ၵျိၼ်းၻၢၼ်းၵျူဝ်း၊_ၶုၼ်သိုၵ်းလူင်
တႄႇပဵၼ်ပၢင်တိုၵ်း
ၻၢၼ်းၵျူဝ်းၶဝ် ၽႃႇၺႃးတပ်ႉမႃႉမႅၵ်ႇသီႇၵူဝ်ႇ တီႈၽၢႆႇႁွင်ႇတၢင်းလူင် လႄႈယိုဝ်းသႂ်ႇ။ တပ်ႉမႃႉၶဵၼ် ၵိုတ်းၵႂႃႇလႄႈ ၻၢၼ်းၵျူဝ်း ၶဝ်ၼႅတ်ႈ လႅၼ်ႈလူင်းပႅပ်ႉ ၼႂ်းႁွင်ႈႁႅင်ႈပႃႇၼၢမ်ၵိုၼ် ၵမ်းၼိုင်ႈယဝ်ႉ ၵႂႃႇၸူးၶိုၼ်း တီႈ ႁိူၼ်းႁၢမ်း။ မိူဝ်ႈၸမ်တေထိုင် ႁိူၼ်းႁၢမ်းၼၼ်ႉ တပ်ႉမႃႉမႅၵ်ႇသီႇၵူဝ်ႇ ၶဝ်ႈယဵပ်ႇလႄႈ ၻၢၼ်းၵျူဝ်းၶဝ်ယိုဝ်းၶိုၼ်း။ ၶဵၼ်လႆႈႁူၼ်ၵႂႃႇ။ ၶဵၼ်မီးယူႇ တီႈႁိူၼ်းႁၢမ်းၼၼ်ႉၵမ်ႈၽွင်ႈလႄႈ ၻၢၼ်းၵျူဝ်းၶဝ်လႆႈတိုၵ်း ႁိမ်ၶိုၼ်း။ တေႃႇထိုင်ၽႅဝ်ၼႂ်း ႁိူၼ်းႁၢမ်းၼၼ်ႉ လႆႈသုမ်းၵူၼ်း(16) ၵေႃႉ လႄႈ မႃႉတၢင်ႇၶဝ်ႈၼမ်ႉတၢင်းၵိၼ်တင်းမူတ်း ၼႆယဝ်ႉ။ ဢမ်ႇႁိုင်ဢမ်ႇၼၢၼ်း ၸဝ်ႈသိုၵ်းလူင်မီႇလႅၼ်ႇ ၽၢႆႇမႅၵ်ႇသီႇၵူဝ်ႇ ဢွၼ်တပ်ႉမႃႉတင်းမူတ်း မႃးလွမ်ႉႁိူၼ်းႁၢမ်းၼၼ်ႉဝႆႉ။ မိူဝ်ႈႁူႉဝႃႈ လႆႈၶၢမ်ႇလွမ်ႉဝႆႉ။ ဢမ်ႇမီးတၢင်းဢွၵ်ႇယဝ်ႉ ၼႆၼၼ်ႉ ၶုၼ်သိုၵ်းလူင်ၻၢၼ်းၵျူဝ်း ပၼ်ႁႅင်း လုၵ်ႈၼွင်ႉယဝ်ႉ ဢဝ်မိုဝ်းပွမ်မၼ်း ပဵၼ်လၵ်းသေၵိၼ်ႇၵၢဝ်ႇဝႃႈ“တေတိုၵ်းတေႃႇတၢႆ၊ တေဢမ်ႇယွမ်းဝၢင်းၶိူင်ႈ”ၼႆယဝ်ႉ ဢဝ်တဝ်ႈလဝ်ႈမၼ်း ႁိုဝ်ႈပၼ်ၵိၼ် ၵေႃႉဢိုၵ်ႉ ႁႂ်ႈၸေးၵူၼ်း။ လွမ်ႉဝႆႉလႆႈယဝ်ႉၼၼ်ႉ ၸဝ်ႈသိုၵ်းလူင်မီႇလႅၼ်ႇ ႁႂ်ႈၶုၼ်သိုၵ်းလူင်ရေႇ မွၼ်ႇလဵၼ်း (Ramon Laine) ႁဵတ်းၽွင်းၶဵဝ် ၵႂႃႇလၢတ်ႈ“ႁႂ်ႈဝၢင်းၶိူင်ႈ၊ ဢမ်ႇၶႂ်ႈႁႂ်ႈတၢႆလၢႆလၢႆ” ၼႆလႄႈ ၶုၼ်သိုၵ်းလူင် ၻၢၼ်းၵျူဝ်းတွပ်ႇဝႃႈ“မၢၵ်ႇၵွင်ႈ ႁဝ်းမီးၼမ်ယူႇ။ တေတိုၵ်းတေႃႇတၢႆ” ၼႆယဝ်ႉ။ (11:00)မူင်း သိုၵ်းမႅၵ်ႇသီႇၵူဝ်ႇ တိုၵ်းၽၵ်းတူလူင်ၽၢႆႇတူၵ်း၊ ၶၢမ်ႈႁူဝ်ႉ ၽၢႆႇၸၢၼ်းသေ ၶဝ်ႈၸူးပႅင်ႇသဵတ်ႈ။ လိုပ်ႈႁေႃႈၶဵၼ်လႆႈသေတႃႉ ၶုၼ်သိုၵ်းလူင်ၻၢၼ်းၵျူဝ်း တိူဝ်ႉဝၢတ်ႇ တီႈဢူၵ်းသေ တူၵ်းသုမ်းၵႂႃႇ။ ၶုၼ်ႁၢၼ်ဝီႇလဵၼ်း (Vilain) ပုတ်ႈၵွၼ်းတပ်ႉသေ သိုပ်ႇတိုၵ်း။ တၢႆဝၢတ်ႇ ၼမ်တင်းသွင်ၽၢႆႇ။ ၽၢႆႇပႅင်ႇသဵတ်ႈၼၼ်ႉ မႃႉတၢင်ႇၶဝ် ပၢႆႈယဝ်ႉလႄႈ ဢမ်ႇမီးၼမ်ႉ၊ ဢမ်ႇမီးတၢင်းၵိၼ်သင်သေယိူင်ႈ။ ၵူၼ်းဝၢတ်ႇ ယွၼ်းၵိၼ် ၼမ်ႉၵေႃႈ ဢမ်ႇလႆႈလဵင်ႉ။ ႁၼ်ၼမ်ႉမေႃႇ မီးဝႆႉယူႇတီႈ ၵၢင်သူၼ်ၵေႃႈ ဢမ်ႇၸၢင်ႈၵႂႃႇတဵၵ်း။ ၶေႃးႁႅင်ႈ၊ လႅတ်ႇမႆႈၵေႃႈ မိူၼ်ၶႃငႅၼ်းၶဝ်ယူႇၵူႈၶၢဝ်း။ သိုၵ်းပႆတိၼ် မႅၵ်ႇသီႇၵူဝ်ႇၽႅဝ်မႃးထႅင်ႈမွၵ်ႈ(1,200 -1,400)။ ၸဝ်ႈသိုၵ်း လူင်မီႇလႅၼ်ႇ ၸႂ်ႉၶုၼ်သိုၵ်းလူင်ရေႇမွၼ်ႇ ၵႂႃႇလၢတ်ႈ ႁႂ်ႈဝၢင်းၶိူင်ႈထႅင်ႈ ပွၵ်ႈၵမ်းသွင်။ ႁူဝ်သိုၵ်းလူင်မေႃႇၸိၵ်ႉၵီႇ (Sgt.VincentMorzycki) တွပ်ႇဝႃႈ “ႁဝ်းႁူႉၸၵ်းၾီတၢႆၵူၺ်း။ ႁဝ်းဢမ်ႇႁူႉၸၵ်း လွင်ႈဝၢင်းၶိူင်ႈ။ ယႃႇမႃးလၢတ်ႈ ၵႂၢမ်းဢမ်ႇၶဝ်ႈပိူင်” ၼႆလႄႈ လႆႈသိုပ်ႇတိုၵ်းၵၼ်ထႅင်ႈ။ ၶၢဝ်းတၢင်းတိုၵ်းၵၼ် ႁိုင်(4)ၸူဝ်ႈမူင်းယဝ်ႉၼၼ်ႉ ၽၢႆႇပႅင်ႇသဵတ်ႈ ဢၼ်တိုၵ်ႉသိုပ်ႇတိုၵ်းလႆႈယူႇၼၼ်ႉ ၵိုတ်း(32)ၵေႃႉ ၵူၺ်းယဝ်ႉ။ ဝၢႆးဝၼ်း(2:00)မူင်း ၸိူဝ်းတိုၵ်းလႆႈၵိုတ်း(20)ၵေႃႉ။ (2:30)မူင်း ၶုၼ်ႁၢၼ် ဝီႇလဵၼ်း တူၵ်းသုမ်းၵႂႃႇ။ ၶုၼ်ႁၢၼ်မူးၻေႇ ပုတ်ႈၵွၼ်း တပ်ႉသိုပ်ႇတိုၵ်း။ ႁူဝ်ၶမ်ႈ (5:00)မူင်း ၾႆးမႆႈၶႃးမုင်းႁိူၼ်းႁၢမ်း။ သိုၵ်းပႅင်ႇသဵတ်ႈ ဢၼ်တိုၵ်ႉ တိုၵ်းလႆႈၼၼ်ႉ ၵိုတ်း(12)ၵေႃႉ။ ၸဝ်ႈသိုၵ်းလူင်မီႇလႅၼ်ႇ သင်ႇႁႂ်ႈယွမ်း ပွၵ်ႈၵမ်းသၢမ်ၵေႃႈ ဢမ်ႇယွမ်း။ တိုၵ်းၵၼ်ထႅင်ႈ။ ၽၢႆႇပႅင်ႇသဵတ်ႈၶဝ် လႆႈ ၶၢမ်ႇတိၺွပ်းၵႂႃႇ(5)ၵေႃႉသေ ႁိူၼ်းႁၢမ်းလူင် ဢၼ်ၶဝ်ပိုင်ႈဝႆႉယူႇၼၼ်ႉၵေႃႈ တူၵ်းသုမ်းပၼ် မႅၵ်ႇသီႇၵူဝ်ႇၵႂႃႇယူႇယဝ်ႉ။ ႁူဝ်ၶမ်ႈ (5:30) ၼၼ်ႉ ၵိုတ်းၸုမ်းၶုၼ်ႁၢၼ် မူးၻေႇ ၸိူဝ်းယူႇၼႂ်းၶွၵ်ႈမႃႉသေ ၶၢမ်ႇတိုၵ်းယူႇၼၼ်ႉၵူၺ်းယဝ်ႉ။ ႁူဝ်ၶမ်ႈ(6:00) မၢၵ်ႇမိုဝ်ႉၸိုၼ်းယၢမ်းၶဝ် သဵင်ႈမူတ်းယဝ်ႉ။ ၵူၼ်းတိုၵ်ႉ တိုၵ်းလႆႈၼၼ်ႉ ၵိုတ်း(5)ၵေႃႉၵူၺ်းယဝ်ႉလႄႈ ၶုၼ်ႁၢၼ်မူးၻေႇ ၸိသင်ႇ ဢဝ်ႁွၵ်ႇယၢဝ်း ဢွၵ်ႇတႅင်းၶဵၼ်သေ သိုပ်ႇတိုၵ်းထႅင်ႈ။ မိူဝ်ႈၶဝ် လႅၼ်ႈဢွၵ်ႇပူၼ်ႉ ႁူဝ်ႉဢုတ်ႇၵႂႃႇၼၼ်ႉ လႆႈႁၼ်ပၢၵ်ႇၵွင်ႈငႃ တဵမ်ၵႂႃႇသဵင်ႈ။ ၵူၼ်းသွင်ၵေႃႉ ဢၼ်ဢွၵ်ႇမႃးဢွၼ်တၢင်း ပိူၼ်ႈၼၼ်ႉ ၺႃးယိုဝ်းသေ လူမ်ႉတၢႆၵႂႃႇ ၵမ်းလဵဝ်။ မိူဝ်ႈၶဵၼ်ယိုဝ်းသႂ်ႇ မေႃးတေးၼၼ်ႉ သိုၵ်းႁၢၼ် ဝိၵ်ႇတႃႇၵႅတ်ႉတူဝ်း (Victor Catteau) ၼႅတ်ႈၵျွၵ်းႁႄႉၽၢႆႇ ၼႃႈမူးၻေႇ သေတႃႉ တိူဝ်ႉဝၢတ်ႇ ၼင်ႇၵၼ်သေ လူမ်ႉလူင်းၵႂႃႇ တင်းသွင်ၵေႃႉ။ ယၢမ်းၼၼ်ႉ ၽၢႆႇမႅၵ်ႇသီႇၵူဝ်ႇ ၸဝ်ႈႁၢၼ် ၵွမ်းပူဝ်ႉ(ၸ်) (Maj: Compos) ႁၢမ်ႈၵူၼ်းမၼ်းယဝ်ႉ သင်ႇႁႂ်ႈပႅင်ႇသဵတ်ႈ ဝၢင်ႈၶိူင်ႈသေ ႁႂ်ႈၵိုတ်းသိုၵ်း။ ႁူဝ်သိုၵ်း ၾီးလိပ်ႉမဵၼ်း(Cpl: Phillipe Maine) ဢၼ်တိုၵ်ႉ ၵိုတ်းဝႆႉယူႇ ၵေႃႉလဵဝ်ၵူၺ်းၼၼ်ႉ တွပ်ႇဝႃႈ ‘‘ပေႃးၶႂ်ႈႁႂ်ႈၵိုတ်းသိုၵ်း တေဢမ်ႇလႆႈသိမ်း ၶိူင်ႈၵၢင်ႇၵဝ်။ တေလႆႈလုမ်းလႃး ၽူႈၵွၼ်းတပ်ႉ ဢၼ်ဝၢတ်ႇၸဵပ်းၼႆႉ” ၼႆ လႄႈ မႅၵ်ႇသီႇၵူဝ်ႇၽွမ်ႉပၼ်သေ ပၢင်တိုၵ်းၸင်ႇလႆႈၵိုတ်းၵႂႃႇ။ ၸဝ်ႈႁၢၼ် ၵွမ်းပူဝ်ႉ(ၸ်) ဢွၼ်ၵူၼ်း ဢၼ်ၶဝ်တိၺွပ်းလႆႈမႃး သၢမ်ၵေႃႉ ၵႂႃႇၸူးလႄႈ ၸဝ်ႈသိုၵ်းလူင်မီႇလႅၼ်ႇ တူၵ်းၸႂ်သေ ထၢမ်ဝႃႈ ‘‘ၶဵၼ်ဢၼ် ၶၢမ်ႇတိုၵ်းႁဝ်းယူႇတင်းဝၼ်းၼၼ်ႉ ၵိုတ်းၼႆႉၵူၺ်းႁႃႉ။ ၶဝ်ၸိူဝ်းၼႆႉ ဢမ်ႇၸႂ်ႈၵူၼ်း။ ပဵၼ်ၾီႁၢႆႉလူင်ဢိူဝ်ႈ” ၼႆယူႇယဝ်ႉ။ ဝၢႆးၼၼ်ႉ ႁႂ်ႈမေႃယႃ ၸဝ်ႈႁၢၼ် ၾရၢၼ်ႇသိတ်ႉ(သ်)ၵူဝ်ႇ တႃလႃဝီးရႃး (Maj: Francisco Talavera) လုမ်းလႃး ၶုၼ်ႁၢၼ်မူးၻေႇသေတႃႉ ဝၢတ်ႇၸဵပ်းႁႅင်းၼႃႇလႄႈ လႆႈတူၵ်းသုမ်းၵႂႃႇ မိူဝ်ႈ 8.5.1863 ယူႇယဝ်ႉ။ သိုၵ်းပႅင်ႇသဵတ်ႈ ၸိူဝ်းလႆႈၶၢမ်ႇတိၺွပ်းၼၼ်ႉ ၵႂႃႇၶင်ဝႆႉ တီႈလႃးႁူဝ်ယႃး (La Joya) သေ မိူဝ်ႈလႅၵ်ႈၵူၼ်းသိုၵ်း ၸိူဝ်းတိၺွပ်းလႆႈ ၼႂ်းပၢင်တိုၵ်းၵၼ်ၼၼ်ႉ ၶဝ်လွတ်ႈမႃးၶိုၼ်း မိူဝ်ႈ 14.7.1863 ယူႇယဝ်ႉ။