cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
ယႄးဢၢႆႇ၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းထဝႄႇ
ဝၢၼ်ႈယႄးဢၢႆႇ  (ရဲအိုင်ရွာ, Yeaing) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇမွင်ႇမႄႇသျွင်ႇ၊ ၸႄႈဝဵင်းထဝႄႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈထဝႄႇ၊ ၸႄႈတိူင်းတၼိၼ်းတႃႇယီႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 177,030 ယဝ်ႉ။
ဢၢင်ႈဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းထဝႄႇ
ၵျွၵ်ႉၽျႃႇ၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းၵျွၵ်ႉသႄႇ
ဝၢၼ်ႈၵျွၵ်ႉၽျႃႇ  (ကျောက်ဖျာရွာ, Kyaukhpyar) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇတွင်ႇတေႃႇ၊ ၸႄႈဝဵင်းၵျွၵ်ႉသႄႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈပၢင်ႇဢူး၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 190598 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇၸလေႇၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 3439 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 3139 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 6578 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းၵျွၵ်ႉသႄႇ
ၼၢၼ်းၵၢၼ်ႇ၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းတႃႇၸီႇ
ဝၢၼ်ႈၼၢၼ်းၵၢၼ်ႇ  (နှမ်းကန်ရွာ, Hnankan) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇၼၢၼ်းၵၢၼ်ႇ၊ ၸႄႈဝဵင်းတႃႇၸီႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈမဵၵ်ႉထီႇလႃႇ၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 218340 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇၼၢၼ်းၵၢၼ်ႇၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 478 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 603 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 1081 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ဢၢင်ႈဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းတႃႇၸီႇ
ၵၢၼ်ႇတႃႇ၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၵူၺ်းဢၢႆႇ
ဝၢၼ်ႈၵၢၼ်ႇတႃႇ  (ကန်သာရွာ, Kanthar) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇၵူၺ်းဢၢႆႇ၊ ၸႄႈဝဵင်းမဵၵ်ႉထီႇလႃႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈမဵၵ်ႉထီႇလႃႇ၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 193705 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇၵူၺ်းဢၢႆႇၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 1594 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 1940 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 3534 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းမဵၵ်ႉထီႇလႃႇ
ပၻပ်ႉၸႃႇၵူင်း (ၸလိင်ႇၵတူႇ)၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းတွင်ႇတႃႇ
ဝၢၼ်ႈပၻပ်ႉၸႃႇၵူင်း (ၸလိင်ႇၵတူႇ)  (ပဒပ်စာကုန်း (စလင်္ဂသူ)ရွာ, Padatsarkone(Salingathu)) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇပၻပ်ႉၸႃႇၵူင်း (ၸလိင်ႇၵတူႇ)၊ ၸႄႈဝဵင်းတွင်ႇတႃႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈမျိၼ်းၶျၢၼ်ႇ၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 191528။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇပၻပ်ႉၸႃႇၵူင်း (ၸလိင်ႇၵတူႇ)ၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 1203 ၊ ယိင်း 1361 သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 2564 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းတွင်ႇတႃႇ
ၵိၼ်းၸဵင်ႇၸေး (တူၵ်း)၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းမျိတ်ႉတႃး
ဝၢၼ်ႈၵိၼ်းၸဵင်ႇၸေး (တူၵ်း)  (ကင်းစိန်ဈေး (အနောက်)ရွာ, Kinseinzay(West)) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇၵိၼ်းၸဵင်ႇၸေး၊ ၸႄႈဝဵင်းမျိတ်ႉတႃး၊ ၸႄႈတွၼ်ႈၵျွၵ်ႉသႄႇ၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 190879 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇၵိၼ်းၸဵင်ႇၸေးၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 635 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 716 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 1351 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းမျိတ်ႉတႃး
ရႃႇႁုလႃႇ ၼုင်ႈသၢင်ႇၵၢၼ်း
ၸဝ်ႈၼၢင်းယသေႃႇတရႃႇၼႆႉ ႁႂ်ႈၵေႃႉပဵၼ်ပေႃႈလႄႈ ရႃႇႁုလႃႇထူပ်းၵၼ်ယဝ်ႉ ၸင်ႇပွႆႇရႃႇႁုလႃႇၵႂႃႇၸွမ်းတမ်ႈတီႈၽြႃးပဵၼ်ၸဝ်ႈယဝ်ႉ။ ၸင်ႇသင်ႇဝႃႈ "လုၵ်ႈႁၵ်ႉရႃႇႁုလႃႇဢိူၺ်း - ၽြႃးပဵၼ်ၸဝ်ႈ ဢၼ်ပဵၼ်ၸဝ်ႈပေႃႈၼၼ်ႉ မီးဝႆႉ ဢုမ်လူင် ဢၼ်ထႅမ်ဝႆႉ ၵႅဝ်ႈသႅင်ငိုၼ်းၶမ်း တဵမ်တင်းသီႇလုၵ်ႈဢိူဝ်ႈ။ ၵႂႃႇယွၼ်းၶူဝ်းၵိုတ်းၶွင်ပူၺ်ႈ ဢၼ်ပဵၼ်ဢုမ်ၸိူဝ်းၼၼ်ႉ တီႈၸဝ်ႈပေႃႈလႃႈ" ဝႃႈၼင်ႇၼႆ။ ဢုမ်လူင်သီႇလုၵ်ႈ ဢၼ်ၵိုင်ႇထိူၵ်ႈၵႃႈၶၼ်ယႂ်ႇလူင် ဢၼ်ဢမ်ႇလီဢဝ်ၼိူင်းတင်းၵႅဝ်ႈသႅင်ငိုၼ်းၶမ်းၼၼ်ႉတႄႉ ပဵၼ်ၵႅဝ်ႈလူင်ရတၼႃႇသတ်ႉၸႃႇသီႇယိူင်ႈၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ '''ယၵိၼ်ၸိ ဝိတ်တံ ဢေၻဝႃ ႁုရံဝႃ သၷ်ၷေသုဝႃ ယံရတၼံ ပꧣီတံ ၼၼေႃသမ်မံ ဢတ်တိ တထႃၷတေၼ ဢိတံပိ ၿုၻ်ၻေ ရတၼံ ပꧣီတံ။''' ရတၼႃႇၵႅဝ်ႈသႅင် ဢၼ်မီးၼႂ်းမိူင်းၶူင်းၵၢင်ၼႆႉလႄႈသင်၊ ရတၼႃႇၵႅဝ်ႈသႅင် ဢၼ်မီးတီႈၶူင်းၵၢင်တၢင်ႇဢၼ်ၼၼ်ႉလႄႈသင်၊ ရတၼႃႇၵႅဝ်ႈသႅင် ဢၼ်မီးတီႈၽီၶဝ်ၼၼ်ႉလႄႈသင် ဢမ်ႇတႅၵ်ႈၼိူင်းတင်းရတၼႃႇၵႅဝ်ႈသႅင် ဢၼ်မီးတမ်ႈတီႈၽြႃးပဵၼ်ၸဝ်ႈၼၼ်ႉလႆႈ။ ၽြႃးပဵၼ်ၸဝ်ႈၼႆႉ ႁႃႁၼ်ရတၼႃႇ ဢရိယသတ်ႉၸႃႇသီႇယိူင်ႈႁင်းၵွႆးသေ ယင်းပၢႆၽႄမႅင်ႇပၼ်ပႃး ဝေႇၼေႇယၶဝ်ထႅင်ႈၵွၼ်ႇယဝ်ႉ။ ရတၼႃႇၵႅဝ်ႈသႅင်ဢၼ်ၼႆႉ လုၵ်ႈႁၵ်ႉရႃႇႁုလႃႇထုၵ်ႇထိူၵ်ႈလႆႈယူႇ။ တီႈၼႂ်းၸႂ်ၸဝ်ႈၼၢင်းယသေႃႇတရႃႇၵေႃႈ ၶူဝ်းၵိုတ်းၶွင်ပူၺ်ႈၸိူဝ်းၼၼ်ႉ ၵဝ်ႇၵေႃႈထုၵ်ႇလႆႈပိူင်ႇယူႇ။ ၵူၺ်းၵႃႈ ၽြႃးပဵၼ်ၸဝ်ႈၼႆႉ ၵွပ်ႈယွၼ်ႉလၢႆလၢႆလွင်ႈသေ တေႃႇယၢမ်းလဵဝ် ယင်းပႆႇတႄႇတင်ႈသႃႇသၼႃႇ ၽိၵ်ႉၶုၼီႇၶဝ်ၵွၼ်ႇ။ ပေႃးယၢမ်းၸဝ်ႈတႄႇတင်ႈၼၼ်ႉ ၵဝ်ၵေႃႈ တေႁပ်ႉပဵၼ်ၽိၵ်ႉၶုၼီႇသေ တေၽိုၵ်းသႃ တိုဝ်းၵမ်ၸွမ်းၼင်ႇ တေႇသၼႃႇဢၼ်ၽြႃးပဵၼ်ၸဝ်ႈႁေႃးဝႆႉၼၼ်ႉယဝ်ႉ တေၶတ်းၸႂ် ႁႂ်းလႆႈဢွၵ်ႇပူၼ်ႉမူၼ်ႉလွတ်ႈလွင်ႈတုၵ်ႉၶၶၢၼ်ၸႂ်တင်းလူင်ယူႇ။ ပေႃးလႆႈမူၼ်ႉပူၼ်ႉလွတ်ႈယဝ်ႉ တေႁေႃးၼႄတြႃးၸဝ်ႈ ဢၼ်မီးၵေးၸူးယႂ်ႇၼမ်လူင်ၼၼ်ႉ ပၼ်ၵူၼ်းၼမ်သေ တေဢဝ်ၽဝ်ၵဝ်ၽင်ဝႆႉၸွမ်း။ လုၵ်ႈႁၵ်ႉၵဝ်ရႃႇႁုလႃႇၵေႃႈ ဢမ်ႇၵိုင်ႇလီသဵင်ႈယၢမ်းလွၵ်ႇလွၵ်ႇလၢႆလၢႆ ၸွမ်းလွင်ႈမူၼ်ႈသိူဝ်းၼႂ်းႁၢင်ႈႁေႃယဝ်ႉ။ သင်ဝႃႈယႂ်ႇမူႈမႃးၸွမ်းၶေႃႈသင်ႇသွၼ်ၸဝ်ႈပေႃႈ ပုတ်ႉထၸဝ်ႈၼႆ တေႁပ်ႉလႆႈရတၼႃႇၵႅဝ်ႈသႅင် ဢၼ်ဢမ်ႇတႅပ်းတတ်းၵႃႈၶၼ်မၼ်းလႆႈၼၼ်ႉသေ တေမီးၽွၼ်းလီတႄႉတႄႉ - ၸင်ႇဝူၼ်ႉၸိူင်ႉၼႆသေ ဝႃႈတီႈလုၵ်ႈႁၵ်ႉရႃႇႁုလႃႇႇဝႃႈ "ရႃႇႁုလႃႇ - ၵႂႃႇတီႈၸဝ်ႈပေႃႈသေ ယွၼ်းဢဝ်ၶူဝ်းၵိုတ်းၶွင်ပူၺ်ႈလႄႈ" ၼႆယဝ်ႉ ၸင်ႇပွႆႇၵႂႃႇၸူးၽြႃးပဵၼ်ၸဝ်ႈယူႇယဝ်ႉ။ ရႃႇႁုလႃႇၵေႃႈ ၸင်ႇၸူမ်းၸူမ်းသိူဝ်းသိူဝ်းသေ ၵႂႃႇၸူးတမ်ႈတီႈၽြႃးပဵၼ်ၸဝ်ႈယဝ်ႉ ပေႃးၽႅဝ်ႁိမ်းၽြႃးပဵၼ်ၸဝ်ႈၵေႃႈ လႆႈၶၢမ်ႇတၢင်းမႅတ်ႉတႃႇၽြႃးပဵၼ်ၸဝ်ႈ ဢၼ်ၵတ်းယဵၼ်ၼၼ်ႉ ႁူမ်ႇငမ်းမႃးၵမ်းလဵဝ်။ ၵွပ်ႈၼၼ်လႄႈ "သုၶေတေ သမၼ သႃယႃတိ" "ဢေႃ ၸဝ်ႈႁဝ်းတီႈၶႃႈ ႁူမ်ႈငဝ်းၸဝ်ႈႁဝ်းၼႆႉ ႁဵတ်းႁႂ်ႈၶႃႈလႆႈၵတ်းယဵၼ်ဝႆႉၶႃႈဢေႃႈ" လွတ်ႈႁေႃးၼင်ႇၼႆ။ ၽြႃးပဵၼ်ၸဝ်ႈၵေႃႈ ၸင်ႇဢဝ်ထမ်ႇမတြႃးၵႅဝ်ႈသႅင် ဢၼ်ထိူၵ်ႈၵႃႈၶၼ်ယႂ်ႇလူင်ၼၼ်ႉ ႁဵတ်းပဵၼ်ၶူဝ်းပုတ်ႈၶွင်ပူၺ်ႈသေ ပၼ်လုၵ်ႈၸၢႆး။ ၸင်ႇၸႂ်ႉၸဝ်ႈသႃႇရိပုတ်ႉတရႃႇ ၼုင်ႈပၼ်သၢင်ႇၵၢၼ်းရႃႇႁုလႃႇယူႇယဝ်ႉ။ ရႃႇႁုလႃႇမထေႇ ၸဝ်ႈဢၼ်မႂ်ႇမႃးပႃးတႂ်ႈႁူမ်ႈငဝ်းၽြႃးပဵၼ်ၸဝ်ႈ၊ တြႃးၸဝ်ႈၼၼ်ႉ ၶတ်းၸႂ်ၽိုၵ်းသႃတိုဝ်းၵမ် ဝိပသ်သၼႃႇတြႃးၸဝ်ႈလႄႈ ဢမ်ႇႁိုင်လႆႈပဵꧣ်ရႁၢၼ်းတႃႇၵႂႃႇယူႇယဝ်ႉ။ ရႃႇႁုလႃႇၼႆႉ ပဵၼ်ၵေႃႉဢၼ်လႆႈပုတ်ႈၶူဝ်းပူၺ်ႈဢၼ်မီးၵေးၸူးယႂ်ႇလူင်လၢင်ၼၼ်ႉလႄႈ ပဵꧣ်ဢၼ်ၵၢမ်ႇလီတႄႉတႄႉယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ၼႃႈလိၵ်ႈ ႔႔၊ ပပ်ႉ - ႁၢင်ႈပိုၼ်းပုတ်ႉထၸဝ်ႈ| တႅမ်ႈ - သြႃႇလူင်ဢူးၵူဝ်ႇဢိင်ႇၵႃႇ (ၽူႈၼႄတြႃးဝိပသ်သၼႃႇလုမ်ႈၾႃႉ)
ဢေႇပရႄႇ 2012
(26) ဝၼ်း
5
ထၢၼ်ၽွင်းလူင် ၵၢၼ်ၼႂ်းမိူင်း
တီႈ ထၢၼ်ၽွင်းလူင် ဢၼ်မီးတီႈ မိူင်းမျၼၢ်ႇမႃႇၼၼ်ႉ ၵပ်းၵၢႆႇလူၺ်ႈ ၵၢၼ်ၼႂ်းမိူင်းသေ မီးဝႆႉ ထၢၼ်ၽွင်းလူင် ၵၢၼ်ၼႂ်းမိူင်း ယဝ်ႉ။ ၽွင်းလူင် ၵၢၼ်ၼႂ်းမိူင်း ယၢမ်းလဵဝ်တႄႉ ပဵၼ် ၸွမ်သိုၵ်း ၸူဝ်းထုတ်ႉယဝ်ႉ။ ၵႅမ်ၽွငင်းလူင်ၼႆႉ ပဵၼ် ၸွမ်သိုၵ်းတၢၼ်းလႅင်ႇ၊ ၶုၼ်ပွင်ၵၢၼ် ပဵၼ် ဢူးၶႅင်ႇထုၼ်းဢူး၊ ၵႅမ်ၶုၼ်ၼၢမ်းၵၢၼ်ၼႆႉ ပဵၼ် ဢူးၺၢၼ်ႇလိၼ်းထူၺ်းသေ ၶုၼ်ၼၢမ်းၵၢၼ်ၼႆႉ ပဵၼ် ဢူးမွင်ႇမွင်ႇမျိၼ်ႉယဝ်ႉ။
ပိူင်ၽွတ်ႈႁႅၼ်း
တီႈၽၢႆႇတႂ်ႈ ထၢၼ်ၽွင်းလူင် ၵၢၼ်ၼႂ်းမိူင်းၼႆႉ လႆႈၸႅၵ်ႇဝႆႉ ႁွင်ႈၵၢၼ်လူင် ၼင်ႇၽၢႆႇတႂ်ႈၼႆႉယဝ်ႉ။ ႁွင်ႈၵၢၼ်လူင်ၸိူဝ်းၼၼ်ႉတႄႉ ပဵၼ်
မိူဝ်ႈဢွၼ်တၢင်းၼႆႉ ဢၼ်ပဵၼ် ႁွင်ႈၵၢၼ်လူင် ၵၢၼ်ဢုပ်ႉပိူင်ႇၵူႈလွင်ႈလွင်ႈ ၵေႃႉ ဢဝ်သႂ်ႇဝႆႉၼႂ်း ပိူင်ၽွတ်ႈႁႅၼ်းသေတႃႉ ထိုင်ပီ 2018 ၼၼ်ႉ လႆႈၶၢႆႉသႂ်ႇတႂ်ႈမိုဝ်း ထၢၼ်ၽွင်းလူင် ၵၢၼ်လုမ်းလူင်ပွင်ၸိုင်ႈမိူင်းႁူမ်ႈတုမ် မႃးယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ထၢၼ်ၽွင်းလူင် ၶွင် မိူင်းမျၢၼ်ႇမႃႇ
ႁူၺ်ႈမၢၵ်ႇၽိူင်း၊ ဝၢၼ်ႈ
ဝၢၼ်ႈႁူၺ်ႈမၢၵ်ႇၽိူင်း (, Hway Ma Hpein, ဟွေမဖိန်း) ၼႆႉ ပဵၼ်ဝၢၼ်ႈ ဢၼ်မီးၼႂ်း မိူင်းပၼ်ႇ (ဢွၵ်ႇ)၊ ၸႄႈဝဵင်းမိူင်းပၼ်ႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈ လၢင်းၶိူဝ်း၊ မိူင်းတႆး ဢေႃႈ။
တွင်ႇတေႃႇ၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းၵျွၵ်ႉသႄႇ
ဝၢၼ်ႈတွင်ႇတေႃႇ  (တောင်တော်ရွာ, Taungtaw) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇတွင်ႇတေႃႇ၊ ၸႄႈဝဵင်းၵျွၵ်ႉသႄႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈပၢင်ႇဢူး၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 190597 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇၸလေႇၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 3439 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 3139 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 6578 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းၵျွၵ်ႉသႄႇ
ၶျွင်းဝိၼ်ႇ၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းတွင်ႇတႃႇ
ဝၢၼ်ႈၶျွင်းဝိၼ်ႇ  (ချောင်းဝင်ရွာ, Chaungwin) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇပၢၼ်းပွင်း၊ ၸႄႈဝဵင်းတွင်ႇတႃႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈမျိၼ်းၶျၢၼ်ႇ၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 191445။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇပၢၼ်းပွင်းၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 1074 ၊ ယိင်း 1376 သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 2450 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းတွင်ႇတႃႇ
မွင်ႇမႄႇသျွင်ႇ၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းထဝႄႇ
ဝၢၼ်ႈမွင်ႇမႄႇသျွင်ႇ  (မောင်မယ်ရှောင်ရွာ, 177030) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇမွင်ႇမႄႇသျွင်ႇ၊ ၸႄႈဝဵင်းထဝႄႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈထဝႄႇ၊ ၸႄႈတိူင်းတၼိၼ်းတႃႇယီႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 177,029 ယဝ်ႉ။
ၵူၺ်းတွၵ်ႉၵၢၼ်ႇ၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းမဵၵ်ႉထီႇလႃႇ
ဝၢၼ်ႈၵူၺ်းတွၵ်ႉၵၢၼ်ႇ  (ဂွေးတောက်ကန်ရွာ, Gwaytaukkan) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇၵူၺ်းဢၢႆႇ၊ ၸႄႈဝဵင်းမဵၵ်ႉထီႇလႃႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈမဵၵ်ႉထီႇလႃႇ၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 193707 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇၵူၺ်းဢၢႆႇၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 1594 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 1940 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 3534 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
သဵၼ်ႈမၢႆ ၽူႈဢွင်ႇပႄႉ ပၢင်လိူၵ်ႈတင်ႈၵူႈထၢၼ်ႈ၊ 2020 တီႈ မိူင်းမျၢၼ်ႇမႃႇ
သဵၼ်ႈမၢႆဢၼ်ၼႆႉ ပဵၼ်သဵၼ်ႈမၢႆတႅၼ်းၽွင်း ဢၼ်လႆႈဢွင်ႇပႄႉမႃးတီႈ ပၢင်လိူၵ်ႈတင်ႈၵူႈထၢၼ်ႈ၊ 2020 ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ပၢင်လိူၵ်ႈတင်ႈ မိူင်းမျၢၼ်ႇမႃႇ
ၵိၼ်းၸဵင်ႇၸေး (ဢွၵ်ႇ)၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းမျိတ်ႉတႃး
ဝၢၼ်ႈၵိၼ်းၸဵင်ႇၸေး (ဢွၵ်ႇ)  (ကင်းစိန်ဈေး (အရှေ့)ရွာ, Kinseinzay(East)) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇၵိၼ်းၸဵင်ႇၸေး၊ ၸႄႈဝဵင်းမျိတ်ႉတႃး၊ ၸႄႈတွၼ်ႈၵျွၵ်ႉသႄႇ၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 190877 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇၵိၼ်းၸဵင်ႇၸေးၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 635 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 716 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 1351 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းမျိတ်ႉတႃး
ၵူႇပျိၼ်ႇ၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းတႃႇၸီႇ
ဝၢၼ်ႈၵူႇပျိၼ်ႇ  (ကူပြင်ရွာ, Kupyin) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇပျီႇၺွင်ႇ၊ ၸႄႈဝဵင်းတႃႇၸီႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈမဵၵ်ႉထီႇလႃႇ၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 218481 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇပျီႇၺွင်ႇၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 4757 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 3624 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 8381 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ဢၢင်ႈဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းတႃႇၸီႇ
ၵျွင်းၵူင်း၊ ဝၢၼ်ႈ၊ တွင်ႇၼွၵ်ႉ
ဝၢၼ်ႈၵျွင်းၵူင်း  (ကျောင်းကုန်းရွာ, Kyaungkone) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇတွင်ႇၼွၵ်ႉ၊ ၸႄႈဝဵင်းၵျွၵ်ႉသႄႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈပၢင်ႇဢူး၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 190473 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇၸလေႇၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 767 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 820 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 1587 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းၵျွၵ်ႉသႄႇ
ၵျိၼ်းတႃႇ၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းမလႅင်ႇ
ဝၢၼ်ႈၵျိၼ်းတႃႇ  (ကျင်းသာရွာ, Kyinthar) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇယူင်းတေႃး ၊ ၸႄႈဝဵင်းမလႅင်ႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈမဵၵ်ႉထီႇလႃႇ၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 194136 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇယူင်းတေႃးၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 706 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 889 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 1595 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းမလႅင်ႇ
ၸွၵ်ႉ၊ ဝၢၼ်ႈ
ဝၢၼ်ႈၸွၵ်ႉ (, Wan Swak, ဝမ်စောက်) ၼႆႉ ပဵၼ်ဝၢၼ်ႈ ဢၼ်မီးၼႂ်း မိူင်းပၼ်ႇ (ဢွၵ်ႇ)၊ ၸႄႈဝဵင်းမိူင်းပၼ်ႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈ လၢင်းၶိူဝ်း၊ မိူင်းတႆး ဢေႃႈ။
ဢေႇပရႄႇ 1811
(26) ဝၼ်း
5
ရႃႇပိၼ်ႇတြႃႇၼၢတ်ႉ တၵူဝ်း
ရာဘင်ဒြာနတ် တဂိုး (၁၈၆၁-၁၉၄၁)
၁၈၆၁ ခုနှစ်၊မေလ(၇)ရက်နေ့တွင် ကဝိစာဆိုကြီးရာဘင်ဒြာနတ်တဂိုး (Rabindranath Tagore)ကို ကြွယ်ဝချမ်းသာသော ပညာတတ်အထက်တန်းလွှာမိဘများက ကလကတ္တား(ကိုးလ်ကတ္တား)မြို့၊ ဂျိုရာဆန်ကို(Jorasanko) အရပ်တွင် မွေးဖွားခဲ့သည်။ အိန္ဒိယနိုင်ငံ ကလာကတ္တားမြို့မှာ ကဗျာ၊ ဂီတ ဘက်မှာ ထင်ရှားကျော်ကြားသူဖြစ်ရုံသာမက ပန်းချီမှာဆိုလည်း ပါရမီရှိ သူဖြစ်သည်။ တဂိုးသည် ဂီတဉ္ဇလီကဗျာနှင့် ၁၉၁၃-ခုနှစ်တွင် စာပေဆိုင်ရာနိုဘယ်ဆု(Nobel Prize for Literature) ကိုရရှိခဲ့သည်။
တဂိုး၏ ရှန်တိနိကေတန် တက္ကသိုလ်ကြီးသည် အိန္ဒိယနိုင်ငံမှာ စာပေ အနုပညာ၊ ယဉ်ကျေးမှု နိုင်ငံတကာ တက္ကသိုလ်ကြီးအဖြစ် အခုချိန်ထိ တည် ရှိနေဆဲဖြစ်သည်။ အိန္ဒိယနိုင်ငံ နေရာအနှံ့အပြားမှာ မေလ ၈ ရက်နေ့တိုင်းမှာ ဆရာကြီး၏ မွေးနေ့ကို ခမ်းခမ်းနားနား ကျင်းပပြုလုပ်လေ့ရှိကြသည်။
တဂိုးနှင့် မြန်မာပြည်
ရန်ကုန်မြို့တွင်းလှည့် လည်ကြည့်ရှုစဉ် ဘုရားတန်ဆောင်း၊ ဂူကျောင်းပြသာဒ်များမှာ အိန္ဒိယနိုင်ငံ ကဲ့သို့ မြန်မာအမျိုးသား ရှေးဟောင်းအမွေအနှစ်များဖြစ်နေတာကို မြင်တွေ့ ပြီး မြန်မာအမျိုးသားယဉ်ကျေးမှုနှင့် ရှေးဟောင်းအစဉ်အလာများကို စိတ်ဝင်စား ခဲ့သည်။
ရွှေတိဂုံဘုရားကို ရောက်သောအခါ "လေးဆူဓာတ်ပုံ ရွှေတိဂုံစေတီ တော်မြတ်ကြီးနှင့် ချိန်ထိုးကြည့်လှျင် တစ်မြို့လုံးသည် အရောင်မတောက်တော့"လို့ သူကမှတ်ချက်ချ ခဲ့သည်။
မြန်မာအမျိုးသမီးများ၏ရိုးသားပြီး လွတ်လပ်သောဘဝကိုလည်း ဆရာကြီးက သဘောကျခဲ့တယ်လို့သိရသည်။ ရန်ကုန်သို့ ဒုတိယ အကြိမ်ရောက်လာချိန်မှာ ဘင်္ဂါလီစာပေညီလာခံ ကျင်းပချိန်နှင့် ကြုံကြိုက်နေရာ မတ်လ၂၅ရက်နေ့တွင် ညီလာခံနှင့်ရောပြီး ဆရာကြီးအား ဧည့်ခံဂုဏ်ပြုပွဲ ကျင်းပပေးခဲ့ပြီး အစီအစဉ်တွင် မြန်မာအက ပါဝင်ရာ တဂိုးက ချီးကျူးခဲ့ပါသည်။
ဆရာကြီး ဒုတိယအကြိမ် တည်းခို သွားတဲ့ တိုက်အိမ်အရှေ့ဘက် အတွင်းနံရံကျောက်ပြားမှာ ဆရာကြီးရောက် ရှိတဲ့ အထိမ်းအမှတ် အဖြစ် အင်္ဂလိပ်မြန်မာနှစ်ဘာသာနဲ့ရေးထိုးထားတဲ့စာတမ်းဟာ ယနေ့ထက်ထိရှိနေသေးတယ်လို့ သိရပါသည်။ ဆရာကြီး တည်းခို ခဲ့တဲ့အိမ်ကတော့ ဗိုလ်တစ်ထောင်မြို့နယ် ကုန်သည်လမ်းက ဂါးဒီယန်းသတင်းစာတိုက် အဆောက်အအုံ နေရာဖြစ်ပါသည်။
အိန္ဒိယနိုင်ငံ၏ စာပေလောကကို ၁၉ ရာစုနှစ်တွင်ဘင်္ဂါလီစာပေသည်ရှေ့ဆောင်ပြုခဲ့ပေသည်။ ထိုဘင်္ဂါလီစာပေ ရှေ့ဆောင်ခဲ့သည့်ခေတ်ကို အိန္ဒိယစာပေလောက၌ ခေတ်သစ်ဟု ခေါ်ဆိုကြလေသည်။အကြောင်းမှာ ထိုခေတ်၌ ရှေးကရေးသားခဲ့သော စာမွန်အရေးအသားများ ဝတ္ထုတို တတ္ထုရှည်အရေးအသားများ၊ ရှေးဦး သက္ကဋစာပေ ပြဇာတ်များ စသည်တို့နှင့်မတူ၊ တမူ ကွဲပြား ဆန်းသစ်သော ပြဇာတ်အရေးအသားများ ထွန်းကားလာ သောကြောင့်ဖြစ်သည်။ ထိုခေတ်သစ် ဗင်္ဂါလီစာပေလောကတွင် အထင်အရှားအကျော်စောဆုံးဖြစ်၍၊ စာပေလောကခေါင်းဆောင် ကြီးအဖြစ်ဖြင့် ဖခင်ကြီးဟု ခေါ်တွင်ခံရသူကား ရာဗင်ဒြာနတ် တဂိုးပင်တည်း။တဂိုးကို ၁၈၆၁ ခုနှစ် မေလ ၆ ရက်နေ့တွင် ကာလကတ္တားမြို့၌ မွေးဖွား၏။ ဖခင်မှာ ဒေဗင်ဒြာနတ် တဂိုးဖြစ်သည်။ ငယ်စဉ်အခါက အလွတ်ပညာသင် နည်းပြဆရာများဖြင့်သာ စာပေများကို သင်ကြားခဲ့ရ၏။ ၁၇ နှစ်သားအရွယ်တွင် တဂိုးသည် ဗိသနဝကဗျာစာဆိုများကို တပည့်ခံယူ၍ အတုယူ ကာ ကဗျာများကို ရေးသားစပ်ဆိုခဲ့လေသည်။ ထိုအချိန်လောက် မှာပင် သူသည် အင်္ဂလန်နိုင်ငံသို့သွားရောက်လည်ပတ်ခဲ့၏။
အသက် ၁၈ နှစ်တွင် တက်သစ်စနေကို၎င်း၊ ဝင်လုဆဲနေကို ၎င်း ဖွဲ့နွဲ့သော ဂီတကဗျာများကို ရေးသားခဲ့လေသည်။တဂိုးသည် ၁၈၈၄ ခုနှစ်၌ အိမ်ထောင်ကျပြီးလျှင်၊ ဂင်္ဂါမြစ်ကမ်း တစ်နေရာ၌ရှိသော ရှိလေဒါအရပ်သို့ သွားရောက်၍၊ ဖခင်၏ လက်ငုပ်လက်ရင်းဖြစ်သော မြေယာများကို အုပ်ချုပ် စီမံကာ နေထိုင်ခဲ့လေသည်။ ထိုသို့ နေထိုင်ခဲ့ရာမှ၊ တဂိုးသည် ထိုအရပ်ရှိ အရပ်သူ အရပ်သားများ၏ သွားလာနေထိုင်မှု၊ လုပ်ကိုင်စားသောက်မှု၊ ဆင်းရဲပင်ပန်းမှုများကို နေ့စဉ်နှင့်အမျှ လေ့လာသိရှိရလေသည်။ ဤသို့ လေ့လာသိရှိမိခဲ့သမျှသော လောကသားတို့၏ ဖြစ်စဉ်တို့ကို တဂိုးသည် ကဗျာစာပေများ အဖြစ်ဖြင့် အမှန်အတိုင်း စီကုံးရေးသားဖော်ထုတ် ခဲ့ပေသည်။ ရှိလေဒါ၌ ၁၇ နှစ်မျှနေထိုင်ခဲ့စဉ် တဂိုးရေးသားစီကုံးခဲ့သော ကဗျာများအနက် အထင်အရှားဆုံး ကဗျာများမှာ 'ဆန်းစသော် တာ'၊ 'ဥယျာဉ်မှူး'၊ 'ဂီတဉ္စလီ'၊ 'မွတ်သိပ်သောကျောက်ခဲလုံး ကလေးများ'နှင့် အခြားပုံဝတ္ထုများဖြစ်သည်။သို့သော် တဂိုးသည်ရှိလေဒါ၌နေထိုင်ခဲ့စဉ် သူ၏တစ်သက်တာတွင်ဝမ်းနည်းကြေကွဲဖွယ်ရာများကို ကြုံတွေ့ခံစားခဲ့ရရှာ၏ရှိလေဒါ၌တဂိုး၏ဇနီးသည်နှင့်တကွ သမီးတစ်ယောက်နှင့် သားအထွေးတစ်ယောက်ကွယ်လွန်လေသည်။
၁၉ဝ၁ ခုနှစ် အသက် ၄ဝ အရွယ်၌ တဂိုးသည် ဘင်္ဂလားပြည်နယ်၊ ဗိုးလပူမြို့မှ နှစ်မိုင်အကွာရှိ၊ ရှန္တိနိကေတန်အရပ်တွင် ကျောင်းတစ်ကျောင်းတည်ထောင်ခဲ့ရာ၊ ယခုအခါ ဝိသဝဘာရတီ ဟု ကျော်ကြားလျက် ရှိ၏။ အင်္ဂလန်ပြည်သို့ ၁၉၁၂ ခုနှစ်တွင် သွားရောက်ခဲ့ပြီးလျှင်၊ သူရေးသားသော စာပေအချို့ကိုလည်း ကိုယ်တိုင် အင်္ဂလိပ်ဘာသာသို့ ပြန်ဆိုရေးသားခဲ့သည်။ တဂိုး သည် ဥရောပတိုက်သို့လည်း အကြိမ်ကြိမ်ရောက်ဘူး သည့်ပြင် ဂျပန်နိုင်ငံ၊ တရုတ်နိုင်ငံ၊ ဆိုဗီယက်နိုင်ငံ၊ အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု၊ တောင်အမေရိကတိုက်၊ ပါရှားပြည်နှင့် ကနေဒါနိုင်ငံ များသို့လည်း လှည့်လည်သွားရောက်ခဲ့ဘူးလေသည်။၁၉၁၃ခုနှစ်၌တဂိုးသည်စာပေဆိုင်ရာနိုဗလ်ဆုကိုဆွတ်ခူးရရှိခဲ့၏။၁၉၁၅ခုနှစ်တွင် ဆာဘွဲ့ခြီးမြင့် သူကောင်းပြုခြင်းခံရလေသည်။ သို့သော်လည်း၁၉၁၉ ခုနှစ်၌ ပန်ဂျပ်ပြည်နယ်တွင် ဆူပူလှုပ်ရှားမှုများကို တရားလွန်ပြင်းထန်စွာနှိပ်နင်းခဲ့သည်ကိုအကြောင်းပြ၍၊ထိုဆာဘွဲ့ကို ဗြိတိသျှအစိုးရထံ ပြန်လည်အပ်နှင်းခဲ့ လေသည်။၁၉၃ဝ ပြည့်နှစ်တွင်ကား ကမ္ဘာကျော်အောက်စဖို့တက္ကသိုလ်၌'ဟစ်ဗတ်လက်ချာ'များကို ဟောပြောပို့ချရာတွင် လူတို့၏ ကိုးကွယ်ရာအယူဝါဒအကြောင်းဟော ပြောခဲ့ပေသည်၊ တဂိုးသည်စာပေအရေးအသား၌သာကျော်ကြား ထင်ရှားခဲ့သူမဟုတ်ပေ။ ပန်းချီရေးဆွဲခြင်း၌လည်း ထူးကဲ သည့် ပါရမီရှင်တစ်ဦး ဖြစ်သည်။ သူသည် အသက် ၆၈ နှစ် အရွယ်တွင် ပန်းချီကားများကို စတင်ရေးဆွဲကာ မော်စကိုမြို့၊ ဗာမင်ဂမ်မြို့၊ ဘာလင်မြို့၊ မျူးနစ်မြို့၊ ပါရစ်မြို့နှင့် နယူယော့ မြို့များတွင် လှည့်လည်တင်ပြခဲ့ခြင်းဖြင့်လည်း ကမ္ဘာကျော်သူ ဖြစ်ပေသည်၊ ဂီတစာဆိုအဖြစ်ဖြင့်လည်း တဂိုးသည် သီချင်း အပုဒ်ပေါင်း ၃ဝဝဝ ကျော်မျှရေးသား စပ်ဆိုခဲ့သေးရာ၊ သူ့အား အနုပညာရေးရာတွင် အံ့ဖွယ်သရဲ ထူးကဲလှသော ပါရမီရှင်ဟု ခေါ်ဆိုလိုက်ပေတော့သည်။၁၉၄၁ ခုနှစ် ဩဂုတ်လ၇ ရက်နေ့တွင် တဂိုးသည်ကာလကတ္တားမြို့၌ပင် ကွယ်လွန်အနိစ္စရောက်သည်။ အနိစ္စ မရောက်မီ တစ်နှစ်ခန့် (၁၉၄ဝပြည့်နှစ်)တွင်အောက်စဖို့ တက္ကသိုလ်မှ တဂိုးအား စာပေဆိုင်ရာပါရဂူဘွဲ့ ပေးအပ်ကာချီးမြောက်ဂုဏ်ပြုခဲ့ပေသည်။ တဂိုးပြုစုရေးသားခဲ့သော စာပေများမှာ ကဗျာလင်္ကာအုပ်ပေါင်း ၆ဝ ခန့်နှင့် အခြားစကားပြေ အရေးအသားများဖြစ်သော ဝတ္ထုတို ဝတ္ထုရှည်၊စာမွန်၊ ဆုတောင်းပတ္ထနာနှင့် ပြဇာတ်အမြောက်အမြားပင်ဖြစ်သည်။ ယခုအခါ တဂိုး၏စာပေများ အင်္ဂလိပ်ဘာသာသို့ပြန်ဆိုရေးသားကာကမ္ဘာအနှံ့အပြားသို့ ထုတ်ဝေဖြန့်ချိလျက်ရှိကြလေသည်။
ၺွင်ႇၵူင်း၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းတွင်ႇတႃႇ
ဝၢၼ်ႈၺွင်ႇၵူင်း  (ညောင်ကုန်းရွာ, Nyaungkone) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇပၢၼ်းပွင်း၊ ၸႄႈဝဵင်းတွင်ႇတႃႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈမျိၼ်းၶျၢၼ်ႇ၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 191449။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇပၢၼ်းပွင်းၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 1074 ၊ ယိင်း 1376 သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 2450 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းတွင်ႇတႃႇ
တႄႇပိၼ်ႇတႄး၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းမဵၵ်ႉထီႇလႃႇ
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းမဵၵ်ႉထီႇလႃႇ
ထွၵ်ႉယႃႇၵျိၼ်း၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းတွင်ႇတႃႇ
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းတွင်ႇတႃႇ
တၵူဝ်ႇတႄး (ႁွင်ႇ)၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းမျိတ်ႉတႃး
ဝၢၼ်ႈတၵူဝ်ႇတႄး (ႁွင်ႇ)  (တကိုယ်တည်း (မြောက်)ရွာ, Takotee(North)) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇၵိၼ်းၸဵင်ႇၸေး၊ ၸႄႈဝဵင်းမျိတ်ႉတႃး၊ ၸႄႈတွၼ်ႈၵျွၵ်ႉသႄႇ၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 190878 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇၵိၼ်းၸဵင်ႇၸေးၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 635 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 716 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 1351 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းမျိတ်ႉတႃး
2033
2033
လိူၼ်ၸၼ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၾႅပ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မၢတ်ႉၶျ်
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢေႇပရႄႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျုၼ်ႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျူႇလၢႆႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢေႃးၵၢတ်ႉ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်သႅပ်ႇထႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢွၵ်ႇထူဝ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၼူဝ်ႇဝႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်တီႇသႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
ၸေႃႇဝ၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းထဝႄႇ
ဝၢၼ်ႈၸေႃႇဝ  (စော်ဝရွာ, Sawwa) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇသျိၼ်ႇမူၵ်ႉတီး၊ ၸႄႈဝဵင်းထဝႄႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈထဝႄႇ၊ ၸႄႈတိူင်းတၼိၼ်းတႃႇယီႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 177,089 ယဝ်ႉ။
ဢၢင်ႈဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းထဝႄႇ
2033
လိူၼ်တီႇသႅမ်ႇပႃႇ
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:2030 ႁူဝ်သိပ်းပီ
ၵျွင်း၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းၵျွၵ်ႉသႄႇ
ဝၢၼ်ႈၵျွင်း  (ကျောင်းရွာ, Kyaung) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇတွင်ႇၼွၵ်ႉ၊ ၸႄႈဝဵင်းၵျွၵ်ႉသႄႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈပၢင်ႇဢူး၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 190472 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇၸလေႇၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 767 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 820 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 1587 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းၵျွၵ်ႉသႄႇ
ၵပႄႉၵျီး၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းတပဵၵ်ႉၵျိၼ်း
ဝၢၼ်ႈၵပႄႉၵျီး  (ကဘဲ့ကြီးရွာ, Kabeitgyi) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇၵူၺ်းပိၼ်ႇမေႃႇ၊ ၸႄႈဝဵင်းတပဵၵ်ႉၵျိၼ်း၊ ၸႄႈတွၼ်ႈပၢင်ႇဢူး၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 219093 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇၵူၺ်းပိၼ်ႇမေႃႇၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 1131 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 929 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 2060 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ဢၢင်ႈဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းတပဵၵ်ႉၵျိၼ်း
ပျီႇၺွင်ႇ (ၵႃး)၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းတႃႇၸီႇ
ဝၢၼ်ႈပျီႇၺွင်ႇ (ၵႃး)  (ပြည်ညောင် (ကား)ရွာ, Pyinyaung(Kar)) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇပျီႇၺွင်ႇ၊ ၸႄႈဝဵင်းတႃႇၸီႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈမဵၵ်ႉထီႇလႃႇ၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 218478 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇပျီႇၺွင်ႇၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 4757 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 3624 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 8381 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ဢၢင်ႈဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းတႃႇၸီႇ
မႃႉၵျီးၵူင်း၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ပၢၼ်းပွင်း
ဝၢၼ်ႈမႃႉၵျီးၵူင်း  (မကြီးကုန်းရွာ, Magyikone) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇပၢၼ်းပွင်း၊ ၸႄႈဝဵင်းတွင်ႇတႃႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈမျိၼ်းၶျၢၼ်ႇ၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 191447။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇပၢၼ်းပွင်းၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 1074 ၊ ယိင်း 1376 သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 2450 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းတွင်ႇတႃႇ
ပူင်းဢူဝ်း၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းမဵၵ်ႉထီႇလႃႇ
ဝၢၼ်ႈပူင်းဢူဝ်း  (ဘုံးအိုးရွာ, Boneoe) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇၵူၺ်းဢၢႆႇ၊ ၸႄႈဝဵင်းမဵၵ်ႉထီႇလႃႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈမဵၵ်ႉထီႇလႃႇ၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 193703 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇၵူၺ်းဢၢႆႇၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 1594 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 1940 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 3534 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းမဵၵ်ႉထီႇလႃႇ
တီးပိၼ်ႇ၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းၵျွၵ်ႉသႄႇ
ဝၢၼ်ႈတီးပိၼ်ႇ  (သီးပင်ရွာ, Theepin) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇတွင်ႇၼွၵ်ႉ၊ ၸႄႈဝဵင်းၵျွၵ်ႉသႄႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈပၢင်ႇဢူး၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 190471 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇၸလေႇၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 767 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 820 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 1587 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းၵျွၵ်ႉသႄႇ
လႁႄႇ၊ ဝဵင်း
ဝဵင်းလႁႄႇ (လဟယ်မြို့ ; Lahe ; ) ၼႆႉ ပဵၼ်ဝဵင်းပၵ်းလုမ်း ၸႄႈဝဵင်းလႁႄႇ၊ ၼႃးလိၼ် ၼႃႇၵ ၽွင်းငမ်းႁင်းၶေႃ၊ ၸႄႈတိူင်းၸႄႈၵႅင်ႇ၊ မိူင်းမၢၼ်ႈၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
လႁႄႇ ၼႆႉ ၸူးႁွင်ႉၵိုၵ်းတင်းၸိုဝ်ႈ ပူႇၵႄႇၼႃႇၵ ဢီႇၼွႆႇလႁႄႇ သေ ၸင်ႇလႆႈႁွင်ႉဝႃႈ လႁႄႇ ၼႆယဝ်ႉ။ မိူဝ်ႈပီ 1967-68 ၼၼ်ႉ ယွၼ်ႉပိူဝ်ႈၾိင်ႈၾႃႉႁၢဝ်ႈႁႅင်းသေ လႆႈပဵၼ်တၢင်းၸဵပ်းတၢင်းၼၢဝ်ၼမ်လႄႈ လႆႈဢွၼ်ၵၼ် ႁႃဢွင်ႈမႂ်ႇသေ ဢၼ်ပဵၼ် ၸၢဝ်းၶိူဝ်း ၼႃႇၵလႅင်ၼွင်ၼႆႉ လႆႈၵႂႃႇလိူၵ်ႈဢွင်ႈတီႈ ဢၼ်မီးတူၼ်ႈမႆႈႁႅင်ႈ ဢၼ်ၶွၵ်ႇမၼ်းၵွၵ်းဝႆႉၼၼ်ႉသေ ၸူးလႆႈတႄႇဝၢၼ်ႈသေ ႁွင်ႉဝႃႈ ဝၢၼ်ႈပီးၵူႇ ဝႃႈၼႆယဝ်ႉ။ ဢၼ်ပဵၼ်ပူႇၵႄႇဝၢၼ်ႈပီးၵူႇၼႆႉ ပဵၼ် ဢီႇၼွႆႇလႁႄႇ ယဝ်ႉ။
လႁႄႇ ဢၼ်မီးဝႆ့တီႈၼိူဝ် တၢင်းသုင်ၽိဝ်ၼႃႈၼမ်ႉပၢင်ႇလၢႆႇ 4,313 ထတ်းၼၼ်ႉ ႁူမ်ႈဝႃႈပဵၼ်ထုင်ႉၼိူဝ်လွႆသေတႃႉ မီးဝႆႉတီႈၼႃႈလိၼ်ပဵင်းတင်းၼမ်ယဝ်ႉ။ လုၵ်ႉတီႈ ဝၢၼ်ႈသိၼ်ႇတေႇ ဝဵင်းၶမ်းတီႈ သေၵေႃႈ ၵႂႃႇလႆႈ လႁႄႇယူႇယဝ်ႉ။ မိူဝ်ႈတၢင်းလူတ်ႉၵႃးဢမ်ႇပႆႇမီးၼၼ်ႉ လုၵ်ႉတီႈဝၢၼ်ႈသိၼ်ႇတေႇသေၵေႃႈ လႆႈဢဝ်မႃႉလႃးၸိူဝ်းၼႆႉ တၢင်ႇၵုၼ်ႇသိၼ်ၵႂႃႇယဝ်ႉ။ ဢၼ်ပဵၼ်တၢင်း ၶမ်းတီႈ သိၼ်ႇတေႇ လႁႄႇ ၼႆႉ ၵႆ 59 လၵ်းယဝ်ႉ။ လႆႈႁဵတ်းတၢင်းၼႆႉမႃး မိူဝ်ႈပီ 1952 ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ထိုင်ပီ 1990 မႃးၶိုၼ်းမႄးတၢင်းသေ ထိုင်မႃး 1992 တႄႉ ၸၢင်ႈတေႃႉသူင်ႇၵုၼ်ႇသိၼ်လႆႈ ငၢႆႈငၢႆႈလူမ်လူမ်ယူႇယဝ်ႉ။
ၼႂ်းၵႄႈ သိၼ်ႇတေႇလႄႈ လႁႄႇ ၼႆႉ ႁူမ်ႈဝႃႈၵႆယၢၼ် 53 လၵ်းၵူၺ်းၼႆသေတႃႉ ပဵၼ်ၶၢဝ်းတၢင်း လႆႈၶီႇလူတ်ႉၵႃးတင်းဝၼ်း တီႈၼိူဝ်သၼ်လွႆၼႃႇၵၼၼ်ႉသေ လႆႈလတ်းၶၢမ်ႈၵွင်းလွႆထဵင်ႇၺူဝ်ႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ၸႄႈတိူင်းၸႄႈၵႅင်း ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ၼႃႈလိၼ် ၼႃႇၵ ၽွင်းငမ်းႁင်းၶေႃ
လေႃးသၵတိတ်.သ၊ ၸၢတ်ႈ
41 - ꩡၢတ်ႈၸဝ်ႈလေႃးသၵတိတ်ႉသ
(လေႃသၵ = ၸဝ်ႈလေႃသၵတိသ်သ) ၵွပ်ႈသူၺ်ႈလွင်ႈတၢင်းၵိၼ် လႆႈၶိၼ်ၸႂ်ဢိုပ်းယၢပ်ႈ
ဝတ်ႉထုပၸ်ႉၸုပၼ်ႇ
ၽွင်းမိူဝ်ႈ မုၼ်ၶမ်းၽြႃး တိုၵ်ႉယူႇသဝ်း တမ်ႈတီႈ ဝတ်ႉꩡေႇတဝၼ်ႇၼၼ်ႉ ၵဵပ်ႇၵပ်းလူၺ်ႈ ၸဝ်ႈလေႃသၵတိသ်သသေ ၸင်ႇတေႁေႃး ꩡၢတ်ႈဢၼ်ၼႆႉယဝ်ႉ။ ၼေႃႇလွင်း လေႃးသၵတိသ်သၼႆႉ မႃးတႄႇတင်ႈသၼ်ႇထေႇ တမ်ႈတီႈ ၼႂ်းတွင်ႉ ၼၢင်းယိင်းဢွၼ်ႇၵေႃႉၼိုင်ႈ ဢၼ်ယူႇသဝ်း တီႈဝၢၼ်ႈ တမ်ႇငႃႈ ႁဵင်ၼိုင်ႈ တီႈၼႂ်းတိူင်းၵေႃးသလ ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ တႄႇဢဝ်ၼၼ်ႉမႃးသေ တမ်ႇငႃႈၶဝ် ႁႃပႃၵေႃႈ ဢမ်ႇလႆႈ။ ဝၢၼ်ႈၶဝ်ၼၼ်ႉၵေႃႈ ၽႆးမႆႈၸဵတ်းပွၵ်ႈသေ လႆႈၺႃးတၢမ်ႇၶုၼ်မႂ်ၶဝ် ၸဵတ်းပွၵ်ႈယဝ်ႉ။ ၵမ်းၼၼ်ႉ ၵူၼ်းဝၢၼ်ႈၶဝ် ၸင်ႇဝႃႈ “တီႈၼႂ်းဝၢၼ်ႈႁဝ်းၼႆႉ တေမီး ၵူၼ်းယုတ်ႈ ၵူၼ်းယွၵ်းယူႇယဝ်ႉ”ၼႆသေ ၸင်ႇတေမႃး ၽႄဝၢၼ်ႈၶဝ်ၼၼ်ႉ ပဵၼ်သွင်ၸုမ်းယူႇ။ ၵမ်းၼၼ်ႉ ၽၢႆႇဢၼ်လေႃးသၵတိသ်သပႃးၵႂႃႇၼၼ်ႉ လႆႈတုၵ်ႉယၢၵ်ႈၶၢၼ်ၸႂ်သေ တၢင်ႇၸုမ်းၼၼ်ႉ သမ်ႉလႆႈ ၶိုၼ်ႈယႂ်ႇမႂ်ႇသုင်ယဝ်ႉ။ ႁဵတ်းၼၼ် ၸုမ်းဢၼ်တုၵ်ႉယၢၵ်ႈၶၢၼ်ၸႂ်ၼၼ်ႉ သိုပ်ႇၽႄၵႂႃႇထႅင်ႈတိၵ်းတိၵ်းသေ ၵမ်းလိုၼ်းသုတ်း ၸင်ႇၵိုတ်း ႁိူၼ်းပေႃႈမႄႈ လေႃးသၵတိသ်သၶဝ်ၵူၺ်းယဝ်ႉ။ ၵွပ်ႈၼၼ် ပိူၼ်ႈၸင်ႇလိုပ်ႈလမ်းပႅတ်ႈ ပေႃႈမႄႈ လေႃးသၵတိသ်သၶဝ်ယဝ်ႉ။ ပေႃးဝႃႈ ၵိူတ်ႇလေႃးသၵတိသ်သယဝ်ႉ ၽွင်းမၼ်းၸၢႆး မေႃပႆတၢင်းၼၼ်ႉၼႆ ပေႃႈမႄႈမၼ်း ၸင်ႇဢဝ်ၵွၵ်းဢွၼ်ႇလုၵ်ႈၼိုင်ႈ ပၼ်မၼ်းသေ ပၢႆႈပႅတ်ႈမၼ်းယဝ်ႉ။ လေႃးသၵတိသ်သတႄႉ လႆႈၵႂႃႇႁႃ ယွၼ်းၵိၼ် ယၢပ်ႇယဵၼ်းၶိၼ်ၸႂ်တႄႉတႄႉ။ ၵွပ်ႈပိူဝ်ႈ လႆႈၵႂႃႇႁၼ် လႆႈယွၼ်းၵိၼ်ယၢပ်ႇယဵၼ်းၶိၼ်ၸႂ် ၼင်ႇၼၼ်လႄႈ ၸဝ်ႈသႃႇရိပုတ်ႉတရႃႇ ၵႂႃႇႁၼ်သေ ၸင်ႇတေ ဢဝ်ႁဵတ်းပဵၼ်ရႁၢၼ်း ဝၢႆးမႃး ၸင်ႇတေ ပဵၼ် ရႁၼ်းတႃႇၵႂႃႇယဝ်ႉ။ ၵူၺ်းၵႃႈ ပဵၼ်ၸဝ်ႈဢရႁၼ်ႇယဝ်ႉသေတႃႉ ဢမ်ႇလႆႈၵိၼ်ၶဝ်ႈဢိမ်ႇ။ မိူဝ်ႈၸမ်တေၶဝ်ႈၼိပ်ႉ ပၢၼ်ႇၼၼ်ႉ ၵူၺ်းတေႃႉတႄႉလႆႈၵိၼ် ၸတုမꩪုဢိမ်ႇဢိမ်ႇ ဢၼ်ၸဝ်ႈသႃႇရိပုတ်ႉတရႃႇ သႂ်ႇၼႂ်း သပိတ်ႈသေ ယိပ်းဝႆႉပၼ် ၼၼ်ႉၵူၺ်း။ ၽွင်းမိူဝ်ႈ ၸဝ်ႈရႁၢၼ်းၶဝ် ဢုပ်ႇလၢတ်ႈၵၼ် လွင်ႈၼင်ႇၼၼ်ၼၼ်ႉ မုၼ်ၶမ်းၽြႃး ၸင်ႇၽႅဝ်မႃးသေ ၸင်ႇမႃးႁေႃးလၢတ်ႈဝႃႈ ၵွပ်ႈပိူဝ်ႈ ယၢမ်ႈႁႄႉတပ်ႉ လၢပ်ႈလႃႇꧤ ပိူၼ်ႈလႄႈ လၢပ်ႈလႃႇꧤၸဝ်ႈၵဝ်ႇ ၸင်ႇဢေႇ။ ၵွပ်ႈပိူဝ်ႈ ယၢမ်ႈႁဵတ်းၵၢၼ်ဝိပသ်ႉသၼႃႇ တူၺ်းႁၼ် သၽေႃးဢၼိၸ်ၸ၊ ၻုၵ်ႉၶ၊ ဢၼတ်ႉတလႄႈ ၸင်ႇလႆႈပဵၼ် ၸဝ်ႈဢရႁၼ်ႇၵႂႃႇၼႆသေ ၸင်ႇတေ လၢတ်ႈၼႄ ၸၢတ်ႈၵွၼ်ႇဝၼ်းလင်ၼင်ႇၼႆယဝ်ႉ။
ဝတ်ႉထုဢတိတ်ႉ
ၽွင်းမိူဝ်ႈ ပၢၼ်ႇၽြႃးၵသ်ႉသပၼၼ်ႉ မီးရႁၢၼ်းၸဝ်ႈၼိုင်ႈ ဢိင်ပိုင်ႈ တၵႃႇၵေႃႉၼိုင်ႈ လူႇတၢၼ်းသေ ၸင်ႇယူႇသဝ်း တမ်ႈတီႈ ဝတ်ႉႁူဝ်ဝၢၼ်ႈၼၼ်ႉယူႇ။ ၸဝ်ႈရႁၢၼ်းၸဝ်ႈၼၼ်ႉ ပဵၼ်ၸဝ်ႈရႁၢၼ်းလီ ၸဝ်ႈၼိုင်ႈ၊ မီးသိၼ်သီႇလ မၼ်ႈၵိုမ်းသေ ၵၢၼ်ဝိပသ်ႉသၼႃႇၵေႃႈ တိုဝ်းၵမ်ၸွမ်းယဝ်ႉ။ ပွၵ်ႈၼိုင်ႈ ၸဝ်ႈရႁၢၼ်းတႃႇ ၸဝ်ႈၼိုင်ႈ ၸင်ႇၽႅဝ်မႃး တမ်ႈတီႈ ႁိူၼ်းတၵႃႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ တၵႃႇၵေႃႉၼၼ်ႉ ပေႃးဝႃႈ လႆႈႁၼ် ၸဝ်ႈရႁၢၼ်းၸဝ်ႈၼၼ်ႉၼႆ မၼ်းၵိုင်ႉၵၢင်ႉ ၼပ်ႉယမ်ၵႂႃႇ ၵမ်းလဵဝ်သေ ၸင်ႇၽိတ်ႈပၢင်း လူႇတၢၼ်းသွမ်းယဝ်ႉ။ ၸင်ႇၽိတ်ႈပၢင်းဝႃႈ ႁႂ်ႈၸဝ်ႈရႁၢၼ်းတႃႇၼၼ်ႉ ယူႇသဝ်း တမ်ႈတီႈ ဝတ်ႉႁူဝ်ဝၢၼ်ႈၶဝ် ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၸွမ်းၼင်ႇ တၵႃႇၽိတ်ႈပၢင်းၼၼ်ႉသေ ၸဝ်ႈရႁၢၼ်းတႃႇၸဝ်ႈၼၼ်ႉၵေႃႈ ၸင်ႇၵႂႃႇ တီႈဝတ်ႉႁူဝ်ဝၢၼ်ႈ ၸင်ႇၵႂႃႇဢုပ်ႇ လွင်ႈလီလွင်ႈၸႃႉ တမ်ႈတီႈ ၸဝ်ႈၵျွင်းသေ ၽႃႇဝၼႃႇၶဝ်ႈၸၢၼ်ႇ ၶဝ်ႈသမႃႇပတ်ႈဝႆႉယူႇ။ ၵၢင်ၶမ်ႈ တၵႃႇၵေႃႉၼၼ်ႉ ၸင်ႇၽႅဝ်မႃး တီႈဝတ်ႉ မႃးထွမ်ႇတြႃးတမ်ႈတီႈ ၸဝ်ႈရႁၢၼ်းတႃႇ ၼၼ်ႉသေ ၸင်ႇၽိတ်ႈပၢင်း ႁႂ်ႈၸဝ်ႈရႁၢၼ်းသွင်ၸဝ်ႈ မိူဝ်းႁပ်ႉဢဝ်သွမ်း တီႈႁိူၼ်းမၼ်းယဝ်ႉ။ ၵမ်း ၼၼ်ႉ ၸဝ်ႈၼင်ႈဝတ်ႉၼၼ်ႉ ၸင်ႇဝူၼ်ႉဝႃႈ “တၵႃႇၶဝ်ၼႆႉတႄႉ လူႉယဝ်ႉ၊ ပေႃးဝႃႈ ၶႅၵ်ႇၸဝ်ႈၼႆႉ သိုပ်ႇယူႇတီႈဝတ်ႉၼႆႉၼႆၸိုင် တၵႃႇၵေႃႉၼႆႉ ယင်းတေ ဢမ်ႇမၢတ်ႈၵဝ် ပဵၼ်ၵူၼ်းၵွၼ်ႇယဝ်ႉ။ ၼင်ႇႁိုဝ် ၸဝ်ႈၼႆႉ တေဢမ်ႇယူႇသဝ်းလႆႈ တီႈဝတ်ႉတီႈၵျွင်းၼႆႉၼႆ ၵဝ်တေၶပ်းၶိုင်ၵွၼ်ႇ”ၼႆယဝ်ႉ။ ၸွမ်းၼင်ႇ ဢၼ်မၼ်းၸဝ်ႈ ဝူၼ်ႉၶိုင်ၼၼ်ႉ ၸဝ်ႈရႁၢၼ်းတႃႇ ႁူႉထိုင်ၵႂႃႇသေ “ဢေႃ... လွင်ႈဝႃႈ ၵဝ်ဢမ်ႇမီး ၸႂ် ၸပ်းပႅၼ်း တီႈၼိူဝ်တၵႃႇလႄႈ ဢလုမ်းဢလၢင်းၼၼ်ႉၼႆ ၸဝ်ႈၼႆႉဢၢပ်ႈတေဢမ်ႇႁူႉ”ၼႆသေ ၸင်ႇယူႇသဝ်းၸွမ်းလူၺ်ႈ လွင်ႈသိူဝ်းသႃႇၸၢၼ်ႇ လွင်ႈသိူဝ်းသႃႇ ၽူဝ်ႇၼၼ်ႉယူႇ။ ထိုင်မႃး ထႅင်ႈဝၼ်းၼိုင်ႈ ၽွင်းမိူဝ်ႈ ၵႂႃႇဢဝ်သွမ်းႁိူၼ်းတၵႃႇၼၼ်ႉ ၼင်ႇႁိုဝ် ၸဝ်ႈရႁၢၼ်းတႃႇ တေႁူႉထိုင်ၼၼ်ႉ (ၸဝ်ႈၵျွင်း) ၸင်ႇၵႂႃႇဢဝ် ၵၢပ်ႇၼဵပ်ႉမိုဝ်းမၼ်း တွႆႇႁွၵ်ႈယဝ်ႉ။ ပေႃးဝႃႈ ၽႅဝ်ၵႂႃႇတီႈ ႁိူၼ်းသေ ၽွင်းမိူဝ်ႈ တၵႃႇထၢမ်ၼၼ်ႉ မၼ်းၸင်ႇတွပ်ႇဝႃႈ “ၵဝ်ဢမ်ႇႁူႉ ၶူးဝႃးမႂ်း၊ ႁွၵ်ႈၵေႃႈ ၵဝ်တွႆႇယူႇ၊ ၽၵ်းတူၵေႃႈ ၵဝ်တွႆႇယူႇလူး မိူဝ်ႈဝႃးၼႆႉ ယွၼ်ႉပိူဝ်ႈ လႆႈၵိၼ် ၶဝ်ႈလီၽၵ်းဝၢၼ် ဢၼ်တၵႃႇလူႇၼၼ်ႉသေ ၵုမ်ႇၼွၼ်းလပ်းယူႇယူဝ်ႉ”ၼႆယဝ်ႉ။ ၸဝ်ႈရႁၢၼ်းတႃႇၼၼ်ႉတႄႉ ႁူႉထိုင် ၶၢဝ်းတုင်းသွမ်းသေ မိၼ်ၵႂႃႇပႅတ်ႈ တၢင်ႇတီႈယဝ်ႉ။ ၸဝ်ႈ ၵျွင်းၼၼ်ႉ ၸင်ႇဝႃႈ “ပေႃးဝႃႈ လႆႈၵိၼ်ၶဝ်ႈသွမ်းၼမ်ႉၼူမ်း ဢၼ်တၵႃႇလူႇၸိူင်ႉၼင်ႇၼႆၼႆတႄႉ ၸဝ်ႈၼႆႉ လိုပ်ႈဢွၵ်ႇၵျွင်းၵေႃႈ တေႃႈတေဢမ်ႇဢွၵ်ႇၵွၼ်ႇသႄႈ”ၼႆသေ ၸင်ႇဢဝ်ၶဝ်ႈသွမ်းၼမ်ႉၼူမ်း ဢၼ်တၵႃႇလူႇမႃးၼၼ်ႉ ထွၵ်ႇသႂ်ႇပႅတ်ႈ ၼႂ်းၵွင်ၽႆး တီႈၼႂ်းပႃႇႁႆႈၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ပေႃးဝႃႈ ၽႅဝ်မႃးတီႈ ဝတ်ႉၼႆ ဢမ်ႇလႆႈႁၼ် ၸဝ်ႈၶႅၵ်ႇၼၼ်ႉယဝ်ႉသေ သမ်ႉလၢမ်းႁူႉဝႃႈ ပဵၼ်ၸဝ်ႈရႁၢၼ်းတႃႇၼႆလႄႈ ၸင်ႇပဵၼ် ၸႂ်ဢမ်ႇလီတႄႉတႄႉ။ ဝၢႆးသေ တၢႆယဝ်ႉ ယွၼ်ႉပိူဝ်ႈ ဢၵုသူဝ်ႇ ၵုလမၸ်ꧢရိယ (ၸႂ်သူၺ်ႈလူၺ်ႈၶိူဝ်း)ၼၼ်ႉတႄႉ ၸင်ႇလႆႈၵႂႃႇတူၵ်းငရၢႆးယဝ်ႉ။ လွတ်ႈငရၢႆးမႃးၵေႃႈ မႃးပဵၼ် ၽဝႃႉၽီလူးႁႃႈပၢၵ်ႇ၊ မႃႁႃႈပၢၵ်ႇယဝ်ႉ။ ၽဝႃႉၸိူဝ်းၼၼ်ႉၵေႃႈ ယွၼ်ႉပိူဝ်ႈ ၸႂ်သူၺ်ႈလူၺ်ႈ တၵႃႇၼၼ်ႉလႄႈ ဢမ်ႇတွၼ်ႉလႆႈၵိၼ် တၢင်းၵိၼ်ဢိမ်ႇဢိမ်ႇတဵမ်တဵမ်သေပွၵ်ႈ။ လုၵ်ႉတီႈ ၽဝႃႉမႃသေ ပေႃးဝႃႈ တၢႆၵႂႃႇၼႆ ၸင်ႇၵႂႃႇပဵၼ် တီႈၶိူဝ်းၵူၼ်းၽၢၼ် ဢၼ်ၸိုဝ်ႈဝႃႈ မိတ်တဝိၼ်ၻၵ တီႈတိူင်းၵႃႇသိ၊ တီႈဝၢၼ်ႈဢွၼ်ႇ ဢၼ်ၼိုင်ႈယဝ်ႉ။ မိတ်ႉတဝိၼ်ႇၻၵ ၸင်ႇမႃးႁဵၼ်း ဢဝ် တၢင်းမေႃ တမ်ႈတီႈ ၶူးမေႃသွၼ်လူင် ဢၼ်ပဵၼ် ၼေႃႇလွင်းၸဝ်ႈၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ယွၼ်ႉပိူဝ်ႈ ဢမ်ႇထွမ်ႇၵႂၢမ်း ၼေႃႇလွင်းၸဝ်ႈသေ ၽိတ်းပိူၼ်ႈလႄႈ ၸင်ႇပၢႆႈဢွၵ်ႇၵႂႃႇ လႆႈၵႂႃႇထူပ်း တုၵ်ႉၶတင်းၼမ်ယဝ်ႉ။ ၵမ်းလိုၼ်း မိတ်ႉတဝိၼ်ၻၵ ၸင်ႇၶိုၼ်းမႃးထူပ်းႁၼ် ၼေႃႇလွင်းၸဝ်ႈသေ လၢတ်ႈၼႄ လွင်ႈဢၼ် မၼ်းလႆႈထူပ်းမႃးၼၼ်ႉလႄႈ ၼေႃႇလွင်းၽြႃး ၸင်ႇႁေႃးလၢတ်ႈ ၵႃႇထႃႇတီႈတႂ်ႈၼႆႉယဝ်ႉ။-
ပႃႇꩮိ
41။ 	ယေႃ ဢတ်ထၵႃမသ်သ ႁိတႃၼုၵမ်ပိၼေႃ၊ ဢေႃဝꩡ်ꩡမႃၼေႃ ၼ ၵရေႃတိ သႃသၼံ။ ဢꩡိယႃ ပႃၻ မေႃလမ်ၿ၊ မိတ်တၵေႃ ဝိယ သေႃၸတိ။
ပိၼ်ႇတႆး
ၵေႃႉဢၼ်ဢမ်ႇထွမ်ႇဢဝ် ၶေႃႈသင်ႇသွၼ်ဢွၼ်လီ တမ်ႈတီႈ ၽူႈဢၼ်မီးၸႂ် ၶႂ်ႈႁႂ်ႈၶိုၼ်ႈယႂ်ႇမႂ်ႇ သုင်သေ လူႁၼ်လုမ်းလႃးၼၼ်ႉ ၼႆၸိုင် တေလႆႈမႆႈၸႂ် မိူၼ်ၼင်ႇ မိတ်တဝိၼ်ၻၵ ဢၼ်ၵႂႃႇၸၼ်ၺႃး တိၼ်ပႄႉမႄႈၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
မိတ်ႉတိဝိၼ်ႇၻၵ မႃးပဵၼ် ၸဝ်ႈလေႃသၵတိသ်သ။
(2) လွင်ႈဢိုတ်းႁၢမ်ႈလၢပ်ႈပိူၼ်ႈ၊ လွင်ႈသူၺ်ႈၶႅၼ် (ၵုလမၸ်ꧢရိယ)ၼၼ်ႉ လူဝ်ႇလႆႈဝႄႈတႄႉတႄ.ယူႇ။
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ၸႃႇတၵ
မျေႇၶျႃး၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းမဵၵ်ႉထီႇလႃႇ
ဝၢၼ်ႈမျေႇၶျႃး  (မြေခြားရွာ, Myaychar) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇၵူၺ်းဢၢႆႇ၊ ၸႄႈဝဵင်းမဵၵ်ႉထီႇလႃႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈမဵၵ်ႉထီႇလႃႇ၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 193708 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇၵူၺ်းဢၢႆႇၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 1594 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 1940 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 3534 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းမဵၵ်ႉထီႇလႃႇ
ၵျွင်းၸု (ဢွၵ်ႇ)၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းမလႅင်ႇ
ဝၢၼ်ႈၵျွင်းၸု (ဢွၵ်ႇ)  (ကျောင်းစု (အရှေ့)ရွာ, Kyaungsu(East)) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇယူင်းတေႃး ၊ ၸႄႈဝဵင်းမလႅင်ႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈမဵၵ်ႉထီႇလႃႇ၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 194137 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇယူင်းတေႃးၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 706 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 889 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 1595 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းမလႅင်ႇ
သူၺ်ႇၵူႇတွင်ႇ၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းထဝႄႇ
ဝၢၼ်ႈသူၺ်ႇၵူႇတွင်ႇ  (ရွှေဂူတောင်ရွာ, Shwegutaung) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇသျိၼ်ႇမူၵ်ႉတီး၊ ၸႄႈဝဵင်းထဝႄႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈထဝႄႇ၊ ၸႄႈတိူင်းတၼိၼ်းတႃႇယီႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 177,090 ယဝ်ႉ။
ဢၢင်ႈဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းထဝႄႇ
ၵၢၼ်ႇတွင်ႇ၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းမျိတ်ႉတႃး
ဝၢၼ်ႈၵၢၼ်ႇတွင်ႇ  (ကံတောင်ရွာ, Kantaung) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇၵသုၼ်ႇ၊ ၸႄႈဝဵင်းမျိတ်ႉတႃး၊ ၸႄႈတွၼ်ႈၵျွၵ်ႉသႄႇ၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 190956 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇၵသုၼ်ႇၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 1251 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 1458 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 2706 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းမျိတ်ႉတႃး
ထၢၼ်ၽွင်းလူင် ၵၢၼ်ၵႅတ်ႇၵင်ႈ မိူင်းမျၢၼ်ႇမႃႇ
တီႈ ထၢၼ်ၽွင်းလူင် မိူင်းမျၢၼ်ႇမႃႇၼၼ်ႉ ၵပ်းၵၢႆႇလူၺ်ႈ ၵၢၼ်ၵႅတ်ႇၵင်ႈသေ မီးဝႆႉ ထၢၼ်ၽွင်းလူင် ၵၢၼ်ၵႅတ်ႇၵင်ႈယဝ်ႉ။ ဢၼ်ပဵၼ် ၽွင်းလူင်မိူင်းႁူမ်ႈတုမ်ယၢမ်းလဵဝ်ၼႆႉ ပဵၼ် ၸွမ်သိုၵ်းမျႃႉထုၼ်းဢူးယဝ်ႉ။ ၶုၼ်ၼၢမ်းၵၢၼ် ထၢၼ်ၽွင်းလူင် ၵၢၼ်ၵႅတ်ႇၵင်ႈ ယၢမ်းလဵဝ်ၼႆႉ ပဵၼ် ၸွမ်ႁၢၼ်ဢွင်ႇၵျေႃႇႁူဝ်းယဝ်ႉ။
ၸွမ်ပွင်ၵၢၼ်သိုၵ်း / ၽူႈၸိူဝ်းႁၢပ်ႇၵၢၼ် ပုၼ်ၽွၼ်းၸွမ်ပွင်ၵၢၼ်သိုၵ်းတပ်ႉမတေႃႇ လႄႈ ၽွင်းလူင် ၵၢၼ်ၵႅတ်ႇၵင်ႈ ႁူမ်ႈၵၼ်
တႄႇဢဝ် ၸွမ်သိုၵ်းလူင်ၼေႇဝိၼ်း တေႃႇ ၸွမ်ပွင်သိုၵ်းတၢၼ်းသူၺ်ႇၼၼ်ႉ ၽူႈၸိူဝ်းႁၢပ်ႇၵၢၼ် ၸွမ်ပွင်ၵၢၼ်သိုၵ်း/ၸွမ်ပွင်ၵၢၼ်သိုၵ်း တပ်ႉမတေႃႇ ၼႆႉ မီးမႃး 6 ၵေႃႉသေ ၶဝ် 6 ၵေႃႉၼၼ်ႉ လႆႈႁၢပ်ႇၵၢၼ်ပႃး ပုၼ်ႈၽွင်း ၽွင်းလူင် ၵၢၼ်ၵႅတ်ႇၵင်ႈယဝ်ႉ။ ၸွမ်ပွင်ၵၢၼ်သိုၵ်း 6 ၵေႃႉ ၸိူဝ်းႁၢပ်ႇၵၢၼ်ပႃး ပုၼ်ၽွင်းၽွင်းလူင် ၵၢၼ်ၵႅတ်ႇၵင်ႈၼၼ်ႉ မီးၼင်ႇၽၢႆႇတႂ်ႈၼႆႉယဝ်ႉ။
ပိူင်ၽွတ်ႈႁႅၼ်း
ထၢၼ်ၽွင်းလူင် ၵၢၼ်ၵႅတ်ႇၵင်ႈၼႆႉ ပိူင်ၽွတ်ႈႁႅၼ်းမၼ်း ဢမ်ႇမိူၼ်ၼင်ႇ ထၢၼ်ၽွင်းလူင်တၢင်ႇဢၼ်သေ ပႅၵ်ႇပိူင်ႈပိူၼ်ႈဝႆႉယူႇယဝ်ႉ။ တီႈထၢၼ်ၽွင်းလူင် တၢင်ႇဢၼ်ၼႆႉ ၸိူဝ်းပဵၼ် ႁွင်ႈၵၢၼ်လူင်၊ ၵေႃႇပူဝ်ႇရေးသျိၼ်း၊ ၸုမ်းပူတ်ႉ ၼၼ်ႉ ဝႆႉတႂ်ႈမိူဝ်းမၼ်းသေ လုၵ်ႉတီႈ ထၢၼ်ၽွင်းလူင်း ဢုပ်ႉပိူင်ႇၵမ်းသိုဝ်ႈယဝ်ႉ။
ထၢၼ်ၽွင်းလူင် ၵၢၼ်ၵႅတ်ႇၵင်ႈၸမ်ႉ ပဵၼ်ထၢၼ်ၽွင်းလူင်ဢၼ်ႁူမ်ႈၵၼ်ဝႆႉတင်း လုမ်းၽွင်းလူင်၊ လုမ်းႁွင်ႈၵၢၼ် ၽၢႆႇ ၵွင်း၊ ၼမ်ႉ၊ ၵၢင်ႁၢဝ်၊ ယေး၊ ထွၵ်ႉ ၸိူဝ်းၼႆႉ လႄႈ ၶဝ်ႈပႃး လုမ်းၶုၼ်ပွင်ၵၢၼ်ၽူႈႁၢပ်ႇၵၢၼ် ၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။ လိူဝ်သေၼၼ်ႉဢမ်ႇၵႃး ၸိူဝ်းပဵၼ်လုမ်းၽူႈႁၢပ်ႇၵၢၼ် ဢၼ်မီးတီႈၼႂ်း ထၢၼ်ၽွင်းလူင်ၼႆႉ ပေႃးႁဵတ်းၵၢၼ်ၼႆ လုမ်းတေႃႇလုမ်း လႆႈငူပ်ႉငိၵၼ်သေ ႁဵတ်းသၢင်ႈယဝ်ႉ။
တႄႇဢဝ် ပီ 2011 မႃးသေ လႆႈဢဝ် တပ်ႉမတေႃႇ ၼႆႉ ဝႆႉတႂ်ႈမိုဝ်း လုမ်းၸွမ်ပွင်ၵၢၼ်သိုၵ်း ၵမ်းသိုဝ်ႈသေ ဢၼ်ပဵၼ် ထၢၼ်ၽွင်းလူင် ၵၢၼ်ၵႅတ်ႇၵင်ႈၼႆႉ လႆႈၸတ်းၵၢၼ် လွင်ႈတပ်ႉ ဢၼ်ၵပ်းၵၢႆႇလူၺ်ႈတင်း လူင်ပွင်ၸိုင်ႈၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈလၵ်းမိူင်း 2008 သေ တပ်ႉမတေႃႇၼႆႉ မီးသုၼ်ႇၸတ်းၵၢၼ်လွတ်ႈလွတ်ႈလႅဝ်းလႅဝ်းသေတႃႉ တီႈတႂ်ႈမိုဝ်း ၶွင်ႇၸီႇၵၢၼ်ႁူမ်ႇလူမ်ႈ လႄႈ ၵၢၼ်ၵႅတ်ႇၵင်ႈ ၸိူဝ်ႉၸၢတ်ႈ ဢၼ် ၶဝ်ႈပႃး 11 ၵေႃႉ ဢၼ် ၸဝ်ႈၸွမ်ၸိုင်ႈ ဢွၼ်ႁူဝ်ၼၼ်ႉတႄႉ လႆႈႁပ်ႉဢဝ် လွင်ႈၵုမ်းၵမ်ယူႇ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ထၢၼ်ၽွင်းလူင် ၶွင် မိူင်းမျၢၼ်ႇမႃႇ
လႁႄႇ၊ ၸႄႈဝဵင်း
ၸႄႈဝဵင်းလႁႄႇ (MY လဟယ်မြို့နယ်), (Lahe Township), ၼႆႉ ပဵၼ်ၸႄႈဝဵင်းဢၼ်ၼိုင်ႈ ဢၼ်မီးတီႈၼႂ်း ၼႃႈလိၼ် ၼႃႇၵ ၽွင်းငမ်းႁင်းၶေႃ၊ ၸႄႈတိူင်းၸႄႈၵႅင်း၊ မိူင်းမၢၼ်ႈ ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ဝဵင်းပၵ်းလုမ်းၸႄႈဝဵင်းၼႆႉ ပဵၼ် ဝဵင်းလႁႄႇယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ၸႄႈဝဵင်းၸိူဝ်းမီးၼႂ်း ၸႄႈတွၼ်ႈသူၺ်ႇပူဝ်ႇ ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ၸႄႈတိူင်းၸႄႈၵႅင်း
ပျီႇၺွင်ႇ (ရထႃး)၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းတႃႇၸီႇ
ဝၢၼ်ႈပျီႇၺွင်ႇ (ရထႃး)  (ပြည်ညောင် (ရထား)ရွာ, Pyinyaung(Yahtar)) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇပျီႇၺွင်ႇ၊ ၸႄႈဝဵင်းတႃႇၸီႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈမဵၵ်ႉထီႇလႃႇ၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 218479 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇပျီႇၺွင်ႇၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 4757 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 3624 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 8381 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ဢၢင်ႈဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းတႃႇၸီႇ
ဢေႇပရႄႇ 2033
(26) ဝၼ်း
5
တွင်ႇၼွၵ်ႉ၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းၵျွၵ်ႉသႄႇ
ဝၢၼ်ႈတွင်ႇၼွၵ်ႉ  (တောင်နောက်ရွာ, Taungnauk) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇတွင်ႇၼွၵ်ႉ၊ ၸႄႈဝဵင်းၵျွၵ်ႉသႄႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈပၢင်ႇဢူး၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 190470 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇၸလေႇၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 767 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 820 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 1587 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းၵျွၵ်ႉသႄႇ
Visual Studio Code
Visual Studio Code ၼႆႉ ပဵၼ် source code editor ဢၼ် ႁဵတ်းဝႆႉတွၼ်ႈတႃႇ ဝိၼ်းတူဝ်း၊ လိၼ်းၼိတ်ႉ၊ မႅၵ်ႉဢူဝ်ႇဢႅတ်ႉသ် ၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။ တီႈမၼ်းၼႆႉ လႆးၵမ်ႉထႅမ်ဝႆႉပၼ် debugging, embedded Git control, GitHub, syntax highlighting, snippets, code refactoring ၸိူဝ်းၼႆႉသေ ဢၼ်ပဵၼ် Git ၵေႃႈ ၽင်သႂ်ႇပႃးမႃးၵမ်းလဵဝ်ယဝ်ႉ။ ၸိူဝ်းပဵၼ် themes, keyboard shortcuts, preferences လႄႈ extension ဢၼ်မၼ်းၸႂ်ႉဝႆႉၼၼ်ႉၵေႃႈ မၼ်းႁဵတ်းဝႆႉပၼ် ႁႂ်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႈလႆႈယဝ်ႉ။ ဢၼ်ပဵၼ် source code မၼ်းၼႆႉ ပဵၼ် free and open source သေ ဢဝ်တင်း မႂ်လၢႆႇၸိၼ်ႇ MIT သေၵေႃႈ ပိုၼ်ၽႄႈဝႆႉယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:သွပ်ႉၾ်ဝႄးရ်
ၵၢၼ်ႇတႃႇ၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ယေႇဝေႇ
ဝၢၼ်ႈၵၢၼ်ႇတႃႇ  (ကန်သာရွာ, Kanthar) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇယေႇဝေႇ၊ ၸႄႈဝဵင်းမဵၵ်ႉထီႇလႃႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈမဵၵ်ႉထီႇလႃႇ၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 193735 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇယေႇဝေႇၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 2559 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 3088 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 5647 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းမဵၵ်ႉထီႇလႃႇ
ၵမႃႇဝႅတ်ႉ၊ ဝဵင်း
ဝဵင်းၵမႃႇဝႅတ်ႉ (ကမာဝက်မြို့) ၼႆႉ ပဵၼ်ဝဵင်းဢၼ်ၼိုင်ႈ ဢၼ်ၶဝ်ႈပႃးဝႆႉ တီႈၼႂ်း ၸႄႈဝဵင်းမုတူင်ႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈမေႃႇလမႅင်ႇ၊ ၸႄႈမိူင်းမွၼ်း၊ မိူင်းမျၢၼ်ႇမႃႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝဵင်းၸိူဝ်းမီးၼႂ်း ၸႄႈမိူင်းမွၼ်း ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝဵင်းၸိူဝ်းမီးၼႂ်း မိူင်းမျၢၼ်ႇမႃႇ
ႁူဝ်လၢင်း၊ ဝၢၼ်ႈ (ႁူၺ်ႈလၢင်း)
ဝၢၼ်ႈႁူဝ်လၢင်း (ႁူၺ်ႈလၢင်း) (, Ho Lin, ဟိုလင်း) ၼႆႉ ပဵၼ်ဝၢၼ်ႈ ဢၼ်မီးၼႂ်း ဢိူင်ႇၵုင်းၵႅင်း၊ ၸႄႈဝဵင်းမိူင်းပၼ်ႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈ လၢင်းၶိူဝ်း၊ မိူင်းတႆး ဢေႃႈ။
ဢေးၵျိၼ်း၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းတွင်ႇတႃႇ
ဝၢၼ်ႈဢေးၵျိၼ်း  (အေးကျင်းရွာ, Ayekyin) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇပၢၼ်းပွင်း၊ ၸႄႈဝဵင်းတွင်ႇတႃႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈမျိၼ်းၶျၢၼ်ႇ၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 191448။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇပၢၼ်းပွင်းၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 1074 ၊ ယိင်း 1376 သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 2450 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းတွင်ႇတႃႇ
ၵၢၼ်ႇတႃႇယႃႇ၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းမျိတ်ႉတႃး
ဝၢၼ်ႈၵၢၼ်ႇတႃႇယႃႇ  (ကန်သာရွာ, Kanthar) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇၵသုၼ်ႇ၊ ၸႄႈဝဵင်းမျိတ်ႉတႃး၊ ၸႄႈတွၼ်ႈၵျွၵ်ႉသႄႇ၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 190955 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇၵသုၼ်ႇၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 1251 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 1458 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 2706 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းမျိတ်ႉတႃး
မူဝ်းၵွင်း၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းမဵၵ်ႉထီႇလႃႇ
ဝၢၼ်ႈမူဝ်းၵွင်း  (မိုးကောင်းရွာ, Moekaung) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇၵူၺ်းဢၢႆႇ၊ ၸႄႈဝဵင်းမဵၵ်ႉထီႇလႃႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈမဵၵ်ႉထီႇလႃႇ၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 193706 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇၵူၺ်းဢၢႆႇၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 1594 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 1940 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 3534 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
1948
လိူၼ်ၸၼ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၾႅပ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မၢတ်ႉၶျ်
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢေႇပရႄႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မေႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျုၼ်ႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျူႇလၢႆႇ
(1) ဝၼ်း။
ဢေႃးၵၢတ်ႉ
(1) ဝၼ်း။
သႅပ်ႇထႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
ၵၢၼ်ႇယူဝ်း၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းမျိတ်ႉတႃး
ဝၢၼ်ႈၵၢၼ်ႇယူဝ်း  (ကံရိုးရွာ, Kanyoe) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇၵသုၼ်ႇ၊ ၸႄႈဝဵင်းမျိတ်ႉတႃး၊ ၸႄႈတွၼ်ႈၵျွၵ်ႉသႄႇ၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 190959 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇၵသုၼ်ႇၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 1251 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 1458 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 2706 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းမျိတ်ႉတႃး
1948
ဢွၵ်ႇထူဝ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
ၼူဝ်ႇဝႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
တီႇသႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:1940 ႁူဝ်သိပ်းပီ
ပၢၼ်းပွင်း၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းတွင်ႇတႃႇ
ဝၢၼ်ႈပၢၼ်းပွင်း  (ပန်းပေါင်းရွာ, Panpaung) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇပၢၼ်းပွင်း၊ ၸႄႈဝဵင်းတွင်ႇတႃႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈမျိၼ်းၶျၢၼ်ႇ၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 191444။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇပၢၼ်းပွင်းၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 1074 ၊ ယိင်း 1376 သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 2450 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းတွင်ႇတႃႇ
ၵျႅၵ်ႉထူဝ်ႇ၊ ဝဵင်း
ၸုမ်းမျူႇၼီႇၸီႇပႄႇ တွၼ်ႈတႃႇဝဵင်းၼႆႉၼႆႉ တႄႇမႃးၸဵမ်မိူဝ်ႈ ပီ 1889 ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ မိူဝ်ႈပီ 1918 ၼၼ်ႉ လႆႈဢဝ်ဝၢၼ်ႈ 17 ဝၢၼ်ႈ ၼႂ်း ဝၢၼ်ႈဢိၼ်ႇမ ထုင်ႉၵျႅၵ်ႉထူဝ်ႇၼၼ်ႉ သႂ်ႇပၼ် တီႈၼႂ်း ၸႄႈဝဵင်းတၼၢတ်ႉပိၼ်ႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈပႃႇၵိူဝ်လႄႈ တၢင်းၵႂၢင်ႈၶႂၢင် လႆႈယွမ်းၵႂႃႇ မွၵ်ႈ 83 လွၵ်းလၵ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ တီႈႁိမ်းႁွမ်း ဝဵင်းၵျႅၵ်ႉထူဝ်ႇၼႆႉ မီးဝႆႉ လိၼ်ၼႃးဢိတ်းဢွတ်း ဢၼ်ၸၢင်ႈၽုၵ်ႇသွမ်ႈၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ယဝ်ႉၵေႃႈ ဢၼ်ပဵၼ်ၽၢႆႇၸၢၼ်းဝဵင်းၼႆႉ ယွၼ်ႉပိူဝ်ႈ ၼမ်ႉပၢင်ႇလၢႆႇ ၵႆႉသေၵိၼ်းလႄႈ လိၼ်တွၼ်ႈတႃႇ ၽုၵ်ႇသွမ်ႈၼႃးၼႆႉ လႆႈဢေႇဝႆႉယဝ်ႉ။ ၶဝ်ႈၸိူဝ်းဢၼ်ဢွၵ်ႇတီႈ ၸႄႈဝဵင်းၵျႅၵ်ႉထူဝ်ႇၼႆႉ မၢင်ပွၵ်ႈမၢင်လႂ် ဢမ်ႇပေႃးၵိၼ် တွၼ်ႈတႃႇ ၵူၼ်းပိုၼ်ႉတီႈသေ လႆႈသိုဝ်ႈဢဝ် ၶဝ်ႈတီႈ ထုင်ႉပႃႇၵိူဝ်ယဝ်ႉ။ ယွၼ်ႉပိူဝ်ႈ လႆႈဢဝ် လိၼ်တီႈၸႄႈဝဵင်းၵျႅၵ်ႉထူဝ်ႇၼႆႉ သႂ်ႇပၼ်တၢင်ႇၸႄႈတွၼ်ႈလႄႈသင်၊ ယွၼ်ႉပိူဝ်ႈ ၼမ်ႉသေးၵိၼ် လိၼ်လႄႈသင်၊ ယွၼ်ႉပိူဝ်ႈ ၶဝ်ႈသၢၼ်ဢွၵ်ႇဢေႇၸိူဝ်းၼႆႉလႄႈသင် ဝဵင်းၵျႅၵ်ႉထူဝ်ႇၼႆႉ ဢမ်ႇပေႃးၶိုၼ်ႈယႂ်ႇမႃးၵႃႈႁိုဝ်။
ႁွင်ႈၵျႅၵ်ႉထူဝ်ႇ ဢၼ်ႁွင်ႉ ႁွင်ႈၵတႅတ်ႉၼႆႉ လႆလတ်းဝဵင်းၵျႅၵ်ႉထူဝ်ႇ ၽၢႆႇႁွင်ႇၽၢႆႇၸၢၼ်းယဝ်ႉ။ ၽၢႆႇဢွၵ်ႇ ႁွင်ႈၵတႅတ်ႉၼႆႉ ပဵၼ်ဢွင်ႈၵိုၼ်း တီႈဝဵင်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၽၢႆႇတူၵ်းၸမ်ႉ မီး ပွၵ်ႉ ၵေႃႉၸၢၼ်ၼႅင်၊ ပေႃးၵၼႃႇ ၸၵႂႃႇၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။ ႁွင်ႈၶုတ်း ဢၼ်သိုပ်ႇဢဝ် ႁွင်ႈၵတႅတ်ႉ လႄႈ တင်း ၼမ်ႉၸိတ်ႉတွင်းၼႆႉ လႆႈတႄႇၶုတ်း မိူဝ်ႈ ပီ 1882 ၼၼ်ႉသေ ၸမ်သုတ်းပီ 1893 မႃးၸင်ႇယဝ်ႉတူဝ်ႈယဝ်ႉ။ ႁွင်ႈၶုတ်းဢၼ်ၼၼ်ႉ တၢင်းယၢဝ်းမီး 13 လၵ်းသေ ၵႃႈၶုတ်းမၼ်း သဵင်ႈမႃး ငိုၼ်းသိပ်းသႅၼ် မိူဝ်ႈၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ လွင်ႈယိူင်းဢၢၼ်း ဢၼ်ၶုတ်း ႁွင်ႈၶုတ်းၼႆႉ လုၵ်ႉဢဝ် ၼမ်ႉၸိတ်ႉတွင်း ႁႂ်ႈပေႃးၸႂ်ႉလႆႈႁိူဝ်းဢွၼ်ႇ တေႃႇႁႂ်ႈပေႃးထိုင် မေႃႇလမႅင်ႇ ၼႆယဝ်ႉ။
ႁွင်ႈၶုတ်း ၸိတ်ႉတွင်း-ၵျႅၵ်ႉထူဝ်ႇ ၼႆႉ ဢဝ် ဝၢၼ်ႈဝိၼ်းပတေႃး ဢၼ်မီးတီႈ ပၢၵ်ႇ ၼမ်ႉၸိတ်ႉတွင်း လႄႈ တင်း ဝဵင်းၵျႅၵ်ႉထူဝ်ႇၼႆႉ ၵၢႆႇသိုပ်ႇၸူးၵၼ်ဝႆႉယဝ်ႉ။ တီႈ ဝၢၼ်ႈဝိၼ်းပတေႃး လႄႈ တီႈ ဝၢၼ်ႈပေႃးၵၼႃႇ ဝဵင်းၵျႅၵ်ႉထူဝ်ႇၼၼ်ႉ မီးဝႆႉ ၽၵ်းတူၼမ်ႉယဝ်ႉ။ ၽၵ်းတူၼမ်ႉ ဢၼ်မီးဝႆႉတီႈ ဝၢၼ်ႈဝိၼ်းပတေႃးၼၼ်ႉ လူႉလႅဝ်မႃးလႄႈ ထိုင်ပီ 1897 ၼၼ်ႉ လႆႈၶိုၼ်းႁႅင်း ၽၵ်းတူၼမ်ႉတီႈ ဝၢၼ်ႈပူၵ်ႉပလိၼ်ႇယဝ်ႉ။ ႁွင်ႈၶုတ်း ၸိတ်ႉတွင်း -ၵျႅၵ်ႉထူဝ်ႇၼႆႉ ယွၼ်ႉ ၶုတ်းၶၢင်းၵၼ်ဝႆႉတင်း ၽင်ႇပၢင်ႇလၢႆႇလႄႈ ယွၼ်ႉၼမ်ႉပၢင်ႇလၢႆႇသေးသေ ပီဢမ်ႇပေႃးႁိုင်ၵေႃႈ လႆႈလူႉလႅဝ်ၵႂႃႇယဝ်ႉ။ ယွၼ်ႉၼၼ်ႉသေ ဢၼ်ပဵၼ်ၽႅၼ်ၵၢၼ် တွၼ်ႈတႃႇၶုတ်းႁွင်ႈ လုၵ်ႉဢဝ် ၼမ်ႉၸိတ်ႉတွင်း တေႃႇ ဝဵင်းမေႃႇလမႅင်ႇၼၼ်ႉၵေႃႈ လႆႈယွၼ်ႇပႅတ်ႈမႃးယဝ်ႉ။ ဝၢၼ်ႈဝိၼ်းပတေႃး ဢၼ်မီးတီႈ ပၢၵ်ႇၼမ်ႉၸိတ်ႉတွင်းၼၼ်ႉၵေႃႈ ယွၼ်ႉပိူဝ်ႈ ၽင်ႇၼမ်ႉၵူၼ်ႇသေ ဝၢၼ်ႈလႆႈႁၢမ်းမႃးယဝ်ႉ။ တီႈၵၢင်ဝဵင်းၵျႅၵ်ႉထူဝ်ႇၼၼ်ႉ မီးဝႆႉ ၵွင်းမူးသူၺ်ႇပူင်ႇတႃႇသေ ၽၢႆႇဢွၵ်ႇဝဵင်းၼၼ်ႉ မီးဝႆႉ ၽြႃးၵျႅၵ်ႉပေႃးလေႃးယဝ်ႉ။ ၽြႃးၵျႅၵ်ႉပေႃးလေႃးၼႆႉ လႆႈၼႂ်း ပၢင်ႇလၢႆႇမႃးသေ ယုမ်ႇယမ်ဝႆႉဝႃႈ ဢၼ်ပဵၼ်ၶုၼ် တေႇဝႃႇၼၢမ်ႇပိယတိသ တီႈၵုၼ်သီႇႁူဝ်ႇၼၼ်ႉ ဢဝ် ၽြႃးသီႇသူႇ လွင်ႈၸွမ်းပၢင်ႇလၢႆႇသေ ပဵၼ်ႁူၼ်ႁၢင်ႈ ဢၼ်ၼင်ႈဝႆႉတီႈ မၢၵ်ႇလေႃႉႁိၼ် ဝႃႈၼႆယဝ်ႉ။ မၢၵ်ႇလေႃႉႁိၼ်ၼၼ်ႉၵေႃႈ တေလႆႈႁၼ်တီႈၸွင်းတၢၼ်းၽြႃးၼၼ်ႉယူႇယဝ်ႉ။ တီႈတေႃႇၼႃႈ တၢင်းမုင်းၵျႅၵ်ႉပေႃးလေႃးၼၼ်ႉ မီးဝႆႉ ႁူၼ်ႁၢင်ႈၽြႃးတွင်းသူႇၼိုင်ႈယဝ်ႉ။ ႁူၼ်ႁၢင်ႈၼၼ်ႉ ဢဝ် ၽၢင်ႁၢင်ႈ မႁႃႇမျႅတ်ႉမုၼိ၊ ဝဵင်းတႃႈလိူဝ်ႇ သေၵေႃႈ လေႃႇႁဵတ်းဝႆႉယဝ်ႉ။ တီႈၼိူဝ်ဝဵင်းၵျႅၵ်ႉထူဝ်ႇ လႄႈ ႁိမ်းႁွမ်းဝဵင်းၼၼ်ႉ မီးဝႆႉ ၵျွင်းမုၼ်ၸဝ်ႈဢွၼ်ႇ၊ တိူၵ်ႈသွၼ်လိူၵ်ႈၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။ တိူၵ်ႈသွၼ်လိၵ်ႈ ဢၼ်ၸိူဝ်းၸိုဝ်ႈလိုဝ်းလင်တႄႉ ပဵၼ် တိူၵ်ႈမႁႃႇမေၵဝုၼ်ႇ၊ တိူၵ်ႈၽယႃးၵျီး၊ တိူၵ်ႈတိတ်ႉၶျတွင်ႇ လႄႈ တိူၵ်ႈတႅတ်ႉတွင်ႇၵျွင်း ၸိူဝ်းၼႆယဝ်ႉ။ တီႈၸႄႈဝဵင်းၵျႅၵ်ႉထူဝ်ႇၼႆႉ ၸိူဝ်းပဵၼ် ၵူၼ်းၶိူဝ်း မၢၼ်ႈ၊ ယၢင်း၊ မွၼ်း၊ တႆး၊ ထဝႄႇ ၸိူဝ်းၼႆႉ ယူႇသဝ်းႁူမ်ႈၵၼ်ယဝ်ႉ။ ပၢႆးမၢၵ်ႈမီး ပိုၼ်ႉလင် ဝဵင်းၼႆႉ ယွၼ်ႉပိူဝ်ႈ ဢမ်ႇပေႃးၶႅမ်ႉတႄႉတႄႉဝႃႈဝႃႈလႄႈ ဢမ်ႇပေႃးၵိုၼ်းၵႃႈႁိုဝ်။ ၵူၺ်းၵႃႈဝႃႈ ပေႃးထိုင် ၶၢဝ်းပွႆး ၽြႃးၵျႅၵ်ႉထီးယူဝ်းတႄႉၵေႃႈ တိူဝ်းၵိုၼ်းလိူဝ်ယဝ်ႉ။
ယၢမ်းလဵဝ်တႄႉ တီႈၸႄႈဝဵင်းၵျႅၵ်ႉထူဝ်ႇၼႆႉ မီးဝႆႉ ႁွင်ႈႁၢၼ်ၸႄႈဝဵင်း ဢၼ်ၼိုင်ႈ၊ ပၢင်ႇလဵၼ်ႈၸႄႈဝဵင်းဢၼ်ၼိုင်ႈ၊ ႁူင်းႁေႃၸႄႈဝဵင်းဢၼ်ၼိုင်ႈ၊ ၵၢတ်ႇလူင် 3 ဢၼ်လႄႈ တႃႈလူတ်ႉတီႈၵႆ 1 ဢၼ်၊ တႃႈရူတ်ႉရဵၼ်း၊ ႁူင်းႁဵၼ်းၸၼ်ႉသုင် 2 ဢၼ် လႄႈ ႁူင်းႁဵၼ်းၸၼ်ႉငဝ်ႈ မွၵ်ႈ 50 ဢၼ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ တီႈၸႄႈဝဵင်းၼႆႉ ယၢမ်းလဵဝ်တႄႉ မီးမႃး လုမ်းဢဵၵ်ႉၶျဵင်း၊ လုမ်းတိူၵ်ႈသူင်ႇလိၵ်ႈ၊ လုမ်းသၢႆလူမ်း၊ လၵ်းမူဝ်ႇပၢႆး ၸၵႂႃႇၸိူဝ်းၼႆႉသေ ၶိုၼ်ႈယႂ်ႇမႃးယဝ်ႉ။ ဢွင်ႈတီႈ ဢၼ်ၸိုဝ်ႈလင်းလင်တၢင်ႇၸိူဝ်း တီႈဝဵင်းၵျႅၵ်ႉထူဝ်ႇၼႆႉ ပဵၼ် ႁွင်ႈၼႄၵျႅၵ်ႉထီးယူဝ်းယဝ်ႉ။ လုၵ်ႉတီႈ ႁူင်းႁဵၼ်းၸၼ်ႉသုင် 2 ဢၼ်ၼၼ်ႉသေ ၵိူတ်ႇဢွၵ်ႇပၼ် လုၵ်ႈႁဵၼ်း ဢၼ်ၸိုင်ႈမိူင်း လႆႈပိုင်ႈႁႅင်းသေၵေႃႈ ပေႃးဢဝ် ပၢႆးပႆႇၺႃႇ တီႈၸႄႈမိူင်းမွၼ်းဝႃႈ ပဵၼ်ဢၼ်မီးၸိုဝ်ႈသဵင်ဝႆႉယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း ပီ 1953 သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း မီးယူႇ 13173 ၵေႃႉယဝ်ႉ။ တီႈၼိူဝ်ဝဵင်းၼႆႉ မိူဝ်ႈၵူႈပွၵ်ႈ ပွၵ်ႉဢၼ် တႆး လႄႈ တွင်ႇသူႇ ယူႇသဝ်းမႃးမႃးၼၼ်ႉ တိုၵ်ႉႁွင်ႉဝႃႈ သျၢၼ်းၸု၊ တွင်ႇသူႇၸု ၼႆယူႇယဝ်ႉ။
လုၵ်ႉတီႈဝဵင်းၵျႅၵ်ႉထူဝ်ႇသေ ၵုၼ်ႇသိၼ် ၸိူဝ်းဢွၵ်ႇၼႆႉ ပဵၼ် ပႃ၊ ပႃႁႅင်ႈ]၊ [[ယၢင်ရႃႇပႃႇ၊ မႆႉမွင်၊ မၢၵ်ႇႁူဝ် လႄႈ ၶႅပ်းတိၼ်တင်ႇသုင်၊ မၢၵ်ႇမု၊ မၢၵ်ႇဢုၼ် ၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။ တီႈတိၼ်လွႆ ၵျႅၵ်ႉထီးယူဝ်းၼၼ်ႉ မီးဝႆႉ တူၼ်ႈၸိူဝ်းၶဝ်ႈပဵၼ်ယႃႈယႃ၊ မႆႉမွင်၊ ၶူဝ်းၸႂ်ႉတိုဝ်း ဢၼ်ဢဝ် ဝၢႆသေ ႁဵတ်းဝႆႉ ၸိူဝ်းၼႆႉၵေႃႈ ဢွၵ်ႇယူႇယဝ်ႉ။
တပျေႇၵူင်း၊ ဝၢၼ်ႈ၊ တေႃးတႂိၼ်ႇ
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းၵျွၵ်ႉသႄႇ
တပိၼ်ႇသူၺ်ႇထီး
ပိုၼ်းဝၼ်းလင်လႄႈ ၸႃႇတီႉမၼ်း
ၶဝ်ႈပႃးပၢင်တိုၵ်းပီႊ40ၼၼ်ႉသေ ၸဝ်ႈဢၼ်တေၶိုၼ်ႈၼင်ႈပလၢင်ႇ မိူင်းဢႃႇဝႃႉလႄႈ မိူင်းမွၼ်း တင်း သွင်ၽၢႆႇၼၼ်ႉ သမ်ႉပဵၼ်ၸဝ်ႈဢၼ် လႆႈၸႂ်ပၢင်သိုၵ်းသိူဝ်လႄႈ။ယွၼ်ႉၼၼ် ပၢင်တိုၵ်းၼႆႉ သိုပ်ႇမီးယူႇ တေႃႇထိုင်မိူင်းႁူမ်ႈတုမ် မိူင်းမၢၼ်ႊတင်းသဵင်ႈ ဢမ်ႇမီးလွင်ႈၵတ်းယဵၼ်၊ ႁိုင်မႃးၵေႃႈ ဢဵၼ်ႁႅင်းၶဝ် လႆႈယွမ်းလူင်း ၵႂႃႇ မိူင်းၶိုၼ်ႈၶဝ်ၵေႃႈ ဢမ်ႇမီးလွင်ႈၼပ်ႉထိုဝ်ၶဝ်မႃး။ ၼႂ်းမိူင်းမွၼ်းၵူႊတီႈတီႈၼႆႉ ဢမ်ႇမီးမိူင်းၶိုၼ်ႈ ဢၼ်လႂ် ၶိုၼ်ႈယႂ်ႇ မႃးသေတႃႉၵေႃႈ ၸဝ်ႈၼႂ်းမိူင်းဢႃႇဝႃႉဢၼ်ပဵၼ်ၸဝ်ႈႁေႃၵႅဝ်ႈၼရႃႉပတီႉ ၼၼ်ႉ ဢဵၼ်ႁႅင်းမၼ်းၵေႃႈ လႆႈယွမ်းၵႂႃႇ၊ ယဝ်ႉၵေႃႈ ပွတ်းႁွင်ႇသမ်ႉ ဢၼ်ပဵၼ် ၸဝ်ႈလူင်မိူင်းယၢင်း ၵေႃႈ တူင်ႉတူင်ႉၼိုင်ၼိုင်သေ ႁဵတ်းႁႂ်ႈဢဵၼ်ႁႅင်းယႂ်ႇမႃး၊ မိူင်းတွင်ႇဢူႇ လႄႈ မိူင်းတွင်ႇတုင်းၸီး ၼၼ်ႉၵေႃႈ ဢမ်ႇၵမ်ႉဢဵၼ်ႁႅင်း သိုၵ်းပၼ် ဢႃႇဝႃႉ ၶဝ်ယဝ်ႉလႄႈ ၶတ်းၸႂ် တင်ႈမိူင်းသေ သဵင်ႇတႃႉမႃးထႅင်ႈ။
ၵၢၼ်ၶိုၼ်ႈၼင်ႈပလၢင်ႇ
မိူဝ်ႈပီႊ879၊လိူၼ်12၊ ဝၼ်းထီႈ5၊ပဵၼ်ဝၼ်းၽတ်း ၵၢင်ၶမ်ႈၼၼ်ႉၸွမ်းလူၺ်ႈ46ပီႊတဵမ် ၸဝ်ႈမိၼ်းၵျီးၺူဝ်ႇ လႆႈၶိုၼ်ႈၼင်ႈပလၢင်ႇမႃး ယူႇယူႇသေယဝ်ႉ မၼ်းလႆႈ  ၸပ်းလူမ်းၼၢဝ်သေ လႆႈသဵင်ႈၵၢမ်ႇၵႂႃႇၶမ်ႈ ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ မိူဝ်ႈမၼ်းသဵင်ႈၵၢမ်ႇၵႂႃႇယဝ်ႉၵေႃႈ ၶဝ်ဢမ်ႇပၼ်ပူၼ်ႉဝၼ်းၼၼ်ႉသေ ၽိူဝ်ႇမီး1မူင်းၵေႃႈ ႁႂ်ႈတပိၼ်ႇသူၺ်ႇထီး ဢၼ်ပဵၼ်လုၵ်ႈၸၢႆးၵေႃႇလဵဝ် ဢႃႇယူႉတိုၵ်ႉလႆႈ14ၼၼ်ႉ ၶိုၼ်ႈၼင်ႈပလၢင်ႈၵမ်းလဵဝ်ယဝ်ႉ။လၢႆးမၼ်းၶိုၼ်ႈၼင်ႈပလၢင်ႇၵေႃႈ ဢမ်ႇၸႂ်ႈဝႃႈ ၶိုၼ်ႈၼင်ႈလူၺ်ႈမႃးပုတ်ႈၵွၺ်း၊ မၼ်းၶိုၼ်ႈၼင်ႈလူၺ်ႈဝႃႈ မၼ်းသိမ်းလႆႈမိူင်းမွၼ်းၸႅတ်ႈၸၢင်ႇယဝ်ႉၼႆ ၶိုၼ်းႁဵတ်းပၢင်ပွၺ်းၶိုၼ်ႈၼင်ႈဢဝ်ယဝ်ႉ။ ပႅၵ်ႉသမ်ႉဝႃႈ မၼ်းပဵၼ်ၶုၼ်ဢၼ် ဢႃႇယူႉလဵၵ်ႉလဵၵ်ႉသေတႃႉ ဢမ်ႇႁၼ်ၸဝ်ႈလႂ် ၽႂ်လႂ်မႃးတိုၵ်းမၼ်းလႄႈ လႆႈၾၢင်ႉမႅၼ်ႈဝႃႈ မိူဝ်ႈၵၢပ်ႈပၢၼ်မိူင်းတွင်ႇဢူႇၼႆႉ ဢဵၼ်ႁႅင်းယႂ်ႇၵႃႊႁိုဝ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၽိူဝ်ႇတိုၵ်ႉၶိုၼ်ႈၼင်ႈပလၢင်ႇၵွၺ်းၵေႃႈ မၼ်းၸဝ်ႈပၼ် သူး၊လၢၵ်ႈၼၢၵ်ႈ ဢၼ်ပဵၼ်ႁူဝ်သိုၵ်း ၸိူဝ်းၸႃႉတူၺ်းထိုင်မၼ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ၵူၼ်းၵုမ်းထိင်းၵေႃႉပဵၼ်၊ ယဝ်ႉၵေႃႈပဵၼ်ထႅင်ႈပီႈၼွင်ႉၽၢႆႇပေႃႈ ဢၼ်ပဵၼ် မိၼ်းၵျီးသူၺ်ႇၼၼ်ႉ ႁွင်ႉဝႃႈ မိၼ်းယႄးတဵင်ႇၶတူႇ၊ သိၼ်ႇတီႇတႃႇ ႁွင်ႉ တတူဝ်းတမႃႉယႃႇသႃႇ၊ လႄႈ သိၼ်ႇၼၢတ်ႇတူႇ ႁွင်ႉ တယၼၼ်ႇတူႇ သေ ယဝ်ႉၵေႃႈ မၼ်းဢဝ်ဢူၺ်းၵေႃႉႁၵ်ႉ ဢၼ်ဝႆႉမိူၼ်ပီႈဢၢႆႈတေႉတေႉၼၼ်ႉ တၢင်ႇပၼ်ၸိုဝ်ႈဝႃႈ ၵျေႃႇထိၼ်ႇၼေႃႇရထႃႇ သေ ပၼ်ၵူပ်းၵူႈတင်းပီႈၼၢင်း တၶိၼ်ႇၵျီး မၼ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ပေႃးယဝ်ႉ ဢၼ်ပဵၼ်ၼွင်ႉသိၼ်ႇယႄးထုတ်ႉ လႄႈ လုၵ်ႈသိၼ်ႇၼီႇတႃႇ ၶိၼ်ႇမႅတ်ႈ ၼၼ်ႉၵေႃႈ မၼ်းယုၵ်ႉဢဝ်ပဵၼ် မေးသၢႆႉ၊ မေးၶႂႃ ပႅတ်ႈယဝ်ႉ။ လွင်ႈလၢၵ်ႇလၢႆးမၼ်းၵေႃႈပဵၼ်ဝႃႈ သမ်ႉဝႃႈမၼ်း ယုၵ်ႉဢဝ်မေးၵေႃႈ ဢမ်ႇႁဵတ်းပွၺ်းႁပ်ႉ ၸဝ်ႈမေးၼၢင်းလူင်သေ တေႃႇထိုင်မၼ်းတၢႆၵေႃႈလႆႈႁူႉဝႃႈ မၼ်းဢမ်ႇမီးၸဝ်ႈမေးၼၢင်းလူင်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ပၢင်ပွၺ်းၸီးႁူ
ၽိူဝ်ႇတပိၼ်ႇသူၺ်ႇထီးၶိုၼ်ႈၼင်ႈမိူင်းယဝ်ႉသွင်ပီႊ၊ မိူဝ်ႈဢႃႇယူႉမၼ်းလႆႈ17ၼၼ်ႉ မၼ်းထိုင်ၶၢဝ်းယၢမ်း ဢၼ်တေလႆႈၽွၵ်ႈႁူလႄႈ မူၺ်းၶူၼ်ႁူဝ် ယဝ်ႉ။ မိူဝ်ႈၽွင်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ တပိၼ်ႇသူၺ်ႇထီး ၼႆႉ မီးတၢင်းဝူၼ်ႉလီလီမႃး။ မၼ်းဢမ်ႇၸႂ်ႈလၢၵ်ႇလၢၵ်ႇလၢႆးလၢႆးသင် ၼင်ႇၵွၼ်ႇ၊ မၼ်းပဵၼ်ဝႃႈ မၼ်းတေၵႂႃႇၽွၵ်ႈႁူလႄႈ မူၺ်းၶူၼ်ႁူဝ် တီႈ ႁိမ်းမိူင်းၽူႈၶဵၼ် မိူင်းမွၼ်း ၸဝ်ႈတူႉသိၼ်ႇတၵႃႇယုတ်ႉပီႉ ဢၼ်ပဵၼ် ၽြႃးသူၺ်ႇမေႃႇတေႃး ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။  ဢမၢတ်ႈတင်းၼမ်ႁမ်ႈမၼ်းၸဝ်ႈဝႃႈ မီးၽေးၼမ် ယႃႇပေၵႂႃႇၼႆၵေႃႈ ၵူၺ်းၵႃႊ ပီႈဢၢႆႈမၼ်း ၵျေႃႇထိၼ်ႇၼေႃႇရထႃႇ သမ်ႉလၢတ်ႈဝႃႈ ပေႃးမီးၵၢင်ၸႂ်တေႉၵေႃႈ ၵႂႃႇလႆႈယူႇ ၵူၺ်းၵႃႊတေလႆႈပႃးၸွမ်း ၽူႈႁတ်းႁၢၼ် ဢၼ်ၵႅၼ်ႇၶႅင် ၵႂႃႇသေ မၼ်းၵေႃႈၸင်ႇသင်ႇ ႁႂ်ႈလိူၵ်ႈၽူႈႁတ်းႁၢၼ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ လၢႆးလိူၵ်ႈမၼ်းၵေႃႈပဵၼ်ဝႃႈ ႁႂ်ႈဢဝ်ၼိဝ်ႉမိုဝ်း ပုၵ်းၶိုၼ်ႈသေ ဢဝ်ၶဵမ်ပၵ်းသႂ်ႇၼႂ်းၵႄႈၵၢင် မၼ်း ၵူၼ်းဢၼ်ၶၢမ်ႇလႆႈသေ ၾၢင်ႁၢင်ႊဢမ်ႇလႅၵ်ႈလၢႆႊ ၼၼ်ႉၵွၺ်း မၼ်းၸင်ႇလိူၵ်ႈဢဝ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
လူၺ်ႈလၢႆးၶဝ်လိူၵ်ႈၼၼ်ႉသေယဝ်ႉ လႆႈႁၼ် ၶုၼ်သိုၵ်းၸဝ်ႈတပိၼ်ႇသူၺ်ႇထီး ဢၼ်ပဵၼ် ပလႃႉယႄးထိၼ်ႇ ၼၼ်ႉ လႆႈႁၼ်ၼႃႈမၼ်း လႅၵ်ႈလၢႆႊၵႂႃႇလႄႈ ဢမ်ႇလႆႈၺႃးလိူၵ်ႈသေ ႁႅမ်တူဝ်တၢႆပႅတ်ႈႁင်းမၼ်း။ ၽိူဝ်ႇမိူဝ်ႈ ၼၼ်ႉယဝ်ႉၼႆ ၵႂၢမ်းလၢတ်ႈတပိၼ်ႇသူၺ်ႇထီးၼႆႉ ၵိုၵ်းပိုၼ်းၵႂႃႇတေႃႇထိုင်တေႃႈလဵဝ် ယဝ်ႉ။  ဢၼ်ပဵၼ်ဝႃႈ“ငါ့ကျွန် ဗလရဲထင်မှာ မိုက်ကားမိုက်၏။ သို့သော်သတ္တိမူမရှိ..။” ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ပေႃးမၼ်းလႆႈ ၶုၼ်သိုၵ်း500ၵေႃႇ ၵႂႃႇယဝ်ႉၵေႃႈ မၼ်း တႄႇဢွၵ်ႇၶၢဝ်းတၢင်းၵမ်းလဵဝ်ယဝ်ႉ။ဢၼ်ပဵၼ်ဢမၢတ်ႈသီႇသိပ်းလႄႈ ၶုၼ်သိုၵ်း500 ၵေႃႉၼၼ်ႉ ၵျေႃႇထိၼ်ႇၼေႃႇရထႃႇဢွၼ်ႁူဝ်သေ ႁႂ်ႈပႂ်ႉဝႆႉတႂ်ႈတိၼ်ၵွင်းမူးယဝ်ႉၵေႃႈ ပုင်ႇၼႃးပႅတ်ႇၵေႃႉၼၼ်ႉသမ်ႉ မူၺ်းပၼ်ၶူၼ်ႁူဝ် လႄႈ ၸီးပၼ်ႁူ ၸဝ်ႈတပိၼ်ႇသူၺ်ႇထီးၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ မိူဝ်ႈၶဝ်တိုၵ်ႉၸီးပၼ်ႁူၸဝ်ႈ တပိၼ်ႇသူၺ်ႇထီးၼၼ်ႉ ဢၼ်ပဵၼ် ၸဝ်ႈမိူင်းမွၼ်း ၸဝ်ႈတူႉသိၼ်ႇတၵႃႇယုတ်ႉပီႉ ၵေႃႈလႆႈၸႂ်လမ်သေ ႁႂ်ႈဢမၢတ်ႈ မၼ်းႁွင်ႉတပ်ႉသိုၵ်းသေ ၵႂႃႇတိုၵ်းယဝ်ႉ။ ၽိူဝ်ႇပၢင်ပွၺ်းၸီးႁူၼၼ်ႉယဝ်ႉၵေႃႈ တၢမ်တူဝ် ၸဝ်ႈတပိၼ်ႇသူၺ်ႇထီး ၵေႃႉၶီႇမႃႉ တတ်ႉတႃႉယူႉသေႇယ သေတိုၵ်းၶိုၼ်းယဝ်ႉ။ ယဝ်ႉၵေႃႈၶိုၼ်းပွၵ်ႈမိူဝ်းၵမ်းလဵဝ်။  ၸုမ်းတပ်ႉမွၼ်းၶဝ်ၵေႃႈ ဢမ်ႇႁတ်းၸွမ်းလင် တပ်ႉတွင်ႇဢူႇၵႂႃႇ။
ၸူဝ်းထုတ်ႉ
ၸွမ်သိုၵ်း ၸူဝ်းထုတ်ႉ (ၵိူတ်ႇ 1960 မၢတ်ႉၶျ် 29 ) ၼႆႉ ပဵၼ် ၽွင်းလူင်မိူင်းႁူမ်ႈတုမ် တီႈ ထၢၼ်ၽွင်းလူင် ၵၢၼ်ၼႂ်းမိူင်း လႄႈ ထၢၼ်ၽွင်းလူင် ၵၢၼ်လုမ်းလူင်ပွင်ၸိုင်ႈမိူင်းႁူမ်ႈတုမ မိူင်းမျၢၼ်ႇမႃႇယဝ်ႉ။
ၸွမ်သိုၵ်းၸူဝ်းထုတ်ႉ ၼႆႉ ပဵၼ်လုၵ်ႈၸၢႆး ၵႅမ်ၸွမ်ႁၢၼ်လုၼ်းမွင်ႇ ဢၼ်ပဵၼ်ၽွင်းလူင်လုမ်းၸွမ်ၽွင်းလူင် ဢၼ်လႆႈ သဵင်ႈၵႂႃႇ မိူဝ်ႈပဵၼ် လွင်ႈႁိူဝ်းမိၼ်မႅင်းမီႈ ၸွမ်သိုၵ်းလူင်တိၼ်ႇဢူး ၽူႈၼမ်းၼႂ်း (2) လုတူၵ်း မိူဝ်ႈပီ 2001 ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ပဵၼ်ၵူၼ်းလူင်း ၵၢၼ်သွၼ်သိုၵ်း ၸုပ်ႈ 64 (OTS - 64) သေ လႆႈႁၢပ်ႇၵၢၼ်မႃး တီႈ ငဝ်ႈငုၼ်းတိူင်းသိုၵ်း ပွတ်းဢွၵ်ႇ လႄႈ ငဝ်ႈငုၼ်းတိူင်းသိုၵ်း ပွတ်းၵၢင် လႄႈသင်၊ လႆႈႁၢပ်ႇၵၢၼ် ႁူဝ်ၼႃႈၵၢၼ် ပၵ်းပိူင်မၢႆမီႈသိုၵ်း ၸၵႂႃႇၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။ တႄႇဢဝ် ပီ 2016 မႃးသေ လႆႈသိုပ်ႇႁၢပ်ႇၵၢၼ် ႁူဝ်ၼႃႈၸုမ်းၽႅၼ်သိုၵ်းၶိုၵ်ႉတွၼ်း မၢႆ (6) လုမ်းၽူႈပွင်ၵၢၼ်သိုၵ်း (ၵွင်း) လႄႈ ၸွမ်ပွင်ၵၢၼ် ၽၢႆႇႁူမ်ႇလူမ်ႈ ၵၢၼ်သိုၵ်းတပ်ႉမတေႃႇ ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ႁၢပ်ႇၵၢၼ် ၽွင်းလူင်
ဝၢႆးသေ ၸွမ်သိုၵ်း ၵျေႃႇသူၺ်ႇ လိုဝ်ႈၵၢၼ်ၵႂႃႇယဝ်ႉ ၸွမ်ပွင်ၵၢၼ်သိုၵ်းတပ်ႉမတေႃႇ လႆႈတၢင်ႇၸိုဝ်ႈဝႃႈ ၶႂ်ႈဢဝ် ၸွမ်သိုၵ်းၸူဝ်းထုတ်ႉ တၢင်ႇပဵၼ်ၽွင်းလူင်ၼႆလႄႈ ဢဝ်တင်း ၶေႃႈၽွမ်ႉၸႂ် သၽႃးမိူင်းႁူမ်ႈတုမ်သေ ၸွမ်ပွင်ၸိုင်ႈ လႆႈယိုၼ်ႈဢၢပ်ႈတႃႈၶုၼ်မႃး မိူဝ်ႈပီ 2020 ၾႅပ်ႇဝႃႇရီႇ 10 ဝၼ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ဝၢႆးသေ တပ်ႉမတေႃႇ သိမ်းဢဝ် ဢၢမ်းၼၢတ်ႈ မိူဝ်ႈ ပီ 2021 ၾႅပ်ႇဝႃႇရီႇ 1 ဝၼ်း ၼၼ်ႉယဝ်ႉသေ လႆႈပၼ်ပုၼ်ႈၽွၼ်း ၸွမ်သိုၵ်းၸူဝ်းထုတ်ႉ ပဵၼ် ၽွင်းလူင်မိူင်းႁူမ်ႈတုမ် တႃႇ ထၢၼ်ၽွင်းလူင် ၵၢၼ်ၼႂ်းမိူင်း လႄႈ ထၢၼ်ၽွင်းလူင် လုမ်းလူင်ပွင်ၸိုင်ႈမိူင်းႁူမ်ႈတုမ်ယဝ်ႉ။
လႃႈသဵဝ်ႈ၊ ယွင်ႁူၺ်ႈ ၸိုဝ်ႈၼႆႉပွင်ႇဝႃႈသင်?
ပၢႆႉႁပ်ႉတွၼ်ႈၶဝ်ႈမိူင်း “ ဝဵင်းလႃႈသဵဝ်ႈ” ဢၼ်မၢၼ်ႊ ပိၼ်ႇဝႆႉတီႈပွင်ႇဝႃႈ “လားရှိုး” ဢမ်ႇၼၼ် “ပွႆးၼႄမႃႉလေႃႈ” တီႈပွင်ႇၵႂၢမ်းတႆးပဵၼ် “ ဝဵင်းဢၼ်မီး တေႃႇၼႃႈတင်း လွႆဢၼ်မီးၼူၵ်ႉယဵဝ်ႈ ၼမ်လၢႆ” ၼၼ်ႉလႄႈ ၸင်ႇႁွင်ႉပဵၼ် လႃႈသဵဝ်ႈၼႆယဝ်ႉ။ မိူဝ်ႈဢွၼ်တၢင်း ယၢမ်ႈမီး ႁၢင်ႊၵွင်ၵူၼ်ႈယၢဝ်းဝႆႉ တင်းသွင်ၽၢႆႇ၊ ယၢမ်းလဵဝ် ႁဵတ်းပဵၼ်ႁၢင်ႊႁူင်းၶဝ်ႈတႅၼ်းဝႆႉ။
သျိၼ်ႇမူၵ်ႉတီး၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းထဝႄႇ
ဝၢၼ်ႈသျိၼ်ႇမူၵ်ႉတီး  (ရှင်မုတ္တီးရွာ, Shinmoketee) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇသျိၼ်ႇမူၵ်ႉတီး၊ ၸႄႈဝဵင်းထဝႄႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈထဝႄႇ၊ ၸႄႈတိူင်းတၼိၼ်းတႃႇယီႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 177,088 ယဝ်ႉ။
လႃႈသဵဝ်ႈ၊ ယွင်ႁူၺ်ႈ ၸိုဝ်ႈၼႆႉပွင်ႇဝႃႈသင်?
ၵူၼ်းမိူင်းတႆး ႁွင်ႉၸဝ်ႈၵဝ်ႇဝႃႈ “ တႆး” ၼႆသေ ၽႃႇသႃႇၵႂၢမ်းလၢတ်ႈၼႆႉ ငၢႆးတင်းၵႂၢမ်းထႆး ၵူၺ်းၵႃႊ တူဝ်လိၵ်ႈလၢႆးတႅမ်ႈသမ်ႉ ငၢႆးလိၵ်ႈမၢၼ်ႊ။
သျိၼ်ႇမူၵ်ႉတီး၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းထဝႄႇ
ဢၢင်ႈဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းထဝႄႇ
လႃႈသဵဝ်ႈ၊ ယွင်ႁူၺ်ႈ ၸိုဝ်ႈၼႆႉပွင်ႇဝႃႈသင်?
မိူဝ်ႈႁူဝ်ပၢၵ်ႇပီႊပူၼ်ႉမႃးၼၼ်ႉ လိၵ်ႈတႆးၼႆႉ ၵမ်ႈၼမ်တေသွၼ် ၼႂ်းၵျွင်းမုၼ်ၸဝ်ႈ၊ မိူဝ်ႈပၢၼ်ဢင်းၵိတ်ႉ ဢုပ်ႈပိူင်ႇၼၼ်ႉ တႄႇမီးမႃးလွင်ႈသွၼ်လိၵ်ႈ တၢင်းၼွၵ်ႈ၊ ၵူၺ်းၵႃႊ ၵွပ်ႈတႆးႁဝ်း ဢမ်ႇမီးပိူင်သွၼ်၊ တူဝ်လိၵ်ႈ သဵင်ဢွၵ်ႇတၢႆတူဝ် လႄႈ ပပ်ႉလိၵ်ႈတႆး၊ ၵွပ်ႈၼႆ ပဵၼ်တၢင်းယၢပ်ႇၽိုတ်ႇ တႃႇဢဝ်ပဵၼ်ပိူင်သွၼ် ၼႂ်းႁူင်းႁဵၼ်း။
တႄႇဢဝ်ပီႊ 1950 မႃးၼၼ်ႉ မီးလွင်ႈၶတ်းၸႂ် မူၼ်ႉမႄးတႅမ်ႈၶိုၼ်း လိၵ်ႈတႆးမႂ်ႇ ၼင်ႇႁိုဝ်တေၸႂ်ႉတိုဝ်းငၢႆႈလႄႈ မီးပပ်ႉႁဵၼ်း ၸႂ်ႉတိုဝ်းပဵၼ် ပိူင်ၵၢၼ်သွၼ်၊ ၵူၺ်းၵႃႈ ယွၼ်ႉသို်ၵ်းမၢၼ်ႈ ႁုပ်ႈသိမ်းဢႃႇၼႃႇ ဝၢၼ်ႈမိူင်း မိူဝ်ႈပီး 1962 လႄႈ လွင်ႈၶိုၼ်းမူၼ်ႉမႄးၸႂ်ႉတိုဝ်း တမ်းဝၢင်းပိူင်၊ လိၵ်ႈလၢႆးတႆးၵေႃႈ လႆႈၵိုတ်းၵႂႃႇပႅတ်ႈ၊ တႄႇဢဝ်ၼၼ်ႉမႃး သိုၵ်းမၢၼ်ႈလႆႈၸႂ်ႉ ႁႂ်ႈၵူႈႁူင်းႁဵၼ်းၼႂ်းမိူင်းတႆး တင်းသဵင်ႈ ႁဵၼ်းလိၵ်ႈမၢၼ်ႊ - ၵႂၢမ်းမၢၼ်ႊ သိုပ်ႇမႃးထိုင်မိူဝ်ႈလဵဝ်။
ဝၼ်းမိူဝ်ႈလဵဝ် ၼင်ႇႁိုဝ်လိၵ်ႈလၢႆးတႆး တေဢမ်ႇႁၢႆၼၼ်ႉ ၸုမ်းသင်ႇၶႃႇ လႄႈ ၶူးသွၼ် ၽူႈမီးၼမ်ႉၸႂ်ၶဝ် ၶတ်းၸႂ် ပိုတ်ႇပၢင်သွၼ်လိၵ်ႈတႆး မိူၼ်ၼင်ႇ ပၢင်သွၼ်လိၵ်ႈတႆး ၶၢဝ်းမႆႈ၊ ၵူၺ်ႈၵႃႊ ပၢင်သွၼ်လိၵ်ႈတႆးၼႆႉ လႆႈလၵ်ႉသွၼ် တီႈလပ်ႉႁူလပ်ႉတႃ သင်ထိုင်ႁူ ၸုမ်းသိုၵ်းမၢၼ်ႊၶဝ်ၸိုင် မေႃသွၼ်ၶဝ် တေၸၢင်ႊထုၵ်ႇတီႉယွပ်း။