cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
018 မတၵၽတ်ႉတ၊ ၸၢတ်ႈ
ဝတ်ႉထုဢတိတ်ႉ
တပႄးမၼ်းၸိူဝ်းၼၼ်ႉၵေႃႈ ႁဵတ်းၸွမ်းၼင်ႇ သြႃႇၶဝ် သင်ႇလၢတ်ႈဝႆႉၼၼ်ႉသေ ဢဝ်ၵႂႃႇဝႆႉ တမ်ႈတီႈၽင်ႇၼမ်ႉယဝ်ႉ။ ၵမ်းၼၼ်ႉ ပႄႉတူဝ်ၼၼ်ႉ ၸင်ႇမီးၺၢၼ်ႇၶုၵ်းၶူၼ်ႉဝူၼ်ႉႁၼ် ꧤဝဝၼ်းလင် မၼ်းသေ ၸင်ႇၶူဝ်ႁႅင်းႁႅင်းယဝ်ႉ။ ယွၼ်ႉပိူဝ်ႈ မၼ်းႁူႉထိုင်ဝႃႈ လွင်ႈဢၼ်မၼ်းလႆႈၶၢမ်ႇ ပိူၼ်ႈတႅပ်းႁူဝ် မႃးႁႃႈပၢၵ်ႇပွၵ်ႈၼၼ်ႉ ပွၵ်ႈၼႆႉတဵမ် ႁႃႈပၢၵ်ႇသေ ပဵၼ်ပွၵ်ႈလိုၼ်းသုတ်းယဝ်ႉလႄႈ ႁူႉထိုင်လွင်ႈမၼ်း တေပူၼ်ႉလွတ်ႈယဝ်ႉၼႆလႄႈ ၸင်ႇၶူဝ်ယဝ်ႉ။ ဝၢႆးၼၼ်ႉ ၸင်ႇႁၼ်ထိုင် သင်ဝႃႈပုၼ်ႇၼႃး ဢဝ်တၢႆမၼ်းၸိုင် ပုၼ်ႇၼႃးၵေႃႈ တေႃႈတေလႆႈၶၢမ်ႇ ၸိူင်ႉၼင်ႇမၼ်းၼႆလႄႈ ၸင်ႇဢီးလူႇပုၼ်ႇၼႃးသေ ႁႆႈႁႅင်းႁႅင်းယဝ်ႉ။ ပေႃးဝႃႈ တပႄးမၼ်း လႆႈႁၼ် ပႄႉလူင်တူဝ်ၼၼ်ႉ ႁႆႈၵေႃႈႁႆႈ ၶူဝ်ၵေႃႈၶူဝ်ၼႆၸိုင် ၶဝ်ၸင်ႇဢဝ် ပႄႉတူဝ်ၼၼ်ႉ ၵႂႃႇၸူး ပုၼ်ႇၼႃးသေ လၢတ်ႈၼႄလွင်ႈတၢင်းမၼ်းယဝ်ႉ။
ၵမ်းၼၼ်ႉ ပုၼ်ႇၼႃးၸင်ႇဝႃႈ “ၵဝ်ဢမ်ႇဢဝ်တၢႆမႂ်းယဝ်ႉ။ ယႃႇပေၵူဝ်လႃႈ”ၼႆသေ လၢတ်ႈၵႂၢမ်းပၼ်ႁႅင်းမၼ်းယဝ်ႉ။ ပႄႉၸင်ႇၶိုၼ်းလၢတ်ႈဝႃႈ “မႂ်းဢဝ်တၢႆၵေႃႈယဝ်ႉ ဢမ်ႇဢဝ်တၢႆၵေႃႈယဝ်ႉ မိူဝ်ႈၼႆႉ ႁူႉၵႃႈ ၵဝ်တေဢမ်ႇလွတ်ႈတၢင်းတၢႆလႆႈ”ၼႆယဝ်ႉ။
ပုၼ်ႇၼႃးလူင်လၢတ်ႈဝႃႈ ၼင်ႇႁိုဝ်တေဢမ်ႇလႆႈတၢႆၼၼ်ႉ တေပႂ်ႉပႃးပၼ်ၶႅမ်ႉလႅပ်ႈယူႇ ၼႆသေတႃႉ ပႄႉလူင်ၼၼ်ႉၸင်ႇဝႃႈ “ဢၵုသူဝ်ႇၵဝ်ၼၼ်ႉ မၼ်းႁႅင်းယႂ်ႇလိူဝ်သေ ဢၼ်မႂ်းပႂ်ႉပႃးလွင်ႈႁူမ်ႇလူမ်ႈ ၵဝ်ၼၼ်ႉလႄႈ ဢမ်ႇငၢႆႈ”ၼႆယဝ်ႉ။ ပုၼ်ႇၼႃးလူင် ၸင်ႇပွႆႇပႄႉၼၼ်ႉလွတ်ႈသေ ၼင်ႇႁိုဝ်ပႄႉတေ ဢမ်ႇလႆႈထူပ်းၽေးတၢႆၼၼ်ႉ ၸႂ်ႉႁႂ်ႈတပႄးမၼ်း ပႂ်ႉထိင်းၸွမ်းသေ ဢွၼ်ၵၼ်ၵႂႃႇၸွမ်းပႄႉၼၼ်ႉယူႇ။
ပေႃးဝႃႈ ပွႆႇလွတ်ႈယဝ်ႉၼႆ ပႄႉလူင်တူဝ်ၼၼ်ႉ တိုၵ်ႉလိူၼ်းၶေႃးသေ ဢၢင်ႈဢဝ်ၵိၼ်ၽိူဝ်မႆႉ ၽိူဝ်တွၵ်ႇ ဢၼ်မီးတီႈႁိမ်း ၽႃမၢၵ်ႇႁိၼ်လူင်ၼၼ်ႉယူႇလႄႈ ၽွင်းၼၼ်ႉ ၽႃႉၽႃႇသႂ်ႇမၢၵ်ႇႁိၼ်ၼၼ်ႉသေ ၸၢၵ်ႇမၢၵ်ႇႁိၼ်ဢၼ်ၼိုင်ႈ မၢင်ႈဢွၵ်ႇမႃး မႃးပၢတ်ႇသႂ်ႇၶေႃးပႄႉၼၼ်ႉ ၶၢတ်ႇပႅတ်ႈယဝ်ႉ။ ၽွင်းမိူဝ်ႈ ၵူၼ်းတင်းၼမ် ဢွၼ်ၵၼ်ၽႅဝ်မႃး တီႈၼၼ်ႈၼၼ်ႉ ၼေႃႇၶမ်းၽြႃး ဢၼ်ပဵၼ်ၽီပႂ်ႉတူၼ်ႈမႆႉ ၸင်ႇမႃး ယူႇသဝ်းၼိူဝ်ၵၢင်ႁၢဝ် ၼႄတူဝ်သေ လွတ်ႈႁေႃး ၷႃႇထႃႇတီႈတႂ်ႈၼႆႉယူႇယဝ်ႉ-
ပႃႇꩮိ
ၼ ပႃၼေႃ ပႃၼိၼံ ႁၺ်ၺေ၊ ပႃၼꧠႃတိ ႁိ သေႃၸတိ။
ပိၼ်ႇတႆး
သူၶဝ်ဢိူၺ်း... လွင်ႈဢၼ် လႆႈတႄႇတင်ႈသၼ်ႇꩪေႇယူႇၶိူဝ်းၶိူဝ်းၼၼ်ႉလႄႈသင်၊ လွင်ႈဢၼ် ယႂ်ႇမႃႈၵႃႈသုင်မႃးတိၵ်းတိၵ်းၼၼ်ႉလႄႈသင် (ယွၼ်ႉပိူဝ်ႈပဵၼ်တီႈၵိူတ်ႇဢွၵ်ႇ ၽေးထဝ်ႈ၊ ၽေးၸဵပ်း၊ ၽေးတၢႆလႄႈ) ပဵၼ်တၢင်းၶၢၼ်ၸႂ်တႄႉယဝ်ႉ။ ပေႃးဝႃႈ သတ်ႉတဝႃႇၶဝ် ႁူႉႁၼ်ၼင်ႇၼႆၸိုင် သတ်ႉတ ဝႃႇၵေႃႉၼိုင်ႈ ဢမ်ႇထုၵ်ႇလီဢဝ်တၢႆသတ်ႉတဝႃႇၵေႃႉၼိုင်ႈ။ ၸႂ်ႈတႄႉယဝ်ႉ။ ၵေႃႉဢၼ်ဢဝ်တၢႆ သၢႆၸႂ် ပိူၼ်ႈၼၼ်ႉ (တေလႆႈၶၢမ်ႇတၢင်းၶၢၼ်ၸႂ်ငရၢႆးသေ) တေလႆႈမႆႈၸႂ်ယူႇယဝ်ႉ။
(2) ၵေႃႉႁဵတ်းပဵၼ်ဢၼ်မႂ်ႇ၊ ၵေႃႉပဵၼ်ပဵၼ်ဢၼ်ၵဝ်ႇ။ (3) ဢဝ်တၢႆတူဝ်ပိူၼ်ႈသေ၊ ယႃႇပေႁဵတ်းတၢင်းလူႇ။
019 ဢႃႇယႃႇၸိတၽတ်ႉတ၊ ၸၢတ်ႈ
19-ꩡၢတ်ႈဢႃႇယႃႇၸိတꧤတ်ႉတ
(ဢႃယႃၸိတၽတ်တ= ၶဝ်ႈသွမ်း ဢၼ်လႆႈတွင်းပၢၼ်ႇလဝ်ႈလၢတ်ႈဝႆႉ) ဢဝ်တၢႆတူဝ်ပိူၼ်ႈသေ ယႃႇပေႁဵတ်းတၢင်းလူႇ
ဝတ်ႉထုပၸ်ႉၸုပၼ်ႇ
ၽွင်းမိူဝ်ႈ မုၼ်ၶမ်းၽြႃးယူႇသဝ်း တမ်ႈတီႈ ဝတ်ႉꩡေတဝၼ်ႇ ဝဵင်းသႃႇဝတ်ႉထိၼၼ်ႉ ဢိင်ပိုင်ႈလူၺ်ႈ လွင်ႈတၢင်း သွင်ႈၽီ(တၢင်ႇၽီ)ၼၼ်ႉသေ ၸင်ႇတေႁေႃးလၢတ်ႈ ꩡၢတ်ႈၼႆႉယဝ်ႉ။
ၵူၼ်းမိူဝ်ႈပၢၼ်ၼၼ်ႉ ပေႃးဝႃႈ ၸမ်တေၵႂႃႇၵႃႉၵႃႉၶၢႆၶၢႆၼႆ ၶဝ်ၵႆႉဢဝ်တၢႆ တူဝ်သတ်းသေ တၢင်ႇၽီယဝ်ႉ။ သမ်ႉသူးတွင်းဝႃႈ “သင်ဝႃႈ ၸွမ်းတႃႈၸွမ်းတၢင်း ဢမ်ႇမီးၽေးသင်သေ ၵႃႉဢွင်ႇၶၢႆမၢၼ် မႅတ်ႈတွၼ်းၼမ်မႃးၸိုင် တေၶိုၼ်းမႃး တၢင်ႇၽီထႅင်ႈယူႇ”ၼႆယဝ်ႉ။
ၸဝ်ႈရႁၢၼ်းၶဝ် လႆႈႁၼ်ၼင်ႇၼၼ် ၸင်ႇမႃးတွင်ႈထၢမ် မုၼ်ၶမ်းၽြႃးဝႃႈ လွင်ႈတၢင်ႇၽီၼႆႉ မီးၽွၼ်းလီ ဢမ်ႇမီးၽွၼ်းလီၼႆလႄႈ မုၼ်ၶမ်းၽြႃး ၸင်ႇႁေႃးလၢတ်ႈ လွင်ႈꩡၢတ်ႈၵွၼ်ႇဝၼ်းလင် ၼင်ႇတီႈတႂ်ႈၼႆႉယဝ်ႉ-
ဝတ်ႉထုဢတိတ်ႉ
မိူဝ်ႈၵွၼ်ႇ တီႈတိူင်းၵႃႇသိ တီႈဝၢၼ်ႈဢၼ်ၼိုင်ႈၼၼ်ႉ ၵူၼ်းမၢၵ်ႈၵေႃႉၼိုင်ႈ ၸင်ႇသွင်ႈၽီတၢင်ႇၽီတူၼ်ႈမႆႉၺွင်ႇ တီႈႁိမ်းဝၢၼ်ႈၶဝ်ၼၼ်ႉသေ ပၼ်ၵႂၢမ်းမၼ်ႈၵတိဝႆႉဝႃႈ “သင်ဝႃႈ လွတ်ႈၽေးၶဵၼ် ပဵၼ်ၵၢၼ်ၵႃႉဢွင်ႇၶၢႆမၢၼ် မီးၼမ်ႉမႅတ်ႈၼမ်ႉတွၼ်းမႃး ၼႆၸိုင် တေၶိုၼ်းမႃး သွင်ႈၽီတၢင်ႇၽီထႅင်ႈယူႇ” ၼႆယဝ်ႉ။ ဝၢႆးၼၼ်ႉ ၵႂႃႇၵႃႉၶၢႆၵေႃႈ သမ်ႉပဵၼ်မႃးၸွမ်းၼင်ႇ သူးတွင်းဝႆႉလႄႈ ၸင်ႇဢၢင်ႈၶႃႈႁႅမ်တၢႆ သတ်းတင်းၼမ်သေ ဢၢင်ႈတေမႃးတၢင်ႇၽီ တီႈငဝ်ႈမႆႉၺွင်ႇလႄႈ ၽီပႂ်ႉတူၼ်ႈမႆႉၺွင်ႇ ၸင်ႇမႃး ထၢင်ႇၸႅင်ႈၼႄတူဝ်သေ လွတ်ႈႁေႃးၷႃႇထႃႇတီႈတႂ်ႈၼႆႉယဝ်ႉ-
ပႃႇꩮိ
ၼ ႁေဝံ ꩪီရႃ မုၸ်ၸၼ်တိ၊ မုတ်တိ ၿႃလသ်သ ၿၼ်ꩪၼံ။
ပိၼ်ႇတႆး
ဢူဝ်ၵူၼ်းၸၢႆး... သင်ဝႃႈ ၶႂ်ႈလွတ်ႈယၢၼ် ၸွမ်းၼင်ႇ ၶေႃႈၵႂၢမ်းယိုၼ်ႁပ်ႉၼၼ်ႉၸိုင် လူဝ်ႇလႆႈ ႁဵတ်းသၢင်ႈႁၢင်ႈပွင် ႁႂ်ႈလွတ်ႈၸၢတ်ႈတေမႃးယဝ်ႉ။ ၶႂ်ႈလွတ်ႈယၢၼ် ၶေႃႈၵႂၢမ်းယိုၼ်ႁပ်ႉၼၼ်ႉသေ သင်ဝႃႈ (ဢဝ်တၢႆတူဝ်ၸႂ်ပိူၼ်ႈ)ၸိုင် တေၵူဝ်ႈၵိူၵ်ႇ ၵၢၼ်ဢမ်ႇလီယဝ်ႉ။ ၽူႈမီးပၺ်ႇၺႃႇၶဝ်ၼႆႉတႄႉ ၶဝ်ဢမ်ႇ ႁဵတ်းႁႂ်ႈလွတ်ႈ ၸိူင်ႉၼင်ႇ ၶေႃႈၵႂမ်းယိုၼ်ႁပ်ႉဝႆႉၼင်ႇၼႆ။ ၵူၼ်းမိူၵ်ႈမႂ်ႈၶဝ်ၼႆႉ (ဢဝ်တၢႆတူဝ်ၸႂ်ပိူၼ်ႈသေ) ႁႂ်ႈလွတ်ႈၶေႃႈၵႂၢမ်းယိုၼ်ႁပ်ႉၶဝ်ၼၼ်ႉၸိုင် တေလႆႈၶၢမ်ႇၵူဝ်ႈၵိူၵ်ႇ ၵၢၼ်ဢမ်ႇလီယဝ်ႉ။
(2) ႁဵတ်းၵၢၼ်လွင်ႈမိူၵ်ႈမႂ်ႈ၊ ဢမ်ႇၸႂ်ႈတႃႇပူၼ်ႉလွတ်ႈ။
1542
1542
လိူၼ်ၸၼ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၾႅပ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မၢတ်ႉၶျ်
(1) ဝၼ်း။
သူင်ႇၵူင်း၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းၵျွၵ်ႉပတွင်း
ဝၢၼ်ႈသူင်ႇၵူင်း  (ဆုံကုန်းရွာ၊ Sonkone) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇသူင်ႇၵူင်း၊ ၸႄႈဝဵင်းၵျွၵ်ႉပတွင်း၊ ၸႄႈတွၼ်ႈၺွင်ႇဢူး၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 191873 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇသူင်ႇၵူင်းၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 1109 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 1365 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 2474 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းၵျွၵ်ႉပတွင်း
1542
လိူၼ်မေႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျုၼ်ႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျူႇလၢႆႇ
(1) ဝၼ်း။
ဢေႃးၵၢတ်ႉ
(1) ဝၼ်း။
သႅပ်ႇထႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
ဢွၵ်ႇထူဝ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
ၼူဝ်ႇဝႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
တီႇသႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:1542
မိၼ်းလႃႉတႃႇၸီႇ၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းပျေႃႇပွႆႇ
ဝၢၼ်ႈမိၼ်းလႃႉတႃႇၸီႇ  (မင်းလှသာစည်ရွာ၊ Minhlatharsi) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇဢူင်းပိၼ်ႇ၊ ၸႄႈဝဵင်းပျေႃႇပွႆႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈယမႄးတိၼ်း၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 193038 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇဢူင်းပိၼ်ႇၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 1668 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 1968 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 3636 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းပျေႃႇပွႆႇ
ၶၢၼ်ႇပူး၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းမဵၵ်ႉထီႇလႃႇ
ဝၢၼ်ႈၶၢၼ်ႇပူး  (ခံဘူးရွာ, Khanbu) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇၸယႅတ်ႉၵူင်း၊ ၸႄႈဝဵင်းမဵၵ်ႉထီႇလႃႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈမဵၵ်ႉထီႇလႃႇ၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 193930 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇၸယႅတ်ႉၵူင်းၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 1499 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 1794 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 3293 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းမဵၵ်ႉထီႇလႃႇ
သူၺ်ႇပျီႇတႃႇ၊ ၸႄႈဝဵင်း
ၸႄႈဝဵင်းသူၺ်ႇပျီႇတႃႇ (ရွှေပြည်သာမြို့နယ်), (Shwepythar Township), ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ၸဵင်ႇႁွင်ႉဝၼ်းတူၵ်း ဝဵင်းတႃႈၵုင်ႈ ယဝ်ႉ။ ၸႄႈဝဵင်းသူၺ်ႇပျီႇတႃႇၼႆႉ ၽၢႆႇႁွင်ႇမီး ၸႄႈဝဵင်းထၢၼ်းတပိၼ်ႇ၊ ၽၢႆႇဢွၵ်ႇ မီး ၸႄႈဝဵင်းမိင်ႇၵလႃႇတူင်ႇ၊ ၽၢႆႇတူၵ်းမီး မႄႈၼမ်ႉတႃႈၵုင်ႈ လႄႈ ၽၢႆႇၸၢၼ်းမီး ၸႄႈဝဵင်းဢိၼ်းၸဵင်ႇ ယဝ်ႉ။
တႄႇဢဝ်ပီ (၁၉၈၆) ၼၼ်ႉဢဝ်ၸႄႈဝဵင်းသူၺ်ႇပျီႇတႃႇၼႆႉ မၵ်းမၼ်ႈပဵၼ်ပွတ်းတွၼ်ႈၶွင် ဝဵင်းတႃႈၵုင်ႈမႃးယဝ်ႉ။ ၸႄႈဝဵင်းၼႆႉၵေႃႈ ဢမ်ႇပႆႇမီး လွင်ႈႁူၼ်ႈမုၼ်းၶိုၼ်ႈယႂ်ႇသင်သေ ယူင်ႉသၢင်ႉပိုၼ်ႉငဝ်ႈ ဢၼ်ၵပ်းၵၢႆႇလူၺ်ႈ ဝဵင်းမူၼ်းၵူၼ်းၵိုၼ်းၵေႃႈ တိုၵ်ႉယူပ်ႈယွမ်းဝႆႉယူႇယဝ်ႉ။
ၸႄႈဝဵင်းသူၺ်ႇပျီႇတႃႇ ၼႆႉ ဢဝ် ပွၵ်ႉ (႑႕) ပွၵ်ႉလႄႈ ဢိူင်ႇ (႕) ဢိူင်ႇသေ ၽွတ်ႈႁႅၼ်းဝႆႉယဝ်ႉ။ တီႈၼႂ်းၸႄႈဝဵင်းၼႆႉ မီးႁူင်းႁဵၼ်းလူင်ပွင်ၸိုင်ႈ ၸၼ်ႉငဝ်ႈ (႔႓) ႁူင်း၊ ၸၼ်ႉၵၢင် (႓) ႁူင်း လႄႈ ၸၼ်ႉသုင် (႔) ႁူင်းယဝ်ႉ။
ထဵင်ႇပိၼ်ႇဢိၼ်း (ၸၢၼ်း)၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းဝၢၼ်းတႂိၼ်း
ဝၢၼ်ႈထဵင်ႇပိၼ်ႇဢိၼ်း (ၸၢၼ်း)  (ထိန်ပင်အင်း (တောင်)ရွာ, Hteinpininn(South)) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇၽယႃးၸု၊ ၸႄႈဝဵင်းဝၢၼ်းတႂိၼ်း၊ ၸႄႈတွၼ်ႈမဵၵ်ႉထီႇလႃႇ၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 194608 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇၽယႃးၸုၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 2975 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 3656 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 6631 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးၼႂ်း မိူင်းမျၢၼ်ႇမႃႇ
ဝၢၼ်ႈ ၼႆႉ ပဵၼ်ၼႃႈလိၼ် ဢၼ်လဵၵ်ႉသေပိူၼ်ႈ ဢၼ်ၶဝ်ႈပႃးၼႂ်း ဢိူင်ႇ ဢၼ်မီးၼႂ်းမိူင်းမျၢၼ်ႇမႃႇ ၶႃႈဢေႃႈ။ ဢိင်ၼိူဝ်သဵၼ်ႈမၢႆ လိူၼ်ၸၼ်ႇဝႃႇရီႇ 2014 ၼၼ်ႉသေ ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းဢၼ်မီးၼႂ်း မိူင်းမျၢၼ်ႇမႃႇၼႆႉ မီးဝႆႉ  70,560 ဝၢၼ်ႈ ၶႃႈဢေႃႈ  ။ ဢိူင်ႇလႄႈ ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းၼႆႉ  ၸၼ်ႉမၼ်းမိူၼ်ၵၼ်တင်း ဢိူင်ႇ ၶႃႈဢေႃႈ။
တတႃးဢူးၵူင်း၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းၵျွၵ်ႉသႄႇ
ဝၢၼ်ႈတတႃးဢူးၵူင်း  (တံတားဦးကုန်းရွာ, Tadarukone) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇပေႇတေႃးၵျီး၊ ၸႄႈဝဵင်းၵျွၵ်ႉသႄႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈပၢင်ႇဢူး၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 190551 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇၸလေႇၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 1209 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 1380 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 2589 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းၵျွၵ်ႉသႄႇ
ဝိသလ ပဵၼ်ၽႂ်
မိူဝ်ႈၽွင်းၽြႃးပဵၼ်ၸဝ်ႈ ႁႃတုင်းသွမ်းၼႂ်းဝဵင်းသႃႇဝတ်ႉထိသေ မိူဝ်ႈၽႅဝ်ၵႂႃႇၸမ်ႁိူၼ်း ဢၵ်ႉၵိၵꧤႃႇရတွႃႇၸၼၼ်ႉ ပေႃးꧤႃႇရတွႃႇၸမုင်ႈႁၼ်ၽြႃးပဵၼ်ၸဝ်ႈၵဝ်ၢႈ ၸင်ႇႁိုတ်းႁၢတ်ႇၸၢတ်ႇသဵင်သႂ်ႇ ၽြႃးပဵၼ်ၸဝ်ႈယဝ်ႉ။ "ႁိူၺ်း... ၸဝ်ႈမူၺ်းႁူဝ် ၵိုတ်းလူး၊ ၵိုတ်းဝႆႉတီႈၼၼ်ႉလႄႈ၊ ယႃႇပေသုတ်းတၢင်းၼႃႈ၊ ႁိူၺ်း... ဝိသလ ၵိုတ်းဝႆႉတီႈၼၼ်ႉလႄႈ" ၼႂ်းႁိူၼ်းꧤႃႇရတွႃႇၸၼၼ်ႉ တိုၵ်ႉဢွၼ်ၵၼ်ပူႇၸေႃႇၾႆးယူႇ၊ မိူဝ်ႈယၢမ်းၼၼ်ႉ ꧤႃႇရတွႃႇၸ ၵူဝ်ၵေႃႉငဝ်းသမၼ သေၵေႃႉၵေႃႉ မႃးတူၵ်းသႂ်ႇၼိူဝ်ႁူဝ်မၼ်းၼႆယဝ်ႉ။ ၽၢႆႇၼိုင်ႈတႄႉ ၵူၼ်းၸိူဝ်းၼွမ်းႁူဝ် တၢင်ႇသႂ်ႇၼိူဝ်တိၼ်ပရမ်ႇမၼ ၽူႈမီးပိုၼ်ႉႁူႉၶဝ်ၵေႃႈမီး၊ ၽၢႆႇၼိုင်ႈသမ်ႉ မိူၼ်ၼင်ႇဢၵ်ႉၵိၵꧤႃႇရတွႃႇၸၵေႃႈမီးယူႇၵမ်ႈၽွင်ႈယဝ်ႉ။ ၵူၼ်းၵမ်ႈၽွင်ႈၸိူဝ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ ဢၼ်လၢတ်ႈတဵၵ်းဝႃႈ ၽြႃးပဵၼ်ၸဝ်ႈ "ဝိသလ" ၼႆ။ ဝိသလ ဢၼ်ဝႃႈၼႆႉ ႁွင်ႉႁိၵ်ႈ ဢၼ်ပဵၼ်ၵူၼ်းၸၢတ်ႈတႅမ်ႇသုတ်း ၼႂ်းၸၢတ်ႈသုတ်ႉတၼၼ်ႉယူႇယဝ်ႉ။ ၽြႃႈပဵၼ်ၸဝ်ႈၸင်ႇဝႃႈ "ၸွင်ႇသူႁူႉႁႃႉ၊ ဝိသလ ပဵၼ်ၽႂ်ၼႆ၊ ဝိသလ ပဵၼ်သင်ၼႆ" ယၢမ်းၼၼ်ႉ ꧤႃႇရတွႃႇၸဝႃႈ "ႁဝ်းဢမ်ႇႁူႉ၊ သူၵေႃႉလၢတ်ႈလႄႈ" ၼႆ။ ၽြႃးပဵၼ်ၸဝ်ႈၸင်ႇဝႃႈ "ဝိသလ ဢၼ်ဝႃႈၼႆႉ ၵူၼ်းတေႃးသယႂ်ႇ၊ ၵူၼ်းမေႃၽိတ်းပိူၼ်ႈ၊ ၵူၼ်းသူၺ်ႈပိူၼ်ႈ၊ ၵူၼ်းမိတ်ႉသႃႇတိတ်ႉထိ၊ ၵူၼ်းမႃႇယႃႇၼမ်၊ ၵူၼ်းဢမ်ႇမီးတၢင်းဢီးလူၼိူဝ်သတ်ႉတဝႃႇ၊ ၵူၼ်းမေႃယႃႉၵဝ်းဝၢၼ်ႈသူၼ်လူႉလႅဝ် ၸိူဝ်းၼၼ်ႉဢိူဝ်ႈ။ ၵူၼ်းဢၼ်လၵ်ႉၶူဝ်းၶွင်ပိူၼ်ႈ၊ ၵူၼ်းလၢတ်ႈပႅတ်ႉလၢတ်ႈလႅၼ်၊ ၵူၼ်းပူၼ်ႉပႅၼ်လူလၢႆလုၵ်ႈယိင်းၼၢင်းသၢဝ်ပိူၼ်ႈ၊ ၵူၼ်းပွင်ပဵၼ်လႆႈယူႇသေ ဢမ်ႇလဵင်ႉပေႃႈမႄႈဢၼ်ၵႄႇထဝ်ႈ၊ ၵူၼ်းပၼ်တၢင်းတုၵ်ႉၶပီႈၼွင်ႉ၊ ၵူၼ်ဢၼ် ပေႃးၽႅဝ်ႁိူၼ်းပိူၼ်ႈ ၵိၼ်ဢၼ်လီဢၼ်ဝၢၼ်သေ ပေႃးပိူၼ်ႈမႃးႁဵတ်းၶႅၵ်ႇသမ်ႉ ဢမ်ႇသူင်၊ ၵူၼ်းဢမ်ႇမီးတၢင်းဢၢႆ၊ ၵူၼ်းၵေႃႉဢၼ်ပႄႉၵိၼ်လူလၢႆလုၵ်ႈၼွင်ႉသႃႇဝၵၼၼ်ႉယဝ်ႉ ပဵၼ်ဝိသလ" ပဵၼ်ၸၢတ်ႈၸၼ်ႇတလ ပုတ်ႉတ သေႃးပႃႇၵ မႃႇတင်ႇၵ သေၵႃႈ ပေႃးႁူႉႁၼ်ထမ်ႇမတြႃးၸဵမ်ၸဝ်ႉၸိုင် ပရမ်ႇမၼၶဝ်၊ ၶတ်ႉတိယၶဝ် ထုၵ်ႇလႆႈသုတ်ႉၸမ်သေ လုမ်းလႃးဢိူဝ်ႈ။ ၶဝ်ၸိူဝ်းၼၼ်ႉ ပေႃးၶဝ်သဵင်ႈၵၢမ်ႇၵႂႃႇၼႆၶဝ်တေၽႅဝ်ၶူင်းပျၢမ်ႇမႃႇၶူင်သၢင်ဢိူဝ်ႈ။ ၸၢတ်ႈၶဝ်ၼၼ်ႉ ဢမ်ႇတဵၵ်းတဵင်ၶဝ်လႆႈ။ မိူၼ်ၼၼ်ၼင်ႇၵဝ်ႇ ပရမ်ႇမၼ ၵေႃႉဢၼ်လွတ်ႈႁေႃးပူႇၸေႃႇဝေႇတ၊ ၵႃႇထႃႇမၢၼ်ႇတၢၼ်ႇ သေၵေႃႉၵေႃႉ သမ်ႉႁဵတ်းလွင်ႈဢမ်ႇလီၼႆ ၵူၼ်းၵေႃႉၼၼ်ႉ ပေႃးမၼ်းတၢႆၵႂႃႇ တေၽႅဝ်ၽုင်ႇဢပႃႇယ (ဢပႄႇ) ဢိူဝ်ႈ။ ၸၢတ်ႈမၼ်းၼၼ်ႉ ဢမ်ႇၵဵဝ်ႇၶႄမၼ်း ႁႂ်းလွတ်ႈဢွၵ်ႇၽုင်ႇဢပႃႇယလႆႈသႄႈ။ ဢၵ်ႉၵိၵꧤႃႇရတွႃႇၸၼႆႉ ပေႃးဝႃႈ လႆႈထွမ်ႇငိၼ်းတေႇသၼႃႇ ၽြႃးပဵၼ်ၸဝ်ႈယဝ်ႉၵေႃႈ ပဵၼ်ဢုပသၵႃႇ ဢဝ်ၶဝ်ႈသွၼ်ႈႁူမ်ႈ ၽြႃး၊ တြႃး၊ သင်ႇၶႃႇယူႇယဝ်ႉ။ ဢၼ်မၼ်းလႆႈပွင်ႇၸႂ်ၵႂႃႇတႄႉ- ၼ ꩡၸ်ၸႃ ဝသလေႃ ႁေႃတိ၊ ၼ ꩡၸ်ၸႃ ႁေႃတိ ၿြႁ်မေၼႃ၊ ၵမ်မုၼႃ ဝသလေႃ ႁေႃတိ၊ ၵမ်မုၼႃ ႁေႃတိ ၿြႁ်မၼေႃ။ သုတ်တၼိပႃတ ႑႔႒၊ ဝိသလသုတ်တ လုၵ်ႉဢဝ်တီးၵိူတ်ႇလဵင်ႉသေ ၽႂ်ဢမ်ႇပဵၼ်ဝိသလ။ ၵမ်ႇမၵွႆး ၸင်ႇၸၢင်ႈႁဵတ်းႁႂ်ႈသေၵေႃႉၵေႃႉပဵၼ်ဝိသလ၊ ပဵၼ်ပရမ်ႇမၼ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ၼႃႈလိၵ်ႈ ႘႙၊ ပပ်ႉ - ႁၢင်ႈပိုၼ်းပုတ်ႉထၸဝ်ႈ| တႅမ်ႈ - သြႃႇလူင်ဢူးၵူဝ်ႇဢိင်ႇၵႃႇ (ၽူႈၼႄတြႃးဝိပသ်သၼႃႇလုမ်ႈၾႃႉ)
ၵျွၵ်းမႄး၊ ဝဵင်း
ဝဵင်းၵျွၵ်းမႄး, (ကျောက်မဲမြို့), (Kyaukme), ၼႆႉ မီးၼႂ်း ၸႄႈဝဵင်းၵျွၵ်းမႄး၊ ၸႄႈတွၼ်ႈၵျွၵ်းမႄး၊ ၸႄႈမိူင်းတႆး၊ မိူင်းမျၢၼ်ႇမႃႇဢေႃႈ။ ဝဵင်းၵျွၵ်းမႄးၼႆႉ မီးၼႂ်း မိူင်းၽွမ်ႉႁူမ်ႈမျၢၼ်ႇမႃႇ၊ မိူင်းတႆး ပွတ်းႁွင်ႇသေ မီးၼိူဝ် သဵၼ်ႈတၢင်းၵႃး ဝဵင်းလိူဝ်ႇ ဢၼ်မႃးၸွမ်းတၢင်း ထိုင်မေႇမဵဝ်ႉ (ပၢင်ႇဢူႈလူင်)၊ ၼွင်ၶဵဝ်သေ ၽႅဝ်ထိုင် ၵျွၵ်းမႄး ပူၼ်ႉၵႂႃႇ သီႇပေႃႉ၊ လႃႈသဵဝ်ႈ ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ယၢမ်းလဵဝ်တႄႉ ႁွင်ႉဝႃႈ သဵၼ်ႈတၢင်း ဝဵင်းလိူဝ်ႇ မူႇၸႄႈသေ ပဵၼ်သဵၼ်ႈတၢင်းလူင် ဢေးသျႃး 14 (AH 14) ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။    လုၵ်ႉတီႈ ၵျွၵ်းမႄးသေ မီးတၢင်းၽႄၵႂႃႇ ၽၢႆႇတူၵ်း တေႃႇႁွတ်ႈထိုင်လႆႈ မိူင်းၵုတ်ႈ တီႈမီးသႅင်လႅင် လႄႈ ႁွတ်ႈထိုင်လႆႈ မိူင်းမိတ်ႈ ဢၼ်မီးႁိမ်း ၶႅပ်ႇသၢပ်ႇၼမ်ႉမၢဝ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၸွမ်းသဵၼ်တၢင်း ရူတ်ႉၾႆးသေ လုၵ်ႉဝဵင်းလိူဝ်ႇ မႃႈၵျွၵ်းမႄးၵေႃႈ လႆႈယူႇ။ တၢင်းရူတ်ႉၾႆႈတႄႉ ႁွတ်ႈထိုင် လႃႈသဵဝ်ႈ။
မိူဝ်ႈပၢၼ်ၸဝ်ႈၾတႄႉ ဝဵင်းၵျွၵ်းမႄးၼႆႉ မီးဝႆႉ ၼႂ်းလိၼ်ၸဝ်ႈၾသီႇပေႃႉသေ ပဵၼ်ဝဵင်းယႂ်ႇဝဵင်းၼိုင်ႈ။ လွႆတီႈဢၼ်ၵႆ ယၢၼ်ဝဵင်းၼႆႉ တၢၼ်ႇတၢၼ်ႇၼၼ်ႉ ယွၼ်ႉပိူဝ်ႈ မီးဝႆႉ ၵုင်းမၢၵ်ႇႁိၼ်လမ်ဢၼ်ၼိုင်ႈလႄႈ မိူဝ်ႈဢွၼ်တၢင်း ႁွင်ႉဝႃႈ ဝဵင်းၵုင်းႁိၼ်လမ်၊ လုၵ်ႉတီႈၼၼ်ႈ သမ်ႉပိၼ်ႇပဵၼ်ၵႂၢမ်းမၢၼ်ႈဝႃႈ ကျောက်မဲ ၼႆယဝ်ႉ။ ၵမ်ႈၽွင်ႈၵေႃႈဝႃႈ ဢဝ်ၸွမ်း ၼင်ႇ ပိုၼ်းၶုၼ်သၢမ်လေႃး မႃးၵႃႉၽႅဝ်တီႈၼႆႉ ၽွင်းမိူဝ်ႈ မႃႉၶဝ် မႃးၵျွၵ်းတီႈၼႆႈၼၼ်ႉ ၶဝ်လႆႈၶိုၼ်းမႄး တၢင်ႇၶဝ်လႄႈ ဢွင်ႈတီႈၼၼ်ႉ ၸုမ်းၶုၼ်သၢမ်လေႃးၶဝ် ႁွင်ႉဝႃႈ ၵျွၵ်းမႄး ၼႆသေ ဝၢႆးမႃး ၸင်ႇလႅၵ်ႈလၢႆႈ ပဵၼ်ၵႂႃႇ ၵျွၵ်းမႄးၼႆၵေႃႈဝႃႈ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:မိူင်းတႆး ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝဵင်းၸိူဝ်းမီးၼႂ်း မိူင်းမျၢၼ်ႇမႃႇ ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ပွင်ႈၵႂၢမ်းပွတ်း ပထဝီႇ မိူင်းမျၢၼ်ႇမႃႇ
ဢေႇပရႄႇ 1981
(26) ဝၼ်း
5
ၼႃးၵႅင်း၊ ဝၢၼ်ႈ
ဝၢၼ်ႈၼႃးၵႅင်း (, Nar Keng, နားကျိုင်း) ၼႆႉ ပဵၼ်ဝၢၼ်ႈ ဢၼ်မီးၼႂ်း ဢိူင်ႇဝူဝ်းလၢႆး၊ ၸႄႈဝဵင်းမိူင်းပၼ်ႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈ လၢင်းၶိူဝ်း၊ မိူင်းတႆး ဢေႃႈ။
မေႃႇငိုၼ်း ၼမ်ႉတူႈ
ဢွင်ႈတီႈ
ဢၼ်ၵူၼ်းတင်းၼမ် ဢွၼ်ၵၼ်ႁူႉဝႃႈ မေႃႇငိုၼ်း ၼမ်ႉတူႈၼႆႉ ၵႂၢမ်းတႆးႁွင်ႉဝႃႈ "မိူင်းမေႃႇ" ၼႆသေ မီးတမ်ႈတီႈ မိူင်းတႆးပွတ်းႁွင်ႇ ၸႄႈဝဵင်းၼမ်ႉတူႈ၊ မီးတီႈသၢႆၶၢင်ဢွၵ်ႇ 97 တီႇၵရီႇ 17 မိၼိတ်ႉ လႄႈ သၢႆၼၢင်ႁွင်ႇ 23 တီႇၵရီႇ 16 မိၼိတ်ႉ၊ သုင်သေ ၼမ်ႉပၢင်ႇလၢႆႇ 3007 ပေႇယဝ်ႉ။ ၼႂ်းမေႃႇၼႆႉ ၵႆယၢၼ် ဝဵင်းၼမ်ႉတူႈ မွၵ်ႈ 14 လၵ်း၊ ဝဵင်းၼမ်ႉတူႈၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸဵင်ႇႁွင်ႇဝၼ်းတူၵ်း ဝဵင်းလႃႈသဵဝ်ႈ မွၵ်ႈ 44 လၵ်း၊ မီးဝႆႉ ၽၢႆႇႁွင်ႇ ဝဵင်းသီႇပေႃႉ ၵႆယၢၼ်မွၵ်ႈ 42 လၵ်းယဝ်ႉ။ တၢင်းၵႂၢင်ႈ မိူင်းမေႃႇ မီးယူႇ 4749 လၵ်းပၼ်ႇမူၼ်းယူႇ။ ဢွင်ႈတီႈ ႁိမ်းႁွမ်းမေႃႇၼႆႉ ပဵၼ်လွႆႁူဝ်လွမ်ႈတင်းၼမ် လွမ်ႉႁွပ်ႈဝႆႉသေ သုင်ယူႇၼႂ်း 600 ပေႇလႄႈ 4600 ပေႇယဝ်ႉ။ ၸွမ်းဝူင်ႈၵၢင်လွႆလုၵ်ႈၼိုင်ႈလႄႈ လုၵ်ႈၼိုင်ႈၼၼ်ႉ လႆႈႁၼ် ပဵၼ်ဝႅဝ်ႇလိုၵ်ႉဝႆႉ မိူၼ်ၼင်ႇ တူဝ်လိၵ်ႈ V ၼၼ်ႉသေ ဢမ်ႇမီးတူၼ်ႈမႆႉယႂ်ႇလူင် ၵူၺ်းမီး တူၼ်ႈယိူဝ်ႈ တူၼ်ႈယုမ်း တူၼ်ႈၶိူဝ်းၵူၺ်း။ ၼႂ်းႁူၺ်ႈ မၢင်တီႈတႄႉ လႆႈႁၼ် မႆႉပူၵ်ႇမႆႉမွင်ယူႇ။ ၼႂ်းဝူင်ႈၵၢင် လိူၼ်မေႇ လႄႈ လိူၼ်ဢွၵ်ႉထူဝ်ႇပိူဝ်ႇၼၼ်ႉ ၽူၼ်တူၵ်းသေ ႁႅင်းၽူၼ်မီးယူႇ 60 ႁၵ်း ins ။ ၶၢဝ်းၵတ်းတႄႉ ႁႅင်းၵတ်းမီးယူႇ 5 တီႇၵရီႇသေ ၶၢဝ်းမႆႈတႄႉ မီးထိုင် 30 တီႇၵရီႇယဝ်ႉ။ ၼမ်ႉပၢင်ယူၼ်းၼႆႉ လႆလတ်းၼႂ်းမေႃႇသေ လုၵ်ႉၸဵင်ႇႁွင်ႇဝၼ်းတူၵ်း လႆၵႂႃႇတၢင်းဢွၵ်ႇ ၵႂႃႇၶဝ်ႈၸူး ၼမ်ႉတူႈယဝ်ႉ။
ပိုၼ်းဝၼ်းလင် မိူဝ်ႈ 1412 - 1868
မိူဝ်ႈ 1412 ၼၼ်ႉ ၶႄႇၶဝ် ၽႅဝ်မႃးသေ မႃးတႄႇၶုတ်းဢွၼ်တၢင်းယဝ်ႉ။ မိူဝ်ႈၼၼ်ႉတႄႉ ပိူင်လူင်မၼ်း ၵူၺ်းပဵၼ် တႃႇတေ ၶုတ်းဢဝ် ႁုင်ဢဝ် ငိုၼ်းပိူင်လဵဝ်ၵူၺ်း။ ၵွပ်ႈၼၼ် တီႈမိူင်းမေႃႇၼႆႉ ထိူၼ်ႇပႃႇမႆႉ လႆႈလုလႅဝ်သေ ၸင်ႇတေပဵၼ်ဝႆႉ လွႆႁူဝ်လွမ်ႈ တေႃႇထိုင်ဝၼ်းမိူဝ်ႈၼႆႉယဝ်ႉ။ ယွၼ်ႉပိူဝ်ႈ ၵူၺ်းဢွင်ႇဢဝ်ငိုၼ်းၵူၺ်းလႄႈ တမ်ႈတီႈ ၸွမ်းႁိမ်း မိူင်းမေႃႇၼႆႉ မၢင်တီႈ တိုၵ်ႉလႆႈႁၼ် ၵွင်ၶီႈၸိုၼ်း (Slag) တင်းၼမ်ယူႇ။ ဢဝ်ၸွမ်းၼင်ႇ ၶေႃႈမၢႆတွင်း ၽူႈလူင်ႉလႅၼ်ႇပိုၼ်း ၽူႇမိပေႇတ ဢၼ်ၸိုဝ်ႈဝႃႈ မႅၵ်ႉၵလႃႇရိၼ်ႇ လႄႈ ၵေႃႇၵျိၼ်းပရွင်းၶဝ်ဝႃႈတႄႉ ၶႄႇၶဝ် ၶိုၼ်းဢွၵ်ႇၽၢတ်ႇယၢၼ် မိူင်းမေႃႇၵႂႃႇ မိူဝ်ႈ 1868 ၼၼ်ႉၼႆယဝ်ႉ။
ပိုၼ်းဝၼ်းလင် 1942-1945
1942 လိူၼ်ဢေႇပိူဝ်ႇ 24 ဝၼ်းၼၼ်ႉ ဢဵင်းၵလဵတ်ႈၶဝ် လုၵ်ႉတီႈ ၼမ်ႉတူႈၶဝ် ပွၵ်ႈမိူဝ်းၵႂႃႇ မိူင်းဢိၼ်ႇတိယ လီငၢမ်းယဝ်ႉ။ ၽွင်းမိူဝ်ႈ ဢွၵ်ႇမိူဝ်းၵႂႃႇၼၼ်ႉ မၼ်ႇၼေႇၵျႃႇလူင် ၼမ်ႉတူႈ သင်ႇလၢတ်ႈဝႆႉဝႃႈ ၼင်ႇႁိုဝ် ၵျပၢၼ်ႇၶဝ် တေဢမ်ႇၸၢင်ႈမႃးသိုပ်ႇၶိုတ်းလႆႈ မေႃႇငိုၼ်းၼၼ်ႉ ၸႂ်ႉႁႂ်ႈယႃႉလႅဝ်ပႅတ်ႈတီႈၶိုၵ်ႉတီႈယမ်မၼ်းၼႆယဝ်ႉ။ ၽွင်းၼၼ်ႉ ၵေႃႉဢဝ်ပုၼ်ႈၽွၼ်း တမ်ႈတီႈ ၼႂ်းမေႃႇၼၼ်ႉ သမ်ႉပဵၼ်ၵူၼ်းမိူင်းဢေႃးသတေးလျ ဢၼ်ၸိုဝ်ႈဝႃႈ မိတ်ႉသတိူဝ်ႇ ဢႅတ်ႉသ်ပီႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ မၼ်းဝူၼ်ႉဝႃႈ ပေႃးသိုၵ်းယဝ်ႉၵႂႃႇ တေၸၢင်ႈၶိုၼ်းမႃး ၶုတ်းထႅင်ႈယူႇၼႆလႄႈ မၼ်းၸင်ႇဢမ်ႇထွမ်ႇ ၶေႃးပူင်ပႃႈၼိူဝ်သေ ဢမ်ႇယႃႉႁူင်းၸၢၵ်ႈသင် ၸင်ႇဢဝ်ႁၢင်ႈၽႅၼ်ႇလိၼ် လႄႈ ၶေႃႈမၢႆတွင်းၸိူဝ်းၼႆႉသေ ပၢႆႈၵႂႃႇမိူင်းဢိၼ်ႇတိယယဝ်ႉ။ 1942 လိူၼ်မေႇ 1 ဝၼ်း ၵျပၢၼ်ႇၶဝ် ၶဝ်ႈသိမ်းဢဝ် ဝဵင်းၼမ်ႉတူႈယဝ်ႉ။ ၼင်ႇႁိုဝ် တေသိုပ်ႇၶုတ်းလႆႈ မေႃႇငိုၼ်းၼၼ်ႉ ၵျပၢၼ်ႇၶဝ်ၵေႃႈ ၶတ်းၸႂ်ႁိပ်ႈၼႅတ်ႈယူႇ။ ၵျပၢၼ်ႇၶဝ် ႁႆတီႉၺွပ်းဢဝ် ၶႄႇၸိူဝ်းႁိမ်းႁွမ်း ၼမ်ႉတူႈ ဢိၵ်ႇလူၺ်ႈ ၵလႃးၵေႃႇရၶႃး၊ ၶၢင်၊ ပလွင်ႈၸိူဝ်းၼႆႉသေ ၸႂ်ႉမႃးၶုတ်းမေႃႇၼႆယဝ်ႉ။ ႁူင်းၸၢၵ်ႈၾႆးၾ မၢၼ်ႈၸၢမ်ၵေႃႈ ၵျပၢၼ်ႇၶဝ် ၶိုၼ်းမႄးပၼ်ႇ ႁႂ်ႈဢွၵ်ႇၾႆးၾယဝ်ႉ။ ႁူင်းၸၢၵ်ႈမေႃႇငိုၼ်း ၼမ်ႉတူႈ (32)လၵ်းၵေႃႈ ၶိုၼ်းမႄးပၼ်ႇသေ ၵႃႈပဵၼ် ၽွင်ႁႄႈ ဢၼ်ထွင်ယဝ်ႉၼၼ်ႉ ၶဝ်တၢင်ႇရူတ်ႉၾႆး လူင်းမိူဝ်းမိူင်းမၢၼ်ႈ သိုပ်ႇသူင်ႇႁွတ်းထိုင် မိူင်းၵျပၢၼ်ႇၶဝ်ယဝ်ႉ။ ထိုင်မႃး 1944 လိူၼ်ဢွၵ်ႇထူဝ်ႇပိူဝ်ႇၼၼ်ႉ လွင်ႈတေႃႉသူင်ႇၶဝ် လုၶၢတ်ႇၵႂႃႇသေ ႁူင်းၸၢၵ်ႈလူင် ၼမ်ႉတူႈၵေႃႈ လႆႈၵိုတ်းၵႂႃႇယဝ်ႉ။ ၵူၺ်းၵႃႈ ၵျပၢၼ်ႇၶဝ် လိင်ႉလၢႆးမၼ်းဝႃႈ ၶူဝ်းၼႂ်းလိၼ် တမ်ႈတီႈ ၼႂ်းမေႃႇၼမ်ႉတူႈၼႆႉ မူတ်းပိတ်းယဝ်ႉ၊ ယၢမ်းလဵဝ် တီႈမိူင်းတႆး ပွတ်းၸၢၼ်း လႆႈႁၼ် မေႃႇႁႄႈမႂ်ႇၼႆသေ ႁွင်ႉဢဝ် ၵူၼ်းၼမ်ႉတူႈၶဝ်ၵႂႃႇၵွၼ်ႇယဝ်ႉ။ ႁူင်းၸၢၵ်ႈလူင် ၼမ်ႉတူႈ (32) လၵ်းၼၼ်ႉ ၵျပၢၼ်ႇၶဝ်ၵေႃႈ တေႃႈဢမ်ႇၸၢင်ႈ ယႃႉဢဝ်ၵႂႃႇၼင်ႇၵဝ်ႇ။ ၶဝ်လႆႈ ဝႆႉပႅတ်ႈသေ ပွၵ်ႈမိူဝ်းၵႂႃႇယဝ်ႉ။ ၵူၺ်းၵႃႈ ႁူင်းၸၢၵ်ႈလူင် ၼမ်ႉတူႈ 32 လၵ်းၼႆႉ လႆႈလူႉလႅဝ်ၵႂႃႇ ယွၼ်ႉပိူဝ်ႈ သိုၵ်းတပ်ႉလူမ်း ဢမေႇရိၵၢၼ်ႇၶဝ် မႃးပွႆမၢၵ်ႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ပိုၼ်းဝၼ်းလင် 1945-1951
ၵျပၢၼ်ႇၶဝ် မႃးၶုတ်းမေႃႇငိုၼ်း ၼမ်ႉတူႈ ၼႂ်းၶၢဝ်းတၢင်း 3 ပီယဝ်ႉသေ မိူဝ်ႈ 1945 လိူၼ်မၢတ်ႉၶျ်ၼၼ်ႉ သိုၵ်းမႁႃႇမိတ်ႉၶဝ် ၶဝ်ႈသိမ်းဢဝ်လႆႈ ၸႄႈဝဵင်းၼမ်ႉတူႈယဝ်ႉ။ ဝၢႆးသိုၵ်းၵမ်ႇၽႃႇ ပွၵ်ႈသွင် ယဝ်ႉတူဝ်ႈၵႂႃႇ တႄႇဢဝ် 1945 တေႃႇထိုင် 1951 ၸုမ်းပႃးမႃး ၵေႃႇပူဝ်ႇရေးသျိၼ်း Burma Coporation ၶဝ် သိုပ်ႇၶုတ်းၵႂႃႇယူႇ။ ပႃးမႃးၵေႃႇပူဝ်ႇရေးသျိၼ်း (1951-1965	မေႃႇငိုၼ်း ၼမ်ႉတူႈၼႆႉ တႄႇဢဝ် 1903 တေႃႇထိုင် 1951 ၼၼ်ႉ ပဵၼ်ဢိင်းၵလဵတ်ႈ ၵူၼ်းၼွၵ်ႈမိူင်း ၶဝ်ၵွၼ်းၼႃႈၵၢၼ်သေ ၶုတ်းဢဝ်ၵႂႃႇယူႇ။ ထိုင်မႃး 1951 လူင်ပွင်ၸိုင်ႈ မိူင်းမၢၼ်ႈ ၸင်ႇသႂ်ႇၸွမ်း ငိုၼ်းထုၼ်း 50 % (ၶိုင်ႈတေႃႇၶိုင်ႈ) ၸွမ်း ပႃးမႃးၵေႃႇပူဝ်ႇရေးသျိၼ်းသေ ၸင်ႇလႅၵ်ႈလၢႆႈၸိုဝ်ႈဝႃႈ “ပႃးမႃးၵေႃႇပူဝ်ႇရေးသျိၼ် လီႇမိတႅတ်ႈ ၼႆယဝ်ႉ။ ၵူၺ်းၵႃႈ လီႇမိတႅတ်ႉဢၼ်ၼႆႉ ၵူၺ်းပဵၼ်ၵၢၼ် ၼႂ်း (1951-52) ၵူၺ်း။ 	ပၢၼ်ပႃးမႃးၵေႃႇပူဝ်ႇရေးသျိၼ်း တႄႇဢဝ် 1961- 1969 ၼၼ်ႉ ၶူပ်ႇပီမိူင်း ၶုတ်းဢွၵ်ႇၶူဝ်းႁႄႈလိူင်း တၢၼ်ႇပွင်း တီႈဢႄႇမၼ်း 154063 (1961-62) တီႈၼမ်မၼ်း တၢၼ်ႇပွင်း 204070 (1962-63)ယဝ်ႉ။ မေႃႇၵူၼ်းမိူင်း	(1.8.1965) ပႃမႃးၵေႃႇပူဝ်ႇရေးသျိၼ်းၼၼ်ႉ လႆႈၶၢမ်ႇသိမ်းပဵၼ် ၶွင်ၵူၼ်းမိူင်းသေ မႄးသ်ႂ်ႇၸိုဝ်ႈဝႃႈ မေႃႇၵူၼ်းမိူင်းၼႆယဝ်ႉ။ ပၢၼ်မေႃႇၵူၼ်းမိူင်း ဢၼ်ႁွင်ႉဝႃႈ ပြည်သူ့ဘော်တွင်းလုပ်ငန်း (1965-1970) ၼၼ်ႉ ၼိုင်ႈပီ ၶုတ်းလႆႈ ၶူဝ်းႁႄႈလိူင်း တၢၼ်ႇပွင်း တီႈဢႄႇမၼ်း (150850) (1965-66) တေႃႇထိုင် တီႈၼမ်သုတ်း (164889) (1966-1967) တၢၼ်ႇယဝ်ႉ။ ၵေႃႇပူဝ်ႇရေးသျိၼ်းမျႅၼ်ႇမႃႇ မြန်မာ့ဘော်တွင်း ကော်ပိုရေးရှင်း (1970-76) (2.3.1970) လုၵ်ႉတီႈ မေႃႇၵူၼ်းမိူင်းသေ ၸင်ႇလႅၵ်ႈပဵၼ်ၵႂႃႇ မျၢၼ်ႇမႃႉပေႃႇတုၼ်းၵေႃႇပူဝ်ႇရေး သျိၼ်းယဝ်ႉ။ ပၢၼ်ၼႆႉ 1970-76 ၼိုင်ႈပီ ၶုတ်းဢွၵ်ႇလႆႈ ၶူဝ်းႁႄႈလိူင်း တီႈဢႄႇမၼ်း တၢၼ်ႇပွင်း 61230 (1973-74) တီႈၼမ်သုတ်း 170180 (1972-73)တၢၼ်ႇယဝ်ႉ။ မေႃႇႁႄႈ မၢႆ(1) ၵေႃႇပူဝ်ႇရေးသျိၼ်း ၽၢႆႇၶုတ်းႁႄႈ အမှတ် (၁) သတ္တုတူးဖေါ်ရေး ကော်ပိုရေးရှင်း 1976-1989)	(1.4.1976) ၸင်ႇၶိုၼ်းလႅၵ်ႈလၢႆႈၸိုဝ်ႈဝႃႈ မေႃႇႁႄႈ မၢႆ(1) ၵေႃႇပူဝ်ႇရေးသျိၼ်း ၽၢႆႇၶုတ်းႁႄႈ အမှတ် (၁) သတ္တုတူးဖေါ်ရေး ကော်ပိုရေးရှင်း ၼႆယဝ်ႉ။ ပၢၼ်ၼႆႉ 1976-1989 ၼိုင်ႈပီ ၶုတ်းဢွၵ်ႇလႆႈ ၶူဝ်းႁႄႈလိူင်း တီႈဢႄႇမၼ်း တၢၼ်ႇပွင်း 83352 (1976-77) တီႈၼမ်သုတ်း 292612 (1986-87) တၢၼ်ႇယဝ်ႉ။ မေႃႇႁႄႈ မၢႆ (1) ၽၢႆႇၶုတ်းႁႄႈ အမှတ် (၁) သတ္တုတွင်းလုပ်ငန်း (1989-2009)	(1.4.1989) ၸင်ႇၶိုၼ်းလႅၵ်ႈထႅင်ႈၸိုဝ်ႈမႂ်ႇဝႃႈ မေႃႇႁႄႈမၢႆ(1) ၽၢႆႇၶုတ်းႁႄႈ အမှတ် (၁) သတ္တုတွင်းလုပ်ငန်းၼႆသေ သိုပ်ႇၶုတ်းၵႂႃႇ တေႃႇထိုင် ပီ 2009 ယဝ်ႉ။	ပၢၼ်ၼႆႉ (1989-1999) တေႃႇထိုင် လိူၼ်မၢတ်ႉၶျ်ၼၼ်ႉ ၶုတ်းဢွၵ်ႇလႆႈ ၶူဝ်းႁႄႈလိူင်း တီႈဢႄႇမၼ်း တၢၼ်ႇပွင်း 112508 (1995-96) တီႈၼမ်သုတ်း 161585 (1997-98) တၢၼ်ႇယဝ်ႉ။
1541
1541
လိူၼ်ၸၼ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၾႅပ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢေႇပရႄႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မေႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျုၼ်ႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျူႇလၢႆႇ
(1) ဝၼ်း။
ဢေႃးၵၢတ်ႉ
(1) ဝၼ်း။
သႅပ်ႇထႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
ဢွၵ်ႇထူဝ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
ၼူဝ်ႇဝႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
တီႇသႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:1541
ဢေႇပရႄႇ 2038
(26) ဝၼ်း
5
ထဵင်ႇပိၼ်ႇဢိၼ်း (ႁွင်ႇ)၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းဝၢၼ်းတႂိၼ်း
ဝၢၼ်ႈထဵင်ႇပိၼ်ႇဢိၼ်း (ႁွင်ႇ)  (ထိန်ပင်အင်း (မြောက်)ရွာ, Hteinpininn(North)) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇၽယႃးၸု၊ ၸႄႈဝဵင်းဝၢၼ်းတႂိၼ်း၊ ၸႄႈတွၼ်ႈမဵၵ်ႉထီႇလႃႇ၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 194607 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇၽယႃးၸုၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 2975 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 3656 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 6631 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ဝိၵ်ႇသျိၼ်ႇၼရီႇ
ဝိၵ်ႇသျိၼ်ႇၼရီႇ ၼႆႉ မၼ်းၸႂ်ႉဝႆႉ ဝီႇၶီႇမီႇတီႇယႃႇ သေ ပဵၼ် ပပ်ႉသပ်းလွတ်ႈလႅဝ်းထၢင်ႇႁၢင်ႈ ဢၼ်ၽူႈလႂ်ၽႂ်သေဢမ်ႇဝႃႈ ၶဝ်ႈတူၺ်းလႆႈ မႄးထတ်းလႆႈၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
တႃႇၼ
လွင်ႈၸုၼ်ႉလူႇတၢၼ်း ယိုၼ်ႈပၼ်ၼၼ်ႉ ႁွင်ႉဝႃႈတႃႇၼယဝ်ႉ။ ၻႃႇၼၼႆႉ ၸေႇတၼႃႇၻႃႇၼ၊ ဝတ်ႉထုၻႃႇၼၼႆသေ မီးသွင်ပိူင်။ ၶူဝ်းၼုင်ႈၶူဝ်းၶွင်ၸိူဝ်းၼႆႉ ပဵၼ် ဝတ်ႉထုၻႃႇၼ ယဝ်ႉ။ ၸႂ်ဢၼ်ၶႂ်ႈလူႇတၢၼ်းၶူဝ်းၶွင်ၼၼ်ႉ ပဵၼ် ၸေႇတၼႃႇၻႃႇၼယဝ်ႉ။
ၸေႇတၼႃႇသၢမ်ပိူင်
ဢၼ်တေပၼ် ၽွၼ်းလီၼၼ်ႉတႄႉ ပဵၼ်ၸေႇတၼႃႇၻႃႇၼၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၵူၺ်းၵႃႈ ၶူဝ်းလူႇၼၼ်ႉ ၸၢင်ႈၵမ်ႉပၼ်ႁႂ်ႈၸေႇတၼႃႇ ႁႅင်းယႂ်ႇမႃးယူႇ။ ၶူဝ်းလူႇၼၼ်ႉ လဵၵ်ႉၼွႆႉမီးတၢၼ်ႇ ၸိူဝ်ႉၽၼ်းၺွင်ႇၵူၺ်းၵေႃႈယႃႇ ပေႃးဝႃႈၸေႇတၼႃႇ ယႂ်ႇၼႆၸိုင် ၸၢင်ႈလႆႈၽွၼ်းလီမၼ်း တၢၼ်ႇတူၼ်ႈၺွင်ႇယူႇယဝ်ႉ။ ၵွပ်ႈၼၼ် ၽွင်းမိူဝ်ႈလူႇတၢၼ်းၼၼ်ႉ လူဝ်ႇလႆႈၶတ်းၸႂ် ႁႂ်ႈၸေႇတၼႃႇသၢမ်ထၢၼ်ၸိုၼ်ႈသႂ်ယူႇယဝ်ႉ။
သၽေႃးတၢင်းလူႇ
တၢင်းလူႇ ဢၼ်ဝႃႈၼၼ်ႉ -
ၽိုၼ်ဢိင်
ၼႃးလိၵ်ႈ (႑႕႗) ၊ တြႃးပုတ်ႉထၽႃႇသႃႇ (ၸၼ်ႉငဝ်ႈ) ထၢၼ်ၽွင်းလူင်သႃႇသၼႃႇ၊ ဢိတ်ႇဢွၵ်ႇတီႈ ထၢၼ်ၵူမ်းသႃႇသၼႃႇ ပီ 1999
ယေႇဝေႇ၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းမဵၵ်ႉထီႇလႃႇ
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းမဵၵ်ႉထီႇလႃႇ
ၼမ်ႉၶူင်း
̒ၼမ်ႉၶူင်းၼႆႉ ၵႂၢမ်းဢဵင်းၵလဵတ်ႈၶဝ် ႁွင်ႉဝႃႈ Salween River ဢွၵ်ႇၸွမ်း သဵင်ထႆးဢၼ်ႁွင်ႉဝႃႈ မႄႈၼမ်ႉသလဝိၼ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၵႂၢမ်းမၢၼ်ႈတႄႉ ႁွင်ႉဝႃႈ သံလွင်မြစ် ၼႆယဝ်ႉ။ တၢင်းယၢဝ်းမၼ်းမီး 2,815 ၵီႇလူဝ်ႇမီႇတိူဝ်ႇ (1,749 လၵ်း) လုၵ်ႉလွႆမူၺ်တိပႅတ်ႉ Tibetan Plateau လႆမႃးသေ ၵႂႃႇၶဝ်ႈၼႂ်း ၼမ်ႉပၢင်ႇလၢႆႇ ဢႅၼ်ႇတမၼ်ႇ Andaman Sea ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၵူၼ်းမွၵ်ႈ 7 လၢၼ်ႉ လႆႈပိုင်ႈဢိင် ယူႇသဝ်းၸွမ်းသၢပ်ႇၼမ်ႉၶူင်းယူႇ။ တီႈႁူဝ်ၼမ်ႉၶူင်းတႄႇဢွၵ်ႇၼၼ်ႉ တၢင်းသုင်မၼ်းမီး 5,450 မီႇတိူဝ်ႇ (17,880 ပေႇ) ပဵၼ်တီႈ လွႆၵႂၢႆးႁၢႆ Qinghai Mountains ဢၼ်ပႃးၼႂ်းလွႆ Tibetan Plateau ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၸမ်ၵၼ်တင်း ႁူဝ်ၼမ်ႉမႄးၶွင်လႄႈ ၼမ်ႉယၢၼ်ၸႄႈၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ သၢပ်ႇၼမ်ႉၶူင်းၼႆႉ ပဵၼ်ထုင်ႉသၢပ်ႇ ဢၼ်ၵႂၢင်ႈသေပိူၼ်ႈ ၼႂ်းၸဵင်ႇၸၢၼ်းဝၼ်းဢွၵ်ႇ ဢေးသျႃးသေ တၢင်းၵႂၢင်းတေမီးမွၵ်ႈ 324,000 ၵီႇလူဝ်ႇမီႇတိူဝ်ႇ (125,000 လၵ်းပၼ်ႇမူၼ်း) ယဝ်ႉ။ သၢပ်ႇၼမ်ႉၶူင်းၼႆႉ ၶဝ်ႈပႃး မိူင်းလူင်သၢမ်မိူင်း ဢၼ်ပဵၼ် မိူင်းၶႄႇ၊ မိူင်းမၢၼ်ႈ၊ မိူင်းထႆးယဝ်ႉ။
ၼမ်ႉၶူင်းၼႆႉ လႆႈဝႃႈပဵၼ် ၼမ်ႉမႄႈယႂ်ႇလူင် ၼႂ်းမိူင်းတႆးႁဝ်း မႄႈၼိုင်ႈသေ ဢမ်ႇၵႃး ပေႃးဢဝ်ၼႂ်းၵမ်ႇၽႃႇဝႃႈၸိုင် ၼမ်ႉၶူင်းၼႆႉ ပဵၼ်မႄႈၼမ်ႉလူင် ဢၼ်ၸဵဝ်ႈသေပိူၼ်ႈ၊ ပဵၼ်မႄႈၼမ်ႉ ဢၼ်ႁၢင်ႈလီသေပိူၼ်ႈ မႄႈၼိုင်ႈယဝ်ႉ။ ၸဝ်ႈပၢႆးမွၼ်းတႆးႁဝ်းၶဝ် ဢဝ်မႄႈၼမ်ႉၶူင်း ႁဵတ်းပဵၼ် တီႈယၼ်မၼ်ႈသေ ဢွၼ်ၵၼ် တႅမ်ႈဢွၵ်ႇပဵၼ်ၽဵင်းၵႂၢမ်းမႃး တင်းၼမ်ယူႇ။ ၼမ်ႉမၢဝ်း ၼမ်ႉတဵင်းၸိူဝ်းၼႆႉတႄႉ ၽူႈတႅမ်ႈၵႂၢမ်းၶဝ် ဢဝ်ႁဵတ်းပဵၼ် ၵႂၢမ်းမၢၵ်ႇၽိင်ႈငႄႈ ဢိၵ်ႇတၢင်းႁၵ်ႉသေတႃႉ ၼမ်ႉၶူင်းၼႆႉတႄႉ ၵမ်ႉပႃႈၼမ် ပိူၼ်ႈၵႆႉ ႁဵတ်းၵႂၢမ်းမၢၵ်ႇ ၵၢၼ်ၸိူဝ်ႉၸၢတ်ႈ ဢိၵ်ႇ ၵၢၼ်ပၢႆးမိူင်းယဝ်ႉ။ ၼႂ်းၵႂၢမ်းပၢၼ်မႂ်ႇႁူဝ်ၼိုင်ႈၼၼ်ႉ သမ်ႉဝႃႈဝႆႉ ̒̒ၸွင်ႇၽႂ်ႁႃႁၼ်လွင်ႈပိုၼ်းမၼ်း မီးမႃးႁၢၼ်ႉတေႃႇ ထိုင်ယၢမ်းလဵဝ်ꧦ ၼႆလႄႈ ၽူႈတႅမ်ႈလိၵ်ႈ ၶႂ်ႈတႅမ်ႈၼႄ လွင်ႈပိုၼ်းၼမ်ႉၶူင်းၼၼ်ႉ ပွတ်းဢွၼ်ႇတွၼ်ႈၼိုင်ႈယူႇ။
ၼမ်ႉၶူင်းၼႆႉ ႁူဝ်မၼ်းတႄႇမႃး တမ်ႈတီႈ လွႆတၢၼ်ႇၵလႃႇ (လွႆမူၺ်) ဢၼ်မီး ဝၼ်းဢွၵ်ႇ မိူင်းတိပႅတ်ႉသေ လုၵ်ႉၽၢႆႇတူၵ်း လႆၵႂႃႇၽၢႆႇဢွၵ်ႇယဝ်ႉ။ သိုပ်ႇလႆၶဝ်ႈမႃး ၼႂ်းမိူင်းၶႄႇ လတ်းၶဝ်ႈၸႄႈတွၼ်ႈ "သိူဝ်ႉၵျၢင်ႇ" သေ ၽွင်းမိူဝ်ႈထိုင် လတ်ႉတီႇတုတ်ႉ (သၢႆၼၢင်) 30 တီႇၵရီႇၼၼ်ႉ ၸင်ႇငႅၵ်းလႆၸူး ၸဵင်ႇၸၢၼ်းဝၼ်းဢွၵ်ႇသေ ၶဝ်ႈထိုင်ၵႂႃႇ ၼႂ်းၸႄႈတွၼ်ႈ "ယူႇၼၢၼ်ႇ" ယဝ်ႉ။
တီႈၼႂ်းယူႇၼၢၼ်ႇၼႆႉ ၼမ်ႉၶူင်း လုၵ်ႉၽၢႆႇႁွင်ႇ လႆလူင်းၽၢႆႇၸၢၼ်းသေ ၽွင်းၽႅဝ်ထိုင် သၢႆၼၢင် 27 တီႇၵရီႇၼၼ်ႉ ၼမ်ႉၶူင်းၼႆႉ ဢိူမ်ႈၸမ် ၼမ်ႉမိူဝ်းၶႃႈ (မေႇၶ) ဢၼ်ပဵၼ်ႁူဝ်ၼမ်ႉၵဵဝ် ဢေႇရႃႇဝတီႇသေ တေႃႉတႄႉၶၼ်ႈၵၼ် လွႆတူၼ်းၼိုင်ႈၵူၺ်း။ တင်ႈၼမ်ႉၶွင်တႄႉ ၵႆယၢၼ်ၵၼ် 30 လၵ်းယဝ်ႉ။
ၽွင်းလႆၶဝ်ႈၼႂ်းဢၢဝ်ႇပၢင်ႇလၢႆႇမုတ်ႉတမၼၼ်ႉ ၶႃႈၼမ်ႉ တႅၵ်ႇပဵၼ်ၵႂႃႇ သွင်ၶႃႈသေ ဢၼ်လႆၵႂႃႇ ၽၢႆႇႁွင်ႇၵုၼ်ၽီလူးၼၼ်ႉ ႁိၵ်ႈၸိုဝ်ႈဝႃႈ မႄႈၼမ်ႉတိုင်၊ ဢၼ်လႆၵႂႃႇ ၽၢႆၸၢၼ်း ၵုၼ်ၽီလူးၼၼ်ႉ ႁိၵ်ႈၸိုဝ်ႈဝႃႈ မႄႈၼမ်ႉ မေႃႇလမျႅင်ႇယဝ်ႉ။ ၸွမ်းမႄႈၼမ်ႉတိုင်တႄႉ ႁိူဝ်းဢွၼ်ႇ ပႄးဢွၼ်ႇ တေႃႉတႄႉ ၶိုၼ်ႈလူင်းလႆႈသေတ မႄႈၼမ်ႉမေႃႇလမျႅင်ႇတႄႉ ႁိူဝ်းသၢင်းၽေႃး ပၢင်ႇလၢႆႇ ၶဝ်ႈႃမး ႁွတ်ႈထိုင်လႆႈ ဝဵင်းမေႃႇလမျႅင်ႇယူႇ။ ၵႃႈၵွၼ်ႇတွၼ်းဢွၼ် ၼမ်ႉၶူင်းၼႆႉ ဢၼ်ၸႂ်ႉလႆႈ သၢႆတၢင်းၼမ်ႉ (ဢၼ်ႁိူဝ်းၶိုၼ်ႈလူင်းလႆႈ)ၼၼ်ႉ ၶၢဝ်းတၢင်းယၢဝ်းမၼ်း ဢမ်ႇလိူဝ်လႆႈပၢၵ်ႇလၵ်းၼႆယဝ်ႉ။
ၸိုဝ်ႈၼမ်ႉၶူင်း
ၼမ်ႉၶူင်းၼႆႉ ၵွၢမ်းတိပႅတ်ႉၶဝ်ႁွင်ႉဝႃႈ "ၵျႃႇမူဝ်ႇငူဝ်ႇၶဵဝ်ႇ" ၼႆၵေႃႈဝႃႈ "ၼတ်ႉၵျူႇ" ၼႆၵေႃႈဝႃႈယဝ်ႉ။ ၵႂၢမ်းၶႄႇတႄႉ ႁွင်ႉဝႃႈ "လူႈၵျိင်း"၊ ''ၼုၵျိၼ်း"၊ "ၽူဝ်ႉသူႉၵျိၼ်း" ၼႆသေ တႆးႁဝ်းႁွင်ႉဝႃႈ "ၼမ်ႉၶူင်း" ယဝ်ႉ။ ဢင်းၵိတ်းလႄႈ သဵင်ၵမ်ႇၽႃႇၵေႃႈ တေႃႈႁွင်ႉဝႃႈ "သလဝိၼ်းရိပ်ႉဝႃး Salween River" ယဝ်ႉ။
ၶေႃႈၵႂၢမ်းတိပႅတ်ႉ ဢၼ်ဝႃႈ "ၵျႃႇမူဝ်ႇငူဝ်ႇၶိဝ်ႇ" ၼၼ်ႉ ပွင်ႇဝႃႈ "ၼမ်ႉသွမ်ႇမိူင်းၶႄႇ" ယဝ်ႉ။ ၵႂၢမ်းၶႄႇ လုၵျိင်းၼၼ်ႉ ပွင်ႇဝႃႈ ၼမ်ႉၶမ်း ယဝ်ႉ။ ႁူဝ်ၼမ်ႉၶူင်း ဢၼ်မီးတီႈ တိပႅတ်ႉၼႆႉ ပဵၼ်ၼမ်ႉမူၺ်ၵၢမ်ႈဝႆႉယဝ်ႉ။ ၼမ်ႉၶူင်း ၽွင်းတိုၵ်ႉ မီးယူႇတီႈ တိပႅတ်ႉသေ ၽွင်းမိူဝ်ႈၶႅပ်းမူၺ် ၸိူမ်ႈပဵၼ် ႁွင်ႈၼမ်ႉၵႂႃႇၼ်ၼႉ သီမၼ်းသွမ်ႇဝႆႉယဝ်ႉ။ ၵူၺ်းၵႃႈ ၽွင်းၶိင်ႇၵတ်းတႄႉ သီမၼ်း လိူင်မိူၼ်ၼင်ႇ ငႂ်ႈဢုင်ၼၼ်ႉယူႇ။
ၸွမ်းတီႈႁူဝ်ၼမ်ႉၶူင်းၼၼ်ႉ ၸိုဝ်ႈသဵင််ယႂ်ႇလူၺ်ႈ ယွၼ်ႉမီးဝႆႉ ဝူဝ်းၶူၼ် (ၸႃႇမရီႇ)၊ မႃၼႆး၊ ယိူင်း (ပႄႉထိူၼ်ႇ၊ ပႄႉၽႃ) ĳ ၸိူဝ်းၼႆႉယူႇ။ ၶႄႇၶဝ် ယိုၼ်ႁပ်ႉဝႃႈတႄႉ ၼမ်ႉၶူင်းၼႆႉ ပဵၼ်မႄႈၼမ်ႉ ဢၼ်မီးၽေးၶဵၼ်ၼမ်သေပိူၼ်ႈၼႆယဝ်ႉ။ လိူဝ်သေ သၢပ်ႇၼမ်ႉၶူင်း တွၼ်ႈၸမ်ပၢင်ႇလၢႆႇၼၼ်ႉ သၢပ်ႇၼမ်ႉၶူင်း ဢၼ်ၵူၼ်းယူႇၼမ်သေပိူၼ်ႈတႄႉ ပဵၼ် ၸႄႈတွၼ်ႈ လုၵျၢင်း (ၼႂ်းမိူင်းၶႄႇ)ယဝ်ႉ။
ပိူင်ၽၢင်ၼမ်ႉၶူင်း
ၼမ်ႉၶူင်းၼႆႉ ၸႅဝ်ႈႁႅင်းတႄႉတႄႉ။ ပွတ်းၼိူဝ်မၼ်း ႁွင်ႈၼမ်ႉၵႅပ်ႈသေ ႁၢင်ႈလီတႄႉတႄႉ။ သွင်ၽၢၵ်ႇၶၢင်ႈမႄႈၼမ်ႉ ပဵၼ်ၽင်ႇႁိုၵ်းႁိၼ်လူင်သေ ပေႃးယူႇ တီႈၼိူဝ် တူၺ်းလူင်းၵႂႃႇၸိုင် ၼမ်ႉၶူင်းၼႆႉ မိူၼ်ၼင်ႇ ႁွႆးတႅၵ်ႇငၢၵ်ႈ မၢၵ်ႇႁိၼ်လူင်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ လွင်ႈလၢၵ်ႇလၢႆးၼမ်ႉၶူင်းၼႆႉ တႄႉ ၽင်ႇႁိုၵ်းတင်းသွင်ၽၢႆႇ သုင်ႇသေ ၽိဝ်ၼမ်ႉပၢင်ႇလၢႆႇ မွၵ်ႈ 3000 ပေႇ တေႃႇ 6000 ပေႇ လႄႈ ပေႃးယူႇ ၼိူဝ်ႁိူဝ်းမိၼ်တူၺ်းၸိုင် မိူၼ်ၼင်ႇ ႁွင်ႈလိုၵ်ႉလူင်ဝႆႉယဝ်ႉ။
လိူဝ်သေ ႁၢင်ၼမ်ႉၶူင်း ဢၼ်လူင်းၽႅဝ် မိူင်းမၢၼ်ႈပွတ်းတႂ်ႈၼၼ်ႉ ၼမ်ႉၶူင်းၼႆႉ တိုၼ်း ဢမ်ႇမီး တီႈပဵင်းသေတီႈ။ ပေႃးထိုင်ၶၢဝ်းႁႅင်ႈၸိုင် ၸွမ်းၽင်ႇၼမ်ႉၵူတီႈ လႆႈႁၼ်မၢၵ်ႇႁိၼ် ဢၼ်ၼမ်ႉသေးၵႂႃႇ ဢိၵ်ႇလူၺ်ႈ မၢၵ်ႇႁိၼ်မၢၵ်ႇသၢႆး ႁၢတ်ႇသၢႆးၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။ ပေႃးထိုင် ၶၢဝ်း ၽူၼ်တႄႉ မၢၵ်ႇႁိၼ်ဢၼ်ၼမ်ႉသေးလႄႈသင် မၢၵ်ႇႁိၼ်မၢၵ်ႇသၢႆး ႁၢတ်ႇသၢႆးၸိူဝ်းၼႆႉ ဢမ်ႇလႆႈ ႁၼ်သင်သေ ဢမ်ႇၵႃး တူၼ်ႈမႆႉယႂ်ႇ တူၼ်ႈမႆႉလူင် ၸိူဝ်းၽင်ႇၼမ်ႉၵေႃႈ ၼမ်ႉၶူင်း ၼွင်းလုပ်ႇဢဝ် လူမ်ႉလွင်ႈလႆပႅတ်ႈၵႂႃႇၵွၼ်ႇယဝ်ႉ။
တွင်ႇၵၢၼ်ႇ၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းတတႃးဢူး
ဝၢၼ်ႈတွင်ႇၵၢၼ်ႇ  (တောင်ကန်ရွာ, Taungkan) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇပျူႇၵၢၼ်ႇ၊ ၸႄႈဝဵင်းတတႃးဢူး၊ ၸႄႈတွၼ်ႈၵျွၵ်ႉသႄႇ၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 191132 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇၸလေႇၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 998 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 1189 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 2187 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ၼမ်ႉၶူင်း
ပိူင်ၽၢင်ၼမ်ႉၶူင်း
ၼမ်ႉၶူင်းၼႆႉ လွင်ႈၼမ်ႉၼွင်းလႄႈ လွင်ႈၼမ်ႉယူပ်ႈယွမ်းမၼ်း ယၢၼ်ႁၢင်ႇတႅမ်ႇသုင်ၵၼ် မွၵ်ႈ 60 ပေႇ၊ 70 ပေႇယဝ်ႉ။ မၢင်တီႈ ယၢၼ်ၵၼ်မွၵ်ႈ 90 ပေႇလူးၵွၼ်ႇ။ ယွၼ်ႉပိူဝ်ႈ ၼမ်ႉၸႅဝ်ႈ လႄႈ ၸင်ႇပဵၼ်မႃး ၽႃႁိၼ်ၸႃး မၢၵ်ႇႁိၼ်ၽၢႆ ၼႂ်းၵၢင်ၼမ်ႉသေ ၼမ်ႉပၼ်ဢူတ်ႇၵေႃႈၼမ်၊ ၼမ်ႉတူၵ်းတၢတ်ႇၵေႃႈၼမ်လႄႈ တႃႇတေဢဝ်ႁဵတ်းပဵၼ် မႄႈၼမ်ႉၵႃႉၶၢႆၼၼ်ႉ ယၢပ်ႇယူႇ။ ပေႃးထိုင် ၶၢဝ်းၽူၼ် ၼမ်ႉထူမ်ႈ မၢၵ်ႇႁိၼ်ၵၢင်ၼမ်ႉသေတ ယွၼ်ႉပိူဝ်ႈ ၼမ်ႉၸႅဝ်ႈလႄႈ ႁိူဝ်းတႃႇ တေၵႂႃႇမႃး သမ်ႉပဵၼ်ဢၼ်ယၢပ်ႇတႄႉတႄႉ။
တွင်ႇၵၢၼ်ႇ၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းတတႃးဢူး
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းတတႃးဢူး
ၼမ်ႉၶူင်း
ပိူင်ၽၢင်ၼမ်ႉၶူင်း
ၼမ်ႉၶူင်းၼႆႉ တၢင်းယၢဝ်းမၼ်းမီး 1750 လၵ်းသေ ဢၼ်လတ်းၶဝ်ႈမႃး ၼႂ်းမိူင်းတႆး မိူင်းမၢၼ်ႈတႄႉ မီး 650 လၵ်းၵူၺ်း။ ၼမ်ႉၶူင်းၼႆႉ ယၢဝ်းလိူဝ်သေ ၼမ်ႉၵဵဝ် (ဢေႇရႃႇဝတီႇ)သေ တႃႉ ၶၢဝ်းတၢင်းၼမ်ႉ ဢမ်ႇၸႂ်ႉတိုဝ်းလီတၢၼ်ႇ ၼမ်ႉဢေႇရႃႇဝတီႇ။ ၵူၺ်းၵႃႈ ဢဝ်လွင်ႈမႆႉၸိူဝ်းၼႆႉ တႄႉ ၶဝ်ႈတၢင်းတိုဝ်းယူႇ။
တႃႈၶူင်း
ၼႂ်းမိူင်းမၢၼ်ႈ မိူင်းတႆးၼႆႉ မိူဝ်ႈၸဝ်ႉၼၼ်ႉ ယွၼ်ႉပိူဝ်ႈ ပႆႇၸၢင်ႈ ႁဵတ်းၶူဝ်ၶၢမ်ႈၼမ်ႉၶူင်း လႄႈ လႆႈဢဝ်ပလူင်ႈသေ ၶၢမ်ႈၶူင်းဢဝ်ယဝ်ႉ။ တႃႈၶၢမ်ႈၶူင်း မီးမွၵ်ႈ 88 တီႈသေ တၢင်းသုင်မၼ်း မီးမွၵ်ႈ 1000 ပေႇယဝ်ႉ။ လိူဝ်သေ ပွတ်းတႂ်ႈ တီႈၸမ်ၶဝ်ႈၸူးပၢင်ႇလၢႆႇၼၼ်ႉ ဝဵင်းဢၼ်မီးႁိမ်း ၽင်ႇၶူင်းဢၼ်ဝႃႈၼၼ်ႉ ပဵၼ်ဝဵင်းၵုၼ်လူင် (မိူင်းတႆးပွတ်းႁွင်ႇ) ဝဵင်းၽႃသွင်း (မိူင်းယၢင်းလႅင်) ဝဵင်းမေႃႇလမျႅင်ႇ (တိူင်းတၼၢင်းသႃႇရီ,) ၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။ ၵူၺ်းပဵၼ် တႃႈၶၢမ်ႈၶူင်း ပဵၼ်ဝၢၼ်ႈဢွၼ်ႇ ဝၢၼ်ႈဢိတ်း ၸိူင်ႉၼၼ်ၵမ်ႉၼမ်ၵူၺ်း။ တႃႈၶူင်း ဢၼ်ၸိုဝ်ႈသဵင်ယႂ်ႇၼၼ်ႉတႄႉ ပဵၼ် တႃႈၵုၼ်လူင်၊ တႃႈမင်း သႅင်၊ တႃႈၵေႃႈ၊ တႃႈသၢင်း၊ တႃႈတေႃႇမေႃႈ၊ တႃႈသူပ်းပၢႆး၊ တႃႈသၢင်းလႄး ပဵၼ်ၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။
ၵၢပ်ႈပၢၼ်ယၢမ်းလဵဝ် လွင်ႈၵေႃႇသၢင်ႈ ၶိုၼ်ႈယႂ်ႇမႂ်ႇသုင်မႃးယဝ်ႉလႄႈ ၼႂ်းမိူင်းၶႄႇၵေႃႈ မီးမႃး ၶူဝ်ၶၢမ်ႈၶူင်း၊ ၽၢႆတတ်းၼမ်ႉၶူင်းတင်းၼမ်ယူႇ။ ၶူဝ်ၶၢမ်ႈၶူင်း ၼႂ်းမိူင်းမၢၼ်ႈမိူင်းတႆး ဢၼ် ၸိုဝ်ႈသဵင်ယႂ်ႇၼၼ်ႉတႄႉ ပဵၼ်ၶူဝ်ၵုၼ်လူင်၊ ၶူဝ်တႃႈၵွင်းဢႅတ်း၊ ၶူဝ်တႃႈၵေႃႈ၊ ၶူဝ်တႃႈသၢင်း၊ ၶူဝ်မေႃႇလမျႅင်ႇ (မေႃႈလမ်ႉမႆႈ) ပဵၼ်ၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။ ၼင်ႇႁိုဝ် တေဢဝ်ၼမ်ႉၶူင်း ႁဵတ်းဢွၵ်ႇလႆႈ ႁႅင်းၾႆးၾႃႉၼၼ်ႉ ၸဵမ်ၼႂ်းမိူင်းၶႄႇ၊ မိူင်း မၢၼ်ႈ ၶိုင်သၢင်ႈႁၢင်ႈပွင် ၵၢၼ်တဵင်ၽၢႆၼမ်ႉၶူင်းယူႇ။ မၢင်ၸုမ်းမၢင်ၸိူဝ်းၵေႃႈ သၢၼ်ၶတ်း လွင်ႈ တဵင်ၽၢႆၼမ်ႉၶူင်းသေဝႃႈ "ယႃႇဢဝ်ၽၢႆတတ်းၼမ်ႉလႆလႄႈၼႃႈ သဵၼ်ႈတၢင်းမၼ်း မၼ်းႁူႉၶႂ်ႈလႆ" ။ မၢင်ၸိူဝ်းၵေႃႈ ႁၼ်ထိုင်ဝႃႈ ပေႃးဢဝ် ႁဵတ်းပဵၼ်ၾႆးၾႃႉ တေမီးၼမ်ႉတွၼ်းၼႆသေ ဢၼ်ႁဵတ်း ၵေႃႈႁဵတ်း ဢၼ်ၶတ်းၵေႃႈၶတ်းယူႇ။ ၵူၺ်းၵႃႈ ၼမ်ႉၶူင်းတႄႉ တေသိုပ်ႇလႆလူင်းတေႃႇပေႃး ႁွတ်ႈထိုင် ပၢင်ႇလၢႆႇယူႇ။
ၶူဝ်းဢွၵ်ႇၼမ်ႉၶူင်း
ၸိူဝ်ႈယူႇၸမ်ၽင်ႇၶူင်းတႄႉ ႁဵတ်းၵိၼ်ၵၢၼ်လႃႈၼမ်ႉ၊ ၵၢၼ်လွင်ႈမႆႉ ဢိၵ်ႇလူၺ်ႈ ၵၢၼ် သေးၶမ်းယူႇ။ ၶမ်းၶူင်းၼႆႉ ၵႅၼ်ႇၶႅင်လိူဝ်သေ ၶမ်းတၢင်ႇပိူင်။ သီလိူင်မၼ်းၵေႃႈ ဢမ်ႇမိူၼ်ပိူၼ်ႈ သေ ၸၢင်ဝႆႉယဝ်ႉ။ ႁၢတ်ႇမၢၵ်ႇႁိၼ်လူင် ဢိၵ်ႇႁၢတ်ႇသၢႆးလူင် ၸွမ်းၽင်ႇၶူင်းၼႆႉ ႁၢင်ႈလီတႄႉ တႄႉ။ ဢၼ်လၢၵ်ႇလၢႆးသေပိူၼ်ႈတႄႉ ပဵၼ်မၢၵ်ႇႁိၼ်ၶူင်းယဝ်ႉ။ မၢၵ်ႇႁိၼ်ၶူင်းၼႆႉ ပဵၼ်သီလမ် ၽိတ်းၽိတ်း။ ၵမ်ႉၼမ် ယွၼ်ႉပိူဝ်ႈ လႆႈလႆလွင်ႈမႃးၸွမ်းၼမ်ႉ ပွတ်းပွတ်ႈထူထူပိုၼ်ႉၶူင်းမႃး ပီယၢဝ်းၶၢဝ်းႁိုင်လႄႈ ၽႅပ်ႉမူၼ်းဝႆႉ (ဢမ်ႇၼၼ်) ၽႅပ်ႉလၢဝ်ႈဝႆႉသေ ပေႃးၶႂ်ႈထတ်းတူၺ်း ၶမ်း ၸႅတ်ႈဢမ်ႇၸႅတ်ႈၼႆ လႆႈဢဝ်ၶမ်း ၶိတ်ႇတႅမ်ႈသႂ်ႇၼိူဝ်မၢၵ်ႇႁိၼ်ၶူင်းသေ ဢဝ်ဢႅတ်ႉသိတ်ႉ ၵိၼ် တူၺ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ သၢႆးၶူင်းၼႆႉၵေႃႈ တႃႇတေႁဵတ်းၵၢၼ်ၵေႃႇသၢင်ႈၼၼ်ႉ ၶႅမ်ႉတႄႉတႄႉ။ ၵွပ်ႈ မၼ်းၸိုၼ်ႈသႂ်ႁၢင်ႈလီ တိုၼ်းဢမ်ႇလေႃးလိၼ် တိုၼ်းပဵၼ် သၢႆးႁဵင်း ႁူဝ်ပၢၵ်ႇတဵမ်ယဝ်ႉ။ (ထၢတ်ႈ သပ်ႉပႆႇၺုၸုမ်ႉမိူင်း သႅၼ်ဝီၼၼ်ႉ ဢဝ်သၢႆးၶူင်းသေ ၵေႃႇသၢင်ႈႁဵတ်းတေႃႇပေႃးယဝ်ႉယဝ်ႈ)
ပႃၼမ်ႉၶူင်းၼႆႉၵေႃႈ မဵဝ်းမၼ်း မီးတင်းၼမ်။ ဢၼ်ၸိုဝ်ႈသဵင်ယႂ်ႇတႄႉ ပဵၼ်ပႃႁၢင်ၵိဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ တူဝ်ယႂ်ႇမီးမွၵ်ႈ ဝႃးပၢႆသေ ပေႃးဝႃႈ တူဝ်သတ်းၵႂႃႇႁႃၵိၼ်ၼမ်ႉ ႁိမ်းၽင်ႇၶူင်းၼႆ ၶဝ်ၵႆႉဢဝ် ႁၢင်ၶဝ်ၽတ်ႉပိူၼ်ႈတူၵ်းၼမ်ႉသေ ၵိၼ်ပႅတ်ႈၼႆယဝ်ႉ။ မၢင်ပွၵ်ႈ ယင်းၽတ်ႉၵိၼ်ၵူၼ်းၵွၼ်ႇယဝ်ႉ။ ယွၼ်ႉပိူဝ်ႉ ၼမ်ႉၶူင်းၸႅဝ်ႈလႄႈ ပႃၶူင်းၵမ်ႉပႃႈၼမ် ပဵၼ်ပႃတူဝ်ယၢဝ်းလိူဝ်သေ ပႃတၢင်ႇတီႈယဝ်ႉ။ ၸိူဝ်းယၢမ်ႈၵိၼ်ပႃၶူင်းၼၼ်ႉတႄႉ ၵႂႃႇၵိၼ်ပႃတၢင်ႇတီႈၵေႃႈ ဢွၼ်ၵၼ်လၢတ်ႈဝႃႈ ဢမ်ႇဝၢၼ်တၢၼ်ႇ ပႃၶူင်းၼႆယူႇ။ တၢင်းၵိၼ်ဢၼ်ၵိုၵ်းၸိုဝ်ႈၼမ်ႉၶူင်းတႄႉ ပဵၼ်ၽၵ်းမၼ်းၶူင်းယဝ်ႉ။ ၽၵ်းၶဵဝ်ၶူဝ်း လၢင်းၶိူဝ်းၼၼ်ႉ ၽၵ်းမၼ်းၶူင်းၼႆႉ တေလႆႈဝႃႈ ပဵၼ်ပိူင်လူင်မၼ်းယူႇ။ လိူဝ်သေၼၼ်ႉ မၼ်းၶူင်း ၼႆႉၵေႃႈ ၸိုဝ်ႈသဵင်ယႂ်ႇတႄႉတႄႉ။ ႁၢင်ႈၽၢင်မၼ်း မိူၼ်ႁူဝ်မၼ်းလႅင် မၼ်းလိမ်ႇယဝ်ႉ။ မၼ်းၶူင်း ၼႆႉ ၵမ်ႉပႃႈၼမ် ပဵၼ်ႁူးပဵၼ်ႁွႆး မိူၼ်ၼင်ႇ မႅင်းၸီးမွတ်ႈၸီးဝႆႉၼၼ်ႉသေ ၼႂ်းမၼ်းပဵၼ်သီၵမ်ႇ သီ လႅင်ဝႆႉယဝ်ႉ။ ၼမ်ႉဝၢၼ်မၼ်း မိူၼ်ၼင်ႇ မၼ်းလႅင်သေတႃႉ ဝၢၼ်လိူဝ်သေ မၼ်းလႅင်တႄႉတႄႉ။
ၵိင်ႇၼမ်ႉၶူင်း
တႃႇတေပဵၼ်မႃး ၼမ်ႉမႄႈလူင်ၼိုင်ႈမႄႈ ဢၼ်ဝႃႈၼၼ်ႉ ႁူႉတၵႃႈ လႆႈမီးၼမ်ႉဢွၼ်ႇ ၼမ်ႉဢိတ်း မႃးလေႃးသႂ်ႇတိၵ်းတိၵ်းသေ ၸင်ႇတေပဵၼ်မႃးယဝ်ႉ။ ၼမ်ႉၶူင်းၼႆႉၵေႃႈ တေႃႈၼင်ႇ ၼၼ်ၼင်ႇၵဝ်ႇ။ မႄႈၼမ်ႉဢွၼ်ႇ ဢၼ်မႃးလေႃးၼမ်ႉၶူင်းၼၼ်ႉ တမ်ႈတီႈ ၼႂ်းမိူင်းတိပႅတ်ႉ၊ ၼႂ်း မိူင်းၶႄႇ မီးတၢၼ်ႇလႂ် ဢမ်ႇလႆႈႁူႉသေတႃႉ တမ်ႈတီႈ ၼႂ်းမိူင်ႈတႆး မိူင်းမၢၼ်ႈတႄႉ လႆႈႁူႉဝႃႈ မီး 28 မႄႈၼႆယဝ်ႉ။
(ၸိုဝ်ႈမႄႈၼမ်ႉၸိူဝ်းၼၼ်ႉၵေႃႈ တေတႅမ်ႈၼႄပၼ် တီႈတႂ်ႈၼႆႉယူႇ။ ၵူၺ်းၵႃႈ ယွၼ်ႉပိူဝ်ႈ ၽူႈတႅမ်ႈလိၵ်ႈ ဢမ်ႇလူင်ႉၸွတ်ႇ ဢမ်ႇႁွတ်ႈၸေးလႄႈ ပိူင်ၼိုင်ႈ၊ လႆႈဢဝ် ၸိုဝ်ႈဢၼ်တႅမ်ႈဝႆႉ လိၵ်ႈပိူၼ်ႈသေ ၶိုၼ်းမႃး ၸူၺ်ႉပဵၼ်ၽၢႆႇတႆးပိူင်ၼိုင်ႈလႄႈ သင်ဝႃႈ မီးၶေႃႈပိူင်ႈၽိတ်းၵႂႃႇၼႆ ၶႅၼ်း တေႃႈ ၶိုၼ်းမွၵ်ႇလၢတ်ႈပၼ် ၽူႈတႅမ်ႈလိၵ်ႈသေၵမ်း) (1) ၼမ်ႉယု – လႆၶဝ်ႈတီႈလႅၼ်လိၼ်ၶႄႇ။
(2) ၼမ်ႉမူၺ် – လုၵ်ႉမိူင်းယလႆၶဝ်ႈ
(4) ၼမ်ႉၼိမ်း – လုၵ်ႉၽၢႆႇတူၵ်းလႆၶဝ်ႈ
(5) ၼမ်ႉတိင် – လႆႈၶဝ်ႈႁိမ်းၵုၼ်လူင်
(6) ၼမ်ႉၵျႅတ်ႈ – ပဵၼ်ႁွင်ႈလဵၵ်ႉဢွၼ်ႇၵူၺ်း
(7) ၼမ်ႉမ – လုၵ်ႉမိူင်းဝ လႆၶဝ်ႈႁိမ်းၼွင်ၶဵဝ် ပွတ်းဢွၵ်ႇၶူင်း
(8) ၼမ်ႉၼၢင်း – လုၵ်ႉငႅၵ်ႉလေႉ (မိူင်းဝ) လႆၶဝ်ႈ
(9) ၼမ်ႉၵၢဝ် – လုၵ်ႉမိူင်းလိူၼ်းလႆၶဝ်ႈ
(10) ၼမ်ႉၶႃ – လႆၶဝ်ႈၽၢႆႇၼိူဝ်ထၢတ်ႈႁူဝ်လိုင်း
(11) ၼမ်ႉလူင် – လႆၶဝ်ႈႁိမ်းတႃႈၵေႃႈ
(12) ၼမ်ႉပၢင် – လႆၶဝ်ႈၼႂ်းၸႄႈဝဵင်းၵုၼ်ႁိင်း
(13) ၼမ်ႉသိမ်ႇ – လုၵ်ႉႁိမ်းၵဵင်းတုင် မႃးလႆၶဝ်ႈ
(14) ၼမ်ႉမႄႈယၢင်း – လုၵ်ႉႁိမ်းမိူင်းႁၢင် လႆၶဝ်ႈ
(15) ၼမ်ႉပၼ်ႇ – လတ်းၶဝ်ႈၼႂ်းၸႄႈမိူင်းပၼ်ႇ
(16) ၼမ်ႉမႄႈၶႅဝ်ႉ – ပဵၼ်ၼမ်ႉႁွင်ႈဢွၼ်ႇၵူၺ်း
(17) ၼမ်ႉသၵုၼ် – ပဵၼ်ၼမ်ႉမႄႈဢွၼ်ႇၵူၺ်း
(18) ၼမ်ႉမႄႈၸႄႉ – လုၵ်ႉမိူင်းယၢင်းလႅင်လႆၶဝ်ႈ
(19) ၼမ်ႉတဵင်း – ႁူဝ်မၼ်း မီးမိူင်းၵိုင်
(20) ၼမ်ႉႁူၺ်ႈလၢဝ် – လႆၶဝ်ႈႁိမ်းလႅၼ်လိၼ်တႆးလႄႈ ယၢင်းလႅင်
(21) ၼမ်ႉႁူၺ်ႈလၢၼ်း – လႆၶဝ်ႈႁိမ်းလႅၼ်လိၼ်တႆးလႄႈ ယၢင်းလႅင်
(22) ၼမ်ႉမႄႈပၢႆး – လတ်းမႄႈႁွင်ႈသွၼ်သေလႆၶဝ်ႈ
ယႃႇတေႃးၵျီး (တူၵ်း)၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းၵျွၵ်ႉပတွင်း
ဝၢၼ်ႈယႃႇတေႃးၵျီး (တူၵ်း)  (ယာကြီးတော (အနောက်)ရွာ၊ Yargyitaw(West)) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇသူးၽျူႇၵူင်း၊ ၸႄႈဝဵင်းၵျွၵ်ႉပတွင်း၊ ၸႄႈတွၼ်ႈၺွင်ႇဢူး၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 191826 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇသူးၽျူႇၵူင်းၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 351 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 457 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 808 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
521
လိူၼ်ၸၼ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မၢတ်ႉၶျ်
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢေႇပရႄႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မေႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျုၼ်ႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျူႇလၢႆႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢေႃးၵၢတ်ႉ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်သႅပ်ႇထႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢွၵ်ႇထူဝ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၼူဝ်ႇဝႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်တီႇသႅမ်ႇပႃႇ
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:521
ၼမ်ႉၶူင်း
ၵိင်ႇၼမ်ႉၶူင်း
(23) ၼမ်ႉပွၼ် – လႆၶဝ်ႈ တီႈၼႂ်းမိူင်းယၢင်းလႅင်
(24) ၼမ်ႉတွင်းယိၼ်း (ႁွင်ႉ) ၼမ်ႉမႄႈမူၺ်း လႆၶဝ်ႈတီႈလႅၼ်လိၼ်ထႆးလႄႈယၢင်း
(25) ၼမ်ႉယုၼ်းၸလိၼ်း – လႆႈၶဝ်ႈၽၢႆႇတူၵ်း
(26) ၼမ်ႉတုင်ႇတမိ – လႆၶဝ်ႈၽၢႆႇတူၵ်း
(28) ၼမ်ႉဢတ်ႉထရၼ်ႇ – လႆၶဝ်ႈၽၢႆႇဢွၵ်ႇ
ၼႂ်းၵႃႈ ၼမ်ႉသၢဝ်းပႅတ်ႇမႄႈၼႆႉ ဢၼ်ၸိုဝ်ႈသဵင်ယႂ်ႇသေပိူၼ်ႈတႄႉ ပဵၼ် ၼမ်ႉၶႃ၊ ၼမ်ႉပၢင်၊ ၼမ်ႉသိမ်ႇ၊ ၼမ်ႉတဵင်း၊ ၼမ်ႉပွၼ်၊ ၼမ်ႉမႄႈမူၺ်း၊ ၼမ်ႉယုၼ်းၸလိၼ်း ၸိူဝ်း ၼႆႉယဝ်ႉ။ ၼမ်ႉၼႂ်းမိူင်းတႆး ဢၼ်လႆၶဝ်ႈၼႂ်းၼမ်ႉၶူင်းၼႆႉ ၵမ်ႉၼမ် ပဵၼ်တၢတ်ႇသေတူၵ်း သႂ်ႇ ဢမ်ႇၼၼ် လၼ်ႇတၢင်ႉသေ လေႃႈလႆၶဝ်ႈၸူးၼမ်ႉၶူင်းယဝ်ႉ။
ၼမ်ႉၶူင်းၼႆႉ ယွၼ်ႉပိူဝ်ႈ မီးတၢတ်ႇ မီးၵုၼ်မၢၵ်ႇႁိၼ် ၼမ်သေဢမ်ႇၵႃး ႁႅင်းၼမ်ႉၸႅဝ်ႈ လႄႈ လိူဝ်သေ ပွတ်းႁၢင်မၼ်းၼၼ်ႉ တႃႇတေ ဢဝ်ႁဵတ်းပဵၼ် သၢႆတင်းၵႃႉၶၢႆ ၽၢႆႇၼမ်ႉၼၼ်ႉ ယၢပ်ႇယူႇ။ ယွၼ်ႉၼမ်ႉၶူင်းၸႅဝ်ႈလႄႈ ႁိူဝ်းၸၢၵ်ႈၶတ်းၶိုၼ်ႈယၢပ်ႇသေတႃႉ ယၢမ်းလဵဝ် ၵၢပ်ႈ ပၢၼ် ၶိုၼ်ႈယႂ်ႇမႃး ႁိူဝ်းဢၼ်ႁႅင်းယႂ်ႇၵေႃႈ မီးမႃးလႄႈ ႁိူဝ်းၸၢၵ်ႈႁေႃးၶိုၼ်ႈႁေႃႈလူင်း ၼႂ်းၼမ်ႉ ၶူင်းၵေႃႈ တေႃႈတေမီးမႃးယူႇ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ၼႃႈလိၵ်ႈ Website ShanViews
520
လိူၼ်ၸၼ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၾႅပ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မၢတ်ႉၶျ်
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢေႇပရႄႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မေႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျူႇလၢႆႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢေႃးၵၢတ်ႉ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်သႅပ်ႇထႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢွၵ်ႇထူဝ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၼူဝ်ႇဝႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်တီႇသႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:520
1215
1215
လိူၼ်ၸၼ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၾႅပ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢေႇပရႄႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မေႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျုၼ်ႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျူႇလၢႆႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢေႃးၵၢတ်ႉ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢွၵ်ႇထူဝ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၼူဝ်ႇဝႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်တီႇသႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:1215
ၼိမိတ်ႈလူင် သီႇပိူင်
ၼေႃႇၶမ်းၽြႃးၸဝ်ႈသိတ်ႉထတ်ႉထၵေႃးတမၼႆႉ မိူဝ်ႈလဵပ်ႈတူၺ်းၼႂ်းဝဵင်းၼၼ်ႉ လႆႈႁၼ်ၵူၼ်းထဝ်ႈ၊ ၵူၼ်းပဵၼ်၊ ၵူၼ်းတၢႆ၊ ရႁၢၼ်းလႄႈ လႆႈသၢင်ႇဝေႆၵတႄႉတႄႉဝႃႈဝႃႈသေ ၽႃႈဝၢင်းပႅတ်ႈ ၼႃႈႁေႃတေႃႁိူၼ်းၸဝ်ႈၵဝ်ႇယဝ်ႉ ၶဝ်ႈထိူၼ်ႇၵႂႃႇ ဝႃႈၼႆ။ တီႈတႄႉမၼ်း ၼိမိတ်ႈလူင်သီႇပိူင်ၼၼ်ႉ ဢမ်ႇထုၵ်ႇမၢႆဝႃႈ ၸမ်တေၶဝ်ႈထိူၼ်ႇၸင်ႇႁၼ်ၼႆ။ ၵွပ်ႈပိူဝ်ႈဝႃႈ ၶၢဝ်းၶဝ်ႈထိူၼ်ႇၵႂႃႇၼၼ်ႉ ဢႃႇယုၸဝ်ႈပေႃးမီး (႒႙) ၶူပ်ႇယဝ်ႉ။ ၸဝ်ႈပေႃႈလႄႈ ၸဝ်ႈမႄႈသိုပ်ႇ (မႄႈၼႃႉ) မႁႃႇမၸႃႇပတိၵေႃးတမီႇၵေႃႈ ပေႃးမီးဢႃႇယုပႅတ်ႇသိပ်းပၢႆသေ ပဵၼ်ၵူၼ်းထဝ်ႈႁူဝ်ပေႃးႁွၵ်ႇယဝ်ႉ။ ၸဝ်ႈၸၢႆးၼႆႉ ယၢမ်ႈလႆႈႁၼ်ၶဝ် ဢမ်ႇယူႇလီၵိၼ်ဝၢၼ်သေဢမ်ႇၵႃး တေယၢမ်ႈလႆႈႁၼ်ပႃး ၵူၼ်းၼႂ်းႁၢင်ႈႁေႃ ၸိူဝ်းဢမ်ႇယူႇလီလႄႈ ၸိူဝ်းတၢႆၵႂႃႇၸိူဝ်းၼၼ်ႉယူႇ။ တီႈပဢႄႇသုတ်းမၼ်း ၸဝ်ႈမႄႈၸဝ်ႈၸၢႆးၼႆႉ ဝၢႆးသေၵိူတ်ႇႁၼ်ၼႃႈၸဝ်ႈၸၢႆးယဝ်ႉၵေႃႈ ၼွၼ်းၽႄးၵႂႃႇၼၼ်ႉ ၸဝ်ႈၸၢႆးယင်းလႆႈပဵၼ်ၸႂ်ဢမ်ႇလီၸွမ်းတႄႉတႄႉဢမ်ႇၸႂ်ႈႁိုဝ်။ ဢွၼ်ၵၼ်ထၢင်ႇဝႃႈ ၼေႃႇၶမ်းၸဝ်ႈၼႆႉ ၸူဝ်ႈပႆႇထိုင် (႒႙) ၶူပ်ႇၼၼ်ႉ ဢမ်ႇတွၼ်ႉယၢမ်ႈၵႂႃႇၼႂ်းဝဵင်းၼႆယူႇ။ ၵူၺ်းၵႃႈ ၼေႃႇၶမ်းၸဝ်ႈၼႆႉ ဝၢႆးသေပဵၼ်ၽြႃးယဝ်ႉ မိူဝ်ႈႁႃတုင်းသွမ်းၼႂ်းဝဵင်းၵပ်ႉပိလဝၢတ်ႈၼၼ်ႉ ၼၢင်းယသေႃႇတရႃႇ မႄႈရႃႇႁုလႃႇၸင်ႇဝႃႈ "ၸဝ်ႈၸၢႆးဢၼ်ႁၢင်ႈၶိူင်ႈႁၢင်ႈၾၢင် ၶီႇဝေႃးသေ လႄႇလဵပ်ႈၼႂ်းဝဵင်းယၢမ်းၼၼ် တေႃႈလဵဝ် ပဵၼ်ဢၼ်ထႃႁူဝ်လွမ်ႈယဝ်ႉ ၼုင်ႈဝႆသၢင်ၵၢၼ်းလိူင် ပႃးတင်းသီႇပိတ်ႈ ႁႃတုင်းသွမ်းယူႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ" ပႃးၼႂ်း ဝိၼယပိတၵမႁႃႇဝၵ်ႉၵၸႅင်ႈၼႄဝႃႈ ၸဝ်ႈၸၢႆးယၢမ်ႈလႄႇလဵပ်ႈၼႂ်းဝဵင်းယူႇၼႆယဝ်ႉ။ ၵွပ်ႈၼၼ် ယၢမ်ႈလႆႈႁၼ်ၼိမိတ်ႈလူင်သီႇပိူင်ၼၼ်ႉ ပဵၼ်ပွၵ်ႈၵမ်းဢွၼ်တၢင်းတႃႇၸဝ်ႈၸၢႆးဢမ်ႇၸႂ်ႈ။ ဢွၼ်တၢင်းၵေႃႈ မၼ်းၸဝ်ႈယၢမ်ႈမႃးၼႂ်းဝဵင်းယူႇ။ ၵူၺ်းၵႃႈ မိူဝ်ႈဝၼ်းၸမ်တေၶဝ်ႈထိူၼ်ႇ၊ မိူဝ်ႈလႆႈႁၼ်ၼိမိတ်ႈလူင်သၢမ်ပိူင်ၼၼ်ႉတႄႉ သတ်းတဝႃႇတင်းလူင်ၼႆႉ တေလႆႈၶၢမ်ႇတၢင်းတုၵ်ႉၶလူင်ၼႆႉႁႃႉ? ဢမ်ႇမီးတၢင်းတႃႇတေလွတ်ႈဢွၵ်ႇလႆႈ တၢင်းတုၵ်ႉၶလူင်ၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉႁႃႉ? ဝူၼ်ႉမႅၼ်ႈၼင်ႇၼႆသေ လႆႈၾၢင်ႉမႅၼ်ႈ၊ လႆႈသၢင်ႇဝေႇၵယဝ်ႉ ၸင်ႇၶဝ်ႈထိူၼ်ႇၵႂႃႇ။ ယၢမ်းၼၼ်ႉၵမ်းလဵဝ် ၸဝ်ႈၸၢႆးလႆႈႁၼ်ရႁၢၼ်းတူၼ်ၼိုင်ႈ၊ မိူဝ်ႈပၢၼ်ၼၼ်ႉ ယုမ်ႇယမ်ဢဝ်ထုင်းသႃႇမၼလႄႈ လႆႈမီးတၢင်းႁူပ်ႉထူပ်းလွင်ႈယိုၼ်ႈသွမ်း၊ လွင်ႈလူႇသွမ်းတမ်ႈတီႈရႁၢၼ်းသႃႇမၼၶဝ်ယူႇ။ ၵူၺ်းၵႃႈ သမ်ႉမႅၼ်ႈၽွင်းယၢမ်း တိုၵ်ႉလႆႈသၢင်ႇဝေႇၵယူႇမိူၼ်မိူဝ်ႈဝၼ်းၼႆ့ၼႆႉ လႆႈႁၼ်မႅၼ်ႈရႁၢၼ်းလႄႈ ပုၼ်ႈတႃႇတေဢွၵ်ႇမူၼ်ႉပူၼ်ႉလွတ်ႈ တၢင်းတုၵ်ႉၶလူင်ၼၼ်ႉ သင်ႁဵတ်းၼင်ႇရႁၢၼ်းၼႆႉ ပွႆႇၽႃႈပႅတ်ႈၼႃႈႁေႃတေႃႁိူၼ်းသေ ႁႃလၢႆးမၼ်းၸိုင် ၸင်ႇတေၸၢင်ႈလႆႈယဝ်ႉႉ-ႁူႉႁၼ်ၼင်ႇၼႆ။ ၵွပ်ႈၼၼ်လႄႈ တႅပ်းတတ်းဝႃႈ တေပိုၼ်ႉပွႆႇၽႃႈပႅတ်ႈ ၼႃႈႁေႃတေႃႁိူၼ်းသေ ၶဝ်ႈထိူၼ်ႇ - ၼႆယူႇယဝ်ႉ။ ၵႃႈၶၼ်ၼိမိတ်ႈလူင်သီႇပိူၼ်ၼႆႉ ယႂ်ႇတႄႉတႄႉ။ ယွၼ်ႉၼိမတ်ႈသၢမ်ပဵၼ်ဢၼ်ပဵၼ် ၵူၼ်းထဝ်ႈ၊ ၵူၼ်းပဵၼ်၊ ၵူၼ်းတၢႆသေ ၸင်ႇလႆႈသၢင်ႇဝေႇၵလိုၵ်ႉလိုၵ်ႉလမ်ႇလမ်ႇယူႇယဝ်ႉ။ ၵွပ်ႈၼၼ်လႄႈ ၼိမ်ိတ်ႈလူင်သၢမ်ပိူင်ၼၼ်ႉ ၸင်ႇလႆႈႁွင်ႉဝႃႈ "သင်ဝေၵၼိမိတ်တ" ၼႆယူႇယဝ်ႉ။ ၵူၺ်းၵႃႈ လႆႈႁၼ်ၼိမိတ်ႈမၢႆသီႇၼၼ်ႉ ၸဝ်ႈၸင်ႇၶတ်းၸႂ်ၶဝ်ႈထိူၼ်ႇသေ ၶပ်းၶိုင်လႆႈလွင်ႈဢွၵ်ႇမူၼ်ႉပူၼ်ႉလွတ်ႈလႄႈ ၼိမိတ်ႈၼၼ်ႉ ၸင်ႇႁွင်ႉဝႃႈ "ပꩪႃၼိမိတ်တ" ၼႆယူႇယဝ်ႉ။ ၼိမိတ်ႈလူင်သီႇပိူင်ၼႆႉ ႁဵတ်းႁႂ်ႈၼေႃႇၶမ်းၸဝ်ႈ ၽႃႈဝၢင်းပွႆႇပႅတ်ႈ ၵၢၼ်ၼႃႈႁေႃတေႃႁိူၼ်းသေ ပဵၼ်ရႁၢၼ်း ဢၼ်ၶဝ်ႈၵႂႃႇၼႂ်းထိူၼ်ႇၼၼ်ႉယူႇယဝ်ႉ။ ၼိမိတ်တႃ ၸတ်တႃရေႃ ၻိသွႃ ဢသ်သယႃၼေၼ ၼိၵ်ၶမိ ၼႄဝႆႉၼႂ်း ပုတ်ႉထသမ်သပႃႇလိၸဝ်ႈၼင်ႇၼႆ။ ပေႃးႁၼ်ၼိမိတ်ႈလူင်သီႇပိူင်ၼၼ်ႉယဝ်ႉၵေႃႈ ၼေႃႇၶမ်းၸဝ်ႈၼႆႉ ၶီႇတင်းမႃႉၵၼ်ႇတၵသေ ၶဝ်ႈထိူၼ်ႇၵႂႃႇယူႇယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ၼႃႈလိၵ်ႈ ႑႗၊ ပပ်ႉ - ႁၢင်ႈပိုၼ်းပုတ်ႉထၸဝ်ႈ| တႅမ်ႈ - သြႃႇလူင်ဢူးၵူဝ်ႇဢိင်ႇၵႃႇ (ၽူႈၼႄတြႃးဝိပသ်သၼႃႇလုမ်ႈၾႃႉ)
ပလူင်ႉ၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းၵျွၵ်ႉသႄႇ
ဝၢၼ်ႈပလူင်ႉ  (ဘလုံ့ရွာ, Balont) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇပေႇတေႃးၵျီး၊ ၸႄႈဝဵင်းၵျွၵ်ႉသႄႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈပၢင်ႇဢူး၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 190552 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇၸလေႇၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 1209 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 1380 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 2589 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းၵျွၵ်ႉသႄႇ
ၼႃးလေႃး၊ ဝၢၼ်ႈ
ဝၢၼ်ႈၼႃးလေႃး (, Nar Law, နားလော) ၼႆႉ ပဵၼ်ဝၢၼ်ႈ ဢၼ်မီးၼႂ်း ဢိူင်ႇၼႃးလေႃး၊ ၸႄႈဝဵင်းမိူင်းပၼ်ႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈ လၢင်းၶိူဝ်း၊ မိူင်းတႆး ဢေႃႈ။
ယူင်းတေႃး၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းဝၢၼ်းတႂိၼ်း
ဢၢင်ႈဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းဝၢၼ်းတႂိၼ်း
1214
1214
လိူၼ်ၸၼ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၾႅပ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မၢတ်ႉၶျ်
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢေႇပရႄႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မေႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျုၼ်ႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျူႇလၢႆႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢေႃးၵၢတ်ႉ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်သႅပ်ႇထႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢွၵ်ႇထူဝ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၼူဝ်ႇဝႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်တီႇသႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:1214
1213
လိူၼ်ၸၼ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၾႅပ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မၢတ်ႉၶျ်
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢေႇပရႄႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မေႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျုၼ်ႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျူႇလၢႆႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်သႅပ်ႇထႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢွၵ်ႇထူဝ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၼူဝ်ႇဝႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်တီႇသႅမ်ႇပႃႇ
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:1213
1540
လိူၼ်ၸၼ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၾႅပ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မၢတ်ႉၶျ်
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢေႇပရႄႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မေႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျုၼ်ႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျူႇလၢႆႇ
(1) ဝၼ်း။
ဢေႃးၵၢတ်ႉ
(1) ဝၼ်း။
သႅပ်ႇထႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
ဢွၵ်ႇထူဝ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
ၼူဝ်ႇဝႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
တီႇသႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:1540
916
လိူၼ်ၸၼ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၾႅပ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မၢတ်ႉၶျ်
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မေႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျူႇလၢႆႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢေႃးၵၢတ်ႉ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်သႅပ်ႇထႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢွၵ်ႇထူဝ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၼူဝ်ႇဝႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်တီႇသႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:916
ၸၼ်ႇဝႃႇရီႇ 14
လိူၼ်ၸၼ်ႇဝႃႇရီႇ (14) ဝၼ်းၼႆႉ ပေႃးဢဝ် ပၵ်းယဵမ်ႈဝၼ်းၵရီႇၵေႃးရီးယႅၼ်း ဝႃႈ ပဵၼ်ဝၼ်းထူၼ်ႈ (14) တွၼ်ႈတႃႇ ၼိုင်ႈပီယဝ်ႉ။ တွၼ်ႈတႃႇတေသုတ်းပီၼႆႉ ၵိုတ်းထႅင်ႈ (351) ဝၼ်းယူႇ။ ပေႃးပဵၼ် ပီဝႃႇထၢပ်ႈ ၼႆ ၵိုတ်းယူႇ (352)ဝၼ်းယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၼ်းထိ ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ၸၼ်ႇဝႃႇရီႇ
519
လိူၼ်ၸၼ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၾႅပ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မၢတ်ႉၶျ်
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢေႇပရႄႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျုၼ်ႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျူႇလၢႆႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢေႃးၵၢတ်ႉ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်သႅပ်ႇထႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢွၵ်ႇထူဝ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၼူဝ်ႇဝႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်တီႇသႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:519
တပိၼ်ႇၵၢၼ်ႇ၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းတွင်ႇတႃႇ
ဝၢၼ်ႈတပိၼ်ႇၵၢၼ်ႇ  (တပင်ကန်ရွာ, Tapinkan) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇလႄးၵူးမ၊ ၸႄႈဝဵင်းတွင်ႇတႃႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈမျိၼ်းၶျၢၼ်ႇ၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 191413 ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇလႄးၵူးမၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 2034 ၊ ယိင်း 2604 သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 4638 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းတွင်ႇတႃႇ
ပေႇတေႃးၵျီး၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းၵျွၵ်ႉသႄႇ
ဝၢၼ်ႈပေႇတေႃးၵျီး  (ပေတောကြီးရွာ, Paytawgyi) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇပေႇတေႃးၵျီး၊ ၸႄႈဝဵင်းၵျွၵ်ႉသႄႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈပၢင်ႇဢူး၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 190550 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇၸလေႇၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 1209 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 1380 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 2589 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းၵျွၵ်ႉသႄႇ
သုၼ်ႇလႆႈသုၼ်ႇပဵၼ် တႃႇလုၵ်ႈဢွၼ်ႇ
ၶေႃႈပိုတ်ႇတီႈပွင်ႇ သုၼ်ႇလႆႈသုၼ်ႇပဵၼ်တႃႇလုၵ်ႈဢွၼ်ႇ ဢၼ်ဝႃႈၼႆႉ ပဵၼ် လွင်ႈပၵ်းၸႂ်ၶိုၵ်ႉတွၼ်းၼိူဝ် လွင်ႈတူၺ်းထိုင်လုမ်းလႃး ၵႅတ်ႇၶႄပၼ် ၵေႃႉဢၼ်ဢႃႇယုတိုၵ်ႉလဵၵ်ႉဢွၼ်ႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ဢဝ် ပၢႆးတူဝ်ၸႂ်ဝႃႈ ဢၼ်လႆႈမီးသုၼ်ႇ ယူႇႁူမ်ႈၵၼ်တင်း ၸိူဝ်းဢၼ်ပဵၼ် ၸၢပ်ႈၼိူဝ်ႉၸၢပ်ႈလိူတ်ႈၼင်ႇ ပေႃႉတင်းမႄႈ၊ ဢၼ်ၵပ်းၵၢႆႇလူၺ်ႈတင်း လိူင်ႈၵူၼ်းသေဢမ်ႇၵႃး ၸိူဝ်းဢၼ်ပဵၼ် လွင်ႈလူဝ်ႇပိုၼ်ႉထၢၼ် ၼင်ႇ ၶဝ်ႈၼမ်ႉတၢင်းၵိၼ်၊ ပၢႆးပႆႇၺႃႇ ဢၼ်လူင်ပွင်ၸိုင်ႈဢဝ်ပုၼ်ႈၽွင်း ဢၼ်တင်းၵမ်ႇၽႃႉတိုဝ်းၵမ်ၼၼ်ႉလႄႈသင်၊ လွင်ႈတူၺ်းထိုင် ပၢႆးယူႇလီ၊ သႅၼ်းလုၵ်ႈဢွၼ်၊ လွင်ႈတူဝ်ၶိင်းယႂ်ႇသုင် လႄႈ ၶဝ်ႈပႃးၸိူဝ်းပဵၼ် ၾိင်ႈမိူင်းၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈ ၵၢင်ႈၽိတ်းၾိင်ႈၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။
ကလေးသူငယ်များ၏ အခွင့်အရေးကို အဓိပ္ပာယ်ဖွင့်ဆိုရာတွင် ကလေးများ မိမိကိုယ်တိုင်ပြုလုပ်သော လှုပ်ရှားမှုအတွက် စွမ်းဆောင်နိုင်မှုကို ခွင့်ပြုခြင်းမှသည် မတော်မတရားပြုခံရခြင်းမှ ကာယဆိုင်ရာ၊ စိတ်ပိုင်းဆိုင်ရာနှင့် ခံစားမှုပိုင်းဆိုင်ရာ လွတ်လပ်မှုကို ကလေးသူငယ်များ ရရှိစေရန် ဆောင်ရွက်ပေးခြင်းအထိ ပါဝင်ပါသည်။"မတော်မတရားပြုခံရခြင်း"ဟုဆိုရာ၌ ပါဝင်သောအချက်အလက်များမှာမူ စကားစစ်ထိုး ငြင်းခုံဆွေးနွေးဖွယ်ရာ ဖြစ်သည်။ အခြားအခွင့်အရေးများမှာ စောင့်ရှောက်ခြင်းနှင့် ကျွေးမွေးထိန်းသိမ်း ပညာပေးခြင်းတို့ဆိုင်ရာ အခွင့်အရေးများဖြစ်သည်။
ကလေးဟူသည့်ဝေါဟာရ
“ကလေးတစ်ယောက်ဆိုသည်မှာ ဥပဒေအရ အသက်အပိုင်းအခြား ကန့်သတ်ထားခြင်းမရှိလျှင် အသက်တစ်ဆယ့်ရှစ်နှစ်အောက်ရှိ မည်သည့်လူသားမဆို ကလေးဖြစ်သည်။”ကော်နဲလ် တက္ကသိုလ်အရ ကလေးသည် လူတစ်ဦးဖြစ်သည်၊ လက်အောက်ခံလူသားတစ်ယောက်မဟုတ်ပါ၊ မိဘတွင် ကလေးအပေါ်လုံးဝ စိတ်ဝင်စားခြင်းနှင့် ပိုင်ဆိုင်ခြင်း ရှိသည်၊ သို့သော် ဤသည်မှာ အမေရိကန်အမြင် ဆန်လွန်းသည်။ “ကလေး” ဆိုသည့် ဝေါဟာရသည် လူမမယ်ဟု သေချာပေါက် မဆိုလိုသော်လည်း အရွယ်ရောက်ပြီးကလေးများနှင့် အရွယ်ရောက်ပြီး အမှီအခိုမရှိသော ကလေးများလည်း ပါဝင်နိုင်ပါသည်။“အပျိုလူပျိုပေါက်”၊ “ဆယ်ကျော်သက်”၊ သို့မဟုတ် အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ ဥပဒေမှ“လူငယ်” ကဲ့သို့ ငယ်ရွယ်သူများကို ဖော်ညွှန်းလေ့ရှိသော အခြားဝေါဟာရများ၏ အဓိပ္ပါယ်ဖွင့်ဆိုချက်များ မရှိပါ၊ သို့သော် ကလေးသူငယ်များ၏ အခွင့်အရေးများဆိုင်ရာ လှုပ်ရှားမှုများသည် လူငယ် အခွင့်အရေးဆိုင်ရာ လှုပ်ရှားမှုမှ ခွဲထွက်လာသည်ဟု ယူဆသည်။ ကလေးသူငယ်များ၏ အခွင့်အရေး နယ်ပယ်သည် ဥပဒေ၊ နိုင်ငံရေး၊ ဘာသာရေးနှင့် အကျင့်သိက္ခာ နယ်ပယ်တို့နှင့် ဆက်နွယ်သည်။
အဓိကအကြောင်းရင်း
ဥပဒေအရ လူမမယ်များဖြစ်သည့်အတွက် လောကတွင် လူသိများသော မည်သည့် တရားဆုံးဖြတ်ရေးအာဏာတို့တွင်မှ ၄င်းတို့အတွက် ကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်မှု သို့မဟုတ် ၄င်းတို့ မိမိကိုယ်မိမိ အတွက် ကိုယ်ပိုင်ဆုံးဖြတ်ချက် များချရန် ကလေးသူငယ်များတွင် အခွင့်အရေး မရှိပါ။ ၎င်းတို့ကိုယ်စား မိဘများ၊ လူမှုရေးလုပ်သားများ၊ ဆရာများ၊ လူငယ်လုပ်သားများနှင့် အခြားသူများ အပါအဝင် ၄င်းတို့ကို ပြုစုစောင့်ရှောက်သော အရွယ်ရောက်သူများကို အခြေအနေ အကြောင်းခြင်းရာပေါ်မူတည်၍ ထိုအခွင့်အာဏာအား အပ်နှင်းထားသည်။အချို့က ဤအခြေအနေသည် ကလေးများ၏ဘဝအပေါ် လုံလောက်မှုမရှိသော အုပ်ထိန်းမှု ဖြစ်ပြီး ကလေးများကို အားနည်းသူများဖြစ်စေသည်ဟု ယူဆကြသည်။
လူးဝစ္စ အယ်လ်သူဆာသည် ကလေးများအပေါ်သက်ရောက်လျက်ရှိသည့် ဤတရားဥပဒေဆိုင်ရာ စီမံခန့်ခွဲမှု ယန္တယားကို "အုပ်ချုပ်သူအစိုးရ၏ ဖိနှိပ်ချုပ်ချယ်မှုကိရိယာတန်ဆာပလာများ" အဖြစ် ပုံဖော်သည်။ကလေးသူငယ် ဆင်းရဲချို့တဲ့ခြင်း၊ ပညာသင်ယူရေး အခွင့်အလမ်းများ မရှိခြင်းနှင့် ကလေးအလုပ်သမားများ ဖြစ်စေခြင်းဟူသော အရွယ်ရောက်သူများက ကလေးသူငယ်များ ကို မတော်မတရားပြုခြင်းနှင့် အသုံးချ အမြတ်ထုတ်ခြင်း ရလာဒ်များကို ဖုံးကွယ်ရန် အချို့သတင်းဝေဖန်သူများက အစိုးရပေါ်လစီကဲ့သို့ ဖွဲ့စည်းပုံများကို ကိုင်စွဲထားကြသည်။ ဤရှုထောင့်မှကြည့်သော် ကလေးသူငယ်များအပေါ် လူမှုအဖွဲ့အစည်းက ၎င်း ပြုမူသည့်နည်းကို ပြန်လည် ဆင်ခြင်ရန်အတွက် လူနည်းစုအုပ်စုအဖြစ် သတ်မှတ်ရမည် ဖြစ်သည်။သို့သော် ဤသို့သော ရှုမြင်ချက်ကို လူမှုအဖွဲ့အစည်းတွင် ကျယ်ပြန့်စွာ ဝေမျှသော အထောက်အထား မရှိပါ။သုတေသီများက ကလေးသူငယ်များကို လူမှုအဖွဲ့အစည်းတွင် ပါဝင်သူများအဖြစ် အသိအမှတ်ပြုရန် လိုအပ်ချက်အဖြစ် သတ်မှတ်ပြီး ဖြစ်သည်။ မည်သည့် အသက်အရွယ်တွင်မဆို ၎င်းတို့၏ အခွင့်အရေးနှင့် တာဝန်များကို အသိအမှတ်ပြုရန် လိုအပ်သည်။
ကလေးသူငယ်အခွင့်အရေး သမိုင်းဝင်အဓိပ္ပါယ်ဖွင့်ဆိုချက်များ
လွန်ခဲ့သော နှစ်ပေါင်း ငါးဆယ်အတွင်းတွင် ကလေးသူငယ်များ၏ အခွင့်အရေးကို အဓိပ္ပါယ် သတ်မှတ်ခြင်းအပေါ် တစ်စိတ်တစ်ဝမ်းတည်း ဖြစ်မှုသည် ပို၍ ထင်ရှားလာသည်။ဟီလာရီ ကလင်တန် (ထိုအချိန်က ရှေ့နေတစ်ဦး)၏ 1973 တွင် ပုံနှိပ်ထုတ်ဝေသော စာအုပ်တစ်ခု၌ ကလေးသူငယ်များအခွင့်အရေးသည် “အဓိပ္ပါယ် ဖွင့်ဆိုချက်လိုအပ်နေသည့် ဆောင်ပုဒ်” တစ်ခုဟု ဖော်ပြခဲ့သည်။ သုတေသီအချို့၏ အဆိုများအရ ကလေးသူငယ်များ အခွင့်အရေး အယူအဆသည် ကောင်းမွန်စွာ အဓိပ္ပါယ် ဖွင့်ဆိုထားခြင်း မရှိသေးပေ။ အနည်းဆုံး တင်ပြချက်တစ်ခုအရ ကလေးများက ရယူထားသော အခွင့်အရေးများအတွက် ထူးခြားသည့် အဓိပ္ပါယ် ဖွင့်ဆိုချက် သို့မဟုတ် သီအိုရီ မရှိပါ။ ကလေးသူငယ်များ၏ အခွင့်အရေးဆိုင်ရာ ဥပဒေကို ကလေးသူငယ်၏ ဘဝနှင့် ဥပဒေတို့၏ ဖြတ်မှတ်အဖြစ် အဓိပ္ပါယ် ဖွင့်ဆိုသည်။ ၎င်းတွင် လူငယ်ရာဇဝတ်မှု၊ ပြစ်မှုဆိုင်ရာ တရားစီရင်ရေး စနစ်တွင် ပါဝင်ပတ်သက်သော ကလေးများအား တရားစွဲဆိုမှု၊ သင့်လျော်သော ကိုယ်စားပြုခြင်းနှင့် ထိရောက်သော ပြန်လည်ထူထောင်ရေး ဝန်ဆောင်မှုများ၊ အစိုးရမှထောက်ပံ့သော ကလေးသူငယ်များအတွက် ပြုစုစောင့်ရှောက်မှုနှင့် ကာကွယ်မှု၊ ၎င်းတို့၏ မူလဇစ်မြစ်၊ လူမျိုး၊ လိင်၊ မသန်စွမ်းမှု သို့မဟုတ် စွမ်းဆောင်နိုင်မှုများမည်သို့ပင်ရှိစေ ကလေးသူငယ်များအားလုံး ပညာသင်ကြားခွင့်ရရှိရေးနှင့် ကျန်းမာရေးပြုစုစောင့်ရှောက်မှုနှင့် ရှေ့နေလိုက်ခြင်းတို့ ပါဝင်သည်။
အခွင့်အရေး အမျိုးအစားများ
ကလေးသူငယ်များ၏ အခွင့်အရေးကို လူမှုအဖွဲ့အစည်း၊ ယဉ်ကျေးမှုဓလေ့ထုံးစံ၊ စီးပွားရေး၊ လူမှုရေးနှင့် နိုင်ငံရေးဆိုင်ရာ အခွင့်အရေးများ၏ ကျယ်ပြန့်သော အကြောင်းအရာများ အပါအဝင် နည်းလမ်းပေါင်း များစွာဖြင့် အဓိပ္ပါယ် ဖွင့်ဆိုကြသည်။ အခွင့်အရေးများသည် ယေဘုယျ ပုံစံ နှစ်မျိုး ဖြစ်နိုင်သည် - ကလေးများအတွက် ဥပဒေအောက်တွင် ကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ရှိသော ပုဂ္ဂိုလ်များအဖြစ် ရှေ့နေလိုက်သောသူများနှင့် ၎င်းတို့၏ မှီခိုခြင်းကြောင့် ကလေးများအပေါ် ကျူးလွန်သော ထိခိုက်နစ်နာမှုတို့မှ ကာကွယ်ရန် လူမှုအဖွဲ့အစည်းတွင် တောင်းဆိုချက် ပြုလုပ်သောသူများတို့ ဖြစ်သည်။ ဤသည်တို့ကို လုပ်ပိုင်ခွင့် အပ်နှင်းခြင်းနှင့် ကာကွယ်မှုပေးရန်ရပိုင်ခွင့်အဖြစ် အမှတ်အသား ပြုကြသည်။
ကနေဒါနိုင်ငံသားအဖွဲ့အစည်းတစ်ခုက ကလေးသူငယ်အခွင့်အရေးများကို သုံးမျိုးခွဲခြားပြထားသည်။
020 ၼလပႃႇၼ၊ ၸၢတ်ႈ
20-ၸၢတ်ႈၼꩮပႃၼ
(ၼꩮ= မႆႉဢေႃႈ၊ ပႃၼ=ၵိၼ်ၼမ်ႉ) ဢဝ်ၵႂၢမ်းၽူႈဢွၼ်လီ၊ လႆႈယၢၼ်ၶီသိူဝ်းသႃႇ
သုၼ်ႇလႆႈသုၼ်ႇပဵၼ် တႃႇလုၵ်ႈဢွၼ်ႇ
အခွင့်အရေး အမျိုးအစားများ
ထိုနည်းတူစွာ၊ ကလေးသူငယ် အခွင့်အရေးဆိုင်ရာ သတင်းအချက်အလက် ကွန်ယက် သို့မဟုတ် အတိုကောက် CRIN သည် အခွင့်အရေးများကို အုပ်စုနှစ်စု ခွဲထားသည်။ အမ်နက်စတီ အင်တာနေရှင်နယ်သည် လက်ရှိ ကြုံတွေ့နေရသည့် လေးခုသော ကလေးသူငယ်များ၏ အခွင့်အရေးများကို ပွင့်လင်းစွာ ထောက်ခံရာတွင် ဝန်ခံချက်ဖြင့် လွှတ်ပေးခြင်းမရှိဘဲ လူငယ်များကို ထောင်သွင်းအကျဉ်းချခြင်း ရပ်တန့်ရေး၊ ကလေးသူငယ်များကို စစ်ဘက်ဆိုင်ရာအသုံးချရေးအတွက် သွတ်သွင်းခြင်းကို ရပ်တန့်ရေး၊ အသက် 21အောက် ငယ်သူများကို သေဒဏ်စီရင်ခြင်းမှ ရပ်တန့်ခြင်းနှင့် စာသင်ခန်းတွင်း လူ့အခွင့်အရေး အသိမြှင့်တင်ရေးတို့ ပါဝင်သည်။ အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ လူထုစည်းရုံးလှုံ့ဆော်ရေးအဖွဲ့အစည်းဖြစ်သော လူ့အခွင့်အရေး စောင့်ကြည့်လေ့လာရေးအဖွဲ့တွင် ကလေးသူငယ် အလုပ်သမား၊ လူငယ်တရားစီရင်ရေး၊ မိဘမဲ့ကလေးသူငယ်များနှင့် စွန့်ပြစ်ခံရသော ကလေးများ၊ ဒုက္ခသည်များ၊ လမ်းပေါ်မှကလေးသူငယ်များနှင့် ကိုယ်ခန္ဓာကို နာကျင်စေသော ပြစ်ဒဏ်ပေးခြင်းတို့ ပါဝင်သည်။
020 ၼလပႃႇၼ၊ ၸၢတ်ႈ
ဝတ်ႉထုပၸ်ႉၸုပၼ်ႇ
ၽွင်းမိူဝ်ႈ မုၼ်ၶမ်းၽြႃး တိုၵ်ႉၵႂႃႇၶၢဝ်းတၢင်း တီႈၼႂ်းတိူင်းၵေႃးသလသေ ၽႅဝ်ႁွတ်ႈထိုင်တမ်ႈ တီႈဝၢၼ်ႈၼꩮၵပႃႇၼ၊ တီႈႁိမ်း ၼွင်ၼꩮၵပႃႇၼ၊ ႁိမ်းထိူၼ်တူၺ်ၼၼ်ႉ ဢိင်ပိုင်ႈလူၺ်ႈ မႆႉဢေႃႈ တီႈၼွင်ၼၼ်ႉ ဢမ်ႇမီးပွင်ႈမၼ်းသေ ၸင်ႇတေႁေႃးꩡၢတ်ႈဢၼ်ၼႆႉယဝ်ႉ။
1895
လိူၼ်ၸၼ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
သုၼ်ႇလႆႈသုၼ်ႇပဵၼ် တႃႇလုၵ်ႈဢွၼ်ႇ
လွတ်လပ်စွာ ကြီးပြင်းစေခြင်း
ပညာအထူးလေ့လာမှုက ယေဘုယျအားဖြင့် အခွင့်အရေးများကို တစ်ခုချင်းသီးသန့် သတ်မှတ်ခြင်းအားဖြင့် ကလေးသူငယ်များ၏ အခွင့်အရေးကို အာရုံစိုက် လုပ်ဆောင်သည်။ အောက်ပါ အခွင့်အရေးများသည် “ကလေးသူငယ်များကို ကျန်းမာစွာလွတ်လပ်စွာ ကြီးပြင်းစေသည်”- ကလေးသူငယ် အခွင့်အရေးအပေါ် အကျိုးသက်ရောက်စေသော အခြားအကြောင်းအရာတို့တွင် ကလေးသူငယ်များကို ရောင်းစားခြင်း၊ ကလေးပြည့်တန်ဆာလုပ်ငန်းနှင့် ကလေး ညစ်ညမ်းရုပ်ပုံလုပ်ငန်းတို့ ပါဝင်သည်။
1895
လိူၼ်ၾႅပ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
သုၼ်ႇလႆႈသုၼ်ႇပဵၼ် တႃႇလုၵ်ႈဢွၼ်ႇ
အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ ဥပဒေ
မာလီနိုင်ငံရှိ ကလေးသူငယ်များ၏ အခွင့်အရေး၊ ချီလီနိုင်ငံရှိ ကလေးသူငယ်များ၏ အခွင့်အရေး၊နှင့် ကိုလံဘီယာနိုင်ငံရှိ ကလေးသူငယ်များ၏ အခွင့်အရေး
1895
လိူၼ်မၢတ်ႉၶျ်
(1) ဝၼ်း။
သုၼ်ႇလႆႈသုၼ်ႇပဵၼ် တႃႇလုၵ်ႈဢွၼ်ႇ
အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ ဥပဒေ
တစ်ကမ္ဘာလုံးဆိုင်ရာ လူ့အခွင့်အရေးကြေငြာစာတမ်းကို ယနေ့ ကလေးသူငယ်များ၏ အခွင့်အရေးအတွက် အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ တရားဝင် စံချိန်စံနှုန်းများအတွက် အခြေခံအဖြစ် ယူဆကြသည်။ ကမ္ဘာတစ်ဝှမ်းရှိ ကလေးသူငယ်များ၏ အခွင့်အရေးများကို ရည်ညွှန်းသော သဘောတူညီချက်များနှင့် ဥပဒေများ များစွာရှိသည်။ အဂ္ဂလန်တိုင်း ဂျက်ဘ်နှင့် သူမ၏ ညီအစ်မဖြစ်သော ဒေါ်ရသီ ဘက်ခ်စ်တန်တို့ အင်္ဂလန်နိုင်ငံ၊ လန်ဒန်မြို့တွင် 1919 ခုနှစ်က မူကြမ်းရေး၍ ကမ္ဘာ့နိုင်ငံပေါင်းချုပ် အသင်းကြီးက ထောက်ခံချက် ပေးသွင်းကာ ကုလသမဂ္ဂက 1946 ခုနှစ်တွင်ကျင့်သုံးရန်လက်ခံခဲ့သော 1923 ကလေးသူငယ်အခွင့်အရေးဆိုင်ရာကြေငြာချက်စာတမ်း အပါအဝင် လက်ရှိနှင့် သမိုင်းဝင် စာရွက်စာတမ်း အချို့သည် ဤအခွင့်အရေးများအပေါ် သက်ရောက်မှုရှိသည်။ နောင်တွင် ထိုကြေငြာချက်ကို ကလေးသူငယ်၏ အခွင့်အရေးများအပေါ် သဘောတူညီချက်၏ အခြေခံအဖြစ် အသုံးပြုသည်။
1895
လိူၼ်ဢေႇပရႄႇ
(1) ဝၼ်း။