cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
ယီႈ၊ ၶုၼ်၊ မေႃယႃလူင်
တင်ႈၼႃႈႁိူၼ်း
ဝၢႆးသေဢွင်ႇၽၢႆႇယႃၵူၼ်းယဝ့်၊ ၶုၼ်ယီႈတႄႇၼႃႈႁိူၼ်း၊ မေးငဝ်ႈပဵၼ်ၼၢင်းသျူၺ်ႇႁၢၼ်ႇ၊ တႆးၼမ့်ၶမ်းၼင်ႇၵဝ်ႇ၊ တင်းၼၢင်းသျူၺ်ႇႁၢၼ်ႇၼႆ့ မီးလုၵ်ႈၸၢႆး ဢၼ်ႁွင့်ၸိုဝ်ႈဝႃႈၶုၼ်ၺုၼ့်၊ ၼၢင်းသျူၺ်ႇႁၢၼ်ႇ သဵင်ႈၵၢမ်ႇလၢႆႈတူဝ်ၵႂႃႇ မိူဝ်ႈပၢၼ်ၵျပၢၼ်ႇ၊ မိူဝ်ႈၼၼ့်ၶုၼ်ယီႈတိုၵ့်မီးယူႇၼႂ်းသိုၵ်း ဢမ်ႇတၼ်းလႆႈႁၼ်မေး ၼၢင်းသဵင်ႈၵၢမ်ႇ၊ ၶုၼ်ယီႈသိုပ်ႇဢဝ် ၼွင့်မေး ႁွင့်ၸိုဝ်ႈဝႃႈ ၼၢင်းၶူင့်၊ တင်းၼၢင်းၶူင့်ၼႆ့မီးလုၵ်ႈ 5 ၵေႃ့- 1. ၸၢႆးမျဵဝ်းမိၼ့်၊ 2. ၸၢႆးမျဵဝ်းတိၼ်ႇ၊ 3. ၸၢႆးမျဵဝ်းၶိတ့် ၊ 4. ၼၢင်းယီႇ⁠ယီႇမျိၼ့်၊ 5. ၼၢင်းယီႇ⁠ယီႇထေး။ ၼႂ်းၵႃႈ လုၵ်ႈယိင်း 2 ၵေႃ့ၼၼ့် ၼၢင်းယီႇ⁠ယီႇမျိၼ့်ၼႆ့လဵၼ်ႈ Basket ball (ၽၢႆႇလဵၼ်ႈမၢၵ်ႇသွင်း) ၶႅၼ်ႇတႄ့ တႄ့၊ ၼင်ႇႁိုဝ်ၸိုဝ်ႈသဵင်မိူင်းတႆးတေၶိုၼ်ႈယႂ်ႇၼၼ့် မၼ်းဢဝ်ၾၢႆႇတၢင်းလဵၼ်ႈၼႆ့ ၸွႆႈထႅမ်ပၼ် ဢၼ်ဝႃႈၼၼ့်လႆႈႁူ့ၵူႈၵေႃ့၊ ၸုမ်းမၢၵ်ႇသွင်း ၼၢင်းယိင်းမိူင်း တႆး ၶဝ်ၶဝ်ႈၶႄ့ပိူၼ်ႈ ပေ့သၢမ်ပီႊထပ်းၵၼ်လႄႈ လႆႈၾၢင်ဢူ(ဒိုင်း)လူင်မႃး။ ၶုၼ်ယီႈၵေႃႈ ဢဝ်ၵၢၼ်မၼ်းမေႃၼၼ့် ႁဵတ်းပၼ်ၽွၼ်းလီမိူင်းတႆး၊ လုၵ်ႈယိင်း ဢွၼ်ႇမၼ်းၵေႃႈ ဢဝ်လွင်ႈၵႅပ့်တင်းၶၼ် ၽၢႆႇမၢၵ်ႇသွင်းၼၼ့်ယုၵ့်တၢင်ႇပၼ် ၸိုဝ်ႈမိူင်းတႆးၶိုၼ်ႈသုင်၊ ၼၢင်းယိင်းမိူင်းတႆးၶဝ် ဢွၼ်ၵၼ်ယိူင်ႈ၊ ဢွၼ်ၵၼ်ၶတ်း ၸႂ် ႁႂ်ႈမိူၼ်လုၵ်ႈယိင်း ၶုၼ်ယီႈ -ၼၢင်းယီႇ⁠ယီႇမျိၼ့်ၼၼ့်တႃ့ ၵွပ်ႈမၼ်းၼၢင်းႁဵတ်းပၼ်ၽွၼ်းလီမိူင်းတႆး ၽၢႆႇမၢၵ်ႇသွင်းၼႆ့လႄႈ လုၵ်ႈဢွၼ်ႇယိင်းမိူင်းတႆးၶဝ် ၵေႃႈ ႁၵ့်မၼ်းၼၢင်း၊ ယုၵ့်ယွင်ႈပၼ်ႁႅင်းမၼ်းၼၢင်းတႄ့တႄ့၊ မိူဝ်ႈလဵဝ် မေးမေႃယႃလူင်ၶုၼ်ယီႈ လႄႈ လုၵ်ႈလၢင်းမၼ်းယင်းယူႇသဝ်းၵႃႈတီႈတွင်ႇၵျီး။
သျီႇတႃႇၵၢႆး
ၵူၼ်းမိူင်းတူၵ်း ဢဝ်ယႃႈၾိၼ်ႇၶဝ်ႈမိူင်းၶႄႇ
မိူဝ်ႈပၢၼ်ၶျိင်းၼၼ်ႉ မႅၼ်ႈမိူဝ်ႈၵူၼ်းမိူင်းတူၵ်းၶဝ် မႃးႁႃလွင်ႈထၢင်ႇႁၢင်ႈ ၵႃႉၶၢႆလႄႈ ၶႂၢၵ်ႈၶဝ်ႈမိူင်းဝၼ်းဢွၵ်ႇမႃးသေ ၶဝ်ႈထိုင် ၼႂ်းမိူင်းၶႄႇမႃးယဝ်ႉ။ ၵုင်ႇပၼီႇၵႃႉၶၢႆ (Trade company)မိူင်းတူၵ်း ၵုင်ႇပၼီႇဢင်းၵိတ်ႉၵႃႉၶၢႆ မိူင်းဢွၵ်ႇ(British East India trading company)ၼၼ်ႉ ဢဝ်ၵုၼ်ႇၶဝ် မႃးၶၢႆမိူင်းၶႄႇယဝ်ႉ သိုဝ်ႉၼဵင်ႈႁႅင်ႈ၊ ၽႃႈလၢႆႈ၊ ၶိူင်ႈၸႂ်ႉဝေႈ(မေႈ)မိူင်းၶႄႇ မိူဝ်းၶိုၼ်း။ ၵူၼ်းမိူင်းတူၵ်းၶဝ် ၶႂ်ႈလႆႈ ၵုၼ်ႇမိူင်ႈၶႄႇ တၢၼ်ႇႁိုဝ်ၵေႃႈယႃႇ ၵုၼ်ႇမိူင်းတူၵ်းၶဝ် ဢဝ်မႃးၼၼ်ႉ မၢင်ဢၼ်ၵေႃႈ ပဵၼ်မဵဝ်းဢၼ်မိူင်းၶႄႇ မီးယူႇယဝ်ႉလႄႈသင်၊ ဢမ်ႇၸႂ်ႈၵုၼ်ႇ ဢၼ်ၶႄႇၶႂ်ႈလႆႈလႄႈသင် ၵုၼ်ႇ မိူင်းတူၵ်း ၶၢႆဢမ်ႇၶၢတ်ႇ။ ၵုင်ႇမၼီႇမိူင်းတူၵ်း ၵႃႉသုမ်းဝႆႉ။ ၼင်ႇႁိုဝ်တေလႆႈ ၼမ်ႉတွၼ်းၶိုၼ်းၼၼ်ႉ ဢဝ်ယႃႈၽိၼ်ႇယႃႈလမ် မႃးၸႅၵ်ႇလၢႆသေ ႁဵတ်းႁႂ်ႈၵူၼ်းမိူင်းၶႄႇ ၸပ်းယႃႈ။ မိူဝ်ႈၸပ်းယိၼ်ႉယဝ်ႉ ၶိုၼ်ႈၶၼ်ယႃႈ ၶၢႆပၼ်ၵႃႈၵႃႈသေ ႁဵတ်းႁႂ်ႈလႆႈၼမ်ႉတွၼ်းၼမ်။ မိူဝ်ႈလႆႈႁူႉႁၼ်ဝႃႈ ၵူၼ်းမိူင်းၶဝ် ၸပ်းတိတ်းယႃႈၽိၼ်ႇသေ ဢၵျၢင်ႉလူႉ ၼႆၼၼ်ႉ ၶုၼ်ၶႄႇပၼ်တၢမ်ႇ။ ႁႂ်ႈၶီႈယႃႈ တတ်းယႃႈ။ AD1799 ၼၼ်ႉတမ်းပၵ်းပိူင် ႁႄႉႁၢမ်ႈ လွင်ႈၵႃႉၶၢႆယႃႈၽိၼ်ႇသေတႃႉ ၵူၼ်းႁၢပ်ႇၵၢၼ်ၶုၼ် ၼႂ်းၸုမ်းလူင်ပွင်ၸိုင်ႈ ၸဝ်ႈႁေႃသႅင်ၶျိင်း ၸိူဝ်းဢၵျၢင်ႉလူႉၼၼ်ႉလၵ်ႉ ပိုတ်ႇတၢင်းပၼ် ႁႂ်ႈသိုပ်ႇၵႃႉၶၢႆလႆႈယူႇလႄႈ ပၵ်းပိူင် ဢမ်ႇတုမ်ႉယွၼ်ႈ။ ၵမ်းလိုၼ်းသုတ်း ၶႄႇတိၺွပ်း ယႃႉလူႉပႅတ်ႈယႃႈၽိၼ်ႇ(20,000)တိူၵ်ႈ လႄႈ လႆႈပဵၼ်သိုၵ်းတေႃႇၵၼ် တင်းၵုင်ႇမၼီႇဢင်းၵိတ်ႉ ၼႂ်းၸူဝ်ႈၶၢဝ်း AD (1839 – 1842) ၼၼ်ႉမႃးယူႇယဝ်ႉ။
ယီႈ၊ ၶုၼ်၊ မေႃယႃလူင်
ႁဵတ်းၵၢၼ်ယူတ်းယႃ
ဢွင်ႇဢႅမ်ႇပီႇ⁠ပီႇဢႅတ့်သ် ယဝ့် မေႃယႃလူင်ၶုၼ်ယီႈ လႆႈၵၢၼ်မိူဝ်ႈ 4.7.1941 လႆႈၵႂႃႇပဵၼ်မေႃယႃလူင် ၵႃႈတီႈမိူင်းမွၵ်ႇ ဢိူင်ႇဝၢၼ်ႈမေႃႇ တီႈဝဵင်းမႂ်ႇ(မြို့သစ်) လႄႈ မိူင်းၶၢတတ်ႇ(ၼႂ်းဢိူင်ႇဝၢၼ်ႈမေႃႇၼင်ႇၵဝ်ႇ)။
သျီႇတႃႇၵၢႆး
မိူင်းတူၵ်းလႄႈမိူင်းၶႄႇ
ပီ 1841 တပ်ႉသိုၵ်းဢင်းၵိတ်ႉ သိမ်းဢဝ် ႁွင်ႇၵွင်ႇ (Hong Kong) လႄႈ ဝဵင်းၶျႅၼ်းၵၢင်း(Chin Kiang) ဢၼ်မီးတီႈၵျၢႆႇၸူႇ(Jiangsu)။ ဢင်းၵိတ်ႉ ဝႃႈတေတိုၵ်းသိမ်းဢဝ် ဝဵင်းလူင်ငဝ်ႈမိူင်းၶႄႇ ပေႇၵျိၼ်း(Beijing)ၼႆလႄႈ လူင်ပွင်ၸိုင်ႈၶႄႇ ၼႅတ်ႈယွမ်းပၼ်သေ 29.8. 1842 လူင်းလၢႆးမိုဝ်း လိၵ်ႈႁူမ်ႈမၢႆ ၼၢၼ်ႇၵိင်း (Treaty of Nanking)ယဝ်ႉ လႆႈယွမ်းၸွမ်းၼင်ႇ ဢင်းၵိတ်ႉယွၼ်း ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ယွၼ်ႉၼၼ် လႆႈဢဝ်ႁွင်ႇၵွင်ႇ လႄႈ ဝဵင်းတႃႈႁိူဝ်း ဢမွႆး(Amoy) ႁိုဝ်ဝႃႈ သျႃးမိၼ်း(Xiamen)၊ ၵၢၼ်တွၼ်ႇ(Canton) ႁိုဝ်ဝႃႈ ၵႂၢင်းၵျူဝ်း (Guang- zhou)၊ ၾူးၸူင်း (Fuzhou, Foochow)၊ ၺိင်ပူဝ်း (Ningpo)၊ သျၢင်ႉႁၢႆး (Shanghai)ၸိူဝ်းၼၼ်ႉ လႆႈပၼ်ဢင်းၵိတ်ႉ မီးလွင်ႈထၢင်ႇႁၢင်ႈ ၵႃႉၶၢႆလႆႈ ယူႇယဝ်ႉ။ လိူဝ်သေၼၼ်ႉ တေလႆႈတႅၼ်းပၼ်ၶိုၼ်း ၸရိပ်ႈသိုၵ်း ဢၼ်ဢင်းၵိတ်ႉ မႃးတိုၵ်းမိူင်းၶႄႇၼၼ်ႉ 50 လၢၼ်ႉၻေႃႇလႃႇ($50 million) ၼႆထႅင်ႈယူႇယဝ်ႉ။ 3.7.1844 လႆႈႁဵတ်း လိၵ်ႈႁူမ်ႈမၢႆဝၢင်ႁၢႆ(Treaty of Wanghai) ဢၼ်ဢမေႇရိၵၼ်ႇ(USA) မႃးယွၼ်းသုၼ်ႇၵႃႉၶၢႆၼၼ်ႉထႅင်ႈ။ ပဵၼ်လိၵ်ႈႁူမ်ႈမၢႆ ဢၼ်ဢမေႇရိၵၼ်ႇလႄႈၶႄႇ တူၵ်းလူင်းၵၼ် ပွၵ်ႈဢွၼ်တၢင်း သုတ်း ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ 1856 ပႅင်ႇသဵတ်ႈ (French) ၶဝ်ႈမႃးထႅင်ႈ။ 1858 ႁဵတ်း လိၵ်ႈႁူမ်ႈမၢႆထႅၼ်ၸိၼ်(Treaty of Tientsin)လႄႈ ဢင်းၵိတ်ႉ၊ ဢမေႇရိၵၼ်ႇ၊ ပႅင်ႇသဵတ်ႈ၊ ရႃးသျႃး ၶဝ်ဢွၼ်ၵၼ်မၵ်းမၼ်ႈ ၵၢၼ်ၵႃႉၶၢႆယႃႈၽိၼ်ႇ ၶဝ်ႈၼႂ်းၵၢၼ်ၵႃႉၶၢႆ တႂ်ႈပၵ်းပိူင် ၼႆယဝ်ႉ။
ယီႈ၊ ၶုၼ်၊ မေႃယႃလူင်
ႁဵတ်းၵၢၼ်ယူတ်းယႃ
မိူဝ်ႈ 1.7.1948 ၼၼ့် လႆႈၶၢႆ့ၵႂႃႇပဵၼ် မေႃယႃလူင် တီႈၵဵင်းတုင် တေႃႇထိုင် 20.1.1954 သမ့် ၶၢႆ့မႃးပဵၼ်မေႃယႃလူင် တီႈလွႆလႅမ် မိူဝ်ႈ31.1.1954 တေႃႇ ထိုင် 24.9.1954 ဝၢႆးသေၼၼ့်မႃး ပဵၼ်ၵဝ့်(ၽွင်း) လူင်ၾၢႆႇယူႇလီ(Chief Medical Officer)ၵႃႈတီႈတွင်ႇၵျီး တေႃႇထိုင် 1962 ၶုၼ်ယီႈသဵင်ႈၵၢမ်ႇၵႂႃႇ ၵႃႈ တီႈတွင်ႇၵျီး မိူဝ်ႈပီႊ 1324 လိူၼ် 12 လွင်ႈ 9 ၶမ်ႈ၊ ဝၼ်းဢၢင်းၵၢၼ်း(ဢင်ႇၵႃႇ)20.11.1962။
သျီႇတႃႇၵၢႆး
မိူင်းတူၵ်းလႄႈမိူင်းၶႄႇ
မိူဝ်ႈပီ 1860 ၶႄႇလႆႈဢဝ်ဢိူင်ႇ ၵႅဝ်လုၼ်း(Kowloon) ပၼ်ဢင်းၵိတ်ႉ (Britain) ႁႂ်ႈႁူမ်ႈၸွမ်း တႂ်ႈၵုၼ်ႁွင်ႇၵွင်ႇသေ လႆႈဢဝ်မၢၼ်ႇၶျူးရီးယႃး (Manchuria)မၢင်တွၼ်ႈ ဢၢပ်ႈပၼ်တႂ်ႈ ရႃးသျႃး(Russia) ၵႂႃႇယူႇယဝ်ႉ။
ယီႈ၊ ၶုၼ်၊ မေႃယႃလူင်
ၽႅဝ်မိူင်းၵႆမႃး
ၶုၼ်ယီႈၼႆ့ၸိုဝ်ႈသဵင်မၼ်း ႁွမ်ၸွတ်ႇမိူင်းတႆးၵူၺ်းဢမ်ႇၵႃး ၵႃႈတီႈမိူင်းၵႆၵေႃႈပိူၼ်ႈႁူ့မၵ်းၸိုဝ်ႈမၼ်းတႄ့တႄ့၊ ဝၢႆးမၼ်းဢွင်ႇ ဢႅမ်ႇပီႇ⁠ပီႇဢႅတ့်သ် M.B.B.S ၵႃႈတီႈတႃႈၵုင်ႈ(ယၼ်ႇၵုင်ႇ)သေ မၼ်းလႆႈၵႂႃႇသိုပ်ႇႁဵၼ်းလိၵ်ႈ တီႈမိူင်းၵလႃး ဢိၼ်ႇတိယႃႉ India မိူဝ်ႈပီႊ 1941 မိူဝ်ႈမၼ်းႁဵၼ်းလိၵ်ႈတီႈမိူင်းၵလႃႈယူႇ ၼၼ့် သိုၵ်းလူင်ၵမ်ႇၽႃႇၵေႃႈပဵၼ်ယူႇ၊ တႃႇတေၶိုၼ်းမႃးမိူင်းတႆးၵေႃႈဢမ်ႇငၢႆႈ၊ လုၵ်ႈမေးၵေႃႈပဵၼ်ဢၼ်ၶုၵ်းၸႂ်လႆႈ၊ ၸႂ်တိတ်းၵေႃ့ပဵၼ်မေး ၼၢင်းသူၺ်ႇႁၢၼ်ႇ ၸၢႆးၶုၼ်ၺုၼ့်လႄႈ ၼွၼ်းပေႃးဢမ်ႇလပ်း၊ ၵိၼ်ပေႃးဢမ်ႇဝၢၼ်လႆႈ တေလႆႈၽၢတ်ႇလိပ်းႁိုဝ် တေလႆႈၽၢတ်ႇတၢႆႁိုဝ်ဢၼ်ဝႃႈၼၼ့် ဝူၼ့်ပေႃးဢမ်ႇပွင်ႇလႆႈ၊ ၼင်ႇႁိုဝ်တေလႆႈမႃးထူပ်းလုၵ်ႈမေး တီႈၼမ့်လိၼ်ႁိၼ်ၽႃ မိူင်းတႆးၼၼ့် တေႃႈတၵ်းလႆႈႁႃ တၢင်းၵႂႃႈ-ဝႃႈၼႆလႄႈၸင်ႇၸွမ်းသိုၵ်းမႃးယဝ့်။
လူင်းမႃးၸွမ်းတပ့်ၶႄႇ မၢႆ-38 မႃးၽႅဝ်ၼမ့်ၶမ်းၵေႃႈ ၵေႃ့ပဵၼ်မေးသဵင်ႈၵၢမ်ႇၵႂႃႇယဝ့်။ ၶုၼ်ယီႈဢမ်ႇတၼ်းလႆႈႁၼ် ၸႂ်မေးမၼ်း၊ ႁၵ့်ၵၼ်သေ ၵွပ်ႈသိုၵ်းလႄႈ လႆႈၽၢတ်ႇၵၼ်၊ ၸွင်ႇတေလႆႈၶိုၼ်းႁၼ်ၵၼ်ႁိုဝ်ၼေႃး ၵေႃ့ပဵၼ်မေးၵေႃႈၸႂ်တိတ်းၸႂ်ႁွႆႈ ၵေႃ့ပဵၼ်ၽူဝ် မွင်းၶိုၼ်းဢမ်ႇႁၼ်ၼႃႈ မွင်းဝၼ်းဢမ်ႇႁၼ်တူဝ်၊ မွင်း မွင်း ဢမ်ႇပေ့မွင်း၊ လွင်ႈမႆႈၸႂ် ၼၢင်းသူၺ်ႇႁၢၼ်ႇ ဢမ်ႇထၢတ်ႇဢမ်ႇဝၢႆးလႆႈ ၶေႃ့⁠ၶေႃ့ယွမ်ယွမ်၊ ၵၢပ်ႈဝၢၼ်ႈပၢၼ်မိူင်းၵေႃႈဢမ်ႇလီ၊ ၶုၼ်ယီႈပႆႇတၼ်းၽႅဝ် ၼၢင်းသူၺ်ႇႁၢၼ်ႇ သဵင်ႈၵၢမ်ႇလၢႆႈတူဝ်ၵႂႃႇယဝ့်။
ၶုၼ်ယီႈမႃးၽႅဝ်ၵေႃႈ ၵဵပ်းၸေးဢဝ်လုၵ်ႈၸၢႆးဢၼ်ႇမၼ်းၶုၼ်ၺုၼ့်၊ ၵေႃ့လုမ်းလႃးဢမ်ႇႁၼ်၊ ႁႃတၢင်းၸိူင့်ႁိုဝ်ၵေႃႈဢမ်ႇပွင်ႇ၊ ဢၼ်တေမိူၼ်ၼင်ႇ ၼၢင်း သူၺ်ႇႁၢၼ်ႇ ၵေႃ့ပဵၼ်မေးလူင်ၵဝ်ႇၼၼ့် တေမီးလႂ်ၼႆ၊ ဝူၼ့်ၶိုၼ်းဝူၼ့်ဝၼ်းယူႇ၊ ႁၢင်ႈပီႈၵေႃႈမိူၼ် ႁၢင်ႈၼွင့်ၵေႃႈၸိုဝ်ႈ၊ ၸင်ႇမႃးၶုၵ်းၸႂ်လႆႈၶႆႈၸႂ်မႅၼ်ႈသႂ်ႇ ၼၢင်းၶူင့် ၵေႃ့ဢၼ်ပဵၼ်ၼွင့်ယိင်းဢွၼ်ႇ ၼၢင်းသူၺ်ႇႁၢၼ်ႇ၊ ၼႂ်းတႃၼၢင်းၶူင့်ၵေႃႈ ၶုၼ်ယီႈၼႆ့ ပီႈၵေႃႈၸႂ်ႈ၊ ၽူဝ်ၵေႃႈလီပဵၼ်၊ တူၺ်းၼႃႈပီႈယဝ့် ဝူၼ့်မႅၼ်ႈ ၼႃႈလၢၼ်၊ တေၽၢတ်ႇၵေႃႈဢမ်ႇလႆႈ၊ တေယၢၼ်ၵေႃႈဢမ်ႇၸၢင်ႈ၊ ဝၼ်းလင်ထုၵ်ႇလီလႆႈယူႇၸွမ်းၵၼ်ၵေႃႈမီးမႃးလႄႈ ၸင်ႇပဵၼ်ႁိူၼ်းၸွမ်းၶုၼ်ယီႈမႃး တေႃႇ 1962 ၵမ်းၼႆ့ပုၼ်ႈတႃႇၶုၼ်ယီႈၸိုင် မေးၵေႃႈၸိုဝ်ႈ ၼွင့်ၵေႃႈပဵၼ် တီႈဢၼ်ႁၵ့်ပႅင်းတႄ့ ဢမ်ႇမီးတီႈလၢတ်ႈယဝ့်၊ တေႃႇပေႃးသဵင်ႈၵၢမ်ႇ၊ လွင်ႈၽိတ်း လွင်ႈၽႅၵ်ႇၵၼ် ဢမ်ႇမီးသေပွၵ်ႈ ၽႂ်ႁၼ်ၵေႃႈ ပဵၼ်ဢၼ်ၶွႆတႄ့တႄ့။
ၶုၼ်ယီႈတင်ႈၼႃႈႁိူၼ်းမႂ်ႇၸွမ်းၼၢင်းၶူင့်ယဝ့်ၵေႃႈ သိုၵ်းပႆႇယဝ့်၊ ၵွပ်းၼႆလႄႈ လႆႈၸွမ်းတပ့်ဢမေႇရိၵၢၼ်ႇ ၶဝ်ႈယႃၵူၼ်းပဵၼ်ၼႂ်းသိုၵ်း၊ မိူဝ်ႈၼၼ့်မၼ်းပဵၼ် ၸၼ့်ၶုၼ်သိုၵ်းလူင်(Captain)မိူဝ်ႈယူႇၼႂ်းသိုၵ်းၼၼ့်ၵေႃႈ ၵွပ်ႈၶတ်းၸႂ်ႁဵတ်းၵၢၼ် ပေႃးႁဵတ်းသင်ၵေႃႈ မီးၸႂ်ၽိူၵ်ႇၸိုၼ်ႈၶၢဝ်သႂ်(သတ်ႈထႃႇ)လႄႈ ၽႂ်ႁၼ် ၵေႃႈႁၵ့် ၵွပ်ႈမၼ်းႁဵတ်းၵၢၼ်သေ တပ့်ဢမေႇရိၵၢၼ်ႇၶဝ် ပၼ်ၸုမ်ႈ(မဵတ်ႇမၢႆ)ၸိုဝ်ႈသဵင်လီဢၼ်႞ဝႃႈဝႆ့- For War Department Exceptional Civilain Service To, U SANG YEE
သျီႇတႃႇၵၢႆး
ၸုမ်းထၢႆးပိင်းလုၵ်ႉၽိုၼ်ႉ
ၽွင်းမိူဝ်ႈ မိူင်းယုင်ႈယူႇၼၼ်ႉ ႁူင်ၵျိဝ်းၶႂၢၼ် (Hong Xiuquan) ၵူၼ်းၶိူဝ်း ႁၢၵ်ႉၵႃႇၼၼ်ႉ ပဵၼ်ၽူႈၼၢမ်း ၸုမ်းဢၼ်ၼိုင်ႈမႃး။ ႁူင်ၵျိဝ်းၶႂၢၼ် ပဵၼ် ၵူၼ်းၽၢၼ်၊ ၺၢၼ်ႇလႅတ်း၊ ဢွၵ်းၽၢႆလႄႈ ၵူၼ်းဝၢၼ်ႈၶဝ်ႁၼ်ဝႃႈ မၼ်း တေၶဝ်ႈတွပ်ႇပဵၼ် ၶုၼ်ႁၢပ်ႇၵၢၼ် လူင်ပွင်ၸိုင်ႈႁေႃသႅင်ယဝ်ႉ တေဢဝ် တင်းမၢၵ်ႈမီး မႃးပၼ်ၼႃႈႁိူၼ်းၶဝ်လႆႈ ၼႆယဝ်ႉ။ မၼ်းတႄႇၶဝ်ႈ ပၢင်တွပ်ႇ ပဵၼ်ၽူႈမီးၸၼ်ႉ ၼႂ်းၸုမ်းလူင်ပွင်ၸိုင်ႈႁေႃသႅင် မိူဝ်ႈ 1827 သေတႃႉ ၵၢၼ်ၸၼ်ႉတႅမ်ႇသုတ်း ၼႂ်းလုမ်းလူင်ပွင်ၸိုင်ႈၵူၺ်း ယင်းဢမ်ႇလႆႈ။ ပၢင်တွပ်ႇပီလႂ်ၵေႃႈ မၼ်းၵႂႃႇတွပ်ႇ။ ဢမ်ႇလႆႈသေပီ။ ၵႂႃႇပၢင်တွပ်ႇ မိူဝ်ႈလႂ်ၵေႃႈ လႆႈလတ်းၵႂၢင်းၵျူဝ်း၊ ၶျၼ်းထွၼ်(Guangzhou, Canton) ဝဵင်းငဝ်ႈငုၼ်းၵႃႉၶၢႆတေႃႇမိူင်းတူၵ်းၼၼ်ႉ တႃႇသေႇလႄႈ လႆႈႁူႉ ငဝ်းလၢႆး ဢၼ်ပဵၼ်ယူႇၼၼ်ႉ ဢိတ်းဢွတ်း။ 1837 မိူဝ်ႈတူၵ်းပၢင်တွပ်ႇ ပွၵ်ႈထိသၢမ်ယဝ်ႉ မႃးၶိုၼ်း။ ၸႂ်တူၵ်းၼႅၼ်ႇသေ မႃးၼၢဝ်ဢၢၼ်ႇလိူၼ်မၼ်း ၼႆယဝ်ႉ။ 1843 ၵႂႃႇတွပ်ႇထႅင်ႈ။ တူၵ်းထႅင်ႈ။ ထိုင်ႁိူၼ်းယဝ်ႉ ဝၼ်းၼိုင်ႈႁၼ် ပပ်ႉၶရိတ်ႉ ၵိူင်းပရူဝ်ႇတႅတ်ႉၸတိၼ်ႇ(Protestant) ၸႅၵ်ႇမႃး လႄႈ ပီႈဢၢႆႈၶႅၼ်ႈတွင်ႉမၼ်း မႃးပၼ်ဝႆႉၼၼ်ႉ မီးယူႇၼႂ်းၶဵင်ႇပပ်ႉမၼ်းသေ ဢဝ်လူဢၢၼ်ႇတူၺ်း။ လဵပ်ႈႁဵၼ်း သႃႇသၼႃႇၶရိတ်ႉယဝ်ႉ မၼ်းဝူၼ်ႉႁၼ်ဝႃႈ ‘‘တႃႇတေႁဵတ်း ႁႂ်ႈဝၢၼ်ႈမိူင်းၵတ်းယဵၼ်လႆႈၼၼ်ႉ ၵူၼ်းၵူႈၵေႃႉ တေလႆႈမီး ၸႂ်လီတေႃႇၵၼ်၊ ဢၼ်သင်ႇသွၼ်ၵၼ်လႆႈၼၼ်ႉ တေမီးသႃႇသၼႃႇၵူၺ်း” ၼႆသေ တင်ႈ ၸုမ်းသႃႇသၼႃႇမႂ်ႇ ဢၼ်ဢဝ် ၶရိတ်ႉပဵၼ်လၵ်းယဝ်ႉ ဢဝ်ၶေႃႈလီ ၼႂ်းသႃႇသၼႃႇထၢဝ်(Taoism)လႄႈ ပၢႆး ဝူၼ်ႉၵွၼ်ၾိဝ်းသျတ်ႉ( Confucius) ႁူမ်ႈ တင်းလွင်ႈယုမ်ႇယမ် ၵိုၵ်းမိူင်းမႃးၸဵမ်ၵွၼ်ႇၼၼ်ႉ ႁူမ်ႈၵၼ်ယဝ်ႉ မႃးတင်ႈၸုမ်းသႃႇသၼႃႇမႂ်ႇ ယူႇယဝ်ႉ။ ႁူင်ၵျိဝ်းၶႂၢၼ်(Hong Xiuquan) ယုမ်ႇယမ်ဝႃႈ ၶဝ်ပဵၼ်ၼွင်ႉတၢမ်း ၽြႃးယေႇသျူႉ ဢၼ်တေ မႃးလိုပ်ႈႁေႃႈ ၾီႁၢႆႉလူင် ဢွၵ်ႇမိူင်းၶဝ်ယဝ်ႉ တေၶျွတ်ႈ ၵူၼ်းမိူင်းပူၼ်ႉ တုၵ်ႉယၢၵ်ႈတင်းမူတ်း ၼႆယဝ်ႉ။ ဢမ်ႇၸႂ်ႈဝႃႈ တေလႅၵ်ႈလၢႆႈၶုၼ်ၵူၺ်း။ တေလႅၵ်ႈလၢႆႈပႃး လွင်ႈယူႇသဝ်းၵိၼ်သၢင်ႈ ႁႂ်ႈလႆႈသိူဝ်းသႃႇလူမ်ၸႂ်ၼႆလႄႈ ၶေႃႈယိူင်းဢၢၼ်းၶဝ်ပဵၼ် ၵၢၼ်သႃႇသ ၼႃႇ၊ ၵၢၼ်ၸိူဝ်ႉၸၢတ်ႈ၊ ၵၢၼ်မိူင်းမႃးႁူမ်ႈၵၼ်ယဝ်ႉ။ တင်ႈတႄႇ 1840 လူင်ပွင်ၸိုင်ႈၶျိင်း ႁႄႉႁၢမ်ႈတဵၵ်းတဵင် ၸိူဝ်းယုမ်ႇယမ်သႃႇသၼႃႇမႂ်ႇ ၼၼ်ႉမႃးယဝ်ႉ။ ၵူၼ်းယုမ်ႇယမ် ဢၢၼ်ႇႁူဝ်ႁဵင်မၼ်းမႃးၶွၼ်ႈတုမ်ၵၼ် တီႈဝဵင်းၵျိၼ်းၶျိၼ် (Jintian)၊ ၸႄႈတွၼ်ႈၵႂၢင်းသီ(Guangxi)။ တပ်ႉတုင်းၶဵဝ်ႁေႃၶမ်း မႃးတိၺွပ်း။ မိူဝ်ႈပၢႆႈဢမ်ႇလွတ်ႈယဝ်ႉၼၼ်ႉ ၽႅၼ်သိုၵ်းမုတ်း တိုၵ်းၶိုၼ်းလႄႈ December 1850 ၸုမ်းသႃႇသၼႃႇၼၼ်ႉ ပႄႉသိုၵ်းလႄႈ ႁႅင်းၸႂ်ၶိုၼ်ႈမႃးသေ January 1851 ၼၼ်ႉ သိုပ်ႇၶႂၢၵ်ႈတိုၵ်း ၼႂ်းၸႄႈတွၼ်ႈၵႂၢင်းသီ။ ၸိူဝ်းယုမ်ႇယမ်သေ ၶဝ်ႈႁူမ်ႈမႃးထႅင်ႈ တင်းၼမ်။ ယၢင်ၸဵဝ်းၶျိင်း (Yang Xiuqing) ၵူၼ်းၵႃႉ ယူႇၵႂၢင်းသီၼၼ်ႉဝႃႈ လႆႈငိၼ်းသဵင်ၽြႃး ၸိသင်ႇမႃး ၼႆသေ ဢွၼ်လုၵ်ႈၼွင်ႉ မႃးႁူမ်ႈၸွမ်း။ လိုၼ်းမႃး မၼ်းၶဝ်ႈပဵၼ် ၼႂ်းၸုမ်း ၽူႈၼၢမ်းယဝ်ႉ။ ၾွင်ယုၼ်ႇသျၢၼ်း(Feng Yun shan) လႄႈ ဝေႇၶျၢင်းႁုၺ်ႉ (Wei Changhui) ဢၼ်လုၵ်ႉၽိုၼ်ႉ ဝႆႉယူႇၼၼ်ႉ ဢွၼ်လုၵ်ႈၼွင်ႉ မိုၼ်ႇပၢႆ မႃးႁူမ်ႈ ႁူင်ၵျိဝ်းၶႂၢၼ်(Hong Xiuquan)။ မီးႁႅင်းသွင်မိုၼ်ႇ (20,000)ပၢႆယဝ်ႉလႄႈ ပိုၼ်ၽၢဝ်ႇတင်ႈ မိူင်းႁေႃသႅင်ၼိပ်ႉပၢၼ်ႇၵတ်းယဵၼ် (Kingdom of He-avenly Peace)။ ၵူၼ်းမိူင်းၵေႃႈ ႁၼ်လီၵမ်ႉထႅမ်မႃးထႅင်ႈ တင်းၼမ်။ 19.3.1853 ၸုမ်းထၢႆးပိင်း သိမ်းလႆႈၼၢၼ်ၵျိင်း (Nanjing)ယဝ်ႉ လၢႆႈၸိုဝ်ႈပဵၼ်မႃး ထႅၼ်းၵျိင်း (Tianjing) ဢၼ်ပွင်ႇဝႃႈ ငဝ်ႈႁေႃသႅင်ၼိပ်ႉပၢၼ်ႇ ၵတ်းယဵၼ်(Heavenly Capital) ၼႆယဝ်ႉ။ ၸုမ်းလုၵ်ႉၽိုၼ်ႉၼၼ်ႉၵေႃႈ သႂ်ႇၸိုဝ်ႈဝႃႈ တပ်ႉထၢႆးပိင်း(Taiping) ၼႆယဝ်ႉ။ တႄႇၼၼ်ႉမႃး ႁေႃသႅင်ၶျိင်း သူင်ႇတပ်ႉ လွမ်ႉတိုၵ်းဝဵင်းၼၢၼ်ၵျိင်း။ တပ်ႉထၢႆးပိင်းဢွၵ်ႇတိုၵ်းၵေႃႈ ဢမ်ႇလိုပ်ႈသိုၵ်းႁေႃၶမ်းလႆႈ။ တပ်ႉႁေႃၶမ်းၵေႃႈ ဢမ်ႇသိမ်း ဝဵင်းလူင်ထၢႆးပိင်းၼၼ်ႉလႆႈလႄႈ ယိုဝ်ႈသိုၵ်းတေႃႇၵၼ်ဝႆႉယူႇ။
ယီႈ၊ ၶုၼ်၊ မေႃယႃလူင်
ၽႅဝ်မိူင်းၵႆမႃး
မိူဝ်ႈမၼ်းႁဵတ်းၵၢၼ်တီႈၼႂ်းမိူင်းၽွမ်ႉႁူမ်ႈ မိူင်းမၢၼ်ႈၼႆႉၵေႃႈ မၼ်းလႆႈၸိုဝ်ႈလီသဵင်လီတႄႉတႄႉ။ ၸုမ်ႈဢၼ်မၼ်းလႆႈၼၼ်ႉႁွင်ႉဝႃႈ "ဝၼ်ႇၼၵျေႃႇထိၼ်ႇ" ၼႆယဝ်ႉ။ မိူဝ်ႈၶုၼ်ယီႈယင်းႁဵတ်းငဝ်ႈၵဝ့်ၽွင်းလူင်ၽၢႆႇယူႇလီၼၼ့် မၼ်းလႆႈၵႂႃႇၸွပ်ႇႁႃ တၢင်းႁူ့ တၢင်းႁၼ်ထႅင်ႈ ၵႃႈတီႈမိူင်းရူဝ်းမေးၼီးယႃး(Rumania) ၵျႃႇမၼီႇ (Germany) ဢင်းၵဵတ့် (England) လႄႈ ၸိုဝ်ႈသဵင်မေႃယႃလူင် ၶုၼ်ယီႈၼႆ့ ႁူင်လူင်ၵႂႃႇၵူႈတီႈယဝ့်။
သျီႇတႃႇၵၢႆး
သိုၵ်းထၢႆးပိင်းလႄႈ ႁေႃသႅင်ၶျိင်း
ဢၢၼ်းၶျိင်း(Anqing) ပဵၼ် ဝဵင်းလူင် ၼႂ်းၸႄႈတွၼ်ႈဢၢၼ်ႁုၺ်ႈ(Anhui)။ မီးတမ်ႇတိူင်းသုင်လွမ်ႉႁွပ်ႈသေ ၵႅၼ်ႇၶႅင်ဝႆႉ။ ပဵၼ်ငဝ်ႈငုၼ်း တႃႇသိုၵ်းထၢႆးပိင်း တိုၵ်း ႁူႇပေႇ(Hubei)၊ ႁူႇၼၢၼ်ႇ(Hunan)လႆႈသေမဝ်ႇၵႃး မီးၼိူဝ် သဵၼ်ႈတၢင်း လူင်းၸူးပၢၵ်ႇမႄႈၼမ်ႉယၢၼ်ႇၸီႇ၊ ပဵၼ်သဵၼ်ႈတၢင်း ၶဝ်ႈၸူးငဝ်ႈမိူင်းထႅၼ်းၵျိင်း (Tianjing) ဢၢၼ်းၶျိင်း(Anqing)သေ ပဵၼ်တီႈ လမ်ႇလွင်ႈလႄႈ သိုၵ်းထၢႆးပိင်း သိမ်းဢဝ်မိူဝ်ႈ 1853 ၼၼ်ႉဝႆႉယဝ်ႉ။
ယီႈ၊ ၶုၼ်၊ မေႃယႃလူင်
ၵူၼ်းမိူင်းႁၵ့်ၶုၼ်ယီႈ
မေႃယႃလူင်ၶုၼ်ယီႈၼႆ့ ၵူၼ်းမိူင်းတႆးၶဝ် ႁၵ့်တႄ့တႄ့၊ ၵွပ်ႈသင်ၼႆၸမ့်- ၶုၼ်ယီႈၼႆ့ပေႃးယႃၵူၼ်းပဵၼ်ၸိုင် ၸႂ်ယဵတ်ႇၸႂ်ယၢဝ်းတႄ့တႄ့၊ ၶမ်ႈ⁠ၶမ်ႈဝၼ်းဝၼ်း ပေႃးမႃးပၢင်းၸိုင် တႃႇတေၵႂႃႇယႃၼၼ့် ဢမ်ႇၶၢၼ့်သေပွၵ်ႈ၊ တႃႇယႃၵူၼ်းပဵၼ်ၼၼ့် ဢမ်ႇတၼ်းဢၼ်ဝႃႈၼၼ့် ဢမ်ႇမီးသေပွၵ်ႈ၊ မၢင်ပွၵ်ႈသွင်သၢမ်ၶိုၼ်း လႆႈ သိုပ်ႇယႃၵူၼ်းပဵၼ်လႄႈ ၶုၼ်ယီႈဢမ်ႇလႆႈၼွၼ်း၊ ပေႃးတႃၼွၼ်းလူ့ၵေႃႈ လွင်ႈဝႃႈတေၶၢင်းဢမ်ႇမီးသေပွၵ်ႈ၊ ၸႂ်ပွတ်းၸႂ်လမ်၊ ထႃ့ပိူၼ်ႈပွင့်ပိူၼ်ႈ ဢမ်ႇမီးသေ ပွၵ်ႈ၊ ၸိူဝ်းမႃးပၢင်းမၼ်းၼၼ့်ၵေႃႈ ဢၼ်လႆႈၸႂ်လူ့မိူဝ်း ဢမ်ႇမီးသေပွၵ်ႈ၊ ၵႆ⁠ၵႆၸမ်ၸမ် ပေႃးပိူၼ်ႈမႃးပၢင်းၵႂႃႇယႃ ၵူၼ်းပဵၼ်ၸိုင်ၵႂႃႇယႃတိၵ်း⁠တိၵ်းယဝ့်၊ ၵူၼ်း ပဵၼ်ၵေႃႈပေႃးဝႃႈလႆႈႁၼ်ၼႃႈ မေႃယႃလူင်ၶုၼ်ယီႈၸိုင် တၢင်းပဵၼ်သမ့်ပေႃႈၶႂ်ႈၶႅၼ်းၵႂႃႇၵမ်းလဵဝ်ယဝ့်။
သျီႇတႃႇၵၢႆး
တပ်ႉၶျိင်းလႄႈသိုၵ်းထၢႆးပိင်း
တပ်ႉသိုၵ်းႁေႃသႅင်ၶျိင်း မႃးၸုပ်ႈဢွၼ်တၢင်းၼၼ်ႉ ယိူင်းဢၢၼ်းသိမ်း ဝဵင်းလူင် ထႅၼ်းၵျိင်းၵူၺ်းသေ ၵုမ်ႇလွမ်ႉဝဵင်း ယူႇၵူၺ်းလႄႈ ဢမ်ႇသိမ်းလႆႈသေပွၵ်ႈ။ ပၢၼ်သိုၵ်းၵိၼ်ၸၢင်ႈ တပ်ႉႁိူဝ်းသျၢင်ႇ (Xiang marines) ၶဝ်ႈမႃးၼၼ်ႉ မႃးလွမ်ႉဝဵင်းဢၢၼ်းၶျိင်း (Anqing)ဝႆႉ ဢွၼ်တၢင်း။ တႄႇဢဝ်ၼႂ်း လိူၼ်ၸႅပ်ႇတႅမ်ႇၿိူဝ်ႇ(September)1860 ၼၼ်ႉသေ လွမ်ႉဝဵင်းဝႆႉ တင်းပီ။ ဢမ်ႇပၼ်ၶဝ်ႈၼမ်ႉတၢင်း ၵိၼ်သူင်ႇၶဝ်ႈၼႂ်းဝဵင်း။ ၵူၼ်းၼႂ်းဝဵင်း ဢိုပ်းယၢၵ်ႈလႄႈ ထိုင်တီႈၵိၼ်ၼိူဝ်ႉၵၼ်ၶိုၼ်း။ ပႂ်ႉႁႂ်ႈႁႅင်း ၼႂ်းဝဵင်း ဢူၼ်ႈယဝ်ႉ ၸင်ႇတိုၵ်း လႄႈ သိမ်းလႆႈ ဝဵင်းလူင် ဢၢၼ်းၶျိင်းၵႂႃႇ မိူဝ်ႈ 5.9.1861 ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ဝၢႆးသေ သိမ်းလႆႈ ဢၢၼ်းၶျိင်းယဝ်ႉ သိုၵ်းသျၢင်ႇ ဢဝ်ဝဵင်းၼၼ်ႉပဵၼ်တီႈတင်ႈသေ သိုပ်ႇတိုၵ်းလႄႈ လိူၼ်မေႇ 1862 လွမ်ႉလႆႈဝဵင်းထႅၼ်းၵျိင်း (Tianjing)။ သိုၵ်းထၢႆးပိင်း ဢွၵ်ႇတိုၵ်းလၢႆပွၵ်ႈၵေႃႈ ဢမ်ႇလိုပ်ႈလႆႈ။ ၶဝ်ႈၼမ်ႉတၢင်းၵိၼ် ၼႂ်းဝဵင်းႁႅၵ်း လႄႈ ဢွၼ်ၵၼ်ၵိၼ် ဝႂ်မႆႉဝႂ်တွၵ်ႇသေ ၽူႈဢွၼ်ႁူဝ်ထၢႆးပိင်း ႁူင်ၵျိဝ်းၶႂၢၼ် (Hong Xiuquan) မိူဝ်ႇယဝ်ႉ ဢမ်ႇယူႇလီ ႁိုင်(20)ဝၼ်းယဝ်ႉ တၢႆၵႂႃႇမိူဝ်ႈ 1.6.1864 ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ယီႈ၊ ၶုၼ်၊ မေႃယႃလူင်
ၵူၼ်းမိူင်းႁၵ့်ၶုၼ်ယီႈ
လွင်ႈတၢင်းပဵၼ်၊ ငဝ်ႈႁၢၵ်ႈတၢင်းပဵၼ်၊ ငဝ်ႈႁၢၵ်ႈသၽႃႇဝ တူၼ်ႈၸႂ်ၵူၼ်းၵေႃႈ မၼ်းမေႃတူၺ်းမေႃႁူ့လႄႈ ယႃၵူၼ်းပဵၼ်ၵေႃႈ ပဵၼ်ဢၼ်ၵတ့်⁠ၵတ့်တႄ့တႄ့၊ တေသမ်းယႃသင် တေပၼ်ၵိၼ်ယႃႈယႃသင်ၵေႃႈ မၼ်းႁူ့ၵမ်းလဵဝ်၊ ပေႃးယႃပၼ်ၵေႃႈၶႅၼ်းၵမ်ႈၼမ်ယဝ့်၊ လၢတ်ႈတေႃႇၵူၼ်းပဵၼ်ၵေႃႈမေႃၼႅၼ်ႇ ပေႃးလႆႈ ငိၼ်းၶေႃႈၵႂၢမ်းမၼ်း ၵူၼ်းပဵၼ်ပေႃးၶႂ်ႈၶႅၼ်းယဝ့်၊ ၼင်ႇႁိုဝ်ပိူၼ်ႈတေၸႂ်လီ၊ ၸႂ်ယႂ်ႇမီးႁႅင်းမႃးၼၼ့် မၼ်းမေႃလၢတ်ႈမေႃၸႃ မေႃပၼ်ႁႅင်းတႄ့တႄ့၊ ၵွပ်ႈၼႆ လႄႈ ၸိုဝ်ႈသဵင်မၼ်းၵေႃႈယႂ်ႇမႃးၵူႈမိူဝ်ႈၵူႈဝၼ်း၊ ၸိုဝ်ႈသဵင်မၼ်းယႂ်ႇမႃးသေတႃ့ၵေႃႈ ၶေႃႈၵႂၢမ်းသဵင်ၵႂၢမ်းမၼ်း ဢမ်ႇၶဵင်ႈမႃးလႃးလႃး၊ သဵင်ၶေႃႈၵႂၢမ်းမၼ်း ၶႅၼ်းဢူၼ်ႈဢွၼ်ႇ ထုၵ်ႇႁူပိူၼ်ႈမႃးတိၵ်း⁠တိၵ်းၵူၺ်း။
သျီႇတႃႇၵၢႆး
ထၢႆးပိင်းသုမ်းသိုၵ်း
ႁူင်ၵျိဝ်းၶႂၢၼ်တၢႆယဝ်ႉ ဢမ်ႇႁိုင် သိုၵ်းၶျိင်းႁူမ်ႈႁႅင်း သိုၵ်းပႅင်ႇသဵတ်ႈ၊ ဢင်းၵိတ်ႉသေ ႁိပ်ႇတိုၵ်း။ ၵွၼ်ႇတေတၢႆ (4) လိူၼ်ၼၼ်ႉ ႁူင်ၵျိဝ်းၶႂၢၼ်ယုၵ်ႉ လုၵ်ႈၸၢႆးမၼ်း“ႁူင်သျႅၼ်ႉၵူၺ်းၽိဝ်း”(HongTianguifu) ဢၼ်ဢႃႇယူႉ လႆႈ(15)ၶူပ်ႇၼၼ်ႉ ၶိုၼ်ႈပုတ်ႈတႅၼ်း တီႈမၼ်းသေတႃႉ ဢမ်ႇႁဵတ်းသင်လႆႈလႄႈ ၼၢၼ်ၵျိင်းဝဵင်းငဝ်ႈမိူင်း ႁေႃၶမ်းၼႂ်းၼိပ်ႉပၢၼ်ႇ လႆႈတူၵ်းၵႂႃႇ မိူဝ်ႈ 19.7.1864 ၼၼ်ႉသေ မိူင်းၶဝ်တင်ႈမႃးၼၼ်ႉၵေႃႈ လူႉလႅဝ်ၵႂႃႇ။
ယီႈ၊ ၶုၼ်၊ မေႃယႃလူင်
ၵူၼ်းမိူင်းႁၵ့်ၶုၼ်ယီႈ
"ပေႃးလၢတ်ႈတေႃႇၵူၼ်းပဵၼ်၊ ၵူၼ်းဢၼ်ဢမ်ႇမီးႁႅင်းၼၼ့် လူဝ်ႇမေႃလၢတ်ႈ၊ ပေႃးႁဝ်းလၢတ်ႈၵႂၢမ်းၶႅင် ၵႂၢမ်းဢၼ်တေလီၸႂ်လူ့ၼၼ့်ၸိုင် တၢင်းပဵၼ်ၵူၼ်း ပဵၼ်ၼၼ့် ၶႅၼ်းလုၵ့်မႃး ယႂ်ႇမႃးယူႇမိူဝ်ႈလၢတ်ႈတေႃႇၵူၼ်းပဵၼ်ၼႆ့ ၶေႃႈၵႂၢမ်းၵေႃႈလူဝ်ႇၸိုဝ်ႈ၊ သဵင်ၵႂၢမ်းၵေႃႈလူဝ်ႉထုၵ်ႇ" ၶုၼ်ယီႈလၢတ်ႈၼႄၵဝ်ၶႃႈပွၵ်ႈ႞ မိူဝ်ႈ မၼ်းပႆႇတၢႆၼၼ့်။
သျီႇတႃႇၵၢႆး
ထၢႆးပိင်း ဢမ်ႇယွမ်းသုမ်း
ၼၢၼ်ၵျိင်း တူၵ်းသုမ်းယဝ်ႉသေတႃႉ လုၵ်ႈၼွင်ႉ ၵိုတ်းဝႆႉမွၵ်ႈသွင်သႅၼ် ႁႃႈမိုၼ်ႇ(250,000)ပၢႆ။ ၸိူဝ်းဢမ်ႇၶႂ်ႈယွမ်းၼၼ်ႉ သိုပ်ႇတိုၵ်းထႅင်ႈလႄႈ ပၢင်တိုၵ်းယင်းပႆႇယဝ်ႉ။ 25.10.1864 လုၵ်ႈၸၢႆး ႁူင်ၵျိဝ်းၶႂၢၼ် (Hong Xiuquan) ႁူင်သျႅၼ်ႉၵူၺ်းၽိဝ်း(Hong Tianguifu) လႆႈၶၢမ်ႇတိၺွပ်း။ သိုၵ်းထၢႆးပိင်းၶဝ်ၵေႃႈ တင်းတိုၵ်းတင်းပၢႆႈၶိုၼ်ႈလွႆသုင် ၼႂ်းၸႄႈတွၼ်ႈ ၵျၢင်းသျီး(Jiangxi)၊ ၸိုဝ်ႉၵျၢင်း(Zhejiang)၊ ၾူႇၵျၢၼ်ႇ(Fujian)ယဝ်ႉ ၵမ်းလိုၼ်းသုတ်းမႃး ထိုင်ၵႂႃႇၼႂ်းၵႂၢင်းတူင်ႇ(Guangdong)ယူႇယဝ်ႉ။ 29.1.1866 ဝၢင်ႉႁေယၼ်(WangHaiyang) ဢွၼ်ႁူဝ်သိုၵ်းထၢႆးပိင်းတိုၵ်း သေသုမ်းၵႂႃႇလႄႈ ဝၢၼ်ႈမိူင်းၼိမ်သဝ်းမႃးသေတႃႉ ပၢင်တိုၵ်း ယင်းပႆႇသုတ်းဝၢႆး။ ၼၢၼ်ၵျိင်း တူၵ်းသုမ်းၵႂႃႇယဝ်ႉၵေႃႈ သိုၵ်းထၢႆးပိင်း ဢၢၼ်ႇမိုၼ်ႇမၼ်းသိုပ်ႇ တိုၵ်းထႅင်ႈ(7)ပီ။ August 1871 လီႇၾူၸူင်း (Li Fuzhong) ဢၼ်ပဵၼ် လုၵ်ႈၼွင်ႉလႄႈ ၽူႈၵွၼ်းတပ်ႉ တႂ်ႈသျီႇတႃႇၵၢႆးၼၼ်ႉ ဢွၼ်သိုၵ်းမၼ်း တိုၵ်းတေႃႇထိုင် တၢႆၵႂႃႇတင်းမူတ်း တီႈသၢမ်လႅၼ် ႁူႇၼၢၼ်ႇ(Hunan) ၵူၺ်ႇၶျွင်ႇ (Guizhou)၊ ၵႂၢင်းသီ (Guangxi)တိတ်းၵၼ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉၸင်ႇ ပၢင်တိုၵ်းယဝ်ႉတူဝ်ႈၵႂႃႇ ၼႆယဝ်ႉ။
ယီႈ၊ ၶုၼ်၊ မေႃယႃလူင်
ၵူၼ်းမိူင်းႁၵ့်ၶုၼ်ယီႈ
ၼႂ်ႂ်းၵႃႈၵူၼ်းၼႆ့ ၶုၼ်ယီႈႁၵ့်ၵူၼ်းၽၢၼ်ၵူၼ်းၵႅၼ်းသေပိူၼ်ႈ ၸုမ်းၸိူဝ်းၵူၼ်းပဵၼ် ဢၼ်ၽၢၼ်ၼၼ့် မၼ်းယႃပၼ်လၢႆ⁠လၢႆၵူၺ်းသေဢမ်ႇၵႃး၊ ယႃႈယႃဢၼ် လူဝ်ႇၵိၼ်လူဝ်ႇသမ်းၸိူဝ်းၼၼ့်ၵေႃႈ ဢဝ်ငိုၼ်းၼႂ်းထူင်ၼႂ်းထွင်းမၼ်းသိုဝ့်ပၼ်လၢႆလၢႆ ၊ ၼင်ႇႁိုဝ်သမ့်ပေႃးတေဢမ်ႇပဵၼ် တၢင်းပဵၼ်ထႅင်ႈၼၼ့် ဝႆ့ၸႂ်ယဵတ်ႇ ၸႂ်ယၢဝ်းသေ မၼ်းသင်ႇလၢတ်ႈၵူၼ်းၶေႃ့လုၵ်ႈၶဝ်။
မၢင်ပွၵ်ႈၵူၼ်းပဵၼ် ဝၢၼ်ႈၼွၵ်ႈၼႃးပၢင်ႇၶဝ်မႃးပၢင်းမၼ်း၊ ၵႆထၢၼ်ႇႁိုဝ်ၵႆ ၶမ်ႈထၢၼ်ႇႁိုဝ်ၶမ်ႈ၊ မၼ်းၵႂႃႇၸွမ်းယႃတိၵ်းတိၵ်း၊ ပေႃးမီးၵႃးၶီႇၵႃး၊ ပေႃးမီးလေႃ့ ၶီႇ လေႃ့၊ ပေႃးမီးမႃ့ၶီႇမႃ့၊ ပေႃးဢမ်ႇမီးသင်ၵေႃႈ ပႆလိၼ်သေ ၵႂႃႇယႃၵူၼ်းပဵၼ်၊ ၵွပ်ႈၼႆလႄႈ ၵူၼ်းမိူင်းၵူၼ်းၽၢၼ်ၶဝ် ႁၵ့်မၼ်းတႄ့တႄ့၊ ၵွပ်းမၼ်းဢမ်ႇဝႆႉ ၼႃႈ လဵၵ့်ၼႃႈယႂ်ႇ ၼိူဝ်ၽႂ်လႄႈ ၽႂ်ႁၼ်မၼ်းၵေႃႈႁၵ့်မၼ်းယဝ့်။
သျီႇတႃႇၵၢႆး
ငဝ်းလၢႆးထၢႆးပိင်း
သိုၵ်းထၢႆးပိင်း ပဵၼ်သိုၵ်းလုၵ်ႉၽိုၼ်ႉသေတႃႉ တၼ်းတင်ႈမိူင်းၵွၼ်းၶေႃ လႆႈယူႇၸူဝ်ႈၶၢဝ်း။ မိူင်ႈၽွင်းႁိူဝ်ႈႁိူင်းယူႇၼၼ်ႉ သိုၵ်းထၢႆးပိင်း မီးႁႅင်းသိုၵ်း ထိုင်ႁႃႈသႅၼ်(500,000)ပၢႆ။ တိုၵ်းတင်း တပ်ႉႁေႃသႅင်ၶျိင်း၊ တပ်ႉသျၢင်း(Xiang Marines) ဢၼ်ႁေႃသႅင်ၸၢင်ႈမႃးတိုၵ်း၊ တပ်ႉႁႂၢႆႇ (Huai Army)လႄႈ တပ်ႉၼွၵ်ႈမိူင်း ဢၼ်ပဵၼ်တပ်ႉပႅင်ႇသဵတ်ႈ (France)တပ်ႉ ဢင်းၵိတ်ႉ(Britain) မီးၶိူင်ႈၵၢင်ႇ ၶိုတ်းၵၢပ်ႈလိူဝ်သေ မီးႁႅင်းသိုၵ်း သိပ်းဢဵတ်းသႅၼ်(1,100,000)ပၢႆ ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ မိူဝ်ႈၼၼ်ႉ ၽၢႆႇထၢႆးပိင်းၶဝ်ၼၼ်ႉ ၵႃႈပဵၼ်ၵူၼ်းၸၢႆးၼႂ်းမိူင်း လႆႈၽိုၵ်း ၵၢၼ်သိုၵ်း၊ လႆႈႁၢပ်ႇၵၢၼ်သိုၵ်းၵူႈၵေႃႉ ၼႆယဝ်ႉ။ သိုၵ်းထၢႆးပိင်းၼၼ်ႉ မိူဝ်ႈပႄႉသိုၵ်းမႃးတင်းၼမ်သေ မီးဢေႃႇၸႃႇဢႃႇၼႃႇမႃးၼၼ်ႉ ၽူႈၼၢမ်း သိုၵ်းၶဝ်ၼင်ႇၵၼ် ဢမ်ႇယုမ်ႇၵၼ်။ ႁိမ်တီႈၵၼ်မႃး။ ၶဝ်ၼင်ႇၵၼ် ဢဝ်တၢႆၵၼ်ၶိုၼ်းတင်းၼမ်။ ႁႅင်းၶဝ်ယူပ်ႈယဝ်ႉလႄႈ သိုၵ်းႁေႃၶမ်းၶျိင်းၸင်ႇ တိုၵ်းယႃႉၶဝ်ၶိုၼ်းလႆႈငၢႆႈၼႆယဝ်ႉ။ မိူဝ်ႈတိုၵ်းၵၼ်ယူႇၼၼ်ႉ ၼင်ႇႁိုဝ်တေဢမ်ႇပဵၼ် ႁႅင်းၵမ်ႉၽၢႆႇၶဵၼ်ၼႆသေ တင်းသွင်ၽၢႆႇ ႁႅမ်တၢႆပႅတ်ႈၵူၼ်း၊ ယႃႉလူႉပႅတ်ႈၶူဝ်းၶွင်ၶဝ် ၸိူဝ်းဢမ်ႇၵမ်ႉထႅမ်ပၼ်ႁႅင်း ၽၢႆႇတူဝ်ၵဝ်ႇၼၼ်ႉပႅတ်ႈ ၼႆယဝ်ႉ။ မိူဝ်ႈသိမ်း ထႅၼ်းၵျိင်း(ၼၢၼ်ၵျိင်း) ၼႂ်းၶၢဝ်းတၢင်း(3)ဝၼ်းၼၼ်ႉ ၵူၼ်းတၢႆ သႅၼ်ပၢႆ(100,000 ပၢႆ)ၼႆယဝ်ႉ။ မီးၶေႃႈသင်ႇဝႃႈ တေဢမ်ႇလႆႈဝႆႉၽူႈၶဵၼ် ဢၼ်ဝၢင်းၶိူင်ႈၼႆလႄႈ ၸၢႆးယိင်း လဵၵ်ႉယႂ်ႇ ၼုမ်ႇထဝ်ႈ ဢမ်ႇဝႆႉ ၵိုတ်းၽႂ် ဢဝ်တၢႆပႅတ်ႈတင်းမူတ်း ၼႆယဝ်ႉ။ မိူဝ်ႈသိမ်းၵႂၢင်းတူင်ႇ သိုၵ်းႁေႃၶမ်း ပၼ်တၢမ်ႇတၢႆၵူၼ်းမိူင်း ၼိုင်ႈလၢၼ်ႉပၢႆ ၼႆယဝ်ႉ။ ၸၢဝ်းၶိူဝ်းၸိူဝ်းၸွႆႈထႅမ် ၽၢႆႇထၢႆးပိင်းၵေႃႈ လႆႈၶၢမ်ႇဢဝ်တၢႆ တင်းၼမ်။ ၼႂ်းပၢၼ် ထၢႆးပိင်းလုၵ်ႉၽိုၼ်ႉ ၶၢဝ်းတၢင်း 14 ပီ (1850–1864) ၼၼ်ႉ ၵူၼ်းသိုၵ်းလႄႈၵူၼ်းမိူင်း ဢၼ်လႆႈလူႉတၢႆ ယွၼ်ႉသိုၵ်းၼၼ်ႉ တီႈဢေႇသုတ်းမၼ်း မီးယူႇ(20-30)လၢၼ်ႉ။ ၵမ်ႈၽွင်ႈသွၼ်ႇ လၢမ်းဝႃႈ တၢႆဝၢတ်ႇတင်းသဵင်ႈ တေမီး(70 -100)လၢၼ်ႉ ၼႆယဝ်ႉ။
ယီႈ၊ ၶုၼ်၊ မေႃယႃလူင်
ၵူၼ်းမိူင်းႁၵ့်ၶုၼ်ယီႈ
ပေႃးဝႃႈလွင်ႈႁဵတ်းၵၢၼ်ၼႆ့ ဢမ်ႇမီးတီႈလၢတ်ႈယဝ့်၊ မၢင်ပွၵ်ႈမၼ်းဝႃႈ႞ဝၼ်း မီး24 ၸူဝ်ႈမူင်းၼႆ့ ဢေႇၼႃႇ၊ မၢင်ပွၵ်ႈတႃဝၼ်းတူၵ်းၵႂႃႇ၊ တႃဝၼ်းမႂ်ႇသမ့်ဢွၵ်ႇ မႃးထႅင်ႈသေတႃႉၵေႃႈ ဢမ်ႇတၼ်းလႆႈႁူ့၊ မီးယူႇၼႂ်းလုၵ်း ႁွင်ႈယႃၵူၼ်းပဵၼ်မၼ်း ၶိုၼ်း⁠ၶိုၼ်းဝၼ်း⁠ဝၼ်းယဝ့်။
သျီႇတႃႇၵၢႆး
လႅၵ်ႈလၢႆႈယွၼ်ႉထၢႆးပိင်း
ၵၢၼ်ထၢႆးပိင်း လုၵ်ႉၽိုၼ်ႉၼၼ်ႉ ဢမ်ႇဢွင်ႇသေတႃႉ ဝၢႆးလိုၼ်းမႃးၼၼ်ႉ ၶုၼ်မၢၼ်ႇၶျူး လႆႈလူတ်းယွမ်းပၼ် ႁႂ်ႈၵူၼ်းမိူင်းၶႄႇ ၶဝ်ႈႁူမ်ႈ ၼႂ်းၵၢၼ် ၽွင်းငမ်းမႃးတင်းၼမ်။ လူတ်းဢႃႇၼႃႇ ငဝ်ႈငုၼ်းၵမ်ဝႆႉ(decentralized) ၼၼ်ႉမႃး။ လူတ်းယွမ်းဢဵၼ်ႁႅင်းသိုၵ်း ႁေႃၶမ်းယဝ်ႉ ဢဝ်တပ်ႉသုၼ်ႇတူဝ်ႁူမ်ႈႁွမ်း (personally organized army) ၼၼ်ႉ ပုတ်ႈတႅၼ်းမႃး။ လွင်ႈထၢႆးပိင်း လုၵ်ႉၽိုၼ်ႉၼၼ်ႉ ပဵၼ်လွင်ႈပူၵ်းတိုၼ်ႇႁႅင်းၸႂ် ႁႂ်ႈမီးၸုမ်းႁၵ်ႉၸၢတ်ႈ ဢွၵ်ႇမႃးလႄႈ လႆႈပဵၼ်ႁႅင်းလူင် ပူတ်းပၢၵ်ႈပႅတ်ႈ ပၢၼ်သၢႆသိုပ်ႇၶိူဝ်းႁိူၼ်းႁေႃၶမ်းၽွင်းငမ်း။ ၼင်ႇသုၼ်ယႅတ်ႉသိၼ်ႇ(SunYat-sen) ဢွၼ်ႁူဝ် ပူတ်းပၢၵ်ႈပႅတ်ႈ ႁေႃသႅင်ၶျိင်း မိူဝ်ႈ 1911 ယဝ်ႉ။
ယီႈ၊ ၶုၼ်၊ မေႃယႃလူင်
ၵူၼ်းမိူင်းႁၵ့်ၶုၼ်ယီႈ
လွင်ႈႁဵတ်းၵၢၼ်ၼႆ့ တႆးႁဝ်းလီယိူင်ႈၶုၼ်ယီႈတႄ့တႄ့၊ မၼ်းၼႆ့ ၵၢၼ်ဢၼ်မၼ်းမေႃၼၼ့် မၼ်းႁဵတ်းပၼ် ပုၼ်ႈတႃႇၸိူဝ့်ၶိူဝ်း ဝၢၼ်ႈမိူင်းတႄ့တႄ့၊ တႆးႁဝ်းၶဝ် ၵေႃႈ လူဝ်ႇမိူၼ်ၸိူင့်ၼင်ႇမၼ်း၊ သဵၼ်ႈတႃႈသၢႆတၢင်း ဢၼ်မၼ်းၼႄဝႆ့ၼၼ့် လူဝ်ႇယဵပ်ႇၸွမ်းႁဵတ်းၸွမ်းယူႇယဝ့်။ ၵူၼ်းလီၵူၼ်းငၢမ်း၊ ၵူၼ်းႁဵတ်းၵၢၼ်ၶႅမ့်၊ ၵူၼ်းႁၵ့်ၸိူဝ့်ၶိူဝ်းဝၢၼ်ႈမိူင်း တႃႇတေမီးမႃး႞ပွၵ်ႈ႞ပွၵ်ႈၼၼ့် ဢမ်ႇငၢႆႈ⁠ငၢႆႈလႄႈ ႁဝ်းႁႃး သူၶဝ် ဢမ်ႇထုၵ်ႇလီလူင်ဢမ်ႇထုၵ်ႇလီလိုမ်း ၶုၼ်ယီႈ၊ ႁဝ်းထုၵ်ႇလီႁူ့ ဝႆ့လွင်ႈမၼ်း၊ လီႁၵ့်မၼ်း လီယုၵ့်ယွင်ႈမၼ်း၊ လီၸွမ်းႁဵတ်းၸိူင့်ၼင်ႇမၼ်းႁဵတ်းၼႄမႃးၼၼ့်ယဝ့်၊ ၼႂ်းတႆးႁဝ်း ၵေႃ့ၶႅၼ်ႇ ၵေႃ့ၵတ့် ၵေႃ့ႁဵတ်းၵၢၼ်လီ၊ ၵေႃ့ ႁၵ့်ဝၢၼ်ႈႁၵ့်မိူင်း၊ ႁၵ့်ၸိူဝ့်ၶိူဝ်းၼၼ့် မီးယူႇဢၼ်ဝႃႈၼၼ့် ႁႂ်ႈပေႃးလႆႈႁူ့ဝႆ့ ၸင်ႇလႆႈတႅမ်ႈပိုၼ်း မေႃယႃလူင်ၶုၼ်ယီႈၼႆ့သေ တၢင်ႇၼႄၵူၼ်းမိူင်းတႆးႁဝ်းယဝ့်။
ဢၼ်တႆးႁဝ်းၵႆ့ၽိတ်းၼႆ့ မီးပိူင်႞ တႆးဢမ်ႇမေႃႁၵ့်တႆးၼၼ့်ယဝ့်၊ တႆးလီ၊ တႆးငၢမ်း၊ တႆးၵတ့်၊ တႆးငၢၼ် တႆးဢၼ်မေႃၵၢၼ်၊ ဢၼ်ႁၵ့်ၸိူဝ့်ႁၵ့်ၶိူဝ်း၊ ႁၵ့်ဝၢၼ်ႈႁၵ့် မိူင်းမီးယူႇသေတႃ့ၵေႃႈ တႆးႁဝ်းဢမ်ႇႁူ့ၸၵ်း၊ ဢမ်ႇမေႃဢဝ်ၵုင်ဢဝ်မုၼ်၊ လွင်ႈၼႆ့ၸိုင် တႆးႁဝ်းပဵၼ်ဢၼ်ၽိတ်းမႃးတႄ့တႄ့၊ မိူဝ်ႈၵွၼ်ႇပူၼ့်မႃးၼၼ့် တႆးႁဝ်း ပဵၼ်ၽႂ်ၵေႃႈ ႁဝ်းဢမ်ႇႁူ့၊ မိူဝ်ႈလဵဝ်ၵေႃႈ တႆးလီတႆးငၢမ်း ပဵၼ်ၽႂ်ၵေႃႈ ပႆႇမေႃႁူ့ဝႆ့၊ မိူဝ်းၼႃႈၵေႃႈ တႆးႁဝ်း ၸွင်ႇတေမေႃယုၵ့်ယွင်ႈတႆးၶိုၼ်းႁိုဝ်?၊ ထၢမ်တူၺ်း တူဝ်ၽႂ် တူဝ်မၼ်းလူး တႆးၶဝ်။
လွင်ႈၵၢၼ်ပိူင်လႂ်သေဢမ်ႇဝႃႈ လွင်ႈႁဵတ်းတၢင်းသၢင်ႈ သမ်ႇလႂ်သေဢမ်ႇဝႃႈ လွင်ႈႁူ့တၢင်းမေႃ မဵဝ်းလႂ်သေဢမ်ႇဝႃႈ၊ ဢၼ်တႆးႁဝ်းၶႅၼ်ႇ၊ ဢၼ်တႆးႁဝ်းမေႃ မီးယူႇၵူႈပၢၼ်ယဝ့်၊ တႆးၵတ့်တႆးၶႅၼ်ႇၸိူဝ်းၼၼ့် ပဵၼ်ၽႂ်ဢၼ်ဝႃႈၼၼ့် ဢွၼ်ၵၼ်ၶူၼ့်ႁႃ ထူၵ်းဢွၵ်ႇတၢင်ႇၼႄၵၼ်တႃ့၊ ဢွၼ်ၵၼ်ပႅတ်ႈတၢင်းယၢမ်ႈ ဢၼ်တႆး ၸၢင်ႈလိုမ်းတႆးၼၼ့်သေ၊ ဢွၼ်ၵၼ်လဵင့်ဢဝ် တၢင်းယၢမ်ႈဢၼ်တႆးမေႃႁၵ့်ၵၼ် ဢၼ်တႆးမေႃယွင်ႈၵၼ်ၼၼ့်တႃ့။
သျီႇတႃႇၵၢႆး
သျီႇတႃႇၵၢႆးလႄႈထၢႆးပိင်း
သျီႇတႃႇၵၢႆးၼၼ်ႉ ၵူၼ်းမိူင်းၼပ်ႉထိုဝ်လႄႈ 1849 မိူဝ်ႈဢႃႇယူႉလႆႈ (16) ႁူင်ၵျိဝ်းၶႂၢၼ်(Hong Xiuquan)လႄႈ ၾွင်ႇယုၼ်သျၢၼ်(FengYunshan) မႃးၸူဝ်း ၵႂႃႇႁူမ်ႈဢွၼ်ႁူဝ်ၸုမ်း ထၢႆးပိင်းလုၵ်ႉၽိုၼ်ႉ ယူႇယဝ်ႉ။ သျီႇတႃႇၵၢႆး မီးၼမ်ႉၵတ်ႉ၊ မေႃဝၢင်းၽႅၼ်ၵၢၼ်သိုၵ်း၊ ၶႅၼ်ႇလွင်ႈပိုၵ်ႉၽိုၵ်းၵူၼ်း၊ ၽဵင်ႇပဵင်းမၢၼ်ႇမႅၼ်ႈ၊ မေႃၸႂ်ႉငိုၼ်းၵွင်ၵၢင်ထုၵ်ႇတီႈလႄႈ ႁႂ်ႈပဵၼ် ၽွၼ်းလီ တႃႇၵူၼ်းၼမ်ၼႆလႄႈ မိူဝ်ႈဢႃႇယူႉ(19)ၼၼ်ႉ လႆႈပဵၼ်ၽူႈ ၵွၼ်းတပ်ႉမႃးယူႇယဝ်ႉ။ Januay 1851 ႁူင်ၵျိဝ်းၶႂၢၼ် ဢွၼ်ႁူဝ်လုၵ်ႈၸုမ်း သွင်မိုၼ်ႇ(20,000) ပိုၼ်ၽၢဝ်ႇတင်ႈ မိူင်းႁေႃၶမ်း ၵတ်းယဵၼ်ၼႂ်းၼိပ်ႉပၢၼ်ႇ(Kingdom of Heavenly Peace) တီႈထႅၼ်းၵျိင်း(Tianjing) ၼႂ်းၸႄႈတွၼ်ႈၵႂၢင်းသီ (Guangxi)ၼၼ်ႉ သျီႇတႃႇၵၢႆး ပဵၼ်ၵေႃႉလဵၵ်ႉသုတ်း ၼႂ်းၽူႈၼၢမ်းလူင် (5)ၵေႃႉ ဢၼ်ဢွၼ်ႁူဝ်တပ်ႉၶဝ်ဝႆႉ ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ May 1851 တပ်ႉထၢႆးပိင်း ႁၢင်ႈသိုၵ်းၶဝ်ႈၵႂၢင်းသီ။ တပ်ႉၶျိင်းလိုပ်ႈတိုၵ်း။ မိူဝ်ႈထိုင်ပၢၵ်ႇၼမ်ႉရႅၼ်ႇယီႇ (Renyi’s) ၼၼ်ႉ သျီႇတႃႇၵၢႆး ဢွၼ်သိုၵ်း (300) ၽႅၼ်တိုၵ်း ပႄႉၶဵၼ်ဢၼ်မီးဢဵၼ်ႁႅင်း (5,000) ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ August 1851 ဝၢႆးသိမ်းလႆႈ ဝဵင်းယွင်းၵၢၼ်ႇ(Yongan)ယဝ်ႉ သျီႇတႃႇၵၢႆး လိုဝ်းလင် ၼႂ်းၵူၼ်းမိူင်းထႅင်ႈဝႃႈ ပဵၼ်ၵူၼ်းလီ၊ မီးလွင်ႈၽဵင်ႇပဵင်း၊ မီးၸႂ် မိတ်ႉတႃႇၼႆလႄႈ ၵူၼ်းမိူင်းၶဝ် ဢွၼ်ၵၼ်မႃး ၶဝ်ႈႁူမ်ႈၸွမ်းမၼ်းထႅင်ႈ တင်းၼမ်။ October 1851 မိူဝ်ႈဢႃႇယူႇလႆႈ(20)သျီႇတႃႇၵၢႆး လႆႈၶၢမ်ႇႁူင်ၵျိဝ်းၶႂၢၼ် ယုၵ်ႉယွင်ႈပၼ်ၸိုဝ်ႈ ဢီးဝၢင်း (E Wang) ဢၼ်ပွင်ႇဝႃႈ ၸဝ်ႈၶႂၢၼ်ၾႃႉ (Lord of the Holy Lighting) ၼႆယဝ်ႉ။ လိုဝ်းလင်ထႅင်ႈဝႃႈ မိူဝ်ႈတိုၵ်းဢဝ်ၼၢၼ်ၵျိင်း(Nanjing) တင်ႈပဵၼ်ဝဵင်း ငဝ်ႈမိူင်းႁေႃၶမ်းၵတ်းယဵၼ်ၼႂ်းၼိပ်ႉပၢၼ်ႇ ၼၼ်ႉၵေႃႈ သျီႇတႃႇၵၢႆး ပဵၼ် ၽူႈဢွၼ်ၼႃႈသိုၵ်းမႃးၼႆ လိုဝ်းလင်ဝႆႉပႃးၼႂ်း တပ်ႉသိုၵ်းႁေႃသႅင်ၶျိင်းၶဝ်ယူႇ။ သျီႇတႃႇၵၢႆး ပဵၼ်ၽူႈၵွၼ်းသိုၵ်း ၼႂ်းတပ်ႉထၢႆးပိင်း ဢၼ်ဢမ်ႇယၢမ်ႈ ဢွၼ်တိုၵ်းသုမ်းသေပွၵ်ႈ ၼႆယဝ်ႉ။ သျီႇတႃႇၵၢႆး ပဵၼ်ၵူၼ်းလီ၊ မေႃဢဵတ်းလူ၊ ပဵၼ်ၵူၼ်းမီးၼမ်ႉၵတ်ႉ၊ မေႃၶဝ်ႈဢွၵ်ႇႁဵတ်းၵေႃႉ ၶႃႈဝၢၼ်ႈၵူၼ်းမိူင်း ၼႆၼၼ်ႉ ဢူၺ်းလီလႄႈၶဵၼ် ဢွၼ်ၵၼ်ယွမ်းႁပ်ႉ မၵ်းမၼ်ႈဝႆႉ တင်းမူတ်းယဝ်ႉ။
သျီႇတႃႇၵၢႆးလႄႈ ဢၢၼ်းၶျိင်း
1854 သျီႇတႃႇၵၢႆး ဢဝ်ပုၼ်ႈၽွၼ်းဢုပ်ႉပိူင်ႇ ဝဵင်းဢၢၼ်းၶျိင်း(Anqing) ဢၼ်တိုၵ်ႉသိမ်းလႆႈမႃးၼၼ်ႉ တင်းမူတ်း။ ၽၢႆႇၵၢၼ်သိုၵ်းၵေႃႈ မႄးၵေႃႇ တမ်ႇတိူင်းၶူးမိူင်း ႁႂ်ႈၵႅၼ်ႇၶႅင်လိူဝ်ၵဝ်ႇ။ ၽိုၵ်းၽွၼ်ႉၵူၼ်းမႂ်ႇ သၢင်ႈႁႅင်းသိုၵ်း ႁႂ်ႈၵႅၼ်ႇၶႅင်။ လူတ်းယွမ်းၵဵပ်းၶွၼ်ႇ ၵူၼ်းမိူင်း၊ ပၼ်ႁႅင်းၵၢၼ်ၽုၵ်ႇသွမ်ႈ၊ ပၼ်ႁႅင်းၵၢၼ်ၵႃႉၶၢႆ။ တမ်းပိူင်သင်ၵေႃႈ ဝူၼ်ႉသွၼ်ႇ ႁႂ်ႈပဵၼ်ၽွၼ်းလီ တႃႇၵူၼ်းၼမ်။ သျီႇတႃႇၵၢႆး ပိုတ်ႇပၼ်လုမ်း ႁႂ်ႈၵူၼ်းမိူင်းၵူႈၵေႃႉ ၸၢင်ႈမႃးတၢင်ႇလၢတ်ႈၼႄ တင်းယၢပ်ႇၽိုတ်ႇၶဝ်။ ၵူၼ်းသိုၵ်း ဢမ်ႇႁဵတ်းလီ၊ ၶီႈၼၢပ်ႇတဵင်းတဵင်ၵူၼ်းမိူင်းလႄႈ မႃးတၢင်ႇၸိုင် ထတ်းသၢင်သေ ပၼ်တၢမ်ႇၵိုင်ႇထိူၵ်ႈ ၵမ်းလဵဝ်။ ၵူၼ်းမိူင်း မီးလွင်ႈႁူမ်ႇလူမ်ႈသေ ပိုင်ႈဢိင်ၸႂ် ယႂ်ႇမႃးတႄႉတႄႉယဝ်ႉ။ ဝၢႆးသျီႇတႃႇၵၢႆး မူၼ်ႉမႄးပူၵ်းပွင်ၶိုၼ်းယဝ်ႉ ဝဵင်းဢၢၼ်းၶျိင်း (Anqing) ပဵၼ်ဝဵင်းၵႅၼ်ႇၶႅင်လိူဝ်ပိူၼ်ႈ၊ ပဵၼ်ဝဵင်း မီးသတ်ႉၸႃႇလိူဝ်ပိူၼ်ႈ ၼႂ်းၼႃႈ လိၼ်တႂ်ႈထၢႆးပိင်းၼၼ်ႉ တင်းမူတ်းၼႆယဝ်ႉ။ ဢၢၼ်းၶျိင်း ပဵၼ်ဝဵင်းမီးၼိူဝ် တၢင်းၽႄ တႃႇတေၶဝ်ႈၸူးငဝ်ႈမိူင်း ထႅၼ်းၵျိင်း(ၼၢၼ်ၵျိင်း)၊ ပဵၼ်ငဝ်ႈလူင် တႃႇတေၸၢင်ႈၶဝ်ႈတိုၵ်းၸႄႈတွၼ်ႈ ႁူႇပေႇ၊ ႁူႇၼၢၼ်ႇလႄႈ ပဵၼ် ဝဵင်းလမ်ႇလွင်ႈတႄႉတႄႉယဝ်ႉ။
သျီႇတႃႇၵၢႆးလႄႈ သႅင်းၵူဢေုးၾႅၼ်း
December 1854 ၼၼ်ႉ တပ်ႉထၢႆးပိင်းယၢမ်ႈသုမ်း တီႈႁူးၵၢဝ်(Hukou) လႄႈ ႁႂ်ႈသျီႇတႃႇၵၢႆး မႃးၵွၼ်းတပ်ႉသေတိုၵ်း လႄႈ July 1855 ၼၼ်ႉ တိုၵ်းပႄႉၵႂႃႇ။ ဢၼ်လႆႈတိုၵ်းၼၼ်ႉ ပဵၼ်တပ်ႉၼမ်ႉၶိုၵ်ႉတွၼ်း တပ်ႉသျၢင်း(Xiang marines) ဢၼ်သႅင်းၵူဢေႃးၾႅၼ်း (Zeng Guofan) ၵွၼ်းဝႆႉသေ ႁေႃသႅင်ၶျိင်း ၸၢင်ႈႁႂ်ႈမႃးတိုၵ်းၸွႆႈၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ သျီႇတႃႇၵၢႆး ထိုင်ၵႂႃႇယဝ်ႉ ဢွၼ်တၢင်းသုတ်း မၼ်းႁၢင်ႈႁႅၼ်းတႃႇၵႅတ်ႇၶႄ ဢမ်ႇႁႂ်ႈၶဵၼ် ၶဝ်ႈတိုၵ်းလႆႈ ငၢႆႈငၢႆႈၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ တီႈႁူၺ်ႈ၊ တီႈမီးႁွင်ႈ၊ တီႈသွင်ၽင်ႇမႄႈၼမ်ႉ ဢၼ်ပဵၼ်တီႈၶဵၼ် တေၸၢင်ႈၶဝ်ႈမႃးတိုၵ်းၼၼ်ႉ မၼ်းႁႂ်ႈသၢင်ႈၽၢႆတဵင်ၼမ်ႉဝႆႉယဝ်ႉ။ ၼင်ႇႁိုဝ်ၶဵၼ် တေဢမ်ႇလိုဝ်ႈသဝ်းလႆႈ လီလီၼၼ်ႉ ပွႆႇၸုမ်းႁိူဝ်းဢွၼ်ႇမၼ်း ယွၵ်ႇလွၵ်ႇ ၵဝ်းတိၵ်းတိၵ်း။ မိူဝ်ႈတပ်ႉၼမ်ႉၶဵၼ် ၶဝ်ႈၼႂ်းလွၵ်းႁႅဝ်ႉမၼ်းၼၼ်ႉ သျီႇတႃႇၵၢႆးလၼ်ႇၽၢႆ ႁႂ်ႈၼမ်ႉလူၵ်ႈၶဵၼ်ၵမ်းလဵဝ်။ တပ်ႉႁိူဝ်းၶဵၼ် လူႉသုမ်းၼမ်ၼႅၼ်ႇလႄႈ ၽူႈၵွၼ်းတပ်ႉၶဝ် သႅင်းၵူဢေႃးၾႅၼ်း (Zeng Guofan) ဢၢင်ႈၶႃႈတူဝ်တၢႆ ႁင်းၵူၺ်းမၼ်းၼႆ ယဝ်ႉ။ လုၵ်ႈၼွင်ႉမၼ်း ဢွၼ်ၵၼ်ႁၢမ်ႈသီးလႄႈၸင်ႇ ၵွၼ်းတပ်ႉၶိုၼ်း။ တႄႇၼၼ်ႉမႃး လိုဝ်းလင်ဝႃႈ သျီႇတႃႇၵၢႆး ပဵၼ်ၽူႈၵွၼ်းတပ်ႉ ၵႅၼ်ႇၶႅင်လိူဝ်ပိူၼ်ႈ။ လၵ်းလိင်းလိူဝ်ပိူၼ်ႈ ၼႂ်းသိုၵ်းထၢႆးပိင်းတင်း မူတ်းဝႃႈၼႆ။
ႁၵ်ႉၸၢတ်ႈၸႅတ်ႈၸၢင်ႇ
သျီႇတႃႇၵၢႆးၼၼ်ႉ ပဵၼ်ၽူႈၼၢမ်း ၵတ်ႉၶႅၼ်ႇၸိုဝ်ႈယႂ်ႇလိုဝ်းလင် တၢၼ်ႇႁိုဝ်ၵေႃႈယႃႇ လွင်ႈယူႇသဝ်း ၵိၼ်သၢင်ႈ မၼ်းတႄႉ မိူၼ်ၵူၼ်းမိူင်း ယူဝ်းယူဝ်းၵူၺ်း။ ၶုၼ်ပၢၼ်ၼၼ်ႉ ၵူႈၵေႃႉသၢင်ႈႁေႃႁိူၼ်းယႂ်ႇ၊ ဢဝ်မေးၼမ်။ သျီႇတႃႉၵၢႆး ဢမ်ႇမိူၼ်ပိူၼ်ႈ။ တေယႃႉႁိူၼ်း ၵူၼ်းဝၢၼ်ႈသေ သၢင်ႈႁေႃပၼ်ၵေႃႈ မၼ်းဢမ်ႇၽွမ်ႉ။ မေးၼၢင်းၼႆၵေႃႈ သျီႇတႃႇၵၢႆးပဵင်းပေႃး ၼိူဝ်မေးမၼ်း ဢၼ်ၵူၼ်းလူင်ၶဝ် ဢဝ်ပၼ်ဝႆႉ ႁွင်း(Huang) ၼႆၼၼ်ႉၵူၺ်းသေ ထဵင်လွင်ႈတေဢဝ်သၢဝ်လဝ်း မႃးပၼ်ထႅင်ႈၼၼ်ႉတႃႇသေႇ။ ၸိူင်ႉလႄႈၼၢင်းႁၢၼ်ၶဝ် ထၢင်ႇႁၢင်ႈ ၶဝ်ႈဢွၵ်ႇလႆႈႁိူၼ်းမၼ်းလိူဝ်သေ ႁိူၼ်းၶုၼ်တၢင်ႇၵေႃႉတႄႉတႄႉၵေႃႈ သျီႇတႃႇၵၢႆး ဢမ်ႇယုင်ႈၸွမ်း ၼၢင်းယိင်းၵေႃႉလႂ်ထႅင်ႈ။ မိူဝ်ႈလဵၵ်ႉ သျီႇတႃႇၵၢႆး ယၢမ်ႈမီး သျူင်(Xiong)ၼႆၼၼ်ႉ ပဵၼ်မေးငဝ်ႈ။ ၽၢတ်ႇၵၼ် ယွၼ်ႉဢွၵ်ႇႁဵတ်းၵၢၼ်လုၵ်ႉၽိုၼ်ႉ။ ၼၢင်းၸပ်းတွင်ႉဝႆႉသေ ၵႂႃႇၵိူတ်ႇလုၵ်ႈၸၢႆးဢွၼ်ႇ ၼႂ်းၼႃႈႁိူၼ်းမႂ်ႇမၼ်းၼၢင်း ၼႆလႄႈ ဝၢႆးလိုၼ်းမႃး မႄႈပႃႈသျီႇတႃႇၵၢႆး ၵႂႃႇယွၼ်းဢဝ်မႃးၶိုၼ်းလႄႈ ပဵၼ်လုၵ်ႈၸၢႆး ၵေႃႉလဵဝ် သျီႇတႃႇၵၢႆး ဢၼ်မီးသၢႆၸႂ်ဝႆႉ ၼႆယဝ်ႉ။
ႁိမ်ဢႃႇၼႃႇ သုမ်းဢႃႇၼႃႇ
ယွၼ်ႉဢွင်ႇပႄႉသိုၵ်းမႃးသေ လႆႈဢုပ်ႉဝၢၼ်ႈဢုပ်ႉမိူင်းမႃးလႄႈ ၼႂ်းၶုၼ်ထၢႆးပိင်းၶဝ်ၼၼ်ႉ ယွင်ႇမဝ်းဢႃႇၼႃႇငိုၼ်းၶမ်းမႃး။ 1856 ၼၼ်ႉ ၶုၼ်ၼႃႈဝၼ်းဢွၵ်ႇ ယၢင်ႇၸဵဝ်းၶျိင်း(Yang Xiuqing) ဝၢင်းၽႅၼ် ႁိမ်ဢႃႇၼႃႇ ၼႆသေ ႁူင်ၵျိဝ်းၶႂၢၼ် ၸိသင်ႇ ၶုၼ်ၼႃႈဝၼ်းႁွင်ႇ ဝေႇၶျၢင်းႁူၺ်ႉ (Wei Changhui)မႃးတိုၵ်း ၸိူဝ်းဢၢင်ႈႁိမ်ဢႃႇၼႃႇၼၼ်ႉ ၼႆယဝ်ႉ။ ဝေႇၶျၢင်းႁူၺ်ႉ (Wei Changhui) မႃးဢဝ်တၢႆ ၶုၼ်ၼႃႈဝၼ်းဢွၵ်ႇ ၵူၺ်းမဝ်ႇၵႃး ဢဝ်တၢႆပႃးထႅင်ႈ ပီႈၼွင်ႉၸိူဝ်ႉၶိူဝ်းၵူၼ်းသိုၵ်း ၸိူဝ်းၸွမ်းလင် ၶုၼ်ၼႃႈဝၼ်းဢွၵ်ႇၼၼ်ႉ ဢၢၼ်ႇႁူဝ်မိုၼ်ႇမၼ်း။ သျီတႃႇၵၢႆး ဢၢၼ်းဢဝ် လၢႆးလီသေ ႁၢမ်ႈသီးလႄႈ ၽႅဝ်ႁွတ်ႈမိူဝ်း။ ဝေႇၶျၢင်းႁုၺ်ႉ ယွင်ႇမဝ်းဢႃႇၼႃႇယူႇလႄႈ ဢဝ်ပီႈၼွင်ႉၸိူဝ်ႉၶိူဝ်းသျီႇတႃႇၵၢႆး တၢႆတင်းမူတ်းယဝ်ႉ ဝၢင်းၽႅၼ်ဢၢင်ႈဢဝ်သျီႇတႃႇၵၢႆး တၢႆထႅင်ႈလႄႈ သျီႇတႃႇၵၢႆး လႆႈဢွၵ်ႇပၢႆႈ။ လိူၼ်ၼူဝ်ႇဝႅမ်ႇၿိူဝ်ႇ(November) ႁူင်ၵျိဝ်းၶႂၢၼ် ပၼ်တၢမ်ႇတၢႆ ဝေႇၶျၢင်းႁုၺ်ႉယဝ်ႉ ႁွင်ႉၶိုၼ်းလႄႈ သျီႇတႃႇၵၢႆး ၸင်ႇမိူဝ်းၶိုၼ်းထႅၼ်းၵျိင်း။ မိူဝ်းႁၢပ်ႇပုၼ်ႈၽွၼ်း ဢုပ်ႉပိူင်ႇၽွင်းငမ်း၊ သၢင်ႈဝၢၼ်ႈသၢင်ႈမိူင်းလႄႈသၢင်ႈ ႁႅင်းၸႂ်ၵူၼ်းမိူင်းၶိုၼ်း။ ၸွမ်းၼင်ႇပိူင်ၵျၢင်ႉၵမ်လီမၼ်းၼၼ်ႉသေ ၵူၼ်း မိူင်းဢွၼ်ၵၼ် ႁၼ်လီၵမ်ႉထႅမ်သျီႇတႃႇၵၢႆး မႃးထႅင်ႈတင်းၼမ်။
ဢမ်ႇယုမ်ႇၵေႃႈ ဢမ်ႇယူႇယဝ်ႉ
လွင်ႈၵူၼ်းမိူင်း ႁၼ်လီၵမ်ႉထႅမ်ၼၼ်ႉ ပဵၼ်လွင်ႈတၢင်း ဢမ်ႇယုမ်ႇၼိူဝ် မၼ်းယဝ်ႉသေ ႁူင်ၵျိဝ်းၶႂၢၼ်ယုၵ်ႉယွင်ႈ ဢဝ်ၼွင်ႉၸၢႆးမၼ်း(2)ၵေႃႉ ၵႂႃႇယူႇတႂ်ႈ သျီႇတႃႇၵၢႆးယဝ်ႉ ယႃႉၵဝ်းပိူင်ၵၢၼ် ဢၼ်သျီႇတႃႇၵၢႆး တမ်းပိူင်ဝႆႉ ၸိူဝ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ သျီႇတႃႇၵၢႆး ၸင်ႇဝူၼ်ႉဝႃႈ သင်တေဢမ်ႇပၢႆႈ တေလႆႈ ႁဵတ်းသိုၵ်းတေႃႇၵၼ်ၵူၺ်းၼႆသေ တႅပ်းတတ်း ၽၢတ်ႇယၢၼ်ဝဵင်းငဝ်ႈမိူင်းယူႇယဝ်ႉ။ မိူဝ်ႈၼၼ်ႉ တႅမ်ႈဝွၵ်းဢၼ် ႁႂ်ႈၵူၼ်းမိူင်း ယုမ်ႇယမ်ၼိူဝ် မိူင်းႁေႃၶမ်းၼႂ်းၼိပ်ႉပၢၼ်ႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ ဢွၼ်လုၵ်ႈၼွင်ႉ ၸိူဝ်းၶႂ်ႈၸွမ်းမၼ်းၼၼ်ႉသေ ဢွၵ်ႇငဝ်ႈမိူင်းၶဝ်ၵႂႃႇ မိူဝ်ႈ 1857 ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ သိုၵ်းဢၼ် ၵႂႃႇၸွမ်းမၼ်းၼၼ်ႉ မီးတႃႇၶၢမ်ႈမႄႈၼမ်ႉထၢင်ၵျိင်း(Tongjing)တႃႇဝၼ်းၼိုင်ႈၵူၺ်း ၼႆယဝ်ႉ။ ပိၵ်ႉသမ်ႉဝႃႈ ဢွၵ်ႇထႅၼ်းၵျိင်းၵႂႃႇသေတႃႉ သျီႇတႃႇၵၢႆး ဢမ်ႇၽၢတ်ႇဢွၵ်ႇ ထၢႆးပိင်း။ ယင်းတိတ်းတေႃႇ ႁူင်ၵျိဝ်းၶႂၢၼ်(Hong Xiuquan)သေ သူင်ႇႁႅင်းၸွႆႈသိုၵ်းထၢႆးပိင်း ၶဝ်ႈပၢင်တိုၵ်း တေႃႇထိုင်ႁူင်ၵျိဝ်းၶႂၢၼ် ဢဝ်ၵူၼ်း တႅၼ်းတီႈၸၼ်ႉၵၢၼ်မၼ်းၼၼ်ႉ ယင်းမုင်ႈမွင်းယူႇဝႃႈ တေလႆႈၶွႆႈၵၼ် ၶိုၼ်းယူႇ။ မိူဝ်ႈႁူင်ၵျိဝ်းၶႂၢၼ် ႁႃၵူၼ်းတႅၼ်းတီႈမၼ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉၸင်ႇ သျီႇတႃႇၵၢႆးဢွၼ်သိုၵ်းမၼ်း ဢွၵ်ႇၵႂႃႇယူႇယဝ်ႉ။ မိူဝ်ႈၼၼ်ႉ ၸုမ်းလုၵ်ႉၽိုၼ်ႉလၢႆမူႇလၢႆၸုမ်း မႃးႁူမ်ႈ။ မၼ်းဢွၼ်ႁူဝ်တိုၵ်း သိုၵ်းၶျိင်း ၼႂ်းမိူင်းၶႄႇတွၼ်ႈၵၢင်ၼၼ်ႉထႅင်ႈ (6) ပီ။
သိတ်ႉၸႃႇၼိူဝ်ၸုမ်း
မိူဝ်ႈယူႇႁၢင်ႇငဝ်ႈၸိုင်ႈမႃးၵႆယဝ်ႉၼၼ်ႉ လုၵ်ႈၼွင်ႉမၼ်းၵမ်ႈၽွင်ႈ ၶႂ်ႈႁႂ်ႈ ၽၢတ်ႇဢွၵ်ႇထၢႆးပိင်းသေ တင်ႈၸုမ်းမႂ်ႇၵေႃႈ ဢမ်ႇၽွမ်ႉ။ ႁေႃသႅင်ၶျိင်း သူင်ႇၽွင်းၶဵဝ် မႃးလၢတ်ႈဝႃႈ တေပၼ်သူးငိုၼ်းၶမ်း။ တေပၼ် ၼႃႈတီႈ ပုၼ်ႈၽွၼ်းၸၼ်ႉသုင်ၼႆၵေႃႈ မၼ်းဢမ်ႇႁပ်ႉ။ ပၢႆသႄႉၼႄး ၸဝ်ႈၼႃႈတီႈၶႄႇ ၸိူဝ်းယွမ်းႁဵတ်းၶႃႈၵူၼ်းၼွၵ်ႈမိူင်း ၶုၼ်ၶိူဝ်းၶျိင်း ၼၼ်ႉထႅင်ႈ။ လုၵ်ႈၼွင်ႉၵမ်ႈၽွင်ႈ ယွၼ်းမိူဝ်းၶိုၼ်း ထႅၼ်းၵျိင်းၵေႃႈ ပၼ်မိူဝ်းၶိုၼ်း။ ၵွၼ်းသိုၵ်းၶဝ်ႈဢွၵ်ႇ ၸႄႈတွၼ်ႈတင်းၼမ်။ ၶဝ်ႈဢွၵ်ႇ ၸႄႈတွၼ်ႈ ၸီႇၶျွၼ်ႇ(Sichuan) တၼ်း(4)ပွၵ်ႈၼႆယဝ်ႉ။
ၽေးၶဵၼ်လႄႈလုၵ်ႈၼွင်ႉ
လိူၼ်တီႇၸႅမ်ႇၿိူဝ်ႇ (December) 1862 သျီႇတႃႇၵၢႆး လႄႈၸုမ်းမၼ်း တူင်ႉၼိုင်ယူႇ ၼႂ်းၸႄႈတွၼ်ႈၸီႇၶျွၼ်ႇ(Sichuan)ၼၼ်ႉ တေၵႂႃႇ ၶျႅၼ်ႇတူ(Chengdu)လႄႈ တေၶၢမ်ႈ ၼမ်ႉၵျိၼ်းသျုႇ (Jinsha River) ဢၼ်ဝႃႈ ၼမ်ႉမႄႈသၢႆးၶမ်းၼၼ်ႉ တီႈတႃႈတူ(Dadu)။ မိူဝ်ႈၼၼ်ႉ တပ်ႉႁေႃသႅင်ၶျိင်း ၽႄႁဵတ်းလၢႆၸုမ်းသေ ၸႂ်ႉလွၵ်းလိင်ႉၵူႈယိူင်ႈ လမ်းတိုၵ်း။ မိူဝ်ႈၽႅဝ်တီႈတႃႈၼမ်ႉ ၽူႈၵွၼ်းသိုၵ်း တႂ်ႈမၼ်းဢွၼ်ၶၢမ်ႈတႄႉ ၶၢမ်ႈၵႂႃႇ လႆႈလီငၢမ်းသေတႃႉ မိူဝ်ႈသျီႇတႃႇၵၢႆး တေဢွၼ်တပ်ႉမၼ်းၵူၼ်း 6,000 ၶၢမ်ႈၼၼ်ႉ ၼမ်ႉၵိုင်ႉၵၢင်ႉၼွင်းၶိုၼ်ႈမႃး ၵမ်းလဵဝ်။ ၶတ်းၸႂ်ၶၢမ်ႈတူၺ်းၵေႃႈ ႁိူဝ်းၸူမ်။ လုၵ်ႈၼွင်ႉလူႉတၢႆတင်းၼမ်။ ၶဵၼ်လမ်းလူၺ်းမႃး ယၢၼ်ၵၼ်ၶၢဝ်းတၢင်း ၼိုင်ႈဝၼ်းၵူၺ်း။ ၶဝ်ႈၼမ်ႉတၢင်းၵိၼ် ၽၢႆႇသျီႇတႃႇၵၢႆးၶဝ် ၵေႃႈဢမ်ႇၵိုတ်းယဝ်ႉ။ ၶဵၼ်လွမ်ႉၼႃႈလွမ်ႉလင်ဝႆႉ။ ဢမ်ႇမီးတၢင်းဢွၵ်ႇယဝ်ႉ။ လုၵ်ႈၼွင်ႉမၼ်း ဢွၼ်ၵၼ်တုၵ်းယွၼ်းဝႃႈ ဢၢၼ်းတိုၵ်းတေႃႇတၢႆၼႆသေတႃႉ ၶဵၼ်သမ်ႉ မီးၶိူင်ႈလူင်လႄႈ တေလႆႈဢွၼ်ၵၼ်တၢႆလၢႆလၢႆၵူၺ်း။ ၼင်ႇႁိုဝ်သၢႆၸႂ် လုၵ်ႈၼွင်ႉ တေဢမ်ႇလႆႈတၢႆပႅတ်ႈလၢႆလၢႆၼၼ်ႉ သျီႇတႃႇၵၢႆး ပွင်ႇၶၢဝ်ႇ ၸူးၶဵၼ်ဝႃႈ‘‘သင်ပွႆႇပၼ် လုၵ်ႈၼွင်ႉမၼ်းလီလီ တေယွမ်းမွပ်ႈတူဝ်” 13.6.1863 သျီႇတႃႇၵၢႆးလႄႈလုၵ်ႈၼွင်ႉ(3)ၵေႃႉ ၼုင်ႈၶူဝ်းသိုၵ်းထၢႆးပိင်းသေ ၶီႇမႃႉၶဝ်ႈၸူးတပ်ႉၶဵၼ်။ သိုၵ်းၶျိင်းတိၺွပ်းၸႅတ်ႈထၢမ်ယဝ်ႉ ဢဝ်သႂ်ႇၶွၵ်ႈ။ 25.6.1863 ပၼ်တၢမ်ႇတၢႆ လိင်းၶျိ (Lingchi) ဢၼ်ဝႃႈ “ပၼ်တၢမ်ႇတၢႆ သွႆးယွႆႈႁဵင်ၵမ်း” ၼၼ်ႉသေ ပၼ်တၢမ်ႇၵႂႃႇ ၽၢႆႇၼႃႈလုမ်း ဢၢၼ်းသျုၼ်း (Anshun Court) တီႈၶျႅၼ်ႇတူႇ(Chengdu) ၼၼ်ႉယူႇယဝ်ႉ။
ၽူႈသၢင်ႈပိုၼ်း
သိုၵ်းၶျိင်း ၽူႈၶဵၼ်မၼ်းၼၼ်ႉ မၢႆပိုၼ်းဝႆႉဝႃႈ သျီႇတႃႇၵၢႆးၼၼ်ႉ မိူဝ်ႈၶႃငႅၼ်းၸႅတ်ႈထၢမ်လႄႈ မိူဝ်ႈသွႆးထႅၵ်ႇယွႆႈၼိူဝ်ႉ မၼ်းသေ တေႃႇထိုင် သၢႆၸႂ်ၶၢတ်ႇၵႂႃႇၼၼ်ႉ ဢမ်ႇယုပ်းဢမ်ႇတူင်ႉ ဢမ်ႇၶၢင်း ဢမ်ႇႁွင်ႉသေဢိတ်း ၼႆယဝ်ႉ။ မိူဝ်ႈတၢႆၼၼ်ႉ သျီႇတႃႇၵၢႆး ဢႃႇယူႉ လႆႈ(32)ပီ။ ဝၢႆးသျီႇတႃႇၵၢႆး တၢႆယဝ်ႉလုၵ်ႈၼွင်ႉမၼ်း သွင်ႁဵင်(2,000)ၺႃးတၢမ်ႇတၢႆသေ သီႇႁဵင် (4,000)တႄႉ ၶျိင်းၶဝ် ပွႆႇပၼ်ယူႇ ၼႆယဝ်ႉ။ သျီႇတႃႇၵၢႆးတၢႆၵႂုႇယဝ်ႉ သေတႃႉ လုၵ်ႈၼွင်ႉမၼ်း လၢႆႉယူၸိၼ်း (Lai Yuxin) လႄႈ လီၾူႇယူဝ် (Li Fuyou) သိုပ်ႇ ဢွၼ်ႁူဝ်တိုၵ်းၶျိင်း ထႅင်ႈတင်းႁိုင်။ သျီႇတႃႇၵၢႆးၼၼ်ႉ ၵူၼ်းတင်းၼမ်ႁၵ်ႉ၊ ၼပ်ႉထိုဝ်ႁၵ်ႉလႄႈ ဢမ်ႇယွမ်းႁပ်ႉလႆႈ လွင်ႈဝႃႈမၼ်းတၢႆ။ ၸဝ်ႈႁိူဝ်းၵေႃႉၼိုင်ႈ ယၢမ်ႈၶႆႈၼႄဝႃႈ ဝၼ်းၼိုင်ႈ မိူဝ်ႈမၼ်းတိုၵ်ႉပႂ်ႉတႃႈယူႇၼၼ်ႉ မီးၵူၼ်းထဝ်ႈၵေႃႉၼိုင်ႈၽႅဝ်မႃး လၢတ်ႈဝႃႈ ၶႂ်ႈၶၢမ်ႈၼမ်ႉ။ ၵူၺ်းၵႃႈ ဢမ်ႇမီးငိုၼ်း ၵႃႈၶၢမ်ႈတႃႈ။ မီးၶမ်းၵူၺ်းၼႆသေ ဢဝ်ၶမ်းပၼ်။ ၽူၼ်လူင်တူၵ်းမႃးလႄႈ ဢမ်ႇၸၢင်ႈၶၢမ်ႈသေ ပႂ်ႉတင်းႁိုင်။ မိူဝ်ႈၽူၼ်ႁိူတ်ႇလႄႈ ၶၢမ်ႈၼမ်ႉၵႂႃႇယဝ်ႉ ပူႇထဝ်ႈၼၼ်ႉ ႁွင်ႉၵႂၢမ်းသေ သိုပ်ႇပႆတၢင်းၵႂႃႇ။ ၸဝ်ႈတႃႈ ႁၼ်ၸွင်ႈ ပေႃႈထဝ်ႈၼၼ်ႉ ၵိုတ်းဝႆႉလႄႈ ဢၢင်ႈလမ်းပၼ်ၵေႃႈ ဢမ်ႇတၼ်းၶိုတ်း။ မိူဝ်ႈတူၺ်းတီႈၸွင်ႈ လႆႈႁၼ် တႅမ်ႈဝႆႉဝႃႈ ယိဝၢင်း(Yi Wang) ဢၼ်ပဵၼ်ၸိုဝ်ႈ သျီႇတႃႇၵၢႆးၼၼ်ႉၼႆလႄႈ သျီႇတႃႇၵၢႆးဢမ်ႇတၢႆၼႆသေ ဢွၼ်ၵၼ် သိုပ်ႇ ၶႆႈၼႄၵၼ်ယဝ်ႉ ဢဝ်ပဵၼ်ႁႅင်းယႃၸႂ်ၶဝ်မႃး ၼႆယဝ်ႉ။ လိူဝ်သေၼၼ်ႉ ၼႂ်းၼႃႈတီႈ ဢၼ်မၼ်းယၢမ်ႈလႆႈ လတ်းၽၢၼ်ႇ၊ ထင်သဝ်း၊ တိုၵ်းသိုၵ်း မႃးၸိူဝ်းၼၼ်ႉ ၵႂၢမ်းဝၢၵ်ႇယွင်ႈယေႃး ၼမ်ႉၵတ်ႉတင်းၶႅၼ်ႇ၊ လွင်ႈၸႂ်လီမၼ်း၊ ဢပုမ်ႇ၊ လွင်ႈတၢင်း ၵဵဝ်ႇၶွင်ႉမၼ်းၼၼ်ႉယင်း တိုၵ်ႉလိုဝ်းလင်ဝႆႉယူႇ ထိုင်ယၢမ်းလဵဝ်။ သျီႇတႃႇၵၢႆး ပဵၼ်ၽူႈၵတ်ႉၶႅၼ်ႇ တႅမ်ႈလိၵ်ႈ တႅမ်ႈဝွၵ်းလႄႈ ဝွၵ်း၊ လိၵ်ႈလူင် ဢၼ်ၸႂ်ႉၸိုဝ်ႈသျီႇတႃႇၵၢႆးသေ တႅမ်ႈဝႆႉၼၼ်ႉ မီးၼမ်သေတႃႉ ဢၼ်ႁူႉဝႃႈ ပဵၼ်ဝွၵ်းမၼ်းတႅမ်ႈတႄႉၼႆၼၼ်ႉ လင်ဝႆႉယူႇသွင်ပုၵ်ႈ။ ထႅင်ႈသၢမ်ပုၵ်ႈၵေႃႈ ၸၢင်ႈပဵၼ်လႆႈယူႇသေတႃႉ ဢမ်ႇၸၢင်ႈၼႄသၢၵ်ႈသေႇၼႅၼ်ႈၼႃလႆႈသေတႃႉ ပဵၼ်လိၵ်ႈပၼ်ႁႅင်းၸႂ် ၵူၼ်းလူဢၢၼ်ႇၼၼ်ႉယူႇ ထိုင်ယၢမ်းလဵဝ်။ ၵူၼ်းလိုၼ်းလင်မႃးၼႆႉ ဢဝ်ၸိုဝ်ႈမၼ်း၊ တင်းႁတ်းငၢၼ်မၼ်း၊ တင်းလိုဝ်းလင်မၼ်းသေ ဢွၼ်ၵၼ်တႅမ်ႈဝွၵ်း၊ တႅမ်ႈၵႂၢမ်း၊ တႅမ်ႈလိၵ်ႈ သူၼ်းသေႃႇ ႁႂ်ႈမီးႁူဝ်ၸႂ် ႁတ်းႁၢၼ် ႁၵ်ႉၸိူဝ်ႉၸၢတ်ႈဝၢၼ်ႈမိူင်းမႃးလႄႈ ၸင်ႇလႆႈမီး ၸုမ်းသၢၼ်ၶတ်း တိုၵ်းတေႃး ၶိူဝ်းၶုၼ်ၶျိင်းသေ တင်ႈမႃးလႆႈ မိူင်းၸွမ်ၸိုင်ႈၵူၼ်းမိူင်း မိူင်းၶႄႇ ဝၼ်းမိူဝ်ႈလဵဝ်ၼၼ်ႉမိူဝ်ႈ 1912 ယူႇယဝ်ႉ။ ပိုၼ်းႁတ်းႁၢၼ် သျီႇတႃႇၵၢႆးၼၼ်ႉ ပဵၼ် လွင်ႈသူၼ်းသေႃႇပူၵ်းတိုၼ်ႇ ၵူၼ်းၶိူဝ်းႁၢၵ်ႉၵႃႇမၼ်းမႃးလႄႈ လႆႈမီးမႃး ၸူတေး (Zhu De) ၽူႈၵေႃႇတင်ႈ တပ်ႉသိုၵ်းလႅင် (the Red Army) ဢၼ်ဝၢႆးလိုၼ်းမႃး လႆႈၸိုဝ်ႈ တပ်ႉသိုၵ်းပူတ်းပွႆႇၵူၼ်းမိူင်း(People's Liberation Army)ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
37-လၵ်း၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းတႃႇၸီႇ
ဝၢၼ်ႈ37-လၵ်း  (၃၇-မိုင်ရွာ, 37-Maing) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇၵျႅတ်ႉၸၶမ်း၊ ၸႄႈဝဵင်းတႃႇၸီႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈမဵၵ်ႉထီႇလႃႇ၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 194484 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇၵျႅတ်ႉၸၶမ်းၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 1801 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 1556 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 3357 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
သျီႇတႃႇၵၢႆး
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ပိုၼ်းသုၼ်ႇတူဝ်
37-လၵ်း၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းတႃႇၸီႇ
ဢၢင်ႈဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းတႃႇၸီႇ
ငႃးပျႃးပေး၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းၸိၼ်ႉၵူး
ဝၢၼ်ႈငႃးပျႃးပေး (ငါးပြားပေးရွာ, Ngarpyarpay) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇသျွၵ်ႉပိၼ်ႇယူဝ်း၊ ၸႄႈဝဵင်းၸိၼ်ႉၵူး၊ ၸႄႈတွၼ်ႈပၢင်ႇဢူး၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 218199 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇၵျွင်းသဵၵ်ႉၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 15945 ၵေႃႉ၊ ယိင်း 15245 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 31190 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းၸိၼ်ႉၵူး
ၵၼ်ႇထႃႇၵရၢၸ်ႈ၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းတတႃးဢူး
ဝၢၼ်ႈၵၼ်ႇထႃႇၵရၢၸ်ႈ  (ဂန္ဒာဂရဇ်ရွာ, Gandargayit) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇမီးတူၺ်းတႅၵ်ႉ၊ ၸႄႈဝဵင်းတတႃးဢူး၊ ၸႄႈတွၼ်ႈၵျွၵ်ႉသႄႇ၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 191096 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇၸလေႇၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 1034 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 1275 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 2309 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
955
လိူၼ်ၸၼ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၾႅပ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မၢတ်ႉၶျ်
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢေႇပရႄႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မေႇ
(1) ဝၼ်း။
ပလႄႉ၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းမျိၼ်းၶျၢၼ်ႇ
ဝၢၼ်ႈပလႄႉ  (ဘလဲ့ရွာ, Baleit) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇယူင်ႇထူဝ်း၊ ၸႄႈဝဵင်းမျိၼ်းၶျၢၼ်ႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈမျိၼ်းၶျၢၼ်ႇ၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 191284 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇယူင်ႇထူဝ်းၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 1273 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 1866 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 3139 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
955
လိူၼ်ၵျုၼ်ႇ
(1) ဝၼ်း။
ပလႄႉ၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းမျိၼ်းၶျၢၼ်ႇ
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းမျိၼ်းၶျၢၼ်ႇ
955
လိူၼ်ၵျူႇလၢႆႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢေႃးၵၢတ်ႉ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်သႅပ်ႇထႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢွၵ်ႇထူဝ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၼူဝ်ႇဝႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်တီႇသႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:955
ဢွင်ႇမူဝ်းၺူဝ်ႇ
တွၵ်ႇတႃႇ ဢွင်ႇမူဝ်းၺူဝ်ႇ ၼႆႉ ပဵၼ်ၸဝ်ႈပၢႆးမိူင်း မိူင်းမျၢၼ်ႇမႃႇၵေႃႉၼိုင်ႈသေ၊ ပဵၼ်ၽူႈဢၼ်တိုၵ်ႉႁၢပ်ႇပုၼ်ႈၽွင်း ၸွမ်ၽွင်းလူင် တီႈ ၸႄႈတိူင်းမၵူၺ်း ၶႃႈဢေႃႈ။ မိူဝ်ႈ ပၢင်လိူၵ်ႈတင်ႈၵူႈထၢၼ်ႈ 2015 ၼၼ်ႉ လုၵ်ႉတီႈ ဢမျူဝ်းတႃးတီႇမူဝ်ႇၶရေႇၸီႇဢၽွႆႉၶျူၵ်ႉ သေ ၶဝ်ႈၶႄႉၶဵင်ႇလႄႈ မိူဝ်ႈပီ 2016 ၼၼ်ႉ လႆႈၶိုၼ်ႈပဵၼ် ၸွမ်ၽွင်းလူင်မႃးယူႇယဝ်ႉ။
ၸၢတ်ႈပၢၼ်မိူဝ်ႈၸဝ်ႉ လႄႈ ပၢႆးပႆႇၺႃႇ
တွၵ်ႇတႃႇဢွင်ႇမူဝ်းၺူဝ်ႇလႆႈ လႆႈႁပ်ႉဢဝ် ၸုမ်ႈၶူးမေႃယႃမႃးတီႈ ၸၼ်ႉၸွမ်ပၢႆးမေႃယႃ တႃႈၵုင်ႈ မိူဝ်ႈပီ 1982 ၼၼ်ႉသေ မိူဝ်ႈပီ 1984 ၼၼ်ႉ တႄႇပိုတ်ႇၽုၺ်ႇႁွင်ႈယႃသုၼ်ႇတူဝ်မႃးယဝ်ႉ။
ပၢင်လိူၵ်တင်ႈ မိူဝ်ႈဢွၼ်တၢင်း
မၼ်းၼႆႉ မိူဝ်ႈ ပၢင်လိူၵ်ႈတင်ႈၵူႈထၢၼ်ႈ 1990 ၼၼ်ႉ လႆႈႁူဝ်ၼပ်ႉသဵင် ၇၄% သေၵေႃႈ လႆႈဢွင်ႇပႄႉမႃးယဝ်ႉ။ ၵူၺ်းၵႃႈဝႃႈ ထိုင် ပီ 1998 ၼႂ်းၵႃႈ တႅၼ်းၽွင်း ဢမျူဝ်းတႃးတီႇမူဝ်ႇၶရေႇၸီႇဢၽွႆႉၶျူၵ်ႉ ၸိူဝ်းထုၵ်ႇထိင်းၶမ်ဝႆႉၼၼ်ႉ ၶဝ်ႈပႃးမၼ်းၵေႃႉၼိုင်ႈယဝ်ႉ။ ပီ 2001 ၶိုၼ်းလွတ်ႈဢွၵ်ႇမႃးသေ မိူဝ်ႈ ပၢင်လိူၵ်ႈတင်ႈၵူႈထၢၼ်ႈ 2012 ၼၼ်ႉ လႆႈထုၵ်ႇလိူၵ်ႈတၢင်ႇပဵၼ် တူဝ်တႅၼ်း လုမ်းတႅၼ်းၽွင်းၵူၼ်းမိူင်းမႃးယဝ်ႉ။
ပၢင်လိူၵ်ႈတင်ႈ 2015
မိူဝ်ႈပၢင်လိူၵ်ႈတင် 2015 ၼၼ်ႉ လုၵ်ႉတီႈ ၸႄႈဝဵင်းပႂိၼ်ႉၽျူႇသေ ၶဝ်ႈၶေႉၶဵင်ႇလႄႈ လႆႈထုၵ်ႇလိူၵ်ႈတၢင်ႇမႃးယဝ်ႉ။ ပီ 2016 ၼၼ်ႉ ထုၵ်ႇမၵ်းမၼ်ႈပၼ်ၵၢၼ်ပဵၼ် ၸွမ်ၽွင်းလူင် ၸႄႈတိူင်းမၵူၺ်းယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ၵူၼ်းၸိူဝ်းတိုၵ်ႉမီးဢႃႇယု ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ၸဝ်ႈပၢႆးမိူင်း မိူင်းမျၢၼ်ႇမႃႇ ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ၽွင်းလူင် မိူင်းမျၢၼ်ႇမႃႇ
ထၼွင်းၵျိၼ်း၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းမလႅင်ႇ
ဝၢၼ်ႈထၼွင်းၵျိၼ်း  (ထနောင်းကျင်းရွာ, Htanaungkyin) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇမျိၼ်းဢူးလႄႉ ၊ ၸႄႈဝဵင်းမလႅင်ႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈမဵၵ်ႉထီႇလႃႇ၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 194055 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇမျိၼ်းဢူးလႄႉၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 2104 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 2580 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 4684 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းမလႅင်ႇ
တီႇသႅမ်ႇပႃႇ 20
လိူၼ်တီႇသႅမ်ႇပႃႇ (20) ဝၼ်းၼႆႉ ပေႃးဢဝ် ပၵ်းယဵမ်ႈဝၼ်းၵရီႇၵေႃးရီးယႅၼ်း ဝႃႈ ပဵၼ်ဝၼ်းထူၼ်ႈ (354) (ပေႃးပဵၼ် ပီဝႃႇထၢပ်ႈ ၼႆ ပဵၼ် ဝၼ်းထူၼ်ႈ (355))ဝၼ်းယဝ်ႉ။ တွၼ်ႈတႃႇတေသုတ်းပီၼႆႉ ၵိုတ်းထႅင်ႈယူႇ (11) ဝၼ်း။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၼ်းထိ ပိူင်ထၢၼ်ႈ:တီႇသႅမ်ႇပႃႇ
ငပျေႃးဢၢႆႇ၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းၼထူဝ်းၵျီး
ဝၢၼ်ႈငပျေႃးဢၢႆႇ  (ငှက်ပျောအိုင်ရွာ, Hngetpyawaing) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇၵၻွင်း ၊ ၸႄႈဝဵင်းၼထူဝ်းၵျီး၊ ၸႄႈတွၼ်ႈမျိၼ်းၶျၢၼ်ႇ၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 191812 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇၵၻွင်းၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 1908 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 2333 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 4241 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ၾႅပ်ႇဝႃႇရီႇ
ၾႅပ်ႇဝႃႇရီႇ ၼႆႉ မၼ်းပဵၼ် လိူၼ်ထူၼ်ႈသွင် တီႈ ပၵ်းယဵမ်ႈဝၼ်း Gregorian လႄႈ Julian ယဝ်ႉ။
ငဝ်ႈ
← ၵႂႃႇၸူး လိူၼ်ၸၼ်ႇဝႃႇရီႇ → ၵႂႃႇၸူး လိူၼ်မၢတ်ႉၶျ်
မျေႇၼီႇၵူင်း၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းငၸုၼ်ႇ
ဝၢၼ်ႈမျေႇၼီႇၵူင်း  (မြေနီကုန်းရွာ၊ Myaynikone) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇတွင်ႇပျိၼ်ႇ ၊ ၸႄႈဝဵင်းငၸုၼ်ႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈမျိၼ်းၶျၢၼ်ႇ၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 192150 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇတွင်ႇပျိၼ်ႇၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 670 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 791 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 1461 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ၵတူဝ်း၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းၸိၼ်ႉၵၢႆႇ
Superscript text
ဝၢၼ်ႈၵတူဝ်း  (ကတိုးရွာ, Katoe) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇၸုၼ်ႇယႄး၊ ၸႄႈဝဵင်းၸိၼ်ႉၵၢႆႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈၵျွၵ်ႉသႄႇ၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 190666 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇၸလေႇၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 3643 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 3670 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 7313 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ဢထႅတ်ႉၺိၼ်ႉ၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းၺွင်ႇဢူး
ဝၢၼ်ႈဢထႅတ်ႉၺိၼ်ႉ  (အထက်ညဉ့်ရွာ၊ Ahhtetnyint) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇဢထႅတ်ႉၺိၼ်ႉ၊ ၸႄႈဝဵင်းၺွင်ႇဢူး၊ ၸႄႈတွၼ်ႈၺွင်ႇဢူး၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 192387 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇဢထႅတ်ႉၺိၼ်ႉၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 633 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 830 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 1463 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ၵတူဝ်း၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းၸိၼ်ႉၵၢႆႇ
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းၸိၼ်ႉၵၢႆႇ
ဢထႅတ်ႉၺိၼ်ႉ၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းၺွင်ႇဢူး
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းၺွင်ႇဢူး
သူၺ်ႇၺွင်ႇပိၼ်ႇ၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းမိူင်းၵုတ်ႈ
ဝၢၼ်ႈသူၺ်ႇၺွင်ႇပိၼ်ႇ  (ရွှေညောင်ပင်ရွာ၊ Shwenyaungpin) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇသူၺ်ႇၺွင်ႇပိၼ်ႇ၊ ၸႄႈဝဵင်းမိူင်းၵုတ်ႈ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈပၢင်ႇဢူး၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 190361 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇသူၺ်ႇၺွင်ႇပိၼ်ႇၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 2195 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 2189 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 4384 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
754
လိူၼ်ၸၼ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၾႅပ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မၢတ်ႉၶျ်
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢေႇပရႄႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မေႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျုၼ်ႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျူႇလၢႆႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢေႃးၵၢတ်ႉ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်သႅပ်ႇထႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢွၵ်ႇထူဝ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်တီႇသႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:754
မျွၵ်ႉလႄႇ၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းမဵၵ်ႉထီႇလႃႇ
ဝၢၼ်ႈမျွၵ်ႉလႄႇ  (မြောက်လည်ရွာ, Myauklel) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇမျွၵ်ႉလႄႇ၊ ၸႄႈဝဵင်းမဵၵ်ႉထီႇလႃႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈမဵၵ်ႉထီႇလႃႇ၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 193769 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇမျွၵ်ႉလႄႇၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 2041 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 2379 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 4420 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းမဵၵ်ႉထီႇလႃႇ
954
လိူၼ်ၸၼ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၾႅပ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မၢတ်ႉၶျ်
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢေႇပရႄႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မေႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျုၼ်ႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျူႇလၢႆႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢေႃးၵၢတ်ႉ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်သႅပ်ႇထႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢွၵ်ႇထူဝ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၼူဝ်ႇဝႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်တီႇသႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:954
1740
1740
လိူၼ်ၸၼ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မၢတ်ႉၶျ်
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢေႇပရႄႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မေႇ
(1) ဝၼ်း။
ၵုင်းလၢင်းလူင်း၊ ဝၢၼ်ႈ
ဝၢၼ်ႈၵုင်းလၢင်းလူင် (, Kone Lan Long, ကုန်းလမ်းလုံ) ၼႆႉ ပဵၼ်ဝၢၼ်ႈ ဢၼ်မီးၼႂ်း ဢိူင်ႇဝၢၼ်ႈႁေႈ၊ ၸႄႈဝဵင်း မိူင်းၼၢႆး၊ ၸႄႈတွၼ်ႈ လၢင်းၶိူဝ်း၊ မိူင်းတႆး ဢေႃႈ။
1740
လိူၼ်ၵျူႇလၢႆႇ
(1) ဝၼ်း။
ဢေႃးၵၢတ်ႉ
(1) ဝၼ်း။
သႅပ်ႇထႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
ဢွၵ်ႇထူဝ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
ၼူဝ်ႇဝႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
တီႇသႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:1740
ၶူးဝဵင်း၊ ဝၢၼ်ႈ
ဝၢၼ်ႈၶူးဝဵင်း (, Khu Waeng, ခူးဝိန်း) ၼႆႉ ပဵၼ်ဝၢၼ်ႈ ဢၼ်မီးၼႂ်း ဢိူင်ႇႁူဝ်ၼမ်ႉ၊ ၸႄႈဝဵင်းမွၵ်ႇမႆႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈ လၢင်းၶိူဝ်း၊ မိူင်းတႆး၊ မိူင်းမျၢၼ်ႇမႃႇၶႃႈဢေႃႈ။
275
လိူၼ်ၸၼ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၾႅပ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မၢတ်ႉၶျ်
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢေႇပရႄႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျုၼ်ႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျူႇလၢႆႇ
(1) ဝၼ်း။
1352
လိူၼ်ၸၼ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
275
လိူၼ်ဢေႃးၵၢတ်ႉ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်သႅပ်ႇထႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
1352
လိူၼ်ၾႅပ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
275
လိူၼ်ဢွၵ်ႇထူဝ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၼူဝ်ႇဝႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
1352
လိူၼ်မၢတ်ႉၶျ်
(1) ဝၼ်း။
275
လိူၼ်တီႇသႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
1352
လိူၼ်မေႇ
(1) ဝၼ်း။
275
လိူၼ်တီႇသႅမ်ႇပႃႇ
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:275
1352
လိူၼ်ၵျုၼ်ႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျူႇလၢႆႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်သႅပ်ႇထႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢွၵ်ႇထူဝ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်တီႇသႅမ်ႇပႃႇ
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:1352
ၽႃၵၢၼ်ႉ၊ ဝဵင်း
ဝဵင်းၽႃၵၢၼ်ႉ (ဖားကန့်မြို့, Phakant) ၼႆႉ ပဵၼ်ဝဵင်း ဢၼ်ၶဝ်ႈပႃးဝႆႉ တီႈၼႂ်း ၸႄႈဝဵင်းၽႃၵၢၼ်ႉ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈမိူင်းယၢင်း၊ ၸႄႈမိူင်းၶၢင်၊ မိူင်းမျၢၼ်ႇမႃႇ ၼၼ်ႉသေ ပဵၼ်ဝဵင်းပၵ်းလုမ်း ႁင်း ၸႄႈဝဵင်းၽႃၵၢၼ်ႉယဝ်ႉ။ ဝဵင်းၽႃၵၢၼ်ႉၼႆႉ ၵူၼ်းႁူႉၼမ်ဝႃႈ ပဵၼ်မေႃႇသႅင်ၶဵဝ် တီႈမိူင်းမျၢၼ်ႇမႃႇ ၼႆယဝ်ႉ။
ပိုၼ်းပဵၼ်မႃး
ၽႃၵၢၼ်ႉၼႆႉ တိုၼ်းပဵၼ်ၶေႃႈၵႂၢမ်းတႆးယဝ်ႉ။ ဝၢၼ်ႈဢၼ်တႄႇဢွၼ်တၢင်းသုတ်းပိူၼ်ႈ တီႈၽႃၵၢၼ်ႉၼႆႉ ပဵၼ်ဝၢၼ်ႈဢွင်ႇမင်ႇၵလႃႇၼႆယဝ်ႉ။ မိူဝ်ႈပီ 1832 ၼၼ်ႉ ပူႇလွႆႁိူင်း လႄႈ ၸုမ်းမၼ်း ၶဝ် (၆) ၵေႃႉၼႆႉ တင်ႈဝၢၼ်ႈ တီႈၽၢႆႇၼိူဝ် သူပ်းႁွင်ႈမျွၵ်ႉၽျူႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ တီႈႁိမ်းသူပ်းႁွင်ႈၼၼ်ႉ မီးဝႆႉလွႆၽႃႁိၼ်ယဝ်ႉ။ ဝၢၼ်းသေ တင်ႈဝၢၼ်ႈ ဢမ်ႇႁိုင်ဢမ်ႇၼၢၼ်း လွႆၽႃႁိၼ်ၼၼ်ႉ ၵၢၼ်ႉတူၵ်းသေ လႆႈလိုဝ်ႈၸိုဝ်ႈဝႃႈ ၽႃၵၢၼ်ႉ ၼႆယဝ်ႉ။ ဝၢႆးသေလွႆၵူၼ်ႇၵၢၼ်ႉတူၵ်းယဝ်ႉ လႆႈၶိုၼ်းတႄႇ ၽႃၵၢၼ်ႉထႅင်ႈပွၵ်ႈၵမ်းသွင် မိူဝ်ႈပီ 1836 ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ဢၼ်လီႁူႉထႅင်ႈ တၢင်ႇၸိူဝ်း
ဢၼ်ပဵၼ်မေႃႇသႅင်ၶဵဝ် တီႈမိူင်းမျၢၼ်ႇမႃႇ ဢၼ်ပဵၼ် လိၼ်မေႃႇသႅင်ၽႃၵၢၼ်ႉၼႆႉ တႄႇၸိုဝ်ႈလိုဝ်းလင်မႃး ၸဵမ်မိူဝ်ႈ ၁၃ ႁူဝ်ပၢၵ်ႇပီၼၼ်ႉသေ ဢဝ်ဝဵင်းၽႃၵၢၼ်ႉပဵၼ်ၵၢင်မၼ်းသေ မီးဝႆႉတီႈ ၽၢင်ႇႁွင်ႈဢုရု ၽၢႆႇၶႂႃယဝ်ႉ။
ဢၼ်ပဵၼ် သႅင်ၶဵဝ်ၼႆ့ မီးဝႆႉ သႅင်ၶဵဝ်ၵျေႇတႅၵ်ႉ လႄႈ သႅင်ၶဵဝ်ၼႅတ်ႉၽရၢႆႉ ၼႆ မီးဝႆႉသွင်မဵဝ်းသေ ၼႂ်းၵႃႈၼၼ်ႉ ဢၼ်ပဵၼ် မဵဝ်းၵျေႇတႅၵ်ႉၼႆႉ ပဵၼ်မဵဝ်းၵႃႈၶၼ်ယႂ်ႇ၊ ပဵၼ်ဢၼ်မီးၼမ်ႉၸႂ်ႉထၢၼ်ႈသုင်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ မိူင်းမျၢၼ်ႇမႃႇၼႆႉ ပဵၼ်မိူင်းဢၼ်လဵဝ် တီႈၼႂ်းၵမ်ႇၽႃႇ ဢၼ်ပဵၼ်တီႈ သႅင်ၶဵဝ်ၵျေႇတႅၵ်ႉဢွၵ်ႇသေ၊ ယွၼ်ႉပိူဝ်ႈပဵၼ်မိူင်း ဢၼ်မီးလွၵ်းၵၢတ်ႇသႅင်ၶဵဝ်လႄႈ ပေႃးၵပ်းၵၢႆႇလူၺ်ႈ သႅင်ၶဵဝ်မႃးပဵၼ်မိူင်း ဢၼ်လႆႈဢဝ်ၵုင်ႇမုၼ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
တီႈသႅင်ၶဵဝ်ဢွၵ်ႇ တီႈၽႃၵၢၼ်ႉၼႆႉ ႁွင်ႉဝႃႈ မေႃႇၼႆသေ တီႈၼၼ်ႈၼၼ်ႉ တေလႆႈႁၼ် ၵူၼ်းၼုမ်ႇၵႃႈတီႈ ၵူႈဝၢၼ်ႈဝၢၼ်ႈ ၵူႈဝဵင်းဝဵင်း မႃးၶုၵ်းမႃးႁႃ သႅင်ၶဵဝ်ယူႇယဝ်ႉ။ ယွၼ်ႉပိူဝ်ႈဝႃႈ မေႃႇသႅင်ၶဵဝ်ၽႃၵၢၼ်ႉၼႆႉ ယွၼ်ႉပဵၼ် တီႈၶႄႉၵၼ်ႁႃသႅင်ၶဵဝ်လႄႈ ယၢမ်းလဵဝ်တႄႉ ဢွၼ်ၵၼ်ၸႂ်ႉၸၢၵ်ႈၸႂ်ႉရူတ်ႉလူင်သေ ၵေႃႇၶုတ်းၸူင်ႁႃ ၶိုၼ်းၶိုၼ်းဝၼ်းဝၼ်းယူႇယဝ်ႉ။ တီႈၽႃၵၢၼ်ႉၼႆႉ ၸၢဝ်းပုတ်ႉထၽႃႇသႃႇ လႄႈ ၸၢဝ်းၶရိတ်ႉယၢၼ်ႇၶဝ် ယူႇသဝ်းဝႆႉယူႇယဝ်ႉ။
တီႇသႅမ်ႇပႃႇ 21
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၼ်းထိ ပိူင်ထၢၼ်ႈ:တီႇသႅမ်ႇပႃႇ
ၿျသၼတြႃးႁႃႈပိူင်
ၽိုၼ်ဢိင်
ၼႃးလိၵ်ႈ (႑႑႗) ၊ တြႃးပုတ်ႉထၽႃႇသႃႇ ထၢၼ်ၽွင်းလူင်သႃႇသၼႃႇ၊ ပီ 1999
ဢွင်ႇတႃႇ၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၶၢၼ်ႇတေႃး
ဝၢၼ်ႈဢွင်ႇတႃႇ  (အောင်သာရွာ, Aungthar) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇၶၢၼ်ႇတေႃး၊ ၸႄႈဝဵင်းဝၢၼ်းတႂိၼ်း၊ ၸႄႈတွၼ်ႈမဵၵ်ႉထီႇလႃႇ၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 194544 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇၶၢၼ်ႇတေႃးၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 386 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 473 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 859 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းဝၢၼ်းတႂိၼ်း
ၿြမၸူဝ်ႇတြႃး သီႇပိူင်
ၽိုၼ်ဢိင်
ၼႃးလိၵ်ႈ (႑႕႗) ၊ တြႃးပုတ်ႉထၽႃႇသႃႇၸၼ်ႉငဝ်ႈ ၊ ထၢၼ်ၽွင်းလူင်သႃႇသၼႃႇ၊ ဢိတ်ႇဢွၵ်ႇတီႈ ထၢၼ်ၵူမ်းသႃႇသၼႃႇ၊ ပီ 1999
ယႂႃႇတိတ်ႉ၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ယူင်ႇထူဝ်း
ဝၢၼ်ႈယႂႃႇတိတ်ႉ  (ရွာသစ်ရွာ, Ywarthit) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇယူင်ႇထူဝ်း၊ ၸႄႈဝဵင်းမျိၼ်းၶျၢၼ်ႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈမျိၼ်းၶျၢၼ်ႇ၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 191283 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇယူင်ႇထူဝ်းၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 1273 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 1866 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 3139 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းမျိၼ်းၶျၢၼ်ႇ
တီႇသႅမ်ႇပႃႇ 22
လိူၼ်တီႇသႅမ်ႇပႃႇ (22) ဝၼ်းၼႆႉ ပေႃးဢဝ် ပၵ်းယဵမ်ႈဝၼ်းၵရီႇၵေႃးရီးယႅၼ်း ဝႃႈ ပဵၼ်ဝၼ်းထူၼ်ႈ (356) (ပေႃးပဵၼ် ပီဝႃႇထၢပ်ႈ ၼႆ ပဵၼ် ဝၼ်းထူၼ်ႈ (357))ဝၼ်းယဝ်ႉ။ တွၼ်ႈတႃႇတေသုတ်းပီၼႆႉ ၵိုတ်းထႅင်ႈယူႇ (9) ဝၼ်း။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၼ်းထိ ပိူင်ထၢၼ်ႈ:တီႇသႅမ်ႇပႃႇ
ၼွႆႇယူင်ႇ၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းၸိၼ်ႉၵူး
ဝၢၼ်ႈၼွႆႇယူင်ႇ (နွယ်ရုံရွာ, Nweyon) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇသျွၵ်ႉပိၼ်ႇယူဝ်း၊ ၸႄႈဝဵင်းၸိၼ်ႉၵူး၊ ၸႄႈတွၼ်ႈပၢင်ႇဢူး၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 190239 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇၵျွင်းသဵၵ်ႉၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 15945 ၵေႃႉ၊ ယိင်း 15245 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 31190 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ဢၸႃႇတသၢတ်ႈ ၵေႃႉတိုၼ်ႈၽၢၼ်ႈၵူဝ်ႁေ
ၽိုၼ်ဢိင်
ၼႃႈလိၵ်ႈ ႑႐႑၊ ပပ်ႉ - ႁၢင်ႈပိုၼ်းပုတ်ႉထၸဝ်ႈ| တႅမ်ႈ - သြႃႇလူင်ဢူးၵူဝ်ႇဢိင်ႇၵႃႇ (ၽူႈၼႄတြႃးဝိပသ်သၼႃႇလုမ်ႈၾႃႉ)
ၼွႆႇယူင်ႇ၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းၸိၼ်ႉၵူး
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းၸိၼ်ႉၵူး
ထၢၼ်းတပိၼ်ႇ၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ထယၢၼ်ႇၵႃႇ
ဝၢၼ်ႈထၢၼ်းတပိၼ်ႇ  (ထန်းတပင်ရွာ၊ Htantapin) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇထယၢၼ်ႇၵႃႇ၊ ၸႄႈဝဵင်းပျေႃႇပွႆႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈယမႄးတိၼ်း၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 192894 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇထယၢၼ်ႇၵႃႇၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 2521 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 2986 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 5507 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းပျေႃႇပွႆႇ
753
လိူၼ်ၾႅပ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မၢတ်ႉၶျ်
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢေႇပရႄႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မေႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျူႇလၢႆႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢေႃးၵၢတ်ႉ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢွၵ်ႇထူဝ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၼူဝ်ႇဝႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်တီႇသႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:753
1739
1739
လိူၼ်ၸၼ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၾႅပ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢေႇပရႄႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မေႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျုၼ်ႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျူႇလၢႆႇ
(1) ဝၼ်း။
သႅပ်ႇထႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
ဢွၵ်ႇထူဝ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
ၼူဝ်ႇဝႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
တီႇသႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:1739
ၶႃႇၶျိၼ်ႇပူး (ယႂႃႇတိတ်ႉ)၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းတႃႇၸီႇ
ဝၢၼ်ႈၶႃႇၶျိၼ်ႇပူး (ယႂႃႇတိတ်ႉ)  (ခါချဉ်ဘူး (ရွာသစ်)ရွာ, Kharchinku(Ywarthit)) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇၵျႅတ်ႉၸၶမ်း၊ ၸႄႈဝဵင်းတႃႇၸီႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈမဵၵ်ႉထီႇလႃႇ၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 218420 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇၵျႅတ်ႉၸၶမ်းၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 1801 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 1556 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 3357 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ဢၢင်ႈဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းတႃႇၸီႇ
မျိတ်ႉၵျိၼ်း၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းမလႅင်ႇ
ဝၢၼ်ႈမျိတ်ႉၵျိၼ်း  (မြစ်ကျင်းရွာ, Myitkyin) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇပၢၼ်းဢၢႆႇ ၊ ၸႄႈဝဵင်းမလႅင်ႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈမဵၵ်ႉထီႇလႃႇ၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 194032 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇပၢၼ်းဢၢႆႇၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 1546 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 1940 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 3486 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ပတီးၵူင်း၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းယမႄးတိၼ်း
ဝၢၼ်ႈပတီးၵူင်း  (ပုတီးကုန်းရွာ၊ Puteekone) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇပတီးၵူင်း၊ ၸႄႈဝဵင်းယမႄးတိၼ်း၊ ၸႄႈတွၼ်ႈယမႄးတိၼ်း၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 192648 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇပတီးၵူင်းၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 719 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 813 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 1532 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းယမႄးတိၼ်း
ၵၻွင်း၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းၼထူဝ်းၵျီး
ဝၢၼ်ႈၵၻွင်း  (ကဒေါင်းရွာ, Kadaung) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇၵၻွင်း ၊ ၸႄႈဝဵင်းမတယႃႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈပၢင်ႇဢူး၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 191808 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇၵၻွင်းၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 1908 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 2333 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 4241 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ၺွင်ႇဝုၼ်း (ၸၢၼ်း)၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းမျိတ်ႉတႃး
ဝၢၼ်ႈၺွင်ႇဝုၼ်း (ၸၢၼ်း)  (ညောင်ဝန်း (တောင်)ရွာ, Nyaungwun(South)) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇယူဝ်းၵၢၼ်ႇ၊ ၸႄႈဝဵင်းမျိတ်ႉတႃး၊ ၸႄႈတွၼ်ႈၵျွၵ်ႉသႄႇ၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 190812 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇယူဝ်းၵၢၼ်ႇၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 1571 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 1730 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 3301 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းမျိတ်ႉတႃး
ပၢၼ်းတၢင်ႇ၊ ဝၢၼ်ႈ
ဝၢၼ်ႈပၢၼ်းတၢင်ႇ (, Paan Taang, ပန်းတန်) ၼႆႉ ပဵၼ်ဝၢၼ်ႈ ဢၼ်မီးၼႂ်း ဢိူင်ႇႁူဝ်ၼမ်ႉ၊ ၸႄႈဝဵင်းမွၵ်ႇမႆႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈ လၢင်းၶိူဝ်း၊ မိူင်းတႆး၊ မိူင်းမျၢၼ်ႇမႃႇၶႃႈဢေႃႈ။
274
လိူၼ်ၸၼ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၾႅပ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မၢတ်ႉၶျ်
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢေႇပရႄႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မေႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျုၼ်ႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢေႃးၵၢတ်ႉ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢွၵ်ႇထူဝ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၼူဝ်ႇဝႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်တီႇသႅမ်ႇပႃႇ
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:274
1351
1351
လိူၼ်ၸၼ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၾႅပ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မၢတ်ႉၶျ်
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢေႇပရႄႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မေႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျုၼ်ႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျူႇလၢႆႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢေႃးၵၢတ်ႉ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်သႅပ်ႇထႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢွၵ်ႇထူဝ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၼူဝ်ႇဝႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်တီႇသႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:1351
952
လိူၼ်ၸၼ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၾႅပ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မၢတ်ႉၶျ်
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢေႇပရႄႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မေႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျုၼ်ႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျူႇလၢႆႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢေႃးၵၢတ်ႉ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်သႅပ်ႇထႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢွၵ်ႇထူဝ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၼူဝ်ႇဝႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်တီႇသႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
953
လိူၼ်ၸၼ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၾႅပ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မၢတ်ႉၶျ်
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢေႇပရႄႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မေႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျူႇလၢႆႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်သႅပ်ႇထႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢွၵ်ႇထူဝ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၼူဝ်ႇဝႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်တီႇသႅမ်ႇပႃႇ
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:953