ႁီႇတေးၶိတူဝ်းၵျူဝ်ႇ
ၼိူဝ်လုမ်းတြုး
တူဝ်းၵျူဝ်ႇ လႆႈၶၢမ်ႇ လုမ်းတြႃးဢၼ်ၽၢႆႇပႄႉသိုၵ်း ၵူႈမိူင်းမိူင်းႁူမ်ႈပႃး (International Military Tribunal for the Far East) ၶွတ်ႇၽွတ်ႈဝႆႉ တႃႇတေတတ်းသိၼ် ၼိူဝ်မိူင်းဝၼ်းဢွၵ်ႇၼၼ်ႉ တတ်းသိၼ်ပၼ်ယဝ်ႉ။ ၽၢႆႇလုမ်းတြုး တၢင်ႇတၢင်းၽိတ်းဝႃႈ “တူဝ်းၵျူဝ်ႇ ပဵၼ်ၵူၼ်းသူင်သိုၵ်း၊ မၵ်ႉလိူတ်ႈ၊ မီးၸႂ်တႃႉသိုၵ်းလႄႈ လႆႈပဵၼ်သိုၵ်းမႃး။ ယွၼ်ႉသိုၵ်းလႄႈ ၵူၼ်း သၢမ်လၢၼ်ႉ ထိုင် သိပ်းသီႇလၢၼ်ႉ (3,000,000-14,000,000) လႆႈတၢႆ ႁၢႆ၊ ႁၵ်းၵႅင်ႉ၊ ၶုၵ်ႉႁၢၼ်ႈပုတ်းၶၢတ်ႇ(တုၵ်ႉၶိတ)ၵႂႃႇ။ ၸိူဝ်းလႆႈတုၵ်ႉယၢၵ်ႈ ၶၢၼ်ၸႂ် ယွၼ်ႉတၢမ်ႇသိုၵ်းၵေႃႈ မီးထႅင်ႈတင်းၼမ်” ၼႆယဝ်ႉ။ ႁီႇၻေးၶိတူဝ်းၵျူဝ်ႇ တွပ်ႇဝႃႈ “ၸွမ်းၼင်ႇ ပိူင်ပဵၼ်တႄႉ ၽႂ်ပဵၼ်ၽူႈၼၢမ်းၵေႃႈ ႁူႉၵႃႈတေလႆႈဢဝ်ပုၼ်ႈၽွၼ်းယဝ်ႉ။ ၵဝ်ပဵၼ် ၽူႈဢွၼ်ႁူဝ်လႄႈ ၵဝ်တိုၼ်းတေႁပ်ႉဢဝ် ပုၼ်ႈၽွၼ်းတင်းမူတ်းယူႇ။ ယွၼ်ႉၵဝ်သုမ်းသိုၵ်းလႄႈ ၵဝ်ၸင်ႇလႆႈမႃးၶၢမ်ႇတႅပ်းတတ်းတြုး တီႈၼႆႈ ယူႇဝၼ်းမိူဝ်ႈၼႆႉယဝ်ႉ။ ယွၼ်ႉပၼ်သုၼ်ႇလၢတ်ႈလႄႈ ၵဝ်တေလၢတ်ႈ ၼႄသိုဝ်ႈသိုဝ်ႈ။ ၵဝ်ပဵၼ်ၽၢႆႇသုမ်းသိုၵ်း ဢၼ်လႆႈမႃးၶၢမ်ႇ တတ်းသိၼ် ၽၢႆႇၼႃႈၶဝ် ၸိူဝ်းပႄႉသိုၵ်းယူႇၼႆႉလႄႈ ဢႃႇၼႃႇပၼ် ဢၼ်ပၼ် လွင်ႈတၢႆလွင်ႈလိပ်းလႆႈၼၼ်ႉ ၸၢင်ႈမီး လွင်ႈၸွမ်းၽၢႆႇ။ ၵဝ်တေလၢတ်ႈၸွမ်း ပိူင် ဢၼ်လႆႈပဵၼ်မႃး။ ဢၼ်ၽိတ်းၵေႃႈ ႁႂ်ႈႁပ်ႉဝႃႈၽိတ်း။ ဢၼ်ထုၵ်ႇၵေႃႈ ႁႂ်ႈဝႃႈထုၵ်ႇသေ ဢွၼ်ၵၼ်ဢဝ်ပဵၼ်တွၼ်ႈသွၼ် တႃႇႁႂ်ႈလုမ်ႈၾႃႉ ၵတ်းယဵၼ်ၵႂႃႇထႅင်ႈ မိူဝ်းၼႃႈသေၵမ်း။ ၸပ်းၽၢႆႇၼႆၼၼ်ႉ ၸၢင်ႈၽိတ်းပိူင်ႈ ယၢၼ်ၵႆတင်းၶေႃႈထုၵ်ႇမႅၼ်ႈသေ ၸၢင်ႈဢဝ်ၸိူဝ်ႉၸၢတ်ႈဝၢၼ်ႈမိူင်း ထူပ်းၽေးလႄႈ ၶႅၼ်းတေႃႈငိူင်ႉဝႄႈ လွင်ႈၸပ်းၽၢႆႇသေၵမ်း။ ၵဝ်ဢမ်ႇႁွင်ႉသၢၵ်ႈသေႇ မႃးၵမ်ႉထႅမ်ၵဝ်။ ၵဝ်လႆႈဢွၼ် မိူင်းၵျပၢၼ်ႇ ၶဝ်ႈတိုၵ်းၼႂ်းသိုၵ်းလူင်ပွၵ်ႈၼႆႉၼၼ်ႉ ၵဝ်တေဢဝ်ပုၼ်ႈၽွၼ်း လုမ်းလုမ်း။ ဢၼ်ဝႃႈ ပဵၼ်ၸုမ်းႁၢႆႉသေ ႁဵတ်းၽိတ်းၼိူဝ်ပိူင်သိုၵ်းၼႆၼၼ်ႉ ဢမ်ႇမႅၼ်ႈ။ ၵဝ်ဢမ်ႇႁပ်ႉဢဝ် တၢင်းၽိတ်း ဢၼ်ၼၼ်ႉလႆႈ။ ၵျပၢၼ်ႇလႆႈၶဝ်ႈပႃး ၼႂ်းသိုၵ်းမႃးၼၼ်ႉၵေႃႈ ယွၼ်ႉဢင်းၵိတ်ႉလႄႈဢမေႇရိၵၼ်ႇ ႁဵတ်းသိုၵ်းယဵၼ် မိပ်ႇငႅၼ်းႁဝ်းမႃး ၸဵမ်မိူဝ်ႈ 1931 ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ထိုင်မႃး 1941 မိပ်ႇငႅၼ်းတေႃႇထိုင် လွင်ႈတၢႆလွင်ႈလိပ်း ဝၢၼ်ႈမိူင်းႁဝ်းမႃးလႄႈ ၸင်ႇလႆႈဢဝ်လၢႆးသိုၵ်း တိုၵ်းၶိုၼ်း ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ႁႂ်ႈထွၼ်တပ်ႉႁဝ်း ဢွၵ်ႇမိူင်းၶႄႇၼႆၼၼ်ႉ မိူၼ်ၸႂ်ႉႁဝ်း ပွႆႇပႅတ်ႈၽွၼ်း လီလူင် ဢၼ်လႆႈသဵင်ႈဢဵၼ်ႁႅင်းသေ တိုၵ်းတေႃးသၢၼ်ၶတ်း ၶွမ်ႇမိဝ်ႇၼိတ်ႉမႃး တႃႇၶၢဝ်းတၢင်း(10) ပီ ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၵျပၢၼ်ႇႁဝ်း ဢမ်ႇမီး ပေႃႇလသီႇၶႂၢၵ်ႈမိူင်းသေ ဢၢၼ်းဢဝ်ၼမ်ႉတွၼ်း ၼိူဝ်မိူင်းလႂ်။ ႁဝ်းဢမ်ႇမီး လွင်ႈဢဵၼ်းဢၢၼ်း လၵ်ႉလွမ်တိုၵ်း။ ၶေႃႈပိုၼ်ၽၢဝ်ႇသိုၵ်း ဢမ်ႇတၼ်းထိုင်သေ လႆႈတိုၵ်း တႃႈႁိူဝ်းပူးလႄးၼၼ်ႉတႄႉ ပဵၼ်တၢင်းၽိတ်းႁဝ်းလႄႈ ယွၼ်းတွင်းပၢၼ်ႇသူ။ လွင်ႈဝႃႈ တဵၵ်းတဵင်ၶႃငႅၼ်း ၶႃႈသိုၵ်းၸိူဝ်းၼၼ်ႉၵေႃႈ ယွၼ်ႉၵဝ် ပဵၼ်ၽူႈၼၢမ်းလႄႈ မီးပုၼ်းၽွၼ်းယူႇ ပွတ်းဢွၼ်ႇတွၼ်ႈၼိုင်ႈသေတႃႉ ဢမ်ႇၸႂ်ႈပုၼ်ႈၽွၼ်းၵဝ် တင်းမူတ်း။ ၵဝ်ဢမ်ႇမီးပိူင်ၸိသင်ႇ ႁႂ်ႈတဵၵ်းတဵင်ၶႃငႅၼ်းၶႃႈသိုၵ်း။ ယွၼ်ႉၵၢၼ်တေႃႉသူင်ႇ ဢမ်ႇၶိုတ်းတၼ်း၊ ယွၼ်ႉႁိူဝ်းမိၼ်ၽူႈၶဵၼ် ပွႆႇမၢၵ်ႇယႃႉတၢင်းလႄႈ ၶဝ်ႈၼမ်ႉ၊ ယႃႈယႃ၊ ၶိူင်ႈၸႂ်ႉ ၵူႈပိူင်ဢမ်ႇထိုင်လႄႈ ၶႃႈသိုၵ်း ၸိူဝ်းၼၼ်ႉ ၸပ်းၶႆႈၸပ်းၼၢဝ်သေ လူႉတၢႆၵႂႃႇၵူၺ်း။ မိူဝ်ႈလႆႈႁပ်ႉႁူႉ ငဝ်းလၢႆးၶဝ်ၼၼ်ႉ တေလႆႈၵႄႈလိတ်ႈပၼ် ၼင်ႇႁိူဝ်ၼႆၵေႃႈ ၵဝ်ၸိသင်ႇယူႇ။ ပၼ်ဢႃႇၼႃႇ ၽူႈၵွၼ်းတပ်ႉ၊ ၽူႈမီးပုၼ်ႈၽွၼ်း ႁဵတ်းသၢင်ႈဝႆႉတဵမ်ထူၼ်ႈ ယူႇလႄႈ လူင်ပွင်ၸိုင်ႈၵေႃႈ ဢမ်ႇၸၢင်ႈၶဝ်ႈၸဵမ်ၸွမ်းလႆႈ ၵူႈတီႈ” မိူင်းၵျပၢၼ်ႇႁဝ်း ပိၵ်ႉၽၵ်းတူမိူင်းသေ ယူႇသဝ်းမႃး။ ၵေႃႉမႃးၸႂ်ႉႁႂ်ႈႁဝ်း ပိုတ်ႇၽၵ်းတူၵေႃႈ ပဵၼ်သူ။ ၵေႃႉသွၼ်ပၼ် ႁႂ်ႈမိူင်းႁဝ်း ၶိုတ်းၵၢပ်ႈၶိုၼ်ႈယႂ်ႇၵေႃႈ ပဵၼ်သူ။ လွၵ်းလၢႆးၶႂၢၵ်ႈမိူင်းၵေႃႈ ႁဝ်းလႆႈႁဵၼ်းႁူႉမႃး တီႈမိူင်း ဝၼ်းတူၵ်းသူ ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ဢၼ်သူႁဵတ်းမႃးၸိူဝ်းၼၼ်ႉ သမ်ႉဝႃႈ ဢမ်ႇၽိတ်း။ ဢၼ်ႁဝ်းႁဵတ်း မိူဝ်ႈလဵဝ်ၼႆႉ သမ်ႉႁဵတ်းသင် ႁဵတ်းႁိုဝ်လႄႈ လႆႈပဵၼ်တင်းၽိတ်းယႂ်ႇလူင်မႃး။ ၵဝ် ႁပ်ႉဢဝ် ပုၼ်ႈၽွၼ်းတင်းမူတ်းယဝ်ႉလႄႈ ဢၼ်သူတေပၼ်တၢမ်ႇ ထႅင်ႈတၢင်ႇၵေႃႉၼၼ်ႉတႄႉ ၵဝ်ၸႂ်ဢမ်ႇလီၸွမ်း တႄႉတႄႉ။ ၶႂ်ႈယွၼ်းတွင်းပၢၼ်ႇ ၵူၼ်းမိူင်းၵျပၢၼ်ႇႁဝ်း ၵူႈၵေႃႉဝႃႈ ယွၼ်ႉႁဝ်းဢမ်ႇမီးၼမ်ႉၵတ်ႉ ပဵင်းပေႃးလႄႈ ၵဝ်ၶႃႈ လႆႈဢဝ်မိူင်းႁဝ်း သုမ်းသိုၵ်းမႃးၼၼ်ႉ ငိၼ်းၶေႃးၶူမ်သေ တွင်းပၢၼ်ႇယႂ်ႇယႂ်ႇၼမ်ၼမ်ယူႇ” ၼႆယဝ်ႉ။ ၶေႃႈတွပ်ႇၵႄႈမၼ်းၼၼ်ႉ ယိူင်းၸူး ၵူၼ်းၵျပၢၼ်ႇတင်းမူတ်း။ ၵူၼ်းမိူင်းၵျပၢၼ်ႇ ၸိူဝ်း ၸဝ်ႈၽူဝ် လုၵ်ႈလၢင်း ပီႈၼွင်ႉ တူၵ်းသုမ်း ၼႂ်းၼႃႈသိုၵ်း လႄႈ ဢမ်ႇပေႃးၸႂ် ၼိူဝ်တူဝ်းၵျူဝ်ႇယူႇၼၼ်ႉၵေႃႈ ႁႅင်းၸႂ် လီၶိုၼ်ႈမႃးၶိုၼ်းသေဝႃႈ “ၵမ်းၼႆႉတႄႉ ႁီႇၻေးၶိတူဝ်းၵျူဝ်ႇ ဢၼ်ယၢမ်ႈ ယူႇၼႂ်း ႁူဝ်ၸႂ်ႁဝ်းၼၼ်ႉ မႃးၸူးႁူဝ်ၸႂ်ႁဝ်းၶိုၼ်းယဝ်ႉ” ၼႆၵၼ်ၶိုၼ်း။ 12.11.1948 လုမ်းတြႃး တႅပ်းတတ်း မီးတၢင်းၽိတ်းၼႆသေ တူဝ်းၵျူဝ်ႇ လႄႈၽူႈၼၢမ်းသိုၵ်း ၵမ်ႈၽွင်ႈ လႆႈၶၢမ်ႇတႅပ်းတတ်း ပၼ်တၢမ်ႇတၢႆ။ 23.12.1948 ၵၢင်ၼႂ်ၸဝ်ႉ ၶၢဝ်းယၢမ်း (1:30 am)မူင်း တူဝ်းၵျူဝ်ႇလႄႈ ၽူႈၼၢမ်းထႅင်ႈ (3)ၵေႃႉ လႆႈၶၢမ်ႇပၼ် တၢမ်ႇၽႅၼ်ၶေႃးတၢႆၵႂႃႇ တီႈၶွၵ်ႈသူႇၵႃႇမူဝ်ႇ(Sugamo Prison) ဝဵင်းတူဝ်ႇၵျူဝ်ႇ(Tokyo) ၼၼ်ႉ ယူႇယဝ်ႉ။ ၽဝ်ႇတဝ်ႈၶၢပ်ႈတူဝ် ႁီႇၻေးၶိတူဝ်းၵျူဝ်ႇ ၸႅၵ်ႇပဵၼ်သွင်ပုၼ်ႈ။ ပုၼ်ႈၼိုင်ႈ ဢဝ်ၵႂႃႇႁဵတ်းၶုမ်ဝႆႉ တီႈၵွင်းမူး ယႃႇၸူႇၵူႇၼီႇ (Yasukuni Shrine)။ ထႅင်ႈ ပုၼ်ႈၼိုင်ႈသမ်ႉ ဢဝ်ၵႂႃႇၽင် တီႈပႃႈၸႃႉ ၸူဝ်းသျိၵႃးယႃႉ (Zoshigaya cementry)။ တင်းသွင်တီႈ မီးၼႂ်းဝဵင်းတူဝ်ႇၵျူဝ်ႇ(Tokyo)။ ၶုမ်တီႈမၢႆတွင်း သမ်ႉ ၵေႃႇဝႆႉ တီႈဢိူင်ႇၼိသျိယူဝ်း(Nishio) ၸေႈတွၼ်ႈ ဢၢႆးၶျိ (Aichi ) ၼၼ်ႉယူႇယဝ်ႉ။ ယွၼ်ႉသိုၵ်းလုမ်ႈၾႃႉပွၵ်ႈသွင်ၼႆႉသေ ၵျပၢၼ်ႇၸိူဝ်းမီးပုၼ်ႈၽွၼ်းလႄႈ လႆႈၶၢမ်ႇလုမ်းတြုး ပၼ်တၢမ်ႇၵႂုႇၼၼ်ႉၸိုင် မီးယူႇ သင်တေၶႆႈလွင်ႈတူဝ်းၵျူဝ်ႇ တေလႆႈႁူႉလွင်ႈမိူင်းၵျပၢၼ်ႇလႄႈ ၵူၼ်းမိူင်းၵျပၢၼ်ႇထႅင်ႈလႄႈ တေသပ်းလႅင်းၼႄပႃး လွင်ႈမိူင်းၵျပၢၼ်ႇယူႇယဝ်ႉ။