cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
ပၢႆးတူဝ်မီးၸႂ်
တူဝ်ဢမ်ႇမီးသၼ်လင်
ၽူႈလူင်ႉ ပၢႆးတူဝ်ၸႂ် ၸီႇဝၿေႇၻၶဝ်ၼႆႉ တီႈတူၼ်ႈၼၼ်ႉ ၶဝ်ၸႅၵ်ႇၽႄဝႆႉ တူၼ်ႈဢၼ်မီးမွၵ်ႇ လႄႈ တူၼ်ႈဢမ်ႇမီးမွၵ်ႇ ၼႆသွင်ပိူင်လူင်ယဝ်ႉ။ လိူဝ်သေၼၼ်ႉ တူၼ်ႈဢၼ်မီးမွၵ်ႇၼၼ်ႉ (ၵ) တူၼ်ႈသိူင်ႇၸိူဝ်ႉ ဢႅၼ်ႇၵျီႇဢူဝ်ႇၸပၢၼ်း ၸိူင်ႉၼင်ႇ မၢၵ်ႇမူင်ႈ၊ မၢၵ်ႇဢေႃးၸႃႇ၊ မၢၵ်ႇၵႃႇ လႄႈ (ၶ) တူၼ်ႈဢမ်ႇသိူင်ႇၸိူဝ်ႉ ၵျိမ်ႇၼူဝ်ႇၸပၢၼ်း ၸိူင်ႉၼင်ႇ တူၼ်ႈပႅၵ်ႇ ၸိူဝ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ တူၼ်ႈဢၼ်ဢမ်ႇ မီးမွၵ်ႇၼၼ်ႉတႄႉ ပဵၼ်ၸိူင်ႉၼင်ႇ ႁဵပ်း၊ ၸၢမ်းႁိၼ်၊ တဝ်း ၸိူဝ်းၼၼ်ႉယဝ့်။
ပိုၼ်းပၢႆးတူဝ်မီးၸႂ် (ၸီႇဝၿေႇၻ)
မိူဝ်ႈၿီႇၸီႇ 600 ၼၼ်ႉ ၽူႈမီးပၺ်ႇၺႃႇၵရိၵ်ႉ ဢၼ်ၸိုဝ်ႈဝႃႈ ဢၼႅတ်ႉသီႇမၢၼ်ႇတႃႇ ယၢမ်ႈဝူၼ်ႉ လၢတ်ႈဢွၵ်ႇမႃးဝႃႈ သတ်းတိရတ်ႉသၢၼ်ႇၼႆႉ လုၵ်ႉတီႈၼမ်ႉသေ ပဵၼ်မႃးၼႆယဝ်ႉ။ ဝၢႆးလင်ၼၼ်ႉ ထႅင်ႈပၢၵ်ႇပီ ၽူႈလူင်ႉလႅၼ်ႇ ၽၢႆႇယႃႈယႃႇ ၵေႃႉၽူႈမီးပၺ်ႇၺႃႇ ၵရိၵ်ႉ ဢၼ်ၸိုဝ်ႈဝႃႈ ႁိပ်ႉပေႃႉ ၵရႃႇတီႇၼၼ်ႉ မၼ်းမႃးၵမ်ႉထႅမ်ပၼ် ပၢႆးတူဝ်မီးၸႂ်ၼႆႉ တႄႉတႄႉဝႃႈဝႃႈ။ ၵူၼ်းၶိူဝ်းၵရိၵ်ႉ ဢႄႇလ်ရိတ်ႉထူဝ်ႇထႄႇ လႄႈ ၵူၼ်းရေႃးမ ပလိၼ်ႇၼီႇၶဝ်ၸိူဝ်းၼႆႉ ႁဵတ်းလွင်ႈၶူၼ်ႉၶႂႃႉ တူၼ်ႈလႄႈ တူဝ်သတ်းၵႂႃႇ တင်းၼမ်။
ၵူၺ်းၵႃး တၢင်းမေႃပၢႆးတူဝ်ၸႂ်ၼႆႉ ၸင်ႇတေမႃး ႁိူဝ်ႈႁိူင်း ၵၢပ်ႈပၢၼ်ၵၢင်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ပီ 1514 ၵူၼ်းၸၢႆးၿႄႇလၵျီႇယမ်ႇ ၸိုဝ်ႈဝႃႈ ၿိသေးလိယၢပ်ႉ ၸၵ်းၽႄတူၺ်း ရုပ်ႈၵလၢပ်ႈၵူၼ်းလႄႈ တၢင်းမေႃပၺ်ႇၺႃႇ ဢၼႃႇတမီႇၼၼ်ႉ ပေႃႇပဵၼ်မီးမႃးယဝ်ႉ။ မိူဝ်ႈပီ 1578 တီႈမိူင်းဢိင်ႇၵလၢၼ်ႇၼၼ်ႉ ဝီႇလီယၢမ်ႇ ႁႃးၿေး ၶူၼ်ႉၶႂႃႉတူၺ်း ဢဵၼ်လိူတ်ႈၵူၼ်းလႄႈ လွင်ႈလိူတ်ႈလႆၼႂ်းတူဝ်ၼၼ်ႉသေ ၸင်ႇတေမီးမႃး တၢင်းမေႃပၺ်ႇၺႃႇ ၵၢၼ်ၼႂ်းတူဝ်ၵူၼ်း ၶၼ်ႇထႃႇၵိတ်ႉၸၿေႇၻၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ပီ 1600 တဵမ် ၵူၼ်းၶိူဝ်းတၢတ်ႉၶျ် ၸိုဝ်ႈဝႃႈ လေးၿိၼ်ႇႁူႉ ၶူင်ႁဵတ်းပဵၼ် မၢႆႇၶရူဝ်ႇၸၵူပ်ႉ (မၢၼ်ႇၽီလူး)လႄႈ ၸင်ႇလႆႈလဵပ်ႈႁဵၼ်း တူၼ်ႈဢွၼ်ႇ တူဝ်ဢွၼ်ႇ ဢၼ်တႃယူဝ်းယူဝ်း ဢမ်ႇႁၼ်လႆႈ ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ မိူဝ်ႈပၢၼ်ၼၼ်ႉ ၵူၼ်းဢဵင်းၵလဵတ်ႈ ၸိုဝ်ႈဝႃႈ ရေႃးၿၢတ်ႉႁုတ်ႉၼၼ်ႉ ဢဝ်မၢႆႇၶရူဝ်ႇၸၵူပ်ႉသေ တူၺ်းႁၼ်လႆႈ သႄးလ် တမ်ႈတီႈ တူၼ်ႈဢွၼ်ႇ လႄႈ သတ်းတူဝ်ဢွၼ်ႇ ၸိူဝ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၼႂ်းပီၶရိတ်ႉ 1700 တဵမ်ၼၼ်ႉ ၸဝ်ႈပၢႆးသၢႆႊ မိူင်းသဝိတ်ႉတိၼ်ႇ လိၼ်းၼီးယၢပ်ႉ ၸင်ႇဢဝ်လွၵ်းလၢႆးပၢႆးသၢႆႊသေ ၸႅၵ်ႇၽႄပၼ် မဵဝ်းတူၼ်ႈလႄႈ မဵဝ်းသတ်းတိရတ်ႉသၢၼ်ႇယဝ်ႉ။ လိူဝ်သေၼၼ်ႉ ၵူၼ်းၾရၢင်ႇသဵတ်ႈ ၸိုဝ်ႈဝႃႈ ၵူးဝီႇယေႇ တႅမ်ႈမၢႆပၼ်ဝႆႉ တၢင်းမေႃဢၼႃႇတမီႇ လွင်ႈလဵပ်ႈႁဵၼ်း တူဝ်ၶၼ်ႇထႃႇ ၵူၼ်းလႄႈ သတ်းယဝ်ႉ။ ပီၶရိတ်ႉ 1800 တဵမ် သျလၢႆႇတိၼ်ႇ လႄႈ သျပၢၼ်း ၶႃသွင်ၵေႃႉ ဝူၼ်ႉဢွၵ်ႇ လွင်ႈသႄးလ် ဢၼ်ၽွတ်ႈပဵၼ် တူဝ်ၶၼ်ႇထႃႇ ဢၼ်မီးၸႂ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၵူၵ်ႉၵူဝ်ႇၵၢၼ်ႇ၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းတတႃးဢူး
ဝၢၼ်ႈၵူၵ်ႉၵူဝ်ႇၵၢၼ်ႇ  (ကုက္ကိုကန်ရွာ, Kokekokan) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇပျႃး၊ ၸႄႈဝဵင်းတတႃးဢူး၊ ၸႄႈတွၼ်ႈၵျွၵ်ႉသႄႇ၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 191128 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇၸလေႇၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 1003 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 1174 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 2177 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းတတႃးဢူး
သူၼ်မၢၵ်ႇၸွၵ်း၊ ဝၢၼ်ႈ
ဝၢၼ်ႈသူၼ်မၢၵ်ႇၸွၵ်း (, Sum Mat Sawk, ဆွမ်မက်စောက်) ၼႆႉ ပဵၼ်ဝၢၼ်ႈ ဢၼ်မီးၼႂ်း ဢိူင်ႇတွင်ၵႂၢႆး (တႂ်ႈ)၊ ၸႄႈဝဵင်းမိူင်းပၼ်ႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈ လၢင်းၶိူဝ်း၊ မိူင်းတႆး ဢေႃႈ။
ၵၢၼ်ႇတိတ်ႉ (ႁွင်ႇ)၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းဝၢၼ်းတႂိၼ်း
ဝၢၼ်ႈၵၢၼ်ႇတိတ်ႉ (ႁွင်ႇ)  (ကန်သစ် (မြောက်)ရွာ, Kanthit(North)) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇၽယႃးၸု၊ ၸႄႈဝဵင်းဝၢၼ်းတႂိၼ်း၊ ၸႄႈတွၼ်ႈမဵၵ်ႉထီႇလႃႇ၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 194604 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇၽယႃးၸုၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 2975 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 3656 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 6631 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ဢၢင်ႈဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းဝၢၼ်းတႂိၼ်း
526
လိူၼ်ၸၼ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၾႅပ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မၢတ်ႉၶျ်
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မေႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျုၼ်ႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျူႇလၢႆႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢေႃးၵၢတ်ႉ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်သႅပ်ႇထႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢွၵ်ႇထူဝ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၼူဝ်ႇဝႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
126
လိူၼ်ၸၼ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
1232
1232
126
လိူၼ်ၾႅပ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
1232
လိူၼ်ၸၼ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
126
လိူၼ်မၢတ်ႉၶျ်
(1) ဝၼ်း။
1232
လိူၼ်ၾႅပ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
126
လိူၼ်ဢေႇပရႄႇ
(1) ဝၼ်း။
1232
လိူၼ်မၢတ်ႉၶျ်
(1) ဝၼ်း။
126
လိူၼ်မေႇ
(1) ဝၼ်း။
1232
လိူၼ်ဢေႇပရႄႇ
(1) ဝၼ်း။
126
လိူၼ်ၵျုၼ်ႇ
(1) ဝၼ်း။
1232
လိူၼ်မေႇ
(1) ဝၼ်း။
126
လိူၼ်ၵျူႇလၢႆႇ
(1) ဝၼ်း။
1232
လိူၼ်ၵျုၼ်ႇ
(1) ဝၼ်း။
126
လိူၼ်ဢေႃးၵၢတ်ႉ
(1) ဝၼ်း။
1232
လိူၼ်ၵျူႇလၢႆႇ
(1) ဝၼ်း။
126
လိူၼ်သႅပ်ႇထႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
1232
လိူၼ်ဢေႃးၵၢတ်ႉ
(1) ဝၼ်း။
126
လိူၼ်ဢွၵ်ႇထူဝ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
1232
လိူၼ်သႅပ်ႇထႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
126
လိူၼ်ၼူဝ်ႇဝႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
1232
လိူၼ်ဢွၵ်ႇထူဝ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
126
လိူၼ်တီႇသႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
1232
လိူၼ်ၼူဝ်ႇဝႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်တီႇသႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:1232
ထၢၼ်းတေႃး၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ယေႇဝေႇ
ဝၢၼ်ႈထၢၼ်းတေႃး  (ထန်းတောရွာ, Htantaw) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇယေႇဝေႇ၊ ၸႄႈဝဵင်းမဵၵ်ႉထီႇလႃႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈမဵၵ်ႉထီႇလႃႇ၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 193739 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇယေႇဝေႇၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 2559 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 3088 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 5647 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းမဵၵ်ႉထီႇလႃႇ
ၼေႇပူႇၵူင်း၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းယမႄးတိၼ်း
ဝၢၼ်ႈၼေႇပူႇၵူင်း  (နေပူကုန်းရွာ၊ Naypukone) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇၵတိၼ်ႇ၊ ၸႄႈဝဵင်းယမႄးတိၼ်း၊ ၸႄႈတွၼ်ႈယမႄးတိၼ်း၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 192519 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇၵတိၼ်ႇၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 1195 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 1337 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 2532 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းယမႄးတိၼ်း
ဢေႇပရႄႇ 2037
(26) ဝၼ်း
5
ၼႃးၵၢင်ႉပၢၼ်း၊ ဝၢၼ်ႈ
ဝၢၼ်ႈၼႃးၵၢင်ႉပၢၼ်း (, Nar Kant Pang, နားကန့်ပန်း) ၼႆႉ ပဵၼ်ဝၢၼ်ႈ ဢၼ်မီးၼႂ်း ဢိူင်ႇတွင်ၵႂၢႆး (တႂ်ႈ)၊ ၸႄႈဝဵင်းမိူင်းပၼ်ႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈ လၢင်းၶိူဝ်း၊ မိူင်းတႆး ဢေႃႈ။
ၸိၼ်းၵျႃႇ၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းပျေႃႇပွႆႇ
ဝၢၼ်ႈၸိၼ်းၵျႃႇ  (စင်္ကြာရွာ၊ Setkyar) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇဢူင်းပိၼ်ႇ၊ ၸႄႈဝဵင်းပျေႃႇပွႆႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈယမႄးတိၼ်း၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 193042 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇဢူင်းပိၼ်ႇၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 1668 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 1968 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 3636 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းပျေႃႇပွႆႇ
ဢေႇတီႇ 125
လိူၼ်ၸၼ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၾႅပ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မၢတ်ႉၶျ်
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢေႇပရႄႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မေႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျုၼ်ႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျူႇလၢႆႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢေႃးၵၢတ်ႉ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်သႅပ်ႇထႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢွၵ်ႇထူဝ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၼူဝ်ႇဝႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်တီႇသႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:125
ပထူဝ်းတၢႆႇ၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းၵျွၵ်ႉသႄႇ
ဝၢၼ်ႈပထူဝ်းတၢႆႇ  (ပုထိုးတိုင်ရွာ, Puhtoetaing) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇပုတ်ႉတၢႆႇ၊ ၸႄႈဝဵင်းၵျွၵ်ႉသႄႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈပၢင်ႇဢူး၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 190463 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇၸလေႇၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 1192 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 1349 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 2541 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းၵျွၵ်ႉသႄႇ
ၵျွင်ႇတူး၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းၵျွၵ်ႉပတွင်း
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းၵျွၵ်ႉပတွင်း
ၵျွင်ႇပၢၼ်းၵူင်း၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းမျိတ်ႉတႃး
ဝၢၼ်ႈၵျွင်ႇပၢၼ်းၵူင်း  (ကြောင်ပန်းကုန်းရွာ, Kyaungpankone) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇၵျွင်ႇပၢၼ်းၵူင်း၊ ၸႄႈဝဵင်းမျိတ်ႉတႃး၊ ၸႄႈတွၼ်ႈၵျွၵ်ႉသႄႇ၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 190894 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇၵျွင်ႇပၢၼ်းၵူင်းၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 676 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 743 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 1419 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းမျိတ်ႉတႃး
ပၢႆးပႆႇၺႃႇ ၵပ်းၵၢႆႇလွင်ႈၵူၼ်း
ၸွမ်းၼင်ႇ ၶေႃႈၵႂၢမ်း မၼူၵ်ႉတတ်ႉတ ပႃႇဝေႃး တူင်ႇလပေႃး ဢၼ်ဝႃႈၼၼ်ႉသေ ၽဝၵူၼ်းဢၼ်ဝႃႈၼႆႉ မၼ်းပဵၼ် ဢၼ်လႆႈယၢပ်ႇလႆႈယဵၼ်းဝႆႉ လႄႈ ၽွင်းႁဝ်းလႆႈမႃးပဵၼ်ၵူၼ်းယူႇၼၼ်ႉ ၼႂ်းလေႃႉၵမိူင်းၵူၼ်းၼႆႉ မၼ်းပဵၼ်သင်ယူႇ၊ လွင်ႈၵပ်းၵၢႆႉၵွင်ႉသၢၼ်ၵၼ်​မီးသင်၊ ပဵၼ်သင်ၼႆ ထုၵ်ႇလီႁူႉၸွမ်းဝႆႉယူႇ။ ပေႃးၼၼ် မၼ်းၸွင်ႇဝႃႈ ပဵၼ်ၵူၼ်းဢၼ်မီးၵႃႈၶၼ်၊ ၵိုင်ႇပဵၼ်ၵူၼ်း ဢၼ်ၵိူတ်ႇမႃးၼႂ်း မိူင်းၵူၼ်းယူႇယဝ်ႉ။ ပၢႆးပႆႇၺႃႇ ၵပ်းၵၢႆႇလွင်ႈၵူၼ်းဢၼ်ဝႃႈၼႆႉ မၼ်းပဵၼ်ပၢႆးပႆႇၺႃႇ ဢၼ်လႆႈလဵပ်ႈႁဵၼ်း လွင်ႈၶူင်းၵၢၼ်လေႃးၵႃႉၵူၼ်းႁဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။
ပေႃးမႃးႁုပ်ႈတူၺ်း ပၢႆးပႆႇၺႃႇ ၵပ်းၵၢႆႇလွင်ႈၵူၼ်းဢၼ်ဝႃႈၼႆႉ မၼ်းပဵၼ်လွင်ႈလဵပ်ႈႁဵၼ်း ပၢႆးသၢႆႊ ဢၼ်ၵပ်းၵၢႆႇလူၺ်ႈ လွင်ႈတူင်ႇဝိူင်းၵူၼ်းလႄႈ လွင်ႈလေႃးၵၵူၼ်း ဢၼ်ႁုၼ်ႈမုၼ်းၶိုၼ်းယႂ်ႇ ​မႃးၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၵေႃႉဢၼ်ၶူင်သၢင်ႈ ဝေႃးႁၢၼ်ဢၼ်ဝႃႈ ပၢႆးပႆႇၺႃႇ ၵပ်းၵၢႆႇလွင်ႈၵူၼ်း ဢၼ်ဝႃႈၼႆႉ မၼ်းပဵၼ် ၽူႈလူင်ႉလႅၼ်ႇပၢႆးဝူၼ်ႉၶႆႈ မိူင်းပျၢင်ႇသဵတ်ႉ ဢၼ်လႆႈၸိုဝ်ႈသၢႈ ဢေႃးၵၢသ်ႉၵုၼ်ႉ ဢၼ်ဝႃႈၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၵေႃႉဢၼ်လႆႈၸိုဝ်ႈဝႃႈ ၽရႅတ်ႉထရဵတ်ႉ လေႇပရႄး ဢၼ်ဝႃႈၼၼ်ႉၵေႃႈ မၼ်းလႆႈတႅမ်ႈမႃး လွင်ႈပၢႆးပႆႇၺႃႇ ၵပ်းၵၢႆႇလွင်ႈၵူၼ်းၼႆႉယူႇ။ ၵူၺ်းၵႃႈဝႃႈ ၵပ်းၵၢႆႇလူၺ်ႈ လွင်ႈပႆးပႆႇၺႃႇ ၵပ်းၵၢႆႈလွင်ႈၵူၼ်းၼႆႉသေ ၵေႃႉဢၼ် ​တႅမ်ႈလွင်ႈၵႄႈလိတ်ႈသၢင်းလၢင်းမႃးၼမ်သေပိူၼ်ႈၼႆႉ ပဵၼ် ႁႃးပတ်ႉသပိၼ်ႇသႃႇ ၼႆယဝ်ႉ။ ဢၼ်ႁဝ်းလဵပ်ႈႁဵၼ်း လွင်ႈပၢႆးပႆႇၺႃႇ ၵပ်းၵၢႆႇလွင်ႈၵူၼ်းယူႇၼႆႉ ႁဝ်းၶႃး လႆႈႁဵတ်းႁဵတ်း လွင်ႈၵေႃႇသၢင်ႈ လေႃးၵၵူၼ်းလူင်ႁဝ်းၼႆႉ ႁဵတ်းႁိုဝ်ပဵၼ်မႃး၊ လွင်ႈဝႃႈ ၵူၼ်း ယူႇပဵၼ်မုၵ်ႉပဵၼ်ၵေႃၼႆႉ ၶဝ်တႄႇယူႇသဝ်းမႃးၸဵမ်မိူဝ်ႈလႂ်ၼႆ လႆႈလဵပ်ႈႁဵၼ်းၸၵႂႃႇၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။ ၸွမ်းၼင်ႇဝႃႈ ၵူၼ်းဢၼ်ဝႃႈၼႆႉ မၼ်းပဵတ်သတ်ႉတဝႃႇ ဢၼ်လႆႈယူႇႁူမ်ႈသိုၵ်ႈသမ်ႇၵၼ်ၼႆလႄႈ ၸဵမ်မိူဝ်ႈမိုၼ်ႉမိူဝ်ႈၵွၼ်ႇ ဢၼ်ပူၼ်ႉမႃးၼၼ်ႉၵေႃႈ ၵူၼ်းႁဝ်းၼႆႉ ႁူမ်ႈၵၼ်သေ ယူႇသဝ်းၸွမ်းၵၼ်မႃးယဝ်ႉ။ လွင်ႈႁူမ်ႈၵၼ်သေ ယူႇသဝ်းၸွမ်းၵၼ်ၼႆႉ ပေႃးမႃးၼိူင်းတူၺ်း ၵူၼ်းဢၼ်ယူႇသဝ်း​ႁင်းၶေႃ ဢၼ်ဢမ်ႇၶဝ်ႈၵႄႈဢွၵ်ႇၵၢင်ပိူၼ်ႈၼၼ်ႉၼႆ တေလႆႈဝႃႈ မၼ်းမီးၽွၼ်းလီတၢင်းၼမ်သေ ၸၢင်ႈမီးလွင်ႈ ၶိုၼ်ႈယႂ်ႇမႂ်ႇသုင်ယူႇယဝ်ႉ။
လွင်ႈၵူၼ်းယူႇပဵၼ်ၽုင်ဢၼ်ဝႃႈၼႆႉ ငဝ်ႈႁၢၵ်ႈမၼ်းတႄႇမႃးတီႈ လွင်ႈၵူပ်ႉၵူႈပဵၼ်ႁိူၼ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၼႃႈႁိူၼ်းၼိူင်ႈဢၼ်ၼႆႉ မၼ်းတေမီး ပေႃႈ၊ မႄႈ၊ လုၵ်ႈလၢင်းသေ ယူႇသဝ်း ပဵၼ်မုၵ်ႉ ပဵၼ်ႁၢင်း၊ ယူႇၸွမ်းၵၼ်၊ ၵိၼ်ၸွမ်းၵၼ်မႃးယဝ်ႉ။ တႄႇဢဝ်တီႈၼၼ်ႉသေ ၵေႃႉၼိုင်ႈလႄႈၵေႃႈၼိုင်ႈ ပဵၼ်ဢူၺ်းၵေႃႉၵၼ်၊ ပဵၼ်ၵေႃႉၸမ်ၸႂ်ၵၼ်မႃးသေလႄႈ ၸင်ႇၵွႆႈႁဵတ်းမူႇႁဵတ်းၸုမ်း သေၵေႃႈ ယူႇသဝ်းမႃးယဝ်ႉ။ ယွၼ်ႉႁူဝ်ၵူၼ်းၵေႃႈ ၼမ်မႃးလႄႈ လွင်ႈၵပ်းသိုပ်ႇသိူၵ်ႈသမ်ႇၵၼ်ၵေႃႈ ပဵၼ်ဢမ်ႇၸမ်ၸႂ်ၵၼ်မႃးသေ လွင်ႈလႆႈပိုင်ႈဢိင်ၼိူဝ်ၵၼ်ၵေႃႈ တိူဝ်းလိူဝ်မႃးယူႇယဝ်ႉ။
တီႈပၢႆးပႆၺႃႇ ၵပ်းၵၢႆႇလွင်ႈၵူၼ်းၼၼ်ႉ မၼ်းတေပႃးဝႆႉ လွင်ႈၵူပ်ႉၵူႈပဵၼ်ႁိူၼ်း ၵူၼ်းမိူဝ်ႈၵွၼ်ႇၵွၼ်ႇ ဢၼ်ပူၼ်ႉမႃးႁဝ်ႈႁဵင်ပီၼၼ်ႉ၊ လွင်ႈပၵ်းပိူင်တူဝ်ၵဝ်ႇ လႄႈ ၽိင်ႈထုင်း ၸိူဝ်းဢွၵ်ႇပဵၼ်မႃး၊ လွင်ႈၼႃႈႁိူၼ် ၼႂ်းၵႄႈ လွင်ႈသုၵ်ႉယုင်ႈ မိူင်းၵူၼ်း၊ လွင်ႈပိူင်ႇၶူဝ်းၶွင်၊ လွင်ႈပၢႆးဢုပ်ႉပိူင်၊ လွင်ႈသွၼ်ပၢႆးပႆႇၺႃႇ၊ လွင်ႈယုမ်ႇယမ်ဝႃႇတ၊ လွင်ႈသူၼ်းတုမ်၊ လွင်ႈယူႇၼႂ်း ဝဵင်းလူင်၊ လွင်ႈယၢပ်ႇၽိုတ်ႇၵိၼ်းၸႂ်၊ လွင်ႈပဵၼ်တၢင်းပဵၼ်၊ လွင်ႈၵူၼ်းတၢင်ႇမိူင်း ၶဝ်ႈမႃးယူႇႁူမ်ႈၸွမ်းသေ လႆႈပဵၼ် လွင်ႈသုၵ်ႉယုင်ႈ ၼႂ်းၵႄႈ ၵူၼ်းၶိူဝ်းၼိူင်ႈလႄႈ ၶိူဝ်းၼိူင်ႈ၊ ၸိူဝ်းၼႆႉ ၸိူဝ်းၼႆႉ မၼ်းပဵၼ်ဢၼ်ၶဝ်ႈပႃးၼႂ်း ပၢႆးပႆႇၺႃႇ ၵပ်းၵၢႆႇလွင်ႈၵူၼ်းယဝ်ႉ။
ၵပ်းၵၢႆႇလူၺ်ႈ လွင်ႈၵူၼ်းၸိူဝ်းၼႆႉ ႁူမ်ႈဝႃႈ မၼ်းဢမ်ႇၸႂ်ႈ ဢၼ်မၼ်ႈၵိုမ်းဝႆႉတႃႇသေ​ႇသေတႃႉ မၢင်ၸိူဝ်းမၢင်လွင်ႈတႄႉၵေႃႈ တိုၵ်ႉပဵၼ် ဢၼ်မၼ်ႈၵိုမ်းဝႆႉယူႇၵေႃႈမီး။ လွင်ႈၸိူဝ်းၼၼ်ႉတႄႉ မၼ်းပဵၼ် လွင်ႈထတ်းသၢင် ၵူတ်ႉႁႃ လွင်ႈၵတ်းယဵၼ် ဢၼ်တေၸၢင်ႈဝႄႈလႆႈ လွင်ႈယၢပ်ႇၽိုတ်ႇၵိၼ်းၸႂ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၸွမ်းၼင်ႇ ပိူင်ပဵၼ် ဢၼ်ပဵၼ်မႃး ဢွၵ်ႇမႃး မႂ်ႇမႂ်ႇၼၼ်ႉသေလႄႈ ႁဝ်းၵေႃႈ လႆႈလႅၵ်ႈလၢႆႈ ပိူင်ယူႇပိူင်ၵိၼ်ႁဝ်းၸွမ်းယူႇ။ တူဝ်ယၢင်ႇမၼ်း မၼ်ၼင်ႇၵၢပ်ႈပၢၼ် ယၢမ်းလဵဝ် တေလႆႈဝႃႈ ပဵၼ်ၵၢပ်ႈပၢၼ် ပၢႆးပႆၺႃႇ ၶိူင်ႈၸၢၵ်ႈမႃးလႄႈ လွင်ႈယူႇတၼ်းသဝ်း​ႁဝ်းၵေႃႈ ၵႃႈလႆႈလႅၵ်ႈလၢႆႈၸွမ်းယူႇယဝ်ႉ။
လွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႈဢၼ်ဝႃႈၼႆႉ မၼ်းၵေႃႈပဵၼ် ၵၢၼ်သမတႃႇ တွၼ်ႈတႃႇ ၶူင်းၵၢင်လေႃးၵလူင်ႁဝ်းၼႆႉယူႇ။ ယွၼ်ႉပိူဝ်ႈဝႃႈ ဢီႈသင်ၵေႃႈ ဢမ်ႇမၼ်ႈၵိုမ်းလူး။ မိူဝ်ႈၵူႈပွၵ်ႈၵ​ေႃႈ ပဵၼ်လွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႈမႃးယူႇ၊ ယၢမ်းလဵဝ်ၵေႃႈ တိုၵ်ႉပဵၼ် လွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႈယူႇ၊ မိူဝ်းၼႃႈၵေႃႈ တေပဵၼ်လွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႈထႅင်ႈယူႇၼင်ႇၵဝ်ႇ။ ပၢႆးပႆႇၺႃႇ ၵပ်းၵၢႆႇလွင်ႈၵူၼ်းၼႆႉ တေလႆႈဝႆႉၽၢင်ႉသတိသေ လဵပ်ႈႁဵၼ်း လွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႈၸိူဝ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ လွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႈၼိူင်ႈဢၼ်ၼႆႉ မၼ်းတေပၼ် ၽွၼ်းလီလေႃးၵႁႃႉ ဢမ်ႇၼၼ် မၼ်းတေပၼ် ၽွၼ်းၸႃႉတႃႇလေႃးၵႁႃႉၼႆ တေလႆႈလဵပ်ႈႁဵၼ်းၵႂႃႇယဝ်ႉ။ ပေႃးပဵၼ် လွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႈ ဢၼ်ပၼ်ၽွၼ်းလီၼႆ တေလႆႈဝႃႈ ပဵၼ်လွင်ႈယူႇသဝ်းၵူၼ်းႁဝ်း ၶိုၼ်ႈယႂ်ႇမႃးၼႆသေ ၸိူဝ်းပဵၼ် ၽူႈလူင်ႉလႅၼ်ႇ ပၢႆးပႆႇၺႃႇ ၵပ်းၵၢႆႇလွင်ႈၵူၼ်းၶဝ်ၵေႃႈ ၶဝ်တေလႆႈသွၵ်ႈႁႃ လွင်ႈသၽေႃး လႅၵ်ႈလၢႆႈလႄႈ လွင်ႈပိုၼ်ႉဢၼ်ႁႂ်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႈမႃး ၼၼ်ႉယူႇယဝ်ႉ။
ဢၼ်ႁဝ်းယူႇႁဝ်းၵိၼ်၊ ႁဵတ်းႁဵတ်းသၢင်ႈသၢင်ႈယူႇ ၵူႈဝၼ်းၵူႈဝၼ်းၼႆႉ မၼ်းၵေႃႈ ၶဝ်ႈပႃးၼႂ်း ပၢႆးပႆႇၺႃႇ ၵပ်းၵၢႆႇလွင်ႈၵူၼ်းယူႇလႄႈ မၼ်းၵေႃႈ မိူၼ်တၢင်းႁဝ်းၶႃႈ လဵပ်ႈႁဵၼ်း လွင်ႈပၢႆးပႆႇၺႃႇ ၵပ်းၵၢႆႇလွင်ႈၵူၼ်းယူႇယဝ်ႉ။ ၵေႃႉဢၼ်ၽၢင်ႉမႅၼ်ႈၺႃး လွင်ႈၼၼ်ႉၼႆႉ တေလႆႈဝႃႈ ဢမ်ႇပေႃးမီးၼမ်။ ၵူၺ်းၵႃႈဝႃႈ ၵူၼ်းၸိူဝ်းဢၼ် ၽၢင်ႉလွင်ႈ ႁိမ်းႁွမ်းသေ၊ ဝူၼ်ႉသွၼ်ႇလီလီသေ ယူႇသဝ်းၵႂႃႇၵေႃႈ ၼမ်မႃးၼမ်မႃး ၵူႈမိုဝ်ႉၵူႈဝၼ်းယူႇယဝ်ႉ။ ပေႃးႁဝ်းၶဝ်ႈၸႂ် လဵပ်ႈႁဵၼ်းတူၺ်း ပၢႆးပႆႇၺႃႇ ၵပ်းၵၢႆႇလွင်ႈၵူၼ်းၼႆ လဵပ်ႈႁဵၼ်းတူၺ်း လွင်ႈပိုၼ်းဝဵင်း ဢၼ်ၸဝ်ႈၵဝ်ႇ ယူႇသဝ်းယူႇၼၼ်ႉလႄႈသင်၊ လဵပ်ႈႁဵၼ်းတူၺ်း လွင်ႈၵူၼ်းႁိမ်းႁွမ်း၊ လွင်ႈၶဝ်ယူႇသဝ်း၊ လွင်ႈၶဝ်ႁဵတ်းၵၢၼ်လဵင်ႉတွင်ႉ၊ လွင်ႈဝႃႈ တီႈဝဵင်းၼၼ်ႉ မီးၽြႃးလၢႆသူႇ၊ ၵျွင်းမုၼ်ၸဝ်ႈ မီးလၢႆၵျွင်း ၸၵႂႃႇၸိူဝ်းၼႆႉ တူဝ်ႈတၼ်းမိူဝ်ႈလႂ်ၵေႃႈ လဵပ်ႈႁဵၼ်းတူၺ်းၼႆ မၼ်းတေပဵၼ် လွင်ႈသူင်ၸႂ် ဢၼ်လီၶဝ်ႈၸႂ်တႄႉတႄႉဝႃႈဝႃႈယဝ်ႉ။
ပၢႆးပႆၺႃႇ ၵပ်းၵၢႆႇလွင်ႈၵူၼ်းၼႆႉ တေလႆႈဝႃႈ တႄႇဢဝ် ႁူဝ်ပၢၵ်ပီ ႑႙ မႃးသေ ၸင်ႇၵွႆႈလဵပ်ႈႁဵၼ်းမႃး ၸွမ်းၶွပ်ႇၸွမ်းပိူင်မၼ်းလီလီယဝ်ႉ။ ၵူၼ်းၵေႃႉၼိူင်ႈလႄႈ ၵေႃႉၼိူင်ႈ ယိူင်ႈၸမ်ၸႂ်ၵၼ်မႃး လွင်ႈပၢႆးပႆႇၺႃႇ ၵပ်းၵၢႆႇလွင်ႈၵူၼ်းၼႆႉ ယိူင်ႈၶႅၼ်းၶဝ်ႈတၢင်းတိုဝ်းမႃးတိၵ်းတိၵ်းယဝ်ႉ။ ပၢႆးပႆႇၺႃႇ ၵပ်းၵၢႆႇလွင်ႈၵူၼ်းၼႆႉ မၼ်းၸႅၵ်ႇၼႄ လွင်ႈႁဵတ်းသၢင်ႈလႄႈ လွင်ႈၽွၼ်း ဢၼ်ၵူၼ်းတေႃႇၵူၼ်း ၵပ်းသိုပ်ႇၵၼ်သေ မၼ်းႁႃၶေႃႈမုၼ်း တႃႇတေပဵၼ် ပိူင် ဢၼ်ႁဝ်းတေလႆႈ ႁဵတ်းၸွမ်း၊ ယူႇၸွမ်းၵႂႃႇ ၼင်ႇပၵ်းပိူင်ၵူၼ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ တီႈၸၼ်ႉၸွမ်ၼင်ႇ ၸၼ်ႉၸွမ်လၢၼ်ႇတၢၼ်ႇ​၊ ၸၼ်ႉၸွမ်ဢွၵ်ႇၸ်ၽူတ်ႉ ၸိူဝ်းပဵၼ်ၸၼ်ႉၸွမ် ၼွၵ်ႈမိူင်းၸိူဝ်းၼႆႉ ဢွၼ်ၵၼ်ပူင်သွင် ပၢႆးပႆႇၺႃႇ ၵပ်းၵၢႆႇလွင်ႈၵူၼ်းယူႇ။ တီႈၼႂ်းမိူင်းႁဝ်းၵေႃႈ မိူၼ်ၼင်ႇတီႈ ၸၼ်ႉၸွမ်တႃႈၵုင်ႈ ၼၼ်ႉ ၶဝ်ၵေႃႈ ပူင်သွၼ်ပၼ် ပၢႆးပႆႇၺႃႇ ၵပ်းၵၢႆႇလွင်ႈၵူၼ်းယူႇယဝ်ႉ။
မူင်ႇတၢႆႇ၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းၺွင်ႇဢူး
ဝၢၼ်ႈမူင်ႇတၢႆႇ  (မုန်တိုင်ရွာ၊ Montaing) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇၺွင်ႇပိၼ်ႇ (တႅတ်ႉမ) ၊ ၸႄႈဝဵင်းၺွင်ႇဢူး၊ ၸႄႈတွၼ်ႈၺွင်ႇဢူး၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 192437 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇၺွင်ႇပိၼ်ႇ (တႅတ်ႉမ)ၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 1453 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 1813 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 3266 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ႁၢင်ၼႃး၊ ဝၢၼ်ႈ (ဢိူင်ႇတွင်ၵႂၢႆး (တႂ်ႈ)၊ မိူင်းပၼ်ႇ)
ဝၢၼ်ႈႁၢင်ၼႃး (, Han Nar, ဟန်နား) ၼႆႉ ပဵၼ်ဝၢၼ်ႈ ဢၼ်မီးၼႂ်း ဢိူင်ႇတွင်ၵႂၢႆး (တႂ်ႈ)၊ ၸႄႈဝဵင်းမိူင်းပၼ်ႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈ လၢင်းၶိူဝ်း၊ မိူင်းတႆး ဢေႃႈ။
မွင်ႇတေႃး၊ ဝဵင်း
ဝဵင်းမွင်ႇတေႃး (မောင်တောမြို့ ; Maungdaw) ၼႆႉ ပဵၼ်ဝဵင်းဢၼ်မီးတီႈ ၸႄႈမိူင်းရၶႅင်ႇ ဢၼ်မီးၽၢႆႇတူၵ်းသုတ်းသုတ်း မိူင်းမျၢၼ်ႇမႃႇၼၼ်ႉသေ ပဵၼ်ဝဵင်းလႅၼ်လိၼ်မိူင်း မိူင်းမျၢၼ်ႇမႃႇ လႄႈ မိူင်းပင်းၵလႃးတဵတ်ႉၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ မီးဝႆႉတီႈ ၽင်ႇမႄႈၼမ်ႉၼၢတ်ႉ ၽၢႆႇဢွၵ်ႇယဝ်ႉ။ ပဵၼ်ဝဵင်းတႃႈၼမ်ႉ ဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈ တွၼ်ႈတႃႇ ၵူတ်ႇထတ်း ၵူၼ်းၶဝ်ႈၵူၼ်းဢွၵ်ႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ မိူဝ်ႈ သိုၵ်းၵမ်ႇၽႃႇပွၵ်ႈသွင်ၼၼ်ႉၵေႃႈ ပဵၼ်ဢွင်ႈတီႈ ဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈမႃးယဝ်ႉ။
ပိုၼ်းၵႅပ်ႈ
မိူဝ်ႈဢွၼ်တၢင်း မိူဝ်ႈပၢၼ်လူင်ပွင်ၸိုင်ႈ ဢင်းၵိတ်ႉၼၼ်ႉ ယွၼ်ႉဢဝ် ဢူးမွင်ႇတေႃး ပၼ်ၵၢၼ်ႁဵတ်းၶုၼ်ၽွင်းဝဵင်းသေ ၽွင်းငမ်းမႃးလႄႈ ၸင်ႇႁွင်ႉဝႃႈ ဝဵင်းမွင်ႇတေႃး ၼႆလႄႈသင်၊ ယွၼ်ႉပိူဝ်ႈတမ်းတပ်ႉမႃး တီႈမူင်ႇတေႃး တီႈႁိမ်း ႁွင်ႈတပ်ႉ ဢၼ်လႆၶဝ်ႈတီႈၼႂ်း ၼမ်ႉၼၢတ်ႉ ဢၼ်တူၵ်းၵၢင်ၵႅၼ်တွၼ်ႈတႃႇၵၢၼ်သိုၵ်းသေ ၵူၼ်းတင်းၼမ် ဢွၼ်ၵၼ်ထင်သဝ်းယူႇမႃးလႄႈ ၸင်ႇလုၵ်ႉတီႈ မူင်ႇတေႃးသေ ပဵၼ်မႃး မွင်ႇတေႃးၼႆၵေႃႈ ဝႃႈယဝ်ႉ။
မိူဝ်ႈသိုၵ်း ဢင်းၵိတ်ႉ-မၢၼ်ႈ ပွၵ်ႈၵမ်းၼိုင်ႈၼၼ်ႉ ယွၼ်ႉပိူဝ်ႈ ၶုၼ်သိုၵ်းမွင်ႇတေႃး ပၵ်းတပ်းမႃးလႄႈ လႆႈၸိုဝ်ႈဝႃႈ မွင်ႇတေႃးမႃးယဝ်ႉ။ ၼႃႈလိၼ်တၢင်းၵႂၢင်ႈဝဵင်းၼႆႉ မီးယူႇ 1.87 sqmiယဝ်ႉ။ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း တီႈၼိူဝ်ဝဵင်းၼႆႉ မီး 34024 ၵေႃႉသေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်းတင်းၸႄႈဝဵင်းၼႆႉ မီးယူႇ 5.2 သႅၼ်ယဝ်ႉ။ ပဵၼ်ၸႄႈဝဵင်း ဢၼ်ႁူဝ်ၵူၼ်းသတ်ႉၼမ်သေ ပိူၼ်ႈၼႂ်း ၸႄႈမိူင်းရၶႅင်ႇသေ ၵမ်ႉၼမ်ႉ ပိင်ႇၵႃႇလီႇ ၶဝ် ယူႇသဝ်းဝႆႉယဝ်ႉ။ ပဵၼ်တီႈ ဢၼ်ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်းတူဝ်းၶိုၼ်ႈသုင်ႈသေပိူၼ်ႈ တီႈၼႂ်း ၸႄႈမိူင်းရၶႅင်ႇၼႆႉယဝ်ႉ။ တွၼ်ႈတႃႇၼမ်ႉၸႂ်ႉတိုဝ်းၼႆႉ တီႈၽၢႆႇဢွၵ်ႇဝဵင်း ယၢၼ်သၢမ်လၵ်းၼၼ်ႉ မီးၽၢႆဢၼ်ဢိုတ်းၽၢႆႇလဵဝ်ဝႆႉၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ဝၢႆးသေလႆႈလွင်ႈလွတ်ႈလဵဝ်းသဝ်းၶေႃယဝ်ႉ ဝဵင်းမွင်းတေႃးၼႆႉ ၶဝ်ႈပႃးမႃးၼႂ်း ၸႄႈတွၼ်ႈၸိတ်ႉတူၺ်ႇသေ ထိုင် ပီ 1961 လိူၼ်ၵျူႇလၢႆႇ1 ဝၼ်းတေႃႇ ပီ 1964 ၼၼ်ႉ ၶဝ်ႈပႃးမႃးၼႂ်း ၸႄႈတွၼ်ႈလိၼ်ၶႅၼ်ႈမေႇယုၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ဢွင်ႈတီႈ လႄႈ တၢင်းၵႂၢင်ႈၶႂၢင်
ၸႄႈဝဵင်းမွင်ႇတေႃးၼႆႉ မီးဝႆႉ ၽၢႆႇတူၵ်း မိူင်းမျၢၼ်ႇမႃႇ သေ ပဵၼ်ဝဵင်းပၵ်းလုမ်း ၸႄႈတွၼ်ႈမွင်ႇတေႃး ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ပဵၼ်ဝဵင်းလႅၼ်လိၼ်မိူင်း ဢၼ်ဢိူမ်ႈၸပ်းၵၼ်ဝႆႉတင်း မိူင်းပင်းၵလႃးတဵတ်ႉ တၢင်းယၢဝ်း မီး (168) လၵ်းယဝ်ႉ။ ၼမ်ႉၼၢတ်ႉ ဢၼ်လုၵ်ႉၽၢႆႇႁွင်ႇ လႆလူင်းၽၢႆႇၸၢၼ်းၼႆႉ ပဵၼ်ၼမ်ႉ ဢၼ်ၶႅၼ်ႈမိူင်းဝႆႉယဝ်ႉ။ မီးဝႆႉတီႈၼႂ်းၵႄႈ လွင်ႇၵျီႇတုတ်ႉဢွၵ်ႇ ၉၂ံ ၂၂'၀" တေႃႇ လတ်ႉတီႇတုတ်ႉႁွင်ႇ ၂ဝံ ၄၉' ၀" ယဝ်ႉ။ ဝဵင်းမွင်ႇတေႃးၼႆႉ ၽၢႆႇဢွၵ်ႇ မီးဝႆႉ ဝဵင်းပူးတီးတွင်ႇ၊ ၽၢႆႇၸၢၼ်း မီးဝႆႉ ဝဵင်းယတေႉတွင်ႇ လႄႈ ဢၢဝ်ႇပၢင်ႇလၢႆပင်းၵလႃး၊ ၽၢႆႇတူၵ်း မီးဝႆႉ ၼမ်ႉၼၢတ်ႉ လႄႈ မိူင်းပင်းၵလႃးတဵတ်ႉ၊ ၽၢႆႇႁွင်ႇ မီးဝႆႉ မိူင်းပင်းၵလႃးတဵတ်ႉၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။ တၢင်းၵႂၢင်ႈၶႂၢင်ဢေႇရိယႃႇ မီး (582.92) လွၵ်းလၵ်းယဝ်ႉ။ ၼႃႈဢွၵ်ႇၼႃႈတူၵ်း ၷႂၢင်ႈ (8.14) လၵ်းသေ ၼႃႈႁွင်ႇၼႃႈၸၢၼ်း တၢင်းယၢဝ်းမီး (72) လၵ်းယဝ်ႉ။ မိူဝ်ႈပီ 2018 ၼၼ်ႉ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း မီးၸပ် သီႇသႅၼ်ယဝ်ႉ။ မီးဝႆႉတီႈၼႃႈသုင် ပၢင်ႇလၢႆႇ မွၵ်ႈ (10) ထတ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ တီႈဝဵင်းမွင်ႇတေႃး ၼႆႉ ၸိူဝ်းပဵၼ် ၵူၼ်းၶိူဝ်း ရၶႅင်ႇ၊ တၢႆးၼႅတ်ႉ၊ မျူဝ်ႇ၊ တႅတ်ႉ၊ မရႃႇမႃႇၵျီး၊ ၵမၢၼ်ႇ၊ ႁိၼ်ႇတူႇ၊ မၢၼ်ႈ၊ ၶျၢင်း၊ ပင်ႇၵႃႇလီႇ ၶဝ် ယူႇသဝ်းဝႆႉယဝ်ႉ။
ၾိင်ႈၾႃႉ
ဝဵင်းမွင်ႇတေႃးၼႆႉ ယွၼ်ႉပဵၼ်တီႈၽင်ႇပၢင်ႇလၢႆႇလႄႈ မီးၾိင်ႈၾႃႉမုၼ်ႇသုၼ်းယဝ်ႉ။ မီးၾိင်ႈၾႃႉမႆႈႁွၼ်ႉမိုၵ်းယမ်းသေ လိူၼ်ဢၼ်မႆႈသုတ်းၼႆႉ ပဵၼ် လိူၼ်မေႇယဝ်ႉ လိူၼ်ဢၼ်ၵတ်းသုတ်းၼႆႉ ပဵၼ် လိူၼ်ၸၼ်ႇဝႃႇရီႇယဝ်ႉ။ တၢင်ႉၼမ်ႉၽူၼ် တႃႇၼိုင်ႈပီ ၼႆႉ တူၵ်း မွၵ်ႈ 173 ၼိဝ်ႉၼႆႉယဝ်ႉ။
သဵၼ်ႈတႃႈသၢႆတၢင်း
လုၵ်ႉဢဝ် ဝဵင်းမွင်ႇတေႃး တေႃႇ ဝဵင်းပူးတီးတွင်ႇ ယၢၼ်ၵႆ (16) လၵ်းသေ ၸၢင်ႈၵႂႃႇမႃးလႆႈၵူႈၶၢဝ်းယဝ်ႉ။ လုၵ်ႉဢဝ် ဝဵင်းပူးတီးတွင်ႇ တေႃႇ ဝဵင်းၸိတ်ႉတူၺ်ႇ ၼႆႉ ဢဝ် ႁိူဝ်းသၢင်းၽေႃး၊ ဢဝ်ႁိူၼ်းလႅၼ်ႈဝႆးၼိူဝ်ၼမ်ႉ ၸိူဝ်းၼႆႉ ၵႂႃႇမႃးလႆႈယဝ်ႉ။ ဝဵင်းမွင်ႇတေႃးလႄႈ ဝဵင်းၸိတ်ႉတူၺ်ႇၼႆႉ ၵႆယၢၼ် (96) လၵ်းယဝ်ႉ။
လုၵ်ႉဢဝ် မွင်ႇတေႃး တေႃႇ ဢလႄႇတၢၼ်ႇၵျေႃႇ မီး (12) လၵ်း (6) ၽႃႇလူင်ႇသေ ၸၢင်ႈၵႂႃႇမႃးလႆႈ ၵူႈၶၢဝ်းယဝ်ႉ။ လုၵ်ႉဢဝ် ဢလႄႇတၢၼ်ႇၵျေႃႇ တေႃႇ ဢငူႇမေႃႇ မီး (49) လၵ်း (2) ၽႃႇလူင်ႇသေ ပဵၼ်တၢင်းလိၼ်ယဝ်ႉ။ ဢငူႇမေႃႇၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈပၢၵ်ႇ ၼမ်ႉမေႇယု တီႈၽင်ႇၽၢႆႇပုၼ်ႉ ဝဵင်းၸိတ်ႉတူၺ်ႇယဝ်ႉ။ လုၵ်ႉဢဝ် ၸိတ်ႉတူၺ်ႇ ၵႂႃႇ ဢငူႇမေႃႇၼႆႉ ၸၢင်ႈဢဝ် ႁိူဝ်းမေႃႇတေႃႇဢွၼ်ႇသေ ၵႂႃႇမႃးလႆႈယဝ်ႉ။
လုၵ်ႉဢဝ် မွင်ႇတေႃး တေႃႇ ၵျဵင်ႇၶျွင်း မီး (20) လၵ်း (3) ၽႃႇလူင်ႇသေ ၵႂႃႇမႃးလႆႈၵူႈၶၢဝ်းယဝ်ႉ။ လုၵ်ႉဢဝ် ၵျဵင်ႇၶျွင်း တေႃႇ ဢွင်ႇသပျေႇ မီး (23) လၵ်း (5) ၽႃႇလူင်ႇသေ ပဵၼ်တၢင်းလိၼ်ယဝ်ႉ။
လုၵ်ႉဢဝ် မွင်ႇတေႃး တေႃႇၵျဵင်ႇၶျွင်း၊ လုၵ်ႉဢဝ် ၵျဵင်ႇၶျွင်း တေႃႇ ဝဵင်းတွင်ႇပျူဝ်ႇလႅတ်ႉဝႄး ၼႆႉ မီး (20) လၵ်း (5) ၽႃႇလူင်ႇယဝ်ႉ။
သဵၼ်ႈတၢင်းပိူင်လူင် တီႈၼႂ်းဝဵင်းၼႆႉ ပဵၼ် သဵၼ်ႈတၢင်းလူင်(သဵၼ်ႈတၢင်းမိၼ်းပႃႇၵျီး)၊ သဵၼ်ႈတၢင်းဢူးဢူၵ်ႉတမ ၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝဵင်းၸိူဝ်းမီးၼႂ်း မိူင်းမျၢၼ်ႇမႃႇ ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝဵင်းၸိူဝ်းမီးၼႂ်း ၸႄႈမိူင်းရၶႅင်ႇ
ပူးတီးတွင်ႇ၊ ၸႄႈဝဵင်း
ၸႄႈဝဵင်းပူးတီးတွင်ႇ (ဘူးသီးတောင်မြို့နယ် ; Buthidaung Township) ၼႆႉ ပဵၼ်ၸႄႈဝဵင်းဢၼ်ၼိုင်ႈ ဢၼ်မီးဝႆႉ တီႈၼႂ်း ၸႄႈတွၼ်ႈမွင်ႇတေႃး၊ ၸႄႈမိူင်းရၶႅင်ႇ၊ မိူင်းမျၢၼ်ႇမႃႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ဝဵင်းပၵ်းလုမ်းၸႄႈဝဵင်းၼႆႉ ပဵၼ် ဝဵင်းပူးတီးတွင်ႇယဝ်ႉ။
ပဵင်းလူင်၊ ဝၢၼ်ႈ
ဝၢၼ်ႈပဵင်းလူင် (, Ping Long, ပိန်းလုံ) ၼႆႉ ပဵၼ်ဝၢၼ်ႈ ဢၼ်မီးၼႂ်း ဢိူင်ႇတွင်ၵႂၢႆး (တႂ်ႈ)၊ ၸႄႈဝဵင်းမိူင်းပၼ်ႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈ လၢင်းၶိူဝ်း၊ မိူင်းတႆး ဢေႃႈ။
ဢေႇတီႇ 124
လိူၼ်ၸၼ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢေႇပရႄႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မေႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျုၼ်ႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျူႇလၢႆႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢေႃးၵၢတ်ႉ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်သႅပ်ႇထႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢွၵ်ႇထူဝ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၼူဝ်ႇဝႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်တီႇသႅမ်ႇပႃႇ
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:124
ငႅတ်ႉပျေႃးတေႃး၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းတႃႇၸီႇ
ဝၢၼ်ႈငႅတ်ႉပျေႃးတေႃး  (ငှက်ပျောတောရွာ, Hngetpyawtaw) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇတႄးပုတ်ႉ၊ ၸႄႈဝဵင်းတႃႇၸီႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈမဵၵ်ႉထီႇလႃႇ၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 194489 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇတႄးပုတ်ႉၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 984 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 1076 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 2060 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ဢၢင်ႈဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းတႃႇၸီႇ
924
လိူၼ်ၾႅပ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မၢတ်ႉၶျ်
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မေႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျုၼ်ႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျူႇလၢႆႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢေႃးၵၢတ်ႉ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်သႅပ်ႇထႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၼူဝ်ႇဝႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်တီႇသႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:924
ၵွင်းဝၢၼ်၊ ဝၢၼ်ႈ
ဝၢၼ်ႈၵွင်းဝၢၼ် (, Wan Kawng Wan, ဝမ့်ကောင်းဝမ်) ၼႆႉ ပဵၼ်ဝၢၼ်ႈ ဢၼ်မီးၼႂ်း ဢိူင်ႇတွင်ၵႂၢႆး (တႂ်ႈ)၊ ၸႄႈဝဵင်းမိူင်းပၼ်ႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈ လၢင်းၶိူဝ်း၊ မိူင်းတႆး ဢေႃႈ။
တၺႅတ်ႉၵၢၼ်ႇ၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းမျိၼ်းၶျၢၼ်ႇ
ဝၢၼ်ႈတၺႅတ်ႉၵၢၼ်ႇ  (သညက္ကံရွာ, Thanyitkan) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇၵူၵ်ႉၵႄး၊ ၸႄႈဝဵင်းမျိၼ်းၶျၢၼ်ႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈမျိၼ်းၶျၢၼ်ႇ၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 191261 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇၵူၵ်ႉၵႄးၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 1005 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 1102 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 2107 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းမျိၼ်းၶျၢၼ်ႇ
ပုတ်ႉတၢႆႇ၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းၵျွၵ်ႉသႄႇ
ဝၢၼ်ႈပုတ်ႉတၢႆႇ  (ပွတ်တိုင်ရွာ, Puttaing) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇပုတ်ႉတၢႆႇ၊ ၸႄႈဝဵင်းၵျွၵ်ႉသႄႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈပၢင်ႇဢူး၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 190461 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇၸလေႇၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 1192 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 1349 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 2541 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းၵျွၵ်ႉသႄႇ
ၼမ်ႉၶမ်း၊ ၸႄႈဝဵင်း
ၸႄႈဝဵင်းၼမ်ႉၶမ်း (နမ့်ခမ်းမြို့နယ်), (Namkham Township), ၼႆႉပဵၼ်ႄၸႄႈဝဵင်းဢၼ်မီးၼႂ်း ၸႄႈတွၼ်ႈမူႇၸေႊ၊ ၸႄႈမိူင်းတႆး၊ မိူင်းမျၢၼ်ႇမႃႇသေ တီႈပၵ်းလုမ်း ၸႄႈဝဵင်းတႄႉ ပဵၼ်တီႈ ဝဵင်းၼမ်ႉၶမ်းယဝ်ႉ။
သူၺ်ႇပျေႉသျိၼ်ႇ၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းငၸုၼ်ႇ
ဝၢၼ်ႈသူၺ်ႇပျေႉသျိၼ်ႇ  (ရွှေပြည့်ရှင်ရွာ, Shwepyaytshin) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇၵျွၵ်ႉတလူင်း ၊ ၸႄႈဝဵင်းငၸုၼ်ႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈမျိၼ်းၶျၢၼ်ႇ၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 192189 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇၵျွၵ်ႉတလူင်းၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 1859 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 2155 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 4014 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းငၸုၼ်ႇ
123
လိူၼ်ၸၼ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၾႅပ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မၢတ်ႉၶျ်
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢေႇပရႄႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မေႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢေႃးၵၢတ်ႉ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်သႅပ်ႇထႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢွၵ်ႇထူဝ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၼူဝ်ႇဝႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်တီႇသႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:123
ၸၼ်ႇဝႃႇရီႇ 1
လိူၼ်ၸၼ်ႇဝႃႇရီႇ (1) ဝၼ်းၼႆႉ ပေႃးဢဝ် ပၵ်းယဵမ်ႈဝၼ်းၵရီႇၵေႃးရီးယႅၼ်း ဝႃႈ ပဵၼ်ဝၼ်းထူၼ်ႈ (1) တွၼ်ႈတႃႇ ၼိုင်ႈပီယဝ်ႉ။ တွၼ်ႈတႃႇတေသုတ်းပီၼႆႉ ၵိုတ်းထႅင်ႈ (364) ဝၼ်းယူႇ။ ပေႃးပဵၼ် ပီဝႃႇထၢပ်ႈ ၼႆ ၵိုတ်းယူႇ (365)ဝၼ်းယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၼ်းထိ ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ၸၼ်ႇဝႃႇရီႇ
သျႃးၸေးၶျႅတ်ႉ၊ ဝၢၼ်ႈ (သဵၵ်ႉတႃႇ)
သျႃးၸေးၶျႅတ်ႉ (ရှားစေးချက်ရွာ, Sharsaychet) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇသဵၵ်ႉတႃႇ၊ ၸႄႈဝဵင်းမတယႃႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈပၢင်ႇဢူး၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 189960 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇသဵၵ်ႉတႃႇၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 1868 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 1910 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 3778 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းမတယႃႇ
525
လိူၼ်ၸၼ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၾႅပ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မၢတ်ႉၶျ်
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢေႇပရႄႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မေႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျုၼ်ႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျူႇလၢႆႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢေႃးၵၢတ်ႉ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်သႅပ်ႇထႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢွၵ်ႇထူဝ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၼူဝ်ႇဝႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်တီႇသႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
ၵျူႇၶျွင်း၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းတွင်ႇတႃႇ
ဝၢၼ်ႈၵျူႇၶျွင်း  (ကြူချောင်းရွာ, Kyuchaung) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇလႄႇၵႂႅတ်ႉၵျီး၊ ၸႄႈဝဵင်းတွင်ႇတႃႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈမျိၼ်းၶျၢၼ်ႇ၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 191476 ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇလႄႇၵႂႅတ်ႉၵျီးၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 918 ၊ ယိင်း 1099 သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 2017 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ဝူဝ်းလၢႆး၊ ဝၢၼ်ႈ
ဝၢၼ်ႈဝူဝ်းလၢႆး (, Woe Laing, ဝိုးလိုင်း) ၼႆႉ ပဵၼ်ဝၢၼ်ႈ ဢၼ်မီးၼႂ်း ဢိူင်ႇဝူဝ်းလၢႆး၊ ၸႄႈဝဵင်းမိူင်းပၼ်ႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈ လၢင်းၶိူဝ်း၊ မိူင်းတႆး ဢေႃႈ။
1231
1231
လိူၼ်ၾႅပ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မၢတ်ႉၶျ်
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢေႇပရႄႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မေႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျုၼ်ႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျူႇလၢႆႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်သႅပ်ႇထႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢွၵ်ႇထူဝ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၼူဝ်ႇဝႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်တီႇသႅမ်ႇပႃႇ
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:1231
923
လိူၼ်ၸၼ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၾႅပ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မၢတ်ႉၶျ်
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢေႇပရႄႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျုၼ်ႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျူႇလၢႆႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢေႃးၵၢတ်ႉ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်သႅပ်ႇထႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၼူဝ်ႇဝႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်တီႇသႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
ၺွင်ႇပိၼ်ႇၸွၵ်ႉ၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ပျႃး
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းတတႃးဢူး
923
လိူၼ်တီႇသႅမ်ႇပႃႇ
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:923
မျဵၵ်ႉ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈ
တီႈၼႂ်းၸႄႈတွၼ်ႈမျဵၵ်ႉ ၸွမ်းသၢႆၽင်ႇပၢင်ႇလၢႆႇၼၼ်ႉ မီးၵုၼ်ဢွၼ်ႇ ၸိူဝ်းတုမ်ၵၼ်ဝႆႉလႄႈ ႁွင်ႉဝႃး ၵုၼ်တုမ်မျဵၵ်ႉ ၼႆသေ ၵုၼ်ဢွၼ်ႇၶဝ်ႈပႃးဝႆႉ 800 ပၢႆယဝ်ႉ။ တၢင်းၵႂၢင်ႈၶႂၢင် ၼႃႈလိၼ်ၼႆႉ မီးဝႆႉ 11,325 လွၵ်းလၵ်းယဝ်ႉ။ ၽၢႆႇဢွၵ်ႇၸႄႈတွၼ်ႈၼႆႉ မီးဝႆႉသၼ်လွႆသွင်ဢၼ် ဢၼ် လုၵ်ႉၽၢႆႇႁွင်ႇ ၶၢင်းၵၼ်ၸူး ၽၢႆႇၸၢၼ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၼမ်ႉတၼိၼ်းတႃႇယီႇ ၼႆႉ လႆၼႂ်းၵႄႈသၼ်လွင်သွင်ဢၼ်ၼၼ်ႉသေ ပေႃးႁွတ်ႈထိုင် ပွတ်းၸၢၼ်းမႃး လႆလတ်းၶဝ်ႈၼႂ်း ၵႄႈလွႆမၢၵ်ႇႁိၼ်သေၵေႃႈ လႆၶဝ်ႈၼႂ်း ပၢင်ႇလၢႆႇယဝ်ႉ။
ၸႄႈတွၼ်ႈမျဵၵ်ႉ လႆႈဝႃႈတင်းဢၼ်ၼႆႉ ပႃႇထိူၼ်ႇၼႃသေ ၸိူဝ်းပဵၼ် တူၼ်ႈမႆႉသၵ်း လႄႈ တူၼ်ႈဢၼ်မီးၵႃႈၶၼ် ဢွၵ်ႇဝႆႉတင်းၼမ်ယဝ်ႉ။ တီႈၽင်ႇပၢင်ႇလၢႆႇၼၼ်ႉ ယွၼ်ႉမီး ၼမ်ႉၶိုၼ်ႈၼမ်ႉတူၵ်းလႄႈ ႁွင်ႈဢွၼ်ႇမီးဝႆႉတင်းၼမ်ယဝ်ႉ။ ပွတ်းၸၢၼ်းၸႄႈတွၼ်ႈၼႆႉ မီးဝႆႉလွၵ်းလိၼ် ဢၼ်ၽုၼ်ႇၶႅမ်ႉလႄႈ ၸၢင်ႈၽုၵ်ႇသွမ်ႈၶဝ်ႈလႆႈယူႇယဝ်ႉ။ ၽၢႆႇတင်းဢွၵ်ႇၼႆႉ မီးဝႆႉလွႆသုင်သေ သွမ်ႈၶဝ်ႈလႆႈယူႇၼင်ႇၵဝ်ႇ။ ၸိူဝ်းပဵၼ် ၼမ်ႉတၼိၼ်းတႃႇယီႇ၊ ၼမ်ႉလေႇၺႃႇ၊ ၼမ်ႉပတ်ႉၶျၢၼ်ႇ]] ဢၼ်မီးတီႈၼႂ်း ၸႄႈတွၼ်ႈၼႆႉ ၸၢင်ႈဢဝ် ႁိူဝ်းသေၵႂႃႇမႃးလႆႈယူႇတၢၼ်ႇတၢၼ်ႇယဝ်ႉ။ တီႈမႄႈၼမ်ႉ တၼိၼ်းတႃႇယီႇ လႄႈ ၸွမ်းၽင်ႇၼမ်ႉ ၵိင်ႇမႄႈၼမ်ႉၼၼ်ႉ ၸၢင်ႈႁၼ်လႆႈ ထၢၼ်ႇႁိၼ်ယဝ်ႉ။ တီႈထၢင်ၶူဝ်းႁေႈၼၼ်ႉ ႁၼ်လႆႈ ၶမ်း၊ တွင်းလႅင် လႄႈ ႁဵၵ်ႇၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။ ၵူၺ်းၵႃႈဝႃး ႁႂ်ႈပေႃးဢွၵ်ႇၼမ်လမ်ႇလွင်ႈထၢၼ်ႇ ထၢင်ႈၶူဝ်းႁေႈထဝႄႇတႄႉၵေႃး ဢမ်ႇမီးၼင်ႇၵဝ်ႇ။
မိူဝ်ႈၵူႈပွၵ်ႈၼႆ့ ၸႄႈတွၼ်ႈမျဵၵ်ႉၼႆႉ ပဵၼ်ဢၼ် မိူင်းထႆး ပိူင်ႇမႃးယဝ်ႉ။ ပၢၼ် ဢလွင်းၽယႃး လႄႈ သိၼ်ႇၽျူႇသျိၼ်ႇ ၼၼ်ႉ လႆႈပဵၼ် ပၢင်သိုၵ်း ထႆး-မၢၼ်ႈသေ မၢၼ်ႈၶဝ် ၸူးသိမ်းဢဝ် တၼိၼ်းတႃႇယီႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၵူၺ်းၵႃႈဝႃႈ ထႆးၶဝ် ဢမ်ႇမၵ်းမၼ်ႈမႃး။ ထိုင် ပီ 1824-25 မႃး ဢင်းၵိတ်ႉၶဝ်ႈ သိမ်းဢဝ် တၼိၼ်းတႃႇယီႇ ပွတ်းတႂ်ႈမိူင်းမၢၼ်ႈ လႄႈ တိူင်းရၶႅင်ႇသေ ၸင်ႇမၵ်းမၼ်ႈ ဢဝ် ၸႄႈတွၼ်ႈမျဵၵ်ႉၼႆႉ သႂ်ႇၶဝ်ႈၼႂ်း လႅၼ်လိၼ်မိူင်းမၢၼ်ႈမႃးယဝ်ႉ။
ၵူၼ်းၶိူဝ်း ၸိူဝ်းယူႇသဝ်း တီႈၸႄႈတွၼ်ႈမျဵၵ်ႉၼႆ့ ပဵၼ် မွၼ်း၊ ယၢင်း၊ မၢၼ်ႈ (ၵူၼ်းၶိူဝ်းမျဵၵ်ႉ) လႄႈ ၵူၼ်းၶိူဝ်းသလူင်ႇ ၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။ ၵူၼ်းၼွၵ်ႈမိူင်းၵေႃႈ မႃးယူႇသဝ်းဝႆႉယူႇယဝ်ႉ။ တီႈၸေႈတွၼ်ႈမျဵၵ်ႉၼႆ့ ႁူမ်ႈဝႃႈၸႂ်ႉ ၽႃႇသႃႇၵႂၢမ်းမၢၼ်ႈ ပဵၼ်ပိူင်လူင်သေတႃႉ သဵင်ဢွၵ်ႇမၼ်းတႄႉ ပႅၵ်ႇပိူင်ႈၵၼ်တင်း မၢၼ်ႈယူဝ်းယူဝ်း ပေႃးဢမ်ႇပွင်ႇလႆႈၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
တီႈၸႄႈတွၼ်ႈမျဵၵ်ႉၼႆ့ ၸႅၵ်ႇဝႆႉ ၸႄႈဝဵင်းႁႃႈဢၼ်သေ ၽွင်းငမ်းဝႆႉယဝ်ႉ။ ၸႄႈဝဵင်းၸိူဝ်းၼၼ်ႉတႄႉ ပဵၼ် ၸႄႈဝဵင်းမျဵၵ်ႉ၊ ၸႄႈဝဵင်းပုလေႃး၊ ၸႄႈဝဵင်းတၼိၼ်းတႃႇယီႇ၊ ၸႄႈဝဵင်းၵျုၼ်းၸု ၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။ ဝဵင်းပၵ်းလုမ်း ၶုၼ်ၽွင်းၸႄႈတွၼ်ႈၼႆႉ ပဵၼ် ဝဵင်းမျဵၵ်ႉယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း ပီ 2014သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း တီႈၸႄႈတွၼ်ႈမျဵၵ်ႉၼႆႉ မီးယူႇ 693,087 ၵေႃႉ ယဝ်ႉ။
တီႈၼႂ်းၸႄႈတွၼ်ႈမျဵၵ်ႉၼႆ့ ဢမ်ႇမီး သဵၼ်ႈတႃႈသၢႆတၢင်းရူတ်ႉလဵၼ်းသေ ၸၢင်ႈဢဝ် ၵႃးသေ ၵႂႃႇမႃးလႆႈၵူၺ်း။ ၵူၺ်းၵႃႈဝႃႈ ယွၼ်ႉပိူဝ်ႈပဵၼ် ထုင်ႉၽင်ႇဝွင်ႇလႄႈ ၸၢင်ႈဢဝ်တင်းသၢႆတၢင်းၼမ်ႉသေ ၵႂႃႇမႃးၸူးတင်း ဝဵင်းတႃႈႁိူဝ်း တၢင်ႇၸိူဝ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ တင်း ဝဵင်းတႃႈၵုင်ႈသေ မီးသၢႆတၢင်းႁိူဝ်းမိၼ်ယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ၸႄႈတိူင်းတၼိၼ်းတႃႇယီႇ ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ၸႄႈတွၼ်ႈၼႂ်းမိူင်းမျၢၼ်ႇမႃႇ
မူဝ်းၵၢၼ်ႇ (တူၵ်း)၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းၼထူဝ်းၵျီး
ဝၢၼ်ႈမူဝ်းၵၢၼ်ႇ (တူၵ်း)  (မိုးကန် (အနောက်)ရွာ, Moekan(West)) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇမူဝ်းၵၢၼ်ႇ ၊ ၸႄႈဝဵင်းၼထူဝ်းၵျီး၊ ၸႄႈတွၼ်ႈမျိၼ်းၶျၢၼ်ႇ၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 191643 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇမူဝ်းၵၢၼ်ႇၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 782 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 774 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 1556 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းၼထူဝ်းၵျီး
ၵျႃႇၵၢၼ်ႇ၊ ဝၢၼ်ႈ၊ သပ်ႉပျႃႇၵျိၼ်း
ဝၢၼ်ႈၵျႃႇၵၢၼ်ႇ  (ကြာကန်ရွာ, Kyarkan) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇသပ်ႉပျႃႇၵျိၼ်း၊ ၸႄႈဝဵင်းမဵၵ်ႉထီႇလႃႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈမဵၵ်ႉထီႇလႃႇ၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 193806 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇသပ်ႉပျႃႇၵျိၼ်းၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 1677 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 2244 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 3921 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းမဵၵ်ႉထီႇလႃႇ
ဝတ်ႉၽြႃးလူင် မူၺ်ႇတေႃႇ မိူင်းပၼ်ႇ
ဝတ်ႉၽြႃးလူင် မူၺ်ႇတေႃႇ မိူင်းပၼ်ႇ တီႈၼႂ်းမိူင်းပၼ်ႇၼႆႉ ၼႂ်းၵႃႈ ဝတ်ႉၵဝ်ႇၵႄႇလိူဝ်ပိူၼ်ႈသုတ်းၼၼ်ႉ ဝတ်ႉၽြႃးလူင် မူၺ်ႇတေႃႇၼႆႉၵေႃႈ ပႃးဝႆႉ ဝတ်ႉၼိုင်ႈယူႇ။ ဝတ်ႉၽြႃးလူင် မူၺ်ႇတေႃႇၼႆႉ ၸဝ်ႈၾၶုၼ်လူင် (ႁွင်ႉ) ၶုၼ်ၽူင်း ဢွၼ်ႁူဝ်ၵူၼ်းမိူင်းသေ လႆႈပူၵ်းတင်ႈမႃး မိူဝ်ႈပီၵေႃးၸႃႇ 1162 ၼီႈ လိူၼ်သီႇမူၼ်း ဝၼ်းထိ (28.2.1801) ၼၼ်ႉယူႇယဝ်ႉ။ ပီၵေႃးၸႃႇ 1162 ၼႆႉၼင်ႇၵဝ်ႇ ပဵၼ်ပီၵေႃႇသၢင်ႈ ၵွင်းမူးၼၢင်းယီႈသႅင်ၵေႃႇလႄႈ ၵွင်းမူးမူၺ်ႇတေႃႇၼႆယဝ်ႉ။ ၼင်ႇႁိုဝ် ပေႃးတေပဵၼ် လွင်ႈပႂ်ႉပႃးလုမ်းလႃး ၵွင်းမူးၵႂႃႇငၢႆႈၼၼ်ႉၼႆသေ လႆႈပူၵ်းတင်ႈပႃး ဝတ်ႉၽြႃးလူင်မူၺ်ႇတေႃႇၼႆႉယဝ်ႉ။
ထိုင်မႃး ပီၵေႃးၸႃႇ 1251 ၼီႈ လိူၼ်သီႇမူၼ်း ဝၼ်းဢၢင်းၵၢၼ်း ဝၼ်းထိ (4.3.1890) ၼၼ်ႉ ၸဝ်ႈၾၶုၼ်ၼုမ်ႇ ဢွၼ်ႁူဝ်ၼမ်းၼႃႈ ၵူၼ်းဝၢဝၼ်ႈၵူၼ်းမိူင်းၶဝ်သေ ၶိုၼ်းယႃႉဝတ်ႉလင်ၵဝ်ႇၼၼ်ႉသေ ၶိုၼ်းပူၵ်းတင်ႈထႅင်ႈ ဝတ်ႉၽြႃးလူင် မူၺ်ႇတေႃႇ ပွၵ်ႈၵမ်းသွင်ယဝ်ႉ။ ၸဝ်ႈသြႃႇၼင်ႈဝတ်ႉတႄႉ ပဵၼ်ၸဝ်ႈသြႃႇဝၼ်ႇၼ။ ထိုင်မႃး ပီၵေႃးၸႃႇ 1271 ၼီႈ လိူၼ်သၢမ်မူၼ်း ဝၼ်းၸၼ် (24.1.1910) ၼၼ်ႉ ၸဝ်ႈသြႃႇဝၼ်ႇၼ လႆႈၶဝ်ႈၸၢမ်ႇ သူၼ်မၢၵ်ႇႁၢၢၵ်ႈၶမ်းၵႂႃႇလႄႈ ၸဝ်ႈၽၶုၼ်ၼုမ်ႇ ဢွၼ်ႁူဝ်ၵူၼ်းမိူင်းသေ ၵႂႃႇပၢင်းမႃး ၸဝ်ႈၸၢင်းၵုသလ ဢၼ်ယူႇသဝ်းဝႆႉ တီႈဝတ်ႉလွႆဝႃႇသူဝ်ႇၼၼ်ႉ မႃးၼင်ႈဝတ်ႉမူၺ်ႇတေႃႇယဝ်ႉ။
ထိုင်မႃး ပီၵေႃးၸႃႇ 1276 ၼီႈ လိူၼ်သိပ်းလွင်ႈ 1 ၶမ်ႈ ဝၼ်းၸၼ် (2.11.1914) ၸဝ်ႈၾၶုၼ်ၼုမ်ႇ လႆႈၼွၼ်းၽေးၵႂႃႇလႄႈ ၸင်ႇလိူၵ်ႈတၢင်ႇ ၼွင်ႉၸၢႆးၶႅၼ်ႈတွင်ႉမၼ်း ၸဝ်ႈၶုၼ်ဢုင်ႇ ၶိုၼ်ႈပဵၼ် ၸဝ်ႈၾမိူင်းပၼ်ႇ ပႃးထိႁႃႈယဝ်ႉ။ ဝတ်ႉၽြႃးလူင်မူၺ်ႇတေႃႇၵေႃႈ လႆႈမႃး 55 ပီယဝ်ႉလႄႈ ယွၵ်းၽင်ႉၵဝ်ႇၵႄႇယဝ်ႉသေ ထိုင်မႃး ပီၵေႃးၸႃႇ 1306 ၼီႈ လိူၼ်သီႇမူၼ်း ဝၼ်းတိတ်ႉ (25.2.1945) ၸဝ်ႈၾၶုၼ်ဢုင်ႇ ဢွၼ်ႁူဝ်ၵူၼ်းမိူင်း မႄးပူၵ်းတင်ႈထႅင်ႈ ဝတ်ႉမူၺ်ႇတေႃႇ ပွၵ်ႈၵမ်းသၢမ်ယဝ်ႉ။ မိူဝ်ႈၼၼ်ႉ ဝတ်ႉၽြႃးလူင် မူၺ်ႇတေႃႇၼႆႉ ၵွပ်ႈပိူဝ်ႈ မီးဝႆႉ ၼႂ်းၵၢင်ၼႃးလႄႈ ပေႃးထိုင်ၶၢဝ်းၶိုၼ်ႈၵျွင်း ၼႂ်းဝႃႇၼႂ်းၵမ်ၼႆ လႆႈၵႂႃႇယၢပ်ႇမိူဝ်းယၢပ်ႇလႄႈ ၸဝ်ႈၾၶုၼ်ဢုင်ႇ ၸင်ႇၵွႆႈၸၢင်ႈ ၸဝ်ႈလေႃႉၶဝ်သေ တေႃႉလိၼ်မႃးသႂ်ႇ တီႈၼႂ်းဝၢင်းဝတ်ႉ မူၺ်ႇတေႃႇၼႆႉယဝ်ႉ။ ၼိုင်ႈၵိၼ်း (သီႇလေႃႉ)ၼၼ်ႉ လႆႈပၼ်ငိုၼ်း သွင်ပျႃးၶႂၢႆးၼႆယဝ်ႉ။ ၸိူဝ်းၵမ်ႈၽွင်ႈ ဢဝ်ၵုသူဝ်ႇ၊ ၵမ်ႈၽွင်ႈတႄႉ ဢဝ်ငိုၼ်းၼႆယဝ်ႉ။
ဝၢႆးၼၼ်ႉ ႁိုင်မႃးထႅင်ႈ 40 ပီတဵမ် ဝတ်ႉၽြႃးမူၺ်ႇတေႃႇၼႆႉ မုင်းမၼ်းၸိူဝ်းၼၼ်ႉၵေႃႈ ယွၵ်းၽင်ႉႁူဝ်ႈၵႂႃႇသဵင်ႈလႄႈ ၸင်ႇမီး တၵႃႇလုင်းလဝ်း မႄႈပႃႈၶႅင်ႇၶဝ် မီးငိုၼ်းတႃႇပႅတ်ႇမိုၼ်ႇသေ သမ်ႉၶႂ်ႈၶိုၼ်း မႄးမုင်းမႂ်ႇၼႆယဝ်ႉ။ ၸင်ႇႁွင်ႉဢုပ်ႇဢူဝ်းၵၼ် ၵူၼ်းတင်းၼမ်သေ ၵမ်ႈၽွင်ႈဝႃႈ ၵွမ်ႉမုင်းၶႃးမၼ်းလၢႆလၢႆၵူၺ်းတႄႉ ဢမ်ႇလၢၵ်ႇလၢႆးသင်ယူဝ်ႉ။ တႃႉႁဝ်းၶိုၼ်းမႄးယႃႉပႃး ၵျွင်းၵဝ်ႇသေ မႄးႁဵတ်း ၵျွင်းမႂ်ႇထႅင်ႈ ဢမ်ႇလီႁႃႉ ၼႆလႄႈ ၵူၼ်းတင်းၼမ်ၵေႃႈ ၽွမ်ႉလႆႈၸႂ်ၵၼ်သေ ထိုင်မႃး ပီၵေႃးၸႃႇ 1346 လိူၼ်ႁႃႈလွင်ႈ 3 ၶမ်ႈ ဝၼ်းပုတ်ႉ (18.4.1984) ၼၼ်ႉ ဢွၼ်ၵၼ် ပူၵ်းတင်ႈထႅင်ႈ ဝတ်ႉလူင်မူၺ်ႇတေႃႇ ပွၵ်ႈထိသီႇယဝ်ႉ။ မိူဝ်ႈမႄးပူၵ်းတင်ႈၵျွင်း ပွၵ်ႈထိသီႇၼႆႉ ၸဝ်ႈသြႃႇၼင်ႈၵျွင်း ပဵၼ်ၸဝ်ႈသြႃႇလူင်ၼၼ်ႇတယဝ်ႉ။ ၸဝ်ႈၾၶုၼ်ဢုင်ႇ တင်းၵူၼ်းမိူင်း ၵႂႃႇပၢင်းမႃး တီႈဝတ်ႉလွႆဝေႃႇမ။ ၸဝ်ႈသြႃႇလူင်ၼၼ်ႇတ လႆႈမႃးသိုပ်ႇၼင်ႈၵျွင်းမူၺ်ႇတေႃႇ မိူဝ်ႈပီၵေႃးၸႃႇ 1294 ၼီႈ လိူၼ်သီႇမူၼ်း၊ ဝၼ်းသုၵ်း (10.3.1933) ယဝ်ႉ။ ၸဝ်ႈသြႃႇၼၼ်ႇတ မႃးၼင်ႈဝတ်ႉမူၺ်ႇတေႃႇ လႆႈၶၢဝ်းတၢင်း 57 ပီတဵမ်ယဝ်ႉ။ ထိုင်မႃး ပီၵေႃးၸႃႇ 1353 ၼီႈ လိူၼ်ပႅတ်ႇတုတိယ လွင်ႈ 12 ၶမ်ႈ ဝၼ်းဢၢင်းၵၢၼ်း ဢႃႇယုၸဝ်ႈလႆႈ 82 ပီ ဝႃႇၸဝ်ႈ 62 ဝႃႇၼၼ်ႉ လႆႈၶဝ်ႈၸၢမ်ႇ သူၼ်မၢၵ်ႇႁၢၵ်ႈၶမ်းၵႂႃႇယဝ်ႉ။
ဝၢႆးသေ ၸဝ်ႈသြႃႇလူင် ၼၼ်ႇတ ၶဝ်ႈၸၢမ်ႇသူၼ်မၢၵ်ႇႁၢၵ်ႈၶမ်းၵႂႃႇယဝ်ႉၼၼ်ႉ ထိုင်မႃး ပီၵေႃးၸႃႇ 1353 ၼီႈ ၸဝ်ႈသြႃႇၵုင်ႇၼ လႆႈသိုပ်ႇပုတ်ႈ တႅၼ်းတၢင်သေ ၼင်ႈဝတ်ႉမူၺ်ႇတေႃႇ ပီၼိုင်ႈယဝ်ႉ။ ဝၢႆးသေၼၼ်ႉ ပီၵေႃးၸႃႇ 1354 ၼီႈၼႆႉ ၸဝ်ႈသြႃႇသီႇရိထမ်ႇမ လႆႈမႃးသိုပ်ႇၼင်ႈထႅင်ႈ ပီၼိုင်ႈ။
ပီၵေႃးၸႃႇ 1355 ၼီႈ၊ လိူၼ်သီႇလွင်ႈ 1 ခမ်း (27.3.1994) ၼၼ်ႉ မုၼ်ၸဝ်ႈ ဢၼ်ၼင်ႈဝတ်ႉၽြႃးလူင် မူၺ်ႇတေႃႇ ဢမ်ႇပႆႇမီးသေ တေႃႉတႄႉၵိုတ်းဝႆႉ ၸဝ်ႈသၢင်ႇဢွၼ်ႇ သၢမ်ပႃးၵူၺ်းလႄႈ ၵွပ်ႈၼႆ ပေႃးၵၢင်ၶမ်ႈ ၵၢင်ၶိုၼ်းမႃးၸိုင် ၵူၼ်းပွၵ်ႉၶဝ် ဝႆႉပုၼ်ႈၽွၼ်းၵၼ်သေ လႆႈမႃးၼွၼ်းပႂ်ႉဝတ်ႉ ၵူႈၶမ်ႈယဝ်ႉ။ ၵူၼ်းၵမ်ႈၽွင်ႈ ဢွၼ်ၵၼ်ဝႃႈ "ဝတ်ႉလူင်ပဵၼ်တၢၼ်ႇၼႆႉ ပေႃးဢမ်ႇမီးမုၼ်ၸဝ်ႈတႄႉ ဢမ်ႇသၢင်ႇထုၵ်ႇယဝ်ႉ" ၼႆလႄႈ ၸင်ႇၵွႆႈဢွၼ်ၵၼ် ၵႂႃႇၽိတ်ႈပၢင်း ၸဝ်ႈၸၢင်းသေႃးၽိတ (ထမ်ႇမႃႇၸရိယ) ဝတ်ႉရႃႇၸႃႇ ဢၼ်တိုၵ်ႉၵႂႃႇႁဵၼ်းဢဝ် လိၵ်ႈယူႇ တီႈဝဵင်းလိူဝ်ႇၼၼ်ႉလႄႈ မၼ်းၸဝ်ႈ ဢမ်ႇႁပ်ႉ။ မၼ်းၸဝ်ႈဝႃႈ "ႁဝ်းမုၼ်ၸၢင်း တိုၵ်ႉၸင်ႇႁႃလႆႈဝႃႇၼိုင်ႈၵူၺ်း ပေႃးၵႂႃႇၼင်ႈဝတ်ႉ ၵူဝ်ယွင်ႇ" ၼႆယဝ်ႉ။ ထိုင်မႃး လိူၼ်သီႇလွင်ႈ 2 ၶမ်ႈ ဝၢႆးဝၼ်း 2 မွင်းပၢႆၼၼ်ႉ ၸင်ႇမီးသေ ပေႃႈထဝ်ႈၸၼ်ႇတႃႇ လႄႈ ပေႃႈထဝ်ႈဝၼ်ႇၼ ၶဝ်သွင်ၵေႃႉ ႁွတ်ႈမိူဝ်းၵႂႃႇ တီႈဝတ်ႉရႃႇၸႃႇသေ မိူဝ်းၸူး ၸဝ်ႈၸၢင်းရႃႇၸိၼ်ႇတ (မိူင်းသူႈ)ယဝ်ႉ လၢတ်ႈဝႃႈ "ႁဝ်းၶႃႈတၵႃႇ မႃးပၢင်းၸဝ်ႈႁဝ်း မိူူဝ်းၼင်ႈဝတ်ႉမူၺ်ႇတေႃႇ ၶႃႈဢေႃႈ ၶႅၼ်းတေႃႈ ၸဝ်ႈႁဝ်း ႁပ်ႉပၼ်သေၵမ်း" ၼႆလႄႈ ၸဝ်ႈရႃႇၸိၼ်ႇတၵေႃႈ ၸင်ႇၶိုၼ်းဝႃႈ "သိဝ်ႇၸမ်ႈ ၶွၼ်ႉတွၵ်ႇၼႃႇ မိူဝ်ႈၼႆႉ ပႆႇၸၢင်ႈမိူဝ်း ပေႃးထိုင်မႃး မိူဝ်ႈၽုၵ်ႈ လိူၼ်သီႇလွင်ႈ 3 ၶမ်ႈ ဝၼ်းဢၢင်းၵၢၼ်း ယၢမ်းႁူဝ်ၶမ်ႈ 4 မွင်းပၢႆၼၼ်ႉ ၸင်ႇၵွႆႈမႃးႁပ်ႉလႃႈ" ၼႆၶိုၼ်းယဝ်ႉ။
ထိုင်မႃး ပဵၵေႃးၸႃႇ 1355 ၼီႈ လိူၼ် 3 လွင်ႈ 3 ၶမ်ႈ ဝၼ်းဢၢင်းၵၢၼ်း (29.3.1994) ႁူဝ်ၶမ်ႈ 4 မွင်းၼၼ်ႉ ပေႃႈထဝ်ႈၼၼ်ႇတႃႇလႄႈ ပေႃႈထဝ်ႈဝၼ်ႇၼၶဝ် ဢဝ်ၵႃးသေ မႃးၽိတ်ႈပၢင်း ၸဝ်ႈၸၢင်းရႃႇၸိၼ်ႇတ ဢႃႇယု 27 ပီ၊ ဝႃႇၸဝ်ႈ 6 ဝႃႇ မိူဝ်းၵႂႃႇတီႈဝတ်ႉမူၺ်ႇတေႃႇယဝ်ႉ။ ၸဝ်ႈသြႃႇရႃႇၸိၼ်ႇတ ပဵၼ်ၸႃႇတိ ဝၢၼ်ႈသေႃႉ မိူင်းသူႈ။ ယၢမ်းလႆႈသွၼ်ႁဵၼ်းဢဝ် တၢင်းမေႃ တမ်ႈတီႈ သြႃႇၸဝ်ႈလူင် ၵုၼပိယ (ဢၵ်ႉၵမႁႃႇပၼ်ႇတိတ) ဝတ်ႉပုပ်ႉပႃႇရူင်ႇ ဝဵင်းလွႆၵေႃႇၼၼ်ႉသေယဝ်ႉ ၸင်ႇၵွႆႈမႃးယူႇသဝ်း တီႈဝတ်ႉရႃႇၸႃႇ ဝဵင်းမိူင်းပၼ်ႇၼႆႉ လႆႈၶၢဝ်းတၢင်း 5 ပီသေ ဝၢႆးၼႆႉ ၸင်ႇၵွႆႈမႃးပဵၼ် မုၼ်ၸဝ်ႈၼင်ႈဝတ်ႉမူၺ်ႇတေႃႇ ႁၢၼ်ႉတေႃႇထိုင် မိူဝ်ႈလဵဝ် (2015) ယူႇယဝ်ႉ။ ဝတ်ႉၽြႃးလူင်မူၺ်ႇတေႃႇၼႆႉ မိူဝ်ႈပႆႇလႆႈတႄႇ တိူၵ်ႈသွၼ်လိၵ်ႈၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸဝ်ႈရႁၢၼ်း 1 ပႃး၊ ၸဝ်ႈသၢင်ႇမီး 4 ပႃး ႁူမ်ႈၵၼ်မီး 5 ပႃးယဝ်ႉ။
ၼတ်ႉယိၼ်းၵူင်း၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းၵျွၵ်ႉသႄႇ
ဝၢၼ်ႈၼတ်ႉယိၼ်းၵူင်း  (နတ်ရင်းကုန်းရွာ, Natyinkone) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇပထူဝ်းၼီႇ၊ ၸႄႈဝဵင်းၵျွၵ်ႉသႄႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈပၢင်ႇဢူး၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 190507 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇၸလေႇၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 906 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 971 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 1877 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ဝတ်ႉၽြႃးလူင် မူၺ်ႇတေႃႇ မိူင်းပၼ်ႇ
တႄႇတင်ႈ တိူၵ်ႈသွၼ်လိၵ်ႈ ပရိယတ်ႉတိ
ထိုင်မႃး ပီၵေႃးၸႃႇ 1360 လိူၼ် 4 မူၼ်း ဝၼ်းၸၼ် (1.3.1999) ၼၼ်ႉ လႆႈႁဵတ်းပဵၼ် ပၢင်ပွႆး တႅမ်ႈတွပ်ႇၶူၼ်ႉၶႆႈလိၵ်ႈ ပွၵ်ႈၵမ်း 34 ယဝ်ႉယႃႇ လီငၢမ်းၼၼ်ႉ ၸင်ႇၵွႆႈႁဵတ်းပဵၼ် ပၢင်ၵုမ် ပုၼ်ႈတႃႇ တေတႄႇတင်ႈ တိူၵ်ႈသွၼ်လိၵ်ႈ တီႈဝဵင်းမိူင်းပၼ်ႇၼႆလႄႈ သင်ႇၶႃႇၸဝ်ႈ ၵူႈၵၢၼ်ႇၵူႈဝတ်ႉလႄႈ ႁူမ်ႈလူၺ်ႈ ၵူၼ်းလူင် ၵူႈပွၵ်ႉၵူႈဝၢၼ်ႈ ၵူႈဢိူင်ႇ မႃးၸုတုမ်ၵၼ် ဢုပ်ႇဢူဝ်းၵၼ် ပုၼ်ႈတႃႇ တေႁဵတ်း တိိူၵ်ႈသွၼ်လိၵ်ႈယူႇယဝ်ႉ။ ပေႃးႁဵတ်းၼႆ တေမီး လွင်ႈယၢပ်ႇၸိူင်ႉႁိုဝ်၊ ၸွင်တေၽွမ်ႉလႆႈၸႂ်ၵၼ်ၼႆ သင်ႇၶႃႇၸဝ်ႈလႄႈ ၵူၼ်းလူင်ၶဝ် ၵူႈပွၵ်ႉ ၵူႈဢိူင်ႇၵေႃႈဝႃႈ ဢမ်ႇမီးလွင်ႈယၢပ်ႇသင်၊ ပေႃးတင်ႈတိူၵ်ႈသွၼ်လိၵ်ႈလႆႈၸိုင် ၼိုင်ႈၶႅၼ်းလီ၊ တိူၵ်ႈသွၼ်လိၵ်ႈ ပရိယတ်ႉတိၼႆႉ ပဵၼ်ငဝ်ႈႁၢၵ်ႈ သႃႇသၼႃႇ ဢၼ်ၼိုင်ႈလႄႈ ၼိုင်ႈၶႅၼ်းၶႅမ်ႉ ၼႆယဝ်ႉ။ ဢုပ်ႇၵၼ်ထႅင်ႈဝႃႈ "ပေႃးလႆႈၸႂ် ၽွမ်ႉယူႇၸိုင် ႁဝ်းတေႁဵတ်း တီႈဝတ်ႉလႂ်လီ" ၼႆၼၼ်ႉ ၵမ်ႈၽွင်ႈဝႃႈ ဝတ်ႉၽေႃးထိ၊ ၵမ်ႈၽွင်ႈဝႃႈ ဝတ်ႉၺွင်ႇၵဝ်ႈတူၼ်ႈ၊ ဝၢၼ်ႈမႂ်ႇၼႆသေတႃႉ ယွၼ်ႉပိူဝ်ႈ ၵႆဝဵင်း တၵႃႇဢေႇလႄႈ ၵမ်းလိုၼ်း ၸင်ႇလႆႈၸႂ်ၵၼ် တေႁဵတ်း တမ်ႈတီႈ ဝတ်ႉမူၺ်ႇတေႃႇ ဢၼ်မီးၼႂ်းဝဵင်း ဢၼ်တၵႃႇၵေႃႈ ႁႅင်းယႂ်ႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၼတ်ႉယိၼ်းၵူင်း၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းၵျွၵ်ႉသႄႇ
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းၵျွၵ်ႉသႄႇ
ဝတ်ႉၽြႃးလူင် မူၺ်ႇတေႃႇ မိူင်းပၼ်ႇ
မိူဝ်းၽိတ်ႈပၢင်း ၸဝ်ႈၶူး တီႈလွႆၵေႃႇ
ပီၵေႃးၸႃႇ 1361 လိူၼ်ပႅတ်ႇ ပထမမႂ်ႇ 5 ၶမ်ႈ ဝၼ်းၽတ်း၊ (18.6.1999) ၽူႈၶဝ်ႈၸုမ်း ၵူၼ်းလူင်ပွၵ်ႉၸူၵ်း၊ ႁူဝ်ပဝ်ႈၵေႃးပၵ ဝတ်ႉရႃႇၸႃႇ လုင်းၽေႃးၵ တၢင်တူဝ် ၵူၼ်းမိူင်းပၼ်ႇသေ မိူဝ်းၽိတ်ႈပၢင်းဢဝ် ၸဝ်ႈၶူးသွၼ် တမ်ႈတီႈ သြႃႇၸဝ်ႈ တူၼ်ၶူးလူင် ၽတ်ႉတၼ်ႇတၵုၼပီယ (ဢၵ်ႉၵမႁႃႇပၼ်ႇတိတ) တိူၵ်ႈသွၼ်လိၵ်ႈ ပပ်ႉပႃႇရူင်ႇ ဝဵင်းလွႆၵေႃႇ မိူင်းယၢင်းလႅင်ၼၼ်ႉယူႇယဝ်ႉ။ လိူၼ် 8 မႂ်ႇ 6 ၶမ်ႈၼၼ်ႉ လုင်းၽေႃးၵ ႁွတ်ႈထိုင်လွႆၵေႃႇသေယဝ်ႉ ထိုင်မႃး 7 ၶမ်ႈ ၵၢင်ၶမ်ႈ 7 မွင်းၼၼ်ႉ သြႃႇၸဝ်ႈလူင် ၵုၼပီႇယ ဢဝ်ၸဝ်ႈၶူးၵေႃးဝိတႃႇၸႃႇရ (ၽၢႆၶုၼ်ႇ)၊ ၸဝ်ႈၶူးတေႃးၽႃႇသ (ၽၢႆၶုၼ်ႇ) လႄႈ လုၵ်ႈၼွင်ႉတပႄး 13 ၸဝ်ႈ ႁူမ်ႈလူၺ်ႈတၵႃႇ လုင်းၽေႃးၵ မႃးၸူးတီႈ မၼ်းၸဝ်ႈသေယဝ်ႉ မွၵ်ႇလၢတ်ႈသင်ႇသွၼ်ပၼ် ဢေႃးဝႃႇတ ပုၼ်ႈတႃႇ တေမႃးတႄႇတိူၵ်ႈသွၼ်လိၵ်ႈ တီႈဝဵင်းမိူင်းပၼ်ႇယဝ်ႉ။
ဢေႃးဝႃႇတ သြႃႇၸဝ်ႈလူင်ၶေႃႈၼိုင်ႈ လၢတ်ႈဝႃႈ "မိူင်းပၼ်ႇၼႆႉ မၼ်းၸမ်မိူင်းထႆးဢိူဝ်ႈ၊ ပၵ်းပိူင်ၵဝ်ၼႆႉ ၸဝ်ႈႁဝ်း ယႃႇဢဝ်မိူဝ်းသဵင်ႈ၊ တူၺ်းပၵ်းပိူင် တီႈလႂ်တီႈၼၼ်ႈသေ ၸဝ်ႈႁဝ်း ႁဵတ်းၵႂႃႇတႃႉ" ၼႆယူႇယဝ်ႉ။ ဝၢႆးသေ တုင်းထွမ်ႇဢဝ် ဢေႃးဝႃႇတယဝ်ႉ ၽွမ်ႉၵၼ် ၵၼ်ႇတေႃး သြႃႇၸဝ်ႈလူင်သေ ၶိုၼ်းမႃး တီႈယူႇၽႂ်မၼ်းယူႇယဝ်ႉ။ ထိုင်မႃး လိူၼ် 8 ပထမမႂ်ႇ 8 ၶမ်ႈ ဝၢႆႈသေ သုင်းသွမ်းဝၼ်းယဝ်ႉ ယၢမ်းၵၢင်ဝၼ်းၶိုၼ်ႈ 10:48 မိတ်ႉၼၼ်ႉ ဢွၼ်ၵၼ် ၶိုၼ်ႈၶီႇၵႃး ၸဝ်ႈသြႃႇလူင် ဢၼ်ပဵၼ်ႁၢႆးလႅတ်ႉ သီႇလိူင်ၼၼ်ႉသေ ဢွၵ်ႇၽၢတ်ႇယၢၼ်မႃး တိူၵ်ႈသွၼ်လိၵ်ႈ ပုပ်ႉပႃႇရူင်ႇသေယဝ်ႉ ႁူဝ်ၶမ်ႈ 5:30 မွင်းၼၼ်ႉ ႁွတ်ႈထိုင် ဝဵင်းတူၼ်ႈတီးသေ မႃးလိုဝ်ႈသဝ်း တီႈဝတ်ႉမိၼ်းၵုၼ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ထိုင်မႃး လိူၼ် 8 မႂ်ႇ 9 ၶမ်ႈ ယၢမ်းၵၢင်ၼႂ် 4 မွင်း ဢွၼ်ၵၼ် ၶီႇၵႃး မၢၼ်ႇလူင်ႇသေ ဢွၵ်ႇယၢၼ် ဝဵင်းလူင်တူၼ်ႈတီးယဝ်ႉ မႃးဢဝ်သွမ်းၼႂ် တီႈမိူင်းပွၼ်သေ ႁူဝ်ၶမ်ႈ 5 မွင်းပၢႆၼၼ်ႉ ဢဝ်မၢၵ်ႇၵႃး မႃးတႅၵ်ႇ တီႈၼႃႈဝတ်ႉၵမ်ႇမထၢၼ်း မႆႉၼိဝ်ႉသေ ၶိုၼ်းဢွၼ်ၵၼ် ဝႅၵ်ႇၸေးပိူဝ်ႉထူင်ၶူဝ်း ႁင်းၽႂ်မၼ်းသေယဝ်ႉ သိုပ်ႇပႆတၢင်းမႃး ႁၢၼ်ႉတေႃႇထိုင် ဝတ်ႉမူၺ်ႇတေႃႇ ယၢမ်းႁူဝ်ၶမ်ႈ ႁူၵ်းမူင်းပၢႆပၢႆယူႇယဝ်ႉ။ ပေႃးႁွတ်ႈထိုင်ဝတ်ႉယဝ်ႉၼႆ ဢွၼ်ၵၼ် ၵႂႃႇတူင်ႉတၵ်ႉၵၼ်ႇတေႃး သြႃႇၸဝ်ႈရႃႇၸိၼ်ႇတ ဝတ်ႉမူၺ်ႇတေႃႇသေ လိုဝ်ႈႁိူဝ်ႉတူဝ်ၸႂ်ၵႂႃႇယူႇယဝ်ႉ။
တႄႇတင်ႈ တိူၵ်ႈသွၼ်လိၵ်ႈ မူၺ်ႇတေႃႇ
ပီၵေႃးၸႃႇ 1361 ၼီႈ လိူၼ် 8 ပထမမူၼ်း ဝၼ်းတိတ်ႉ (27.6.1999) ယၢမ်းၵၢင်ဝၼ်းၶိုၼ်ႈ 11:15 မွင်းၼၼ်ႉ ၸုမ်းသင်ႇၶၼႃႇယၵ ၸႄႈဝဵင်းလႄႈ ပိဝ်ႇႁႃႇမူး ပူဝ်ႇမူးၵျီး တိၼ်ႇဝိၼ်း၊ သႃႇသၼႃႇယေးမူး၊ ၸုမ်းၵေႃးပၵၸႄႈဝဵင်း ၶဝ်ၸိူဝ်းၼႆႉ ၽွၼ်ႉၵၼ်သေ တၢင်ႇပၢႆႉပိုတ်ႇပၢႆႉ တိူၵ်ႈသွၼ်လိၵ်ႈ ပရိယတ်ႉတိ မူၺ်ႇတေႃႇ ၵႂႃႇယူႇယဝ်ႉ။ ဝၢႆးသေ ၵၢပ်ႈသွမ်း သင်ႇၶၸဝ်ႈ ၵူႈဝတ်ႉယဝ်ႉ ယၢမ်းၵၢင်ဝၼ်း 12 မွင်းၼၼ်ႉ ႁဵတ်းမၢႆၶပ်ႉ ပိုတ်ႇၽုၺ်ႇ တိူၵ်ႈသွၼ်လိၵ်ႈၵႂႃႇယူႇယဝ်ႉ။ မၢႆၶပ်ႉမၼ်းၸမ်ႉ -
တိူၵ်ႈသွၼ်လိၵ်ႈ ပရိယတ်ႈ ဢမ်ႇၵၢတ်ႈၵၢၼ်လေႃးၵီႇ
ဝၢႆးသေ လႆႈတႄႇတင်ႈ တိူၵ်ႈသွၼ်လိၵ်ႈမႃးယဝ်ႉၼႆႉ ၸဝ်ႈၶူးၵေႃးဝိတႃႇၸႃႇရ ဢွၼ်ႁူဝ် ၸဝ်ႈၶူးၸၼ်ႇတိမႃႇ ၸဝ်ႈၶူးထမ်ႇမသႃႇရ ၶဝ်သေ ပိုတ်ႇပၢင်သွၼ် ၶွမ်ႇပိဝ်ႇတႃႇ 4 ပွၵ်ႈ၊ လုၵ်ႈႁဵၼ်းမီးၵႂႃႇ 300 ပၢႆယူႇယဝ်ႉ။ လိူဝ်ၼၼ်ႉ လႆႈပိုတ်ႇသွၼ်ပၼ်မႃး ပၢင်သွၼ်လိၵ်ႈဢၢင်းၵဵတ်ႈ (လၢႆးတႅမ်ႈ/လၢႆးလၢတ်ႈ) သွင်ပွၵ်ႈယဝ်ႉ။ ပေႃးထိုင်မႃး ၶၢဝ်းမႆႈၼႆၵေႃႈ လႆႈပူင်သွၼ်ပၼ် ၽိင်ႈငႄႈပုတ်ႉထလႄႈ လိၵ်ႈလၢႆးတႆးယူႇ ၵူႈပီပီယဝ်ႉ။ လိူဝ်သေၼႆႉ ဢမ်ႇၵႃး ထိုင်မႃးၼႂ်းဝႃႇ ဝၼ်းသိၼ်ဝၼ်းထမ်းၼၼ်ႉၼႆၵေႃႈ ၸဝ်ႈၶူးလူင်ၵေႃးဝိတႃႇၸႃႇရ ပူင်သွၼ်ပၼ် လွၵ်းလၢႆးၼင်ႈတြႃးလႄႈ ၼပႄၼ်ပႃး ပတိတ်ႉၸသမုပ်ႉပၢတ်ႈ လႄႈ ပိုၼ်ႉႁူႉၼႂ်းထမ်ႇမ ၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။
ဢေႇတီႇ 122
လိူၼ်ၸၼ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၾႅပ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မၢတ်ႉၶျ်
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢေႇပရႄႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မေႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျုၼ်ႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျူႇလၢႆႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢေႃးၵၢတ်ႉ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်သႅပ်ႇထႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢွၵ်ႇထူဝ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၼူဝ်ႇဝႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်တီႇသႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
ၸုၼ်ႇ
ၵျုၼ်ႇ ၼႆႉ မၼ်းပဵၼ် လိူၼ်ထူၼ်ႈႁူၵ်း တီႈ ပၵ်းယဵမ်ႈ Gregorian လႄႈ Julian ယဝ်ႉ။
ငဝ်ႈ
← ၵႂႃႇၸူး လိူၼ်မေႇ → ၵႂႃႇၸူး လိူၼ်ၵျူႇလၢႆႇ
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ၸုၼ်ႇ
922
လိူၼ်ၸၼ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၾႅပ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မၢတ်ႉၶျ်
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢေႇပရႄႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျုၼ်ႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျူႇလၢႆႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢေႃးၵၢတ်ႉ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်သႅပ်ႇထႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢွၵ်ႇထူဝ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၼူဝ်ႇဝႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်တီႇသႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:922
ၵျိမျိၼ်ႇတႅင်ႇ၊ ၸႄႈဝဵင်း
ဢွင်ႈတီႈ
ၸႄႈဝဵင်းၵျိမျိၼ်ႇတႅင်ႇ (ကြည့်မြင်တိုင်မြို့နယ်), (Kyeemyindaing), ၼႆႉ ပဵၼ်ၸႄႈဝဵင်း ဢၼ်မီးပွတ်းတူၵ်း ဝဵင်းတႃႈၵုင်ႈယဝ်ႉ။  ပဵၼ်ၸႄႈဝဵင်း ဢၼ်ၼိုင်ႈ ဢၼ်ၶဝ်ႈပႃးဝႆႉတီႈၼႂ်း ၸႄႈတိူင်းတႃႈၵုင်ႈ ယဝ်ႉ။ ၽၢႆႇႁွင်ႇ ၵျိမျိၼ်ႇတႅင်ႇ ၼႆႉ မီးၸႄႈဝဵင်းၵမႃႇယုတ်ႉ၊ ၽၢႆႇတူၵ်းမီး မႄႈၼမ်ႉတႃႈၵုင်ႈ လႄႈ ၸႄႈဝဵင်းတုၼ်ႇတေး၊ ၽၢႆႇဢွၵ်ႇမီး ၸႄႈဝဵင်းၸၢၼ်းၶျွင်း၊ ၽၢႆႇၸၢၼ်းမီး ၸႄႈဝဵင်းဢလူင်ႇ ၶႃႈယဝ်ႉ။ တီႈၼႂ်း ၸႄႈဝဵင်းၵျိမျိၼ်ႇတႅင်ႇၼႆႉ မီးပွၵ်ႉ (21) ပွၵ်ႉ၊ ႁူင်းႁဵၼ်းၸၼ်ႉငဝ်ႈလူင်ပွင်ၸိုင်ႈ မီး (15)ႁူင်း၊ ႁူင်းႁဵၼ်း၊ ႁူင်းႁဵၼ်းၸၼ်ႉၵၢင် (3) ႁူင်း လႄႈ ႁူင်းႁဵၼ်းၸၼ်ႉသုင် (5) ႁူင်းယဝ်ႉ။
ၸဝ်ႈပၢႆးမွၼ်း
လုၵ်ႉတီႈၵျိမျိၼ်ႇတႅင်ႇသေ ၸဝ်ႈပၢႆးမွၼ်း ဢွၵ်ႇမႃးတင်းၼမ်ယဝ်ႉ။ သူၺ်ႇတႅင်ႇၺုၼ်ႉ (ရွှေတိုင်ညွန့်)၊ သူၺ်ႇတႅင်ႇဢေး (ရွှေတိုင်အေး)၊ သူၺ်ႇတႅင်ႇမေႇဢေး (ရွှေတိုင်မေအေး)၊ ဢၼ်ပဵၼ်ၼၢင်းငဝ်း ငဝ်းတူင်ႉလူင်၊ ၼၢင်းၸိူင်း ၵျီႇၵျီႇထေးၼၼ်ႉၵေႃႈ ယူႇမႃးတီႈ ၵျိမျိၼ်ႇတႅင်ႇ ၼင်ႇၵဝ်ႇယဝ်ႉ။ ဢၶႄႇတမီႇ တိၼ်ႇတိၼ်ႇၼွႆႉၵေႃႈ ပဵၼ် ၵူၼ်းၵျိမျိၼ်ႇတႅင်ႇၼင်ႇၵဝ်ႇယဝ်ႉ။
ယေႇတေႃႇ၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းပတဵင်ႇၵျီး
ဝၢၼ်ႈယေႇတေႃႇ  (ရေတော်ရွာ, Yaetaw) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇၼၢၼ်းၵျီး၊ ၸႄႈဝဵင်းပတဵင်ႇၵျီး၊ ၸႄႈတွၼ်ႈတႃႈလိူဝ်ႇ၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 218149 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇၼၢၼ်းၵျီးၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 2536 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 2195 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 4731 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ဢၢင်ႈဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းပတဵင်ႇၵျီး
013 ၵၼ်ႇတိ၊ ၸၢတ်ႈ
13- ၸၢတ်ႈၵၼ်ႇꩦိ
(ၵၼ်ꩦိ = ၵေႃႉဢၼ် ပိုၼ်ၵၢင်ႇၵႃႇမၵုၼ်ႇပၵ်းၶမ်ဝႆႉ) ပေႃးၸွမ်းၽၢႆႇၽူႈယိင်း ၸၢင်ႈလူႉလႅဝ်
ဝတ်ႉထုပၸ်ႉၸုပၼ်ႇ
ၽွင်းမိူဝ်ႈမုၼ်ၶမ်းၽြႃး တိုၵ်ႉယူႇသဝ်း တမ်ႈတီႈ ဝတ်ႉꩡေႇတဝၼ်ႇၼၼ်ႉ ဢိင်ပိုင်ႈလူၺ်ႈ ၸဝ်ႈရႁၢၼ်းဢၼ်လႆႈၶၢမ်ႇ မေးၵဝ်ႇမၼ်း မႃးႁူၺ်းၵဝ်းၼၼ်ႉသေ ၸင်ႇတေႁေႃးꩡၢတ်ႈၵၼ်ႇꩦိၼႆႉယဝ်ႉ။
တီႈၵႂၢင်ႈမၼ်း တူၺ်းဢဝ်ၼႂ်း “ဢꩦ်ꩧၵၼိပၢတ်၊ ꩡၢတ်ႈဢိၼ်တြိယ”ၼၼ်ႉတႃႉ။
ဝတ်ႉထုဢတိတ်ႉ
မိူဝ်ႈၵွၼ်ႇ တီႈတိူင်းမၷꩪ၊ ဝဵင်းရႃႇꩡၵႁၼၼ်ႉ ၶုၼ်မၷꩪႁဵတ်းၶုၼ်ဝႆႉယဝ်ႉ။ ၽွင်းမိူဝ်ႈ ၶဝ်ႈၼႃး ၵူၼ်းမိူင်းမၷꩪၶဝ် လိူင်မႃးၼၼ်ႉၼႆ တိုင်ၶဝ် ၵႆႉၸၢင်ႈမီးၽေးၶဵၼ်ယဝ်ႉ။ ၽွင်းၼၼ်ႉ ၼင်ႇႁိုဝ် ပေႃးတေလွတ်ႈၽေးၶဵၼ်ၼၼ်ႉ တိုင်ၶဝ်ဢွၼ်ၵၼ် ပၢႆႈၵႂႃႇယူႇသဝ်း တီႈတိၼ်လွႆယဝ်ႉ။ ၼႂ်းတိုင်တင်း ၼမ်ၼၼ်ႉ တိုင်ပေႃႈတူဝ်ၼိုင်ႈ ၵႂႃႇမိုတ်ႈၵိုဝ်း တိုင်မႄႈတူဝ်ၼိုင်ႈ ဢၼ်ယူႇၸမ် ဝၢၼ်ႈၵူၼ်းၼၼ်ႉသေ ၽွင်းမိူဝ်ႈ တိုင်ၸိူဝ်းယူႇၸမ်ဝၢၼ်ႈ ၶိုၼ်းဢွၼ်ၵၼ် ပွၵ်ႈမႃး ႁိမ်းဝၢၼ်ႈၵူၼ်းၼၼ်ႉ ယွၼ်ႉပိူဝ်ႈ လႆႈမီး ၸႂ်ႁၵ်ႉႁႅင်းပႅင်းယႂ်ႇၼိူဝ် တိုင်မႄႈဢွၼ်ႇတူဝ်ၼၼ်ႉလႄႈ ၸင်ႇၸွမ်းတိုင်မႄႈဢွၼ်ႇၼၼ်ႉ မႃးႁိမ်းဝၢၼ်ႈ ၵူၼ်းယဝ်ႉ။ တိုင်မႄႈဢွၼ်ႇၼၼ်ႉဝႃႈ မီးၽေးၶဵၼ်ၼမ်ၼႃႇသေ ႁၢမ်ႈမၼ်းၵေႃႈ တေႃႈဢမ်ႇလႆႈ။
ၵူၼ်းမိူင်းမၷꩪၶဝ်ႁူႉဝႃႈ တိုင်ၶဝ် လူင်းလွႆမႃးယဝ်ႉၼႆ ဢွၼ်ၵၼ်ဢဝ်ၵၢင်ႇသေ မႃးပႂ်ႉၸွမ်းတႃႈ ၸွမ်းတၢင်း မူၵ်းယုမ်းဝႆႉယူႇ။ တိုင်မႄႈဢွၼ်ႇၼၼ်ႉ လႆႈငိၼ်းဢၢႆသႅဝ်ၵူၼ်းသေ ႁူႉဝႃႈ မူးသိူဝ်းၵေႃႉၼိုင်ႈ ပႂ်ႉဝႆႉယူႇၼႆလႄႈ ၸင်ႇၸႂ်ႉႁႂ်ႈ တိုင်ပေႃႈဢွၼ်ႇၼၼ်ႉ ၵႂႃႇဢွၼ်တၢင်းယဝ်ႉ။ မူးသိူဝ်းၵေႃႈ ၸင်ႇဢဝ် ၵၢင်ႇမၼ်း ပိုတ်းယိုဝ်းပၼ် တိုင်ပေႃႈ ဢၼ်မႃးဢွၼ်တၢင်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ပေႃးဝႃႈ လႆႈႁူႉဝႃႈ တိုင်ပေႃႈဢွၼ်ႇၼၼ်ႉ ၺႃးပိုၼ်ၵၢင်ႇယဝ်ႉၼႆ တိုင်မႄႈဢွၼ်ႇၼၼ်ႉ ၼႅတ်ႈဢႅၼ်ႇပၢႆႈၽႂ်းၽၢႆ ပေႃးတၢၼ်ႇလူမ်းယဝ်ႉ။
လွင်ႈဢၼ်ပဵၼ်ၸိူင်ႉၼင်ႇၼႆၼႆႉ ၼေႃႇၶမ်းၽြႃး ဢၼ်ပဵၼ် ၶုၼ်ၽီတူၼ်ႈမႆႉ ဢၼ်ယူႇတီႈထိူၼ်ႇၼၼ်ႉ ၸင်ႇလႆႈႁၼ်သေ “လွင်ႈဢၼ် တိုင်ပေႃႈဢွၼ်ႇလႆႈလူႉႁၢႆတၢႆၼႆႉ တၢႆယွၼ်ႉပိူဝ်ႈ ပေႃႈမႄႈမၼ်းဢမ်ႇၸႂ်ႈ။ တၢႆယွၼ်ႉပိူဝ်ႈ ၵႃႇမၷုၼ်ႇယဝ်ႉ”ၼႆသေ ၸင်ႇဢဝ်ၷႃႇထႃႇသၢမ်ႁူဝ်ၼႆႉ သႄႉသွမ်း ႁေႃးလၢတ်ႈယူႇယဝ်ႉ-
ပႃႇꩮိ
ꩪိရတ်ထု တံ ꩡၼပၻံ၊ ယတ်ထိတ်ထီ ပရိၼႃယိၵႃ။
တေ ၸႃပိ ꩪိၵ်ၵတႃ သတ်ထႃ၊ ယေ ဢိတ်ထီၼံ ဝသံ ၷတႃ။
ပိၼ်ႇတႆး
ဢူဝ်းသူၶဝ်ဢိူၺ်း... ၵူၼ်းၸၢႆးၵေႃႉဢၼ်ပိုတ်းပိုၼ်ၵၢင်ၽၢႆ ပၵ်းသဵပ်ႇသႂ်ႇပိူၼ်ႈၼၼ်ႉ လီသႄႉ သွမ်းယဝ်ႉ။ ဢိူင်ႇတီႈဢၼ် ၼၢင်းယိင်း ၵွၼ်းဢုပ်ႉၼၼ်ႉၵေႃႈ ပဵၼ်တီႈသႄႉသွမ်းယဝ်ႉ။ သတ်ႉတဝႃႇ ဢၼ်ၸွမ်းၸႂ်ၼၢင်းယိင်းၼၼ်ႉၵေႃႈ ပဵၼ်တီႈသႄႉသွမ်းယဝ်ႉ။
(2)တူဝ်ယုင်းဢိၵ်ႇမႅင်းမဝ်ႈ၊ ဝႅၼ်ၶဝ်ႈၽႆးသုမ်းပၢၼ်။
ၸၼ်ႇဝႃႇရီႇ 2
လိူၼ်ၸၼ်ႇဝႃႇရီႇ (2) ဝၼ်းၼႆႉ ပေႃးဢဝ် ပၵ်းယဵမ်ႈဝၼ်းၵရီႇၵေႃးရီးယႅၼ်း ဝႃႈ ပဵၼ်ဝၼ်းထူၼ်ႈ (2) တွၼ်ႈတႃႇ ၼိုင်ႈပီယဝ်ႉ။ တွၼ်ႈတႃႇတေသုတ်းပီၼႆႉ ၵိုတ်းထႅင်ႈ (363) ဝၼ်းယူႇ။ ပေႃးပဵၼ် ပီဝႃႇထၢပ်ႈ ၼႆ ၵိုတ်းယူႇ (364)ဝၼ်းယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၼ်းထိ ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ၸၼ်ႇဝႃႇရီႇ
012 ၼိ​ၵြေႃးထ၊ ၸၢတ်ႈ
12- ၸၢတ်ႈၼိၷြေႃးꩪမိၷ
(ၼိၷြေႃꩪမိၵ = တိုင်ၼိၷြေႃꩪ) သင်ၽူႈဢွၼ်ႁူဝ်လီ ယႆႈယၢၼ်ၶီသိူဝ်းသႃႇ
ဝတ်ႉထုပၸ်ႉၸုပၼ်ႇ
ၵေႃႉပဵၼ်မႄႈ ၸဝ်ႈၵုမႃႇရၵသ်ႉသပၼႆႉ ပဵၼ်လုၵ်ႈယိင်းသထေး ၸိုဝ်ႈသဵင်ယႂ်ႇ ၼႂ်းမိူင်းသႃႇ ဝတ်ႉထိယဝ်ႉ။ ဢမ်ႇမီးၸႂ် မိုတ်ႈမၵ်ႉႁၵ်ႉလူၺ်ႈ လေႃးၵီႇၵႃႇမ ၸိူင်ႉၼင်ႇပိူၼ်ႈ၊ ဢမ်ႇၶႂ်ႈတႄႇၼႃႈႁိူၼ်းဢဝ်ၽူဝ်သေ တုၵ်းယွၼ်း တမ်ႈတီႈပေႃႈမႄႈမၼ်း တႃႇတေႁဵတ်းꧤိၵ်ႉၶုၼီႇ(ရႁၢၼ်းၼၢင်းယိင်း)ယူႇ။ ၵူၺ်းၵႃႈ ပေႃႈမႄႈ ဢမ်ႇၽွမ်ႉလႄႈ ၸင်ႇမၢႆၸႂ်ဝႆႉဝႃႈ ပေႃးတႄႇၼႃႈႁိူၼ်းယဝ်ႉ ၸင်ႇၵွႆႈယွၼ်းၶႂၢင်း တီႈၸဝ်ႈၽူဝ် ၼႆယဝ်ႉ။ မၼ်းၼၢင်း ယႂ်ႇမႃႈၵႃႈသုင်မႃးယဝ်ႉ ၸင်ႇၸွမ်း ၵၢင်ၸႂ်ပေႃႈမႄႈမၼ်းသေ တႄႇၼႃႈႁိူၼ်းလႄႈ ဢမ်ႇႁိုင်ဢမ်ႇၼၢၼ်း မၼ်းၼၢင်းၸပ်းသၼ်ႇꩪေႇယဝ်ႉ။ ၵူၺ်းၵႃႈ မၼ်းၼၢင်း ၸပ်းသၼ်ႇထေႇယူႇသေတႃႉ မၼ်းၼၢင်းဢမ်ႇႁူႉထိုင်။
ထိုင်မႃးဝၼ်းၼိုင်ႈ ဝဵင်းသႃႇဝတ်ႉထိတင်းမိူင်း ပဵၼ်ပွႆးၼၵ်ႈၶတ်ႈလႄႈ ၵေႃႉပဵၼ်ၽူဝ်မၼ်း လႆႈႁၼ်မၼ်းၼၢင်း ဢမ်ႇႁၢင်ႈၶိူင်ႈ ၸိူင်ႉၼင်ႇ ၼၢင်းယိင်းတၢင်ႇၵေႃႉလႄႈ ၸင်ႇထၢမ် လွင်ႈဢမ်ႇႁၢင်ႈၶိူင်ႈ ၸိူင်ႉၼင်ႇပိူၼ်ႈၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၵမ်းၼၼ်ႉ မၼ်းၼၢင်းၸင်ႇဝႃႈ “တူဝ်ၶၼ်ႇꩪႃႇၼႆႉ ႁၢင်ႈၶိူင်ႈပၼ်ၼွၵ်ႈမၼ်း တၢၼ်ႇႁိုဝ်ၵေႃႈယဝ်ႉ တၢင်းၼႂ်းမၼ်းတႄႉ တူႇၼဝ်ႈသေ ‘တေမိူၼ်ၼင်ႇ ယွမ်ႉၼမ်ႉယႃႈပၼ် ဢုမ်ၶီႈၵူၺ်း”ၼႆသေ လၢတ်ႈလွင်ႈ တူဝ်ၶၼ်ႇꩪႃႇပဵၼ် ဢသုꧤၼၼ်ႉလႄႈ ၵေႃႉပဵၼ်ၽူဝ်ၸင်ႇဝႃႈ “ပေႃးႁူႉ တြႃး ၼင်ႇၼႆၵေႃႈ ၵႂႃႇႁဵတ်း ရႁၢၼ်းႁေယဝ်ႉၼႃႇ”ၼႆယဝ်ႉ။ ၼၢင်းယိင်းဢွၼ်ႇၵေႃႉၼႆႉ မိူၼ်ၼင်ႇ ၵူၼ်းႁႃၵိူဝ်ဝၢၼ် သမ်ႉၵႂႃႇၺႃးၼမ်ႉၽိုင်ႈၼၼ်ႉယဝ်ႉလႄႈ ၸင်ႇယွၼ်းၶႂၢင်း တီႈၸဝ်ႈၽူဝ်မၼ်းၼၢင်းသေ ၵႂႃႇၼုင်ႈရႁၢၼ်းယဝ်ႉ။ တီႈဢၼ်မၼ်းၼၢင်း ၵႂႃႇၼုင်ႈရႁၢၼ်းၼၼ်ႉ သမ်ႉပဵၼ်ၸုမ်းꧤိၵ်ႉၶုၼီႇ ဢၼ်လႆႈၵႂႃႇထွမ်ႇဢဝ် ၵႂၢမ်းသင်ႇသွၼ်တမ်ႈတီႈ ၸဝ်ႈၻေႇဝၻတ်ႈၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ဝၢႆးသေ ပဵၼ်ရႁၢၼ်းယဝ်ႉ ဢမ်ႇႁိုင်ဢမ်ႇၼၢၼ်း သၼ်ႇꩪေႇမၼ်းၼၢင်း ၵႄႇမႃးယႂ်ႇမႃးလႄႈ ၸဝ်ႈၻေႇဝၻတ်ႈ သမ်ႉၵူဝ်လႆႈတၢင်းဢၢႆၼႆသေ ၸင်ႇၸႂ်ႉႁႂ်ႈမၼ်းၼၢင်း သိၵ်း(ထၢၵ်ႈ)ယဝ်ႉ။ ၵူၺ်းၵႃႈ ရႁၢၼ်းၼၢင်းယိင်းဢွၼ်ႇၼၼ်ႉ သမ်ႉဢမ်ႇၶႂ်ႈသိၵ်းလႄႈ ၸင်ႇၽႅဝ်မႃး တမ်ႈတီႈမုၼ်ၶမ်းၽြႃႈယဝ်ႉ။ တူၼ်တူဝ်မုၼ်ၶမ်းၽြႃး ႁူႉထိုင် လွင်ႈပိုၼ်း ရႁၢၼ်းၼၢင်းယိင်းဢွၼ်ႇၼႆႉယူႇသေတႃႉ ၼင်ႇႁိုဝ် ၵူၼ်းတင်းၼမ် တေဢမ်ႇမီးၸႂ်ယူဝ်းယဵင်း သမ်ႇသယၼႆ လွင်ႈပၼ်ႁႃ သၼ်ႇꩪေႇ ရႁၢၼ်းၼၢင်းယိင်းဢွၼ်ႇၼၼ်ႉ ၸင်ႇႁႂ်ႈၸဝ်ႈဢုပႃႇလိ ဢဝ်ပုၼ်ႈၽွၼ်းယဝ်ႉ။ ၸဝ်ႈဢုပႃႇလိၵေႃႈ ၸင်ႇၸွပ်ႇၸႅတ်ႈတူၺ်း လွင်ႈသၼ်ႇꩪေႇမၼ်းၼၢင်း ၽၢႆႇၼႃႈၼၢင်းဝိသႃႇၶႃႇ၊ သထေးလူင် ဢၼႃႇထပိၼ်ႇ ၸိူဝ်းပဵၼ်ပရိသတ်ႈ သီႇပိူင်သေ လႆႈႁူႉဝႃႈ သၼ်ႇꩪေႇမၼ်းၼၢင်း ပဵၼ်မႃး ၸဵမ်မိူဝ်ႈပၢၼ်ၵူၼ်းႁိူၼ်း ၼၼ်ႉလႄႈ ၸင်ႇတႅပ်းတတ်းပၼ် ႁႂ်ႈမၼ်းၼၢင်း သိုပ်ႇယူႇၼႂ်းꧤဝရႁၢၼ်းယဝ်ႉ။ ဢမ်ႇႁိုင်ဢမ်ႇၼၢၼ်း ၸင်ႇၵိူတ်ႇဢွၵ်ႇမႃး လုၵ်ႈၸၢႆးဢွၼ်ႇၵေႃႉၼိုင်ႈ၊ ယွၼ်ႉပိူဝ်ႈ ရႁၢၼ်းတင်းလုၵ်ႈဢွၼ်ႇ ဢမ်ႇၵိုင်ႇငၢမ်ႇၵၼ်လႄႈ ၶုၼ်ႁေႃၶမ်းၵေႃးသလ ၸင်ႇၵဵပ်းမိူဝ်းလဵင်ႉ တီႈႁေႃယဝ်ႉ။ ဝၢႆးမႃး လုၵ်ႈၸၢႆးဢွၼ်ႇၵေႃႉၼၼ်ႉ မႃးပဵၼ် ၸဝ်ႈၵုမႃႇရၵသ်ႉသပသေ ၽၢႆႇႁေႃးတြႃး ၵတ်ႉၶႅၼ်ႇလႅၼ်ႇၽၢႆၼၼ်ႉ လႆႈ“ဢေတၻၵ်ႈ”ယဝ်ႉ။ ၵေႃႉပဵၼ်ၸဝ်ႈမႄႈ ၵေႃႈ ပဵၼ် ၸဝ်ႈဢရႁၼ်ႇၵႂႃႇယဝ်ႉ။
ရႁၢၼ်းၶဝ် ဢွၼ်ၵၼ်ယွင်ႈယေႃးလၢတ်ႈဝႃႈ “သွင်ၶႃမႄႈလုၵ်ႈ ဢၼ်ဢၢင်ႈတေလႆႈလူႉလႅဝ် ၼႂ်းမိုဝ်းၸဝ်ႈၻေႇဝၻတ်ႈၼၼ်ႉ ၽိူဝ်ႇထိုင်မႃး ၼႂ်းမိုဝ်းမုၼ်ၶမ်းၽြႃး သမ်ႉလႆႈၶႅမ်ႉလႅပ်ႈၵႂႃႇ”ၼႆသေ ယွင်ႈယေႃးမုၼ်ၶမ်းၽြႃးယူႇၼင်ႇၼၼ် မုၼ်ၶမ်းၽြႃးၸင်ႇဝႃႈ သွင်ၵေႃႉမႄႈလုၵ်ႈၼႆႉ ၵဝ်ၽြႃးယၢမ်ႈၸွႆႈ ထႅမ်ဢဝ်ၶႃမႃး ၸၢတ်ႈၼႆႉၵူၺ်းဢမ်ႇၸႂ်ႈ ၸၢတ်ႈၵွၼ်ႇၵေႃႈ ယၢမ်ႈၸွႆႈထႅမ် ဢဝ်ၶႃမႃးယဝ်ႉ”ၼႆသေ ၸင်ႇၶႆႈၼႄလွင်ႈၸၢတ်ႈၵွၼ်ႇယဝ်ႉ-
ဝတ်ႉထုဢတိတ်ႉ
မိူဝ်ႈၵွၼ်ႇ ႁိုင်လွၼ်ႇပူၼ်ႉမႃး တမ်ႈတီႈမိူင်းၿႃႇရႃႇၼသီႇ၊ ၽွင်းမိူဝ်ႈ ၶုၼ်ၿြႁ်မၻတ်ႈ ပဵၼ်ၶုၼ်ယူႇၼၼ်ႉ ၼေႃႇၶမ်းၽြႃး ပဵၼ် တိုင်ၶမ်းယဝ်ႉ။ တူဝ်မၼ်းၸဝ်ႈ ယႂ်ႇမၢၵ်ႈသေ မီႈမွၵ်ႈမႃႉဢွၼ်ႇဝႆႉ။ သမ်ႉမီးတိုင်လုမ်းလၢင်း ႁွမ်းၶၢင်းႁႃႈပၢၵ်ႇ။ ၸိုဝ်ႈတိုင်ၼၼ်ႉ ႁိၵ်ႈၸိုဝ်ႈဝႃႈ “ၼိၷြေႃးထ”။ တီႈႁိမ်းၸုမ်း တိုင်ၸိူဝ်းၼၼ်ႉ ၼင်ႇၵဝ်ႇ သမ်ႉမီးတိုင်ၶမ်း ဢၼ်ၸိုဝ်ႈဝႃႈ “သႃႇၶ”သေ မီးတိုင်လုမ်းလၢင်း ႁွမ်းၶၢင်း ႁႃႈပၢၵ်ႇၼင်ႇၵဝ်ႇ။ ၶုၼ်ႁေႃၶမ်း သမ်ႉပႃး ဝႃႇသၼႃႇ လိုပ်ႈထိူၼ်ႇ။ ပေႃးဢမ်ႇမီးၼိူဝ်ႉ ဢမ်ႇမေႃၵိၼ်ၶဝ်ႈ။ ယွၼ်ႉပိူဝ်ႈ ၵုမ်ႇၵႂႃႇလိုပ်ႈထိူၼ်ႇ ၵူႈဝၼ်းဝၼ်းလႄႈ ၵူၼ်းဝၢၼ်ႈၵူၼ်းသူၼ်ၶဝ်ၵေႃႈ ၵၢၼ်လူႉၵၢၼ်ႁၢမ်း။ ၵွပ်ႈၼၼ် ၸင်ႇၵႅတ်ႇလိုပ်ႈ တိုင်တင်းႁဵင် ဢၼ်တိုင်ၶမ်းသွင်တူဝ် ဢွၼ်ႁူဝ်ၼၼ်ႉသေ ၶင်ဝႆႉ ၼႂ်းသူၼ် သိူဝ်းၶုၼ်ယူႇယဝ်ႉ။
တိုင်ၶမ်းသွင်တူဝ်ၼၼ်ႉတႄႉ ၶုၼ်ႁေႃၶမ်း ပၼ်လွတ်ႈၽေးဝႆႉယဝ်ႉ။ တိုင်ၸိူဝ်းၼၼ်ႉတႄႉ လႆႈၶၢမ်ႇတၢင်းဢဝ်ၵၢင်ႇ ပိုတ်းယိုဝ်းလႄႈ ၵူဝ်ၵူဝ်ႁႄႁႄ ဢႅၼ်ႇဢႅၼ်ႇပၢႆႈပၢႆႈ ၽႃႇၺႃးၵၼ် လူမ်ႉလူမ်ႉ လုၵ်ႉလုၵ်ႉ လႆႈလူႉ လႆႈတၢႆယူႇယဝ်ႉ။ ၵွပ်ႈၼၼ် တိုင်ၶမ်းသွင်တူဝ် ၸင်ႇဢုပ်ႇၵၼ်သေ လႆႈၸႂ်ၵၼ်ဝႃႈ ၼႂ်းၶဝ်သွင်ၸုမ်းၼၼ်ႉ ၼိုင်ႈဝၼ်းၼိုင်ႈတူဝ် တေလႆႈၵႂႃႇလိူၼ်းၶေႃးပၼ် တီႈၶဵင်ယႃႉၼိူဝ်ႉၼၼ်ႉၼႆယဝ်ႉ။
ဝၼ်းၼိုင်ႈ တိုင်မႄႈႁွမ်းလုၵ်ႈ ဢၼ်ၸမ်တေလဵင်ႉလုၵ်ႈတူဝ်ၼိုင်ႈ ဢၼ်မီးၼႂ်းၸုမ်း “တိုင်သႃႇၶ”ၼၼ်ႉ သမ်ႉလႆႈၺႃး တႃႇတေၵႂႃႇၶၢမ်ႇတၢႆယဝ်ႉ။ တိုင်မႄႈတူဝ်ၼၼ်ႉ ယွၼ်ႉပိူဝ်ႈ မီးၸႂ်သမ်ႇယေႃးၸၼ်ႇ တီႈၼိူဝ်လုၵ်ႈမၼ်းလႄႈ ၸင်ႇၵႂႃႇယွၼ်းၶႂၢင်း တီႈတိုင်သႃႇၶ ႁႂ်ႈဢဝ်တၢင်ႇတူဝ်ၵႂႃႇတၢင်မၼ်း၊ ႁႂ်ႈမၼ်းလႆႈလဵင်ႉလုၵ်ႈယဝ်ႉ ၸင်ႇၵွႆႈၵႂႃႇၶၢမ်ႇတၢႆၼႆယဝ်ႉ။ တိုင်သႃႇၶ ဢၼ်မီးမဵတ်ႉတႃႇ ၵရုၼႃႇလဵၵ်ႉ ၵေႇဢေႇမၢင်ၼၼ်ႉ ဢမ်ႇႁပ်ႉၶၢမ်ႇ။ တိုင်မႄႈဢွၼ်ႇတူဝ်ၼၼ်ႉၵေႃႈ ဢမ်ႇယွၼ်ႇၸႂ် ၸင်ႇတေၵႂႃႇယွၼ်း ၶႂၢင်ႉတမ်ႈတီႈ တိုင်ၶမ်းၼိၷြေႃးꩪယဝ်ႉ။ တိုင်ၶမ်းၼိၷြေႃးꩪ ဢၼ်မီးမဵတ်ႉတႃႇ ၵရုၼႃႇယႂ်ႇၼၼ်ႉ ၸင်ႇႁပ်ႉၶၢမ်ႇယဝ်ႉ။ ထိုင်မႃးၼႂ်ၼိုင်ႈ တိုင်ၶမ်းၼိၷြေႃးꩪ ၸင်ႇတၢင်တူဝ် တိုင်မႄႈလုၵ်ႈဢွၼ်ႇၼၼ်ႉသေ ၵႂႃႇၶၢမ်ႇတၢႆတၢင်ပၼ်ယူႇ။ ၵူၺ်းၵႃႈ ယွၼ်ႉပိူဝ်ႈ ပၼ်တိုင်ၶမ်းလွတ်ႈၽေးဝႆႉလႄႈ ၸဝ်ႈမိုင်ႉဢၼ် ႁဵတ်းၽၵ်းၼၼ်ႉ ဢမ်ႇႁတ်းၽၼ်းတၢႆသေ ၸင်ႇၵႂႃႇလဝ်ႈလၢတ်ႈထိုင် ၶုၼ်ႁေႃၶမ်းယဝ်ႉ။ တူဝ်ၶုၼ် ႁေႃၶမ်းၽႅဝ်မႃးသေ ၸင်ႇမႃးထၢမ်တိုင်ၶမ်း ၼိၷြေႃးꩪယဝ်ႉ။ ၵမ်းၼၼ်ႉ တိုင်ၶမ်းၼိၷြေႃးꩪ ၸင်ႇႁေႃး တြႃးပၼ် ၶုၼ်ႁေႃၶမ်းလႄႈ တိုင်တင်းသဵင်ႈလႄႈ သတ်းတင်းသဵင်ႈလႆႈလွတ်ႈၶဵၼ်ၵႂႃႇယဝ်ႉ။
တိုင်တင်းသဵင်ႈၵေႃႈ ၶိုၼ်းဢွၼ်ၵၼ်ၶဝ်ႈ ၵႂႃႇယူႇသဝ်းၼႂ်းထိူၼ်ႇယဝ်ႉ။ တိုင်မႄႈ ဢၼ်ႁွမ်းလုၵ်ႈ ၼၼ်ႉၵေႃႈ ၸင်ႇၵိူတ်ႇမႃး တိုင်ပေႃႈဢွၼ်ႇတူဝ်ၼိုင်ႈယဝ်ႉ။ ဝၼ်းၼိုင်ႈ တိုင်ဢွၼ်ႇၼၼ်ႉ ဢႅၼ်ႇဢႅၼ်ႇလႅၼ်ႈလႅၼ်ႈသေ ၵႂႃႇၽႅဝ်ထိုင်တမ်ႈတီႈ တိုင်ၶမ်းသႃႇၶယူႇ။ မႄႈမၼ်းလႆႈႁၼ်ၼင်ႇၼၼ်သေ ၸင်ႇတေသင်ႇသွၼ် လုၵ်ႈမၼ်းၼင်ႇတႂ်ႈၼႆႉယဝ်ႉ-
ပိၼ်ႇတႆး
(လုၵ်ႈႁၵ်ႉ...) ထုၵ်ႇလီ ယူႇဢိူမ်ႈသဝ်းၸမ် တမ်ႈတီႈ တိုင်ၼိၷြေႃးꩪ ဢၼ်ၶႂ်ႈႁႂ်ႈၸဝ်ႈၸဝ်ႇ မီးၽွၼ်းလီၼၼ်ႉၵူၺ်းဢိူဝ်ႈ၊ ဢမ်ႇထုၵ်ႇလီ ယူႇဢိူမ်ႈသဝ်းၸမ် တမ်ႈတီႈ တိုင်သႃႇၶ။ လွင်ႈဢၼ် လႆႈ တၢႆတီႈတႂ်ႈႁိမ်းတိၼ် ၶုၼ်တိုင်ၶမ်းၼိၷြေႃးꩪၼၼ်ႉ မႅတ်ႈဢိူဝ်ႈ။ လွင်ႈဢၼ်ဢႃႇယုယၢဝ်းယူႇ တမ်ႈတီႈ တိုင်သႃႇၶၼၼ်ႉ ဢမ်ႇမႅတ်ႈ။
(2)ပေႃးၽူႈဢွၼ်ႁူဝ်ၶုၺ်ႈ၊ တုၵ်ႉယၢၵ်ႈၽုၺ်ႈၶၢၼ်ၸႂ်။ (3) ၵူႈတၢင်းဢိၵ်ႇၵူႈတီႈ၊ လူဝ်ႇမီးပီႈဢွၼ်ႁူဝ်။
1912
လိူၼ်ၾႅပ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မၢတ်ႉၶျ်
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢေႇပရႄႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မေႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျုၼ်ႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျူႇလၢႆႇ
(1) ဝၼ်း။
ဢေႃးၵၢတ်ႉ
(1) ဝၼ်း။
သႅပ်ႇထႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
ဢွၵ်ႇထူဝ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
ၼူဝ်ႇဝႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
တီႇသႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
မၢၵ်ႇၶိူဝ်ၸႄႈ၊ ဝၢၼ်ႈ
ဝၢၼ်ႈမၢၵ်ႇၶိူဝ်ၸေႈ (, Mat Hkay Se, မက်ခေစယ်) ၼႆႉ ပဵၼ်ဝၢၼ်ႈ ဢၼ်မီးၼႂ်း ဢိူင်ႇဝူဝ်းလၢႆး၊ ၸႄႈဝဵင်းမိူင်းပၼ်ႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈ လၢင်းၶိူဝ်း၊ မိူင်းတႆး ဢေႃႈ။
ၶွင်ႇသီႇဢဝ်ၶိုၼ်းၸိုင်ႈတႆး - တပ်ႉသိုၵ်းၸိုင်ႈတႆး
ပဵၼ်ၸုမ်းၵၢၼ်မိူင်း ဢၼ်မီးၸွမ်သိုၵ်း ယွတ်ႈသိုၵ်း တပ်ႉသိုၵ်းၸိုင်ႈတႆး ပဵၼ်ၸဝ်ႈႁူဝ်ပဝ်ႈ လႄႈ ၸွမ်ႁၢၼ်ၸၢႆးယီႈ တပ်ႉသိုၵ်းၸိုင်ႈတႆး ပဵၼ်ၵႅမ်ႁူဝ်ပဝ်ႈ။ ၶွင်ႇသီႇဢဝ်ၶိုၼ်းၸိုင်ႈတႆး လႆႈၵေႃႇတင်ႈမႃးမိူဝ်ႈ 27.May.200။ ၶွင်ႇသီႇဢဝ်ၶိုၼ်းၸိုင်ႈတႆး ပဵၼ်ၸုမ်းၵၢၼ်မိူင်းၶွင်တပ်ႉသိုၵ်းၸိုင်ႈတႆး(ၸၢၼ်း)။
ၸူႇလၢႆႇ
ၸူႇလၢႆႇ ၼႆႉ မၼ်းပဵၼ် လိူၼ်ထူၼ်ႈၸဵတ်း တီႈ ပၵ်းယဵမ်ႈဝၼ်း Gregorian လႄႈ Julian ယဝ်ႉ။
ငဝ်ႈ
← ၵႂႃႇၸူး လိူၼ်ၵျုၼ်ႇ → ၵႂႃႇၸူး လိူၼ်ဢေႃးၵၢတ်ႉ
ၸၼ်ႇဝႃႇရီႇ 3
လိူၼ်ၸၼ်ႇဝႃႇရီႇ (3) ဝၼ်းၼႆႉ ပေႃးဢဝ် ပၵ်းယဵမ်ႈဝၼ်းၵရီႇၵေႃးရီးယႅၼ်း ဝႃႈ ပဵၼ်ဝၼ်းထူၼ်ႈ (3) တွၼ်ႈတႃႇ ၼိုင်ႈပီယဝ်ႉ။ တွၼ်ႈတႃႇတေသုတ်းပီၼႆႉ ၵိုတ်းထႅင်ႈ (362) ဝၼ်းယူႇ။ ပေႃးပဵၼ် ပီဝႃႇထၢပ်ႈ ၼႆ ၵိုတ်းယူႇ (363)ဝၼ်းယဝ်ႉ။