cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
ၵျွင်းပိတၵၢတ်ႈ ဝဵင်းပၢင်လူင်
ၵႂၢမ်းလူႇဢၢပ်ႈ ၵျွင်းပိတၵၢတ်ႈ
1323 ၼီ ၸင်ႇၶိုၼ်းသိုပ်ႇႁဵတ်းသၢင်ႈ ႁၢင်ႈပွင် ပၢင်ပွႆးတႅမ်ႈတွပ်ႇလိၵ်ႈ ပွၵ်ႈၵမ်းသွင်သေ တေႃႇထိုင်ပဵၼ်မႃး “ပၢင်ပွႆး ပရိယတ်တိ သတ်ႉထမ်ႇမပႃႇလ ၵႅၼ်ႇၸဝ်ႈၸိုင်ႈတႆး” ယဝ်ႉ။
တႄႇဢဝ် 1320 ၼီႈ တေႃႇထိုင် 1333 ၼီႈ ၸဝ်ႈသြႃႇလူင် ပၺ်ႇၺႃႇၽေႃးၵ (မိူင်းသူႈ) ပဵၼ်ၸဝ်ႈငဝ်ႈၸိုင်ႈ ၵျွင်းပိတၵၢတ်ႈယဝ်ႉ။ တႄႇဢဝ် 1333 ၼီႈ တေႃႇထိုင် 1337 ၼီႈ ၸဝ်ႈသြႃႇၸိၼ်ႇတိတ (တူၼ်ႈတီး၊ ႁူဝ်ပူင်း) ပဵၼ်ၸဝ်ႈငဝ်ႈၸိုင်ႈ ၵျွင်းပိတၵၢတ်ႈယဝ်ႉ။ 1337 ၼီႈ တေႃႇထိုင် 1371 ၼီႈ ၸဝ်ႈသြႃႇၺႃႇၼသမ်ႇၽႃႇရ ပဵၼ်ၸဝ်ႈငဝ်ႈၸိုင်ႈ ၵျွင်းပိတၵၢတ်ႈယဝ်ႉ။
1221
လိူၼ်ၸၼ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၾႅပ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မၢတ်ႉၶျ်
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢေႇပရႄႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မေႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျုၼ်ႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျူႇလၢႆႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢေႃးၵၢတ်ႉ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢွၵ်ႇထူဝ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၼူဝ်ႇဝႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်တီႇသႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:1221
ဢူၵ်ႉတႅၵ်ႉ၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းမတယႃႇ
ဢူၵ်ႉတႅၵ်ႉ (အုတ်တိုက်ရွာ, Oketaik) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇသဵၵ်ႉတႃႇ၊ ၸႄႈဝဵင်းမတယႃႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈပၢင်ႇဢူး၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 189961 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇသဵၵ်ႉတႃႇၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 1868 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 1910 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 3778 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းမတယႃႇ
လိၵ်ႈတႆး
လိၵ်ႈတႆး (IPA: /lik táj/) ဢၼ်မၵ်းမၼ်ႈၸႂ်ႉတိုဝ်းဝႆႉ ၵၢပ်ႈယၢမ်းလဵဝ်ၼႆႉပဵၼ် လိၵ်ႈတႆး'မ'ႁႃႈတူဝ် ၼႆယဝ်ႉ။ ပဵၼ်လိၵ်ႈလၢႆးငဝ်ႈၶွင်ၸၢဝ်းၶိူဝ်းတႆးသေ ၵမ်ႈၼမ်ၼမ် ၵူၼ်းၸႂ်ႉတိုဝ်းမၼ်း မီးၼႂ်းၸိုင်ႈတႆး၊ မိူင်းမၢၼ်ႊၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ လိၵ်ႈတႆးၼႆႉ မီးဝႆႉ တူဝ်မႄႈလိၵ်ႈ (႑႙) တူဝ်လႄႈ ႁူမ်ႈပႃးတူဝ်လိၵ်ႈပႃႇလိတႆးၵမ်ႈၽွင်ႈ။ တူၼ်းသဵင်သမ်ႉမီးဝႆႉ (႕) တူၼ်း။ မႄႈၵပ်းငဝ်ႈ မီး(႑႐) တူဝ်၊ မႄႈၵပ်းသွၼ်ႉမီး (႓) သွၼ်ႉ)။ မႄႈသဵင်သွၼ်ႉမီး (႓) သွၼ်ႉ။ တူဝ်ၽႅတ်းသဵင်လင်မီး (႓) ၽႅတ်း။ တူဝ်ၽႅတ်းသဵင်ၶၢတ်ႇမီး (႓) ၽႅတ်း။
ပိုၼ်းလိၵ်ႈလၢႆးတႆး
႑. လိၵ်ႈႁၢင်ႊတူဝ်
႒. လိၵ်ႈၵႆႇသၢၼ်ႇ
႓. လိၵ်ႈထူဝ်ႇငွၵ်ႈ
႔. လိၵ်ႈၵမ်ယဵၼ်း
႕. လိၵ်ႈတူဝ်မူၼ်း
႖. လိၵ်ႈသဵင်တႅတ်ႈ ၼႆသေ မီးမႃးလၢႆၸၼ်ႉလၢႆၵမ်းယူႇတေႉတေႉယဝ်ႉ။
ၸွမ်းဢဝ်ပၢဝ်းဝၢင်းႀီႇဢူဝ်ႇရီႇ(Bow Vow Theory) ဝႃႈ ၵႂၢမ်းလၢတ်ႈၵူၼ်းႁဝ်း တင်းလုမ်ႈၾႃႉယိူင်ႈဢဝ် သဵင်သတ်းတဝႃႇၵူႊင်္သၼ်းင်္သၼ်းသေ ၵိူတ်ႇပဵၼ်မႃးၼႆ။ ၼႆႉ မၼ်းမႃးမိူၼ် ပိုၼ်းပႃႇလိ ၼႂ်းလိၵ်ႈပုတ်ႉထႁဝ်း ဢၼ်ဝႃႈ - ပၢၼ်လုမ်ႈၾႃႉႁူဝ်တီး ၽီသၢင်ၵူၼ်းသတ်း ထွမ်ႇၾင်းၵႂၢမ်းပႃႇလိ ႁူႉပွင်ႇၵၼ်မူတ်း ၼႆၼၼ်ႉယူႇ။
ဢိင်ၼိူဝ်ၽႃႇသႃႇ ၵႂၢမ်းလၢတ်ႈသေ ၸင်ႇၵိူတ်ႇမီးမႃး လိၵ်ႈလၢႆး၊ ၵွပ်ႈလိၵ်ႈလၢႆးပဵၼ် သင်ႇၵေႇတ(ၶိူင်ႈမၢႆ)ၵႂၢမ်းလၢတ်ႈလႄႈ ၸိူဝ်ႉၶိူဝ်းၵူၼ်း ၸိူဝ်းယႂ်ႇမီးၾိင်ႊၵူၼ်း(Social) ယဝ်ႉၼၼ်ႉ ႁူႉတိုၼ်းမီးလိၵ်ႈလၢႆးၵၼ် ၵမ်ႈပႃႈၼမ်ယူႇ။ ၵွႆးၵႃႈ ၼႂ်းထုင်ႉဢေးသျိူဝ်ႊပွတ်းဝၼ်းဢွၵ်ႇ လႄႈ ပွတ်းၸဵင်ႇၸၢၼ်းဝၼ်းဢွၵ်ႇ ၶိူဝ်းၵူၼ်း ဢၼ်ပႆႇမီးလိၵ်ႈလၢႆး(လိၵ်ႈၵိုၵ်းၶိူဝ်းတူဝ်ၵဝ်ႇ)ၵေႃႈ ယင်းတိုၵ်ႉလႆႈႁၼ် မီးယူႇတင်းၼမ်။
ၵူၼ်းၶိူဝ်းတႆးႁဝ်းၵေႃႈ ပေႃးတူၺ်းၼႂ်းပိုၼ်းၸိုင် ပဵၼ်ၶိူဝ်းၵူၼ်း ဢၼ်ပူၵ်းပွင်လႆႈၽိင်ႈၵူၼ်း(Social) တင်းႁိုင်ဢမ်ႇယွမ်းၵၼ် တင်းၶိူဝ်းၶႄႇမႃး။ တင်းၶႄႇတင်းတႆး သၢင်ႈဝၢၼ်ႈမိူင်းမႃး ၼႂ်းပၢၼ် ဢၼ်ဢမ်ႇပေႃးပၢႆႈပိူင်ႈၵၼ် လႄႈ ပေႃးၶိူဝ်းၶႄႇမီးလိၵ်ႈလၢႆးၵေႃႈ ၶိူဝ်းတႆးႁဝ်း ႁူႉတိုၼ်း မီးယဝ်ႉၼႆၼၼ်ႉ ၽႂ်ၵေႃႈ တေဢမ်ႇထဵင်လႆႈယူႇ။
ပေႃးထၢမ်ဝႃႈ - လိၵ်ႈတႆးႁဝ်း တႄႇၵိူတ်ႇမီးမႃး မိူဝ်ႈလႂ်။ ႁဵတ်းႁိုဝ်ပဵၼ်မႃး၊ ၵူၼ်းႁူႉၽူႈလႂ် ၶၢမ်ႇပိုၼ်ႉၼိူဝ်လိၵ်ႈလၢႆးဢီႈသင်သေ ႁဵတ်းဢွၵ်ႇမႃး မိူဝ်ႈၶုၼ်ႁေႃၶမ်းၸဝ်ႈလႂ် ၼႆၼၼ်ႉတႄႉ တေဢမ်ႇမီးၽႂ် ၼႄသၢၵ်ႈသေႇမၼ်းလႆႈ င်္တတ်ႈင်္တတ်ႈတေႃးတေႃးယူႇ။
ၵူၺ်းၵႃႈ ပေႃးလူၼႂ်းပိုၼ်းလၢဝ်း၊ ယူၼ်း၊ ထႆး လႄႈ မၢၼ်ႊၶဝ်ၸိုင် တေလႆႈႁၼ်ဝႃႈ လိၵ်ႈတႆး ၵိူတ်ႇမီးဢွၼ်တၢင်းလိၵ်ႈယူၼ်း(လၢဝ်း၊ ၶိုၼ်)၊ လိၵ်ႈထႆး လႄႈ လိၵ်ႈမၢၼ်ႊလၢႆလၢႆပၢၵ်ႇပီၼႆယူႇ။ လိၵ်ႈယူၼ်း(လၢဝ်း၊ ၶိုၼ်)ၵိူတ်ႇမီးမႃး မွၵ်ႈပီ ၶ.သ 957 ၼီႈ၊ လိၵ်ႈမၢၼ်ႊ သမ်ႉမီးမႃးမွၵ်ႈ ပီ ၶ.သ 1220 သေ လိၵ်ႈထႆးသမ်ႉ မီးမႃး ပီ ၶ.သ 1257 ၼီႈ ၵႃႈၼၼ်ႉ။ လိၵ်ႈတႆးလူင်ၼႆႉ ၼပ်ႉဢၢၼ်ႇဢဝ် ပၢၼ်တင်ႈမိူင်းမၢဝ်း(မိူင်းတိုင်းၶေႃ) မိူဝ်ႈပီ ၶ.သ 764 ၼၼ်ႉမႃး ၵွႆးၵေႃႈ သမ်ႉပေႃးင်္တၵ်ႇင်္လင်းယူႇယဝ်ႉ လွင်ႈဝႃႈ ၵိူတ်ႇမီးဢွၼ်တၢင်း လိၵ်ႈယူၼ်း၊ မၢၼ်ႊလႄႈ ထႆးၼႆၼၼ်ႉ။
သၢၵ်ႈသေႇပၢႆးပိုၼ်း
ၼႂ်းပိုၼ်းလိၵ်ႈတႆး ဢၼ်ၸဝ်ႈၸၢင်း သုၸိင်ႇတႃႇ(တၢင်ႉယၢၼ်း) င်္တမ်ႈဝႆႉမိူဝ်ႈပီ ၶ.သ 1982 ၼၼ်ႉ မီးဝႃႈ ၵူၼ်းၶိူဝ်းတႆးႁဝ်း မီးလိၵ်ႈလၢႆးမႃး ၸဵမ်မိူဝ်ႈဢွၼ်တၢင်းပီ ၶ.သ 2300 ယဝ်ႉ၊ ပၢၼ်ၼၼ်ႉ င်္မၼ်ႈမိူဝ်ႈ ၵူၼ်းတႆးႁဝ်း တိုၵ်ႉယူႇသဝ်း ၸွမ်းသၢပ်ႇၼမ်ႉမႄႈယၢင်ၸိုဝ်ႇ(င်္ယင်းသီႊင်္ၵင်ႊ - တႆးလိုဝ်ႉႁွင်ႉမႄႈၼမ်ႉငၢႆး)ၼၼ်ႉယဝ်ႉၼႆ။ ၽွင်းၼၼ်ႉ ပဵၼ်ၾၢင်ႁၢင်ႊ လိၵ်ႈထူဝ်ႇငွၵ်ႈ မီးတူဝ်လိၵ်ႈ(မႄႈငဝ်ႈ) 18 တူဝ်ၵွၺ်း။ ထိုင်မႃး ပၢၼ်ဢႃႇၼႃႇၸၢၵ်ႈ ၼွင်သႄ လႄႈ ပၢၼ်မိူင်းမၢဝ်းလူင် တူဝ်လိၵ်ႈတႆး င်္လၵ်ႈလၢႆႈၾၢင်ႁၢင်ႊ ပဵၼ်သီႇၸဵင်ႇမႃး၊ ယဝ်ႉသမ်ႉ သိုပ်ႇမူၼ်းမႃးင်္ထင်ႈ ဝႃႈၼႆ။
လႆႈႁၼ် ၼႂ်းပိုၼ်းတႆး ဢၼ်ၸဝ်ႈယၼ်ႇၾုႉ(င်္သၼ်ဝီ)င်္တမ်ႈဝႆႉ မိူဝ်ႈပီ ၶ.သ 1942 ၼၼ်ႉ မီးၸႂ်ၵႂၢမ်းဝႃႈ မိူဝ်ႈပီ ၶ.သ 728 (ၼႂ်းပိုၼ်းၶႄႇ ပဵၼ် 738) ၼႂ်းပၢၼ်တႆးၸဵတ်းမိူင်း (ပိုၼ်းၶႄႇင်္တမ်ႈ ႁူၵ်းမိူင်းၵွႆး) မိူဝ်ႈၶုၼ်ႁေႃၶမ်း မိူင်းၼွင်သႄ ၸဝ်ႈၽီလေႃႇၵေႃ(ၽီလၢဝ်းၵဝ်ႈ)လႄႈ င်္ၵမ်မိူင်း ၸဝ်ႈၵေႃႇလေႃႇၾိုင်(ၵဝ်ႈလၢဝ်းၽူင်း ဢမ်ႇၼၼ် ၶုၼ်လူၽူင်း)ၼၼ်ႉ ၵူၼ်းတႆးႁဝ်း မီးလိၵ်ႈလၢႆးယဝ်ႉယဝ်ႈ။ င်္လပ်ႈတေပဵၼ် လိၵ်ႈတႆးထူဝ်ႇငွၵ်ႈႁိုဝ်ၼႆယူႇ။ လွင်ႈလိၵ်ႈတႆးၼႆႉ ၼႂ်းပပ်ႉင်္မၵ်ႉၵၸိၼ်းတႆး ပီ ၶ.သ 1996 ၼၼ်ႉၵေႃႈ ၼၢင်းယုဝတီႇၵျိင်းၽေႃးမႄႇ င်္တမ်ႈ လွင်ႈၵူၼ်းတႆး လႄႈ လိၵ်ႈတႆး ၼႆၼၼ်ႉဝႃႈ ပၢၼ်ၶုၼ်ႁေႃၶမ်း ၽီလူင်ၵဝ်ႈ(ပိုၼ်းလၢဝ်းတႅမ်ႈ ၶုၼ်ပူဝ်းလုမ်း) မိူင်းၼွင်သႄ မွၵ်ႈပီ ၶ.သ 739 ၼၼ်ႉ ၵူၼ်းတႆးႁဝ်း ပေႃးၸႂ်ႉတိုဝ်း လိၵ်ႈထူဝ်ႇငွၵ်ႈၵၼ် ယဝ်ႉၼႆယူႇ။
ၸိုၼ်ႊၵွၼ်းလၢႆး သမ်ႉင်္တမ်ႈဝႃႈ ဢွၼ်ပီ ၶ.သ 94 ၼၼ်ႉ တႆးႁဝ်းပေႃးႁူႉလၢႆးၼပ်ႉ ပီလိူၼ်ဝၼ်းယၢမ်း မႄႈပီလုၵ်ႈပီ(ၵၢပ်ႇၸႂ်ႈ-လပ်းပဝ်ႈ)ယဝ်ႉလႄႈ ၼပ်ႉလႆႈဝႃႈ ၵူၼ်းတႆးႁဝ်း မီးလိၵ်ႈလၢႆးၸႂ်ႉတိုဝ်း ၸဵမ်မိူဝ်ႈၼၼ်ႉယဝ်ႉၼႆ။ ၼႂ်းပိုၼ်းလိၵ်ႈတႆး မၢင်ၽိုၼ်ၵေႃႈ မီးဝႃႈ မိူဝ်ႈဢွၼ်တၢင်း ပီ ၶ.သ 600 ၼၼ်ႉ မီးၵူၼ်းယၢမ်ႈၶုတ်းႁၼ် လိၵ်ႈထူဝ်ႇငွၵ်ႈ တီႈထုင်ႉၼမ်ႉငၢႆး(င်္ယင်ႊသီႊင်္ၵင်ႊ)ၼၼ်ႉယူႇယဝ်ႉၼႆ။
င်္ထင်ႈသမ်ႉ လွင်ႈလၢဝ်းဢၼ်ၸဝ်ႈၶုၼ်ႁွင် မိူဝ်းဢဝ်ပိတၵၢတ်ႊသၢမ်ၵွင် တီႈမိူင်းၽႃတင်ႈၽႃတေႃႇ(သီရိလင်ႇၵႃႇယၢမ်းလဵဝ်)မႃးမိူင်းတႆးၼၼ်ႉ ၸဝ်ႈယၼ်ႇၾႃႉ လႄႈ ၸဝ်ႈၸၢင်းသုၸိင်ႇတႃႇ ဢိၵ်ႇတင်း ၸဝ်ႈၶူးထမ်ႇမၵေႃႈ ႁၼ်မိူၼ်ၵၼ်ဝႃႈ ပဵၼ်ပီ ၶ.သ 450 (ပီ ၶ.သ 93-94)ၼႆ။ ၽွင်းၼၼ်ႉ ပဵၼ်ပၢၼ်တႆးၼွင်သႄ လႄႈ တႆးမိူင်းမၢဝ်း ႁိူဝ်ႈႁိူင်းထိုင်တီႈ တေလႆႈဝႃႈၼႆယူႇ။ ၵူၼ်းတႆးႁဝ်း မီးလိၵ်ႈလၢႆး ၸဵမ်ပၢၼ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉၼႆၼၼ်ႉ ပဵၼ်သၢၵ်ႈသေႇဢၼ် င်္တၵ်ႇင်္လင်းယူႇ ပိူင်ၼိုင်ႈ။ (လွင်ႈၶုၼ်ႁွင်ၶႄႇ၊ ၶႄႇႁွင်ႉၸဝ်ႈယူၼ်ၸၢင်ႊ ဢမ်ႇၼၼ်ၸဝ်ႈၸၢင်း ထင်သၢမ်ၸင်ၵႂုႇဢဝ် ပိတၵၢတ်ႈ မိူင်းဢိၼ်းတိယိူဝ်ႊၼၼ်ႉ ပဵၼ်ပီ ၶ.သ 630။ ပိူင်ႈၵၼ်တင်း ၶုၼ်ႁွင်တႆး မွၵ်ႈ 800 ပီပၢႆပၢႆ၊ လွင်ႈၼႆႉ တႆးႁဝ်း လီဝူၼ်ႉၸွမ်းယူႇ။) ၼႂ်းၽိုၼ်လိၵ်ႈငဝ်းတႆး ပီထူၼ်ႈ(2)မၢႆ-5 ၼၼ်ႉၵေႃႈ ၵူၼ်းပၢႆးပိုၼ်း ၸဝ်ႈၼိုင်ႈ င်္တမ်ႈဝႃႈ ၵူၼ်းတႆးၸိူဝ်းယူႇသဝ်းၸွမ်း ႁိမ်းၼမ်ႉမႄႈယၢင်ႊၸႄႊၼၼ်ႉ မီးလိၵ်ႈလၢႆးၾၢင်ႁၢင်ႊထူဝ်ႇငွၵ်ႈ ၸႂ်ႉၵၼ် ၸဵမ်မိူဝ်ႈဢွၼ်တၢင်း ပီ ​ၶ.သ 600 ယဝ်ႉၼႆယူႇ။ ထိုင်မႃး ပၢၼ်ၸဝ်ႈသိူဝ်ၶၢၼ်ၾႃႉ မိူင်းမၢဝ်းလူင် မွၵ်ႈမီ ၶ.သ 1311 (ၼႂ်းင်္မၵ်ႉၵၸိၼ်းတႆး ဢွၵ်ႇပီ 1996 ဝႃႈ ပဵၼ်ပီ ၶ.သ 1212)ၼၼ်ႉ လိၵ်ႈတႆးထူဝ်ႇငွၵ်ႈ လႆႈယဵၼ်းမႃးပဵၼ် လိၵ်ႈတႆးတူဝ်သီႇၸဵင်ႇသေ ပၢၼ်ၼၼ်ႉႁွင်ႉဝႃႈ လိၵ်ႈတႆးၼိူဝ် ဢမ်ႇၼၼ် လိၵ်ႈတႆးမၢဝ်း။ ၸႂ်ႉၵၼ်သိုပ်ႇမႃးထိုင် ပၢၼ်ၸဝ်ႈလူင်ၶမ်းင်္ၶၼ်ႇၾႃႉ မိူင်းင်္သၼ်ဝီ(ပၢၼ်လဵဝ်ၵၼ်တင်း ၶူးမေႃၸဝ်ႈထမ်ႇမတိၼ်ႇၼ) မိူဝ်ႈပီ ၶ.သ 1565 ၼၼ်ႉ သမ်ႉဢွၼ်ၵၼ်မႄး လိၵ်ႈတႆး ႁႂ်ႈပဵၼ်မႃး တူဝ်မူၼ်းမူၼ်း ၸိူင်ႉလိၵ်ႈမွၼ်း၊ လိၵ်ႈမၢၼ်ႊ လႄႈ ႁဵတ်းသႂ်ႇမၢႆသဵင် 2 သဵင်(သဵင် 4 ၸမ်ႈၼႃႈ - း လႄႈ သဵင် 5 ၸမ်ႈတႂ်ႈ-ႉ)သေ ၸႂ်ႉတိုဝ်းၵၼ်မႃး ၸိူင်ႉၼႆ။)
သၢၵ်ႈသေႇပၢႆးသႃႇသၼႃႇ
ပေႃးတေဢဝ် ပၢႆးၵိူဝ်းလီပုတ်ႉထသႃႇသၼႃႇ မႃးင်္တၵ်ႈတူၺ်းလႄႈ ၸွမ်းတီႇဢူဝ်ႇရီႇ ဢၼ်ဝႃႈ မီးသႃႇသၼႃႇၵေႃႈ မီးလိၵ်ႈလၢႆး ၼႆၼၼ်ႉဝႃႈၸိုင် ၵူၼ်းတႆးႁဝ်း မီးလိၵ်ႈလၢႆးမႃး ၸဵမ်မိူဝ်ႈၵူၼ်းတႆးႁဝ်း တႄႇၼပ်ႉယမ် ပုတ်ႉထသႃႇသၼႃႇယဝ်ႉၼႆၼၼ်ႉ တေဢမ်ႇၽိတ်းလႆႈယူႇ။
ၼႂ်းပိုၼ်းတႆးၸဝ်ႈယၼ်ႇၾႃႉင်္တမ်ႈဝႃႈ ၽြုးပဵၼ်ၸဝ်ႈပုတ်ႉထ င်္ၽဝ်ႁွတ်ႈမႃးသင်ႇသွၼ် ၵူၼ်းၽီ ထိုင်မိူင်းသႄ လႄႈ မိူင်းၸေႊၾၢင်(မိူင်းမၢဝ်း)ၼႆသေ ၼႂ်းပိုၼ်းလၢဝ်း၊ ပိုၼ်းထႆးၵေႃႈ င်္တမ်ႈဝႆႉင်္တတ်ႈင်္တတ်ႈတေႃးတေႃးဝႃႈ မိူဝ်ႈဢႃႇၼႃႇၸၢၵ်ႈ တႆးမိူင်းင်္ထၼ်(ၼႂ်းႁုၼ်ႊၼမ် ယၢမ်းလဵဝ်) လႆႈင်္တၵ်ႇပဵၼ်သွင်ၽၢၵ်ႇ(ၶႄႇႁွင်ႉ မိူင်းယီႊၸဝ်ႈ)ၼၼ်ႉ ၶုၼ်လူင်ႁၢၼ်မိူင်း (ၶႄႇႁွင်ႉႁဵၼ်လီႊ)ၶိူဝ်းတႆးဢၢႆႈလၢဝ်း ၵိၼ်မိူင်းငၢႆး လၢဝ်းယူႇပွတ်းႁွင်ႇ လႄႈ ၶုၼ်လူင်ၸိုဝ်းမၢဝ်း(ၶႄႇႁွင်ႉ လီမဝ်ႊ)ၶိူဝ်းတႆးဢၢႆႈလၢဝ်းၵိၼ်မိူင်း ၽႃယႆး(ပေးငၢႆး)ယူႇပွတ်းၸၢၼ်းၼႆ။ ၼႂ်းပၢၼ် သွင်မိူင်းသွင်ၶုၼ် ၼႆႉၼင်ႇၵဝ်ႇ ၵူၼ်းတႆးႁဝ်း တႄႇၼပ်ႉယမ် ပုတ်ႉထသႃႇသၼႃႇ (ၼိၵၢႆးမႁႃႇယၢၼ်း) မိူဝ်ႈပီ ၶ.သ 69 (ပ.သ 612 )ၼၼ်ႉမႃးၼႆယဝ်ႉ။ ၽွင်းၼၼ်ႉ ၸုမ်းတႆး ဢၢႆႈလၢဝ်းၶိူဝ်းတႆးမိူင်း သမ်ႉပေႃး ပူၵ်းတင်ႈလႆႈ ဢႃႇၼႃႇၸၢၵ်ႈ ၵဵင်းင်္သၼ်(မိူင်းယူၼ်း)ႁိုင်လၢႆပၢၵ်ႇပီယဝ်ႉယဝ်ႈ။
ၼႂ်းသဝ်လၵ်းႁိၼ်မိူင်းမၢဝ်း သမ်ႉမီးဝႃႈ သႃႇသၼႃႇပုတ်ႉထ ထိုင်မိူင်းမၢဝ်းမွၵ်ႈပီ ၶ.သ 804 ၼႆသေ ၼႂ်းၽိုၼ်ထမ်း သင်ႇၵႃႇယၼႃႇ တွၼ်ႈလိၵ်ႈႁူဝ်ထမ်းၸူႉ တီႈၼႃႈလိၵ်ႈ(4)ဢၼ် ၸဝ်ႈဝိလႃႇသ ဝၢၼ်ႈႁႆး(ၸေႊလၢၼ်ႉ)င်္တမ်ႈၼၼ်ႉၵေႃႈ ပႃးဝႃႈ ဝၢႆးၽြုးပဵၼ်ၸဝ်ႈယဝ်ႉ 450 ပီ ၸဝ်ႈရႁၢၼ်းတႃႇ100 တူၼ် ဢွၼ်ၵၼ် ပိၼ်ႇင်္တမ်ႈပိတၵၢတ်ႈသၢမ်ၵွင်။ ဝၢႆးၼၼ်ႉ ၸဝ်ႈသေႃးတ(င်္လပ်ႈတေပဵၼ်ၸဝ်ႈသေႃးၼ) လႆႈဢဝ်ပုတ်ႉထသႃႇသၼႃႇ ၶဝ်ႈမႃးၽႄႊမုၼ်း ၼႂ်းမိူင်းတႆးၼႆ။ (ၼႂ်းပပ်ႉပီမႂ်ႇတႆး လႄႈ ႁိူဝ်းၾၼ် - ပီ 1995 )ၼႂ်းပိုၼ်းတႆးယၼ်ႇၾႃႉသမ်ႉဝႃႈ ၵူၼ်းတႆးႁဝ်း(တႆးလူင်)တႄႇၼပ်ႉယမ် ပုတ်ႉထသႃႇသၼႃႇ (ပၢႆးယူၼ်း)ဢၼ်ၶူးဝႃးလူင် ၸဝ်ႈၺႃႇၼၵမ်ႇၽီႇရ မိူင်းၵဵင်းမႆႇ မႃးၸွမ်းၶႆႈႁႃၽြုးၸဝ်ႈသိယိင်ၵ(ယူၼ်းႁွင်ႉဝႃႈၽသိင်) တီႈမိူင်းင်္သၼ်ဝီ ၼႂ်း ပၢၼ်ၸဝ်ႈလူင် ၶမ်းင်္ၶၼ်ႇၾႃႉ မိူဝ်ႈပီ ၶ.သ 1540 ၼၼ်ႉၵွႆး။ ဢွၼ်ၼႃႈၼၼ်ႉ ယင်းပႆႇၼပ်ႉယမ်သႃႇသၼႃႇ ဝႃႈၼႆ။ လွင်ႈၼႆႉ ၵူၼ်းပၢႆးပိုၼ်း ၸၢဝ်းဢင်းၵိတ်းသ် Edmund Leach င်္တမ်ႈ မိူဝ်ႈပီ ၶ.သ 1937 ၼၼ်ႉ(ဢဝ်ၸွမ်းပိုၼ်းမၢၼ်ႊ)ဝႃႈ မိူဝ်ႈၸဝ်ႈလူင်မိူင်းယၢင်း လႄႈ လုၵ်ႈၸၢႆးၸဝ်ႈ ၸဝ်းသိူဝ်ႁူမ်ႇၾႃႉ(မၢၼ်ႊဝႃႈသိူဝ်ႁၢၼ်ၾႃႉ)တိုၵ်းပႄႉ မိူင်းဢႃႈဝ(မွၵ်ႈပီ ၶ.သ 1527 ) ၼၼ်ႉ ၵူၼ်းတႆးယင်းပႆႇၼပ်ႉယမ် ပုတ်ႉထသႃႇသၼႃႇ ဝႃႈၸိူင်ႉၼႆဝႆႉယူႇ။
ၵွႆးၵႃႈ ၸဝ်ႈၼၢင်းမွၼ်းလႃႈ(မၢင်ၽိုၼ်ဝႃႈ ၸဝ်ႈၼၢင်းမွၼ်းလၢဝ်) လုၵ်ႈယိင်းၸဝ်ႈလူင် ႁူမ်ႇမိူင်း(ၸဝ်ႈၶုၼ်တုမ်ႇ)မိူင်းမၢဝ်း လႆႈၵႂုႇပဵၼ် မေးၼၢင်းၵွႆႈ ၶုၼ်ႁေႃၶမ်းဢၼေႃႇရထႃႇ မိူင်းပူးၵမ်ႇ မိူဝ်ႈပီ ၶ.သ 1057 ၼၼ်ႉ ပေႇႁူၸဝ်ႈၼၢင်းမွၼ်းလႃႈ ပဵၼ်ပေႇႁူမူမ်ႇထၢတ်ႈၶမ်းၽြုးပဵၼ်ၸဝ်ႈၼႆ။ သွၼ်ႇလႆႈဝႃႈ မိူင်းမၢဝ်း လႆႈၼပ်ႉထိုဝ် သႃႇသၼႃႇပုတ်ႉထယဝ်ႉၼႆလႄႈ လၵ်းႁိၼ်မိူင်းမၢဝ်း တေထုၵ်ႇင်္မၼ်ႈယူႇၼႆယဝ်ႉ။
ပေႃးဢဝ်ၸွမ်း ပိုၼ်းလၢဝ်းဝႃႈ ၵူၼ်းတႆတႄႇၼပ်ႉယမ် ပုတ်ႉထသႃႇသၼႃႇမႃး ၸဵမ်မိူဝ်ႈ ပၢၼ်မိူင်းယီႊၸဝ်ႈ(မွၵ်ႈပီ ၶ,သ 69)ၼၼ်ႉယဝ်ႉလႄႈ လိၵ်ႈတႆးႁဝ်းၵေႃႈ တေၵိူတ်ႇမႃး ၸဵမ်ပၢၼ်ၼၼ်ႉယူႇၼႆၼၼ်ႉ တေဢမ်ႇလႆႈဝႃႈ ပူၼ်ႉတီႈၼင်ႇၵဝ်ႇယဝ်ႉ။ (မႁႃႇသိလႃးဝီးရဝူင်း 1996) င်္ထင်ႈလၢႆးၼိုင်ႈ ပေႃးမႃးထတ်းတူၺ်း လိၵ်ႈတႆးႁဝ်း ၸဵမ်ဢဝ်လိၵ်ႈထူဝ်ႇငွၵ်ႈ၊ လိၵ်ႈတႆးၼိူဝ်၊ လိၵ်ႈတႆးမၢဝ်း လႄႈ လိၵ်ႈတႆးလူင် ပၢၼ်ၵဵင်းဝီမႃး တေႃႇထိုင်ပၢၼ်ၼႆႉၸိုင် လႆႈႁၼ်ၸႂ်ႉတိုဝ်းၵၼ် 18 တူဝ်ၵွႆး၊ ဢမ်ႇမီးတဵမ် 41 တူဝ် မိူၼ်လိၵ်ႈသၼ်သၵရိတ်ႉ လႄႈ ပႃႇလိ။ ယွၼ်ႉၼၼ်လႄႈ ပေႃးတေဢွၵ်ႇၵႂၢမ်းႁၼ်ဝႃႈ လိၵ်ႈတႆးႁဝ်း ၵိူတ်ႇမီးမႃးဢွၼ်တၢင်း ၸဵမ်မိူဝ်ႈၵူၼ်းတႆးႁဝ်းပႆႇၼပ်ႉထိုင် ပုတ်ႉထသႃႇသၼႃႇယဝ်ႉၼႆၼၼ်ႉၸိုင် ပဵၵ်ႉဝႃႈ ဢမ်ႇမီးသၢၵ်ႈသေႇၵေႃႈ ၽႂ်တေဢမ်ႇထဵင်လႆႈယူႇ။
သၢၵ်ႈသေႇဢၼ်မၼ်ႈၵိုမ်း
ပၵ်းယဵမ်ႈဝၼ်းလိၵ်ႈတႆး(Tai Calendar) ဢၼ်ႁၼ်ႁူဝ်တီး(ဢွၼ်တၢင်းပိူၼ်ႈ) ၼႂ်းယုၼ်ႊၼၢၼ်ႊ ပဵၼ်ပၵ်းယဵမ်ႈဝၼ်းတႆး(လိၵ်ႈတႆး) ဢၼ်ႁဵတ်းဢွၵ်ႇမိူဝ်ႈပီ ၶ.သ 638 (ၼႂ်းပီ 1997 ၼႆႉ ႁိုင်ထိုင် 1359 ပမႃးယဝ်ႉ)။ င်္မၼ်ႈပၢၼ်ၸဝ်ႈဝူင်ႉၶႄႇထႆႉၸူင်ႊဝၢင်တီႇ ၶိူဝ်းထင် (Tang Dynasty) လႄႈ ပၢၼ်ၸဝ်ႈမိူင်းၼွင်သႄ ၸဝ်ႈသိုဝ်ႉၼူႇလေႃႇ(ပိုၼ်းတႆးတၢင်ႇၽိုၼ်ဝႃႈ သိူဝ်ၼေႃႇလၢဝ်း၊ သိူဝ်လုၵ်ႈလၢဝ်၊ ထႆးႁွင်ႉ ၶုၼ်သိၼ်လူင် လႄႈ လၢဝ်းသမ်ႉဝႃႈ သိူဝ်ၼေႃႇလၢဝ်း)ၼႆၼၼ်ႉယူႇ။
ၸၢဝ်းၶႄႇ(လုင်းၸၢင်ႊၵူင်ႊၸိင်ႇ) င်္ၸၵ်ႇၼႄၽႄဝႆႉဝႃႈ ၵႂၢမ်းလၢတ်ႈလႄႈ လိၵ်ႈလႆႈတႆး ယူႇၼႂ်းၵိင်ႇၽႄ ၵႂၢမ်းလၢတ်ႈ လႄႈ လိၵ်ႈလၢႆး ၸုမ်းသူင်ႉတႆး(တႆးသူင်ႉ) ၽႃႇသႃႇၵႂၢမ်းလၢတ်ႈမိူၼ်ၵၼ်တင်း တႆးသူင်ႉ၊ တႆးတူင်ႉ၊ တႆးသုၺ်ႇ၊ တႆးၽိင်၊ တႆးတူၼ်း၊ တႆးမၢဝ်း၊ တႆးလိုဝ်ႉ၊ တႆးၶိုၼ်၊ တႆးင်္လမ်း၊ တႆးယူၼ်း၊ တႆးလၢဝ်း၊ တႆးထႆး၊ တႆးဢႃႊႁူမ်၊ တႆးင်္လင်၊ တႆးလမ်၊ တႆးၼိူဝ်၊ တႆးလူင် လႄႈ တႆးၶမ်းတီႈ ၸဵမ်ၸိူဝ်းၼႆႉ။
ၼႂ်းမိူင်းၶႄႇၸႅၵ်ႇၽႄဝႆႉ လိၵ်ႈတႆး(4)င်္သၼ်း။ (1)လိၵ်ႈတႆးလိုဝ်ႉ ၼႂ်းမိူင်းသိပ်းသွင်ပၼ်းၼႃး ဢဝ်သဵင်ၵဵင်းႁုင်ႈ ပဵၼ်လၵ်းပိူင်၊ (2)လိၵ်ႈတႆးၼိူဝ်(လိၵ်ႈတႆးမၢဝ်း) ၼႂ်းမိူင်းတႂ်ႈၶူင်း(မိူင်းမၢဝ်း) ဢဝ်သဵင်မိူင်းၶွၼ် ပဵၼ်လၵ်ႈပိူင်၊ (3)လိၵ်ႈတႆးၽိင် ၼႂ်းမိူင်းလၢၼ်ႉၸၢင်ႉၼွႆႉ(လိၼ်ၶျၢင်း ၼႂ်းယုၼ်ႊၼၢၼ်ႊ)လႄႈ (4)လိၵ်ႈတႆးတူၼ်း ၼႂ်းမိူင်းဢီႁူင်ႁိုဝ်(ၼႂ်းယုၼ်ႊၼၢၼ်ႊ)။
လိၵ်ႈတႆးၼိူဝ်(ဢမ်ႇၼၼ် လိၵ်ႈတႆးမၢဝ်း၊ ဝၢႆးမႃးယဵၼ်းပဵၼ်လိၵ်ႈတႆးလူင် ဢၼ်ၸႂ်ႉတိုဝ်း ၼႂ်းမိူင်းတႆး 33 ၸဝ်ႈၾႃႉ)ၼႆႉ ၼႂ်းယုၼ်ႊၼၢၼ်ႊ ၸႂ်ႉတိုဝ်း ၼႂ်းၸုမ်းတႆးၼိူဝ် လႄႈ တႆးမၢဝ်း ၸိူင်ႉၼင်ႇမိူင်းမၢဝ်း၊ မိူင်းၵိုင်မႃႉ၊ မိူင်းၶျုင်ႊင်္ၸင်ႊ၊ မိူင်းၸိူၼ်ႉၶင်ႊ၊ မိူင်းၸင်ႊယူၼ်၊ မိူင်းၸိၼ်ႊၵူႇ(မိူင်းဝေႃႇ) မိူင်းၸဵင်ႊတုင်ႊ(မိူင်းၵႃႈ ဢမ်ႇၼၼ် ၵဵင်းတုင်ၼွႆႉ)မိူင်းင်္မၼ်း၊ မိူင်းလူးလူင်၊ မိူင်းၸိၼ်ႊၽိင်၊ မိူင်းယူၼ်င်္ၸင်ႊ၊ မိူင်းယူၼ်ယု၊ မိူင်းမီႇလေႃႇ၊ မိူင်းဝိုၼ်သၢၼ်ႊ လႄႈ မိူင်းမၢဝ်းပွတ်းၸၢၼ်းၼမ်ႉမၢဝ်း ၸဵမ်ၸိူဝ်းၼႆႉ။
လိၵ်ႈတႆးလူင်ပၢၼ်ၵဝ်ႇ
ပေႃးမႃးႁုပ်ႈတူၺ်း ဢၼ်င်္တမ်ႈၼႄမႃး ပႃႈၼိူဝ်တင်းမူတ်းၼႆႉ ဢၼ်မီးၼမ်ႉၼၵ်းသေ ပိူၼ်ႈတင်း ပၢႆးပိုၼ်း လႄႈ ပၢႆးထတ်းလီလီၼႆၸိုင် လၢတ်ႈလႆႈၸိူင်ႉၼင်ႇၼႆ- လိၵ်ႈတႆးႁဝ်း (လိၵ်ႈတႆးလူင်)င်္ၸၵ်ႇလႆႈသၢမ်ပၢၼ်၊ ပၢၼ်လိၵ်ႈတႆးၼိူဝ်၊ ပၢၼ်လိၵ်ႈတႆးမၢဝ်း လႄႈ ပၢၼ်လိၵ်ႈ တႆးလူင်(လိၵ်ႈတႆးတႂ်ႈၵေႃႈႁွင်ႉ)။ ၼႂ်းၼႆႈၼႆႉ- မိူဝ်ႈပၢၼ်ဢင်းၵိတ်းသ် ၸဝ်ႈၾႃႉတႆးႁဝ်း လႆႈႁူမ်ႈၵၼ် တင်ႈပဵၼ် ပတေႇသရိတ်ႈၶွင်ႇသီႇသေ ႁွင်ႉၸိုဝ်ႈမိူင်းတႆး ပတ်းပိုၼ်ႉယၢမ်းလဵဝ်ဝႃႈ မိူင်းတႆးၵမ်ႇပေႃးၸၼႆ မိူဝ်ႈပီ ၶ.သ 1922 ၼၼ်ႉမႃး။ ၼပ်ႉလႆႈဝႃႈတင်ႈတႄႇပီ 1922 မႃးၾၢႆႇၼႆႉ လိၵ်ႈတႆး လႆႈၽႄႈၸွတ်ႇၵႂုႇ ၼႂ်းမိူင်း ၵူႊတီႈတီႈယဝ်ႉၼႆယူႇ။
လိၵ်ႈတႆးလူင်ပၢၼ်မႂ်ႇ
ထိုင်မႃး ဢွၼ်တၢင်း ၼႃႈလွတ်ႈင်္လဝ်းသဝ်းၶေႃ(မိူင်းႁူမ်ႈတုမ်မိူင်းမၢၼ်ႊ) မိူဝ်ႈမွၵ်ႈပီ ၶ.သ 1940 ၼၼ်ႉ ၸဝ်ႈၸၢင်းဝိၸယႃႇၼၼ်ႇတ ဢွၼ်ႁူဝ် ဢဝ်ၵူၼ်းမီးပိုၼ်ႉႁူႉ ၸၢဝ်းတႆးႁဝ်း ၵမ်ႈၽွင်ႈသေ မႄးလိၵ်ႈတႆးလူင်င်္ထင်ႈ။ ၽိူမ်ႉသႂ်ႇင်္ထင်ႈ မႄႈၵပ်းမၼ်း ဢၼ်ထုၵ်ႇလီမီးလီပဵၼ် ၼၼ်ႉယဝ်ႉဢမ်ႇၵႃး မႄးႁဵတ်းပႃး မၢႆသဵင်မၼ်းၽိူမ်ႉင်္ထင်ႈ။ (ယူႇတီႈသၢမ်သဵင် ပဵၼ်မႃးႁႃႈသဵင်၊ သႂ်ႇင်္ထင်ႈသဵင် 2 ယၵ်း -ႇ လႄႈ သဵင် 3 ယၵ်းၸမ်ႈ -ႈ ၸိူင်ႉၼႆ။) ၵူၼ်းႁုၼ်ႊလင် ၸိူင်ႉသူၸဝ်ႈႁဝ်းၶႃႈ ၸင်ႇလႆႈႁဵၼ်းငၢႆႈ လႄႈ င်္တမ်ႈဢၢၼ်ႇငႆႈ ၼႂ်းယၢမ်းလဵဝ်ၼႆႉယဝ်ႉ။ တင်ႈတႄႇ ပီၼၼ်ႉမႃး လိၵ်ႈတႆးလူင်ႁဝ်း လႆႈင်္ၸၵ်ႇပဵၼ်လိၵ်ႈတႆးၵဝ်ႇ လႄႈ လိၵ်ႈတႆးမႂ်ႇၼႆမႃး တေႃႇမိူဝ်ႈလဵဝ်ၼႆႉယဝ်ႉ။
လိၵ်ႈတႆးႁႃႈသဵင် (ဢမ်ႇၼၼ်) လိၵ်ႈႁူဝ်သိူဝ်
လိၵ်ႈတႆးၵဝ်ႇၼၼ်ႉ ယွၼ်ႉပိူဝ်ႈ ပႆႇပေႃးၵုမ်ႇထူၼ်ႈ ပုၼ်ႈတႃႇ သဵင်လၢတ်ႈၵႂၢမ်းတႆးၼႆလႄႈ ထိုင်မႃး (1940) ၸဝ်ႈသြႃႇဝိၸယၼၼ်ႇတ (သႅၼ်ဝီႁွင်ႇ) ၸင်ႇၶိုၼ်းမူၼ်ႉမႄး ႁႂ်ႈမီးတူၼ်းသဵင် ႁႃႈသဵင်ယဝ်ႉ။ ၵူၺ်းၵႃႈ လိၵ်ႈဢၼ်မႄးၶိုၼ်းၼႆ့ သမ်ႉၺႃးၽွင်း သိုၵ်းၵမ်ႇၽႃႇပွၵ်ႈၵမ်းသွင်လႄႈ ၸင်ႇလႆႈဢဝ်ၵိုတ်းယိုတ်းၵႂႃႇဝႆႉယူႇ။ ဝၢႆးသိုၵ်းၵမ်ႇၽႃႇ ပွၵ်ႈသွင်ယဝ်ႉသေ ဝၢႆးလွတ်ႈလႅဝ်းသဝ်းၶေႃယဝ်ႉၸင်ႇ ၸဝ်ႈသၢႆမိူင်း ဢွၼ်ႁူဝ်သေ ၶိုၼ်းၽွတ်ႈၵေႃႇမတီႇလိၵ်ႈတႆး ၸွမ်းၼင်ႇ သဵၼ်ႈမၢႆတီႈတႂ်ႈၼႆႉယဝ်ႉ။
ၵေႃႇမတီႇတႃႇၶိုင်ပပ်ႉႁဵၼ်း
ၼင်ႇႁိုဝ်တေတူၵ်းထုၵ်ႇ မႅၼ်ႈၸွမ်း ထုင်းၾိင်ႈပပ်ႉႁဵၼ်းလိၵ်ႈတင်းလၢႆၼၼ်ႉ လူင်ပွင်ၸိုင်ႈတႆး ၸင်ႇဝႆ့မူႇၸုမ်းထၢတ်ႈသၢင်လိၵ်ႈ ဢၼ်တေသႂ်ႇပႃး ၼႂ်းပပ်ႉႁဵၼ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
မူႇၸုမ်းထၢတ်းလိၵ်ႈ
ဢဵၼ်းဢၢၼ်း ၶုၼ်လူင်ၽၢႆႇပၺ်ႇၺႃႇမိူင်းတႆးတႄႉ ပဵၼ်တႃႇၽွၼ်းလီတႆးသေ တၢင်ႇထိုင်လူင်ပွင်ၸိုင်ႈတႆး၊ လႆႈၶေႃႈပူင် ႁႂ်ႈသွၼ်ၼႂ်းႁူင်းႁဵၼ်းလႄႈ ႁဵတ်းဢွၵ်ႇ ပပ်ႉႁဵၼ်းလိၵ်ႈသေတႃႉၵေႃႈ တၼ်းလႆႈသွၼ်ထိုင် ၼႂ်းပီ 1962 ၵူၺ်း။ ယွၼ်ႉလိၵ်ႈတႆးမႂ်ႇဢွၵ်ႇမႃးလႄႈ ပၼ်ႁႃ "လိၵ်ႈၵဝ်ႇ" လႄႈ "လိၵ်ႈမႂ်ႇ"ၵေႃႈ ပဵၼ်မႃးယူႇယဝ်ႉ။ ပီ 1962 ၵွင်ႇၸီႇလုၵ်ႉၽိုၼ်ႉ (တော်လှန်ရေးကောင်စီ) ၶိုၼ်ႈမႃးသိမ်းဢဝ် ဢႃႇၼႃႇၵႂႃႇလႄႈ လွင်ႈၵၢၼ်ပၢႆးမိူင်းၼႆႉ မႃးယွၼ်ႈထိုင် လိၵ်ႈတႆးယူႇယဝ်ႉ။ ထိုင်မႃး 1964 လိူၼ်ၵျုၼ်ႇ (22) ဝၼ်း၊ လုင်းၵျေႃႇၸေႃး ၽူႈဢဝ်ပုၼ်ႈၽွၼ်း ၵူမ်းထၢၼ်ၽၢႆႇၽၼ်ႇတႃႇလႄႈ ၽၢႆႇၵဵပ်းၶွၼ်ႇ မိူင်းတႆး(ရှမ်းပြည်နယ် ဦးစီးအဖွဲ့ဘဏ္ဍာရေးနှင့် အခွန်တော်ဌာနတာဝန်ခံ) ၸင်ႇႁွင်ႉပၢင်ၵုမ် ပွၵ်ႈၵမ်းၼိုင်ႈ ၽွတ်ႈပဵၼ်ၸုမ်းတႃႇပႂ်ႉပႃး ၽိင်ႈထုင်း လိၵ်ႈလၢႆးၽိင်ႈငႄႈသေ ဢုပ်ႇၵၼ် လွင်ႈလိၵ်ႈတႆး ဢၼ်ပူင်သွၼ် ၼႂ်းႁူင်းႁဵၼ်းၼၼ်ႉ ယွၼ်ႉပိူဝ်ႈ မီး(လိၵ်ႈၵဝ်ႇ တင်း လိၵ်ႈမႂ်ႇ) သွင်ဢၼ်လႄႈ တေလႆႈသိုပ်ႇဢဝ် ဢၼ်လႂ်ပူင်သွၼ်ၼႆယဝ်ႉ။ ထိုင်မႃး 1964 လိူၼ်ၵျူႇလၢႆႇ (16) ဝၼ်း ပၢင်ၵုမ်ပွၵ်ႈၵမ်းသွင်ၼၼ်ႉ ၸင်ႇယႃႉပႅတ်ႈ လိၵ်ႈတႆးမႂ်ႇ ဢၼ်လူင်ပွင်ၸိုင်ႈ(ပၢၼ်ပႃႇလီႇမၢၼ်ႇ) ႁဵတ်းမႃးၼၼ်ႉသေ ၶိုၼ်းမၵ်းမၼ်ႈဝႃႈ ႁႂ်ႈဢဝ်လိၵ်ႈတႆးၵဝ်ႇသွၼ်ၼႆယဝ်ႉ။ ၶေႃႈတႅပ်းတတ်းဢၼ်ၼၼ်ႉ လုမ်းၵူမ်းထၢၼ်မိူင်းတႆး (ရှမ်းပြည်နယ်ဦးစီးအဖွဲ့ရုံး) ဢဝ်မၢႆလိၵ်ႈ 25-ရပ(ၶ) 66 သေ ၸတ်းၵၢၼ်ၵႂႃႇယဝ်ႉ။ မၢႆလိၵ်ႈ 25-ရပ(ၶ) 66 တႅပ်းတတ်းၵႂႃႇဝႃႈ - လိၵ်ႈတႆးမႂ်ႇ ဢၼ်တႄႇပဵၼ်တူဝ် ပဵၼ်တိၼ်ႇမႃး မိူဝ်ႈ 1955 ၼၼ်ႉ ထိုင်မႃး 1966 လႆႈၵိုတ်းယိုတ်း လွင်ႈပူင်သွၼ်ၵႂႃႇယူႇယဝ်ႉ။ တႃႇတေပူင်သွၼ်ၼၼ်ႉ လိၵ်ႈတႆးၵဝ်ႇၵေႃႈ သမ်ႉဢမ်ႇမီး လၵ်းသုတ်ႇ တႃႇႁဵတ်းပဵၼ်ပပ်ႉသင်လႄႈ လွင်ႈပူင်သွၼ်လိၵ်ႈတႆး ၼႂ်းႁူင်းႁဵၼ်း ဝၢႆးႁၢႆၵႂႃႇပႅတ်ႈယဝ်ႉ။
လိၵ်ႈတႆးလူင် လိၵ်ႈတႆးမႂ်ႇ
1. မႄႈသဵင်ငဝ်ႈ 18 တူဝ်
ၵ ၶ င ၸ သ ၺ တ ထ ၼ ပ ၽ မ ယ ရ လ ဝ ႁ ဢ (မၢႆတွင်း။ ။မႄႈသဵင်ငဝ်ႈလိၵ်ႈတႆး မီး 16 တူဝ်ၵွႆး။ ဝၢႆးမႃး သႂ်ႇင်္ထင်ႈ ၺ တင်း ရ သေ ၸင်ႇ ပဵၼ်မႃး 18 တူဝ် ၶဝ်ႈၸႂ်ၸိူင်ႉၼႆ။)။
2. မႄႈသဵင်င်္ၵမ် 3 တူဝ် (ဢၼ်ႁဵတ်းဢွၵ်ႇၼႂ်းပၢၼ်“မ”ႁႃႈတူဝ်) ၵ ၻ ၿ
3. မႄႈသဵင်သွၼ်ႉ 5 တူဝ် ၵျ ၵြ ၵွ ၵျွ ၾ(ၽ+ဝ=ၽႂ+ၾ?)။
4. မႄႈသဵင်ၵပ်း 12 တူဝ် ဢ ဢု ဢိ ဢီ ဢု ဢူ ဢေ ဢႄ ဢူဝ် ဢေႃ ဢိုဝ် ဢိူဝ်။
ၵိင်ႇၽႄလိၵ်ႈတႆးၵူၼ်းၶိူဝ်းတႆး
ၼွၵ်ႈသေလိၵ်ႈၶႄႇၵႂုႇ ၵႃႈပဵၼ်လိၵ်ႈၶိူဝ်းၵူၼ်းၼႂ်းလုမ်ႈၾႃႉၼႆႉ ဢမ်ႇဝႃႈလိၵ်ႈဢင်း ၵိတ်းသ်၊ လိၵ်ႈပႃႇလိ၊ လိၵ်ႈဢီႇၵျိပ်ႉ၊ လိၵ်ႈသီႇႁူဝ်ႇ၊ လိၵ်ႈၶွမ်၊ လိၵ်ႈပိဝ်ႇ၊ လိၵ်ႈမွၼ်း-လိၵ်ႈ ၶမဵၼ်၊ လိၵ်ႈမၢၼ်ႊ၊ လိၵ်ႈယူၼ်း လႄႈ လိၵ်ထႆး ပႃးတင်းလိၵ်ႈတႆးလူင် လႆႈၶၢမ်ႇပိုၼ်ႉၼိူဝ် လိၵ်ႈပြုႇမီႇ(မိူင်းၵလႃးဢိၼ်းတိယိူဝ်ႊသေ လတ်းင်္ပင်ႁဵတ်းပဵၼ်မႃးလွၼ်ႉလွၼ်ႉ လဵပ်ႈႁဵၼ်း ႁၼ်င်္မၼ်ႈၸိူင်ႉၼႆ။) လိၵ်ႈပြုႇႁ်မီႇ လႆႈတႄႇမီးမႃးၼႂ်းမိူင်းၵလႃးဢိၼ်းတိယိူဝ်ႊ ၸဵမ်မိူဝ်ႈဢွၼ်ပီၶရိတ်ႉသ် 500(BC 500)တေႃႇထိုင် ၶ.သ 300(AD 300)ၼႆ၊ ၼႂ်းပၢၼ်ၶုၼ်ႁေႃၶမ်းသီရိထမ်ႇမႃႇသေႃးၵ(မွၵ်ႈ AD 300)ၼၼ်ႉ လိၵ်ႈပြုႇရ်မီႇ လီႈၽႄႈႁိူင်းၸွတ်ႇတူဝ်ႈမိူင်းဢိၼ်းတိယိူဝ်ႊ လႄႈ ၽႄႈၸွတ်ႇၵႂုႇလၢႆလၢႆမိူင်းၸွမ်းလူၺ်ႈငဝ်းလၢႆးလၢႆလၢႆပိူင်ၼႆယူႇ။ ယဝ်ႉၵေႃႈ လိၵ်ႈပြုႇရ်မီႇၼႆႉ င်္မင်ႇပဵၼ်(2)သၢႆသွင်တၢင်းသေ ၽႄႇၶဝ်ႈမႃးတၢင်းပွတ်းဢေးသျိူဝ်းဝၼ်းဢွၵ်ႇ လႄႈ ၸဵင် ၸၢၼ်းဝၼ်းဢွၵ်ႇၸိူင်ႉၼင်ႇၼႆ-
သၢႆတီႈ(2)-သၢႆၼႆႉၵေႃႈ ဝႆးသေဢႃႇၼႃႇၸၢၵ်ႈမေႃးရိယ ၶွင်ၶုၼ်သီႇရိထမ်ႇမႃသေႃးၵ လႆႈလူႉပင်းင်္လဝ်ၵႂုႇယဝ်ႉၼၼ်ႉ တၢင်းပွတ်းတႂ်ႈ(ပွတ်းၸၢၼ်း)မိူင်းဢိၼ်တိယိူဝ်ႊ လႆႈမီႈၶိူဝ်းၶုၼ်ဢၼ်ႇထ၊ ၶိူဝ်းၶုၼ်ပၢၼ်လဝ လႄႈ ၶိူဝ်းၶုၼ်ၸူဝ်းရ တင်းဢႃႇၼႃႇၸၢၵ်ႈထတ်းတၢမ်းၵၼ် ပဵၼ်ပၢၼ်ပဵၼ်ပၢၼမႃး။ ယဝ်ႉၵေႃႈ လႆႈဢဝ်လိၵ်ႈပြုႇရ်မီ လတ်းင်္ပင်ႁဵတ်းပဵၼ်မႃး လိၵ်ႈပၸ်ႉ သိမ၊ လိၵ်ႈၸႃႇလုၵျုႉ လႄႈ လိၵ်ႈတမီးလ်သေ ၸႂ်ႉၸွမ်းပၢၼ်ၽႂ်ပၢၼ်မၼ်းၼႆယူႇ။ သၢႆတီႈသွင်ၼႆႉ လႆႈလႆလွင်ႈလူင်းမႃးတၢင်းၸၢၼ်းၶိူဝ်းယႂ်းယႂ်းသေ ၽႄႈၶဝ်ႈထိုင်မိူင်း သီႇႁူဝ်ႇ၊ မိူင်းၶွမ်၊ မိူင်းၶမဵၼ်၊ မိူင်းမွၼ်း(တွုႇရုႇဝတီႇ)(မၢႆတွင်း-မၼ်း(သုထမ်ႇမဝတီ)ပဵၼ် မွၼ်းမိူင်းမၢၼ်ႊ၊ မွၼ်း(တွုႇရုႇဝတီႇ)ပဵၼ်မွၼ်းမိူင်းထႆး ၼႂ်းပၢၼ်ၵွၼ်ႇ။)လႄႈ မိူင်းယူၼ်း၊မိူင်းထႆးသယၢမ်၊ ယဝ်ႉ ၵမ်းလိုၼ်းသုတ်း လႆႈယဵၼ်းမႃးပဵၼ် လိၵ်ႈသွင်ႁုၼ်၊ လိၵ်ႈၶွမ်၊ လိၵ်ႈၶမဵၼ်၊ လိၵ်ႈယူၼ်း၊ လိၵ်ႈမွၼ်း(တွုႇရုႇဝတီႇ)လႄႈ လိၵ်ႈထႆး၊ လၢဝ်း-ၶိုၼ်-လိုဝ်ႉ- င်္လမ်း တေႃႇထိုင်ပၢၼ်မိူဝ်ႈလဵဝ်ၼႆယဝ်ႈ။ ၼွၵ်ႈသေ ၵဵင်ႇသၢႆယႂ်ႇယႂ်ႇ (2)သၢႆၼႆယဝ်ႉ ယင်းလႆႈႁၼ်မီးင်္ထင်ႈသၢႆဢွၼ်ႇသၢႆဢိတ်း လၢႆလၢႆသၢႆ။ ၼႂ်းၼၼ်ႉၶဝ်ႈၸႂ်ဝႃႈ မီးလိၵ်ႈပြုႇရ်မီ မီးင်္ထင်ႈသၢႆၼိုင်ႈလုၵ်ႉမိူင်းၵလႃးဢိၼ်းတိ ယိူဝ်ႊပွတ်းၼိူဝ် ၶဝ်ႈတၢင်းမိူင်းတိင်္ပတ်ႈ(Tibet)ထိုင်ၵႂုႇမိူင်းသႄလူင်(ယီႊၼၢၼ်ႊ ဢမ်ႇၼၼ် ယုၼ်ၼၢၼ်)ၼႂ်းပၢၼ်ၶုၼ်ႁေႃၶမ်းဢသေႃးၵၼၼ်ႉၼင်ႇၵဝ်ႇၼႆယူႇ။ ဝၢႆးမႃး လႆႈယဵၼ်းမႃးပဵၼ် လိၵ်ႈတႆးယီႊ(ပၢႆယီး)၊ ယဝ်ႉလႆႈသိုပ်ႇမႃးပဵၼ်လိၵ်ႈတႆးၼိူဝ်(ပၢၼ်ၼၼ်ႉ ႁွင်ႉလိၵ်ႈထူဝ်ႇငွၵ်ႈ) လႄႈ လိၵ်ႈတႆးမၢဝ်း။ ၵမ်းလိုၼ်းသုတ်း ၸင်ႇလႆႈယဵၼ်းပဵၼ်မႃးပဵၼ်လိၵ်ႈတႆးလူင် ၼႆၵေႃႈဢမ်ႇၽိတ်းယေႊ။ ၵူၺ်းၵႃႈ ၼႂ်းပိုၼ်းတႆးမၢဝ်း လႄႈ တႆးလူင်ၶဝ်တႄႉ င်္တမ်ႈဝႆႉဝႃႈ တူဝ်လိၵ်ႈ ထူဝ်ႇငွၵ်ႈ ဢၼ်ပဵၼ်တူၼ်ႈတေႃလိၵ်ႈတႆးမၢဝ်း လႄႈ လိၵ်ႈတႆးလူင်ၼၼ်ႉ ၵိူတ်ႇမီးမႃး ၸဵမ် မိူဝ်ႈပၢၼ်တႆးသၢမ်မိူင်း(မိူင်းလုင်း၊ မိူင်းပႃး လႄႈ မိူင်းငဵဝ်ႉ)ၼၼ်ႉယဝ်ႉၼႆယူႇ။
ပေႃးဢဝ်ၸွမ်းလိၵ်ႈင်္ၽၼ်ႇသဝ်ႁိၼ်(Inscription-stone)ၸၢင်းပိဝ်ႇ၊ ၶွမ်ႇ၊ မွၼ်း၊ ၶ မဵၼ် လႄႈ ယူၼ်း၊ လၢဝ်း၊ ထႆး ဢၼ်ၶူၼ်ႉႁုႁၼ်ၼၼ်ႉဝႃႈၸိုင် လိၵ်ႈပြုႇရ်မီႁေႈလႆဢွၵ်ႇ မိူင်းဢိၼ်းတိယိူဝ်ႊသေ AD 1st Century တေႃႇ AD 8th Century ၵွႆးၼႆၼၼ်ႉၵွႆး။ ၵူၼ်းၶိူဝ်းတႆးႁဝ်းၼႆႉ ပေႃးဢဝ်မႃးင်္တၵ်ႈၵၼ်တင်းႁူဝ်ၵူၼ်းလုမ်ႈၾႃႉၸိုင် လႆႈဝႃႈမီး ဢိတ်းဢွၼ်ႇဢွတ်းၼိုင်ႈၵွႆး။ ၼၼ်သေတႃႉပေႃးမႃးတူၺ်းပၢႆးၾိင်ႈငႄႈ လႄႈ ၽႃႇသႃႇ(ၵႂၢမ်း လၢတ်ႈ လိၵ်ႈလၢႆး)ၸိုင် လၢတ်ႈလႆႈတဵမ်ပၢၵ်ႇဝႃႈ မီးၼမ်လိူဝ်ၸိူဝ်ႉၶိူဝ်းဢိုၼ်ႇၶဝ်တႄႉတႄႉ။ ၸွမ်းၼင်ႇ(ၽူႈင်္တမ်ႈ)လႆႈလဵပ်ႈႁဵၼ်းယိုၼ်းထိုင်ၼၼ်ႉ ပၢႆးတိတ်းတေႃႇသိုဝ်ႇသၢၼ်ၼႂ်းတူင်ႇဝူင်း ၵူၼ်း ၵူၼ်းၶိူဝ်းတႆးႁဝ်းမီးၼမ်လိူဝ်ပိူၼ်ႈၼႆၵေႃႈဝၢႈလႆႈယူႇ။ ၸူၵ်းဢဝ်တူဝ်ယၢင်ႇပၢႆးလိၵ်ႈလႆးၵွႆး ၵေႃႈပေႃးမီးၼမ်ၼႃႇယဝ်ႉ ၸိူင်ႉၼင်ႇ- ၸဵမ်ၸိူဝ်းၼႆႉ(ဢၼ်တိုၵ်ႉၶူၼ်ႉႁၼ်)မီးပဵၼ် (18)သႃၶႃ။
မႅင်ႇလိၵ်ႈတႆးပဵၼ်ၸုမ်းၸုမ်း
လိၵ်ႈတႆးတင်း(18)င်္သၼ်းၼႆႉ ပေႃးင်္ၸၵ်ႇႁတ်းပဵၼ်ၸုမ်းၸုမ်းၸိုင် တေႁၼ်လႆႈၸိူင်ႉ ၼႆယူႇ။
ၸုမ်းတီႈသီႇ
ၸုမ်းတီႈသီႇၼႆႉသမ်ႉ ၸႂ်ႉလၵ်းပိူင်မႄႈသဵင်ငဝ်ႈ(ဢၵ်ႉၶရဝိထီ)ၸိူင်ႉၸုမ်းတီႈသၢမ်ႁႃႈတူဝ် ႁႃႈတူဝ် ၵ ၶ ၵ ဃ ถ ၊ သ ဇ - ည ၼင်ႇၵဝ်ႇ။ ၵွႆးၵႃႈ မီးတူဝ် ၵ ဢွၼ်ႇပဵၼ်တူဝ်တႄႇ ငဝ်ႈမႄႈသဵင်ငဝ်ႈ တင်းသၢမ်ၶိူဝ်း။ ဢမ်ႇမီးၸႂ်ႉတူဝ် က လူင်(ၵ သွင်ႁွင်ႈ)ၸိူင်ႉၼင်ႇၸုမ်းတီႇ သၢမ်။
ၵႃႈပဵၼ်လိၵ်ႈလၢႆးၸိူဝ်ႉၶိူဝ်းတႆးႁဝ်းၼႂ်းလုမ်ႈၾႃႉ 18-19 င်္သၼ်း(ဢၼ်တိုၵ်ႉသွၵ်ႈၶူၼ်ႉ ႁႃႁၼ်)ၼႆႉ ပေႃးဢဝ်ၸွမ်းႁွႆးပိုၼ်းဝႃႈၸိုင် တေႁၼဝႃႈ လိၵ်ႈတႆးၼိူဝ် ၵိူတ်ႇမီးဢွၼ်တၢင်း ပိူၼ်ႈ(တီႈၼႆႈ လိၵ်ႈတႆးထူဝ်ႇငွၵ်ႈ လႄႈ တႆးၼိူဝ် ၼပ်ႉပဵၼ်ဢၼ်လဵဝ်ၵၼ်)။ တၢမ်းမႃးပဵၼ် လိၵ်ႈတႆးယီႊ၊ တၢမ်းမႃးင်္ထင်ႈ ပဵၼ်လိၵ်ႈတႆးမၢဝ်း။ ယဝ်ႉ မႃးလိၵ်ႈတႆးယူၼ်း၊ ယဝ်ႉသမ်ႉလိၵ်ႈ ထႆးၼႆသေ ယဝ်ႉမႃးၸင်ႇလိၵ်ႈတႆးလူင်ၼႆ ၵဵၼ်ၵၢပ်ႈပဵၼ်ပၢၼ်မႃးၸိူင်ႉၼႆယူႇယဝ်ႉ။ တီႈၼႆႈ ဝႃႈလူၺ်ႈ လိၵ်ႈတႆးလူင်မိူဝ်ႈပၢၼ်ၵဵင်းဝီ)။
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ပိုၼ်း ႁႂ်ႈပေႃးသွၵ်ႈၶူၼ်ႉႁႃလႆႈ ပိုၼ်းလိၵ်ႈတႆး(တႆးမၢဝ်း၊ တႆးလူင်)တေႃႇငဝ်ႈထိုင်ပၢႆထူၼ်ႈ ထူၼ်ႈတဵမ်တဵမ်ၼၼ်ႉ မုင်ႈမွင်းႁႃၽူႈႁူႉ လႄႈ ၵူၼ်းပၢႆးပိုၼ်း၊ ပၢႆးၶွင်မွၼ်တႆးႁဝ်း ႁူမ်ႈမိုဝ်းၵၼ် ဢွၵ်ႇင်္ႁင်းတူဝ်င်္ႁင်းၸႂ် လႄႈ င်္ႁင်းငိုၼ်းသေ တင်ႈမုၵ်ႉၸုမ်းၶူၼ်ႉသွၵ်ႈ ႁႃႁွမ်ဢဝ် ၼႂ်းပိုၼ်း ၸိူဝ်ႉၸၢတ်ႈတႆးၵူႊၶိူဝ်းၼႂ်းလုမ်ႈၾႃႉယူႇ။
ၵျွၵ်ႉၵူင်း၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းဝၢၼ်းတႂိၼ်း
ဢၢင်ႈဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းဝၢၼ်းတႂိၼ်း
ႁူၺ်ႈႁိူဝ်း၊ ဝၢၼ်ႈ (ဢိူင်ႇဝူဝ်းလၢႆး၊ မိူင်းပၼ်ႇ)
ဝၢၼ်ႈႁူၺ်ႈႁိူဝ်း (, Wan Hway Hay, ဝမ်ဟွေဟေး) ၼႆႉ ပဵၼ်ဝၢၼ်ႈ ဢၼ်မီးၼႂ်း ဢိူင်ႇဝူဝ်းလၢႆး၊ ၸႄႈဝဵင်းမိူင်းပၼ်ႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈ လၢင်းၶိူဝ်း၊ မိူင်းတႆး ဢေႃႈ။
1220
လိူၼ်ၾႅပ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မၢတ်ႉၶျ်
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢေႇပရႄႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မေႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျုၼ်ႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျူႇလၢႆႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢေႃးၵၢတ်ႉ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်သႅပ်ႇထႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၼူဝ်ႇဝႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်တီႇသႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:1220
016 တိပၼ်ႇလတ်ႉထမိၵ၊ ၸၢတ်ႈ
16- ၸၢတ်ႈတိပလ်လတ်ထမိၷ
(တိပလ်လတ်ထမိၵ = တိုင်ဢၼ်မေႃၼွၼ်း သၢမ်ပိူင်) ထွမ်ႇဢဝ်ၵႂၢမ်းသင်ႇသွၼ်၊ ဢွၼ်ႁွတ်ႈတီႈသိူဝ်းသႃႇ
ဝတ်ႉထုပၸ်ႉၸုပၼ်ႇ
ပွၵ်ႈၼိုင်ႈ မုၼ်ၶမ်းၽြႃး ယူႇသဝ်းတမ်ႈတီႈ မိူင်းဢႃႇꩮဝီႇ၊ တီႈ ဢၷ်ႉၷႃꩮဝၸေႇတီႇယူႇ။ တႃႇတေထွမ်ႇဢဝ် တြႃးမုၼ်ၶမ်းၽြႃးၼၼ်ႉ ၵူၼ်းၼႂ်းဝဵင်းၶဝ်လႄႈ ရႁၢၼ်းၵူၼ်းၸၢႆး၊ ရႁၢၼ်းၼၢင်းယိင်းၶဝ် ဢွၼ်ၵၼ်ၽႅဝ်မႃး တီႈဝတ်ႉယူႇ။ ၽိူဝ်ႇႁိုင်မႃး ၼၢင်းယိင်းလႄႈ ရႁၢၼ်းၼၢင်းယိင်းၶဝ် ဢမ်ႇမႃးယဝ်ႉသေ ၵူၺ်းမီး ၵူၼ်းၸၢႆးလႄႈ ရႁၢၼ်းၵူၼ်းၸၢႆးၶဝ်ၵူၺ်း ဢၼ်မႃး။ တႄႇဢဝ်ၼၼ်ႉမႃးသေ ၸင်ႇႁေႃးတြႃးၵ ၢင်ၶမ်ႈၵူၺ်းယဝ်ႉ။ ပေႃးဝႃႈ ပၢင်တြႃးယဝ်ႉၵေႃႈ ၸဝ်ႈဝႃႇယႂ်ႇဝႃႇလူင်ၶဝ် ပွၵ်ႈမိူဝ်းဝတ်ႉၽႂ် ဝတ်ႉမၼ်းယူႇ။
ၸဝ်ႈရႁၢၼ်းဢွၼ်ႇ ၸဝ်ႈသၢင်ႇဢွၼ်ႇၶဝ်တႄႉ ဢွၼ်ၵၼ်ၼွၼ်းၸွမ်း ၵူၼ်းၸၢႆး တီႈၼိူဝ် ၸရွပ်ႈႁေႃးတြႃးၼၼ်ႉလႄႈ ၵမ်ႈၽွင်ႈၵေႃႈ ၼွၼ်းၶူၼ်“ၶေႃးၶေႃး”၊ ၵတ်းၶဵဝ်ႈမေႃးဝႆႉယူႇ။ ၸိူဝ်းဢၼ်ၼွၼ်း ၼိုင်ႈၵႅပ်ႉၼိုင်ႈၵမ်းၼၼ်ႉ လႆႈႁၼ် ဢၼ်ပိူင်ႈတႃၼၼ်သေ ၸင်ႇတေၵႂႃႇလဝ်ႈလၢတ်ႈၼႄ မုၼ်ၶမ်းၽြႃးလႄႈ မုၼ်ၶမ်းၽြႃး ၸင်ႇတတ်းမၢႆဝႃႈ “ၸဝ်ႈရႁၢၼ်းၶဝ် တေဢမ်ႇလႆႈၼွၼ်းၸွမ်း ၵူၼ်းလႄႈ ၸဝ်ႈသၢင်ႇၶဝ်”ၼႆယဝ်ႉ။
မိူဝ်ႈဢွၼ်တၢင်းၼၼ်ႉတႄႉ တီႈၼႂ်းသႃႇသၼႃႇၼႆႉ ပုၼ်ႈတႃႇတီ ႈယူႇတီႈၼွၼ်း ၸဝ်ႈရႃႇႁုလႃႇ မီးၼမ်တႄႉတႄႉ။ ယွၼ်ႉပိူဝ်ႈ ပဵၼ်လုၵ်ႈၸၢႆးမုၼ်ၶမ်းၽြႃးၵေႃႈ ပိူင်ၼိုင်ႈ၊ တူဝ်ၸဝ်ႈၵဝ်ႇၵေႃႈ သမ်ႉပဵၼ်ၵေႃႉဢၼ် မီးၸႂ်ႁၵ်ႉပႅင်း သိၵ်ႈၶႃႇသၢမ်ပိူင်ၵေႃႈ ပိူူင်ၼိုင်ႈလႄႈ ပေႃးဝႃႈ လႆႈႁၼ် ၸဝ်ႈရႃႇႁုလႃႇမႃးၼႆၸိုင် ၸဝ်ႈရႁၢၼ်းၶဝ် ဢွၼ်ၵၼ် ပၼ်တီႈယူႇတီႈသဝ်းယဝ်ႉ။ သိူဝ်ႇပၼ် ၵူႇၼွၼ်းဢွၼ်ႇ၊ ဢဝ်သၢင်ႇၵၢၼ်းသေ ႁဵတ်းပၼ် တႃႇမွၼ်ႁူဝ်ယူႇယဝ်ႉ။ ဝၢႆးသေ တမ်းဝၢင်း သိၵ်ႈၶႃႇပုၻ်ႈမႂ်ႇမႃး ယွၼ်ႉပိူဝ်ႈ ၼပ်ႉယမ်သိၵ်ႈၶႃႇပုၻ်ႈလႄႈ ဢမ်ႇၸၢင်ႈပၼ် တီႈယူႇပုၼ်ႈတႃႇ ၸဝ်ႈရႃႇႁုလႃႇသေ ၸင်ႇဝႃႈ “ၸဝ်ႈရႃႇႁုလႃႇ ၶႅၼ်းတေႃႈၵႂႃႇ ႁႃတီႈယူႇတီႈၼွၼ်းၸဝ်ႈ ႁင်းၵူၺ်းတႃႉ”ၼႆယဝ်ႉ။
ၸဝ်ႈရႃႇႁုလႃႇ တေလႆႈၵႂႃႇႁႃ တီႈယူႇတီႈလႂ်။ တီႈဝတ်ႉၵူႈတီႈ ဢၼ်ဢမ်ႇမီး ၸဝ်ႈရႁၢၼ်းၼၼ်ႉ ဢမ်ႇမီးတီႈလႂ်။ တီႈဢၼ်လွတ်ႈ ၸဝ်ႈရႁၢၼ်းၶဝ်ၼၼ်ႉတႄႉ ၵူၺ်းၵိုတ်း တီႈထၢင်ႇၽၢႆႈ(ဝၸ်ႉၸၵုꩦိ) မုၼ်ၶမ်းၽြႃးၵူၺ်းယဝ်ႉ။ ၵွပ်ႈၼၼ် ၶိုၼ်းၼၼ်ႉ ၸဝ်ႈရႃႇႁုလႃႇ လႆႈၵႂႃႇၼွၼ်း တီႈၼႂ်းထၢင်ၽၢႆႈၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၵၢင်ၼႂ် ၽွင်းႁူဝ်မိူင်းသႂ်မႃး မုၼ်ၶမ်းၽြႃးယေႃးမႃး တမ်ႈတီႈ ဝၸ်ႉၸၵုꩦိသေ လႆႈႁူႉဝႃႈ မီးဝႆႉ ၸဝ်ႈရႃႇႁုလႃႇၼႆယူႇ။ ၸဝ်ႈရႃႇႁုလႃႇၼႆႉ သင်ႇသွၼ်ငၢႆႈသေ ပဵၼ်ၸဝ်ႈသၢင်ႇ ဢၼ်ၼပ်ႉယမ် သိၵ်ႈ ၶႇသၢမ်ပိူင်ၼင်ႇၼႆယဝ်ႉ။ ၸဝ်ႈရႁၢၼ်းၶဝ် လႆႈႁူႉထိုင်ၼင်ႇၼႆသေ တီႈၵၢင်ပၢင်တုမ်သင်ႇၶႃႇၸဝ်ႈၶဝ် ၽွင်းတိုၵ်ႉဢွၼ်ၵၼ် လၢတ်ႈၵႂၢမ်းယွင်ႉယေႃး ၸဝ်ႈရႃႇႁုလႃႇၼင်ႇၼၼ် မုၼ်ၶမ်းၽြႃး ၸင်ႇၽႅဝ်မႃးသေ “ၸဝ်ႈရႁၢၼ်းၶဝ်... ၸဝ်ႈရႃႇႁုလႃႇ သင်ႇသွၼ်ဢွၼ်လီငၢႆႈၼႆၼႆႉ ဢမ်ႇၸႂ်ႈ ၽဝႃႉယၢမ်းလဵဝ်ၼႆႉ ဢၼ်လဵဝ်ၵူၺ်း။ မိူဝ်ႈပဵၼ်ၽဝႃႉ တိရၸ်ႉꧢၢၼ်ႇၼၼ်ႉၵေႃႈ တေႃႈသင်ႇသွၼ်ဢွၼ်လီငၢႆႈမႃးယူႇ ယဝ်ႉ” ၼႆ သေ ၸင်ႇလၢတ်ႈႁေႃးၼႄ ꩡၢတ်ႈၵွၼ်ႇဝၼ်းလင်ၼင်ႇၼႆယဝ်ႉ-
ၸၢတ်ႈဝၼ်းလင်
မိူဝ်ႈၵွၼ်ႇ တီႈမိူင်းရႃႇꩡၷႁ ၽွင်းမိူဝ်ႈၶုၼ်မၷꩪ ပဵၼ်ၶုၼ်ၼၼ်ႉ ၼေႃႇၶမ်းၽြႃး ပဵၼ်တိုင်သေ ယူႇသဝ်းႁူမ်ႈလူၺ်ႈ တိုင်ႁႃႈပၢၵ်ႇ တီႈၼႂ်းထိူၼ်ႇယူႇ။ တိုင်မႄႈ ဢၼ်ပဵၼ်ၼွင်ႉယိင်း ၼေႃႇၶမ်းတိုင်ၼၼ်ႉ ၸင်ႇဢဝ် လုၵ်ႈၸၢႆးမၼ်း မႃးဢၢပ်ႈပၼ် တမ်ႈတီႈ ပီႈဢၢႆႈမၼ်း ၼေႃၶမ်းတိုင်သေ ႁႂ်ႈသွၼ်ပၼ် “လၢႆးလိင်ႉတိုင်”ယဝ်ႉ။ ပေႃႈလုင်းတိုင်ၵေႃႈဝႃႈ “လီယဝ်ႉ”ၼႆ ႁပ်ႉဢဝ်သေ သင်ႇလၢတ်ႈဝႃႈ ႁႂ်ႈမႃးႁဵၼ်းဢဝ် တၢင်းမေႃၶၢဝ်းၼၼ်ႉၶၢဝ်းၼႆႉၼႆယဝ်ႉ။ တိုင်ဢွၼ်ႇၼၼ်ႉၵေႃႈ မီးၼမ်ႉၸႂ် ၶႂ်ႈမေႃ တႄႉတႄႉဝႃႈဝႃႈသေ ၵႂႃႇႁဵၼ်းသွၼ်ဢဝ် ၵူႈဝၼ်းဝၼ်းယဝ်ႉ။
ဝၼ်းၼိုင်ႈ တိုင်ဢွၼ်ႇၵႂႃႇဢႅဝ်ႇလႄႇ ႁႃၵိၼ်ၼႂ်းထိူၼ်ႇသေ သမ်ႉၵႂႃႇထုၵ်ႇႁဵဝ်ႉလႄႈ မၼ်းၸင်ႇဢဝ် လၢႆးလိင်ႉတိုင် ႁွင်ႉသႅၼ်ႇဢိဝ်ၸိူင်ႉၼင်ႇ ထုၵ်ႇႁဵဝ်ႉၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ပေႃးဝႃႈ လႆႈငိၼ်းသဵင်ၼင်ႇၼၼ် တိုင်ၶဝ် ၸင်ႇၵႂႃႇလၢတ်ႈထိုင် မႄႈမၼ်းယဝ်ႉ။ တိုင်မႄႈၼၼ်ႉ ၸင်ႇၵႂႃႇၸူး ပီႈဢၢႆႈမၼ်းသေ ထၢမ်ဝႃႈ သွၼ်ပၼ် လၢႆးလိင်ႉတိုင် တမ်ႈတီႈလၢၼ်ၸဝ်ႈၵဝ်ႇယဝ်ႉႁႃႉ ၼႆယဝ်ႉ။ ၼေႃႇၶမ်းတိုင်ၵေႃႈ ၸင်ႇဝႃႈ “ၼွင်ႉယိင်း... ယႃႇပေၵူဝ် လုၵ်ႈၸၢႆးမႂ်း ထူပ်းၽေးသေသမ်ႇသေပိူင်ယူႇလႃႈ၊ လုၵ်ႈၸၢႆးမႂ်းၼႆႉ မၼ်းမေႃ လၢႆးလိင်ႉတိုင် လီၼႃႇၼႃႇယဝ်ႉ၊ ဢမ်ႇႁိုင်ဢမ်ႇၼၢၼ်း မၼ်းတေပွၵ်ႈမႃးသေ ႁဵတ်းႁႂ်ႈၸႂ်မႂ်းသိူဝ်းယူႇ” ၼႆသေ ၸင်ႇတေလွတ်ႈႁေႃး ၷႃႇထႃႇတီႈတႂ်ႈၼႆႉယဝ်ႉ-
ပိၼ်ႇတႆး
ဢူဝ် ၼွင်ႉယိင်း... လၢၼ်ႇၸၢႆးတိုင်ၵဝ် ဢၼ်မေႃၼွၼ်းသၢမ်ပိူင်၊ ဢၼ်မီးလၢႆးလိင်ႉတိုင် တင်းၼမ်၊ ဢၼ်မီး ၵိပ်ႇပႅတ်ႇဢၼ်၊ ဢၼ်မေႃႁႃၵိၼ် ၼမ်ႉႁူၺ်ႈၼမ်ႉထိူၼ်ႇ ၽွင်းၵၢင်ၶိုၼ်းၵူၺ်းၼၼ်ႉ သွၼ်ပၼ်မၼ်း(လၢႆးလိင်ႉတိုင်)ယဝ်ႉယဝ်ႈ။ လၢၼ်ၸၢႆးတိုင်ၵဝ်ၼႆႉ ၵူၺ်းဢဝ်ၶူးၼင် ၽၢႆႇဢၼ်တိူဝ်ႉ လိၼ်ၼၼ်ႉ ထူၺ်ႈၸႂ်သေ ဢဝ်လၢႆးလိင်ႉတိုင် ႁူၵ်းလၢႆးၼၼ်ႉ လိင်ႉလႆႈမူးသိူဝ်းယူႇယဝ်ႉ။
တိုင်ဢွၼ်ႇတူဝ်ၼၼ်ႉ ပေႃးဝႃႈ ထုၵ်ႇႁဵဝ်ႉၶမ်ႁဵဝ်ႉယဝ်ႉၼႆ ဢဝ်လၢႆးလိင်ႉတိုင်သေ ႁဵတ်းပႅတ်ႉ တၢႆၶႅင်ဝႆႉယူႇယဝ်ႉ။ ဢၼ်တိုင်ဢွၼ်ႇ ႁဵတ်းၵဵင်ႉတၢႆၼၼ်ႉ မၼ်းမိူၼ်လီၼႃႇလႄႈ မႅင်းမူၼ်းၶဵဝ်၊ ၵႃလမ်ၸိူဝ်းၼႆႉ သမ်ႉပေႃးမႃး ဢုမ်ႇသႂ်ႇ ၼိူဝ်တူဝ်မၼ်းၵွၼ်ႇယဝ်ႉ။ ပေႃးမူးသိူဝ်း ၽႅဝ်မႃး မႃးလႆႈႁၼ်ၼင်ႇၼၼ် ၸင်ႇဝူၼ်ႉဝႃႈ “တေထုၵ်ႇႁဵဝ်ႉ ၸဵမ်မိူဝ်ႈၸဝ်ႉၸဝ်ႉၼၼ်ႉၵႂႃႈ၊ သမ်ႉပေႃးမဵၼ်ယဝ်ႉလူး”ၼႆသေ ၸင်ႇလိတ်ႈၸိူၵ်ႈသေ ၸင်ႇၵႂႃႇပိတ်း မႂ်တွင်မႂ်မႆႉ တႃႇတေႁေႃႇၼိူဝ်ႉတိုင်ၼႆယူႇ။ ၵမ်းၼၼ်ႉ တိုင်ဢွၼ်ႇ တူဝ်ၼၼ်ႉ ၵိုင်ႉၵၢင်ႉ လုၵ်ႉၶုၼ်ထင်ႇလႅၼ်ႈၵႂႃႇၸူး တမ်ႈတီႈ မႄႈမၼ်းၵမ်းလဵဝ်ယဝ်ႉ။
(2)ပေႃးဝႃႈမီးတၢင်းမေႃ၊ ၸၢင်ႈလေႃလွတ်ႈၽေးၶဵၼ်။
ၵူၵ်ႉၵူဝ်ႇၵူင်း၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းမျိတ်ႉတႃး
ဝၢၼ်ႈၵူၵ်ႉၵူဝ်ႇၵူင်း  (ကုက္ကိုကုန်းရွာ, Kokekokone) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇၵူၵ်ႉၵူဝ်ႇၵူင်း၊ ၸႄႈဝဵင်းမျိတ်ႉတႃး၊ ၸႄႈတွၼ်ႈၵျွၵ်ႉသႄႇ၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 190866 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇၵူၵ်ႉၵူဝ်ႇၵူင်းၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 101 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 110 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 211 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
တေႃႇၼႄႇ ထရၢမ်ႉ
တေႃႇၼႄႇ ၵျွၼ်ႇ ထရၢမ်ႉ (Donald John Trump ဝၼ်းၵိူတ်ႇ - 1946၊ ၵျုၼ်ႇ 14)ၼႆႉ ပဵၼ် ၸွမ်ၸိုင်ႈမိူင်း မိူင်းႁူမ်ႈတုမ် ဢႃႇမႄႇရိၵ ၵေႃႉထူၼ်ႈ 45 သေ ပဵၼ်ၸဝ်ႈပၢႆးမၢၵ်ႈမီးၵေႃႉၼိုင်ႈယဝ်ႉ။ ယၢမ်းလဵဝ်ၼႆႉ မၼ်းပဵၼ် ႁူဝ်ပဝ်ႈ ဢေႃႇၵၼၢႆႇၸေးသျိၼ်းထရၢမ်ႉ ဢၼ်ပဵၼ် ၶွမ်ႇပၼီႇ ဢၼ်ပိူင်ႇၵၢၼ်ငၢၼ်းပၢႆးမၢၵ်ႈမီး ဢၼ်ၵႃႉၶၢႆၼင်လိၼ်ႁိူၼ်း လႄႈ ပၢႆးမၢၵ်ႈမီးတၢင်ႇၸိူဝ်းၼၼ်ႉသေ မိူဝ်ႈမၼ်းပႆႇဢဝ် ပုၼ်ႈၽွၼ်း ၸွမ်ၸိုင်ႈမိူင်းၼၼ်ႉ မၼ်းလၢတ်ႈဝႃႈ မၼ်းတေထွၼ်တူဝ်ဢွၵ်ႇတီႈ တႃၶုၼ်ၼၼ်ႉဝႃႈၼႆယဝ်ႉ။ ထရၢမ်ႉၼႆႉ ၸူဝ်ႈသၢၵ်ႈမၼ်းၼ်ႉ မၼ်းလႆႈၵေႃႇသၢင်ႈမႃး ယူင်ႉသၢင်ႈတႃႇဝႃႇ၊ ႁူင်းလႅမ်း၊ ၵႃႇသီႇၼူဝ်ႇ၊ ပၢင်ႇၵွပ်ႉၾ် လႄႈ ဢွင်ႈတီႈ မိၵ်ႈမၢႆဢၼ်ၸိုဝ်ႈသဵင်ယႂ်ႇၼၼ်ႉ တင်းၼမ်တင်းလၢႆယဝ်ႉ။
ပီ 2015 ၼၼ်ႉ ထရၢမ်ႉ ပိုၼ်ၽၢဝ်ႇဝႃႈ မၼ်းတေၶဝ်ႈလိူၵ်ႈ ပဵၼ် ၼေႃႇၸွမ်ၸိုင်ႈမိူင်း တႃႇ ပႃႇတီႇရီႇပတ်ႉပလိၵ်ႇၵၢၼ်ႇဝႃႈၼႆသေ ၼႂ်းၵႃႈ ၵူၼ်းဢၼ်တေထုၵ်ႇလိူၵ်ႈတၢင်ႇပဵၼ် ၼေႃႇၸွမ်ၸိုင်ႈမိူင်းၼၼ်ႉ မၼ်းၸိုဝ်ႈလိုဝ်းဝႆႉယူႇယဝ်ႉ။ ထိုင် ပီ 2016 လိူၼ်မေႇမႃး ၽူႈၸိူဝ်းၶဝ်ႈၶႄႉၶဵင်ႇမၼ်း တီႈ ပႃႇတီႇရီႇပတ်ႉပလိၵ်ႇၵၢၼ်ႇၼၼ်ႉ လႆႈၵိုတ်း လွင်ႈႁႃၶႅပ်းၵၢင်ၸႂ်သေ လိူၼ်ၵျူႇလၢႆႇ 2016 မႃး လုၵ်ႉတီႈ ၶွၼ်ႇဝႅၼ်းသျိၼ်းၸိူဝ်ႉၸၢတ်ႈ ရီႇပတ်ႇပလိၵ်ႇၵၢၼ်ႇ လႆႈပိုၼ်ၽၢဝ်ႇပဵၼ်တၢင်းၵၢၼ်ဝႃႈ လႆႈလိူၵ်ႈထရၢမ်ႉတႃႇ ၶဝ်ႈၶႄႉၶဵင်ႇ ၼေႃႇၸွမ်ၸိုင်ႈမိူင်း တၢင်တူဝ်ပႃႇတီႇ ဝႃႈၼႆယဝ်ႉ။ ထရၢမ်ႉၼႆႉ မိူဝ်ႈဢွၼတၢင်းၼၼ်ႉၵေႃႈ မၼ်းထုၵ်ႇသိုဝ်ႇၶၢဝ်ႇၶဝ် ၶဝ်ႈၸႂ်မၼ်းမႃးသေ ၵူႈၸိုင်ႈမိူင်းၵေႃႈ လႆႈၶဝ်ႈၸႂ်မၼ်းမႃးယဝ်ႉ။ ၵႂၢမ်းဢၼ်မၼ်းလၢတ်ႈတီႈ ပၢင်သူၼ်းတုမ် လႄႈ တီႈ တုၺ်ႇတႃႇၼၼ်ႉ ၵႆႉလေႈပဵၼ် ၵႂၢမ်းဢၼ်လႆႈထဵင်ႇၵၼ်မေႃးၵၼ် လႄႈ ၵႆႉလေႇပဵၼ် ၵႂၢမ်းၽိတ်းၽိတ်းၽူၼ်ၽူၼ်ယဝ်ႉ။ တီႈပၢင်သူၼ်းတုမ်ၼႂ်းပႃႇတီႇ ဢၼ်ပဵၼ် တႃႇထုၵ်ႇလိူၵ်ႈပဵၼ် ၼေႃႇၸွမ်ၸိုင်ႈမိူင်းၼၼ်ႉၵေႃႈ လႆႈထူပ်း လွင်ႈၼႄၵၢင်ၸႂ် ဢမ်ႇၼၼ် လွင်ႈႁဵတ်းႁၢႆႉမႃးယဝ်ႉ။ မိူဝ်ႈ ပီ 2005 ဢွၵ်ႇထူဝ်ႇပႃႇ 7 ဝၼ်းၼၼ်ႉ သဵင်ဢၼ်မၼ်းမႅၼ်သေလၢတ်ႈဝႃႈ မၼ်းတဵၵ်းၵွတ်ႇၼူမ်ၼၢင်းယိင်း၊ မိပ်ႇၼူတ်ႈၼၢင်းယိင်းၼၼ်ႉ လႆႈဢွၵ်ႇမႃးသေ ဝၢႆးသေၼၼ်ႉ ၼၢင်းယိင်းတင်းၼမ်တင်းလၢႆၵေႃႈ ဢွၼ်ၵၼ်လၢတ်ႈဝႃႈ ၶဝ်ၵေႃႈ ထုၵ်ႇမၼ်းႁဵတ်းၼင်ႇၼၼ်မႃး ဝႃႈၼႆယဝ်ႉ။ ၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈ ၵႂၢမ်းဢၼ်မၼ်းလၢတ်ႈမႃး မိူဝ်ႈပီ 2005 ၼၼ်ႉ မၼ်းၶိုၼ်းယွမ်းတၢင်းၽိတ်းသေတႃႉ လွင်ႈၸီးၸွႆးလၢတ်ႈမၢပ်ႇမၼ်းၼၼ်ႉတႄႉ မၼ်းပဵၼ် လွင်ႈႁဵတ်းသၢင်ႈ ႁႂ်ႈသလေႇမၼ်းတူၵ်းၵူၺ်း ဝႃႈၼႆယဝ်ႉ။
ၸၼ်ႇဝႃႇရီႇ 11
လိူၼ်ၸၼ်ႇဝႃႇရီႇ (11) ဝၼ်းၼႆႉ ပေႃးဢဝ် ပၵ်းယဵမ်ႈဝၼ်းၵရီႇၵေႃးရီးယႅၼ်း ဝႃႈ ပဵၼ်ဝၼ်းထူၼ်ႈ (11) တွၼ်ႈတႃႇ ၼိုင်ႈပီယဝ်ႉ။ တွၼ်ႈတႃႇတေသုတ်းပီၼႆႉ ၵိုတ်းထႅင်ႈ (354) ဝၼ်းယူႇ။ ပေႃးပဵၼ် ပီဝႃႇထၢပ်ႈ ၼႆ ၵိုတ်းယူႇ (355)ဝၼ်းယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၼ်းထိ ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ၸၼ်ႇဝႃႇရီႇ
ဢေႇပရႄႇ 1894
(26) ဝၼ်း
5
1548
1548
လိူၼ်ၸၼ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၾႅပ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မၢတ်ႉၶျ်
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢေႇပရႄႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျုၼ်ႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျူႇလၢႆႇ
(1) ဝၼ်း။
ဢေႃးၵၢတ်ႉ
(1) ဝၼ်း။
ဢွၵ်ႇထူဝ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
ၼူဝ်ႇဝႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
တီႇသႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
522
လိူၼ်ၸၼ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လႄႇၵႂႅတ်ႉၵျီး၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းတွင်ႇတႃႇ
ဝၢၼ်ႈလႄႇၵႂႅတ်ႉၵျီး  (လယ်ကွက်ကြီးရွာ, Lelkwetgyi) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇလႄႇၵႂႅတ်ႉၵျီး၊ ၸႄႈဝဵင်းတွင်ႇတႃႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈမျိၼ်းၶျၢၼ်ႇ၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 191472 ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇလႄႇၵႂႅတ်ႉၵျီးၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 918 ၊ ယိင်း 1099 သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 2017 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
522
လိူၼ်ၾႅပ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လႄႇၵႂႅတ်ႉၵျီး၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းတွင်ႇတႃႇ
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းတွင်ႇတႃႇ
522
လိူၼ်မၢတ်ႉၶျ်
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢေႇပရႄႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မေႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျုၼ်ႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျူႇလၢႆႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢေႃးၵၢတ်ႉ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်သႅပ်ႇထႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢွၵ်ႇထူဝ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၼူဝ်ႇဝႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်တီႇသႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
ဢိၼ်းပိၼ်ႇဝ၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းမဵၵ်ႉထီႇလႃႇ
ဝၢၼ်ႈဢိၼ်းပိၼ်ႇဝ  (အင်းပင်ဝရွာ, Innpinwa) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇယေႇဝေႇ၊ ၸႄႈဝဵင်းမဵၵ်ႉထီႇလႃႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈမဵၵ်ႉထီႇလႃႇ၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 218400 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇယေႇဝေႇၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 2559 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 3088 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 5647 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းမဵၵ်ႉထီႇလႃႇ
1219
1219
လိူၼ်ၾႅပ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မၢတ်ႉၶျ်
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢေႇပရႄႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မေႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျုၼ်ႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျူႇလၢႆႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢေႃးၵၢတ်ႉ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်သႅပ်ႇထႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢွၵ်ႇထူဝ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၼူဝ်ႇဝႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်တီႇသႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:1219
ဝၢၼ်ႈမႂ်ႇၵုင်းပဝ်း
ဝၢၼ်ႈမႂ်ႇၵုင်းပဝ်း (Waanmauekungpao,, ကုန်းပေါင်းရွာသစ်) ၼႆႉ ပဵၼ်ဝၢၼ်ႈ ဢၼ်မီးၼႂ်း ဢိူင်ႇပၢင်ၸိူင်း (ၵႃႇႁႃႉ)၊ ၸႄႈဝဵင်း မိူင်းၼၢႆး၊ ၸႄႈတွၼ်ႈ လၢင်းၶိူဝ်း၊ မိူင်းတႆး ဢေႃႈ။
1981
လိူၼ်ၸၼ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၾႅပ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မၢတ်ႉၶျ်
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢေႇပရႄႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မေႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျုၼ်ႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျူႇလၢႆႇ
(1) ဝၼ်း။
ဢေႃးၵၢတ်ႉ
(1) ဝၼ်း။
သႅပ်ႇထႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
ဢွၵ်ႇထူဝ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
တီႇသႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:1980 ႁူဝ်သိပ်းပီ
1547
1547
ၼမ်ႉတူၵ်း၊ ဝၢၼ်ႈ (ဢိူင်ႇဝူဝ်းလၢႆး၊ မိူင်းပၼ်ႇ)
ဝၢၼ်ႈၼမ်ႉတူၵ်း (, Nam Toke, နမ့်တုတ်) ၼႆႉ ပဵၼ်ဝၢၼ်ႈ ဢၼ်မီးၼႂ်း ဢိူင်ႇဝူဝ်းလၢႆး၊ ၸႄႈဝဵင်းမိူင်းပၼ်ႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈ လၢင်းၶိူဝ်း၊ မိူင်းတႆး ဢေႃႈ။
1547
လိူၼ်ၸၼ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၾႅပ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မၢတ်ႉၶျ်
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢေႇပရႄႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မေႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျုၼ်ႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျူႇလၢႆႇ
(1) ဝၼ်း။
ဢေႃးၵၢတ်ႉ
(1) ဝၼ်း။
သႅပ်ႇထႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
ဢွၵ်ႇထူဝ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
ၼူဝ်ႇဝႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
တီႇသႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:1547
1218
လိူၼ်ၸၼ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၾႅပ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မၢတ်ႉၶျ်
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢေႇပရႄႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မေႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျူႇလၢႆႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢေႃးၵၢတ်ႉ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်သႅပ်ႇထႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၼူဝ်ႇဝႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်တီႇသႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:1218
918
လိူၼ်ၸၼ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၾႅပ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မၢတ်ႉၶျ်
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢေႇပရႄႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မေႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျုၼ်ႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျူႇလၢႆႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢေႃးၵၢတ်ႉ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်သႅပ်ႇထႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢွၵ်ႇထူဝ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၼူဝ်ႇဝႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်တီႇသႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:918
017 မႃႇလုတ၊ ၸၢတ်ႈ
17 ၸၢတ်ႈမႃႇလုတ
(မႃလုတ=လူမ်း) ထွမ်ႇဢဝ်ၵႂၢမ်းၵူၼ်းႁူႉ ၸင်ႇႁူႉဢၼ်ၸိုဝ်ႈၸႂ်ႈ
ဝတ်ႉထုပၸ်ႉၸုပၼ်ႇ
ꩡၢတ်ႈမႃႇလုတၼႆႉ ဢိင်ပိုင်ႈလူၺ်ႈ ၸဝ်ႈရႁၢၼ်းလူင်သွင်ၸဝ်ႈသေ မုၼ်ၶမ်းၽြႃးႁေႃး ၽွင်းမိူဝ်ႈ တိုၵ်ႉယူႇသဝ်း တမ်ႈတီႈ ဝတ်ႉꩡေႇတဝၼ်ႇ တီႈမိူင်းသႃႇဝတ်ႉထိ ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၸဝ်ႈရႁၢၼ်းလူင် သွင်ၸဝ်ႈၼၼ်ႉ ယူႇသဝ်း တမ်ႈတီႈဝတ်ႉၼႂ်းထိူၼ်ႇ တမ်ႈတီႈတိူင်းၵေႃးသလၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ သွင်ၶႃ ႁိၵ်ႈၸိုဝ်ႈဝႃႈ “ၸဝ်ႈၵႃꩮ လႄႈ ၸဝ်ႈၸုၼ်ႇႁ”ၼႆယဝ်ႉ။ ဝၼ်းၼိုင်ႈ ၸဝ်ႈၸုၼ်ႇႁၸင်ႇထၢမ် ၸဝ်ႈၵႃႇꩮဝႃႈ “ၶၢဝ်းလႂ်ၵတ်းလိူဝ်သေ ၶၢဝ်းလႂ်”ၼႆယူႇ။ ၸဝ်ႈၵႃႇꩮၸင်ႇတွပ်ႇဝႃႈ “လိူၼ်လွင်ႈၵတ်းလိူဝ်” ၼႆယဝ်ႉ။ ၵူၺ်းၵႃႈ ၸဝ်ႈၸုၼ်ႇႁ ဢမ်ႇႁၢၼ်ႉၸႂ် ၶေႃႈတွပ်ႇဢၼ်ၼၼ်ႉ။ မိူၼ်ၼၼ်ၼင်ႇၵဝ်ႇ ဝၼ်းၼိုင်ႈ ၸဝ်ႈၵႃႇꩮ ၸင်ႇထၢမ်ၸဝ်ႈၸုၼ်ႇႁဝႃႈ “ၶၢဝ်းလႂ်ၵတ်းလိူဝ်ၶၢဝ်းလႂ်”ၼႆယဝ်ႉ။ ၸဝ်ႈၸုၼ်ႇႁၸင်ႇ တွပ်ႇဝႃႈ “လိူၼ်မႂ်ႇၵတ်းလိူဝ်”ၼႆယဝ်ႉ။ ၶေႃႈတွပ်ႇဢၼ်ၼၼ်ႉၵေႃႈ ၸဝ်ႈၵႃလ ဢမ်ႇယုမ်ႇယမ်။
ႁဵတ်းၼၼ်သေ ၼင်ႇႁိုဝ် ၶေႃႈၶမ်ၸႂ်ၶႃ တေယဵၼ်ႁၢႆၼၼ်ႉ ၶႃသွင်ၸဝ်ႈ ၸင်ႇၵႂႃႇၸူးတမ်ႈတီႈ မုၼ်ၶမ်းၽြႃးသေ ထၢမ်ဝႃႈ “မုၼ်ၶမ်းၽြႃးတီႈၶႃႈ... ၶၢဝ်းလႂ်ၵတ်းလိူဝ်သေ ၶၢဝ်းလႂ်တီႈၶႃႈ”ၼႆယဝ်ႉ။ ၵမ်းၼၼ်ႉ မုၼ်ၶမ်းၽြႃးၸင်ႇဝႃႈ “ၶေႃႈထၢမ်ၸိူင်ႉၼင်ႇၼႆၼႆႉ ၸၢတ်ႈၵွၼ်ႇၵေႃႈ ၵဝ်ၽြႃးလႆႈတွပ်ႇပၼ် ၶိူဝ်သွင်ၵေႃႉ မႃးယဝ်ႉယဝ်ႈ။ ယွၼ်ႉပိူဝ်ႈ ꧤဝၶၼ်ႈၵၼ်ၵႂႃႇယဝ်ႉလႄႈ သွင်ၶိူဝ် ၸင်ႇဢမ်ႇတွင်းၵႂႃႈ”ၼႆသေ ၶိုၼ်းႁေႃးလၢတ်ႈၼႄ လွင်ႈꩡၢတ်ႈၵွၼ်ႇဝၼ်းလင်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ-
ဝတ်ႉထုဢတိတ်ႉ
မိူဝ်ႈၵွၼ်ႇ တီႈတိၼ်လွႆလုၵ်ႈၼိုင်ႈၼၼ်ႉ မီးထမ်ႈဢၼ်ၼိုင်ႈ။ တီႈၼႂ်းထမ်ႈၼၼ်ႉ မီးသၢင်ႇသီႈ တူဝ်ၼိုင်ႈလႄႈ သိူဝ်တူဝ်ၼိုင်ႈ ႁဵတ်းၵေႃႉၵၼ်သေ ယူႇသဝ်း ထုၵ်ႇမေႃၵၼ်ယူႇယဝ်ႉ။ ၼေႃႇၶမ်းၽြႃး ရသေႉၵေႃႈ ယူႇသဝ်း တီႈႁိမ်းတိၼ်လွႆၼၼ်ႉၼင်ႇၵဝ်ႇ။ ဝၼ်းၼိုင်ႈ သၢင်ႇသီႈ လႄႈ သိူဝ် ၸင်ႇထဵင်ၵၼ် လွင်ႈၵတ်းၼၼ်ႉယူႇ။ သိူဝ်သမ်ႉဝႃႈ “လိူၼ်လွင်ႈၵတ်းလိူဝ်”ၼႆသေ သၢင်ႇသီႈသမ်ႉဝႃႈ “လိူၼ်မႂ်ႇၵတ်းလိူဝ်”ၼႆယူႇ။ ႁဵတ်းၼၼ် ၼင်ႇႁိုဝ် ၸႂ်ယုမ်ႇၽိတ်းၶဝ်တေ ယဵၼ်ႁၢႆၼၼ်ႉ ၸင်ႇၽႅဝ်ၵႂႃႇ တမ်ႈတီႈ ၼေႃႇၶမ်းၽြႃးရသေႉသေ ၵႂႃႇတွင်ႈထၢမ်ယဝ်ႉ။ ၼေႃႇၶမ်းရသေႉၵေႃႈ ၸင်ႇဢဝ်ၷႃႇထႃႇ တီႈတႂ်ႈၼႆႉသေ တွပ်ႇပၼ် ၶေႃႈထၢမ်သတ်းသွင်တူဝ် ၼၼ်ႉယဝ်ႉ-
ပိၼ်ႇတႆး
သူၶဝ်ဢိူၺ်း... လွင်ႈၵတ်းၼၼ်ႉ ပဵၼ်ၵွပ်ႈလူမ်းယဝ်ႉ။ လိူၼ်လွင်ႈလႄႈသင် လိူၼ်မႂ်ႇလႄႈသင် ပေႃးလူမ်းထွင်းၼႆ ၵတ်းမႃးယဝ်ႉ။ ၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈပၼ်ႁႃသွင်ဢၼ်ၼႆႉ သွင်ၶိူဝ်ဢမ်ႇသုမ်းသေၵေႃႉ။
(2) ထွမ်ႇဢဝ်ၵႂၢမ်းၵူၼ်းႁူႉ၊ ၸင်ႇႁူႉဢၼ်ၸိုဝ်ႈၸႂ်ႈ။
လျေႃႇၽျူႇၵူင်း၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းပျေႃႇပွႆႇ
ဝၢၼ်ႈလျေႃႇၽျူႇၵူင်း  (လျှော်ဖြူကုန်းရွာ၊ Hlyawhpyukone) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇၵၢၼ်ႇၵျီး (ႁွင်ႇ)၊ ၸႄႈဝဵင်းပျေႃႇပွႆႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈယမႄးတိၼ်း၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 192789 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇၵၢၼ်ႇၵျီး (ႁွင်ႇ)ၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 1762 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 2080 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 3842 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းပျေႃႇပွႆႇ
ၽေးသၽႃႇဝ
ၽေးသၽႃႇဝ ဢၼ်ဝႃႈၼႆႉ ဢမ်ႇၸႂ်ႈလွင်ႈၵူၼ်း ႁဵတ်းသၢင်ႈသေပဵၼ်မႃး၊ မၼ်းပဵၼ် ၽေး ဢၼ်ပဵၼ်ယွၼ်ႉ သၽႃႇဝၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ တူဝ်ယၢင်ႇမၼ်း - လူမ်းလႅင်ႉထူဝ်းပဝ်ႇ၊ ဢိင်ႇသၼ်ႇ၊ သူႇၼႃႇမီႇ ၸၵႂႃႇၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။
ယႄးၵျီး၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းၵျွၵ်ႉသႄႇ
ဝၢၼ်ႈယႄးၵျီး  (ရဲကြီးရွာ, Yegyi) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇပူင်းၺႅတ်ႉၵျေး၊ ၸႄႈဝဵင်းၵျွၵ်ႉသႄႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈပၢင်ႇဢူး၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 190601 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇၸလေႇၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 1150 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 1296 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 2446 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ၽေးသၽႃႇဝ
ၽေးသၽႃႇဝၼႆႉ ဢိင်ၼိူဝ်လူၺ်ႈ ဢွင်ႈတီႈ ဢၼ်လႆႈထူပ်းၺႃးၽေး၊ သၢႆငၢႆလွင်ႈလိုဝ်ႈသဝ်း ဢၼ်ၸၢင်ႈလႆႈလွင်ႈၵႅတ်ႇၵင်ႈလီ၊ ဢိင်ၼိူဝ် လူၺ်ႈႁႅင်းၽေးသၽႃႇဝ သေလႄႈ ပၢႆးမၢၵ်ႈမီး ဢွင်ႈတီႈ ဢမ်ႇၼၼ် မိူင်းဢၼ်ထုၵ်ႇၺႃးၽေးသၽႃႇဝ၊ ဢသၢၵ်ႈသၢႆၸႂ်ၶူဝ်းၶွင် ၵူၼ်းပိုၼ်ႉတီႈ၊ လွင်ႈႁုၼ်ႈမုၼ်းၶိုၼ်ႈယႂ်ႇပိုၼ်ႉတီႈၸိူဝ်းၼႆႉ ၸၢင်ႈပဵၼ် ၸၢင်ႈမီးၽွၼ်းတင်းၼမ်ယဝ်ႉ။
ၽေးသၽႃႇဝ
ယႄးၵျီး၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းၵျွၵ်ႉသႄႇ
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းၵျွၵ်ႉသႄႇ
119
လိူၼ်ၸၼ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
သိၼ်ႇယႂႃႇလေး၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းမတယႃႇ
သိၼ်ႇယႂႃႇလေး (ဆင်ရွာလေးရွာ, Sinywarlay) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇသူးၵႃး၊ ၸႄႈဝဵင်းမတယႃႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈပၢင်ႇဢူး၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 190118 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇသူးၵႃးၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 997 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 1143 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 2140 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းမတယႃႇ
119
လိူၼ်ၾႅပ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မၢတ်ႉၶျ်
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢေႇပရႄႇ
(1) ဝၼ်း။
ၸၼ်ႇဝႃႇရီႇ 12
လိူၼ်ၸၼ်ႇဝႃႇရီႇ (12) ဝၼ်းၼႆႉ ပေႃးဢဝ် ပၵ်းယဵမ်ႈဝၼ်းၵရီႇၵေႃးရီးယႅၼ်း ဝႃႈ ပဵၼ်ဝၼ်းထူၼ်ႈ (12) တွၼ်ႈတႃႇ ၼိုင်ႈပီယဝ်ႉ။ တွၼ်ႈတႃႇတေသုတ်းပီၼႆႉ ၵိုတ်းထႅင်ႈ (353) ဝၼ်းယူႇ။ ပေႃးပဵၼ် ပီဝႃႇထၢပ်ႈ ၼႆ ၵိုတ်းယူႇ (354)ဝၼ်းယဝ်ႉ။
119
လိူၼ်မေႇ
(1) ဝၼ်း။
ၸၼ်ႇဝႃႇရီႇ 12
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၼ်းထိ ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ၸၼ်ႇဝႃႇရီႇ
119
လိူၼ်ၵျုၼ်ႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျူႇလၢႆႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢေႃးၵၢတ်ႉ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်သႅပ်ႇထႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
မၵျီးတၢၼ်း၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းပျေႃႇပွႆႇ
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းပျေႃႇပွႆႇ
119
လိူၼ်ဢွၵ်ႇထူဝ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၼူဝ်ႇဝႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်တီႇသႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:119
မေႃလိၵ်ႈလူင် ၸဝ်ႈဝေႃးလၶႄႉ
မေႃလိၵ်ႈလူင် ၸဝ်ႈဝေႃးလၶႄႉ
ၸိုဝ်ႈဢူႈ     လုင်းၽိတ်ႈ။ ၸိုဝ်မႄႈ     ပႃႈၼၢင်းယဵၼ်ႇ။ ၵိူတ်ႇ         1251 ၼီႊ လိူၼ် 12 ဝၼ်းပုတ်ႉ(ပုတ်ႈတႁူး)။ တီႈၵိူတ်ႇ     မိူင်းယွင်ႁူၺ်ႈ၊ မိူင်းတႆးပွတ်းၸၢၼ်း။
ပီႈၼွင်ႉ
ၸိုဝ်ႈ​မေး   ပႃႈၼၢင်းၺုၼ်ႉ။
ၸိုဝ်ႈလုၵ်ႈ
ပိုၼ်းၼႃႈႁိူၼ်း
ၸဝ်ႈဝေႃးလၶႄႉၼႆႉ ၸိုဝ်ႈမၼ်းၸဝ်ႈတႄႉတႄႉၼၼ်ႉ ပဵၼ်လုင်းၽူဝ်းသျိၼ်ႇ၊ ပဵၼ်လုၵ်ႈလုင်းၽိတ်ႈ+ပႃႈၼၢင်းယဵၼ်ႇ ၶဝ်ပူႇဢွၵ်ႇ ဢၼ်ယူႇမိူင်းယွင်ႁူၺ်ႈၼၼ်ႉ ယဝ်ႉ၊ မိူဝ်ႈလဵၵ်ႉၼၼ်ႉလႆႈမႃးႁဵၼ်းလိၵ်ႈ ႁူင်းႁဵၼ်းၵႃႈတီႈတွင်ႇၵျီး ဢၼ်လုၵ်ႈၸဝ်ႈၾႃႉၶဝ်ယူႇၼၼ်ႉ။ ပူၼ်ႉၸၼ်ႉၸဵတ်ႉသေၵႂႃႇႁဵတ်းၽူႈမၢႆၸရေးလူင်တီႈလုမ်း ၸဝ်ႈၾႃႉလွၵ်းၸွၵ်ႇ။ မိူဝ်ႈၸူဝ်ႈၶူပ်ႇဢႃႇယုလႆႈ 25 ၼၼ်ႉ တင်ႈၼႃႈႁိူၼ်းတင်းပၢင်ႈၼၢင်းၺုၼ်ႉ ၵူၼ်းယွင်ႁူၺ်ႈၼင်ႇၵဝ်ႇ။
လႆႈလဵပ်ႈႁဵၼ်းလိၵ်ႈတႆး
လုၵ်ႉတီႈလွၵ်းၸွၵ်ႇသေ ၶၢႆႉမႃးတွင်ႇၵျီး မႃးႁဵတ်းၵၢပ်ႈၸရေး၊ ဝၢႆးသေၼၼ်ႉ ၶၢႆႉၵႂႃႇႁဵတ်းၽူႈမၢႆလူင် တီႈဝဵင်းၽႃသွင်း မိူင်းယၢင်းလႅင်၊ ႁဵတ်းၽူႈမၢႆယဝ်ႉ ဢမ်ႇ ပေႃးႁိုင် လႆႈပဵၼ်မႃး ၽူႈၵွၼ်းဝဵင်းသေ သမ်ႉၶိုၼ်းပဵၼ်ၽွင်းၶွၼ်ႇ(အခွန်အမတ်) ဢမ်ႇႁိုင်သမ်ႉၶိုၼ်းပဵၼ်ၽွင်းလူင်ၼႂ်းဢိူင်ႇဝေႃးလၶႄႉယဝ်ႉ၊ လုင်းၽူဝ်း သျိၼ်ႇၼႆႉ မိူဝ်ႈယူႇတီႈၽႃသွင်းၼၼ်ႉ လဵပ်ႈႁဵၼ်းလိၵ်ႈတႆး၊ ႁဵၼ်းဢဝ်လိၵ်ႈတႆး၊ တႅမ်ႈလိၵ်ႈတႆးတႄႉတႄႉ၊ ၽႃသွင်းၼႆႉ ပဵၼ်ႁိမ်းတိုဝ်ႉၼမ်ႉလႄႈ ပဵၼ်တီႈၵူၼ်း ၵိုၼ်း၊ တၢင်းၵႃႉလီ၊ ပီႈၼွင်ႉတႆးၵေႃႈၶဝ်ႈၶဝ်ႈဢွၵ်ႇဢွၵ်ႇၼမ်၊ ပီႈၼွင်ႉတႆးၶဝ် ဢၼ်ယူႇၸွမ်းၾင်ႇၼမ်ႉၶူင်းၸိူဝ်းၼၼ်ႉ ပေႃးဝႃႈဝၼ်းၵၢတ်ႇၼႆ ၶီႇႁိူဝ်းမႃးၸွတ်ႇ တီႈတိုဝ်ႉၽႃသွင်း၊ မႃးၵႃႉ မႃးလႅၵ်ႈလၢႆႈတၢင်းႁူႉတၢင်းႁၼ်ၵၼ်၊ လုင်းၽူဝ်းသျိၼ်ႇၼႆႉ လႆႈႁူပ်ႉထူပ်း ၸဝ်ႈလိၵ်ႈၸဝ်ႈလၢႆးတႆးၵူႈတီႈၵူႈလႅၼ် ဢၼ်မႃးၽႅဝ်ၽႃ သွင်း၊ မေႃၵႂၢမ်းတႆးလူင်ႁဝ်း ဢၼ်ယူႇၸွမ်းၾင်ႇၶူင်းၸိူဝ်းၼၼ်ႉၵေႃႈ လုင်းၽူဝ်ႇသျိၼ်ႇ လႆႈႁူပ်ႉထူပ်းၼမ်တႄႉတႄႉယဝ်ႉ။ ၸႂ်သူင်ဝႃႇသၼႃႇၵေႃႈယႂ်ႇ၊ ၸႂ်ၶႂ်ႈႁူႉ ၶႂ်ႈမေႃၵေႃႈမီးသေ လုင်းၽူဝ်ႇသျိၼ်ႇၼႆႉ ၵွပ်ႈလႆႈထူပ်းၸဝ်ႈလိၵ်ႈ ၸဝ်ႈလၢႆး၊ ၸဝ်ႈမေႃၵႂၢမ်းၶဝ်လႄႈ၊ လွင်ႈလိၵ်ႈတႆးၵေႃႈ ၸဵမ်ၽၢႆႇလူ ၽၢႆႇႁေႃး၊ ၽၢႆႇတႅမ်ႈ ၼၼ်ႉ၊ ၵႅပ်ႉမႃး ၶႅၼ်ႇမႃးတိၵ်းတိၵ်းယဝ်ႉ။
လွင်ႈလိၵ်ႈလၢႆး၊ ႁႆႇတိုင်ႈ၊ ၵႃႈလၢႆး
တီႈႁိူၼ်းမၼ်းၸဝ်ႈၵေႃႈ ယဵၼ်းပဵၼ်တီႈလိုဝ်ႈတီႈထင်ၸဝ်ႈမေႃလိၵ်ႈလၢႆးတႆးၶဝ်ယဝ်ႉ။ ၶိုၼ်းၶိုၼ်းဝၼ်းဝၼ်း တီႈႁိူၼ်းမၼ်းသဵင်ပၼ်းႁဵတ်းၵႂၢမ်းတႆး၊ လူလိၵ်ႈ တႆးသမ်ႉပေႃးလႆႈငိၼ်းယူႇတႃႇသေႇ၊ လွင်ႈလိၵ်ႈၵူၺ်းဢမ်ႇၵႃး လုင်းၽူဝ်းသျိၼ်ႇၼႆႉ လွင်ႈႁႆႇလွင်ႈၵႃႈၵေႃႈသူင်တႄႉတႄႉ။ တူဝ်မၼ်းၵေႃႈမေႃႁႆႇမေႃၵႃႈ၊ ႁႆႇၵွင် တႆး၊ ၵႃႈတႆးၵေႃႈမေႃ၊ လွင်ႈၶိူင်ႈႁႆႇတိုင်ႈမၢၼ်ႈၶဝ်ၵေႃႈ မၼ်းႁူႉၵမ်းလဵဝ်၊ ပေႃးငိၼ်းပေႃးႁူႉၵေႃႈ မၼ်းတၵ်ႉၵမ်းလဵဝ်ယဝ်ႉ။ မၢၼ်ႈၸိူင်း(ၸၢတ်ႈ)ၶဝ် ၵူဝ်မၼ်း တႄႉတႄႉ၊ လွင်ႈႁႆႇတိုင်ႈသိၵ်ႉ(ပတ်ႉတလႃး) ၼၼ်ႉ မၼ်းၶႅၼ်ႇတႄႉတႄႉ။ ၵႃႈတီႈႁိူၼ်းမၼ်း ၽႃသွင်းၼၼ်ႉ မေႃတရေႃးတႆး မီးယူႇတႃႇသေႇ။ တူဝ်မၼ်းၵေႃႈႁဵတ်းၵႂၢမ်းဝွၵ်းႁႆႇတရေႃး၊ ပေႃးပိူၼ်ႈႁႆႇၽိတ်းၵေႃႈ မၼ်းၵေႃႉမႄးပၼ်၊ ၵွပ်ႈ ပိူဝ်ႈယူႇၸမ်ၼမ်ႉၶူင်းလႄႈ ၵႂၢမ်းလွင်ႈၶူင်းၼႆၵေႃႈ လုင်းၽူဝ်းသျိၼ်ႇသူင်တႄႉတႄႉ၊ ပီႈၼွင်ႉဢၼ်မေႃႁွင်ႉၵႂၢမ်းလွင်ႈၶူင်းၼၼ်ႉ တီႈႁိူၼ်းမၼ်း မီးယူႇတႃႇသေႇ။ မၼ်းၸဝ်ႈၼႆႉ ပေႃးပဵၼ်ၸဝ်ႈလိၵ်ႈၸဝ်ႈလၢႆးၼႆ ပဵၼ်ဢၼ်ႁၵ်ႉပႅင်းတႄႉတႄႉ။ ၸဝ်ႈလိၵ်ႈၸဝ်ႈလၢႆး ၸဝ်ႈၵႂၢမ်းၶဝ်ၵေႃႈ ပေႃးၽႅဝ်တီႈႁိူၼ်းမၼ်းၸဝ်ႈၼႆ ယူႇ မူၼ်ႈၸႂ်သိူဝ်း။ လွင်ႈလိၵ်ႈလွင်ႈလၢႆးလွင်ႈႁႆႇလွင်ႈၵႃႈ ဢၼ်မၼ်းၸဝ်ႈမေႃၼၼ်ႉၵေႃႈ မၼ်းၸဝ်ႈဝႆႉၸႂ်ယႂ်ႇယႂ်ႇယၢဝ်းယၢဝ်းသေသွၼ်ပၼ်။ ပေႃးၶႂ်ႈမေႃဢၢၼ်ႇလိၵ်ႈ တႅမ်ႈလိၵ်ႈတႆးၸိုင် မၼ်းၶၢမ်ႇလဵင်ႉၶဝ်ႈသေသွၼ်ပၼ်ၵွၼ်ႇ။ မေႃလိၵ်ႈပွတ်းႁွင်ႇပွတ်းၸၢၼ်း ဢၼ်ၶႂ်ႈလႆႈပၼ်ႇၺႃႇတီႈမၼ်းၼၼ်ႉ ဢွၼ်ၵၼ်မႃးႁဵတ်းႁႃ လႆႈႁူႉၼင်ႇၼႆယဝ်ႉ။
လႆႈသဵင်ႈၵၢမ်ႇ
ၸဝ်ႈဝေႃးလၶႄႉၼႆႉ လုတ်ႇလႅၼ်ႈယႃႈၼႃႇ၊ ၵွပ်ႈလုတ်ႇလႅၼ်းယႃႈၼႃႇလႄႈ ၸပ်းတၢင်းပဵၼ် မၢၵ်ႇႁူဝ်ၸႂ်သေ သဵင်ႈၵၢမ်ႇၵႂႃႇမိူဝ်ႈပီႊ 1948 ယဝ်ႉ။ ပႃႇႁဵဝ်ႈမၼ်း မီးတီႈယွင်ႁူၺ်ႈ ဝႃႈၼႆယဝ်ႉ။ ႁဝ်းၶႃႈၸုမ်းၸိူဝ်း ၽူႈႁၵ်ႉလိၵ်ႈလၢႆးၶဝ် ထုၵ်ႇလီၶႆႈႁႃယူႇ၊ ၸဝ်ႈဝေႃးလၶႄႉၼႆႉ ႁူမ်ႈဝႃႈတူဝ်တၢႆၵႂႃႇယဝ်ႉၼႆၵေႃႈ ၸိုဝ်ႈသဵင်မၼ်း ၸဝ်ႈတႄႉ ႁွမ်ယူႇ မိူၼ်ၼင်ႇမွၵ်ႇႁွမ်ႁူၺ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ လိၵ်ႈဢၼ်မၼ်းၸဝ်ႈၼၼ်ႉၵေႃႈ ပေႃးၵႂၢမ်းသွၼ် သႃႇသၼႃႇၽြႃးပဵၼ်ၸဝ်ႈ ယင်းဢမ်ႇႁၢႆၸိုင် တေဢမ်ႇ ႁၢႆလႆႈယဝ်ႉ။ ပေႃးဝႃႈတႆးႁဝ်းယင်းယုမ်ႇယမ် ၽႃႇသႃႇပုတ်ႉထယူႇၸိုင် ၵျၢမ်းၼႄတၢင်းၼိပ်ႉပၢၼ်ႇ ဢၼ်ၸဝ်ႈဝေႃးလၶႄႉ တႅမ်ႈဝႆႉၼၼ်ႉ တေလႆႈယိပ်းတိုဝ်းယူႇ တႃႇသေႇယဝ်ႉ။ ၼင်ႇႁိုဝ်သၢႆတၢင်းသဵၼ်ႈတၢင်း၊ တၢင်းၵႂႃႇၼိပ်ႉပၢၼ်ႇ တေၸိုၼ်ႈသႂ်လီၼၼ်ႉ ၸဝ်ႈဝေႃးလၶႄႉၼႆႉ သုၵ်ႈသီပၼ်ဝႆႉလႄႈ ၽႃႇသႃႇပုတ်ႉထတႆးႁဝ်း တင်းသဵင်ႈၵေႃႈ ပဵၼ်ဢၼ်ၶွပ်ႈၸႂ်ၼိူဝ်ၸဝ်ႈဝေႃးလၶႄႉတႄႉတႄႉ၊ ပုၼ်ႈတႃႇလိၵ်ႈလၢႆးပၢႆၵမ်တႆး တေၶိုၼ်ႈယႂ်ႇမႂ်ႇသုင်ၼၼ်ႉ ၸဝ်ႈဝေႃးလၶႄႉၼႆႉ ၸွႆႈထႅမ်ပၼ်ၵႂႃႇ တႄႉတႄႉယဝ်ႉ။
သူင်ႇ၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းၵျွၵ်ႉပတွင်း
ဝၢၼ်ႈသူင်ႇ  (ဆုံရွာ၊ Son) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇသူင်ႇ၊ ၸႄႈဝဵင်းၵျွၵ်ႉပတွင်း၊ ၸႄႈတွၼ်ႈၺွင်ႇဢူး၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 191980 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇသူင်ႇၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 1566 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 1660 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 3226 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ပၢင်ၺွင်ႇ၊ ဝၢၼ်ႈ (ဢိူင်ႇဝူဝ်းလၢႆး၊ မိူင်းပၼ်ႇ)
ဝၢၼ်ႈပၢင်ၺွင်ႇ (, Pang Nyaung, ပန်ညောင်) ၼႆႉ ပဵၼ်ဝၢၼ်ႈ ဢၼ်မီးၼႂ်း ဢိူင်ႇဝူဝ်းလၢႆး၊ ၸႄႈဝဵင်းမိူင်းပၼ်ႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈ လၢင်းၶိူဝ်း၊ မိူင်းတႆး ဢေႃႈ။
သူင်ႇ၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းၵျွၵ်ႉပတွင်း
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းၵျွၵ်ႉပတွင်း
လၵ်းမိူင်းမိူင်းမျၢၼ်ႇမႃႇ (2008)
thumb|right|ၼႃႈသိူဝ်ႈ လၵ်းမိူင်း မိူင်းႁူမ်ႈတုမ် ၸွမ်ပွင်ၸိုင်ႈ မိူင်းမျၢၼ်ႇမႃႇ (2008) thumb|right|ၼႃႈသိူဝ်ႈၽၢႆႇၼႂ်း လၵ်းမိူင်း မိူင်းႁူမ်ႈတုမ် ၸွမ်ပွင်ၸိုင်ႈ မိူင်းမျၢၼ်ႇမႃႇ (2008) thumb|right|လမ်းၼႂ်း လၵ်းမိူင်း မိူင်းႁူမ်ႈတုမ် ၸွမ်ပွင်ၸိုင်ႈ မိူင်းမျၢၼ်ႇမႃႇ (2008) တွၼ်ႈတႃႇၸၼ်လၵ်းမိူင်းဢၼ်ၼႆႉ မိူဝ်ႈ ပီ ႑႙႙႓ ၼၼ်ႉ လႆႈတႄႇႁွင်ႉ ပၢင်ၵုမ်လူင်ၸိူဝ်ႉၸၢတ်ႈယဝ်ႉ။ ၽွင်းမိူဝ်ႈႁဵတ်းပၢင်ၵုမ်လူင်ၸိူဝ်ႉၸၢတ်ႈ ဢၼ်လူင်ပွင်ၸိုင်ႈသိမ်းဢႃႇၼႃႇ ၵေႃႉဢွၼ်ႁူဝ်ႁဵတ်းၼၼ်ႉ ၸိူဝ်းပဵၼ် ၽူတၢင်တူဝ် ဢမျူဝ်းတႃးတီႇမူဝ်ႇၶေရႇၸီႇ ဢၽွႆႉၶျုၵ်ႈ ဢၼ်လႆႈဢွင်ႇပႄႉ ပၢင်လိူၵ်ႈတင်ႈ 1990 ၼၼ်ႉ ထုၵ်ႇဢဝ်ဢွၵ်ႇပႅတ်ႈတီႈ ပၢင်ၵုမ်လူင်ၸိူဝ်ႉၸၢတ်ႈ မိူဝ်ႈပီ 1995 ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ႁူမ်ႈဝႃႈ ႁွင်ႉဝႃႈ ပၢင်ၵုမ်လူင်ၸိူဝ်ႉၸၢတ်ႈ ၼႆသေတႃႉ လူင်ပွင်ၸိုင်ႈသိုၵ်းၶဝ် ၸၼ်ဝႆႉၸွမ်းၼင်ႇၵၢင်ၸႂ်ၶဝ်သေ ၸိူဝ်းဢၼ် ၵူၼ်းတူင်ႉၼိုင် တွၼ်ႈတႃႇ တီႇမူဝ်ႇၶရေႇၸီႇ၊ ၸိူဝ်းဢၼ်ၵူၼ်းၸိူဝ်ႉၸၢတ်ႈ ဢၼ်ၵူၼ်းဢႄႇၸိူဝ်းၼၼ်ႉ တၢင်ႇလၢတ်ႈမႃးၼၼ်ႉ ၶဝ်ဢမ်ႇတူၺ်းႁၼ်ၸွမ်း။ ဝၢႆးေသၼၼ်ႉ ပၢင်ၵုမ်လူင်ၸိူဝ်ႉၸၢတ်ႈ တႄႇဢဝ် ၽွင်းတႄႇႁဵတ်းပၢင်ၵုမ် ႁိုင် 14 ပီ ထိုင်မႃး ပီ 2008 ၼၼ်ႉ ပၢင်ၵုမ်လူင် လႆႈယဝ်ႉတူဝ်ႈသေ တႄႇၸၼ် လၵ်းမိူင်း ပိူင်လိူင်းမၼ်းယဝ်ႉ။ ပီ 2008၊ လိူၼ်မေႇ (10) တေႃႇ (24) ဝၼ်းၼၼ်ႉ လႆႈႁဵတ်း ပၢင်ႁပ်ႉႁၼ်ၵၢင်ၸႂ်ၵူၼ်းမိူၼ်းပတ်ႉပိုၼ်ႉသေ ဢဝ်တင်း ၽွၼ်းလႆႈ (93.82%) သေ လႆႈမၵ်းမၼ်ႈမႃးယဝ်ႉ။
ၽွၼ်းလႆႈမၼ်းၼႆႉ မီးလွင်ႈလီလႆႈထဵင်မေႃးၵၼ်သေ ၽွၼ်းလႆႈမၼ်းၼၼ်ႉၵေႃႈ ဢမ်ႇမီးၽႂ်ယုမ်ႇယမ်မႃး ။ ပိူင်လူင်မၼ်းတႄႉ မိူဝ်ႈပႆႇႁဵတ်း ပွႆးႁပ်ႉႁၼ်ၵၢင်ၸႂ်ၼၼ်ႉ ဢၼ်ပဵၼ် လူမ်းလႅင်ႉၼႃႇၵိတ်ႉ လႆႈထွင်းပဝ်ႇသေ ၵူၼ်းႁူဝ်သႅၼ်မၼ်း လႆႈလူႉတၢႆသေ ပဵၼ်လွင်ႈလူႉလႅဝ်မႃးယႂ်ႇယႂ်ႇလူင်လူင်ယဝ်ႉ။ တီႈၸႄႈတိူင်းဢေႇရႃႇဝတီႇၼၼ်ႉၵေႃႈ တဵၵ်းၵၼ်ႁႂ်ႈႁဵတ်း ပွႆးပၼ်သဵင်မႃးယဝ်ႉ။ ပွႆးႁပ်ႉႁၼ်ၵၢင်ၸႂ်ၼႆႉ ဢမ်ႇမီးလွင်ႈၸႅင်ႈလႅင်းသေ လူင်ပွင်ၸိုင်ႈသိုၵ်းၶဝ်ၼႆႉ ၶဝ်ႁဵတ်းၵႂႃႇၸွမ်းၼင်ႇၵၢင်ၸႂ်ၶဝ်ၼၼ်ႉၵူၺ်း။ တီႈၶိတ်ႇလိူၵ်ႈတင်ႈမၢင်ၸိူဝ်းၼႆႉ ၼႂ်းသဵၼ်ႈမၢႆၵူၼ်းပၼ်သဵင်ႈၼၼ်ႉ ၶဝ်ႈပႃးဝႆႉၸိုဝ်ႈသဵင် ၵူၼ်းၸိူဝ်းတၢႆၵႂႃႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ဢၼ်ႁၢႆႉၸႃႉသေပိူၼ်ႈတႄႉ တီႈၶိတ်ႇလိူၵ်ႈတင်ႈမၢင်ၸိူဝ်းၼႆႉ ၵူၼ်းပၼ်သဵင်ႈၼႆႉ မီး ႁူဝ်ပၢၵ်ႇ 100 ပၢႆၼႆ လႆႈပိုၼ်ၽၢဝ်ႇတီႈၼႂ်း လိၵ်ႈပိုၼ်ၶၢဝ်ႇလူင်ပွင်ၸိုင်ႈသိုၵ်းသေ ၽိူဝ်ႇၵူၼ်းမိူင်းၶဝ် ထတ်းသၢင် ၶဝ်ၸင်ႇၶိုၼ်းမႄးသင်ပိုၼ်ၽၢဝ်ႇၶိုၼ်းယဝ်ႉ။
လၵ်းမိူင်းၼႆႉ လႆႈမၵ်းမၼ်ႈပဵၼ်တၢင်းၵၢၼ် မိူဝ်ႈ ပီ 2010၊ (?) ဝၼ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ တီးလၵ်းမိူင်းၼႆႉ ၶဝ်ႈပႃးဝႆႉ တွၼ်ႈ (15) တွၼ်ႈ၊ ဢဝ်တင်း ၽႃႇသႃႇမၢၼ်ႈသေတႅမ်ႈဝႆႉ မီးၼႃႈလိၵ်ႈ (194) ၼႃႈယဝ်ႉ။
တွၼ်ႈ ၸိူဝ်းၶဝ်ႈပႃး
တွၼ်ႈ ၸိူဝ်းဢၼ်ၶဝ်ႈပႃးဝႆႉ တီႈ လၵ်းမိူင်း ဢၼ်ၼႆႉ မီးၼင်ႇ ၽၢႆႇတႂ်ႈၼႆႉယဝ်ႉ။
1217
လိူၼ်ၸၼ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၾႅပ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မၢတ်ႉၶျ်
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢေႇပရႄႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မေႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျုၼ်ႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျူႇလၢႆႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢေႃးၵၢတ်ႉ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၼူဝ်ႇဝႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်တီႇသႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
ၼၢၼ်းၵျီး၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းပတဵင်ႇၵျီး
ဝၢၼ်ႈၼၢၼ်းၵျီး  (နှမ်းကြီးရွာ, Hnangyi(Hnankye)) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇၼၢၼ်းၵျီး၊ ၸႄႈဝဵင်းပတဵင်ႇၵျီး၊ ၸႄႈတွၼ်ႈတႃႈလိူဝ်ႇ၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 189656 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇၼၢၼ်းၵျီးၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 2536 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 2195 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 4731 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ဢၢင်ႈဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းပတဵင်ႇၵျီး
ၼမ်ႉၸၢင်၊ ဝဵင်း
ဝဵင်းၼမ်ႉၸၢင်, (နမ့်စန်မြို့), (Namsang), ၼႆႉ မီးၼႂ်း ၸႄႈဝဵင်းၼမ်ႉၸၢင်၊ ၸႄႈတွၼ်ႈလွႆလႅမ်၊ ၸႄႈမိူင်းတႆး၊ မိူင်းမျၢၼ်ႇမႃႇသေ ပဵၼ်ဝဵင်းပၵ်းလုၵ်း ၸႄႈဝဵင်းၼမ်ႉၸၢင်ႇၶႃႈဢေႃႈ။ ဝဵင်းၼမ်ႉၸၢင်ၼႆႉ ပေႃးဢဝ် ပွတ်းဢွၵ်ႇၽၢႆၵၢင် မိူင်းတႆးဝႃႈ မၼ်းပဵၼ်ဝဵင်း ဢၼ်ယႂ်ႇသေပိူၼ်ႈၶႃႈယဝ်ႉ။ တင်း ဝဵင်းတူၼ်ႈတီး သေ ယၢၼ်ၵႆၵၼ် ႗႒ လၵ်းၶႃႈဢေႃႈ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝဵင်းၸိူဝ်းမီးၼႂ်း မိူင်းမျၢၼ်ႇမႃႇ
1546
1546
လိူၼ်ၸၼ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၾႅပ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မၢတ်ႉၶျ်
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢေႇပရႄႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မေႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျုၼ်ႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျူႇလၢႆႇ
(1) ဝၼ်း။
ဢေႃးၵၢတ်ႉ
(1) ဝၼ်း။
သႅပ်ႇထႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
ဢွၵ်ႇထူဝ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
ၼူဝ်ႇဝႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
တီႇသႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:1546
ၵျုၼ်းၸု၊ ၸႄႈဝဵင်း
ၸႄႈဝဵင်းၵျုၼ်းၸု (ကျွန်းစုမြို့နယ် ; Kyunsu Township) (ဢမ်ႇၼၼ် ၸႄႈဝဵင်းၵၢၼ်းမေႃႇ) ၼႆႉ ပဵၼ်ၸႄႈဝဵင်းဢၼ်ၼိုင်ႈ ဢၼ်ၶဝ်ႈပႃးၼႂ်း ၸႄႈတွၼ်ႈမျဵၵ်ႉ၊ ၸႄႈတိူင်းတၼိၼ်းတႃႇယီႇ၊ မိူင်းမျၢၼ်ႇမႃႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ဝဵင်းပၵ်းလုမ်းၸႄႈဝဵင်းၼႆႉ ပဵၼ် ဝဵင်းၵျုၼ်းၸုယဝ်ႉ။ ၸိူဝ်းမီး ၽၢႆႇတူၵ်း၊ ၸဵင်ႇႁွင်ႇဝၼ်းတူၵ်း၊ ၸဵင်ႇၸၢၼ်းဝၼ်းတူၵ်း ဝဵင်းမျဵၵ်ႉ ၸိူဝ်းပဵၼ် ပွတ်းတွၼ်ႈၵမ်ႉၼမ် တီႈ မျဵၵ်ႉၵျုၼ်းၸု ၼႆႉ ၶဝ်ႈပႃးဝႆ့ တီႈၼႂ်း ၸႄႈဝဵင်းၵျုၼ်းၸုယဝ်ႉ။ ဝဵင်းၵျုၼ်းၸုၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸဵင်ႇႁွင်ႇဝၼ်းဢွၵ်ႇ ၵုၼ်ၵၢၼ်းမေႃႇ၊ မီးဝႆႉတီႈ ၸဵင်ႇၸၢၼ်းဝၼ်းတူၵ်း ဝဵင်းမျဵၵ်ႉၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
တီႈၸႄႈဝဵင်းၵျုၼ်းၸုၼႆႉ ၵုၼ်ၶဝ်ႈပႃးဝႆႉတင်းၼမ်ယဝ်ႉ။ မီးဝႆႉသႅၼ်းၵူႈမဵဝ်းမဵဝ်းသေ ၵုၼ်တင်းသဵင်ႈ မီးမွၵ်ႈ 800 ၼႆႉယဝ်ႉ။ တီႈၼႂ်း Geography of South Tenasserim and Mergui archipelago by Mr. H.L Chhibber ၼၼ်ႉဝႃႈဝႆႉတႄႉ ၵုၼ်တင်းသဵင်ႈ မီး 900 ပၢႆၼႆယဝ်ႉ။ ၵုၼ်ၵတၢၼ်ႇ ဢၼ်ပဵၼ်ၵုၼ်ဢၼ်ယႂ်ႇသေပိူၼ်ႈ တီႈ မျဵၵ်ႉၵျုၼ်းၸုၼႆႉ တၢင်းၵႂၢင်ႈမီး 170 လွၵ်းလၵ်းၼၼ်ႉသေ မီးဝႆ့ ၽၢႆႇတူၵ်းဝဵင်းမျဵၵ်ႉ ယၢၼ်မွၵ်ႈ 10 လၵ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၵုၼ်ဢၼ်ယႂ်ႇထူၼ်ႈသွင်ၼႆႉ ပဵၼ် ၵုၼ်ၵႅတ်ႉတရိၼ်းသေ ပႃႇထိူၼ်ႇႁူမ်ႇဝႆႉသေ တီႈၽင်ႇၼမ်ႉၼၼ်ႉ မီးပႃႇလမုယဝ်ႉ။ ၵုၼ်တၢင်ႇၸိူဝ်း ဢၼ်လိုဝ်းလင်တႄႉ -
သၢႆပိုၼ်း
ၸႄႈဝဵင်းၵျုၼ်းၸုၼႆႉ လႆႈၸႅၵ်ႇဢွၵ်ႇ တီႈ ၸႄႈဝဵင်းမျဵၵ်ႉ မိူဝ်ႈပီ 1990 ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ႁဵင်းၵွင်ႉၽၢႆႇၼွၵ်ႈ
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ၸႄႈဝဵင်းၸိူဝ်းမီးၼႂ်း ၸႄႈတွၼ်ႈမျဵၵ်ႉ ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ၸႄႈတိူင်းတၼိၼ်းတႃႇယီႇ
ၼမ်ႉၵဵဝ်
မႄႈၼမ်ႉၵဵဝ် (ဧရာဝတီမြစ်), ဢၼ်ဢၢင်းၵိတ်ႉၶဝ်ႁွင်ႉဝႃႈ (Irrawaddy) ဢမ်ႇၼၼ် Ayeyarwady ၼၼ်ႉ လုၵ်ႉဢဝ်ပွတ်းႁွင်ႇ မိူင်းမၢၼ်ႊ လိူၼ်ႈလူင်းၸူး ပွတ်းၸၢၼ်းယဝ်ႉ။ မႄႈၼမ်ႉၵဵဝ်ၼႆႉ ပဵၼ်မႄႈၼမ်ႉ ဢၼ်ယႂ်ႇသေပိူၼ်ႈ၊ ဢၼ်ယၢဝ်းသေပိူၼ်ႈ လႄႈ ဢၼ်ၶဝ်ႈတၢင်းတိုဝ်းသေပိူၼ်ႈ ၼႂ်းမိူင်းမၢၼ်ႊယဝ်ႉ။ လုၵ်ႉတီႈ မႄႈၼမ်ႉဢင်ႇမႂ်ႇၶ (မေႇၶ) လႄႈ မလိၶ (မႄႈၼမ်ႉ မိူဝ်းၶႃႈ၊ မဝ်လီၶႃႈ)မႄႈၼမ်ႉ သွင်ဢၼ် ႁူမ်ႈၵၼ်သေ ပဵၼ်မႃး မႄႈၼမ်ႉၵဵဝ်သေ မၼ်းလုၵ်ႉ ပွတ်းႁွင်ႇ လႆလူင်း ပွတ်းၸၢၼ်းသိုဝ်ႈသိုဝ်ႈသေ လတ်းၶၢမ်ႈ ၵုၼ်သူပ်းမႄႈၼမ်ႉသေၵေႃႈ လႆၶဝ်ၸူး ပၢင်ႇလၢႆႇ ၵပ်ႉပလီႇယူႇယဝ်ႉ။ တီႈၵႂၢင်ႈၼမ်ႉလႆလူင်းမၼ်း မီးယူႇ ၶီႇလူဝ်ႇမီႇတိူဝ်ႇ ႔႑႓,႐႐႐ ပတ်ႇႁွပ်ႈယဝ်ႉ။ တႄႇမိူဝ်ႈ ဢေႇတီႇ (႖) ပၢၵ်ႇပီမိူင်းၼၼ်ႉ မႄႈၼမ်ႉၵဵဝ်ၼႆႉ မၼ်းပဵၼ် သၢႆမႄႈၼမ်ႉ ဢၼ်လႆႈၸႂ်ႉ တွၼ်ႈတႃႇ သၢႆတၢင်းၵႃႉၶၢႆၵုၼ်ႇမႃႈ။ ပၢၼ်ၶူဝ်ႇလူဝ်ႇၼီႇ ဢင်းၵိတ်ႉမႃးၵေႃႈ လႆႈႁဵတ်းၽၢႆ တွၼ်ႈတႃႇပၢႆးၽုၵ်ႇသွမ်ႈသေ လႆႈမီးၼမ်ႉတွၼ်း တွၼ်ႈတႃႇ ၵၢၼ်ၽုၵ်ႇသွမ်ႈမႃးယူႇ။ တေႃႇထိုင်ဝၼ်းမိူဝ်ႈၼႆႉၵေႃႈ မႄးၼမ်ႉၼႆႉ တိုၵ်ႉၶဝ်ႈတင်းတိုဝ်း ၶိုၵ်ႉၶိုၵ်ႉၶမ်ႇၶမ်ႇဝႆႉယူႇ။ ၵုၼ်သူပ်းမႄႈၼမ်ႉၵဵဝ်ၼႆႉ မၼ်းပဵၼ် ထုင်ႉၽုၵ်ႇသွမ်ႈၶဝ်ႈ ၸိုဝ်ႈသဵင်ယႂ်ႇ ဢၼ်ၼိုင်ႈယဝ်ႉ။ လွင်ႈလၢၵ်ႇလၢႆး မႄႈၼမ်ႉၵဵဝ်တႄႉ တီႈပွတ်းၽၢႆၼိူဝ် ၼမ်ႉၵဵဝ်ၼႆႉ မၼ်းမီး ပႃၼူမ်းၼၢင်းၵဵဝ် ၶဝ်ယူႇသဝ်းႁႃၵိၼ်ဝႆႉ ၼႆယဝ်ႉ။ ဢၼ်ပဵၼ် ပႃၼူမ်းၼၢင်းၵဵဝ်ႇၼႆႉ ယၢမ်းလဵဝ် ယွၼ့်မၼ်းပဵၼ် ပႃဢၼ်ၼၢၼ်းႁၼ်၊ ဢၼ်ၵိုတ်းဢေႇယဝ်ႉလႄႈ လႆႈႁၼ် ၽိုၼ်ႇၽၢဝ်ႇ တႃႇၵႅတ်ႇၶႄႁေႉၵင်ႈပၼ် ၶဝ်ယူႇ။
ၸိုဝ်ႈတႄႇပဵၼ်မႃး
ၼမ်ႉၵဵဝ်ၼႆႉ ၽၢႆႇမၢၼ်ႈလႄႈ ၵူၼ်းၼႂ်းၵမ်ႇၽႃႇ ဢွၼ်ၵၼ် ႁွင်ႉဝႃႈ ဢေႇရႃႇဝတီႇၼႆသေ လုၵ်ႉတီႈ ၶေႃႈၵႂၢမ်း သၼ်းသၶရိၵ်ႉမႃး၊ တီႈပွင်ႇမၼ်းဝႃႈ ၼမ်ႉၸၢင်ႉၼႆယဝ်ႉ။ ၽၢႆႇတႆးတႄႉ ဢွၼ်ၵၼ် ႁွင်ႉဝႃႈ ၼမ်ႉၵဵဝ်ၼႆသေတႃႉ သဵင်ဢွၵ်ႇတႆးၶမ်းတီႈ ဢၼ်ယူႇထုင်ႉၼမ်ႉၵဵဝ်ပွတ်းၼိူဝ်ၼၼ်ႉတႄႉ ၶဝ်ႁွင်ႉဝႃႈ ၼမ်ႉၵဵဝ်းၼႆယဝ်ႉ။ "ၵဵဝ်း" ဢၼ်ဝႃႈၼၼ်ႉ ပွင်ႇဝႃႈ "ၵႅဝ်ႈ" ၼႆၵူၺ်းၼင်ႇၵဝ်ႇ၊ ၶေႃႈၵႂၢမ်းဢၼ်ဝႃႈ ၵႅဝ်ႈၼႆႉ တႆးၼိူဝ် တႆးမၢဝ်း ဢွၵ်ႇသဵင်ဝႃႈ "ၵဵဝ်ႈ" ၼႆယူႇ။ ၵွပ်ႈၼႆ ၵဵဝ်၊ ၵဵဝ်း၊ ၵဵဝ်ႈ၊ ၵႅဝ်ႈ ၸိူဝ်းၼႆႉ မီးတီႈပွင်ႇဝႃႈ "ရတၼႃႇ" ၼႆယူႇ။ ၼမ်ႉၵဵဝ်ဢၼ်ဝႃႈၼၼ်ႉ ပွင်ႇဝႃႈ ၼမ်ႉဢၼ်မီးရတၼႃႇ၊ ၼမ်ႉဢၼ်မီး ၵႃႈၶၼ်ယႂ်ႇၼႆယဝ်ႉ။
မႄႈၼမ်ႉ ၸိုဝ်ႈမိူၼ်ၵၼ်
မိူဝ်ႈၵွၼ်ႇ ႁိုင်လွၼ်ႇၼၼ်ႉတႄႉ ၸိုဝ်ႈမႄႈၼမ်ႉ ဢၼ်ႁွင်ႉဝႃႈ ဢေႇရႃႇဝတီႇၼႆႉ မီးသွင်မႄႈၼမ်ႉ။ မႄႈၼိုင်ႈ ႁွင်ႉဝႃႈ ပႃႇရုသျေႇၼီႇ (Parushani) သေ ပဵၼ်ဢေႇရႃႇဝတီႇ ၼမ်ႉၵဵဝ်ၼင်ႇၵဝ်ႇ။ ၼမ်ႉၼၼ်ႉ ယၢမ်းလဵဝ် လုၵ်ႉတီႈ မိူင်းဢိၼ်ႇတိယသေ ၶဝ်ႈၸူးၼႂ်းမိူင်း ပႃႇၵိတ်ႉၸတၢၼ်ႇ။ ယၢမ်းလဵဝ် ၵူၼ်းၸိူဝ်းယူႇၸွမ်း သၢပ်ႇၼမ်ႉၼၼ်ႉ ဢဝ်ၸွမ်းၼင်ႇ ၽႃႇသႃႇတီႈၵိူဝ်းယမ်သေ ႁွင်ႉဝႃႈ "ရႃႇဝီႇ" ၼႆယဝ်ႉ။