cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
လုင်းဢေႃးၸေႇယ
ၸၢတ်ႈသႅင်းတႆး ၽႄႈတိူၼ်းမႃး
ၸၢတ်ႈသႅင်းတႆး ႁဵတ်းႁိုဝ် ၽႄႈတိူၼ်းၵႂႃႇပေႃးဝႃႈၼႆၸိုင် ၵူၼ်းၼႂ်းၸုမ်း ငဝ်ႈငႃႇသႅင်းတႆး ၸိူဝ်းဢၼ် မေႃၵႃႈ ဢၼ်ပႄႉတူဝ်ၼၼ်ႉ ၶိုၼ်းသိုပ်ႇၵႂႃႇသွၼ်ပၼ် တီႈၸမ်တီႈၵႆလႄႈ ၸွတ်ႇၵႂႃႇယဝ်ႉ။ (1) သၢင်ႇၺုၼ်ႉ ၵႂႃႇသွၼ်ပၼ် မိူင်းပၼ်ႇမိူင်းတူၼ် (2) မၢၼ်ႇႁိူင်း ၵႂႃႇသွၼ်ပၼ် ဝၢၼ်ႈၸၢမ်မိူင်းမု၊ လႃႈသဵဝ်ႈ။ (3) သၢင်ႇမွင်ႇ၊ လၢႆးသ်ႂလူႇ ၵႂႃႇသွၼ်ပၼ် မိူင်းၵိုင်၊ လၢႆးၶႃႈ ပၢင်လူင်။ (4) သၢင်ႇလူး၊ လၢႆးႁိူင်းမၢတ်ႈ ၵႂႃႇသွၼ်ပၼ် မိူင်းငေႃႉ မိူင်းလူင် လွႆတွင်း မေႇမဵဝ်ႉ။ ယွၼ်ႉပိူဝ်ႈ ၵူၼ်းၼႂ်းၸုမ်းငဝ်ႈငႃႇသႅင်းတႆး ဢၼ်ပဵၼ် ၸၢႆးမၢၼ်ႇႁိူင်း၊ ၸၢႆးဢိင်ႇတ၊ ၸၢႆးသၢင်ႇလူး၊ ၸၢႆးၺုၼ်ႉ၊ ၸၢႆးသၢင်ႇယီႈၵၢၼ်းမၢတ်ႈ၊ ၼၢင်းၺိင်းၸၢမ်ႇ၊ ၼၢင်းသူၺ်ႇၼွႆႇၶဝ်ၸိူဝ်းၼႆႉ ဢွၵ်ႇလႄႇသွၼ်ပၼ် ပီႈၼွင်ႉ ၵူႈတီႈၵူႈတၢင်း ၵူႈဝၢၼ်ႈၵူႈမိူင်းလႄႈ ၸၢတ်ႈသႅင်းတႆးၵေႃႈ ၸင်ႇၽႄႈတႅၵ်ႇၵိင်ႇမုၼ်း ၼေႃႇပေႃႇမႃးတင်းၼမ်ယဝ်ႉ။ ၵွပ်ႈပိူဝ်ႈ ၶိုၼ်းၵႂႃႇပူင်သွၼ်ပၼ်ပိူၼ်ႈလႄႈ ၸၢႆးမၢၼ်ႇႁိူင်းၵေႃႈ ပဵၼ်မႃးသြႃႇမၢၼ်ႇႁိူင်း၊ ၸၢႆးဢိင်ႇတၵေႃႈ ပဵၼ်မႃးသြႃႇဢိင်ႇတႃႉ၊ ၸၢႆးသၢင်ႇလူးၵေႃႈ ပဵၼ် မႃး ပူႇသြႃႇသၢင်ႇလူးၼႆယူႇယဝ်ႉ၊
ၸုမ်ႈပေႃႈၸဝ်ႈငဝ်ႈငႃႇသႅင်းတႆး
ၵွပ်ႈပိူဝ်ႈ လုင်းဢေႃးၸေႇယ ပဵၼ်ၽူႈၵေႃႇသၢင်ႈ ငဝ်ႈငႃႇၸၢတ်ႈသႅင်းတႆးလႄႈ ထိုင်မႃး (7.2.1970) ဝၼ်းၶိူဝ်းတႆး တီႈၼမ်ႉတူႈၼၼ်ႉ ႁူဝ်ပဝ်ႈ ၵေႃႇမတီႇ ၶိုင်သၢင်ႈႁၢင်ႈပွင် ပၢင်ပွႆး ဝၼ်းၶိူဝ်းတႆး ဝဵင်းၼမ်ႉတူႈ ဢၼ်ပဵၼ်ၸဝ်ႈႁၢၼ်ၸဝ်ႈၸေႃးဢုင်ႇ ၸင်ႇၼွပ်ႈဢၢပ်ႈပၼ် ၸုမ်ႈပေႃႈၸဝ်ႈငဝ်ႈငႃႇသႅင်းတႆး လုင်းဢေႃးၸေႇယယဝ်ႉ။ ထိုင်မႃး 1344 ၼီႈ၊ ပီႈၼွင်ႉမိူင်းၶုၼ်ၶဝ် ၶႂ်ႈႁူႉၶႂ်ႈမေႃ သႅင်းတႆးၼႆ ၸင်ႇမႃးႁွင်ႉ ၸုမ်းလုင်းဢေႃးၸေႇယလႄႈ လုင်းဢေႃးၸေႇယ ၸင်ႇႁွင်ႉၸိူဝ်းဢၼ်မေႃၼၼ်ႉသေ ၵႂႃႇသွၼ်ပၼ်ၶဝ်ယူႇယဝ်ႉ။ ႁိုင်မႃးတၢၼ်ႇတၢၼ်ႇ ပူႇၸၢင်းမိူင်းၶုၼ် ၸင်ႇသိုပ်ႇႁွင်ႉၶဝ်ၵႂႃႇ မိူင်းပၼ်ႇသေ ၸင်ႇၵႂႃႇသွၼ်ပၼ်ၶဝ်မိူင်းပၼ်ႇထႅင်ႈယဝ်ႉ။ ၸင်ႇၵႂႃႇ ႁူႉၸၵ်းမိုတ်ႈၵိုဝ်း ၽူႈဢွၼ် ႁူဝ်ၶဝ် ပူႇၸၢင်းၵွၼ်း ၼၼ်ႉယူႇယဝ်ႉ။ လုင်းဢေႃးၸေႇၼႆႉ မေႃႁၵ်ႉႁွမ်တပႄးတႄႉတႄႉ။ ငိုၼ်းၵႃႈၸၢင်ႈပွႆး လႆႈမႃးတၢၼ်ႇႁိုဝ်ၵေႃႈ ၶိုၼ်းဢဝ်ၽႄမႅင်ႇ တပႄးမၼ်းသဵင်ႈသဵင်ႈယဝ်ႉ၊ ၼႂ်းတပႄးမၼ်း ၽ်ႂလ်ႂၽၢၼ် ၽ်ႂလ်ႂၵိၼ်းၼႆၵေႃႈ မၼ်းၽႄပၼ်ၵေႃႉၼၼ်ႉထႅင်ႈၵွၼ်ႇယဝ်ႉ။ ငိုၼ်းဢၼ်လႆႈမႃးၼၼ်ႉ ဢမ်ႇပႃးမႃးတႃႇတေလဵင်ႉ လုၵ်ႈမေးမၼ်းလႃးလႃး။ ၵေႃႉပဵၼ်မေးမၼ်း ၼၢင်းၵျႃႇၵေႃႈ ဢမ်ႇပွင်ႉထႃႉသင်၊ ၼၢင်းၵျႃႇၼႆႉ တေလႆႈဝႃႈပဵၼ်မႄႈႁိူၼ်းလီၵေႃႉၼိုင်ႈယဝ်ႉ၊ တူဝ်မၼ်းၶၢမ်ႇၵႃႉၶၢႆသေ လဵင်ႉၶဝ်ပေႃႈလုၵ်ႈ တၢင်းႁိူၼ်းယဝ်ႉ၊ မၢင်ပွၵ်ႈၵွႆလႆႈလဵင်ႉပႃး ၸဝ်ႈၸၢတ်ႈသႅင်း ၸိူဝ်းပဵၼ်တပႄး ပီႈၼွင်ႉ လုင်းဢေႃးၸေႇယ ၵွၼ်ႇယဝ်ႉ။
ၸိုဝ်ႈၸၢတ်ႈသႅင်းတႆးလႄႈ ၽူႈၼၢမ်းႁူဝ်
(1) ငဝ်ႈငႃႇၸၢတ်ႈသႅင်းတႆး လုင်းဢေႃးၸေႇယ (2) ၸၢတ်ႈမေႃႇၵျူဝ်ႇ ၶုၼၼေႃႇသီႇပေႃႉ (3) ၸၢတ်ႈမေႃႇၵျူဝ်ႇ သၢင်ႇမူးလိင်ႇ သီႇပေႃႉ၊ (4) ၸၢတ်ႈၼွၵ်ႈၵၢတ်ႇ ဢၢႆႈၵေႃး သီႇပေႃႉ (5) ၸၢတ်ႈတႃတေႈ ပူႇႁဵင်တႃႈတေႈ သီႇပေႃႉ၊ (6) ၸၢတ်ႈဝဵင်းၵဝ်ႇ ၶိင်းၺႃႇ သီႇပေႃႉ၊ (7) ၸၢတ်ႈႁၢႆးပု ၵျွၵ်ႉမႄး (8) ၸၢတ်ႈလွႆတွင်း မေႇမဵဝ်ႉ၊ (9) ၸၢတ်ႈမိူင်းလူင် သီႇပေႃႉ၊ (10) ၸၢတ်ႈႁၢႆးၶမ်း မိူင်းမႂ်ႇ ၼၢင်းၸိင်ႇထုၼ်း၊ ဢိူင်ႇ လွႆလူင် ၼမ်ႉသၼ်ႇ၊ (11) ၸၢတ်ႈမိူင်းမု ၶိင်းၵျွင်းၼၼ်ႇတႃႇ ဢိူင်ႇလွႆလူင် ၼမ်ႉသၼ်ႇ။ (12) ၸၢတ်ႈၼွင်ဢေႃႈ သၢင်ႇၶမ်း၊ လွႆလူင်၊ၼံႉသၼ်ႇ၊ (13) ၸၢတ်ႈပၢင်ၸဝ်ႈမိူင်း၊ ၸၢႆးသွၵ်ႉၵျႃႇ သီႇပေႃႉ၊ (14) ၸၢတ်ႈမိူင်းၵုတ်ႈ၊ ဝဵင်းမိူင်းၵုတ်ႈ၊ (15) ၸၢတ်ႈၸဝ်ႈယၢၼ်ႇ၊ ၸဝ်ႈယၢၼ်ႇ မိူင်းယႆ၊ (16) ၸၢတ်ႈဢေႃးတိင်ႇၼ၊ ဢေႃးတိင်ႇၼ သဵၼ်ႈဝီ၊ (17) ၸၢတ်ႈဝၢၼ်ႈဢွမ်ႈ၊ သဵၼ်ႈဝီ၊ (18) ၸၢတ်ႈၸေႈဢူ၊ မႁႃႇဝၼ်း၊ သဵၼ်ႈဝီ၊ (19) ၸၢတ်ႈၵုၼ်လူင်၊ ပူႇမူင်ၶုၼ်လူႇ၊ ၵုၼ်လူင်၊ (20) ၸၢတ်ႈသၢႆးလႅင်၊ သၢင်ႇတဵင်းဢွင်ႇ၊ မိူင်းမိတ်ႈ၊ (21) ၸၢတ်ႈမိူင်းႁူၵ်း၊ သၢင်ႇဝိယ၊ ဢိူင်ႇမိူင်းမိတ်ႈ၊ (22) ၸၢတ်ႈႁူဝ်ပၢင်ႇ၊ မဵဝ်ႉထိင်းၶုၼ်သၢင်ႇ၊ ႁူဝ်ပၢင်ႇ၊ (23) ၸၢတ်ႈမိူင်းယေႃ၊ ၸေႃးလ၊ မိူင်ယေႃ၊ (24) ၸၢတ်ႈၶိူဝ်းၼိမ်းပူႇတႃႇ၊ ပူႇလွႆယီႈ၊ လႃႈသဵဝ်ႈ၊ (25) ၸၢတ်ႈမိူင်းယႆ၊ ၸဝ်ႈဢုင်ႇၸိင်ႇ၊ မိူင်းယႆ၊ (26) ၸၢတ်ႈတၢင်ႉယၢၼ်း၊ ပွၵ်ႉႁႃႈ၊ ၸဝ်ႈလူး၊ တၢင်ႉယၢၼ်း၊ (27) ၸၢတ်ႈၼႃးၶူဝ်၊ လုင်းၶုၼ်ၺီႇ၊ မိူင်းယႆ၊ (28) ၸၢတ်ႈဝဵင်းၸၢၼ်း၊ ၸဝ်ႈၶမ်းသၢင်ႇလူး၊မိူင်းယႆ၊ (29) ၸၢတ်ႈတၢင်ႉယၢၼ်း၊ ပွၵ်ႉသီႇ လုင်းသၢင်ႇပု၊ တၢင်ႉယၢၼ်း (30) ၸၢတ်ႈတၢင်ႉယၢၼ်း၊ ပွၵ်ႉသွင်၊ သၢင်ႇသႃႇ၊ တၢင်ႉယၢၼ်း၊ (31) ၸၢတ်ႈၼႃးယ၊ သၢင်ႇၵုင်း၊ ဢိူင်ႇမိူင်းယႆ၊ (32) ၸၢတ်ႈလွႆၶႃး၊ ဢိင်ႇတ၊ လၢႆးၶႃး (33) ၸၢတ်ႈပၢင်လူင်၊ မၢႆၼိုင်ႈ၊ ၼၼ်ႇတထီး၊ ပၢင်လူင်၊ (34) ၸၢတ်ႈပၢင်လူင်၊ မၢႆသွင်၊ ၸၼ်ႇတႃႇ၊ ပၢင်လူင်၊ (35) ၸၢတ်ႈမူိင်းတုင်း၊ လုင်းသြႃႇမွင်ႇ၊ ၵဵင်းတုင်၊ (36) ၸၢတ်ႈၼွင်မွၼ်၊ ၸေရးၼၼ်ႇတီႇ၊ ၼွင်မွၼ်၊ (38) ၸၢတ်ႈလၢင်းၶိူဝ်း၊ ဢရိယ၊ လၢင်းၶိူဝ်း။ လိူဝ်သေ 38 ၸုမ်းၼႆႉ ၸၢတ်ႈသႅင်း ဢၼ်မီး တီႈဝၢၼ်ႈဢွၼ်ႇဝၢၼ်ႈဢိတ်း ဢၼ်ဢမ်ႇပေႃးမီးၸိုဝ်ႈ သႅင်ၼၼ်ႉၵေႃႈ တေႃႈတေၵိုတ်းမီးဝႆႉ တင်းၼမ်ယူႇ။ ၸၢတ်ႈတႆးၸိူဝ်းၼႆႉ လႆႈၵႂႃႇၵႃႈၼႄ ပီႈၼွင်ႉတႆးႁဝ်း ၸွမ်းပွႆးၵိၼ် ပွႆႈလူႇ၊ ပွႆးၵၼ်ႇတေႃး ၸဝ်ႈၾ၊ ပွႆးပၢင်တေႃႇပၢင်လွင်း ၼႂ်းမိူင်းတႆးယဝ်ႉ။ မိူဝ်ႈၸၢတ်ႈသႅင်းတႆး ပႆႇမီးၼၼ်ႉ လႆႈၵႂႃႇယိမ်ဢဝ် ၸၢတ်ႈသႅင်းမၢၼ်ႈ မႃးၵႃႈၼႄလႄႈ ငိုၼ်းမိူင်းတႆး လႆႈလႆၵႂႃႇၸူး ၼႂ်းထွင်း ပိူၼ်ႈတင်းၼမ်၊ ဝၢႆးသေ ၸၢတ်ႈတႆးမီးမႃးၼႆႉ ငိုၼ်းမိူင်းႁဝ်း ၶိုၼ်းလႆၶဝ်ႈၼႂ်း ထွင်းႁဝ်းၶိုၼ်းယဝ်ႉ။ ၸၢတ်ႈသႅင်းတႆးၼႆႉ ပဵၼ်တီႈတႆး တုမ်ၵၼ်၊ ၶွၼ်ႈၵၼ်သေ ႁဵတ်းပၼ်ႁႂ်ႈႁဝ်းၸမ်ၸ်ႂ ၵၼ်၊ ႁဵတ်းပၼ်ႁႂ်ႈၶေႃႈၵႂၢမ်းတႆးႁဝ်း မၼ်ႈၵိုမ်းၽႄႈတိူၼ်း ႁဵတ်းပၼ်ၽိင်ႈငႄႈႁဝ်း ဢမ်ႇႁူင်ႈဢမ်ႇႁၢႆ၊ ႁဵတ်းပၼ်ၵူၼ်းမိူင်းတႆးႁဝ်း လႆႈသိူဝ်းၼူဝ်ၶူဝ်ၵျေႃႇလႄႈ မီးၽွၼ်းလီတင်းၼမ် တႄႉတႄႉယူႇယဝ်ႉ။
ၵၢင်ၸ်ႂလုင်းဢေႃးၸေႇယ
ၵၢင်ၸ်ႂ ၵၢင်ၸ်ႂလုင်းဢေႃးၸေႇယၼႆႉ မၼ်းတိုၼ်း ၵမ်မၼ်ႈပၼ်ႈၵႅၼ်ႇဝႆႉဝႃႈ "ၵဝ်ၼႆႉ ဢမ်ႇႁဵတ်းပုၼ်ႈတႃႇ တူဝ်ၵဝ်၊ ၵဝ်ႁဵတ်းတႃႇ ၸိူဝ်ႉၶိူဝ်းဝၢၼ်ႈမိူင်းၵူၺ်း၊ ၼင်ႇႁိုဝ် ပီႈၼွင်ႉတႆးႁဝ်း တေလႆႈႁူႉလႆႈႁၼ် ယဵၼ်ႇငႄႈၸၢတ်ႈသႅင်းတႆးႁဝ်း၊ ၼင်ႇႁိုဝ် ယဵၼ်ႇငႄႈၸၢတ်ႈသႅင်းတႆးႁဝ်း တေၶိုၼ်ႈယႂ်ႇမႂ်ႇသုင် တင်ႈတေႃလႆႈၶေႃၶေႃၼၼ်ႉ ၵဝ်ၽင်တူဝ်ၸ်ႂၵဝ်ဝႆႉ ၼႂ်းၵၢၼ်ၸၢတ်ႈသႅင်းတႆးၼႆႉ ယဝ်ႉ" ၼႆယူႇ။ လုင်းဢေႃးၸေႇယၼႆႉ ပဵၼ်ပေႃႈၸဝ်ႈငဝ်ႈငႃႇ ၸၢတ်ႈသႅင်းတႆးသေၵူၺ်း ဢမ်ႇၵႃး လွင်ႈၸၢတ်ႈထုၵ်ႈ၊ ၸိူင်း ၸိူဝ်းၼႆႉၵေႃႈ မၼ်းသွၼ်ပၼ်ပွင်ပၼ်လႆႈသဵင်ႈသဵင်ႈယဝ်ႉ၊ လွင်ႈတႅမ်ႈလိၵ်ႈတႅမ်ႈၵႂၢမ်းၵေႃႈ မၼ်းၶူင်ဢွၵ်ႇတႅမ်ႈသေ သွၼ်ပၼ်ပိူၼ်ႈမီးတင်းၼမ်ယဝ်ႉ၊ ပေႃးတူၺ်း ဢဝ်ၼႂ်းပပ်ႉ သၢင်ႇၵၢၼ်းငူဝ်ႉၼၼ်ႉ ပဵၼ်ၼမ်ႉတိၼ် ၼမ်ႉမိုဝ်း လုင်းဢေႃးၸေႇယတႅမ်ႈဝႆႉလႄႈ ၼႂ်းၼၼ်ႉ လွင်ႈလီၶႂ်ႈၶူဝ်၊ လွင်ႈဝႆႉဝၢင်းၸ်ႂ လုင်းဢေႃးၸေႇယ မီးၸိူင်ႉႁိုဝ်၊ လွင်ႈၼမ်ႉၵႂၢမ်း ၵပျႃႇလင်ႇၵႃႇၵႂၢမ်းဝွၵ်းမၼ်း ယမ်ၵႃႈႁိုဝ် ဢၼ်ဝႃႈၼၼ်ႉ ထၢင်ႇၸႅင်ႈဝႆႉယူႇ၊ တီႈၼႂ်းၸိူင်း ဢမ်ႇလိုမ်းလႆႈ လွင်ႈသၢင်ႇၵွၼ်းလႄႈ ၼၢင်းၶမ်းလွတ်ႈၼၼ်ႉၵေႃႈ ပဵၼ်ၶေႃႈၽွတ်ႈၸ်ႂၽူႈတႅမ်ႈ လိၵ်ႈၶဝ်တႄႉတႄႉ။ လိူဝ်သေၼၼ်ႉ လုင်းဢေႃးၸေႇယၼႆႉ ပဵၼ်ၵူၼ်းမေႃတိၼ်မေႃမိုဝ်း ၵေႃႉၼိုင်ႈသေ ပတ်ႉတလႃးမႆႉ၊ ပတ်ႉတလႃးလဵၵ်းၸိူဝ်းၼႆႉၵေႃႈ ႁဵတ်းဢဝ် ၵူၺ်းမၼ်းသေ တွႆႇၼႄပိူၼ်ႈ သွၼ်ပၼ်ပိူၼ်ႈၵွၼ်ႇယဝ်ႉ၊ ၼင်ႇႁိုဝ်သဵင်သႅင်ႇ၊ ပႅၼ်ႇၵျူဝ်ႇတေလီၼၼ်ႉ တူဝ်မၼ်းၵေႃႉႁႃသိုဝ်ႉဢဝ် ၼင်ငိူၵ်ႈသေ မႄးႁဵတ်း ပႅၼ်ႇၵျူဝ်ႇႁင်းၵူၺ်းမၼ်းလ်ႂယဝ်ႉ။ လုင်းဢေႃးၸေႇယၼႆႉ ပဵၼ်ၽူႈမီးဝႃႇသၼႃႇ လိၵ်ႈလၢႆးၵေႃႉၼိုင်ႈ၊ ပဵၼ်ၽူႈႁၼ်ၵႆပႆယၢဝ်း ၵေႃႉၼိုင်ႈလႄႈ ၼင်ႇႁိုဝ် ၵူၼ်းပႃႈၼွင်ႈပႃႈလင် တေႁူႉႁၼ် လွင်ႈပိုၼ်းမၼ်းၼၼ်ႉ တူဝ်မၼ်းၶိုၼ်းတႅမ်ႈဝႆႉ ပိုၼ်းၵႅပ်ႈမၼ်းယဝ်ႉ။ လွင်ႈၸဝ်ႈၵဝ်ႇ ၶိုၼ်းတႅမ်ႈပိုၼ်းၸဝ်ႈၵဝ်ႇၼႆႉ ၼၢၼ်းမီးၼၢၼ်းႁၼ်တႄႉတႄႉ။ ပိုၼ်းၸဝ်ႈၵဝ်ႇၼၼ်ႉ ၸဝ်ႈၵဝ်ႇတႅမ်ႈဝႆႉၼၼ်ႉ တေမၢၼ်ႇမႅၼ်ႈသေ တၢင်ႇၵေႃႉတႅမ်ႈယူႇ။ မိူၼ်ၸိူင်ႉၼင်ႇ ၽူႈဢွၼ်ႁူဝ် မိူင်းဢိတ်းတီးယႃး မႁတ်ႉတမၵၼ်ႇတီႇၼၼ်ႉ တူဝ်မၼ်း ၶိုၼ်းတႅမ်ႈဝႆႉ ပိုၼ်းမၼ်း ၵူႈပိူင်ပိူင် ၸဵမ်လွင်ႈလီ လွင်ႈၸႃႉလႄႈ မီးၵႃႈၶၼ် တႃႇၵူၼ်းမိူင်းၶဝ် ဢမ်ႇၵႃး တႃႇၵူၼ်းၼႂ်းၵမ်ႇၽႃႇၵေႃႈ မီးၽွၼ်းလီ ၼမ်တႄႉတႄႉ။ လွင်ႈဢၼ် လုင်းဢေႃးၸေႇယ ႁၼ်ထိုင်ၵႆသေ ၶိုၼ်းတႅမ်ႈဝႆႉ ပိုၼ်းၵႅပ်ႈ တူဝ်မၼ်းၼၼ်ႉၼႆၸိုင် မီးၵႃႈၶၼ်ယႂ်ႇ ပုၼ်ႈတႃႇတႆးႁဝ်းတႄႉတႄႉ။ ၵွပ်ႈၼႆ ၵူၼ်းလူင်တႆးႁဝ်းၶဝ် ၽူႈလႂ်ၽႂ်သေဢမ်ႇဝႃႈ ၼင်ႇႁိုဝ် လုၵ်ႈလၢၼ်ႁဝ်း တေႁူႉပိုၼ်းႁဝ်းၼၼ်ႉ ၸဝ်ႈၵဝ်ႇ ထုၵ်ႇလီ တႅမ်ႈပိုၼ်းၸဝ်ႈၵဝ်ႇယူႇ။ ၸဝ်ႈၵဝ်ႇ ဢမ်ႇပဵၼ်တႅမ်ႈသေတ ထုၵ်ႇလီ လၢတ်ႈသေ ဢတ်းသႂ်ႇဝႆႉ ၼႂ်းၶႅပ်းၸၢၵ်ႈယူႇယဝ်ႉ။ ၽူႈႁႃပိုၼ်ႈ ၽႂ်ပဵၼ်ၽႂ် ၼႂ်းတႆးႁဝ်းၼႆၵေႃႈ လူဝ်ႇလႆႈဢဝ် ၸၢၵ်ႈဢတ်းသဵင်သေ တွင်ႈထၢမ် ႁႃႁွမ်ဝႆႉ ၽူႈၵတ်ႉၶႅၼ်ႇ ၽူႈၸိုဝ်ႈသဵင်ယႂ်ႇ ၼႂ်းတႆးႁဝ်းသေ ၵဵပ်းႁွမ်တၢင်ႇပိုၼ်းဝႆႉယူႇ၊ တႄႇဢဝ်ၼႆႉၵႂႃႇၼႃႈ လွင်ႈတႅမ်ႈမၢႆပိုၼ်းၼၼ်ႉ ႁဝ်းလူဝ်ႇဢွၼ်ၵၼ် ၶူၼ်ႉသွၵ်ႈႁႃ ႁႂ်ႈတႅတ်ႈၼႅတ်ႈယူႇ။
မိူဝ်ႈတူၵ်းၵိၼ်း
ထိုင်မႃး 1348 ၼီႈ လိူၼ်သိပ်းဢဵတ်းမႂ်ႇ 7-8 ၶမ်ႈ ၽူၼ်လူင်၊ ၼမ်ႉၼွင်းလူင် မႃးလုပ်ႇ ဝဵင်းသီႇပေႃႉလႄႈ ႁိူၼ်းလုင်းဢေႃးၸေႇယၶဝ်ၵေႃႈ လႆႈၺႃးၽေးၼမ်ႉလူင်ယဝ်ႉ။ ၵွပ်ႈပိူဝ်ႈ ဢမ်ႇထၢင်ႇဢမ်ႇထိူမ်သေ လွႆၵူၼ်ႇတဵင်ႁွင်ႈ ပဵၼ်ၽၢႆၵႂႃႇ၊ ၽူၼ်လူင် သမ်ႉမႃး ၼမ်ႉသမ်ႉယိုင်ႈတဵင်လွႆ၊ လွႆၵူၼ်ႇပဵၼ်ၽၢႆၼၼ်ႉ သမ်ႉပင်း၊ ၵွပ်ႈႁႅင်းၼမ်ႉႁူၺ်ႈ ၼမ်ႉလွႆၼၼ်ႉ ၸင်ႇလႆၶဝ်ႈမႃး ၼႂ်းၼမ်ႉတူႈလူင်သေ ၸင်ႇမႃး ထူမ်ႈဝဵင်းသီႇပေႃႉ။ တူၼ်ႈမႆႉယႂ်ႇလူင် သမ်ႉမႃးပၢၼ်ႉ ၶူဝ်လူင်သေ ၶူဝ်လူင်သီႇပေႃႉႁၵ်းၵႂႃႇယဝ်ႉ။ ၼမ်ႉၼၢၼ်းယွမ်းလႄႈ ႁိူၼ်းၸိူဝ်းသၢပ်ႇၼမ်ႉတူႈ လႆႈလူႉသုမ်းၵႂႃႇ၊ ၵူၼ်းၵမ်ႈၽွင်ႈ လႆႈလူႉသုမ်းၵႂႃႇယဝ်ႉ။ ႁိူၼ်းလုင်းဢေႃးၸေႇယၶဝ် တီႈပွၵ်ႉႁၢတ်ႇလႅင်ၵေႃႈ ၼမ်ႉလူၵ်ႈၵႂႃႇသေ ၵႃႈပဵၼ် ၶူဝ်းႁိူၼ်းၽိူၼ်ဝၢၼ်ႇ ၸဵမ်လိၵ်ႈလၢႆး ၸဵမ်ၶႅပ်းႁၢင်ႈမၢႆတွင်း ၵူႈပိူင်ပိူင် လႆႈလႆပႃးၵႂႃႇ ၼႂ်းၼမ်ႉသဵင်ႈသဵင်ႈသေ လုင်းဢေႃးၸေႇယၶဝ် ပေႃႈမႄႈလုၵ်ႈ ၵူၺ်းမီးၶူဝ်းၸပ်းတူဝ်ၵူၺ်း။ ၽွင်းၼၼ်ႉ ၵူၺ်းလႆႈၸႂ်ယႂ်ႇ ပီႈပီႈၼွင်ႉၼွင်ႉ ၸိူဝ်းဢၼ် မႃးပၼ်ၵိၼ်ပၼ်ယႅမ်ႉၼၼ်ႉ တႄႉတႄႉဝႃႈဝႃႈယူႇယဝ်ႉ။ လုင်းဢေႃးၸေႇယ ၸင်ႇၶုၵ်းၶူၼ်ႉ ဝူၼ်ႉၶွပ်ႈဝႃႈ ၼမ်ႉသႂ်ၵႃႈလႂ် လီၸႂ်ၵႃႈၼၼ်ႈ ၼႆသေ ၸင်ႇဢွၵ်ႇႁိူၼ်း ၵႂႃႇၸႂ်းပီႈ ၸႂ်းၼွင်ႉ တီႈတွင်ႇၵျီး၊ ပၢင်လူင်သေ မိူဝ်းမွၵ်ႇၶႆႈၼႄၶဝ် လွင်ႈလႆႈထူပ်းၽေး ၼမ်ႉလူင်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ပီႈၼွင်ႉတႆးႁဝ်းၼႆႉ ပေႃးႁၼ်ၵၼ် တူၵ်းၵိၼ်း ငိၼ်းၽၢၼ်ၼႆၸိုင် တိုၼ်းမေႃၸွႆႈထႅမ်ၵၼ်လႄႈ မူႇၸုမ်းသႅင်းတႆး လုင်းၼၼ်ႇတထီးၶဝ် လၢၼ်ၶုၼ်သႅင်၊ ၸၢႆးသၢင်ႇလူႇၶဝ် မႄႈသၢင်ႇမူၼ်းၶဝ် ပူႇၸၢင်းၸိုၼ်ႈၶဝ် ဢွၼ်ၵၼ်မႃးၸွႆႈထႅမ် သြႃႇဢေႃးၸေႇယ ငိုၼ်းမိုၼ်ႇၼိုင်ႈလႄႈ သြႃႇဢေႃးၸေႇယ ၸူမ်းသိူဝ်းၶွပ်ႈၸႂ်ထိုင် ၸိူဝ်းၸွႆႈထႅမ်ၼႆႉတႄႉတႄႉဝႃႈဝႃႈသေ သူးတွင်း သူင်ႇမဵတ်ႉတႃႇ တႅမ်ႈဝႆႉၼႂ်းပပ်ႉမၼ်း တီႈၼႃႈလိၵ်ႈ 16 ၼၼ်ႉ- "ႁႂ်ႈသူ လုၵ်ႈလၢၼ် ၵတ်းယဵၼ်ၶျၢမ်းသႃႇ ၶိုၼ်ႈယႂ်ႇမႂ်ႇသုင် သေၵမ်းလူၺ်ႈတ" ၼႆယူႇ၊ ဝၢႆးသေ လႆႈငိုၼ်းၵမ်ႉထႅမ်မႃး မိုၼ်ႇၼိုင်ႈၼၼ်ႉ ၸင်ႇၶိုၼ်းမႃးႁဵတ်းႁိူၼ်း၊ ၶိုၼ်းမႃး သိုဝ်ႉႁွမ်တွမ်ၸူႉ ၶူဝ်းႁိူၼ်းၽိူၼ်ဝၢၼ်ႇ ယူႇယဝ်ႉ။
ဝၢႆးၼမ်ႉလူင် ပူင်ၽဝႃႉ
ဝၢႆးသေ ၼမ်ႉလူင်ယဝ်. ၵေႃႉပဵၼ်မေး ၼၢင်းၵျႃႇ သဵင်ႈၵၢမ်ႇ သုတ်းမုၼ်မၢၼ် ပၢၼ်ၵူၼ်းၵႂႃႇ ဢွၼ်တၢင်းၶဝ်ယဝ်ႉ။ ဝၢႆးသေ ၼၢင်းၵျႃႇသဵင်ႈ လႆႈပႅတ်ႇလိူၼ် သြႃႇဢေႃးၸေႇယ ဢႃႇယုလႆႈမႃး (85) ယဝ်ႉလႄႈ ၸွမ်းၼင်ႇ ထဝ်ႈမႃး သမ်ႉမီးလူမ်းမဝ်း လူမ်းလိူတ်ႈလိူဝ်၊ ၸင်ႇလႆႈၵႂႃႇၶိုၼ်ႈႁူင်းယႃ(10) ဝၼ်း ၵွပ်ႈလိူတ်ႈၶိုၼ်ႈ လိူတ်ႈလိူဝ်လႄႈ ၵိၼ်ယႃလိူတ်ႈတူၵ်း သမ်ႉဢဝ်လိူတ်ႈယွမ်းၵႂႃႇႁႅင်း၊ သမ်ႉဢမ်ႇၶိုၼ်းၶိုၼ်ႈသေ သဵင်ႈၵႂၢမ်ႇသုတ်းမုၼ် တီႈႁိူၼ်းႁၢတ်ႇလႅင် မိူဝ်ႈ(12.9.1987) 1348 ၼီႈ လိူၼ်ၸဵတ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ မိူဝ်ႈၼႃႈ လုင်းဢေႃးၸေႇယ တိုၵ်ႉၶိုၼ်ႈႁူင်းယႃၼၼ်ႉ ၵေႃႉပဵၼ် လုၵ်ႈယိင်း ၼၢင်းလဵၵ်ႉ ဢၢင်ႈၵႂႃႇသိုဝ်ႉ ၵုၼ်ႇၶူဝ်းၶၢႆၼႆလႄႈ ၸင်ႇလႅၵ်ႈဝႆႉ ငိုၼ်းမၢင်လူင် မၢင်(75)သဵင်ႈသဵင်ႈ။ ၽိူဝ်ႇလုင်းဢေႃးၸေႇယသဵင်ႈသမ်ႉ မႅၼ်ႈၽွင်း ငိုၼ်းလၼ်ႇ (မႂ် 75/35/25) လၼ်ႇလႄႈ ငိုၼ်းတႃႇၸႂ်ႉၸၢႆ ၼႂ်းႁိူၼ်းၶဝ် ၵူၺ်းၵိုတ်း (16)ပျႃးၵူၺ်းၼႆယဝ်ႉ။ ၵူၺ်းၵႃႈ ၸိူဝ်းပဵၼ် တပႄးတပၢၼ်း ပီႈပီႈၼွင်ႉၼွင်ႉ ဢွၼ်ၵၼ်မႃး ဝၢင်ႇပွင်းၸွႆႈထႅမ်ပၼ် ၵူႈလွင်ႈလွင်ႈသေ ပဵၼ်ဢၼ်တဵမ်ထူၼ်ႈ သမ်ႉပေႃးလူၼ်ႉလိူဝ်ၵွၼ်ႇယဝ်ႉ။ မိူဝ်ႈဝၼ်းၵႂႃႇသူင်ႇ တီႈပႃႇၸႃႉၼၼ်ႉၵေႃႈ တပႄးတပၢၼ်း ဢိၵ်ႇလူၺ်ႈ ပီႈပီႈၼွင်ႉၼွင်ႉ ဢွၼ်ၵၼ်ႁၼ်ထိုင်ဝႃႈ သြႃႇလူင်ဢေႃးၸေႇယၼႆႉ ပဵၼ်ၽူႈပွင်ၵၢၼ် တႃႇၵူၼ်းၼမ်ၵေႃႉၼိုင်ႈၼႆလႄႈ ၵူၼ်းတင်းၼမ် ဢွၼ်ၵၼ်ၵႂႃႇၸွမ်းသူင်ႇ ၶႂၼ်တူဝ်မၼ်း တေႃႇပေႃးထိုင် ၶုမ်ပႃႇႁဵဝ်ႈ ၼမ်ႉမိုင်သမ်ႉပေႃးၵိုၼ်းဢိၵ်ႉဢိုၵ်ႉယဝ်ႉ။ ယၢမ်းလဵဝ် ၶုမ်ပႃႇႁဵဝ်ႈ ပေႃႈၸဝ်ႈ ငဝ်ႈငႃႇသႅင်းတႆးလုင်းဢေႃးၸေႇယ ၼႆႉ ၵေႃႇသၢင်ႈႁဵတ်းပဵၼ် ၶုမ်ဢုတ်ႇသေ မီးဝႆႉ တီႈၶုမ်ၼမ်ႉမိုင်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၽွင်းလုင်းဢေႃးၸေႇယ သဵင်ႈၵၢမ်ႇသုတ်းမုၼ်ၵႂႃႇ ၼၼ်ႉ ၵိုတ်းဝႆႉ လုၵ်ႈယိင်း ၼၢင်းတိၼ်ႇတိၼ်ႇဢေး (ပႃႈၼၢင်းလဵၵ်ႉ) လုၵ်ႈၸၢႆး ၸၢႆးၸိင်ႇဝုၼ်း (ၸၢႆးငူဝ်ႉ)လႄႈလုၵ်ႈယိင်း ၼၢင်းဝိၼ်းယီႇ(ၼၢင်းယိင်းၼွႆႉ) ဢိၵ်ႇလူၺ်ႈ လၢၼ်ၸၢႆးလၢၼ်ယိင်းမၼ်း ၵမ်ႈၽွင်ႈယူႇယဝ်ႉ။
ၶႅပ်းႁၢင်ႈ လုင်းဢေႃး
ၶႅပ်းႁၢင်ႈ လုင်းဢေႃးၸေႇယၸိူဝ်းၼၼ်ႉ ၵွပ်ႈပိူဝ်ႈ ၼမ်ႉလူင် မႃးလူၵ်ႈၼွင်းလႄႈ ပႃးၵႂႃႇ ၼႂ်းၼမ်ႉပႅတ်ႈ သဵင်ႈသဵင်ႈယူႇယဝ်ႉ။ တမ်ႈတီႈ တပႄးမၼ်းၼၼ်ႉၵေႃႈ ဢမ်ႇမီးဝႆႉလႄႈ ပဵၼ်ဢၼ်ႁႃယၢပ်ႇတႄႉတႄႉ။ ထိုင်မႃး 1988 ၽွင်းမိူဝ်ႈ ၼႃႈမိူင်းယုင်ႈ ၽွင်း (8888)တူဝ် ၵူၼ်းမိူင်း သၢၼ်ၶတ်းၶုၼ် (မသလ)လႄႈ ၸင်ႇၵႂႃႇယႃႉတဝ် လုမ်းပႃႇတီႇၵွင်ႇၸီႇယဝ်ႉ။ ၶႅပ်းႁၢင်ႈ လုင်းဢေႃးၸေႇယ ဢၼ်ပဵၼ် ပေႃႈၸဝ်ႈငဝ်ႈငႃႇ သႅင်းတႆး ဢၼ်ၶုၼ်ၶဝ် ဢဝ်သႂ်ႇမၢၼ်ႇသေ ၼႄဝႆႉ ၼႂ်းလုမ်းၶဝ်ၼၼ်ႉၵေႃႈ လႆႈၶၢမ်ႇ ပူတ်းထိုမ်ႈပႅတ်ႈလႄႈ မၢၼ်ႇမၼ်း လႅဝ်သေ ၵႂႃႇမီးဝႆႉ ၼႂ်းၸွၵ်ႉၽၵ်းတူ တီႈၼိုင်ႈ၊ ၵူၼ်းၵေႃႉၼိုင်ႈ ၸင်ႇၵႂႃႇႁၼ်သေ မၼ်းၸင်ႇဝူၼ်ႉဝႃႈ "ပဵၼ်ၶႅပ်းႁၢင်ႈ ပေႃႈပႃႈၼၢင်းလဵၵ်ႉဢိူဝ်ႈၼႆႉ" ၼႆသေ ၸင်ႇၵဵပ်းဢဝ်မႃးပၼ် ပႃႈၼၢင်းလဵၵ်ႉယဝ်ႉ။ လွင်ႈပိုၼ်း လုင်းဢေႃႈၸေႇယၼႆႉ ဝၢႆးသေ ၼမ်ႉၼွင်းယဝ်ႉ မၼ်းၸင်ႇဝူၼ်ႉဝႃႈ "ၵဝ်ထုၵ်ႇလီတႅမ်ႈဝႆႉ လွင်ႈပိုၼ်းၵဝ် ပွတ်းဢွၼ်ႇ တွၼ်ႈၼိုင်ႈယူႇ" ၼႆသေ ၸင်ႇတႅမ်ႈဝႆႉၼႂ်းပပ်ႉပဝ်ႇဢွၼ်ႇ ပပ်ႉၼိုင်ႈ ၼႂ်းၼၼ်ႉ ၼႃႈလိၵ်ႈမီး (16) သေတႃႉ ၼႃႈလိၵ်ႈမၢႆၼိုင်ႈတႄႉ ဢမ်ႇလႆႈႁၼ်။ မိူဝ်ႈ(19.4.1998) ၽွင်းပႃႈၼၢင်းလဵၵ်ႉ ဢဝ်ပပ်ႉပိုၼ်းပေႃႈၶဝ်လႄႈ ၶႅပ်းႁၢင်ႈ ပေႃႈၶဝ် (2) ၶႅပ်း မႃးပၼ် ၽူႈတႅမ်ႈလိၵ်ႈၼၼ်ႉ ပပ်ႉပိုၼ်းၼၼ်ႉ သမ်ႉပေႃး ဢမ်ႇမီး ၼႃႈသိူဝ်ႈမၼ်းယဝ်ႉ၊ ၵွပ်ႈယမ်းၼမ်ႉဝႆႉလႄႈ ၼႃႈလိၵ်ႈပပ်ႉ သမ်ႉပေႃးလိူင် ပဵၼ်ၸုမ်ႈပဵၼ်ၸုမ်ႈသေ မၢင်ၼႃႈ ပေႃးၶႂ်ႈသႃးယူႇယဝ်ႉ။ ၶႅပ်းႁၢင်ႈၶႅပ်းၼိုင်ႈ တိုၵ်ႉလီယူႇသေတ ၶႅပ်းဢၼ်ၼုင်ႈသိူဝ်ႈၶူဝ်းတႆး ၵူၼ်ႁူင်ႇယူင်ႉဝႆႉၼၼ်ႉတႄႉ ႁၢင်ႈမၼ်း လူၼ်ႇမူတ်းယဝ်ႉ။ ၽူႈတႅမ်ႈလိၵ်ႈ ၸင်ႇလႆႈ ဢဝ်မႃႈတႃႈၵုင်ႈသေ မႃးၸႂ်ႈပိူၼ်ႈ ၶိုၼ်းတႅမ်ႈႁၢင်ႈ ဢဝ်ႁႂ်ႈၶႅမ်ႉယူႇ၊ ၵွပ်ႈပိူဝ်ႈ ပႃႈၼၢင်းလဵၵ်ႉ ၵေႃႉမီးၵၢင်ၸႂ် ၶႂ်ႈႁႂ်ႈ တႅမ်ႈမၢႆဝႆႉ ပိုၼ်းပေႃႈၶဝ်လႄႈ ၽိူဝ်ႇလႆႈငိၼ်း ၶၢဝ်ႇဝႃႈ ၽူႈတႅမ်ႈလိၵ်ႈ ၽႅဝ်မႃးသီႇပေႃႉၼႆ ၸင်ႇဢဝ်ပိုၼ်းပေႃႈၶဝ်လႄႈ ၶႅပ်းႁၢင်ႈပေႃႈၶဝ် မႃႈတွၼ်ႈပၼ် တီႈၽူႈတႅမ်ႈလိၵ်ႈ၊ ၽူႈတႅမ်ႈလိၵ်ႈ ၸူမ်းသိူဝ်း ဢုပ်ႇၵၼ် ၶူၼ်ႉၶိုၼ်းပိုၼ်း လုင်းဢေႃးၸေႇယၵူႈလွင်ႈလွင်ႈလႄႈ ၵေႃႉပဵၼ်လုၵ်ႈယိင်းမၼ်း ပႃႈၼၢင်းလဵၵ်ႉ ၸူမ်းသိူဝ်ႈသေ ၼမ်ႉတႃပေႃး တူၵ်းယဝ်ႉ။
ၶေႃႈၶွပ်ႈၸႂ်
တႃႇတေ ႁွမ်တွမ်လႆႈ ပိုၼ်းလုင်းဢေႃးၸေႇယၼႆႉၽူႈတႅမ်ႈလိၵ်ႈ ၶွပ်ႈၸႂ်ယႂ်ႇၼမ်ထိုင် တီႈပႃႈၼၢင်းလဵၵ်ႉ(သီပေႃႉ) တႄႉတႄႉ။ လိူဝ်သေၼၼ်ႉ တမ်ႈတီႈ ၽူႈၵပ်းသိုပ်ႇ လၢတ်ႈၸႃပၼ် သြႃႇၸၢႆးထုၼ်းဢေး(တႃႈတေႈ) ၼၼ်ႉၵေႃႈ ၽူႈတႅမ်ႈလိၵ်ႈ ၶွပ်ႈၸႂ်ယႂ်ႇၼမ်တႄႉတႄႉယူႇ၊ ၵေႃႉပဵၼ် ပေႃႈၸဝ်ႈငဝ်ႈငႃႇ ၸၢတ်ႈသႅင်းတႆး လုင်းဢေႃးၸေႇယတႄ့ သဵင်ႈၵၢမ်ႇသုတ်းမုၼ်ယဝ်ႉသေတႃႉ တူဝ်တၢႆသေတ ၸိုဝ်ႈသဵင်တႄႉ ဢမ်ႇတၢႆဢမ်ႇႁၢႆသေ ၵိုတ်းဝႆႉ တေႃႇထိုင်ယၢမ်းၼႆႉယူႇ၊ ၸိူဝ်ႉၽတ်း ၸၢတ်ႈသႅင်းတႆး ဢၼ်လုင်းဢေႃးၸေႇယ ၵေႃႉၶၢမ်ႇထႆႁႆႈလိုမ်း ဝဵၵ်ႉပဵၼ်တိူၵ်ႇ ဝၢၼ်ႇၸိူဝ်ႉၽၼ်း သႂ်ႇၽုၼ်ႇႁူတ်းၼမ်ႉ လုမ်းလႃး ပဵၼ်တူၼ်ႈမွၵ်ႇမႃးၼၼ်ႉ ယၢမ်းလဵဝ် ၽႄႈတိူၼ်းဢွၵ်ႇမႂ်ႇ ၶိုၼ်ႈယႂ်ႇမႂ်ႇမႃး တင်းၼမ်ယူႇ။ ယွၼ်ႉပိူဝ်ႈ လုင်းဢေႃးၸေႇယၼႆႉ ပဵၼ်ပေႃႈ ငဝ်ႈငႃႇၸၢတ်ႈသႅင်းတႆးသေ ၶူင်ႁဵတ်းႁႂ်ႈ ၽိင်ႈငႄႈတႆး ၶိုၼ်ႈယႂ်ႇမႂ်ႇသုင်မႃး၊ ႁဵတ်းႁႂ်ႈ ၸၢတ်ႈသႅင်းတႆး ၽႄႈတိူၼ်းမႃးသေ ပဵၼ်လွင်ႈၼႃႈၵၢၼ် ယႂ်ႇၶိုၵ်ႉ ထိင်းသိမ်း ၽိင်ႈငႄႈႁဝ်းတႄႉတႄႉဝႃႈဝႃႈလႄႈ ငဝ်ႈငုၼ်းမုၵ်ႉၸုမ်းလူင် သင်ႇၶႃႇၸိုင်ႈတႆး ႁၼ်ထိုင်ၼင်ႇၼႆသေ ၸင်ႇၼွပ်ႇပၼ် ၸုမ်ႈ ၸဝ်ႈပၢႆးမွၼ်းတႆး (ငဝ်ႈငႃႇၸၢတ်ႈသႅင်းတႆး သီႇပေႃႉ) မိူဝ်ႈၽွင်းပွႆး ပီၵွၼ်းၶမ်း ပရိယတ်ႉတိ သတ်ႉထမ်ႇမပႃႇလ ၵႅၼ်ႇၸဝ်ႈၸိုင်ႈတႆး ဝဵင်းပၢင်လူင် ပီ 1370 လိူၼ်ႁူၵ်းမႂ်ႇ 13 ၶမ်ႈၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ယွၼ်ႉပိူၼ်ႈ ၸဝ်ႈလုင်းဢေႃးၸေႇယ (ပေႃႈၸဝ်ႈငဝ်ႈငႃႇ ၸၢတ်ႈသႅင်းတႆး) လပ်ႉလွႆငိုၼ်းလွႆၶမ်းၵႂႃႇယဝ်ႉလႄႈ လုၵ်ႈၼွင်ႉတပႄးမၼ်း ၽူႈဢွၼ်ႁူဝ် ၸတ်ႈသႅင်းမွၵ်ႇၵွၼ်တႆး သီပေႃႉ ၸၢႆးသၢင်ႇၸၢႆး ၶိုၼ်ႈႁပ်ႉတၢင်သေ မွၵ်ႇလၢတ်ႈၵႂၢမ်းၶွပ်ႈၸႂ်ၵႂႃႇယဝ်ႉ။ လွင်ႈၽိင်ႈငႄႈသႅင်းတႆးႁဝ်းၼၼ်ႉ ၼင်ႇႁိုဝ် တေဢမ်ႇဝွတ်ႈႁၢႆဝၢႆး၊ တေဢမ်ႇလၢင်ႇလဵၼ်းလၢႆး ၼင်ႇႁိုဝ်တေၶိုတ်းပၢၼ် တေၸၼ်ႉသုင်ၼၼ်ႉ ၼေႃႇတႅၼ်းၶိူဝ်း ၸဝ်ႈၸၢတ်ႈသႅင်းတႆးႁဝ်းၶဝ် ထုၵ်ႇလီၶတ်းၸႂ် သိမ်းပႅင်း ႁႂ်ႈပဵၼ်ဢဵၼ်ႁႅင်း ၽိင်ႈငႄႈတႆးႁဝ်းၵႂႃႇ ဝၼ်းတႃမိူဝ်းၼႃႈသေ လူဝ်ႇလႆႈ ဢဝ်ၽိင်ႈငႄႈတႆးႁဝ်း သႂ်ႇပၼ်ၼႂ်းၸႂ် ပီႈၼွင်ႉတႆးႁဝ်း ႁႂ်ႈမီးတၢင်းႁူႉၼမ် တၢင်းႁၼ်ၵႂၢင်ႈ၊ ႁႂ်ႈၸၢင်ႈမေႃ ႁၵ်ႉၸိူဝ်ႈၶိူဝ်းၽိင်ႈငႄႈ ႁႂ်ႈၸၢင်ႈမေႃႁၵ်ႉလိူဝ် တီႈၼိူဝ် ၽိင်ႈထုင်းတႆးႁဝ်းၼၼ်ႉယူႇယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ႁႂ်ႈမႂ်ႇသုင်သေၵမ်း ႁႅင်းသိူဝ်ၶႅင် တၢင်ႉယၢၼ်း 30.4.1998
ၸုၼ်ႇ 4
လိူၼ်ၸုၼ်ႇ (4) ဝၼ်းၼႆႉ ပေႃးဢဝ် ပၵ်းယဵမ်ႈဝၼ်းၵရီႇၵေႃးရီးယႅၼ်း ဝႃႈ ပဵၼ်ဝၼ်းထူၼ်ႈ (155) (ပေႃးပဵၼ် ပီဝႃႇထၢပ်ႈ ၼႆ ပဵၼ် ဝၼ်းထူၼ်ႈ (156))ဝၼ်းယဝ်ႉ။ တွၼ်ႈတႃႇတေသုတ်းပီၼႆႉ ၵိုတ်းထႅင်ႈယူႇ (210) ဝၼ်း။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၼ်းထိ ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ၸုၼ်ႇ
848
လိူၼ်ၸၼ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၾႅပ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မၢတ်ႉၶျ်
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢေႇပရႄႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မေႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျုၼ်ႇ
(1) ဝၼ်း။
402
လိူၼ်ၸၼ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
848
လိူၼ်ၵျူႇလၢႆႇ
(1) ဝၼ်း။
402
လိူၼ်ၾႅပ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
848
လိူၼ်ဢေႃးၵၢတ်ႉ
(1) ဝၼ်း။
လွႆၶူၵ်ႉ၊ ဝၢၼ်ႈ
ဝၢၼ်ႈလွႆၶူၵ်ႉ (, Loi Hkoke, လွိုင်ခုတ်) ၼႆႉ ပဵၼ်ဝၢၼ်ႈ ဢၼ်မီးၼႂ်း ဢိူင်ႇႁူဝ်လွႆ၊ ၸႄႈဝဵင်းမွၵ်ႇမႆႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈ လၢင်းၶိူဝ်း၊ မိူင်းတႆး၊ မိူင်းမျၢၼ်ႇမႃႇၶႃႈဢေႃႈ။
848
လိူၼ်သႅပ်ႇထႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
402
လိူၼ်မၢတ်ႉၶျ်
(1) ဝၼ်း။
848
လိူၼ်ဢွၵ်ႇထူဝ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
402
လိူၼ်ဢေႇပရႄႇ
(1) ဝၼ်း။
848
လိူၼ်ၼူဝ်ႇဝႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
402
လိူၼ်မေႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျုၼ်ႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျူႇလၢႆႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢေႃးၵၢတ်ႉ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်သႅပ်ႇထႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢွၵ်ႇထူဝ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၼူဝ်ႇဝႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်တီႇသႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:402
848
လိူၼ်တီႇသႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
ဢူဝ်းတွင်ႉ၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းတွင်ႇတႃႇ
ဝၢၼ်ႈဢူဝ်းတွင်ႉ  (အိုးတောင့်ရွာ, Oetaunt) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇသပုတ်ႉပိၼ်ႇတႄး၊ ၸႄႈဝဵင်းတွင်ႇတႃႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈမျိၼ်းၶျၢၼ်ႇ၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 191601 ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇသပုတ်ႉပိၼ်ႇတႄးၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 1123 ၊ ယိင်း 1471 သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 2594 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းတွင်ႇတႃႇ
ၽူင်းၸူဝ်း၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းဝၢၼ်းတႂိၼ်း
ဝၢၼ်ႈၽူင်းၸူဝ်း  (ဖုံးစိုးရွာ, Hponesoe) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇလူးၶိၼ်း၊ ၸႄႈဝဵင်းဝၢၼ်းတႂိၼ်း၊ ၸႄႈတွၼ်ႈမဵၵ်ႉထီႇလႃႇ၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 194686 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇလူးၶိၼ်းၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 1422 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 1565 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 2987 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ဢၢင်ႈဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းဝၢၼ်းတႂိၼ်း
ၼႂႃးၵူးလေး၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းမျိတ်ႉတႃး
ဝၢၼ်ႈၼႂႃးၵူးလေး  (နွားကူးလေးရွာ, Nwarkulay) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇၼႂႃးၵူးလေး၊ ၸႄႈဝဵင်းမျိတ်ႉတႃး၊ ၸႄႈတွၼ်ႈၵျွၵ်ႉသႄႇ၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 190882 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇၼႂႃးၵူးလေးၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 1114 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 1195 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 2309 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းမျိတ်ႉတႃး
ၸုၼ်ႇ 3
လိူၼ်ၸုၼ်ႇ (3) ဝၼ်းၼႆႉ ပေႃးဢဝ် ပၵ်းယဵမ်ႈဝၼ်းၵရီႇၵေႃးရီးယႅၼ်း ဝႃႈ ပဵၼ်ဝၼ်းထူၼ်ႈ (154) (ပေႃးပဵၼ် ပီဝႃႇထၢပ်ႈ ၼႆ ပဵၼ် ဝၼ်းထူၼ်ႈ (155))ဝၼ်းယဝ်ႉ။ တွၼ်ႈတႃႇတေသုတ်းပီၼႆႉ ၵိုတ်းထႅင်ႈယူႇ (211) ဝၼ်း။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၼ်းထိ ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ၸုၼ်ႇ
ပိၼ်ႇလႄႇဢိၼ်း၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းမတယႃႇ
ပိၼ်ႇလႄႇဢိၼ်း (ပင်းလယ်အင်းရွာ, Pinlelinn) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇပိၼ်ႇလႄႇဢိၼ်း၊ ၸႄႈဝဵင်းမတယႃႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈပၢင်ႇဢူး၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 189898 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇပိၼ်ႇလႄႇဢိၼ်းၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 853 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 968 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 1821 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းမတယႃႇ
1454
လိူၼ်ၸၼ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၾႅပ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မၢတ်ႉၶျ်
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢေႇပရႄႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျုၼ်ႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျူႇလၢႆႇ
(1) ဝၼ်း။
ဢေႃးၵၢတ်ႉ
(1) ဝၼ်း။
သႅပ်ႇထႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
ဢွၵ်ႇထူဝ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
ၼူဝ်ႇဝႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
တီႇသႅမ်ႇပႃႇ
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:1454
မျိၼ်းၵပႃႇ၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းၺွင်ႇဢူး
ဝၢၼ်ႈမျိၼ်းၵပႃႇ  (မြင်းကပါရွာ၊ Myinkapar) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇမျိၼ်းၵပႃႇ ၊ ၸႄႈဝဵင်းၺွင်ႇဢူး၊ ၸႄႈတွၼ်ႈၺွင်ႇဢူး၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 192338 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇမျိၼ်းၵပႃႇၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 2817 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 3240 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 6057 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းၺွင်ႇဢူး
ထၼွင်ၵျိၼ်း၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းၵျွၵ်ႉပတွင်း
ဝၢၼ်ႈထၼွင်ၵျိၼ်း  (ထနောင်ကျင်းရွာ၊ Htanaungkyin) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇတွင်ႇဢူး၊ ၸႄႈဝဵင်းၵျွၵ်ႉပတွင်း၊ ၸႄႈတွၼ်ႈၺွင်ႇဢူး၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 192141 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇတွင်ႇဢူးၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 1799 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 2283 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 4082 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းၵျွၵ်ႉပတွင်း
တႄးၵူင်း၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းပတဵင်ႇၵျီး
ဝၢၼ်ႈတႄးၵူင်း  (တဲကုန်းရွာ, Tekone) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇမႄးၵိၼ်းၵူင်း၊ ၸႄႈဝဵင်းပတဵင်ႇၵျီး၊ ၸႄႈတွၼ်ႈတႃႈလိူဝ်ႇ၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 189649 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇမႄးၵိၼ်းၵူင်းၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 4033 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 4355 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 8388 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ဢၢင်ႈဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းပတဵင်ႇၵျီး
ယႂႃႇတိတ်ႉၵူင်း၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းငၸုၼ်ႇ
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းငၸုၼ်ႇ
ယႄးတၶုၼ်ႇ၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းၵျွၵ်ႉသႄႇ
ဝၢၼ်ႈယႄးတၶုၼ်ႇ  (ရဲတံခွန်ရွာ, Yetakhon) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇတၢၼ်ႇ၊ ၸႄႈဝဵင်းၵျွၵ်ႉသႄႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈပၢင်ႇဢူး၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 218253 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇၸလေႇၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 3806 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 4035 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 7841 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းၵျွၵ်ႉသႄႇ
401
လိူၼ်ၸၼ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၾႅပ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မၢတ်ႉၶျ်
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢေႇပရႄႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မေႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျူႇလၢႆႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢေႃးၵၢတ်ႉ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်သႅပ်ႇထႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢွၵ်ႇထူဝ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၼူဝ်ႇဝႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်တီႇသႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:401
ၵၢၼ်ႇၵျီးထွင်ႉ၊ ၸႄႈဝဵင်း
ၸႄႈဝဵင်းၵၢၼ်ႇၵျီးထွင်ႉ (ကန်ကြီးထောင့်မြို့နယ် ; Kangyidaunt Township) ၼႆႉ ပဵၼ်ၸႄႈဝဵင်းဢၼ်ၼိုင်ႈ ဢၼ်မီးတီႈၼႂ်း ၸႄႈတွၼ်ႈပတဵင်ႇ၊ ၸႄႈတိူင်းဢေႇယႃႇဝတီႇ၊ မိူင်းမျၢၼ်ႇမႃႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ဝဵင်းပၵ်းလုမ်းၸႄႈဝဵင်းၼႆႉ ပဵၼ် ဝဵင်းၵၢၼ်ႇၵျီးထွင်ႉယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ၸႄႈဝဵင်းၸိူဝ်းမီးၼႂ်း ၸႄႈတွၼ်ႈပတဵင်ႇ ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ၸႄႈတိူင်းဢေႇယႃႇဝတီႇ
ဝၢၼ်ႈပဵင်း
ဝၢၼ်ႈပဵင်း (, Wan Pying, ဝမ်ပြိန်း) ၼႆႉ ပဵၼ်ဝၢၼ်ႈ ဢၼ်မီးၼႂ်း ဢိူင်ႇႁူဝ်လွႆ၊ ၸႄႈဝဵင်းမွၵ်ႇမႆႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈ လၢင်းၶိူဝ်း၊ မိူင်းတႆး၊ မိူင်းမျၢၼ်ႇမႃႇၶႃႈဢေႃႈ။
ၵူၺ်းၵူင်း၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းယမႄးတိၼ်း
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းယမႄးတိၼ်း
1453
1453
လိူၼ်ၸၼ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၾႅပ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မၢတ်ႉၶျ်
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢေႇပရႄႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မေႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျုၼ်ႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျူႇလၢႆႇ
(1) ဝၼ်း။
ဢေႃးၵၢတ်ႉ
(1) ဝၼ်း။
သႅပ်ႇထႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
ဢွၵ်ႇထူဝ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
ၼူဝ်ႇဝႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
တီႇသႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:1453
ၸုၼ်ႇ 5
လိူၼ်ၸုၼ်ႇ (5) ဝၼ်းၼႆႉ ပေႃးဢဝ် ပၵ်းယဵမ်ႈဝၼ်းၵရီႇၵေႃးရီးယႅၼ်း ဝႃႈ ပဵၼ်ဝၼ်းထူၼ်ႈ (156) (ပေႃးပဵၼ် ပီဝႃႇထၢပ်ႈ ၼႆ ပဵၼ် ဝၼ်းထူၼ်ႈ (157))ဝၼ်းယဝ်ႉ။ တွၼ်ႈတႃႇတေသုတ်းပီၼႆႉ ၵိုတ်းထႅင်ႈယူႇ (209) ဝၼ်း။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၼ်းထိ ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ၸုၼ်ႇ
847
လိူၼ်ၸၼ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၾႅပ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မၢတ်ႉၶျ်
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မေႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢေႃးၵၢတ်ႉ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်သႅပ်ႇထႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢွၵ်ႇထူဝ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်တီႇသႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:847
သီႇမီးၶူင်ႇ၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းမျိၼ်းၶျၢၼ်ႇ
ဝၢၼ်ႈသီႇမီးၶူင်ႇ  (ဆီမီးခုံရွာ, Simeekhon) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇသီႇမီးၶူင်ႇ၊ ၸႄႈဝဵင်းမျိၼ်းၶျၢၼ်ႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈမျိၼ်းၶျၢၼ်ႇ၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 191210 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇသီႇမီးၶူင်ႇၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 2456 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 2744 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 5200 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းမျိၼ်းၶျၢၼ်ႇ
ၵျွႆးၶျၢၼ်ႇ၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းမလႅင်ႇ
ဝၢၼ်ႈၵျွႆးၶျၢၼ်ႇ  (ကျွဲခြံရွာ, Kywechan) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇၵျွႆးၶျၢၼ်ႇ ၊ ၸႄႈဝဵင်းမလႅင်ႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈမဵၵ်ႉထီႇလႃႇ၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 194179 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇၵျွႆးၶျၢၼ်ႇၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 1458 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 1904 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 3362 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းမလႅင်ႇ
ၼႃႈလိၼ်ၽွင်းငမ်းဢုပ်ႉပိူင်ႇ မိူင်းမၢၼ်ႈ
ဢၼ်ဝႃႈ ၸႄႈတိူင်း (တိုင်းဒေသကြီး)ဢၼ်ဝႃႈၼၼ်ႉ လႆႈလႅၵ်ႈလၢႆႈႁွင်ႉမႃး မိူဝ်ႈလိူၼ်ဢေႃးၵၢသ်ႉ ပီ 2010 ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ လိူဝ်သေၸႄႈတိူင်းဢေႇယႃႇဝတီႇလႄႈ ၸႄႈတိူင်းတၼိၼ်းတႃႇယီႇ ၸႄႈတိူင်းဢၼ်ၵိုတ်းလိူဝ်ႁႃႈဢၼ်ၼၼ်ႉတႄႉ မိူၼ်ၵၼ်တင်းၸိုဝ်ႈ ၸႄႈလူင်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၸႄႈတိူင်းတႃႈၵုင်ႈ ၼႆႉပဵၼ် ၼႃႈလိၼ် ဢၼ်ၵူၼ်းယူႇၼမ်သေပိူၼ်ႈသေ ၸႄႈမိူင်းယၢင်းလႅင်ၼႆႉ ပဵၼ်ၼႃႈလိၼ် ဢၼ်ၵူၼ်းယူႇဢေႇသေပိူၼ်ႈယဝ်ႉ။ ပေႃးဢဝ်ဢေႇရိယႃႇၼႃႈလိၼ်ဝႃႈၸိုင် ၸႄႈမိူင်းတႆးၼႆႉ ပဵၼ်ဢၼ်ယႂ်ႇသေပိူၼ်ႈသေ ၸႄႈတိူင်းတႃႈၵုင်ႈ သမ်ႉပဵၼ်ဢၼ်လဵၵ်ႉသေပိူၼ်ႈယဝ်ႉ။ ၸႄႈမိူင်းတႆးၼႆ့ တၢင်းၵႂၢင်ႈမၼ်းမီး (61090) လွၵ်းလၵ်းသေ ဢၼ်ၵႂၢင်ႈသေပိူၼ်ႈထီႈသွင်ႉၸမ်ႉပဵၼ် ၸႄႈတိူင်းၸႄႈၵႅင်း တၢင်းၵႂၢင်ႈမီး (36535)လွၵ်းလၵ်းယဝ်ႉ။
ၸိူဝ်းဢၼ်ပဵၼ် ၸႄႈမိူင်းလႄႈ ၸႄႈတိူင်းၸိူဝ်းၼၼ်ႉၵေႃႈ ၶိုၼ်းၸႅၵ်ႇၽေႁဵတ်းပဵၼ်ဝႆႉ ၸႄႈတွၼ်ႈ ဝႆႉဢေႃႈ။ လိူဝ်သေၼၼ်ႉဢမ်ႇၵႃး သိုပ်ႇၸႅၵ်ႇၽေဝႆႉ ၸႄႈတွၼ်ႈထႅင်ႈ ပဵၼ်ဝႆႉ ၸႄႈဝဵင်း၊ ပွၵ်ႉ၊ ဢိူင်ႇ လႄႈ ဝၢၼ်ႈ ၼႆယဝ်ႉ။
ပိူင်သၢင်ႈဢုပ်ႉပိူင်ႇ
ဢၼ်ပဵၼ် လွၵ်းလၢႆးဢုပ်ႉပိူင်ႇ ၸႄႈမိူင်း၊ ၸႄႈတိူင်းလႄႈၼႃႈလိၼ်ၽွင်းငမ်းႁင်းၶေႃၼၼ်ႉ လႆႈၼႄဝႆႉ တီႈၼႂ်း လၵ်းမိူင်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၸႄႈမိူင်းလႄႈ ၸႄႈတိူင်း
ဢၼ်ၸိူဝ်းပဵၼ် ၸႄႈမိူင်းလႄႈ ၸႄႈတိူင်းၼႆႉ ၸိူဝ်းပဵၼ် လူင်ပွင်ၸိုင်ႈၸႄႈမိူင်း လႄႈ လူင်ပွင်ၸိုင်ႈ ၸႄႈတိူင်း ၸိူဝ်းဢၼ် ၸွမ်ၽွင်း၊ ၶုၼ်ၽွင်း လႄႈ ၸွမ်သိုင်ႇၾိင်ႈၶဝ်ၶဝ်ႈပႃးဝႆႉၼၼ်ႉ ၵေႃႉဢုပ်ႉပိူင်ႇၵႂႃႇယဝ်ႉ။ ၸိူဝ်းပဵၼ် လုမ်းတႅၼ်းၽွင်းၸႄႈမိူင်း လႄႈ လုမ်းတႅၼ်းၽွင်းၸႄႈတိူင်း ၸိူဝ်းၶဝ်ႈပႃး တႅၼ်းၽွၼ်းလိူၵ်ႈတၢင်ႇလႄႈ တႅၼ်းၽွၼ်းၵူၼ်းသိုၵ်းတတ်ႉမတေႃႇၸိူဝ်းၼႆႉသမ်ႉ ပဵၼ် ၽၢႆႇမၵ်းမၼ်ႈသိုင်ႇၾိင်ႈ ၼႆယဝ်ႉ။
ၼႃႈလိၼ်မိူင်းႁူမ်ႈတုမ် ၼေႇပျီႇတေႃႇ
တီႈၼႂ်း လၵ်းမိူင်း မိူင်းႁူမ်ႈတုမ် မိူင်းမျၢၼ်ႇမႃႇ (ပီ 2008) တီႈ တွၼ်ႈ (50) ၼၼ်ႉမၵ်းမၼ်ႈဝႆႉဝႃႈ ဢဝ် ၼေႇပျီႇတေႃႇၼႆႉ မၵ်းမၼ်ႈပဵၼ် ၼႃႈလိၼ်မိူင်းႁူမ်ႈတုမ်သေ၊ တူဝ် ၸဝ်ႈၸွမ်ၸိုင်ႈၵေႃႉ ဢုပ်ႉပိူင်ႇၵႂႃႇဝႃႈၼႆဝႆႉယဝ်ႉ။
ၼႃႈလိၼ်ၽွင်းငမ်းႁင်းၶေႃလႄႈ တိူင်းၽွင်းငမ်းႁင်းၶေႃ
တီႈၼႂ်းၸႄႈတိူင်းၸႄႈၵႅင်းၼႆႉ တီႈၼႂ်း မိူင်းတႆးၼႆႉ
ပၢၼ်ၶူဝ်ႇလူဝ်ႇၼီႇဢင်းၵိတ်ႉ
လိူဝ်သေၼၼ်ႉ ၸိူဝ်းပဵၼ် ၸႄႈတွၼ်ႈမေႃႇလမႅင်ႇ လႄႈ ၸႄႈတွၼ်ႈသထူင်ႇ ဢၼ်မီးယူႇၼႂ်း ၸႄႈမိူင်းမွၼ်းယၢမ်းလဵဝ်လႄႈသင်၊ ၸိူဝ်းပဵၼ်ၼႃႈလိၼ်ဢၼ်ၶဝ်ႈပႃးဝႆႉယူႇ တီႈၼႂ်း မိူင်းယၢင်းယၢမ်းလဵဝ်လႄႈသင် ႁူမ်ႈၵၼ်သေ မၵ်းမၢႆဝႃႈ ၸႄႈတွၼ်ႈတၢၼ်ႇလုၼ်ႇ (ၼမ်ႉၶူင်း)၊ ဢၼ်ပဵၼ် ၸႄႈတွၼ်ႈထဝႄႇ လႄႈ ၸႄႈတွၼ်ႈမျဵၵ့် ဢၼ်မီးယူႇယၢမ်းလဵဝ်ၼၼ်ႉ ႁုပ်ႈၵၼ်သေ မၵ်းမၢႆဝႃႈပဵၼ်ၼႃႈလိၼ်ဢုပ်ႉပိူင်ႇ တိူင်းတၼိၼ်းတႃႇယီႇ ဝႃႈၼၼ်မႃးယဝ်ႉ။
လၢႆးၼၼ်ႉၼင်ႇၵဝ်ႇ ၸိူဝ်းပဵၼ် ဢၼ်မီးဝႆႉယူႇၼႂ်း တိူင်းတႃႈၵုင်ႈယၢမ်းလဵဝ် ဢၼ်ပဵၼ် ၸႄႈတွၼ်ႈပွတ်းႁွင်ႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈပွတ်းၸၢၼ်းၸိူဝ်းၼႆႉ ၶဝ်ပႃးၼႂ်း တိူင်းပႃႇၵိူဝ်သေ၊ ၸိူဝ်းပဵၼ် ၸႄႈတွၼ်ႈမၢၼ်ႈမေႃႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈမျိတ်ႉၵျီးၼႃး ဢၼ်မီးၼႂ်း ၸႄႈမိူင်းၶၢင်ယူႇ ယၢမ်းလဵဝ်ၼႆႉၵေႃႈ ၶဝ်ႈပႃးၼႂ်း တိူင်းၸႄႈၵႅင်းမႃးယဝ်ႉ။
ထိုင် 1940 ၼၼ်ႉ ဢဝ် တိူင်းမိၼ်းပူး ၶိုၼ်းမႄးလႅၵ်ႈလၢႆႈၸိုဝ်ႈပဵၼ် တိူင်းမၵူၺ်းသေ ဢဝ်တိူင်းမဵၵ်ႉထီႇလႃႇၼႆႉ ၶၢႆႉၶဝ်ႈတႂ်ႈ ၸႄႈတွၼ်ႈတႃႈလိူဝ်ႇမႃးယူႇယဝ်ႉ။
ဝၢႆးလွတ်ႈလႅဝ်းသဝ်းၶေႃ
ဝၢႆးသေလႆႈလွတ်ႈလႅဝ်းသဝ်းၶေႃႈ မိူဝ်ႈပီ 1948၊ ၸၼ်ႇဝႃႇရီႇ 4 ဝၼ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉသေ ၶိုၼ်းၸႅၵ်ႇဢဝ် သၼ်လွၼ်ၶျၢင်း ၵႃႈတီႈၼႂ်း ၸႄႈမိူင်းရၶႅင်ႇသေၵေႃႈ ၶိုၼ်းၽွတ်ႈႁႅၼ်း ၸႄႈတိူင်းဝိသဵတ်ႇၶျၢင်း မႃးၼႆယဝ်ႉ။ ၸိူဝ်းပဵၼ် ၸႄႈတွၼ်ႈမၢၼ်ႈမေႃႇ လႄႈ ၼႃႈလိၼ်ၸႄႈၼႃး ၸိူဝ်းၼႆႉ မႃးႁူမ်ႈၵၼ်သေ ႁဵတ်းပဵၼ် ၸႄႈမိူင်းၶၢင်၊ ဢမ်းႁတ်ႉ၊ သထူင်ႇ လႄႈ ၸႄႈတွၼ်ႈတွင်ႇငူႇ ဢၼ်မီးဝႆႉယူႇတီႈၼႂ်း ၸႄႈတိူင်းတၼိၼ်းတႃႇယီႇၼၼ်ႉ မႃးႁူမ်ႈၵၼ်သေ ၽွတ်ႈႁႅၼ်းပဵၼ် ၸႄႈမိူင်းယၢင်းမႃးယဝ်ႉ။ ဢဝ်ၸႄႈမိူင်းယၢင်းလႅင် ၸႅၵ်ႇဢွၵ်ႇၼႂ်း ၸိုင်ႈမိူင်းတႆးၸဝ်ႈၽဢုပ်ႉၼၼ်ႉသေ ၸူးဢဝ်ၸႄႈမိူင်းဝႃႉ မႃးႁူမ်ႈၵၼ်သေၵေႃႈ ၽွတ်ႈႁႅၼ်းပဵၼ်မႃး မိူင်းတႆးယဝ်ႉ။
မိူဝ်ႈပီ 1952 ၼၼ်ႉ ဢဝ် ၸႄႈမိူင်းယၢင်းလႅင် (ကရင်နီပြည်နယ်) ၼၼ်ႉ လႅၵ်ႈလၢႆႈၸိုဝ်ႈပဵၼ် ၸႄႈမိူင်းယၢင်းလႅင် (ကယားပြည်နယ်)ၼႆယဝ်ႉ။ မိူဝ်ႈပီ 1964 ၼၼ်ႉ ဢဝ်ၸႄႈတိူင်းတႃႈၵုင်ႈ ၸႅၵ်ႇဢွၵ်ႇမႃးတီႈ ၸႄႈတိူင်းပႃႇၵိူဝ်ယူႇယဝ်ႉ။
မိူဝ်ႈၵၢပ်ႈပၢၼ် လူင်ပွင်ၸိုင်ႈ ၶွင်ႇၸီႇလုၵ်ႉၽိုၼ်ႉ ၼၼ်ႉ ဢိင်ၼိူဝ်လူၺ်ႈ သိုင်ႇၾိင်ႈလွင်ႈဢုပ်ႉပိူင်ႇၼႃႈလိၼ်မိူင်းႁူမ်ႈတုမ်မျၢၼ်ႇမႃႇသေလႄႈ ဢၼ်ပဵၼ် ၸႄႈတွၼ်ႈမေႇယုၼႃႈလိၼ်ၶၼ်ႈ ဢၼ်မီးမႃးၼႂ်း ၸႄႈတိူင်းရၶႅင်ႇၼၼ်ႉ ၶိုၼ်းဢဝ်သႂ်ႇတႂ်ႈ ၸႄႈတွၼ်ႈၽႄမွင်းတေႃး ဢၼ်မီးတႂ်ႈ ၸႄႈတွၼ်ႈၸိတ်ႉတူၺ်ႇၼၼ်ႉ၊ ၸိူဝ်းပဵၼ်ၸႄႈတွၼ်ႈၼႂ်းမိူင်းတႆး ၸႄႈတွၼ်ႈ ၵဵင်းတုင်၊ မိူင်းတူၼ်၊ တႃႈၶီႈလဵၵ်း၊ ၵုၼ်လူင်ၼႃႈလိၼ်ႈၶၼ် ၸိူဝ်းၼၼ်ႉ ၶိုၼ်းႁဵတ်းပၼ် ၸႄႈတွၼ်ႈၵဵင်းတုင်၊ ၸႄႈတွၼ်ႈၵုၼ်လူင်၊ ဢၼ်ပဵၼ် ၼႃႈလိၼ်ၶၼ်ႈၸႄႈတွၼ်ႈပူႇတႂ်းပွတ်းဢွၵ်ႇ ဢၼ်မီးၼႂ်းၸႄႈမိူင်းၶၢင်ၼၼ်ႉၵေႃႈ ၶိုၼ်းမၵ်းမၼ်ပဵၼ် ၸႄႈတွၼ်ႈပူႇတႂ်း)သေ၊ ဢၼ်ပဵၼ်ၸႄႈတွၼ်ႈၼႃႈလိၼ်ၶၼ်ႈလေႃးၶွင်ႇၼၼ်ႉၵေႃႈ ၶိုၼ်းဢဝ်သႂ်ႇၶဝ်ႈတႂ်ႈ ၸႄႈတွၼ်ႈၸႄႈၼႃး မႃးယဝ်ႉ။
ထိုင်ပီ 1972 ၼၼ်ႉ ဢဝ် ၸႄႈတွၼ်ႈ ႁၢၼ်ႇတႃႇဝတီႇ လႄႈ ၸႄႈတွၼ်ႈမေႃႇပီႇၼၼ်ႉ ၶၢႆႉၶဝ်ႈတႂ်ႈ ၸႄႈတိူင်းတႃႈၵုင်ႈမႃးယဝ်ႉ။
ပီ 1974 ပၢၼ် ဢူးၼေႇဝိၼ်းၼၼ်ႉ ဢၼ်ပဵၼ် ၸႄႈတိူင်းဝိသဵတ်ႇၶျၢင်းၼၼ်ႉ လႅၵ်ႈလၢႆႈႁွင်ႉပဵၼ် ၸႄႈမိူင်းၶျၢင်းမႃးသေ ဢၼ်ပဵၼ်ၸႄႈလူင် ဝဵင်းၾလမ်း ၼၼ်ႉၵေႃႈ ၶၢႆႉဢဝ် ဝဵင်းႁႃးၶႃးပဵၼ်ၸႄႈလူင်မႃးယဝ်ႉ။ ဢဝ် ၸႄႈမိူင်းမွၼ်း ၸႅၵ်ႇဢွၵ်ႇၼႂ်း ၸႄႈတိူင်းတၼိၼ်းတႃႇယီႇမႃးသေ၊ ဢဝ် ဝဵင်းမေႃႇလမႅင်ႇ ႁဵတ်းပဵၼ်ၸႄႈလူင် ၸႄႈမိူင်းမွၼ်းသေ၊ ဢဝ် ဝဵင်းထဝႄႇ ႁဵတ်းပဵၼ်ၸႄႈလူင် ၸႄႈတိူင်းတၼိၼ်းတႃႇယီႇမႃးယဝ်ႉ။ ဢၼ်ပဵၼ်ၸႄႈတိူင်းရၶႅင်ႇၼၼ်ႉၵေႃႈ မၵ်းမၼ်ႈပဵၼ် ၸႄႈမိူင်းမႃးယဝ်ႉ။
ဝၢႆးသေပီ 1995 မႃး ယွၼ်ႉလွင်ႈၽွမ်ႉၸႂ်လွင်ႈငမ်းယဵၼ်ၵၼ်တင်း တပ်ႉသိုၵ်းၶၢင်လွတ်ႈလႅဝ်းသေ ဢဝ် ၸႄႈတွၼ်ႈမိူင်းယၢင်းၼႆႉ ၸႅၵ်ႇဢွၵ်ႇၼႂ်း ၸႄႈတွၼ်ႈၸႄႈၼႃးသေ ၽွတ်ႈႁႅၼ်းပဵၼ် ၸႄႈတွၼ်ႈမႂ်ႇမႃးယဝ်ႉ။
လုၵ်ႉတီႈ ၶွင်ႇၸီႇၸိုင်ႈမိူင်းၵတ်းယဵၼ်လႄႈ ႁုၼ်ႈမုၼ်းၶိုၼ်ႈယႂ်ႇသေ ဝၢႆးတေႇဢဝ်ပုၼ်ႈၽွၼ်းၵႂႃႇ မိူဝ်ႈ ပီ 1997 ၼူဝ်ႇဝႅမ်ႇပႃႇ 15 ဝၼ်းၼၼ်ႉ လႆႈမႄးၽွတ်ႈႁႅၼ်း လႅၵ်ႈလၢႆႈ ပၢႆးမၢၵ်ႈမီးၸိုင်ႈမိူင်း၊ ဢိင်ၼိူဝ်သၢႆငၢႆလွင်ႈဢုပ်ႉပိူင်ႇသေလႄႈ လႆႈလႅၵ်ႈၸိူဝ်းပဵၼ် ဝဵင်း၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ပွၵ်ႉ ၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။ မိူဝ်ႈႁဵတ်းလွင်ႈၸိူဝ်းၼၼ်ႉ ဢိင်ၼိူဝ် ၶေႃႈပူင်ပိုၼ်ၽၢဝ်ႇ ထၢၼ်ၽွင်းလူင် ၵၢၼ်ၼႂ်းမိူင်း ဢၼ်ပိုၼ်ၽၢဝ်ႇဢွၵ်ႇမိူဝ်ႈဝၼ်းထီႉ 27.8.99 ၼၼ်ႉ ဢဝ် ၸႄႈတွၼ်ႈပျီႇ လႄႈ ၸႄႈတွၼ်ႈတႃႇယႃႇဝတီႇ ဢၼ်မီးတီႈ ပွတ်းတူၵ်းၸႄႈတိူင်းပႃႇၵိူဝ်ၼၼ်ႉ ႁူမ်ႈၵၼ်ေသ ႁဵတ်းပဵၼ်ၸႄႈတိူင်ၽႄ ၸႄႈတိူင်းပႃႇၵိူဝ်ႇ (ပွတ်းတူၵ်း) မႃးယဝ်ႉ။
လၵ်းမိူင်း ပီ 2008
ဢိင်ၼိူဝ်လၵ်းမိူင်း ပီ 2008 သေ ၸိူဝ်းပဵၼ်ၸႄႈတိူင်းၸဵတ်းတိူင်းၼၼ်ႉ ႁႂ်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႈႁွင်ႉဝႃႈ ၸႄႈတိူင်းလူင် (တိုင်းဒေသကြီး)မႃးယဝ်ႉ။ လႆႈမၵ်းမၼ်ႈ ၼႃႈလိၼ်မိူင်းႁူမ်ႈတုမ် ဢၼ်ၸႄႈလူင်ၼေႇပျီႇတေႃႇၶဝ်ႈပႃးၼၼ်ႉလႄႈသင်၊ မၵ်းမၼ်ႈ ၼႃႈလိၼ်ၽွင်းငမ်းႁင်းၶေႃလႄႈ တိူင်းၽွင်းငမ်းႁင်းၶေႃၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။
ၸိူဝ်းပဵၼ် တိူင်းၽွင်းငမ်းႁင်းၶေႃ လႄႈ ၼႃႈလိၼ်ၽွင်းငမ်းႁင်းၶေႃၼၼ်ႉ -
မိူဝ်ႈပီ 2010 ဢေႃးၵၢသ်ႉ 20 ဝၼ်းၼၼ်ႉ လႆႈမၵ်းမၼ်ႈပိုၼ်ၽၢဝ်ႇမႃး ဢဝ်တိူင်းၸဵတ်းတိူင်း ႁဵတ်းပဵၼ် ၸႄႈတိူင်းလူင်(တိုင်းဒေသကြီး)၊ ဝဵင်းပၵ်းလုမ်း တိူင်းၽွင်းငမ်းႁင်းၶေႃ (ကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ရတိုင်း) လႄႈ ၼႃႈလိၼ်ၽွင်းငမ်းႁင်းၶေႃ (ကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ရဒေသ)၊ ၸႄႈတွၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းတီႈၼႂ်း ၼႃႈလိၼ်မိူင်းႁူမ်ႈတုမ် ၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ၵၢၼ်ၽွင်းငမ်း မိူင်းမျၢၼ်ႇမႃႇ
ၽွင်ႇယူဝ်းတေႃး၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းမလႅင်ႇ
ဝၢၼ်ႈၽွင်ႇယူဝ်းတေႃး  (ဖောင်ရိုးတောရွာ, Hpaungyoetaw) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇလႄႇၵျီး ၊ ၸႄႈဝဵင်းမလႅင်ႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈမဵၵ်ႉထီႇလႃႇ၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 194080 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇ လႄႇၵျီးၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 663 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 807 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 1470 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းမလႅင်ႇ
ပေႃမႃး၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းမိူင်းၵုတ်ႈ
ဝၢၼ်ႈပေႃမႃး  (ဘော်မားရွာ၊ Bawmar) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇၵျွၵ်ႉသိၼ်ႇ၊ ၸႄႈဝဵင်းမိူင်းၵုတ်ႈ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈပၢင်ႇဢူး၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 190283 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇၵျွၵ်ႉသိၼ်ႇၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 1351 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 1000 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 2351 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းမိူင်းၵုတ်ႈ
ဢွင်ႇသပျေႇ၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းတွင်ႇတႃႇ
ဝၢၼ်ႈဢွင်ႇသပျေႇ  (အောင်သပြေရွာ, Aungthapyay) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇသပုတ်ႉပိၼ်ႇတႄး၊ ၸႄႈဝဵင်းတွင်ႇတႃႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈမျိၼ်းၶျၢၼ်ႇ၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 191603 ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇသပုတ်ႉပိၼ်ႇတႄးၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 1123 ၊ ယိင်း 1471 သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 2594 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
တိတ်ႉၶျူဝ်ႇၵူင်း၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းပတဵင်ႇၵျီး
ဝၢၼ်ႈတႄးၵူင်း  (သစ်ချိုကုန်းရွာ, Thitchokone) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇမႄးၵိၼ်းၵူင်း၊ ၸႄႈဝဵင်းပတဵင်ႇၵျီး၊ ၸႄႈတွၼ်ႈတႃႈလိူဝ်ႇ၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 189650 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇမႄးၵိၼ်းၵူင်းၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 4033 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 4355 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 8388 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ဢၢင်ႈဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းပတဵင်ႇၵျီး
ပူၵ်ႉၵူင်း၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းဝၢၼ်းတႂိၼ်း
ဝၢၼ်ႈပူၵ်ႉၵူင်း  (ဘုတ်ကုန်းရွာ, Bokekone) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇလူးၶိၼ်း၊ ၸႄႈဝဵင်းဝၢၼ်းတႂိၼ်း၊ ၸႄႈတွၼ်ႈမဵၵ်ႉထီႇလႃႇ၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 194688 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇလူးၶိၼ်းၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 1422 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 1565 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 2987 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ဢၢင်ႈဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းဝၢၼ်းတႂိၼ်း
ၼႃႈလိၼ်ၽွင်းငမ်းႁင်းၶေႃ
ၼႃးလိၼ်ၽွင်းငမ်းႁင်းၶေႃ ဢမ်ႇၼၼ် တိူင်းၽွင်းငမ်းႁင်းၶေႃ ဢၼ်ဝႃႈၼၼ်ႉ မၼ်းပဵၼ်ၶေႃႈၵႂၢမ်း ဢၼ်ႁွင်ႉၵိုၵ်းၼႃႈလိၼ် ဢၼ်မီးၼႂ်းမိူင်းမျႅၼ်ႇမႃႇၼႆႉယဝ်ႉ။ တီႈၼႂ်းမိူင်းမျႅၼ်ႇမႃႇၼႆႉ ၼႃႈလိၼ်ၽွင်းငမ်းႁင်းၶေႃ မီးဝႆႉ ႁႃႈဢၼ် ႄလႈ တိူင်းၽွင်းငမ်းႁင်းၶေႃ မီးဝႆႉ ဢၼ်ၼိူင်ႈယဝ်ႉ။
ၸုမ်းၵွၼ်းၵၢၼ် ၼႃးလိၼ်ၽွင်းငမ်းႁင်းၶေႃ
ပဵၼ်ၸုမ်း ၽၢႆႇဢုပ်ႉပိူင်ႇ၊ ၽၢႆႇမၵ်းမၼ်ႈပၵ်းပိူင် ယဝ်ႉ။ ဢဝ်ၸုမ်းၵွၼ်းၵၢၼ် ႁဵတ်းပဵၼ်ငဝ်ႈသေ လႆႈၽွတ်းႁႅၼ်းဝႆႉ ၵေႃႇမတီႇပွင်ၵၢၼ်ပိုၼ်ႉတီႈယဝ်ႉ။
ၸိူဝ်းလီတူၺ်း ဢၼ်ၵပ်းၵၢႆႇၵၼ်
လႅၼ်လိၼ်ၽွင်းငမ်းဢုပ်ႉပိူင်ႇ မိူင်းမျႅၼ်ႇမႃႇ
တွင်ႇဢူး၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းၵျွၵ်ႉပတွင်း
ဝၢၼ်ႈတွင်ႇဢူး  (တောင်ဦးရွာ၊ Taungu) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇတွင်ႇဢူး၊ ၸႄႈဝဵင်းၵျွၵ်ႉပတွင်း၊ ၸႄႈတွၼ်ႈၺွင်ႇဢူး၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 192139 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇတွင်ႇဢူးၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 1799 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 2283 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 4082 ၵေႃႉယဝ်ႉ။ မီးတီႈႁိမ်း သဵၼ်ႈတၢင်းၽႂ်းလူင် တႃႈၵုင်ႈ-တႃႈလိူဝ်ႇယဝ်ႉ။ မီးဝႆႉတီႈၼႂ်း ၵၢင် ၵႄႈ ဝဵင်းၵျွၵ်ႉပတွင််း လႄႈ ဝဵင်းမဵၵ်ႉထိလႃႇ ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းၵျွၵ်ႉပတွင်း
သႄႇပႄႇ၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းမတယႃႇ
သႄႇပႄႇ (ဆယ်ပယ်ရွာ, Sepei) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇပၢၼ်းယႃႉ၊ ၸႄႈဝဵင်းမတယႃႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈပၢင်ႇဢူး၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 189980 ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇပၢၼ်းယႃႉၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 3332 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 3516 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 1821 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းမတယႃႇ
400
လိူၼ်ၸၼ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၾႅပ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မၢတ်ႉၶျ်
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢေႇပရႄႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မေႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျုၼ်ႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျူႇလၢႆႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢေႃးၵၢတ်ႉ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်သႅပ်ႇထႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢွၵ်ႇထူဝ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်တီႇသႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:400
မၢၵ်ႇလၢင်း (လွႆသၢဝ်)၊ ဝၢၼ်ႈ
ဝၢၼ်ႈမၢၵ်ႇလၢင်း (လွႆသၢဝ်) (, Mat Lan (Loi Saow), မတ်လန်း (လွိုင်ဆောင်)) ၼႆႉ ပဵၼ်ဝၢၼ်ႈ ဢၼ်မီးၼႂ်း ဢိူင်ႇႁူဝ်လွႆ၊ ၸႄႈဝဵင်းမွၵ်ႇမႆႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈ လၢင်းၶိူဝ်း၊ မိူင်းတႆး၊ မိူင်းမျၢၼ်ႇမႃႇၶႃႈဢေႃႈ။
846
လိူၼ်ၸၼ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
ၵျုၼ်းပူဝ်ႇၵၢၼ်ႇ၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းၺွင်ႇဢူး
ဝၢၼ်ႈၵျုၼ်းပူဝ်ႇၵၢၼ်ႇ  (ကျွန်းဘိုကန်ရွာ၊ Kyunbokan) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇမျေႇၼီႇ ၊ ၸႄႈဝဵင်းၺွင်ႇဢူး၊ ၸႄႈတွၼ်ႈၺွင်ႇဢူး၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 192487 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇမျေႇၼီႇၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 2187 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 2738 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 4925 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းၺွင်ႇဢူး
846
လိူၼ်မၢတ်ႉၶျ်
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢေႇပရႄႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မေႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျုၼ်ႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢေႃးၵၢတ်ႉ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်တီႇသႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:846
ၸုၼ်ႇ 6
လိူၼ်ၸုၼ်ႇ (6) ဝၼ်းၼႆႉ ပေႃးဢဝ် ပၵ်းယဵမ်ႈဝၼ်းၵရီႇၵေႃးရီးယႅၼ်း ဝႃႈ ပဵၼ်ဝၼ်းထူၼ်ႈ (157) (ပေႃးပဵၼ် ပီဝႃႇထၢပ်ႈ ၼႆ ပဵၼ် ဝၼ်းထူၼ်ႈ (158))ဝၼ်းယဝ်ႉ။ တွၼ်ႈတႃႇတေသုတ်းပီၼႆႉ ၵိုတ်းထႅင်ႈယူႇ (208) ဝၼ်း။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၼ်းထိ ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ၸုၼ်ႇ
တႅတ်ႉသီႇယတ်ႉ(ၸ်) လႄႈ မၢၼ်းလီႇယတ်ႉ(ၸ်)
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ပိုၼ်းသုၼ်ႇတူဝ်
ၼမ်ႉတႃႈလီႈ၊ ဝၢၼ်ႈ
ဝၢၼ်ႈၼမ်ႉတႃႈလီႈ (, Nam Taa Li, နမ့်တာလီ (ထီတာလီ)) ၼႆႉ ပဵၼ်ဝၢၼ်ႈ ဢၼ်မီးၼႂ်း ဢိူင်ႇၵိူၼ်ႇတူလူင်၊ ၸႄႈဝဵင်းမွၵ်ႇမႆႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈ လၢင်းၶိူဝ်း၊ မိူင်းတႆး၊ မိူင်းမျၢၼ်ႇမႃႇၶႃႈဢေႃႈ။
1452
လိူၼ်ၸၼ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၾႅပ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မၢတ်ႉၶျ်
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢေႇပရႄႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မေႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျူႇလၢႆႇ
(1) ဝၼ်း။
ဢေႃးၵၢတ်ႉ
(1) ဝၼ်း။
သႅပ်ႇထႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
ဢွၵ်ႇထူဝ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
တီႇသႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:1452
လႅတ်ႉပၢၼ်ႇသဵၵ်ႉ၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းမျိတ်ႉတႃး
ဝၢၼ်ႈလႅတ်ႉပၢၼ်ႇသဵၵ်ႉ  (လက်ပန်ဆိပ်ရွာ, Letpanseik) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇၼႂႃးသျႃႇယူဝ်း၊ ၸႄႈဝဵင်းမျိတ်ႉတႃး၊ ၸႄႈတွၼ်ႈၵျွၵ်ႉသႄႇ၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 190819 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇၼႂႃးသျႃႇယူဝ်းၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 727 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 820 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 1547 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းမျိတ်ႉတႃး
ယေႇဢဵၵ်ႉၵျိၼ်း၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းမလႅင်ႇ
ဝၢၼ်ႈယေႇဢဵၵ်ႉၵျိၼ်း  (ရေအိတ်ကျင်းရွာ, Yaeaikkyin) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇၵျွၵ်ႉတၢၼ်း ၊ ၸႄႈဝဵင်းမလႅင်ႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈမဵၵ်ႉထီႇလႃႇ၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 194068 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇၵျွၵ်ႉတၢၼ်းၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 2429 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 2892 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 5321 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းမလႅင်ႇ
လႄႇၵျီးတႃႇ၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းငၸုၼ်ႇ
ဝၢၼ်ႈလႄႇၵျီးတႃႇ  (လယ်ကြီးသာရွာ၊ Lelgyithar) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇပၢၼ်း ၊ ၸႄႈဝဵင်းငၸုၼ်ႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈမျိၼ်းၶျၢၼ်ႇ၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 192164 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇပၢၼ်းၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 1610 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 1954 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 3564 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းငၸုၼ်ႇ
ဢိၼ်းယႃး၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းပၢင်ႇဢူး
ဝၢၼ်ႈဢိၼ်းယႃး  (အင်းယားရွာ, Innyar) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇဢိၼ်းယႃး၊ ၸႄႈဝဵင်းပၢင်ႇဢူး၊ ၸႄႈတွၼ်ႈပၢင်ႇဢူး၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 189858 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇဢိၼ်းယႃးၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 1294 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 1238 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 2532 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ဢၢင်ႈဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းပၢင်ႇဢူး
ၼႃႈႁိူၼ်း (႔) မဵဝ်း
ပုတ်ႉထၸဝ်ႈ တႅၵ်ႈၼိူင်းဝႆႉ ၽူဝ်လႄႈ​မေး မီး (႔) ပိူင်ယဝ်ႉ။
ၼိုင်ႈ - ၽူဝ်မိူၼ်ၵူၼ်းတၢႆလႄႈ ယူႇၸွမ်းမေး ၵေႃႉမိူၼ်ၵူၼ်းတၢႆ။ သွင် - ၽူဝ်မိူၼ်ၵူၼ်းတၢႆလႄႈ ယူႇၸွမ်း​မေး ၵေႃႉမိူၼ်ၼၢင်းၽီ၊ သၢမ် - ၽူဝ်မိူၼ်ၶုၼ်ၽီလႄႈ ယူႇၸွမ်းမေး ၵေႃႉမိူၼ်ၵူၼ်းတၢႆ၊ သီႇ - ၽူဝ်လႄႈတင်း​မေး မိူၼ်ၶုၼ်ၽီ ၼၢင်းၽီ ယူႇၸွမ်းၵၼ် ၼႆယဝ်ႉ။
လိူဝ်သေၼၼ်ႉ ပုတ်ႉထၸဝ်ႈ သိုပ်ႇလၢတ်ႈဝႃႈ ၽူဝ်လႄႈမေးတင်းသွင်ၼႆႉ မေႃပွင်ၵၢၼ်လီႁူမ်ႈၵၼ်၊ မီးၼမ်ႉၸႂ်လီမိူၼ်ၵၼ် ​မီးၶေႃႈယုမ်ႇယမ်ၼိူဝ်ၵၼ် ၵၢၼ်ၼႂ်းလေႃးၵၵေႃႈ မေႃသၢင်ႈလီ ၵၢၼ်ၼႂ်းထမ်ႇမၷေႃႈ မေႃႁဵတ်းမိူၼ်ၵၼ်ၼၼ်ႉ ၽူဝ်မေးသွင်ၵေႃႉၼႆႉ မိူၼ်ၶုၼ်ၽီလႄႈ ၼၢင်းၽီယဝ်ႉ ဝႃႈၼႆ။
သပုတ်ႉပိၼ်ႇတႄး၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းတွင်ႇတႃႇ
ဝၢၼ်ႈသပုတ်ႉပိၼ်ႇတႄး  (သပွတ်ပင်တဲရွာ, Thaputpinte) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇသပုတ်ႉပိၼ်ႇတႄး၊ ၸႄႈဝဵင်းတွင်ႇတႃႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈမျိၼ်းၶျၢၼ်ႇ၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 191600 ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇသပုတ်ႉပိၼ်ႇတႄးၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 1123 ၊ ယိင်း 1471 သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 2594 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းတွင်ႇတႃႇ
ၸဝ်ႈသြႃႇလူင် ၺႃၼသမ်ႇၽႃႇရ
ၸႃႇတိလႄႈပေႃႈမႄႈ
ၸိုဝ်ႈပေႃႈ ပူႇလွႆၼွႆႉၶျေႇ ၊ ၸိုဝ်ႈမႄႈ ပႃႈဢေးၼၢင်း။ ၸႃႇတိ ဝၢၼ်ႈၼမ်ႉသၢႆး ၊ ပွၵ်ႉၽၢႆႇတူၵ်းၵျွင်း ၊ ဢိူင်ႇဝၢၼ်ႈႁၢတ်ႇ၊ တူင်ႇဝဵင်းၸဝ်ႈၾႃႉမွၵ်ႇမႆႇ။ ၵိူတ်ႇမႃး မိူဝ်ႈ ပီၵေႃးၸႃႇ 1286-ၼီႈ၊ လိူၼ်သိပ်းဢဵတ်းလွင်ႈ 2-ၶမ်ႈ၊ (14၊ 10 ၊ 1924) ဝၼ်းဢၢင်းၵၢၼ်း။ ၸိုဝ်ႈမိူဝ်ႈလဵၵ်ႉ ႁွင်ႉဝႃႈ ၸၢႆးထီး။
ပဵၼ်သၢင်ႇလႄႈၸၢင်း
ပဵၼ်သၢင်ႇမိူဝ်ႈပီ 1300 ၼီႈ၊ လိူၼ်သီႇလွင်ႈ (14)ၶမ်ႈ၊ (3၊ 3၊ 1939)၊ ပဵၼ်ၸၢင်း မိူဝ်ႈ 1306ၼီႈ၊ လိူၼ်သိပ်းသွင်မႂ်ႇ (8)ၶမ်ႈ၊ (23၊10၊1944)ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
တီႈၸဝ်ႈႁဵၼ်းလိၵ်ႈမႃး
ပီ 1308 ၼီႈ မၼ်းၸဝ်ႈၵႂႃႇသွၼ်ဢဝ်လိၵ်ႈ ၼႂ်းၼွင်ႁၢႆးယႃႈ တီႈၵျွင်းလႅင် တီႈၸဝ်ႈသြႃႇသေႃးၽိတ။ ပီၼႆႉၼင်ႇၵဝ်ႇ ၸွမ်းၸဝ်းသြႃႇဝိမလႃႇၽိဝမ်ႇသ ၵႂႃႇယူႇၵျွင်း ဝိသုတ်ႉထႃႇရူင်ႇမႂ်ႇ ဝဵင်းလိူဝ်ႇ။ ဝၢႆးဢွၵ်ႇဝႃႇမႃး ၸဝ်ႈၾႃႉယွင်ႈႁူၺ်ႇၶဝ် ၵႂႃႇပၢင်းၸဝ်ႈသြႃႇဝိမလႃႇၽိဝမ်ႇသ မႃးယူႇတီႈၵျွင်းၵၢၼ်ႇၵျီးလႄႈ ၸဝ်ႈသြႃႇၺႃႇၼသမ်ႇၽႃႇရၼႆႉၵေႃႈ လႆႈၶၢႆႉမႃးၸွမ်းယဝ်ႉ။ ယူႇတီႈၵျွင်းၵၢၼ်ႇၵျီးၼၼ်ႉ ၶၢဝ်းတၢင်းႁႃႈပီသေ ဢွင်ႇထိုင်ၸၼ်ႉသတ်ႉထ ၼႂ်းပၢင်ပွႆးဝိၼယႃႇတိၼုၵ်ႉၵႁ လႄႈ ၸၼ်ႉလူင် ၼႂ်းပႃႇလိပထမပျၢၼ်ႇလူင်ပွင်ၸိုင်ႈယဝ်ႉ။ ပီ 1315 ၼီႈၼၼ်ႉ ၵႂႃႇတွပ်ႇလိၵ်ႈ ထမ်ႇမႃႇၸရိယ တီႈယၼ်ႇၵုင်သေ ဢွင်ႇၵႂႃႇ 6 ၽိုၼ်ယဝ်ႉ။ မၼ်းၸဝ်ႈၵေႃႈ ဝၢႆးတွပ်ႇလိၵ်ႈယဝ်ႉ သိုပ်ႇယူႇတီႈၵျွင်း ပုတ်ႉထသႃႇဝၼသိပ်ႉပမ်၊ ၼႂ်ႈတိူၵ်ႈၸွႆးၸူင်ႇ၊ ယၼ်ႇၵုင်ၼၼ်ႉ သေ သွၼ်ဢဝ်လၢႆးပိၼ်ႇ ၽႃႇသႃလႂ်၊ လိၵ်ႈဢင်းၵလဵတ်ႈ လိၵ်ႈထႆးလႂ် ၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။ ပီ 1316 ၼီႈၼၼ်ႉ မၼ်ႈၸဝ်ႈ ၶၢႆႉၵႂႃႇယူၵျွင်း ၵလႄႇတေႃးယ ဝဵင်းပႁၢၼ်းသေ သိုပ်ႇၶိုၼ်ႈလိၵ်ႈၸၼ်ႉၶူးလႄႈ ပီၼၼ်ႉ ဢွင်ႇပူၼ်ႉ သီုလၵ်ႉၶၼ်ႇယဝ်ႉ။ ပီ 1317 ၼီႈ ၶၢႆႉၵႂႃႇယူႇၵျွင်းၽြႃးလူင် ဝဵင်းတႃႈလိူဝ်ႇသေ ပီၼၼ်ႉၼင်ႇ ၵဝ်ႇ ဢွင်ႇပူၼ်ႉထမ်ႇမသင်ႇၵၼီႇယဝ်ႉ။ ၵွပ်ႈပိူဝ်ႈ ဢွင်ႇပူၼ်ႉထမ်မၸရိယ 8 ၽိုၼ်လႄႈ လႆႈၸုမ်ႈၸိုဝ်ႈ သႃဝၼထၸသီရိပဝရထမ်မႃၸရိယ သေလႄႈ လႆႈသူး ငိုၼ်း 800 ပျႃးယဝ်ႉ။
ၵျွင်းၸဝ်ႈၼင်ႈမႃး
ပီ 1318 ၼီႈၼၼ်ႉ လႆႈဢုပ်ႇၵုမ် တႃႇတေပိၼ်ႇလိၵ်ႈ တီႈဝတ်ႉမူၺ်ႇတေႃႇ ဝဵင်းပၢင်လူင်သေ ပီ 1320 ၼီႈ မိူဝ်ႈၵေႃႇသၢင်ႈ ဝတ်ႉပိတၵၢတ်ႈ တိုၵ်ႉယဝ်ႉ ၵျွင်းယွတ်ႈလႄႈ ၵျွင်းယၢဝ်းၵူၺ်းၼၼ်ႉ မၼ်းၸဝ်ႈ လႆႈမႃးပႂ်ႉထႃႈယဝ်ႉ။ ပီ 1321 ၼီႈ၊ ၼႂ်းဝႃႇသၢမ်လိူၼ်ၼၼ်ႉ မၼ်းၸဝ်ႈၵႂႃႇၸွႆႈထတ်းလိၵ်ႈပိတၵၢတ်ႈ ဢၼ်ပေႃႉဝႆႉ တီႈတႃႈၵုင်ႈၸိူဝ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ဝၢႆးဢွၵ်ႇဝႃႇမႃး မၼ်းၸဝ်ႈသမ်ႉ ၶိုၼ်းမႃးယူႇတီႈ ဝတ်ႉမၢၵ်ႇၵႅင်းမူၼ်း ယိူင်းဢၢၼ်းဢၢင်ႈပိုတ်ႇတိူၵ်ႈသွၼ်လိၵ် ၼႆသေတႃႉ ၵၢၼ်လိၵ်ႈတႆးမႂ်ႇမီးမႃးလႄႈ လႆႈဢုပ်ႇၵုမ် ၵၢၼ်လိၵ်ႈတႆးမႂ်ႇတီႈ တူၼ်ႈတီႈယဝ်ႉ။
ပီ 1322 ၼီႈၼၼ်ႉ မၼ်းၸဝ်ႈ လႆႈမႃးၼင်ႈၵျွင်း ၼွင်လႅင် ဝဵင်းပၢင်လူင်သေ သွၼ်ပၼ် ပရိယတ်ႉတိၽၢႆႇတႆးယဝ်ႉ။ ပီ 1337 ၼီႈ လိူၼ်ပႅတ်ႇမူၼ်းၼၼ်ႉ ၸဝ်ႈသြႃႇရေဝတ ဝတ်ႉပိတၵၢတ်ႈ ဝဵင်းပၢင်လူင် ၶဝ်သြႃႇတၵႃႇမႃးၽိတ်ႈပၢင်း မိူဝ်းၼင်ႈဝတ်ႉပိတၵၢတ်ႈ ဝဵင်းပၢင်လူင်ယဝ်ႉ။
ယႃႇႁႂ်ႈၸွပ်ႈႁႂ်ႈဝၢႆး ၵၢၼ်ၸဝ်ႈႁဝ်းႁဵတ်းသၢင်ႈ
1။ တႄႇဢဝ်ပီ 1337 ၼီႈ တေႃႇ 1370 ႁဵတ်းပထႃႇၼႃယၵသေၼင်ႈၵျွင်းပိတၵၢၼ်ႈ ဝဵင်းပၢင်လူင်။ 2။ ပီ 1336 ၼီႈတေႃႇ 1353 ၼီႈ ၶၢဝ်းတၢင်း 16 ပီ ဢဝ်ပုၼ်ႈၽွၼ်း ႁူဝ်ပဝ်ႈလူင် ပၢင်ပွႆးၶူၼ်ႉၶႆႈတႅမ်ႈတွပ်ႇလိၵ်ႈ ပရိယတ်ႉတိသတ်ႉထမ်ႇမပႃႇလ ၵႅၼ်ႇၸဝ်ႈ ၸိုင်ႈတႆး ဝဵင်းပၢင်လူင်။ 3။ ပီ 1341 ၼီႈ၊ လိူၼ်သီႇလွင်ႈ 4 ၶမ်ႈ၊ (4၊3၊ 80)ၼၼ်ႉ လႆႈပဵၼ်ႁူဝ်ပဝ်ႈလူင် ငဝ်ႈငုၼ်းမုၵ်ႉၸုမ်းလူင် သင်ႇၶႃႇၸိုင်ႈတႆး 4။မိူဝ်ႈပၢင်ၵုမ်သင်ႇၶႃႇ သႃႇသၼႃႇၸိုၼ်ႈသႂ် ၽႄႈတိူၼ်းမၼ်ႈၵိုမ်း ၵူႈၵိူင်းၵိူင်း ၵမ်းတုတိယၼၼ်ႉ လႆႈပဵၼ်ၽူႈၶဝ်ႈၸုမ်း ၼႅင်ငၢၼ်ႇတေႃႇ ပႁူဝ်သင်ႇၶဝုၼ်သွင်ႇ လႄႈ ၼႅင်ႇငၢၼ်ႇတေႃႇဝိၼႄးထူဝ်ႇ။ 5။ ပီ 1361 ၼီႈ၊ လိူၼ်ႁူၵ်းလွင်ႈ 14 ၶမ်ႈ၊ မိူဝ်ႈပၢင်ၵုမ်ၶွပ်ႈၶူပ်ႇငဝ်ႈငုၼ်း ၵမ်း 11 ပွၵ်ႈၼၼ်ႉ လႆႈပဵၼ်မႁႃႇၼႃႇယၵ ငဝ်ႈငုၼ်းမုၵ်ႉၸုမ်းလူင် သင်ႇၶႃႇၸိုင်ႈတႆး။ (ပီ 1361-1370 ၼီႈ ပဵၼ်မႁႃႇၼႃႇယၵ ငဝ်ႈငုၼ်းမုၵ်ႉၸုမ်းလူင် သင်ႇၶႃႇၸိုင်ႈတႆး)
မႄးၵိၼ်းၵူင်း၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းပတဵင်ႇၵျီး
ဝၢၼ်ႈမႄးၵိၼ်းၵူင်း  (မဲကင်းကုန်းရွာ, Mekinkone) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇမႄးၵိၼ်းၵူင်း၊ ၸႄႈဝဵင်းပတဵင်ႇၵျီး၊ ၸႄႈတွၼ်ႈတႃႈလိူဝ်ႇ၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 189648 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇမႄးၵိၼ်းၵူင်းၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 4033 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 4355 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 8388 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ၸဝ်ႈသြႃႇလူင် ၺႃၼသမ်ႇၽႃႇရ
ၸုမ်ႈဢၼ်မၼ်းၸဝ်ႈလႆႈ
1။ ပီ 1354 ၼီႈ လူင်ပွင်ၸိုင်ႈမိူင်းႁူမ်ႈတုမ်မိူင်းမၢၼ်ႈ ၵၢပ်ႈလူႇတၢၼ်းၸုမ်ႈ  ဢၵ်ႉၵမႁႃႇၵၼ်ႇထ ဝႃႇၸၵပၼ်ႇတိတ။ 2။ ပီ 1360 ၼီႈၼၼ်ႉ ၸုမ်းသႃသၼႁိတၵႃႇရီ ဝဵင်းလိူဝ်ႇ ၵၢပ်ႈလူတၢၼ်းၸုမ်ႈ ပရိယတ်ႉတိသႃႇသၼႁိတထရ။ 3။ ပီ 1366 ၼီႈၼၼ်ႉ လူင်ပွင်ၸိုင်ႈ မိူင်းႁူမ်ႈတုမ်မိူင်းမၢၼ်ႈ ၵၢပ်ႈလူႇတၢၼ်းၸုမ်ႈ ဢၵ်ႉၵမႁႃႇပၼ်ႇတိတ ယဝ်ႉ။
မႄးၵိၼ်းၵူင်း၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းပတဵင်ႇၵျီး
ဢၢင်ႈဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းပတဵင်ႇၵျီး
ၸဝ်ႈသြႃႇလူင် ၺႃၼသမ်ႇၽႃႇရ
လႆႈႁပ်ႉဢဝ်ၾိင်ႈမိူင်းၾႃႉ ယႃႇမိူင်းလုမ်ႈ
ထိုင်မႃး မိူဝ်ႈပီ 1370ၼီႈ။ လိူၼ်ပႅတ်ႇမႂ်ႇ 6 ၶမ်ႈ (8၊ 7၊ 2008) ဝၼ်းဢၢင်းၵၢၼ်း ၶၢဝ်းယၢမ်း ႁူဝ်ၶမ်ႈ 7 မူင်းပၢႆ 12 မဵတ်ႉၼၼ်ႉ ဢမ်ႇၽွင်းလိူဝ်လႆႈ သၽေႃးတြႃးဢၼိတ်ႉၸသေ ၸဝ်ႈသြႃႇလူင်ႁဝ်းၺႃႇၼသမ်ႇၽႃႇရ ၼႆႉ လႆႈလပ်ႉလွႆငိုၼ်းလွႆၶမ်း လႆႈႁပ်ႉဢဝ် ၵွၵ်းမွၵ်ႇမိူင်းၽီ ၵႂႃႇပႅတ်ႈ သင်ႇၶႃႇလႄႈ တၵႃႇၶဝ်တင်းလၢႆ။
ဢေႇပရႄႇ 1831
(26) ဝၼ်း
5
399
လိူၼ်ၸၼ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၾႅပ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မၢတ်ႉၶျ်
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢေႇပရႄႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မေႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျုၼ်ႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျူႇလၢႆႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢေႃးၵၢတ်ႉ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်သႅပ်ႇထႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢွၵ်ႇထူဝ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၼူဝ်ႇဝႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်တီႇသႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:399
1451
1451
လိူၼ်ၸၼ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၾႅပ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မၢတ်ႉၶျ်
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢေႇပရႄႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မေႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျုၼ်ႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျူႇလၢႆႇ
(1) ဝၼ်း။
ဢေႃးၵၢတ်ႉ
(1) ဝၼ်း။
သႅပ်ႇထႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
ဢွၵ်ႇထူဝ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
ၼူဝ်ႇဝႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
845
လိူၼ်ၸၼ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
1451
တီႇသႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
845
လိူၼ်ၾႅပ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
1451
တီႇသႅမ်ႇပႃႇ
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:1451
845
လိူၼ်မၢတ်ႉၶျ်
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢေႇပရႄႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မေႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျုၼ်ႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျူႇလၢႆႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢေႃးၵၢတ်ႉ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်သႅပ်ႇထႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢွၵ်ႇထူဝ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၼူဝ်ႇဝႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်တီႇသႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:845
ၸုၼ်ႇ 7
လိူၼ်ၸုၼ်ႇ (7) ဝၼ်းၼႆႉ ပေႃးဢဝ် ပၵ်းယဵမ်ႈဝၼ်းၵရီႇၵေႃးရီးယႅၼ်း ဝႃႈ ပဵၼ်ဝၼ်းထူၼ်ႈ (158) (ပေႃးပဵၼ် ပီဝႃႇထၢပ်ႈ ၼႆ ပဵၼ် ဝၼ်းထူၼ်ႈ (159))ဝၼ်းယဝ်ႉ။ တွၼ်ႈတႃႇတေသုတ်းပီၼႆႉ ၵိုတ်းထႅင်ႈယူႇ (207) ဝၼ်း။
တႃႇယႃႇၵူင်း၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းယမႄးတိၼ်း
ဝၢၼ်ႈတႃႇယႃႇၵူင်း  (သာယာကုန်းရွာ၊ Tharyarkone) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇငႅတ်ႉတၢႆႉ၊ ၸႄႈဝဵင်းယမႄးတိၼ်း၊ ၸႄႈတွၼ်ႈယမႄးတိၼ်း၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 192580 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇငႅတ်ႉတၢႆႉၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 520 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 584 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 1104 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ၸုၼ်ႇ 7
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၼ်းထိ ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ၸုၼ်ႇ
တႃႇယႃႇၵူင်း၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းယမႄးတိၼ်း
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းယမႄးတိၼ်း
တတႃးဢူး၊ ဝဵင်း
ဝဵင်းတတႃးဢူး (Tada-U), (တံတားဦးမြို့) ၼႆႉ ပဵၼ်ဝဵင်းပၵ်ႉလုမ်း ၸႄႈဝဵင်းတတႃးဢူး သေ ၶဝ်ႈပႃးဝႆႉ တီႈၼႂ်း ၸႄႈတွၼ်ႈၵျွၵ်ႉသႄႇ၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ သေ မီးဝႆႉႁိမ်း ဝဵင်းၵဝ်ႇ ဢႃႇဝ ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ယွၼ်ႉပဵၼ်ဝၢၼ်ႈ ဢၼ်မီးႁိမ်း ႁူဝ်ၶူဝ် (တံတားဦး) လႄႈ ၸင်ႇႁွင်ႉဝႃႇ ဝၢၼ်ႈတတႃးဢူးၼႆႉသေ ယဵၼ်းပဵၼ်ဝဵင်းမႃးယဝ်ႉ။ တီႈႁိမ်းဝဵင်းတတႃးဢူးၼၼ်ႉ မီးဝႆႉ တႃႈႁိူဝ်းမိၼ်ၵူႈမိူင်းမိူင်း (တႃႈလိူဝ်ႇ) ဢၼ်ယႂ်ႇသေပိူၼ်ႈတီႈၼႂ်းမိူင်းမျႅၼ်ႇမႃႇ ၼႆႉယဝ်ႉ။
ပိုၼ်းဝဵင်း
မိူဝ်ႈ ပထမမိၼ်းၶွင်ႇ တိုၵ်ႉပဵၼ်ပၢၼ် ၸဝ်ႈၸၢႆးဢွၼ်ႇ တိုၵ်ႉႁဵၼ်းသွၼ်ပႆႇၺႃႇၼၼ်ႉ တႃႇၶမ်ႈၼိုင်ႈမၼ်းၼွၼ်းၽၼ်လၢၵ်ႇလၢႆး။ မၼ်းလႆႈၼွၼ်းၽၼ်ဝႃႈ မၼ်းဢဝ်သႆႈဢၼ်ဢွၵ်ႇမႃးၼႂ်းတွင်ႉမၼ်းၼၼ်ႉသေ ၶဵၼ်းဢႃႇဝ ဝႃးၼႆယဝ်ႉ။ ၽိူဝ်ႇမၼ်းတိုၼ်ႇမႃး မၼ်းၵႂႃႇတၢင်ႇလဝ်ႈသြႃႇဢၼ်သွၼ်ႇပႆၺႃႇပၼ်မၼ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၽွင်းၼၼ်ႉ ၸဝ်ႈသြႃႇၸင်ႇၼႅတ်ႈဢဝ်တိၼ်ပိတ်ႉမၼ်းသေ လၢတ်ႈဝႃႈ ပေႃးမႂ်းပဵၼ်ၶုၼ်ဝၢႆးလင်မႃး တွၼ်ႈတႃႇမႂ်း ယႃႇပေႁႂ်ႈလိုမ်းၵဝ်လႄႈ ၵဝ်ၸင်ႇလႆႈပိတ်ႉမႂ်း ဝႃႈၼႆႉယဝ်ႉ။ ၸဝ်ႈသြႃႇမွၵ်ႇလၢတ်ႈဝႃႈ ပေႃႈပဵၼ်ၶုၼ်မႃး တႃႇႁဵတ်းၶူဝ် လုၵ်ႉဢဝ်တီႈဢႃႇဝ လတ်းၶၢမ်ႈဢုၵ်းလုၵ်းဢၼ်ၼမ်ႉထူမ်ႈၼၼ်ႉ ၵႂႃႇၸူး ၸၢမ်ႇၵျွင်း ၼႆယဝ်ႉ။ မိၼ်းသူၺ်ႇၵေႃႈ လႆႈပၼ်ၵတိမႃးသေ ၽိူဝ်ႇပဵၼ်ၶုၼ်မႃးၵေႃႈ ၵၢႆႇၶူဝ်ပၼ် ၸွမ်းၼင်ႇပၼ် ၵႂၢမ်းၵတိမႃးၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ယွၼ်ႉပိူဝ်ႈၵၢႆႇၶူဝ်ၼၼ်ႉသေ ဢၼ်ပဵၼ်ၽၢၵ်ႇႁူဝ်ၶူဝ် (တံတားဦး) တမ်းဝႆႉ (ၽၢႆပုၼ်ႉ ဢႃႇဝ) ၼၼ်ႉ ၸင်ႇလႆႈႁွင်ႉဝႃႈ ပဵၼ်ဝဵင်းတတႃးဢူး (တံတားဦးမြို့) ႁၢၼ်ႉတေႃႇထိုင် ယၢမ်းမိူဝ်ႈလဵဝ်ယူႇယဝ်ႉ။
မိူဝ်ႈပၢၼ် ပၵျီႈတေႃႇ (ၶုၼ်ၸႄႈၵႅင်း) ၽူႈၵွၼ်းဝဵင်းၸလိၼ်း မွင်ႇဢူဝ်ႇ ၵေႃႉပဵၼ်ၼွင်ႉၸၢႆး ၼၢၼ်းမတေႃႇမႄႇၼု ၼႆႉ မၼ်းႁဵတ်းၶူဝ် လတ်းၶၢမ်ႈ မႄႈၼမ်ႉမျိတ်ႉတေးယဝ်ႉ။ ယွၼ်ႉမီးႁိမ်း ႁူဝ်ၶူဝ် ၼၼ်ႉလႄႈ ၸင်ႇလႆႈႁွင်ႉဝႃႈ တတႃးဢူး ဝႃႈၼႆႉယဝ်ႉ။
ၸဝ်ႈသြႃႇလူင်ရႃၸိၼ်တ
ၸဝ်ႈသြႃႇလူင်ရႃၸိၼ်တ (ဢၵ်ႉၵမႁႃႇပၼ်တိတ) ႁူဝ်ပဝ်ႈလူင် မၢႆ (4) ငဝ်ႈငုၼ်းမုၵ်ႉၸုမ်းလူင်သင်ႇၶႃႇၸိုင်ႈတႆး ၵျွင်းလူင်မိူင်းၼၢင်း ဝဵင်းၵေးသီး
ၸႃႇတိလႄႈပေႃႈမႄႈ
သြႃႇၸဝ်ႈၼႆႉ ၵိူတ်ႇမႃး မိူဝ်ႈပီၵေႃးၸႃႇ 1293 ၼီႈ၊ လိူၼ် 8 တုတိယမႂ်ႇ 7 ၶမ်ႈ၊ ဝၼ်းပုတ်ႉ၊ တီႈဝၢၼ်ႈလူင် မိူင်းၼၢင်း တူင်ႇဝဵင်းၵျေးသီး။ ပေႃႈမႄႈၸဝ်ႈ ၸိုဝ်ႈဝႃႈ လုင်းသေႃးပီႇတ+ပႃႈႁိုင်းၵျူႇ။ ၸိုဝ်ႈမိူဝ်ႈလဵၵ်ႉႁွင်ႉဝႃႈ ၸၢႆးလႃႉ။
ပဵၼ်သၢင်ႈလႄႈၸၢင်း
မၼ်းၸဝ်ႈ ပဵၼ်သၢင်ႇ မိူဝ်ႈပီ 1304 ၼီႈ။ ပဵၼ်ၸၢင်းမိူဝ်ႈ 1312 ၼီႈ။
ယၢမ်ႈသွၼ်ႁဵၼ်းမႃး
ယၢမ်ႈသွၼ်ႁဵၼ်းမႃးတီႈၵျွင်းလူင် မိူင်းၼၢင်း၊ ဝဵင်းတႃႈလိူဝ်သေ ပီ 1322 ၼီႈၼၼ်ႉ ဢွင်ႇၸၼ်ႉၶူးသွၼ် သႃႇသၼထၸသိရီပဝရထမ်ႇမႃႇၸရိ။ ဝၢႆးဢွင်ႇၸၼ်ႉၶူးယဝ်ႉ ၵႂႃႇၸွႆႈထတ်းပိတၵၢတ်ႈတႆး တႄႇလိူၼ် 12 တေႃႇ လိူၼ်သီႇ။ ပီ 1324 ၼီႈ မႃးၶိုၼ်းတီႈၵျွင်းလူင်မိူင်းၼၢင်းသေ သွၼ်ပၼ်လိၵ်ႈ၊ ဢွၼ်ႁူဝ်ႁဵတ်းပဵၼ်ပၢင် ပွႆးၶူၼ်ႉၶႆႈ/တႅမ်ႈတွပ်ႈလိၵ်ႈၵူႈပီပီယဝ်ႉ။
ၼႃႈၵၢၼ်သႃႇသၼႃႇဢၼ်ၸဝ်ႈႁဵတ်းမႃး
မိူဝ်ႈပီ 1350-ၼီႈ လႆႈပဵၼ် ၽူႈၶဝ်ႈၸုမ်းၽၢႆႇႁၢပ်ႇၵၢၼ် ငဝ်ႈငုၼ်းမုၵ်ႉၸုမ်း လူင်သင်ႇၶႃႇၸိုင်ႈမိူင်း လႄႈ ၽူႈတတ်းသိၼ်ၽၢႆႇသင်ႇၶႃႇၸိုင်ႈမိူင်း၊ ပီ 1352-ၼီႈ လႆႈ ဢၵ်ႉၵမႁႃပၼ်ႇတိတ၊ လႆႈ ပဵၼ်ႁူဝ်ပဝ်ႈလူင် ငဝ်ႈငုၼ်းၸုမ်းလူင်သင်ႇၶႃႇၸိုင်ႈတႆးယဝ်ႉ။
လႆႈႁပ်ႉမိူင်းၾႃႉ၊ ယႃႇမိူင်းလုမ်ႈ
ၸဝ်ႈသြႃႇလူင်ႁဝ်းၼႆႉ လႆႈႁပ်ႉမိူင်းၾႃႉ၊ ယႃႇမိူင်းလုမ်ႈ မိူဝ်ႈပီ 1358-ၼီႈ၊ လိူၼ်ႁူၵ်းလွင်ႈ 14 ၶမ်ႈ၊ ဝၼ်းပုတ်ႉ၊ ယၢမ်းၵၢင်ၼႂ် 11:15 တီႈႁူင်းယႃသင်ႇၶႃႇ ဝဵင်းၵျေးသီး ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
လူးၶိၼ်း၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းဝၢၼ်းတႂိၼ်း
ဝၢၼ်ႈလူးၶိၼ်း  (လူးခင်းရွာ, Lukhin) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇလူးၶိၼ်း၊ ၸႄႈဝဵင်းဝၢၼ်းတႂိၼ်း၊ ၸႄႈတွၼ်ႈမဵၵ်ႉထီႇလႃႇ၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 194683 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇလူးၶိၼ်းၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 1422 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 1565 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 2987 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ၶူင်ႈမၢၵ်ႇမူၼ်ႇ၊ ဝၢၼ်ႈ
ဝၢၼ်ႈၶူင်ႈမၢၵ်ႇမူၼ်ႇ (, Hko Mat Mun, ခိုမတ်မွန်) ၼႆႉ ပဵၼ်ဝၢၼ်ႈ ဢၼ်မီးၼႂ်း ဢိူင်ႇႁူဝ်လွႆ၊ ၸႄႈဝဵင်းမွၵ်ႇမႆႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈ လၢင်းၶိူဝ်း၊ မိူင်းတႆး၊ မိူင်းမျၢၼ်ႇမႃႇၶႃႈဢေႃႈ။
ဢေႇတီႇ 78
လိူၼ်ၸၼ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၾႅပ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢေႇပရႄႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မေႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျုၼ်ႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျူႇလၢႆႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢေႃးၵၢတ်ႉ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်သႅပ်ႇထႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢွၵ်ႇထူဝ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၼူဝ်ႇဝႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်တီႇသႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:78
ၸၢၼ်းၵၢၼ်ႇ၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းၺွင်ႇဢူး
ဝၢၼ်ႈၸၢၼ်းၵၢၼ်ႇ  (စန်းကန်ရွာ၊ Sankan) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇမျေႇၼီႇ ၊ ၸႄႈဝဵင်းၺွင်ႇဢူး၊ ၸႄႈတွၼ်ႈၺွင်ႇဢူး၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 192486 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇမျေႇၼီႇၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 2187 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 2738 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 4925 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းၺွင်ႇဢူး
ပၢၼ်းတေႃး (လိ)၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းမိူင်းၵုတ်ႈ
ဝၢၼ်ႈပၢၼ်းတေႃး (လိ)  (ပန်းတော (လိ)ရွာ၊ Pantaw(Li)) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇၵျွၵ်ႉသိၼ်ႇ၊ ၸႄႈဝဵင်းမိူင်းၵုတ်ႈ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈပၢင်ႇဢူး၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 190281 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇၵျွၵ်ႉသိၼ်ႇၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 1351 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 1000 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 2351 ၵေႃႉယဝ်ႉ။