cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
မႁႃႇမုၼိ ဝဵင်းလိူဝ်ႇ
မၢၼ်ႈၶဝ် ပၢင်းဢဝ်မႃး ဝဵင်းလိူဝ်ႇ
ပီၵေႃးၸႃႇ 1146 လိူၼ်သၢမ် ၶၢတ်ႈၽွင်ႇၶၢတ်ႈပႄးသေ ဢဝ်ႁုၼ်ႇႁၢင်ႈတၢင်ႇသႂ်ႇယဝ်ႉ လုၵ်ႉဢဝ် ဝဵင်းမဵဝ်ႉႁွင်း ပၢင်းမႃးထိုင် တမ်ႈတီႈ တွင်ႇၵူၵ်ႉယဝ်ႉ။ ၸင်ႇလုၵ်ႉတီႈတွင်ႇၵူၵ်ႉ ပၢင်းဢဝ်ႁုၼ်ႇႁၢင်ႈၽြႃး သႂ်ႇၼိူဝ် လႅင်လေႃႉသေ ၶၢမ်ႈလွႆပႃႇၵိူဝ်မႃး ယၢပ်ႇယၢပ်ႇယိၼ်းယိၼ်း ႁွတ်ႈၽႅဝ်ထိုင် ဝဵင်းပၢၼ်းတွင်းယဝ်ႉ။ ပၢင်းဢဝ် ႁုၼ်ႇႁၢင်ႈၽြႃး မႃးၸွမ်း သၢႆၼမ်ႉ သၢႆလိၼ် လႆႈလိုဝ်ႈမႃး ပၢင်လိုဝ်ႈ 54 တီႈ၊ လႆႈၶၢမ်ႈလွႆ 138 လုၵ်ႈယဝ်ႉ ၸင်ႇပၢင်းဢဝ်ႁုၼ်ႇႁၢင်ႈၽြႃး ၶိုၼ်ႈၼိူဝ်ႁိူဝ်းၶမ်းသွင်လမ်း ၵၢမ်းၵမ် ၸင်ႇသိုပ်ႇၶိုၼ်ႈမႃးၸွမ်း မႄႈၼမ်ႉၵဵဝ် ဢေႇရႃႇဝတီႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ပီၵေႃးၸႃႇ 1147 လိူၼ် 6 လွင်ႈ 12 ၶမ်ႈၼၼ်ႉ ႁွတ်ႈထိုင်မႃးတီႈ တႃႈႁိူဝ်းၸႄႈၵႅင်း (ၸၵႅင်း)ယဝ်ႉ။ ၶၢဝ်းတၢင်း ဢၼ်လုၵ်ႉတီႈ မဵဝ်ႉႁွင်းသေ တေႃႇပေႃးထိုင် ၸႄႈၵႅင်းၼႆႉ ႁိုင်ၵႂႃႇ 4 လိူၼ်ပၢႆယဝ်ႉ။
ႁဵတ်းၵျွင်းလူႇတၢၼ်း
ဝၢႆးၼၼ်ႉ တေႃႇထိုင် ပီၵေႃးၸႃႇ 1245 ၼီႈ ၶုၼ်ၵူႈသိုပ်ႇသိုပ်ႇ ပႃးၸဵမ်မူးမၢတ်ႈၽွင်းမိူင်း ၸိူင်ႉၸႅင်ႈၽုင်ၼၢင်းၶဝ် ဢွၼ်ၵၼ် သိုပ်ႇၵၼ်လူႇတၢၼ်းမႃး သၢင်းၵျိတ်ႈၶမ်း၊ ပၢၼ်းၵုမ်းၶမ်း၊ သႃလႃးယၢဝ်းၶမ်း၊ သႃလႃးၶမ်းသေ လူႁၼ်လုမ်းလႃး ၵျွင်းပြသၢတ်ႈလူင်ၼႆႉယူႇ။ ပီၵေႃးၸႃႇ 1245 ၼႂ်းလိူၼ် 6 ၼၼ်ႉ ၸဝ်ႈႁေႃၶမ်းသီႇပေႃႉၵေႃႈ ႁဵတ်းလူႇ ၸွင်ႈၽိူၵ်ႇ ၵႅဝ်ႈသႅင်ငိုၼ်းၶမ်း ဢၼ်ၵိုင်ႇၵႃႈၶၼ် 8 မိုၼ်ႇယဝ်ႉ။
ပီၵေႃးၸႃႇ 1245 ၼႂ်းလိူၼ် 5 ၼၼ်ႉ ၾႆးလုၵ်ႉတီႈ ရတၼႃႇၽုမ်ႇမိ တႄႇမႆႈမႃးသေ မႆႈပႃးၽြႃးမႁႃႇမုၼိၵႂႃႇလႄႈ ပြသၢတ်ႈလူင် ႁူမ်ႈလူၺ်ႈ သႃႇလႃးသီႇၽၢႆႇ ဢိၵ်ႇ ၵျွင်းႁိမ်းႁွမ်းၸိူဝ်းၼၼ်ႉၵေႃႈ ၾႆးမႆႈပႃးၵႂႃႇသဵင်ႈယဝ်ႉ။ ပၢၼ်းၵုမ်းၶမ်းၸဝ်ႈ၊ တွင်ႇႁူၶမ်းၸဝ်ႈ၊ လေႃးပႄးတၢင်းၵႄးၶမ်းၸဝ်ႈၸိူဝ်းၼၼ်ႉၵေႃႈ ၾႆးမႆႈၵႂႃႇပႅတ်ႈသဵင်ႈယဝ်ႉ။ ၵူၺ်းၵႃႈ ႁုၼ်ႇႁၢင်ႈၽြႃးၸဝ်ႈတႄႉ ဢမ်ႇလူႉဢမ်ႇလႅဝ်သင်။ၶမ်းဢၼ်ၾႆးမႆႈၵႂႃႇၼၼ်ႉ ၽိူဝ်ႇၶိုၼ်းမႃးႁိဝ်ႈၸင်ႈတူၺ်းၼႆ ၼမ်ႉၼၵ်းမၼ်းမီး 5450 ၸွႆႉၼႆယဝ်ႉ။ 1246 လိူၼ် 8 ၼၼ်ႉ ၸဝ်ႈႁေႃၶမ်းလူင် ၶိုၼ်းမႄးႁဵတ်းလူႇ ပၢၼ်းၵုမ်း လေႃးပႄး ၸိူဝ်းဢၼ်လူႉလႅဝ်ၵႂႃႇ တင်းသဵင်ႈၼၼ်ႉသေ ၶိုၼ်းမႄးပိုတ်ႇ ၼႃႈတႃႁုၼ်ႇႁၢင်းၽြႃးယဝ်ႉ။ တၢင်းသုင် ၽြႃးမႁႃႇမုၼိၼၼ်ႉ မီး 8 သွၵ်ႇပၢႆ 1 မိူၵ်ႈ ဢမ်ႇၼၼ် 12 ပေႇပၢႆ 7 လႅၵ်ႉမ၊ ပလၢင်ႇၸဝ်ႈ သမ်ႉသုင်ယူႇ 7 ပေႇ။
ပီၵေႃးၸႃႇ 1260 တဵမ် ၶိုၼ်းမႄးႁဵတ်းလူႇတၢၼ်း ပြသၢတ်ႈၵျွင်းၽြႃး ဢၼ်ဢဝ်ဢုတ်ႇႁဵတ်း ႁႂ်ႈၶိူင်ႇၶမ်ႈမၼ်ႈၵိုမ်း ၸိူင်ႉၼင်ႇ ဢၼ်လႆႈႁၼ်ယူႇ ယၢမ်းလဵဝ်ၼႆႉယဝ်ႉ။ မိူဝ်ႈပီၵေႃးၸႃႇ 1278 ၼီႈ ထီးပြသၢတ်ႈ ဢၼ်တိုၼ်းမီးဝႆႉၼၼ်ႉ ပုတ်းတူၵ်းၵႂႃႇသေ ၸဝ်ႈၾလွၵ်ႉၸွၵ်ႇ ၶိုၼ်းမႄးလူႇတၢၼ်းဝႆႉ ထီးမႂ်ႇယဝ်ႉ။ ပိၵ်ႇၼူၵ်ႉၵႅဝ်ႈလႄႈ ပီသႅင်ၵႅဝ်ႈၼၼ်ႉတႄႉ ၼမ်ႉၼၵ်းၶမ်းမီး 19 ၵျၢပ်ႈ ႁူမ်ႈလူၺ်ႈ သႅင်ၸိင်ႇ သႅင်လႅင်တင်းၼမ် ၸဝ်ႈၾယွင်ႁူၺ်ႈ သႃႇၸဝ်ႈမွင်ႇ လူႇတၢၼ်းမိူဝ်ႈ ပီၵေႃးၸႃႇ 1280 တဵမ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
သႅပ်ႇထႅမ်ႇပႃႇ 12
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၼ်းထိ ပိူင်ထၢၼ်ႈ:သႅပ်ႇထႅမ်ႇပႃႇ
1796
လိူၼ်ၸၼ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၾႅပ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မၢတ်ႉၶျ်
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢေႇပရႄႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မေႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျုၼ်ႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျူႇလၢႆႇ
(1) ဝၼ်း။
သႅပ်ႇထႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
ဢွၵ်ႇထူဝ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
ၼူဝ်ႇဝႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
တီႇသႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:1796
1026
1026
လိူၼ်ၸၼ်ႇဝႃႇရီႇ
` (1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၾႅပ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မၢတ်ႉၶျ်
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မေႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျုၼ်ႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျူႇလၢႆႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢေႃးၵၢတ်ႉ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်သႅပ်ႇထႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢွၵ်ႇထူဝ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၼူဝ်ႇဝႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်တီႇသႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:1026
တႃးၵျုၼ်းၸၢၼ်း၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းမျိၼ်းၶျၢၼ်ႇ
ဝၢၼ်ႈတႃးၵျုၼ်းၸၢၼ်း  (ဒါးကျွန်းမြောက်ရွာ, Darkyun(North)) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇတွင်ႉတိတ်ႉ၊ ၸႄႈဝဵင်းမျိၼ်းၶျၢၼ်ႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈမျိၼ်းၶျၢၼ်ႇ၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 218283 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇတွင်ႉတိတ်ႉၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 2027 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 2584 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 4611 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းမျိၼ်းၶျၢၼ်ႇ
တႃႇၸီႇၵူင်း၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းမျိတ်ႉတႃး
ဝၢၼ်ႈတႃႇၸီႇၵူင်း  (သာစည်ကုန်းရွာ, Tharsikone) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇမျႃႉၼတီႇ (တၢႆး)၊ ၸႄႈဝဵင်းမျိတ်ႉတႃး၊ ၸႄႈတွၼ်ႈၵျွၵ်ႉသႄႇ၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 191019 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇမျႃႉၼတီႇ (တၢႆး)ၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 3091 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 3166 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 6257 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းမျိတ်ႉတႃး
4 မၢႆႇၵၢၼ်ႇတႃႇ၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းတပဵၵ်ႉၵျိၼ်း
ဢၢင်ႈဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းတပဵၵ်ႉၵျိၼ်း
ၼွင်လႅင်း၊ ဝၢၼ်ႈ
ဝၢၼ်ႈၼွင်လႅင်း (, Naung Leng, နောင်လိုင်) ၼႆႉ ပဵၼ်ဝၢၼ်ႈ ဢၼ်မီးၼႂ်း ဢိူင်ႇၵိူၼ်ႇတူလူင်၊ ၸႄႈဝဵင်းမွၵ်ႇမႆႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈ လၢင်းၶိူဝ်း၊ မိူင်းတႆး၊ မိူင်းမျၢၼ်ႇမႃႇၶႃႈဢေႃႈ။
809
809
လိူၼ်ၸၼ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မၢတ်ႉၶျ်
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢေႇပရႄႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျုၼ်ႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျူႇလၢႆႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢေႃးၵၢတ်ႉ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်သႅပ်ႇထႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢွၵ်ႇထူဝ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၼူဝ်ႇဝႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်တီႇသႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:809
342
လိူၼ်ၾႅပ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မၢတ်ႉၶျ်
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျုၼ်ႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢေႃးၵၢတ်ႉ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢွၵ်ႇထူဝ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၼူဝ်ႇဝႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်တီႇသႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:342
သႅပ်ႇထႅမ်ႇပႃႇ 13
လိူၼ်သႅပ်ႇထႅမ်ႇပႃႇ (13) ဝၼ်းၼႆႉ ပေႃးဢဝ် ပၵ်းယဵမ်ႈဝၼ်းၵရီႇၵေႃးရီးယႅၼ်း ဝႃႈ ပဵၼ်ဝၼ်းထူၼ်ႈ (256) (ပေႃးပဵၼ် ပီဝႃႇထၢပ်ႈ ၼႆ ပဵၼ် ဝၼ်းထူၼ်ႈ (257))ဝၼ်းယဝ်ႉ။ တွၼ်ႈတႃႇတေသုတ်းပီၼႆႉ ၵိုတ်းထႅင်ႈယူႇ (109) ဝၼ်း။
1407
1407
လိူၼ်ၸၼ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၾႅပ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မၢတ်ႉၶျ်
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢေႇပရႄႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မေႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျူႇလၢႆႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢေႃးၵၢတ်ႉ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢွၵ်ႇထူဝ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၼူဝ်ႇဝႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်တီႇသႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:1407
ပီႇၸီႇ 250
လိူၼ်မၢတ်ႉၶျ်
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢေႇပရႄႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မေႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျူႇလၢႆႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢေႃးၵၢတ်ႉ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်သႅပ်ႇထႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢွၵ်ႇထူဝ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၼူဝ်ႇဝႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်တီႇသႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ပီႇၸီႇ 250 ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ပီႇၸီႇ ပီႁူဝ်သိပ်း 250
ၽြႃးပဵင်းၽင်ႇ
ပိုၼ်းၽြႃးပဵင်းၽင်ႇ
ၽြႃးပဵင်းၽင်ႇၼႆႉ မီးဝႆႉ တီႈၼိူဝ်လွႆပႅၵ်ႇ၊ ၸမ်ဝၢၼ်ႈပဵင်းၽင်ႇ၊ ၽၢႆႇဢွၵ်ႇ ဝဵင်းၼမ်ႉလၼ်ႈ မွၵ်ႈ 50 လၵ်းသေ ၼႂ်းၸႄႈဝဵင်းသီႇပေႃႉယဝ်ႉ။ ၽြႃးပဵင်းၽင်ႇၼႆႉ ပဵၼ်ၽြႃးၶႅပ်းႁိၼ်ယဝ်ႉ။ တီႈၼႂ်းသိူၵ်ႈပိုၼ်းၽြႃးယွၼ်းသူးတဵမ်ထူၼ်ႈ လွႆပၢင်ႇ၊ ဢၼ်ပူႇၵျွင်းမိူင်းၵၢဝ် ဝၢၼ်ႈသွင်ၵႄးလႄႈ ပူၵျွင်းဢိၼ်ႇတႃႇ ဝၢၼ်ႈၼွင် တႅမ်ႈဝႆႉၼၼ်ႉတႄႉ ၶႅပ်းမၢၵ်ႇႁိၼ် ဢၼ်တေမႃးႁဵတ်းပဵၼ် ႁုၼ်ႇႁၢင်ႈၽြႃးၼႆႉ ၶုၼ်ဢိၼ်း (ၶုၼ်သၵျႃး) ႁၼ်ထိုင်ဝႃႈ ၵူၼ်းလီၽီမျၢတ်ႈၶဝ် တေဢဝ်ပဵၼ် တီႈဝႆႈသႃ ၵိူဝ်းလီၼႆလႄႈ ၸင်ႇမႃးဝႆႉပၼ် တီႈပၢင်လိုဝ်ႈ ၵုင်းပႅၵ်ႇၼႆႉ ၼႆယဝ်ႉ။ ပူႈထဝ်ႈၵူၼ်းၵႃႉ ပႃးႁၢပ်ႇ ဢၼ်ၸိုဝ်ႈဝႃႈ ပူႇၵူၺ်ႇ ၵႂႃႇၶၢႆၵၢတ်ႇဝၢၼ်ႈပၢၼ်းသေ ဝၼ်းၼိုင်ႈ ၽွင်းမိူဝ်ႈမၼ်း ပွၵ်ႈၵၢတ်ႇ မႃးလိုဝ်ႈႁိူဝ်ႉ တီႈပၢင်လိုဝ်ႈၵုင်းပႅၵ်ႇၼၼ်ႉ ၽိူဝ်ႇမၼ်း လပ်းမွႆႈႈတိုၼ်ႇမႃး ၵႂႃႇႁၼ်ၺႃး ၶႅပ်းမၢၵ်ႇႁိၼ် ဢၼ်ၶုၼ်ဢိၼ်း ပၼ်ဝႆႉၼၼ်ႉလႄႈ ၸင်ႇဢဝ်မိူဝ်း ႁိူၼ်းမၼ်းသေ မိူဝ်ႈပၼ်ၸဝ်ႈသြႃႇ ၵျွင်းၼႃးလိၼ်း ၶႅၵ်းႁဵတ်း ႁုၼ်ႇႁၢင်ႈၽြႃး ပုၼ်ႈတႃႇ ၽီလႄႈၵူၼ်း ႁႂ်ႈလႆႈဝႆႈသႃၼႆယဝ်ႉ။
ၸဝ်ႈသြႃႇၼႃးလိၼ်းၵေႃႈ ၸင်ႇမႃး လိူၵ်ႈၶိင်ႇလိူၵ်ႈယၢမ်း ဝၼ်းသဝ်၊ လိူၼ်သီႇမူၼ်း၊ ၼၵ်ႈၶၢတ်ႈ တူၵ်းလွၵ်းၸၢင်ႉ ပၢႆထႅင်ႈဝၼ်းထုၼ်း ႁဵတ်းယဝ်ႉလီငၢမ်းသေ တၢင်ႇဢၼေႇၵၸႃႇ ၵၢပ်ႈသွမ်း ဝၼ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ (ပီဢၼ်ၶႅၵ်းႁဵတ်းၽြႃးၼၼ်ႉ ဢမ်ႇႁူႉလႆႈသေတႃႉ လၢႆးမိုဝ်း ဢၼ်ၼႆႉတႄႉ တေလႆႈဝႃႈ ပဵၼ်လၢႆးမိုဝ်း ပူႇမွၼ်ႇႁဝ်းၶဝ် မိူဝ်ႈၵွၼ်ႇ ဢၼ်ၼိုင်ႈယူႇ)
ပူႇၵူၺ်ႇၵေႃႈ မိူဝ်းၵၢပ်ႈသွမ်း လူႇတၢၼ်း တီႈႁိူၼ်းမၼ်းယဝ်ႉသေ ၸင်ႇၶိုၼ်းမႃး ပၢင်းဢဝ်ၽြႃးၼႆႉ ၵႂႃႇဝႆႉတီႈ ပၢင်လိုဝ်ႈၵုင်းပႅၵ်ႇ ဢၼ်တီႈၵူၼ်းၵႃႉၶဝ် ၵႆႉမႃးလိုဝ်ႈၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ပူႇၵူၺ်ႇ ၸင်ႇတိူင်ႇၵၢဝ်ႇဝႃႈ “ၽြႃးတူၼ်ၼႆႉ ၵူၼ်းၶၢႆႉၵေႃႈ ယႃႇႁႂ်ႈၼီ ၽီၶၢႆႉၵေႃႈ ယႃႇႁႂ်ႈလႆႈသေၵမ်း၊ ႁႂ်ႈၽီလီ ၽီငၢမ်းၶဝ် လူႁၼ်ပႂ်ႉတူၺ်းပၼ် သေၵမ်း၊ ၽႂ်မႃးဝႆႈသႃ ယွၼ်းသူးၼင်ႇႁိုဝ်ၵေႃႈ ႁႂ်ႈၸဵဝ်းတဵမ်ထူၼ်ႈ ၶၼ်ၶၼ်ၽႂ်းၽႂ်းသေၵမ်း။ ၽႂ်မႃးယႃႉၵဝ်းၵေႃႈ ႁႂ်ႈတူၵ်းသုမ်း လုမ်းလုမ်းသေၵမ်း” ၼႆယဝ်ႉ။ ပူႇၵူၺ်ႇၼႆႉ ပဵၼ်ၵူၼ်းမီးသိၼ်ထမ်း ၵေႃႉၼိုင်ႈ။
ႁုၼ်ႇႁၢင်ႈၽြႃးပဵင်းၽင်ႇၼႆႉ ပဵၼ်ၶႅပ်းႁိၼ် တၢင်းသုင်မီးမွၵ်ႈ သွင်ထတ်း (သွင်ပေႇ)သေ ႁိၵ်ႈၸိုဝ်ႈဝႃႈ “ၽြႃးယွၼ်းသူးတဵမ်ထူၼ်ႈ” ၼႆယဝ်ႉ။ ၵွပ်ႈပိူဝ်ႈ မီႈဝႆႉ ႁိမ်းၽင်ႇတၢင်း ၸိၵ်းလွႆပႅၵ်ႇလႄႈ ၸင်ႇဢွၼ်ၵၼ် ႁွင်ႉဝႃႈ “ၽြႃးပဵင်းၽင်ႇ” ၼႆယူႇယဝ်ႉ။ ၽူႈလႂ်ၽႂ်သေဢမ်ႇဝႃႈ ပေႃးလႆႈၵႂႃႇလူႇတၢၼ်း ဝႆႈသႃၸိုင် လႆႈၵတ်းယဵၼ်သိူဝ်းၸႂ် မၢၵ်ႈမီးလီပဵၼ်ယူႇ ၵူႈၽႂ်မၼ်းယဝ်ႉ။ ၵွပ်ႈၼႆ ပီႈၼွင်ႉ ၸိူဝ်းဢၼ်ယူႇၸမ် တူင်ႇဝဵင်းၼမ်ႉလၼ်ႈၶဝ် ဢွၼ်ၵၼ်ၵႂႃႇဝႆႈသႃ တင်းၼမ်ယူႇယဝ်ႉ။
မိူဝ်ႈဢွၼ်တၢင်း ၸိုဝ်ႈသဵင်ၽြႃးပဵင်းၽင်ႇၼႆႉ ၸူမ်ႁၢႆဝႆႉသေတႃႉ မိူဝ်ႈ 1992 ၼၼ်ႉ ၵၢင်ၶမ်ႈၵၢင်ၶိုၼ်း တီႈသၢပ်ႇလၢပ်ႈ ဢၼ်ၽြႃးပဵင်းၽင်ႇ မီးဝႆႉၼၼ်ႉ ငဝ်းသၢႆလႅင်းမၢပ်ႈႁိူဝ်ႈ လုၵ်ႉႁုၼ်ႈႁုၼ်ႈသေ ငဝ်းလႅင်း လုၵ်ႉတီႈလွႆ ႁိမ်းႁွမ်းၸိူဝ်းၼၼ်ႉ ပုင်ႈသၢဝ်ႈလႅင်းႁိူဝ်ႈၵႂႃႇၸူး တီႈၽြႃးပဵင်းၽင်ႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ တေလႆႈဝႃႈ ၽီပႂ်ႉလွႆၶဝ် ၵႂႃႇလူႇၵႂႃႇဝႆႈ ၼႆယူႇ။
ၸွမ်းၼင်ႇ ၵႂၢမ်းတႆးႁဝ်းဝႃႈ “ၽိတ်းယဝ်ႉ ၸင်ႇတေႁူႉ လူႉယဝ်ႉ ၸင်ႇတေႁၼ်” ၼႆၼၼ်ႉ ၵူၼ်းၵမ်ႈၽွင်ႈၵေႃႈ ၵႂႃႇၽိတ်းၺႃး လူလၢႆၽြႃးပဵင်းၽင်ႇၼႆႉသေ လႆႈထူပ်းၽွၼ်းႁၢႆႉၵႂႃႇၵေႃႈ မီးယူႇယဝ်ႉ။ ပွၵ်ႈၼိုင်ႈ လုၵ်ႈဢွၼ်ႇ ၵူၼ်းဝၢၼ်ႈၼႃးၵၢဝ် သွင်ပီႈၼွင်ႉ ဢမ်ႇႁူႉသေ ၽႅဝ်ၵႂႃႇ ႁိမ်းၽြႃးပဵင်းၽင်ႇၼၼ်ႉ ပီႈဢၢႆႈမၼ်း ဢဝ်ၽႃႉၵႂႃႇထၢၵ်ႇလဵၼ်ႈ ၽြႃးၼၼ်ႉလႄႈ ၽိူဝ်ႇၶႃပီႈၼွင်ႉ ပွၵ်ႈမႃးတီႈဢူႈၶဝ် ဢၼ်တိုၵ်ႉပွမ်ႈမႆႉၼၼ်ႉ ၸူးဢဝ်မႆႉလူမ်ႉသႂ်ႇ ၶႃသွင်ၵေႃႉပီႈၼွင်ႉသေ ၵေႃႉပဵၼ် ပီႈဢၢႆႈလႆႈလူႉႁၢႆ တၢႆၵႂႃႇၼႆယဝ်ႉ။ ၵေႃႉပဵၼ်ၼွင်ႉတႄႉ ၵွပ်ႈပိူဝ်ႈ ဢမ်ႇလႆႈႁဵတ်းၽိတ်းသင်လႄႈ ဢမ်ႇၸဵပ်းသႅပ်ႇတီႈလႂ်ၼႆယဝ်ႉ။
ပီၶရိတ်ႉ 1972- 73 ၽွင်းမိူဝ်ႈ ပၢႆးဝူၼ်ႉပၢႆးမိူင်း ၶွမ်ႇမိဝ်ႇၼိတ်ႉ ဢၼ်ဢမ်ႇမီး လွင်ႈယုမ်ႇယမ်ၽြႃးတြႃးသင်ႇၶႃႇ တိုၵ်ႉလူၼ်ႉၶဝ်ႈမႃး ၼႂ်းမိူင်းတႆးၼၼ်ႉ ႁူဝ်သိုၵ်းၵေႃႉၼိုင်ႈ မႃးႁၼ် ၽြႃးပဵင်းၽင်ႇၼႆႉသေ မၼ်းယူႇၼိူဝ်မႃႉ ဢဝ်ၵွင်ႈပွတ်းမၼ်း ယိုဝ်းတူၺ်း ၽြႃးပဵင်းၽင်ႇယဝ်ႉ။ ပေႃးမၼ်း ဢဝ် ပၢၵ်ႇၵွင်ႈမၼ်း ဝၢႆႇၸူး ၽြႃးပဵင်းၽင်ႇသေ ယိုဝ်းၼႆ သမ်ႉဢမ်ႇပဵၼ်ၾႆး၊ ပေႃးယိုဝ်း ၶိုၼ်ႈၾႃႉၼႆ သမ်ႉပဵၼ်ၾႆးယူႇ၊ ႁူဝ်သိုၵ်းၵေႃႉၼၼ်ႉ ယိုဝ်းတူၺ်း သၢမ်ၵမ်းသေတႃႉ ဢမ်ႇပဵၼ်ၾႆးလႄႈ မၼ်းဝႃႈ “ဢိုဝ်ႈ ၽြႃးၼႆႉ ၵတ်ႉဝႆႉၼင်ႇၵဝ်ႇဢိူဝ်ႈၼႆႉ” ၼႆသေ ဢမ်ႇၶိုၼ်းၵၼ်ႇတေႃးသင် မၼ်းသိုပ်ႇၶၢဝ်းတၢင်းၵႂႃႇယဝ်ႉ။ တပႄးမၼ်း ၵေႃႉၼိုင်ႈၵေႃႈ ဢဝ်ၵွင်ႈယၢဝ်းမၼ်း ယိုဝ်းတူၺ်း ဢမ်ႇပဵၼ်ၾႆးၼင်ႇၵဝ်ႇလႄႈ ပွင်ႉထႃႉလႃႇတႂ်ႈလႃႇၼိူဝ် ဢဝ်ပၢႆၵွင်ႈ သုပ်းႁွၵ်ႇ တမ်ၽြႃးပဵင်းၽင်ႇသေ ၵႂႃႇၸွမ်း ႁူဝ်သိုၵ်းၶဝ်ယဝ်ႉ။
ထိုင်မႃး တၢမ်းၶမ်ႈ သိုၵ်းႁၢၼ် ဢၼ်ဢဝ်ပၢႆႁွၵ်ႇၵွင်ႈ တမ်ၽြႃးပဵင်းၽင်ႇၼၼ်ႉ မၼ်းယႃႉလဵၼ်ႈ မၢၵ်ႇပွမ်းမၼ်းလႄႈ ၸူးဢဝ်မၢၵ်ႇတႅၵ်ႇ ၼႂ်းတၵ်းမၼ်းသေ တၢႆထင်တီႈ ၵမ်းလဵဝ်ယဝ်ႉ။ ႁူဝ်သိုၵ်းၼၼ်ႉၵေႃႈ ပဵၼ်တွင်ႉၸဵပ်း တွင်ႉၵႅၼ်း တင်းၶိုၼ်းသေ ထိုင်ၼႃႈမိူင်းၸမ်လႅင်း လႆႈလူႉႁၢႆတၢႆၵႂႃႇၼႆယဝ်ႉ။
ပွၵ်ႈၼိုင်ႈ ၵူၼ်းဝၢၼ်ႈပဵင်းၽင်ႇၶဝ် ဢဝ်မႆႉဢဝ်ၶႃးသေ ၵႂႃႇမုင်းၶႃးပၼ် ၵျွင်းၽြႃးပဵင်းၽင်ႇယဝ်ႉ။ ဝၢႆးသေ ၶဝ်မုင်းယဝ်ႉ တၵႃႇၵေႃႉၼိုင်ႈ ၸင်ႇၶီႈပႅၵ်ႈသေ ယွၼ်းသူးဝႃႈ “ႁႂ်ႈၶႃႈတပႄး လႆႈၵိၼ် ၽၵ်းလီၽၵ်းဝၢၼ်သေၵမ်း” ၼႆယဝ်ႉ။ ထႅင်ႈဝၼ်းၼိုင်ႈ သိူဝ်ၶူပ်းတၢႆဝူဝ်းမၼ်း သိပ်းဢဵတ်းတူဝ်၊ သွင်တူဝ်သမ်ႉ မၢတ်ႇသေ ၽႅဝ်မႃးႁိူၼ်းယဝ်ႉ။ ဝူဝ်းတၢႆ သဵပ်းဢဵတ်းတူဝ်ၼၼ်ႉ သိူဝ်ဢမ်ႇၵိၼ်သေတူဝ်။ ၵူၺ်းၶူပ်းတၢႆလၢႆလၢႆ တီႈႁိမ်း လၼ်ႇတႂ်ႈ တၢင်းႁွင်ႇလွႆပႅၵ်ႇၼၼ်ႉသေ ၸပ်းၸိုဝ်ႈဝႃႈ လွႆလုၵ်းဝူဝ်းတၢႆ တေႃႇထိုင်ယၢမ်းလဵဝ်ယဝ်ႉ၊ ၼၼ်ႉတႄႉ ပဵၼ်လူၺ်ႈ ၵႂၢမ်းယွၼ်းသူး ၶီႈပႅၵ်ႈမၼ်းၼၼ်ႉၼႆ ဢွၼ်ၵၼ် ယုမ်ႇယမ်ဝႆႉယူႇ။
ၸုမ်းသိုၵ်းၵမ်ႈၽွင်ႈ ၵႂႃႇလူလၢႆ ႁုၼ်ႇႁၢင်ႈ ၽြႃးပဵင်းၽင်ႇၼႆႉလႄႈ ၸွမ်းတႃႈၸွမ်းတၢင်း မႃးထူပ်းၺႃး ၵႂၢႆးတေႃးတၢႆလႄႈသင်၊ ၵူၼ်းဝၢၼ်ႈ ဢၼ်ၵႂႃႇႁဵတ်း လွင်ႈၵၢၼ်ဢမ်ႇလီ တီႈၽြႃးၼၼ်ႉ သိူဝ်လူင် မႃးယႃႉၶူဝ်းၶွင်ၶဝ်လႂ်၊ ၸိူဝ်းဢၼ်ႁဵတ်း ဢမ်ႇလီၼၼ်ႉ ၽြႃးပဵင်းၽင်ႇ ၶိုၼ်းမႃးႁဵတ်းတီႈၶဝ် ဢမ်ႇၸႂ်ႈၼင်ႇၵဝ်ႇ၊ ၵွပ်ႈပိူဝ်ႈ ၸႂ်ဢမ်ႇလီၶဝ်ၼၼ်ႉ သူၼ်းႁဵတ်းပဵၼ် ၵၢမ်ႇဢမ်ႇလီသေ ၽွၼ်းႁၢႆႉၽွၼ်းၸႃႉၼၼ်ႉ ၸင်ႇထူပ်းၺႃးၶိုၼ်း တူဝ်ၶဝ်ယဝ်ႉ။
ၽူႈဢၼ်မီးၸႂ်လီသေ ၵႂႃႇဝႆႈၽြႃးပဵင်းၽင်ႇၼၼ်ႉတႄႉ ဢမ်ႇမီးၽေးသင်၊ ပဵၼ်ဢၼ်လွတ်ႈၽေးၶဵၼ် ၵတ်းယဵၼ်သိူဝ်းၸႂ်ယူႇယဝ်ႉ။ ၵွပ်ႈပိူဝ်ႈ လႃႈလီႈလူလၢႆ ဢမ်ႇလႆႈလႄႈ ၽြႃးပဵင်းၽင်ႇၼႆႉ ၸင်ႇပဵၼ် ဢၼ်ၸိုဝ်ႈသဵင်ယႂ်ႇမႃး ပိူင်ၼိုင်ႈယူႇယဝ်ႉ။ ၵွပ်ႈၼႆ ၽြႃးၽုင်းဢူယႂ်ႇ ယွၼ်းသူးတဵမ်ထူၼ်ႈ ၼႂ်းၼမ်ႉလိၼ်ႁိၼ်ၽႃတႆးႁဝ်းၼႆႉ မီးဝႆႉၸဵမ်ၵွၼ်ႇလႄႈ ႁဝ်းထုၵ်ႇလီ ၼပ်ႉယမ်ဝႆႈသႃ သိမ်းပႅင်းႁၵ်ႉႁွမ်ၵႂႃႇ ၵူႈသိုပ်ႇသိုပ်ႇယူႇ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ၸဵင်ၶမ်းလႅင်း မၢႆ (3)၊ မိူဝ်ႈလႆႈၵႂႃႇဝႆႈ ၽြႃးပဵင်းၽင်ႇ၊ ၸဝ်ႈဝေႇပုလ် (ၶူဝ်လမ်)၊ ပီသႃႇသၼႃႇ 2539၊ ပီတႆး 2090၊ ၶရိတ်ႉ 1995၊ ၼႃႈလိၵ်ႈ 42-46။
ယႂႃႇတိတ်ႉ၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းငၸုၼ်ႇ
ဝၢၼ်ႈယႂႃႇတိတ်ႉ  (ရွာသစ်ရွာ၊ Ywarthit) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇယႂႃႇတိတ်ႉ ၊ ၸႄႈဝဵင်းငၸုၼ်ႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈမျိၼ်းၶျၢၼ်ႇ၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 192180 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇယႂႃႇတိတ်ႉၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 1385 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 1655 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 3040 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
သႅပ်ႇထႅမ်ႇပႃႇ 14
လိူၼ်သႅပ်ႇထႅမ်ႇပႃႇ (14) ဝၼ်းၼႆႉ ပေႃးဢဝ် ပၵ်းယဵမ်ႈဝၼ်းၵရီႇၵေႃးရီးယႅၼ်း ဝႃႈ ပဵၼ်ဝၼ်းထူၼ်ႈ (257) (ပေႃးပဵၼ် ပီဝႃႇထၢပ်ႈ ၼႆ ပဵၼ် ဝၼ်းထူၼ်ႈ (258))ဝၼ်းယဝ်ႉ။ တွၼ်ႈတႃႇတေသုတ်းပီၼႆႉ ၵိုတ်းထႅင်ႈယူႇ (108) ဝၼ်း။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၼ်းထိ ပိူင်ထၢၼ်ႈ:သႅပ်ႇထႅမ်ႇပႃႇ
ပပ်ႉသႅၼ်သမ်ႇ
ပပ်ႉသႅၼ်သမ်ႇ ဢၼ်ဝႃႈၼႆႉ ပဵၼ်ပပ်ႉတင်းၼမ်တင်းလၢႆ ဢၼ်တႅမ်ႈမၢႆဝႆႉ လွင်ႈတၢင်း ၵူႈၸိူဝ်ႉၵူႈပိူင် ၸွတ်ႇၸွတ်ႇၸေးၸေးသေ ၶပ်ႉတႅမ်ႈၸွမ်း တူဝ်မႄႈလိၵ်ႈ ၶပ်ႉၵပ်းတၢမ်းၵၼ် (မိူၼ်ၼင်ႇ- ၵ၊ ၶ၊ င)။ ပပ်ႉသႅၼ်သမ်ႉ ဢၼ်ဢႃႇယုႁိုင်ယိုၼ်းသေပိူၼ်ႈၼၼ်ႉ ပဵၼ်ၵူၼ်းမိူင်းရေႃးမ ဢၼ်ၸိုဝ်ႈဝႃႈ ၾရိၼ်းၼီး ၵေႃႉတႅမ်ႈဝႆႉ မိူဝ်ႈပီႁူဝ်ပၢၵ်ႇ 1 သေ တိုၵ်ႉမီးဝႆႉတေႃႇထိုင်ယၢမ်းလဵဝ်။ ပပ်ႉဢၼ်ၼၼ်ႉ ပိူၼ်ႈႁိၵ်ႈႁွင်ႉဝႃႈ ပပ်ႉလိၵ်ႈလူင် သၽႃႇဝ ပိုၼ်းမိူင်းၼႆယဝ်ႉ။ ပပ်ႉမၼ်းမီး 37 ပပ်ႉ၊ မူႇလိၵ်ႈမီး သွင်မိုၼ်ႇပၢႆ။ ပပ်ႉသႅၼ်သမ်ႇ ဢၼ်ယႂ်ႇသေပိူၼ်ႈသုတ်းၼၼ်ႉ ပဵၼ်ပပ်ႉသႅၼ်သမ်ႇၶႄႇ ဢၼ်ပပ်ႉမၼ်းမီး 5020 ပပ်ႉၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ပပ်ႉသႅၼ်သမ်ႇ ဢၼ်ၶပ်ႉၸႅၼ်ႇၸွမ်း တူဝ်မႄႈလိၵ်ႈၼၼ်ႉ ဢိတ်ႇဢွၵ်ႇမိူဝ်ႈ ပီၶရိတ်ႈ 1704 သေ သြႃႇႁေႃးတြႃးဢိင်းၵလဵတ်ႈၵေႃႉၼိုင်ႈ ဢၼ်ၸိုဝ်ႈဝႃႈ ၵျွၼ်ႇႁႃႇႁိတ်ႉ ၵေႃႉတႅမ်ႈဝႆႉ။ ပပ်ႉသႅၼ်သမ်ႇၼၼ်ႉ ႁိၵ်ႈၸိုဝ်ႈဝႃႈ 'ပပ်ႉဢၽိထၢၼ်ႇဝိတ်ႉၸႃႇ သိပ်ႉပမ်ႉ ဢဵင်းၵလဵတ်ႈ ဢၼ်ၵပ်းၵၢႆႇတင်းလူၵ်ႈ ၼႆယဝ်ႉ။
ပုၼ်ႈတႃႇ ၵူၼ်းၸိူဝ်းၶႂ်ႈလႆႈ တၢင်းႁူႉၼမ် တၢင်းႁၼ်ၵႂၢင်ႈၶဝ် ပေႃႈတေၸၢင်ႈႁႃလႆႈ ၶေႃႈမုၼ်းမၼ်း ငၢႆႈငၢႆႈလႄႈ ပပ်ႉလိၵ်ႈၽိုၼ်လိၵ်ႈ ဢၼ်ႁႃႁွမ်တႅမ်ႈသႂ်ႇဝႆႉ တၢင်းႁူႉတၢင်းႁၼ် ၵူႈသမ်ႇသႅၼ်ပိူင်ၼၼ်ႉ ၵႂၢမ်းဢဵင်းၵလဵတ်ႈ ႁွင်ႉဝႃႈ encyclopedia (ဢႅၼ်ႇသၢႆႇၵလူဝ်ႇၽီးတီးယႃး) ၼႆသေ ၵႂၢမ်းတႆးတႄႉ ႁွင်ႉဝႃႈ ပပ်ႉသႅၼ်သမ်ႇ။ လွင်ႈတၢင်းၸဝ်ႈၵဝ်ႇလႄႈသင် လွင်ႈတၢင်းႁိမ်းႁွမ်းၸိူဝ်းၼၼ်ႉလႄႈသင် ၵူၼ်းမိူင်းၶူင်းၵၢင်ႁဝ်းၼႆႉ မီးၸႂ်ၶႂ်ႈႁူႉသေ ဢွၼ်ၵၼ်သွၵ်ႈႁၼ် သွၵ်ႈႁူႉသေယဝ်ႉ ၸင်ႇတႅမ်ႈပဵၼ်လိၵ်ႈသေ မၢႆတွင်းဝႆႉယဝ်ႉ။ ႁဵတ်းၼၼ်သေ ၸင်ႇတေပဵၼ်မႃး မီးမႃး ပပ်ႉၵူႈၸိူဝ်ႉၸိူဝ်ႉ ၵူႈပိူင်ပိူင်ယူႇ။ ၵူၺ်းၵႃႈ လွင်ႈတၢင်းဢၼ်ၶႂ်ႈသွၵ်ႈႁႃၼၼ်ႉ ဢမ်ႇၵိုင်ႉၵၢင်ႉ သွၵ်ႈႁႃလႆႈငၢႆႈငၢႆႈ။ ၵွပ်ႈၼၼ် ဢၼ်ၶႂ်ႈႁူႉၶႂ်ႈႁၼ်ၼၼ်ႉ ၼင်ႇႁိုဝ် တေၸၢင်ႈႁႃႁၼ်လႆႈ ငၢႆႈငၢႆႈလူမ်လူမ်ၼႆသေ ၸင်ႇတေ ႁဵတ်းဢွၵ်ႇမႃး ပပ်ႉသႅၼ်သမ်ႇ ဢၼ်ပႃး တၢင်းႁူႉၵူႈလွင်ႈလွင်ႈၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ပပ်ႉသႅၼ်သမ်ႇၼႆႉ တႅမ်ႈၼႄပၼ် လွင်ႈၵူၼ်း၊ လွင်ႈသတ်း၊ လွင်ႈၶူဝ်းၶွင် ဢိၵ်ႇလူၺ်ႈ တီႈဢၼ်ၶဝ်ယူႇသဝ်း လႄႈ လွင်ႈတၢင်းတီႈယူႇၶဝ် ၸိူဝ်းၼၼ်ႉ။ ၵွပ်ႈၼႆ ပိုၼ်ႉထၢၼ် ပပ်ႉသႅၼ်သမ်ႇဢၼ်ဝႃႈၼၼ်ႉ ပဵၼ်သၽေႃး ဢၼ်ၵူၼ်းႁဝ်း ၵႆႉထၢမ်ၵၼ်ဝႃႈ သင်? ၽႂ်? ထႂ်? မိူဝ်ႈလႂ်? ႁဵတ်းႁိုဝ်? ၵွပ်ႈသင်? ၸိူဝ်းၼၼ်ႉသေ ၸင်ႇတေႁႃ ၶေႃႈတွပ်ႇမၼ်း၊ လုၵ်ႉတီႈၼၼ်ႉသေ ၸင်ႇပဵၼ်မႃး ပပ်ႉသႅၼ်သမ်ႇယူႇယဝ်ႉ။
လွင်ႈလႆႈႁွင်ႉ ပပ်ႉသႅၼ်သမ်ႇ
ၶေႃႈၵႂၢမ်း ဢၼ်ဝႃႈ encyclopedia ဢႅၼ်ႇသၢႆႇၶလူဝ်ႇပီးၻီးယႃးၼႆႉ လုၵ်ႉတီႈ ၶေႃႈၵႂၢမ်း ၵရိၵ်ႉသေ ပဵၼ်မႃး။ သမ်ႉမီးတီႈပွင်ႇဝႃႈ ပူင်သွၼ်ပၼ် တၢင်းမေႃဝိတ်ႉၸႃႇလႄႈ သိပ်ႉပမ်ႇၼႆယဝ်ႉ။ သၽေႃးမၼ်း ၶႂ်ႈပွင်ႇဝႃႈ ပူင်သွၼ်ပၼ် တၢင်းမေႃ ၵူႈသမ်ႇသႅၼ်ပိူင်။ ၵွပ်ႈၼၼ် ပပ်ႉလိၵ်ႈ ၽိုၼ်လိၵ်ႈ ဢၼ်မီးတၢင်းႁူႉ တၢင်းမေႃ ၵူႈသမ်ႇသႅၼ်ပိူင်ၼၼ်ႉ ၵႂၢမ်းႁဝ်းၵေႃႈ ၸင်ႈႁွင်ႉဝႃႈ ပပ်ႉသႅၼ်သမ်ႇ
ပိုၼ်းပပ်ႉသႅၼ်သမ်ႇ
ၵူၼ်းမိူင်းဝၼ်းတူၵ်းၶဝ် ဝႃႈဝႆႉ ၵေႃႉၽူႈဢၼ်ဢဝ် တၢင်းႁူႉတၢင်းႁၼ် တၢင်းမေႃ ၵူႈသမ်ႇၵူႈပိူင် ၵူႈသမ်ႇသႅၼ်ပိူင် တႅမ်ႈပဵၼ်ၽိုၼ် ပဵၼ်ပပ်ႉ ဢွၼ်တၢင်းသုတ်းပိူၼ်ႈၼၼ်ႉ ပဵၼ် ဢရိတ်ႉၸထူဝ်ႇတႄႇ (BC 384=322) ၼႆယဝ်ႉ။ ဢရိတ်ႉထူဝ်ႇထႄႇၼႆႉ လႆႈဝႃႈပဵၼ် ပေႃႈၸဝ်ႈငဝ်ႈငႃႇ ပပ်ႉသႅၼ်သမ်ႇၼႆယူႇ။ ၵူၺ်းၵႃႈ ပပ်ႉသႅၼ်သမ်ႇတၢင်းႁူႉတၢင်းမေႃၼၼ်ႉ ၽူႈၶူၼ်ႉၶႂႃႉၶႄႇၶဝ်ဝႃႈ တီႈမိူင်းၶႄႇၼႆႉ တႅမ်ႈပဵၼ်မႃး ၸဵမ်မိူဝ်ႈ BC 1200 ပုၼ်ႉၼႆယဝ်ႉ။ ပဵၼ်ႁိုဝ်ပဵၼ် ပပ်ႉသႅၼ်သမ်ႇၶႄႇ ဢၼ်ႁွင်ႉဝႃႈ ဢႃႇယႃး ၼၼ်ႉ ၶဝ်ႈပဵၼ်ၽိုၼ်ပပ်ႉႁူဝ်ပိုင်းပိူၼ်ႈသေ ၸိုဝ်ႈသဵင် လိုဝ်းလင် တေႃႇထိုင်ဝၼ်းမိူဝ်ႈၼႆႉယူႇ။ ပပ်ႉၽိုၼ်ၼၼ်ႉ တေလႆႈဝႃႈ ပဵၼ်ပပ်ႉဢၼ် ၵဵပ်းႁွမ်ထွၼ်ဢဝ် လိၵ်ႈလီလၢႆးၶႅမ်ႉ လိၵ်ႈလၢႆး ဢၼ်ၽူႈမီးပႆႇၺႃႇၶဝ် မိူဝ်ႈၵွၼ်ႇ မိူဝ်ႈၵႃႉ တႅမ်ႈဝႆႉၼၼ်ႉၼႆယူႇ။ မိူဝ်ႈပၢၼ်ၼၼ်ႉၼင်ႇၵဝ်ႇ တမ်ႈတီႈ မိူင်းဢိၼ်ႇတိယၵေႃႈ ၽိုၼ်လိၵ်ႈလူင်ဝေႇတ မီးမႃးယူႇ။ ၽိုၼ်လိၵ်ႈၸိူဝ်းၼၼ်ႉ ႁွင်ႉဝႃႈ သႃမ၊ ယၸု၊ ဢိသျု၊ ဢႃႇတပ်ႉပၼသေ ၽူႈလူင်ႉလႅၼ်ႇၶဝ် လၢမ်းဝႃႈ ၽိုၼ်လိၵ်ႈၸိူဝ်းၼႆႉ မီးမႃး မိူဝ်ႈပႆႇထိုင် BC 1000 ၼၼ်ႉၼႆယဝ်ႉ။ ၽိုၼ်ပေႇတၸိူဝ်းၼၼ်ႉ လၢတ်ႈၼႄလွင်ႈ တၢင်ႇၽီသွင်ႈၽီသေ ဢမ်ႇၵႃး ပႃးလွင်ႈပၢႆးမွၼ်းလႄႈ ပၢႆးဝူၼ်ႉ မိူဝ်ႈပၢၼ်ၼၼ်ႉ။ ၽိုၼ်လိၵ်ႈပေႇတၼႆႉ ပႃးလွင်ႈလေႃးၵ လွင်ႈထမ်ႇမသေ ပဵၼ်ၽိုၼ်လိၵ်ႈသႅၼ်သမ်ႇ လွင်ႈတၢင်းႁူႉယဝ်ႉ။ ပပ်ႉသႅၼ်သမ်ႇ ဢရိတ်ႉၸထူဝ်ႇတႄႇတႄႉ ပႃးလွင်ႈ ၵၢင်ႁၢဝ်၊ လွင်ႈၽူၼ်လူမ်း၊ လွင်ႈတူဝ် သတ်းၸိူဝ်းၼႆႉသေ ပႃးၸွမ်း လွင်ႈၶူၼ်ႉၶႂႃႉလႂ်ယဝ်ႉ။
ပပ်ႉသႅၼ်သမ်ႇ လႅတ်ႉတိၼ်ႇ
ဝၢႆးၼၼ်ႉ ထိုင်မႃး ၿီႇၸီႇ 30 မႃးၵပ်ႉထႄႇရိၼ်ႇသျီႇယပ်ႉဝႄႇရူဝ်ႇ (ၿီႇၸီႇ 116-27) တႅမ်ႈပပ်ႉသႅၼ်သမ်ႇ 9 ပပ်ႉသေ ပႃးလွင်ႈတၢင်းမေႃ ဝိတ်ႉၸႃႇ ပၢႆးသၢႆႊ။ ထိုင်မႃး ဢေႇတီႇ 70 ပလိၼ်ႇၼီႇ တႅမ်ႈၽိုၼ်လိၵ်ႈ 'ပိုၼ်းသၽႃႇဝ'သေ မီး 37 ပပ်ႉ၊ တွၼ်ႈၵၼ်မီး 1493 တွၼ်ႈ။ ၼႂ်းပီႁူဝ်ပၢၵ်ႇ 5 ၼၼ်ႉ မႃႇတီႇၼပ်ႉၵပႄးလႃး တႅမ်ႈပပ်ႉဝွၵ်းဢၼ်ပႃး ပႁုသုတတင်းၼမ်သေ သွၼ်ပၼ် လုၵ်ႈႁဵၼ်းၶဝ်။ ၼႂ်းပပ်ႉၼၼ်ႉ ၶဝ်ႈပႃးၸဵမ် လၢႆးသတ်ႉတႃႇ ဢိၵ်ႇတၢင်းမေႃ လွင်ႈႁႆႇတိုင်ႈၵူႈပိူင်။ ၼႂ်းပီၶရိတ်ႉ 600 တေႃႇ 630 ၼၼ်ႉ မုၼ်ၸဝ်ႈၶရိတ်ႉ ဢၼ်ၸိုဝ်ႈဝႃႈ ဢိၸီႇတူဝ်ႇ တႅမ်ႈပဵၼ် ပပ်ႉပႁုသုတလႄႈ ပပ်ႉဢၼ်ၼၼ်ႉ ၽူႈတႅမ်ႈလိၵ်ႈ ၽူႈတႅမ်ႈၽိုၼ်ပွင်ၶဝ် လႆႈဢိင်ပိုင်ႈ တေႃႇထိုင် ပီႁူဝ်ပၢၵ်ႇ 9 ၵွၼ်ႇ။ လိူဝ်သေၼၼ်ႉ မုၼ်ၶဝ်ႈၶရိတ်ႉၶဝ် ၵူၼ်းႁိူၼ်းၶဝ် ဢွၼ်ၵၼ်တႅမ်ႈ ၽိုၼ်လိၵ်ႈၵူႈပိူင်ပိူင် ဢၼ်ငၢႆးၼင်ႇ ပပ်ႉသႅၼ်သမ်ႇယဝ်ႉ။ ၵူၺ်းၵႃႈ ၽိုၼ်လိၵ်ႈၸိူဝ်းၼၼ်ႉ ၵမ်ႉပႃးၼမ် ပဵၼ်လိၵ်ႈ လႅတ်ႉတိၼ်ႇ။
မၢင်ပွၵ်ႈမၢင်လႂ် ဢၼ်ဢဝ်လိၵ်ႈၵရိၵ်ႉ တႅမ်ႈဝႆႉၵေႃႈ မီးမႃးယူႇယဝ်ႉ။ ၵူၺ်းၵႃႈ လွင်ႈတၢင်းဢၼ်ပႃးၼႂ်းမၼ်းၼၼ်ႉ ဢမ်ႇၸႂ်ႈလႄႈဝႃႈ တမ်းဝၢင်းပိူင်သေ တႅမ်ႈဝႆႉတႅတ်ႈၼႅတ်ႈ။ ပီၶရိတ်ႉ 1260 ၼၼ်ႉ ၵေႃႉဢၼ်ၸိုဝ်ႈဝႃႈ ဝိၼ်းသိၼ်ႉ ၸင်ႇၶပ်ႉၶိုင် တမ်းဝၢင်းပၵ်းပိူင်လီလီသေ ဝႆႉၵၼ်လႂ်ၵၼ်ၼၼ်ႉသေ တႅမ်ႈဢွၵ်ႇၽိုၼ်လိၵ်ႈ မၢၼ်ႇၸမ်ႈလူင်။ ဢဝ်လိၵ်ႈ လႅတ်ႉတိၼ်ႇသေ တႅမ်ႈဝႆႉ။ ပၢၼ်ၵၢၼ်ယူးရူပ်ႉၼၼ်ႉ ပပ်ႉသႅၼ်သမ်ႇ ၵမ်ႉပႃႈၼမ် ဢဝ်လိၵ်ႈလႅတ်ႉတိၼ်ႇ​သေ တႅမ်ႈယဝ်ႉ။
လၢႆးၶပ်ႉဝၢင်း ပပ်ႉသႅၼ်သမ်ႇ
ထိုင်မႃး ပီၶရိတ်ႉ 1400 တဵမ် လွင်ႈဝႆႉဝၢင်းပပ်ႉသႅၼ်သမ်ႇ မီးလွင်ႈတၢင်း ၶိုၼ်ႈယႂ်ႇမႃးသေ လွင်ႈဝႆႉဝၢင်းမၼ်းၵေႃႈ တူၵ်းလွၵ်းတူၵ်းဢႅၵ်ႇမႃး။ တီႈတႅၵ်ႈမၼ်း ပပ်ႉသႅၼ်သမ်ႇ ဢၼ်ၵႅၵ်ႉၵၸတၢၼ်ႇ ႁဵတ်းဢွၵ်ႇ မိူဝ်ႈပီ 1481 ၼၼ်ႉ ပဵၼ်မႃး ပပ်ႉၽိုၼ်ဢိင်လီလူင်ၽိုၼ်ၼိုင်ႈသေ လႆႈႁၼ် သႂ်ႇပႃးၸွမ်း ႁၢင်ႈသင်သိင်။ ထိုင်မႃး 1541 ၵူၼ်းမိူင်း သျိတ်ႉၸႃႇလၢၼ်ႇ ဢၼ်ၸိုဝ်ႈဝႃႈ ရိင်းၵႄးလဝတ်ႉ ဢၼ်ယူႇဝဵင်းဝႃးလၼၼ်ႉ ႁဵတ်းဢွၵ်ႇ ပပ်ႉသႅၼ်သမ်ႇသေ ၸိုဝ်ႈဢၼ်ဝႃႈ encyclopedia ဢႅၼ်ႇသၢႆႇၶလူဝ်ႇပီးၻီးယႃးၼၼ်ႉၵေႃႈ တႄႇလႆႈႁၼ် ၸႂ်ႉတိုဝ်းတီႈၼၼ်ႈ ဢွၼ်တၢင်းသုတ်း။ ထိုင်မႃး 1506 တီႈၼႂ်းပပ်ႉသႅၼ်သမ်ႇ ဢၼ်ရႅတ်ႉၾႃႇဢႄႇလီမၢတ်ႉၾႄး ႁဵတ်းဢွၵ်ႇတီႈ မိူင်းဢီႇတလီႇၼၼ်ႉ ပႃးမႃး ပိုၼ်းပဝတ်းၵူၼ်း (ဢတ်ႉထုပ်ႉပတ်ႉတိ)သေ သႂ်ႇပႃး လွၵ်းလၢႆးၸီႉၼႄမၼ်းယဝ်ႉ။ ပီ 1620 ပပ်ႉသႅၼ်သမ်ႇ ဢၼ်ၾရၢၼ်းသိတ်ႉပေႇၵိၼ်ႇ ႁဵတ်းဢွၵ်ႇၸမ်း လွင်ႈပႁုသုတၵူႈပိူင်ပိူင်ၼၼ်ႉ လႆႈႁၼ် မၼ်းၸႅၵ်ႇဝႆႉ တွၼ်ႈလႂ်တွၼ်ႈၼၼ်ႉ ၵၼ်လႂ်ၵၼ်ၼၼ်ႉၼႆ ပဵၼ်ဢွၼ်တၢင်းပိူၼ်ႈယဝ်ႉ။ ပီ 1704 ပပ်ႉသႅၼ်သမ်ႇ ဢၼ်ၵျွၼ်ႇႁႄးရိတ်ႉ ႁဵတ်းဢွၵ်ႇတႄႉ ဢဝ် ၵ.ၶ.င ၸႅၼ်ႇသေ ၼႄပၼ်ဝႆႉ တီႈမႃႇတိၵႃႇမၼ်းၼၼ်ႉသေဢမ်ႇၵႃး ၽိုၼ်ဢိင်မၼ်းၵေႃႈ သႂ်ႇပႃးသေ တူဝ်ၽူႈလူင်ႉလႅၼ်ႇၶဝ် ၵေႃႉတႅမ်ႈပၼ် မူႇလိၵ်ႈၼႂ်းၼၼ်ႉလူးၵွၼ်ႇ။ ပီ 1704 ပပ်ႉသႅၼ်သမ်ႇ ဢၼ်ဢွၵ်ႇမႃး တီႈမိူင်းၵျႃႇမၼီႇၼၼ်ႉတႄႉ မူႇလိၵ်ႈမၼ်း ပဵၼ်လိၵ်ႈႁွမ်တွမ်သေ ၽူႈလူင်ႉလႅၼ်ႇတင်းၼမ် ႁူမ်ႈၵၼ်တႅမ်ႈသႂ်ႇပႃးယဝ်ႉ။ လွင်ႈဢၼ် ၵူၼ်းတင်းၼမ် ႁူမ်ႈၵၼ် တႅမ်ႈသေ ဢိတ်ႇဢွၵ်ႇၼင်ႇၼႆၼႆႉ ၼႆႉပဵၼ် ပွၵ်ႈဢွၼ်တၢင်းသုတ်းပိူၼ်ႈ။ 1728 ပပ်ႉသႅၼ်သမ်ႇ ၸၢႆႇၶလူဝ်ႇပီးတီးယႃး ဢၼ်ဢီႇၾရိမ်ႇ ၶျိမ်းဝႃးတႅမ်ႈဢွၵ်ႇၼၼ်ႉ လႆႈႁၼ် မၼ်းၸႂ်ႉတိုဝ်း လွၵ်းလၢႆးဢဝ်မူႇလိၵ်ႈ ဢၼ်ၼိုင်ႈလႄႈ ဢၼ်ၼိုင်ႈ ၵွင်ႉၵၢႆႇၸီႉၸူးၵၼ်ၼၼ်ႉ ဢွၼ်တၢင်းသုတ်းပိူၼ်ႈ။
ပပ်ႉသႅၼ်သမ်ႇၽၢႆႇၶႄႇ
ၼႂ်းပီႁူဝ်ပၢၵ်ႇ 14 ၼၼ်ႉ ၽူႈမီးပႆႇၺႃႇၶႄႇ ဢၼ်ၸိုဝ်ႈဝႃႈ မႃႇတွႃႇလိင် တႅမ်ႈပၼ် ပပ်ႉသႅၼ်သမ်ႇ ၽိုၼ်ၼိုင်ႈ။ ပီႁူဝ်ပၢၵ်ႇ 15 ၸမ်ႉ ၸဝ်ႈဝွင်ႉၶႄႇ ယႂၢၼ်လဵဝ်ႉ ပူင်ၶေႃႈပူင်သေ ၸႂ်ႉတႅမ်ႈ ပပ်ႉသႅၼ် သမ်ႇ ၽၢႆႇၶႄႇယဝ်ႉ။ ယိူင်းဢၢၼ်းမၼ်းၸဝ်ႈတႄႉ ဢၢၼ်းၶႂ်ႈဢဝ် ၶေႃႈသင်ႇသွၼ် ၵုၼ်ႇၾူးသျိ၊ ပိုၼ်းတၵႃႉပိုၼ်း၊ တၢင်းမေႃၵူႈသမ်ႇသႅၼ်ပိူင်၊ တၢင်းမေႃဝိၶျႃးလႄႈပၢႆးသၢႆႊ တင်းသဵင်ႈ ႁႂ်ႈပဵၼ် ႁူမ်ႈလဵဝ်ၵၼ်။ ၽိုၼ်လိၵ်ႈ ပပ်ႉသႅၼ်သမ်ႇၶႄႇ မီး 22947 ၽိုၼ်သေတႃႉ တၼ်းလႆႈဢိတ်ႇပဵၼ်ပပ်ႉ 3 ပပ်ႉၵူၺ်း။ ဝၢႆးသေ ပၢၼ်ၶိူဝ်းၶုၼ်မိင် မူတ်းသဵင်ႈၵႂႃႇ သွင်ပပ်ႉသမ်ႉႁၢႆလၢႆပႅတ်ႈသေ ထိုင်မႃးပၢၼ် ၵူၼ်းလုၵ်ႉၽိုၼ်ႉ ပၢဝ်းသႃႈၶဝ်ၼၼ်ႉ သမ်ႉၶိုၼ်းႁၢႆၵႂႃႇထႅင်ႈပပ်ႉၼိုင်ႈၼႆယဝ်ႉ။ ပီႁူဝ်ပၢၵ်ႇ 18 မိူဝ်ႈၸဝ်ႉ ၼၼ်ႉ ၸဝ်ႈဝွင်ႉလူင်ၵၢၼ်သျီး ပူင်ၶေႃႈပူင်သေ ၸႂ်ႉႁႂ်ႈႁဵတ်းပဵၼ် ပပ်ႉသႅၼ်သမ်ႇ ဢွၵ်ႇမႃး 5020 ပပ်ႉသေ ထိုင်မႃး ပၢၼ်ယႂၢၼ်ႉၶျိင်း (ၶရ 1723-35) ၼၼ်ႉ ပိုၼ်ၽႄႈဢွၵ်ႇယဝ်ႉ။ ပပ်ႉသႅၼ်သမ်ႇၼၼ် မီးယူႇ 700 သွႆႉသေ ယၢမ်းလဵဝ် ၼႄဝႆ့ တမ်ႈတီႈ ႁွင်ႉၼႄပိုၼ်း ပရိတ်ႉတိတ်ႉသျ်ၶဝ်ယူႇ။
ပပ်ႉသႅၼ်သမ်ႇ ၾရၢင်ႇသဵတ်ႈ
ပပ်ႉသႅၼ်သမ်ႉ ဢၼ်ႁွင်ႉဝႃႈ သၢႆႇၶရလူဝ်ႇပီးတီးယႃး ဢၼ်ၶျၢမ်းဝႃး တႅမ်ႈဝႆႈၼၼ်ႉ ၾရၢင်ႇသဵတ်ႈၶဝ် ၶိုၼ်းမႄး ပိၼ်ႇပဵၼ်ၽႃႇသႃႇလိၵ်ႈၶဝ်ယဝ်ႉ။ ထိုင်မႃး 1751-1772 ၼၼ်ႉ ပပ်ႉသႅၼ်သမ်ႇ ၽၢႆႇၾရၢင်ႇသဵတ်ႈ ဢၼ်မီး 20 တွႆးၼၼ်ႉ ၸင်ႇတေဢွၵ်ႇမႃး ပဵၼ်မႃး။ 1928 ၼၼ်ႉၵေႃႈ ၵေႃႉဢၼ်ၸိုဝ်ႈဝႃႈ လႃႇရုသၼၼ်ႉ တႅမ်ႈဢွၵ်ႇ ပပ်ႉသႅၼ်သမ်ႇၾရၢင်ႇသဵတ်ႈ ပီႁူဝ်ပၢၵ်ႇ 20 ။
ပပ်ႉသႅၼ်သမ်ႇ ၵျႃႇမၢၼ်ႇ
တႄႇဢဝ် ပီ 1732 တေႃႇထိုင် 1750 ၼၼ်ႉ တီႈမိူင်းၵျႃႇမၼီႇ ၵေႃႉဢၼ်ၸိုဝ်ႈဝႃႈ ၸႅတ်ႉတလႃႇ တႅမ်ႈပဵၼ်ပပ်ႉသႅၼ်သမ်ႇ ဢၼ်ႁိၵ်ႈၸိုဝ်ႈဝႃး 'ယူႇၼီႇဝႃႇသႄႇလႅၵ်ႉၵၸီႇ' ၼႆသေ မီး 64 တွႆး။ တမ်ႈတီႈ ၼႂ်းၽိုၼ်ပပ်ႉသႅၼ်သမ်ႇၸိူဝ်းၼၼ်ႉ ၶဝ်ႈပႃး လွင်ႈၵူၼ်းၸိူဝ်းဢၼ်တိုၵ်ႉပႆႇတၢႆ မိူဝ်ႈပၢၼ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ လိူဝ်သေၼၼ်ႉ 1769 လႄႈသင်၊ 1881 ၼၼ်ႉလႄႈသင် ၽူႈမီးပၺ်ႇၺႃႇၶဝ် ၼႂ်းမိူင်းၵျႃႇမၼီႇ ဢွၼ်ၵၼ် ႁဵတ်းပဵၼ် ပပ်ႉသႅၼ်သမ်ႇယဝ်ႉ။
ပပ်ႉသႅၼ်သမ်ႇ ဢဵင်းၵလဵတ်ႈ
ပပ်ႉသႅၼ်သမ်ႇ ဢဵင်းၵလဵတ်ႈ ဢၼ်ၸိုဝ်ႈသဵင်ယႂ်ႇသေပိူၼ်ႈ ဢၼ်ပဵၼ်တီႈဢဝ်ႁဵတ်း ၽိုၼ်ဢိင်ၼၼ်ႉ ပဵၼ်ပပ်ႉသႅၼ်သမ်ႇ 'ဢႅၼ်ႇသၢႆႇၶလူဝ်ႇပီးတီးယႃး ပရိတ်ႉတိၼ်ႇၼီးၵႃး' ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၽိုၼ်လိၵ်ႈၸိူဝ်း ၼၼ်ႉ တႄႇဢဝ် မိူဝ်ႈ 1768 တေႃႇထိုင် 1771 ၼၼ်ႉ ၶဝ်တႄႇတႅမ်ႈ တမ်ႈတီႈ မိူင်းၸၵွတ်ႉလၢၼ်ႇ၊ ဝဵင်းဢႅၵ်ႇတိၼ်ႇဝႃးရႃးသေ ဢဝ်ဢွၵ်ႇ 3 တွႆးႁူမ်ႈၵၼ် ဢွၼ်တၢင်းသုတ်း။ ဝၢႆးၼၼ်ႉ 1778 တေႃႇထိုင် 1783 ၶိုၼ်းမႄးထတ်းပွၵ်ႈၵမ်းသွင်သေ ဢိတ်ႇဢွၵ်ႇ။
ပပ်ႉသႅၼ်သမ်ႇ ဢမေႇရိၵၢၼ်ႇ
တမ်ႈတီႈ မိူင်းဢမေႇရိၵၢၼ်ႇၼၼ်ႉတႄႉ ၼႂ်းဝူင်ႈၵၢင် 1829 တေႃႇထိုင် 1833 ၶဝ်ၶတ်းၸႂ် ႁဵတ်းဢွၵ်ႇမႃး ပပ်ႉသႅၼ်သမ်ႇ 'ဢႅၼ်ႇသၢႆႇၶလူဝ်ႇပီးတီးယႃး ဢမေႇရိၵႃး'။
ပပ်ႉသႅၼ်သမ်ႇ သူဝ်ႇဝီႇယႅတ်ႉ
တႄႇဢဝ် မိူဝ်ႈ 1925 တေႃႇထိုင် 1947 ၼႂ်းၶၢဝ်းတၢင်း 22 ပီၼၼ်ႉ ၵူၼ်းရသျႃးၶဝ် ၶတ်းၸႂ်တႅမ်ႈဢွၵ်ႇ ပပ်သႅၼ်သမ်ႇ 'သူဝ်ႇဝီႇယႅတ်ႉၸၵႃႇယႃႇ ဢႅၼ်ႇသၢႆႇၶလူဝ်ႇပီးတီးယႃး'သေ ၸိုဝ်ႈသဵင်ယႂ်ႇ တေႃႇထိုင် ဝၼ်းမိူဝ်ႈၼႆႉယူႇ။
လုၵ်ႉတီႈလိၵ်ႈလႅတ်ႉတိၼ်ႇသေ ပိၼ်ႇပဵၼ်ၵႂႃႇတၢင်ႇၽႃႇသႃႇ
တမ်ႈတီႈ မိူင်းယူးရူပ်ႉၼၼ်ႉ ႁူဝ်ပိုင်းမၼ်း လွင်ႈတႅမ်ႈပပ်ႉသႅၼ်သမ်ႇၼႆႉ ဢဝ်လိၵ်ႈလႅတ်ႉတိၼ်ႇသေ တႅမ်ႈယဝ်ႉ။ ၵူၺ်းၵႃႈ ဝၢႆးသေ ပီႁူဝ်ပၢၵ်ႇ 14 ယဝ်ႉၸိုင် ၵူၼ်းမိူင်းၼႂ်းယူးရူပ်ႉၶဝ် ၵူႈမိူင်းမိူင်း ၸင်ႇဢဝ် ပိၼ်ႇႁဵတ်း လိၵ်ႈၽႂ်ႇလိၵ်ႈမၼ်း။ လၵ်းထၢၼ်သၢၵ်ႈသေႇမၼ်းၸမ်း မိူဝ်ႈပီ 1360 တမ်ႈတီႈ မိူင်းဢိင်ႇၵလၢၼ်ႇၼၼ်ႉ ဝႃႇသေႃးလူဝ်ႇမိဝ်ႇတီႇၵလၢၼ်ႇဝီး ဢဝ်လိၵ်ႈလႅတ်ႉတိၼ်ႇသေ တႅမ်ႈပဵၼ် ပပ်ႉသႅၼ်သမ်ႇယဝ်ႉ။ ထိုင်မႃး 1398 ၵျွၼ်ႇထရေႇဝီႇၸႃႇ ဢဝ်ပပ်ႉၼၼ်ႉ ပိၼ်ႇပဵၼ် ၽၢႆႇဢဵင်းၵလဵတ်ႈၵႂႃႇ။
ပပ်ႉသႅၼ်သမ်ႇမၢၼ်ႈ
မိူဝ်ႈပီ 1751 ၼၼ်ႉ ၸိၼ်ႇတၵျေႃႇတူႇ တႅမ်ႈဢွၵ်ႇပပ်ႉၼိုင်ႈ ႁိၵ်ႈၸိုဝ်ႈဝႃႈ ကဝိလက္ခဏာသတ်ပုံကျမ်း သေ မၼ်းဢမ်ႇၸႂ်ႈ ပပ်ႉတႅတ်ႈလၢႆလၢႆ မၼ်းၶဝ်ႈပႃး လွင်ႈလေႃးၵ၊ လွင်ႈထမ်ႇမလႄႈ လႆႈဝႃႈပဵၼ် ပပ်ႉသႅၼ်သမ်ႇဢွၼ်ႇၼႆယူႇ။ လိူဝ်သေၼၼ်ႉ ပႃးဝႆႉ ၶေႃႈထၢမ်တင်းၼမ်။ ၸိူဝ်းၶေႃႈထၢမ်ၸိူဝ်းၼၼ်ႉ ထိုင်မႃး 1881 ဢူးၶျဵင်ႉ ၶိုၼ်းမႄးၵႄႈလိတ်ႈ တွပ်ႇပၼ်လႄႈ ၸင်ႇပဵၼ်မႃး ၵဝိလၵ်ႉၶၼႃႇတီႇပၼီႇ (ကဝိလက္ခဏာဒီပနီ)။ ဢၼ်ၸိုဝ်ႈသဵင်ယႂ်ႇထႅင်ႈပပ်ႉၼိုင်ႈတႄႉ ပဵၼ်ၸွႆႇၸူင်ႇၵျေႃႇထိၼ်ႇၵျၢမ်း (စွယ်စုံကျော်ထင်ကျမ်း) ဢၼ်ၸဝ်ႈၼၼ်ႇတထၸ တႅမ်ႈဝႆႉ မိူဝ်ႈပီ 1798 ၼၼ်ႉသေ ပႃးဝႆႉ ၶေႃႈထၢမ်တွပ်ႇ 1100 ယဝ်ႉ။ ၶေႃႈထၢမ်ၸိူဝ်းၼၼ်ႉ ၸဝ်ႈသြႃႇမုၼိၼ်ႇတႃႇၽိထၸ ၶိုၼ်းမႄးတႅမ်ႈပၼ် ၶေႃႈတွပ်ႇမၼ်းလႄႈ ၸင်ႇႁိၵ်ႈၸိုဝ်ႈဝႃႈ စွယ်စုံကျော်ထင်ကျမ်းယဝ်ႉ။ လိူဝ်သေၼၼ်ႉၵေႃႈ မီးတင်းၼမ် ယူႇ။ ၵူၺ်းၵႃႈ မၢင်ၸိူဝ်းၵေႃႈ တေဢမ်ႁၼ်ပပ်ႉမၼ်းၶိုၼ်း။
ပပ်ႉသႅၼ်သမ်ႇ လုၵ်ႈဢွၼ်ႇ
လုၵ်ႈဢွၼ်ႇ ဢၼ်ဝႃႈၼႆႉ ပဵၼ်လၢဝ်မိူဝ်းၼႃႈလႄႈ ဢွၼ်ၵၼ် ဝႆႉၼမ်ႉၼၵ်း ၼိူဝ်တၢင်းႁူႉလုၵ်ႈဢွၼ်ႇယူႇ၊ တႄႇဢဝ် မိူဝ်ႈ 1908 တီႈဢိင်ႇၵလၢၼ်ႇၼၼ်ႉ တႄႇႁဵတ်းဢွၵ်ႇပၼ် ပပ်ႉသႅၼ်သမ်ႇလုၵ်ႈဢွၼ်ႇယဝ်ႉ။ မိူဝ်ႈ 1910 တမ်ႈတီႈ မိူင်းဢမေႇရိၵၢၼ်ႇၵေႃႈ ႁဵတ်းဢွၵ်ႇပၼ်လုၵ်ႈဢွၼ် ပပ်ႉသႅၼ်သမ်ႇပႁုသုတ။ 1893 မိူင်းဢိင်ႇၵလၢၼ်ႇၶဝ် ႁဵတ်းပၼ် ပပ်ႉသႅၼ်သမ်ႇလုၵ်ႈႁဵၼ်း။ ထိုင်မႃး 1922 ပပ်ႉသႅၼ်သမ်ႇ လုၵ်ႈႁဵၼ်းၼၼ်ႉ ၶိုၼ်းမႄးထတ်း ၶိုၼ်းမႄးသႂ်ႇပၼ် ႁၢင်ႈမၼ်းယဝ်ႉ။ လွင်ႈဢၼ် ပပ်ႉသႅၼ်သမ်ႇ သႂ်ႇႁၢင်ႈမႃးၼၼ်ႉ ဢဵင်းၵလဵတ်ႈၶဝ် ႁဵတ်းမႃး ၸဵမ်မိူဝ်ႈ 1934 ၼၼ်ႉသေ ပဵၼ်ၸိူဝ်းပပ်ႉသႅၼ်သမ်ႇ ပရိတ်ႉတိၼ်ႇၼီးၵႃး ၵျူႇၼီႇယႃႇ ။
ပပ်ႉသႅၼ်သမ်ႇၼႅင်ႈ
ၵၢပ်ႈပၢၼ် ဢိၼ်ႇထိူဝ်ႇၼႅတ်ႉၼႆႉၵေႃႈ မီးမႃး Online Encyclopedia ပပ်ႉသႅၼ်ဢွၼ်ႇလႅင်း (ပပ်ႉသႅၼ်သမ်ႇၼႅင်ႈ)သေ ဢၼ်ၸိုဝ်ႈသဵင်ယႂ်ႇၼၼ်ႉတႄႉ ပဵၼ် Wikipedia ဢၼ်ၸၢင်ႈၶဝ်ႈတူၺ်းလႆႈ လၢႆလၢႆၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ပီ 2014 မူႇလိၵ်ႈမီးယူႇ 35 လၢၼ်ႉႁူဝ်၊ ၸႂ်ႉလိၵ်ႈ 288 ၽႃႇသႃႇသေ ၼႃႈလိၵ်ႈမီးယူႇ 18 Billion (18000,000,000,000)၊ ၼိုင်ႈလိူၼ်ၼိုင်ႈလိူၼ် ၵူၼ်းၶဝ်ႈတူၺ်း မီး 500 လၢၼ်ႉ။ ဢၼ်ႁဵတ်းဝႆႉ ဢၶွင်ႉ account မီး 19 လၢၼ်ႉ။ ၽူႈတႅမ်ႈၽူႈထတ်း မီး 69000 ၵေႃႉ။
ဢိၼ်ႇၸၢင်းယၢင်ႇ၊ ဝဵင်း
ဝဵင်းဢိၼ်ႇၸၢင်းယၢင်ႇ (အင်ဂျန်းယန်မြို့, Injangyang) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈၼႂ်း ၸႄႈဝဵင်းဢိၼ်ႇၸၢင်းယၢင်ႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈၸႄႈၼႃး၊ ၸႄႈမိူင်းၶၢင်၊ မိူင်းမျၢၼ်ႇမႃႇ ၶႃႈဢေႃႈ။
တႄႇပဵၼ်မႃး
ဢိၼ်ႇၸၢင်းယၢင်ႇ ၼႆႉ ပေႃးဢဝ်ၵႂၢမ်းတႆးဝႃႈ မီးတီႈပွင်ႇဝႃႈ ဢိၼ်ႇၸၢင်း = ဢိၼ်ႇၸၢင်းတူးဝႃး၊ ယၢင်ႇ=ထုင်ႉပဵင်း ၼႆသေ တေလႆႈဝႃႈ ထုင်ႉပဵၼ် ဢၼ်ဢိၼ်ႇၸၢင်းတူႇဝႃးၶဝ်တႄႇမႃး ဝႃႈၼႆယဝ်ႉ။ မိူဝ်ႈဢင်းၵိတ်ႉၶဝ် ပႆႇဢုပ်ႉပိူင်ႇၼၼ်ႉ ပဵၼ်ဢွင်ႈတီႈ ဢၼ်တူးဝႃးၶဝ် ၸႅၵ်ႇၼႃႈလိၼ်သေ ဢုပ်ႉပိူင်ႇမႃးယဝ်ႉ။ ထိုင် 1920 တဵမ် ဢင်းၵိတ်ႉၶဝ် လႆႈၶဝ်ႈမႃး ၼႃႈလိၼ်လွႆသၢမ်ၸဵင်ႇ (ပိုၼ်ႉတီႈၶဝ်ႁွင်ႉ မလိဢိုၼ်မၢႆဝလွင်ႇ၊ ယၢမ်းလဵဝ် ဢိၼ်ႇၸၢင်းယၢင်ႇ) သေ ဢဝ် ၽူႈၵွၼ်းလွႆ ဢိၼ်ႇရေႃႇၵွင်ႇ လႄႈ ၽူႈၵွၼ်းလွႆ ဢိၼ်ႇၸၢင်းယၢင်ႇ ဝႆႉတႂ်ႈမီး ၽူႈၵွၼ်းသၼ်လွႆ သုမ်ႇပရၢႇပုမ်ႇသွင်ႇ သေၵေႃႈ ႁႂ်ႈဢုပ်ႉပိူင်ႇမႃးယဝ်ႉ။ ၽွင်းမိူဝ်ႈၼၼ်ႉ ဝၢၼ်ႈဢွၼ်ႇ မီးမႃး (၃၉၄) ဝၢၼ်ႈ၊ ဢိူင်ႇ မီးမႃး (၁၀၀) ဢိူင်ႇၼႆယဝ်ႉ။ ပၢၼ်လၢၵ်ႈထၢၵ်ႈတေႃႇလၢၼ်ႇယေးၶွင်ႇၸီ ပီ 1965၊ ဢွၵ်ႇထူဝ်ႇပႃႇ (၁) ၼၼ်ႉ လႆႈမၵ်းမၼ်ႈပဵၼ်ၸၼ်ႉၸႄႈဝဵင်းမႃးယဝ်ႉ။ လုမ်းၸိူဝ်းၼႆႉ ပၵ်းဝႆႉတီႈ ဝၢၼ်ႈဢိၼ်ႇၸၢင်းယၢင်ႇ တီႈၽူႈၵွၼ်းလွႆ ပၵ်းမႃးၼၼ်ႉသေ ၶႂ်ႈၶိုၼ်းႁွင်ႉပဵၼ် ဝဵင်းဢိၼ်ႇၸၢင်းယၢင်ႇ ၼႆယဝ်ႉ။
လွႆငေႃႉပုမ်ႇ
မီးဝႆႉတီႈၽၢႆႇႁွင်ႇဝဵင်းသေ ပဵၼ်လွႆမၢၵ်ႇႁိၼ် တၢင်းသုင်မီး (၄၅၀၀) ထတ်းယဝ်ႉ။ ဢမ်ႇမိူၼ်တင်းလွႆတၢင်ႇၸိူဝ်းသေ ပဵၼ်လွႆသွင်လုၵ်ႈၶၼ်ႈၵၼ်ဝႆႉယဝ်ႉ။
လွႆပုမ်ႇပႃပုမ်ႇ
မီးဝႆႉၽၢႆႇဢွၵ်ႇဝဵင်းသေ တၢင်းသုင် မီး (၂၈၉၆) ထတ်းယဝ်ႉ။ ၽၢႆႇၼိုင်ႈၼႆႉ ၸၼ်းပေႃးၼင်ႇသၢမ်ၸဵင်ႇတင်ႈသေတႃႉ ထႅင်ႈၽၢႆႇၼိုင်ႈတႄႉ လုၵ်ႉဢဝ်တိၼ်လွႆတေႃႇၸိၵ်းလွႆ ၸၢင်ႈၶိုၼ်ႈလႆႈငၢႆႈငၢႆႈယူႇယဝ်ႉ။
လွႆပုမ်ႇလမ်ႇပုမ်ႇ
တၢင်းသုင်မီး (၅၄၀၅) ထတ်းသေ သၢင်ႇထုၵ်ႇတွၼ်ႈတႃႇႁဵတ်း ဢွင်ႈတီႈၼိူဝ်လွႆယဝ်ႉ။ ၽၢင်ႁၢင်ႈမၼ်းၼႆႉ လုၵ်ႉဢဝ်တိၼ်လွႆတေႃႇ ၸိၵ်းလွႆ ပဵၼ်ဢၼ်ၶႅမ်ႉလႅပ်ႈသေ တူၼ်ႈပႅၵ်ႇၸိူဝ်းၼႆႉၵေႃႈ ဢွၵ်ႇဝႆယဝ်ႉ။ တူဝ်သတ်း ၼင်ႇ ၵႂၢင်၊ တိုင်၊ ၸၵႂႃႇၸိူဝ်းၼႆႉၵေႃႈ မီးဝႆႉယဝ်ႉ။
ႁဵင်းၵွင်ႉၽၢႆၼွၵ်ႈ
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝဵင်းၸိူဝ်းမီးၼႂ်း မိူင်းမျၢၼ်ႇမႃႇ ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝဵင်းၸိူဝ်းမီးၼႂ်း ၸႄႈမိူင်းၶၢင်
ၸၢင်ႈဝၢၼ်ႇ၊ ဢိူင်ႇ
ဢိူင်ႇၸၢင်ႈဝၢၼ်ႇ ၼႆႉ ပဵၼ်ဢိူင်ႇ ဢၼ်မီးၼႂ်း ၸႄႈဝဵင်းမွၵ်ႇမႆႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈလၢင်းၶိူဝ်း၊ မိူင်းတႆး ၼၼ်ႉၶႃႈဢေႃႈ။
ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးၼႂ်း ဢိူင်ႇၸၢင်ႈဝၢၼ်ႇ
• #ဝၢၼ်ႈၵုင်းတိုင်း
• # ဝၢၼ်ႈၼႃးသၢႆးဢွၼ်ႇ
• #ဝၢၼ်ႈႁူၺ်ႈၵႆႇ
• #ဝၢၼ်ႈၵုၼ်မူင်ႈ
• #ဝၢၼ်ႈပၢင်သၢၼ်း
• #ဝၢၼ်ႈၵွင်းၶႃး
71
ၶႂ်ႈမၢႆထိုင်ဝႃႈ -
ၸၢင်ႈဝၢၼ်ႇ၊ ဢိူင်ႇ
ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးၼႂ်း ဢိူင်ႇၸၢင်ႈဝၢၼ်ႇ
• #ဝၢၼ်ႈႁူၺ်ႈလိူဝ်ႇ
• #ဝၢၼ်ႈမိူင်းယုမ်း
• #ဝၢၼ်ႈၵုၼ်ၶၢၼ်
• #ဝၢၼ်ႈၵွင်းမူးၽိူၵ်ႇ
• #ဝၢၼ်ႈၼႃးငႄး
• #ဝၢၼ်ႈႁူဝ်လိုင်း
• #ဝၢၼ်ႈမႂ်ႇ
• #ဝၢၼ်ႈႁူဝ်တႅၼ်ႈ
• #ဝၢၼ်ႈၼႃးလိၼ်း
• #ဝၢၼ်ႈၼွင်ၶမ်း
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဢိူင်ႇၼႂ်းၸႄႈဝဵင်းမွၵ်ႇမႆႇ
ထူင်းဢၢႆႇ၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းမဵၵ်ႉထီႇလႃႇ
ဝၢၼ်ႈထူင်းဢၢႆႇ  (ထုံးအိုင်ရွာ, Htoneaing) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇဢလႄႇ၊ ၸႄႈဝဵင်းမဵၵ်ႉထီႇလႃႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈမဵၵ်ႉထီႇလႃႇ၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 193796 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇဢလႄႇၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 2541 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 3098 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 5639 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းမဵၵ်ႉထီႇလႃႇ
မိူင်းႁူမ်ႈတုမ်ႁေႃၶမ်း ပရိတ်ႈတဵၼ်ႇ
"မိူင်းဢင်းၵိတ်ႉ"ၼႆႉ ပဵၼ်မိူင်း ဢၼ်မီးၵၢၼ်ပၢၼ်ႇပွင်ႊဢၼ်ၼိူင်ႈသေ တင်ႈမီးဝႆႉယူႇ တီႈၾၢင်ႇပႃႈႁွင်ႇလိုမ်ယူးရူပ်ႉ။ မိူင်းဢင်းၵိတ်ႉၼႆႉ ပဵၼ်ၸိုင်ႈမိူင်းၵုၼ်ၼမ်ႉသေယဝ်ႉ ႁူမ်ႇႁူမ်ႈပႃး ၵရဵတ်ႉပရိတ်ႉထိၼ်ႇ၊ မူႇၵုၼ် ၽၢႆႇၸဵင်ႇႁွင်ႇဝၼ်းဢွၵ်ႇဢၢႆးယႃႇလႅၼ်း။ ဢၢႆးယႃႇလႅၼ်းႁွင်ႇ ၵွၺ်းပဵၼ်လႅၼ်ႊလိၼ် ဢၼ်တိတ်းၸပ်းတင်း လိၼ်ၸိုင်ႈမိူင်းဢၢႆးယႃႇလႅၼ်း ဢၼ်တင်ႈသဝ်း ပဵၼ်ၸိုင်ႈမိူင်းႁၢင်းၶေႃ။ ၼွၵ်ႈသေၶွပ်ႇလႅၼ်ႊလိၼ် ဢၼ်တိတ်းၸပ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉတႄႉ မိူင်းဢင်းၵိတ်ႉ(ဢမ်ႇၼၼ်) ယူႊၶေႊ ၼႆႉ ပဵၼ်ၼမ်ႉသမုတ်ႉ ဢႅတ်ႉတလႅၼ်းတိၵ်ႉ၊ ပၢင်ႇလၢႆႇပွတ်းႁွင်ႇ၊ ႁွင်ႊၵုၼ်ၵၢင်ၼမ်ႉဢင်းၵိတ်ႉလႄႈ ပၢင်ႇလၢႆႇဢၢႆးရိသျ်ႉၶဝ် လွမ်ႉႁွပ်ႈဝႆႉယူႇယဝ်ႉ။
မိူင်းဢင်းၵတ်ႉၼႆႉ ပဵၼ်မိူင်းဢၼ်တိုဝ်းပၵ်းပိူင်ဢုပ်ႉပိူင်ၶုၼ်ႁေႃၶမ်း(ပိူင်ၸဝ်ႈၾႃႉ)သေ မီးလူင်ပွင်ႊၸိုင်ႈၵၢင်ႊၵႂၢၼ်းပွင်ႊဝႆႉယူႇယဝ်ႉ။ ၼႂ်းမိူင်းယူႊၶေႊၼၼ်ႉ တေမီးဢိင်းၵလႅၼ်း၊ ဢၢႆးယႂ်းလႅၼ်းႁွင်ႇ၊ သၵွတ်ႉတလႅၼ်းလႄႈ မိူင်းဝေးလ်ၼႆသေ မီး 4 မိူင်း။ ပဵၼ်ပၵ်းပိူင်ဢၼ်ပၢၼ်ႇပွင်ႊလူၺ်ႈ ပႃႇလီႇမၢၼ်ႇသေ ၸေႊဢၼ်လုမ်းလူင်ပွင်ႊၸိုင်ႈပၵ်းမီးဝႆႉသမ်ႉ ပဵၼ်ဝဵင်းငဝ်ႈၸိုင်ႈ ဝဵင်းလၼ်ႊတၼ်ႊ။ မိူင်းယူႊၶေႊၼႆ့ ပဵၼ်မိူင်းဢၼ်ၶိုၼ်ႈယႂ်ႇမုၼ်းလႅင်းယဝ်ႉသေ ၼႂ်းလူၵ်ႈၼႆႉ ပဵၼ်မိူင်းထီႈႁူၵ်းဢၼ်မီးၵၢၼ်မၢၵ်ႈမီးယႂ်ႇသေပိူၼ်ႈ။ ယူႊၶေႊၼႆႉ ပဵၼ်မိူင်းဢၼ်တႄႇလုၵ်ႈၽိုၼ်ႉၾၢႆႇၵၢၼ်ၸၢၵ်ႈသေ၊ မိူဝ်ႈယၢမ်းၸဝ်ႉၸူဝ်ႊပီႊ ႁူဝ်ပၢၵ်ႇႁုပ်ႈ 19 လႄႈ 20 ၼၼ်ႉ ႁူမ်ႊဝႃႈ ပဵၼ်ၸိုင်ႈမိူင်းဢၼ်မီးဢဵၼ်ႁႅင်းယႂ်ႇသေပိူၼ်ႈၼႂ်းၵမ်ႈၾႃႇၼႆႉသေတႃႉၵေႃႈ၊ ယွၼ်ႉၵွပ်ႈသိုၵ်းလုမ်ႈၾႃႉပွၵ်ႈၵမ်းၼိူင်ႈလႄႈပွၵ်ႈၵမ်းသွင်သေ လႅၼ်ႊလိၼ်ၸိုင်ႈတုမ်ႊၵႅၼ်ႇၸိူဝ်းၼၼ်ႉၵေႃႈ ယူႊၶေႊလႆႈပူတ်းပွၺ်ႇသေ ဢဵၼ်ႁႅင်းၸိုင်ႈမိူင်းၵေႃႈ လႆႈယူပ်ႈယွမ်းလူင်း။ ၵူၺ်းၼႃႇၵေႃႈ ယူႊၶေႊတိုၵ်ႉမီးယူႇၼႂ်းသဵၼ်ႈၸိုဝ်ႈ ၸိုင်ႈမိူင်းဢဵၼ်ႁႅင်းယႂ်ႇၼႂ်းလုမ်ႈၾႃႉၼႆႉယူႇၼင်ႇၵဝ်ႇ။
ဢေႇတီႇ 71
လိူၼ်ၸၼ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၾႅပ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မၢတ်ႉၶျ်
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢေႇပရႄႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျုၼ်ႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျူႇလၢႆႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢေႃးၵၢတ်ႉ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်သႅပ်ႇထႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢွၵ်ႇထူဝ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၼူဝ်ႇဝႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်တီႇသႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:71
ၵၢမ်ႇမ၊ ဝဵင်း
ဝဵင်းၵၢမ်ႇမ (ကံမမြို့ ; Kamma) ၼႆႉ ပဵၼ် ဝဵင်းပၵ်းလုမ်း ႁင်း ၸႄႈဝဵင်းၵၢမ်ႇမ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈတယႅတ်ႉ၊ ၸႄႈတိူင်းမၵူၺ်း၊ မိူင်းမၢၼ်ႈပွတ်းၵၢင်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ မီးဝႆ့ တီႈၽင်ႇၽၢႆႇတူၵ်း ၼမ်ႉၵဵဝ် ဢၼ်မီး ၽၢႆႇၸၢၼ်း ဝဵင်းတယႅတ်ႉ ယၢၼ် 23 လၵ်းၼၼ်ယဝ်ႉ။ ဢေႇရိယႃႇတၢင်းၵႂၢင်ႈဝဵင်းၼႆႉ မီး 575 လွၵ်းလၵ်းသေ မိူဝ်ႈပီ 1953 ၼၼ်ႉ ၶဝ်ႈပႃး ဝၢၼ်ႈ 157 ဝၢၼ်ႈ၊ ဢိူင်ႇပူႇၵႄႇ 52 ဢိူင်ႇယဝ်ႉ။ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း တီႈၼိူဝ်ဝဵင်းၵၢမ်ႇမ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း ပီ 2014 ၼၼ်ႉ မီးဝႆႉ 5,202 ၵေႃႉ ယဝ်ႉ။
ပၢႆးမၢၵ်ႈမီး
ဝဵင်းၵၢမ်ႇမၼႆ့ ပဵၼ်ဝဵင်းၵႃႉၶၢႆ ဝဵင်းၵိုၼ်းဝဵင်းၼိုင်ႈယဝ်ႉ။ ဝဵင်းၵၢမ်ႇမၼႆႉ မိူဝ်ႈဢွၼ်တၢင်း ၽုၵ်ႇသွမ်ႈမႂ်ယႃႈလူင် ပႃႇၵျီးၼီးယႃးသေ ႁဵတ်းဢွၵ်ႇလႅၼ်းယႃႈလူင်ယဝ်ႉ။ မႂ်ယႃႈသေဢမ်ႇၵႃး ၸိူဝ်းပဵၼ် ၽၵ်းမီႇ၊ မၢၵ်ႇၽိတ်ႉ၊ ၽႅၼ်ႇၶူဝ်း၊ မႆႉမွင်၊ သၢတ်ႇၸိူဝ်းၼႆႉၵေႃႈဢွၵ်ႇယဝ်ႉ။ မႆႉသၵ်းဢၼ်ဢွၵ်ႇတီႈ ၸႄႈဝဵင်းၵၢမ်ႇမသေ ဢၼ်လႆႈသူင်ႇဢွၵ်ႇၸူး မိူင်းၼွၵ်ႈၼႆႉ မီး 15 ပုၼ်ႈ 1 ပုၼ်ႈ တႃႇတင်းမိူင်းယဝ်ႉ။ မီးဝႆႉတီႈၽင်ႇၽၢႆႇတူၵ်း ၼမ်ႉၵဵဝ်လႄႈ ၸိူဝ်းပဵၼ် လွင်ႈၽုၵ်ႇသွမ်ႈ တူၼ်ႈမၢၵ်ႇၶိင်ႇၶၢဝ်း (မၢၵ်ႇၽိတ်ႉ၊ မၢၵ်ႇၶိူဝ်သူမ်ႈ၊ ငႃး၊ ၶဝ်ႈၵၢပ်ႇ၊ ထူဝ်ႇၵူႈမဵဝ်းမဵဝ်း၊ ၶဝ်ႈသၢၼ်) ၼႆ့ၵေႃႈ ပဵၼ် ၵၢၼ်ႁႃလဵင်ႉတွင်ပိူင်လူင် တွၼ်ႈတႃႇ ဝဵင်းၵၢမ်ႇမယဝ်ႉ။ လွင်ႈၽတ်းမႆႉမွင်သဵၼ်ႈၵေႃႈ ႁဵတ်းပဵၼ်ၵၢၼ်ပိူင်လူင်ယဝ်ႉ။ မႆႉမွင်သဵၼ်ႈဢၼ်ဢွၵ်ႇတီႈ ၸွမ်းၽင်ႇၼမ်ႉၵဵဝ် ဢၼ်မီးၽၢႆႇဢွၵ်ႇ ဝဵင်းၵၢမ်ႇမၼႆႉ ဢဝ်လွင်ႈၸွမ်းၼမ်ႉၵဵဝ်သေ ၶၢႆၸူး တိူင်းတႃႈၵုင်ႈ၊ တိူင်းဢေႇယႃႇဝတီႇၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။
ဢွင်ႈတီႈၸိူဝ်းလိုဝ်းလင်
ယူင်ႉသၢင်ႈၸိူဝ်းလိုဝ်းလင် တီႈၼႂ်းၸႄႈဝဵင်းၵၢမ်ႇမၼႆႉ ပဵၼ် ၽြႃးသူၺ်ႇမျိၼ်ႇမိ ဢၼ်မျူဝ်ႉၸႃးမေႇၶဝတီႇတင်ႈမႃး တီႈပွၵ်ႉမတေးဝ၊ ၽြႃးသူၺ်ႇမျိၼ်ႇတိၼ်ႇ ဢၼ်ၶုၼ်ဢလွင်းၸီႇတူႇ တႄႇမႃးတီႈ မျိၼ်ႇတိၼ်ႇၵူင်း၊ ၽြႃးၽယႃးတေႃႇ ဢၼ်မီးတီႈ ၵၢၼ်ႇဢူးၵူင်း၊ ၽြႃးၽွင်ႇတေႃႇဢူး ဢၼ်မီးတီႈ ၼၢတ်ႉမီးၵူင်း၊ ၽြႃးသူၺ်ႇမုၼေႃး ဢၼ်မီးတီႈ မုၼေႃးၵူင်း ၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။ လိူဝ်သေၼၼ်ႉဢမ်ႇၵႃး ၽြႃးၵျႅၵ်ႉထီးယွတ်ႈ ဢၼ်ပဵၼ်ႁၢင်ႈမိူၼ် ၵျႅၵ်ႉထီးယူဝ်း ဢၼ်မီးတီႈၼိူဝ် လွႆသျိၼ်ႇမတွင်ႇ တီးဝၢၼ်ႈၵျွၵ်ႉပတွင်းၼၼ်ႉၵေႃႈ လိုဝ်းလင်ယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ၸႄႈဝဵင်းၸိူဝ်းမီးၼႂ်း ၸႄႈတိူင်းမၵူၺ်း ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ၸႄႈဝဵင်းၸိူဝ်းမီးၼႂ်း မိူင်းမျၢၼ်ႇမႃႇ ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ၸႄႈဝဵင်းၸိူဝ်းမီးၼႂ်း ၸႄႈတွၼ်ႈတယႅတ်ႉ
1025
လိူၼ်ၸၼ်ႇဝႃႇရီႇ
` (1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၾႅပ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မၢတ်ႉၶျ်
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢေႇပရႄႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မေႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျုၼ်ႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျူႇလၢႆႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢေႃးၵၢတ်ႉ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်သႅပ်ႇထႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢွၵ်ႇထူဝ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၼူဝ်ႇဝႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်တီႇသႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:1025
ၽြႃးပဵၼ်ၸဝ်ႈ ယူႇသဝ်းၵူၺ်းႁင်းၶေႃ
ၼႂ်းမူႇၸုမ်းၽိၵ်ႉၶုၵေႃးသမ်ႇပီႇ ယွၼ်ႉၶေႃႈၵႂၢမ်းဢွၼ်ႇၶေႃႈၼိုင်ႈၵွႆးသေ ၶဝ်တႅၵ်ႇၵၼ်ဝႆႉ။ လုၵ်ႉတီႈၼၼ်ႉယႂ်ႇမႃးသေ ထိုင်တီႈလႆႈၽိတ်းၽႅၵ်ႇၵၼ် ပေႃးတႅၵ်ႇၵၼ်ၵႂႃႇပဵၼ်သွင်ၸုမ်းယူႇယဝ်ႉ။ ဢွၼ်ၵၼ်ၸီႉၼႄလွင်ႈတၢင်းၽိတ်းၽႂ်မၼ်းလႄႈ လွင်ႈတႅၵ်ႇၵၼ်ၼၼ်ႉ ပဵၼ်ေၽးတႃႇသႃႇသၼႃႇၸဝ်ႈ ဢၼ်ႁိူဝ်ႈႁိူင်းယူႇၼၼ်ႉတႄႉတႄႉယဝ်ႉ။ ပေႃးဝႃႈ ၽြႃးပဵၼ်ၸဝ်ႈလႆႈႁူႉထိုင်လွင်ႈၼၼ်ႉၵေႃႈ ၸင်ႇယေႃးၶိင်းၵႂႃႇၵေႃးသမ်ႇပီႇသေ ၵႄႈလိတ်ႈပၼ်တင်းသွင်ၸုမ်း။ တူဝ်ၽြႃးပဵၼ်ၸဝ်ႈ ဢဝ်မႅတ်ႉတႃႇ၊ ၵရုၼႃႇသေ သင်ႇသွၼ်ၶဝ်ၵေႃႈ ဢမ်ႇထွမ်ႇတုင်းဢဝ်သေၸုမ်း။ ယွၼ်ႉမၢၼ်ႇမႃႇၼႁူမ်ႇငမ်းဝႆႉလႄႈ တၢင်းႁူႉၶဝ် ၸင်ႇဝဝ်းမွင်ဝႆႉယူႇယဝ်ႉ။ ၽြႃးပဵၼ်ၸဝ်ႈၸင်ႇဝႃႈ ႁႂ်ႈၽွမ်ႉႁူမ်ႈၵၼ်၊ ႁႂ်ႈမိူၼ်ၼမ်ႉၼူမ်းလႄႈ ၼမ်ႉလေႃးၵၼ်၊ ႁႂ်းၶဝ်ႈၵၼ်မိူၼ်ၼၼ်ၼႆယဝ်ႉ။ ၵေႃႉၼိုင်ႈလႄႈ ၵေႃႉၼိုင်ႈ တေလႆႈပွႆႇဝၢင်းၶႂၢင်းလွတ်ႈပၼ်ၵၼ်၊ ၵူၺ်းၵႃႈ မၢၼ်ႇမႃႇၼၶဝ် သုမ်ႇငမ်းဝႆႉလႄႈ လွင်ႈႁၵ်ႉသႃၶဝ်ၵေႃႈ ႁၢႆလၢႆၵႂႃႇသေ ၾႆးတေႃးသၵွႆး လုပ်ႉႁုပ်ႇမႆႈႁုမ်းဝႆႉ။ ၽြႃးပဵၼ်ၸဝ်ႈၼႆႉ ယူႇသဝ်းၵွႆးႁင်းၶေႃ တီႈႁူမ်ႈမႆႉပဝ်း ဢၼ်မီးႁိမ်းၵျွင်းသၢင်ႇၶၢမ်း ၼႂ်းထိူၼ်ရၵ်ႉၶိတ ဢၼ်ၸမ်ဝႃႈပႃႇလိလေႇယၵ ၼၼ်ႉယူႇယဝ်ႉ။ ၽွင်းယၢမ်းၼၼ်ႉ ၸၢင်ႉပၢႆးလူင် ၵွၼ်းၽုင်တူဝ်ၼိုင်ႈၵေႃႈ ၸင်ႇၽႅဝ်မႃးၼႂ်းထိူၼ်ႇၼင်ႇၵဝ်ႇယဝ်ႉ။ ႁိမ်းႁွမ်းၽြႃးပဵၼ်ၸဝ်ႈယူႇသဝ်းၼၼ်ႉ ထၢတ်ႈဢၼၼ်ႇတမႅတ်ႉတႃႇႁူမ်ႇငမ်းဝႆႉလႄႈ ၸင်ႇၵတ်းယဵၼ်ဝႆႉယဝ်ႉ။ ၸၢင်ႉပၢႆးလူင်တူဝ်ၼၼ်ႉၵေႃႈ သမ်ႉသူင်ႁိမ်းႁွမ်းၸိူင်ႉၼၼ်ၼင်ႇၵဝ်ႇယဝ်ႉ။ ၸင်ႇဢဝ်ငူင်းမၼ်းသေ တၵ်းၼမ်ႉလႄႈ ဢဝ်မၢၵ်ႇဝၢၵ်ႈတၢင်းၵိၼ် မႃးၼွပ်ႇယိုၼ်ႈၵူႈဝၼ်းၵူႈဝၼ်းယူႇယဝ်ႉ။ ၽြႃးပဵၼ်ၸဝ်ႈၼႆႉ ၸင်ႇၶိုၼ်းယေႃးၶိင်းမႃးတီႈၵျွင်းၸေႇတဝၼ်ႇ မိူင်းသႃႇဝတ်ႉထိယူႇယဝ်ႉ။ ၵူၼ်းတင်းၼမ်ၵေႃႈ ၸင်ႇဢွၼ်ၵၼ်ၵႂႃႇပူႇၸေႃႇဝႆႈသႃၽြႃးပဵၼ်ၸဝ်ႈ။ ဢုပႃႇသၵႃႇ ၸိူဝ်းယူႇၼႂ်းမိူင်းၵေႃးသမ်ႇပီႇၶဝ် ပေႃးဝႃႈလႆႈႁူႉငိၼ်းၽြႃးပဵၼ်ၸဝ်ႈ လႆႈယူႇသဝ်းၵွႆးႁင်းၶေႃယဝ်ႉ ယေႃးၶိင်းဢွၵ်ႇၵႂႃႇၶိုၼ်းၼႆၵေႃႈ ယိၼ်းပဵၼ်ၸႂ်ဢမ်ႇလီလူင်လၢင်ယူႇယဝ်ႉ။ ဝၢႆးၼၼ်ႉ ၶဝ်ၸင်ႇၵိုတ်းယိုတ်းပႅတ်ႈ လွင်ႈလူႇတၢၼ်းၶဝ်ႈသွမ်းတီႈၽိၵ်ႉၶုသွင်ၸုမ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၽိၵ်ႉၶုၶဝ်သွင်ၸုမ်းၸင်ႇဢွၼ်ၵၼ်မႃးၸူးတီႈၵျွင်းၸေႇတဝၼ်ႇ။ ၽြႃးပဵၼ်ၸဝ်ႈၸင်ႇႁေႃးၼႄတေႇသၼႃႇလွင်ႈဝႃႈ ပေႃးတႅၵ်ႇယၢႆႈၵၼ်ၼႆ တေလႆႈႁဵတ်းႁိုဝ် ၼႆယူႇယဝ်ႉ။ ၸင်ႇတမ်းဝၢင်းပၵ်းပိူင်မၼ်း။ ႁဵတ်းၼၼ်သေ ၽိၵ်ႉၶုၶဝ်ၸင်ႇလႆႈႁူႉႁၼ် ဢၼိတ်ႉၸလူၺ်ႈတင်းၺၢၼ်ႇပၺ်ႇၺႃႇဝိပသ်သၼႃႇယူႇယဝ်ႉ။ တင်းသွင်ၽၢႆႇသွင်ၸုမ်းၵေႃႈ လႆႈလွတ်ႈၵၢင်းတေႃးသသေ ၽႄႈတိူၼ်းမႅတ်ႉတႃႇတေႃႇၵၼ်ယူႇယဝ်ႉ။ ႁဵတ်းၼၼ်သေ လႆႈလွတ်ႈၵၢင်းယၢၼ်တင်းလွင်ႈၽိတ်းၽႅၵ်ႇမေႃးမႄးၵၼ်ယူႇယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ၼႃႈလိၵ်ႈ ႙႕၊ ပပ်ႉ - ႁၢင်ႈပိုၼ်းပုတ်ႉထၸဝ်ႈ| တႅမ်ႈ - သြႃႇလူင်ဢူးၵူဝ်ႇဢိင်ႇၵႃႇ (ၽူႈၼႄတြႃးဝိပသ်သၼႃႇလုမ်ႈၾႃႉ)
808
လိူၼ်ၸၼ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၾႅပ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မၢတ်ႉၶျ်
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢေႇပရႄႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မေႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျုၼ်ႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျူႇလၢႆႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢေႃးၵၢတ်ႉ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်သႅပ်ႇထႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢွၵ်ႇထူဝ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၼူဝ်ႇဝႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
ၵုင်းၸၢမ်၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းမိူင်းၵုတ်ႈ
ဝၢၼ်ႈၵုင်းၸၢမ်  (ကုန်းစံရွာ၊ Konesan) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇၶျွင်းၵျီး၊ ၸႄႈဝဵင်းမိူင်းၵုတ်ႈ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈပၢင်ႇဢူး၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 190303 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇၶျွင်းၵျီးၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 1053 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 952 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 2005 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
808
လိူၼ်တီႇသႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
ၵုင်းၸၢမ်၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းမိူင်းၵုတ်ႈ
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းမိူင်းၵုတ်ႈ
808
လိူၼ်တီႇသႅမ်ႇပႃႇ
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:808
ယေႇၶျူဝ်ႇယႂႃႇမ၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းမဵၵ်ႉထီႇလႃႇ
ဝၢၼ်ႈယေႇၶျူဝ်ႇယႂႃႇမ  (ရေချိုရွာမရွာ, Yaechoywarma) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇယေႇၶျူဝ်ႇ၊ ၸႄႈဝဵင်းမဵၵ်ႉထီႇလႃႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈမဵၵ်ႉထီႇလႃႇ၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 193645 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇယေႇၶျူဝ်ႇၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 1211 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 1263 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 2474 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းမဵၵ်ႉထီႇလႃႇ
သႃႇၵရၽၢႆႇဢွၵ်ႇ၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းၵျွၵ်ႉသႄႇ
ဝၢၼ်ႈသႃႇၵရၽၢႆႇဢွၵ်ႇ  (အရှေ့သာဂရရွာ, Ahsheythargaya) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇသႃႇၵရၽၢႆႇဢွၵ်ႇ၊ ၸႄႈဝဵင်းၵျွၵ်ႉသႄႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈပၢင်ႇဢူး၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 190594 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇၸလေႇၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 670 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 751 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 1421 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းၵျွၵ်ႉသႄႇ
341
လိူၼ်ၸၼ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၾႅပ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မၢတ်ႉၶျ်
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢေႇပရႄႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မေႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျုၼ်ႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျူႇလၢႆႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢေႃးၵၢတ်ႉ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်သႅပ်ႇထႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢွၵ်ႇထူဝ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၼူဝ်ႇဝႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်တီႇသႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:341
ဢွၵ်ႉတွၵ်ႉ၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းယမႄးတိၼ်း
ဝၢၼ်ႈဢွၵ်ႉတွၵ်ႉ  (အောက်တောက်ရွာ၊ Auktauk) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇတွင်ႇပူဝ်ႇ၊ ၸႄႈဝဵင်းယမႄးတိၼ်း၊ ၸႄႈတွၼ်ႈယမႄးတိၼ်း၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 192600 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇတွင်ႇပူဝ်ႇၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 2203 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 2487 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 4690 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းယမႄးတိၼ်း
ၶုၼ်ႇၼၶျႅတ်ႉ၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းမလႅင်ႇ
ဝၢၼ်ႈၶုၼ်ႇၼၶျႅတ်ႉ  (ခုနှစ်ချက်ရွာ, Khunhnitchet) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇၵူႇၵျီး ၊ ၸႄႈဝဵင်းမလႅင်ႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈမဵၵ်ႉထီႇလႃႇ၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 194130 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇၵူႇၵျီးၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 1037 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 1321 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 2358 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းမလႅင်ႇ
ၼမ်ႉသၢမ်ဢိူင်ႇ၊ ဝၢၼ်ႈ
ဝၢၼ်ႈၼမ်ႉသၢမ်ဢိူင်ႇ (, Namsam-Oeng, နမ့်ဆမ်အိမ်) ၼႆႉ ပဵၼ်ဝၢၼ်ႈ ဢၼ်ယၢမ်ႈမီးမႂ်း ၽၢႆႇႁွင်ႇ ဝဵင်းလၢင်းၶိူဝ်း၊ ၸႄႈဝဵင်း လၢင်းၶိူဝ်း၊ ၸႄႈတွၼ်ႈ လၢင်းၶိူဝ်း၊ မိူင်းတႆးသေ ယၢမ်းလဵဝ်တႄႉ ပဵၼ်ဝၢၼ်ႈႁၢမ်းၵႂႃႇယဝ်ႉ။
ၼႃးပႃႇပူႉ၊ ဝၢၼ်ႈ
ဝၢၼ်ႈၼႃးပႃႇပူႉ (, Naa Paa Pu, နားပါပု) ၼႆႉ ပဵၼ်ဝၢၼ်ႈ ဢၼ်မီးၼႂ်း ဢိူင်ႇၵိူၼ်ႇတူလူင်၊ ၸႄႈဝဵင်းမွၵ်ႇမႆႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈ လၢင်းၶိူဝ်း၊ မိူင်းတႆး၊ မိူင်းမျၢၼ်ႇမႃႇၶႃႈဢေႃႈ။
မိၼ်းတူင်း၊ ၸႄႈဝဵင်း
ၸႄႈဝဵင်းမိၼ်းတူင်း (မင်းတုန်းမြို့နယ် ; Mindon Township) ၼႆႉ ပဵၼ်ၸႄႈဝဵင်းဢၼ်ၼိုင်ႈ ဢၼ်မီးတီႈ ၸႄႈတွၼ်ႈတယႅတ်ႉ၊ ၸႄႈတိူင်းမၵူၺ်း၊ မိူင်းမၢၼ်ႈ ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ဝဵင်းပၵ်းလုမ်းၸႄႈဝဵင်းၼႆႉ ပဵၼ် ဝဵင်းမိၼ်းတူင်းယဝ်ႉ။
ႁဵင်းၵွင်ႉၽၢႆႇၼွၵ်ႈ
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ၸႄႈဝဵင်းၸိူဝ်းမီးၼႂ်း ၸႄႈတိူင်းမၵူၺ်း ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ၸႄႈဝဵင်းၸိူဝ်းမီးၼႂ်း မိူင်းမျၢၼ်ႇမႃႇ ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ၸႄႈဝဵင်းၸိူဝ်းမီးၼႂ်း ၸႄႈတွၼ်ႈတယႅတ်ႉ
1795
လိူၼ်ၸၼ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၾႅပ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မၢတ်ႉၶျ်
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢေႇပရႄႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျုၼ်ႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျူႇလၢႆႇ
(1) ဝၼ်း။
ဢေႃးၵၢတ်ႉ
(1) ဝၼ်း။
ဢွၵ်ႇထူဝ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
ၼူဝ်ႇဝႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
တီႇသႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:1795
သူၺ်ႇပျီႇတႃႇ၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းၺွင်ႇဢူး
ဝၢၼ်ႈသူၺ်ႇပျီႇတႃႇ  (ရွှေပြည်သာရွာ၊ Shwepyithar) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇလႅတ်ႉပၢၼ်ႇၶျေႇပေႃႇ၊ ၸႄႈဝဵင်းၺွင်ႇဢူး၊ ၸႄႈတွၼ်ႈၺွင်ႇဢူး၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 218300 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇလႅတ်ႉပၢၼ်ႇၶျေႇပေႃႇၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 3506 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 4305 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 7811 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းၺွင်ႇဢူး
340
လိူၼ်မၢတ်ႉၶျ်
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢေႇပရႄႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မေႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျုၼ်ႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျူႇလၢႆႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢေႃးၵၢတ်ႉ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်သႅပ်ႇထႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
သႅပ်ႇထႅမ်ႇပႃႇ 15
လိူၼ်သႅပ်ႇထႅမ်ႇပႃႇ (15) ဝၼ်းၼႆႉ ပေႃးဢဝ် ပၵ်းယဵမ်ႈဝၼ်းၵရီႇၵေႃးရီးယႅၼ်း ဝႃႈ ပဵၼ်ဝၼ်းထူၼ်ႈ (258) (ပေႃးပဵၼ် ပီဝႃႇထၢပ်ႈ ၼႆ ပဵၼ် ဝၼ်းထူၼ်ႈ (259))ဝၼ်းယဝ်ႉ။ တွၼ်ႈတႃႇတေသုတ်းပီၼႆႉ ၵိုတ်းထႅင်ႈယူႇ (107) ဝၼ်း။
340
လိူၼ်ဢွၵ်ႇထူဝ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
သႅပ်ႇထႅမ်ႇပႃႇ 15
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၼ်းထိ ပိူင်ထၢၼ်ႈ:သႅပ်ႇထႅမ်ႇပႃႇ
340
လိူၼ်ၼူဝ်ႇဝႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်တီႇသႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:340
ဢေႇတီႇ 70
လိူၼ်ၸၼ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၾႅပ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မၢတ်ႉၶျ်
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢေႇပရႄႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မေႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျုၼ်ႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျူႇလၢႆႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢေႃးၵၢတ်ႉ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်သႅပ်ႇထႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၼူဝ်ႇဝႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်တီႇသႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
တႃးၵျုၼ်း၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းမျိၼ်းၶျၢၼ်ႇ
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းမျိၼ်းၶျၢၼ်ႇ
ဢေႇတီႇ 70
လိူၼ်တီႇသႅမ်ႇပႃႇ
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:70
1406
1406
လိူၼ်ၸၼ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မၢတ်ႉၶျ်
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢေႇပရႄႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မေႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျုၼ်ႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျူႇလၢႆႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢေႃးၵၢတ်ႉ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်သႅပ်ႇထႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်တီႇသႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:1406
6 မၢႆႇၸၶၢၼ်းတႃႇ၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းတပဵၵ်ႉၵျိၼ်း
ဝၢၼ်ႈ6 မၢႆႇၸၶၢၼ်းတႃႇ  (၆ မိုင်စခန်းသာရွာ, Chaukmaingsakhanthar) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇ7 မၢႆႇၶျၢၼ်းတႃႇ၊ ၸႄႈဝဵင်းတပဵၵ်ႉၵျိၼ်း၊ ၸႄႈတွၼ်ႈပၢင်ႇဢူး၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 219097 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇ7 မၢႆႇၶျၢၼ်းတႃႇၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 6074 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 5281 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 11355 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
1024
လိူၼ်ၸၼ်ႇဝႃႇရီႇ
` (1) ဝၼ်း။
ၵူင်းတႃႇ၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းၵျွၵ်ႉသႄႇ
ဝၢၼ်ႈၵူင်းတႃႇ  (ကုန်းသာရွာ, Konethar) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇဢူင်းၵျေႃး၊ ၸႄႈဝဵင်းၵျွၵ်ႉသႄႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈပၢင်ႇဢူး၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 190641 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇၸလေႇၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 531 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 477 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 990 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
6 မၢႆႇၸၶၢၼ်းတႃႇ၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းတပဵၵ်ႉၵျိၼ်း
ဢၢင်ႈဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းတပဵၵ်ႉၵျိၼ်း
1024
လိူၼ်ၾႅပ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
ၵူင်းတႃႇ၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းၵျွၵ်ႉသႄႇ
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းၵျွၵ်ႉသႄႇ
1024
လိူၼ်မၢတ်ႉၶျ်
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢေႇပရႄႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျုၼ်ႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျူႇလၢႆႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢေႃးၵၢတ်ႉ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်သႅပ်ႇထႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢွၵ်ႇထူဝ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၼူဝ်ႇဝႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်တီႇသႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:1024
သႅပ်ႇထႅမ်ႇပႃႇ 16
လိူၼ်သႅပ်ႇထႅမ်ႇပႃႇ (16) ဝၼ်းၼႆႉ ပေႃးဢဝ် ပၵ်းယဵမ်ႈဝၼ်းၵရီႇၵေႃးရီးယႅၼ်း ဝႃႈ ပဵၼ်ဝၼ်းထူၼ်ႈ (259) (ပေႃးပဵၼ် ပီဝႃႇထၢပ်ႈ ၼႆ ပဵၼ် ဝၼ်းထူၼ်ႈ (260))ဝၼ်းယဝ်ႉ။ တွၼ်ႈတႃႇတေသုတ်းပီၼႆႉ ၵိုတ်းထႅင်ႈယူႇ (106) ဝၼ်း။
တႃႈၼၢႆး၊ ၸႄႈဝဵင်း
ၸႄႈဝဵင်းတႃႈၼၢႆး (တနိုင်းမြို့နယ်, Tanai Township) ၼႆႉ ပဵၼ်ၸႄႈဝဵင်း ဢၼ်ၼိုင်ႈ ဢၼ်မီးတီႈၼႂ်း ၸႄႈတွၼ်ႈၸႄႈၼႃး၊ ၸႄႈမိူင်းၶၢင်၊ မိူင်းမျၢၼ်ႇမႃႇ ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ တီႈၼႂ်းၸႄႈဝဵင်းတႃႈၼၢႆးၼႆႉ ၶဝ်ႈပႃးဝႆႉ ဝဵင်းတႃႈၼႃး လႄႈ ဝဵင်းသျိၼ်ႇပူၺ်ႇယၢင်ႇ သေ ဝဵင်းပၵ်းလုမ်းၸႄႈဝဵင်းၼႆႉ ပဵၼ် ဝဵင်းတႃႈၼၢႆးယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ၸႄႈဝဵင်းၸိူဝ်းမီးၼႂ်း မိူင်းမျၢၼ်ႇမႃႇ
9
ၶႂ်ႈမၢႆထိုင်ဝႃႈ -
ၼႂႃးၸႃႇငူၵ်ႉ၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းမဵၵ်ႉထီႇလႃႇ
ဝၢၼ်ႈၼႂႃးၸႃႇငူၵ်ႉ  (နွားစာငုတ်ရွာ, Nwarsarngoke) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇဢလႄႇ၊ ၸႄႈဝဵင်းမဵၵ်ႉထီႇလႃႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈမဵၵ်ႉထီႇလႃႇ၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 193795 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇဢလႄႇၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 2541 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 3098 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 5639 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းမဵၵ်ႉထီႇလႃႇ
ၵုင်းတိုင်း၊ ဝၢၼ်ႈ
ဝၢၼ်ႈၵုင်းတိုင်း (, Kone Tein, ကုန်းတိန်း) ၼႆႉ ပဵၼ်ဝၢၼ်ႈ ဢၼ်မီးၼႂ်း ဢိူင်ႇၸၢင်ႈဝၢၼ်ႇ၊ ၸႄႈဝဵင်းမွၵ်ႇမႆႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈ လၢင်းၶိူဝ်း၊ မိူင်းတႆး၊ မိူင်းမျၢၼ်ႇမႃႇၶႃႈဢေႃႈ။
1794
လိူၼ်ၸၼ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မၢတ်ႉၶျ်
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢေႇပရႄႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မေႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျုၼ်ႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျူႇလၢႆႇ
(1) ဝၼ်း။
ဢေႃးၵၢတ်ႉ
(1) ဝၼ်း။
သႅပ်ႇထႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
ဢွၵ်ႇထူဝ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
ၼူဝ်ႇဝႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
တီႇသႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:1794
ဢေႇတီႇ 9
လိူၼ်ၸၼ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၾႅပ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မၢတ်ႉၶျ်
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢေႇပရႄႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မေႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျုၼ်ႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျူႇလၢႆႇ
(1) ဝၼ်း။
လေႇတႃႇၵူင်း၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းပျေႃႇပွႆႇ
ဝၢၼ်ႈလေႇတႃႇၵူင်း  (လေသာကုန်းရွာ၊ Laytharkone) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇၺွင်ႇၵူင်း (ၸၢၼ်း)၊ ၸႄႈဝဵင်းပျေႃႇပွႆႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈယမႄးတိၼ်း၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 192866 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇၺွင်ႇၵူင်း (ၸၢၼ်း)ၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 3106 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 3578 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 6684 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ဢေႇတီႇ 9
လိူၼ်သႅပ်ႇထႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လေႇတႃႇၵူင်း၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းပျေႃႇပွႆႇ
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းပျေႃႇပွႆႇ
ဢေႇတီႇ 9
လိူၼ်ဢွၵ်ႇထူဝ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၼူဝ်ႇဝႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်တီႇသႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:9
ပပ်ႉၵႅမ်မိုဝ်း ၽိုၼ်ပွင် မႁႃႇထမ်ႇမႃႇၸရိယႃႇၽိပႃႇလ
11။ ပိူင်ၽိုၼ်ပွင်
1။ ၼႃႈလိၵ်ႈဢၼ်ၽုၺ်ႇ (ၼႂ်းၵၢင်ၼႃႈလိၵ်ႈၼၼ်ႉတေလႆႈၼႄ ၸိုဝ်ႈၽိုၼ်ပွင်ၵူၺ်း)
2။ ၼႃႈလိၵ်ႈဢၼ်ၽုၺ်ႇတဵမ်တဵမ်ထူၼ်ႈထူၼ်ႈ (ၸိုဝ်ႈၽိုၼ်ပွင်၊ ၸိုဝ်ႈၽူႈတႅမ်ႈလိၵ်ႈ၊ ၶူးဢၼ်တၢင်ႇၽိုၼ်ပွင်၊ ထႃႇၼ(တီႈ)၊ ပီတၢင်ႇ ၽိုၼ်ပွင်ၸိူဝ်းၼၼ်ႉ ႁႂ်ႈၼႄသဵင်ႈသဵင်ႈ)
3။ ၶေႃႈၶွပ်ႈၸႂ်
4။ လမ်းၼႂ်း
5။ ႁၢင်ႈ၊ ႁၢင်ႈၽႅၼ်ႇလိၼ်၊ လွၵ်းသဵၼ်ႈမၢႆ ၸၵႂႃႇ (ပေႃးပႃး)
6။ မၢႆဢၼ်ပွတ်း (ပေႃးပႃး)
7။ ၵႂၢမ်းၼၢမ်း
8။ ပၼႃႇမလႄႈ ပတိင်ႇၺိၼ်ႇၵႃႇထႃႇ
9။ ၵၼ်ၼိုင်ႈ၊ ၵၼ်သွင်၊ ၵၼ်သၢမ် ၸၵႂႃႇ - - -
10။ ၶႄႃႈထတ်းသၢင် ႁူဝ်ႁုပ်ႈမၼ်း
11။ ၶေႃႈလူပ်းလႄႈ ဢႃႇသီႇသၵႃႇထႃႇ
12။ တွၼ်ႈသိုပ်ႇလင် (ပေႃးပႃး 1 - 2 - ၸၵႂႃႇ - - )
13။ သဵၼ်ႈမၢႆၽိုၼ်ဢိင်
14။ ၶေႃႈၶပ်ႉဢၵ်ႉၶရႃႇဝလိ (ပေႃးပႃး)
1:1။ ။ 1:2။ ။ ၸၵႂႃႇ
1: 1:1။ ။ 1:1:1: 2။ ။ ၸၵႂႃႇ
807
လိူၼ်ၸၼ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၾႅပ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မၢတ်ႉၶျ်
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢေႇပရႄႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မေႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျူႇလၢႆႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢေႃးၵၢတ်ႉ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်သႅပ်ႇထႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢွၵ်ႇထူဝ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၼူဝ်ႇဝႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်တီႇသႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:807
ဢေႇသူပ်ႉ
ဢေႇသူပ်ႉ ပဵၼ်ၵူၼ်းၶႆႈဢပုမ်ႇၸၢဝ်းၶိူဝ်းၵြိၵ်ႇ ပူၼ်ႉမႃးယဝ်ႉသွင်ႁဵင်ပီပၢႆ၊ ဢပုမ်ႇဢေႇသူပ်ႉယင်းတိုၵ်ႉမီးၸိုဝ်ႈသဵင်လႄႈ ၵူၼ်းတၢင်းၵမ်ႇၽႃႇယင်းတိုၵ်ႉလႆႈၸႂ် တေႃႇထိုင်ယၢမ်းလဵဝ်၊ ပေႃးႁဝ်းလၢတ်ႈၼေႁူဝ်ၶေႃႈဢပုမ်ႇ ၼေၵူၼ်းၵေႃႉလႂ်ၵေႃႉၼိုင်ႈၼႂ်းၵမ်ႇၽႃႇၼႆ၊ ပိူၼ်ႈတေဢမ်ႇယၢမ်ႈႁူႉၸၵ်း ၵူၺ်းၵႃႈပေႃးႁဝ်းထၢမ်ဝႃႈ ꧦႁူႉၸၵ်းဢပုမ်ႇ တဝ်ႇလႄႈပၢင်တၢႆးယူႇႁႃႉ ဢမ်ႇၼၼ် သၢင်ႇသီႈလႄႈၼူယူႇႁႃႉꧦ မီးၵူၼ်းၵမ်ႉဢေႇၵူၺ်း ဢၼ်တေဢမ်ႇႁူႉၸၵ်း ဢပုမ်ႇဢၼ်မီးၸိုဝ်ႈသဵင်ဢေႇသူပ်ႉသွင်ႁူဝ်ၼႆႉ။
ပိုၼ်း
ဢေႇသူပ်ႉ (ဢင်းၵိတ်ႉ Aesop |  ၽႃႇသႃႇၵြိၵ်ႇၵဝ်ႇ Αἴσωπος | 620 BC ထိုင် 564 BC) ပဵၼ်ၵူၼ်းၶႆႈဢႃႈပုမ်ႇ ၵူၼ်းၸၢဝ်းၶိူဝ်းၵြိၵ်ႇပၢၼ်ၵွၼ်ႇ ဢၼ်ပဵၼ်ၸဝ်ႈၶွင်ငဝ်ႈတိုၼ်းဢႃႈပုမ်ႇ တေႃႈလဵဝ်ၵူၼ်းတၢင်းလၢႆၶဝ် တေႁွင်ႉၸိုဝ်ႈဢႃႈပုမ်ႇ ၸိူဝ်းၼၼ်ႉဝႃႈ ဢႃႈပုမ်ႇဢေႇသူပ်ႉ ၼႆယူႇယဝ်ႉ။
ၸၢတ်ႈပၢၼ်ဢေႇသူပ်ႉ
ၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈပိုၼ်းဢေႇသူပ်ႉ (Aesop) ၼၼ်ႉ ယွၼ်ႉဢေႇသူပ်ႉမီးဢႃႈသၢၵ်ႈႁိုင်ပူၼ်ႉမႃး လၢႆႁဵင်ပီယဝ်ႉလႄႈ မၼ်းပဵၼ်လွင်ႈယၢပ်ႇဝႆႉတႄႉꧦ တွၼ်ႈတႃႇတေႁူႉၶေႃႈမုၼ်း ဢၼ်တႅတ်ႈၼႅတ်ႈ လွင်ႈပိုၼ်းဢေႇသူပ်ႉလႆႈလီꧦ ၼၼ်ႉ။
ၵူၺ်းၵႃႈပဵၼ်ၸိူင်ႉႁိုဝ်ၵေႃႈလီ ၸွမ်းၼင်ႇၽူႈၶူၼ်ႉၶႂႃႉၶဝ်ၸဝ်ႈလႆႈၶူၼ်ႉၶႂႃႉ သွၵ်ႈႁႃႈႁၼ် လၢႆႈလၢမ်းၶၢတ်ႈဝႆႉ ဢၼ်ပဵၼ်တီႈယွမ်းႁပ်ႉႁူမ်ႈၵၼ်ဝႆႉတႄႉ၊ ဢေႇသူပ်ႉ ပဵၼ်ၵူၼ်းၸၢဝ်းၶိူဝ်းၵြိၵ်ႇ လေႈလႆႈမီးဢႃႈသၢၵ်ႈယူႇသဝ်းမႃးမိူဝ်ႈမွၵ်ႈပီ 620 BCE ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ဢေႇသူပ်ႉ ၵိူတ်ႇမႃးၼႂ်းၸၢတ်ႈပၢၼ်ၵူၼ်းဢၼ်ပဵၼ်ၶႃႈၸႂ်ႉ မၼ်းလႆႈမီးၸဝ်ႈၼၢႆးသွင်ၸဝ်ႈ ၸဝ်ႈၼိုင်ႈမီးၸိုဝ်ႈဝႃႈ သႅၼ်ႊတတ်း (Zanthus) ၸဝ်ႈမၢႆသွင်မၼ်းသမ်ႉမီးၸိုဝ်ႈဝႃႈ ၸႅတ်းမွၼ်ႊ (Jadmon) ၵွပ်ႈဢေႇသူပ်ႉ ပဵၼ်ၵူၼ်းလႅတ်းသႅဝ်း ပဵၼ်ၵူၼ်းဢၼ်မေႃၶႆႈဢပုမ်ႇသေ ၸဝ်ႈၼၢႆးၵေႃႉမၢႆသွင်မၼ်းၼၼ်ႉ လႆႈပဵၼ်ၵူၼ်းၵေႃႉဢၼ်ပွႆႇႁႂ်ႈဢေႇသူပ်ႉ လႆႈလွင်ႈလွတ်ႈလႅဝ်းယူႇယဝ်ႉ။
ဝၢႆးၼၼ်ႉ ဢေႇသူပ်ႉလႆႈဢွၵ်ႇလေႇမိူင်းၼိုင်ႈယဝ်ႉမိူင်းၼိုင်ႈ လေႇႁႃၶႆႈဢပုမ်ႇၵႂႃႇၵူႈတီႈလၢႆꧦ မိူင်း၊ ဢၼ်ပဵၼ်ဢႃႈၼႃႇၸၢၵ်ႈၵြိၵ်းယၢမ်းၼၼ်ႉ၊ ဢပုမ်ႇဢေႇသူပ်ႉ မီးၸိုဝ်ႈသဵင် ၶဝ်ႈထိုင်ၵူၼ်းလႆႈၵူႈသႅၼ်းꧦ ယွၼ်ႉတၢင်းႁူႉတၢင်းမေႃၼၼ်ႉသေ၊ မိူဝ်ႈဢေႇသူပ်ႉလႆႈထိုင်မိူင်း သႃႊတိတ်း မိူင်းလူင်ဢႃႈၼႃႇၸၢၵ်ႈ လီႈတႄႊ ၶုၼ်ႁေႃၶမ်းဢၼ်မီးၸိုဝ်ႈဝႃႈ ၵြူဝ်သုတ်းသ် (Groesus) လႆႈၽိတ်ႈမွၵ်ႇ ဢေႇသူပ်ႉၵႂႃႇႁဵတ်းၵူၼ်းႁပ်ႉၸႂ်ႉမၼ်းၸဝ်ႈၼႂ်းႁၢင်ႈႁေႃယူႇယဝ်ႉ။
ဢေႇသူပ်ႉလႆႈႁပ်ႉၼႃႈတီႈ ႁဵတ်းၵၢၼ်ၸွႆႈၶုၼ်ႁေႃၶမ်းပဵၼ် ၽွင်းၶဵဝ် လႆႈႁဵတ်းၵၢၼ်လႄႈ လေႇၶႆႈဢပုမ်ႇမၼ်း ၸွတ်ႇတူဝ်ႈၵႂႃႇၵူႈတီႈယူႇယဝ်ႉ၊ မီးပွၵ်ႈၼိုင်ႈ မိူဝ်ႈဢေႇသူပ်ႉလႆႈဢွၵ်ႇၶၢဝ်းတၢင်းၵႂႃႇတီႈမိူင်း တေၾီႊ (Delphi) ၼၼ်ႉ၊ လႆႈမီးလွင်ႈသုၵ်ႉသၵ်ႉၼႂ်းမိူင်းသေ ဢေႇသူပ်ႉ လႆႈထုၵ်ႇၺႃးၵူၼ်းမိူင်းၼၼ်ႉၺွပ်း လႄႈႁႅမ်ဢေႇသူပ်ႉတၢႆႇပႅၼ်းယူႇယဝ်ႉ။
ဢပုမ်ႇဢေႇသူပ်ႉ
ဢပုမ်ႇဢေႇသူပ်ႉ ပဵၼ်လွင်ႈဢၼ်လၢတ်ႈထိုင်လွင်ႈၵဵပ်းႁူမ်ႈဢဝ် ဢပုမ်ႇလၢႆꧦ တီႈသေ မႃးႁူမ်ႈၵၼ်၊ ပိူဝ်ႈပၢၼ်ဢေႇသူပ်ႉလႆႈၶႆႈဢပုမ်ႇၼေပိူၼ်ႈၼၼ်ႉ ဢမ်ႇလႆႈမီးလွင်ႈတႅမ်ႈမၢႆ ဢၼ်လိူဝ်မႃးႁႂ်ႈႁၼ်တေႃႇႁၢၼ်ႉလဵဝ်၊ ၽူႈၶူၼ်ႉၶႂႃႉၶဝ် ၸင်ႇဝႃႈဢပုမ်ႇဢေႇသူပ်ႉယၢမ်းလဵဝ် ဢၼ်ႁဝ်းႁၼ်ပဵၼ်ပပ်ႉယူႇ၊ တေဢမ်ႇလႅပ်ႈၸႂ်ႈ ဢပုမ်ႇဢၼ်ဢေႇသူပ်ႉ ၶူင်သၢင်ႈဢွၵ်ႇမႃးတၢင်းမူတ်းၵေႃႈပဵၼ်လႆႈ၊ ဢပုမ်ႇထႅင်ႈလၢႆႁူဝ် လႅပ်ႈတေမီးၵူၼ်းၶူင်သၢင်ႈဝၢႆးလင် ဢၼ်ဢေႇသူပ်ႉလႆႈတၢႆယဝ်ႉ၊ ပဵၼ်ၸိူင်ႉႁိုဝ်ၵေႃႈလီ ၼမ်ႉၵတ်ႉလွင်ႈၶႆႈဢပုမ်ႇ ဢၼ်ဢဝ်တူဝ်သတ်းပဵၼ်တူဝ်ၸိူင်းၼႂ်းဢပုမ်ႇ ဢပုမ်ႇဢၼ်မီးလွင်ႈမူၼ်ႈသိူဝ်း မီးပၢႆးဝူၼ်ႉတွၼ်ႈသွၼ်သိူင်ႇဝႆႉ ၼႂ်းဢပုမ်ႇၵူႈႁူဝ် ၼၼ်ႉ၊ ႁဝ်းထဵင်ဢမ်ႇလႆႈဝႃႈ မၼ်းပဵၼ်ဢပုမ်ႇဢေႇသူပ်ႉ၊ ၵူၼ်းၶႆႈဢပုမ်ႇၸၢဝ်းၶိူဝ်းၵြိၵ်ႇၽူႈယိုင်ႈယႂ်ႇ။
သၢင်ႇသီႈလႄႈၼူ
ၼူဢွၼ်ႇၼၼ်ႉၸင်ႇဝႃႈ ꧦၶုၼ်သၢင်ႇသီႈလူင်ဢိူၺ်ႉ ၶႃႈဢမ်ႇလႆႈတင်ႈၸႂ်ႁဵတ်းႁိုဝ်ႈၸဝ်ႈႁဝ်းတူၵ်းၸႂ်တိုၼ်ႇ ၶႅၼ်းတေႃႈပွႆႇပၼ်ဢႃႈသၢၵ်ႈၶႃႈသေၵမ်း၊ ဝၼ်းမိူဝ်းၼႃႈ ၶႃႈတေၶိုၼ်းပွၵ်ႈမႃးၸွႆႈထႅမ်ၸဝ်ႈႁဝ်းၶိုၼ်း ၼႆယူႇယဝ်ႉꧦ