမ်ႇမီႇဝေးလ်ၸ် လႄႈ လႄႇရီႇသိင်းၵိူဝ်း တႄႇတင်ႈဝႆႉ မိူဝ်ႈပီၶရိတ်ႉ 2001 လိူၼ်ၵျၼ်ႇၼဝရီႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
လွင်ႈလၢၵ်ႇလၢႆး wikipedia တႄႉ မၼ်းႁဵတ်းပၼ် ႁႂ်ႈလူဢၢၼ်ႇလႆႈ တီႈၼိူဝ် ဢိၼ်ႇထိူဝ်ႇၼႅတ်ႉၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ မိူဝ်ႈၸဝ်ႉတႄႉ ယိူင်ႈဢဝ်ပပ်ႉသႅၼ်သမ်ႇ Nupedia သေ ႁဵတ်းမႃးသေတႃႉ ဝၢႆးလိုၼ်း မႄးလႅၵ်ႈလၢႆႈ Project သေ ၽိတ်ႈမွၵ်ႇ ႁႂ်ႈၵူႈၵေႃႉ လႆႈၶဝ်ႈပႃးၼၼ်ႉယူႇ။ ၼိုင်ႈၵေႃႉႁူႉၼိုင်ႈဢၼ် ၼိုင်ႈၵေႃႉႁၼ်ၼိုင်ႈလွင်ႈ ၼႆလႄႈ လွင်ႈတၢင်းဢၼ်ၼိုင်ႈၼၼ်ႉ သင်ဝႃႈသေၵေႃႉꧦတႅမ်ႈၼႄၵႂႃႇသေ သေၵေႃႉꧦ သမ်ႉႁူႉတွၼ်းသေ ၵေႃႉဢွၼ်တၢင်းၼၼ်ႉၸိုင် မၼ်းၶိုၼ်းၽိူမ်ႉထႅမ် တႅမ်ႈသႂ်ႇထႅင်ႈၵေႃႈလႆႈယဝ်ႉ။ တီႈဢၼ်ၽိတ်းဝႆႉၼၼ်ႉၵေႃႈ မႄးပၼ်လႆႈယူႇ။ သင်ဝႃႈ မီးလွင်ႈတၢင်း ပႅၵ်ႇပိူင်ႈၵၼ်ၸိုင် တီႈၼႂ်းdiscussion ၼၼ်ႉ ဢုပ်ႇၵုမ်ငူပ်ႉငီႉၵၼ်ၵေႃႈ လႆႈယူႇ။
သင်ဝႃႈ ၸဝ်ႈၵဝ်ႇ ၶႂ်ႈတႅမ်ႈ လိၵ်ႈႁွမ်တွမ် ဢၼ်မႂ်ႇၸိုင် တေလႆႈႁဵတ်း register တမ်ႈတီႈ wikipedia website ၼၼ်ႉ ဢွၼ်တၢင်းယူႇ။ ႁူဝ်ၶေႃႈ လႄႈ လိၵ်ႈႁွမ်တွမ် ဢၼ်မီးဝႆႉၼၼ်ႉ သင်ဝႃႈ ၶႂ်ႈမႄးၼႆၸိုင် တေလႆႈၵႂႃႇၼဵၵ်းတီႈ edit ၶဝ်ႈၵႂႃႇၸူး တီႈမႄးလႆႈလိၵ်ႈၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ လိၵ်ႈႁွမ်တွမ်မႂ်ႇၼၼ်ႉတႄႉ ၸွင်ႇမၼ်းမၢၼ်ႇမႅၼ်ႈ ၸိုဝ်ႈၸႂ်ႈၼႆၼၼ်ႉတႄႉ တေလႆႈထတ်းတူၺ်းယူႇ။
တမ်ႈတီႈ ၼႂ်း Wikipedia ၼႆ့ လိၵ်ႈၵူႈၶိူဝ်းၶိူဝ်း ၶဝ်ႈပႃးဝႆႉ (288) ယၢင်ႇသေ လိၵ်ႈတႆးတႄႉ ပႆႇၶဝ်ႈပႃး၊ တိုၵ်ႉပဵၼ်ဝႆႉ ၶႆႇငွမ်း (incubator)ဝႆႉၵူၺ်း။ လိၵ်ႈႁွမ်တွမ် တင်းသဵင်ႈ မီးမႃး 35 လၢၼ်ႉလိူဝ်ꧦယူႇယဝ်ႉ။ ၼႂ်းၼၼ်ႉ လိၵ်ႈဢင်းၵိတ်း မီးဝႆႉ 4.9 လၢၼ်ႉလိူဝ်ꧦသေ သိုပ်ႇလိူဝ်မႃးယူႇတိၵ်းꧦ။ ပေႃးၶႂ်ႈတူၺ်း wiki ၽၢႆႇဢင်းၵိတ်းၸိုင် တူၺ်းတီႈ www.en.wikipedia.org လႆႈယူႇ။ ၽၢႆႇမၢၼ်ႈတႄႉ တူၺ်းလႆႈ တမ်ႈတီႈ www.my.wikipedia.org ယူႇ။ ၽၢႆႇတႆးတႄႉ ယၢမ်းလဵဝ် တူၺ်းလႆႈ တမ်ႈတီႈ https://shn.wikipedia.org လႆႈယူႇ။ သင်ဝႃႈ ၶႂ်ႈတူၺ်း ၽႃႇသႃႇတၢင်ႇဢၼ်ၸိုင် တူၺ်းတီႈ ငဝ်ႈငႃႇ wiki ဢၼ်ပဵၼ် www.wikipedia.org တႃႉ။
ၸဝ်ႈၵဝ်ႇ ၶႂ်ႈၶဝ်ႈႁႃတူၺ်း လွင်ႈလႂ်သေဢမ်ႇဝႃႈ ၶဝ်ႈႁႃတူၺ်း တမ်ႈတီႈ လွၵ်း Search ၼၼ်ႉသေ ပေႃႉသႂ်ႇတူဝ်လိၵ်ႈ (ဢမ်ႇၼၼ်)လွင်ႈတၢင်းသေ ႁႃတူၺ်းလႆႈယူႇ။ တီႈၼႃႈလိၵ်ႈ ႁူဝ်ႁႅၵ်ႈၼႆႉတႄႉ တေၼႄဝႆႉ လိၵ်ႈႁွမ်တွမ်၊ ၶႅပ်းႁၢင်ႈ၊ လွၼ်ႉမွၼ်းၵႂၢမ်း၊ ဝၼ်းၵိူတ်ႇ ဢိၵ်ႇ ၶၢဝ်ႇပိတ်းပွတ်းယူႇ။ တမ်ႈတီႈ ၼႂ်းလိၵ်ႈႁွမ်တွမ်ၼၼ်ႉ သင်ဝႃႈ မီးဝေႃးႁႃႇရ၊ မီးလိၵ်ႈႁွမ်တွမ် ဢၼ်ၵႂၢင်ႈတၢင်ႇတီႈၼႆၵေႃႈ မၼ်းတေႁဵတ်းပဵၼ် တူဝ်လိၵ်ႈသီသွမ်ႇသေ link ၵွင်ႉၵႂႃႇၸူးပၼ်ဝႆႉယူႇ။ ႁူဝ်ၶေႃႈ ဢၼ်ၵွင်ႉၵၢႆႇၵၼ်ၼၼ်ႉၵေႃႈ မၼ်းတေၼႄပၼ် တီႈၽၢႆႇတႂ်ႈ See also ၼၼ်ႉယဝ့်။ လိူဝ်သေၼၼ်ႉ Websites ၸိူဝ်းဢၼ်လီ ဢၼ်ၸိုဝ်ႈသဵင်ယႂ်ႇ ၸိူဝ်းၼၼ်ႉၵေႃႈ မၼ်းတေဢဝ် External Links ၼွၵ်ႈၵွင်ႉသေ ၵွင်ႉဝႆႉပၼ်ယူႇ။ ၽိုၼ်ဢိင် References ၵေႃႈ ၼႄပၼ်ဝႆႉယူႇယဝ်ႉ။
တမ်ႈတီႈ ၼႂ်း wikipedia ၵူၼ်းသႃမႆး(သႃႇမၺ)ၶဝ်ၵေႃႈ ၶဝ်ႈတႅမ်ႈလႆႈ သမ်ႉဝႃႈၼႆဝႆႉလႄႈ ၸွင်ႇတေယၼ်မၼ်ႈဝႃႈလႆႈ မၼ်းပဵၼ် ဢၼ်မၼ်ႈၵႅၼ်ႇၼႅၼ်ႈၼႃ တႅတ်ႈၼႅတ်ႈ တမ်းၸႂ်လႆႈႁိုဝ်ၼႆ တေၸၢင်ႈမီး ၶေႃႈထၢမ်ယူႇသေတႃႉ ယွၼ်ႉပိူဝ်ႈ ပဵၼ်ၵူၼ်းတင်းၼမ် ႁူမ်ႈၵၼ်တႅမ်ႈဝႆႉလႄႈ မၼ်းၼႄလႆႈ လၵ်းထၢၼ်မၼ်ႈၵႅၼ်ႇ ၼႅၼ်ႈၼႃ ၸိုဝ်ႈၸႂ်ႈမႃးယူႇ။ ယွၼ်ႉပိူဝ်ႈ ဝႆႉပႃႇၸႃးပၼ် လွင်ႈတႅမ်ႈလွတ်ႈလွတ်ႈလႅဝ်းလႅဝ်း ႁႂ်ႈၵူႈၵေႃႉ ၶဝ်ႈတႅမ်ႈလႆႈလႄႈ လွင်ႈတၢင်းဢၼ်လႂ်သေဢမ်ႇဝႃႈ ႁူႉတၵႃႈ ၵိုင်ႇလီဢဝ် ဢမ်ႇၵိုင်ႇလီဢဝ် ဢၼ်ဝႃႈၼၼ်ႉတႄႉ မၼ်းပၼ်ႁႅင်း ႁႂ်ႈမီးလွင်ႈထတ်းသၢင်ႈႁင်းၵူၺ်း တႅပ်းတတ်းႁင်း ၵူၺ်းယူႇ။
လိူဝ်သေ ပပ်ႉသႅၼ်သမ်ႇၼၼ်ႉ Wikipedia ၼႆႉ မီးထႅင်ႈၽႅၼ်ၵၢၼ် တၢင်ႇပိူင်လူးၵွၼ်ႇ။ ၸိူဝ်းၼၼ်ႉတႄႉပဵၼ် wiktionary ဢၽိထၢၼ်ႇ ၵူႈၽႃႇသႃႇ၊ လွၼ်ႉမွၼ်းၵႂၢမ်း wikiquote ၊ လွင်ႈလဵပ်ႈႁဵၼ်း ၶိုၼ်ႈႁဵၼ်းသွၼ်ဢဝ် ၼိူဝ်ဢွၼ်ႇလႅင်း online wikiversity ဢိၵ်ႇ လဵပ်ႈႁဵၼ်းလႆႈထႅင်ႈ sister projects ဢၼ်ငၢႆးမိူၼ် wiki ၼၼ်ႉယူႇ။ တမ်ႈတီႈ ၽႅၼ်ႇလိၼ်လုမ်ႈၾႃႉၼၼ်ႉ သင်ဝႃႈ ၸဝ်ႈၵဝ်ႇ ၶႂ်ႈၼႄဝႆႉပၼ် ဢွင်ႈႁိူၼ်းၸဝ်ႈၵဝ်ႇ (တီႈယူႇၸဝ်ႈၵဝ်ႇ)ၸိုင် ၼႄပၼ်လႆႈ တမ်ႈတီႈ www.wikimapia.org ၼၼ်ႉယူႇ။
ပေႃးဢဝ် ၸုမ်းၶူၼ်ႉၶႂႃႉ www.alexa.com ဝႃႈၸိုင် တမ်ႈတီႈ ၼႂ်းသဵၼ်ႈမၢႆ website ဢၼ်ၵူၼ်းၶဝ်ႈတူၺ်း ၼမ်သေပိူၼ်ႈ သိပ်းဢၼ်ၼၼ်ႉ www.wikimapia.org ၵေႃႈ ၶဝ်ႈပႃးတီႈၼိူဝ် ၸိၵ်းၸွမ်ၼႆယဝ်ႉ။ သင်ဝႃႈ ၶႂ်ႈလူတူၺ်း ပပ်ႉသႅၼ်သမ်ႇ တၢင်ႇပိူင်ၸိုင် ၶဝ်ႈတူၺ်းတမ်ႈတီႈ wiki ဢွၼ်တၢင်း သိုပ်ႇၶဝ်ႈႁႃတူၺ်း တီႈ List of encyclopedias သေ ႁႃတူၺ်းတႃႉ။ တၵ်းတေ လႆႈႁၼ် သဵၼ်ႈမၢႆပပ်ႉသႅၼ်သမ်ႇ ၼႂ်းလူၵ်ႈၵမ်ႇၽႃႇ ၵူႈပိူင်ပိူင်ယူႇ။
ၸူꩮရထဝိမႃၼဝတ်ထု၊ ၶုၼ်ၽီ လႆႈပူႇၸေႃႇသရီရ ထၢတ်ႈၵႅဝ်ႈၽြႃး
13 - ၸူꩮရထဝိမႃၼဝတ်ထု၊ ၶုၼ်ၽီ လႆႈပူႇၸေႃႇသရီရ ထၢတ်ႈၵႅဝ်ႈၽြႃး
ၶုၼ်ၽီ မိူဝ်ႈၸၢတ်ႈၵွၼ်ႇ ၽွင်းပဵၼ် လုၵ်ႈၸၢႆးၸဝ်ႈၶုၼ်ဢတ်ႉသၵ ဢၼ်ၸိုဝ်ႈဝႃႈ သုၸႃႇတၼၼ်ႉ ၽွင်းၵႂႃႇ ဢႅဝ်ႇထိူၼ်ႇ လႆႈၵႂႃႇႁၼ် ၸဝ်ႈမႁႃႇၵတ်ႉၸၺ်း လႆႈၵႂႃႇထွမ်ႇတြႃး လႆႈႁပ်ႉဢဝ်သရၼၵုင်ႇ လႆႈၵႂႃႇပူႇၸေႃႇဝႆႈသႃ သရီႇရထၢတ်ႈၵႅဝ်ႈသေ တမ်ႈတီႈ မိူင်းၽီတႃႇဝတိမ်ႇသႃႇ လႆႈၶီႇရထႃးၶမ်း ဢၼ်ဢဝ်မႃႉဢတ်ႉသထူဝ်ႇတိုတ်ႉလၢၵ်ႈၼၼ်ႉ ၸူꩮရထဝိမႃၼဝတ်ထု ႁူဝ်သိပ်းသၢမ် သုတ်းယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝိမႃႇၼဝတ်ႉထု
ဢေႇတီႇ 95
လိူၼ်ၸၼ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၾႅပ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မၢတ်ႉၶျ်
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢေႇပရႄႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မေႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျုၼ်ႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျူႇလၢႆႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢေႃးၵၢတ်ႉ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်သႅပ်ႇထႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢွၵ်ႇထူဝ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၼူဝ်ႇဝႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်တီႇသႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:95
ၵျွၵ်ႉမျွင်း၊ ဝဵင်း
ဝဵင်းၵျွၵ်ႉမျွင်း (ကျောက်မြောင်းမြို့ ; Kyaukmyaung ; ) ၼႆႉ ပဵၼ်ဝဵင်း ဢၼ်မီး ၸၼ်ႉၸႄႈဝဵင်းဝဵင်းၼိုင်ႈ ဢၼ်ၶဝ်ႈပႃးဝႆႉတီႈၼႂ်း ၸႄႈဝဵင်းသူၺ်ႇပူဝ်ႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈသူၺ်ႇပူဝ်ႇ၊ ၸႄႈတိူင်းၸႄႈၵႅင်း၊ မိူင်းမျၢၼ်ႇမႃႇ ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝဵင်းၼႂ်းၸႄႈတိူင်းၸႄႈၵႅင်း ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝဵင်းၸိူဝ်းမီးၼႂ်း ၸႄႈတွၼ်ႈသူၺ်ႇပူဝ်ႇ
ၸီးၽျူႇၵူင်း၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းမတယႃႇ
ၸီးၽျူႇၵူင်း (ဇီးဖြူကုန်းရွာ, Zeehpyukone) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇၸီးၽျူႇၵူင်း၊ ၸႄႈဝဵင်းမတယႃႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈပၢင်ႇဢူး၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 189942 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇၸီးၽျူႇၵူင်းၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 1530 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 1638 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 3168 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းမတယႃႇ
ၼွင်ၶဵဝ်၊ ဝဵင်း
ဝဵင်းၼွင်ၶဵဝ်, (နောင်ချိုမြို့), (Nawnghkio), ၼႆႉ မီးၼႂ်း ၸႄႈဝဵင်းၼွင်ၶဵဝ်၊ ၸႄႈတွၼ်ႈၵျွၵ်းမႄး၊ ၸႄႈမိူင်းတႆး၊ မိူင်းမျၢၼ်ႇမႃႇသေ ပဵၼ်ဝဵင်းပၵ်းလုမ်း ၸႄႈဝဵင်းၼွင်ၶဵဝ်ဢေႃႈ။
ၶူၺ်းပျူၵ်ႉ၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းၺွင်ႇဢူး
ဝၢၼ်ႈၶူၺ်းပျူၵ်ႉ  (ခွေးပြုတ်ရွာ၊ Khwaypyoke) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇတွင်ႇၸိၼ်း ၊ ၸႄႈဝဵင်းၺွင်ႇဢူး၊ ၸႄႈတွၼ်ႈၺွင်ႇဢူး၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 192328 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇတွင်ႇၸိၼ်းၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 4480 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 5294 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 9774 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းၺွင်ႇဢူး
ၵူႇမႄး (ဢွၵ်ႇ)၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းမျိတ်ႉတႃး
ဝၢၼ်ႈၵူႇမႄး (ဢွၵ်ႇ)  (ကူမဲ (အရှေ့)ရွာ, Kume(East)) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇၵူႇမႄး၊ ၸႄႈဝဵင်းမျိတ်ႉတႃး၊ ၸႄႈတွၼ်ႈၵျွၵ်ႉသႄႇ၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 190909 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇၵူႇမႄးၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 5650 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 6494 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 12144 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းမျိတ်ႉတႃး
မလႄးၵျိၼ်း၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းငၸုၼ်ႇ
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းငၸုၼ်ႇ
ၼွင်လိူဝ်ႇ၊ ဝၢၼ်ႈ
ဝၢၼ်ႈၼွင်လိူဝ်ႇ (, Nawng Lay, နောင်လေ) ၼႆႉ ပဵၼ်ဝၢၼ်ႈ ဢၼ်မီးၼႂ်း ဢိူင်ႇၼႃးမွၼ်၊ ၸႄႈဝဵင်းမိူင်းပၼ်ႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈ လၢင်းၶိူဝ်း၊ မိူင်းတႆး ဢေႃႈ။
ၾႅပ်ႇဝႃႇရီႇ 1
လိူၼ်ၾႅပ်ႇဝႃႇရီႇ (1) ဝၼ်းၼႆႉ ပေႃးဢဝ် ပၵ်းယဵမ်ႈဝၼ်းၵရီႇၵေႃးရီးယႅၼ်း ဝႃႈ ပဵၼ်ဝၼ်းထူၼ်ႈ (32) တွၼ်ႈတႃႇ ၼိုင်ႈပီယဝ်ႉ။ တွၼ်ႈတႃႇတေသုတ်းပီၼႆႉ ၵိုတ်းထႅင်ႈ (333) ဝၼ်းယူႇ။ ပေႃးပဵၼ် ပီဝႃႇထၢပ်ႈ ၼႆ ၵိုတ်းယူႇ (334) ဝၼ်းယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၼ်းထိ ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ၾႅပ်ႇဝႃႇရီႇ
904
'''904’’’
လိူၼ်ၸၼ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၾႅပ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢေႇပရႄႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မေႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျုၼ်ႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢေႃးၵၢတ်ႉ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်သႅပ်ႇထႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၼူဝ်ႇဝႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်တီႇသႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:904
ဢေႇတီႇ 94
လိူၼ်ၸၼ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၾႅပ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မၢတ်ႉၶျ်
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မေႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျုၼ်ႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျူႇလၢႆႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢေႃးၵၢတ်ႉ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်သႅပ်ႇထႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢွၵ်ႇထူဝ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၼူဝ်ႇဝႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်တီႇသႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:94
488
လိူၼ်ၸၼ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၾႅပ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢေႇပရႄႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျုၼ်ႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျူႇလၢႆႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢေႃးၵၢတ်ႉ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်သႅပ်ႇထႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢွၵ်ႇထူဝ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၼူဝ်ႇဝႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်တီႇသႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:488
ၶျေႇသေး၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းမျိၼ်းၶျၢၼ်ႇ
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းမျိၼ်းၶျၢၼ်ႇ
ၸၢၼ်းၵူင်း၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းၵျွၵ်ႉပတွင်း
ဝၢၼ်ႈၸၢၼ်းၵူင်း  (စန်းကုန်းရွာ၊ Sankone) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇၺွင်ႇထူဝ်ႇ၊ ၸႄႈဝဵင်းၵျွၵ်ႉပတွင်း၊ ၸႄႈတွၼ်ႈၺွင်ႇဢူး၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 192090 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇၺွင်ႇထူဝ်ႇၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 1228 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 1972 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 3200 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းၵျွၵ်ႉပတွင်း
ပေႇတေႃးလေး၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းၵျွၵ်ႉသႄႇ
ဝၢၼ်ႈပေႇတေႃးလေး  (ပေတောလေးရွာ, Paytawlay) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇမျေႇၸူဝ်ႇပႃႇလ်လေးသႄႇ၊ ၸႄႈဝဵင်းၵျွၵ်ႉသႄႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈပၢင်ႇဢူး၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 190534 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇၸလေႇၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 1106 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 1134 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 2240 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းၵျွၵ်ႉသႄႇ
ၸူဝ်းဝိၼ်း (ၵႅမ်ၸွမ်ပွင်သိုၵ်း)
ၵႅမ်ၸွမ်ပွင်သိုၵ်းၸူဝ်းဝိၼ်း ၼႆႉ ပဵၼ်ၵေႃႉဢၼ်တိုၵ်ႉႁၢပ်ႇၵၢၼ် ၵႅမ်ႁူဝ်ပဝ်ႈ ၶွင်ႇၸီႇၸတ်းၵၢၼ်ၽွင်းငမ်းဝၢၼ်ႈမိူင်း၊ ၵႅမ်ၸွမ်ပွင်ၵၢၼ်သိုၵ်းတပ်ႉမတေႃႇ လႄႈ ၸွမ်ပွင်သိုၵ်း(ၵွင်း) ယဝ်ႉ။ ပဵၼ်ၵေႃႉဢၼ်လူင်းႁူင်းႁဵၼ်း ပၢင်သွၼ်ၶုၼ်သိုၵ်း ၸုပ်ႈ (22) တီႈ ၸၼ်ႉၸွမ်ၵၢၼ်သိုၵ်းယဝ်ႉ။ မၼ်းလႆႈႁၢပ်ႇၵၢၼ်မႃး ၽူႈၵွၼ်းႁူင်းႁဵၼ်း ၽၢႆႇတိုၵ်းတေႃး ဢၼ်မီးတီႈ ဝဵင်းတပ်ႉပထူး၊ ၽူႈၵွၼ်းငဝ်ႈငုၼ်းတိူင်းသိုၵ်းပွတ်းႁွင်ႇ၊ ၽူႈၵွၼ်းၸုမ်း ၵုမ်းၵၢၼ်သိုၵ်း မၢႆ (6) ၸိူဝ်းၼႆႉသေ တႄႇဢဝ် ပီ 2011 မၢတ်ႉၶျ် 31 ဝၼ်းမႃး လႆႈတႄႇႁၢပ်ႇၵၢၼ် {ၵႅမ်ၸွမ်ပွင်ၵၢၼ်သိုၵ်း / ၸွမ်ပွင်ၵၢၼ်သိုၵ်း (ၵွင်း)} ယဝ်ႉ။
ထုၵ်ႇပၼ်ပုၼ်ၽွင်း ပဵၼ် ၵႅမ်ႁူဝ်ပဝ်ႈ တီႈ ၶွင်ႇၸီႇၸတ်းၵၢၼ်ၽွင်းငမ်းဝၢၼ်ႈမိူင်း ဢၼ်လႆႈၽွတ်ႈႁႅၼ်းမႃး မိူဝ်ႈ ပီ 2021 ၾႅပ်ႇဝႃႇရီႇ 2 ဝၼ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ၵူၼ်းၸိူဝ်းတိုၵ်ႉမီးဢႃႇယု ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ၽူႈၶဝ်ႈၸုမ်း ၶွင်ႇၸီႇၸတ်းၵၢၼ်ၽွင်းငမ်းဝၢၼ်ႈမိူင်း
ၾႅပ်ႇဝႃႇရီႇ 2
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၼ်းထိ ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ၾႅပ်ႇဝႃႇရီႇ
လွႆမူၼ်း၊ ဝၢၼ်ႈ
ဝၢၼ်ႈလွႆမူၼ်း (, Loi Mun, လွိုင်မွန်း) ၼႆႉ ပဵၼ်ဝၢၼ်ႈ ဢၼ်မီးၼႂ်း ဢိူင်ႇၼႃးမွၼ်၊ ၸႄႈဝဵင်းမိူင်းပၼ်ႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈ လၢင်းၶိူဝ်း၊ မိူင်းတႆး ဢေႃႈ။
1914
လိူၼ်ၸၼ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၾႅပ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မၢတ်ႉၶျ်
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢေႇပရႄႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မေႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျုၼ်ႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျူႇလၢႆႇ
(1) ဝၼ်း။
ဢေႃးၵၢတ်ႉ
(1) ဝၼ်း။
သႅပ်ႇထႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
ဢွၵ်ႇထူဝ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
ၼူဝ်ႇဝႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
တီႇသႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
ဢင်ႇၵႃႇၸႅၼ်ႇမိူင်းႁူမ်ႈတုမ်
ဢင်ႇၵႃႇၸႅၼ်ႇမိူင်းႁူမ်ႈတုမ် ဢၼ်ဝႃႈၼႆႉ တီႈမိူင်းမျၢၼ်ႇမႃႇၼႆႉ တီႈပၢင်ၵႅဝ်ႈၸိုင်ႈမိူင်းလႄႈသင်၊ တီႈပၢင်ၵုမ် ဢၼ် ၸဝ်ႈၸွမ်ၸိုင်ႈ ဢွၼ်ႁူဝ်ၼၢမ်းၼႃႈၼၼ်ႉလႄႈသင်၊ တီႈဢၼ် ထၢၼ်ၽွင်းလူင် မိူင်းႁူမ်ႈတုမ်ၼင်ႇၵၼ် ၵပ်းသိုပ်ႇတိတ်းတေႃႇၵၼ်လႄႈသင် ၼင်ႇႁိုဝ် တေႁႂ်ႈမၼ်းတူၵ်းပိူင်တႅတ်ႈၼႅတ်ႈလီ လႄႈ ၼင်ႇႁိုဝ် တေၸၢင်ႈႁဵတ်းသၢင်ႈလႆႈၽႂ်းၽႂ်းၼၼ်ႉသေၼႆ ၸင်ႇလႆႈမၵ်းမၼ်ႈဝႆႉယဝ်ႉ။
1914
တီႇသႅမ်ႇပႃႇ
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:1910 ႁူဝ်သိပ်းပီ
ဢင်ႇၵႃႇၸႅၼ်ႇမိူင်းႁူမ်ႈတုမ်
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ပၢႆးမိူင်း မိူင်းမၢၼ်ႈ
ၸၢမ်ႇပျႃႉ၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းၺွင်ႇဢူး
ဝၢၼ်ႈၸၢမ်ႇပျႃႉ  (စံပြရွာ၊ Sanpya) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇတွင်ႇၸိၼ်း ၊ ၸႄႈဝဵင်းၺွင်ႇဢူး၊ ၸႄႈတွၼ်ႈၺွင်ႇဢူး၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 192325 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇတွင်ႇၸိၼ်းၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 4480 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 5294 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 9774 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းၺွင်ႇဢူး
သႄႇ၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းမျိတ်ႉတႃး
ဝၢၼ်ႈသႄႇ  (ဆည်ရွာ, Se) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇၵူႇမႄး၊ ၸႄႈဝဵင်းမျိတ်ႉတႃး၊ ၸႄႈတွၼ်ႈၵျွၵ်ႉသႄႇ၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 190907 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇၵူႇမႄးၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 5650 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 6494 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 12144 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းမျိတ်ႉတႃး
ၶမ်းပတ်း၊ ဝဵင်း
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝဵင်းၼႂ်းၸႄႈတိူင်းၸႄႈၵႅင်း ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝဵင်းၸိူဝ်းမီးၼႂ်း ၸႄႈတွၼ်ႈတူပ်းမိုဝ်း
ၼႂႃးထူဝ်း၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းတႃႇၸီႇ
ဝၢၼ်ႈၼႂႃးထူဝ်း  (နွားထိုးရွာ, Nwarhtoe) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇဢိၼ်းၵူင်း၊ ၸႄႈဝဵင်းတႃႇၸီႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈမဵၵ်ႉထီႇလႃႇ၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 194460 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇဢိၼ်းၵူင်းၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 618 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 751 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 1369 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ဢလႄႇၵျုၼ်း၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းပျေႃႇပွႆႇ
ဝၢၼ်ႈဢလႄႇၵျုၼ်း  (အလယ်ကျွန်းရွာ၊ Ahlelkyun) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇဢူၵ်ႉၸႃႇၼွႆႇ၊ ၸႄႈဝဵင်းပျေႃႇပွႆႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈယမႄးတိၼ်း၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 193044 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇဢူၵ်ႉၸႃႇၼွႆႇၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 1591 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 1753 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 3344 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ၼႂႃးထူဝ်း၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းတႃႇၸီႇ
ဢၢင်ႈဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းတႃႇၸီႇ
ဢလႄႇၵျုၼ်း၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းပျေႃႇပွႆႇ
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းပျေႃႇပွႆႇ
ဢေႇပရႄႇ 1983
(26) ဝၼ်း
5
487
လိူၼ်ၸၼ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၾႅပ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မၢတ်ႉၶျ်
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မေႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျုၼ်ႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျူႇလၢႆႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢေႃးၵၢတ်ႉ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်သႅပ်ႇထႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢွၵ်ႇထူဝ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်တီႇသႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:487
တွင်ႇၵုပ်ႉ၊ ဝဵင်း
ဝဵင်းတွင်ႇၵုပ်ႉ (တောင်ကုတ်မြို့ ; Toungkup) ၼႆႉ ပဵၼ်ဝဵင်းဢၼ်မီးဝႆႉ တီႈၼႂ်း ၸႄႈဝဵင်းတွင်ႇၵုပ်ႉ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈတၢၼ်ႇတွႆး၊ ၸႄႈမိူင်းရၶႅင်ႇ ဢၼ်မီး ပွတ်းတူၵ်း မိူင်းမျၢၼ်ႇမႃႇၼၼ်ႉသေ ပဵၼ်ဝဵင်းပၢႆးမၢၵ်ႈမီးၶိုၵ်ႉ တွၼ်ႈတႃႇ ၸႄႈတွၼ်ႈတၢၼ်ႇတွႆးယဝ်ႉ။
ဝဵင်းတွင်ႇၵုပ်ႉ ၼႆႉ ပဵၼ်ဝဵင်းပၵ်းလုမ်း ၸႄႈဝဵင်းတွင်ႇၵုပ်ႉ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈတၢၼ်ႇတွႆးယဝ်ႉ။ ပေႃးလုၵ်ႉတီႈ ပၢၵ်ႇႁွင်ႈတွင်ႇၵုပ်ႉၼႆ ၵႆယၢၼ်မွၵ်ႈ 5 လၵ်းသေ မီးဝႆႉတီႈၼိူဝ်ၽင်ႇႁွင်ႈၽၢႆႇသၢႆႉယဝ်ႉ။ ပေႃးလုၵ်ႉတီႈ ဝဵင်းတွင်ႇၵုပ်ႉသေ မုင်ႈတူၺ်း သၼ်လွႆရၶႅင်ႇ ၼႆ သၼ်လွႆၼႆႉ မိူၼ်ၼင်ႇၶုပ်ႉလူင်းမႃးလႄႈ ၸူးႁွင်ႉဝႃႈ တွင်ႇဢုပ်ႉ ၼႆယဝ်ႉ။ ႁွင်ႈတွင်ႇၵုပ်ႉၼႆႉ တႄႇငဝ်ႈမႃးတီႈ မူဝ်းထိတွင်ႇ (3828 ထတ်း) ဢၼ်မီး ၽၢႆႇၸၢၼ်းရၶႅင်ႇၼၼ်ႉသေ လႆၶဝ်ႈၼႂ်း ပၢင်ႇလၢႆႇယဝ်ႉ။ တၢင်းယၢဝ်းမီး 60 လၵ်းယဝ်ႉ။ တီႈပၢၵ်ႇမၼ်းၼၼ်ႉ မီး ဝဵင်းတွင်ႇၵုပ်ႉယဝ်ႉ။
ဢၼ်ပဵၼ် သဵၼ်ႈတၢင်းသၼ်လူင်တွင်ႇၵုပ်ႉ ၼႆႉ ဢဝ်တင်း ဝဵင်းတွင်ႇၵုပ်ႉ ၵၢႆႇသိုပ်ႇပၼ်ၵၼ်တင်း ဝဵင်းပၢၼ်းတွင်း ဢၼ်မီးတီႈ မိူင်းလူင်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ သဵၼ်ႈတၢင်းၼၼ်ႉ ၸဵမ်မိူဝ်ႈ ပီပူၼ်ႉမႃးၶၢဝ်းႁိုင်ၼၼ်ႉ တိုၼ်းလမ်ႇလွင်ႈမႃး တႃႇၵႃႉၶၢႆ ၼႂ်းၵႄႈ မိူင်းရၶႅင်ႇလႄႈ မိူင်းမၢၼ်ႈယဝ်ႉ။ ထိုင် ပီမိူင်း 1146 ပၢၼ်ပူဝ်းတေႃႇၽယႃးမႃး မိူဝ်ႈၶိုၼ်ႈသိုၵ်းၸူး မိူင်းရၶႅင်ႇၼၼ်ႉၵေႃႈ ၸႂ်ႉသဵၼ်ႈတၢင်းတွင်ႇၵုပ်ႉၼႆႉမႃးယဝ်ႉ။
ဝၢႆးသေတိုၵ်းဢွင်ႇမၢၼ်ယဝ်ႉ ၽိူဝ်ႇပၢင်းဢဝ် ႁူၼ်ႁၢင်ႈၽြႃးမႁႃႇမုၼိမႃးၼႆၵေႃႈ လုၵ်ႉဢဝ် ဝဵင်းတွင်ႇၵုပ်ႉသေ ပၢင်းမႃးၸွမ်း သဵၼ်ႈတၢင်းၼႆႉၼင်ႇၵဝ်ႇယဝ်ႉ။ ၽွင်းပၢင်းဢဝ် ႁူၼ်ႁၢင်ႈၽြႃးမႁႃႇမုၼိမႃးၼၼ်ႉ မႃးၵိုတ်းယင်ႉတီႈ ဝဵင်းတွင်ႇၵုပ်ႉၸူဝ်ႈၵႅပ်ႉသေ တီႈဢၼ်ႁူၼ်ႁၢင်ႈၽြႃး မႃးၵိုတ်းယင်ႉၼၼ်ႉ ၸူးတႄႇၵွင်းမူးဝႆႉသူႇၼိုင်ႈယဝ်ႉ။ ၵွင်းမူးၼၼ်ႉ ႁွင်ႉဝႃႈ ၵွင်းမူးၽွင်ႇတေႃႇဢူး ၼႆယဝ်ႉ။ ၵၢင်ဝဵင်းတွင်ႇၵုပ်ႉၼႆႉ မီးတီႈၽင်ႇၼမ်ႉယဝ်ႉ။ မိူဝ်ႈပီၶရိတ်ႉ 1825 မိူဝ်ႈပဵၼ် ပၢင်သိုၵ်း မၢၼ်ႈဢင်းၵိတ်ႉ ပွၵ်ႈၵမ်းၼိုင်ႈ ၼၼ်ႉ ဢင်းၵိတ်ႉၶဝ်ၼႆႉ ၶိုၼ်ႈသိုၵ်းမႃးၸွမ်း သဵၼ်ႈတၢင်းတွင်ႇၵုပ်ႉၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
မိူဝ်ႈၼႂ်း သိုၵ်းၵမ်ႇၽႃႇပွၵ်ႈသွင်ၼၼ်ႉၵေႃႈ သဵၼ်ႈတၢင်းတွင်ႇၵုပ်ႉၼႆႉ တပ်ႉၸုမ်းဢူၺ်းလီၶဝ် ၵမ်းၼိုင်ႈ၊ တပ်ႉၵျႃႇပၢၼ်ႇၶဝ်ၵမ်းၼိုင်ႈ ဢွၼ်ၵၼ်မႄး ၽွင်းမိူဝ်ႈၸဝ်ႈၵဝ်ႇၶဝ် သိမ်းဝႆႉၼၼ်ႉသေ ဢဝ်ၸႂ်ႉၼင်ႇ သဵၼ်ႈတၢင်းသၢႆသိုၵ်းမႃးယဝ်ႉ။
တႄႇဢဝ် ပီ 1954 မႃး ၼင်ႇႁိုဝ် ပေႃးတေပဵၼ် သဵၼ်ႈတၢင်းမၼ်ႈၵိုမ်းဢၼ်ၼိုင်ႈၼႆ လုၵ်ႉတီႈ လူင်ပွင်ၸိုင်ႈ လႆႈပွႆႇ ဢိၼ်ႇၵျိၼ်ႇၼီႇယႃႇ လႄႈ ၽူႈႁဵတ်းၵၢၼ်ၶိုၵ်ႉတွၼ်းၶဝ်သေ မူၼ်ႉမႄးမႃးယဝ်ႉ။ သဵၼ်ႈတၢင်းၼႂ်းၵႄႈလွႆၼၼ်ႉၵေႃႈ ၶိုၼ်းၶႂၢၵ်ႈ ႁႂ်ႈတၢင်းၵႂၢင်ႈမၼ်းမီးထိုင် 32 ထတ်းသေ ၼႂ်းၵၢင် တႃႇ 12 ထတ်းၼၼ်ႉ ဢဝ်ယၢင်သိူဝ်ႇမႃးယဝ်ႉ။ တၢင်းၼၼ်ႉ ၶၢမ်ႇသဵင်ႈငိုၼ်း 378 သႅၼ်သေၵေႃႈ ၵေႃႇသၢင်ႈယဝ်ႉတူဝ်ႈမႃးယဝ်ႉ။
ဝဵင်းတွင်ႇၵုပ်ႉ လႄႈ ဝဵင်းပၢၼ်းတွင်းၼႆႉ ၵၢႆယၢၼ် မွၵ်ႈ 105 လၵ်းၼႆႉသေ ပေႃးၶၢဝ်းႁႅင်ႈမႃး လူတ်ႉၵႃးၸၢင်ႈၵႂႃႇၸွမ်း သၢႆႇသဵၼ်ႈတၢင်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ဝဵင်းတၢၼ်ႇတွႆး လႄႈ ဝဵင်းတွင်ႇၵုပ်ႉၼႆႉ ၵႆယၢၼ် မွၵ်ႈ 40 လၵ်းယဝ်ႉ။ ၵူၺ်းၵႃႈဝႃႈ တီႈႁွင်ႈဢွၼ်ႇ ဢၼ်ႁွင်ႉဝႃႈ ပျုၼ်ႇဢၼ်ဝႃႇၼၼ်ႉ ဢဝ် ႁိူဝ်းသၢင်းၽေႃးသေၵေႃႈ ၵပ်းသိုပ်ႇပၼ်ဝႆႉ ဝဵင်းသွင်ဝဵင်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
လုၵ်ႉဢဝ် ဝဵင်းတၢၼ်ႇတွႆးသေ ပေႃးလတ်း ဝၢၼ်းသထေးယဝ်ႉ မီးဝႆႉ တၢင်းၵဝ်ႇလူင်သဵၼ်ႈၼိုင်ႈ ဢၼ်ၽႅဝ်ႁွတ်ႈထိုင် ဝဵင်းတွင်ႇၵုပ်ႉၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ မိူဝ်ႈပၢၼ်သိုၵ်းၼၼ်ႉ လုၵ်ႉတီႈ သိုၵ်းၵျႃႇပၢၼ်ႇၶဝ် မႄးသေၵေႃႈ ဢၼ်ၸႂ်ႉ တွၼ်ႈတႃႇ သဵၼ်ႈတၢင်းၵၢၼ်သိုၵ်းမႃးယဝ်ႉ။ လိူဝ်သေၼၼ်ႉဢမ်ႇၵႃး လုၵ်ႉတီႈ ဝဵင်းတွင်ႇၵုပ်ႉသေ ႁဵတ်းတၢင်းလူတ်ႉၵႃး လတ်းၵႂႃႇ သျႃးပျိၼ်ႇ၊ လမု တေႃႇပေႃးထိုင် ဝဵၼ်းဢၼ်းယဝ်ႉ။ ၵူၺ်းၵႃႈဝႃႈ ယၢမ်းလဵဝ်တႄႉ တၢင်းသဵၼ်ႈၼၼ်ႉ ပဵၼ်ၼင်ႇတၢင်းထိူၼ်ႇၵူၺ်းယဝ်ႉ။
လႄးၵူးမ၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းတွင်ႇတႃႇ
ဝၢၼ်ႈလႄးၵူးမ  (လှည်းကူးမရွာ, Hlekuma) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇလႄးၵူးမ၊ ၸႄႈဝဵင်းတွင်ႇတႃႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈမျိၼ်းၶျၢၼ်ႇ၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 191410 ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇလႄးၵူးမၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 2034 ၊ ယိင်း 2604 သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 4638 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
တွင်ႇၵုပ်ႉ၊ ဝဵင်း
တီႈၸႄႈဝဵင်းတွင်ႇၵုပ်ႉၼႆႉ ဢွၵ်ႇၶဝ်ႈယဝ်ႉ။ တီႈဝၢၼ်ႈၼၢတ်ႉမေႃႇၸမ်ႉ ဢွၵ်ႇမေႃႈလိၼ်ယဝ်ႉ။ တီႈၼိူဝ် ဝဵင်းတွင်ႇၵုပ်ႉၼႆႉ မီးဝႆႉ လုမ်းၸဝ်ႈၼႃႈတီႈ၊ ႁူင်းႁဵၼ်းၸၼ်ႉသုင်၊ ႁူင်းယႃလူင်ပွင်ၸိုင်ႈ လႄႈ လုမ်းတိူၵ်ႈသူင်ႇလိၵ်ႈ၊ လုမ်းသၢႆလူမ်း ၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။ မိူဝ်ႈပႆႇပဵၼ်သိုၵ်းၼၼ်ႉ ဢၼ်ပဵၼ် သၢႆတၢင်းၵျေးၼၢၼ်း ဢၼ်ဢဝ် မိူင်းမၢၼ်ႈ မိူင်းဢိၼ်းတီးယႃး ၵပ်းသိုပ်ႇၵၼ်ဝႆႉၼၼ်ႉ လႆႈလတ်း ဝဵင်းတွင်ႇၵုပ်ႉသေၵေႃႈ သိုပ်ႇၵၼ်ဝႆႉယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း ပီ 1953 ၼၼ်ႉသေ တီႈဝဵင်းတွင်ႇၵုပ်ႉၼႆႉ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း မီး 4117 ၵေႃႉၼႆသေတႃႉ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း ပီ 2012 မႃး ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း တီႈၸႄႈဝဵင်းၼႆႉ မီးမႃး သႅၼ်ပၢႆယဝ်ႉ။
လႄးၵူးမ၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းတွင်ႇတႃႇ
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းတွင်ႇတႃႇ
ၾႅပ်ႇဝႃႇရီႇ 3
လိူၼ်ၾႅပ်ႇဝႃႇရီႇ (3) ဝၼ်းၼႆႉ ပေႃးဢဝ် ပၵ်းယဵမ်ႈဝၼ်းၵရီႇၵေႃးရီးယႅၼ်း ဝႃႈ ပဵၼ်ဝၼ်းထူၼ်ႈ (34) တွၼ်ႈတႃႇ ၼိုင်ႈပီယဝ်ႉ။ တွၼ်ႈတႃႇတေသုတ်းပီၼႆႉ ၵိုတ်းထႅင်ႈ (331) ဝၼ်းယူႇ။ ပေႃးပဵၼ် ပီဝႃႇထၢပ်ႈ ၼႆ ၵိုတ်းယူႇ (332) ဝၼ်းယဝ်ႉ။
တွင်ႇၵုပ်ႉ၊ ဝဵင်း
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝဵင်းၸိူဝ်းမီးၼႂ်း မိူင်းမျၢၼ်ႇမႃႇ ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝဵင်းၸိူဝ်းမီးၼႂ်း ၸႄႈမိူင်းရၶႅင်ႇ
ၾႅပ်ႇဝႃႇရီႇ 3
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၼ်းထိ ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ၾႅပ်ႇဝႃႇရီႇ