cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
သူးတပ်ႉ၊ ဝၢၼ်ႈ၊ သိၼ်ႇတၢႆးၵၢၼ်ႇ
ဝၢၼ်ႈသူးတပ်ႉ  (ဆူးတပ်ရွာ၊ Sutat) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇသိၼ်ႇတၢႆးၵၢၼ်ႇ၊ ၸႄႈဝဵင်းၵျွၵ်ႉပတွင်း၊ ၸႄႈတွၼ်ႈၺွင်ႇဢူး၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 191931 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇသိၼ်ႇတၢႆးၵၢၼ်ႇၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 1298 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 1610 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 2908 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
မူဝ်
မူဝ်
တူၼ်ႈမွၵ်ႇမူဝ် (လွၵ်ႇဝူဝ်) ၼႆ့ ပႃးၼႂ်းၸိူဝ်ႉၽၼ်း ဢၼ်ႁွင်ႉဝႃႈ “ၼိၼ်ၽီဢေးသီး”ၼႆယဝ်ႈ။ တီႈၼႂ်းၽိုၼ်လိၵ်ႈ ၵျၢမ်းဢၽိထၢၼ်ႇပႃႇလိ ဢၼ်မူၸုမ်းလိၵ်ႈပႃႇလိ မိူင်းလၼ်ႇတၢၼ်ႇ London Pali Text Society တႄႉ ၼႄပႃး သီမွၵ်ႇလႄႈ ၸိုဝ်ႈမွၵ်ႇ တီႈၽိုၼ်လိၵ်ႈၵျၢမ်း ဢႃႇယုပ်ႉပေတ (အာယုဗ္ဗေဒကျမ်း) ၼႄဝႆႉဝႃႈ
တီႈၵုၼ် ဢမေႇရိၵပွတ်းၸၢၼ်း (South America) ႁိမ်းၽင်ႇၼမ်ႉ ဢမေႇၸူင်ႇ (Amezon) ၼၼ်ႉ မီးမွၵ်ႇမူဝ်လူင် ဢၼ်ၸိုဝ်ႈဝႃႈ ဝိၵ်ႉထူဝ်းရီးယႃး (Vitoria) ၼႆသေ တၢင်းသုင်လူင်ႇမွၵ်ႇမူဝ် မီးသီႇသွၵ်ႇပၢႆၶိုပ်ႈႁေ ၵူၼ်းၼိုင်ႈၵေႃႉ ၸၢင်ႈၸုၵ်းၼိူဝ်မႂ်မူဝ် (ဝႂ်မူဝ်)ၵွၼ်ႇၼႆယဝ်ႉ။
တႃႇတေ တႅၵ်ႈၼိူင်း ၸီႉပိုတ်ႇၼႄ တီႈပွင်ႇသေမဵဝ်းမဵဝ်းၼၼ်ႉ ၵူၼ်းႁဝ်းၼႆႉ ၵႆႉတႅမ်ႈႁၢင်ႈ မွၵ်ႇမူဝ် (ဢမ်ႇၼၼ်) ဢဝ်ၸိုဝ်ႈမွၵ်ႇမူဝ်ယူႇယဝ်ႉ။ တီႈၽိုၼ်လိၵ်ႈ ၵျၢမ်းဝေႇတ (ဝေဒ) ၶိူဝ်းဢႃႇရိယၢၼ်ႇၶဝ်ၼၼ်ႉ တႅမ်ႈဝႆႉ “တီႈတႄႇငဝ်ႈ ႁူဝ်ပိုင်းလူၵ်ႈ(လေႃးၵ) ၶူင်းၵၢင်ၵူၼ်းႁဝ်းၼႆႉ ပဵၼ်မွၵ်ႇမူဝ် ဢၼ်ၵၢပ်ႇမွၵ်ႇ (ဝိၼ်ႈလူင်ႇမွၵ်ႇ) မီးၼိုင်ႈႁဵင်ၼၼ်ႉသေ ၵီႈမွၵ်ႇမႃး ၵွပ်ႈပိူဝ်ႈ သၢႆလႅင်း” ၼႆယဝ်ႉ။ ၶုၼ်သၢင်လူင် ပရႁမႃႇ (ဗြဟ္မာ) လႄႈ မေးၼၢင်းမၼ်း ၼၢင်းသူႇရသ်ႉသတီႇ (သူရဿတီ) ၸင်ႇၵိူတ်ႇဢွၵ်ႇမႃး ၼႂ်းလူင်ႇမွၵ်ႇမူဝ်ႁဵင်ၵၢပ်ႇၼၼ်ႉ ၼႆယဝ်ႉ။
ယွၼ်ႉၼၼ် ၸင်ႇဝႃႈ လူင်ႇမွၵ်ႇမူဝ်ၼႆႉ ပဵၼ်ႁၢင်ႈၽၢင် တီႈမၢႆတွင်း ပုၼ်ႈတႃႇ ဢႃႇယုယၢဝ်းယိုၼ်း ပုၼ်ႈတႃႇ ၶူဝ်းၶွင် ငိုၼ်းၶမ်း ၼမ်ၵိုၼ်း၊ တႃႇလုၵ်ႈလၢင်းၼမ်ၽႄ၊ တႃႇၸိုဝ်ႈသဵင် လိုဝ်းလင်၊ တႃႇမီးမင်ႇၵလႃႇ ၸုၵ်ႈလၢပ်ႈ လႅင်းမၢၼ်ယူႇယဝ်ႉ။
ဝၢႆးသေ ၽြႃးပဵၼ်ၸဝ်ႈ ပုတ်ႉထၵေႃးတမ ၵီႈမုၼ်းပိူင်းသႂ်မႃးယဝ်ႉ မွၵ်ႇမူဝ်ၼႆႉ ပွင်ႇလႅင်းပၼ် တၢင်းၸိုၼ်ႈၸၢင်ႇ သုင်မျၢတ်ႈ ႁွတ်ႈထိုင် ပၢႆၽူၺ်းၸိၵ်းၸွမ်လႄႈ ပဵၼ်မႃး လူင်ႇမွၵ်ႇ ဢၼ်လီႁၵ်ႉႁွမ် ၵိုမ်းပႅင်း ပုၼ်ႈတႃႇ ၽူႈယုမ်ႇယမ်ၵိူဝ်းလီ ၸၢဝ်းပုတ်ႉထၶဝ်တႄႉတႄႉဝႃႈဝႃႈယဝ်ႉ။
ၵွပ်ႈပိူဝ်ႈမွၵ်ႇမူဝ်လႄႈ ၼမ်ႉၼွင် ၶႅၼ်းပဵၼ် ဢၼ်ႁၢင်ႈလီ ၵတ်းယဵၼ်သိူဝ်းသႃႇ လိူဝ်တွၼ်းမႃးယဝ်ႉ။ ၵူၼ်းမီးၺၢၼ်,ပၺ်ႇၺႃႇ တၢင်းႁူႉႁၼ်ယႂ်ႇၵႂၢင်းယၢဝ်းယိုၼ်း ၼႂ်းလူၵ်ႈၶူင်းၵၢင်ႁဝ်းၼႆႉၵေႃႈ ၸၢင်ႈမေႃပၼ် ၵူၼ်းတၢင်းလၢႆ ၵတ်းယဵၼ်သိူဝ်းသႃႇလႄႈ မွၵ်ႇမူဝ်ၼႆႉ ပဵၼ်တီႈၼႄ တီႈတႅၵ်ႈ “ၽူႈမီးပၺ်ႇၺႃႇၺၢၼ်ႇ ၸဝ်ႈပၼ်ႇတိတၶဝ်၊ ၽူႈမေႃႁဵတ်းပၼ် လူၵ်ႈမိူင်းၶူင်းၵၢင် ႁၢင်ႈလီၶႅမ်ႉတွၼ်းမႃး” ၼႆယူႇယဝ်ႉ။
မွၵ်ႇမူဝ်ၼႆႉ ၵီႈမုၼ်းမီးၼိူဝ် ၼမ်ႉလီၸိုၼ်ႈၸၢင်ႇ မူတ်းသႂ်သေ ပၼ်တၢင်းႁၢင်ႈလီ မိူင်းၶူင်းၵၢင်ယဝ်ႉ။ မိူၼ်ၼင်ႇၼႆ ပုၼ်ႈတႃႇ ၵူၼ်းမီးတၢင်းၽိုၵ်းၵမ် မူတ်းသႂ် သိၼ်မၼ်ႈၵိုမ်းၼႆၵေႃႈ ပွင်သၢင်ႈ ႁဵတ်းပၼ် တႃႇၶိူဝ်းမၼ်း တႃႇၵူၼ်းတင်းလၢႆ ဢၼ်မီးႁိမ်းႁွမ်းမၼ်းၼၼ်ႉလႄႈ မွၵ်ႇမူဝ်ၼႆႉ ၸင်ႇပဵၼ်မႃး တီႈမၢႆတွင်း “ၽူႈၸိုဝ်ႈၸႂ်ႈ မၢၼ်ႇမႅၼ်ႈ သိုဝ်ႈသႅတ်ႉ ၽူႈမီး တၢင်းၵမ်သိၼ်ၸိုၼ်ႈၸၢင်ႇ” ၼႆယဝ်ႉ။
မွၵ်ႇမူဝ်ၼႆႉ လႆႈၵီႈမႃး ၼႂ်းၵႄႈငႂ်ႈၵူမ်ႇ၊ လတ်းပူၼ်ႉၼမ်ႉၼွင်သေတႃႉ ငႂ်ႈၵူမ်ႇ ၼမ်ႉ ဢမ်ႇၼုၵ်းၵူဝ်ႈမၼ်းသေ ၵီႈမုၼ်း မွၵ်ႇမႃး မူတ်းမူတ်း သႂ်သႂ် ႁၢင်ႈလီဝႆႉယဝ်ႉ။ ၵူၼ်းမီး တၢင်းၵမ်လီ ၵူၼ်းၸိူဝ်ႉ ၸၢဝ်းတိုၼ်းၶိူဝ်းလီ လၵ်းလႅမ်ၼႆၵေႃႈ လႆႈယူႇၼႂ်းၵႄႈၵၢင် ၵူၼ်းဢမ်ႇလီ တီႈႁၢႆႉသေတႃႉ မၼ်းဢမ်ႇတူၵ်းတႅမ်ႇ ႁၢႆႉမိူၵ်ႈလိူင်းၵႂႃႇ ၸွမ်းၵူၼ်းႁၢႆႉၶဝ်။ မၼ်းတိုၼ်း တေမေႃယူႇ ၸၼ်ႉသုင်ၸိုၼ်ႈၸၢင်ႇသိုဝ်ႈယူႇလႄႈ မွၵ်ႇမူဝ်ၼႆႉ ပဵၼ်တီႈတႅၵ်ႈ “တၢင်းၽိုၵ်းၵၢၼ်လီ ၸိူဝ်ႉၸၢတ်ႈၶိူဝ်းလီ” ၼႆယဝ်ႉ။
မိူၼ်ၼင်ႇ မွၵ်ႇမူဝ် ဢမ်ႇတုၵ်းၵူဝ်ႈငႂ်ႈၵူမ်ႇၼမ်ႉသေ ၵီႈမုၼ်းၼႂ်းသၢႆလႅင်းလႅတ်ႇ သၢႆလိူၼ်ပိူင်းၼၼ်ႉ ၵူၼ်းႁဝ်းလႆႈၵပ်းသိုပ်ႇ တိတ်းတေႃႇ ႁဵတ်းၵေႃႉမိုတ်ႈၵိုဝ်း ၵူၼ်းၵူႈသႅၼ်းသႅၼ်းသေတႃႉ ပေႃးတေၾၢင်ႉသတိလႄႈ မီးတၢင်းႁူႉၸွမ်းသေ ၶတ်းၸႂ် ၽိုၵ်းၵမ်ၵႂႃႇၼႆၸိုင် တေလွတ်ႈၵၢင်းယၢၼ်လႆႈ ၸႂ်ယွင်ႇမဝ်းၸပ်းပႅၼ်း တၼ်ႇႁႃႇ ရႃႇၵလႄႈ တေၸၢင်ႈဝႆႉ မဵတ်ႉတႃႇၶၢဝ်သႂ် ဢၼ်ဢမ်ႇမီး တၼ်ႇႁႃႇရႃႇၵၼၼ်ႉသေ သိုပ်ႇတိတ်းတေႃႇ ၵပ်းသိုပ်ႇၵၼ်ၵႂႃႇလႆႈ တေႃႇမိူဝ်းၼႃးယူႇ။ ယွၼ်ႉၼၼ် မွၵ်ႇမူဝ်ၼႆႉ ပဵၼ်တီႈမၢႆတွင်း “မဵတ်ႉတႃႇ” ၼႆယဝ်ႉ။
ၵူၼ်းႁဝ်း ၸိူဝ်းဢၼ်ၶတ်းၸႂ် တူင်ႉၼိုင် ၽိုတ်ႉမွၵ်ႇမႃးလႆႈ ၼႂ်းၵႄႈလွင်ႈယၢပ်ႇၽိုတ်ႇ တုၵ်ႉယၢၵ်ႈ ၶၢၼ်ၸႂ် ၵိၼ်းၸႂ်ၼႆၵေႃႈ တေၸၢင်ႈၽႅဝ်ၼႂ်းလူၵ်ႈ ၵူၼ်းဢွင်ႇမၢၼ်ၶႅမ်ႉလႅပ်ႈလီငၢမ်း ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၵွပ်ႈၼႆ မွၵ်ႇမူဝ်ၼႆႉ ၸၢင်ႈလႆႈတုၺ်ႇတူၺ်းၸွမ်း မၢႆတွင်းၵိုမ်း “တၢင်းဢွင်ႇမၢၼ်” လွင်ႈၸင်ႈၶၢမ်ႇပူၼ်ႉ တၢင်းယၢပ်ႇၽိုတ်ႇၼႆယဝ်ႉ။ လိူဝ်သေၼၼ်ႉ မွၵ်ႇမူဝ်ၼႆႉ ပဵၼ်တီႈမၢႆတွင်း “ၼမ်ႉၵတ်ႉႁတ်းႁၢၼ် ငၢၼ်တွၼ်း မီးဢဵၼ်ႁႅင်း ၶၢမ်ႈပူၼ်ႉလႆႈ တၢင်းယၢပ်ႇၽိုတ်ႇၵွၼ်ႇ” ၼႆယဝ်ႉ။
ၸွမ်းလူၺ်ႈ ၶေႃႈၵႂၢမ်းပုတ်ႉထၸဝ်ႈ ပူင်လၢတ်ႈၼိူင်းဝႃႈ “မွၵ်ႇမူဝ်ဢုပလ၊ မွၵ်ႇမူဝ် ပတုမ်ႇမႃႇ၊ မွၵ်ႇမူဝ်ပုၼ်ႇတရိတ်ႉ ၸိူဝ်းဢၼ် ဢွၵ်ႇၽုတ်း လတ်းၽၢႆႈၶၢမ်ႈပူၼ်ႉ ၼႂ်းၼမ်ႉ ၼႂ်းဢုင်သေ ၵီႈမုၼ်း ၼိူဝ်ၼမ်ႉ ဢမ်ႇၼုၵ်းၵူဝ်ႈၵူမ်ႇ ဢုင်ၼမ်ႉသင်ၼၼ်ႉ မိူၼ်ၵၼ်တင်း ၵဝ်ၸဝ်ႈၵိူတ်ႇပဵၼ်မႃး ၼႂ်းလူၵ်ႈ၊ ၶုၼ်သုင်မၢၵ်ႈမီးၼႂ်းလူၵ်ႈ၊ ၵဝ်ၸဝ်ႈ ႁူမ်ႇလႆႈလူၵ်ႈ သင်ႇၶႃႇရၼၼ်ႉၼႆယဝ်ႉ” ယွၼ်ႉၼၼ် မွၵ်ႇမူဝ်ၼႆႉ ပဵၼ်တီႈမၢႆတွင်း “ၽူႈၸိုၼ်ႈသႂ် ဢမ်ႇမီးၵိလေႇသႃႇ” ၼႆယဝ်ႉ။ ပုတ်ႉထၸဝ်ႈ ဢဝ်ၺၢၼ်ႇ ဝိတ်ႉၸႃႇ လွတ်ႈဢွၵ်ႇပၢႆႈဝႄႈလႆႈ ဢဝိတ်ႉၸႃႇသေ ႁွတ်ႈၽႅဝ်ထိုင်လႆႈ ၼိပ်ႉပၢၼ်ႇလႄႈ ပဵၼ်မႃးတီႈမၢႆတွင်း “ပၺ်ႇၺႃႇ မၢၵ်ႈၺၢၼ်ႇၽူဝ်ႇၺၢၼ်ႇ” ၼႆယဝ်ႉ။
မိူဝ်ႈၵမ်ႇၽႃႇ ၶိုၼ်းတႄႇတင်ႈပဵၼ်မႂ်ႇၼၼ်ႉၼႆ သင်ဝႃႈ ၽြႃးတေပဵၼ်မႃး မုၼ်းမႃးၼႆၸိုင် မွၵ်ႇမူဝ် တေၵီႈမုၼ်းၼႄယဝ်ႉ။ ၽြႃးတေမီးမႃး လၢႆသူႇၵေႃႈ မွၵ်ႇမူဝ် တေမီးမႃး လၢႆလူင်ႇသေ ၼႂ်းမွၵ်ႇမူဝ်ၼၼ်ႉၵေႃႈ မီးၵိုၵ်းပႃး သၢင်ႇၵၢၼ်းၽြႃးယဝ်ႉ။
တီႈၸုမ်ႈ ၸုမ်းၼၢမ်းၼႃႈ သင်ႇၶမႁႃႇၼႃႇယၵ ၸိုင်ႈမိူင်း မိူင်းမၢၼ်ႈၼႆႉ တေလႆႈႁၼ် မွၵ်ႇမူဝ် ဢၼ်ၵီႈယဝ်ႉ သီႇလူင်ႇ၊ ဢၼ်တိုၵ်ႉတုမ်ႇယူႇ လူင်ႇၼိုင်ႈသေ ဢၼ်ၼၼ်ႉ ၸီႉမွၵ်ႇၼႄဝႃႈ ၼႂ်းၽတ်ႉတၵမ်ႇၽႃႇ ၽြႃးတူၼ်ဢၼ်ၵီႈမုၼ်းၵႂႃႇယဝ်ႉ သီႇတူၼ်၊ ဢၼ်တိုၵ်ႉတေၵီႈမုၼ်း ၵိုတ်းတူၼ်ၼိုင်ႈ ၼႆယဝ်ႉ။
တေႃႇထိုင် ပီႁူမ်ႈပၢၵ်ႇၼိုင်ႈ (အေဒီ ၁ ရာစု)ၼႆႉ ပႆႇတွၼ်ႉယၢမ်ႈမီးမႃး ၽိင်ႈတွင်ႈ ၶႅပ်းတႅမ်ႈႁၢင်ႈ ၽြႃးပဵၼ်ၸဝ်ႈၵွၼ်ႇလႄႈ ထိုင်မႃး ပီႁူမ်ႈပၢၵ်ႇ ဢေႇတီႇ လႆႈသွင်ဢၼ် ၸင်ႇၸွမ်းဢဝ် ၾိင်ႈထုင်း ႁိၼ်ႇတူႇ မိူင်းဢိၼ်ႇတိယသေ တီႈမိူင်းၵၼ်ႇထႃႇရ (ဂန္ထာရ)လႄႈ မိူင်းမထုရႃႇၶဝ် တွင်ႈၶႅၵ်းႁဵတ်းႁုၼ်ႇႁၢင်ႈ မုၼ်ၶမ်းၽြႃးပုတ်ႉထ ၵိုၵ်းပႃး ႁၢင်ႈမွၵ်ႇမူဝ်ၼႆယဝ်ႉ။
ႁုၼ်ႇႁၢင်ႈ ပုတ်ႉထၸဝ်ႈၼႆႉ တွင်ႈၶႅၵ်းႁဵတ်းၵိုၵ်း ၼင်ႈၼိူဝ်တႅၼ်ႈမူဝ် (ပလၢင်ႇမူဝ်)၊ ၸုၵ်းၼိူဝ်မွၵ်ႇမူဝ်၊ ဢဝ်မွၵ်ႇမူဝ်လွမ်ႉႁွပ်ႈဝႆႉယဝ်ႉ။ လွင်ႈၼႆႉ ဢဝ်တီႈပွင်ႇ် ၸိူင်ႉၼင်ႇ ၵႂၢမ်းလၢတ်ႈမီးဝႆႉဝႃႈ “မွၵ်ႇမူဝ်ၼႆႉ ႁၢင်ႈၶိူင်ႈပၼ် ၼမ်ႉၼွင် ႁႂ်ႈႁၢင်ႈလီ သိူဝ်းသႃႇၵတ်းယဵၼ် လိူဝ်တွၼ်းမႃး မိူၼ်ၼင်ႇၼၼ် မုၼ်ၶမ်းၽြႃးၵေႃႈ ႁၢင်ႈၶိူင်ႈပၼ် လူၵ်ႈၶူင်းၵၢင် သၢမ်ပိူင် ပၼ်တၢင်းႁၢင်ႈလီ သိူဝ်းသႃႇ လွင်ႈၵတ်းယဵၼ် တိူဝ်းတွၼ်း” ၼႆယဝ်ႉ။
တီႈပၢင်ပူႇၸေႃႇ မူးၸႃးဝႆႈသႃ ၽြႃးပဵၼ်ၸဝ်ႈ တီႇပင်ႇၵရႃႇၼၼ်ႉ ၼၢင်းသၢဝ်ပုၼ်ႇၼႃး သုမဵတ်ႉတႃႇ ဢဝ်မွၵ်ႇမူဝ် ဢၼ်မၼ်းၼၢင်း ပႃးမႃး ပႅတ်ႇၵၢၼ်ႉ ၽႄပၼ် ၼေႃႇၶမ်းၸဝ်ႈယသေး သုမေႇထႃႇ ႁႃႈၵၢၼ်ႈ၊ ၶႃသွင်ၵေႃႉ ဢဝ်လူႇတၢၼ်း ၽြႃးပဵၼ်ၸဝ်ႈ တီႇပင်ႇၵရႃႇသေ ယွၼ်းသူးပတ်ႉထၼႃႇမႃး ႁင်းၽႂ်မၼ်းယဝ်ႉ။ မွၵ်ႇမူဝ်ၼႆႉ ပဵၼ်တၢင်းလူႇလီ တၢင်းလူႇမျၢတ်ႈ ၼေႃႇၶမ်းၸဝ်ႈၶဝ် ယွၼ်းသူး ယိူင်းၸူးပဵၼ် ၽြႃးသေဢမ်ႇၵႃး ပဵၼ်တၢင်းလူႇ ၽူႈထႅမ်ပႃႇရမီႇ မၼ်းၸဝ်ႈမႃး ၼင်ႇၵဝ်ႇယဝ်ႉ။
ၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈ မွၵ်ႇမူဝ်ပႅတ်ႇၵၢၼ်ႈ ပႅတ်ႇလူင်ႇၼႆႉသေ တူဝ်ၼပ်ႉပႅတ်ႇၼႆႉ ပဵၼ်တူဝ်ၼပ်ႉဢၼ်လၢၵ်ႇလၢႆး တႃႇသႃႇသၼႃႇယဝ်ႉ။ မၵ်ႈၵၢင်ႇပႅတ်ႇပိူင်၊ ဢရိယႃႇပႅတ်ႇတူၼ်၊ လွင်ႈလီဢၢမ်း ၼႂ်ႈသႃႇသၼႃႇ ပႅတ်ႇပိူင် ၼႆ မီးမႃးယူႇ။ မွၵ်ႇမူဝ်ၼႆႉ ပဵၼ်ၶူဝ်းလူႇတၢင်းတၢၼ်း လီမျၢတ်ႈ ပၢၼ်ၼုမ်ႇ ၽူႈတေပဵၼ်သႃႇဝၵ တူၼ်ၸဝ်ႈပုတ်ႉထယဝ်ႉ။ ၸဝ်ႈထဵၼ် (ထေရ > ထဵရ် > ထဵၼ်) ပတုမပုပ်ႉၽီယၼႆႉ မၼ်းၸဝ်ႈ လႆႈၵႂႃႇပိတ်းဢဝ် မွၵ်ႇမူဝ်သေ လႆႈလူႇတၢၼ်း ၽြႃးပဵၼ်ၸဝ်ႈ ၽုသ်သလႄႈ ဢမ်ႇတွၼ်ႉလႆႈႁွတ်ႈထိုင် ဢပႄႇသီႇပိူင်ၼႆယဝ်ႉ။
ၼႂ်းသႃႇသၼႃႇ ၸဝ်ႈၵေႃးတမၼႆႉ ဢၼ်ၸိုဝ်ႈလိုဝ်းႁူင် ဢၼ်ပဵၼ် ၼၢင်းဢုပလဝၼ်ႇၼႆၵေႃႈ လႆႈလူႇမွၵ်ႇမူဝ် တမ်ႈတီႈ ၸဝ်ႈပၸ်ႉၸေႇၵပုတ်ႉထႃႇသေ ယွၼ်းသူးတဵမ်ထူၼ်ႈလႄႈ လႆႈမီးမႃး လုၵ်ႈၸၢႆးႁႃႈပၢၵ်ႇယဝ်ႉ။ လုၵ်းၸၢႆးမၼ်း ႁႃႈပၢၵ်ႇၼႆႉ လဵၼ်ႈၼမ်ႉၼႂ်းၼွင်မူဝ် လႆႈႁၼ် မွၵ်ႇမူဝ်ၸူႇ (ၵီႈ) လူၼ်ႇႁူင်ႈလူင်းသေ လႆႈဢႃႇရူင်ႇၵမ်ႇမထၢၼ်းသေယဝ်ႉ လႆႈပဵၼ် ၽြႃးပတ်ႉၸေႇၵပုတ်ႉထႃႇ ၵႂႃႇယဝ်ႉ။
တီႈထမ်း ၸဝ်ႈပုတ်ႉထၼႆႉ လႆႈႁၼ် ဢဝ်မွၵ်ႇမူဝ် တႅၵ်ႈၼိူင်းဝႆႉ တင်းၼမ်ယူႇ။ ၸၢတ်ႈပၢၼ် ၽဝၽြႃးပဵၼ်ၸဝ်ႈ လႆႈၵဵဝ်ႇၶွင်ႈ ၵပ်းၵၢႆႇ ၸပ်းတိတ်းလူၺ်ႈ မွၵ်ႇမူဝ်တင်းၼမ်လႄႈ တီႈၵၢၼ်ပၢႆးမွၼ်း တၢင်းဢူၼ်ႈငႄႈ လၢႆးမိုဝ်းတႅမ်ႈႁၢင်ႈ တွင်ႈၶႅၵ်း တွၵ်ႇႁဵတ်းႁၢင်ႈ ပုတ်ႉထၸဝ်ႈၼႆႉ လႆႈႁၼ်ၵိုၵ်းမွၵ်ႇမူဝ်ၸိူင်ႉၼႆၼႆႉ ပွင်ႇဝႃႈ လူႇတၢၼ်းမွၵ်ႇမူဝ် ယိူင်းၸူးၽြႃးပဵၼ်ၸဝ်ႈ ၼႆယဝ်ႉ။
ပုၼ်ႈတႃႇ ၸဝ်ႈၸွမ်ၸဝ်ႈၶုၼ် ၽူႈဢုပ်ႉၵႂၢၼ်း ၵိၼ်မိူင်းၶဝ်တႄႉ မီးတီႈပွင်ႇဝႃႈ မေႃယိၼ်းလီႁူႉႁၼ် ၵုင်ႇမုၼ်ၵႄးၸူး၊ ပဵၼ်ႁၢင်ႈၽၢင်ငဝ်း ၵၢင်းယၢၼ် ၽေးၶဵၼ် ဢၼ်းတရၢႆးၼႆသေ တီႈတႅၼ်ႈၵႅဝ်ႈ ၶၢင်ႈ ပလၢင်ႇၶဝ်ၸဝ်ႈၼၼ်ႉ ၸင်ႇလႆႈ တွင်ႈၶႅၵ်းႁဵတ်းပႃး ႁၢင်ႈမွၵ်ႇမူဝ် ၵၢၼ်ႈမူဝ် မႂ် (ဝႂ်) တွင်မူဝ်ၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။
မွၵ်ႇမူဝ် ဢၼ်တႅမ်ႈႁၢင်ႈတွင်ႈၶႅၵ်းပႃး လူင်ႇဝိၼ်ႈမွၵ်ႇပႅတ်ႇမႂ်ၼႆႉ ၸီႉၼႄ မၵ်ႈၵင်ႇပႅတ်ႇပိူင်၊ မၢင်ပွၵ်ႈ ၸီႉၼႄ လွင်ႈပၼ်ႇထမ်ႇမၸၵ်ႈ (ထမ်ႇမၸၵျႃႇ) ယဝ်ႉ။ ပေႃးတေလၢတ်ႈ တီႈၵႂၢင်ႈမၼ်းၸိုင် ၵပ်းၵၢႆႇလူၺ်ႈ မွၵ်ႇမူဝ်ၼႆႉ မီးၼမ်တႄႉတႄႉ။ ယဵၼ်ႇငႄႈထုင်းတႆးၼႆႉၵေႃႈ တေလႆႈႁၼ် ႁဵတ်းဝႆႉ ႁၢင်ႈမွၵ်ႇမူဝ် ၵူႈမဵဝ်းမဵဝ်း ၵူႈပိူင်ပိူင် ၶႅမ်ႉၶႅမ်ႉ လႅပ်ႈလႅပ်ႈ မီးတင်းၼမ်သေ ယိူင်းၸူးထိုင် ၽြႃးပဵၼ်ၸဝ်ႈယူႇ။ “တူၼ်ၶမ်းၽြႃးပဵၼ်ၸဝ်ႈ ဢူသုင်မုၼ်မျၢတ်ႈ တူၼ်သူႇဢွၵ်ႇသၢႆသီလႅင်းပိူင်း တီႈတူဝ်ၸဝ်ႈၼႆႉ မိူၼ်ၸိူင်ႉၼင်ႇ မွၵ်ႇမူဝ် ပတုမ်ႇမႃႇ (ၵေႃးၵၼတ) ဢၼ်မီးဢၢႆသႅဝ်လီ၊ ဢၢႆသႅဝ်ဢမ်ႇႁူင်ႈႁၢႆ၊ ဢၼ်ၵီႈမုၼ်း မိူဝ်ႈၵၢင်ၼႂ်ၸဝ်ႉၸဝ်ႉၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ မိူၼ်ၸိူင်ႉၼင်ႇ လုၵ်ႈလႅတ်ႈႁိူဝ်ႈႁိူင်း ပိူင်းထွင်ႇပၼ်လႅင်းသေ တၢင်းမိုတ်းၵုမ်ႈလပ်းသိင်ႇ ႁၢႆလၢႆသုတ်းသဵင်ႈၵႂႃႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၵွပ်ႈၼၼ် ဢွၼ်ၵၼ် မူးၸႃး ဝႆႈသႃ ၼွမ်းၼေႃး ၵၼ်ႇတေႃး ၵုင်ႇၵုၼ်းမုၼ်ငဝ်းၽြႃး ပဵၼ်ၸဝ်ႈႁဝ်း သေၵမ်းလူၺ်ႈ”
ၽိုၼ်ဢိင်
ၸဵင်ၶမ်းလႅင်း မၢႆ (3)၊ မူဝ်၊ မွၵ်ႇမူဝ်သႅင်၊ ပီသႃႇသၼႃႇ 2539၊ ပီတႆး 2090၊ ၶရိတ်ႉ 1995၊ ၼႃႈလိၵ်ႈ 32-35။
ၼႃးမၢၵ်ႇၸင်ႈ၊ ဝၢၼ်ႈ
ဝၢၼ်ႈၼႃးမၢၵ်ႇၸင်ႈ (, Naamaakzang, နားမစန့်) ၼႆႉ ပဵၼ်ဝၢၼ်ႈ ဢၼ်ယၢမ်ႈမီးမႂ်း ၽၢႆႇၼိူဝ်(ႁွင်ႇ)ဝဵင်း ၸႄႈဝဵင်းမိူင်းၼၢႆး၊ ၸႄႈတွၼ်ႈ လၢင်းၶိူဝ်း၊ မိူင်းတႆးသေ ယၢမ်းလဵဝ်တႄႉ ပဵၼ်ဝၢၼ်ႈႁၢမ်းၵႂႃႇယဝ်ႉ။
တမၢၼ်းတေႃး၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းတွင်ႇတႃႇ
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းတွင်ႇတႃႇ
သႃးလိၼ်းၵျီး၊ ၸႄႈဝဵင်း
ၸႄႈဝဵင်းသႃးလိၼ်းၵျီး (ဆားလင်းကြီးမြို့နယ် ; Salingyi Township ; ) ၼႆႉ ပဵၼ်ၸႄႈဝဵင်းဢၼ်ၼိုင်ႈ ဢၼ်မီးတီႈ ၸႄႈတွၼ်ႈယိၼ်းမႃႇပိၼ်ႇ၊ ၸႄႈတိူင်းၸႄႈၵႅင်း၊ မိူင်းမျၢၼ်ႇမႃႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ဝဵင်းပၵ်းလုမ်းၸႄႈဝဵင်းၼႆႉ ပဵၼ် ဝဵင်းသႃးလိၼ်းၵျီးယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ၸႄႈဝဵင်းၸိူဝ်းမီးၼႂ်း ၸႄႈတွၼ်ႈယိၼ်းမႃႇပိၼ်ႇ ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ၸႄႈတိူင်းၸႄႈၵႅင်း
တိင်ႇၵတူင်ႇ၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းၸိၼ်ႉၵၢႆႇ
ဝၢၼ်ႈတိင်ႇၵတူင်ႇ  (သင်္ဂတုံရွာ, Thingaton) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇတိင်ႇၵတူင်ႇ၊ ၸႄႈဝဵင်းၸိၼ်ႉၵၢႆႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈၵျွၵ်ႉသႄႇ၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 190733 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇၸလေႇၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 615 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 671 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 1286 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ၻုၸရိူၵ်ႈ သိပ်းပိူင်
တူဝ်ႁဵတ်းဢမ်ႇလီ၊ သူပ်းလၢတ်ႈဢမ်ႇလီ၊ ၸႂ်ဝူၼ်ႉဢမ်ႇလီၼၼ်ႉ ႁွင်ႉဝႃႈ ၻုၸရိူၵ်ႈယဝ်ႉ။ (ၻု=ဢၼ်ဢမ်ႇလီ။ ၸရိတ = လွင်ႈႁဵတ်းသၢင်ႈတိုဝ်းၵမ်)
ၻုၸရိူၵ်ႈမၼေႃးၵၢမ်ႇသၢမ်ပိူင်
သိပ်းပိူင်ၸိူဝ်းၼႆႉ ပဵၼ်သဵၼ်ႈတၢင်း ၸၢင်ႈႁႂ်ႈႁွတ်ႈထိုင် ဢပႄႇလႄႈ ႁွင်ႉဝႃႈ ဢၵုသလၵမ်ႇမပထ ၼႆယဝ်ႉ။
ၼႂ်းၵႃႈ ဢၵုသူဝ်ႇၵၢမ်ႇသိပ်းပိူင်ၼႆႉ ၵၢမ်ႇမိၸ်ႉသႃႇၻိꩦ်ꩧိ (ဢၼ်ဢမ်ႇယုမ်ႇၵၢမ်ႇလႄႈ ၽွၼ်းၵၢမ်ႇ)ၼၼ်ႉ တၢင်းၽိတ်းယႂ်သေပိူၼ်ႈၼႆယဝ်ႉ။ ၸပ်းပႅၼ်းၼိူဝ်ဢယူႇ မိၸ်ႉသႃႇယႂ်ႇတၢၼ်ႇႁိုဝ်ၵေႃႈ သင်တၢႆၵႂႃႇၸိုင် တၵ်းလႆႈထိုင် ငရၢႆးပႅင်ႈၼင်ႇ ၸပ်းပႅၼ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ပိၵ်ႉသမ်ႉဝႃႈ ၵမ်ႇၽႃႇလုသေ ၽႆးမႆႈၵမ်ႇၽႃႇလႄႈ သတ်ႉတဝႃႇၶဝ် ၽႅဝ်မိူဝ်း မိူင်းသၢင်သေတႃႉ ၵေႃႉဢၼ်မီး ဢယူႇမိၸ်ႉသႃႇၼၼ်ႉ ဢမ်ႇၸၢင်ႈလွတ်ႈငရၢႆး၊ လႆႈသိုပ်ႇၶၢမ်ႇငရၢႆးထႅင်ႈၼႆ ၼႂ်းၽိုၼ်ၼႂ်းၵျၢမ်း လၢတ်ႈၼႄဝႆႉ တႅၵ်ႇတႅၵ်ႇလႅင်းလႅင်းယူႇ။ ၵွပ်ႈၼၼ် ၵေႃႉဢၼ်ပႆႇမီးၸႂ် မၼ်ႈၵိုမ်းတီႈၼိူဝ် တၢင်းဢဝ်ၸိုဝ်ႈၸႂ်ႈ(ဢယူႇမၢၼ်ႇ)ၼၼ်ႉၸိုင် ဢမ်ႇထုၵ်ႇလီယူႇတိူဝ်ႈလူၺ်ႈ မိၸ်ႉသႃႇၻိꩦ်ꩧိၶဝ်ၼႆ ႁေႃးဝႆႉယူႇယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ၼႃးလိၵ်ႈ (႑႑႔) ၊ တြႃးပုတ်ႉထၽႃႇသႃႇ ထၢၼ်ၽွင်းလူင်သႃႇသၼႃႇ၊ ပီ 1999
ၺွင်ႇပိၼ်ႇတႃႇ၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းယမႄးတိၼ်း
ဝၢၼ်ႈၺွင်ႇပိၼ်ႇတႃႇ  (ညောင်ပင်သာရွာ၊ Nyaungpinthar) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇဢလႄႇၵူင်း၊ ၸႄႈဝဵင်းယမႄးတိၼ်း၊ ၸႄႈတွၼ်ႈယမႄးတိၼ်း၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 192748 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇဢလႄႇၵူင်းၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 1530 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 1722 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 3252 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းယမႄးတိၼ်း
ပၢင်ႇလူင်၊ ဝဵင်း
ဝဵင်းပၢင်ႇလူင်, (ပန်လုံမြို့), (Pan Lon),  ၼႆႉ ပဵၼ်ဝဵင်း ဢၼ်မီးၼႂ်း တိူင်းဝႃႉၽွင်းငမ်းႁင်းၶေႃ၊ ၸႄႈမိူင်းတႆး၊ မိူင်းမျၢၼ်ႇမႃႇသေ ပဵၼ်ဝဵင်းဢၼ်မီးၸၼ်ႉ ၵိင်ႇၸႄႈဝဵင်းဢၼ်ၼိူင်ႈယဝ်ႉ။ တီႈပၵ်းလုမ်းတႄႉ ပဵၼ် ဝဵင်းပၢင်ႇလူင်ယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:မိူင်းတႆး ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝဵင်းၸိူဝ်းမီးၼႂ်း မိူင်းမျၢၼ်ႇမႃႇ
ယၢင်း၊ ၸႄႈမိူင်း
ၸႄႈမိူင်းယၢင်း (ကရင်ပြည်နယ်), (Kayin State), ၼႆႉ ပဵၼ်ၸႄႈမိူင်းဢၼ်ၼိုင်ႈ တီႈ မိူင်းမၢၼ်ႈယဝ်ႉ။ ၸႄႈလူင်ၼႆႉ ပဵၼ် ဝဵင်းၽဢၢၼ်ႇယဝ်ႉ။
ဢွင်ႈတီႈလႄႈ တၢင်းၵႂၢင်ႈၶႂၢင်
ၸႄႈမိူင်းယၢင်းၼႆႉ မီးဝႆႉ တီႈ ၸဵင်ႇၸၢၼ်းဝၼ်းဢွၵ်ႇ မိူင်းမၢၼ်ႈသေ ဢိူမ်ႈၸပ်းၵၼ်တင်း ၸႄႈမိူင်းမွၼ်း၊ ၸႄႈတိူင်းပႃႇၵိူဝ်၊ မိူင်းတႆး လႄႈ မိူင်းထႆး ၸၵႂႃႇၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။ မီးဝႆႉတီႈၼႂ်းၵႄႈ လတ်ႉတီႇတုတ်ႉႁွင်ႇ ႑႕ တီႇၵရီႇ ႑႙ မိတ်ႉၼိတ်ႉ တေႃႇ ႑႙ တီႇၵရီႇ ႒႕ မိတ်ႉၼိတ်ႉ၊ လွင်ႇၵျီႇတုတ်ႉဢွၵ်ႇ ႙႖ တီႇၵရီႇ ႑႐ မိတ်ႉၼိတ်ႉ တေႃႇ ႙႘ တီႇၵရီႇ ႕႕ မိတ်ႉၼိတ်ႉ ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ဢေႇရိယႃႇ တၢင်းၵႂၢင်ႈၶႂၢင် မီး ႑႑႗႓႐.႘႕႑ ယဝ်ႉ။ ၼႃႈတၢင်းဢွၵ်ႇတေႃႇတၢင်းတူၵ်း ယၢဝ်း ႗႐ လၵ်းသေ တၢင်းႁွင်ႇတေႃႇတၢင်းၸၢၼ်း မီး ႓႒႖ လၵ်းယဝ်ႉ။
သၢႆပိုၼ်း
ၸႄႈမိူင်းယၢင်းၼႆႉ ဢိင်ၼိူဝ် လၵ်းမိူင်း တွၼ်ႈ (႑႘႐)၊ တွၼ်ႈၽႄ (႑) ပီ 1947သေ မိူဝ်ႈပၢၼ်လူင်ပွင်ၸိုင်ႈဢင်းၵိတ်ႉၼၼ်ႉဢဝ်ၸႄႈဝဵင်း ၽႃပုၼ်ႇတီႈ ၸႄႈတွၼ်ႈသၢၼ်ႇလုၼ်ႇ၊ ၽဢၢၼ်ႇလႄႈ လၢႆးပွႆႉ တီႈၸႄႈတွၼ်ႈတထူင်ႇ၊ ၵေႃႉၵရဵၵ်ႉ လႄႈ ၵျႃႇဢိၼ်းသဵၵ်ႉၵျီး တီႈ ၸႄႈတွၼ်ႈၵျႅၵ်ႉၶမီႇ၊ ၸႄႈဝဵင်းတၢၼ်ႇတွင်ႇ တီႈ ၸႄႈတွၼ်ႈတွင်ႇငူႇသေၵေႃႈ ႁူမ်ႈၵၼ်သေ လႆႈမႄးမၵ်းမၼ်ႈပဵၼ် ၸႄႈမိူင်းယၢင်းမႃးျူႇယဝ်ႉ။ ထိုင် ပီ 1964 လိူၼ်ဢႄႇပရႄႇ 3 ဝၼ်းၼၼ်ႉ ဢိင်ၼိူဝ် လိၵ်ႈပိုၼ်ၽၢဝ်ႇ မၢႆ (႕႑) ၶွင် တေႃႇလၢၼ်ႇယေးၶွင်ႇၸီႇသေ လႆႈဢဝ် ၸႄႈမိူင်းယၢင်း လႅၵ်ႈလၢႆႈႁွင်ႉပဵၼ် ၸႄႈမိူင်းၵေႃႇသူးလေႇ ဝႃႈၼႆႉယဝ်ႉ။
ထိုင်ပီ 1965 လိူၼ်ဢွၵ်ႇထူဝ်ႇပႃႇ 5 ဝၼ်းၼၼ်ႉ ၸွမ်းၼင်ႇလိၵ်ႈ ထၢၼ်ႈၽွင်းၵၢၼ်ၼႂ်းမိူင်း မၢႆလိၵ်ႈ (႖႑႘) သေ တီႈၸႄႈမိူင်းယၢင်း ဢၼ်ပဵၼ် ၸႄႈတွၼ်ႈၽဢၢၼ်ႇၼႆႉ ဢဝ်တင်း ၸႄႈဝဵင်း (႔) ၸႄႈဝဵင်းလႄႈသင်၊ မၢႆလိၵ်ႈပိုၼ်ၽၢဝ်ႇ (႖႙႗) သေ ဢၼ်ပဵၼ် ၸႄႈတွၼ်ႈၵေႃႉၵရဵၵ်ႉၼႆႉ ဢဝ်ၸႄႈဝဵင်း (႓) ၸႄႈဝဵင်းသေ ၽွတ်ႈႁႅၼ်းမႃးယဝ်ႉ။ ထိုင် ပီ 1972 လိူၼ်ဢေႃးၵၢတ်ႉ (႓) ဢိင်ၼိူဝ် လိၵ်ႈၶေႃႈပူင် ထၢၼ်ႈၽွင်းလူင် ၵၢၼ်ၼႂ်းမိူင်းလႄႈ သႃႇသၼႃႇ မၢႆလိၵ်ႈ (႑႖႖)သေ တႄႇဢဝ် 1972 လိူၼ်ဢေႃးၵၢတ်ႉ 7 ဝၼ်းမႃး လႆႈယႃႉပႅတ်ႈ ၸႄႈတွၼ်ႈ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈၽႄ၊ ၸႄႈဝဵင်းၸိူဝ်းၼႆႉယူႇယဝ်ႉ။ ဝၢႆးသေၼၼ်ႉ ၽွင်းၶၢဝ်းၶွင်ႉၸီႇၸိုင်ႈမိူင်းၼၼ်ႉ ၸွမ်းလူၺ်ႈ လၵ်းမိူင်း တွၼ်ႈ (႑႐)၊ တွၼ်ႈၽႄ (ၵ) ပီ (1947) သေ ၶိုၼ်းမႄးမၵ်းမၼ်ႈ ၸႄႈမိူင်းၵေႃႇသူးလေႇ ဝႃႈပဵၼ် ၸႄႈမိူင်းယၢင်းယူႇယဝ်ႉ။ ထိုင်ပၢၼ် ၼႅင်ႇငၢၼ်ႇတေႃႇၺဵင်ႇဝတ်ႉပိပျႃးမူႉ တီႇသွၵ်ႉယေးမႃး ပီ 1992 လိူၼ်ဢွၵ်ႇထူဝ်ႇပႃႇ 7 ဝၼ်းၼၼ်ႉ ဢဝ်တင်းလိၵ်ႈၶေႃႈပူင် ထၢၼ်ႈၽွင်းၵၢၼ်ၼႂ်းမိူင်းသေ လႆႈဢဝ်ၸႄႈဝဵင်းမျႃႉဝတီႇ ဢၼ်မီးတီႈၼႂ်း ၸႄႈတွၼ်ႈၵေႃႉၵရဵၵ်ႉၼၼ်ႉ ယုၵ်ႉၶိုၼ်ႈၽွတ်ႈႁႅၼ်းပဵၼ် ၸႄႈတွၼ်ႈမႃးယူႇယဝ်ႉ။
ပီ 2011 လိူၼ်ၸၼ်ႇဝႃႇ 12 ဝၼ်းၼၼ်ႉ ဢဝ်တင်း လိၵ်ႈပူင် ထၢၼ်ႈၽွင်းလူင်ၵၢၼ်ၼႂ်းမိူင်းသေ ဢဝ် ၸႄႈဝဵင်းၽႃပုၼ်ႇ ဢၼ်မီးတႂ်ႈ ၸႄႈတွၼ်ႈၽဢၢၼ်ႇၼၼ်ႉ ယုၵ်ႉၶိုၼ်ႈၽွတ်ႈႁႅၼ်းပဵၼ် ၸႄႈတွၼ်ႈမႃးယူႇယဝ်ႉ။ တေႃႇထိုင်ယၢမ်းလဵဝ် တီႈၸႄႈမိူင်းယၢင်းၼႆႉ ၸႄႈတွၼ်ႈမီး ႔ ၸႄႈတွၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်း မီး ႗ ၸႄႈဝဵင်း၊ ဢိူင်ႇ မီး ႓႗႖ ဢိူင်ႇ၊ ဝၢၼ်ႈမီႈ ႒႐႖႓ ဝၢၼ်ႈသေၵေႃႈ ၽွတ်ႈႁႅၼ်းဝႆႉယူႇယဝ်ႉ။
လႅင်ႊလိၼ်
တီႈၸႄႈမိူင်းယၢင်းၼႆႉ ႁွင်ႈၼမ်ႉမႄႈၼမ်ႉ လိူင်ႇၼမ်သေ ႁွင်ႈၼမ်ႉမႄႈၼမ်ႉၸိူဝ်းၼႆႉလုၵ်ႉဢဝ် ၽၢႆႇႁွင်ႇ လႆလူင်းၽၢႆႇၸၢၼ်းယဝ်ႉ။ မႄႈၼမ်ႉဢၼ်ၸိုဝ်ႈလိုဝ်းလင်ၼႆႉ ပဵၼ် မႄႈၼမ်ႉတွင်ႇယိၼ်းသေ လႆႈၵႂႃႇတီႈႁိမ်းဝဵင်းမျႃႉဝတီႇ လုၵ်ႉဢဝ်ၽၢႆႇၸၢၼ်း လႆၸူးၽၢႆႇႁွင်ႇယဝ်ႉ။ မႄႈၼမ်ႉၵျၢႆး ဢၼ်မီးတီႈၼႂ်းပိုၼ်ႉတီႈၼၼ်ႉၵေႃႈ လၢၵ်ႇလၢၵ်ႇလၢႆးလၢႆး လုၵ်ႉဢဝ် ၽၢႆႇဢွၵ်ႇ လႆၸူးၽၢႆႇတူၵ်းသေ လႆႈၶဝ်ႈၸူးတီႈၼႂ်း ၼမ်ႉၶူင်းယဝ်ႉ။
ၸႄႈမိူင်းယၢင်းၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈၼိူဝ်တၢင်ႉသုင် ၼႃႈပၢင်ႇလၢႆႇ တႄႇဢဝ် ႕႖ ထတ်းတေႃႇ ႓႗႑႘ ထတ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ လွႆဢၼ်သုင်သုတ်းၼႆႉ ပဵၼ် လွႆၽီ (နတ်တောင်) သေမီးဝႆႉ တီႈသုင် ၼႃႈပၢင်ႇလၢႆႇ ႓႗႓႑ ယဝ်ႉ။ ထုင်ႉဢၼ်တဵမ်ႇသေပိူၼ်ႈ တီႈၸႄႈမိူင်းယၢင်းၼႆႉ ပဵၼ် တီႈ ၸႄႈဝဵင်းၽဢၢၼ်ႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၾိင်ႈၾႃႉ
မီးၾိင်ႈၾႃႉ မႆႈလိူတ်ႇယိုၵ်းယမ်းယဝ်ႉ။ လိူၼ်ဢၼ်မႆႈသုတ်းၼႆႉ တၢင်ႉမႆႈ မီး ႗႑.႙ တီႇၵရီႇၽႃႇရိၼ်ႇႁၢႆႉယဝ်ႉ။ တၢင်ႉၼမ်ႉၽူၼ်ၼႆႉ ၽတ်ႉၽဵင်ႇ မီးယူႇ ႑႒႐ ၼိဝ်ႉ သေတႃႉ တၢင်ႉၼမ်ႉၽူၼ်ဢၼ်သုင်သုတ်းၼႆႉ မီး ႑႙႐ ၼိဝ်ႉယဝ်ႉ။
ၸႄႈလူင်
ၸႄႈလူင် ၸႄႈမိူင်းယၢင်းၼႆႉ ပဵꧣ် ဝဵင်းၽဢၢၼ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၸဵမ်မိူဝ်ႈပူၼ်ႉမႃး (႑႐႐႐) ပီပၢႆၼၼ်ႉ ပဵၼ်ဝၢၼ်ႈဝဢၼ်ႇဢွၼ်ႇ ဢၼ်မႂ်းလင်ႁိူၼ်း မွၵ်ႈ (႒႐႐) ဢၼ်မီးတီႈၽင်ႇၼမ်ႉၶူင်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ တီႈၽင်ႇၼမ်ႉၶူင်း ဢၼ်တီႈဝၢၼ်ႈဢွၼ်ႇမီးၼၼ်ႉ မီးမၢၵ်ႇႁိၼ်ပႅၼ်လူင်ဢၼ်ၼိုင်ႈယဝ်ႉ။ ပႅၼ်ၼၼ်ႉ ပေႃးဢဝ်ၽႃႇသႃႇတႆးထႆးဝႃႈ ႁွင်ႉဝႃႈ ၽႃႇဢၢၼ်း ၼႆယဝ်ႉ။ လုၵ်ႉတီႈ ၽႃဢၢၼ်းသေ သဵင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႈၵႂႃႇသေ လႆႈၵိုၵ်းၸိုဝ်ႈမႃး ပဵၼ် ၽဢၢၼ်ႇ ၼႆယဝ်ႉ။ မိူဝ်ႈပီ 1907 ၼၼ်ႉ လႆႉပေႃႉလွၵ်းဝဵင်းမႃးယဝ်ႉ။ လွႆဢၼ်လိုဝ်းလင်တီး ၸႄႈဝဵင်းၽဢၢၼ်ႇၼႆႉ ပဵၼ် လွႆၸွႆးၵပိၼ်ႇ ယဝ်ႉ။ လႆႈၵေႃႇတင်ႈဝႆႉ ၵွင်းမူးယွၼ်းသူးတဵမ် ၸွႆးၵပိၼ်ႇယဝ်ႉ။ လုၵ်ႉတီႈဝဵင်းၽဢၢၼ်ႇ ၶိုၼ်ႈၽၢႆႇၼိူဝ်ၼမ်ႉၶူင်း ယၢၼ်ပႅတ်ႇလၵ်း တီႈၽၢႆႇဢွၵ်ႇ လွႆၵေႃႉၵုၼ်းၼၼ်ႉ မၼ်းထမ်ႈၵေႃႉၵုၼ်းယဝ်ႉ။ တီႈယၢၼ်ၽၢႆႇတူၵ်း ၽဢၢၼ်ႇ (႑႒) လၵ်းၼၼ်ႉ မီး ထမ်ႈပယိၼ်ႇၵျီႇ ထမ်ႈပယိၼ်ႇၺီႇ ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ တီႈၽၢႆႇတႂ်ႈထမ်ႈၼၼ်ႉ မီးၼွင်ၼမ်ႉဢုၼ်ႇယဝ်ႉ။ ၼမ်ႉဢုၼ်ႇၼမ်ႉၵတ်း သွင်ဢၼ် ဢိူမ်ႈၵၼ်လႆလူင်းသေတႃႉ တေလႆႈႁၼ် ၶဝ်ဢမ်ႇႁူမ်ႈပွင်းၵၼ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၸႄႈတွၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်း၊ ဝဵင်း၊ ပွၵ်ႉ၊ ဢိူင်ႇ၊ ဝၢၼ်ႈ
တီႈၸႄႈမိူင်းယၢင်းၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸႄႈတွၼ်ႈ (႔) ဢၼ်ယဝ်ႉ။
ၸႄႈဝဵင်း မီး (႗) ၸႄႈဝဵင်းယဝ်ႉ။
ပွၵ်ႉမီး (႘႔) ပွၵ်ႉယဝ်ႉ။
ဢိူင်ႇ မီး (႓႗႖) ဢိူင်ႇသေ ဝၢၼ်ႈမီး (႒႐႙႖) ဝၢၼ်ႈယဝ်ႉ။
ဝၢၼ်ႈဝဵင်းတၢင်ႇၸိူဝ်း
• ၵတၢႆႇတိ
• ၵမမွင်း
• ၵေႃႉပဵင်း
• ​ ၵေႃႉၵူဝ်း
• ၵေႃးလိလူး
• ၵျုၼ်းၶျွင်း
• ၵျႅၵ်ႉတူင်ႇ
• ၵျူင်ႇတူဝ်း
• ၵျွၵ်ႉၺႅတ်ႉ
• ၵျႃႇဢိၼ်းသဵၵ်ႉၵျီး
• ၶယႃး
• ၶလႄႇ
• ၶျွင်ႇၼၶႂႃႉ
• ၸႃႇတပျိၼ်ႇ
• တၶုၼ်ႇတႅင်ႇ
• တွင်ႇၵလေး
• တွင်ႇတီး
• တွင်ႇဝႅင်း
• ထိမၼ်ႇထူဝ်ႇ
• ထီလူင်
• ဝၢၼ်ႈထူင်းဢၢႆႇ
• တႃးၵႂိၼ်း
• တေႃႇလၢၼ်း
• ၼတ်ႉတွင်ႇ
• ၼပူး
• ၼွင်ၵမျႅင်ႇ
• ၼွင်လူင်
• ပၢႆႇၵျူင်ႇ
• ၽဢူဝ်းထ
• ၽႃးပျႃႉ
• ၽယႃးတူင်းသူႇ
• ပေႃးၵလိၵျီး
• မဝၢႆး
• မိၵျွင်း
• မႅတ်ႉတယေႃး
• မႄႇပလႄး
• မျႅင်ႇၵျီးငူႇ
• မျႅင်ႇၵလေး
• ယိၼ်းပၢႆႇ
• ယေႇပူႇ
• လၵုၼ်းပျူဝ်ႇ
• လၢႆးပွႆႉ
• လဵၵ်ႉတူဝ်ႇ
• ဝိၼ်းၵ
• ဝိၼ်းၵၼႃး
• တၢၼ်ႇတွင်ႇ
• တၢၼ်ႇတွင်ႇၵျီး
• တၢၼ်ႇလႄႇ
• ဢၼၢၼ်းၵႂိၼ်း
• ဢဵင်ႇတူႇ
ၶိူဝ်းၵူၼ်း
ၶိူဝ်းၵူၼ်းပိုၼ်ႉတီႈ ဢၼ်ပဵတ်ၸၢဝ်းၶိူဝ်းယၢင်းၼၼ်ႉ ယၢင်းပူဝ်းပွတ်းဢွၵ်ႇ၊ ယၢင်းၸၵေႃး၊ ပလေႇၶျီး (ပလေႇၵီး)၊ ယၢင်းတလေႇပႂႃႇ (တလေႇပႂႃႇ)၊ ယၢင်းပၵူး၊ ယၢင်းပွႆး၊ ယၢင်းမေႃးၼေႇပႂႃႇ၊ ယၢင်းၽိူၵ်ႇ၊ ယၢင်းပူဝ်းပွတ်းတူၵ်း၊ ယၢင်းထူဝ်ႇၵလိပွင်ႇ ၸၵႂႃႇၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။
ၶေႃႈမုၼ်း ႁုၼ်ႈမုၼ်းၶိုၼ်ႈယႂ်ႇ
ၸိူဝ်းၽၢႆႇတႂ်ႈၼႆႉ ပဵၼ် လွၵ်းသဵၼ်ႈ ၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈ လွင်ႈႁုၼ်ႈမုၼ်းၶိုၼ်ႈယႂ်ႇ ၸႄႈမိူင်းယၢင်း ဢၼ်လူင်ပွင်ၸိုင်ႈမိူင်းမၢၼ်ႈ ပိုၼ်ႇၽၢဝ်ႇဝႆႉ ပဵၼ်တၢင်းၵၢၼ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ပွႆးႁွင်ႉ
ပွႆးႁွင်ႉ ဢၼ်ဝႃႈၼႆႉ ပဵၼ်လၢႆးႁွင်ႉမၢၼ်ႈၶဝ်ယဝ်ႉ။ မိူဝ်ႈၵူႈပွၵ်ႈၼႆႉ မၢၼ်ႈၶဝ်ဝႃႈပဵၼ် ပွႆးဢေႃး (ဩပွဲ) ဝႃႈၼႆယဝ်ႉ။ ၵူၼ်းမၢဝ်ႇၵူၼ်းသၢဝ် ၶဝ်ၼႆႉ ၶဵင်ႇဢဝ်သဵင်ဢေႃးဢေႃးသေၵေႃႈ ႁွင်ႉၵႂၢမ်းမၢၵ်ႇၵၼ်လႄႈ ၸင်ႇဝႃႈ ႁွင်ႉပဵၼ် ပွႆးဢေႃး ၼႆသေ ဝၢႆးၼႆႉၶိုၼ်းလႅၵ်ႈလၢႆႈ ဝႃႈပဵၼ် ပွႆးႁွင်ႉ ဝႃႈၼႆယ်ႁဝႉ။
ပွႆးႁွင်ႉၼႆႉ ပေႃးဢဝ် ၽႃႇသႃႇၵႂၢမ်းယၢင်း သျူဝ်ပွတ်းဢွၵ်ႇ (ပူဝ်း) ဝႃႈၼႆ ဆ်ုအာင်လင် (ၶျဢၢႆလွင်) ဝႃႈၼႆယဝ်ႉ။ တီႈပွင်ႇမၼ်းတႄႉ ဝႃႈ ပဵၼ်ပၢင်ပွႆးၼမ်ႉၵတ်ႉလၢႆးမိုဝ်း ဝႃႈၼႆယဝ်ႉ။
ပွႆးႁွင်ႉ ဢၼ်ဝႃႈၼႆႉ ပဵၼ်ပွႆးၼႄတူဝ်ၶိင်းၼမ်ႉၵတ်ႉ ၵူၼ်းၸၢႆးၼုမ်ႇၶဝ်ၵေႃႈၸႂ်ႈယဝ်ႉ။ ပွႆးဢၼ်ၼႆႉ မၼ်းပဵၼ်ပွႆး ၵူၼ်းၸၢႆးၼုမ်ႇၶဝ်ၼႆႉ ထွတ်ႇသိူဝ်ႈ၊ ပတ်ႉၶႅပ်းသေၵေႃႈ ဢဝ်တၢင်းႁၢင်ႈလီတူဝ်ၶိင်းသေ ၼႄၽၢႆႇၼႃႈပရိတ်ႈသၢတ်ႈၼၢင်းယိင်းၶဝ်သေ ၽတ်ႉပူပ်းၶႅၼ်ၼႄပၢပ်းပၢပ်းသေၵေႃႈ ၼႄၼမ်ႉၵတ်ႉလၢႆးမိုဝ်းယဝ်ႉ။ တီႈပွႆးၼၼ်ႉ ၵေႃႉဢၼ်ၵူၼ်းၸၢႆးဢမ်ႇၸႅတ်ႈၸၢင်ႇ၊ ၵူၼ်းၶေႃႉၶႄႉ၊ ၵူၼ်းမီးတၢင်းပဵၼ်ၽိဝ်ၼိူဝ်ႉၼင် ၸိူဝ်းၼႆႉ ဢမ်ႇႁတ်းမႃး
ပွႆးႁွင်ႉဢၼ်ဝႃႈၼႆႉ ယွၼ်ႉပဵၼ်ပွႆး ဢၼ် ၵူၼ်းမၢဝ်ႇၵူၼ်းသၢဝ် တင်းသီႇၼႃႈပႅတ်ႇၽၢႆႇၼၼ်ႉမႃးထူပ်းၵၼ်တီႈ ပၢင်ပွႆးႁွင်ႉၼၼ်ႉသေ မိုတ်ႈၵိုဝ်းၵၼ်၊ ပဵၼ်ဢူၺ်းၵေႃႉၵၼ်၊ ဢွၼ်ၵၼ်လိူၵ်ႈႁႃ ၵေႃႉၵူႈဢၼ်တေလႆႈ တႄႇၼႃႈႁိူၼ်းၸွမ်းၵႂႃႇ၊ ပဵၼ်ပွႆးဢၼ်ၶႄႉၶဵင်ႇမႅတ်ႉတႃႇ ၼႂ်းၵႄႈမၢဝ်ႇမၢဝ်ႇသၢဝ်သၢဝ်ၶဝ်လႄႈ ၸၢင်ႈႁွင်ႉဝႃႈလႆႈပဵၼ် ပွႆးမၢဝ်ႇပွႆးသၢဝ်ယဝ်ႉ။
ထႅင်ႈလၢႆးၼိုင်ႈတႄႉ ပွႆးႁွင်ႉၼႆႉ ပဵၼ်ပွႆးဢၼ်ၶႄႉၶဵင်ႇၵၼ် လွင်ႈၼမ်ႉၵတ်ႉပၢႆးဝူၼ်ႉၵေႃႈၸႂ်ႈယဝ်ႉ။ ပဵၼ်ပွႆးၵူၼ်းၼုမ်မၢဝ်ႇသၢဝ်ၶဝ် ၶႄႉၶဵင်ႇ ၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈပိုၼ်ႉႁူႉ လိၵ်ႈလၢႆး၊ ဝၵ်းလင်ႇၵႃႇၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။ ၵႂၢမ်းလူင်ဝႃႇ၊ ၸၢတ်ႈတေႃႇဝႃႇ၊ ရႃႇၸဝၢင်ႇ၊ ၵႂၢမ်းတၵ်ႉ ၵႂၢမ်းတၵၼ်ၸိူဝ်းၼႆႉ ၵႂၢမ်းသူင်ႇငိူၼ်ႈ ၵၼ်ၸိူဝ်းၼႆႉၵေႃႈ ဢွၼ်ၵၼ် ထမ်တွပ်ႇၵၼ်ယူႇယဝ်ႉ။
ပွႆးႁွင်ႉၼႆႉ ၵူၼ်းၶိူဝ်းယၢင်းၶဝ် ၵႆႉႁဵတ်း တီႈ ပွႆးပုမ်ႇၶဝ်ႈ (ပွႆးပၢတ်ႇၶဝ်ႈ)၊ ပွႆးၽြႃး၊ ပွႆးမႃႇသႃႇ၊ ပွႆးၵဵပ်းလုပ်ႇ၊ ပွႆးၶၢမ်ႇၶႅၵ်ႇ ၸၵႂႃႇၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။
ပွႆးဢၼ်ၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈ လွင်ႈၽုၵ်ႇသွမ်ႈ
ဢၼ်ပဵၼ်ပွႆးၶဝ်ႈၼမ်ႉမႂ်ႇ ၼၼ်ႉၵေႃႈ ၸၢဝ်းၶိူဝ်းယၢင်းၶဝ်ၼႆႉ တိုၵ်ႉသိုပ်ႇႁဵတ်းၼင်ႇ ၽိင်ႈထုင်ႈမီးမႃးၼၼ်ႉယူႇယဝ်ႉ။ ၸဝ်ႈႁႆႈၸဝ်ႈၼႃးၶဝ်ၼႆႉ ၽွင်းၶၢဝ်းၽုၵ်ႇသွမ်ႈတင်းၶၢဝ်းၼႆႉ လႆႈဢွၵ်ႇဢဵၼ်ဢွၵ်ႇႁႅင်းသေ ၶတ်းၸႂ်ႁဵတ်းႁႆႈ ႁဵတ်းၼႃးမႃးသေ ပေႃးၶဝ်ႈမၢၵ်ႇၼမ်ႉတဝ်ႈ ပဵၼ်ပေႃႇဢွၵ်ႇမႃးၼႆ လႆႈၸူမ်းလႆႈသိူဝ်းဝႆႉယူႇယဝ်ႉ။ တေႃႉတႄႉပၢတ်ႇဢဝ် တူၼ်ႈၶဝ်ႈ ဢၼ်ထိုင်ၶၢဝ်း တႃႇပၢတ်ႇဢဝ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉသေ တႃႇႁဵတ်းပွႆးၶဝ်ႈၼမ်ႉမႂ်ႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ဢွၼ်ၵၼ်ႁုင်မိုဝ်ႉၶဝ်ႈၽၵ်းသေၵေႃႈ မွၵ်ႇၵူၼ်းၼႂ်းဝၢၼ်ႈၼႂ်းသူၼ်သေ လဵင်ႉလူယူႇယဝ်ႉ။ ပေႃးဝႃႈမွၵ်ႇလဵင်ႉလူယဝ်ႉ ၸင်ႇၵႆႈသိုပ်ႇပၢတ်ႇၶဝ်ႈ ၸိူဝ်းဢၼ်ၵိုတ်းဝႆႉၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ဢၼ်ပဵၼ် ပွႆးၶဝ်ႈၼမ်ႉမႂ်ႇၼႆႉ ၵႆႉႁဵတ်းလိူၼ်သိပ်းသွင်လပ်း ဢၼ်ပဵၼ်ၽွင်း ၶဝ်ႈမႂ်ႇတႄႇပေႃႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ပွႆးဢၼ်ၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈ လွင်ႈၵူၼ်း
ၸၢဝ်းၶိူဝ်းယၢင်းၶဝ်ၼႆႉ ပေႃးဝႃႈႁဵတ်းႁိူၼ်းမႂ်ႇယဝ်ႉ ၵႆႉႁဵတ်းပၢင်ပွႆးၶိုၼ်ႈႁိူၼ်းမႂ်ႇယဝ်ႉ။ ပေႃးႁဵတ်းႁိူၼ်းမႂ်ႇၼႆႉ ၵႆႉဢဝ် ဢဵၼ်ႁႅင်းၵူၼ်းတင်းၼမ်သေၵေႃႈ ၸွႆႈၵၼ်ႁဵတ်းယဝ်ႉ။ ယွၼ်ႉပိူဝ်ႈ ၶႂ်ႈၶိုၼ်းတွပ်ႇၵုင်ႇမုၼ် ၸိူဝ်းဢၼ်မႃးၸွႆႈႁဵတ်းႁိူၼ်းၼၼ်ႉလႄႈသင်၊ ႁႂ်ႈႁိူၼ်းမႂ်ႇ မီးသုၼ်ႇမီးမၢၼ်း မီးမင်ႇၵလႃႇၼႆလႄႈသင်၊ ႁႂ်ႈမီးလွင်ႈလီၶျၢမ်းသႃႇလႄႈ ပူႇၸေႃႇပသၽီၽိင်ႈထုင်းလႄႈသင်ၼႆႉ ၸင်ႇလႆႈၸတ်းႁဵတ်းပၢင်ပွႆးၶိုၼ်ႈႁိူၼ်းမႂ်ႇယဝ်ႉ။ ပေႃးဝႃႈ ၵၢၼ်ႁႆႈၵၢၼ်ၼႃးယဝ်ႉတူဝ်ႈယဝ်ႉ ၽွင်းၶၢဝ်းယၢမ်းတၼ်းၼၼ်ႉ ဢွၼ်ၵၼ် ၸူႉႁွမ်တွမ် မႆႈဝႃႇ တွၵ်ႇဝႃႇသေၵေႃႈ ႁဵတ်းႁိူၼ်းမႂ်ႇယေးမႂ်ႇယဝ်ႉ။ ပေႃးဝႃႈႁဵတ်းႁိူၼ်းမႂ်ႇယေးမႂ်ႇယဝ်ႉ ပေႃးဝႃႈပဵၼ်ဢၼ်တူဝ်ႈတၼ်းတွၼ်ႈတႃႇ ယူႇသဝ်းယဝ်ႈၼႆႉ ပေႃးလိူၼ်သၢမ်မွၵ်ႈၼၼ်ႉ ၵႆႉဢွၼ်ၵၼ် ၸတ်းႁဵတ်းပၢင်ပွႆးၶိုၼ်ႈႁိူၼ်းမႂ်ႇယဝ်ႉ။
ပွႆးပီမႂ်ႇ ၸိူဝ်ႉၸၢတ်ႈယၢင်း
ဢၼ်ပဵၼ်ပွႆးပီမႂ်ႇယၢင်း ၸၢဝ်းၶိူဝ်းယၢင်းၶဝ်ၼၼ်ႉၵေႃႈ ပဵၼ်ပွႆးဢၼ်ၸိုဝ်ႈလိုဝ်းလင်ဢၼ်ၼိုင်ႈယဝ်ႉ။ ၸၢဝ်းၶိူဝ်းယၢင်းၶဝ်ၼႆႉ ပေႃးပီၵဝ်ႇၵႂႃႇ ပီမႂ်ႇမႃးၼၼ်ႉ ႁပ်ႉတွၼ်ႈပီမႂ်ႇသေ ဢွၼ်ၵၼ်ယွၼ်းသူး ႁႂ်ႈၶဝ်ႈမၢၵ်ႇၼမ်ႉတဝ်ႈလိူင်ႇၼမ် ၼႂ်းပီမႂ်ႇၼၼ်ႉၼႆယဝ်ႉ။ ဢၼ်ပဵၼ်ပွႆးပီမႂ်ႇ ၸၢဝ်းၶိူဝ်းယၢင်းၶဝ်ၼႆႉ ၸတ်းႁဵတ်းလိူၼ်ၵမ်မႂ်ႇ (႑) ၶမ်ႈယဝ်ႉ။ ပဵၼ်ၶၢဝ်းမၢၵ်ႈၶဝ်ႈၼမ်ႉဢွၵ်ႇမႂ်ႇသေ ဢဝ်ၶဝ်ႈဢဝ်မၢၵ်ႇၸိူဝ်းၼၼ်ႉ ယိူင်းၸူးၽြႃးပဵၼ်ၸဝ်ႈသေၵေႃႈ ဢွၼ်ၵၼ်လူႇလူႇတၢၼ်းတၢၼ်းယဝ်ႉ။ ၶၢဝ်းပွႆးပီမႂ်ႇၼၼ်ႉ ဢွၼ်ၵၼ် ႁူမ်ႈၵၼ်ၵိၼ်မူၼ်ႈမူၼ်ႈသိူဝ်းသိူဝ်းသေ ၵူၼ်းၸိူဝ်းဢၼ်ၽႅဝ်မႃးၼၼ်ႉၵေႃႈ ဢွၼ်ၵၼ် ႁူမ်ႈၵၼ်သေ ၵႃႈယဝ်ႉ။ ၵႆႉဢွၼ်ၵၼ်ၵႃႈ တၢင်းၵႃႈတူင်း ဢၼ်ႁူမ်ႈၵၼ် ၼႄႁၢင်ႈၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ပွႆးၵဵပ်းလုပ်ႇ
ပွႆးၵဵပ်းလုပ်ႇၼႆႉ ပဵၼ်ပွႆး ဢၼ်ၵဵပ်းလုပ်ႇၸိူဝ်းဢၼ်ၵိုတ်းဝႆႉ ပေႃးဝႃႈၸုတ်ႇၽႆးၵူၼ်းတၢႆၼၼ်ႉသေ ၸိူဝ်းပဵၼ်ပီႈၼွင်ႉ ၸိူဝ်းသဵင်ႈၵၢမ်ႇၵႂႃႇၼၼ်ႉ လဵင်ႉတၢင်းၵိၼ် ပွၵ်ႈလိုၼ်းသုတ်း၊ ႁဵတ်းပွႆးမူၼ်ႈပွႆးၵျေႃႇသေၵေႃႈ လဵင်ႉလူ၊ ယၢတ်ႇၼမ်ႉတႃႇ ပေႃႈမႄႈပူႇၼၢႆး၊ ဢဝ်ၽဝ်ႇလုပ်ႇ သူင်ႇတီႈလွႆလုပ်ႇၸိူဝ်းၼၼ်ႉ ဢၼ်ပဵၼ်ယၢင်းသျူဝ်ႇ (ပူဝ်း) ၶဝ်ႁွင်ႉဝႃႈ 'ၶျၶျႃ' ၼႆသေ မၢၼ်ႈၶဝ်တႄႉႁွင်ႉဝႃႈ 'အရိုးကောက်ပွဲ' ဝႃႈၼႆယဝ်ႉ။
ဢၼ်ပဵၼ်ပွႆးၵဵပ်းလုပ်ႇၼႆႉ ၸိူဝ်းပဵၼ်ယၢင်း ၸဝေႃႇ (ၸၵေႃး) ပုတ်ႉထၽႃႇသႃႇၶဝ်ၼႆႉ ပေႃးဝႃႈၵူၼ်းတၢႆယဝ်ႉ ဢွၼ်ၵၼ်ၸတ်းႁဵတ်း ၼႂ်းၶၢဝ်းတၢင်းၸဵတ်းဝၼ်းယဝ်ႉ။ ဢၼ်ပဵၼ်ၸၢဝ်းပုတ်ႉထ လႄႈ ၸၢဝ်းၽီ ယၢင်းသျူဝ်ပွတ်းဢွၵ်ႇ (ပူဝ်း)ၼၼ်ႉတႄႉ တႄႇဢဝ် ၼိုင်ႈပီ တေႃႇ ၶၢဝ်းတၢင်း သိပ်းႁႃပီၼၼ်ႉ ၶႂ်ႈႁဵတ်းၶၢဝ်းလႂ်ၵေႃႈ ႁဵတ်းယဝ်ႉ။ ပေႃးပီႈၼွင်ႉဢွၵ်ႇဢႅၵ်းတၢႆလႄႈ ပေႃးၸုတ်ႇၽႆးသၢင်းၵျူဝ်ႇၼႆ သင်ဝႃႈပႆႇလႆႈၵဵပ်းလုပ်ႇၵေႃႈ ဢွၼ်ၵၼ်ႁူမ်ႈသေၵေႃႈ ၵဵပ်းမိူဝ်ႈလဵဝ်ၵၼ်ယဝ်ႉ။
ပွႆးၵဵပ်းလုပ်ႇၼႆႉ ဢွၼ်ၵၼ်ႁဵတ်း တႄႇဢဝ်လိူၼ်သၢမ်လွင်ႈၵႂႃႇယဝ်ႉ။ ၼႂ်းလိူၼ်သီႇၼၼ်ႉ ပေႃးပဵၼ်လိူၼ်မႂ်ႇၼႆႉ ဢမ်ႇႁဵတ်းသေ ပေႃးဝႃႈ လိူၼ်လွင်ႈမႃးၸင်ႇႁဵၻ်းယဝ်ႉ။ ပေႃးဝႃႈလိူၼ်ႁႃႈတႄႉ ၵမ်ႉၼမ် ဢွၼ်ၵၼ်ဝႄႈယဝ်ႉ။ ပေႃးၸိူဝ်းၶႂ်ႈႁဵတ်းပွႆးၵဵပ်းလုပ်ႇၼႆႉ ပေႃးဝႃႈလိူၼ်ႁႃႈလွင်ႈၵႂႃႇၵေႃႈ ႁဵတ်းလႆႈယဝ်ႉ။ ပေႃးဝႃႈလိူၼ်ႁူၵ်းၼႆ ပွႆးၵဵပ်းလုပ်ႇ လိူင်ႇၼမ်ဝႆႉယဝ်ႉ။
ပွႆးထႆႁႆႈ
ပွႆးထႆႁႆႈၼႆ ဝၢႆးသေၸုတ်ႇႁႆႈယဝ်ႉ ပေႃးဝႃႈၽူၼ်တူၵ်းၽွၵ်းၽႅၵ်းယဝ်ႉ ထႆႁႆႈသေ ပေႃးတႄႇဝၢၼ်ႇၶဝ်ႈၼႆ တင်းဝၢၼ်ႈဢွၼ်ၵၼ်ၸွႆႈထႅမ်သေ ႁဵတ်းယဝ်ႉ။ ပေႃးဝႃႈ ဢွၼ်ၵၼ်ၸွႆႈထႅမ်သေ ႁဵတ်းၸိူင်ႉၼၼ်ၼႆ ဢၼ်ပဵၼ်ၸဝ်ႈၵၢၼ်ၼႆႉ ဢဝ်တင်း ၵႆႇ၊ မူ၊ လဝ်ႈ ၸၵႂႃႇၸိူဝ်းၼႆႉသေ လဵင်ႉလူယဝ်ႉ။ မၢဝ်ႇသၢဝ်ၵူၼ်းၼုမ်ႇၶဝ်ၸိူဝ်းၼႆႉ ၼုင်ႈၶူဝ်းလဵင်းမႂ်ႇသေၵေႃႈ ႁွင်ႉၵႂၢမ်းလင်ႇၵႃႇၸိူဝ်းၼႆႉသေ ဢွၼ်ၵၼ်ထႆႁႆႈဝၢၼ်ႇၶဝ်ႈမူၼ်ႈမူၼ်ႈသိူဝ်းသိူဝ်းယဝ်ႉ။ 'ပွႆးထႆႁႆႈ' ၼႆႉ ပဵၼ်ပွႆးမူၼ်ႈသိူဝ်း ၸွမ်းၶၢဝ်း ဢၼ်ၵပ်းၵၢႆႇလူၺ်ႈ လွင်ႈၵၢၼ်ႁႆႈၼႃးၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ပွႆးပူႇၸေႃႇ ၽီၽၢႆၼမ်ႉ
ၸၢဝ်းၶိူဝ်းယၢင်းၶဝ်ၼႆႉ ႁဵတ်းႁွင်ႈသေၵေႃႈ ၽုၵ်ႇသွမ်ႈႁႆႈၼႃး တီႈထုင်ႉလိၼ်ၶူင်ႈၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ပေႃးလိူၼ်ၸဵတ်းၼႆ ၶုတ်းႁွင်ႈသေၵေႃႈ ဢဝ်တင်း ၵႆႇ၊ မူ၊ လဝ်ႈ၊ လိူတ်ႈၵႆႇ၊ လိူတ်ႈမူၸိူဝ်းၼႆႉသေ လၢင်ႉပၼ်ႁွင်ႈသေၵေႃႈ ပူႇၸေႃႇၽီပႂ်ႉႁွင်ႈၼမ်ႉယဝ်ႉ။ ပွႆးၼၼ်ႉႁွင်ႉဝႃႈ 'ပွႆးပူႇၸေႃႇ ၽီၽၢႆၼမ်ႉ ႁွင်ႈၼမ်ႉ' ဝႃႈၼႆယဝ်ႉ။
ပွႆးပၢတ်ႇၶဝ်ႈႁႆႈ
ပွႆးပၢတ်ႇၶဝ်ႈႁႆႈၼႆႉ ပေႃးဝႃႈ ၶၢဝ်း လိူၼ်သိပ်းသွင်၊ လိူၼ်ၸဵင် ၸိူဝ်းၼႆႉ ၵႆႉဢွၼ်ၵၼ် ပၢတ်ႇၶဝ်ႈႁႆႈလႄႈ ၵူၼ်းတင်းဝၢၼ်ႈဢွၼ်ၵၼ်ၸွႆႈထႅမ်ၵၼ်သေ ႁဵတ်းပၼ်ယဝ်ႉ။ မိူဝ်ႈၽွင်းပၢတ်ႇၸိူဝ်းၼၼ်ႉၼႆႉ ဝႆႉၵႃႈၶၼ်လွင်ႈပဝ်ႇတိုင်ႈ ၶဝ်ၵႂၢႆးသေၵေႃႈ ပဝ်ႇတိုင်ႈၶဝ်ၵႂၢႆးတင်းဝၼ်းယဝ်ႉ။ ၵေႃႈမိူၼ်ၼင်ႇ ပွႆးထႆႁႆႈၼၼ်ႉၼင်ႇၵဝ်ႇ ပေႃးဝႃႈ ပွႆးပၢတ်ႇၶဝ်ႈႁႆႈမႃးၵေႃႈ ဢဝ်တင်းၵိၼ်တင်းယႅမ်ႉသေၵေႃႈ လဵင်ႉလူၶၢမ်ႇၶႅၵ်ႇ မူၼ်ႈမူၼ်ႈသိူဝ်းသိူဝ်းယူႇယဝ်ႉ။
ပွႆးႁွင်ႉၽၼ် ပုမ်ႇၶဝ်ႈ
ပွႆးႁွင်ႉၽၼ် ပုမ်ႇၶဝ်ႈ ၼႆႉ ပေႃးဝႃႈပၢတ်ႇၶဝ်ႈ လိုမ်ႉၶဝ်ႈယဝ်ႉ ႁွင်ႉၽၼ်ပၼ် ပုမ်ႇၶဝ်ႈ ဢၼ်ပုမ်ႇဝႆႉၵွင်ဝႆႉၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ဢွၼ်ၵၼ်ယုမ်ႇယမ်ဝႆႉဝႃႈ ပေႃးဝႃႈ ႁွင်ႉၽၼ်ယဝ်ႉ ၸင်ႇၵႆႈႁိဝ်ႈၼႆ ၶဝ်ႈတိူဝ်းဢွၵ်ႇၼမ်ဝႃႈၼႆယဝ်ႉ။ ပေႃးဝႃႈဢဝ်ၶဝ်ႈသႂ်ႇၼႂ်းယွင်ၵေႃႈ ၽၼ်ၶဝ်ႈ ဢမ်ႇပၢႆႈၼႆ မီးလွင်ႈယုမ်ႇယမ်ဝႆႉဝႃႈၼၼ်ယဝ်ႉ။ ဢၼ်ပဵၼ်ပွႆးႁွင်ႉၽၼ်ပုမ်ႇၶဝ်ႈၼႆႉ ပေႃးဢဝ်ၽႃႇသႃႇၵႂၢမ်း ယၢင်းသျူဝ်ႇ (ပူဝ်း) ဝႃႈ 'ၵူဝ်းၽီးပူးယေႃႇ' ဝႃႈၼႆယဝ်ႉ။ မီးတီႈပွင်ႇဝႃႈ ၼၢႆးႁွင်ႉၽၼ်ၶဝ်ႈ' ဝႃႈၼႆႉယဝ်ႉ။ လၢႆးပသ ၵူဝ်းၽီးပူးယေႃႇၼႆႉ ပေႃးဝႃႈ ပၢတ်ႇၶဝ်ႈယဝ်ႉသေ ပေႃးဝႃႈတူၼ်ႈၶဝ်ႈၽဵဝ်မႃးပဵၼ်ၵွင်ယဝ်ႉ ဢဝ်လၵ်းမႆႉမွင် ၵဝ်ႈလၵ်းပၵ်းလွမ်ႉႁွပ်ႈပုမ်ႇၶဝ်ႈၼၼ်ႉသေ လၵ်းၼၼ်ႉ တေလႆႈသုင်သေ ပုမ်ႇၶဝ်ႈၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ တီႈၼိူဝ်ပၢႆလၵ်းမႆႉမွင်ၼၼ်ႉ မီးသွင်းဢွၼ်ႇသေ ၶဝ်ႈၼဵဝ် (႗) ႁေႃႇ၊ ၵူၺ်ႈ (႗) လုၵ်ႈ၊ မွၵ်ႇႁွၼ်ၵႆႇ (႗) ၶူဝ်ႈသေ တၢင်ႇဝႆႉယဝ်ႉ။ သဝ်မႆႉမွင်ၸိူဝ်းၼၼ်ႉ တေလႆႈၵွမ်းၸူးပုမ်ႇၶဝ်ႈၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ပေႃးဝႃႈၸမ်တေပေႃႉၶဝ်ႈ လႆႈထွၼ်ဢဝ်လၵ်းမႆႉမွင်ၸိူဝ်းၼၼ်ႉ တၢင်ႇသႂ်ႇတီႈၼိူဝ်ပုမ်ႇၶဝ်ႈယဝ်ႉ။ ဝၢႆးၼၼ်ႉ လုၵ်ႈဢွၼ်ႇၶဝ် ဢွၼ်ၵၼ် ႁိမ်းၵၼ်ၵိၼ်ယဝ်ႉ။ ၼၼ်ႉၸူးႁွင်ႉဝႃႈ 'ပွႆးပသၵူဝ်းၽီးပူးယေႃႇ' ၼႆယဝ်ႉ။ ပွႆးဢၼ်ၼႆႉ ထုင်ႉၼိုင်ႈလႄႈ ထုင်ႉၼိုင်ႈတႄႉ ဢမ်ႇမိူၼ်ၵၼ်။
ယၢင်းသျူဝ်ပွတ်းဢွၵ်ႇ (ပူဝ်း) ဢၼ်ယူႇထုင်ႉပဵင်းၼၼ်ႉတႄႉ ပေႃးဝႃႈ ႁဵတ်းၵၢၼ်ႁႆႈၵၢၼ်ၼႃး ဢွၼ်ၵၼ်တၢင်ႇသၢၵ်ႈၽီယဝ်ႉ။ ပေႃးဝႃႈ ဢမ်ႇတၢင်ႇဢမ်ႇသၢၵ်ႈၽီသေ ႁဵတ်းၼႆ ၵူၼ်းဢမ်ႇၼၼ် ဝူဝ်းၵႂၢႆးၸိူဝ်းၼႆႉ ၸၢင်ႈထူပ်းၽေးၼႆယဝ်ႉ။ ၶဝ်ႈမၢၵ်ႇၸိူဝ်းၽုၵ်ႇသွမ်ႈၼၼ်ႉၵေႃႈ ၸၢင်ႈလူႉၼႆယဝ်ႉ။ လွင်ႈဢွၵ်ႇမၼ်းၵေႃႈ ဢမ်ႇတဵမ်ၼႆသေ မီးလွင်ႈတၢင်းယုမ်ႇယမ်ၸိူင်ႉၼၼ်ယဝ်ႉ။ ယွၼ်ႉၼၼ်လႄႈ လႆႈဢွၼ်ၵၼ် လဵင်ႉလူပူႇၸေႃႇ ၽီဢၼ်ၵဵဝ်ႇၵပ်းလွင်ႈၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ပေႃးဝႃႈပူႇၸေႃႇသၢၵ်ႈၽီယဝ်ႉ ဢွၼ်ၵၼ် ႁူမ်ႈၵၼ်ၵိၼ် မူၼ်ႈမူၼ်ႈသိူဝ်းသိူဝ်းယဝ်ႉ။
ပွႆးတၢင်ႇၽီၼႃး
ၽီၼႃးၼႆႉ ႁွင်ႉဝႃႈ 'တလႃတႅၵ်ႉ' ၼႆယဝ်ႉ။ ပေႃးလိူၼ်ၸဵတ်း လိူၼ်ပႅတ်ႇမႃး တၢင်ႇၽီၼႃး တီႈၼႂ်းတူင်ႈၼႃးယဝ်ႉ။ ႁဵတ်းသုမ်ႉဢွၼ်ႇတီႈႁိမ်းတေးၼႃးသေ ပႃသၢမ်းတူဝ်၊ ၶဝ်ႈၼိုင်ႈဝၢၼ်ႇ၊ ယႃႇပုၼိုင်ႈယႃႇ၊ တဵၼ်းၼိုင်ႈလဵမ်ႈသေၵေႃႈ တၢင်ႇၽီႇၼႃး ယဝ်ႉ။ ပေႃးဝႃႈတၢင်ႇၸိူင်ႉၼၼ်ယဝ်ႉ ဢွၼ်ၵၼ်ယွၼ်းသူး ႁႂ်ႈတူၺ်းထိုင် ၼႃး၊ ႁႂ်ႈၵူၼ်းတင်း တူဝ်သတ်းလွတ်ႈၽေး၊ ယႃႈလႆႈၵၢင်းယၢၼ်လွင်ႈၽေးမူင်ႈမဵင်း၊ ႁႂ်ႈၶဝ်ႈဢွၵ်ႇတိူဝ်းၼမ် ၸၵႂႃႇၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။ မၢင်ႈတီႈၸမ်ႉ ဢွၼ်ၵၼ်တၢင်ႇၽီၼႃး ပေႃးလိူၼ်သိပ်းသေ ဢဝ်တင်း ၶဝ်ႈၼဵဝ်၊ ငႃး၊ ၼမ်ႉ၊ တဵၼ်းၸၵႂႃႇၸိူဝ်းၼႆႉသေ တၢင်ႇသၢၵ်ႈလွတ်ႈယဝ်ႉ။ ၵေႃႈယွၼ်းသူးမိူၼ်ၵၼ်ယဝ်ႉ။ ပေႃးဝႃႈ ဢမ်ႇတၢင်ႇၽီၼႃးၼႆ မေႃပၼ်တၢင်းယၢပ်ႇၽိုတ်ႇ ၵူၼ်းတင်းသတ်းယဝ်ႉ။ ၸၢင်ႈပဵၼ် ၶဝ်ႈမေႃလူႉ၊ ၶဝ်ႈဢမ်ႇဢွၵ်ႇၼမ် ၸၵႂႃႇၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။
တႃႈႁိူဝ်းမိၼ် ႁုင်းမၢၵ်ႇလၢင်း
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:တႃႈႁိူဝ်းမိၼ် တီႈ မိူင်းမျၢၼ်ႇမႃႇ ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ၸႄႈတိူင်းၸႄႈၵႅင်း
ယၢင်း၊ ၸႄႈမိူင်း
ပွႆးတၢင်ႇၽီႁႆႈ
လွင်ႈတၢင်ႇၽီႁႆႈၼႆႉ ပေႃးဝႃႈၽၼ်းႁႆႈယဝ်ႉ ပႆႇတၢင်ႇၵမ်းလဵဝ်သေ ပေႃးထိုင်ၸမ်တေဝၢၼ်ႇၶဝ်ႈၽၼ်းမႃး ၸင်ႇၵႆႈတၢင်ႇယဝ်ႉ။ တီႈ 'ပွႆးတၢင်ႇၽီႁႆႈ' ၼၼ်ႉ လဝ်ႈသွင်တဝ်ႈ၊ ၵႆႈၽူႈၼိုင်ႈတူဝ်၊ ၵႆႇမႄႈၼိုင်ႈတူဝ် တူမ်ႈသေ တိၼ်သွင်ၶွၼ်၊ ပိၵ်ႇသွင်ၽၢႆႇ၊ ႁူဝ် တင်း တပ်းၸိူဝ်းၼႆႉ ဢဝ်လေႃးၵၼ်တင်း မၢၵ်ႇၽိတ်ႉ၊ ၽၵ်းမီႇ၊ မၢၵ်ႇသူမ်ႇသေ တင်းၶဝ်ႈဝၢၼ်ႇၼိုင်ႈ၊ လဵၼ်းယႃႈ ၼိုင်ႈလဵၼ်း၊ ၼမ်ႉၼိုင်ႈၵွၵ်းသေ လႆႈတၢင်ႇယဝ်ႉ။ ပေႃးဝႃႈတၢင်ႇၸိူင်ႉၼၼ်ယဝ်ႉ လႆႈယွၼ်းသူး ယႃႇပေႈႁႂ်ႈမီး လွင်ႈလူႉလွင်ႈလႅဝ် လႄႈႁႂ်ႈၶဝ်ႈမၢၵ်ႇတဝ်ႈၼမ်ႉ ဢွၵ်ႇလိူင်ႇၼႆယဝ်ႉ။ ဝၢႆးသေတၢင်ႇၽီယဝ်ႉ ဢွၼ်ၵၼ်ၵိၼ် လဝ်ႈတင်း ၼိူဝ်ႉၵႆႇၸိူဝ်းၼၼ်ႉ မူၼ်ႈမူၼ်ႈသိူဝ်းသိူဝ်းယဝ်ႉ။
ပွႆးပၢတ်ႇၶဝ်ႈႁႆႈ
ပွႆးပၢတ်ႇၶဝ်ႈႁႆႈၼႆႉ ပေႃးၶၢဝ်းလိူၼ်သိပ်းသွင်၊ လိူၼ်ၸဵင်ၼႆႉ ၵႆႉဢွၼ်ၵၼ် ပၢတ်ႇၶဝ်ႈႁႆႈသေ တင်းဝၢၼ်ႈဢွၼ်ၵၼ် ၸွႆႈထႅမ်ႈႁဵတ်းပၼ်ယဝ်ႉ။ ပေႃးပၢတ်ႇၶဝ်ႈၸိူင်ႉၼၼ်ႉ တိုင်ႈပဝ်ႇၶဝ်ႈၵႂၢႆးတင်းဝၼ်းယဝ်ႉ။ တေႃႈမိူၼ်ၼင်ႇပွႆးထႆႁႆႈၼၼ်ႉၼင်ႇၵဝ်ႇ တီႈပွႆးပၢတ်ႇၶဝ်ႈႁႆႈၼႆႉၵေႃႈ ၶၢမ်ႇၶႅၵ်ႇလဵင်ႉလဵင်ႉလူလူ မူၼ်ႈမူၼ်ႈသိူဝ်းသိူဝ်းယဝ်ႉ။
ၽႃႇသႃႇၵႂၢမ်း၊ လိၵ်ႈလၢႆး
ၽႃႇသႃႇၵႂၢမ်းၼႆႉ မီး ၵႂၢမ်းယၢင်း မဵဝ်းလဵဝ်သေ ၸိူဝ်းပဵၼ် ယၢင်းၸၵေႃး၊ ယၢင်းပူဝ်း လႄႈ ယၢင်းၼိူဝ်လွႆၸိူဝ်းၼႆႉ ၸွမ်းလူၺ်ႈၸၢဝ်းၶိူဝ်းသေ သဵင်မဝ်သဵင်ၼၵ်း ပႅၵ်ႇၵၼ်ဢိတ်းဢီႈယဝ်ႉ။ မီးဝႆႉ လိၵ်ႈလၢႆးယၢင်း ဢၼ်ဢဝ်တူဝ်မေႈလိၵ်ႈမၢၼ်ႈ တႅမ်ႈၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ယၢမ်းလဵဝ် ၼင်ႇႁိုဝ် လိၵ်ႈၼၼ်ႉ တေၶိုၼ်းႁုၼ်ႈမုၼ်းမၢး တိုၵ်ႉဢွၼ်ၶတ်းၸႂ်ယူႇယဝ်ႉ။
လွင်ႈၼုင်မႆ
ၵူၼ်းၸၢဝ်းၶိူဝ်းယၢင်းၶဝ်ၼႆႉ ၶဝ်သိုပ်ႇၼုင်ႈၶူဝ်းၽိင်ႈထုင်းၶဝ်မႃး မၼ်ႈမၼ်ႈၵိုမ်းၵိုမ်းယူႇယဝ်ႉ။ ထိုင်ၵၢပ်ႈပၢၼ်ယၢမ်းလဵဝ်ၵေႃႈ တီႈထုင်ႉမၢင်တီႈၼႆႉ တိုၵ်ႉၼုင်ႈယူႇၵူႈဝၼ်းၵေႃႈမီးယဝ်ႉ။ မိူဝ်ႈပီပူၼ်ႉမႃးပႆႇႁိုင်ၼၼ်ႉ ဢၼ်ပဵၼ်ၶူဝ်းယၢဝ်းၼင်ႇ ယၢင်းပူဝ်းပွတ်းတူၵ်းၶဝ်ၼၼ်ႉ ဢွၼ်ၵၼ်ၼုင်ႈမႃးတီႈ ဝၼ်းပွႆးယူႇယဝ်ႉ။
ၽႃႇသႃႇၵိူဝ်းယမ်
တီႈၸႄႈမိူင်းယၢင်းၼႆႉ ၽႃႇသႃႇ ဢၼ်ၵူၼ်းၵိူဝ်းယမ်ၼမ်သေပိူၼ်ႈၼႆႉ ပုတ်ႉထၽႃႇသႃႇ၊ ၶရိတ်ႉယၢၼ်ႇ လႄႈ ဢိတ်ႇသလၢမ်ႇ ၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။
ၼႂ်းၵႃႈ လွင်ႈၵိူဝ်းယမ် ၸၢဝ်းၶိူဝ်းယၢင်းၶဝ်ၼၼ်ႉ ၽီ ၼႆႉၵေႃႈ ၶဝ်ႈပႃးဝႆႉပဵၼ်ပိူင်လူင်မၼ်းယူႇယဝ်ႉ။ ပေႃးဝႃႈလွင်ႈၽႃႇသႃႇၵိူဝ်းယမ်ၼႆႉ ႁူမ်ဝႃႈ ၵိူဝ်းယမ်ၼိူဝ် ပုတ်ႉထၽႃႇသႃႇ၊ ၶရိတ်ႉယၢၼ်ႇၼႆသေတႃႉ လွင်ႈၽိင်ႈထုင်း ၽီၵေႃႈယုမ်ႇယမ်ဝႆႉယူႇယဝ်ႉ။ ယၢင်းၸိူဝ်းယုမ်ႇယမ်ၽီၼၼ်ႉ ၸိူဝ်းပဵၼ် မႄႈၼမ်ႉ၊ ႁွင်ႈၼမ်ႉ၊ ထိူၼ်ႇ၊ လွႆ၊ တူၼ်ႈမႆႈ၊ လူမ်းလႅင်ႇ၊ ၾႃႉမႅပ်ႈၾႃႉၽႃႇ၊ လႅတ်ႇ၊ လိူၼ် ၸိူဝ်းၼႆႉ ၶဝ်ႈမီးတၼ်းၶူဝ်းယႂ်ႇသေ ပဵၼ်တီႈဢၼ်ၽီမီးတၼ်းၶူဝ်းၶဝ် ယူႇသဝ်းၼႆသေ ယုမ်ႇယမ်ဝႆႉဝႃႈၼၼ်ယဝ်ႉ။ မီးလွင်ႈယုမ်ႇယမ်ဝႃႈ ၶဝ်ၸိူဝ်းၼၼ်ႉၵေႃႈ ၶဝ်လႆႈၸႂ် လွင်ႈၵူၼ်းပူႇၸေႃႇပသၶဝ်ၼႆယဝ်ႉ။
ၽီၽိင်ႈထုင်း ဢၼ်ၸၢဝ်းၶိူဝ်းယၢင်းၶဝ် ယုမ်ႇယမ်မႃးၸဵမ်မိူဝ်ႈပၢၼ်ပူႇမွၼ်ႇၼၼ်ႉၵေႃႈ မီးယဝ်ႉ။ ၸိူဝ်းၼၼ်တႄႉ ၽီတူႇဝေႇ၊ ဢွင်ႇၶွႆး (အန်ဃှိုင်း) ႁွင်ႉ ၽီၽၼ်၊ ဢွင်ႇၸေႃးၵလူဝ်ႇ (အင်းဇို ကလပ်) ႁွင်ႉ ၽီမွၵ်ႇ ဢမ်ႇၼၼ် ၽူးၽႃတူဝ်ႇ (ဖူ့ဖာဒိုဝ်) ႁွင်ႉ ၸဝ်ႈပူႇ လႄႈ ၽီပိုၼ်ႉတီႈ ႁွင်ႉ ၽီပႂ်ႉတူၼ်ႈမႆႈ ၸၵႂႃႇၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။
ၶူဝ်းဢွၵ်ႇပိုၼ်ႉတီႈ
ၶူဝ်းဢၼ်ဢွၵ်ႇပိုၼ်ႉတီႈတႄႉ မၢၵ်ႇလၢင်းမဵၼ်၊ ၽႃႇလႃႇ၊ မၢၵ်ႇမု၊ ၵႃႇၽီႇ၊ ၼဵင်ႈ ၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ၸႄႈမိူင်းၼႂ်းမိူင်းမျၢၼ်ႇမႃႇ
ဢေႇပရႄႇ 2029
(26) ဝၼ်း
5
ပျုၼ်ႇၵွၵ်ႉ၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းမဵၵ်ႉထီႇလႃႇ
ဝၢၼ်ႈပျုၼ်ႇၵွၵ်ႉ  (ပြွန်ကောက်ရွာ, Pyunkauk) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇၵႂႅတ်ႉငႄႇ ၊ ၸႄႈဝဵင်းမဵၵ်ႉထီႇလႃႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈမဵၵ်ႉထီႇလႃႇ၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 193986 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇၵႂႅတ်ႉငႄႇၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 2177 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 2602 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 4779 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းမဵၵ်ႉထီႇလႃႇ
ၼွင်ၶၢႆး
ၼွင်ၶၢႆး (လိၵ်ႈထႆးหนองคาย) ၼႆႉ ပဵၼ်ဝဵင်း ဢၼ်မီးတီႈၼႂ်း ဢီႇသၢၼ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ဝဵင်းၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ၽင်ႇ ၼမ်ႉမႄႈၶွင် ၽၢႆႇတူၵ်းသေ၊ တင်း ဝဵင်းၸၼ် ဢၼ်ပဵၼ် ဝဵင်းငဝ်ႈၸိုင်ႈၶွင် မိူင်းလၢဝ်း သေ ယၢၼ်ၵၼ် 20 ၵမ. ၵူၺ်း။
ဢေႇပရႄႇ 1943
(26) ဝၼ်း
5
ပွၵ်ႉၵူင်း၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းယမႄးတိၼ်း
ဝၢၼ်ႈပွၵ်ႉၵူင်း  (ပေါက်ကုန်းရွာ၊ Paukkone) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇဢလႄႇၵူင်း၊ ၸႄႈဝဵင်းယမႄးတိၼ်း၊ ၸႄႈတွၼ်ႈယမႄးတိၼ်း၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 192743 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇဢလႄႇၵူင်းၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 1530 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 1722 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 3252 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းယမႄးတိၼ်း
ဢုတွၼ်းထႃးၼီး
ဢုတွၼ်းထႃးၼီး (လိၵ်ႈထႆးอุดรธานี) ၼႆႉ ပဵၼ်ဝဵင်း ဢၼ်မီးတီႈၼႂ်း ဢီႇသၢၼ် ဢၼ်ပဵၼ် ၼႃႈလိၼ် ၶွင် မိူင်းထႆး ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၵမ်ႉၼမ်တႄႉ ၵႆႉဢွၼ်ၵၼ် မၢႆဝႃႈ ဢုတွၼ်း(อุดร) ၼႆသေ ယႃႇပေယုင်ႈလေႃးၵၼ်တင်း ဢုပူၼ်း - ဢုပူၼ်းရၢတ်ႉၶျ်ထႃးၼီး ဢၼ်မီးတီႈ ဢီႇသၢၼ် ၸဵင်ႇၸၢၼ်းဝၼ်းဢွၵ်ႇၼၼ်ႉတႃႉ။
တူင်းထွင်ႇ (ယႂႃတိတ်ႉ)၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းမလႅင်ႇ
ဝၢၼ်ႈတူင်းထွင်ႇ (ယႂႃႇတိတ်ႉ)  (သုံးထောင် (ရွာသစ်)ရွာ, Thonehtaung(Ywarthit)) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇတူင်းထွင်ႇ ၊ ၸႄႈဝဵင်းမလႅင်ႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈမဵၵ်ႉထီႇလႃႇ၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 194191 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇ တူင်းထွင်ႇၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 1145 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 1232 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 2377 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
မုတူင်ႇ၊ ဝဵင်း
ဝဵင်းမုတူင်ႇ (မုဒုံမြို့) ; (Mudon) ၼႆႉ ပဵၼ်ဝဵင်းပၵ်းလုမ်း ၸႄႈဝဵင်းမုတူင်ႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈမေႃႇလမႅင်ႇ၊ ၸႄႈမိူင်းမွၼ်း ယဝ်ႉ။ မီးဝႆႉတီႈၼိူဝ် တၢင်းလူတ်ႉၵႃး တႃႈၵုင်ႈ၊ မေႃႇလမႅင်ႇ၊ တၢၼ်ႇၽျူႇၸယႅတ်ႉ၊ ရေး၊ ထဝႄႇ ၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။ ဝဵင်းမုတူင်ႇၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈၼိူဝ်သဵၼ်ႈတၢင်းလူတ်ႉၵႃး မေႃႇလမႅင်ႇ ၵျႅၵ်ႉၶမီႇ ဢၼ်ယၢၼ်ၵႆ 18 လၵ်း ဢၼ်မီးၽၢႆႇၸၢၼ်း ဝဵင်းမေႃႇလမႅင်ႇၼၼ်ႉလႄႈသင်၊ မီးဝႆႉတီႈၼိူဝ် သဵၼ်ႈတၢင်းရူတ်ႉရဵၼ်း မေႃႇလမႅင်ႇ လႄႈ ရေး ဢၼ်ယၢၼ် ၵႆ 15 လၵ်းၼၼ်ႉလႄႈ သဵၼ်ႈတႃႈသၢႆတၢင်း ပဵၼ်ဢၼ်ၵႂႃႇငၢႆႈမႃးငၢႆႈလႄႈ ပဵၼ်ဝဵင်းၵႃႉၶၢႆ တီႈဢၼ်ၵူၼ်းၵိုၼ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ တၢင်းရူတ်ႉၵႃးၼႆႉ မီးဝႆႉ ၽၢႆႇဢွၵ်ႇဝဵင်းသေ တၢင်းရူတ်ႉရဵၼ်းၼႆႉ မီးဝႆႉ ၽၢႆႇတူၵ်းဝဵင်း သုတ်းသုတ်းယဝ်ႉ။
တူင်းထွင်ႇ (ယႂႃတိတ်ႉ)၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းမလႅင်ႇ
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းမလႅင်ႇ
မုတူင်ႇ၊ ဝဵင်း
ငဝ်ႈငႃႇၸိုဝ်ႈ
ဝဵင်းမုတူင်ႇၼႆႉ ယွၼ်ႉပဵၼ်ဝဵင်းမွၼ်းလႄႈ ပေႃးဢဝ် ၽႃႇသႃႇမွၼ်း ဝႃႈၼႆ (မုဟ်ဍုင်) သဵင်ဢွၵ်ႇဝႃႈ မုတူင်ၼႆႉ မုဟ် ၼႆႉ ပဵၼ်ၽင်ႇ၊ ဍုင် ၼႆႉ ပဵၼ်ဝဵင်း လႄႈ မီးတီႈပွင်ႇဝႃႈ ဝဵင်းဢၼ်မီးတီႈၽင်ႇ ဝႃႈၼႆယဝ်ႉ။
ပထဝီႇလွင်ႈၵူၼ်း
ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း ပီ 2014 သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ဢၼ်မီးတီႈၼိူဝ် ဝဵင်းမုတူင်ႇၼႆႉ မီး 52,514 ၵေႃႉ သေ ၵူၼ်းၶိူဝ်း မွၼ်း၊ မၢၼ်ႈ၊ ယၢင်း၊ ၶႄႇ၊ ၵူၼ်းၶိူဝ်းၵလႃး ၸိူဝ်းၼႆႉ ယူႇသဝ်းဝႆႉယဝ်ႉ။ ၵူၼ်းၶိူဝ်းမွၼ်းယူႇသဝ်းၼမ်သေပိူၼ်ႈယဝ်ႉ။
တီႈၼိူဝ်ဝဵင်းၼႆႉ မီးႁွင်ႈၸုမ်းပလိၵ်ႈ၊ တိူၵ်ႈသူင်ႇလိၵ်ႈ၊ လုမ်းၽူႈၵွၼ်းဝဵင်း၊ တိူၵ်ႈငိုၼ်း၊ ႁူင်းႁဵၼ်းၸၼ်ႉသုင်လူင်ပွင်ၸိုင်ႈ၊ လုမ်းသဵၼ်ႈမၢႆလိုၼ်၊ ႁွင်ႈၵၢၼ်ၽၢႆႇပႃႇမႆႉ လႄႈ ႁူင်းယႃၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။ တီႈၸႄႈဝဵင်းမုတူင်ႇၼႆႉ မီးဝႆႉ သူၼ်ၵႃႇၽီတင်းၼမ်ယဝ်ႉ။ တီႈၼႂ်းၸႄႈဝဵင်းၼႆႉ ၽုၵ်ႇသွမ်ႈၶဝ်ႈသၢၼ်ယဝ်ႉ။ ၵူၼ်းယူႇတီႈသဝဵင်းၼႆႉ ႁဵၼ်းၵၢၼ်ႁႆႈၼႃး၊ ၵၢၼ်တေႃးႁုၵ်ႇၸိူဝ်းၼႆႉသေ ႁႃလဵင်ႉတွင်ႉယဝ်ႉ။ ၶူဝ်းၵုၼ်ႇၸိူဝ်းဢွၵ်ႇတႄႉ ပဵၼ် ၶဝ်ႈသၢၼ်၊ ၶႅပ်းယၢင် လႄႈ ၶူဝ်းတေႃးႁုၵ်ႈၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။
ဢွင်ႈတီႈၸိုဝ်ႈလိုဝ်းလင်
တီႈဝဵင်းမုတူင်ႇၼႆႉ မီးဝႆႉ ဢွင်ႈတီႈၸိုဝ်လိုဝ်းလင်သၢမ်တီႈ ၸိူဝ်းၼၼ်ႉတႄႉ ပဵၼ် ၵၢၼ်ႇတေႃႇၵျီး၊ ၽြႃးၵၢၼ်ႇၵျီး လႄႈ ၵျွင်းတေႃးယၵျူင်းၵျူင်းၵျႃႉ ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၵၢၼ်ႇတေႃႇၵျီး ဢမ်ႇၼၼ် ၵၢၼ်ႇၵျီးၼႆႉ မီးဝႆႉ တၢင်းၵႂၢင်ႈ 3 လၵ်းပၼ်ႇမူၼ်းသေ ၸိုဝ်ႈလိုဝ်းလင်မႃးဝႃႈ ပဵၼ်တီႈၼၵႃးၶဝ်ႈ မူၼ်ႈသိူဝ်းဝႃႈၼႆယဝ်ႉ။ မိူဝ်ႈၽြႃးပဵၼ်ၸဝ်ႈၵေႃးတမ လႆႈထူၼ်ႈ 8 ဝႃႇၼၼ်ႉ ပႃးၸဝ်း ၸဝ်ႈရႁၢၼ်းတႃႇၶဝ်သေ ၽႅဝ်ႁွတ်ႈမႃးထိုင်တီႈၼွင်ၼႆႉ ဝႃႈၼႆယဝ်ႉ။ လႆႈႁၼ်ရသေးလူင်သေ ယွၼ်ႉတူၺ်းမုင်ႈႁၼ်ထိုင်ၽၢႆႇၼႃးလႄႈ ၸင်ႇလႆႈၸုၼ်ႉထၢၼ်ႈၶူၼ်ႁူဝ်သဵၼ်ႈၼိုင်ႈယဝ်ႉ။ ၶုၼ်ဢိၼ်းလႆႈႁူႉလွင်ႈတၢင်းၼၼ်ႉသေ ၸင်ႇလဝ်ႈလၢတ်ႈ ႁႂ်ႈဢဝ်ထၢတ်ႈသဵၼ်ႈၶူၼ်ႁူဝ်ၼၼ်ႉ ထႃႇပၼႃႇသေ တႄႇတင်ႈၵွင်းမူးၼႆလႄႈ ၸင်ႇလႆႈတႄႇၵွင်းမူး ၶုၼ်ဢိၼ်းၸၼ်ႉၼိုင်ႈ၊ ၼၵႃးၸၼ်ႉၼိုင်ႈ၊ ၵူၼ်းၸၼ်ႉၼိုင်ႈ ၼႆယဝ်ႉ။ ဢၼ်ပဵၼ်ၵွင်းမူးထၢတ်ႈတေႃႇၼၼ်ႉ မိူဝ်ႈဢွၼ်တၢင်း ႁွင်ႉဝႃႈ ၵွင်းမူးၼၵႃး ၼႆယဝ်ႉ။ ဝၢႆးၼႆႉမႃး ယွၼ်ႉတႄႇဝႆႉ တီႈႁိမ်းၵၢၼ်ႇတေႃႇၵျီးလႄႈ ၸင်ႇႁွင်ႉဝႃႈ ၽြႃးၵၢၼ်ႇၵျီးၼႆယဝ်ႉ။ ၵၢၼ်ႇၵျီးၼႆႉ တိုၼ်းပဵၼ် ၼွင်လူင် ဢၼ်မီးမႃး ၸဵမ်မိူဝ်ႈပႆႇတင်ႈဝဵင်းမုတူင်ႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
တီႈတေႃးရၵျူင်းၵျူင်းၵျႃႉၼၼ်ႉ ၼမ်ႉၼႆႉ လုၵ်ႉတီႈသုင် လႆလူင်းတီႈတႅမ်ႇဢမ်ႇၶၢတ်ႈလႄႈ မီးဝႆႉႁွင်ႈၼမ်ႉ ၼမ်ႉတူၵ်းၵျူင်းၵျူင်းၵျႃႉယဝ်ႉ။ ယွၼ်ႉဢိင်လူၺ်ႈႁွင်ႈၼမ်ႉၼၼ်ႉသေ ၵေႃႇသၢင်ႈၵျွင်းတေႃးရဝႆႉလႄႈ ၸူးႁွင်ႉ ၵျွင်းတေႃးရၵျူင်းၵျူင်းၵျႃႉၼႆယဝ်ႉ။ တီႈၵျွင်းၼၼ်ႉ ၸဝ်ႈသြႃႇပႃးၼိုင်ႈ ယၢမ်ႈယူႇသဝ်းမႃးယဝ်ႉ။ ယွၼ်ႉမီးသိၼ်သီႇလတဵမ်ထူၼ်ႈသေ ၸိုဝ်ႈလိုဝ်းလင်ဝႃႈ ပဵၼ်ၸဝ်ႈႁူႉႁၼ်တြႃး ဝႃႈၼႆယဝ်ႉ။ ၽိူဝ်ႇလွၼ်ႇၵႂႃၼႆ တူဝ်ၶိင်ႈ ႁၢႆလၢႆၵႂႃႇၵမ်းလဵဝ်လႄႈ သၢင်ႇၵၢၼ်းၸိူဝ်းမႆဝႆႉၼၼ်ႉၵိုတ်းဝႆႉ ဢမ်ႇပႅၵ်ႇႁွႆးၼင်ႇၵိင်းဝႆႉၼၼ်ႉ လႆႁၼ်တေႃႇထိုင်ဝၼ်းမိူဝ်ႈၼႆႉယဝ်ႉ။
ယွၼ်ႉၸဝ်ႈသြႃႇၼႆႉလႄႈၵေႃႈ ဝဵင်းမုတူင်ႇၼႆႉ ၸိုဝ်ႈလိုဝ်းလင်ယဝ်ႉ။ ဝဵင်းမုတူင်ႇၼႆႉ ပဵၼ်ဢွင်ႈတီႈ ၶုၼ်မွၼ်းမိူဝ်ႈၵွၼ်ႇၶဝ် ပၵ်းႁၢင်ႈႁေႃမႃးၼႆ ပေႃးတူၺ်းၽႃဝဵင်းဢၼ်မီးတီႈ ထုင်ႉၵွၼ်တူင်ႇ ဢၼ်မီးတေႃႇထိုင် ဝၼ်းမိူဝ်ႈၼႆႉၼၼ်ႉၵေႃႈ ႁူႉလႆႈယူႇယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝဵင်းၸိူဝ်းမီးၼႂ်း ၸႄႈမိူင်းမွၼ်း ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝဵင်းၸိူဝ်းမီးၼႂ်း မိူင်းမျၢၼ်ႇမႃႇ
ဢုၼ်ၵုၼ်၊ ဝၢၼ်ႈ
ဝၢၼ်ႈဢုၼ်ၵုၼ် (, Unkun, အွန်ကွန်) ၼႆႉ ပဵၼ်ဝၢၼ်ႈ ဢၼ်ယၢမ်ႈမီးမႂ်း ၽၢႆႇၼိူဝ်(ႁွင်ႇ)ဝဵင်း ၸႄႈဝဵင်းမိူင်းၼၢႆး၊ ၸႄႈတွၼ်ႈ လၢင်းၶိူဝ်း၊ မိူင်းတႆးသေ ယၢမ်းလဵဝ်တႄႉ ပဵၼ်ဝၢၼ်ႈႁၢမ်းၵႂႃႇယဝ်ႉ။
ၶျွင်းသူင်ႇ၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းၵျွၵ်ႉသႄႇ
ဝၢၼ်ႈၶျွင်းသူင်ႇ  (ချောင်းဆုံရွာ, Chaungson) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇၶျွင်းသူင်ႇ၊ ၸႄႈဝဵင်းၵျွၵ်ႉသႄႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈပၢင်ႇဢူး၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 190635 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇၸလေႇၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 1180 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 821 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 2001 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းၵျွၵ်ႉသႄႇ
ဢူၵ်ႉသျိတ်ႉပိၼ်ႇ၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းတွင်ႇတႃႇ
ဝၢၼ်ႈဢူၵ်ႉသျိတ်ႉပိၼ်ႇ  (အုပ်ရှစ်ပင်ရွာ, Okeshitpin) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇꩡၵျမ်း၊ ၸႄႈဝဵင်းတွင်ႇတႃႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈမျိၼ်းၶျၢၼ်ႇ၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 191510 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇꩡၵျမ်းၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 5117 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 6486 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 11603 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းတွင်ႇတႃႇ
ၺႃႇၼေႃးၽႃႇသ၊ ၸဝ်ႈသြႃႇ (ၼမ်ႉလၼ်ႈ)
ၵိူတ်ႇႁၼ်ၼႃႈမႃး
ၸဝ်ႈသြႃႇၺႃႇၼေႃးၽႃႇသႁဝ်းၶႃႈၼႆ့ ၵိူတ်ႇႁၼ်ၼႃႈမႃး မိူဝ်ႈပီၵေႃးၸႃႇ 1324 ၼီႈ၊ လိူၼ် ႑႑ လွင်ႈ ႓ ၶမ်ႈ၊ ဝၼ်းဢၢင်းၵၢၼ်း၊ တီႈဝၢၼ်ႈၼႃးၸၢင်ႉ၊ ဢိူင်ႇဝၢၼ်ႈလီႈ၊ ထုင်ႉၼမ်ႉလၼ်ႈ၊ တူင်ႇဝဵင်းသီႇပေႃႉသေ ပေႃႈမႄႈၸိုဝ်ႈ ပူႇလွႆသႅင်ၼူႉ၊ ၼၢႆးလွႆသႂ်ၶၢင်၊ မီႈပီၼွင်ႉႁူမ်ႈၵၼ် (႑႒) ၵေႃႉ၊ မၼ်းၸဝ်ႈၼႆႉ ပဵၼ်ၵေႃႉထူၼ်ႈ (႙) ယဝ်ႉ။ (႖) ၵေႃႉ သဵင်ႈၵၢမ်ႇၵႂႃႇသေ ၸိူဝ်းတိုၵ်ႉမီးယူႇၸမ်ႉ (႑) ၼၢင်းလီ (ပီႈၼၢင်း) (႒) လုင်းၸၢႆးဢိၼ်ႇတႃႇ (ပီႈဢၢႆႈ)၊ (႓) ၼၢင်းသူၺ်ႇဢိင်ႇ (ၼွင်ႉ) (႔) ၼၢင်းၼု၊ (႕) ၸဝ်ႈၶူးသေႃးၽိတ လႄႈ ပႃးတင်းၸဝ်ႈသြႃႇႁဝ်းယဝ်ႉ။
လၢတ်ႈလူၺ်ႈမိူဝ်ႈၽွင်းယူႇၵျွင်းပဵၼ်သၢင်ႇ
ၸဝ်ႈသြႃႇႁဝ်းၼႆႉ ပီၵေႃးၸႃႇ ႑႓႓႒ ၼီႈ၊ ဢႃႇယုလႆႈ (႘) ၶူပ်ႇၼၼ်ႉ ၵႂႃႇႁဵတ်းၵပ်ႉပီႇ တမ်ႈတီႈၸဝ်ႈသြႃႇပၼ်ႇတိၵ်ႉၸ၊ ၵျွင်းဝဵင်းၸၢမ်ဝၢၼ်ႈလီႈ၊ ထုင်ႉၼမ်ႉလၼ်ႈၼၼ်ႉ သွင်ပီ၊ ထိုင်မႃးပီၵေႃးၸႃႇ ႑႓႓႔ ၼီႈ၊ လိူၼ် ႑႑ ၶွင်ႈ ႓ ၶမ်ႈ၊ တၢမ်တူဝ်ၸဝ်ႈသြႃႇပၼ်ႇတိၵ်ႉၸ ႁဵတ်းပဵၼ်သြႃႇဢုပတ်ႉသၢႆး၊ ႁပ်ႉဢဝ်ပတ်ႉၸေး ပေႃႈသၢင်ႇၸိင်ႇၼ မႄႈသၢင်ႇသွႆႈထွႆ ႁဝ်းၶဝ်သေ ၶိုၼ်ႈပဵၼ်ၸဝ်ႈသၢင်ႇ ပွၵ်ႈၵမ်းၼိုင်ႈ၊ မိူဝ်ႈပီၵေႃးၸႃႇ ႑႓႓႕ ၼီႈ၊ လိူၼ် ႗ မႂ်ႇ ႑ ၶမ်ႈ၊ ႁပ်ႉဢဝ် ပတ်ႉၸေး ပေႃႈသၢင်ႇဢိူဝ်ႇၵဵင်း၊ မႄႈသၢင်ႇၼၢင်းပဝ်းၶဝ်သေ ၶိုၼ်ႈပဵၼ်ၸဝ်ႈသၢင်ႇပွၵ်ႈၵမ်းသွင်ယူႇယဝ်ႉ။
ၸေးတၢၼ်း၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းတႃႇၸီႇ
ဝၢၼ်ႈၸေးတၢၼ်း  (ဈေးတန်းရွာ, Zaytan) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇၺွင်ႇယၢၼ်းၸေး၊ ၸႄႈဝဵင်းတႃႇၸီႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈမဵၵ်ႉထီႇလႃႇ၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 194414 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇၺွင်ႇယၢၼ်းၸေးၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 1219 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 1580 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 2799 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ၺႃႇၼေႃးၽႃႇသ၊ ၸဝ်ႈသြႃႇ (ၼမ်ႉလၼ်ႈ)
ၶႆႈလူၺ်ႈလွင်ႈတၢင်းၶိုၼ်ႈပဵၼ်ၸၢင်း
ပီၵေႃးၸႃႇ ႑344 ၼီႈ၊ လိူၼ် 6 လွင်ႈ 8 ၶမ်ႈ၊ ၸဝ်ႈသြႃႇလူင် ၽတ်ႉတၼ်တ လႃႇၽဝမ်ႇသ (ဢၵ်ႉၵမႁႃႇသတ်ႉထမၸေႃးတိၵတႁ)၊ ႁူဝ်ပဝ်ႈၵိူင်းသင်ႇၶႃႇ မိူင်းသီႇပေႃႉ၊ ၵျွင်းဢွင်ႇမင်ႇၵလႃႇၽူဝ်းတေႃႇ၊ ဝဵင်းသီႇပေႃႉ၊ ႁဵတ်းပဵၼ်သြႃႇဢုပတ်ႉသၢႆး၊ ႁပ်ႉဢဝ် ပတ်ႉၸေးသီႇပိူင် ပူႇၸၢင်းယွတ်ႈငိုၼ်း၊ ပႃႈၸၢင်းၼုမ်ႇ (သူၺ်ႇဢေႃးၸႃႇသီႇပေႃႉ)၊ ဝၢၼ်ႈၵုင်းသႃႇ၊ တူင်ႇဝဵင်းသီႇပေႃႉသေ ၶိုၼ်ႈပဵၼ်ၸၢင်းယဝ်ႉ။
ၸေးတၢၼ်း၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းတႃႇၸီႇ
ဢၢင်ႈဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းတႃႇၸီႇ
ၺႃႇၼေႃးၽႃႇသ၊ ၸဝ်ႈသြႃႇ (ၼမ်ႉလၼ်ႈ)
ႁဵၼ်းသွၼ်ပၺ်ႇၺႃႇလၢႆတီႈၼႃႇ
ၸဝ်ႈသြႃႇႁဝ်းၶႃႈၼႆႉ တေႇႁဵၼ်းဢဝ်ငဝ်ႈႁၢၵ်ႈလိၵ်ႈလၢႆး မိူဝ်ႈပီၵေႃးၸႃႇ 1332 ၼီႈ တေႃႇထိုင် 1334 ၼီႈ တီႈၸဝ်ႈသြႃႇပၼ်ႇတိၵ်ႉၸ၊ ၵျွင်းဝဵင်းၸၢမ်ဝၢၼ်ႈလီႈ၊ ပီၵေႃးၸႃႇ 1335 ၼီႈ တမ်ႈတီႈၸဝ်ႈသြႃႇဢိၼ်တၵ၊ ၵျွင်းဢွင်ႇမင်ႇၵလႃႇ ၽူဝ်းတေႃႇ၊ ဝဵင်းသီႇပေႃႉ၊ ပီၵေႃးၸႃႇ 1337 ၼီႈ တမ်ႈတီႈသြႃႇၸဝ်ႈလူင် ဝေပုၼ်လႃႇၽိဝမ်ႇသ (ဢၵ်ႉၵမႁႃပၼ်တိတ၊ ဢၵ်ႉၵမႁႃႇသတ်ႉထမ်မၸေႃးတိၵထၸ)၊ ၽူႈၶဝ်ႈၸုမ်းသင်ႇၶမႁႃႇၼႃႇယၵၸိုင်ႈမိူင်း၊ ၸဝ်ႈသြႃႇၵေႃးဝိတ၊ ၸဝ်ႈသြႃႇဝႃႇယႃႇမ၊ ၸဝ်ႈသြႃႇဝိလႃႇသၶဝ်၊ ၵျွင်းသူၺ်ႇၽုင်ႇသႃႇ သတ်ႉထမ်မဝုတ်ႉထိၵႃႇရီႇ၊ ၼွင်ႁၢႆးယႃႈ၊ တူင်ႇဝဵင်းယွင်ႁူၺ်ႈ၊ မိူင်းတႆးပွတ်းၸၢၼ်းယူႇယဝ်ႉ။ ပီၵေႃးၸႃႇ 1342 ၼီႈ တမ်ႈတဝ်ႈ ၸဝ်ႈသြႃႇဝႃႇယႃႇမ (ဢၵ်ႉၵမႁႃပၼ်တိတ)၊ တိူၵ်ႈသွၼ်လိၵ်ႈ ဢသေႉၵမ်ႉၵေႃႇ၊ တႆးဝုၼ်ႇၵုၼ်း၊ ဝဵင်းမေႃႇလမႅင်ႇ၊ မိူင်းမွၼ်း၊ ပီၵေႃးၸႃႇ 1344 ၼီႈ တမ်ႈတီႈၸဝ်ႈသြႃႇ ပၺ်ၺႇၸေႃးတ (ဢၵ်ႉၵမႁႃႇပၼ်တိတ)၊ ၸဝ်ႈသြႃႇသမ်ဝရ၊ ၸဝ်ႈသြႃႇပၺ်ၺႃသီႁ၊ ၸဝ်ႈသြႃႇတွၵ်ႉတိူဝ်ႇၼရိၼ်တ၊ ၸဝ်ႈသြႃႇထမ်မႃၼၼ်တ၊ ၸဝ်ႈသြႃႇသိရိၼ်တ၊ ၸဝ်ႈသြႃႇသီရိထမ်မ၊ ၸဝ်ႈၶူးမေႃလူင် တွၵ်ႉတိူဝ်ႇ ၶမ်းမၢႆထမ်မသႃမိ၊ တိူၵ်ႈသွၼ်လိၵ်ႈသႃႇဝၼမၢၼ်ႇတႅင်ႇ၊ ဝဵင်းပႃႇၵိူဝ်ႇ၊ တိူင်းပၵူဝ်း၊ ပီၵေႃးၸႃႇ 1348 ၼီႈ တမ်ႈတီႈၸဝ်ႈသြႃႇ ပၺ်ၺႃဝမ်သ၊ ၸဝ်ႈသြႃႇၸိၼေႃးၽႃႇသ၊ ၵမင်းဢုတ်ႉတရႃႇယူင်ႇ၊ ဝဵင်းလွႆၵေႃႇ၊ မိူင်းယၢင်း ၸၵႂႃႇၸိူဝ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၶူးသွၼ်လိၵ်ႈလၢႆးၵူႈဝၼ်းငၢႆး
ၸဝ်ႈသြႃႇႁဝ်းၶႃႈၼႆႉ တေႇဢဝ်ပီၵေႃးၸႃႇ 1348 ၼီႈမႃး ႁဵတ်းပဵၼ် ၶူးသွၼ်သေ ပူင်သွၼ်လိၵ်ႈလၢႆး ၵျွင်းဢုတ်ႉတရႃႇယူင်ႇ၊ ဝဵင်းလွႆၵေႃႇ၊ တင်ႈဢဝ် ပီၵေႃးၸႃႇ 1351 ၼီႈမႃး ႁဵတ်းၶူးသွၼ် ၵျွင်းႁူဝ်ၼမ်ႉ၊ ဝဵင်းသီႇပေႃႉ၊ တင်ႈဢဝ်ပီ ၵေႃးၸႃႇ 1352 ၼီႈမႃး သွၼ်ပၼ်လိၵ်ႈလၢႆး တီႈၵျွင်းၵၢင်၊ ဝဵင်းၼမ်ႉလၼ်ႈၸၵႂႃႇၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။
ႁဵတ်းၵၢၼ်သႃႇသၼႃႇၵႂၢင်ႈၶႂၢင်ယႂ်ႇၼႃႇ
ၸဝ်ႈသြႃႇႁဝ်းၶႃႈၼႆႉ
သိၼ်ႇတၢႆးၵၢၼ်ႇ၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းၵျွၵ်ႉပတွင်း
ဝၢၼ်ႈသိၼ်ႇတၢႆးၵၢၼ်ႇ  (ဆင်တိုင်းကန်ရွာာ၊ Sintaingkan) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇသိၼ်ႇတၢႆးၵၢၼ်ႇ၊ ၸႄႈဝဵင်းၵျွၵ်ႉပတွင်း၊ ၸႄႈတွၼ်ႈၺွင်ႇဢူး၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 191929 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇသိၼ်ႇတၢႆးၵၢၼ်ႇၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 1298 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 1610 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 2908 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ၺႃႇၼေႃးၽႃႇသ၊ ၸဝ်ႈသြႃႇ (ၼမ်ႉလၼ်ႈ)
တီႈယူႇလႄႈၼႃႈၵၢၼ်ၸဝ်ႈႁဝ်း
ၸဝ်ႈသြႃႇႁဝ်းၶႃႈၼႆႉ မိူဝ်ႈလဵဝ် တိုၵ်ႉပဵၼ် ပထႃၼၼႃႇယၵ ၸဝ်ႈသြႃႇလူင် ၵျွင်းၵၢင်၊ ဝဵင်းၼမ်ႉလၼ်ႈယူႇလႄႈသင်၊ ပဵၼ်ၽူႈၶဝ်ႈၸုမ်း ၸုမ်းသင်ႇၶၼႃႇယၵ ၸႄႈဝဵင်း၊ ၸႄႈဝဵင်းသီႇပေႃႉယူႇလႄႈသင်၊ ပဵၼ်ၽူႈပွင်ၵၢၼ်၊ ၽူႈၼမ်းၼႂ်း ၸုမ်းၽၢႆႇ လူလွမ်တူၺ်းထိုင် ႁူင်းႁဵၼ်းပၺ်ၺႃႇမုၼ်ၸဝ်ႈသွၼ် တူင်ႇဝဵင်းသီႇပေႃႉလႄႈသင်၊ ၽူႈဢွၼ်ႁူဝ် ပၢင်သွၼ်ၾိင်ႈငႄႈပုတ်ႉထ တူင်ႇဝဵင်းၼမ်ႉလၼ်လႄႈသင်၊ ၽူႈပွင်ၵၢၼ် ၸုမ်းသင်ႇၶၼႃႇယၵမိူင်းၼမ်ႉလၼ်ႈလႄႈ ၽူႈပွင်ၵၢၼ် ပၢင်ပွႆးၶူၼ်ႉၶႆႈတႅမ်ႈတွပ်ႇလိၵ်ႈ ဝိၼယႃႇၼုၵ်ႉၵႁ တူင်ႇဝဵင်းၼမ်ႉလၼ်ႈလႄႈ သိုပ်ႇႁဵတ်းၵၢၼ် ၸိူဝ်ႉၶိူဝ်း ၽႃႇသႃႇ သႃႇသၼႃႇ ႁႂ်ႈၶိုၼ်ႈယႂ်ႇ မႂ်ႇသုင် တိူဝ်းတွၼ်းထႅင်ႈတင်းၼမ်ယူႇယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
၂၀၁၅ ခုနှစ် ရှမ်းမျိုးနွယ်ဖွား ဘွဲ့ခံဆရာတော် ၁၂ ပါး၏ အတ္ထုပ္ပတ္တိအကျဉ်း
လွင်ႈပဵၼ်တၢင်းပဵၼ်ၶူဝ်ႇရူဝ်ႇၼႃႇ (မိူင်းမျၢၼ်ႇမႃႇ)
ၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈ တၢင်းပဵၼ် ၶူဝ်ႇရူဝ်ႇၼႃႇဝၢႆးရႅတ်ႉ 2019 သေ မိူဝ်ႈ ပီ 2020 လိူၼ်မၢတ်ႉၶျ် 23 ၵၢင်ၶမ်ႈ 11:45 မိတ်ႉၼိတ်ႉၼၼ်ႉ တီႈမိူင်းမျၢၼ်ႇမႃႇ လႆႈတႄႇႁၼ် ၵူၼ်းပဵၼ် 2 ၵေႃႉ ဢၼ်တိတ်းၸပ်းတၢင်းပဵၼ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ တေႃႇထိုင် ပီ 2020 လိူၼ်ဢေႇပရႄႇ 19 ၵၢင်ၼႂ် (7:00) ၼႆႉ ၵူၼ်းဢၼ်တိတ်းၸပ်းတၢင်းပဵၼ် မီးဝႆႉ 107 ၵေႃႉ၊ တၢႆ 5 ၵေႃႉ၊ ဢၼ်ႁၢႆလီၶိုၼ်း မီးယူႇ 5 ၵေႃႉယဝ်ႉ။ တီႈၼႂ်း ၸႄႈတိူင်းတႃႈၵုင်ႈၼႆႉ လႆႈႁၼ်ၵူၼ်းပဵၼ် ဢၼ်တိတ်းၸပ်းဝႆႉၼႆႉ မီးယူႇထိုင် 49 ၵေႃႉယဝ်ႉ။ မိူဝ်ႈ လိူၼ်မၢတ့်ၶျ် 31 ဝၼ်း ၶၢဝ်းယၢမ်းၵၢင်ၼႂ် 7:25 ၼၼ်ႉ ဢၼ်ပဵၼ် ၵူၼ်းပဵၼ်တိတ်းၸပ်း C5 ဢၼ်မီးတၢင်းပဵၼ်ၶႅၼ်ႇသႃႇၶူႈလင်ၼၼ်ႉ လႆႈသဵင်ႈၵၢမ်ႇၵႂႃႇလႄႈ ၸင်ႇပဵၼ်မႃး ၵေႃႉဢၼ်လႆႈတၢႆယွၼ်ႉတၢင်းပဵၼ် ၵေႃႉဢွၼ်တၢင်းသုတ်းယူႇယဝ်ႉ။
ၵူၼ်းပဵၼ် ၸိူဝ်းၼႄႉၼွၼ်း တိတ်းၸပ်းတၢင်းပဵၼ်
300px|right|thumb|တီႈမိူင်းမျၢၼ်ႇမႃႇ တွၼ်ႈတႃႇ ၵႅတ်ႇၵင်ႈ ၶူဝ်ႇဝိတ်ႉ-19ၼၼ်ႉ လႆႈႁၢင်ႈဝႆႉဢၢင်ႇသုၵ်ႈမိုဝ်း တီႈတႃႈလူတ်ႉယင်ႉ လုၵ်ႉတီႈ ထၢၼ်ၽွင်းလူင် ပၢႆးယူႇလီ လႄႈ ပၢႆးလဵၼ်ႈ လႆႈပိုၼ်ၽၢဝ်ႇ မိူဝ်ႈ ပီ 2020 လိူၼ်မၢတ်ႉၶျ် 23 ဝၼ်း ၽွင်းယၢမ်းၶမ်ႈ 11:45 ဝႃႈ တီႈမိူင်းမျၢၼ်ႇမႃႇ လႆႈတႄႇထူပ်းႁၼ် မူင်ႈမႅင်းတၢင်းပဵၼ် ၼႆယဝ်ႉ။
ႁၢႆလီၶိုၼ်း တၢႆ
မၵျီးၵၢၼ်ႇ (ႁွင်ႇ)၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းမလႅင်ႇ
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းမလႅင်ႇ
ၵဝ်ႇၵုင်းၵၢတ်ႇၵႅင်း၊ ဝၢၼ်ႈ
ဝၢၼ်ႈၵုင်းၵၢတ်ႇၵႅင်း (, Kungkaatkeng, ကုန်းကတ်ကျိုင်း) ၼႆႉ ပဵၼ်ဝၢၼ်ႈ ဢၼ်ယၢမ်ႈမီးမႂ်း ၽၢႆႇၼိူဝ်(ႁွင်ႇ)ဝဵင်း ၸႄႈဝဵင်းမိူင်းၼၢႆး၊ ၸႄႈတွၼ်ႈ လၢင်းၶိူဝ်း၊ မိူင်းတႆးသေ ယၢမ်းလဵဝ်တႄႉ ပဵၼ်ဝၢၼ်ႈႁၢမ်းၵႂႃႇယဝ်ႉ။
သႃးလိၼ်းၵျီး၊ ဝဵင်း
ဝဵင်းသႃးလိၼ်းၵျီး (ဆားလင်းကြီးမြို့ ; Salingyi ; ) ၼႆႉ ပဵၼ်ဝဵင်းပၵ်းလုမ်း ၸႄႈဝဵင်းသႃးလိၼ်းၵျီး ဢၼ်မီးတီႈ ၸႄႈတွၼ်ႈယိၼ်းမႃႇပိၼ်ႇ၊ ၸႄႈတိူင်းၸႄႈၵႅင်း၊ မိူင်းမျၢၼ်ႇမႃႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ဝဵင်းသႃးလိၼ်းၵျီးၼႆႉ မီးဝႆႉ ၽၢႆႇၸၢၼ်း ဝဵင်းမူင်ႇယႂႃႇ၊ မီးဝႆႉတီႈၼိူဝ်ၽင်ႇၽၢႆႇတူၵ်း ၼမ်ႉၶၢင်တွင်းယဝ်ႉ။ တၢင်းၵႂၢင်ႈၸႄႈဝဵင်းၼႆႉ မီး 296 လွၵ်းလၵ်းၼၼ်ႉၵူၺ်း။ တီႈၼႂ်းၸႄႈဝဵင်းၼႆႉ ၽုၵ်ႇသွမ်ႈ ၵုၺ်၊ ငႃး၊ ထူဝ်ႇ၊ ထူဝ်ႇလိူင် ၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။ လုၵ်ႉတီႈ လွႆၵိူဝ်(သႃးတွင်ႇ) တီႈၸႄႈဝဵင်းသႃးလိၼ်းၵျီးၼၼ်ႉသေ ၶုတ်းဢဝ်လႆႈၵိူဝ်ယဝ်ႉ။ ပဵၼ်ဝဵင်းဢၼ်ၵူၼ်းယူႇသဝ်းၼမ် ဝဵင်းၼိုင်ႈ ၵႃႈတီႈ ၸႄႈတွၼ်ႈၶၢင်တွင်းပွတ်ႈတႂ်ႈၼၼ်ႉသေ မီးတၢင်းရူတ်ႉၵႃး ၵၢႆၸူးဝႆႉတင်း ဝဵင်းမျႅင်ႇ လႄႈ ဝဵင်းယေႇၸၵျူဝ်ႇၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း ပီ 2014 ၼၼ်ႉ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်းတီႈ ဝဵင်းသႃးလိၼ်းၵျီးၼႆႉ မီး 5553 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝဵင်းၼႂ်းၸႄႈတိူင်းၸႄႈၵႅင်း ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝဵင်းၸိူဝ်းမီးၼႂ်း ၸႄႈတွၼ်ႈယိၼ်းမႃႇပိၼ်ႇ
ၶျွင်းသူင်ႇ၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းၸိၼ်ႉၵၢႆႇ
ဝၢၼ်ႈၶျွင်းသူင်ႇ  (ချောင်းဆုံရွာ, Chaungson) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇတိတ်ႉၶွၵ်ႉ၊ ၸႄႈဝဵင်းၸိၼ်ႉၵၢႆႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈၵျွၵ်ႉသႄႇ၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 190759 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇၸလေႇၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 1709 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 1854 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 3563 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းၸိၼ်ႉၵၢႆႇ
ꩡၵျမ်း၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းတွင်ႇတႃႇ
ဝၢၼ်ႈꩡၵျမ်း  (ဇကျမ်းရွာ, Zakyan) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇꩡၵျမ်း၊ ၸႄႈဝဵင်းတွင်ႇတႃႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈမျိၼ်းၶျၢၼ်ႇ၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 191508 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇꩡၵျမ်းၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 5117 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 6486 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 11603 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းတွင်ႇတႃႇ
မျွင်းပွၵ်ႉ၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းမဵၵ်ႉထီႇလႃႇ
ဝၢၼ်ႈမျွင်းပွၵ်ႉ  (မျှောင်းပေါက်ရွာ, Hmyaungpauk) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇၵႂႅတ်ႉငႄႇ ၊ ၸႄႈဝဵင်းမဵၵ်ႉထီႇလႃႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈမဵၵ်ႉထီႇလႃႇ၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 193987 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇၵႂႅတ်ႉငႄႇၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 2177 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 2602 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 4779 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းမဵၵ်ႉထီႇလႃႇ
တွင်ႇၼၼ်ႉတႃႇ၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းၵျွၵ်ႉသႄႇ
ဝၢၼ်ႈတွင်ႇၼၼ်ႉတႃႇ  (တောင်နံ့သာရွာ, Taungnantthar) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇငႅတ်ႉၵတွင်ႇ၊ ၸႄႈဝဵင်းၵျွၵ်ႉသႄႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈပၢင်ႇဢူး၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 190494 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇၸလေႇၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 1266 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 1282 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 2548 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းၵျွၵ်ႉသႄႇ
ၽၵ်းႁိ၊ ဝၢၼ်ႈ
ဝၢၼ်ႈၽၵ်းႁိ (, Phaakhi, ဖက်ဟိ) ၼႆႉ ပဵၼ်ဝၢၼ်ႈ ဢၼ်ယၢမ်ႈမီးမႂ်း ၽၢႆႇၼိူဝ်(ႁွင်ႇ)ဝဵင်း ၸႄႈဝဵင်းမိူင်းၼၢႆး၊ ၸႄႈတွၼ်ႈ လၢင်းၶိူဝ်း၊ မိူင်းတႆးသေ ယၢမ်းလဵဝ်တႄႉ ပဵၼ်ဝၢၼ်ႈႁၢမ်းၵႂႃႇယဝ်ႉ။
ဢိၼ်ႇပိၼ်ႇၵျီး၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းယမႄးတိၼ်း
ဝၢၼ်ႈဢိၼ်ႇပိၼ်ႇၵျီး  (အင်ပင်ကြီးရွာ၊ Inpingyi) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇဢလႄႇၵူင်း၊ ၸႄႈဝဵင်းယမႄးတိၼ်း၊ ၸႄႈတွၼ်ႈယမႄးတိၼ်း၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 192745 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇဢလႄႇၵူင်းၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 1530 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 1722 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 3252 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းယမႄးတိၼ်း
ၸီးၵူင်း၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းပျေႃႇပွႆႇ
ဝၢၼ်ႈၸီးၵူင်း  (ဇီးကုန်းရွာ၊ Zeekone) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇတပျေႇပိၼ်ႇ၊ ၸႄႈဝဵင်းပျေႃႇပွႆႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈယမႄးတိၼ်း၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 193065 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇတပျေႇပိၼ်ႇၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 1611 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 1817 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 3489 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းပျေႃႇပွႆႇ
ၸီးမ၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းၵျွၵ်ႉပတွင်း
ဝၢၼ်ႈၸီးမ  (စီးမရွာ၊ Seema(Sema)) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇသႄႇ၊ ၸႄႈဝဵင်းၵျွၵ်ႉပတွင်း၊ ၸႄႈတွၼ်ႈၺွင်ႇဢူး၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 191920 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇသႄႇၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 487 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 574 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 1061 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းၵျွၵ်ႉပတွင်း
ၽယႃးၵူင်း၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းယမႄးတိၼ်း
ဝၢၼ်ႈၽယႃးၵူင်း  (ဘုရားကုန်းရွာ၊ Hpayarkone) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇဢလႄႇၵူင်း၊ ၸႄႈဝဵင်းယမႄးတိၼ်း၊ ၸႄႈတွၼ်ႈယမႄးတိၼ်း၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 192747 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇဢလႄႇၵူင်းၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 1530 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 1722 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 3252 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းယမႄးတိၼ်း
ꩡေႇယႃႇသီႇရိ၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းတွင်ႇတႃႇ
ဝၢၼ်ႈꩡေႇယႃႇသီႇရိ  (ဇေယျာသီရိရွာ, Zayyarthiri) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇꩡယႅတ်ႉၵျီး၊ ၸႄႈဝဵင်းတွင်ႇတႃႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈမျိၼ်းၶျၢၼ်ႇ၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 191419 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇꩡယႅတ်ႉၵျီးၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 1691 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 1970 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 3661 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းတွင်ႇတႃႇ
ငႅတ်ႉၵတွင်ႇ၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းၵျွၵ်ႉသႄႇ
ဝၢၼ်ႈငႅတ်ႉၵတွင်ႇ  (ငှက္ကတောင်ရွာ, Hngetkataung) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇငႅတ်ႉၵတွင်ႇ၊ ၸႄႈဝဵင်းၵျွၵ်ႉသႄႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈပၢင်ႇဢူး၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 190493။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇၸလေႇၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 1266 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 1282 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 2548 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းၵျွၵ်ႉသႄႇ