cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
ယိၼ်းမႃႇပိၼ်ႇ၊ ၸႄႈဝဵင်း
ၾိင်ႈၾႃႉ
ၸႄႈဝဵင်းယိၼ်းမႃႇပိၼ်ႇၼႆႉ ၶဝ်ႈပႃးဝႆႉတီႈၼႂ်း ပွတ်းတွၼ်ႈမႆႈႁွၼ်ႉႁႅင်ႈႁွင် တီႈ ပွတ်းၵၢင်မိူင်းမျၢၼ်ႇမႃႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၼိုင်ႈပီၼႆႉ တၢင်ႉၼမ်ႉၽူၼ်ၽတ်ႉၽဵင်ႇ ၵႆႉမႃး ၼႂ်းၵႄႈ (30)ၼိဝ်ႉ လႄႈ (40) ၼိဝ်ႉၼၼ်ႉၵူၺ်း။ တၢင်ႉၼမ်ႉၽူၼ်ဢၼ်ဢေႇသေပိူၼ်ႈၼႆႉ ပဵၼ်ၼႂ်းလိူၼ် ဢေႇပရႄႇ သေ ဢၼ်ၼမ်သေပိူၼ်ႈၼႆႉ ပဵၼ်ၼႂ်းလိူၼ် ဢွၵ်ႇထူဝ်ႇပႃႇယဝ်ႉ။ ယွၼ်ႉပဵၼ် ၼႃႈလိၼ်မႆႈႁွၼ်ႉႁႅင်ႈႁွင်လႄႈ ပေႃးၶၢဝ်ၽူၼ်မႃး မၢင်ပွၵ်ႈမၢင်လႂ် ၽူၼ်လူင်လူမ်းလူင် မေႃတူၵ်းယဝ်ႉ။ တၢင်ႉလူမ်းမႆႈၼႆႉ ဢၼ်တႅမ်ႇသုတ်း မီး (40) တီႇၵရီႇၾႃႇရိၼ်ႇႁၢႆႉသေ ဢသုင်သုတ်းၼႆႉ မီး (110) တီႇၵရီႇၾႃႇရိၼ်ႇႁၢႆႉယဝ်ႉ။ ၶၢဝ်းဢၼ်ၵတ်းသေပိူၼ်ႈၼႆႉ ပဵၼ် လိူၼ်ၸၼ်ႇဝႃႇရီႇသေ ဢၼ်မႆႈသေပိူၼ်ႈၼႆႉ ပဵၼ် လိူၼ်ဢေႇပရႄႇယဝ်ႉ။
လွင်ႈၽုၵ်ႇသွမ်ႈ
တီႈၸႄႈဝဵင်းယိၼ်းမႃႇပိၼ်ႇၼႆႉ ဝႆႉၵၢၼ်တမ်းၽႅၼ်သေၵေႃႈ ၽုၵ်ႇသွမ်ႈမၢၵ်ႇတဝ်ႈၶဝ်ႈၼမ်ႉသေ ပေႃးၶၢဝ်ၽူၼ်ၼႆႉ ၽုၵ်ႇသွမ်ႈ ၶဝ်ႈႁပ်ႉၽူၼ်၊ ငႃးၽူၼ်၊ ၶဝ်ႈၵၢပ်ႇၽူၼ်၊ ထူဝ်ႇလိၼ်၊ ၵုၺ်ဢွၼ်ႇ၊ ထူဝ်ႇ ၸိူဝ်းၼႆႉသေ ပေႃးၵၢင်ၶၢဝ်းၽူၼ်မႃး ၽုၵ်ႇသွမ်ႈ ၶဝ်ႈ၊ ထူဝ်ႇယၢဝ်း လႄႈ ၶဝ်ႈၵၢပ်ႇ၊ ပေႃးဝၢႆးၽူၼ်မႃး ထူဝ်ႇထေႃးပၢတ်ႈ၊ ၸုၼ်ႇတႃႇၼီႇ၊ မၢၵ်ႇၽိတ်ႉ၊ ပေႃးၶၢဝ်းၵတ်း ငႃးလူင်၊ ထူဝ်ႇလိၼ်ၶၢဝ်းၵတ်း၊ ၽၵ်းမီႇၽိူၵ်ႇ၊ ဢႃႇလူး၊ ထူဝဝ်ႇလိူင်၊ ၵျုင်ႇ ၽုၵ်ႇသွမ်ႈၸၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။ ၼႃႈလိၼ်ဢၼ်ၽုၵ်ႇသွမ်ႈလႆႈ တီႈၼႂ်းၸႄႈဝဵင်းယိၼ်းမႃႇပိၼ်ႇၼႆႉ မီးဝႆႉ (121764) ဢေႇၵသေ ၼႃႈလိၼ် ပႃႇထိူၼ်ႇၼႆႉ မီး (34298) ဢေႇၵယဝ်ႉ။ ၼႃႈလိၼ်ပဝ်ႇ မီးဝႆ့ (15736) ဢေႇၵသေ ၼႃႈလိၼ် ဢၼ်ဢမ်ႇၽုၵ်ႇသွမ်ႈလႆႈၼႆႉ မီး (40982) ဢေႇၵယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ၸႄႈဝဵင်းၸိူဝ်းမီးၼႂ်း ၸႄႈတွၼ်ႈယိၼ်းမႃႇပိၼ်ႇ ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ၸႄႈတိူင်းၸႄႈၵႅင်း
ၵူၺ်းၺူဝ်ႇဝိၼ်း၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းမလႅင်ႇ
ဝၢၼ်ႈၵူၺ်းၺူဝ်ႇဝိၼ်း  (ဂွေးညိုဝင်းရွာ, Gwaynyowin) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇယႃႇၵျီးၵူင်း ၊ ၸႄႈဝဵင်းမလႅင်ႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈမဵၵ်ႉထီႇလႃႇ၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 194261 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇယႃႇၵျီးၵူင်းၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 1535 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 1546 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 3081 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းမလႅင်ႇ
ၺၢၼ်ႇတေႃး၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းပျေႃႇပွႆႇ
ဝၢၼ်ႈၺၢၼ်ႇတေႃး  (ညဏ်တောရွာ၊ Nyantaw) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇတၽၢၼ်းၶျွင်း၊ ၸႄႈဝဵင်းပျေႃႇပွႆႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈယမႄးတိၼ်း၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 193035 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇတၽၢၼ်းၶျွင်းၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 1774 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 2170 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 3944 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
မျိၼ်းၶျီႇၼၢႆႇ၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းၵျွၵ်ႉသႄႇ
ဝၢၼ်ႈမျိၼ်းၶျီႇၼၢႆႇ  (မြင်းချီနိုင်ရွာ, Myinchinaing) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇၸပႄႇတေႃး၊ ၸႄႈဝဵင်းၵျွၵ်ႉသႄႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈပၢင်ႇဢူး၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 190555 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇၸလေႇၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 1742 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 2025 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 3767 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းၵျွၵ်ႉသႄႇ
ၶေႃးၸႃႇ၊ ဝဵင်း
ဝဵင်းၶေႃးၸႃႇ (ခေါဇာမြို့ ; Khauzaa) ၼႆႉ ပဵၼ်ဝဵင်းဢၼ်မီး ၸၼ်ႉၸႄႈဝဵင်း ဝဵင်းၼိုင်ႈ ဢၼ်ၶဝ်ႈပႃးဝႆႉတီႈၼႂ်း ၸႄႈဝဵင်းယေး၊ ၸႄႈတွၼ်ႈမေႃႇလမႅင်ႇ၊ ၸႄႈမိူင်းမွၼ်း၊ မိူင်းမျၢၼ်ႇမႃႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝဵင်းၸိူဝ်းမီးၼႂ်း ၸႄႈမိူင်းမွၼ်း ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝဵင်းၸိူဝ်းမီးၼႂ်း မိူင်းမျၢၼ်ႇမႃႇ
လၢဝ်သႂ်၊ ၸၢႆး၊ ၽူႈတႅမ်ႈၵႂၢမ်း
ပိုၼ်းသုၼ်ႇတူဝ်
1944 လိူၼ်ၼူဝ်ႇဝိမ်ႇပိူဝ်ႇၼၼ်ႉ တင်းၵမ်ႇၽႃႇ တိုၵ်ႉပဵၼ်ၽွင်း ၽႆးသိုၵ်းၵမ်ႇၽႃႇပွၵ်ႈသွင် လုၵ်ႉႁိူဝ်ႈႁိူင်း မိူင်းလူႉ ၵွပ်ႈဝႃႇတၵူၼ်းမိူင်းၶူင်းၵၢင် ဢမ်ႇမိူၼ်ၵၼ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ တမ်ႈတီႈ ၼႂ်းမိူင်းတႆးႁဝ်းတႄႉ သိုၵ်းၵျပၢၼ်ႇၶဝ် ၶဝ်ႈမႃးထိုင်သေ ၵူၼ်းဝၢၼ်ႈၵူၼ်းမိူင်းၵေႃႈ ပၢႆႈၽေးသိုၵ်းၵမ်ႇၽႃႇ ပွၵ်ႈသွင်ယူႇ။ ၼႂ်းၼၼ်ႉ လုင်းၸၢႆးပၶႅင်ႇလႄႈ ၵေႃႉပဵၼ်မေးမၼ်း ၼၢင်းဢေးၸိင်ႇၵေႃႈ ပၢႆႈသိုၵ်းၵျပၢၼ်ႇသေ ႁွတ်ႈၽႅဝ်မႃး တမ်ႈတီႈ ၼိူဝ်လွႆဝၢၼ်ႈၼမ်ႉၵတ်းၸႄႈဝဵင်းၵူတ်ႉၶၢႆယူႇ။ ၵေႃႉပဵၼ်ၼၢင်းဢေးၸိင်ႇသမ်ႉ လႆႈပႃးသၼ်ႇထေႇၼၵ်းလူင်ဝႆ့လႄႈ မိူဝ်ႈဝၼ်းလိူၼ် ၼူဝ်ႇဝိမ်ႇပိူဝ်ႇ 30၊ ဝၼ်းၸၼ်ၼၼ်ႉ ၸင်ႇၵိူတ်ႇႁၼ်ၼႃႈ လုၵ်ႈႁူဝ်သၢဝ် (လုၵ်ႈႁူဝ်ၼူမ်း) ပဵၼ်ၵူၼ်းၸၢႆး ဢွၼ်ႇလႄႈ ၸင်ႇသႂ်ႇၸိုဝ်ႈဝႃႈ ၸၢႆးဢၢႆႈၵျေႃႇၸၢမ်ႇယဝ်ႉ။ ၸၢႆးဢၢႆႈၵျေႃႇၸၢမ်ႇၼႆ့ လႆႈဝႃႈ ၵိူတ်ႈၺႃးၽွင်း မိူဝ်ႈၵူၼ်းမိူင်းတူင်ႉတိုၼ်ႇ ၵွပ်ႈမၢၵ်ႇၵွင်ႈမၢၵ်ႇပုမ်းလႄႈ တေလႆႈဝႃႈ မၼ်းၸၢႆးၼႆႉ တေမႃးပဵၼ်ၵေႃႉဢၼ် ႁဵတ်းႁႂ်ႈပိူၼ်ႈ တူင်ႉတိုၼ်ႇၼႆယူႇ။ ၵွပ်ႈၼၼ် ၸၢႆးဢၢႆႈၵျေႃႇၸၢမ်ႇၼႆႉ ၸင်ႇမႃးပဵၼ်ၽူႈတႅမ်ႈၵႂၢမ်း ၸိုဝ်ႈသဵင်ယႂ်ႇ"ၸၢႆးလၢဝ်သႂ်" ၼၼ်ႉယဝ်ႈ။
ပီႈၼွင်ႉႁူမ်ႈတွင်ႉ
ၸၢႆးလၢဝ်သႂ် မီးပီႈၼွင်ႉႁူမ်ႈတွင်ႉ ႁူၵ်းၵေႃႉသေ မၼ်းၸၢႆးပဵၼ် ပီႈဢၢႆႈလူင်ပိူၼ်ႈယဝ်ႈ။ ၵေႃႉၼွင်ႉ ၸိူဝ်းတၢမ်းမၼ်းၼၼ်ႉတႄႉ ၸၢႆးသူၺ်ႇလ (ႁွင်ႉ) ၸၢႆးလိူၼ်ၶမ်း၊ ၸၢႆးဢၢႆႈသၢမ်၊ ၸၢႆးၺုၼ်ႉမွင်ႇ(ႁွင်ႉ) ၸၢႆးသၢႆမၢဝ်း၊ ၸၢႆးတႃး(ႁွင်ႉ) ၸၢႆးလႅင်းသႂ်၊ ၼၢင်းတဵင်းႁၢၼ်ႇယဝ်ႉ။
ပၢၼ်လုၵ်ႈႁဵၼ်း
မိူဝ်ႈ 1947-49 လႆႈၶၢႆ့မႃးယူႇၸွမ်းပေႃႈမႄႈ တမ်ႈတီႈ ဝဵင်းလွႆယဵဝ်ႈ ပွၵ်ႉၸေရးၵုင်းသေ ၶိုၼ်ႈႁူင်း ႁဵၼ်းလႄႈ မိူဝ်ႈ ပီ 1952 ၼၼ်ႉ ဢွင်ႇပူၼ်ႉၸၼ်ႉသၢမ် တမ်ႈတီႈႁူင်းႁဵၼ်း ၸၼ်ႉၵၢင် ဝဵင်းလွႆယဵဝ်ႈယဝ်ႈ။ ဝၢႆးမႄႈသဵင်ႈၵႂႃႇယဝ်ႉ ၸင်ႇလုၵ်ႉလွႆယဵဝ်ႈၶၢႆ့ မႃးယူႇၸွမ်း ပူႇလႄႈၼၢႆး တမ်ႈတီႈဝဵင်းမူႇၸေႈ ပွၵ်ႉၼိူဝ်သေ သိုပ်ႇၶိုၼ်ႈႁဵၼ်းလႄႈ မိူဝ်ႈပီ 1954 ၼၼ်ႉ ဢွင်ႇပူၼ်ႉၸၼ်ႉႁႃႈ တမ်ႈတီႈ ႁူင်းႁဵၼ်း ၸၼ်ႉၵၢင် မူႇၸေႈယဝ်ႈ။ ဝၢႆးသေၼၼ်ႉ ၵေႃႉပဵၼ်ပူႇလႄႈပေႃႈ သူင်ႇၵႂႃႇၶိုၼ်ႈႁူင်းႁဵၼ်း ႁူင်းသဝ်း Steler Maris Convent တီႈဝဵင်းၵူတ်ႉၶၢႆသွင်ပီ၊ သိုပ်ႇၵႂႃႇၶိုၼ်ႈႁူင်းႁဵၼ်းႁူင်းသဝ်း ၸၼ်ႉၵၢင် ၼိူဝ်ၵွင်းၼွင်ၸၢင်ႉ ဝဵင်းၼမ်ႉၶမ်းသေ မိူဝ်ႈပီ 1957 ၼၼ်ႉ ဢွင်ႇပူၼ်ႉၸၼ်ႉၸဵတ်းယဝ်ႈ။ ထိုင်မႃး 1957 တေႃႇထိုင် 1958 ၼၼ်ႉ ၸွမ်းၼင်ႇၼႃႈၵၢၼ် ဢိၵ်ႇသၢႆငၢႆၵူႈပိူင်ပိူင်သေ ၵေႃႉပဵၼ်ပူႇလႄႈပေႃႈ ၸင်ႇၶၢႆႉၵႂႃႇယူႇသဝ်းတီႈ တူၼ်ႈတီးလႄႈ ၸၢႆးလၢဝ်သႂ်လႄႈ ၼွင်ႉမၼ်းၵေႃႈ လႆႈမႃးသိုပ်ႇ ၶိုၼ်ႈႁူင်းႁဵၼ်း ၸၼ်ႉသုင်မၢႆၼိုင်ႈ တီႈဝဵင်းတူၼ်ႈတီးယူႇ။ ထိုင်မႃး 1958-59 ၼၼ်ႉ ဢွင်ႇပူၼ်ႉ ၸၼ်ႉပႅတ်ႇယဝ်ႈ။ ဢမ်ႇႁိုင်ဢမ်ႇၼၢၼ်း ၼႃႈၵၢၼ်ပူႇသမ်ႉ တူၵ်းတီႈဝဵင်းတႃႈၵုင်ႈလႄႈ သမ်ႉလႆႈၶၢႆ့ ၸွမ်းပူႇသေၵႂႃႇ ယူႇႁူင်းႁဵၼ်းႁူင်းသဝ်းၵူႇသျိၼ်ႇ တီႈဢလူင်ႇယဝ်ႈ။ (ယၢမ်းလဵဝ် ပဵၼ်ႁူင်းႁဵၼ်းၸၼ်ႉသုင်မၢႆသီႇ) ထိုင်မႃး 1960-1961 ဢွင်ႇပူၼ်ႉ ၸၼ်ႉၵဝ်ႈ (High School Final)သေ သိုပ်ႇၶိုၼ်ႈၸၼ်ႉသိပ်းယူႇ။ တေလႆႈဝႃႈ ၸူဝ်ႈပၢၼ်လုၵ်ႈႁဵၼ်း ၸၢႆးလၢဝ်သႂ်ၼႆၵေႃႈ လႆႈဝႃႈသုတ်းၵႂႃႇတမ်ႈတီႈ ၸၼ်ႉသိပ်း ၼႆႉၵူၺ်းၼႆယဝ်ႉ။ ၵူၺ်းၵႃႈ ၸူဝ်ႈပၢၼ်လုၵ်ႈႁဵၼ်းၽဝမိူင်းၵူၼ်း ၼၼ်ႉတႄႉ တိုၼ်းတေလႆႈသိုပ်ႇႁဵၼ်းၵႂႃႇ တေႃႇပေႃး သဵင်ႈၸူဝ်ႈသုတ်းပၢၼ်ယူႇ။
ဝႃႇသၼႃႇ
ၸိူဝ်ႉၽၼ်းၼိုင်ႈဢၼ်ၼၼ်ႉ သင်ဝႃႈ ပႆႇလႆႈၵႂႃႇတူၵ်းသႂ်ႇ တီႈၽုၼ်ႇလိၼ်လီ၊ ပႆႇလႆႈၺႃး ၼမ်ႉၽူၼ်၊ ပႆႇလႆႈၺႃးသၢႆလႅတ်ႇၸိုင် မၼ်းပႆႇၸၢင်ႈ ၽုတ်းဢွၵ်ႇပဵၼ်တူၼ်ႈမၢၵ်ႇမွၵ်ႇမႃးလႆႈ။ ၸၢႆးလၢဝ်သႂ် ၵေႃႈတေႃႈမိူၼ်ၼၼ်ၼင်ႇၵဝ်ႇ။ မီးဝႃႇသၼႃႇ လွင်ႈပၢႆးမွၼ်းသေတ ပႆႇပဵၼ်မႃးသင်။ ၵူၺ်းၵႃႈ ထိုင်မႃး 1972-73 မႅၼ်ႈၽွၼ်းယၢမ်းသၢင်ႇတေႃႇလႄႈ လႆႈၵႂႃႇဢတ်းၵႂၢမ်းတႆးပၢၼ်မႂ်ႇ တမ်ႈတီႈ ႁူင်းပွႆႇသဵင်တႆး ဝဵင်းၵဵင်းႁၢႆးလႄႈ တေလႆႈဝႃႈ ၸိူဝ်ႉၽၼ်းဝႃႇသၼႃႇ လွင်ႈတႅမ်ႈၽဵင်းၵႂၢမ်း တႄႉၽုတ်းပေႃႇ ၼေႃႇဢွၵ်ႇမႃး ယူႇယဝ်ႈ။ ယွၼ်ႉဝႃႈ ၵေႃႉပဵၼ်ၼွင်ႉမၼ်း ၸၢႆးသၢႆမၢဝ်း ယၢမ်ႈလႆႈၵႂႃႇဢတ်းသဵင် တမ်ႈတီႈ ၵဵင်းႁၢႆးလႄႈ သဵၼ်ႈတၢင်းဢၼ်ၼႆႉ ၸင်ႇတေပိုတ်ႇၽုၺ်ႇၵႂႃႇ ပုၼ်ႈတႃႇမၼ်းၼႆၵေႃႈ ဝႃႈလႆႈယူႇ။ ၶႃပီႈၼွင်ႉၼႆႉ ၵေႃႉပီႈ ၵေႃႉတႅမ်ႈၵႂၢမ်း ၵေႃႉၼွင်ႉသမ်ႉၵေႃႉႁွင်ႉလႄႈ တေလႆႈဝႃႈ သွင်ပီႈၼွင်ႉ ၵွင်ႉၶႅၼ်ၸုင်မိုဝ်းၵၼ် ႁဵတ်းလွင်ႈပၢႆးမွၼ်းပၼ် ပုၼ်ႈတႃႇၵူၼ်းမိူင်းတႆးၼႆယဝ်ႉ။
ထူႇ
ထူႇၼႆႉ ပေႃးမီးသွင်လႅမ်ႈ ၸင်ႇတေၸၢင်ႈ ၵိပ်ႈၵိၼ်ၼိူဝ်ႉၼင်ႇၼၼ် ၶႃသွင်ၵေႃႉပီႈၼွင်ႉၵေႃႈ တေႃႈမိူၼ်ၼင်ႇ မႆႉထူႇၵူႈၼိုင်ႈယဝ်ႉ။ ၵပ်းၵၢႆႇလူၺ်ႈ ထူႇၼႆႉ ၼႂ်းပိုၼ်းထုင်ႉမၢဝ်းၵေႃႈ တေႃႈၸိုဝ်ႈသဵင်ယႂ်ႇ လူၺ်ႈ ၸဝ်ႈသိူဝ်ၶၢၼ်ႇၽလႄႈ ၼွင်ႉၸၢႆးမၼ်း ၸဝ်ႈသၢမ်လူင် သွင်ပီႈၼွင်ႉသေ ဢဝ်ပဵၼ် ၶေႃႈၵႂၢမ်းသင်ႇသွၼ်ၶိုၵ်ႉလိုၵ်ႉမႃး တေႃႇမိူဝ်ႈလဵဝ်ယူႇ။ လွင်ႈတၢင်း မၼ်းမီးၼင်ႇၼႆ- ၽွင်းမိူဝ်ႈ ၸဝ်ႈသၢမ်လူင် ၵႂႃႇပွင်ၵၢၼ်ၼႃႈ သိုၵ်း ၵႂႃႇမႄႇၶႂၢၵ်ႈၼႃႈလိၼ် မိူင်းမၢဝ်းလူင် တင်း မိူင်းရၶႅင်ႇ၊ ဢႃႇသမ်ႇ၊ မၼိပူႇမိူဝ်ႈ ဢေႇတီႇ 1230 ၼၼ်ႉသေ ဢွင်ႇပႄႉမႃးၼၼ်ႉ ႁူဝ်သိုၵ်းၵမ်ႈၽွင်ႈ ၶႃႉၶၢႆလူလၢႆလႄႈ ၸဝ်ႈသိူဝ်ၶၢၼ်ႇၽ ထၢင်ႇၽိတ်းဝႃႈ ၼွင်ႉၸၢႆးမၼ်း တေဢၢၼ်းလုၵ်ႉၽိုၼ်ႉႁိမ်ဢဝ် ပလၢင်ႇၼႆသေ ၸင်ႇတေဢွႆႇငူၼ်ႉပၼ် ၸဝ်ႈၶုၼ် သၢမ်လူင် လႆႈၼွၼ်းၽေးၵႂႃႇယဝ်ႉ။ ဝၢႆးသေ ၼွင်ႉၸၢႆးမၼ်း ဢမ်ႇမီးယဝ်ႉ ၵေႃႉပဵၼ်မႄႈၶဝ် ၸင်ႇတမ်းၽိူၼ်ၶဝ်ႈပၼ် ၸဝ်ႈသိူဝ်ၶၢၼ်ႇၽယူႇ။ တီႈၼႂ်းမူႇၶဝ်ႈၼၼ်ႉ ၵူၺ်းသႂ်ႇမႃးပၼ် ထူႇလႅမ်ႈလဵဝ်ၵူၺ်း။ ၸဝ်ႈသိူဝ်ၶၢၼ်ႇၽလႆႈႁၼ်ၼင်ႇၼၼ် ၸင်ႇၶႂ်ႈၸေသ ထၢမ်ဝႃႈ "ၽႂ်ၼႆႉ သႂ်ႇမႃး ထူႇလႅမ်ႈလဵဝ် တေႁဵတ်း ႁိုဝ် ၵိပ်ႈၵိၼ်သင်လႆႈ" ၼႆယဝ်ႉ။ ၵေႃႉပဵၼ်ၸဝ်ႈမႄႈ ၸင်ႇၶိုၼ်းတွပ်ႇဝႃႈ "ၵေႃႉပဵၼ်မႄႈ ၵေႃႉသႂ်ႇမႃးဢိူဝ်ႈ၊ မိူၼ်ၸိူင်ႉၼင်ႇမႆႉထူႇ လႅမ်ႈလဵဝ် ဢမ်ႇၵိပ်ႈဢဝ်သင်လႆႈၼၼ်ႉ ဝၢႆးမႂ်း ဢဝ်တၢႆၼွင်ႉၸၢႆးမႂ်းယဝ်ႉ မႂ်းလုၵ်ႈၵေႃႉလဵဝ် တေႁဵတ်းႁိုဝ် ဢဝ်ဝၢၼ်ႈမိူင်းလႆႈထႅင်ႈတီႈလႂ်" ၼႆယူႇ။ ၶေႃႈၵႂၢမ်းဢၼ်ၸဝ်ႈမႄႈလၢတ်ႈၼႆႉ ပဵၼ်ပၢႆးဝူၼ်ႉလိုၵ်ႉ ၶေႃႈၵႂၢမ်းသင်ႇသွၼ်ဢွၼ်လီ ပုၼ်ႈတႃႇ ပီႈၼွင်ႉၵၼ် တေလႆႈၽွမ်ႉၵၼ်၊ ယႃႇပေႁဵတ်းၵူတ်ႉတေႃႇၵၼ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၸၢႆးလၢဝ်သႂ်လႄႈ ၸၢႆးသၢႆမၢဝ်းၼႆႉၵေႃႈ တေႃႈမိူၼ်ၼင်ႇ မႆႉထူႇသွင်လႅမ်ႈ ႁူမ်ႈႁွမ်းၵၼ် ႁဵတ်းၵၢၼ်ပၢႆးမွၼ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၽဵင်းၵႂၢမ်းၸိုဝ်ႈသဵင်ယႂ်ႇ
ထိုင်မႃး 1976-77 ၼၼ်ႉ ၵေႃႉပဵၼ်ၸဝ်ႈၶွင်လၢၼ်ႉ New Brother ၼႃႈၵၢတ်ႇ တူၼ်ႈလမ်းယႆး ဝဵင်းၵဵင်းႁၢႆး ၽၢၵ်ႇလိၵ်ႈသင်ႇၶေႃႈၵႂၢမ်းဝႃႈ ႁႂ်ႈၸၢႆးသၢႆမၢဝ်း မႃးႁွင်ႉၽဵင်းၵႂၢမ်းတႆး ပၢၼ်မႂ်ႇၼႆလႄႈ ၶႃသွင်ၵေႃႉပီႈၼွင်ႉ ၸင်ႇလႆႈႁွတ်ႈၵႂႃႇတီႈ ၵဵင်းႁၢႆးယဝ်ႈ။ ၸၢႆးလၢဝ်သႂ် ၵေႃႉပဵၼ်ပီႈသမ်ႉ တႅမ်ႈၽဵင်းၵႂၢမ်း၊ ၵေႃႉပဵၼ်ၼွင်ႉ ၸၢႆးသၢႆမၢဝ်းသမ်ႉ ႁွင်ႉၵႂၢမ်းသေ လႆႈဢတ်း ဢွၵ်ႇမႃး ၽဵင်းၵႂၢမ်းတႆးဝၢၼ်ႁူ ၶႅပ်းၵႂၢမ်းၸၢႆးသၢႆမၢဝ်း မၢႆ001,002,003 ၸိူဝ်းၼၼ်ႉယဝ်ႈ။ ၸိုဝ်ႈၽူႈ တႅမ်ႈၵႂၢမ်း ဢၼ်ဝႃႈ ၸၢႆးလၢဝ်သႂ် ၼႆၵေႃႈ တူဝ်ၸဝ်ႈၵဝ်ႇ ၵေႃႉဝူၼ်ႉဝႃႈ ၶႂ်ႈႁႂ်ႈပဵၼ် လွင်ႈၵတ်းယဵၼ် ႁိူဝ်ႈလႅင်းပၼ် ပုၼ်ႈတႃႇၵူၼ်းတင်းၼမ် ၼႆသေ ၸင်ႇ တေလိူၵ်ႈဢဝ်ၸိုဝ်ႈ လၢဝ်သႂ် ယဝ်ႉ။ မိူဝ်ႈတႄႇတႅမ်ႈၵႂၢမ်းၼၼ်ႉတႄႉ ႁူႉတၵႃႈမီး တၢင်းယၢပ်ႇ ၵွပ်ႈပိူဝ်ႈ ပႆႇလႅၼ်ႇလွင်ႈပၢႆးဝူၼ်ႉ၊ လွင်ႈ တူၼ်းၵႂၢမ်းၸိူဝ်းၼၼ်ႉယူႇ။ ၵူၺ်းၵႃႈ ၽိုၵ်းၵႂႃႇၽိုၵ်း မႃးတိၵ်းတိၵ်းလႄႈ ဢၼ်ၼိုၵ်းၼၼ်ႉၵေႃႈ ယဵၼ်း ပဵၼ်မႃး ဢၼ်လႅတ်း၊ ၵၼ်ၵႅၵ်းၼၼ်ႉၵေႃႈ တေႃႈမေႃယဵၼ်းပဵၼ်ဢၼ်လီမႃးယူႇ။ ၸၢႆးလၢဝ်သႂ်ၵေႃႈ တေႃႈၼင်ႇၼႆၼင်ႇၵဝ်ႇ။ ၵမ်ႈၽွင်ႈထၢင်ႇဝႃႈ တႃႇတေမေႃတႅမ်ႈၵႂၢမ်းၼၼ်ႉ တေလႆႈမေႃႁႆႇတိင်ႇလီလီၵွၼ်ႇ ၼႆလႂ်ယဝ်ႉ။ တီႈတႄႉမၼ်း ဢမ်ႇၸႂ်ႈၸိူင်ႉၼၼ် မိူၼ် ၼင်ႇၸၢႆးလၢဝ်သႂ်ၼႆႉ မိူဝ်ႈမၼ်းတႄႇတႅမ်ႈၵႂၢမ်းၼၼ်ႉ မၼ်းၸၢႆး ဢမ်ႇမေႃႁႆႇတိင်ႇၼႆယဝ်ႉ။ ၵူၺ်းၵႃႈ သင်ဝႃႈ တူဝ်ၸဝ်ႈၵဝ်ႇၵေႃႈ မေႃႁႆႇတိင်ႇလီတႄႉၸိုင် ၶေႃႈၵႂၢမ်းဢိၵ်ႇသဵင်တွႆႇၸိူဝ်းၼႆႉၵေႃႈ မၼ်းပဵၼ်မႃး ၸွမ်းၼင်ႇ ဢၼ်ၵၢင်ၸႂ်ႁဝ်းၶႂ်ႈပဵၼ် မိူၼ်ၼင်ႇ ၵႂၢမ်း ၸၢႆးမူး ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၶေႃႈၵႂၢမ်း ၸၢႆးလၢဝ်သႂ်ၵေႃႈ ၶႅမ်ႉလိုၵ်ႉ သဵင်ၵႂၢမ်း ၸၢႆးသၢႆမၢဝ်းၵေႃႈ ၶႅမ်ႉၶိုၵ်ႉလႄႈ ၶႅပ်းၵႂၢမ်း 001,002,003 ၸိူဝ်းၼႆႉ ယဵၼ်းပဵၼ်ၼမ်ႉၽိုင်ႈ ၼမ်ႉဢွႆႈ ၸဵမ်းၸွႆႈၸွႆႈ ဝၢၼ်ၶဝ်ႈထိုင် ၼႂ်းႁူ ပီႈၼွင်ႉ တႆး ၸိုမ်ႉၶဝ်ႈထိုင် ၼႂ်းမၢၵ်ႇႁူဝ်ၸႂ် ပီႈၼွင်ႉတႆးလိုၵ်ႉလိုၵ်ႉၼၼ်ႉယူႇ။ ဝၢႆးသေ ဢတ်းၶႅပ်းၵႂၢမ်းယဝ်ႉ ၶိုၼ်းပွၵ်ႈမႃး ၸွမ်းသဵၼ်ႈတၢင်း လၢင်းၶိူဝ်း ၼႃးၵူင်း မိူင်းပၼ်ႇ ပုင်ႇပႃႇၶႅမ်သေ ၽွင်းမိူဝ်ႈႁွတ်ႈထိုင် ဝၢၼ်ႈၼွင်လိူဝ်ႇၼၼ်ႉ လႆႈထူပ်းၺႃး ၸၢႆးမူး ဢၼ်တိုၵ်ႉႁဵတ်းမေႃသွၼ် ႁူၺ်ႈၸွႆး(မိူင်းပၼ်ႇ)ၼၼ်ႉသေ တႄႇႁူႉၸၵ်း မၵ်းၸိုဝ်ႈၵၼ်မႃးယဝ်ႈ။
ၸိုဝ်ႈၽဵင်းၸႆၢးလၢဝ်သႂ်ၵမ်ႈၽွင်ႈ
လိူဝ်သေၽဵင်းၵႂၢမ်းပႃႈၼိူဝ်ၸိူဝ်းၼႆႉ ယင်းမီးထႅင်ႈတၢင်းၼမ်၊ ၽဵင်းၵႂၢမ်းၸႆၢးလဝ်သႂ်တႅမ်ႈဝႆႉတင်းမူတ်း မီးမွၵ်ႈသွင်ႁဵင်ပႆၢယူႇၼႆယဝ်ႉ။
သဵင်ႈမုၼ်
လွင်ႈၸႆၢးလၢဝ်သႂ် လႆႈလူႉသဵင်ႈမုၼ် ၼႂ်းဝၼ်းထိ 7 လိူၼ်ဢေႃးၵတ်ႉ ပီၶရိတ်ႉ 2023 တီႈႁိူၼ်းမၼ်းၸဝ်ႈၼႂ်းဝဵင်းပၢင်ႇဢူႈလူင်(မေႇမျဵဝ်ႉ) - ၼႆၼၼ်ႉ ပီႈၼွင်ႉတႆးၵူႈတီႈၵူႈလႅၼ် ဢွၼ်ၵၼ်ၼႄလွင်ႈသဝ်ႈမွင်လႄႈလွင်ႈၼပ်ႉယမ်ၸႆၢးလၢဝ်သႂ် တီႈၼႂ်းသိုဝ်ႇဝူင်းၵူၼ်း(social media)ၸိူဝ်းၼၼ်ႉ တင်းၼမ်တင်းလႆၢယူႇယဝ်ႉ။
တိတ်ႉၶွၵ်ႉ၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းၸိၼ်ႉၵၢႆႇ
ဝၢၼ်ႈတိတ်ႉၶွၵ်ႉ  (သစ်ခေါက်ရွာ, Thitkhauk) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇတိတ်ႉၶွၵ်ႉ၊ ၸႄႈဝဵင်းၸိၼ်ႉၵၢႆႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈၵျွၵ်ႉသႄႇ၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 190758 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇၸလေႇၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 1709 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 1854 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 3563 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းၸိၼ်ႉၵၢႆႇ
ၼူမ်း
ၼူမ်း
တုမ်ႇၼိူဝ်ႉပူမ်လူင် ဢၼ်မီးတီႈၼႃႈ ဢူၵ်းၵူၼ်း၊ ဢၼ်မီးတႂ်ႈတွင်ႉ တူဝ်သတ်း၊ တီႈတူဝ်မႄႈ ၸမ်ႉ ဝၢႆးလဵင်ႉလုၵ်ႈယဝ်ႉ ဢွၵ်ႇပၼ် ၼမ်ႉၼူမ်း။
တပျေႇပိၼ်ႇ၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၵူၵ်ႉၵူဝ်ႇၵူင်း
ဝၢၼ်ႈတပျေႇပိၼ်ႇ  (သပြေပင်ရွာ, Thapyaypin) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇၵူၵ်ႉၵူဝ်ႇၵူင်း၊ ၸႄႈဝဵင်းမဵၵ်ႉထီႇလႃႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈမဵၵ်ႉထီႇလႃႇ၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 193921 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇၵူၵ်ႉၵူဝ်ႇၵူင်းၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 1198 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 1424 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 2622 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းမဵၵ်ႉထီႇလႃႇ
ဢၢႆႇတႃႇ၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းတွင်ႇတႃႇ
ဝၢၼ်ႈဢၢႆႇတႃႇ  (အိုင်သာရွာ, Aingthar) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇတလၢႆးယႅတ်ႉ (ယႂႃႇတိတ်ႉ)၊ ၸႄႈဝဵင်းတွင်ႇတႃႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈမျိၼ်းၶျၢၼ်ႇ၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 191482 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇတလၢႆးယႅတ်ႉ (ယႂႃႇတိတ်ႉ)ၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 979 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 1194 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 2173 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
တႃႈႁိူဝ်းမိၼ် မျဵၵ်ႉ
တႃႈႁိူဝ်းမိၼ် မျဵၵ်ႉ ၼႆႉ ပဵၼ်တႃႈႁိူဝ်းမိၼ် ဢၼ်မီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းမျဵၵ်ႉ၊ ၸႄႈတိူင်းတၼိၼ်းတႃႇယီႇ၊ မိူင်းမျၢၼ်ႇမႃႇ ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:တႃႈႁိူဝ်းမိၼ် တီႈ မိူင်းမျၢၼ်ႇမႃႇ ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ၸႄႈတိူင်းတၼိၼ်းတႃႇယီႇ
ၼွင်သႅဝ်း၊ ဝၢၼ်ႈ
ဝၢၼ်ႈၼွင်သႅဝ်း (, Naungsheao, နောင်ရှောင်း) ၼႆႉ ပဵၼ်ဝၢၼ်ႈ ဢၼ်ယၢမ်ႈမီးမႂ်း ၽၢႆႇတူၵ်း ၸႄႈဝဵင်းမိူင်းၼၢႆး၊ ၸႄႈတွၼ်ႈ လၢင်းၶိူဝ်း၊ မိူင်းတႆးသေ ယၢမ်းလဵဝ်တႄႉ ပဵၼ်ဝၢၼ်ႈႁၢမ်းၵႂႃႇယဝ်ႉ။
တႃႈႁိူဝ်းမိၼ် ပူၵ်ႉပျိၼ်း
တႃႈႁိူဝ်းမိၼ် ပူၵ်ႉပျိၼ်း ၼႆႉ ပဵၼ်တႃႈႁိူဝ်းမိၼ် ဢၼ်မီးတီႈ ဝဵင်းပူၵ်ႉပျိၼ်း၊ ၸႄႈတိူင်းတၼိၼ်းတႃႇယီႇ၊ မိူင်းမျၢၼ်ႇမႃႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:တႃႈႁိူဝ်းမိၼ် တီႈ မိူင်းမျၢၼ်ႇမႃႇ ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ၸႄႈတိူင်းတၼိၼ်းတႃႇယီႇ
မႄးၵူင်း၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းၵျွၵ်ႉသႄႇ
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းၵျွၵ်ႉသႄႇ
တီႇတႄး၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းၸိၼ်ႉၵၢႆႇ
ဝၢၼ်ႈတီႇတႄး  (သည်တည်းရွာ, Theite) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇတီႇတႄး၊ ၸႄႈဝဵင်းၸိၼ်ႉၵၢႆႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈၵျွၵ်ႉသႄႇ၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 190750 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇၸလေႇၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 154 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 179 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 333 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းၸိၼ်ႉၵၢႆႇ
ဢွင်ႇမိင်ႇၵလႃႇၵႂႅတ်ႉတိတ်ႉ၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းတႃႇၸီႇ
ဝၢၼ်ႈဢွင်ႇမိင်ႇၵလႃႇၵႂႅတ်ႉတိတ်ႉ  (အောင်မင်္ဂလာကွက်သစ်ရွာ, Aungmingalarkwetthit) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇၺွင်ႇယၢၼ်းမျူဝ်ႉမ၊ ၸႄႈဝဵင်းတႃႇၸီႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈမဵၵ်ႉထီႇလႃႇ၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 194445 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇၺွင်ႇယၢၼ်းမျူဝ်ႉမၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 962 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 1115 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 2077 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ဢၢင်ႈဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းတႃႇၸီႇ
ပေႇပိၼ်ႇလေး၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းပျေႃႇပွႆႇ
ဝၢၼ်ႈပေႇပိၼ်ႇလေး  (ပေပင်လေးရွာ၊ Paypinlay) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇတၽၢၼ်းၶျွင်း၊ ၸႄႈဝဵင်းပျေႃႇပွႆႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈယမႄးတိၼ်း၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 193033 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇတၽၢၼ်းၶျွင်းၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 1774 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 2170 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 3944 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
မူင်ႇယူဝ်း၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းတွင်ႇတႃႇ
ဝၢၼ်ႈမူင်ႇယူဝ်း  (မုံရိုးရွာ, Monyoe) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇတလၢႆးယႅတ်ႉ (ယႂႃႇတိတ်ႉ)၊ ၸႄႈဝဵင်းတွင်ႇတႃႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈမျိၼ်းၶျၢၼ်ႇ၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 191481 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇတလၢႆးယႅတ်ႉ (ယႂႃႇတိတ်ႉ)ၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 979 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 1194 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 2173 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ပေႇပိၼ်ႇလေး၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းပျေႃႇပွႆႇ
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းပျေႃႇပွႆႇ
မျေႇၸၵွင်း၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းမျိၼ်းၶျၢၼ်ႇ
ဝၢၼ်ႈမျေႇၸၵွင်း  (မြေစကောင်းရွာ, Myaysakaung) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇၵၢၼ်ႇၶျေႃး၊ ၸႄႈဝဵင်းမျိၼ်းၶျၢၼ်ႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈမျိၼ်းၶျၢၼ်ႇ၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 191225 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇၸလေႇၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 1955 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 2194 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 4149 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
မူင်ႇယူဝ်း၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းတွင်ႇတႃႇ
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းတွင်ႇတႃႇ
မျေႇၸၵွင်း၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းမျိၼ်းၶျၢၼ်ႇ
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းမျိၼ်းၶျၢၼ်ႇ
ထဵင်ႇဢိၼ်း၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းပျေႃႇပွႆႇ
ဝၢၼ်ႈထဵင်ႇဢိၼ်း  (ထိန်အင်းရွာ၊ Hteininn) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇတၽၢၼ်းၶျွင်း၊ ၸႄႈဝဵင်းပျေႃႇပွႆႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈယမႄးတိၼ်း၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 193034 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇတၽၢၼ်းၶျွင်းၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 1774 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 2170 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 3944 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းပျေႃႇပွႆႇ
ၵျွၵ်ႉတႂိၼ်း၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းမလႅင်ႇ
ဝၢၼ်ႈၵျွၵ်ႉတႂိၼ်း  (ကျောက်တွင်းရွာ, Kyauktwin) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇ ဢၢႆႇမယူဝ်း ၊ ၸႄႈဝဵင်းမလႅင်ႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈမဵၵ်ႉထီႇလႃႇ၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 194168 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇ ဢၢႆႇမယူဝ်းၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 345 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 432 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 777 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းမလႅင်ႇ
ဢူၵ်ႉၼႄးပူၵ်ႉ၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းမဵၵ်ႉထီႇလႃႇ
ဝၢၼ်ႈဢူၵ်ႉၼႄးပူၵ်ႉ  (အုပ်နှဲပုတ်ရွာ, Okehnepoke) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇၵူၵ်ႉၵူဝ်ႇၵူင်း၊ ၸႄႈဝဵင်းမဵၵ်ႉထီႇလႃႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈမဵၵ်ႉထီႇလႃႇ၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 193925 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇၵူၵ်ႉၵူဝ်ႇၵူင်းၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 1198 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 1424 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 2622 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ၽိသၼုလူၵ်ႈ
ၽိသၼုလူၵ်ႈ (လိၵ်ႈထႆးพิษณุโลก) ၼႆႉ ပဵၼ်ဝဵင်းၵိုၵ်းပိုၼ်း ဢၼ်မီးတီႈ မိူင်းထႆး ပွတ်းႁွင်ႇ တွၼ်ႈတႂ်ႈ၊ မီးဝႆႉတီႈၼႂ်း ၵၢင်ၶိုင်ႈ ၼႂ်းၵႄႈ ၵုင်းထဵပ်ႈ လႄႈ ၵဵင်းမႂ်ႇယဝ်ႉ။ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်းမၼ်း တေမီးယူႇ မွၵ်ႈ ႘႐,႐႐႐ ၼႆႉ။
မိူင်းၶႅၼ်ႇၼေႇတႃႇ
ၶႅၼ်ႇၼေႇတႃႇ ၼႆႉ ပဵၼ်မိူင်း ဢၼ်မီးတီႈ ဢမႄႇရိၵႁွင်ႇ ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ တီႈမၼ်း မီးဝႆႉ သိပ်းၸႄႈမိူင်း လႄႈ ၼႃႈလိၼ်ၽွင်းငမ်း သၢမ်တီႈ ဢၼ်မႄႇၶႂၢၵ်ႈမႃးတီႈ ပၢင်ႇလၢႆႇ ဢတ်ႉလၼ်းတိတ်ႉ တေႃႇ ပၢင်ႇလၢႆ ပၸိၽိၵ်ႉ လႄႈ တီႈၽၢႆႇႁွင်ႇၼႆႉ တေႃႇထိုင် ပၢင်ႇလၢႆႇ ဢႃႇတိၵ်ႉ၊ ဢၼ်မီးတၢင်းၵႂၢင်ႈ 9.98 e6km2 ဢၼ်ႁဵတ်းႁႂ်ႈ မၼ်းပဵၼ် မိူင်းဢၼ်ယႂ်ႇသုတ်း-ထူၼ်ႈသွင် ၸွမ်းလူၺ်ႈ ၼႃႈလိၼ်ႁူမ်ႈသဵင်ႈ ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ တီႈ ၽၢႆႇၸၢၼ်း လႄႈ ၽၢႆႇတူၵ်းမၼ်း မီးဝႆႉ လႅၼ်လိၼ် ဢၼ်ၶၼ်ႈၵၼ်ဝႆႉတင်း မိူင်းႁူမ်ႈတုမ် ဢႃႇမႄႇရိၵ ဢၼ်မီးတၢင်းယၢဝ်း 8891 km ၼၼ်ႉ ပဵၼ် လႅၼ်လိၼ်ၼိူဝ်ၵွင်းလိၼ် ဢၼ်ယၢဝ်းသေပိူၼ်ႈထိသုတ်း တီႈၼႂ်း လူၵ်ႈယဝ်ႉ။ ဝဵင်းငဝ်ႈၸိုင်ႈ ၶႅၼ်ႇၼေႇတႃႇၼႆႉ ပဵၼ် ဢွၵ်ႉတဝႃႇသေ ဢွင်ႈတီႈဝဵင်းလူင် ဢၼ်ယႂ်ႇသေပိူၼ်ႈ သၢမ်တီႈၼၼ်ႉ ပဵၼ် တူဝ်ႇရွၼ်ႇတူဝ်ႇ၊ မွၼ်ႇထရီႇယႄႇလ် လႄႈ ဝႅၼ်ၶူးဝႃး ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ဢေႇပရႄႇ 2030
(26) ဝၼ်း
5
ၸၢင်ႈသႅင်၊ ဝၢၼ်ႈ
ဝၢၼ်ႈၸၢင်ႈသႅင် (, Zaangseng, စန်ဆိုင်) ၼႆႉ ပဵၼ်ဝၢၼ်ႈ ဢၼ်ယၢမ်ႈမီးမႂ်း ၽၢႆႇတူၵ်း ၸႄႈဝဵင်းမိူင်းၼၢႆး၊ ၸႄႈတွၼ်ႈ လၢင်းၶိူဝ်း၊ မိူင်းတႆးသေ ယၢမ်းလဵဝ်တႄႉ ပဵၼ်ဝၢၼ်ႈႁၢမ်းၵႂႃႇယဝ်ႉ။
ၼတ်ႉၶျူဝ်ႇတေႃး၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းမျိၼ်းၶျၢၼ်ႇ
ဝၢၼ်ႈၼတ်ႉၶျူဝ်ႇတေႃး  (နှပ်ချိုတောရွာ, Hnatchotaw) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇၵၢၼ်ႇၶျေႃး၊ ၸႄႈဝဵင်းမျိၼ်းၶျၢၼ်ႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈမျိၼ်းၶျၢၼ်ႇ၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 191222 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇၵၢၼ်ႇၶျေႃးၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 1955 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 2194 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 4149 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းမျိၼ်းၶျၢၼ်ႇ
တႃႈႁိူဝ်းမိၼ် ၵျွၵ်ႉၽျူႇ
တႃႈႁိူဝ်းမိၼ် ၵျွၵ်ႉၽျူႇ ၼႆႉ ပဵၼ်တႃႈႁိူဝ်းမိၼ် ဢၼ်မီးတီႈ ဝဵင်းၵျွၵ်ႉၽျူႇ၊ ၸႄႈမိူင်းရၶႅင်ႇ လႄႈ ပဵၼ် တႃႈႁိူဝ်းမိၼ်ပိူင်လူင် ဢၼ်ၵပ်းသိုပ်ႇပၼ်ၵူႈတီႈတီႈ ၼႂ်းမိူင်းမျၢၼ်ႇမႃႇၼႆႉယဝ်ႉ။ မီးဝႆႉတီႈၼႂ်းၵႄႈ လတ်ႉတီႇၵျုႁွင်ႇ 19 တီႇၵရီႇ၊ 25 မိတ်ႉၼိတ်ႉ၊ 35 ၸႅၵ်ႉၵၢၼ်ႉ လႄႈ လွင်ႇၵျီႇၵျု 93 တီႇၵရီႇ ၊ 32 မိတ်ႉၼိတ်ႉ၊ 05 ၸႅၵ်ႉၵၢၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉတႃႈႁိူဝ်းမိၼ်ၼႆႉ ပဵၼ် KYP လႄႈ VYKP ယဝ်ႉ။ တၢင်းလဵၼ်ႈႁိူဝ်းမိၼ်ၼႆႉ တၢင်းယၢဝ်း မီး 4600 ထတ်းသေ ပဵၼ် တၢင်းမဵဝ်းသိူဝ်ႇယၢင်ယဝ်ႉ။
သၢႆၵၢၼ်မိၼ်
မိူဝ်ႈဢွၼ်တၢင်းၼႆႉ Air Mandalay လႄႈ Yangon Airways ၶဝ် ယၢမ်ႈလဵၼ်ႈမႃးသေတႃႉ ယၢမ်းလဵဝ်တႄႉ မီး သၢႆၵၢၼ်မိၼ် မျၢၼ်ႇမႃႇ ဢၼ်လဵဝ်ၵူၺ်းယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:တႃႈႁိူဝ်းမိၼ် တီႈ မိူင်းမျၢၼ်ႇမႃႇ ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ၸႄႈမိူင်းရၶႅင်ႇ
ၸိၼ်ႉတႂိၼ်း၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းၸိၼ်ႉၵၢႆႇ
ဝၢၼ်ႈၸိၼ်ႉတႂိၼ်း  (စဉ့်တွင်းရွာ, Sinttwin) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇတပျေႇယူဝ်း၊ ၸႄႈဝဵင်းၸိၼ်ႉၵၢႆႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈၵျွၵ်ႉသႄႇ၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 190696 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇၸလေႇၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 1391 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 1557 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 2948 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းၸိၼ်ႉၵၢႆႇ
တႃႈႁိူဝ်းမိၼ် ၵႂႃႉ
တႃႈႁိူဝ်းမိၼ် ၵႂႃႉ ၼႆႉ ပဵၼ်တႃႈႁိူဝ်းမိၼ် ဢၼ်မီးတီႈ ဝဵင်းၵႂႃႉ၊ ၸႄႈမိူင်းရၶႅင်ႇ ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:တႃႈႁိူဝ်းမိၼ် တီႈ မိူင်းမျၢၼ်ႇမႃႇ ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ၸႄႈမိူင်းရၶႅင်ႇ
တလၢႆးယႅတ်ႉ (ယႂႃႇတိတ်ႉ)၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းတွင်ႇတႃႇ
ဝၢၼ်ႈတလၢႆးယႅတ်ႉ (ယႂႃႇတိတ်ႉ)  (တလိုင်းရပ် (ရွာသစ်)ရွာ, Talaingyat(Ywarthit)) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇတလၢႆးယႅတ်ႉ (ယႂႃႇတိတ်ႉ)၊ ၸႄႈဝဵင်းတွင်ႇတႃႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈမျိၼ်းၶျၢၼ်ႇ၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 191480 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇတလၢႆးယႅတ်ႉ (ယႂႃႇတိတ်ႉ)ၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 979 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 1194 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 2173 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းတွင်ႇတႃႇ
တၼပ်ႉၵူင်း၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းပျေႃႇပွႆႇ
ဝၢၼ်ႈတၼပ်ႉၵူင်း  (သနပ်ကုန်းရွာ၊ Thanatkone) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇတၽၢၼ်းၶျွင်း၊ ၸႄႈဝဵင်းပျေႃႇပွႆႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈယမႄးတိၼ်း၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 193032 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇတၽၢၼ်းၶျွင်းၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 1774 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 2170 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 3944 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းပျေႃႇပွႆႇ
တီးပိၼ်ႇၵူင်း၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းမလႅင်ႇ
ဝၢၼ်ႈၵျွၵ်ႉတႂိၼ်း  (သီးပင်ကုန်းရွာ, Theepinkone) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇ ဢၢႆႇမယူဝ်း ၊ ၸႄႈဝဵင်းမလႅင်ႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈမဵၵ်ႉထီႇလႃႇ၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 194169 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇ ဢၢႆႇမယူဝ်းၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 345 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 432 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 777 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းမလႅင်ႇ
လႅတ်ႉထတ်ႉၵူင်း၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းတႃႇၸီႇ
ဝၢၼ်ႈလႅတ်ႉထတ်ႉၵူင်း  (လက်ထပ်ကုန်းရွာ, Lethtatkone) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇၺွင်ႇယၢၼ်းမျူဝ်ႉမ၊ ၸႄႈဝဵင်းတႃႇၸီႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈမဵၵ်ႉထီႇလႃႇ၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 194444 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇၺွင်ႇယၢၼ်းမျူဝ်ႉမၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 962 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 1115 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 2077 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ဢၢင်ႈဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းတႃႇၸီႇ
ယေး၊ ဝဵင်း
ဝဵင်းယေး (ဍုၚ်ရေဝ် ; ရေးမြို့ ; Ye) ၼႆႉ ပဵၼ်ဝဵင်း ဢၼ်မီးၽၢႆႇၸၢၼ်းသုတ်းသုတ်း တီႈၼႂ်း ၸႄႈမိူင်းမွၼ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ဢွင်ႈတီႈ
ဝဵင်းယေးၼႆႉ လုၵ်ႉဢဝ်တီး ဝဵင်းတႃႈၵုင်ႈသေ ပေႃးဢဝ်ၶၢဝ်းတၢင်းလူတ်ႉၵႃးဝႃႈ ယၢၼ်ၵႆႇ 284 လၵ်း၊ ပေႃးလုၵ်ႉတီႈ ဝဵင်းမေႃႇလမႅင်ႇ ယၢၼ်မွၵ်ႈ 98 လၵ်းၼၼ်ႉသေ ပေႃးလုၵ်ႉတီႈ ဝဵင်းထဝႄႇၼႆ ယၢၼ်ၵႆ 100 လၵ်းသေ ပဵၼ်ဝဵင်း ဢၼ်တူၵ်းၽၢႆႇၸၢၼ်းသုတ်းသုတ်းတီႈ ၸႄႈမိူင်းမွၼ်းယဝ်ႉ။ မိူဝ်ႈၵူႈပွၵ်ႈတႄႉ ဢွၼ်ၵၼ်ႁူႉဝႃႈ ပဵၼ်တီႈသဵၼ်ႈတၢင်းရူတ်ႉရဵၼ်းသုတ်း ၼႆယဝ်ႉ။ ၸႄႈဝဵင်းယေးၼႆႉ ပဵၼ်ၸႄႈဝဵင်းဢၼ်ၵႂၢင်ႈသေပိူၼ်ႈ တီႈၸႄႈမိူင်းမွၼ်းယဝ်ႉ။ ၽၢႆႇႁွင်ႇ မီး ၸႄႈဝဵင်းတၢၼ်ႇၽျူႇၸယႅတ်ႉ၊ ၽၢႆႇၸၢၼ်း မီး ၸႄႈဝဵင်းယေႇၽျူႇ ၸႄႈတိူင်းတၼိၼ်းတႃႇယီႇ၊ ၽၢႆႇတူၵ်းမီး ပၢင်ႇလၢႆႇဢႅတ်ႇတမၢၼ်ႇ၊ ၽၢႆႇဢွၵ်ႇမီး ၸႄႈဝဵင်းၵျႃႇဢိၼ်းသဵၵ်ႉၵျီး ၸႄႈမိူင်းယၢင်း လႄႈ သၢပ်ႇလႅၼ်လိၼ် မိူင်းထႆး ၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။ လုၵ်ႉတီႈဝဵင်းယေး တေႃႇပေႃးထိုင် တီႈ ဝဵင်းထဝႄႇၼႆႉ မီးဝႆႉတၢင်းရူတ်ႉရဵၼ်းသေ တၢင်းရူတ်ႉၵႃးၵေႃႈ မီးဝႆႉယဝ်ႉ။ လိူဝ်သေၼၼ်ႉဢမ်ႇၵႃး ၸၢင်ႈဢဝ်ရူတ်ႉရဵၼ်းသေ ၵႂႃႇမႃးလႆႈၸူး ဝဵင်းတႃႈၵုင်ႈၵမ်းသိုဝ်ႈယဝ်ႉ။ ၸိူဝ်းပဵၼ် သၢႆရူတ်ႉၵႃး သုၼ်ႇတူဝ်လဵဝ်ၼၼ်ႉၵေႃႈ ၵႂႃႇမႃးလႆႈငၢႆႈလူမ်ၸႂ်ယူႇယဝ်ႉ။ ကားလိုင်းများဖြင့် မှန်လုံယာဉ်ပေါ်တွင် သက်တောင့်သက်သာ လိုက်ပါကာခရီးသွားလာနိုင်ပြီး ဖြစ်သည်။ မိူဝ်ႈဢွၼ်တၢင်းတႄႉ ယၢမ်ႈမီးမႃး တႃႈႁိူဝ်းမိၼ်သေတႃႉ ယၢမ်းလဵဝ်တႄႉ ဢမ်ႇၸႂ်ႉတိုဝ်းမၼ်းယဝ်ႉ။
ၾိင်ႈၾႃႉ
မီးဝႆႉတီႈၼႃႈသုင်ပၢင်ႇလၢႆ 70 ထတ်းၼၼ်ႉသေ မီးပႃးသၼ်လွႆလူင် ဢၼ်မီးတၢင်းသုင် 1000 ထတ်းတေႃႇ 3000 ထတ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ပေႃးထိုင်ၶၢဝ်းႁိုဝ်ႉမႃး ၽူၼ်မႃးၼမ်သေ ပဵၼ်ဝဵင်းဢၼ်ၾိင်ႈၾႃႉၽဵင်ႇဝႆႉယဝ်ႉ။ ၵေးၼမ်ႉ ဢၼ်ပဵၼ်ပိူင်လူင်တႄႉ ပဵၼ် ၼမ်ႉယေးယဝ်ႉ။ တၢင်းယၢဝ်းမီးမွၵ်ႈ 70 လၵ်းၼႆႉသေ တၢင်းၵႂၢင်ႈမီးမွၵ်ႈ 500 ထတ်းၼႆႉယဝ်ႉ။ ၼမ်ႉယေးၼႆႉ လုၵ်ႉတီႈသၼ်လွႆတၼိၼ်းတႃႇယီႇ ဢၼ်မီးတီႈ သၢပ်ႇလႅၼ်လိၼ် ထႆး-မၢၼ်ႈ ဢၼ်မီးၽၢႆႇဢွၵ်ႇဝဵင်းယေးၼၼ်ႉသေ လႆလူင်းၸမ် တီႈႁိမ်းဝဵင်းယေးယဝ်ႉ လႆၶဝ်ႈၸူးပၢင်ႇလၢႆႇဢၼ်မီး ၽၢႆႇတူၵ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ လွႆဢၼ်သုင်သုတ်း တီႈၼႂ်းၸႄႈဝဵင်းယေး ၼၼ်ႉ မီးၽၢႆႇဢွၵ်ႇဝဵင်းယေး ယၢၼ်မွၵ်ႈ 25 လၵ်း ဢၼ်မီးၸမ် တီႈသၢပ်ႇလႅၼ်လိၼ် ထႆးမၢၼ်ႈ ဢၼ်ပဵၼ်လွႆသေး (တၢင်းသုင် 4252 ထတ်း) ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ဝဵင်းယေးၼႆႉ ပေႃးတူၺ်းလီလီၸိုင် ၽၢႆႇဢွၵ်ႇ၊ ၸဵင်ႇၸၢၼ်းဝၼ်းဢွၵ်ႇ၊ ၽၢႆႇတူၵ်း၊ ၽၢႆႇၸၢၼ်း လႄႈ ၸဵင်ႇႁွင်ႇဝၼ်းတူၵ်း၊ ၸဵင်ႇႁွင်ႇဝၼ်းဢွၵ်ႇၸိူဝ်းၼႆႉ မီးလွႆလွမ်ႉႁွပ်ႈဝႆႉယဝ်ႉ။
ပိုၼ်း
ဝဵင်းယေးၼႆႉ ၼၢင်းမႃႇရႃႇတေႇဝီႇ တီႈထုင်ႉထဝႄႇ ၼၼ်ႉ ၵေႃႉတႄႇတင်ႈ ၸဵမ်မိူဝ်ႈပူၼ်ႉမႃး 1200 ပီၼၼ်ႉၼႆယဝ်ႉ။ လိူဝ်သေၼၼ်ႉဢမ်ႇၵႃး ပဵၼ်ဝဵင်းၵဝ်ႇမွၼ်း ဢၼ် ၶုၼ်ထမ်ႇမၸေႇတီႇ ၵေႃႈလႆႈမူၼ်ႉမႄးမႃးၼႆ ဢွၼ်ယုမ်ႇယမ်ဝႆႉၼင်ႇၼၼ်ယဝ်ႉ။ တီႈၼႂ်း လိၵ်ႈၵဝ်ႇမွၼ်းၼၼ်ႉၵေႃႈ တႅမ်ႈၼႄဝႆႉဝႃႈၼင်ႇၼၼ်ယဝ်ႉ။ လိူဝ်သေၼၼ်ႉဢမ်ႇၵႃး ဢၼ်ပဵၼ်ႁူဝ်ႉဝဵင်းၵဝ်ႇၼၼ်ႉၵေႃႈ ပဵၼ်လၵ်းထၢၼ်ဝႆႉသေ ၶူးဝဵင်းၵဝ်ႇၼၼ်ႉၵေႃႈ မီးဝႆႉထၢင်ႇႁၢင်ႈယူႇယဝ်ႉ။ ၶူးဝဵင်းၵဝ်ႇမိူဝ်ႈၵွၼ်ႇၼၼ်ႉ ၵိုတ်းဝႆႉၼင်ႇၼွင် ဢၼ်မီးလၵ်းပၢႆၶိုင်ႈၼၼ်ႉသေ တီႈဢၼ်လဵပ်ႈပဵၼ်မႃး ၶူးဝဵင်းၼၼ်ႉ သမ်ႉပေႃးပဵၼ်ပွၵ်ႉၵူၼ်းယူႇသဝ်းဝႆႉယဝ်ႉ။ ပွတ်းတွၼ်ႈ ၶူးဝဵင်းဢၼ်ၵိုတ်းဝႆႉယၢမ်းလဵဝ် ၼႆႉ ၶိုၼ်းမႄးၶုတ်းမူၼ်ႉမႄး မိူဝ်ႈပီ 1986 ၼၼ်ႉလႄႈသင် ၼႂ်းလိူၼ်မေႇ 2010 ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ဝဵင်းယေးၼႆႉ ပေႃးဢဝ်ၽႃႇသႃႇမွၼ်းဝႆႉ “ဍုင်ရေဝ်” (သဵင်ဢွၵ်ႇ:တဵင်းယီ) ၼႆသေ တိုၵ်ႉဢွၼ်ၵၼ်ႁွင်ႉတေႃႇထိုင် ဝၼ်းမိူဝ်ႈၼႆႉယဝ်ႉ။ ပေႃးၶိုၼ်းပိၼ်ႇတူၺ်းတီႈပွင်ႇမၼ်းဝႃႈ ပဵꧣ် "ဝဵင်းၵႂၢမ်း" ၼႆယဝ်ႉ။ မိူဝ်ႈပၢၼ် ၶုၼ်မွၼ်း ၶုၼ်မၢၼ်ႈၶဝ်ၼၼ်ႉ ၸိူဝ်းပဵၼ် ၸဝ်ႈၸၢႆးၶဝ်၊ ႁူဝ်သိုၵ်းၶဝ်၊ ၽွင်းမိူင်း ဢမၢတ်ႈၶဝ်လႄႈ ၸိူဝ်းပဵၼ် မျူဝ်ႉၸႃး ၼႄႇၸႃး တီႈ တၼိၼ်းတႃႇယီႇလႄႈ မွၼ်း ပွတ်းၸၢၼ်းၼၼ်ႉ မႃးႁဵတ်းပၢင်ၵုမ်တိူင်ႇပၢင်ႇၵၼ် လွင်ႈၵၢၼ်ဝၢၼ်ႈၵၢၼ်မိူင်း တီႈဝဵင်းၼၼ်ႉလႄႈ ၸင်ႇလႅပ်ႈတေၸပ်းၸိုဝ်ႈမႃးၼင်ႇၼၼ်ယဝ်ႉ။ ဝဵင်းယေးမိူဝ်ႈၵွၼ်ၼႆႉ သႃႇသၼႃႇ လႆႈႁိူဝ်ႈႁိူင်းပိူင်းသႂ်မႃးသေ ၵူၼ်းဝဵင်းၶဝ်ၵေႃႈ လႅပ်ႈၵိူဝ်းယမ်ၽႃႇသႃႇတြႃးမႃးယဝ်ႉ။ ယွၼ်ႉၼၼ်လႄႈ လႆႈၵေႃႇသၢင်ႈမႃး ၽြႃး ၵွင်းမူး တင်းၼမ်ယဝ်ႉ။ ၼႂ်းၵႃႈၸိူဝ်းၼၼ်ႉ ဢၼ်ၸိူဝ်းပဵၼ်ၵွင်းမူးသၢၼ်ႇတေႃႇသျိၼ်ႇ ၵွင်းမူးသူၺ်ႇသၢၼ်ႇတေႃႇ ဢၼ်မီးတင်းသုင် 108 ထတ်း လႄႈ ၵွင်းမူးလွႆၸၵႃး (တီႈၼႂ်းၵၢင်ဝဵင်း သူႇၼိုင်ႈလႄႈသူႇၼိုင်ႈ ယၢၼ်ၵၼ် သွင်ၽႃႇလူင်ႇ)၊ ၵွင်းမူးမျူဝ်ႇတေႃႇဢူး ဢၼ်မီးတီႈႁိမ်း ၵိတ်ႉၶဝ်ႈဝဵင်း၊ ၵွင်းမူးပလိၼ်ႇၼသူႇ ဢၼ်မီးတီႈႁိမ်းတၢင်းၽႄ မေႃႇလမႅင်ႇ ထဝႄႇ၊ ၽြႃးၵွင်းမူးၵၢင်ၼမ်ႉ သႃႇသၼႃႇ 2500 ဢၼ်မီးတီႈၼႂ်း ၵျူင်းတေႃႇၵျီး၊ ၵွင်းမူးထၢၼ်းၶျွၵ်းပိၼ်ႇ ဢၼ်မီးတီႈ ပွၵ်ႉဢွင်ႇသုၶ၊ သၢၼ်ႇတေႃႇသျိၼ်ႇၵေႃလႃသ ဢၼ်မီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းၽႄလမႅင်း ၼၼ်ႉလႄႈ ၵျွၵ်ႉငပျေႃးတွင်ႇသၢၼ်ႇတေႃႇသျိၼ်ႇ ဢၼ် ၸဝ်ႈရႁၢၼ်းမွၼ်းၸိုဝ်ႈသဵင်ယႂ်ႇ ၸဝ်ႈသြႃႇဢူးၸိၼ်းလေး ၵေႃႉမႄးၵုမႂ်းဝႆႉ ဢၼ်မီးတီႈတၢင်းၵႃး ၵႂႃႇ မေႃႇလမႅင်ႇ ဢၼ်ယၢၼ် တင်းဝဵင်း 6 လၵ်းၼၼ်ႉလႄႈ ႁူၼ်ႁၢင်ႈၽြႃးၼင်ႈလူင်သီႇသူ ဢၼ်လင်ဢိူမ်ႈၼင်ၸပ်းၵၼ် ဢၼ်မီးတၢင်းသုင် 129 ထတ်းၸိူဝ်းၼၼ်ႉ ပဵၼ်ဢၼ်ၸိုဝ်ႈလိုဝ်းလင်ဝႆႉယဝ်ႉ။ လိူဝ်သေၼၼ်ႉဢမ်ႇၵႃး ၽြႃးၵွင်းမူး ၸိူဝ်းမီးတီႈၼႂ်း လွႆမင်းပလေႃႉ ဢၼ်မီးတၢင်းသုင် 3000 ထတ်း ဢၼ်မီးဝႆႉ တီႈႁိမ်းဝၢၼ်ႈႁၢၼ်ႇၵၢၼ်ႇ (ယၢၼ်ၵၼ်တင်းဝၢၼ်ႈၼၼ်ႉ မွၵ်ႈသၢမ်လၵ်း) ဢၼ်မီးတီႈ ၽၢႆႇၸၢၼ်းဝဵင်းယေး ဢၼ်ယၢၼ် 6 လၵ်း ၸိူဝ်းပဵၼ် ၵွင်းမူးသၢၼ်ႇတေႃႇသျိၼ်ႇ ၵျႅၵ်ႉမိၼ်းပလေႃႉ၊  ၵွင်းမူးလွႆၽႃလိၼ် ဢၼ်မီးတီႈၼိူဝ်လွႆ ဝၢၼ်ႈဢၸိၼ်ႇ၊ ၵွင်းမူးပိၼ်ႇလႄႇဝ ဢၼ်မီးတီႈၼိူဝ်လွႆၽြႃးပိၼ်ႇလႄႇဝ၊  ၽြႃးၵၢင်ၼမ်ႉၵေႃႉတုတ်ႉ ဢၼ်မီးတီႈ ဢွင်ႈသူပ်းပၢင်ႇလၢႆၵေႃႉတုတ်ႉ ၸိူဝ်းၼၼ်ႉၵေႃႈ ၸိုဝ်ႈလိုဝ်းလင်ဝႆႉယဝ်ႉ။
တီႈဝဵင်းယေးၼႆႉ ၵူၼ်းၶိူဝ်းမွၼ်း လႄႈ မၢၼ်ႈ ယူႇၼမ်သေပိူၼ်ႈသေ ၵမ်ႉၼမ် ပဵၼ်ၸၢဝ်းပုတ်ႉထယဝ်ႉ။ မုတ်ႇသလိမ်ႇ၊ ၶရိတ်ႉယၢၼ်ႇ လႄႈ ၸၢဝ်းႁိၼ်ႇတူႇ ၸိူဝ်းၼႆႉၵေႃႈ မီးဝႆႉဢိတ်းဢွတ်းယဝ်ႉ။ တီႈဝဵင်းယေးၼႆႉ ပေႃးဢဝ်ပွၵ်ႉဝႃႈ မီး 10 ပွၵ်ႉသေ ၸိူဝ်းဢၼ်ၸိုဝ်ႈလိုဝ်းလင် ၵူၼ်းၵိုၼ်းၼႆႉ ပဵꧣ် ပွၵ်ႉယၢၼ်ႇၵျီးဢွင်ႇ၊ ပွၵ်ႉယၢၼ်ႇမျူဝ်းဢွင်ႇ လႄႈ ပွၵ်ႉဢွင်ႇမင်ႇၵလႃႇ ၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။ မိူဝ်ႈပီ 1969 လိူၼ်တီႇသႅမ်ႇပႃႇၼၼ်ႉ ၽႆးမႆႈဝဵင်းယေးတင်းဝဵင်းသေ ပေႃးပဵၼ်ၵွင်တဝ်ႈမႃးယဝ်ႉ။ ထိုင် ပီ 1972 ၼၼ်ႉ ၶိုၼ်းၶႂၢၵ်ႈတၢင်းၵႂၢင်ႈဝဵင်း တိူဝ်းၵႂၢင်ႈ ႁႃႈပုၼ်ႈလိူဝ် ဢၼ်ၵဝ်ႇသေၵေႃႈ ၶိုၼ်းမႄးၵေႃႇတင်ႈ ႁႂ်ႈမိူၼ်းတူၵ်းပိူင်မၼ်းလီၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ဝဵင်းယေးၼႆႉ ပဵၼ်ဝဵင်းပၵ်းလုၵ်းၸၼ်ႉၸႄႈဝဵင်းသေ ဢၼ်ပဵၼ် ငဝ်ႈငုၼ်းၵုမ်းၵၢၼ်သိုၵ်း မၢႆ (19) ပၵ်းသဝ်းဝႆႉယဝ်ႉ။ တီႈဝဵင်းယေးၼႆႉ ဢၼ်ပဵၼ် ၵၢၼ်ႇမျႃႉတီႇတႃႇ ဢၼ်ပဵၼ်ဢွင်ႈတီႈ သိုဝ်ႉၶၢႆၵုၼ်ႇၼၼ်ႉၵေႃႈ ၸိုဝ်ႈလိုဝ်းလင်ယဝ်ႉ။ လိူဝ်သေၼၼ်ႉဢမ်ႇၵႃး ဢွၼ်တၢင်းပဵၼ် ၵၢတ်ႇယႂႃႇၵလေး (ယမၢ်းလဵဝ်ပဵၼ် ၵၢတ်ႇဢွင်ႇသီႇတႃႇ ဢၼ်မီးတီႈ ပွၵ်ႉဢွင်ႇမင်ႇၵလႃႇ) လႄႈ ၵၢတ်ႇပူဝ်ႇၶျူၵ်ႉ ဢၼ်ႁွင်ႉဝႃႈ ၵၢတ်ႇၽႃလ ယွၼ်ႉမီးဝႆႉတီႈႁိမ်းၵျွင်းမုၼ်ၸဝ်ႈၽႃလၸေႇတဝုၼ်ႇ ၸိူဝ်းၼၼ်ႉၵေႃႈ လိုဝ်းလင်ယဝ်ႉ။ လိူဝ်သေၼၼ်ႉဢမ်ႇၵႃး ၵၢတ်ႇၶမ်း ဢၼ်ၸဝ်ႈၵၢၼ်ၶမ်းသုၼ်ႇတူဝ်လဵဝ် တီႈဝဵင်းယေးၶဝ် ဢွၼ်ၵၼ်တင်ႈဝႆႉၼၼ်ႉၵေႃႈ ၸိုဝ်ႈလိုဝ်းလင်ယဝ်ႉ။ ဢွင်ႈတီႈဢၼ်ၵိုၼ်းသေပိူၼ်ႈ တီႈဝဵင်းယေးၼႆႉ ပဵၼ် သဵၼ်ႈတၢင်းလူင်ပယိၼ်ႉၼွင်ႇ ဢၼ်ၵူၼ်းဝဵင်းၶဝ်ႁွင်ႉဝႃႈ ၵၢၼ်းၼႃးလၢၼ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ တီႈၽၢႆႇပုၼ်ႉတၢင်းၼၼ်ႉ မီးဝႆႉၼမ်ႉယေးသေ တီႈၼိူဝ်သဵၼ်ႈတၢင်းၼၼ်ႉ မီးဝႆႉ ၵၢၼ်ႇမျႃႉသီႇတႃႇ၊ ၵၢတ်ႇၶမ်းဝိၼ်းသုၶ၊ လႄႈ လၢၼ်ႉတႅဝ်းၵၢတ်ႇၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။ ဢွင်ႈတီႈလီလႄႇတႄႉ ဢွင်ႈလိုဝ်ႈႁိူဝ်ႉၸႂ်လွႆၽြႃးပိၼ်ႇလႄႇဝ ဢၼ်မီးယၢၼ်ၵႆတင်းဝဵင်းယေး မွၵ်ႈ 6 လၵ်း၊ ဢွင်ႈတီႈၽင်ႇပၢင်ႇလၢႆ ဢၼ်ယၢၼ်ႇတင်းဝဵင်းယေး မွၵ်ႈ 20 လၵ်း၊ ဢွင်ႈလိုဝ်ႈႁိူဝ်ႉၸႂ်ပိၼ်ႇလႄႇဝၵေႃႉတုတ်ႉ ဢၼ်မီးတီႈႁိမ်းဝဵင်းလမႅင်း၊ ၵျွင်းၸဝ်ႈသြႃႇဢူးၸိၼ်းလေး (ကျိုက်ဒေးတမော့ဗရတ်) ၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။
ပၢႆးမၢၵ်ႈမီး
တီႈဝဵင်းယေးၼႆႉ ၸိူဝ်းပဵၼ်ၵၢၼ်ၽုၵ်ႇသွမ်ႈတူၼ်ႈယၢင်၊ ၵၢၼ်တိၺွပ်းပႃလႄႈ ၵၢၼ်ငၢၼ်းၼမ်ႉ၊ ၵၢၼ်မၢၵ်ႇမု၊ ၵၢၼ်ၽုၵ်ႇသွမ်ႈမၢၵ်ႇမႆႉမၢၵ်ႇတွၵ်ႇ၊ ၵၢၼ်ၵိူဝ်ၸိူဝ်းၼႆႉ ပဵၼ်ၵၢၼ်ငၢၼ်း ၸိူဝ်းဢၼ်ၸိုဝ်ႈလိုဝ်းလင် ဢွင်ႇမၢၼ်သေ ၵၢၼ်ႇငၢၼ်းပၢႆးမၢၵ်ႈမီးတၢင်ႇၸိူဝ်းၵေႃႈ ဢွၼ်ၵၼ်ႁဵတ်းယဝ်ႉ။ ၵၢၼ်ၵိူဝ်တႄႉ ယွၼ်ႉပိူဝ်ႈ ၵႃႈၶၼ်မၼ်းဢမ်ႇပေႃးၶႅမ်ႉလႄႈ ဢွၼ်ၵၼ်လိုဝ်ႈဝႆႉယဝ်ႉ။ ၸိူဝ်းဢၼ်ဢွၵ်ႇတီႈဝဵင်းယေး၊ မၢၵ်ႈလၢင်းလိၼ်၊ မၢၵ်ႇလၢင်းလိၼ်ယႅၼ်ႈ၊ မၢၵ်ႇတူတ်းမူ၊ မၢၵ်ႇၽႃႈၸိူဝ်းၼႆႉ ၸိုဝ်ႈသဵင်ယႂ်ႇဝႆႉယဝ်ႉ။ ယွၼ်ႉပိူဝ်ႈၸမ်ၵၼ်တင်း သၢပ်ႇလႅၼ်လိၼ်လႄႈ ပဵၼ်ဢွင်ႈတီႈၵၢင်ၵႅၼ်ႈ ဢၼ်ဢဝ် မၢၵ်ႇမႆႉမၢၵ်ႇတွၵ်ႇ ပိုၼ်ႉတီႈတင်း ၶူဝ်းၵုၼ်ႇတၢင်ႇၸိူဝ်း ၵႃႉၶၢႆလီၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ မိူဝ်ႈပီ 2005 ၸွမ်းၼင်ႇၽိုၼ်လိၵ်ႈ ဢၼ် ထၢၼ်ၽွင်းလူင် ၵၢၼ်တမ်းၽႅၼ် လႄႈ ၵၢၼ်ပၢႆးမၢၵ်ႈမီးႁုၼ်ႈမုၼ်းၶိုၼ်ႈယႂ်ႇ ပိုၼ်ဢွၵ်ႇၼၼ်ႉသေ လႆႈထုၵ်ႇမၵ်းမၼ်ႈဝႃႈ ၼႂ်းၵႃႈမိူင်းမျၢၼ်ႇမႃႇၼႆႉ ပဵၼ်ဝဵင်း ဢၼ်ငိုၼ်းၶဝ်ႈၵေႃႉလႂ်ၵေႃႉၼၼ်ႉ ၼမ်သေပိူၼ်ႈ ဝႃႈၼႆယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝဵင်းၸိူဝ်းမီးၼႂ်း ၸႄႈမိူင်းမွၼ်း ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝဵင်းၸိူဝ်းမီးၼႂ်း မိူင်းမျၢၼ်ႇမႃႇ
ယႂႃႇတိတ်ႉ၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸပႄႇတေႃး
ဝၢၼ်ႈယႂႃႇတိတ်ႉ  (ရွာသစ်ရွာ, Ywarthit) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇၸပႄႇတေႃး၊ ၸႄႈဝဵင်းၵျွၵ်ႉသႄႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈပၢင်ႇဢူး၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 190559 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇၸလေႇၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 1742 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 2025 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 3767 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ၵူၵ်ႉၵူဝ်ႇၵူင်း၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းမဵၵ်ႉထီႇလႃႇ
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းမဵၵ်ႉထီႇလႃႇ
သိၼ်ႇၵျူင်း၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းမလႅင်ႇ
ဝၢၼ်ႈသိၼ်ႇၵျူင်း  (ဆင်ကျုံးရွာ, Sinkyone) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇယႃႇၵျီးၵူင်း ၊ ၸႄႈဝဵင်းမလႅင်ႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈမဵၵ်ႉထီႇလႃႇ၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 194259 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇယႃႇၵျီးၵူင်းၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 1535 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 1546 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 3081 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းမလႅင်ႇ
တႄႇပိၼ်ႇ၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းမျိၼ်းၶျၢၼ်ႇ
ဝၢၼ်ႈတႄႇပိၼ်ႇ  (တယ်ပင်ရွာ, Teipin) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇၵၢၼ်ႇၶျေႃး၊ ၸႄႈဝဵင်းမျိၼ်းၶျၢၼ်ႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈမျိၼ်းၶျၢၼ်ႇ၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 191228 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇၵၢၼ်ႇၶျေႃးၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 1955 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 2194 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 4149 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းမျိၼ်းၶျၢၼ်ႇ
တွင်ႇယူဝ်းꩡလူၵ်ႉ၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းတွင်ႇတႃႇ
ဝၢၼ်ႈတွင်ႇယူဝ်းꩡလူၵ်ႉ  (တောင်ရိုးဇလုပ်ရွာ, Taungyoezaloke) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇတွင်ႇလုလိၼ်ႇ၊ ၸႄႈဝဵင်းတွင်ႇတႃႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈမျိၼ်းၶျၢၼ်ႇ၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 191599 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇတွင်ႇလုလိၼ်ႇၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 359 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 529 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 888 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းတွင်ႇတႃႇ
ထရႅတ်ႉ (ဢႅပ်ႉ)
ထရႅတ်ႉ ၼႆႉ ပဵၼ် သိုဝ်ႇတူင်ႇၵူင်း ဢွၼ်ႇလၢႆး ႄႈ ၵၢၼ်ၸွႆႈသၢင်ႈ ၵွင်ႉသၢၼ်တူင်ႇၵူၼ်း ဢၼ်ပဵၼ် ၶွင် တေးတၢင်းမႄႇတႃႇ ၶွမ်ႇပၼီႇထႅၵ်ႇၵၼေႃႇလေႃႇၸီႇ ဢမႄႇရိၵၢၼ်ႇ ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ဢႅပ်ႉၼႆႉ ယိူင်းဢၢၼ်း တႃႇႁဵတ်းၵၢၼ်ၶၢင်းၵၼ်တင်း ဢိၼ်ႇသတႃႇၵရမ်ႇ၊ ၽူႈၸႂ်ႉတိုဝ်းၶဝ်ၼႆႉ တႃႇတေ လူင်းၸိုဝ်ႈၼႆႉ တေလႆႈမီးဝႆႉ ဢၶွင်ႉဢိၼ်ႇသတႃႇၵရမ်ႇ သေ လူဝ်ႇလႆႈၸႂ်ႉ ၵၼ်မိုဝ်း ဢၼ်မိူၼ်ၵၼ် ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ႁၼ်ထိုင်လႆႈဝႃႈတႄႉ မၼ်းပဵၼ် တူဝ်ၶဵင်ႇ ၵၼ်တင်း ထဝိတ်ႉတႃႇသေ၊ ၽူႈၸႂ်ႉတိုဝ်း ထရႅတ်ႉၼႆႉ တေၸၢင်ႈ ၽူတ်ႉလႆႈ လိၵ်ႈ၊ ၶႅပ်းႁၢင်ႈ၊ ၵူၼ်းတၢင်ႇၸိူဝ်း တေၸၢင်ႈတွပ်ႇၵႂၢမ်းလႆႈ ဢမ်ႇၼၼ် ထုၵ်ႇၸႂ် ၽူတ်ႉဢၼ်ၸဝ်ႈၵဝ်ႇ တၢင်ႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
တၽၢၼ်းၶျွင်း၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းပျေႃႇပွႆႇ
ဝၢၼ်ႈတၽၢၼ်းၶျွင်း  (သဖန်းချောင်းရွာ၊ Thahpanchaung) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇတၽၢၼ်းၶျွင်း၊ ၸႄႈဝဵင်းပျေႃႇပွႆႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈယမႄးတိၼ်း၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 193031 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇတၽၢၼ်းၶျွင်းၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 1774 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 2170 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 3944 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းပျေႃႇပွႆႇ
တပျေႇယူဝ်း၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းၸိၼ်ႉၵၢႆႇ
ဝၢၼ်ႈတပျေႇယူဝ်း  (သပြေရိုးရွာ, Thapyayyoe) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇတပျေႇယူဝ်း၊ ၸႄႈဝဵင်းၸိၼ်ႉၵၢႆႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈၵျွၵ်ႉသႄႇ၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 190695 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇၸလေႇၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 1391 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 1557 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 2948 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းၸိၼ်ႉၵၢႆႇ
တႄးၵျုၼ်း၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းၵျွၵ်ႉသႄႇ
ဝၢၼ်ႈတႄးၵျုၼ်း  (သဲကျွန်းရွာ, Theakyun) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇၸပႄႇတေႃး၊ ၸႄႈဝဵင်းၵျွၵ်ႉသႄႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈပၢင်ႇဢူး၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 190557 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇၸလေႇၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 1742 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 2025 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 3767 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းၵျွၵ်ႉသႄႇ
လၢႆးၶႃႈ၊ ဝဵင်း
ဝဵင်းလၢႆးၶႃႈ, (လဲချား), (Laihka), ၼႆႉ မီးၼႂ်း ၸႄႈဝဵင်းလၢႆးၶႃႈ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈလွႆလႅမ်၊ ၸႄႈမိူင်းတႆး၊ မိူင်းမျၢၼ်ႇမႃႇ ဢေႃႈ။
သၢႆပိုၼ်း
ဝဵင်းလၢႆးၶႃႈ မီးပိုၼ်းယိုၼ်းယၢဝ်း မိူၼ်ပူးၵမ်ႇ (ပၵၢၼ်ႇ 11-12th AD)၊ လၢႆးၶႃႈတင်ႈပဵၼ်ဝဵင်းမႃး မိူဝ်ႈပီတႆး 1135 (1050 AD)၊ လိူဝ်သေ မိူင်းမိတ်ႈ၊ ယွင်ႁူၺ်ႈ၊ သီႇပေႃႉ၊ ၵဵင်းတုင်၊ ၸႄႈလၢၼ်ႉၼၼ်ႉ ဝဵင်းလၢႆးၶႃႈၼႆႉ ပိုၼ်းမၼ်း တေၸဝ်ႉလိူဝ်သေ ၸဝ်ႈၾႃႉတႆး တၢင်ႇဝဵင်းယူႇ။ ၸိူဝ်ႉသၢႆၸဝ်ႈၾႃႉလၢႆးၶႃႈၼႆႉ လူင်းမႃးၵႃႈတီႈ ၸိူဝ်ႉသၢႆ ၸဝ်ႈၾႃႉမိူင်းမိတ်ႈၼႆယဝ်ႉ။
မိူဝ်ႈပႆႇမီး ၸဝ်ႈၾႃႉပွင်မိူင်းၼၼ်ႉ လၢႆးၶႃႈၼႆႉ မီးယူႇဝႆႉၼႂ်းၵႄႈၵၢင် မိူင်းၸဝ်ႇၾႃႉသီႇမိူင်း (Princedom) မိူင်းမိတ်ႈ၊ သီႇပေႃႉ၊ ယွင်ႈႁူၺ်ႇလႄႈ ၵဵင်းတုင်ၼႆယဝ်ႉ။ ၽွင်းၼၼ်ႉ ယွၼ်ႉပိူဝ်ႈ ဢမ်ႇမၵ်းမၼ်ႈဝႆႉ လႅၼ်လိၼ်မိူင်း တႅတ်ႈတႅတ်ႈၼႅတ်ႈၼႅတ်ႈလႄႈ မိူဝ်ႈၽၢႆႇၼိုင်ႈ မႃးၵဵပ်းၽႃးသီ (ၶွၼ်ႇ)ၼၼ်ႉ ၵူၼ်းမိူင်းလၢႆးၶႃႈၶဝ်ဝႃႈ "ႁဝ်းသႂ်ႇတၢင်းပုၼ်ႉယဝ်ႉ" ၼႆသေ ဝႄႈၶွၼ်ႇမႃး တင်းႁိုင်။ ၸႂ်ႉလၢႆးလိင်ႉၼင်ႇၼႆသေ ၽူႈဢွၼ်ႁူဝ် မိူင်းလၢႆးၶႃႈ ဢွၼ်ၵူၼ်းမိူင်း ၽၢမ်းပဵၼ်ၶႃႈ မိူင်းၸဝ်ႈၾႃႉ မိူင်းၼိုင်ႈယဝ်ႉမိူင်းၼိုင်ႈ တႃႇတႃလႂ်တႃၼၼ်ႉမႃးသေတႃႉ တီႈတႄႉမၼ်း ဢမ်ႇၸႂ်ႈလႄႈဝႃႈ ယူႇတႂ်ႈမိူင်းလႂ်။ ပဵၼ်လႅၼ်လိၼ်သဝ်းၶေႃ ယူႇသဝ်းထၢင်ႇႁၢင်ႈမႃး ၼင်ႇၼၼ် တင်းႁိုင်။ ယွၼ်ႉမိူၼ်ၶႃႈ ၵၢင်လၢႆဝႆႉႄႃႈ မိူင်းၸဝ်ႈၾႃႉ မိူင်းၼိုင်ႈယဝ်ႉမိူင်းၼိုင်ႈ တႃႇတႃလႂ်တႃၼၼ်ႉမႃးသေတႃႉ တီႈတႄႉမၼ်း ဢမ်ႇၸႂ်ႈလႄႈဝႃႈ ယူႇတႂ်ႈမိူင်းလႂ်။ ပဵၼ်လႅၼ်လိၼ်သဝ်းၶေႃ ယူႇသဝ်းထၢင်ႇႁၢင်ႈမႃး ၼင်ႇၼၼ် တင်းႁိုင်။ ယွၼ်ႉမိူၼ်ၶႃႈ ၵၢင်လၢႆဝႆႉလႄႈ ၸင်ႇၸပ်းၸိုဝ်ႈမႃးဝႃႈ လၢႆၶႃႈၼႆယဝ်ႉ။ ၵမ်ႈၽွင်ႈၵေႃႈဝႃႈ ပိူဝ်ႈယူႇၽိတ်ႇၵႆမိူင်း ယူႇတီႈလၢႆႇမိူင်းသီႇမိူင်းလႄႈ ႁွင်ႉဝႃႈ လၢႆႇၶႃႈၼႆၵေႃႈဝႃႈ။ ႁဵတ်းၼၼ် ပီယၢဝ်းၶၢဝ်းႁိုင်မႃးသေ ၶေႃႈၵႂၢမ်း ၸင်ႇလႅၵ်ႈလၢႆႈပဵၼ်ၵႂႃႇ လၢႆးၶႃႈ (LAIKHA)။
လိုမ်လိၼ် ဢၼ်ဝႄႈၽႃးသီၶွၼ်ႇသေ လႆႈၸိုဝ်ႈ လၢႆးၶႃႈမႃးၼၼ်ႉ လႅပ်ႈႁူမ်ႈၵိုၵ်း တူင်ႇမိူင်းၵိုင်လႄႈ မိူင်းတၢင်ႇမိူင်း ၸိူဝ်းဢၼ်ၸပ်းတိတ်းၵၼ် တင်းဝဵင်းလၢႆးၶႃႈၼၼ်ႉၵွၼ်ႇ။ လိုၼ်းသုတ်းမၼ်း ယွၼ်ႉပိူဝ်ႈ ႁူႉဝႃႈ ပႆႇမီးၽႂ် ၽွင်းငမ်းၼႆလႄႈ ၸဝ်ႈၾႃႉလူင်မိူင်းမိတ်ႈ ၸင်ႇသူင်ႇလုၵ်ႈလၢၼ်မၼ်းမႃး တင်ႈႁၢင်ႈႁေႃယဝ်ႉ။ ၸဝ်ႈၾႃႉမိူင်းၵိုင် ၵေႃႉထူၼ်ႈၼိုင်ႈၼၼ်ႉ ပဵၼ်ပီႈဢၢႆႈ ၸဝ်ႈၾႃႉလၢႆးၶႃႈ ၵေႃႉမၢႆၼိုင်ႈယဝ်ႉ။ ၸဝ်ႈၾႃႉမိူင်းႁိမ်းႁွမ်း လၢႆးၶႃႈၸိူဝ်းၼၼ်ႉ ပဵၼ်ၸိူဝ်ႉသၢႆ မိူင်းမိတ်ႈၵမ်ႉၼမ်ယဝ်ႉ။
ဝၢႆးသေ မီးၸဝ်ႈၾႃႉငမ်းမိူင်းယဝ်ႉၼၼ်ႉ ပိၵ်ႉသမ်ႉဝႃႈ ၶဝ်ႁၵ်ႉ ၼပ်ႉထိုဝ် ၸဝ်ႈၽႅၼ်ႇလိၼ်မႃး တႃႇသေႇသေတႃႉ ဢၼ်ဢမ်ႇႁၢႆလၢႆ ဢၼ်ၽႂ်ဢမ်ႇယႃႉလႆႈ တေႃႇထိုင် ယၢမ်းလဵဝ်ၼႆႉတႄႉ ပဵၼ်ၸႂ်သူင် လွင်ႈထၢင်ႇႁၢင်ႈ၊ ၸႂ်ဢမ်ႇယွမ်းႁပ်ႉ လွင်ႈဢမ်ႇပဵၼ်ထမ်း၊ ၸႂ်ႁၵ်ႉ လွင်ႈလွတ်ႈလႅဝ်း ဢၼ်မီးမႃး ၼႂ်းႁူဝ်ၸႂ် ပီႈၼွင်ႉမိူင်းလၢႆးၶႃႈၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
မိူင်းလၢႆးၶႃႈ ယၢမ်းမီးမႃး ၸဝ်ႈၾႃႉ 24 ၸဝ်ႈ၊ ႁူမ်ႈလူၺ်ႈ ၼၢင်းၾႃႉၵိၼ်မိူင်း ၸဝ်ႈၼိုင်ႈ။ လွင်ႈယၢမ်ႈမီး ၼၢင်းၾႃႉပွင်မိူင်းၼၼ်ႉ ပဵၼ်တီႈ ၼၢင်းယိင်း မိူင်းလၢႆးၶႃႈၶဝ် လႆႈၽုမ်းၸႂ် (Be proud of) လႆႈဢဝ် ၵုၼ်းမုၼ်မႃးသေႇသေႇ။ ၸဝ်ႈၽႅၼ်ႇလိၼ်မိူင်း တင်း 24 ၸဝ်ႈ ဢမ်ႇတင်ႈလိူၵ်ႈၸိုဝ်ႈမိူင်းဝႃႈ လၢႆးၶႃႈၼႆသေပွၵ်ႈ။ ၶဝ်ၵူၺ်းသႂ်ႇဝႃႈ ဝဵင်းပၼ်း (မိူဝ်းတင်ႈမိူင်းတီႈ "ဝၢၼ်ႈပၼ်း" ၵႆဝဵင်းယၢမ်းလဵဝ် 7 လၵ်း)၊ မိူဝ်းတင်ႈႁေႃ တီႈဝၢၼ်ႈမၢၵ်ႇလၢင်း (ယၢမ်းလဵဝ် ၵႆဝဵင်းမွၵ်ႈ 4 လၵ်း) လႄႈ တင်ႈ ဝဵင်းၼွင်ၶမ်း (ဢဝ်ၸိုဝ်ႈၼွင်သေ တင်ႈပဵၼ်ဝဵင်း ဢၼ်ပဵၼ်ဝဵင်းလၢႆးၶႃႈယၢမ်းလဵဝ်)ၼႆႉယဝ်ႉ။ ၵူၺ်းၵႃႈ ၸိူဝ်ႈယွတ်ႈယဵမ်ႈၸိူဝ်းၼၼ်ႉ ဢမ်ႇၸပ်းသေ သမ်ႉၸပ်းဝႃႈ လၢႆးၶႃႈၼႆၵူၺ်း။
တီႈပၵ်းသဝ်းလႄႈ သဵၼ်ႈတႃႈသၢႆတၢင်း ၵပ်းသိုပ်ႇ
ဝဵင်းလၢႆးၶႃႈၼႆႉ ပူၵ်းတင်ႈဝႆႉ တီႈၼႂ်းၵၢင်ၸိုင်ႈတႆး၊ ၵႆယၢၼ်ၽၢႆႇႁွင်ႇ ဝဵင်းပၢင်လူင် 26 လၵ်း၊ ဝဵင်းလွႆလႅမ် 32 လၵ်း၊ ၵႆယၢၼ် ၸဵင်ႇႁွင်ႇဝၼ်းဢွၵ်ႇ ဝဵင်းတူၼ်ႈတီး 86 လၵ်း။ လုၵ်ႉတီႈ ဝဵင်းလၢႆးၶႃႈသေ မီးတၢင်းၽႄၵႂႃႇၸူး မိူင်းၼွင်၊ ဝဵင်းမိူင်းသူႈ တေႃႇပေႃးႁွတ်ႈထိုင်လႆႈ မိူင်းယႆ လႃႈသဵဝ်ႈ။ လုၵ်ႉတီႈလၢႆးၶႃႈ မိူဝ်းၵႂႃႇ မိူင်းၵိုင်၊ ၼမ်ႉလၼ်ႈ တေႃႇပေႃး ႁွတ်ႈထိုင်လႆႈ သီႇပေႃႉသဵၼ်ႈၼိုင်ႈ။ လိူဝ်သေၼၼ်ႉ လုၵ်ႉလၢႆးၶႃႈ ၵႂႃႇတၢင်းဝၢၼ်ႈယိူင်း၊ မိူင်းပဵင်း၊ လွၵ်ႉၸွၵ်ႇ သဵၼ်ႈၼိုင်ႈ။
တီႈၸိူဝ်းၸိုဝ်ႈသဵင်ယႂ်ႇ
ပေႃးၶဝ်ႈမႃးၼႂ်းဝဵင်းလၢႆးၶႃႈၸိုင် တေလႆႈႁၼ်ၺႃး ၽြႃးလူင်မႁႃႇမုၼိ ဢၼ်ပဵၼ်ဢူမိူင်းလၢႆးၶႃႈယူႇ၊ လိူဝ်သေၼၼ်ႉ ၽၢႆႇဢွၵ်ႇဝဵင်းတေလႆႈႁၼ်ပႃးထႅင်ႈ ၵွင်းမူးပေႃးရႃႇၼ ဢၼ်မီးမႃးပီယၢဝ်းၶၢဝ်းႁိုင်လႄႈ ၼွင်ႁၢင်ႈလီ လူင်လုၵ်ႈၼိုင်ႈ။ ပေႃးၽႅဝ်လၢႆးၶႃႈၼႆ တၵ်းတေလႆႈၽႅဝ်ႁွတ်ႈထိုင် တီႈႁေႃၸဝ်ႈၾႃႉလၢႆးၶႃႈ ၵွပ်ႈဝႃႈ ပဵၼ်တီႈမၢႆတွင်း ၵိုၵ်းပိုၼ်း။(ယၢမ်းလဵဝ် ဢဝ်လူႇတၢၼ်းပၼ် ၼႂ်းသႃႇသၼႃႇသေ ပဵၼ်ဝႆႉ ၵျွင်းႁေႃၶမ်း)၊ လိူဝ်သေၼၼ်ႉ ၵျွင်းပၢင်ႇ၊ ၵျွင်းဢုတ်ႇ၊ ၵျွင်းႁူၺ်ႈယဵၼ်ႇ၊ ၵျွင်းဝၢင်ႈမိူင်း၊ ၵျွင်းတေႃႇၸိူဝ်းၼႆႉၵေႃႈ ပဵၼ်တီႈ သၢႆၸႂ်သႃႇသၼႃႇပုတ်ႉထၸဝ်ႈယဝ်ႉ။ ၼမ်ႉတဵင်းၵေႃႈ လုၵ်ႉမိူင်းၵိုင်သေ လႆလတ်းၵႂႃႇ ၽၢႆႇဢွၵ်ႇဝဵင်းလၢႆးၶႃႈၼင်ႇၵဝ်ႇ။
ၵၢၼ်ပၢႆးမၢၵ်ႈမီး
ၼႃးမီးတီႈလႂ် တႆးမီးတီႈၼၼ်ႈၼႆလႄႈ ဝဵင်းလၢႆးၶႃႈၵေႃႈ ပဵၼ်ဝဵင်းဢၼ် ႁဵတ်းၼႃးၼင်ႇၵဝ်ႇ။ ၶဝ်ႈလၢႆးၶႃႈၼႆႉ ၸိုဝ်ႈသဵင်ယႂ်ႇၼႃႇလႄႈ ထုင်းၵႂၢမ်းပေႃးမီးဝႆႉဝႃႈ ၶႂ်ႈၵိၼ်ဝၢၼ် ယူႇလၢႆးၶႃႈ၊ ၶႂ်ႈလုၵ်ႉလႃႈ ယူႇမိူင်းပွၼ် ၼႆၵွၼ်ႇ။ လိူဝ်သေၼၼ်ႉ ၵုၼ်ၶူဝ်းဢၼ်ဢွၵ်ႇၼႂ်းလၢႆးၶႃႈၼႆႉပဵၼ် ၽၵ်းမီႇၽိူၵ်ႇ (ၽၵ်းႁေႃ)၊ ထူဝ်ႇၼဝ်ႈ၊ ၶဝ်ႈၵၢပ်ႇၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။ မိူဝ်ႈၵၢပ်ႈပၢၼ် ၵူၼ်းမိူင်းတႆးႁဝ်း ၸႂ်ႉတိုဝ်းလေႃႉၼၼ်ႉ လေႃႉလၢႆးၶႃႈၼႆႉ ၸိုဝ်ႈသဵင်ယႂ်ႇၼႃႇလႄႈ ပိူၼ်ႈပေႃႈဝႃႈ လေႃႉလီ လေႃႉလၢႆးၶႃႈၼႆလူးၵွၼ်ႇ။ ဝၢၼ်ႈၼွင်ပၢင်ႇတႄႉ ၶဝ်မေႃႁဵတ်း ၽိူၼ်၊ ဢုပ်းသၢၼ်သေ ၶၢႆယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:မိူင်းတႆး ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝဵင်းၸိူဝ်းမီးၼႂ်း မိူင်းမျၢၼ်ႇမႃႇ
ဢၢႆႇမယူဝ်း၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းမလႅင်ႇ
ဝၢၼ်ႈဢၢႆႇမယူဝ်း  (အိုင်မရိုးရွာ, Aikmayoe) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇ ဢၢႆႇမယူဝ်း ၊ ၸႄႈဝဵင်းမလႅင်ႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈမဵၵ်ႉထီႇလႃႇ၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 194167 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇ ဢၢႆႇမယူဝ်းၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 345 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 432 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 777 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းမလႅင်ႇ
ဢမ်ပဝိမႃၼဝတ်ထု၊ ၼၢင်းၽီ လူႇမၢၵ်ႇမူင်ႈ
8. ဢမ်ပဝိမႃၼဝတ်ထု၊ ၼၢင်းၽီ လူႇမၢၵ်ႇမူင်ႈ
ၼၢင်းၽီဢွၼ်ႇ မိူဝ်ႈပဵၼ်ၵူၼ်းၼၼ်ႉ လႆႈဢဝ်ဝတ်ႉၵျွင်း ဢၼ်မီးတူၼ်ႈမၢၵ်ႇမူင်ႈ လွမ်ႉႁွပ်ႈဝႆႉၼၼ်ႉ လူတၢၼ်းသင်ႇၶႃႇၸဝ်ႈ ၶဝ်သေ မိူဝ်ႈပွႆးယၢတ်ႇၼမ်ႉၵျွင်းၸမ်ႉ တမ်ႈတီႈ တူၼ်ႈမၢၵ်ႇမူင်ႈၸိူဝ်းၼၼ်ႉ သမ်ႉဢဝ် သိူဝ်ႈၶူဝ်းႁွႆႈႁဵတ်းပဵၼ် တူၼ်ႈပတေႇသႃႇသေ တႆႈၽႆးသေ လူႇတၢၼ်းသၢင်ႇၶႃႇၸဝ်ႈၶဝ်လႄႈ တမ်ႈတီႈ မိူင်းၽီၼႆႉ လႆႈမႃး မီးႁၢင်ႈႁေႃဝိမၢၼ်ႇၶိုၵ်ႉလူင် ၼႂ်းၵႄႈၵၢင် သူၼ်မၢၵ်ႇမူင်ႈလူင်သေ သဵင်တူႇရိယႃႇဝၢၼ်ႁူဢွၼ်ႇ လင်မေႃး၊ ၼၢင်းၽီဢွၼ်ႇ တင်းၼမ် ဢဝ်တၢင်းၵႃႈသေ မူၼ်ႈသိူဝ်းၸႂ်ပၼ်ယူႇလႄႈ
ဢမ်ၿဝိမႃၼဝတ်ထု ႁူဝ်ပႅတ်ႇသုတ်းယဝ်ႉ။
သထူင်ႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈ
ၸႄႈတွၼ်ႈသထူင်ႇ (သထုံခရိုင် ; Thaton District) ၼႆႉ ၶဝ်ႈပႃးဝႆႉ တီႈၼႂ်း ၸႄႈမိူင်းမွၼ်း ဢၼ်မီး ပွတ်းတႂ်း မိူင်းမၢၼ်ႈၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ပဵၼ်ၸႄႈတွၼ်ႈၽင်ႇပၢင်ႇလၢႆႇဢၼ်ယၢဝ်းၼႃႈၵႂၢင်ႈ တႄႇဢဝ် ၽင်ႇၽၢႆႇသၢႆ ၼမ်ႉၶၢင်တွင်း တေႃႇ ၽင်ႇၽၢႆႇၶႂႃ ၼမ်ႉၶူင်းယဝ်ႉ။ ၽၢႆႇၸၢၼ်း မီးဝႆႉ ၸႄႈတွၼ်ႈတွင်ႇငူႇ လႄႈ ၸႄႈဝဵင်းၽႃပွၼ်၊ ၽၢႆႇဢွၵ်ႇ မီး ၸႄႈဝဵင်းလႅင်းပွႆႉ လႄႈ ၸႄႈဝဵင်းၽႃဢၢင်ႇ၊ ၽၢႆႇၸၢၼ်း မီး ၸႄႈတွၼ်ႈမေႃႇလမႅင်ႇ၊ ၽၢႆႇတူၵ်း မီး ၸႄႈတွၼ်ႈပႃႇၵိူဝ် လႄႈ ၵူတ်ႉပၢင်ႇလၢႆႇမူၵ်ႉတမ ၸိူဝ်းၼႆႉ လွမ်ႉႁွပ်ႈဝႆႉယဝ်ႉ။ ၽၢႆႇဢွၵ်ႇၼႆႉ ဢဝ်တင်း ၼမ်ႉတူင်ႇသမိ လႄႈ ၼမ်ႉၶူင်းပွတ်းတႂ်းလႄႈသင်၊ ၽၢႆႇၸၢၼ်းၼၼ်ႉၸမ်ႉ ဢဝ်တင်း ၵူတ်ႉပၢင်ႇလၢႆႇမူၵ်ႉတမလႄႈသင်၊ ၽၢႆႇၸဵင်ႇႁွင်ႇဝၼ်းတူၵ်းၼၼ်ႉ ဢဝ်တင်းၼမ်ႉၶၢင်တွင်းပွတ်းတႂ်ႈၸိူဝ်းၼႆႉသေ ပဵၼ်သၢပ်ႇလႅၼ်လိၼ်သၽႃႇဝ ၶႅၼ်ႈဝႆႉပၼ်ယဝ်ႉ။
တီႈၽၢႆႇႁွင်ႇ ၸႄႈတွၼ်ႈသထူင်ႇၼႆႉ သၼ်လွႆလိူင်ႇၼမ်သေ ႁွင်ႈၼမ်ႉၵေးၼမ်ႉၵေႃႈ မီးဝႆႉၵူႈတီႈယဝ်ႉ။ ၽၢႆႇဢွၵ်ႇၵူတ်ႉမူၵ်ႉတမၼၼ်ႉ မီးဝႆႉ သၼ်လွႆတႆးသုင်၊ ဢမ်ႇၼၼ် ဢၼ်ပဵၼ် သၼ်လွႆဢၼ်လုၵ်ႉတီႈတီႈ သၼ်လွႆၽၢႆႇဢွၵ်ႇၼၼ်ႉ ၸိုၼ်းလူင်မႃးၸူးထိုင် ဝဵင်းမူၵ်ႉတမ ဢၼ်မီးဝႆႉတီႈၼိူဝ် ပၢၵ်ႇမႄႈၼမ်ႉၶူင်း ၽၢႆႇၸၢၼ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ယွၼ်ႉပဵၼ် ဝဵင်းပၵ်းလုမ်းၸႄႈတွၼ်ႈလႄႈ ဝဵင်းသထူင်ႇ ဢၼ်ဢဝ်သၼ်လွႆဝႆႉပဵၼ်ပိုၼ်ႉလင်သေ တႄႇဝႆႉလႄႈ သၼ်လွႆဢၼ်မီးႁိမ်းဝဵင်းသထူင်ႇၼၼ်ႉ ၸူးႁွင်ႉဝႃႈ သၼ်လွႆသထူင်ႇ၊ ၽၢႆႇၸၢၼ်းၼၼ်ႉ ႁွင်ႉဝႃႈ သၼ်လွႆမူၵ်ႉတမၼႆလႄႈသင် သၼ်လွႆၵလႃးမၼႆၵေႃႈႁွင်ႉယဝ်ႉ။ တီႈၸဵင်ႇႁွင်ႇဝၼ်းတူၵ်း ၸႄႈတွၼ်ႈၼၼ်ႉ ၸိူဝ်းပဵၼ် သၼ်လွႆငႃးလွႆ ဢၼ်ပဵၼ် ဢၼ်သိုပ်ႇ သၼ်လွႆၽၢႆႇဢွၵ်ႇၼၼ်ႉၼႆႉ ၶဝ်ႈမႃးတီႈၼႂ်း ၸႄႈတွၼ်ႈသေ ၶိုၼ်းၸႅၵ်ႇဢွၵ်ႇပဵၼ်ငႃးလွႆသွင်ဢၼ်ၸူး ၵျႅၵ်ႉထူဝ်ႇ လႄႈ ပီးလိၼ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ဢၼ်ပဵၼ်ငႃးလွႆၽၢႆႇတူၵ်းၼၼ်ႉ ႁွင်ႉဝႃႈ သၼ်လွႆၵေႇလႃႇသ ၼႆယဝ်ႉ။
ၼမ်ႉယႂ်ႇ 2017
မိူဝ်ႈပီ 2017 တႄႇဢဝ်လိူၼ်ၵျူႇလၢႆႇသေ တီႈ ဝဵင်းၵျႅၵ်ႉထူဝ်ႇၼႆႉ ၽူၼ်မႃးဢမ်ႇထၢတ်ႈလႄႈ ယွၼ်ႉၼမ်ႉတူၵ်းၸွမ်းလွႆလႄႈ ပွၵ်ႉမၢင်ၸိူဝ်း ၼမ်ႉလႆႈထူမ်ႈမႃး၊ လိၼ်လႆႈၵူၼ်ႇမႃးသေ ႁိူၼ်းၵူၼ်း 7 လင်လႆႈၵူၼ်ႇပင်း၊ ႁိူၼ်း 8 လင် လႆႈလူႉလႅဝ်သေ ဢၼ်ပဵၼ်သဵၼ်ႈတၢင်းတီႈၵႆ တႃႈၵုင်ႈ-မေႃႇလမႅင်ႇၵေႃႈ ၼမ်ႉလႆႈလူၼ်ႉသေ လွင်ႈလူတ်ႉၵႃးၵႂႃႇမႃး သမ်ႉပေႃးလႆႈၵိုတ်းယင်ႉဝႆႉၸူဝ်ႈၶၢဝ်းယၢဝ်ႉ။
တီႈၼိူဝ်ဝဵင်းၵျႅၵ်ႉထူဝ်ႇၼႆႉ ၵူႈပီၵူႈပီ ၵႆႉလႆႈၶၢမ်ႇတၢမ်ႇလွင်ႈၼမ်ႉယႂ်ႇၼမ်ႉလူၵ်ႈသေတႃႉ ဢၼ်ၵူၼ်းဢၢၼ်ႇႁူဝ်ႁဵင်ပေႃးလႆႈ ၶၢႆႉပၢႆႈ ႁႂ်ႈလွတ်ႈၽေးၼႆႉ ယၢမ်ႈပဵၼ်မႃး မိူဝ်ႈပီ 1997 ၊ 2014 လႄႈ 2015 ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ၸႄႈတွၼ်ႈၼႂ်း ၸႄႈမိူင်းမွၼ်း ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ၸႄႈတွၼ်ႈၼႂ်းမိူင်းမျၢၼ်ႇမႃႇ
လၢႆးၶႃႈ၊ ၸႄႈဝဵင်း
ၸႄႈဝဵင်းလၢႆးၶႃႈ, (လဲချားမြို့နယ်), (Laihka Township), ၼႆႉ ၶဝ်ႈပႃးဝႆႉၼႂ်း ၸႄႈတွၼ်ႈလွႆလႅမ်၊ ၸႄႈမိူင်းတႆးပွတ်းၸၢၼ်းသေ တၢင်းၵႂၢင်ႈလွၵ်းလၵ်း ႑႕႕႙ ယဝ်ႉ။ မီးဝႆႉတီႈ တၢင်းသုင်ၼႃႈပၢင်ႇလၢႆႇ ႓႑႘႖ ထတ်း (႙႗႑ မီႇတႃႇ) ဢေႃႈ။ ၸိူဝ်းပဵၼ်သၢပ်ႇလႅၼ်လိၼ် ၸႄႈဝဵင်းလၢႆးၶႃႈၼႆႉပွတ်းႁွင်ႇမၼ်း မီး ၸႄႈဝဵင်းမိူင်းၵိုင် လႄႈ ဝဵင်းမိူင်းၼွင်၊ ပွတ်းဢွၵ်ႇၸမ်ႉ မီးၵဵင်းၶမ်းလႄႈ ၸႄႈဝဵင်းမိူင်းၼၢႆး တင်း ထုင်ႉမိူင်းပွၼ်၊ ပွတ်းတူၵ်းၸမ်ႉမီးဝႆႉ ၸႄႈဝဵင်းႁူဝ်ပူင်း လႄႈ ဝဵင်းလွၵ်ႉၸွၵ်ႇ ၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။ ၼႂ်းၸႄႈဝဵင်းလၢႆးၶႃႈၼႆႉ မီးဝၢၼ်ႈ ႖႕႑ ဝၢၼ်ႈသေ လင်ႁိူၼ်း မီးၵႂႃႇ ႖႗႖႔ လင်လႄႈ ဢိင်ၼိူဝ်သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း မိူဝ်ႈပီ ႑႙႓႘ ၼၼ်ႉ တၢင်းၼမ်ႁူဝ်ၵူၼ်း မီးၵႂႃႇ ႓႖,႓႑႙ ၵေႃႉယဝ်ႉ။ ဝဵင်းလၢႆးၶႃႈ ၼႆႉ မၼ်းငဝ်ႈဝဵင်း ၸႄႈဝဵင်းလၢႆးၶႃႈသေ ပဵၼ်ဝဵင်းဢၼ်ၽူႈၵွၼ်းဝဵင်းပၵ်းဝႆႉသေ မီးဝႆႉတီႈၼိူဝ်သဵၼ်ႈတၢင်း လွႆလႅမ် - သီႇပေႃႉယဝ်ႉ။ တင်းလွႆလႅမ်သေ မီးၽၢႆႇႁွင်ႇ ၵႆယၢၼ် ႓႘ လၵ်းယဝ်ႉ။
ဝၢႆးသေ ၸဝ်ႈၽၶဝ် ၸူၼ်ႉဢၢမ်းၼၢၵ်ႈသေ တီႈၼႂ်းမိူင်းတႆးၵေႃႈ ၽွတ်ႈႁႅၼ်းလၢႆးဢုပ်ႉပိူင်ႇၼင်ႇ မိူင်းတႂ်ႈသေ မၵ်းမၼ်ႈ ၸႄႈတိူင်း၊ ၸႄႈတွၼ်ႈ၊ ၵိင်ႇၸႄႈတွၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းၼႆသေ ဢဝ် ၽူႈဢုပ်ႉပိူင်ႇၸႄႈတိူင်း၊ ၽူႈၵွၼ်းၸႄႈတွၼ်ႈ၊ ၽူႈၵွၼ်းဝဵင်းၸၵႂႃႇၸိူဝ်းၼႆႉသေ ဢုပ်ႉပိူင်ႇၵႂႃႇယူႇယဝ်ႉ။ ဝဵင်းလၢႆးၶႃႈၼႆႉ ယၢမ်းလဝေ် ဝဵင်းၸႄႈဝဵင်း ဢၼ်ၶဝ်ႈပႃးၼႂ်း ၸႄႈတွၼ်ႈလွႆလႅမ်၊ ၵိင်ႇၸႄႈတွၼ်ႈလွႆလႅမ်သေ မိူဝ်ႈပီ ႑႙႗႐ တဵမ်ၼၼ်ႉ ႁူဝ်ၼမ်ၵူၼ်း မီးမႃး ႔႔,႐႐႐ ယဝ်ႉ။
ၼႃႈလိၼ်ႈဝဵင်းလၢႆးၶႃႈ ၵဝ်ႈပုၼ်ႈၸဵတ်းပုၼ်ႈၼႆႉ မၼ်းပဵၼ်ၼႃႈလိၼ်ပဵင်းသေ ဢွၼ်ၵၼ်ၽုၵ်ႇသွမ်ႈၶဝ်ႈယဝ်ႉ။ ၸဵင်ႇၸၢၼ်းဝၼ်းတူၵ်းဝဵင်းၼၼ်ႉ မၼ်းမီးဝႆႉ သၼ်ႇလွႆသေ ၵူၼ်းႁဝ်ႈႁႆႈၸဝ်ႈၼႃးၶဝ် ယူႇသဝ်းသေ ႁဵတ်းၵိၼ်ၵၢၼ်ႁႆႈၵၢၼ်ၼႃးယဝ်ႉ။ ဢွၼ်ၵၼ်ၽုၵ်ႇသွမ်ႈၶဝ်ႈတင်းၼမ်သေ လိူဝ်သေၼၼ်ႉ ဢွၼ်ၵၼ် ၽုၵ်ႇဢွႆႈ၊ မၢၵ်ႇၸွၵ်း လႄႈ ၼဵင်ႈၸၵႂႃႇၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။ ၶူဝ်းလဵၵ်းလႄႈ ၶူဝ်းယူၼ်းဢၼ်ဢွၵ်ႇတီႈ ၸႄႈဝဵင်းလၢႆးၶႃႈၼႆႉ မီးၸိုဝ်ႈသဵင်ဝႆႉယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ၸႄႈဝဵင်းၼႂ်းမိူင်းတႆး
ၸပႄႇၵူင်း၊ ဝၢၼ်ႈ၊ တဵင်ႇၵူင်း
ဝၢၼ်ႈၸပႄႇၵူင်း  (စပါယ်ကုန်းရွာ၊ Sabaikone) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇတဵင်ႇၵူင်း၊ ၸႄႈဝဵင်းပျေႃႇပွႆႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈယမႄးတိၼ်း၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 193022 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇတဵင်ႇၵူင်းၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 1569 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 1817 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 3386 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းပျေႃႇပွႆႇ
လျေႃႇၵၢၼ်ႇ၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းမလႅင်ႇ
ဝၢၼ်ႈလျေႃႇၵၢၼ်ႇ  (လျှော်ကန်ရွာ, Hlyawkan) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇယႃႇၵျီးၵူင်း ၊ ၸႄႈဝဵင်းမလႅင်ႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈမဵၵ်ႉထီႇလႃႇ၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 194260 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇယႃႇၵျီးၵူင်းၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 1535 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 1546 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 3081 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
တွင်ႇလုလိၼ်ႇ၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းတွင်ႇတႃႇ
ဝၢၼ်ႈတွင်ႇလုလိၼ်ႇ  (တောင်လုလင်ရွာ, Taunglulin) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇတွင်ႇလုလိၼ်ႇ၊ ၸႄႈဝဵင်းတွင်ႇတႃႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈမျိၼ်းၶျၢၼ်ႇ၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် ၁၉၁၅၉၈ ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇတွင်ႇလုလိၼ်ႇၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 359 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 529 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 888 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းတွင်ႇတႃႇ
မျူဝ်ႉမတွင်ႇၸု၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းတႃႇၸီႇ
ဢၢင်ႈဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းတႃႇၸီႇ
တႃႈႁိူဝ်းမိၼ် မၢၼ်ႇဢွင်ႇ
တႃႈႁိူဝ်းမိၼ် မၢၼ်ႇဢွင်ႇၼႆႉ ပဵၼ်တႃႈႁိူဝ်းမိၼ် ဢၼ်မီးတီႈ ဝဵင်းမၢၼ်ႇဢွင်ႇ၊ ၵုၼ်မၢၼ်ႇဢွင်ႇ၊ ၸႄႈမိူင်းရၶႅင်ႇ ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:တႃႈႁိူဝ်းမိၼ် တီႈ မိူင်းမျၢၼ်ႇမႃႇ ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ၸႄႈမိူင်းရၶႅင်ႇ
ၸီးတေႃး၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းၸိၼ်ႉၵၢႆႇ
ဝၢၼ်ႈၸီးတေႃး  (ဇီးတောရွာ, Zeetaw) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇတဵင်းၼီႇၵူင်း၊ ၸႄႈဝဵင်းၸိၼ်ႉၵၢႆႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈၵျွၵ်ႉသႄႇ၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 190647 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇၸလေႇၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 698 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 702 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 1400 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းၸိၼ်ႉၵၢႆႇ
ပီတဝိမႃၼဝတ်ထု၊ ၼၢင်းၽီ ဢၢၼ်းလူႇမွၵ်ႇမၢၵ်ႇမူပ်ႇသီႇလူင်ႇ
9. ပီတဝိမႃၼဝတ်ထု၊ ၼၢင်းၽီ ဢၢၼ်းလူႇမွၵ်ႇမၢၵ်ႇမူပ်ႇသီႇလူင်ႇ
ၼၢင်းၽီဢွၼ်ႇ မိူဝ်ႈမိူင်းၵူၼ်းၼၼ်ႉ ယိူင်းဢၢၼ်းတေဢဝ် မွၵ်ႇမၢၵ်ႇမူပ်ႇသီႇလူင်ႇ ဢၢၼ်းတေၵႂႃႇလူႇတၢၼ်း တမ်ႈတီႈ ထၢတ်ႈ(သရီႇရထၢတ်ႈ)သေ ၽွင်းတိုၵ်ႉၵႂႃႇၼၼ်ႉ သမ်ႉၵႂႃႇတၢႆၸွမ်းတၢင်း သမ်ႉလႆႈမႃးၸၢမ်ႇပူၺ်ႈႁေႃပြသၢတ်ႈ ၶမ်းလူင်
ပီတ ဝိမႃၼဝတ်ထု ႁူဝ်ၵဝ်ႈ သုတ်းယဝ်ႉ။
တႃႈႁိူဝ်းမိၼ် ၸိတ်ႉတူၺ်ႇ
တႃႈႁိူဝ်းမိၼ် ၸိတ်ႉတူၺ်ႇ ၼႆႉ ပဵၼ်တႃႈႁိူဝ်းမိၼ် ၸႄႈဝဵင်းၸိတ်ႉတူၺ်ႇ၊ ၸႄႈမိူင်းရၶႅင်ႇ၊ မိူင်းမျၢၼ်ႇမႃႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
မိူဝ်ႈ သိုၵ်းၵမ်ႇၽႃႇပွၵ်ႈသွင်ၼၼ်ႉ ဢဝ်ၸႂ်ႉပဵၼ် တႃႈႁိူဝ်းမိၼ်သိုၵ်းယဝ်ႉ။ ထိုင် ပီ 1947 မႃး ၸူးဢၢပ်ႈပၼ် ႁွင်ႈၵၢၼ်သၢႆၵၢၼ်မိၼ်၊ ၶမ်ႇပၼီႇ သၢႆၵၢၼ်မိၼ် ၵူႈၸိုင်ႈမိူင်းယဝ်ႉ။ ပီ 1960 ၼၼ်ႉ လႆႈၶႂၢၵ်ႈ တၢင်းႁိူဝ်းမိၼ်လႅၼ်ႈ ထိုင် တၢင်းယၢဝ်း 6000 ထတ်း လႄႈ တၢင်းၵႂၢင်ႈ 140 ထတ်းယဝ်ႉ။ ယူင်ႉသၢင်ႈ တႃႈႁိူဝ်းမိၼ်ၵေႃႈ လႆႈၶႂၢင်ႈ တၢင်းၵႂၢင်ႈ 120 ထတ်း ၼႆႉ ထိုင် 220 ထတ်းသေ လႆႈပိုတ်ႇၽုၺ်ႇမႃး မိူဝ်ႈပီ 2002 မၢတ်ႉၶျ် 22 ဝၼ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ တွၼ်ႈတႃႇ ႁိူဝ်းမိၼ် ဢႅပ်ႉၾ် 28 ပေႃးတေလူင်းလႆႈၼၼ်ႉ တၢင်းႁိူဝ်းမိၼ်လႅၼ်ႈၼႆႉ သိူဝ်ႇၶွၼ်ႇၵရိတ်ႉ ၼႃ 4 ၼိဝ်ႉ၊ တၢင်းႁိူဝ်းမိၼ်ၵႂႃႇ 525 x 75 ထတ်းၼၼ်ႉ လႆႈပိုတ်ႇၽုၺ်ႇမႃး မိူဝ်ႈ ပီ 2009 လိူၼ်မေႇ 20 ဝၼ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ တွၼ်ႈတႃႇ ႁိူဝ်းမိၼ် ပေႃးတေၸၢင်ႈလူင်းၵၢင်ၶမ်ႈၼႆ လႆႈသႂ်ႇ ပိူင်ပိူင်းၼႄသၢႆၵၢၼ်မိၼ် ၵၢင်ၶမ် ယဝ်ႉ။ ပီ 2010-2011 ၼၼ်ႉ လႆႈပၼ်ၵၢၼ်ၸွႆႈသၢင်ႈ ၽူႈဢွၵ်ႇၶၢဝ်းတၢင်း 90000 ပၢႆယဝ်ႉ။ ၵူႈပီၵူႈပီၼႆႉ ယိူင်းဢၢၼ်း တႃႇပၼ်လႆႈ ၵၢၼ်ၸွႆႈသၢင်ႈ တႃၵူၼ်းဢွၵ်ႇၶၢဝ်းတၢင်း 150000 ၼႆယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:တႃႈႁိူဝ်းမိၼ် တီႈ မိူင်းမျၢၼ်ႇမႃႇ ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ၸႄႈမိူင်းရၶႅင်ႇ
1945
လိူၼ်ၸၼ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၾႅပ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မၢတ်ႉၶျ်
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢေႇပရႄႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျုၼ်ႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျူႇလၢႆႇ
(1) ဝၼ်း။
ဢေႃးၵၢတ်ႉ
(1) ဝၼ်း။
သႅပ်ႇထႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
ဢွၵ်ႇထူဝ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
ၼူဝ်ႇဝႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
တီႇသႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:1940 ႁူဝ်သိပ်းပီ
ၺွင်ႇပိၼ်ႇတႃႇ၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းမျိၼ်းၶျၢၼ်ႇ
ဝၢၼ်ႈၺွင်ႇပိၼ်ႇတႃႇ  (ညောင်ပင်သာရွာ, Nyaungpinthar) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇၵၢၼ်ႇၶျေႃး၊ ၸႄႈဝဵင်းမျိၼ်းၶျၢၼ်ႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈမျိၼ်းၶျၢၼ်ႇ၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 191229 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇၵၢၼ်ႇၶျေႃးၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 1955 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 2194 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 4149 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းမျိၼ်းၶျၢၼ်ႇ
ၵၢၼ်ႇၵျီးၵူင်း၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၶိၼ်ႇတႄး
ဝၢၼ်ႈၵၢၼ်ႇၵျီးၵူင်း  (ကန်ကြီးကုန်းရွာ, Kangyikone) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇၶိၼ်ႇတႄး၊ ၸႄႈဝဵင်းမဵၵ်ႉထီႇလႃႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈမဵၵ်ႉထီႇလႃႇ၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 193828 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇၶိၼ်ႇတႄးၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 1584 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 1960 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 3544 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းမဵၵ်ႉထီႇလႃႇ
မေႃႇၸၵူဝ်ႇ၊ ဝဵင်း
မေႃႇၸၵူဝ်ႇ၊ ဝဵင်း
‘’’မေႃႇၸၵူဝ်ႇ’’’ ပဵၼ်ငဝ်ႈၸိုင်ႈဝဵင်း မိူင်းရသျႃးသေ ပဵၼ်ဝဵင်းဢၼ်ၵူၼ်းၼမ်သေပိူၼ်ႈ၊ ၵူၼ်းယူႇသဝ်း ၼႂ်းဝဵင်း မီး 13.2 လၢၼ်ႉၵေႃႉသေ ပေႃးၼပ်ႉပႃး ဢၼ်ယူႇသၢပ်ႇဝဵင်းၸိုင် ၵူၼ်းယူႇသဝ်းမီး 17လၢၼ်ႉ ၊ ပေႃးသွၼ်ႇပႃး ၶွပ်ႇလႅၼ်ဢေႇရိယႃႇဝဵင်းၸိုင် ၵူၼ်းယူႇသဝ်း မီး 20 လၢၼ်ႉယဝ်ႉ။ မေႃႇၸၵူဝ်ႇၼႆႉ ပဵၼ်ဝဵင်းၾတ်ႇတရေးသျိၼ်း ၼႂ်းမိူင်းရသျႃး ဝဵင်းၼိုင်ႈ။
မေႃႇၸၵူဝ်ႇၼႆ့ ပဵၼ်ဢွင်ႈယမ် ပုၼ်ႈတႃႇ ပၢႆးမိူင်း၊ ပၢႆးမၢၵ်ႈမီး၊ ပၢႆးၽိင်ႈငႄႈ လႄႈ ပၢႆးသၢႆးယႅၼ်ႉ မိူင်းရသျႃးသေဢမ်ႇၵႃး ပဵၼ်မိူင်းပွတ်းဢွၵ်ႇယေႃးရူပ်ႉ Europe၊ ပဵၼ်မိူင်းယႂ်ႇၵႂၢင်ႈသေပိူၼ်ႈ ၵူၼ်းၼမ်သေပိူၼ်ႈ ၼႂ်းယေႃးရူပ်ႉ ဝဵင်းၼိုင်ႈယဝ်ႉ။ တီႈၼႂ်းၵမ်ႇၽႃႇၵေႃႈ ဝဵင်းမေႃႇၸၵူဝ်ႇၼႆ့ ၶဝ်ႈပႃးၼႂ်းသဵၼ်ႈမၢႆဝဵင်းယႂ်ႇ ဝဵင်းလူင် လုၵ်ႈၼိုင်ႈသေ ပဵၼ်မၢႆ 14 ယဝ်ႉ။ ၼႂ်းၵမ်ႇၽႃႇၸိုင် ဝဵင်းလုၵ်ႈၼႆႉ ပဵၼ်ဝဵင်းၵူၼ်းၼမ်သေပိူၼ်ႈ မၢႆ 11 ၼင်ႇၵဝ်ႇ။ ဢဝ်သဵၼ်ႈမၢႆ ပီ 2013 ဝႃႈတႄႉ ဝဵင်းမေႃႇၸၵူဝ်ႇၼႆႉ ၼႂ်းၵမ်ႇၽႃႇ ပဵၼ်ဝဵင်းၵႃႈၸႂ်ႉၸၢႆႇသုင်သေပိူၼ်ႈ မၢႆ 9 သေ ပဵၼ်ဝဵင်းပၢႆးမၢၵ်ႈမီးလူင် ယႂ်ႇၶိုၵ်ႉသေပိူၼ်ႈ ဝဵင်းၼိုင်ႈ။ ပဵၼ်ဝဵင်း ဢၼ်ၵူၼ်းၼွၵ်ႈမိူင်း မႃးဢႅဝ်ႇလႄႇ ၵိုင်ႉၵၢင်ႉယိုင်ႈယႂ်ႇ ၼမ်သေပိူၼ်ႈ ဝဵင်းၼိုင်ႈ။
ၼႂ်းၵမ်ႇၽႃႇၼႆႉ ဝဵင်းမေႃႇၸၵူဝ်ႇပဵၼ် ဝဵင်းဢၼ်မီးၽၢႆႇႁွင်ႇသုတ်းသေပိူၼ်ႈ ပဵၼ်ဝဵင်းဢၼ်ၵတ်းသေပိူၼ်ႈ ဝဵင်းၼိုင်ႈ။ Ostankino Tower ႁေႃၸိၾဢေႃႇသတၢၼ်ႇၵီႇၼူဝ် ဢၼ်သုင်သေပိူၼ်ႈ ၼႂ်းယူးရူပ်ႉၼႆႉ လႄႈသင်၊ Federation Tower ႁေႃၸိၾၾတ်ႇတရေးသျိၼ်း ဢၼ်သုင်သေပိူၼ်ႈ မၢႆသွင် ၼႂ်းယူးရူပ်ႉၼၼ်ႉလႄႈသင်၊ ႁူင်းၵၢၼ်ပၢႆးမၢၵ်ႈမီးၵူႈမိူင်းမိူင်း ၸိူဝ်းၼၼ်ႉလႄႈသင် မီးဝႆ့ တမ်ႈတီႈ မေႃႇၸၵူဝ်ႇၼႆႉယဝ်ႉ။ မိူဝ်ႈပီ 2012 လိူၼ်ၵျူႇလၢႆႇ 1 ဝၼ်း မႄးမႄႇၶႂၢၵ်ႈ ၸဵင်ႇၸၢၼ်းဝၼ်းတူၵ်း ဝဵင်းမေႃႇၸၵူဝ်ႇၵႂႃႇထႅင်ႈ 421 တေႃႇ 970 လၵ်းမူၼ်းပၼ်ႇႁွပ်ႈ (1091-2500 ၵီႇလူဝ်ႇမီႇထိူဝ်ႇပၼ်ႇႁွပ်ႈ)သေ ႁဵတ်းႁႂ်ႈ ၵူၼ်းမႃးယူႇသဝ်းလႆႈထႅင်ႈ 233000 ၵေႃႉယဝ်ႉ။