cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
ၶိၼ်းၵျီးယ၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းပျေႃႇပွႆႇ
ဝၢၼ်ႈၶိၼ်းၵျီးယ  (ခင်းကြီးယရွာ၊ Khingyiya) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇၵၢၼ်ႇတႃႇ၊ ၸႄႈဝဵင်းပျေႃႇပွႆႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈယမႄးတိၼ်း၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 193059 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇၵၢၼ်ႇတႃႇၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 2003 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 2237 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 4240 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
လေႃးၵၼႃႇထ၊ ၸဝ်ႈ (မုၼ်ၸဝ်ႈဢီႇတလီႇ)
ၸွမ်းတႃႈ ၸွမ်းတၢင်း မၼ်းၸဝ်ႈလႆးမႃး ထူပ်းၺႃး ၸဝ်ႈၽူႈလီၶဝ်၊ ၵူၼ်းႁၢႆႉၵူၼ်းမိူၵ်ႈၶဝ်၊ ၵူၼ်းဢမ်ႇႁၢႆႉ ဢမ်ႇမိူၵ်ႈၶဝ် ၵူႈပိူင်ပိူင်ယူႇ။ လႆႈထူပ်းၺႃး ၵူၼ်းႁၢႆႉလူင် 6 ပွၵ်ႈသေ ပွၵ်ႈၼိုင်ႈၼႆႉ ပဵၼ်ၽွင်း မိူဝ်ႈမၼ်းၸဝ်ႈ ပႆတိၼ်လတ်းထိူၼ်ႇ ႁွတ်ႈထိုင်မႃး တီႈထူႇရၵီႇၽၢႆႇၸၢၼ်း တီႈလွႆထူဝ်းရိတ်ႉၼၼ်ႉ လႆႈမႃးထူပ်းၺႃႈ ၵူၼ်းႁၢႆႉ ထူႇရၵီႇၸုမ်းၼိုင်ႈ။ ၶဝ်မႃး ၸူၼ်မၼ်းၸဝ်ႈ ဢမ်ႇလႆႈၶူဝ်းသင် တီႈမၼ်းလႄႈ ၸင်ႇၺွပ်းမၼ်းၸဝ်ႈ ၵႂႃႇတီႈၼိုင်ႈ၊ မၼ်းၸဝ်ႈၵေႃႈ ၼင်ႈၶႂၢႆႇၶူတ်ႇသေ လွမ်တူၺ်းၶဝ် ၵမ်းၼိုင်ႈ။ လႆႈႁၼ် ၶဝ်ဢဝ်လႅဝ်း ငႃၶေႃးမၼ်းသေ တေဢၢၼ်းၸၢမ်းတူၺ်းဝႃႈ လႅဝ်ၶဝ် ၽၢႆ ဢမ်ႇၽၢႆ၊ ၸွင်ႇတေတႅပ်းၶေႃးမၼ်း ၶၢတ်ႇလႆႈၵမ်းလဵဝ်ၼႆယူႇ။ မၼ်းၸဝ်ႈၵေႃႈ ဢမ်ႇၸၢင်ႈၶိုၼ်း ႁဵတ်းသင် တီႈၶဝ်လႄႈ ၸင်ႇၵႂႃႇၶုၵ်းၸႂ်လႆႈ ၶေႃႈသင်ႇသွၼ်မုၼ်ၶမ်းၽြႃးဝႃႈ “ပေႃးမီးၸႂ်မဵတ်ႉတႃႇ တီႈၼိူဝ်သတ်ႉတဝႃႇ တင်းသဵင်ႈၸိုင် ၽေးၵွင်ႉ၊ ၽေးၵွင်ႈ၊ ၽေးၽ၊ ၽေးမိတ်ႈ ဢမ်ႇၸၢင်ႈတုမ်ႉတိူဝ်ႉ” ၼႆၼၼ်ႉယူႇ။ လိူဝ်သေတြႃး ဢမ်ႇၸၢင်ႈၸႂ်ယႂ်ႇသင်ယဝ်ႉလႄႈ မၼ်းၸဝ်ႈ ဢဝ်ထူင်ပႃးမၼ်း ဝႆႉႁိမ်းၶၢင်ႈမၼ်း ၶိုၼ်းမႄးၼင်ႈ ၶႂၢႆႇထူတ်ႇလီလီသေ သူင်ႇမဵတ်ႉတႃႇပၼ် သတ်ႉတဝႃႇ တင်းသဵင်ႈ ႁူမ်လူၺ်ႈ ၵူၼ်းၸူၼ် ၵူၼ်းႁၢႆႉ ၸိူဝ်းတေဢဝ်တၢႆမၼ်းၼၼ်ႉယူႇ။ မၼ်းၸဝ်ႈ ၵႂႃႇၶုၵ်းၸႂ်လႆႈ တီႈၼႂ်းမဵတ်ႉတႃႇသုတ်ႈ ႁေႃးဝႆႉဝႃႈ “ၵေႃႉပဵၼ်မႄႈၼႆႉ ဢဝ်သၢႆၸႂ်လႅၵ်ႈသေ ဝႆႉမဵတ်ႉတႃႇ ၵရုၼႃႇ တီႈၼိူဝ်လုၵ်ႈၵေႃႉလဵဝ် ဢမ်ႇပၼ် ၸႂ်မဵတ်ႉတႃႇလူႉလႅဝ် ၼင်ႇၼၼ် တမ်ႈတီႈ ၼိူဝ်သတ်ႉတဝႃႇ ၸိူဝ်းလီ ဢမ်ႇလီ တင်းသဵင်ႈၵေႃႈ တေလႆႈဝႆႉၸႂ်မဵတ်ႉတႃႇ ၽဵင်ႇပဵင်းၵၼ်” ၼႆလႄႈ မၼ်းၸဝ်ႈ ဝႆႉၸႂ်ဝႃႈ ၵူၼ်းႁၢႆႉၸိူဝ်းၼႆႉ ပဵၼ်လုၵ်ႈၸၢႆးမၼ်း၊ မၼ်းသမ်ႉ ဝႆႉတူဝ်မၼ်း မိူၼ်ၼင်ႇ မႄႈၵေႃႉၼိုင်ႈသေ သူင်ႇမဵတ်ႉတႃႇယူႇ။ “လုၵ်ႈၸၢႆးၵဝ် ၸိူဝ်းၼႆႉ ၶဝ်ႁၢႆႉမိူၵ်ႈၼႆသေတႃႉ လီႁၵ်ႉၵူႈၵေႃႉယူႇ။ ၵဝ်တေၸုၼ်ႉသၢႆၸႂ်ၵဝ်သေ ၽိူမ်ႉထႅမ်ပၼ် ၵၢင်ၸႂ်လုၵ်ႈၸၢႆးၵဝ်ၵႂႃႈ၊ ႁႂ်ႈလုၵ်ႈၵဝ် ၵတ်းၸိုၼ်ႈယဵၼ်ၸႂ်သေၵမ်း” ၼႆယဝ်ႉ။ ယွၼ်ႉပိူဝ်ႈ ပဵၼ်ၵၢၼ် ၸမ်တၢႆလႄႈ မၼ်းၸဝ်ႈ မႄးဝႆႉၸႂ် မၼ်ႈမၼ်ႈ သမႃႇထိၵေႃႈ ၵိုင်ႉၵၢင်ႉယႂ်ႇမႃး ၵမ်းလဵဝ်၊ သူင်ႇမဵတ်ႉတႃႇ လႆႈၸႂ်မၼ်ႈမၼ်ႈယူႇ။ လပ်းတႃသေ ပႂ်ႉထွမ်ႇတူၺ်း ႁွႆးလႅဝ်း တႄတူၵ်းသႂ်ႇ ၶေႃးမၼ်းၼၼ်ႉယူႇ။ ၽွင်းၼင်ႇၼၼ် ၼိုင်ႈၸႅၵ်ႉၵၢၼ်ႉၼႆႉ ၼႂ်းၸႂ်မၼ်းၸဝ်ႈ မၢတ်ႈထၢင်ႇဝႃႈ ႁိုင်ၼိုင်ႈလၢၼ်ႉပီ ၼႆယူႇ။ ယူႇၵမ်းၼိုင်ႈ ၵူၼ်းႁၢႆႉၸိူဝ်းၼၼ်ႉ မႃးတိုတ်ႉၸၼ်မၼ်းသေ ၸႂ်ႉႁႂ်ႈမၼ်းၸဝ်ႈ ဢွၵ်ႇၽၢတ်ႇယၢၼ်ၶဝ် ၵႂႃႇၵမ်းလဵဝ်ယဝ်ႉ။ တေလႆႈဝႃး မဵတ်ႉတႃႇမၼ်းၸဝ်ႈ တဝ်ႈႁွတ်ႈထိုင်ၵႂႃႇ တီႈလုၵ်ႈၸၢႆးမၼ်းၼႆယူႇ။ ဝၢႆးသေ လွတ်ႈတၢင်းတၢႆမႃးၼင်ႇၼၼ် မၼ်းၸဝ်ႈဝႆႉၸႂ်ဝႃႈ “သင်ဝႃႈ တၢႆၼႆ ပေႃးတၢႆယဝ်ႉယဝ်ႈ၊ ယၢမ်းလဵဝ် ဢၼ်သိုပ်ႇလႆႈယူႇယူႇ ၼႂ်းလေႃးၵၼႆႉ ပဵၼ်ဝၼ်းဢၼ်လႆႈယူႇလိူဝ်ၵူၺ်း၊ လူဝ်ႇလႆႈၶတ်းၸႂ် ၵႆႉႁဵတ်းၵၢၼ်လီၼမ်ၼမ်” ၼႆယဝ်ႉ။
တိုဝ်းၵမ်တီႈ ႁိမဝၼ်ႇတႃႇ
ၸွမ်းၼင်ႇ တၢင်းတႅပ်းတတ်း ၸႂ်မၼ်းၼၼ်ႉသေ မၼ်းၸဝ်ႈ ၽႅဝ်ထိုင်မႃး မိူင်းဢိၼ်ႇတိယ၊ ၶိုၼ်းၽႅဝ်မႃး မိူင်းမၢၼ်ႈသေ မႃးထၢပ်ႈၵၢမ်ႇထႅင်ႈပွၵ်ႈၼိုင်ႈယဝ်ႉ။ ဝၢႆးသေၼၼ်ႉ မၼ်းၸဝ်ႈ ၶိုၼ်းၵႂႃႇယူႇ တီႈထိူၼ်ႇ ပႃႇႁိမဝၼ်ႇတႃႇ ၸဵတ်းပီလုမ်းလုမ်း၊ ဢမ်ႇလၢတ်ႈၵႂၢမ်းသေၶေႃႈသေၶူတ်း၊ ၶတ်းၸႂ် ႁဵတ်းၵၢၼ် ၵမ်ႇမထၢၼ်းယူႇယဝ်ႉ။
ယိူင်းဢၢၼ်း ႁႂ်ႈသၢင်ႇၵၢၼ်း လိူင်တင်းၵမ်ႇၽႃႇ
ထိုင်မႃး 1933 လိူၼ်ၵျၼ်ႇၼဝႃႇရီႇ 1 ဝၼ်း ယိူင်းဢၢၼ်း “ႁႂ်ႈသၢင်ႇၵၢၼ်း လိူင်တင်းၵမ်ႇၽႃႇ” ၼႆသေ မၼ်းၸဝ်ႈ မႃးႁူၺ်းဢဝ် ရႁၢၼ်းၼုမ်ႇ မိူင်းမၢၼ်ႈ 80 ၸဝ်ႈ၊ ၸုၵၼ် တီႈထၢတ်ႈၶမ်းလူင် သူၺ်ႇတၵုင်ႇ၊ သိုပ်ႇၶၢဝ်းတၢင်း ထမ်ႇမတူႇတ၊ ပႆတိၼ် ဢွၵ်ႇၶၢဝ်းတၢင်း ႁွတ်ႈထိုင် မိူင်းပျေႇ၊ မိူဝ်ႈႁွတ်ႈထိုင် မိူင်းပျေႇၼၼ်ႉၵူၼ်းဢၼ်မႃးတုင်ႈၼိုင် ၸွမ်းမၼ်းၸဝ်ႈ မီးမႃး 2271 ၸဝ်ႈသေ ၵူၼ်းဢွၵ်ႇလူႇတၢၼ်း ဝႆႈသႃ ပေႃးတဵမ်လူင်ၵႂႃႇသဵင်ႈယဝ်ႉ။ မိူဝ်ႈၽႅဝ်တီႈ ဝဵင်းပွင်းတႄႇၼၼ်ႉ တွၵ်ႇတိူဝ်ႇသူဝ်ႇၼီႇ (ၸၢဝ်းႁိၼ်ႇတူႇ) ၵေႃႉၼိုင်ႈ မႃးယွၼ်း ဢုပ်ႇၵုမ်မၼ်းၸဝ်ႈလႄႈ ယူႇၼႂ်းၶၢဝ်းယၢမ်း ၵၢၼ်ၼမ်သေ မၼ်းၸဝ်ႈ ၶဵၼ်း ႁႂ်ႈမေႃယႃသူဝ်ႇၼီႇ မႃးႁူပ်ႉထူပ်းမၼ်း ၵၢင်ၶမ်ႈယဝ်ႉ။ ၶိုၼ်းၼၼ်ႉ မၼ်းၸဝ်ႈ ဢဝ်လွင်ႈဝႃး မုၼ်ၶမ်းၽြႃး ပဵၼ်မေႃယႃၵတ်ႉၶႅၼ်ႇ ၼႂ်းလူၵ်ႈ၊ မေႃယႃပၼ် တၢင်းပဵၼ် တီႈၸႂ်ၼႆသေ ၶႃသွင်ၵေႃႉ ဢုပ်ႇၵၼ် ၶိူဝ်းတြႃး တေႃႇထိုင် ၵၢင်ၼႂ် 5 မွင်းလႄႈ မေႃယႃသူဝ်ႇၼီႇၵေႃႈ ၸုၼ်ႉၽႃႇသႃႇႁိၼ်ႇတူႇသေ ၶဝ်ႈပဵၼ် ၸၢဝ်းပုတ်ႉၵေႃႉၼိုင်ႈယဝ်ႉ။ ဝၢႆးမႃး မေႃယႃလူင်သူဝ်ႇၼီႇၼႆႉ ၶၢႆႉမႃႈဝဵင်းလိူဝ်သေ တင်းၸဝ်ႈလေႃးၵၼႃႇထ တင်ႈပဵၼ်ၸုမ်း Buddhist Association of Mandalay ၸုမ်းၸၢဝ်းပုတ်ႉမၢၼ်းတလေးယဝ်ႉ။ လုၵ်ႉမိူင်းပျေႇ သိုပ်ႇလတ်းၶၢမ်ႈ လွႆရၶႅင်ႇ ၶၢဝ်းတၢင်း ထႅင်ႈပႅတ်ႇဝၼ်း လႆႈထူပ်းၺႃး ၽေးမီ၊ ၽေးသိူဝ်သေတႃႉ ဢမ်ႇထိုင်တီႈလႆႈလူႉသုမ်းသင် ၼင်ႇၵဝ်ႇ။ ႁဵတ်းၼႆ ႁွတ်ႈၽႅဝ်ထိုင်ၵႂႃႇ တီႈၼႂ်းမိူင်းဢိၼ်ႇတိယ ပုတ်ႉထၵယႃႇ၊ မိၵတႃႇဝၼ်ႇလူင်တိုင်သေ ဢဝ်ၶဝ်ၸဝ်ႈ ဢၢပ်ႈပၼ် တပႄးတၢမ်းၸႂ်မၼ်းၸဝ်ႈ ပႃးၼိုင်ႈ သွၼ်ႁဵၼ်းပၼ်ၶဝ် လိၵ်ႈလႄႈ ၵႂၢမ်းဢင်းၵိတ်း ဢိၵ်ႇလူၺ်ႈ လၢႆးပူၵ်းပွင် သႃႇသၼႃႇယဝ်ႉ။ 1934 မၼ်းၸဝ်ႈ ၶိုၼ်းၵႂႃႇႁွင်ႉ ရႁၢၼ်းၼုမ်ႇ မိူင်းထႆး လႆးမႃးထႅင်ႈ 150 ပႃး၊ ၸိူဝ်းၶဝ်ၸဝ်ႈၵေႃႈ လတ်းၶၢမ်ႈလွႆၶူင်းလူင်၊ လွႆတေႃးၼ မိူင်းယၢင်းသေ မႃးၽႅဝ်ထိုင် တႃႈၵုင်ႈ၊ မႃးဝႆႈသႃ ဢတိတ်ႉထၢၼ်ႇ တမ်ႈတီႈ ထတ်ႈၶမ်းလူင် သူၺ်ႇတၵၢင်ႇသေ သိုပ်ႇၶၢဝ်းတၢင်း ထမ်ႇမတူႇတ ၶဝ်ၸဝ်ႈယူႇ။ ၽွင်းမိူဝ်ႈ ဢွၵ်ႇၽၢတ်ႇယၢၼ် ဝဵင်းတႃႈၵုင်ႈၼၼ်ႉ ၵူၼ်းၼႂ်းဝဵင်းတႃႈၵုင်ႈ ဢၢၼ်ႇမိုၼ်ႇမၼ်း ဢွၼ်ၵၼ်ဢွၵ်ႇဝႆႈသႃ ၼပ်ႉယမ်လူႇတၢၼ်း ၶဝ်ၸဝ်ႈလႄႈ ၶူဝ်းလူႇတၢၼ်း လႆးတင်းၼမ်။ ၵူၺ်းၵႃႈ ၶဝ်ၸဝ်ႈ လိူၵ်ႈဢဝ် ၵမ်ႈၽွင်ႈသေ ၸိူဝ်းဢၼ်လိူဝ်ၼၼ်ႉ ၸႂ်ႉႁႂ်ႈ ဢဝ်ၵႂႃႇလူႇပၼ် တီႈၵျွင်း ၼႂ်းတႃႈၵုင်ႈယဝ်ႉ။ မၼ်းၸဝ်ႈ ဢွၼ်ဢဝ် ရႁၢၼ်းထႆး လုၵ်ႉတႃႈၵုင်ႈ ပႆႁွတ်ႈထိုင် မိူင်းဢိၼ်ႇတိယ ပွတ်းႁွင်ႇ ပွင်ႇႁွတ်ႈထိုင် လွႆႁိမဝၼ်ႇတႃႇသေ ဢဝ်ဢၢပ်ႈပၼ် တပႄးလူင်မၼ်းၸဝ်ႈ ႁႂ်ႈသွၼ်ၵၢၼ်ႁဵၼ်း ပၼ်ၶဝ်ၸဝ်ႈယဝ်ႉ 1935 မၼ်းၸဝ်ႈ ၶိုၼ်းၵႂႃႇႁူၺ်ႈဢဝ် ရႁၢၼ်း မိူင်းသီႇႁူဝ် 33 ၸဝ်ႈ မႃးယူႇသဝ်းထင်ဝႆႉ တမ်ႈတီႈ မိူင်းဢိၼ်ႇတိယ ပွတ်းၸၢၼ်းသေ သွၼ်ပၼ်ၶဝ် ၶူးလၢႆးပူၵ်းပွင်သႃႇသၼႃႇယူႇ။ မၼ်းၸဝ်ႈ ယုမ်ႇယမ်ဝႃႈ တေဢၢၼ်း သွၼ်ပၼ်ၶဝ်ၸဝ်ႈ ႁႂ်ႈမေႃၵႂၢမ်းဢင်းၵိတ်းလီလီသေ ႁႂ်ႈပဵၼ် ၵေႃႉႁၢၼ်သႃႇသၼႃႇ ဢၼ်တေၵႂႃႇပူၵ်းပွင် ၵၢၼ်သႃႇသၼႃႇ တီႈမိူင်းဝၼ်းတူၵ်း၊ မိူင်းဢမေႇရိၵၢၼ်ႇၼၼ်ႉ ၼႆယဝ်ႉ။
သိုၵ်းၵမ်ႇၽႃႇ ပွၵ်ႈသွင် ဢဝ်ၵၢၼ်သႃႇသၼႃႇသဝ်ႈမွင်
ၵူၺ်းၵႃႈ ၽွင်းတိုၵ်ႉၽႅၼ်ၵၢၼ် ပႆႇယဝ်ႉၼၼ်ႉ ထိုင်မႃး 1939 တေႃႇထိုင် 1945 ပဵၼ်သိုၵ်းၵမ်ႇၽႃႇ ပွၵ်ႈၵမ်းသွင်လႄႈ ၽႅၼ်ၵၢၼ်မၼ်းၸဝ်ႈၼၼ်ႉ လူႉလႅဝ်ၵႂႃႇ မိူဝ်ႈ 1939 ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၼင်ႇႁိုဝ် တေဢမ်ႇပဵၼ်သိုၵ်း ၵမ်ႇၽႃႇၼၼ်ႉ မၼ်းၸဝ်ႈ တႅမ်ႈလိၵ်ႈမဵတ်ႉတႃႇပၼ်ထိုင် ၶုၼ်၊ ၶုၼ်ၽွင်းမိူင်း၊ ႁူဝ်သိုၵ်း ၵူႈမိူင်းမိူင်းယူႇသေတႃႉ လိၵ်ႈမၼ်းၸဝ်ႈၼၼ်ႉ ဢမ်ႇၵႂႃႇပၢၵ်ႈလႆႈ ၸႂ်လေႃးၽ၊ တေႃးသ၊ မေႃးႁၶဝ်ၸိူဝ်းၼၼ်ႉ။ ၽွင်းသိုၵ်းၵမ်ႇၽႃႇ ပွၵ်ႈသွင် မၼ်းၸဝ်ႈ မီးဝႆႉ တမ်ႈတီႈ မိူင်းဢိၼ်ႇတိယလႄႈ ၶုၼ်ဢင်းၵိတ်ႉၶဝ် ထၢင်ႇၽိတ်းၼိူဝ်မၼ်းၸဝ်ႈ ထၢင်ႇဝႃႈ ပဵၼ်ၽူႈၸွပ်ႇၶၢဝ်ႇ ဢီႇတလီႇၼႆသေ တိၺွပ်းမၼ်းၸဝ်ႈ သႂ်ႇၶွၵ်ႈဝႆႉ 96 ဝၼ်းယဝ်ႉ။
ၽွတ်ႈၸုမ်းၽိူၺ်ၽႄႈသႃႇသၼႃႇ ၼွၵ်ႈမိူင်း
ဝၢႆးသေ သိုၵ်းၵမ်ႇၽႃႇ ပွၵ်ႈသွင် ယဝ်ႉတူဝ်ႈၵႂႃႇသေ ထိုင်မႃး မိူဝ်ႈ 1945 ၼၼ်ႉမၼ်းၸဝ်ႈ ဢဝ်တၢင်းၸွႆႈထႅမ် တွၵ်ႇတိူဝ်ႇသူဝ်ႇၼီႇသေ ၽွတ်ႈပဵၼ် မုၵ်ႉၸုမ်းၽိူၺ်ၽႄႈသႃႇသၼႃႇ ၼွၵ်ႈမိူင်း Buddhist Association of Mandalay တီႈမၢၼ်းတလေးယူႇ။ ၸုမ်းၼႆႉ ၵမ်ႉထႅမ်မၼ်းၸဝ်ႈ တႃႇၵႂႃႇပူၵ်းပွင် သႃႇသၼႃႇၼွၵ်ႈမိူင်း သၢမ်ပီလုမ်းလုမ်းယဝ်ႉ။ မိူဝ်ႈ 1947 ၼၼ်ႉ မၼ်းၸဝ်ႈပႃးလဵဝ် ၵႂႃႇႁေႃးတြႃး ႁွတ်ႈၽႅဝ်ထိုင် မိူင်းဢမေႇရိၵၢၼ်ႇ၊ မလေးသျႃး၊ ၸိင်ႇၵႃႇပူႇ၊ ၽိလိပ်ႉပိၼ်း၊ ႁွင်ႇၵွင်ႇ၊ သၢင်ႁၢႆႉ၊ ႁႃႇဝၢႆႇယီႇ၊ သၢၼ်ႇၾရၢၼ်ႇသိတ်ႉသၵူဝ်ႇ၊ လွတ်ႉၸ်ဢိၼ်းၵျလႅတ်ႉ ၸိူဝ်းၼႆႉသေ ပိုၼ်ၽႄႈသႃႇသၼႃႇၵႂႃႇလႄႈ ၸိူဝ်းၶဝ်ႈၸႂ် ၼိူဝ်သႃႇသၼႃႇပုတ်ႉထၸဝ်ႈ မီးမႃးတင်းၼမ်ယဝ်ႉ။ မၼ်းၸဝ်ႈၼႆႉ ပၼ်ႇၵမ်ႇၽႃႇ သၢမ်ႁွပ်ႈသေ ၶတ်းၸႂ် ႁေႃးတြႃးၵႂႃႇယဝ်ႉ။ လွင်ႈဢၼ်မၼ်း ဢႅဝ်ႇလႄႇ ႁႃႁေႃးတြႃး ၵူႈဝၢၼ်ႈၵူႈမိူင်းၼင်ႇၼႆၼႆႉ မၼ်းယုမ်ႇယမ်ဝႃႈ ယူဝ်ပေႃႈမႄႈမၼ်း ဢၼ်တၢႆၵႂႃႇၼၼ်ႉ ၶိုၼ်းၵိူတ်ႇပဵၼ်ၵူၼ်းသေ တေၸၢင်ႈလႆႈထွမ်ႇဢဝ်တြႃးမၼ်းၵႂႃႇၼႆၵေႃး ၶဝ်ႈပႃးဝႆႉ ၼႂ်းယိူင်းမၢႆမၼ်းၸဝ်ႈ ဢၼ်ၼိုင်ႈယဝ်ႉ။ တီႈၼႂ်းမိူင်းမၢၼ်ႈၵေႃႈ မၼ်းၸဝ်ႈ လုၵ်ႉတႃႈၵုင်ႈ ၵႂႃႇႁေႃးတြႃး ၽႅဝ်ထိုင် ပတဵင်ႇ၊ မဢူႇပိၼ်ႇ၊ ႁိၼ်းတတႃႉ၊ ၺွင်ႇတူင်း၊ ၵျၢႆႉလၢတ်ႉ ၸိူဝ်းၼႆႉယူႇ။ မၼ်းၸဝ်ႈၼႆႉ ပဵၼ်ၽူႈ ဢၼ်ၸွမ်းဝိၼႆး ၽဵၼ်ႈတႄႉတႄႉ။ ဢွၵ်ႇဝၢင်းၵျွင်း ၵႂႃႇတီႈလႂ်သေဢမ်ႇဝႃႈ မၼ်းၸဝ်ႈ တိုၼ်းဝဵၼ်းသၢင်ႇၵၢၼ်းသေ ၸင်ႇၵႂႃႇယဝ်ႉ။ ဢမ်ႇၵင်ႈၸွင်ႈ၊ ဢမ်ႇတိုဝ်းၶႅပ်းတိၼ်၊ တုင်းသွမ်းၵိၼ်တႃႇသေႇ၊ ၵိၼ်ၸၢႆသေ ဢမ်ႇၵႃး တိုဝ်းၵမ်ꩪုတင်ႇဢေႇၵႃႇသၼိၵ်ႈ (ၼိုင်ႈဝၼ်း ၵိၼ်ၼိုင်ႈတႃႇၵူၺ်း)။ တိုဝ်းၵမ်ၼိသၸ်ၸꩪုတင်ႇ (ဢမ်ႇၼွၼ်း၊ ဢမ်ပၼ်ၵွင်းလွင် တိူဝ်ႉၽၢၵ်ႈ)။ ယၢမ်ႈၵႂႃႇယူႇသဝ်း တမ်ႈတီႈ ထိူၼ်ႇႁိမဝၼ်ႇတႃႇ ၸဵတ်းပီသေ ဢမ်ႇလၢတ်ႈၵႂၢမ်းသေၶေႃႈ။ ယၢမ်ႈၵႂႃႇတူၺ်း ဢသုၽ တူဝ်တၢႆၵူၼ်း ၼႂ်းႁူင်းယႃလူင် တႃႈၵုင်ႈ ၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။ ယွၼ်ႉပိူဝ်ႈ တၢင်းၶတ်းၸႂ် မၼ်းၸဝ်ႈလႄႈ တီႈၼႂ်းၵမ်ႇၽႃႇၼႆႉ ပိူၼ်ႈဢွၼ်ၵၼ် ႁူႉၸၵ်း ၼပ်ႉယမ် သႃႇသၼႃႇပုတ်ႉထၸဝ်ႈမႃး တင်းၼမ်၊ ဢိင်ပိုင်ႈ မၼ်းၸဝ်ႈသေ ၵူၼ်းၸိူင်ႉၼင်ႇ တွၵ်ႇတိူဝ်ႇသူဝ်ႇၼီႇ (မၢၼ်းတလေး)၊တွၵ်ႇတိူဝ်ႇဢႅမ်ႇပေႇတၵႃႇ (ဢိၼ်ႇတိယ)၊ မိတ်ႉၸတိူဝ်ႇၶေႇမႃႇ (ၵျႃႇမၼီႇ) ၸိူဝ်းၶဝ် ၵူၼ်းၸိုဝ်ႈသဵင်ယႂ်ႇ ၸိူဝ်းၼႆႉ လႆႈပဵၼ် ၸၢဝ်းပုတ်ႉမႃးယဝ်ႉ။ ယွၼ်ႉပိူဝ်ႈ ၸဝ်ႈလေႃးၵၼႃႇထ တိုၵ်းသူၼ်းလႄႈ ဢိင်ပိုင်ႈလူၺ်ႈ တွၵ်ႇတိူဝ်ႇ ဢႅမ်ႇပေႇတၵႃႇ (ဢိၼ်ႇတိယ)သေ ၵူၼ်းၼႂ်းမိူင်းဢိၼ်ႇတိယ ဢၼ်ၶဝ်ႈပဵၼ် ၸၢဝ်းပုတ်ႉ ၵိုင်ႉၵၢင်ႉမီးမႃး 20 လၢၼ်ႉလိူဝ်ယဝ်ႉ။ ၸဝ်ႈလေႃးၵၼႃႇထၼႆႉ ၶိုင်ပွင် ၼႃႈၵၢၼ်သႃႇသၼႃႇတႄႉတႄႉဝႃႈဝႃႈသေ ၽွင်းမိူဝ်ႈ ဢႃႇယုၸဝ်ႈ လႆႈမႃး 69 ပီ မၼ်းၸဝ်ႈ ၸပ်းတၢင်းပဵၼ်ၶႅၼ်ႇသႃႇ၊ ဢဵၼ်းဢၢၼ်းၵႂႃႇယူတ်းယႃ တီႈၼွၵ်ႈမိူင်းၵေႃႈ ဢမ်ႇပဵၼ်ၵႂႃႇသေ လႆႈၵႂႃႇလွၼ်ႇ တီႈဝဵင်းမေႇမဵဝ်ႉ (ဝဵင်းပႅင်းဢူ) ယဝ်ႉ။ မၼ်းၸဝ်ႈၼႆႉ တႅမ်ႈလိၵ်ႈထမ်း လွင်ႈထၢမ်တွပ်ႇ တင်းၼမ်၊ ဢိၵ်ႇလူၺ်ႈ ပပ်ႉထမ်းၸဝ်ႈ တင်းၼမ်ယူႇ။ ပပ်ႉဢၼ်ၸိုဝ်ႈသဵင်ယႂ်ႇသေပိူၼ်ႈၼၼ်ႉတႄႉ ပဵၼ်ပပ်ႉ ‘’’ထမ်ႇမၸၵ်ႉၵပဝတ်ႉတၼ၊ ဢၼတ်ႉတလၵ်ႉၶၼသုတ်ႉတ’’’ ယဝ်ႉ။ လိူဝ်သေၼၼ်ႉ
ၸိူဝ်းၼႆႉၵေႃႈ ပဵၼ်ပပ်ႉၸိုဝ်ႈသဵင်ယႂ်ႇ မၼ်းၸဝ်ႈယဝ်ႉ။
ၶေႃႈၵႂၢမ်း လီတွင်းမၢႆ ၸဝ်ႈလေႃးၵၼႃႇထ
•	ပေႃးႁၵ်ႉ သႃႇသၼႃႇၸိုင် ၶိုင်ပွင် ႁႂ်ႈသႃႇသၼႃႇ ၽႄႈတိူၼ်း တင်းၵမ်ႇၽႃႇလႄႈ။ •	ၽြႃးၵေႃးတမၼႆႉ ပဵၼ်ပုၵ်ႉၵူဝ်ႇ ပိုၼ်ၽႄႈသႃႇသၼႃႇ ၼႂ်းၵမ်ႇၽႃႇ ၵေႃႉထိၼိုင်ႈ၊ ၶုၼ်ႁေႃၶမ်း ဢသေႃးၵၼႆႉ ပဵၼ် ၽူႈပိုၼ်ၽႄႈသႃႇသၼႃႇ ၵေႃႉထိသွင်သေ သႃႇသၼႃႇ ၽႄႈတိူၼ်းမႃး တေႃႇထိုင် ယၢမ်းလဵဝ်ယဝ်ႉ။ ၵၢပ်ႈပၢၼ် ယၢမ်းလဵဝ် လူဝ်ႇလႆႈ ပူၵ်းပွင် ပိုၼ်ၽႄႈ သႃႇသၼႃႇ ၼႂ်းၵမ်ႇၽႃႇ ပွၵ်ႈၵမ်းသၢမ်ယဝ်ႉ။ •	ၵူၼ်းဢၼ် လၵ်ႉဢွၼ်ႇလၵ်ႉဢိတ်း ၸူၼ်ႈဢွၼ်ႇ ၸူၼ်ဢိတ်းၼၼ်ႉတႄႉ ပိူၼ်ႈတိၺွပ်းသႂ်ႇၶွၵ်ႈယဝ်ႉ။ ၵူၺ်းၵႃႈ ၵူၼ်းဢၼ်လၵ်ႉလူင် ၸူၼ်လူင် မိူၼ်ၼင်ႇ ႁိမ်ဢဝ်ဝၢၼ်ႈမိူင်းပိူၼ်ႈၼၼ်ႉတႄႉ ပိူၼ်ႈဢွၼ်ၵၼ် ယွင်ႈယေႃးမၼ်းဝႃး ပဵၼ်ၽူႈႁတ်းႁၢၼ်ၼႆယဝ်ႉ။ ၶဝ်ၸိူဝ်းၼၼ်ႉ တေလႆႈႁွင်ႉဝႃႈ ၽူႈလၵ်ႉၵူၼ်းၸူၼ် ဢၼ်ဢမ်ႇတူၵ်းၶွၵ်ႈၼႆယဝ်ႉ။ •	မုၼ်ၸဝ်ႈ ၿရိၼ်ႇၵျီႇၶဝ်ၼႆႉ ၶဝ်လႆႈႁပ်ႉၸုမ်ႈ တမ်ႈတီႈ ၸၼ်ႉၸွမ်သႃႇသၼႃႇၶဝ်သေ ဢွၵ်ႇၵႂႃႇႁႃ ပူၵ်းပွင်သႃႇသၼႃႇၼွၵ်ႈမိူင်းလႄႈ ပိူၼ်ႈၼပ်ႉယမ် တၢင်းမေႃၸၼ်ႉၸွမ်ၶဝ်သေ ၵၢၼ်သႃႇသၼႃႇၶဝ် ၽႄႈတိူၼ်းငၢႆႈယဝ်ႉ။ ၸၢဝ်းပုတ်ႉၵေႃႈ တေႃႈတေလႆႈ ပဵၼ်ၼၼ်ၼင်ႇၵဝ်ႇ။ ၸဝ်ႈရႁၢၼ်း ဢၼ်တေၵႂႃႇ ပူၵ်းပွင်သႃႇသၼႃႇၼၼ်ႉ တေလႆႈ ႁပ်ႉဝႆႉ ၸုမ်ႈဢၼ်ၶိုတ်းၵၢပ်ႈပၢၼ် ၼိုင်ႈဢၼ်ယူႇ။ ပေႃးလႆႈဝႆႉ ၸုမ်ႈၸၼ်ႉၸွမ် ၶိုတ်းၵၢပ်ႈၸိုင် ၸၢင်ႈဢဝ်ၶေႃႈၵႂၢမ်း ဢၼ်ၶဝ်ပွင်ႇၸႂ်ၼၼ်ႉသေ သပ်းလႅင်းတြႃးလႄႈ ၼႃႈၵၢၼ်သႃႇသၼႃႇ ၸဵဝ်းထိုင်တီႈယဝ်ႉ။ •	လုၵ်ႈဢွၼ်ႇ ၸၢဝ်းပုတ်ႉၼႆႉ ပေႃးလႆႈၸုမ်ႈ တမ်ႈတီႈ ၵေႃးလဵၵ်ႉ၊ တီႈၸၼ်ႉၸွမ်ယဝ်ႉသေ မႃးႁဵတ်းရႁၢၼ်းၼႆ ၶႅၼ်းလီယဝ်ႉ။ ပေႃးပဵၼ်ၼၼ်ၸိုင် တင်းၵူၼ်းၼွၵ်ႈမိူင်းၶဝ် ၸၢင်ႈဢုပ်ႇၶိူဝ်းတြႃးၵၼ်သေ တေၸၢင်ႈမေႃလၢတ်ႈ ႁႂ်ႈၶဝ်ၶဝ်ႈၸႂ် ထိုင်တီႈယမ်မၼ်းယဝ်ႉ။ ၵွပ်ႈၼႆ လူဝ်ႇလႆႈမေႃ တၢင်းမေႃလေႃးၵီႇယူႇ။ ပေႃးမေႃၼင်ႇၼၼ် ၸၢင်ႈဢဝ်တႅၵ်ႈၵၼ် တင်းတြႃးသေ ႁေႃးၼႄၵႂႃႇယဝ်ႉ။
ၶေႃႈသတိ
ၶေႃႈသင်ႇသွၼ် ပုတ်ႉထၸဝ်ႈၼႆႉ ပေႃးလၢတ်ႈႁေႃးၵႂႃႇ ယူဝ်းယူဝ်းပိူင်တၢႆလႄႈသင်၊ ဢူမ်သူပ်းသေ လွတ်ႈဢၢၼ်ႇၼႄၼၼ်ႉလႄႈသင် ၵူၼ်းၼွၵ်ႈမိူင်းၶဝ် ဢမ်ႇထုၵ်ႇၸႂ်။ တေလႆးဢဝ် ၺၢၼ်ႇၸဝ်ႈၵဝ်ႇ ၸွမ်ၸွမ်းႁေႃးလၢတ်ႈ သပ်းလႅင်းၵႂႃႇ ႁႂ်ႈတူၵ်းလွၵ်းတူၵ်းဢႅၵ်ႇ ၸွမ်းတြႃး ပႅင်ႈၼင်ႇ ၸဝ်ႈၵဝ်ႇ မေႃၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၸိူင်ႉၼင်ႇ ၼႂ်းၸႂ်ၸဝ်ႈၵဝ်ႇ ယုမ်ႇယမ်ဝႆႉၼၼ်ႉ တေလႆႈ ၽႄႈႁႂ်ႈၽႅဝ်ထိုင် ၼႂ်းၸႂ်ပိူၼ်ႈယဝ်ႉ။ တေလႆႈ ႁေႃးလၢတ်ႈၵႂႃႇ ၸိူင်ႉၼင်ႇ ၸဝ်ႈၵဝ်ႇ ယုမ်ႇယမ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ပေႃးႁေႃးလူႇၼႄၵႂႃႇ ၸိူင်ႉၼင်ႇ ၼႂ်းလိၵ်ႈတင်းပိုၵ်ႈၸိုင် ဢမ်ႇပေႃးထိုင်တီႈ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ပိုၼ်းသုၼ်ႇတူဝ်
ဝႅတ်ႉလႅတ်ႉ၊ ဝဵင်း
တၢင်းၵႂၢင်ႈ ၸႄႈဝဵင်းဝႅတ်ႉလႅတ်ႉ တင်းဢၼ်ၼႆႉ မီး 512 လွၵ်းလၵ်းသေ ၶဝ်ႈပႃးဝႆႉ ဝၢၼ်ႈ မွၵ်ႈ 90 ဝၢၼ်ႈၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ယွၼ်ႉပိူဝ်ႈ တၢင်းလီႁွင်ႈၶုတ်းသူၺ်ႇပူဝ်ႇၼၼ်ႉသေ တိူဝ်းၽုၵ်ႇသွမ်ႈၶဝ်ႈလႆႈ တင်းၼမ်လႄႈ တီႈၼႂ်းၸႄႈတွၼ်ႈသူၺ်ႇပူဝ်ႇၼၼ်ႉ ပဵၼ်ၸႄႈဝဵင်းဢၼ်ၶဝ်ႈဢွၵ်ႇၼမ်သေပိူၼ်ႈ ယဝ်ႉ။ ငႃး၊ ထူဝ်ႇလိၼ်၊ ၵုၺ်ၸိူဝ်းၼႆႉၵေႃႈ ဢွၵ်ႇတၢၼ်ႇတၢၼ်ႇယဝ်ႉ။ တီႈၼႂ်းၸႄႈဝဵင်းဝႅတ်ႉလႅတ်ႉၼႆႉ ၵၢၼ်ငၢၼ်းၵေႃႈႁဵတ်းဝႆႉလႄႈ ဝၢၼ်ႈႁၢၼ်ႇလိၼ်းၵျီးၼႆႉ ၸိုဝ်ႈလိုဝ်းလင်ၸွမ်းၵၢၼ်ၵိူဝ်ယဝ်ႉ။ တီႈၼႂ်းၸႄႈဝဵင်းၼႆႉ မီးဝႆႉ တီႈဢၼ်ၸိုဝ်ႈလိုဝ်းလင် သွင်ဢၼ်သေ ၸိူဝ်းၼၼ်ႉတႄႉ ပဵၼ် ႁၢၼ်ႇလိၼ်း လႄႈ ၼွင်လူင်ၵတူး ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝဵင်းၼႂ်းၸႄႈတိူင်းၸႄႈၵႅင်း ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝဵင်းၸိူဝ်းမီးၼႂ်း ၸႄႈတွၼ်ႈသူၺ်ႇပူဝ်ႇ
1191
လိူၼ်ဢေႃးၵၢတ်ႉ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်သႅပ်ႇထႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၼူဝ်ႇဝႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်တီႇသႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:1191
1982
1982
လိူၼ်ၸၼ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၾႅပ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မၢတ်ႉၶျ်
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢေႇပရႄႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မေႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျုၼ်ႇ
(1) ဝၼ်း။
ဢေႃးၵၢတ်ႉ
(1) ဝၼ်း။
သႅပ်ႇထႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
ဢွၵ်ႇထူဝ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
ၼူဝ်ႇဝႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
တီႇသႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:1980 ႁူဝ်သိပ်းပီ
498
လိူၼ်ၸၼ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
ဢၢၼ်ႉထူး၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းမဵၵ်ႉထီႇလႃႇ
ဝၢၼ်ႈဢၢၼ်ႉထူး  (အံ့ထူးရွာ, Anthtu) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇလဵင်ႇတေႃး၊ ၸႄႈဝဵင်းမဵၵ်ႉထီႇလႃႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈမဵၵ်ႉထီႇလႃႇ၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 193955 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇလဵင်ႇတေႃးၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 1141 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 1302 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 2443 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
498
လိူၼ်ၾႅပ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
ဢၢၼ်ႉထူး၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းမဵၵ်ႉထီႇလႃႇ
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းမဵၵ်ႉထီႇလႃႇ
498
လိူၼ်မၢတ်ႉၶျ်
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢေႇပရႄႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မေႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျုၼ်ႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျူႇလၢႆႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢေႃးၵၢတ်ႉ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်သႅပ်ႇထႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢွၵ်ႇထူဝ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၼူဝ်ႇဝႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်တီႇသႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:498
မူၺ်ႇၵူင်း၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းၵျွၵ်ႉသႄႇ
ဝၢၼ်ႈမူၺ်ႇၵူင်း  (မွေကုန်းရွာ, Mwaykone) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇမိၼ်းၸု၊ ၸႄႈဝဵင်းၵျွၵ်ႉသႄႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈပၢင်ႇဢူး၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 190570 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇၸလေႇၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 1845 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 2145 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 3999 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းၵျွၵ်ႉသႄႇ
သူးယိတ်ႉတၢၼ်း၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းမဵၵ်ႉထီႇလႃႇ
ဝၢၼ်ႈသူးယိတ်ႉတၢၼ်း  (ဆူးရစ်တန်းရွာ, Suyittan) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇၸယႅတ်ႉၵူင်း၊ ၸႄႈဝဵင်းမဵၵ်ႉထီႇလႃႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈမဵၵ်ႉထီႇလႃႇ၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 193928 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇၸယႅတ်ႉၵူင်းၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 1499 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 1794 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 3293 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းမဵၵ်ႉထီႇလႃႇ
1190
လိူၼ်ၸၼ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မၢတ်ႉၶျ်
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢေႇပရႄႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မေႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျုၼ်ႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျူႇလၢႆႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢေႃးၵၢတ်ႉ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်သႅပ်ႇထႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢွၵ်ႇထူဝ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၼူဝ်ႇဝႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်တီႇသႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:1190
ပုင်ႇၵိူဝ်၊ ဝၢၼ်ႈ
ဝၢၼ်ႈပုင်ႇၵိူဝ် (, Pong Kay, ပုံကေ) ၼႆႉ ပဵၼ်ဝၢၼ်ႈ ဢၼ်မီးၼႂ်း ဢိူင်ႇၼွင်ယၢင်း၊ ၸႄႈဝဵင်းမိူင်းပၼ်ႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈ လၢင်းၶိူဝ်း၊ မိူင်းတႆး ဢေႃႈ။
ၵၢၼ်ႇသွႆႇ၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းယမႄးတိၼ်း
ဝၢၼ်ႈၵၢၼ်ႇသွႆႇ  (ကန်ဆွယ်ရွာ၊ Kanswei) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇၵၢၼ်ႇသွႆႇ၊ ၸႄႈဝဵင်းယမႄးတိၼ်း၊ ၸႄႈတွၼ်ႈယမႄးတိၼ်း၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 192554 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇၵၢၼ်ႇသွႆႇၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 1468 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 1683 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 3151 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းယမႄးတိၼ်း
လျေႃႇၽျူႇ (ၵၢင်)၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းၼထူဝ်းၵျီး
ဝၢၼ်ႈလျေႃႇၽျူႇ (ၵၢင်)  (လျှော်ဖြူ (အလယ်)ရွာ, Hlyawhpyu(Middle)) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇလျေႃႇၽျူႇ ၊ ၸႄႈဝဵင်းၼထူဝ်းၵျီး၊ ၸႄႈတွၼ်ႈမျိၼ်းၶျၢၼ်ႇ၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 191677 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇလျေႃႇၽျူႇၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 825 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 1109 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 1934 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းၼထူဝ်းၵျီး
ဢႅၼ်ႇတၢၵ်ႈတီးၵႃႈ
တူၼ်ႈဢွၼ်ႇမၢင်ႊၸိူဝ်း ဢမ်ႇၼၼ် တူဝ်သတ်း ၶဝ်မၢင်ႊၽွင်ႈၵွၺ်း ၸၢင်ႊၸင်ႈၶၢမ်ႇလႆႈတၢင်းၵတ်းတီႈၼၼ်ႉ။ ပေႃးၶၢဝ်းမႆႈၼႆ တဝ်းၵႆးလႄႈ တူၼ်ႈဢွၼ်ႇဢွၼ်ၶဝ် မၢင်ႊၸိူဝ်းၸၢင်ႊဢွၵ်ႇတီႈဢွင်ႇမၢင်ႊတီႈလႂ်ယူႇ။ တူဝ်သတ်းဢၼ်ယူႇတီႈဢႅၼ်ႇတၢၵ်ႈတိၵ်ႉၼႆ ၶဝ်ၵိၼ်ပႃတင်းတူဝ်သတ်းပၢင်ႇလၢႆလႂ်ယဝ်ႉ။ မူၼ်ႈပၢင်ႇလၢႆၶဝ်၊ ပႃလူင်မိူင်းၶဝ်၊ သမ်ႉတင်း ၼူၵ်ႉၶဝ်ၸိူဝ်းၼႆႉ လႄႇယူႇၸွမ်းၾၢင်ႇၼမ်ႉ ဢႅၼ်ႇတၢၵ်ႈတီးၵႂ်းယဝ်ႉ။
မိူဝ်ႈပီႊ 1911 ၼီႈၼၼ်ႉ၊ ရူလ်တ်ႉဢမုၼ်ႉသႅၼ်း ပဵၼ်ၵႃႉဢွၼ်တၢင်းသုတ်းပိူၼ်ႈ တႃႇၵႂႃႇၶၢဝ်းတၢင်းႁႂ်ႈထိုင်တီႈပၢႆၸိၵ်းၸၢၼ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ တေႃႇဝၼ်းမိူဝ်ႈၼႆႉ ပွတ်းတွၼ်ႊဢႅၼ်ႇတၢၵ်ႈတီးၵႂ်း ႁမ်ႉၼမ်ၼႆႉ ယင်းပႆႇလႆႈၾၢႆႈႁႃႁၼ်လူးၵွၼ်ႇ။ ၵူၺ်းၼႃႇ ၸဝ်ႈပၢႆးသၢႆႊၶဝ်တႄႉ သိုပ်ႇႁဵတ်းလွင်ႈလဵပ်ႈႁဵၼ်းၶဝ်တေႃႇတီႈလႅၼ်ႊႁႃၵတ်းလူင်ၼႆႉဝႆႉယူႇ။
ၼွၵ်ႈသေတီႈၸိၵ်းလွႆယဝ်ႉ လွႆသုင်မၢင်ႊၸိူဝ်း မူၺ်တင်းႁႃၶဝ် သုမ်ႇႁူမ်ႇ ၼႃႈလိၼ်တီႈ ဢႅၼ်ႇတၢၵ်ႈတီးၵႂ်းဝႆႉ သဵင်ႈသဵင်ႈယူႇယဝ်ႉ။ ပဵတ်းၸဵင်ၶသ် ၵေႃႇႁင်းယူႇၸွမ်း ၾၢင်ႇၼမ်ႉဢႅၼ်ႇ တၢၵ်ႈတီးၵႂ်းယဝ်ႉ။
1897
လိူၼ်ၸၼ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မၢတ်ႉၶျ်
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢေႇပရႄႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မေႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျုၼ်ႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျူႇလၢႆႇ
(1) ဝၼ်း။
ဢေႃးၵၢတ်ႉ
(1) ဝၼ်း။
သႅပ်ႇထႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
ဢွၵ်ႇထူဝ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
ၼူဝ်ႇဝႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
တီႇသႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:1897 ပိူင်ထၢၼ်ႈ:1890 ႁူဝ်သိပ်းပီ
ႁူၺ်ႈၼေႃႇ၊ ဝၢၼ်ႈ
ဝၢၼ်ႈႁူၺ်ႈၼေႃႇ (, Hway Naw, ဟွေနော်) ၼႆႉ ပဵၼ်ဝၢၼ်ႈ ဢၼ်မီးၼႂ်း ဢိူင်ႇၼွင်ယၢင်း၊ ၸႄႈဝဵင်းမိူင်းပၼ်ႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈ လၢင်းၶိူဝ်း၊ မိူင်းတႆး ဢေႃႈ။
1189
1189
လိူၼ်ၾႅပ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မၢတ်ႉၶျ်
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢေႇပရႄႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မေႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျုၼ်ႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျူႇလၢႆႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢေႃးၵၢတ်ႉ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်သႅပ်ႇထႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢွၵ်ႇထူဝ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်တီႇသႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
ၵၢၼ်ႇတႃႇ၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းပျေႃႇပွႆႇ
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းပျေႃႇပွႆႇ
ဢေး၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းၵျွၵ်ႉပတွင်း
ဝၢၼ်ႈဢေး  (အေးရွာ၊ Aye) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇၺွင်ႇၵၢၼ်ႇတွင်ႉ၊ ၸႄႈဝဵင်းၵျွၵ်ႉပတွင်း၊ ၸႄႈတွၼ်ႈၺွင်ႇဢူး၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 191924 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇၺွင်ႇၵၢၼ်ႇတွင်ႉၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 879 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 1118 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 1997 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းၵျွၵ်ႉပတွင်း
ဝၼ်းၸဵတ်းဝၼ်း ၽၢႆႇတႆး
IPA: [wan˦ ʔaː˩ tit˥] ဝၼ်းဢႃးတိတ်ႉ IPA: [wan˦ tsan˩] ဝၼ်းၸၼ် IPA: [wan˦ ʔaŋ˦ kan˦] ဝၼ်းဢင်းၵၼ်း IPA: [wan˦ pʰut˥] ဝၼ်းၽုတ်ႉ IPA: [wan˦ pʰat˦] ဝၼ်းၽတ်း IPA: [wan˦ sʰuk˦] ဝၼ်းသုၵ်း IPA: [wan˦ sʰaw˩] ဝၼ်းသဝ်
လဵင်ႇတေႃး၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းမဵၵ်ႉထီႇလႃႇ
ဝၢၼ်ႈလဵင်ႇတေႃး  (လိန်တောရွာ, Leintaw) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇလဵင်ႇတေႃး၊ ၸႄႈဝဵင်းမဵၵ်ႉထီႇလႃႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈမဵၵ်ႉထီႇလႃႇ၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 193951 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇလဵင်ႇတေႃးၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 1141 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 1302 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 2443 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းမဵၵ်ႉထီႇလႃႇ
ၵလႃး၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းငၸုၼ်ႇ
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းငၸုၼ်ႇ
၊ၵူတ်ႉဝၢၼ်ႈ
ဝၢၼ်ႈၵူတ်ႉ (, Wan Kut, ဝမ်ကွတ်) ၼႆႉ ပဵၼ်ဝၢၼ်ႈ ဢၼ်မီးၼႂ်း ဢိူင်ႇၼွင်ယၢင်း၊ ၸႄႈဝဵင်းမိူင်းပၼ်ႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈ လၢင်းၶိူဝ်း၊ မိူင်းတႆး ဢေႃႈ။
1188
1188
လိူၼ်ၸၼ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၾႅပ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မၢတ်ႉၶျ်
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢေႇပရႄႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မေႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျူႇလၢႆႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်သႅပ်ႇထႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢွၵ်ႇထူဝ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၼူဝ်ႇဝႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်တီႇသႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:1188
103
လိူၼ်ၸၼ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၾႅပ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မၢတ်ႉၶျ်
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢေႇပရႄႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မေႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျုၼ်ႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျူႇလၢႆႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်သႅပ်ႇထႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢွၵ်ႇထူဝ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၼူဝ်ႇဝႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်တီႇသႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:103
497
လိူၼ်ၸၼ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၾႅပ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မၢတ်ႉၶျ်
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢေႇပရႄႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မေႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျုၼ်ႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျူႇလၢႆႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢေႃးၵၢတ်ႉ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်သႅပ်ႇထႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢွၵ်ႇထူဝ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၼူဝ်ႇဝႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်တီႇသႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:497
ဢေႇပရႄႇ 1982
(26) ဝၼ်း
5
ၵျွၵ်ႉပတွင်း၊ ၸႄႈဝဵင်း
ၸႄႈဝဵင်းၵျွၵ်ႉပတွင်း (ကျောက်ပန်းတောင်းမြို့နယ်), (Kyaukpadaung Township) ၼႆႉ ပဵၼ်ၸႄႈဝဵင်း ဢၼ်ၶဝ်ႈပႃးဝႆႉ တီႈၼႂ်း ၸႄႈတွၼ်ႈၺွင်ႇဢူး၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ဢၼ်ၼိုင်ႈယဝ်ႉ။ ဝဵင်းပၵ်းလုမ်းၸႄႈဝဵင်းတႄႉ ပဵၼ် ဝဵင်းၵျွၵ်ႉပတွင်း ယဝ်ႉ။
ၼႃႈလိၼ်ပထဝီႇ
ၸႄႈဝဵင်းၵျွၵ်ႉပတွင်းၼႆႉ ၽၢႆႇႁွင်ႇမီး ၸႄႈဝဵင်းတွင်ႇတႃႇ၊ ၸဵင်ႇႁွင်ႇပွတ်းဢွၵ်ႇ မီး ၸႄႈဝဵင်းမလႅင်ႇ၊ ၽၢႆႇဢွၵ်ႇမီး ၸႄႈဝဵင်းမဵၵ်ႉထိလႃႇ၊ ၽၢႆႇၸၢၼ်းမီး ၸႄႈဝဵင်းၼၢတ်ႉမွၵ်ႉ (ၸႄႈတိူင်းမၵူၺ်း)၊ ၸဵင်ႇၸၢၼ်းဝၼ်းတူၵ်း မီး ၸႄႈဝဵင်းယေႇၼၢၼ်ႇၶျွင်ႇး (ၸႄႈတိူင်းမၵူၺ်း)၊ ၽၢႆႇတူၵ်းမီး ၸႄႈဝဵင်းၶျွၵ်ႉ (ၸႄႈတိူင်းမၵူၺ်း) ႄလႈ ၸဵင်ႈႁွင်ႇပွတ်းတူၵ်း မီး ၸႄႈဝဵင်း ပူးၵမ်ႇ (ၺွင်ႇဢူး) ၸိူဝ်းၼႆႉ လွမ်ႉႁွပ်ႈဝႆႉယဝ်ႉ။ တီႈၼႂ်းၸႄႈဝဵင်းၵျွၵ်ႉပတွင်းၼႆႉ မီးဝႆႉ လွႆပူၵ်ႉပႃး လႄႈ ၽၢႆၵျႅတ်ႉမွၵ်ႉတွင်ႇ ယဝ်ႉ။
လၢႆးတႅတ်ႉ၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၵုလ
ဝၢၼ်ႈလၢႆးတႅတ်ႉ  (လှိုင်းတက်ရွာ, Hlaingtet) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇၵုလ၊ ၸႄႈဝဵင်းမျိၼ်းၶျၢၼ်ႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈမျိၼ်းၶျၢၼ်ႇ၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 191212 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇၵုလၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 1029 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 1133 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 2162 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းမျိၼ်းၶျၢၼ်ႇ
ၵၢၼ်ႇယူဝ်း၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းငၸုၼ်ႇ
ဝၢၼ်ႈၵၢၼ်ႇယူဝ်း  (ကံရိုးရွာ, Kanyoe) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇၵွင်းၸိၼ်ႇ ၊ ၸႄႈဝဵင်းငၸုၼ်ႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈမျိၼ်းၶျၢၼ်ႇ၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 192236 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇၵွင်းၸိၼ်ႇၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 519 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 614 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 1133 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းငၸုၼ်ႇ
လျေႃႇၽျူႇ၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းၼထူဝ်းၵျီး
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းၼထူဝ်းၵျီး
1527
1527
လိူၼ်ၸၼ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၾႅပ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မၢတ်ႉၶျ်
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢေႇပရႄႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မေႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျုၼ်ႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျူႇလၢႆႇ
(1) ဝၼ်း။
ဢေႃးၵၢတ်ႉ
(1) ဝၼ်း။
သႅပ်ႇထႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
ဢွၵ်ႇထူဝ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
ၼူဝ်ႇဝႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
တီႇသႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:1527
1187
1187
လိူၼ်ၸၼ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၾႅပ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မၢတ်ႉၶျ်
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢေႇပရႄႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မေႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျုၼ်ႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျူႇလၢႆႇ
(1) ဝၼ်း။
ငူၺ်ႇပူင်ႇတႃႇ၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းဝၢၼ်းတႂိၼ်း
ဝၢၼ်ႈငူၺ်ႇပူင်ႇတႃႇ  (ငွေဘုံသာရွာ, Ngwebonthar) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇသူၺ်ႇတွင်ႇ၊ ၸႄႈဝဵင်းဝၢၼ်းတႂိၼ်း၊ ၸႄႈတွၼ်ႈမဵၵ်ႉထီႇလႃႇ၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 194556 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇသူၺ်ႇတွင်ႇၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 1416 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 1583 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 2999 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
1187
လိူၼ်ဢေႃးၵၢတ်ႉ
(1) ဝၼ်း။
ငူၺ်ႇပူင်ႇတႃႇ၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းဝၢၼ်းတႂိၼ်း
ဢၢင်ႈဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းဝၢၼ်းတႂိၼ်း
1187
လိူၼ်ဢွၵ်ႇထူဝ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၼူဝ်ႇဝႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်တီႇသႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:1187
လူင်တွင်း ၊ ဝၢၼ်ႈ (ဢိူင်ႇၼွင်ယၢင်း၊ မိူင်းပၼ်ႇ)
ဝၢၼ်ႈလူင်တွင်း (, Long Tawng, လုံတောင်း) ၼႆႉ ပဵၼ်ဝၢၼ်ႈ ဢၼ်မီးၼႂ်း ဢိူင်ႇၼွင်ယၢင်း၊ ၸႄႈဝဵင်းမိူင်းပၼ်ႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈ လၢင်းၶိူဝ်း၊ မိူင်းတႆး ဢေႃႈ။
ယႂႃႇတိတ်ႉ၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၵျီႇ
ဝၢၼ်ႈယႂႃႇတိတ်ႉ  (ရွာသစ်ရွာ၊ Ywarthit) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇၵျီႇ၊ ၸႄႈဝဵင်းပျေႃႇပွႆႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈယမႄးတိၼ်း၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 192782 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇၵျီႇၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 1192 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 1463 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 2655 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းပျေႃႇပွႆႇ
တူးယႂိၼ်းတၢႆႇ၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းၺွင်ႇဢူး
ဝၢၼ်ႈတူးယႂိၼ်းတၢႆႇ  (တူရွင်းတိုင်ရွာ၊ Tuywintaing) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇတူးယႂိၼ်းတၢႆႇ ၊ ၸႄႈဝဵင်းၺွင်ႇဢူး၊ ၸႄႈတွၼ်ႈၺွင်ႇဢူး၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 192331 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇတူးယႂိၼ်းတၢႆႇၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 2279 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 3099 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 5378 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းၺွင်ႇဢူး
ၼၢၼ်းယုၼ်း၊ ဝဵင်း
ဝဵင်းၼၢၼ်းယုၼ်း (နန်းယွန်းမြို့ ; Nanyun ; ) ၼႆႉ ပဵၼ်ဝဵင်းပၵ်းလုမ်း ၸႄႈဝဵင်းၼၢၼ်းယုၼ်း၊ ၼႃႈလိၼ် ၼႃႈၵ ၽွင်းငမ်းႁင်းၶေႃ၊ ၸႄႈတိူင်းၸႄႈၵႅင်း၊ မိူင်းမျၢၼ်ႇမႃႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ဝဵင်းၼၢၼ်းယုၼ်းၼႆႉ ပဵၼ် ၸႄႈဝဵင်း ဢၼ်မီး ၽၢႆႇႁွင်ႇသုတ်း တီႈၸႄႈတိူင်းၸႄႈၵႅင်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ မိူဝ်ႈပီ 1946 ၼၼ်ႉ လႆႈဢဝ် ဢူးသုမ်ပေႃး ပဵၼ်ၽူႈဢုပ်ႉပႃႇထိူၼ်ႇ တီႈၼၢၼ်းယုၼ်းယဝ်ႉ။ ၽိူဝ် ဢူးသုမ်ႇပေႃး လႆႈသဵင်ႈၵႂႃႇ တီႈႁူးၵွင်း မိူဝ်ႈ 1954 ၼူဝ်ႇဝႅမ်ႇပႃႇ 13 ၼၼ်ႉၼႆ လႆႈဢဝ် ၼၢၼ်းယုၼ်းၼႆႉ ဝႆႉတႂ်ႈမိုဝ်း ၵႃႇမၢႆးယဝ်ႉ။ မိူဝ်ႈၽွင်းၼၼ်ႉ ဢွၼ်ၵၼ်သၢၼ်ၶတ်းသေတႃႉ ၶဝ်ႈပႃးၵႂႃႇတီႈၼႂ်း ၸႄႈတိူင်းၸႄႈၵႅင်းယဝ်ႉ။
ၼၢၼ်းယုၼ်းၼႆႉ ပဵၼ်တီႈၵူၼ်းၸၢဝ်းၶိူဝ်းၼႃႇၵၶဝ် ယူႇသေ လႆႈမၵ်းမၼ်ႈ ၼႃႈလိၼ် ၼႃႇၵ ၽွင်းငမ်းႁင်းၶေႃယဝ်ႉ။ မိူဝ်ႈပီ 2010 ၸၼ်ႇဝႃႇရီႇ 14-16 ၼၼ်ႉ တီႈ ဝဵၼ်းၼၢၼ်းယုၼ်း၊ ၸႄႈတွၼ်ႈၶမ်းတီႈ ၼၼ်ႉ လႆႈႁဵတ်း ပွႆးပီမႂ်ႇၼႃႇၵ ပဵၼ်ပွၵ်ႉၵမ်းဢွၼ်တၢင်းသုတ်းယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ၸႄႈတိူင်းၸႄႈၵႅင်း ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ၼႃႈလိၼ် ၼႃႇၵ ၽွင်းငမ်းႁင်းၶေႃ
ၸယႅတ်ႉၵူင်း၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းမဵၵ်ႉထီႇလႃႇ
ဝၢၼ်ႈၸယႅတ်ႉၵူင်း  (ဇရပ်ကုန်းရွာ, Zayatkone) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇၸယႅတ်ႉၵူင်း၊ ၸႄႈဝဵင်းမဵၵ်ႉထီႇလႃႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈမဵၵ်ႉထီႇလႃႇ၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 193926 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇၸယႅတ်ႉၵူင်းၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 1499 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 1794 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 3293 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းမဵၵ်ႉထီႇလႃႇ
1526
1526
လိူၼ်ၸၼ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၾႅပ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မၢတ်ႉၶျ်
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢေႇပရႄႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မေႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျုၼ်ႇ
(1) ဝၼ်း။
လိၵ်ႈလၢႆးလုၵ်ႈဢွၼ်ႇ
ဥရောပတိုက်တွင် ပုံနှိပ်စက် မပေါ်မီကပင် ကလေးသူငယ်များအဖို့ စာအုပ်စာတမ်းများ ရှိခဲ့သည်။ အဲလဖရစ်နှင့် အဲလကွင်တို့၏ ဂျင်စတာ ရိုးမနိုးရမ်ခေါ် စကားထာ များ၊ သင်ခန်းစာများ၊ အီစွပ်၏ ဒဏ္ဍာရီပုံပြင်များ စသည် တို့ကို အသက်အနည်းငယ်ကြီးသော ကလေးများ ဖတ်ရှုကြလေ သည်။ ထိုစာအုပ်များမှာ အထက်တန်းကျသော စာကြီးပေကြီး များ မဟုတ်စေကာမူ ယင်းတို့ကို ဖတ်ရှုသဖြင့် ကလေးများ သည် လူ့အကြောင်း လူ့လောကသမိုင်းများကို သိမြင်နိုင်လေ သည်။
1526
လိူၼ်ၵျူႇလၢႆႇ
(1) ဝၼ်း။
ဢေႃးၵၢတ်ႉ
(1) ဝၼ်း။
လိၵ်ႈလၢႆးလုၵ်ႈဢွၼ်ႇ
ထိုနောက်တွင် ပေါ်ပေါက်ခဲ့သော ဂျွန်ဗန်ညင်၏ 'ယောက်ျားကလေးများနှင့် မိန်းကလေးများအဖို့ စာအုပ်'နှင့် 'ကလေးများအဖို့ တောရွာ ဘွဲ့တေးကဗျားများ'သည် ကလေး များကို သဘာဝနှင့်မိတ်ဆက်ပေးသည့်ပြင်၊ ကောင်းမြတ်သော ကိုယ်ကျင့် တရားများကိုလည်း မျိုးစေ့ချပေးလေသည်။ ကလေး သူငယ်များသည် ယောက်ျားကလေးဖြစ်စေ၊ မိန်းကလေးဖြစ်စေ၊ ကဗျာလင်္ကာများကို ရိုးရိုးစကားပြေများထက် ပို၍ နှစ်သက်ကြ ၏။ ထိုကြောင့် ကလေးတို့အကြိုက် စရိုက်ကိုလိုက်၍ မိခင် များသည် သားငယ်သမီးငယ်များကို ချော့မြှူသည့်အခါ၊ ထွေရာ လေးပါး စကားများဖြင့် မဟုတ်ဘဲ ကလေးချော့ကဗျာများ သီချင်းဂီတများဖြင့်သာ ချော့မြှူကာ အိပ်ဆေးကို ပေးလေ့ ရှိသည်။
1526
သႅပ်ႇထႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိၵ်ႈလၢႆးလုၵ်ႈဢွၼ်ႇ
စာရေးဆရာများသည်လည်း ကလေးတို့အတွက် စာစပ်မည် ရေးမည်ဟု ရည်ရွယ်လိုက်သည့်အခါ၊ သူတို့ ကိုယ်တိုင် ကလေးများနှင့်အတူ ရောနှောပျော်ရွှင်နေသကဲ့သို့ စိတ်ကူးပြီးမှ၊ တိရိစ္ဆာန်ကျေးငှက်ကလေးများအကြောင်း၊ သစ်ပင်၊ ရေမြေ၊ တောတောင်၊ အာကာသ စသည့် ဩကာသလောက ကြီးအကြောင်းတို့ကို ကလေးတို့ ဉာဏ်အမြင်မှီနိုင်သလောက် မျက်စိထဲတွင် ပေါ်လာအောင် သုတိသံ သာသာဖြင့် ရေးစပ် လေ့ရှိ၏။
1526
ဢွၵ်ႇထူဝ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
ၼူဝ်ႇဝႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိၵ်ႈလၢႆးလုၵ်ႈဢွၼ်ႇ
ရှေးရိုးပုံပြင်များမှာ ကလေးစာပေပေါက်ဖွားရာ အရင်း မူလဖြစ်သည်ဟု ဆိုနိုင်ပေသည်။ ယင်းတို့မှာလည်း ရှေးလူကြီး များ ပြောကြားလေ့ရှိသော ငလက်မပုံ၊ မောင်အကြီးပုံ၊ ရွှေယုန် နှင့်ရွှေကျား သက်ငယ်ရိတ်သွား၊ ကြက်မကြီးနှင့် ကြက်ကလေး၊ စင်ဒါရဲလား(စန္ဒမာလာ)၊ စနိုးဝှိုက်နှင့် လူပုလေး ခုနစ်ဖေါ် စသည်တို့ ဖြစ်၏။ ဤပုံကလေးများမှာ ဘယ်သောအခါမျှမရိုးနိုင်ဘဲရှိ သည့်ပြင်၊ ငယ်ရွယ်သော ကလေးသူငယ်များအဖို့ မှတ်သား အတုယူနိုင်သည့် သင်ခန်းစာများလည်း ပါဝင်သည်။ ကဗျာ များမှာလည်း ကလေးစာပေတွင် အကျုံးဝင် လျက်ရှိ၍၊ ယင်း တို့မှာ ဖိုးလမင်း၊ ကြောင်နှင့် ကြွက်၊ ကြောင်ကြီး မြီးတံတို၊ ဝါဆိုဝါခေါင်၊ ဥပုသ်စောင့်၊ ပြက္ခဒိန်၊ တောက်တဲ့ အစရှိသည် တို့ ဖြစ်၏။ အင်္ဂလိပ်စာပေတွင်ကား ကလေး ကဗျာများစွာ ရှိလေရာ 'ဂူစီဂူစီဂင်ဒါ၊' 'ခြောက်ပဲနိသီချင်း၊' 'ဂျက်ဟော်နာ ကလေး' 'မျက်မမြင်ကြွက်ကလေးသုံးကောင်' စသော ကဗျာ ကလေးများမှာ ကလေးတို့ နှုတ်ဖျားတွင် သီးနေသောကဗျာများ ဖြစ်ပေသည်။
1526
တီႇသႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:1526
လိၵ်ႈလၢႆးလုၵ်ႈဢွၼ်ႇ
သိမှတ်ဖွယ်ရာအဖြစ်ဖြာဟူသော စာအုပ်ကလေးများမှာ ကလေးသူငယ်များအဖို့ မိတ်ကောင်းဆွေကောင်းများနှင့် တူလေ သည်။ မိတ်ဆွေသူငယ်ချင်းတို့သည် မိမိတို့နှင့်နီးစပ်ရာ အကြောင်းအရာများ အားလုံးကို ဖေါက်သည်ချသဖြင့် သိရှိ နိုင်သကဲ့သို့၊ စာအုပ်များထဲ၌ ရေးသားထားသော ထူးခြားသည့် အကြောင်းအရာများ၊ နုယဉ်ဆန်းသစ်သည့် အတွေးအခေါ်များ၊ အဖိုးတန် အကြံဉာဏ်များကို တဆင့်တဆင့် ရရှိသဖြင့် ဗဟု သုတ ကျယ်ပြန့်လာနိုင်ပေသည်။ ကလေးသူငယ်များ၏ ပင်ကိုယ်အသိဉာဏ်ကို ထိုထို စာအုပ်ကလေးများမှ အကြောင်း အရာတို့က ထပ်လောင်း၍ ပိုမိုထက်သန်အောင် ပြုပြင်ပေး သည်။ လောကကြီးအကြောင်းကို ကိုယ်တွေ့ မဆည်းပူးနိုင် သေးမီ ကလေးများသည် စာတွေ့ဖြင့် ကောင်းကောင်း သိ နားလည်လာနိုင်သည်။ ကလေးတစ်ယောက်စီ တစ်ယောက်စီ၌ အကြိုက်တစ်မျိုးစီ ရှိကြ၏။ အချို့ကလေးက သဘာဝဆန်သော ပုံပြင်ကဗျာများကို ကြိုက်၍ အချို့က ရဲရင့်သည့် အဖြစ်သနစ် မျိုးကို ဖေါ်ပြသောပုံများ သို့မဟုတ် သူရဲကောင်းများအကြောင်း ကို ကြိုက်ပြီးလျှင်၊ အချို့ကလည်း တစ္ဆေသူရဲစသည်တို့ ပါဝင် သော ထိတ်လန့်စရာ အံ့ဩဖွယ်ရာပုံမျိုးကို ကြိုက်လေသည်။
ၺွင်ႇၵၢၼ်ႇတွင်ႉ၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းၵျွၵ်ႉပတွင်း
ဝၢၼ်ႈၺွင်ႇၵၢၼ်ႇတွင်ႉ  (ညောင်ကန်ဒေါင့်ရွာ၊ Nyaungkandaunt) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇၺွင်ႇၵၢၼ်ႇတွင်ႉ၊ ၸႄႈဝဵင်းၵျွၵ်ႉပတွင်း၊ ၸႄႈတွၼ်ႈၺွင်ႇဢူး၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 191922 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇၺွင်ႇၵၢၼ်ႇတွင်ႉၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 879 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 1118 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 1997 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
လိၵ်ႈလၢႆးလုၵ်ႈဢွၼ်ႇ
စာအုပ်များမှာလည်း သူတို့အကြိုက်ကိုလိုက်၍ အမျိုးမျိုး အဖုံဖုံ ရေးသားထား၏။ ကလေးတို့၏ စိတ်ဓါတ်ကို ဆွဲဆောင်သော စာအုပ်များမှာ များသောအားဖြင့် ဒဏ္ဍာရီပုံပြင်များ၊ ထုံးဟောင်း ပုံပြင်များနှင့် ရှေးရိုးပုံပြင်များ ဖြစ်လေသည်။ ပသီပုံပြင်များမှာ နာမည်ကြီးသလောက်လည်း စာဖတ်သူများကို ဆွဲဆောင်နိုင် လေသည်။ ယင်းတို့ကို ဖတ်လိုက်လျှင် စာဖတ်သူ ကိုယ်တိုင် ဆန်းကြယ်လှသည့် တစ်တိုင်းတစ်နိုင်ငံသို့ ရောက်နေဘိသကဲ့သို့ စိတ်တွင် ထင်မြင်လာတတ်၏။
ၺွင်ႇၵၢၼ်ႇတွင်ႉ၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းၵျွၵ်ႉပတွင်း
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းၵျွၵ်ႉပတွင်း
လိၵ်ႈလၢႆးလုၵ်ႈဢွၼ်ႇ
ရောမနှင့်ဂရိတို့၏ ထုံးဟောင်းပုံပြင်များတွင် အိုလင်းပတ် တောင်ထက်၌ စံမြန်းသော ဇုနတ်မင်းနှင့်တကွ နတ်သား နတ် သမီးများ၏ ဘဝစခန်းကို ဆန်းပြားဖွေနှည် စာမွန်ရည်ဖြင့် တင်ဆက်ထားလေရာ၊ ဖတ်ရသူ၏ စိတ်တွင် သာဓိနမင်းကြီးကို တာဝတိံသာမှ သိကြားမင်းက နတ်ရထားဖြင့်ပင့်သွား၍ နတ် လောကကို လှည့်လည်ပြနေဘိသကဲ့သို့ ထင်ရလေသည်။ ဤ ဂရိထုံးဟောင်းပုံပြင်များတွင် ပါဝင်သော နတ်သားနတ်သမီး များအကြောင်းကို ကလေးများ အလွန်နှစ်သက်ကြ၏။ ကလေး အရွယ်သည် မည်သည်ကိုမဆို ပြောလျှင် ယုံလွယ်မှတ်လွယ် အာရုံစိုက်လွယ်သောအရွယ်ဖြစ်၍ ဒဏ္ဍာရီပုံပြင်များကိုပင် အဟုတ်ထင်ကာ ဖတ်ချင်သော ဝါသနာ၊ နားထောင်ချင်သော ဆန္ဒများ တဖွားဖွား တက်ကြွလာတတ်သည်။
ဝတ္ထုများတွင်လည်း ကလေးများအတွက် 'တွမ်ဗရောင်း၏ ကျောင်းသားဘဝ'၊ 'ဟပ်ကယ်ဗဲရီဖင်း၏ စွန့်စားခန်းများ'၊ 'ရောဗင်ဆန်ကရူးဆိုး'၊ 'ဂါလီဗါ၏ခရီးစဉ်'၊ 'အေမီနှင့်ကလေး စုံထောက်များ' စသော ဝတ္ထုများ အပြင်၊ 'ဝမ်းဘဲကလေးပီတာ' စသော လွယ်ကူသည့် ပုံတိုကလေးများ အများအပြား ရှိပေ သည်။ ဤပုံတို ကလေးများမှာ ကလေးများနားလည်နိုင်သည့် စကားလုံးများနှင့် ရေးထား၍ ပုံနှင့်ဆီလျော်သော အရုပ်များကို ဆေးရောင်စုံဖြင့် ပုံနှိပ်ထားရာ၊ ရူပါရုံဗန်းပြပြီးလျှင် ကလေး များစိတ်ကို ဆွဲဆောင်ထားလေသည်။ ကလေးအရွယ်သည် အရုပ်နှင့်အဖေါ်လုပ်ကာ ပျော်ရသောအရွယ် ဖြစ်သည့်အတိုင်း၊ အရုပ်ဆိုလျှင် မကြည့်ရ မနေနိုင်၊ မကိုင်ရ မနေတတ်အောင် စွဲစွဲလမ်းလမ်း အာသာရှိတတ်ရကား၊ သူတို့နှစ်သက်သည့် အရုပ်ကားများကို ပုံပြင်ကဗျာတို့၏ အဓိပ္ပါယ်ပေါ်မှုနှင့် ကလေးစိတ်ကြိုက်အတွက် စာအုပ်များ၌ ထည့်သွင်းပေးရ လေသည်။
ဝိႁၢၼ်ဢွင်ႇမျေႇၽုင်ႇသႃႇ ၵျွင်းတႆးၵဝ်ႈလၵ်း တႃႈၵုင်ႈ
ဝိႁၢၼ်ဢွင်ႇမျေႇၽုင်ႇသႃႇ ၵျွင်းတႆးၵဝ်ႈလၵ်း တႃႈၵုင်ႈ
ၵျွင်းတႆးၵဝ်ႈလၵ်း တီႈတႃႈၵုင်ႈၼႆႉ ၸိုဝ်ႈတဵမ်ထူၼ်ႈမၼ်း ႁွင်ႉဝႃႈ “ဢွင်ႇမျေႇၽုင်ႇသႃႇ” ၼႆသေ မီးႁိမ်း ပဵမ်ႉသဵၼ်ႈတၢင်းပျီႇ၊ ၼႂ်းပွၵ်ႉ 4၊ ၸႄႈဝဵင်းမယၢၼ်းၵုင်း၊ တိူင်းတႃႈၵုင်ႈၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၼႃႈလိၼ်တၢင်းၵႂၢင်ႈမၼ်း မီး (9.078) ဢေႇၵယူႇ။ ၵူၺ်းၵႃႈ ပေႃးသွၼ်ႇပႃး ၼင်လိၼ်သိမ်ၼမ်ႉ ဝိသုင်ႇၵႃႇမ (ယၢမ်းလဵဝ် ပဵၼ်ၵျွင်းလေးၵျုၼ်းၸၵျႃႇ ၼၵႃးမုင်း) ဢၼ်မီးယူႇ ၸဵင်ႇၸၢၼ်းဝၼ်းဢွၵ်ႇ ဝိႁၢၼ်ဢွင်ႇမျေၽုင်ႇသႃႇၼၼ်ႉတႄႉ မီးယူႇ (11) ဢေႇၵပၢႆယဝ်ႉ။ သိမ်ႇၼမ်ႉလုၵ်ႈၼႆႉ တၢင်းၵႂၢင်ႈမီး 2 ဢေႇၵပၢႆပၢႆသေ မိူဝ်ႈပႆႇႁဵတ်း သဵၼ်ႈတၢင်းပျေႇၼၼ်ႉ ပဵၼ်ဝၢင်းၵျွင်း ဢွင်ႇမျေႇၽုင်ႇသႃႇ ၼင်ႇၵဝ်ႇ။ ႁဵတ်းသဵၼ်ႈတၢင်းပျေႇယဝ်ႉၵေႃႈ တေႃႇထိုင် ယၢမ်း 1993 ၼီႈၼႆႉ တိုၵ်ႉပဵၼ် ဝၢင်းၵျွင်းၶွင် ဝိႁၢၼ်ဢွင်ႇမျေႇၽုင်ႇသႃႇယူႇယဝ်ႉ။
လိၵ်ႈလၢႆးလုၵ်ႈဢွၼ်ႇ
ကလေးများအား သူတို့၏ အမျိုးသားသမိုင်းကို နားလည် ထားနှင့်စေရန် ကလေးများအတွက် သမိုင်းပုံပြင် စာအုပ်များ လည်း ရှိပေသေးသည်။ ယင်းစာအုပ်များကို ပုံဝတ္ထုသဘော သို့မဟုတ် ပြဇာတ်သဘောဖြင့် ရေးသားထားတတ်ကြသည်။ ပမာအားဖြင့် မြန်မာနိုင်ငံသမိုင်းကို အနည်းငယ် သိထားစေရန် အတွက် ကျန်စစ်သား၊ နော်ရထာမင်းစော၊ နတ်သျှင်နောင် စသည်တို့၏ အကြောင်းများကို ပုံဝတ္ထုသဖွယ် လွယ်ကူ ရှင်းလင်းသည့် စကားလုံးတို့ဖြင့် ရေးသားထားလေသည်။ ထိုပြင် မထီးတူမ သမ္ဘူလပြဇာတ်၊ ဝက်ဝံမင်းသားပြဇာတ် စသော ကိုယ်ဟန်လက်ဟန် အမူအရာနှင့် ပြောပြနိုင်သည့်၊ တစ်နည်းလည်း ကလေးများကိုယ်တိုင် ဇာတ်ကောင်များအနေ နှင့် ပါဝင်၍ သဏ္ဍာန်လုပ် သရုပ်ဖေါ်ကာ ကပြနိုင်သည့် ပြဇာတ်စာအုပ် များလည်း ရှိလေသည်။
ဝိႁၢၼ်ဢွင်ႇမျေႇၽုင်ႇသႃႇ ၵျွင်းတႆးၵဝ်ႈလၵ်း တႃႈၵုင်ႈ
ဝိႁၢၼ်ဢွင်ႇမျေႇၽုင်ႇသႃႇ ၵျွင်းတႆးၵဝ်ႈလၵ်း တႃႈၵုင်ႈ
ဝိႁၢၼ်ဢွင်ႇမျေၽုင်ႇသႃႇၼႆႉ မီးၼႂ်းလၢပ်ႈ ဝဵင်းယၢၼ်ႇၵုင်ႇ (တႃႈၵုင်ႈ)သေတႃႉ ပေႃးလုၵ်ႉတီႈယၢၼ်ႇၵုင်ႇ မႃးၸူးမၼ်း ယၢၼ်မွၵ်ႇ 8 လၵ်းပၢႆပၢႆ 9 လၵ်းၸူဝ်ႈၼႆႉယဝ်ႉ။ ယွၼ်ႉၼၼ်လႄႈ ၵျွင်းၵဝ်ႈလၵ်းၼႆၵေႃႈ ႁွင်ႉယဝ်ႉ။ ဝိႁၢၼ်ဢွင်ႇမျေႇၽုင်ႇသႃႇၼႆႉ ပေႃးတေၶွၵ်းၶိုၼ်း ပိုၼ်းၵႅပ်ႈဢွၼ်ႇ ဝၼ်းလင်မၼ်းၸိုင် ပဵၼ်ပီႈၼွင်ႉတႆး ဢၼ်ယူႇသဝ်း တီႈဢိူင်ႇလွႆလဵၵ်း ႁိမ်းလႅၼ်လိၼ် မိူင်းၶႄႇၶဝ် ဢၼ်ၶၢႆႉမႃးယူႇႁိမ်း ဝဵင်းတႃႈၵုင်ႈ ၸွမ်းၽင်ႇတၢင်းပျီႇ၊ ႁိမ်းမွၵ်ႈ ၸဵတ်းလၵ်း၊ ပႅတ်ႇလၵ်း၊ ၵဝ်ႈလၵ်း၊ သိပ်းလၵ်း ၸိူဝ်းၼၼ်ႉ ၽွမ်ႉၵၼ် တႄႇတင်ႈဝႆႉယဝ်ႉ။
လွင်ႈတႄႇတင်ႈ
ပီႈၼွင်ႉတႆး ၸုမ်းၼႆႉ ပဵၼ်ၸုမ်းဢၼ်ၼပ်ႉယမ် ၽႃႇသႃႇ သႃႇသၼႃႇတႄႉတႄႉ ဝႃႈဝႃႈယဝ်ႉ။ ၶဝ်ၼႆႉ ၸွမ်းၼင်ႇ ၵႂၢမ်းမင်ႇၵထ မူႇၸုမ်းၶဝ်မီးၼၼ်ႉ ၶဝ်ႁႃဢွင်ႈတီႈမၼ်းသေလႄႈ တႄႇတင်ႈၵျွင်းသေ ႁဵတ်းတီႈလူႇ တီႈဝႆႈ ၽၢႆႇၼိုင်ႈသမ်ႉ ႁႂ်ႈပဵၼ် တီႈၽႄႈတိူၼ်း ၵၢၼ်သႃႇသၼႃႇယူႇယဝ်ႉ။ ၵႂၢမ်းမင်ႇၵထ ဢၼ်ဝႃႈၼၼ်ႉ ပဵၼ်ၵႂၢမ်းမဵဝ်းဢၼ် ဢဝ်ဝွၵ်း၊ လင်ႇၵႃႇ တႅမ်ႈမၢႆဝႆႉ သၽေႃး ဢၼ်ထုၵ်ႇပဵၼ် ထုၵ်ႇႁဵတ်း ပႃႈၼႃႈၼၼ်ႉ မဵဝ်းၼိုင်ႈယဝ်ႉ။ ၶဝ်ၼႆႉၵေႃႈ “တေတႄႇၸင်ႈ ၵျွင်းတီႈလႂ်ၵွၼ်ႇ သႃႇသၼႃ ၸင်ႇတေႁိူဝ်ႈႁိူင်း” ၼႆၼၼ်ႉ ၶဝ်တတ်းၶၢဝ်း တတ်းတီႈမၼ်းသေ တႅမ်ႈႁဵတ်းၵႂၢမ်းမင်ႇၵထဝႆႉ ယူႇယဝ်ႉ။ ၵႂၢမ်းမင်ႇၵထၶဝ် ဢၼ်ၵပ်းၵၢႆႇလူၺ်ႈ လွင်ႈတႃႇတေ တႄႇတင်ႈဝိႁၢၼ် ဢွင်ႇမျေႇၽုင်ႇသႃႇၼၼ်ႉ လႆႈႁၼ် တႅမ်ႈဝႆႉဝႃႈ •	ဢွင်ႇမေႇၽုင်ႇသႃႇ သင်ႇၶႃႇမႃးယူႇသဝ်းလၢပ်ႈ ပၢၵ်ႇၸၢပ်ႈၵိုတ်းဢွင်ႉ သိတ်ႉထွင်ႉပလၢင်ႇ သွင်ပၢၵ်ႇဢမ်ႇလိူဝ်ဢမ်ႇပူဝ်ႇ ငဝ်းမၼ်းတွၼ်းသေ ၶုၼ်ၵျူဝ်ႇသူႇရဵင်ႇႁဵင်လုၵ်ႈ တမုၵ်ႉမုၵ်ႉ တဝႃႇဝႃႇ ၽႃႇၶဝ်ႈမၢၼ်းတလေး ၸဵတ်းပၢၵ်ႇပီပွင်း တၵွင်းပႅတ်ႇပၢၵ်ႇ ပေႃးမိူၼ်ၽၢၼ်းမၢၵ်ႇၵျႃႇလူင်ႇ ၵွင်းတူင်ႇ ၵွင်းၸၢင်ႉ … ၼႆၸၵႂႃႇယူႇယဝ်ႉ။ ယွၼ်ႉၼၼ်လႄႈ မိူဝ်ႈပူၼ်ႉမႃး မွၵ်ႈသွင်ပၢၵ်ႇပီၼၼ်ႉ ၶဝ်ဢွၼ်ၵၼ် လုၵ်ႉတီႈ ဢိူင်လွႆလဵၵ်းၼၼ်ႉသေ ႁႃလိူၵ်ႈတီႈတႄႇတင်ႈ ၵျွင်းလႄႈ ၸင်ႇလိူၵ်ႈလႆႈ တီႈဝိႁၢၼ်ဢွင်ႇမျေႇၽုင်ႇသႃႇ ဢၼ်မီးယူႇ ယၢမ်းၼႆႉသေ တႄႇတင်ႈဝႆႉ ဝိႁၢၼ်ဢွင်ႇမျေႇၽုင်ႇသႃႇယူႇယဝ်ႉ။
လိၵ်ႈလၢႆးလုၵ်ႈဢွၼ်ႇ
ကလေးများကို ဖျော်ဖြေရန် အင်္ဂလန်ပြည်၌ ကလေးစာအုပ် များကို ၁၇၄၄ ခုနှစ်တွင် အဦးဆုံး ထုတ်ဝေခဲ့သူမှာ ဂျွန်နျူးဗဲရီ ဆိုသူ ဖြစ်၏။ သို့သော် ဥရောပတိုက်တွင် ဒဏ္ဍာရီပုံပြင်များကို ၁၆၉၇ ခုနှစ်၌ အဦးဆုံးရေးသား၍ ထုတ်ဝေခဲ့သူမှာ ပြင်သစ် နိုင်ငံမှ ချားပဲရိုးဆိုသူ ဖြစ်သည်။ သူသည် ပြင်သစ်ဘုရင် ၁၄ ဆက်မြောက်လူဝီ လက်ထက်တွင် လူကြိုက်များသော ဒဏ္ဍာရီ ပုံပြင်များကို ရေးသားထုတ်ဝေခဲ့သည်။ သူသည် စင်ဒရဲလား (စန္ဒမာလာ)၊ မုတ်ဆိတ်ပြာနှင့် ဖိနပ်ကြီးနှင့် ကြောင်ကလေး စသောပုံတိုကလေးများကို ပြင်သစ် ဘာသာမှ အင်္ဂလိပ်ဘာသာ သို့ ပြန်ဆိုခဲ့လေရာ၊ အင်္ဂလိပ်စာတတ် ကလေးများပင် ပြင်သစ် ကလေးများနည်းတူ ထိုပုံပြင်များကို အသည်းစွဲ ဖြစ်နေကြ၏။ ယင်းတု့ိကို မြန်မာဘာသာသို့လည်း ပြန်ဆိုထားပြီဖြစ်ရာ မကြာ မီ အတွင်း မြန်မာ့ကလေးစာပေ မြှင့်တင်ရေးအတွက် ပုံပြင် များ၊ ကဗျာများ၊ ပြဇာတ်များ၊ အမြောက်အမြား ပေါ်ထွက်လာ ဖွယ်ရာ အကြောင်း ရှိပေသည်။
ဝိႁၢၼ်ဢွင်ႇမျေႇၽုင်ႇသႃႇ ၵျွင်းတႆးၵဝ်ႈလၵ်း တႃႈၵုင်ႈ
ဢဵင်းၵလဵတ်ႈ တွၵ်ႇလိၵ်ႈႁိၼ်ပၼ်
ၽူႈဢွၼ်ႁူဝ်တႄႇတင်ႈၼၼ်ႉ ဢမ်ႇလႆႈႁူႉလီလီသေတ လွမ်တူၺ်း ဢၼ်ၶုၼ်ၼႃႈၽိူၵ်ႇၶဝ် ၶႂၢင်းပၼ်ၼင်လိၼ် တႃႇႁဵတ်းသိမ်ႇၼၼ်ႉတႄႉ လႆႈႁၼ်ဝႃႈ ပဵၼ်ပူႇၵျွင်းလုင်းယေးၼႆယဝ်ႉ။ မိူဝ်ႈၵေႃႇၸတႄႇတင်ႈ ၵျွင်းၼၼ်ႉၵေႃႈ ဢမ်ႇႁူႉလီလီၼင်ႇၵဝ်ႇ။ ၵူၺ်းၵႃႈ တူၺ်းဢဝ် ဢၼ်ၶုၼ်ၼႃႈၽိူၵ်ႇၶဝ် ၶႂၢင်းပၼ်ၼင်လိၼ် (ႁၢင်ႈၽႅၼ်ႇလိၼ်) ၵျွင်းၼၼ်ႉတႄႉ လႆႈႁၼ်ပဵၼ် ပီၶရိတ်ႉ 1841 ယဝ်ႉ။ ယွၼ်ႉၼၼ်လႄႈ ဝိႁၢၼ်ဢွင်ႇမျေႇၽုင်ႇသႃႇၼႆႉ တႄႇတင်ႈဝႆႉ ၸဝ်ႉသေ မိူဝ်ႈပီၶရိတ်ႉ 1841 ၼီႈ တေလႆႈဝႃႈၼႆယူႇ။
လိၵ်ႈလၢႆးလုၵ်ႈဢွၼ်ႇ
ကလေးများ၏ စာရိတ္တဗလ ကောင်းမွန်စေရန် အခြေခံသော ပုံကလေးများကို နာမည်ကျော် ကလေးပုံ ပြောဆရာမ မရီယာ အက်ဂျဝပ်က အများအပြား ရေးသားထုတ်ဝေခဲ့သည်။ သူ၏မိတ်ဆွေ သောမတ်ဒေးသည် ရူးဆိုး၏သဘောတရား များကို မှီငြမ်းပြု၍ ကလေးပုံပြင် စာအုပ်များကို ကြိုးကြိုးပမ်းပမ်း ရေးသားထုတ်ဝေခဲ့၏။'ဆင်းဖို့နှင့်မားတန်' အမည်ရှိ ကလေးများအဖို့ ပုံပြင်မှာ သောမတ်၏ အကောင်းဆုံး လက်ရာ ဖြစ်၍ ထင်ရှားလှပေသည်။ သောမတ်သည် ကလေးများအဖို့ ပျော်တော်ဆက်စာအုပ် များရေးရာ၌၎င်း၊ သနားစရာကောင်း သည့် ပုံပြင်များရေးရာ၌၎င်း၊ ထူးချွန်သူ ဖြစ်လေသည်။ သောမတ်ကဲ့သို့ ပါရမီအထုံ ပါလာသော ကလေးကဗျာ စာရေးဆရာများမှာ အန်းနှင့်ဂျိန်းတေလာ ညီအစ်မတို့ဖြစ်၏။ သူတို့၏ လက်ရာ ဖြစ်သည့် 'မှိတ်တုတ် မှိတ်တုတ် ငယ်သော ကြယ်'ဟူသော ကဗျာကလေးတစ်ပုဒ်တည်းနှင့်ပင် သူတို့၏ ကဗျာစွမ်းရည်ကို ကောင်းစွာ ချိန်ဆနိုင်ပေသည်။
ဝိႁၢၼ်ဢွင်ႇမျေႇၽုင်ႇသႃႇ ၵျွင်းတႆးၵဝ်ႈလၵ်း တႃႈၵုင်ႈ
သၢႆငၢႆ ဝၢႆးသိုၵ်း ၵမ်ႇၽႃႇ ပွၵ်ႈသွင်ယဝ်ႉ
ဝၢႆးလႆႈ ၶၢမ်ႇတၢမ်ႇသိုၵ်းၵမ်ႇၽႃႇ ပွၵ်ႈသွင်ယဝ်ႉၼၼ်ႉ ဢွၼ်ၵၼ်မႄးၵုမ်း မႄးၵေႃႇယူႇသေတ ဢမ်ႇၶိုတ်းပဵင်း မိူဝ်ႈၵဝ်ႇလႆႈ။ မိူဝ်ႈၵဝ်ႇၼၼ်ႉ ယၢမ်ႈပဵၼ် တိူၵ်ႈဢုတ်ႇ တိူၵ်ႈဝႃး သွင်ႁၢၼ်ႉ၊ မီးၶေႃး မီးၸၢႆး တၢင်ႇထီး၊ သဝ်မၼ်း တႃးႁၵ်ႉ တဵၵ်းၶမ်း ၽင်ႇမၢၼ်ႇၽင်ႇၵႅဝ်ႈသႂ်ႇ သမ်ႉပေႃးလိူမ်ႈလႆႇလႆႇသေတ ဢၼ်ႁဵတ်းဝၢႆးသိုၵ်း ၵမ်ႇၽႃႇၼၼ်ႉတႄႉ ယဝ်ႉလႆႈသဝ်မႆႉၸိင်၊ သိူဝ်ႇပႅၼ်ႈ၊ ၵင်ႈပႅၼ်ႈ တႃးၼမ်ႉမဵၼ်ဢွၼ်ႇၵူၺ်းယဝ်ႉ။ လၢႆးၵၢၼ်သႃႇသၼႃႇ ဢၼ်ႁဵတ်းသၢင်ႈ တီႈဝိႁၢၼ် ဢွင်ႇမျေႇၽုင်ႇသႃႇၼၼ်ႉၵေႃႈ လႆႈဝႃႈပဵၼ် ဢၼ်ယူပ်ႈယွမ်းၵႂႃႇယူႇ တႄႉတႄႉ။ မိူဝ်ႈပူၼ်ႉမႃးၼၼ်ႉ ယၢမ်ႈပဵၼ် တီႈယူႇတၼ်းသဝ်း ၸဝ်ႈရႁၢၼ်း သင်ႇၶႃႇ သႃႇမၼေႇၶဝ်ႈၸဝ်ႈ 60 ပၢႆသေတ မိူဝ်ႈမွၵ်ႈ ပီ 1984 – 85 ၼၼ်ႉတႄႉ ၵူၺ်းပဵၼ် တီႈယူႇမုၼ်ၸဝ်ႈၼိုင်ႈပႃး သၢင်ႇသွင်ပႃးလႄႈ ပူႇၵျွင်း ၼိုင်ႈၵေႃႉၵူၺ်းယဝ်ႉ။ ၽွင်းၼၼ်ႉ ၵျွင်းဢၼ်မႄးၵေႃႇမႃး ဝၢႆးသိုၵ်းၸိူဝ်းၼၼ်ႉၵေႃႈ ယွၼ်ႉမၼ်းၽင်ႉလႄႈ ႁၢင်ႈသမ်ႉပေႃးလႅပ်ႈ ဢမ်ႇၶႂ်ႈပၼ်ပိူၼ်ႈလိုဝ်ႈသဝ်း ၼိူဝ်ၶဝ်ယဝ်ႉ။
ဝၢႆးပီ 1986
ၵူၺ်းၵႃႈ ၽိူဝ်ႇထိုင် မိူဝ်ႈပီ 1986 ၼၼ်ႉ တၵႃႇငဝ်ႈၵျွင်း ဢၼ်ယူႇသဝ်း တီႈပွၵ်ႉတႆး ၵဝ်ႈလၵ်းၼၼ်ႉ ၸင်ႇၽွမ်ႉသဵင် ပဵင်းပၢၵ်ႇၵၼ်သေ ၽိတ်ႈပၢင်းဢဝ် ၸဝ်ႈသြႃႇ သုၼ်ႇတရ (ၵျေးသီး) မႃးႁဵတ်း ၽူႈၵွၼ်းၵျွင်းသေ ႁႂ်ႈဢွၼ်ႁူဝ်ထူဝ်းၼႃႈ ႁဵတ်းသၢင်ႈ ၼႃႈၵၢၼ်သႃႇသၼႃႇၵႂႃႇယူႇယဝ်ႉ။ ၽွင်းသြႃႇၸဝ်ႈ ၸဝ်ႈသုၼ်ႇတရ ဢွၼ်ႁူဝ်သေ ႁဵတ်းၼၼ်ႉ တေလႆႈဝႃႈ ယွၼ်ႉလူၺ်ႈ မုၼ်ၵၢမ်ႇပႃႇရမီႇ မၼ်းၸဝ်ႈၼႆၵူၺ်းသေဢမ်ႇၵႃး လၢႆးယူႇလၢႆးသဝ်း လၢႆးႁဵတ်း လၢႆးသၢင်ႈမၼ်းၸဝ်ႈ ၸၵႂႃႇၵေႃႈ ၸိုဝ်ႈၸႂ်ႈလႄႈ လႆႈႁၼ် ၶိုၼ်းႁိူဝ်ႈႁိူင်းပိူင်းသႂ် မႃးယူႇတႄႉတႄႉ။
ၽၢႆႇၵေႃႇသၢင်ႈၶိုၼ်း တီႈယူႇတၼ်းသဝ်းၼႆၵေႃႈ ဢိင်ၼိူဝ် ၼမ်ႉႁႅင်းၸေႇတၼႃႇ တၵႃႇ ၸမ်ၵႆသေ သိုပ်ႇႁဵတ်းသၢင်ႈယူႇ တိၵ်းတိၵ်း။ တင်ႈတႄႇဢဝ် ပီသြႃႇၸဝ်ႈမႃး ဢွၼ်ႁူဝ်ၼၼ်ႉသေ တေႃႇထိုင် 1993 ၼီႈ ၶၢဝ်းတၢင်း 7 ပီၼႆႉ ႁဵတ်းယဝ်ႉၵျွင်းဢုတ်ႇသွင်လင်၊ မႄးၵုမ်းသိမ်ႇယဝ်ႉ လင်ၼိုင်ႈသေ ဢမ်ႇၵႃး ႁူဝ်ႉဢုတ်ႇ ဢၼ်လွမ်ႉၵႅတ်ႇဝၢင်းၵျွင်း၊ ၼမ်ႉမေႃႇၸၢၵ်ႈ သွင်မေႃႇလႄႈ ထၢင်ၽၢႆႈၵေႃႈ ပဵၼ်ဢၼ်ယဝ်ႉတူဝ်ႈ လီငၢမ်းယဝ်ႉ။
ယၢမ်း 1993 ၼႆႉ တႃႇသင်ႇၶႃႇ မွၵ်ႈသွင်ပၢၵ်ႇၸူဝ်ႈၼႆႉ သုင်းသွမ်း သုင်းပဵၼ်းၵေႃႈ သြႃႇၸဝ်ႈသုၼ်ႇတရ ၼၢမ်းႁူဝ်မူႇၸုမ်း ၵေႃးပၵ ပွင်ၵၢၼ် သဵင်ႈငိုၼ်း မွၵ်ႈ 30 သႅၼ်သေ ႁဵတ်းၵႂႃႇယဝ်ႉ။ ယွၼ်ႉၼၼ် ဝိႁၢၼ်ဢွင်ႇမျေႇၽုင်ႇသႃႇၼႆႉ ဝၼ်းၵေႃႈ ဢမ်ႇဝၼ်းလၢႆ၊ လိူၼ်ၵေႃႈ ဢမ်ႇလိူၼ်လၢႆ၊ ပီၵေႃႈ ဢမ်ႇပီလၢႆ လၢႆႈၵၢၼ်သႃႇသၼႃႇလႄႈ ၽၢႆႇၵေႃႇသၢင်ႈ တီႈယူႇတၼ်းသဝ်း ၸိူဝ်းၼႆႉ လႆႈႁၼ် ၶိုၼ်ႈယႂ်ႇ မႂ်ႇသုင်မႃးၶိုၼ်း ၶၼ်ဝႆးယူႇတႄႉတႄႉယဝ်ႉ။
ဝိႁၢၼ်ဢွင်ႇမျေႇၽုင်ႇသႃႇ ဢၼ်ပဵၼ် ၽိတ်ႇၸၢၵ်ႇဝီႇရိယ ၽူႈတၢင်ႇသင်ႇၵႃႇယၼႃႇၶဝ်ၸဝ်ႈ တူၵ်းမႃးပဵၼ်ၼၼ်ႉ ယၢမ်းၼႆႉ ပေႃးတူၺ်းၼႆ လႆႈႁၼ် မိူၼ်ၼင်ႇ သူၼ်မွၵ်ႇ တီႈဢၼ်မႅင်းၽိုင်ႈ တႅၼ် တေႃႇ ၶဝ် ၸုပ်ႇဢဝ်ဢၢႆႁွမ် ၼမ်ႉၸဵမ်း ၼမ်ႉဝၢၼ်ၼၼ်ႉသေ ပဵၼ်ငဝ်ႈငႃႇ တီႈဢၼ်လုၵ်ႈႁဵၼ်း ၵူႈတီႈတီႈၶဝ် မႃးၸုပ်ႇႁဵၼ်း သွၼ်ဢဝ် တၢင်းႁူႉတၢင်းမေႃ ၼႃႈၵၢၼ်သႃႇသၼႃႇယူယဝ်ႉ။
ပေႃးယူႇတီႈ မၢၵ်ႇတႃ တၵႃႇသေ တူၺ်းၼႆၵေႃႈ လႆႈႁၼ် မိူၼ်ၼင်ႇ သူၼ်တိူၵ်ႇ တီႈသွမ်ႈ တီႈဝၢၼ်ႇ တီႈပိုၼ် ၸိူဝ်ႉၽၼ်း ၵၢၼ်လီ ၵုသူဝ်ႇ တႃၼပႃႇရမီႇ ၸၵႂႃႇယဝ်ႉ။ ထႅင်ႈလၢႆးၼိုင်ႈသမ်ႉ လႆႈဝႃႈ ပဵၼ်တီႈ ၵမ်ႉထႅမ် ပၼ်ႁႅင်း ၽႃႇသႃႇ သႃႇသၼႃႇ ၼႆယဝ်ႉ။ သႃႇသၼႃႇ ၽြႃးပဵၼ်ၸဝ်ႈ ၼႆႉ ပေႃးဝႃႈ သင်ႇၶႃႇၸဝ်ႈၵေႃႈ လၢတ်ႈႁေႃးသွၼ်ပၼ် သွၼ်ဢဝ် ၵျၢင်ႉၵမ်သေ တၵႃႇၵေႃႈ သမ်ႉပၢမ်ႉၸွႆႈ ၶိူင်ႈၼုင်ႈတၢင်းမႆ ၶိူင်ႈၵိၼ်တၢင်းယႅမ်ႉ ယႃႈယူတ်း ယႃႈယႃ တီႈယူႇတၼ်းသဝ်း ယူႇၼႆၸိုင် ဢမ်ႇဝွတ်ႈဝၢႆးႁၢႆလႆႈ။
1186
လိူၼ်ၾႅပ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
ဝိႁၢၼ်ဢွင်ႇမျေႇၽုင်ႇသႃႇ ၵျွင်းတႆးၵဝ်ႈလၵ်း တႃႈၵုင်ႈ
ဝၢႆးပီ 1986
ယွၼ်ႉၼၼ်လႄႈ “ၼင်ႇႁိုဝ် သႃႇသၼႃႇ ၽြႃးပဵၼ်ၸဝ်ႈ တေႁိူဝ်ႁိူင်း ၶၢဝ်းႁိုင်ၼၼ်ႉ တႃႇလုၵ်ႈႁဵၼ်း ပရိယၢတ်ႈၶဝ် တေမႃး ႁဵၼ်းသွၼ် ၸုပ်ႇဢဝ် ၼမ်ႉဝၢၼ် ၼမ်ႉမၼ်း သႃႇသၼႃႇ၊ တႃႇတၵႃႇ ပီႈၼွင်ႉၸမ်ၵႆ တၢင်းလၢႆ တေမႃး သွမ်ႈဝၢၼ်ႇ ၸိူဝ်ႉၽၼ်း ၵၢၼ်လီၵုသူဝ်ႇၼၼ်ႉ ဝိႁၢၼ်ဢွင်ႇမျေႇၽုင်ႇသႃႇ ၵျွင်းတႆးၵဝ်ႈလၵ်း တေပၵ်းသင်ႉ ပႂ်ႉဝႆႉၵႂႃႇယူႇ တေႃႇၸူဝ်ႈယဝ်ႉ။
1186
လိူၼ်မၢတ်ႉၶျ်
(1) ဝၼ်း။
ဝိႁၢၼ်ဢွင်ႇမျေႇၽုင်ႇသႃႇ ၵျွင်းတႆးၵဝ်ႈလၵ်း တႃႈၵုင်ႈ
ၽိုၼ်ဢိင်
ၸဵင်ၶမ်းလႅင်း မၢႆ (1) ၊ ၶိူဝ်းယိုၼ်း တႅမ်ႈ
1186
လိူၼ်ဢေႇပရႄႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မေႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျုၼ်ႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျူႇလၢႆႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢေႃးၵၢတ်ႉ
(1) ဝၼ်း။
ပၢႆးမၢၵ်ႈမီး
ပၢႆးမၢၵ်ႈမီးဢၼ်ဝႃႈၼၼ်ႉ ပဵၼ်ဢီႈသင်? ၵွပ်ႈပိူဝ်ႈသင်လႄႈႁဝ်းၸိူဝ်းၼႆႉ လႆႈယိပ်းတိုဝ်းငိုၼ်း(သူဝ်)? ၵႃႊၶၼ်ၶူဝ်းၶွင် ဢၼ်ႁဝ်းလႆႈ သိုဝ်ႉယူႇၼၼ်ႉ ဢီႈသင်သမ်ႉတႅပ်းတတ်း? ပၢႆးမၢၵ်ႈမီးဢၼ်ဝႃႈၼႆႉ ပဵၼ်ပၢႆးဢၼ်လဵပ်ႈႁဵၼ်း ပၵ်းပိူင်ၵၢၼ် ၵၢတ်ႇႁဝ်း။ ပဵၼ်ၵၢၼ်လဵပ်ႈႁဵၼ်းႁူႉ လွင်ႈၵူၼ်းႁဝ်းတႅပ်းတတ်းလိူၵ်ႈ ဢၼ်ၶဝ်သိုဝ်ႉ၊ ဢၼ်ၶဝ်ႁဵတ်းဢွၵ်ႇ။ ယဝ်ႉၵေႃႈ ပဵၼ်ၵၢၼ်လဵပ်ႈႁဵၼ်း လွင်ႈဝႃႈ ပၵ်းပိူင် ၵၢၼ်ၵၢတ်ႇႁဝ်းႁဵတ်းႁိုဝ်ႁဵတ်းၵၢၼ်ၼႆႉယဝ်ႉ။ ၼႂ်းလိၵ်ႈၽိုၼ်ၼႆႉ ၸၢင်ႊပဵၼ်ဢၼ် ၵမ်ႉၸွႆႈသပ်းလႅင်းၼေလွင်ႈတၢင်းၸိူဝ်းၼၼ်ႉၽဵင်ႈၽဵင်ႈလႄႈ တင်းၶေႃႈတွပ်ႇဢၼ်ၽဵင်ႈၽဵင်ႈသေပိူၼ်ႈ ၵႃႊၼင်ႇပဵၼ် လႆႈ။ ဝၢႆးသေ ဢၼ်လိၵ်ႈၽိုၼ်ၼႆႉယဝ်ႉၸိုင် ပၢႆးမၢၵ်ႈမီး ပဵၼ်ႁိုဝ်မီးႁိုဝ်ဢၼ်ဝႃႈၼၼ်ႉ သူၸဝ်ႈတေႁူႉမႃး။
1186
လိူၼ်သႅပ်ႇထႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
ပၢႆးမၢၵ်ႈမီး
ပိုၼ်ႉငဝ်ႈ
ၵၢၼ်ၸတ်းပွင်ၶူဝ်းငဝ်ႈတိုၼ်းၶွင်တူင်ႇဝူင်းၼိူင်ႈဢၼ်ၼႆႉလမ်ႇလွင်ႈတေႉ။ ယွၼ်ႉဝႃႈ ၶူဝ်းငဝ်ႈတိုၼ်းၼႆႉ မၼ်းသႅပ်ႈ(SCARCITY)။ "သႅပ်ႈ" ဢၼ်ဝႃႈၼႆႉပွင်ႇဝႃႈ တူင်ႇဝူင်းၵူၼ်းမီးၶူဝ်းငဝ်ႈ တိုၼ်းဢၼ်မီးတၢင်းမၵ်းၶၢၼ်းသေ ဢမ်ႇၸၢင်ႊႁဵတ်းဢွၵ်ႇပၼ်လႆႈၵုၼ်ႇသိၼ်လႄႈ လွင်ႈၸွင်းၸေးၸွမ်းၼင်ႇၶႂ်ႈလႆႈၶႂ်ႈပဵၼ်၊ မိူၼ်ၼင်ႇဝႃႈ ၵူၼ်းၼႂ်းႁိူၼ်းႁဝ်းၼိူင်ႈၵေႃႉၼၼ်ႉ ႁဝ်းဢမ်ႇၸၢင်ႊ ပၼ်မၼ်းလႆႈၵူႊၸိူဝ်ႉၵူႊလွင်ႈၸွမ်းၼင်ႇမၼ်းၶႂ်လႆႈၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၵူၼ်းၼႂ်းတူင်ႇဝူင်ႇၵူၼ်းႁဝ်းၵေႃႉလႂ်ၵေႃႉၼၼ်ၵေႃႈ ဢမ်ႇၸၢင်ႊလႆႈႁပ်ႉလႆႈ ၸၼ်ႉတၢၼ်းၵၢၼ်ယူႇၵိၼ်ဢၼ်သုင်သုတ်းၸွမ်း ၼင်ႇမၼ်းမုင်ႈမွင်းၽႂ်ႇၶႂ်ႈၼၼ်ႉၼင်ႇၵဝ်ႇ။
"ပၢႆးမၢၵ်ႈမီး" ၼႆႉ ပဵၼ်ပၢႆးလဵပ်ႈႁဵၼ်း လွင်ႈဝႃႈ တူင်ႇဝူင်းၵူၼ်းၼိူင်ႈဢၼ် ႁဵတ်းၸိူင်ႉႁိုဝ်တေၸတ်းပွင်ၶပ်ႉၶိုင် ၶူဝ်းငဝ်ႈတိုၼ်း(RESOURCES)ဢၼ်သႅပ်ႈၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၶူဝ်းငဝ်ႈတိုၼ်း တီႈတူင်ႇဝူင်းၵူၼ်းၵမ်ႈၼမ်ၼမ်ၼႆႉ ဢမ်ႇၸႂ်ႈလႄႈဝႃႈ ၵုမ်ႇပဵၼ်ၸဝ်ႈႁႅင်းပွင်ႊၶဝ်ၸတ်းပွင်ၶပ်ႉၶိုင်ယူႇၵွၺ်းၼင်ႇၵဝ်ႇ၊ ၵႃႊတေလႆႈပႃးတၢင်းႁူမ်ႈသၢင်ႈၶွင်ၵူၼ်းသိုဝ်ႉလႄႈၵူၼ်းႁဵတ်းဢွၵ်ႇမၼ်း ဢၢၼ်ႇမိုၼ်ႇဢၢၼ်ႇလၢၼ်ႉယူႇယဝ်ႉ။ ၵွပ်ႈၼၼ်လႄႈၸင်ႇဝႃႈ "ပၢႆးမၢၵ်ႈမီး"ၼႆႉ ပဵၼ်ပၢႆးလဵပ်ႈႁဵၼ်းလွင်ႈလၢႆးၵူၼ်းႁဝ်းႁဵတ်းၶေႃႈတႅပ်းတတ်း၊ လွင်ႈလၢႆးၵူၼ်းႁဝ်းႁဵတ်းႁိုဝ်ႁဵတ်းၵၢၼ်ငၢၼ်း၊ လွင်ႈၵူၼ်းႁဝ်းသိုဝ်ႉဢီႈသင်၊ လွင်ႈၵူၼ်းႁဝ်းႁွမ်ပႅင်းငိုၼ်းၵႃႊႁိုဝ်၊ လွင်ႈၵူၼ်းႁဝ်းလူင်းတိုၼ်းလၢင်းၵႃႊႁိုဝ်ၼႆယဝ်ႉ။ ၼွၵ်ႈသေၼႆႉ "ၽူႈလဵပ်ႈႁဵၼ်းပၢႆးမၢၵ်ႈမီး" ယင်းလဵပ်ႈႁဵၼ်းလွင်ႈ ၵူၼ်းႁဝ်းတိတ်းတေႃႇ ၵပ်းသၢၼ်ၵၼ်ၸိူင်ႉႁိုဝ်။ တူဝ်ယၢင်ႇမၼ်း ၶဝ်လဵပ်ႈႁဵၼ်းလွင်ႈဝႃႈ ၵူၼ်းသိုဝ်ႉလႄႈ ၵူၼ်းၶၢႆတင်းလၢႆႁဵတ်းႁိုဝ်တႅပ်းတတ်းၵႃႊၶၼ်ၶူဝ်းၵုၼ်ႇသိၼ်ၼိူင်ႈဢၼ်သေ သိုဝ်ႉၶၢႆတေႃႇၵၼ်။ လိုၼ်းသုတ်းမၼ်းၸိုင် ၽူႈလဵပ်ႈႁဵၼ်းပၢႆးမၢၵ်ႈမီးၶဝ် ထတ်းသၢင်ၸၵ်းယွႆႈ ႁႅင်းဢီးလႄႈ လွင်ႈတၢင်းဢၼ်တုမ်ႉယွၼ်ႈတေႃႇ ပၢႆးမၢၵ်ႈမီးတင်းလုမ်ႈ၊ ႁူမ်ႈဢိၵ်ႇတင်း လွင်ႈၶိုၼ်ႈယႂ်ႇၶွင် တၢင်းၽတ်ႉၽဵင်ႇငိုၼ်းၶဝ်ႈ၊ သုတ်ႈၵူၼ်းၸိူဝ်းဢၼ်ဢမ်ႇႁႃၵၢၼ်းငၢၼ်းလႆႈ၊ လႄႈ လွင်ႈၵႃႊၶၼ်ၶိုၼ်ႈၶိုၼ်ႈလူင်းလူင်းမိူဝ်ႈယၢမ်းၸိူင်ႉၼင်ႇႁိုဝ်ၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။
1186
လိူၼ်ၼူဝ်ႇဝႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
မိၼ်းၸု၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းၵျွၵ်ႉသႄႇ
ဝၢၼ်ႈမိၼ်းၸု  (မင်းစုရွာ, Minsu) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇမိၼ်းၸု၊ ၸႄႈဝဵင်းၵျွၵ်ႉသႄႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈပၢင်ႇဢူး၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 190569 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇၸလေႇၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 1845 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 2145 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 3999 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ပၢႆးမၢၵ်ႈမီး
လွင်ႈသႅပ်ႈ(ဢမ်ႇလႃႈလီႈမီးၵုမ်ႇ)
ၵူၼ်းႁဝ်းၼႆႉၶႂ်ႈလႆႈၶူဝ်းၶွင်တင်းၼမ်တင်းလၢႆတေႉယဝ်ႉ။ ၼိုင်ႊႁဝ်းမီးၼမ် ၼိုင်ႊႁဝ်းတိူဝ်းၶႂ်ႈလႆႈထႅင်ႈယဝ်ႉ။ ပေႃးတၢင်း ၽႂ်ႇၶႂ်ႁဝ်းဢၼ် ၼိူင်ႈတဵမ်ထူၼ်ႈယဝ်ႉၸိုင် သမ်ႉမီးတၢင်းၽႂ်ႇၶႂ်ႈတၢင်ႇဢၼ်မႃးထႅင်ႈ။ ၵၢင်ၸႂ်လွင်ႈတၢင်းၽႂ်ႇၶႂ်ႈႁဝ်းၼႆႉ ဢမ်ႇမီးဝၼ်းဢိမ်ႇတိူၵ်ႈသုတ်းသဵင်ႈလႆႈသေပွၵ်ႈ။ ၵူၺ်းၵႃႊ ၶူဝ်းငဝ်ႈတိုၼ်း တႃႇတေၽိူမ်ႉထႅမ်ပၼ်ၵၢင်ၸႂ်ႁဝ်း၊ တၢင်းၽႂ်ႇၶႂ်ႈ ႁဝ်းၼၼ်ႉသမ်ႉမီးတၢင်းမၵ်းၶၢၼ်း။ ၶႂ်ႈဝႃႈၼႆႉ မၼ်းဢမ်ႇမီးၶူဝ်းငဝ်ႈတိုၼ်းၵုမ်ႇထူၼ်ႈပဵင်းပေႃး တႃႇတေပၼ်ၵူၼ်းႁဝ်းၵူႊ ၵေႃႉ ၸွမ်းၼင်ႇၶဝ်ၶႂ်ႈလႆႈၼႆယဝ်ႉ။
သႄႇယူဝ်း၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းငၸုၼ်ႇ
ဝၢၼ်ႈသႄႇယူဝ်း  (ဆည်ရိုးရွာ, Seyoe) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇၵွင်းၸိၼ်ႇ ၊ ၸႄႈဝဵင်းငၸုၼ်ႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈမျိၼ်းၶျၢၼ်ႇ၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 192237 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇၵွင်းၸိၼ်ႇၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 519 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 614 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 1133 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ပၢႆးမၢၵ်ႈမီး
လွင်ႈသႅပ်ႈ(ဢမ်ႇလႃႈလီႈမီးၵုမ်ႇ)
လွင်းတၢင်းဢၼ်ဝႃႈ "သႅပ်ႈ" ၼႆႉပဵၼ်လွင်ႈတၢင်းဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈသေပိူၼ်ႈဢၼ်ႈၼိူင်ႈ ၼႂ်းပၢႆးၵၢၼ်လဵပ်ႈႁဵၼ်းပၢႆးမၢၵ်ႈမီး။ သင်ၸိူဝ်ႉဝႃႈ ႁဝ်းမီးၶူဝ်းငဝ်ႈတိုၼ်းတႃႇတေၽိူမ်ႉထႅမ်ပၼ် တၢင်းၽႂ်ႇၶႂ်ႈႁဝ်းၸိုင် ၵူၼ်းၵူႊၵေႃႉ တေလႆႈၵူႊၸိူဝ်ႉၵူႊလွင်ႈ ၼင်ႇဢၼ်ၶဝ်ၶႂ်ႈလႆႈယူႇယဝ်ႉ။ ၵူၺ်းၵႃႊ ၸူဝ်ႊပၢၼ်ဢၼ်ဝႃႈၼၼ်ႉ သမ်ႉဢမ်ႇပဵၼ်ၸိူင်ႉၼၼ်။ ၶူဝ်းငဝ်ႈတိုၼ်းဢၼ် ႁဝ်းမီးၼၼ်ႉသမ်ႉမီးတၢင်းမၵ်းၶၢၼ်း။ ယဝ်ႉၵေႃႈ တေႁဵတ်းႁိုဝ်ၸႂ်ႉတိုဝ်းၶူဝ်းငဝ်ႈတိုၼ်းၸိူဝ်းၼၼ်ႉ ႁဝ်းသမ်ႉတေလႆႈႁဵတ်း ၵၢၼ်တႅပ်းတတ်းယူႇယဝ်ႉ။ ပၢႆးမၢၵ်ႈမီးဢၼ်ဝႃႈၼႆႉ ပဵၼ်ၵၢၼ်လဵပ်ႈႁဵတ်း ၵၢၼ်တႅပ်းတတ်းၸိူဝ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
သႄႇယူဝ်း၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းငၸုၼ်ႇ
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းငၸုၼ်ႇ
ပၢႆးမၢၵ်ႈမီး
ၵူၼ်းႁဝ်းတႅပ်းတတ်းၸိူင်ႉၼင်ႇႁိုဝ်
ပၢႆးမၢၵ်ႈမီးဢၼ်ဝႃႈၼႆႉ ၽႂ်ၶႂ်ႈလၢတ်ႈဝႃႈ ပဵၼ်ၸိူင်ႉၼၼ်ၸိူင်ႉၼႆၸိူင်ႉႁိုဝ်ၵေႃႉယဝ်ႉ၊ မၼ်းၵွၺ်းပဵၼ်လွင်ႈၵူၼ်းၸုမ်းၼိူင်ႈ တိတ်းတေႃႇၵွင်ႉၵၢႆႇၵပ်းသၢၼ်ၵၼ်ၼႂ်းၸူဝ်ႊပၢၼ်ၶဝ်ၵူႊဝၼ်းဝၼ်း ၼၼ်ႉၵွၺ်း။ ယွၼ်ႉပိူဝ်ႈဝႃႈ "တၢင်းတူင်ႇၼိုင်(ၾၢင်ႁၢင်ႊ)ပၢႆးမၢၵ်ႈမီး"ၵေႃႈ မၼ်းပိူင်းၼႄပၼ် "တၢင်းတူင်ႉၼိုင်(ၾၢင်ႁၢင်ႊ)ၵူၼ်းၵေႃႉလႂ်ၵေႃႉၼၼ် ဢၼ်ႁူမ်ႈပႃးၼႂ်း လွင်ႈပၢႆးမၢၵ်ႈမီးၼၼ်ႉယူႇယဝ်ႉ။ ႁဝ်းဢွၼ်ၵၼ်တႄႇလဵပ်ႈႁဵၼ်းတူၺ်း "ပၢႆးမၢၵ်ႈမီး" လူၺ်ႈ "ပိူင်ငဝ်ႈပိုၼ်ႉသီႇဢၼ်" ၼႂ်းၵၢၼ်တႅပ်းတတ်းသဵၼ်ႈၸႂ်ၵွၼ်ႇ။
မိၼ်းၸု၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းၵျွၵ်ႉသႄႇ
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းၵျွၵ်ႉသႄႇ
1186
လိူၼ်တီႇသႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
ပၢႆးမေႃၽၢႆႇဢၢႆႇထီႇလႄႈ သုၼ်ႇၵၢၼ်ငၢၼ်း
တီႈမိူင်းဢၼ်လွင်ႈႁုၼ်ႈမုၼ်းၶိုၼ်ႈယႂ်ႇ တူၵ်းလိုၼ်းၼၼ်ႉ ၸိူဝ်းပဵၼ်ၵပ်းၵၢႆႇလူၺ်ႈလွင်ႈၵၢၼ်ဢၢႆႇထီႇသေ ၽွင်းတိုၵ်ႉပဵၼ်ဝႃႈ တေႁဵတ်းသင်ဢမ်ႇႁူႉယူႇၼၼ်ႉ တီႈမိူင်းဢၼ်ႁုၼ်ႈမုၼ်းၶိုၼ်ႈယႂ်ႇယဝ်ႉၼၼ်ႉၸမ်ႉ လွၵ်းၵၢတ်ႇဢၢႆႇထီႇၼႆႉ ၶႂ်ႈၸမ်လု ၸမ်လုယူႇယဝ်ႉ။ ယွၼ်ႉပိူဝ်ႈၼၼ်လႄႈ ၽူႈလူင်ႉလႅၼ်ၵတ်ႉၶႅၼ်ႇၶဝ်လႆႈမႆႈၸႂ်ဝႃႈ ၽွင်းၵၢပ်ႈပၢၼ်ဢၢႆႇထီႇၼႆႉ ၵူဝ် ၽူႈလူင်ႉလႅၼ်ႇဢၢႆႇထီႇ လႆႈႁၢႆၵႂႃႇၼႆယဝ်ႉ။ တီႈတႄႉမၼ်း တီႈၵၢပ်ႈပၢၼ်ဢၢႆႇထီႇ ဢၼ်ဝႃႈၼၼ်ႉ တိုၼ်းလူဝ်ႇ ၽူႈလူင်ႉလႅၼ်ႇယူႇတႃႇသေႇယဝ်ႉ။
1186
လိူၼ်တီႇသႅမ်ႇပႃႇ
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:1186
496
လိူၼ်ၸၼ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၾႅပ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မၢတ်ႉၶျ်
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢေႇပရႄႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မေႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျုၼ်ႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျူႇလၢႆႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢေႃးၵၢတ်ႉ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်သႅပ်ႇထႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢွၵ်ႇထူဝ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၼူဝ်ႇဝႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
ပၢႆးမေႃၽၢႆႇဢၢႆႇထီႇလႄႈ သုၼ်ႇၵၢၼ်ငၢၼ်း
တူဝ်ယၢင်ႇမၼ်း ပေႃးတူၺ်းတီႈ မိူင်းဢၼ်ႁုၼ်ႈမုၼ်းၶိုၼ်ႈယႂ်ႇယဝ်ႉၼၼ်ႉ မိူၼ်ၼင်ႇၶွမ်ႇပၼီႇလူင် Google လႄႈ Apple ၼႆႉ ၸိုဝ်ႈယႂ်ႇလိုဝ်းလင်တႄႉတႄႉ။ သုၼ်ႇၼႃႈၵၢၼ်တႃငၢၼ်း တွၼ်ႈတႃႇ ၶွမ်ႇပၼီႇလူင်ၼၼ်ႉၵေႃႈ မီးသမ်ႉပေႃးၸွတ်ႇတူဝ်ႈမိူင်းယဝ်ႉ။ တီႈၼႂ်းၵႄႈ လွင်ႈၶႄႉၶဵင် ၶွမ်ႇပၼီႇလူင်ၸိူင်ႉၼၼ်ၼၼ်ႉ ၸိူဝ်းပဵၼ် ၽူႈလူင်ႉလႅၼ်ႇၶဝ်ၵေႃႈ လွင်ႈဝႃႈ မွၵ်ႇၼႃႈၵီႈ ဢၼ်ဝႃႈၼၼ်ႉ မၼ်းၵေႃႈဢမ်ႇလၢၵ်ႇလၢႆးသင်ၼင်ႇၵဝ်ႇ။ ပေႃးၽၢႆႇႁဝ်းၼႄလႆႈ လွင်ႈလူင်ႉလႅၼ်ႁဝ်းတႄႉတႄႉၸင် ႁူႉၵႃႈပိူၼ်ႈတေပၼ်သုၼ်ႇ ပၼ်တိုဝ်ႉတၢင်းယဝ်ႉ။ ၸိူဝ်းပဵၼ် ၽူႈလူင်ႉလႅၼ်ႇ​တ​ႄႉတႄႉၼႆႉ မွၵ်ႇၼႃႈၵီႈတႄႉတႄႉဝႃႈဝႃႈယဝ်ႉ။ဢဝ် ငိုၼ်းလိူၼ်၊ သုၼ်ႇ၊ ငိုၼ်းသူးထႅင်ႈလိူဝ် မဵတ်းသေ ႁွင်ႉဢဝ်ယႆးယွင်ႇယွင်ႇယဝ်ႉ။ လွၵ်းလၢႆးႁဵတ်းသၢင်ႈ လႄႈ ပိူင်တမ်း ၸိူဝ်းပဵၼ်ၶွမ်ႇပၼီႇလိုဝ်းလုမ်ႈၾႃႉၼႆႉ လႅၵ်ႈလၢႆႈၵႂႃႇယဝ်ႉ။ တူဝ်ယၢင်ႇမၼ်း မိူၼ်ၼင်ႇ ၶွမ်ႇပၼီႇလူင် တီႈမိူင်းဢမေႇရိၵၢၼ်ႇၼႆႉ ၶဝ်ၵူၺ်းပၵ်းၼႄဝႆႉ လုမ်းငဝ်ႈၸိုင်ႈၶဝ်တီႈ မိူင်းဢမေႇရိၵၢၼ်ႇသေ ပေႃးၵပ်းၵၢႆႇလူၺ်ႈ ၵၢၼ်ငၢၼ်း ဢၢႆႇထီႇမႃး ဢွၼ်ၵၼ်ၵႂႃႇဢၢပ်ႈၵႂႃႇပိူင်ႈ မိူင်းၼွၵ်ႈႁဵတ်းယဝ်ႉ။ မိူၼ်ၼင်ႇ မိူင်းၶႄႇ လႄႈ မိူင်းဢိၼ်းတီးယႃးၼႆႉ ငဝ်ႈငႃႇဢဵၼ်ႁႅင်းၵူၼ်းမီးၼမ်ၼႃႇလႄႈ တွၼ်ႈတႃႇ မိူင်းဝၼ်းတူၵ်း ၸိူဝ်းႁုၼ်ႈမုၼ်းၶိုၼ်ႈယႂ်ႇၼၼ်ႉ ပဵၼ်တီႈပၵ်းတႃတူၺ်းမႃးယဝ်ႉ။ ၵေႃႈတေႃႈမိူၼ်ၼင်ႇ တီႈၵုၼ်းဢေးသျႃး ၼင်ႇ ဝႅတ်ႉၼမ်း၊ လၢဝ်း၊ ၵမ်ႇပေႃးတီးယႃး ၸိူ်ဝးၼႆႉၵေႃႈ ယွၼ်ႉပိူဝ်ႈ ၸႂ်ႉသင်ႁဵတ်းၼင်ႇ၊ ပၼ်ၵႃႈႁိုဝ် ဢဝ်ၵႃႈၼၼ်ႉ၊ ဢမ်ႇၶိုၼ်းတွပ်ႇ မေႃထွမ်ဢဝ်ၵူၺ်းလႄႈ မိူဝ်းၼႃႈမႃးၼႆႉ တေၸၢင်ႈပဵၼ် လွၵ်းၵၢၼ်ဢၢႆႇထီႇမႃးယူၼႆ ႁၼ်ထိုင်ဝႆႉၸိူင်ႉၼၼ်ယဝ်ႉ။ ယွၼ်ႉပိူဝ်ႈၼၼ်​ႄႈလ ဢၢႆႇထီႇဢၼ်ဝႃႈၼႆႉ တေၸၢင်ႈပဵၼ် တိုဝ်ႉတၢင်းသုၼ်ႇၵၢၼ်ငၢၼ်း ဢၼ်ၸၢင်ႈမႃးၽႅဝ်ႈတီႈႁိူၼ်းတီႈယေးၼၼ်ႉယူႇယဝ်ႉ။
496
လိူၼ်တီႇသႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
ပၢႆးမေႃၽၢႆႇဢၢႆႇထီႇလႄႈ သုၼ်ႇၵၢၼ်ငၢၼ်း
ပေႃးႁိုင်ထႅင်ႈ ႁူဝ်သိပ်းပီဢၼ်ၼိုင်ႈ ၼႂ်းၵႃႈ ၸိူဝ်းပဵၼ်ၵၢၼ် ဢၢႆႇထီႇ ဢၼ်တေၸၢင်ႈႁုၼ်ႈမုၼ်းၶိုၼ်ႈယႂ်ႇမႃးၼၼ်ႉ လူင်ပွင်ၸိုင်ႈဢမေႇရိၵၢၼ်ႇ လႆႈၵူတ်ႇၵဵပ်းဢဝ်တူၺ်း တႃႇ 10 ဢၼ်သေ ပိုၼ်ၽၢဝ်ႇဝႆႉယဝ်ႉ။
496
လိူၼ်တီႇသႅမ်ႇပႃႇ
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:496
ပၢႆးမေႃၽၢႆႇဢၢႆႇထီႇလႄႈ သုၼ်ႇၵၢၼ်ငၢၼ်း
Information System Manager
တီႈႁူင်းၵၢၼ် ၶွမ်ႇပၼီႇၼိူင်ႈဢၼ်ၼႆႉ ၵၢၼ်ငၢၼ်း လႄႈ လၢႆးႁဵတ်းၵၢၼ်ၵၢၼ်းၸိူဝ်းၼႆႉ တွၼ်ႈတႃႇဝႆႉပိူင်တၢႆဢၼ်ဝႃႈၼႆႉ တေဢမ်ႇပဵၼ်လႆႈယဝ်ႉ။ လွင်ႈၵပ်းသိုပ်ႇ ပေႃႈလဵင်ႉ တင်း ၵူၼ်းႁဵတ်းၵၢၼ် ၼႆႉ ႁၢမ်ႉဢေႇမႃးသေ ၵူၼ်းႁဵတ်းၵၢၼ်ၼင်ႇၵၼ် ၶိုၼ်းဢုပ်ႉပိူင်ႇၵၼ်ၼႆႉ လႆႈဝႃႈ ပဵၼ်ၵၢပ်ႈပၢၼ်မၼ်းမႃးယဝ်ႉ။ ၽူႈၸတ်းၵၢၼ် မၼ်ႇၼေႇၵျႃႇ IS ဢၼ်ဝႃႈၼႆႉ ပဵၼ်မႃး ၵူၼ်းဢၼ်လႆႈတမ်းဝၢင်းၽႅၼ်ၵၢၼ် ပိူင်လူင် တႃႇၶွမ်ႇပၼီႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ လႆႈႁူႉပွင်ႇ ၸႅင်ႈလႅင်းၵပ်းၵၢႆႇလူၺ်ႈ ၼႃႈၵၢၼ်ၸဝ်ႈၵဝ်ႇ လီလီ။ တေလႆႈပဵၼ်ၵူၼ်း ဢၼ်လူင်ႉလႅၼ်ႇႁူႉႁၼ်ၼႃႈၵၢၼ်လီလီ။ လိူဝ်သေၼၼ်ႉ တေလႆႈႁူႉပႃး လွင်ႈ Server ၊ Bandwidth ဢၼ်ၶွမ်ႇပၼီႇၸႂ်ႉတိုဝ်းဝႆႉယူႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ တေလႆႈပဵၼ် ၵူၼ်းဢၼ်မေႃဢဝ် ပၢႆးပႆႇၺႃႇလွင်ႈလွၼ်ႉၶၢဝ်ႇသေ တေႁဵတ်းႁိုဝ်မႃးလေႃးသႂ်ႇ ၼႃႈၵၢၼ်ၸဝ်ႈၵဝ်ႇ ႁႂ်ႈပေႃးမီး ၼမ်ႉတွၼ်းၽွၼ်းလီ ဢၼ်ဝႃႈၼၼ်ႉ မၼ်းတေလႆႈမီး တူဝ်ထူပ်း ဢၼ်ယၢမ်ႈလဵပ်ႈႁဵၼ်းမႃးသေ တေလႆႈဢဝ်မေႃမႃးႁူမ်ႈၵၼ်ယဝ်ႉ တေလႆႈပဵၼ်ၵူၼ်းၸၢင်ႈတႅပ်းတတ်း ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
တီႈမိူင်းၶဝ်တႄႉ ပေႃးဝႃႈပဵၼ်ဢွင်ႈတီႈ တွၼ်ႈတႃႇ ၽူႈၸတ်းၵၢတ် IS ၼၼ်ႉၼႆ ၶဝ်ၵႆႉတိူဝ်းလိူၵ်ႈဢွၼ် ၽူႈဢၼ်ႁပ်ႉလႆႈၶူးဝႆႉ ၸိူဝ်းဢၼ်တိူဝ်းလူင်ႉလႅၼ်ႇသေတၢင်ႇၸိူဝ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ တၢမ်တူဝ်းၸဝ်ႈၵဝ်ႇၵေႃႈ တေလႆႈမီးတူဝ်ထူပ်းဝႆႉ။ ပေႃးဝႃႈၸဝ်ႈၵဝ်ႇၵေႃႈ လႆႈႁပ်ႉၸုမ်ႈၶူးဝႆႉ ၸွမ်းၼင်ႇ ၸဝ်ႈၵၢၼ် ၶႂ်ႈလႆႈၼၼ်ႉၸိုင် တေၸၢင်ႈလႆႈၸၼ်ႉထၢၼ်ႈ ဢၼ်မီးတိုဝ်ႉတၢင်းလီၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ သင်ၸိူဝ်ႉဝႃႈ တီႈၸဝ်ႈၵဝ်ႇမီးၼမ်ႉၵတ်ႉတၢင်းမေႃ ဢၼ်ၸၢင်ႈႁပ်ႉဢဝ်လႆႈ ပုၼ်ႈၽွၼ်းဢၼ်ယႂ်ႇလႄႈ ၸၢင်ႈၶဝ်ႈဢဝ်လႆႈတီႈယူႇ ဢၼ်ဢမ်ႇၸၢင်ႈၶဝ်ႈလႆႈငၢႆႈငၢႆႈၼၼ်ႉၸိုင် ငိုၼ်းႁူဝ်လိူၼ် ၼိူင်ႈပီၼႆႉ ၸၢင်ႈလႆႈတႄႇဢဝ် တေႃႇလႃႇ 92000 တေႃႈ ၼိူင်ႈသႅၼ်ႈယဝ်ႉ။