cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
ဢေႇသူပ်ႉ
သၢင်ႇသီႈလႄႈၼူ
ဝၢႆးၼၼ်ႉဢမ်ႇႁိုင် မိူဝ်ႈသၢင်ႇသီႈတိုၵ်ႉလိုပ်ႈယိူဝ်ႇမၼ်းယူႇၼၼ်ႉ ဢမ်ႇထၢင်ႇသေမၼ်းလႆႈၵႂႃႇတိတ်းၺႃးၶိုမ်းႁေ ဢၼ်လႃႈထိူၼ်ႇၶဝ်ၵၢင်ဝႆႉၼၼ်ႉယူႇယဝ်ႉ၊ သၢင်ႇသီႈတႅၼ်ႈၸိူင်ႉႁိုဝ်ၵေႃႈဢမ်ႇလွတ်ႈ ယိုင်ႈတႅၼ်ႈ ၸိူၵ်ႈယိုင်ႈၶႅၼ်းႁတ်ႉမၼ်း၊ မၼ်းတၢင်းၸဵပ်းတၢင်းၸႂ်လမ်သေ ၸင်ႇႁွင်ႉၶၢင်းသဵင်ပေႃးၸွတ်ႇတူဝ်ႈၵႂႃႇတင်းထိူၼ်ႇယူႇယဝ်ႉ၊ မိူဝ်ႈၼၼ်ႉ ၼူဢွၼ်ႇဢၼ်သၢင်ႇသီႈလႆႈၸွႆႈဝႆႉၼၼ်ႉ ယူႇဢမ်ႇပေႃးၸမ်ပေႃးၵႆသေလႆႈယိၼ်းသဵင်ၼၼ်ႉ မိူဝ်ႈမၼ်းႁူႉဝႃႈ ပဵၼ်သဵင်ၶုၼ်သၢင်ႇသီဢၼ်ယၢမ်ႈၸွႆႈမၼ်းလႆႈထူပ်းၺႃးၽေး မၼ်းၸင်ႇၼႅတ်ႈလႅၼ်ႈၵႂႃႇၸွႆႈယူႇယဝ်ႉ၊ မိူဝ်ႈၵႂႃႇထိုင်ယဝ်ႉ မၼ်းၸင်ႇလႆႈ ၶူပ်းပႅတ်ႈၸိူၵ်ႈၼၼ်ႉၶၢတ်ႇၵမ်းဢိတ်းꧦ ၵမ်းလိုၼ်းသုတ်း သၢင်ႇသီႈၼၼ်ႉၵေႃႈလႆႈလွတ်ႈၶိုမ်းႁေၼၼ်ႉၵႂႃႇယွၼ်ႉၼူဢွၼ်ူတူဝ်လဵၵ်ႉꧦ ဢၼ်မၼ်းယၢမ်ႈထၢင်ႇလဵၵ်ႉၼၼ်ႉယူႇယဝ်ႉ။
ဝၢႆးၼၼ်ႉသၢင်ႇသီႈလႄႈၼူၸင်ႇလႆႈပဵၼ်တႆးၵေႃႉၵၼ်သေ ၸွႆႈထႅမ်ႈၵၼ်ၵႂႃႇ တေႃႇၶႃသွင်တူဝ်ပေႃးတၢႆယူႇယဝ်ႉ။
တွၼ်ႈသွၼ်ၼႂ်းဢပုမ်ႇ ယႃႇထၢင်ႇလဵၵ်ႉ ၵူၼ်းဢၼ်ႁဝ်းဝူၼ်ႉဝႃႈၶဝ်ဢမ်ႇလႅပ်ႈမီးၵႃႈၶၼ်သင် ဝၼ်းၼိုင်ႈၶဝ်ႈၸၢင်ႈႁဵတ်းလွင်ႈဢၼ်မီးၵႃႈၶၼ် ၸၢင်ႈၸွႆႈထႅမ်ႁဝ်းလႆႈ။
ပၢင်တၢႆးလႄႈတဝ်ႇ
မိူဝ်ႈၵွၼ်ႇꧦ ၼၼ်ႉမီးပၢင်တၢႆးတူဝ်ၼိုင်ႈ မၼ်းလႆႈၸႂ်လၢတ်ႈလူမ်းထၢင်ႇယႂ်ႇတူဝ်မၼ်းၼေပိူၼ်ႈဝႃႈ မၼ်းလႅၼ်ႈဝႆးသေပိူၼ်ႈ မိူဝ်ႈမၼ်းထူပ်းႁၼ်တဝ်ႇတူဝ်ၼိုင်ႈ မၼ်းၸင်ႇၵိူဝ်ႉတဝ်ႇလဵၼ်ႈဝႃႈ
ꧦလုင်းတဝ်ႇဢိူၺ်ႉ ပႆႇထိူင်းထိူဝ်ႉၸိူင်ႉၼႆ မိူဝ်ႈလႂ်သမ်ႉတေထိုင် လုင်းတဝ်ႇလႅၼ်ႈၵႂႃႇၸိူင်ႉၼႆၶိုင်ႈဝၼ်း ၶႃႈပႆၸွမ်းယင်းတၼ်းၶိုတ်းၵွၼ်ႇဢိူဝ်ႈꧦ
တဝ်ႇၵေႃႈၸႂ်လမ်ဢိတ်းꧦ သေတင်ႇထၢမ်တပၢင်တၢႆးလႅၼ်ႈၶေႉၵၼ် ပၢင်တၢႆးၵေႃႈၶူဝ်သႆႇတဝ်ႇသေတွပ်ႇဝႃႈ
ꧦလႆႈဢေႃႈ လုင်းတဝ်ႇႁဝ်းၵေႃႈၵျႃႉတႄႉ ႁတ်းမႃးတလႅၼ်ႈၶေႉၸွမ်းၶႃႈꧦ
ဝၼ်းဢၼ်ၶႃႈလႆႈလႅၼ်ႈၶေႉၵၼ်ၼ်ႉ မႃလိၼ်လႆႈႁဵတ်းၵူၼ်းတႅပ်းတတ်းပၼ်ၶႃယူႇယဝ်ႉ။
မိူဝ်ႈပၢင်ၶေႉၶဵင်ႇလႆႈတေႇၼၼ်ႉ ပၢင်တၢႆးလႆႈၼႅတ်ႈလႅၼ်ႈၵႂႃႇဢွၼ်တၢင်း မိူဝ်ႈမၼ်းထိုင်ၶိုင်ႈတၢင်းယဝ်ႉၼၼ်ႉ၊ ပၢင်တႆၢးလႆႈဝၢႆႇလင်တူၺ်းတဝ်ႇဢမ်ႇႁၼ်လႄႈ မၼ်းၸင်ႇဝႃႈ
ꧦဝေႉၼွၼ်းလိုဝ်ႈႁိူဝ်ႉသေၵွၼ်ႇၵႃႈ ပဵၼ်ၸိူင်ႉႁိုဝ်ၵေႃႈတိုၼ်ႈတေပႄႉယူႇယဝ်ႉꧦ
ပၢင်တၢႆးၸင်ႇၶဝ်ႈၵႂႃႇတီႈတႂ်ႈတူၼ်ႈမႆႉဢၼ်ၼိုင်ႈသေ ၼွၼ်းလပ်းလိုဝ်ႈႁိူဝ်ႉမၼ်းၵႂႃႇတင်းႁိုင် မိူဝ်ႈၼၼ်ႉတဝ်ႇဢမ်ႇယင်ႉဢမ်ႇလိုဝ်ႈ မၼ်းၶတ်းၸႂ်ပႆႇၵႂႃႇတိၵ်းꧦ သမ်ႉပေႃးပူၼ်ႉပၢင်တၢႆးၵႂႃႇယူႇယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
1. Rusten, Jeffrey Stuart. "Aesop." In Oxford Research Encyclopedia of Classics. 2015. 2. Ruiz-Montero, Consuelo. "The Life of Aesop (rec. G)." A Companion to the Ancient Novel 117 (2014): 257. 3. Perry, Ben Edwin. Studies in the Text History of the Life and Fables of Aesop. Lancaster Press: American Philological Association, 1936.
သၽႃးၸႄႈတိူင်းတၼိၼ်းတႃႇရီႇ
လုမ်းတႅၼ်းၽွင်း ၸႄႈတိူင်းတၼိၼ်းတႃႇယီႇ (တနင်္သာရီတိုင်းဒေသကြီးလွှတ်တော်), (Taninthayi Region Hluttaw), ၼႆႉ ပဵၼ် လုမ်းတႅၼ်းၽွင်းသၢင်ႈၾိင်ႈမိူင်း တႃႇ ၸႄႈတိူင်းတၼိၼ်းတႃႇယီႇ၊ မိူင်းမၢၼ်ႈ ဢၼ်ၼိုင်ႈယဝ်ႉ။ ပဵၼ်လုမ်းတႅၼ်းၽွင်း မဵဝ်းမီးလုမ်းတႅၼ်းၽွင်းၼိုင်ႈဢၼ်သေ ႁူမ်ၼမ် တႅၼ်းၽွဝ်း ၸိူဝ်းၶဝ်ႈပႃးဝႆႉၼႆႉ မီး ယူႇ 29 ၵေႃႉ (တႅၼ်းၽွင်းထုၵ်ႇလိူၵ်ႈတၢင်ႇ 21 ၵေႃႉလႄႈ တႅၼ်းၽွင်းတပ်ႉမတေႃႇ 7 ၵေႃႉ) ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
တီႈ ဢမျူဝ်းတႃးတီႇမူဝ်ႇၶရေႇၸီႇ ဢၽွႆႉၶျူၵ်ႉ ၼႆႉ ဢွင်ႇပႄႉၶဵတ်ႇလိူၵ်ႈတင်ႈ လုမ်းတႅၼ်းၽွင်းတင်းသဵင်ႈယူႇယဝ်ႉ။
ၵၢၼ်ႉလၢၼ်ႉ၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းငၸုၼ်ႇ
ဝၢၼ်ႈၵၢၼ်ႉလၢၼ်ႉ  (ကန့်လန့်ရွာ၊ Kantlant) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇယေႇၸိၼ်း ၊ ၸႄႈဝဵင်းငၸုၼ်ႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈမျိၼ်းၶျၢၼ်ႇ၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 192266 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇယေႇၸိၼ်းၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 1416 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 1707 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 3123 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
မျႃႉၼတီႇ၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းမျိတ်ႉတႃး
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းမျိတ်ႉတႃး
ၵူႇၵျီး၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းမလႅင်ႇ
ဝၢၼ်ႈၵူႇၵျီး  (ကူကြီးရွာ, Kugyi) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇၵူႇၵျီး ၊ ၸႄႈဝဵင်းမလႅင်ႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈမဵၵ်ႉထီႇလႃႇ၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 194128 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇၵူႇၵျီးၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 1037 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 1321 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 2358 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းမလႅင်ႇ
ပျေႃးပွႆႇ၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းပတဵင်ႇၵျီး
ဢၢင်ႈဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းပတဵင်ႇၵျီး
မႁႃႇမျၢတ်ႈမုၼိ ဝဵင်းၵဵင်းတုင်
ၽွင်းမိူဝ်ႈ ၽြႃးၸဝ်ႈၵေႃးတမ တိုၵ်ႉမီးယူႇ ၼႂ်းလေႃးၵၶူင်းၵၢင်လူင်ၼၼ်ႉ မီးၶုၼ်ႁေႃၶမ်း ၸဝ်ႈၼိုင်ႈ ၸိုဝ်ႈဝႃႈ ၶုၼ်ၸမ်ႇပူႇပတိ (ၶုၼ်ၶျုမ်းပူး)သေ မၼ်းၸဝ်ႈၼႆႉ ၽုင်းတၼ်းၶူဝ်း ယႂ်ႇသေဢမ်ႇၵႃး မၢၼ်ႇမႃႇၼယႂ်ႇၼႃႇၼႃႇ။ မၼ်းမၢႆၸႂ်ဝႃႈ ၼႂ်းၵမ်ႇၽႃႇၼႆႉ ၵေႃႉဢၼ်တေ ၽုင်းၵၢမ်ႇယႂ်ႇသေမၼ်းၼၼ်ႉ တေဢမ်ႇမီးၽႂ်ၼႆသေ တိုၼ်းဢမ်ႇၼပ်ႉယမ်ၽႂ်သေၵေႃႉ သေၸဝ်ႈ။
ထိုင်မႃးဝၼ်းၼိုင်ႈ ၼႂ်းၺၢၼ်ႇၽြႃးၵေႃးတမ ႁၼ်ထိုင်ဝႃႈ တေလႆႈၵႂႃႇၽူတ်ႇ ၶုၼ်ၶျုမ်းပူးၼႆလႄႈ ၸင်ႇၽၢၼ်ႇ ႁဵတ်းႁၢင်ႈၶုၼ်ႁေႃၶမ်း ဢၼ်ၼုင်ႈၶူဝ်းႁၢင်ႈႁေႃႇ တဵမ်ထူၼ်ႈသေ ၵႂႃႇၼင်ႈဝႆႉ တီႈၼိူဝ်ပလၢင်ႇတႅၼ်ႈၵႅဝ်ႈ ၶုၼ်ၶျုမ်းပူးၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ပေႃးဝႃႈ ၶုၼ်ၶျုမ်းပူး လႆႈမႃးႁၼ်ၼင်ႇၼၼ် ယွၼ်ႉပိူဝ်ႈ ၽုင်းၵၢမ်ႇယႂ်ႇသေမၼ်းလႄႈ ၶူၼ်တုမ်ႇၼိူဝ်ႉမၼ်း သၢၼ်ႈၼဵတ်းၵႂႃႇတင်းတူဝ် ပဵၼ်ဢၼ်ဢွၼ်ႇဢွၼ်ႇဢၢမ်းဢၢမ်း ၽုင်းၵၢမ်ႇၽြႃးသေ ၸင်ႇတေယွၼ်ႇယွမ်း မၢၼ်ႇမႃႇၼ ၼပ်ႉယမ်ဝႆႉသႃၵႂႃႇယဝ်ႉ။
လွင်ႈဢၼ် ႁုင်ႇႁၢင်ႈ မုၼ်ၶမ်းၽြႃး တိုဝ်းပၢၼ်းၵုမ်း သႂ်ႇလေႃးပႄး တၢင်းၵႄး ၼုင်ႈဝႆႉ ၶိူင်ႈၶူဝ်း ၶုၼ်ႁေႃၶမ်းၼၼ်ႉ ၶုၼ်ႁေႃၶမ်း မိူင်းထၺ်ၺဝတီႇ ၸင်ႇသွၼ်းလေႃႇပဵၼ် ႁၢင်ႈတွင်းသေ ဢိင်ပိုင်ႈၵိူဝ်းလီမႃးယဝ်ႉ။ ၶုၼ်ထၺ်ၺဝတီႇၼၼ်ႉ ပဵၼ်ၶုၼ်မိူင်းရၶႅင်ႇလႄႈ ႁုၼ်ႇႁၢင်ႈၽြႃးတွင်းၼၼ်ႉၵေႃႈ ၸင်ႇႁိၵ်ႈၸိုဝ်ႈဝႃႈ ၽြႃးလူင်ရၶႅင်ႇၼႆယူႇ။
ဝၢႆးသေ ၽြႃးလူင်ရၶႅင်ႇ ဢၼ်ႁွင်ႉဝႃႈ မႁႃႇမျၢတ်ႈမုၼိ ၽႅဝ်ထိုင်မႃး ဝဵင်းလိူဝ်ႇ ဢၼ်ႁွင်ႉဝႃႈ ဝဵင်းမၢၼ်းတလေးၼၼ်ႉ ယွၼ်ႉပိူဝ်ႈ ၽုင်းတၼ်းၶူဝ်းယႂ်ႇ ၵူၼ်းလူႇၵူၼ်းဝႆႈ ဢမ်ႇထၢတ်ႇ ဢမ်ႇဝၢႆးလႄႈ ၶၢဝ်ႇငၢဝ်းၸဝ်ႈ ႁွတ်ႈၸွတ်ႇထိုင်ၵူႈတီႈၵူႈတၢင်း ႁွတ်ႈထိုင်ပႃး မိူင်းတႆး ၵဝ်ႈႁၢႆးႁေႃယူႇ။ တီႈမိူင်းၵဵင်းတုင်ၵေႃႈ ၶၢဝ်ႇငၢဝ်းၼႆႉ ႁွတ်ႈထိုင်ၵႂႃႇလႄႈ ထိုင်မႃး ပီၵေႃးၸႃႇ 1296 (ပီၶရိတ်ႉ 1908) ၸဝ်ႈၾၵဵင်းတုင် ၸိုဝ်ႈဝႃႈ ၸဝ်ႈၵွၼ်ၵႅဝ်ႈဢိၼ်းထရၢႆး ၸင်ႇပၢင်းဢဝ် ၸဝ်ႈဢၢတ်ႇယႃးထမ်းၵဵင်းငမ်း ဢိၵ်ႇလူၺ်ႈ သင်ႇၶႃႇၸဝ်ႈၶဝ်၊ ၵူၼ်းဝၢၼ်ႈၵူၼ်းမိူင်းၶဝ်သေ ႁဵတ်းပၢင်ၵုမ်ၵၼ် တႃႇတေၵႂႃႇသွၼ်းလေႃႇ ႁုၼ်ႇႁၢင်ႈ ၽြႃးမႁႃႇမျၢတ်ႈမုၼိ တီႈဝဵင်းလိူဝ်ႇသေ ပၢင်းမႃး မိူင်းၵဵင်းတုင်ၼႆယဝ်ႉ။ ယိူင်းဢၢၼ်းတႄႉ ႁႂ်ႈပဵၼ်ပုၼ်ႈတႃႇ သႃႇသၼႃႇမၼ်ႈၵိုမ်းယိုၼ်းႁိုင် ႁိူဝ်ႈႁိူင်းပိူင်းသႂ် ၼႆယဝ်ႉ။
သွၼ်းလေႃႇၽြႃး ပၢင်းမႃးၵဵင်းတုင်
ပီ 1282 (ၶရိတ်ႉ 1921) ပုၼ်ႈတႃႇတေ ဢဝ်ပုၼ်ႈၽွၼ်းသေ လူင်းၵႂႃႇဝဵင်းလိူဝ်ႇ ၵႂႃႇသွၼ်းလေႃႇၽြႃး ပၺ်ၸလေႃးႁႃႇၼၼ်ႉ ၸဝ်ႈၾၵဵင်းတုင် ၸင်ႇပၼ်ပုၼ်ႈၽွၼ်း လုင်းၽူဝ်းမိင် ဢိၵ်ႇ လုင်းပၼ်းၺႃးသွင်ၵေႃႉ ႁႂ်ႈဢဝ်ပုၼ်ႈၽွၼ်း တႃႇတေလူင်းၵႂႃႇ ဝဵင်းလိူဝ်ႇ မၢၼ်းတလေးၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ပီ 1283 (ၶရိတ်ႉ 1922) လုင်းပၼ်းၺႃးၶႃသွင်ၵေႃႉ ၸင်ႇလူင်းၵႂႃႇဝဵင်းလိူဝ်ႇ ၵႂႃႇႁူပ်ႉထူပ်း သြႃႇမေႃသွၼ်းၽြႃး ဢူးတိတ်ႉ ဢၼ်ယူႇသဝ်း ဝဵင်းၵဝ်ႇမၢၼ်းတလေး ၽၢႆႇတူၵ်း တႃႈရူတ်ႉၾႆးသေ ဢၢပ်ႈပၼ်ၶဝ် ႁႂ်ႈသွၼ်းလေႃႇပၼ် ႁုၼ်ႇႁၢင်ႈၽြႃး ဢၼ်မိူင်ၼင်ႇ မႁႃႇမျၢတ်ႈမုၼိၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ တႄႇဢဝ် ၶေႃးၸဝ်ႈတေႃႇထိုင် ၵွၵ်းႁူဝ်ၸဝ်ႈၼၼ်ႉ လႆႈသႂ်ႇပႃး ၼမ်ႉၼၵ်း ၶမ်းၸႅတ်ႈ 1 ၸွႆႉပၢႆ 7 ၶၼ်ၵျၢပ်ႈ၊ ၼမ်ႉၼၵ်းငိုၼ်းၸႅတ်ႈ 17 ၸွႆႉယဝ်ႉ။ ပုၼ်ႈတႃႇ ႁုၼ်ႇႁၢင်ႈတင်းသဵင်ႈၼၼ်ႉ လႆႈပႃးထႅင်ႈ တွင်းလိူင် တွင်းလႅင်တင်းၼမ်သေ ၵႃႈၶၼ်မၼ်း လႆႈပၼ်ငိုၼ်းတိင်းၵႃးၵဝ်ႇ 15000 ၵျၢပ်ႈယဝ်ႉ။ ၼႂ်းၵႃႈ ၵႃႈၶၼ် 15000 ၼၼ်ႉ ၸဝ်ႈၾသီႇပေႃႉ ၸဝ်ႈၶျႄႇ လႆႈႁူႉႁၼ်ၸွမ်းလႄႈ မီးၸေႇတၼႃႇလီသေ ၸွႆႈထႅမ် လူႇတၢၼ်းပၼ် 7500 ၵျၢပ်ႈ ပုၼ်ႈတႃႇၶိုင်ႈၼိုင်ႈယဝ်ႉ။
ဝၢႆးသေ လေႃႇသွၼ်းယဝ်ႉ တႃႇတေပၢင်းမႃးမိူင်းၵဵင်းတုင်ၼၼ်ႉ ဢွၼ်တၢင်းသုတ်း လုၵ်ႉဢဝ် ဝဵင်းလိူဝ်ႇ ပၢင်းၵႂႃႇ ဝဵင်းသီႇပေႃႉယဝ်ႉ။ မိူဝ်ႈၼၼ်ႉ တၢင်းရူတ်ႉတၢင်းၵႃး ပႆႇမီးလႄႈ ႁုၼ်ႇႁၢင်ႈၽြႃးၼၼ်ႉ လႆႈပၢင်းၶိုၼ်ႈမိူဝ်း ပွတ်းလႂ်ပွတ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၸဝ်ႈၾသီႇပေႃႉ သႃႇၸဝ်ႈၶႄႇ ဢဝ်ပုၼ်ႈၽွၼ်း ယွၼ်းတၢင်းၸွႆႈထႅမ် ၵူၼ်းမိူင်း ဢဝ်လေႃႉသေ လုၵ်ႉသီႇပေႃႉ တေႃႉသူင်ႇ တေႃႇပေႃးႁွတ်ႈထိုင် ၽၢႆႇတူၵ်းၶူင်း တႃႈၵေႃႈယဝ်ႉ။
ၸဝ်ႈၾၵဵင်းတုင် ၸဝ်ႈၵွၼ်ၵႅဝ်ႈၵေႃႈ ယွၼ်းဢဝ် တၢင်းၸွႆႈထႅမ်ၵူၼ်းမိူင်း ၵူႈတီႈၵူႈတၢင်းသေ ဢွၼ်ၵၼ် မႃးပၢင်းႁုၼ်ႇႁၢင်ႈၽြႃး ၶၢမ်ႈမႃးဝၼ်းဢွၵ်ႇၶူင်းသေ ၸင်ႇဢဝ်ႁႅင်းၵူၼ်း ႁႅင်းလေႃႉဝူဝ်း လေႃႉၵႂၢႆး တၢင်ႇဢဝ်ႁုၼ်ႇႁၢင်ႈသေ သိုပ်ႇၶၢဝ်းတၢင်း မိူဝ်းၵဵင်းတုင်ယဝ်ႉ။ ၽွင်းမိူဝ်ႈၼၼ်ႉ ၽၢႆႇဢွၵ်ႇၶူင်းၵေႃႈ တၢင်းရူတ်ႉတၢင်းၵႃးပႆႇမီးၼင်ႇၵဝ်ႇ။ ၽွင်းမိူဝ်ႈ ပၢင်းဢဝ် ႁုၼ်ႇႁၢင်ႈၽြႃး ႁွတ်ႈမႃး ၵဵင်းတုင်ၼၼ်ႉ ပႆႇဢဝ်ၶဝ်ႈမိူင်းၵမ်းလဵဝ်။ ၶႃႈဝၢၼ်ႈၵူၼ်းမိူင်း ၸူမ်းသိူဝ်း ဢွၼ်ၵၼ်ႁႆႇၵွင်ႁႆႇမွင်း မႃးႁပ်ႉတွၼ်ႈ ၽၢႆႇတူၵ်းဝဵင်း တီႈႁိမ်းၶူဝ်ၼမ်ႉၶိုၼ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၸင်ႇႁဵတ်း သုမ်ႉမၢၼ်ႇတၢပ်ႈသေ ဢဝ်လိုဝ်ႈဝႆႉ တီႈၼၼ်ႉ ၸူဝ်ႈၵႅပ်ႉယူႇ။ လုၵ်ႉတီႈ ၶူဝ်ၼမ်ႉၶိုၼ်သေ ၸင်ႇတေၶိုၼ်းပၢင်းၶဝ်ႈၵႂႃႇၼႂ်းမိူင်းလႄႈ ၵူၼ်းမိူင်း ဢွၼ်ၵၼ်ပႂ်ႉႁပ်ႉ ဝႆႈသႃပႂ်ႉလူႇပႂ်ႉဝႆႈ ပေႃးတဵမ် သွင်ၽၢၵ်ႇၶၢင်ႈတၢင်းၵႂႃႇယူႇ။ ၸင်ႇပၢင်းဢဝ် ႁုၼ်ႇႁၢင်ႈၸဝ်ႈ မႃးသဝ်း တမ်ႈတီႈ ၶူင်ႇၵၢႆးၸွၼ်း (ယၢမ်းလဵဝ် ပဵၼ်ဝၢင်းမၢၵ်ႇၼင်) သေ ၸင်ႇႁဵတ်းၵျွင်းမႆႉၵျွင်းၶႃးတီႈၼၼ်ႈ ၸူဝ်ႈၵႅပ်ႉသေ ပၼ်ႁႂ်ႈၵူၼ်းဝၢၼ်ႈ ၵူၼ်းမိူင်း မႃးပူႇၸေႃႇ ဝႆႉသႃမူးၸႃးၵၼ်ယဝ်ႉ။ ႁုၼ်ႇႁၢင်ႈၽြႃးမႁႃႇမျၢတ်ႈမုၼိ လႆႈယူႇသဝ်း တမ်ႈတီႈ သုမ်ႉၵျွင်းၶႃးၼၼ်ႉၵႂႃႇ ဝႃႇသႃၼိုင်ႈယူႇ။
ႁဵတ်းလူႇၵျွင်းၽြႃး ၺႃးၼႂ်းၵၢင်ဝဵင်း
ပီၵေႃးၸႃႇ 1288 (ၶရိတ်ႉ 1927) ၸင်ႇလိူၵ်ႈဢွင်ႈတီႈသေ ႁဵတ်ႈလူႇတၢၼ်း ဝိႁၢၼ်ၽြႃးမႁႃႇမျၢတ်ႈမုၼိ ဢၼ်ဢဝ်ၶႅပ်းမႆႉသၵ်းမုင်းသေ ထိုမ်းမၼ်းၵေႃႈ ဢဝ်မႆႉႁဵတ်းလွင်ဝႆႉၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ဝၢင်းဝိႁၢၼ်ၵေႃႈ ဢဝ်ဢုတ်ႇၵေႃႇလွမ်ႉဝႆႉ သီႇၽၢႆႇယဝ်ႉ။ ပီၼၼ်ႉ ၼင်ႇၵဝ်ႇ ၸင်ႇပၢင်းဢဝ် ႁုၼ်ႇႁၢင်ႈၸဝ်ႈ ၶဝ်ႈသူႇတီႈၼႂ်း ဝိႁၢၼ်မႂ်ႇ ပၢင်းၶိုၼ်ႈသႂ်ႇၼိူဝ် ပလၢင်ႇတႅၼ်ႈၵႅဝ်ႈလူင်ယဝ်ႉ။ ပီၵေႃးၸႃႇ 1288 လိူၼ် 12 မႂ်ႇ 14 ၶမ်ႈ ၸဝ်ႈၾလူင်ၵဵင်းတုင် ၸဝ်ႈၵွၼ်ၵႅဝ်ႈ ဢွၼ်ႁူဝ် တေႃးႁဵတ်း ၽႃႈတၼ်းၸႂ်သေ လူႇတၢၼ်းၵႂႃႇ ဝၼ်းလိူၼ် 12 မူၼ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ တႃႇတေတေႃး ၽႃႈတၼ်းၸႂ်ၼၼ်ႉ လႆႈၵႂႃႇဢဝ် ၵၢၼ်ႈမူဝ် မႃးႁၵ်းၸၼ်ဢဝ် ယႂ်းမၼ်းသေ ႁဵတ်းပဵၼ်သဵၼ်ႈပဵၼ်မႆ တေႃးႁဵတ်းပဵၼ် ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ပီၵေႃးၸႃႇ 1303 (ၶရိတ်ႉ 1942) ၽွင်းမိူဝ်ႈ ၸမ်တေပဵၼ်သိုၵ်းၵမ်ႇၽႃႇ ပွၵ်ႈသွင်၊ ၽွင်းမိူဝ်ႈၾႆးသိုၵ်း ပႆႇလၢမ်းထိုင် မိူင်းၵဵင်းတုင်ၼၼ်ႉ မိူင်းၵဵင်းတုင်ၵေႃႈ မီးတႂ်ႈဢႃႇၼႃႇသိုၵ်းသေ ၶုၼ်သိုၵ်းဢဵင်းၵလဵတ်ႈ ၵပ်ႉပတဵင်ႇ ရေႃးပၢတ်ႉ ၵုမ်းၵမ်ဝႆႉယဝ်ႉ။ ပေႃးပဵၼ်သိုၵ်းမႃးၸိုင် ၵူဝ်ၶူဝ်းၶွင်ၵႃႈၶၼ်ယႂ်ႇ ၵႅဝ်ႈသႅင် ဢၼ်သႂ်ႇဝႆႉတီႈ ပၢၼ်းၵုမ်းလႄႈ တၢင်းၵႄး မႁႃႇမျၢတ်ႈမုၼိၼၼ်ႉလႄႈသင် ၶူဝ်းႁွႆႈၶူဝ်းတိုဝ်း ၸဝ်ႈၼၢင်းၵျႃႇၺုၼ်ႉ ဢၼ်ၸဝ်ႈၾလူင် ပၼ်ႁႂ်းတိုဝ်းၶဝ်ႈပွႆးလၢမ်းၼၼ်ႉလႄႈသင် ၸင်ႇဢဝ်ဢၢပ်ႈပၼ် ၼႂ်းမိုဝ်း ၵပ်ႉပတဵင်ႇ ရေႃးပၢတ်ႉသေ ပၼ်မိူဝ်းသိမ်းဝႆႉ တီႈၼႂ်းယေးငိုၼ်း ဝဵင်းတူၼ်ႈတီးယဝ်ႉ။ ဝၢႆးသေ သိုၵ်းၵမ်ႇၽႃႇ ပွၵ်ႈသွင် ယဝ်ႉတူဝ်ႈၵႂႃႇ ၶူဝ်းၵႅဝ်ႈသႅင်ငိုၼ်းၶမ်း ၶွင်ၵဵင်းတုင်ၸိူဝ်းၼၼ်ႉ ပႃးၵႂႃႇ မိူင်းဢိၼ်ႇတိယယဝ်ႉႁိုဝ် ဢမ်ႇၼၼ် လူႉလႅဝ်ႁၢႆလၢႆၵႂႃႇမိူဝ်ႈၽွင်းပဵၼ်သိုၵ်းၵမ်ႇၽႃႇ ပွၵ်ႈသွင်ၼၼ်ႉယဝ်ႉႁိုဝ်ၼႆၵေႃႈ ၽႂ်ဢမ်ႇၸွမ်းႁူႉ။
ပီၵေႃးၸႃႇ 1308-10 (ၶရိတ်ႉ 1947- 49) ၽၢႆႇၼိူဝ်ၸွမ်မုင်းမၼ်းၼၼ်ႉ ၶိုၼ်းမႄးတၢင်ႇထီး တၢင်ႇၸွင်ႈလူႇတၢၼ်းသေ ၸွမ်ႈၸဵင်ႇ ပြသၢတ်ႈၵေႃႈ ၶိုၼ်းဢဝ်ၶႅပ်းလဵၵ်း ၶႅၵ်းႁဵတ်း မွၵ်ႇၼွၼ်းၶိူဝ်း ပိၵ်ႇမိင်ႇတင်ႈသေ သႂ်ႇဝႆႉယဝ်ႉ။ ႁူဝ်ႉဢုတ်သီႇၼႃႈသီႇၽၢႆႇၵေႃႈ ယႃႉလဵဝ်သေ ၶိုၼ်းႁဵတ်း ႁူဝ်ႉလဵၵ်းလွမ်ႉဝႆႉယဝ်ႉ။
ပီၵေႃးၸႃႇ 1311 ၶိုၼ်းမႄးပူတ်းပႅတ်ႈ ထိုမ်းမႆႉ ဢၼ်ႁွင်းဝႆႉသေ ၶိုၼ်းဢဝ်ၶႅပ်းသတၢႆး 4 x 4 ထၢပ်ႈသႂ်ႇဝႆ့ ၶိုၼ်းယွမ်ႉႁၢၼ်လႅင် တဵၵ်းၶမ်းဝႆႉယဝ်ႉ။ လိူဝ်သေၼၼ်ႉ ၸွမ်းၽႃၽၢႆႇၼႂ်းၼၼ်ႉၵေႃႈ တႃးႁၢၼ်လႅင်သေဢမ်ႇၵႃး ဢဝ်ၶမ်းတဵၵ်းသေ ႁဵတ်းဝႆႉ ႁၢင်ႈၸၢတ်ႈၼေႃႇၶမ်းၽြႃး သိပ်းၸၢတ်ႈ ဢိၵ်ႇပႃး ၸိုဝ်ႈၸဝ်ႈတႃႇၼမၼ်းယဝ်ႉ။
ပွႆးၽြႃးမႁႃႇမျၢတ်ႈ ႁဵတ်းဢမ်ႇၵၢတ်ႈၵူႈပီ
ပီၵေႃးၸႃႇ 1312 (ၶရိတ်ႉ 1950) ဝၼ်းလိူၼ် 12 မူၼ်း ၸဝ်ႈၾၵဵင်းတုင် ၸိုဝ်ႈဝႃႈ ၸဝ်ႈၸၢႆးလူင်ၶေႇမႃႇထိပတိ ဢွၼ်ႁူဝ်ၸိူဝ်ႉၶိူဝ်းပီႈၼွင်ႉ ႁူမ်ႈလူၺ်ႈ ၸဝ်ႈတႃႇၼသေ ၼႂ်ၼၼ်ႉ ပၢင်းဢဝ် သင်ႇၶႃႇၸဝ်ႈ 85 ၸဝ်ႈ ၶဝ်ႈထႅဝ် လူႇတၢၼ်းၶဝ်ႈသွမ်းသၢၼ်ယဝ်ႉ တၢင်ႇထီးလူႇတၢၼ်း မုၵ်ႉလူင်သီႇၼႃႈ ယၢတ်ႇၼမ်ႉ လူႇတၢၼ်းၵႂႃႇယဝ်ႉ။ တႄႇဢဝ်ပီၼၼ်ႉမႃး ပွႆးၽြႃးမႁႃႇမျၢတ်ႈမုၼိ မိူင်းၵဵင်းတုင်ၵေႃႈ မၵ်းမၼ်ႈပဵၼ် ဝၼ်းလိူၼ်သိပ်းသွင်မူၼ်းၵႂႃႇ ၵူႈပီယဝ်ႉ။
ၸုမ်းလူလွမ်တူၺ်းထိုင် ၵူၼ်းတူၵ်းၶွၵ်ႈ ၵၢၼ်မိူင်း
ၸုမ်းလူလွမ်တူၺ်းထိုင် ၵူၼ်းတူၵ်းၶွၵ်ႈ ၵၢၼ်မိူင်း (မိူင်းမျၢၼ်ႇမႃႇ) (Assistance Association for Political Prisoners (Burma); တူဝ်ယေႃႈ AAPP ႁိုဝ် AAPPB) ၼႆႉ ပဵၼ် ၸုမ်းလွတ်ႈလႅဝ်းထၢင်ႇႁၢင်ႈသေ ပဵၼ်ၸုမ်းဢၼ်ဢမ်ႇဢဝ်ၼမ်ႉမျၢတ်ႇၼမ်ႉတွၼ်းငိုၼ်းတွင်းသေ လုၵ်ႉတီႈ ၵူၼ်းၵဝ်ႇၸိူဝ်းတုၵ်းၶွၵ်ႈၵၢၼ်မိူင်း မိူင်းမျၢၼ်ႇမႃႇ ၸိူဝ်းၽႅဝ်ႁွတ်ႈတီႈၼွၵ်ႈမိူင်းၼၼ်ႉ ဢွၼ်ၵၼ်တႄႇတင်ႈဝႆႉယဝ်ႉ။ ပိူင်လူင်မၼ်း ဢဝ်တင်း ၵူၼ်းၵဝ်ႇၸိူဝ်းတူၵ်းၶွၵ်ႈၵၢၼ်မိူင်း သေ ၽွတ်ႈႁႅၼ်းဝႆႉယဝ်ႉ၊ ပဵၼ်တွၼ်ႈတႃႇ လူလွမ်တူၺ်းထိုင် ၵူၼ်းတူၵ်းၶွၵ်ႈၵၢၼ်မိူင်းယဝ်ႉ။ ဢေႇဢေႇပီႇပီႇၼႆႉ လႆႈပၵ်းဝႆႉတီႈ မႄႈႁွင်ႈသွၼ် မိူင်းထႆးသေ တီႈ ဝဵင်းတႃႈၵုင်ႈ လႄႈ ဝဵင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ၼၼ်ႉၵေႃႈ ပိုတ်ႇဝႆႉလုမ်းၽႄမၼ်းယူႇယဝ်ႉ။
ပိုၼ်း
လႆႈတႄႇၽွတ်ႈႁႅၼ်း ဢေႇဢေႇပီႇပီႇ မိူဝ်ႈပီ 2000 မၢတ်ႉၶျ် 23 ဝၼ်း ဢၼ်ပဵၼ် ဝၼ်းၶွပ်ႈ 11 ပီ ဢၼ် ၽူႈဢွၼ်ႁူဝ်လုၵ်ႈႁဵၼ်း မိၼ်းၵူဝ်ႇၼႅင်ႇ လႆႈထုၵ်ႇတိၺွပ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ကို စတင်ဖွဲ့စည်းခဲ့သည်။
ႁဵင်းၵွင်ႉၽၢႆႇၼွၵ်ႈ
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ၸုမ်းၸိူဝ်းပၵ်းဝႆႉတီႈ မိူင်းမျၢၼ်ႇမႃႇ
မွၼ်းလႃႉ၊ ဝၢၼ်ႈ
ဝၢၼ်ႈမွၼ်းလႃႉ (, Maunlaa, မွမ်းလ) ၼႆႉ ပဵၼ်ဝၢၼ်ႈ ဢၼ်ယၢမ်ႈမီးမႂ်း ၽၢႆႇႁွင်ႇ ဝဵင်းလၢင်းၶိူဝ်း၊ ၸႄႈဝဵင်း လၢင်းၶိူဝ်း၊ ၸႄႈတွၼ်ႈ လၢင်းၶိူဝ်း၊ မိူင်းတႆးသေ ယၢမ်းလဵဝ်တႄႉ ပဵၼ်ဝၢၼ်ႈႁၢမ်းၵႂႃႇယဝ်ႉ။
မႁႃႇမႃႇယႃႇတေႇဝီႇ ၼွၼ်းၾၼ်
ၸွမ်းၼင်ႇၽြႃးပဵၼ်ၸဝ်ႈတီႇပင်ႇၵရႃႇ ပၼ်ပျႃႇတိတ်ႉၼၼ်ႉသေ ၽွင်းယၢမ်းလၢႆၵမ်ႇၽႃႇ ဢၼ်ဢေႃးဢမ်ႇၼပ်ႉဢၢၼ်ႇလႆႈၼၼ်ႉ လႆႈပဵၼ်ၸူဝ်ႈပၢၼ်ၽဝ ဢမ်ႇၼပ်ႉဢၢၼ်ႇလႆႈသေ ထႅမ်သၢင်ႈပႃႇရမီႇသိပ်းပိူင် (ပုၼ်ႈတႃႇလွတ်ႈဢွၵ်ႇသမ်ႇသရႃႇၼၼ်ႉ ထႅမ်သၢင်ႈပႃႇရီႇ ႁႂ်ႈပေႃးတဵမ်ထူၼ်ႈသေ ၼမ်ႉၵတ်ႉၸိူဝ်းၼၼ်ႉ) ၵေႃႈ တဵမ်ထူၼ်ႈသေ ၸဝ်ႈရသေးသုမေႇထႃႇၼႆႉ လႆႈၵႂႃႇပဵၼ်ၶုၼ်ၽီ သေတၵေတု တီႈမိူင်းၽီၼၼ်ႉ ၸဝ်ႈၼိုင်ႈယူႇယဝ်ႉ။ ပႃႇရမီႇသိပ်းပိူင် ဢၼ်ၸဝ်ႈထႅမ်သၢင်ႈမႃးတႄႉ တႃႇတေပဵၼ်ၽြႃးသပ်ႉပၺ်ႇၺုတၼၼ်ႉ ထႅမ်သၢင်ႈပႃႇရမီႇသိပ်းပိူင် ဢၼ်လူဝ်ႇၼၼ်ႉယဝ်ႉတူဝ်ႈသေ ဝၢႆးၽဝၶုၼ်ၽီယဝ်ႉ ၽဝၼေႃႇၶမ်းၽြႃးၸဝ်ႈၼႆႉ ပဵၼ်ၽဝၵမ်းလိုၼ်းသုတ်း ၼႂ်းသမ်ႇသရႃႇယဝ်ႉ။ လွင်ႈတၢင်းမၼ်းတႄႉ ယွၼ်ႉပိူဝ်ႈၽဝၼၼ်ႉ တေလႆႈပဵၼ်ၽြႃး သမ်ႇမႃႇသမ်ႇပေႃးထိ ဢၼ်လႆႈသပ်ႉပၺ်ႇၺုတၺၢၼ်ႇႁင်းၵွႆးသေ တေလွတ်ႈဢွၵ်ႇပူၼ်ႉသမ်ႇသရႃႇ ဢၼ်လႆႈၵိူတ်ႇလႆႈတၢႆၼၼ်ႉယူႇယဝ်ႉ။ ၶုၼ်ၽီသေႇတၵေတုၼႆႉ လိူၵ်ႈႁႃဢွင်ႈတီႈ၊ လိူၵ်ႈႁႃၸိူဝ်ႉၶိူဝ်း၊ လိူၵ်ႈႁႃၶၢဝ်းယၢမ်း ပုၼ်ႈတႃႇၽဝၵမ်းလိုၼ်းသုတ်းၸဝ်ႈၵဝ်ႇသေ လိူၵ်ႈႁႃတႃႇတေ ၶဝ်ႈယူႇၼႂ်းၵူင်တွင်ႉမႄႈၸဝ်ႈ တႃႇၼေႃႇၶမ်းၸဝ်ႈယူႇယဝ်ႉ။ ၼၢင်းၶၢဝ်းႁူဝ် ၸဝ်ႈႁေႃၶမ်းလူင် သီႇရိသုတ်ႉထေႃးတၼ ၶိူဝ်းသၵျ သႃႇၵီႇဢၼ်ပဵၼ်မႁႃႇမႃႇယႃႇတေႇဝီႇၼႆႉ ၼွၼ်းယူႇၼႂ်းၶွင်ႉၼွၼ်းၸဝ်ႈၼၢင်းၼၼ်ႉ။ မိူဝ်ႈၽွင်းၼွၼ်းလပ်းယူႇၼၼ်ႉ ၸင်ႇၼွၼ်းၾၼ်ႁၼ်ၼင်ႇပႃႈတႂ်ႈၼႆႉယူႇယဝ်ႉ။ ၸၢင်ႉၽိူၵ်ႇလူင် ဢၼ်မီးၾၢင်ႁၢင်ႈၶုၼ်ၸၢင်ႉသတ်ႉတၢၼ်ႇတဵမ်ထူၼ်ႈတူဝ်ၼိုင်ႈၼၼ်ႉ ဢဝ်ငူင်းမၼ်းယုၵ်ႉဢဝ်မွၵ်ႇမူဝ်ၶၢဝ် ဢၼ်ႁၢင်ႇလီၼႃႇၸိူဝ်းၼၼ်ႉ ၽႅဝ်မႃးၼႂ်းၶွင်ႉၼွၼ်းသေ ပၼ်ႇလဵပ်ႈၸဝ်ႈၼၢင်းမႁႃႇမႃႇယႃႇတေႇဝီႇသၢမ်ႁွပ်ႈယဝ်ႉ ၶုပ်ႉၶဝ်ႇၸူးၸဝ်ႈၼၢင်းယူႇ၊ ဝၢႆးၼၼ်ႉ ၸင်ႇၼွမ်းႊႁူဝ်ၸူးၸဝ်ႈၼၢင်းသေ ၶဝ်ႈၵႂႃႇၼႂ်းၵူင်တွင်ႉၸဝ်ႈၼၢင်းမႁႃႇမႃႇယႃႇတေႇဝီႇ ၼၼ်ႉယူႇယဝ်ႉ။ ပုၼ်ႈတႃႇလႆႈလႄႇသၼ်ႇထေႇၼႂ်းၵူင်တွင်ႉပွၵ်ႈၼႆႉ ပဵၼ်ပွၵ်ႈၵမ်းလိုၼ်းသုတ်း တႃႇၼေႃႇၶမ်းၽြႃးပုတ်ႉထၸဝ်ႈယဝ်ႉ။ ၽွင်းယၢမ်းမီးယူႇၼႂ်း သၼ်ႇထေႇၼၼ်ႉ ၸဝ်ႈၼၢင်းမႁႃႇမႃႇယႃႇတေႇဝီႇၼႆႉ ဝႄႈၵမ်လွင်ႈၶုၼ်ႉႁၼ်ၵႃႇမဢႃႇရုမ်ႇ တင်ႈလူင်သေ ၸွမ်းပၵ်းပိူင်ပိင်းၺၢပ်ႈၵူႈဢၼ် ဢၼ်ထုၵ်ႇလီလႆႈၸွမ်းၼၼ်ႉသဵင်ႈသဵင်ႈယူႇယဝ်ႉ။ ၵၢၼ်ၼမ်ႉသႃမူးၸႃး ႁဵတ်းဝၢတ်ႈ ဢၼ်ပဵၼ်ထုင်းၾိင်ႈ ၸၢဝ်းၶိူဝ်းသႃႇမၼ ၶဝ်ၸိူဝ်းၼၼ်ႉၵေႃႈ ၵိုတ်းယိုဝ်းဝႆႉတင်းမူတ်း။ ၸဝ်ႈၼၢင်းမႁႃႇမႃႇယႃႇတေႇဝီႇၼႆႉ လူင်ႉလႅၼ်ႇ လူလွမ် လုမ်းလႃးလုၵ်ႈလၢင်းၸဝ်ႈၼၢင်း ဢၼ်လႆႈပႃးဝႆႉ သိပ်းလိူၼ်လုမ်းလုမ်းၼၼ်ႉယူႇယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ၼႃႈလိၵ်ႈ ႙၊ ပပ်ႉ - ႁၢင်ႈပိုၼ်းပုတ်ႉထၸဝ်ႈ| တႅမ်ႈ - သြႃႇလူင်ဢူးၵူဝ်ႇဢိင်ႇၵႃႇ (ၽူႈၼႄတြႃးဝိပသ်သၼႃႇလုမ်ႈၾႃႉ)
ယႂႃႇတိတ်ႉ (လိၼ်ႉၵျီးယႂႃႇတိတ်ႉ)၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းမျိၼ်းၶျၢၼ်ႇ
ဝၢၼ်ႈယႂႃႇတိတ်ႉ (လိၼ်ႉၵျီးယႂႃႇတိတ်ႉ)  (ရွာသစ် (လင့်ကြီးရွာသစ်)ရွာ, Ywarthit(Lintgyiywarthit)) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇတွင်ႉတိတ်ႉ၊ ၸႄႈဝဵင်းမျိၼ်းၶျၢၼ်ႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈမျိၼ်းၶျၢၼ်ႇ၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 191368 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇတွင်ႉတိတ်ႉၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 2027 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 2584 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 4611 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းမျိၼ်းၶျၢၼ်ႇ
ဢူးပုၼ်းတု
ဢူးပုၼ်ႈတု (Ubuntu) ၼႆႉ ပဵၼ် ပိူင်သၢင်ႈ ႁဵတ်းၵၢၼ် ၶွမ်းပျူတႃႇ ဢၼ်ၼိုင်ႈ ဢၼ်လုၵ်ႉတီႈ တႅတ်ႉပီးယႅၼ်း ဢၼ်ဢဝ် လိၼ်းၼိတ်ႉ ပဵၼ်ပိုၼ်ႉဝႆႉၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ဢူးပုၼ်းတုၼႆႉ မၼ်းပဵၼ်တွၼ်ႈတႃႇပၼ် ပိူင်ၸတ်းၵၢၼ်ဢၼ်ၼိမ်မၼ်ႈ ဢၼ်ၶိုတ်းၵၢပ်ႈသေ ဢၼ်ၸၢင်ႈႁႂ်ႈ ၽူႈၸႂ်ႉတိုဝ်း ၶွမ်းပျူတႃႇၶဝ် ဢူၼ်းသႂ်ႇလႆႈငၢႆႈငၢႆႈၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၸႂ်ႉဝႆႉ Gnome desktop environment ဢၼ်ဢဝ် ၵရၢပ်ႉၽိတ်ႉပဵၼ်ပိူင်လူင်မၼ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ မၼ်းယိူင်းဢၢၼ်းႁၢင်ႈႁႅၼ်းဝႆႉ တွၼ်ႈတႃႇ ၽူႈတႄႇၸႂ်ႉတိုဝ်းၶဝ် ႁႂ်ႈပေႃးၸႂ်ႉလႆႈငၢႆႈငႅမ်ႈၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ တီႈပွင်ႇ Ubuntu ဢၼ်ဝႃႈၼႆႉ မၼ်းပဵၼ်ၽႃႇသႃႇဢႃႇၽရိၵသေ မီးတီႈပွင်ႇဝႃႈ "ၵေႃႉၼိုင်ႈလႄႈ ၵေႃႉၼိုင်ႈ တူၺ်းထိုင်ႁၼ်လီၼိူဝ်ၵၼ်" ဝႃႈၼႆႉယဝ်ႉ။ ပေႃးလၢတ်ႈဝႃႈ မၼ်းပဵၼ် ပိူင်ႈသၢင်ႈၶွမ်းပျူတႃႇ ဢၼ်ယိူင်းဢၢၼ်း တွၼ်ႈတႃႇ တူင်ႇဝိူင်းၵူၼ်းၼႆႉၵေႃႈ ဢမ်ႇၽိတ်းၼင်ႇၵဝ်ႇ။ ဢၼ်ပဵၼ်ပိူင်သၢင်ႈဢၼ်ၼႆႉ မၼ်းၸၢင်ႈၸႂ်ႉလႆႈ တႄႇဢဝ် ၶွမ်းပျူတႃႇ တၢင်ႇတၵ်း တေႃႇပေႃးထိုင် ၶွမ်းပျူတႃႇတၢင်ႇၽိူၼ်ယဝ်ႉ။ ၸိူဝ်းပဵၼ် မဵဝ်းမိူၼ်ဢူးပုၼ်းတု ဢၼ်ပဵၼ် ၵုပုၼ်းတုၼ်း၊ သုပုၼ်းတုၼ်း လႄႈ ဢႅတ်ႉၵျုပုၼ်းတု ၸိူဝ်းၼႆႉၵေႃႈ မီးဝႆႉယူႇယဝ်ႉ။
ဢူးပုၼ်းတု လႄႈ ၶဝ်ၼင်ႇၵၼ်ပႅၵ်ႇပိူင်ႈသင်ၵၼ်?
တီႈပိူင်သၢင်ႈ ၶုပုၼ်းတုၼ်း (Kubuntu) ၼႆႉ ၸႂ်ႉဝႆႉ KDE enviroment ယဝ်ႉ။ ၵမ်ႉၼမ် ဢွၼ်ၵၼ်ႁွင်ႉဝႃႈ K Desktop ဝႃႈၼႆယဝ်ႉ။ ပိူင်သၢင်ႈဢၼ်ၼၼ်ႉၼႆႉ ယွၼ်ႉပိူဝ်ႈဝႃႈ ၸၼ်ႉသုင်ဝႆႉ တၢင်ႇတၢၼ်ႇလႄႈ ပေႃးဝႃႈပဵၼ် ၵေႃႉၸႂ်ႉလႆႈလိၼ်းၼိတ်ႉလီလီတႄႉၵေႃႈ ပဵၼ်ဢၼ်သၢင်ႇထုၵ်ႇယူႇ။ Configuration options မၼ်းၼႆႉ ဢမ်ႇပေႃးငၢႆႈငႅမ်ႈမိူၼ်ၼင်ႇ ဢူးပုၼ်းတုသေ ၸၢင်ႈမၵ်းမၼ်ႈလႆႈဝႃႈ ၸၢၼ်ႉသုင်ဝႆႉၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ တီႈမၼ်းၼၼ်ႉၵေႃႈပႃး Web browser ၼင်ႇ Kongueror လႄႈ File manager၊ Instant messenger ၼင်ႇ Kopete၊ ၶိူင်ႈလူၶိူင်ႈၽတ်းၸီႇတီႇ ၼင်ႇ K3B ၸိူဝ်းၼႆႉၵေႃႈ သႂ်ႇဝႆႉပၼ်ၵမ်းသိုဝ်ႈယူႇယဝ်ႉ။
သုပုၼ်းတု (Xubuntu) ဢၼ်ဝႃႈၼႆႉ မၼ်းၸႂ်ႉဝႆႉ Xfce environment ဢၼ်တိူဝ်းမဝ်လိူဝ်သေ KDE လႄႈ Gnome ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ သုပုၼ်းတုၼႆႉ ဢၼ်ဢမ်ႇပေႃးပၼ်လွင်ႈၽၢင်ႈၼင်ု ဢူးပုၼ်းတု၊ ၶုပုၼ်းတု ၼၼ်ႉ။ ယွၼ်ႉပိူဝ်ႈၼၼ်လႄႈ လႆႈထၢင်ႇဝႃႈ မၼ်းတိူဝ်းၸႂ်ႉမဝ်လီၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ မၼ်းၼႆႉ တေႃႈမီးၶိူင်ႈမၢႆတွင်း ႑႒႙ လႄႈ ႒႕႖ မႅၵ်ႇၵႃႇပၢႆႉၵူၺ်းၵေႃႈ ၸႂ်ႉလႆႈမဝ်မဝ်ယူႇယဝ်ႉ။ ၵူၺ်းၵႃႈဝႃႈ Point & click configuration options မၼ်းတႄႉ ႁဵတ်းဝႆႉဢမ်ႇယွမ်းလိူဝ် ဢူးပုၼ်းတု၊ ၶုပုၼ်းတုၼၼ်ႉၼင်ႇၵဝ်ႇ။
ဢၼ်ပဵၼ် ဢႅတ်ႉၵျုပုၼ်းတု (Edubuntu) ၼႆႉ တိုၼ်းႁဵတ်းဢွၵ်ႇဝႆႉတႃႇ ၵၢၼ်ၸွႆႈသၢင်ႈၽၢႆႇပၢႆးပႆႇၺႃႇယဝ်ႉ။ တီႈမၼ်းၵေႃႈ ႁူမ်ႈဝႃႈသႂ်ႇဝႆပပၼ် Gnome သေတႃႉၵေႃႈ Default applications မၼ်းတႄႉ ဢမ်ႇမိူၼ်ၼင်, ဢူးပုၼ်းတု ၼင်ႇၵဝ်ႇ။ ဢဝ် app ဢၼ်ၸႂ်ႉတွၼ်ႈတႃႇ ပိူင်ထၢၼ်ႈပၢႆးပႆႇၺႃႇသေ ဢမ်ႇၵႃး မိူၼ်ၼင်ႇ Gpaint, Atomix လႄႈ Xaos ၸိူဝ်းပဵၼ် App ၸိူဝ်းၼႆႉၵေႃႈ ၶဝ်ႈပႃးယူႇယဝ်ႉ။
ၸွမ်းၼင်ႇၼႄမႃးပႃႈၼိူဝ်ၼၼ်ႉ တီႈၼႂ်း ၽၼ်းၽႄ Ubuntu ၼၼ်ႉ ၸွမ်းလူၺ်ႈ ၽူႈၸႂ်ႉတိုဝ်းမၼ်းသေ ၶိုၼ်းၸႅၵ်ႇလႆႈထႅင်ႈ (႔) မဵဝ်းယူႇယဝ်ႉ။ သင်ၸိူဝ်ႉဝႃႈ ၸဝ်ႈၵဝ်ႇ ပဵၼ်ၵူၼ်းတႅမ်ႈ Program၊ Web applications ၼႆၸိုင် ၸဝ်ႈၵဝ်ႇ ၸၢင်ႈၸႂ်ႉ Kubuntu ဢၼ်တိူဝ်းၸၼ်ႉသုင်ဢိတ်းၼိုင်ႈၼၼ်ႉသေ? သင်ၸိူဝ်ႉဝႃႈ ၸဝ်ႈၵဝ်ႇလႆႈၸႂ်ႉ ႁၢင်ႈၽၢင်ၵရၢပ်ႉၽိတ်ႉ Gnome ၼႆတႄႉ ၸၢင်ႈၸႂ်ႉလႆႈ Ubuntu ယူႇယဝ်ႉ။ ၸဝ်ႈၵဝ်ႇၸၢင်ႈဢဝ် Kubuntu-Desktop သေၵေႃႈ တၢင်ႇၸႂ်ႉတီႈၼိူဝ် Ubuntu ၵေႃႈလႆႈယဝ်ႉ။ ပေႃးၶႂ်းၶဝ် Gnome လႄႈ KDE native applications ၸိူဝ်းၼႆႉ ၵႂႃႇၸႂ်ႉတီႈၼိူဝ် Xfce ၼႆၵေႃႈ လႆႈယူႇယဝ်ႉ။ ၶဝ်မီးလွင်ႈငမ်ႇမႅၼ်ႈၵၼ်လီငၢမ်းယူႇ ၼႆၵေႃႈ ဝႃႈဢမ်ႇၽိတ်းယဝ်ႉ။ ယွၼ်ႉပိူဝ်ႈသင်ၼႆ ၸိူဝ်းပဵၼ် Applications တီႈ Ubuntu, Kubuntu, Xubuntu, Edubuntu ၸိူဝ်းၼႆႉ ၶဝ်ၵႆႉမီး လွင်ႈၸႅၵ်ႇၽႄၸႂ်ႉၸွမ်းၵၼ် ၼႂ်းၵႄႈၶဝ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ယွၼ်ႉပိူဝ်ႈၼၼ် သင်ၸိူဝ်ႉဝႃႈ ပဵၼ်တႃႇသုၼ်ႇတူဝ်ၼႆတႄႉ ထုၵ်ႇလီတႅမ်းတတ်း တႃႇၸႂ်ႉUbuntu ဢၼ်ငၢႆႈငႅမ်ႈ ဢၼ်မီး လွင်ႈၽၢင်ႁၢင်ႈ Graphical Interface ၼင်ႇဝိၼ်းတူဝ်းၼၼ်ႉယူႇ။
လွင်ႈဢူၼ်းသႂ်ႇ တီႈၼႂ်းၸၢၵ်ႈ
လွၵ်းလၢႆး ဢူၼ်းသႂ်ႇ Ubuntu ၼႆႉ မီးယူႇ လွၵ်းလၢႆးသွင်လၢႆးယဝ်ႉ။ လွၵ်းလၢႆးတႅပ်း Partition သေ ဢူၼ်းသႂ်ႇ ၼင်ႇလၢႆးဢူၼ်းသႂ်ႇ Operating System တၢင်ႇၸိူဝ်း လႄႈ လွၵ်းလၢႆးဢူၼ်းသႂ်ႇ Wubi (Windows Ubuntu Binary Installer) ၼႆသေ မီးယူႇသွင်လၢႆးယဝ်ႉ။ ဢၼ်ပဵၼ် လွၵ်းလၢႆး Wubi ၼႆႉ ယွၼ်ႉပိူဝ်ႈ ဢမ်ႇလူဝ်ႇတႅပ်း partition သေဢမ်ႇၵႃး ၶၢဝ်းယၢမ်း ဢူၼ်းသႂ်ႇမၼ်းၼႆႉ ႁိုင်မွၵ်ႈ ႑႕ မိတ်ႉၼိတ်ႉၵူၺ်းလႄႈ ပဵၼ်လွၵ်းလၢႆး ဢၼ်ၵူၼ်းလႆႈၸႂ်မႃးၼမ်ယူႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
မိူဝ်းၼႃႈ
လွင်ႈလၢၵ်ႇလၢႆးဢူးပုၼ်းတုၼႆႉ မၼ်းလႆႈလၢႆၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၸိူဝ်းပဵၼ်ၽူႈဢွၼ်ႁူဝ် ဢူးပုၼ်းတုၶဝ် မွၵ်ႇလၢတ်ႈဝႆႉတီႈ ဝႅပ်ႉသၢႆႉဢူးပုၼ်းတုၼၼ်ႉဝႃႈဝႆႉ တိုၼ်းတေလႆႈလၢႆတႃႇသေႇ ဝႃႈၼႆယဝ်ႉ။ ယွၼ်ႉပိူဝ်ႈၼၼ်လႄႈ တီႈမိူင်းဢၼ်တူင်ႇဝိူင်းဢၢႆႇထီႇတိုၵ်ႉပဵၼ်ၽွင်းၶိုၼ်ႈယႂ်ႇၼၼ်ႉတႄႉ တေလႆႈဝႃႈ ၶပ်ႉမၢႆဢၼ်ယႃႇႁႂ်ႈ ငိုၼ်းမူတ်းသဵင်ႈၼမ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၸိူဝ်းပဵၼ် Installations CD/DVD ၼၼ်ႉၵေႃႈ ၸၢင်ႈသင်ႇဢဝ်လႆႈ လၢႆလၢႆယူႇ။ တွၼ်ႈတႃႇ သူင်ႇမႃး Shipping မၼ်းတႄႉ ၵႆႉႁိုင်ႁူဝ်လိူၼ်မၼ်းယဝ်ႉ။ ႁဵင်းလိၵ်ႈဝႅပ်ႉသၢႆႉတႄႉ ပဵၼ် https://shipit.ubuntu.com/ ၼႆႉယဝ်ႉ။ ၵူၺ်းၵႃႈ ဝၢႆးလင် 2010 မႃး ယွၼ်ႉပိူဝ်ႈလၢႆလွင်ႈလၢႆတၢင်းသေ ဢၼ်ပဵၼ်ၶပ်ႉမၢႆ Shipit ၼၼ်ႉ လႆႈယင်ႉၵိုတ်းဝႆႉယဝ်ႉ။ လုၵ်ႉတီႈ Ubuntu LoCo Team သေၵေႃႈ သင်ဢဝ်လႆႈယူႇ။ တီႈၼႂ်းမိူင်းမၢၼ်ႈၼႆႉၵေႃႈ မီးဝႆႉ Ubuntu Myanmar LoCo Team လႄႈ တင်း Ubuntu Shan LoCo Team ယူႇယဝ်ႉ။  ပေႃးၵပ်းၵၢႆႇလူၺ်ႈ ဢူးပုၼ်းတုလႄႈ ၶႂ်ႈႁူႉ ၶႂ်ႈထၢမ် သင်ၼႆၵေႃႈ ၵႂႃႇတူၺ်း ၵႂႃႇတွင်ႈထၢမ်လႆႈတီႈ ၼႃႈလိၵ်ႈဝႅပ်ႉသၢႆႉ https://ubuntu-mm.net/  ၼၼ်ႉၵေႃႈလႆႈယူႇ။ တီႈၼႂ်း Facebook ၵေႃႈ ၸိူဝ်းပဵၼ် LoCo Team တႆးတင်း မၢၼ်ႈ မီးဝႆႉယူႇသေ သင်မီးလွင်ႈၶႂ်ႈတွင်ႈထၢမ်သင်၊ မီးလွင်ႈၶႂ်ႈႁႂ်ႈၸွႆႈၵႄႈလိတ်ႈပၼ်သင်ၼႆၵေႃႈ တွင်ႈထၢမ်လႆႈယူႇယဝ်ႉ။
ၸိူဝ်းဢၼ်ၼႄမႃး ၽၢႆႇၼိူဝ်ၼၼ်ႉ မၼ်းပဵၼ် လွင်ႈ Ubuntu လႄႈ ၸၢဝ်းၶိူဝ်းမၼ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၵၢပ်ႈပၢၼ်ယၢမ်းလဵဝ် ၼႂ်းၵႄႈၽူႈၸႂ်ႉတိုဝ်း ၶွမ်းပျူတႃႇၶဝ်ၼၼ်ႉ ၶဝ်ႈႁပ်ႉႁၼ် တီႈပွင်ႇလိၼ်းၼိတ်ႉမႃးသေ ဢွၼ်ၵၼ်ၸႂ်ႉတိုဝ်းမႃးယူႇယဝ်ႉ။ ယွၼ်ႉပိူဝ်ႈၸႂ့်တိုဝ်း လိၼ်းၼိတ်ႉသေ ၸၢင်ႈၸႂ်ႉတိုဝ်း ၶွမ်းပျူတႃႇလႆႈ ႁူမ်ႇႁူမ်ႇလူမ်ႈလူမ်ႈလႄႈ မီးသုၼ်ႇမႄးလႆႈ ပွတ်းတွၼ်ႈၵူႈဢၼ် ဢၼ်ပႃးဝႆႉတီႈမၼ်းၼၼ်ႉယူႇယဝ်ႉ။ ယၢမ်းလဵဝ်ၵေႃႈ လုၵ်ႉတီႈ ၸုမ်း Ubuntu Shan LoCo Team သေၵေႃႈ တိုၵ်ႉပိၼ်ႇၽႃႇသႃႇ Ubuntu ၼင်ႇႁိုဝ်ပေႃးတေၸႂ်ႉလႆႈ ၼင်ႇ ၽႃႇသႃႇတႆးၼၼ်ႉ ၼႆယဝ်ႉ။
လူတ်ႇလူင်း
ၸိူဝ်းၽၢႆႇတႂ်ႈၼႆႉ ပဵၼ်တွၼ်ႈတႃႇ လူတ်ႇလူင်းဢဝ် ပိူင်သၢင်ႈ ႁဵတ်းၵၢၼ် ၶွမ်းပျူတႃႇ ဢူးပုၼ်းတုၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ႁူၺ်ႈလႆႈ၊ ဝၢၼ်ႈ
ဝၢၼ်ႈႁူၺ်ႈလႆႈ (, Hoi Lai, ဟွေလိုက်) ၼႆႉ ပဵၼ်ဝၢၼ်ႈ ဢၼ်မီးၼႂ်း ဢိူင်ႇၵိူၼ်ႇတူလူင်၊ ၸႄႈဝဵင်းမွၵ်ႇမႆႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈ လၢင်းၶိူဝ်း၊ မိူင်းတႆး၊ မိူင်းမျၢၼ်ႇမႃႇၶႃႈဢေႃႈ။
တွင်ႇပူဝ်ႇ၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းယမႄးတိၼ်း
ဝၢၼ်ႈတွင်ႇပူဝ်ႇ  (တောင်ဘိုရွာ၊ Taungbo) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇတွင်ႇပူဝ်ႇ၊ ၸႄႈဝဵင်းယမႄးတိၼ်း၊ ၸႄႈတွၼ်ႈယမႄးတိၼ်း၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 192599 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇတွင်ႇပူဝ်ႇၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 2203 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 2487 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 4690 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းယမႄးတိၼ်း
70
ၶႂ်ႈမၢႆထိုင်ဝႃႈ -
ဢေးတႃႇယႃႇ၊ ဝဵင်း
ဝဵင်းဢေးတႃႇယႃႇ, (အေးသာယာ), (Ayetharyar), ၼႆႉ မီးၼႂ်း ၸႄႈဝဵင်းတူၼ်ႈတီး၊ ၸႄႈတွၼ်ႈတူၼ်ႈတီး၊ ၸႄႈမိူင်းတႆး၊ မိူင်းမျၢၼ်ႇမႃႇဢေႃႈ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:မိူင်းတႆး ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝဵင်းၸိူဝ်းမီးၼႂ်း မိူင်းမျၢၼ်ႇမႃႇ
ဢလႄႇ၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းတႃႇၸီႇ
ဢၢင်ႈဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းတႃႇၸီႇ
ယေႇၶျူဝ်ႇတၢၼ်းၵူင်း၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းမဵၵ်ႉထီႇလႃႇ
ဝၢၼ်ႈယေႇၶျူဝ်ႇတၢၼ်းၵူင်း  (ရေချိုသန်းကုန်းရွာ, Yaechothankone) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇယေႇၶျူဝ်ႇ၊ ၸႄႈဝဵင်းမဵၵ်ႉထီႇလႃႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈမဵၵ်ႉထီႇလႃႇ၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 193646 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇယေႇၶျူဝ်ႇၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 1211 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 1263 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 2474 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းမဵၵ်ႉထီႇလႃႇ
သႅပ်ႇထႅမ်ႇပႃႇ 17
လိူၼ်သႅပ်ႇထႅမ်ႇပႃႇ (17) ဝၼ်းၼႆႉ ပေႃးဢဝ် ပၵ်းယဵမ်ႈဝၼ်းၵရီႇၵေႃးရီးယႅၼ်း ဝႃႈ ပဵၼ်ဝၼ်းထူၼ်ႈ (260) (ပေႃးပဵၼ် ပီဝႃႇထၢပ်ႈ ၼႆ ပဵၼ် ဝၼ်းထူၼ်ႈ (261))ဝၼ်းယဝ်ႉ။ တွၼ်ႈတႃႇတေသုတ်းပီၼႆႉ ၵိုတ်းထႅင်ႈယူႇ (105) ဝၼ်း။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၼ်းထိ ပိူင်ထၢၼ်ႈ:သႅပ်ႇထႅမ်ႇပႃႇ
1023
လိူၼ်ၸၼ်ႇဝႃႇရီႇ
` (1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၾႅပ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မၢတ်ႉၶျ်
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢေႇပရႄႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မေႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျုၼ်ႇ
(1) ဝၼ်း။
1405
1405
1023
လိူၼ်ဢေႃးၵၢတ်ႉ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်သႅပ်ႇထႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
1405
လိူၼ်ၸၼ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၾႅပ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
1023
လိူၼ်ဢွၵ်ႇထူဝ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
ငလိၼ်ႇပျူဝ်ႇ၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းတပဵၵ်ႉၵျိၼ်း
ဝၢၼ်ႈငလိၼ်ႇပျူဝ်ႇ  (ငလျင်ပျိုရွာ, Ngahlyinpyo) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇလႅတ်ႉပၢၼ်ႇၵူင်း၊ ၸႄႈဝဵင်းတပဵၵ်ႉၵျိၼ်း၊ ၸႄႈတွၼ်ႈပၢင်ႇဢူး၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 190422 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇလႅတ်ႉပၢၼ်ႇၵူင်းၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 1499 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 1526 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 3025 ၵေႃႉယဝ်ႉ။ ပိုၼ်ႉတီႈၶဝ်တႄႉ ႁွင်ႉဝႃႈ ယိၼ်ႇပျူဝ်း ၼႆယဝ်ႉ။
ဢၢင်ႈဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းတပဵၵ်ႉၵျိၼ်း
1023
လိူၼ်ၼူဝ်ႇဝႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်တီႇသႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:1023
1405
လိူၼ်မၢတ်ႉၶျ်
(1) ဝၼ်း။
မိၼ်းတူင်း၊ ဝဵင်း
ဝဵင်းမိၼ်းတူင်း (မင်းတုန်းမြို့ ; Mindon) ၼႆႉ ပဵၼ်ဝဵင်းပၵ်းလုမ်း ၸႄႈဝဵင်းမိၼ်းတူင်း ဢၼ်ၶဝ်ႈပႃးဝႆႉ တီႈၼႂ်း ၸႄႈတွၼ်ႈတယႅတ်ႉ၊ ၸႄႈတိူင်းမၵူၺ်း၊ မိူင်းမျၢၼ်ႇမႃႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ဝဵင်းမိၼ်းတူင်းၼႆႉ မီးဝႆႉ တီႈၼိူဝ် ၵွင်းလွႆသုင် ဢၼ်မီး တီႈၽင်ႇၽၢႆႇၶႂႃႇ ၼမ်ႉမိၼ်းတူင်း (မထူင်း) ဢၼ်ယၢၼ်တင်း သၼ်လွႆရၶႅင်ႇ မွၵ်ႈ 4-5 လၵ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ လုၵ်ႉတီႈ ဝဵင်းတယႅတ်ႉသေ ၵႆယၢၼ် 42 လၵ်းသေ ၸၢင်ႈဢဝ်တင်းသၢႆတၢင်းလိၼ်သေ ၵပ်းသိုပ်ႇၵႂႃႇမႃးလႆႈယူႇ။ မိူဝ်ႈပၢၼ်ၶုၼ်မၢၼ်ႈၼၼ်ႉ ဢဝ်တင်းၶုၼ်ၽွင်းဝဵင်းသေ ၽွင်းငမ်း မိၼ်းတူင်းယဝ်ႉ။ ၶုၼ်ၽွင်းဝဵင်းမိၼ်းတူင်း ၸဝ်ႈဢႃႇၼႃႇၼႆႉ လႆႈၶိုင်ပွင်ဢုပ်ႉပိူင်ႇ ၸႄႈတွၼ်ႈၸဵတ်းၸႄႈတွၼ်ႈ ၸိူဝ်းပဵၼ် မိၼ်းတတ်ႉ၊ တႅင်ႇတႃး၊ မျူဝ်ႉတိတ်ႉ၊ ပၢၼ်းတဵင်း၊ ငၽႄး၊ ၼၢၼ်းတေႃး၊ မိၼ်းတူင်း ၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။
1405
လိူၼ်ဢေႇပရႄႇ
(1) ဝၼ်း။
မိၼ်းတူင်း၊ ဝဵင်း
သၢႆပိုၼ်း
ဝဵင်းမိၼ်းတူင်းၼႆႉ မိူဝ်ႈပီၶရီတ်ႉ 100 တဵမ် မွၵ်ႈၼၼ်ႉၼၼ်ႉ မီးၸဝ်ႈၸၢႆးပႃးၼိုင်ႈ ဢၼ်လႆႈၸိုဝ်ႈဝႃႈ သမူၵ်ႉတရိတ်ႉ ဢၼ်လုၵ်ႉတီႈ မိူင်းသရေႇၶိတ်ႉတရႃႇပၢႆႈမႃးၼၼ်ႉ ဢဝ်ႈတင်းၸိုဝ်ႈဝႃႈ ၽူမ်ႇမဝတီႇၼႆသေ တႄႇတင်ႈမႃးယဝ်ႉ။ ယွၼ်ႉႁွၵ်ႉၵိုၵ်းၸွမ်းလူၺ်ႈ ၸဝ်ႈၸၢႆးပၢႆးမႅပ်းသေ ၸူးႁွင်ႉဝႃႈ မိၼ်းပူင်း (ၶုၼ်ပၢႆႈမႅပ်း) (မင်းပုန်း) ၼႆႉသေ ၸူးပဵၼ်မႃး မိၼ်းတူင်း ဝႃႈၼႆယဝ်ႉ။
1405
လိူၼ်မေႇ
(1) ဝၼ်း။
မိၼ်းတူင်း၊ ဝဵင်း
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝဵင်းၸိူဝ်းမီးၼႂ်း မိူင်းမျၢၼ်ႇမႃႇ
1405
လိူၼ်ၵျုၼ်ႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢေႃးၵၢတ်ႉ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်သႅပ်ႇထႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢွၵ်ႇထူဝ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်တီႇသႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:1405
ဢေႇတီႇ 69
လိူၼ်ၸၼ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၾႅပ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မၢတ်ႉၶျ်
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢေႇပရႄႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မေႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျုၼ်ႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျူႇလၢႆႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢေႃးၵၢတ်ႉ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်သႅပ်ႇထႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢွၵ်ႇထူဝ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်တီႇသႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
1793
လိူၼ်ၸၼ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မၢတ်ႉၶျ်
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢေႇပရႄႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မေႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျုၼ်ႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျူႇလၢႆႇ
(1) ဝၼ်း။
ဢေႃးၵၢတ်ႉ
(1) ဝၼ်း။
သႅပ်ႇထႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
ဢွၵ်ႇထူဝ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
ၼူဝ်ႇဝႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
တီႇသႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:1793
339
လိူၼ်ၸၼ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၾႅပ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မၢတ်ႉၶျ်
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢေႇပရႄႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မေႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျုၼ်ႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျူႇလၢႆႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢေႃးၵၢတ်ႉ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်သႅပ်ႇထႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢွၵ်ႇထူဝ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၼူဝ်ႇဝႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်တီႇသႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:339
ၼႃးသၢႆးဢွၼ်ႇ၊ ဝၢၼ်ႈ
ဝၢၼ်ႈၼႃးသၢႆးဢွၼ်ႇ (, Nar Se Aum, နားဆဲအွမ်) ၼႆႉ ပဵၼ်ဝၢၼ်ႈ ဢၼ်မီးၼႂ်း ဢိူင်ႇၸၢင်ႈဝၢၼ်ႇ၊ ၸႄႈဝဵင်းမွၵ်ႇမႆႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈ လၢင်းၶိူဝ်း၊ မိူင်းတႆး၊ မိူင်းမျၢၼ်ႇမႃႇၶႃႈဢေႃႈ။
ဢေႇတီႇ 8
လိူၼ်ၾႅပ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မၢတ်ႉၶျ်
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢေႇပရႄႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မေႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျုၼ်ႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢေႃးၵၢတ်ႉ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်သႅပ်ႇထႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢွၵ်ႇထူဝ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၼူဝ်ႇဝႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်တီႇသႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:8
ၽြႃးပဵၼ်ၸဝ်ႈ ယေႃးၶိင်းမႃး ၵပ်ႉပိလဝတ်ႉ
ၽိုၼ်ဢိင်
ၼႃႈလိၵ်ႈ ႔႑၊ ပပ်ႉ - ႁၢင်ႈပိုၼ်းပုတ်ႉထၸဝ်ႈ| တႅမ်ႈ - သြႃႇလူင်ဢူးၵူဝ်ႇဢိင်ႇၵႃႇ (ၽူႈၼႄတြႃးဝိပသ်သၼႃႇလုမ်ႈၾႃႉ)
8
ၶႂ်ႈမၢႆထိုင်ဝႃႈ -
ပၢင်ငွၵ်း၊ ဝၢၼ်ႈ
ဝၢၼ်ႈပၢင်ငွၵ်း (, Paang Ngauk, ပန်ငေါက်) ၼႆႉ ပဵၼ်ဝၢၼ်ႈ ဢၼ်မီးၼႂ်း ဢိူင်ႇၵိူၼ်ႇတူလူင်၊ ၸႄႈဝဵင်းမွၵ်ႇမႆႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈ လၢင်းၶိူဝ်း၊ မိူင်းတႆး၊ မိူင်းမျၢၼ်ႇမႃႇၶႃႈဢေႃႈ။
ၸႄႈဝဵင်းမိၼ်းလႃႉ
ၸႄႈဝဵင်း ဢၼ်မီးၸိုဝ်ႈဝႃႈ ၸႄႈဝဵင်းမိၼ်းလႃႉ ဢၼ်မီးတီႈၼႂ်း မိူင်းမၢၼ်ႈၼႆႉ
ၽြႃးသၢဝ်းပႅတ်ႇ
ၽြႃးသၢဝ်းပႅတ်ႇ ဢၼ်ဝႃႈၼႆႉ ပဵၼ်တၢင်းၼမ်ၽြႃး ဢၼ်တႄႇဢဝ် ၽြႃးၻီပင်ႇၵရႃႇ တေႃႇပေႃး ႁွတ်ႈထိုင် ၽြႃးၵေႃးတမ ဢၼ်မီးၵႂႃႇ 28 ဢူင်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၽြႃး ဢၼ်ပဵၼ်ပူၼ်ႉၵႂႃႇ
ပေႃးဢဝ် ပုတ်ႉထၽႃႇသႃႇဝႃႈၸိုင် ၽြႃးဢၼ်ဝႃႈၼၼ်ႉ ဢမ်ႇမီးသူႇလဵဝ် ဢူင်းလဵဝ်ၵူၺ်း၊ ၸဝ်ႈၽူႈမီး ပႃႇရမီႇသိပ်းပိူင်တဵမ်ထူၼ်ႈသေ ပဵၼ်ၽြႃးၵႂႃႇၼၼ်ႉ ၼမ်လိူဝ်သေ ၽွင်ႁိၼ်ၽွင်သၢႆး မဵတ်ႉႁိၼ်မဵတ်ႉသၢႆး ၼမ်ႉၵင်းၵႃႇယဝ်ႉ။
ပိုၼ်း ၽြႃးၵူႈဢူင်းဢူင်း
၃။ ထိုဒီပင်္ကရာမြတ်စွာဘုရားနှင့် ကောဏ္ဍညမြတ်စွာဘုရားတို့၏ အကြား၌ ကမ္ဘာတို့ကို ဂဏန်း (သင်္ချာ)အားဖြင့် မရေတွက်နိုင်ကုန်။
၄။ ကောဏ္ဍညမြတ်စွာဘုရား၏ နောက်အဖို့၌ မင်္ဂလမည်သော မြတ်စွာဘုရားသည် ပွင့်တော်မူ၏၊ ထိုမြတ်စွာဘုရားတို့၏ အကြား၌လည်း ကမ္ဘာတို့ကို ဂဏန်း (သင်္ချာ) အားဖြင့် မရေတွက်နိုင်ကုန်။
၅။ မင်္ဂလမြတ်စွာဘုရားသည် လည်းကောင်း၊ သုမနမြတ်စွာဘုရားသည် လည်းကောင်း၊ ရေဝတမြတ်စွာဘုရားသည် လည်းကောင်း၊ သောဘိတမြတ်စွာ ဘုရားသည် လည်းကောင်း စက္ခု (ငါးမျိုး) ရှိတော်မူကုန်သော အလင်းရောင်ကို ပြုတော်မူတတ်ကုန်သော ထိုမြတ်စွာဘုရားတို့သည်လည်း တစ်ခုသော သာရမဏ္ဍကမ္ဘာ၌ ပွင့်တော်မူကြကုန်၏။
၆။ သောဘိတမြတ်စွာဘုရား၏ နောက်အဖို့၌ များသော အခြံအရံရှိသော အနောမဒဿီ မြတ်စွာဘုရားသည် ပွင့်တော်မူ၏၊ ထိုမြတ်စွာဘုရားတို့၏ အကြား၌လည်း ကမ္ဘာတို့ကို ဂဏန်း (သင်္ချာ) အားဖြင့် မရေတွက်နိုင်ကုန်။
ၸႃႇၵႃႇလႅင်၊ ဝၢၼ်ႈ
ဝၢၼ်ႈၸႃႇၵႃႇလႅင် (, Zaakaaleng, ဇာကာလှိုင်) ၼႆႉ ပဵၼ်ဝၢၼ်ႈ ဢၼ်ယၢမ်ႈမီးမႂ်း ၽၢႆႇႁွင်ႇ ဝဵင်းလၢင်းၶိူဝ်း၊ ၸႄႈဝဵင်း လၢင်းၶိူဝ်း၊ ၸႄႈတွၼ်ႈ လၢင်းၶိူဝ်း၊ မိူင်းတႆးသေ ယၢမ်းလဵဝ်တႄႉ ပဵၼ်ဝၢၼ်ႈႁၢမ်းၵႂႃႇယဝ်ႉ။
ၼၢင်းႁူ၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းၵျွၵ်ႉသႄႇ
ဝၢၼ်ႈၼၢၼ်းႁူ  (နန်းဟူရွာ, Nanhu) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇဢူင်းၵျေႃး၊ ၸႄႈဝဵင်းၵျွၵ်ႉသႄႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈပၢင်ႇဢူး၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 190643 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇၸလေႇၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 531 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 477 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 990 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းၵျွၵ်ႉသႄႇ
မိၼ်းလႃႉ၊ ၸႄႈဝဵင်း (ၸႄႈတွၼ်ႈတယႅတ်ႉ)
ၸႄႈဝဵင်းမိၼ်းလႃႉ (မင်းလှမြို့နယ် ; Minla Township) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈၼႂ်း ၸႄႈတွၼ်ႈတယႅတ်ႉ၊ ၸႄႈတိူင်းမၵူၺ်း၊ မိူင်းမျၢၼ်ႇမႃႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ဝဵင်းပၵ်းလုမ်းၸႄႈဝဵင်းၼႆႉ ပဵၼ် ဝဵင်းမိၼ်းလႃႉယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ၸႄႈဝဵင်းၸိူဝ်းမီးၼႂ်း ၸႄႈတိူင်းမၵူၺ်း ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ၸႄႈဝဵင်းၸိူဝ်းမီးၼႂ်း မိူင်းမျၢၼ်ႇမႃႇ ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ၸႄႈဝဵင်းၸိူဝ်းမီးၼႂ်း ၸႄႈတွၼ်ႈတယႅတ်ႉ
တွင်ႉတိတ်ႉ၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းမျိၼ်းၶျၢၼ်ႇ
ဝၢၼ်ႈတွင်ႉတိတ်ႉ  (ဒေါင့်သစ်ရွာ, Dauntthit) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇတွင်ႉတိတ်ႉ၊ ၸႄႈဝဵင်းမျိၼ်းၶျၢၼ်ႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈမျိၼ်းၶျၢၼ်ႇ၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 191365 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇတွင်ႉတိတ်ႉၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 2027 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 2584 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 4611 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
မျၢၼ်ႇဢွင်ႇ၊ ၸႄႈဝဵင်း
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ၸႄႈဝဵင်းၸိူဝ်းမီးၼႂ်း ၸႄႈတွၼ်ႈႁိၼ်းတတႃႉ ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ၸႄႈတိူင်းဢေႇယႃႇဝတီႇ
မႁႃႇယႃႇၼ
ပုတ်ႉထၸဝ်ႈၵိူတ်ႇ မိူဝ်ႈၿီႇၸီႇ 623
မႁႃႇယႃႇၼ ဢၼ်ဝႃႈၼႆႉ ပဵၼ်ၸိုဝ်ႈ ပုတ်ႉထသႃႇသၼႃႇ ပွတ်းႁွင်ႇယဝ်ႉ။ ပုတ်ႉထသႃႇသၼႃႇ ၼႂ်းၵမ်ႇၽႃႇၼႆႉ မီးဝႆႉ သႃႇသၼႃႇ ပွတ်းၸၢၼ်းလႄႈ သႃႇသၼႃႇ ပွတ်းႁွင်ႇၼႆယူႇ၊ သႃႇသၼႃႇ ပွတ်းၸၢၼ်းၼၼ်ႉတႄႉ ပဵၼ်ၸုမ်းထေႇရဝႃႇတသေ သႃႇသၼႃႇ ပွတ်းႁွင်ႇတႄႇ ပဵၼ်ၸုမ်း မႁႃႇယႃႇၼ။ လွင်ႈဢၼ်တႅၵ်ႇၵၼ် ပဵၼ်ၵႂႃႇ ပွတ်းႁွင်ႇ ပွတ်းၸၢၼ်းၼၼ်ႉ တႄႇမႃးမိူဝ်ႈတၢင်ႇသင်ႇၵႃႇယၼႃႇ ပွၵ်ႈၵမ်းသွင်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ဝၢႆးသေ ၽြႃးဢဝ်ပရိၼိပ်ႉပၢၼ်ႇယဝ်ႉ ထႅင်ႈ 4 လိူၼ် ၸဝ်ႈမႁႃႇၵသ်သပ ဢွၼ်ႁူဝ် ဢိင်ပိုင်ႈ ၸဝ်ႈႁေႃၶမ်းဢၸႃႇတသတ်ႈသေ တၢင်ႇသင်ႇၵႃႇယၼႃႇ ပွၵ်ႈၵမ်းမၢႆၼိုင်ႈသေ တေႃႇထိုင် ၼႂ်း 100 ပီၼၼ်ႉ ဢမ်ႇပႆႇမီး ၸုမ်း(ၵိူင်း) ဢၼ်တႅၵ်ႇၵၼ်။ ပေႃးဝႃႈ ပၢၵ်ႇပီတဵမ်မႃး ဢိင်ပိုင်ႈ ၶုၼ်ႁေႃၶမ်း ၵႃႇလႃႇသေႃးၵသေ ၸဝ်ႈမႁႃႇယသ ဢွၼ်ႁူဝ် သင်ႇၶႃႇၸဝ်ႈၶဝ် တၢင်ႇသင်ႇၵႃႇယၼႃႇ ပွၵ်ႈၵမ်းသွင်ယဝ်ႉ။
ၵမ်းၼၼ်ႉ ယွၼ်ႉပိူဝ်ႈ လွင်ႈတိုဝ်းၵမ် ဝိၼႆး ပႅၵ်ႇပိူင်ႈၵၼ်လႄႈ ရႁၢၼ်းလတ်ႉသဝီႇ မိူင်းဝေႇသႃႇလီႇၶဝ် မိုၼ်ႇပႃး ၸင်ႇၵႂႃႇႁဵတ်း သင်ႇၵႃႇယၼႃႇ တီႈမိူင်းၵေႃးသမ်ႇပီႇယဝ်ႉ။ လွင်ႈတၢင်ႇသင်ႇၵႃႇယၼႃႇၼၼ်ႉ ၸုမ်းၸဝ်ႈမႁႃႇယသၶဝ်ၸဝ်ႈတႄႉ ဢဝ်ၸွမ်းၼင်ႇဝိၼႆး ဢၼ်ၸဝ်ႈမႁႃႇၵသ်သပၶဝ် တမ်းဝၢင်းမႃးၼၼ်ႉလႄႈသင်၊ ၽူႈၶဝ်ႈပႃးၼႂ်း ပၢင်တၢင်ႇသင်ႇၵႃႇယၼႃႇၵေႃႈ ဢဝ်ၸဝ်ႈတူၼ်လူင် ဢၼ်သင်ႇၶႃႇၸဝ်ႈၶဝ်လိူၵ်ႈသေ ၶဝ်ႈပႃး တၢင်ႇသင်ႇၵႃႇယၼႃႇၵႂႃႇလႄႈ ၸင်ႇႁိၵ်ႈၸိုဝ်ႈဝႃႈ ၸုမ်းထေႇရဝႃႇတ ၼႆယဝ်ႉ။ ၸုမ်းရႁၢၼ်းဝိတ်ႉၸီႇ ဝေႇသႃႇလီၶဝ်တႄႉ ၶဝ်သမ်ႉဝႃႈ သင်ႇၶႃႇၶဝ်ၸဝ်ႈမီးၼမ်ၼႆလႄႈမီးၼမ်ၼႆလႄႈ ၸင်ႇႁိၵ်ႈၸိုဝ်ႈဝႃႈ "ၸုမ်းမႁႃႇသိင်ၵီႇတိ" ၼႆယဝ်ႉ။ တႄႇဢဝ်ၼၼ်ႉမႃး ၼႂ်းသႃႇသၼႃႇ ပုတ်ႉထၸဝ်ႈ ၸင်ႇတႅၵ်ႇပဵၼ် သွင်ၸုမ်းၵႂႃႇယူႇ။
1022
လိူၼ်ၸၼ်ႇဝႃႇရီႇ
` (1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၾႅပ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မၢတ်ႉၶျ်
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢေႇပရႄႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မေႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျုၼ်ႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျူႇလၢႆႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢေႃးၵၢတ်ႉ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်သႅပ်ႇထႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢွၵ်ႇထူဝ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၼူဝ်ႇဝႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်တီႇသႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:1022
ၵၢၼ်ႇတႃႇ၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းငၸုၼ်ႇ
ဝၢၼ်ႈၵၢၼ်ႇတႃႇ  (ကန်သာရွာ၊ Kanthar) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇယေႇၸိၼ်း ၊ ၸႄႈဝဵင်းငၸုၼ်ႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈမျိၼ်းၶျၢၼ်ႇ၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 192267 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇယေႇၸိၼ်းၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 1416 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 1707 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 3123 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းငၸုၼ်ႇ
ၵုင်းၸၢမ်ၵေႃႇရၶႃး၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းမိူင်းၵုတ်ႈ
ဝၢၼ်ႈၵုင်းၸၢမ်ၵေႃႇရၶႃး  (ဂေါ်ရခါးကုန်းစံရွာ၊ Gawrakharkonesan) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇၶျွင်းၵျီး၊ ၸႄႈဝဵင်းမိူင်းၵုတ်ႈ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈပၢင်ႇဢူး၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 190305 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇၶျွင်းၵျီးၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 1053 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 952 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 2005 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းမိူင်းၵုတ်ႈ
ၶတႅတ်ႉၵူင်း၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းမျိတ်ႉတႃး
ဝၢၼ်ႈၶတႅတ်ႉၵူင်း  (ခတက်ကုန်းရွာ, Khatetkone) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇမျႅင်ႇၵူင်း၊ ၸႄႈဝဵင်းမျိတ်ႉတႃး၊ ၸႄႈတွၼ်ႈၵျွၵ်ႉသႄႇ၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 190936 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇမျႅင်ႇၵူင်းၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 1063 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 1221 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 2284 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းမျိတ်ႉတႃး
သႅပ်ႇထႅမ်ႇပႃႇ 18
လိူၼ်သႅပ်ႇထႅမ်ႇပႃႇ (18) ဝၼ်းၼႆႉ ပေႃးဢဝ် ပၵ်းယဵမ်ႈဝၼ်းၵရီႇၵေႃးရီးယႅၼ်း ဝႃႈ ပဵၼ်ဝၼ်းထူၼ်ႈ (261) (ပေႃးပဵၼ် ပီဝႃႇထၢပ်ႈ ၼႆ ပဵၼ် ဝၼ်းထူၼ်ႈ (262))ဝၼ်းယဝ်ႉ။ တွၼ်ႈတႃႇတေသုတ်းပီၼႆႉ ၵိုတ်းထႅင်ႈယူႇ (104) ဝၼ်း။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၼ်းထိ ပိူင်ထၢၼ်ႈ:သႅပ်ႇထႅမ်ႇပႃႇ
တိၼ်းတဵင်ႇၵၢၼ်ႇ၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းတႃႇၸီႇ
ဝၢၼ်ႈတိၼ်းတဵင်ႇၵၢၼ်ႇ  (တင်းတိန်ကန်ရွာ, Tinteinkan) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇၵၢၼ်ႉၽျူႇ၊ ၸႄႈဝဵင်းတႃႇၸီႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈမဵၵ်ႉထီႇလႃႇ၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 194407 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇၵၢၼ်ႉၽျူႇၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 749 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 863 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 1612 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ဢၢင်ႈဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းတႃႇၸီႇ
ၵျွၵ်ႉၽူး၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းတွင်ႇတႃႇ
ဝၢၼ်ႈၵျွၵ်ႉၽူး   (ကျောက်ဖူးရွာ, Kyaukhpu) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇသီးၵူင်း၊ ၸႄႈဝဵင်းတွင်ႇတႃႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈမျိၼ်းၶျၢၼ်ႇ၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 191568 ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇသီးၵူင်းၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 1543 ၊ ယိင်း 1991 သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 3534 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းတွင်ႇတႃႇ
806
လိူၼ်ၸၼ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၾႅပ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မၢတ်ႉၶျ်
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢေႇပရႄႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မေႇ
(1) ဝၼ်း။
1404
လိူၼ်ၸၼ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
806
လိူၼ်ၵျုၼ်ႇ
(1) ဝၼ်း။
1404
လိူၼ်မၢတ်ႉၶျ်
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢေႇပရႄႇ
(1) ဝၼ်း။
806
လိူၼ်ၵျူႇလၢႆႇ
(1) ဝၼ်း။
1404
လိူၼ်မေႇ
(1) ဝၼ်း။
806
လိူၼ်ဢေႃးၵၢတ်ႉ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်သႅပ်ႇထႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
1404
လိူၼ်ၵျုၼ်ႇ
(1) ဝၼ်း။
806
လိူၼ်ဢွၵ်ႇထူဝ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၼူဝ်ႇဝႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
1404
လိူၼ်ၵျူႇလၢႆႇ
(1) ဝၼ်း။
806
လိူၼ်တီႇသႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:806
1404
လိူၼ်ဢေႃးၵၢတ်ႉ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်သႅပ်ႇထႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢွၵ်ႇထူဝ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၼူဝ်ႇဝႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်တီႇသႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
ၵျီႇၸု (တူၵ်း)၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းယမႄးတိၼ်း
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းယမႄးတိၼ်း
တီးၵူင်း၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းပျေႃႇပွႆႇ
ဝၢၼ်ႈတီးၵူင်း  (သီးကုန်းရွာ၊ Theekone) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇၺွင်ႇၵူင်း (ၸၢၼ်း)၊ ၸႄႈဝဵင်းပျေႃႇပွႆႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈယမႄးတိၼ်း၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 192868 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇၺွင်ႇၵူင်း (ၸၢၼ်း)ၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 3106 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 3578 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 6684 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းပျေႃႇပွႆႇ
338
လိူၼ်ၸၼ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၾႅပ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မၢတ်ႉၶျ်
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢေႇပရႄႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မေႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျုၼ်ႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျူႇလၢႆႇ
(1) ဝၼ်း။
1792
1792
338
လိူၼ်သႅပ်ႇထႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
1792
လိူၼ်ၸၼ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
338
လိူၼ်ဢွၵ်ႇထူဝ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၼူဝ်ႇဝႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
1792
လိူၼ်ၾႅပ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
ပျေႃႇၵူင်း၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းမဵၵ်ႉထီႇလႃႇ
ဝၢၼ်ႈပျေႃႇၵူင်း  (ပျော်ကုန်းရွာ, Pyawkone) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇဢလႄႇ၊ ၸႄႈဝဵင်းမဵၵ်ႉထီႇလႃႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈမဵၵ်ႉထီႇလႃႇ၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 193793 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇဢလႄႇၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 2541 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 3098 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 5639 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းမဵၵ်ႉထီႇလႃႇ
1792
လိူၼ်မၢတ်ႉၶျ်
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢေႇပရႄႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မေႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျုၼ်ႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျူႇလၢႆႇ
(1) ဝၼ်း။
ဢေႃးၵၢတ်ႉ
(1) ဝၼ်း။
သႅပ်ႇထႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
ဢွၵ်ႇထူဝ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
ၼူဝ်ႇဝႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
တီႇသႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:1792
338
လိူၼ်တီႇသႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:338
သႅပ်ႇထႅမ်ႇပႃႇ 19
လိူၼ်သႅပ်ႇထႅမ်ႇပႃႇ (19) ဝၼ်းၼႆႉ ပေႃးဢဝ် ပၵ်းယဵမ်ႈဝၼ်းၵရီႇၵေႃးရီးယႅၼ်း ဝႃႈ ပဵၼ်ဝၼ်းထူၼ်ႈ (262) (ပေႃးပဵၼ် ပီဝႃႇထၢပ်ႈ ၼႆ ပဵၼ် ဝၼ်းထူၼ်ႈ (263))ဝၼ်းယဝ်ႉ။ တွၼ်ႈတႃႇတေသုတ်းပီၼႆႉ ၵိုတ်းထႅင်ႈယူႇ (103) ဝၼ်း။
ႁူၺ်ႈၵႆႇ၊ ဝၢၼ်ႈ
ဝၢၼ်ႈႁူၺ်ႈၵႆႇ (, Wan Hway Keit, ဝမ်ဟွေကဲ့) ၼႆႉ ပဵၼ်ဝၢၼ်ႈ ဢၼ်မီးၼႂ်း ဢိူင်ႇၸၢင်ႈဝၢၼ်ႇ၊ ၸႄႈဝဵင်းမွၵ်ႇမႆႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈ လၢင်းၶိူဝ်း၊ မိူင်းတႆး၊ မိူင်းမျၢၼ်ႇမႃႇၶႃႈဢေႃႈ။
သႅပ်ႇထႅမ်ႇပႃႇ 19
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၼ်းထိ ပိူင်ထၢၼ်ႈ:သႅပ်ႇထႅမ်ႇပႃႇ
လေးတၢႆႇၸိၼ်ႇ၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းမဵၵ်ႉထီႇလႃႇ
ဝၢၼ်ႈလေးတၢႆႇၸိၼ်ႇ  (လေးတိုင်စင်ရွာ, Laytaingsin) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇယေႇၶျူဝ်ႇ၊ ၸႄႈဝဵင်းမဵၵ်ႉထီႇလႃႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈမဵၵ်ႉထီႇလႃႇ၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 193648 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇယေႇၶျူဝ်ႇၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 1211 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 1263 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 2474 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းမဵၵ်ႉထီႇလႃႇ
ဢေႇတီႇ 7
လိူၼ်ၸၼ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၾႅပ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မၢတ်ႉၶျ်
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျုၼ်ႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျူႇလၢႆႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢေႃးၵၢတ်ႉ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်သႅပ်ႇထႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢွၵ်ႇထူဝ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်တီႇသႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:7
1021
1021
လိူၼ်ၸၼ်ႇဝႃႇရီႇ
` (1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၾႅပ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မၢတ်ႉၶျ်
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢေႇပရႄႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မေႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျုၼ်ႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျူႇလၢႆႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢေႃးၵၢတ်ႉ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်သႅပ်ႇထႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢွၵ်ႇထူဝ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်တီႇသႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:1021
ၵုင်းၸၢမ်လိသေႃး၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းမိူင်းၵုတ်ႈ
ဝၢၼ်ႈၵုင်းၸၢမ်လိသေႃး  (လီရှောကုန်းစံရွာ၊ Lishawkonesan) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇၶျွင်းၵျီး၊ ၸႄႈဝဵင်းမိူင်းၵုတ်ႈ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈပၢင်ႇဢူး၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 190304 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇၶျွင်းၵျီးၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 1053 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 952 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 2005 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းမိူင်းၵုတ်ႈ
7
ၶႂ်ႈမၢႆထိုင်ဝႃႈ -
ၵတိတ်ႉၵူင်း၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းမလႅင်ႇ
ဝၢၼ်ႈၵတိတ်ႉၵူင်း  (ကသစ်ကုန်းရွာ, Kathitkone) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇသႄႇတူဝ်ႇ ၊ ၸႄႈဝဵင်းမလႅင်ႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈမဵၵ်ႉထီႇလႃႇ၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 194236 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇသႄႇတူဝ်ႇၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 2360 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 2699 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 5059 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းမလႅင်ႇ
ၵွင်းပၢၼ်းတၢင်ႇ၊ ဝၢၼ်ႈ
ဝၢၼ်ႈၵွင်းပၢၼ်းတၢင်ႇ (, Kaung Paan Taang, ကောင်းပန်းတန်) ၼႆႉ ပဵၼ်ဝၢၼ်ႈ ဢၼ်မီးၼႂ်း ဢိူင်ႇၵိူၼ်ႇတူလူင်၊ ၸႄႈဝဵင်းမွၵ်ႇမႆႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈ လၢင်းၶိူဝ်း၊ မိူင်းတႆး၊ မိူင်းမျၢၼ်ႇမႃႇၶႃႈဢေႃႈ။
မႁႃႇဢွင်ႇမျေႇ၊ ၸႄႈဝဵင်း
ၸႄႈဝဵင်းမႁႃႇဢွင်ႇမျေႇ (မဟာအောင်မြေမြို့နယ်), (Maha Aungmye Township) ၼႆႉ ပဵၼ်ၸႄႈဝဵင်းဢၼ်ၵူၼ်းယူႇသတ်ႉသေ ပဵၼ်ၸႄႈဝဵင်းဢၼ်မီး ၽၢႆႇၸၢၼ်း ၵၢင်ဝဵင်းတႃႈလိူဝ်ႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၽၢႆႇတူၵ်းမၼ်းမီး မႄႈၼမ်ႉၵဵဝ်၊ ၽၢႆႇႁွင်ႇမီး ၸႄႈဝဵင်းၶျၢၼ်းဢေးတႃႇၸၢၼ်ႇ ၸိူဝ်းၼႆႉ လွမ်ႉႁွပ်ႈဝႆႉယူႇ။ ၸၼ်ႉၸွမ်ဝဵင်းလိူဝ်ႇ ၼႆႉၵေႃႈ မီးၼႂ်းၸႄႈဝဵင်းမႁႃႇဢွင်ႇမျေႇၼႆႉယူႇယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ၸႄႈဝဵင်းၸိူဝ်းမီးၼႂ်း မိူင်းမျၢၼ်ႇမႃႇ
ၶမ်းမၢႆ ထမ်မသႃမိ၊ ၸဝ်ႈၶူးလူင်
ၸဝ်ႈၶူးလူင် Prof. Dr. ၶမ်းမၢႆ ထမ်ႇမသႃႇမိ (ဢင်းၵိတ်ႉ: Khammai Dhammasami) ပဵၼ်ၸဝ်ႈၽူႈမီးပၺ်ႇၺႃႇတႆးၸဝ်ႈၼိုင်ႈ၊ မၼ်းၸဝ်ႈၵိူတ်ႇတီႈဝၢၼ်ႈၼွင်ႇပၢင်ႇ ဝဵင်းလၢႆးၶႃႈ၊ ပဵၼ်လုၵ်ႈလုင်းၸၢင်းဢေႃး လႄႈပႃႈၸၢင်းသူၺ်ႇ ပဵၼ်လုၵ်းၸၢႆးၵေႃႉမၢႆ 7၊ ၸိုဝ်ႈမိူဝ်ႈလဵၵ်ႉ ႁွင်ႉဝႃႈ ၸၢႆးၶမ်းမၢႆ မၼ်းၸဝ်ႈလႆႈၼုင်ႈသၢင်ႇမိူဝ်ႈဢႃႇယုလႆႈ 9 ၶူပ်ႇ၊ လႆႈၸိုဝ်ႈဝႃႈ ထမ်ႇမသႃႇမိ ဝၢႆးသေၼုင်ႈပဵၼ်သၢင်ႇယဝ်ႉ လႆႈႁဵၼ်းဢဝ်တၢင်းႁူႉပၺ်ႇၺႃႇတီႈၼႂ်းမိူင်းတႆး ဝၢႆးၼၼ်ႉလႆႈဢွၵ်ႇၶၢဝ်းတၢင်းၵႂႃႇႁဵၼ်းလိၵ်ႈထႅင်ႈတီႈမိူင်းမၢၼ်ႈ မိူဝ်ႈဢႃႇယုမၼ်းၸဝ်ႈယၢင်ႈၶဝ်ႈ 20 ၶူပ်ႇလႆႈၶိုၼ်ႈပဵၼ်ၸၢင်း တီႈၼႂ်းသိမ်ႇ ၵျွင်းဝေႇၸယၼ်ႇတႃႇ၊ ဝဵင်းမေႃႇလမႅင်ႇ၊ မိူင်းမွၼ်း၊ ၸဝ်ႈၸၢင်းၶမ်းမၢႆ ထမ်ႇမသႃႇမိၼႆႉ ပဵၼ်ၸဝ်ႈဢၼ်ပၺ်ႇၺုႇလႅတ်းၽၢႆ မၼ်းၸဝ်ႈလႆႈႁဵၼ်ႉထမ်ႇမႃႇၸရိယယဝ်ႉ ၸႅမ်မိူဝ်ႈတိုၵ်ႉပဵၼ်ၸဝ်ႈသၢင်ႇ၊ မၼ်းၸဝ်ႈမီးတၢင်းၶတ်းၸႂ် မီးၼမ်ႉၸႂ်ၽူႈဢွၼ်ႁူဝ်ၸဵမ်မိူဝ်ႈလဵၵ်ႉ၊ ဝၢႆးၼၼ်ႉ ၸဝ်ႈၶူးလူင်လႆႈသိုပ်ႇၵႂႃႇၶိုၼ်းႁဵၼ်ႈထႅင်ႈတီႈမိူင်း သီႇရိလင်ႇၵႃႇ၊ မိူင်းထႆး၊ ဝၢႆးသေႁဵၼ်းယဝ်ႉ B.A., M.A. ယဝ်ႉ၊ လႆႈဢွၵ်ႇၶၢဝ်းတၢင်းၵႂႃႇပိုၼ်ၽေသႃႇသၼႃႇတီႈမိူင်းဢိင်ႇၵလၼ်ႇ သေဝၢႆးမႃးလႆႈသိုပ်ႇၶိုၼ်ႈ Ph.D တီႈၸၼ်ႉၸွမ်ဢွၵ်းၾွတ်ႇ တေႃႇပေႃးယဝ်ႉသေ လႆႈသိုပ်ႇပိုၼ်ၽေသႃႇသၼႃႇၵႂႃႇထႅင်ႈ တီႈၼႂ်းမိူင်းဢိင်းၵိတ်ႉ လႄႈမိူင်းၼႂ်းၵုၼ်ယူးရူပ်ႉ သေဢမ်ႇၵႃး လႆႈတူင်ႉၼိုင်ၸွႆႈထႅမ်ၼႃႈၵၢၼ်သႃႇသၼႃႇ ၼႂ်းမိူင်းမၢၼ်ႈ မိူင်းထႆး မိူင်းသီႇရိလင်ႇၵႃႇ ဢမ်ႇၶၢတ်ႇ၊ မိူဝ်ႈၸဝ်ႈၶူးလူင် လႆႈပွၵ်ႈမႃးမိူင်းတႆး လႆႈမႃးပိုတ်ႇပၢင်ၵုမ်လိၵ်ႈလူင်ယဝ်ႉႁူၵ်းပွၵ်ႈ ပီ 2013 ထိုင် 2018 လႄႈလႆႈမႃးၵေႃႇသၢင်ႈၸၼ်ႉၸွမ်ပုတ်ႉထမိူင်းတႆး မိူဝ်ႈပီ 2014 ယူႇယဝ်ႉ၊ ၸူဝ်ႈၶၢဝ်းဢၼ်မၼ်းၸဝ်ႈလႆႈပွၵ်ႈမႃးမိူင်းႁုပ်ႈတုမ်မႅၼ်ႇမႃႇ၊ မိူင်းတႆးၼႆႉ မၼ်းၸဝ်ႈလႆႈမႃးႁဵတ်းလွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႈၼိူဝ်ၼႃႈၵၢၼ်သႃႇသၼႃႇ လႄႈလိၵ်ႈလၢႆးတႆး ၼမ်ဝႆႉတႄႉꧦ၊ မိူဝ်ႈပီ 2020 လႆႈမႃးဢွၼ်ႁူဝ်ပိၼ်ႇလႅၵ်ႈလၢႆႈလၵ်းသုတ်ႇမႂ်ႇ ပရိယတ်ႉတိသတ်ႉထမ်ႇမပႃႇလၵႅၼ်ႇၸဝ်ႈ ပဵၼ်ၵဝ်ႈၸၼ်ႉထႅင်ႈ၊ တီႈၼိူဝ်ဢွၼ်ႇလၢႆးၸဝ်ႈၶူးလူင်လႆႈႁေႃးတြႃးၽၢႆႇမၢၼ်ႈၽၢႆႇတႆး ၽၢႆႇထႆး ၽၢႆႇဢင်းၵိတ်ႉ သိုပ်ႇပိုၼ်ၽေသႃႇသၼႃႇၵႂႃႇ ဢမ်ႇၵိုတ်းဢမ်ႇလိုဝ်ႈ တေႃႇထိုင်ယၢမ်းလဵဝ်ၶႃႈယဝ်ႉ။
ၸႃႇတိလႄႈပေႃႈမႄႈပီႈၼွင်ႉ
ၸဝ်ႈၶူးလူင် Prof. Dr. ၶမ်းမၢႆ ထမ်ႇမသႃႇမိၼႆႉ ပဵၼ်လုၵ်ႈၵႅဝ်ႈလၢင်းလီ လုင်းၸၢင်းၶမ်းဢေႃး၊ ပႃးၸၢင်းသူၺ်ႇသေ ၵိူတ်ႇႁၼ်ၼႃႈမႃး မိူဝ်ႈပီၶရဵတ်ႉ 1964 ၼီႈ၊ လိူၼ် 11 ၵလႃး ဝၼ်းထိ 22၊ တီႈဝၢၼ်ႈၼွင်ပၢင်ႇ၊ တူင်ႇဝဵင်းလၢႆးၶႃႈၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ မီးပီႈၼွင်ႉႁူမ်ႈတွင်ႉၵၼ် 10 ၵေႃႉ၊ (1) ၸၢႆးၶတ်ႉတိယ၊ (2) ၸၢႆးၵၼ်ႇၼ၊ (3) ပႃႈၼၢင်းမျႃႉ (4) ၸၢႆးသႃႇထုၼ်း (သေႃးၽၼ)၊ (5) ၸၢႆးထုၼ်းလူႇ (ၼၼ်တထၸ)၊ (6) ၸၢႆးဢုတ်ႉ (မိၼ်တၵ)၊ (7) ၸၢႆးၶမ်းမၢႆ (ၸဝ်ႈၶူးလူင် ထမ်မသႃမိ)၊ (8) ၼၢင်းယဵၼ်ႇၼူႉ၊ (9) ၼၢင်းၶိၼ်ႇၼူႉ (B.A)၊ (10) ၼၢင်းၶမ်းၼူၼ်း (B.Sc) ၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။
ၶိုၼ်ႈပဵၼ်ၸဝ်ႈသၢင်ႇ၊ ၸဝ်ႈၸၢင်း
ပီၶရဵတ်ႉ 1970 ၼီႈ၊ မိူဝ်ႈဢႃႇယုၸဝ်ႈၶူးလူင် လႆႈ ႖ ၶူပ်ႇ၊ ပေႃႈမႄႈသွင်ၸဝ်ႈႁူမ်ႈၶဝ်ႈပီႈၼၢင်း ၼၢင်းမျႃႉ ႁဵတ်းပဵၼ်တၵႃႇပတ်ႉၸေးသီႇပိူင်သေ ၶိုၼ်ႈပဵၼ်ၸဝ်ႈသၢင်ႇ တမ်ႈတီႈၸဝ်ႈသြႃႇလူင် ၽတ်ႉတၼ်တ ၵေသရ (ၵမ်မတ်ႉထႃၼႃၸရိယ မႁႃႇၸီႇ) ဝတ်ႉသီႇရိမင်ႇၵလႃႇ ၵျွင်းၵုတ်ႇ၊ ဝဵင်းလႃးၶႃႈၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၸိုဝ်ႈၸဝ်ႈသၢင်ႇႁွင်ႉဝႃႈ 'ထမ်ႇမသႃႇမိ' ၼႆယဝ်ႉ။ ဢၼ်လုမ်းလႃး ၸဝ်ႈသၢင်ႇထမ်ႇမသႃႇမိ ၽွင်းၼၼ်ႉၸိုင် ပဵၼ်မႄႈၶၢဝ်ႁိူင်းၸၢမ်ႇ ၵေႃႉပဵၼ်မႄႈၼၢႆးၸဝ်ႈၶူးလူင် ၼုင်ႈမႄႈၶၢဝ်ႈတီႈၵျွင်းဢုတ်ႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ပီၶရဵတ်ႉ 1985 ၼီႈ၊ ပီၵေႃးၸႃႇ 1347 ၼီႈ၊ လိူၼ် 6 မႂ်ႇ 3 ၶမ်ႈ၊ ဝၼ်းၸၼ် ၽွင်းဢႃႇယုၸဝ်ႈၶူးလူင်လႆႈ 19 ပီ ပၢႆ 5 လိူၼ်ၼၼ်ႉ ႁပ်ႉဢဝ်ပတ်ႉၸေးသီႇပိူင် မႄႈပႃႈယီႇ လုၵ်ႈလၢင်းတင်းႁိူၼ်း၊ ဝဵင်းမေႃႇလမႅင်ႇ၊ မိူင်းမွၼ်းသေ၊ သြႃႇၸဝ်ႈလူင် ၽတ်ႉတၼ်တ ၼႃၵသေၼႃၽိဝမ်သ (ဢၽိထသမႁႃရတ်ႉထၵုရု)၊ ဝတ်ႉတွင်ႇလေးလူင်း၊ ဝဵင်းမေႃႇလမႅင်ႇ၊ မိူင်းမွၼ်း ႁဵတ်းပဵၼ်သြႃႇဢုပတ်ႉသၢႆးသေ လႆႈၶိုၼ်ႈပဵၼ်ၸဝ်ႈၸၢင်း တီႈၼႂ်းသိမ်ႇ ၵျွင်းဝေႇၸယၼ်ႇတႃႇ၊ ဝဵင်းမေႃႇလမႅင်ႇ၊ မိူင်းမွၼ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ဝၢႆးၼၼ်ႉ လႆႈႁပ်ႉဢဝ်ပတ်ႉၸေးသီႇပိူင် တီႈတၵႃႇသတ်ႉထႃး (1) ဢူးဢွင်ႇမျၢတ်ႈ ပႃႈၼၢင်းတၢၼ်းၸိင်ႇ ၶဝ်တၢင်းႁိူၼ်း၊ ဝဵင်းပၢင်လူင်၊ (2) ဢူးၸိင်ႇတိၼ်ႉ တေႃႇတဵင်းတိၼ်ႇ (လႅၼ်းယႃႈသူၺ်ႇၵျႃးပႅၼ်ႇ) ၶဝ်တၢင်းႁိူၼ်း၊ ဝဵင်းတူၼ်ႈတီး၊ (3) ပႃႈဢေးၵျီႇ (လုၵ်ႈယိင်းလုင်းတူဝ်းလူင်ႇ၊ သတ်ႉထႃးငဝ်ႈၵျွင်းတွင်ႇပွၵ်ႉ၊ ဝဵင်းမေႃႇလမႅင်ႇ)၊ မေႃသွၼ်လူင် ပႃႈၶိၼ်ႇတၢၼ်ႉ ၶဝ်တၢင်းဝိူၼ်း၊ ဝဵင်းမေႃႇလမႅင်ႇ၊ (4) တၵႃႇသတ်ႉထႃး တူင်ႇဝဵင်းလၢႆးၶႃႈ၊ (5) ၸၢႆးၸၢမ်ႇပုၼ်ႉ ၼၢင်းမေတဵင်းၵျီႇ၊ လၢၼ်ႉၶမ်းလီ ၶဝ်တင်းႁိူၼ်း၊ မိူင်းၼေႇပျီႇတေႃႇၸိူဝ်းၼႆႉသေ လႆႈထၢပ်ႈၵၢမ်ႇယေႃးမုၼ်ထႅင်ႈယူႇယဝ်ႉ။
တီႈႁဵၼ်းတၢင်းမေႃ
(1) သြႃႇၸဝ်ႈလူင် ၵေႇသရ၊ ၵျွင်းဢုတ်ႇ၊ ဝဵင်းလၢႆးၶႃႈ (2) ဝတ်ႉပိၵၢတ်ႈ၊ ဝဵင်းပၢင်လူင် (3) ဝတ်ႉပိတၵၢတ်ႈ၊ ၸဝ်ႈသြႃႇလူင်ဝိလႃႇသ(ၸဝ်ႈသြႃႇဝၢၼ်ႈႁႆး) (4) ၸဝ်ႈသြႃႇလူင် ဝိမလႃႇၽိဝမ်ႇသ (ဢၽိထၸမႁႃရတ်ႉထၵုရု)၊ ၵျွင်းၵၢၼ်ႇၵျီး၊ ဝဵင်းယွင်ႁူၺ်ႈ (5) ၸဝ်ႈသြႃႇလူင် ပၺ်ၺႃၸေႃးတ၊ ၸဝ်ႈသြႃႇလူင် သမ်ႇဝရ၊ ၵျွင်းသႃသၼမၼ်ႇတႅင်ႇ၊ ဝဵင်းပႃႇၵိူဝ် (6) ၵျွင်းၸီႇသိၼ်ႇ၊ တိူၵ်ႈမႁႃႇဝိသုတ်ႉထႃရူင်ႇ၊ ဝဵင်းမၢၼ်းတလေး (7) ဝတ်ႉဝဵင်းဢိၼ်း၊ မိူင်းထႆး (8) ၸၼ်ႉၸွမ်ပုတ်ႉထလႄႈပႃႇလိ၊ ၸၼ်ႉၸွမ်ၵေလၼီႇယ၊ ဝဵင်းၵူဝ်ႇလမ်ႇပူဝ်ႇ၊ မိူင်းသီႇရိလင်းၵႃ ၸၼ်ႉၸွမ်ဢွၵ်ႉသ်ၾွတ်ႉ ၸိုဝ်ႈသဵင်လိုဝ်းလင်လီထိသုတ်းၼႂ်းလူၵ်ႈ၊ မိူင်းဢင်းၵိတ်ႈ ၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။
ၸုမ်ႈၶႅပ်းၶူးဢၼ်ႁပ်ႉလႆႈ
(1) ပီၶရဵတ်ႉ 1985 ၼီႈ၊ သႃသၼꩪꩡထမ်မႃၸရိယ၊ လူင်ပွင်ၸိုင်ႈ (မိူဝ်ႈတိုၵ်ႉပဵၼ်ၸဝ်ႈသၢင်ႇ) (2) ပီၶရဵတ်ႉ 1985 ၼီႈ၊ သတ်ႉထမ်မေႃးတယထမ်ႇမႃႇၸရိယ၊ တိူၵ်ႈသွၼ်လိၵ်ႈသႃႇသၼမၼ်ႇတႅင်ႇ၊ ဝဵင်းပႃႇၵိူဝ် (3) ပီၶရဵတ်ႉ 1986 ၼီႈ၊ ပရိတ်ယတ်ႉတိသတ်ႉထမ်ႇမပႃႇလထမ်မႃႇၸရိယ၊ ငဝ်ႈငုၼ်းမုၵ်ႉၸုမ်းလူင် သင်ႇၶႃႇၸိုင်ႈတႆး၊ ဝဵင်းပၢင်လူင် (4) ပီၶရဵတ်ႉ 1992 ၼီႈ၊ M.A, Buddhism, Buddhist and Pali University, Colombo, Sri Lanka (5) ပီၶရဵတ်ႉ 1993 ၼီႈ၊ M.A, Buddhism, Postgraduate Institute of Pali and Buddhist University of Kelaniya, Colombo, Sri Lanka (6) ပီၶရဵတ်ႉ 1996 ၼီႈ၊ D.Phil, Research Degree, Postgraduate Institute of Pali and Buddhist Studies, University of Oxford, England (Idealism and Pragmatism; a Study of Monastic Education in Myanmar and Thailand from the 17th Century to the Present - ၶူၼ်ႉၶႂႃႉလွင်ႈၵၢၼ်ႁဵၼ်းသင်ၶ မိူင်းမၢၼ်ႈလႄႈ မိူင်းထႆး ၼႂ်းၶၢဝ်းတၢင်း 17 ႁူဝ်ပၢၵ်ႇပီ တေႃႇထိုင်ယၢမ်းလဵဝ်။
ၸုမ်ႈၶူးၵုင်ႇမုၼ်ဢၼ်ႁပ်ႉလႆႈ
(1) ပီၶရဵတ်ႉ 2009 ၼီႈ၊ မႁႃႇသတ်ႉထမ်မၸေႃးတိၵထၸ၊ လူင်ပွင်ၸိုင်ႈ (2) ပီၶရဵတ်ႉ 2010 ၼီႈ၊ ၸုမ်ႈတွၵ်ႉတိူဝ်ႇ Honorary Doctorate Degree ၸၼ်ႉၸွမ်မႁႃၶျူးလႃးလူင်းၵွၼ်း၊ မိူင်းထႆး (3) ပီၶရဵတ်ႉ 2012 ၼီႈ၊ ဢၵ်ႉၵမႁႃသတ်ႉထမ်မၸေႃးတိၵထၸ၊ လူင်ပွင်ၸိုင်ႈ
ၼမ်ႉၵတ်ႉၽႃႇသႃႇၵႂၢမ်းလၢတ်ႈ
ၸဝ်ႈၶူးလူင်ႁဝ်းၼႆႉ မီးၼမ်ႉၵတ်ႉလူင်ႉလႅၼ်ႇ လၢတ်ႈလႆႈၵႂၢမ်းလၢႆၾႃႇသႃႇ - (1)ၵႂၢမ်းမၢၼ်ႈ (2) ၵႂၢမ်းထႆး (3) ၵႂၢမ်းဢင်းၵိတ်ႉ (4) ၵႂၢမ်းပႃႇလိ (5) ၵႂၢမ်းလၢဝ်း (6) ၵႂၢမ်းသိင်ႇႁလ (သီႇႁူဝ်ႇ) ၸိူဝ်းၼၼ်ႉယူႇယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်လိၵ်ႈၵၢၼ်ႁဵၼ်းဢၼ်တႅမ်ႈဢွၵ်ႇ
(1) ပီၶရဵတ်ႉ 2003 -2004 ၼီႈ လႆႈတႅမ်ႈမူႇလိၵ်ႈ "ၸွင်ႇၸၢဝ်းပုတ်ႉထ ၸၢင်ႈပဵၼ်သထေးလႆႈ - Can a Buddhist be a Wealth man?", Journal of SHAP working Party on World Religions in Education, England (2) ပီၶရဵတ်ႉ 2007 ၼီႈ၊ Idealism and Pragmatism: A dilemma in the current Monastic Education Systems of Burma and Thailand in Buddhism, Power and Political order/ ed. Ian Harris. London.
ပပ်ႉလိၵ်ႈဢၼ်တႅမ်ႈပိုၼ်ဢွၵ်ႇ
(1) ပီၶရဵတ်ႉ 1999 ၼီႈ၊ The Dhamma Made Easy, Penang, Malaysia (2) ပီၶရဵတ်ႉ 2000 ၼီႈ၊ Mindfulness Meditation Made Easy, Penang, Malaysia (3) ပီၶရဵတ်ႉ 2000 ၼီႈ၊ Different Aspects of Mindfulness, Penang, Malaysia (4) ပီၶရဵတ်ႉ 2009 ၼီႈ၊ The Lord Buddha Our Supreme Teacher, Bangkok, Thailand (5) ပီၶရဵတ်ႉ 2013 ၼီႈ၊ Blessings - DIY, Yangon, Myanmar.
ပပ်ႉလိၵ်ႈၽၢႆႇတႆးဢၼ်ပိုၼ်ဢွၵ်ႇ
(1) ပီၶရဵတ်ႉ 1983 ၼီႈ၊ ပပ်ႉဝွၵ်း ႔ ပပ်ႉ (2) ပီၶရဵတ်ႉ 1987 ၼီႈ၊ ထိုင်ယၢမ်းလဵဝ် လႆႈတႅမ်ႈမူႇလိၵ်ႈ ၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈထမ်ႇမလႄႈ ပိုၼ်းၽၢႆႇတႆး၊ ၽၢႆႇမၢၼ်ႈ၊ ၽၢႆႇဢင်းၵိတ်ႉ ၼႂ်းၶၢဝ်းတၢင်း 28 ပီၼႆႉ မွၵ်ႈသၢမ်လိူၼ် တႅမ်ႈလႆႈၼိုင်ႈႁူဝ် (တေမီးႁူဝ်ၶေႃႈမူႇလိၵ်ႈ ႑႐႐ ပၢႆပၢႆ) (3) ပီၶရဵတ်ႉ 1994 ၼီႈ၊ တၢင်းႁၼ်ထိုင် ၸဝ်ႈထမ်ႇမ။
ၼႃႈၵၢၼ်သႃႇသၼႃႇ
ၸဝ်ႈၶူးလူင် လႆႈႁဵတ်းသၢင်ႈ ၼႃႈၵၢၼ်သႃႇသၼႃႇ ၸဵမ်ၼႂ်းမိူင်း၊ ၼွၵ်ႈမိူင်းတင်းၼမ်ယူႇယဝ်ႉ၊ ပူင်သွၼ်ပႃႇလိ၊ ႁေႃးတြႃး၊ ၼႄတြႃး၊ တႅမ်ႈလိၵ်ႈသေဢမ်ႇၵႃး ဢွၼ်ႁူဝ်ႁဵတ်းသၢင်ႈပၢင်ၵုမ် တႃႇလိၵ်ႈလၢႆး၊ ၽႃႇသႃႇ၊ သႃႇသၼႃႇ ၸိူဝ်ႉၸၢတ်ႈယူႇယဝ်ႉ။
ပၢင်ၵုမ်လိၵ်ႈလူင်
ဢၼ်ၽႂ်ဢမ်ႇဝူၼ်ႉလႆႈသေ ဢၼ်ၸဝ်ႈၶူးလူင် လႆႈဢွၼ်ႁူဝ်ၼမ်းၼႃႈႁဵတ်းသၢင်ႈၵႂႃႇ ပုၼ်ႈတႃႇၸၢဝ်းၶိူဝ်းပီႈၼွင်ႉတႆး တေသိုပ်ႇမၼ်ႈၵိုမ်းၵႂႃႇ ဝၼ်းတႃမိူဝ်းၼႃႈၼၼ်ႉၸိုင် ပဵၼ်ဢၼ်ႁဵတ်းသၢင်ႈ "ပၢင်ၵုမ်ၶွၼ်ႇၾရႅၼ်ႉလိၵ်ႈလူင်" ၼႆၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၽိတ်ႈမွၵ်ႇဢဝ် ၸဝ်ႈၸရေးႁဝ်းၶဝ် ၸိူဝ်းမေႃတႅမ်ႈလင်ႇၵႃႇလိၵ်ႈလူင်၊ ၸိူဝ်းမေႃႁေႃးလိၵ်ႈလင်ႇၵႃႇလူင်၊ ၸိူဝ်းမေႃထွမ်ႇလိၵ်ႈလင်ႇၵႃႇလူင်၊ ၸိူဝ်းၶဝ်ႈၸႂ်လိၵ်ႈလင်ႇၵႃႇလူင်ႇ၊ ၸိူဝ်းၶႂ်ႈလဵပ်ႈႁဵၼ်းလိၵ်ႈလင်ႇၵႃႇလူင် ၸၵႂႃႇၸၵႂႃႇၸိူဝ်းၼၼ်ႉသေ လႆႈႁဵတ်းပၼ်ပၢင်ၵုမ်လိၵ်ႈလူင်မီးမႃး (႔) ပွၵ်ႈယဝ်ႉ။
ပၢင်ၵုမ်လိၵ်ႈပႃႇလိ
ဢၼ်လၢၵ်ႇလၢႆးၵေႃႈဝႃႈ၊ ဢၼ်လီသိမ်းပႅင်းဝႆႉလီလီၵေႃႈဝႃႈ၊ ဢၼ်ၽႂ်ဢမ်ႇထၢင်ႇတေပဵၼ်လႆႈသေလႄႈ ပဵၼ်မႃးၼၼ်ႉ ပဵၼ်ပၢင်ၵုမ်ၶွၼ်ႇၾရႅၼ်ႉ လိၵ်ႈပႃႇလိ ဢၼ်ႁဵတ်းသၢင်ႈၵႂႃႇတီႈ ဝတ်ႉဝေႇလုဝၼ်ႇ၊ ဝဵင်းတူၼ်ႈတီး၊ ၼႂ်းပီၶရဵတ်ႉ 2015 ၼီႈ၊ လိူၼ်တီႇသႅမ်ႇပႃႇ၊ ဝၼ်းထိ 17 - 19.12.2015 ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ပေႃးမႃးထတ်းတူၺ်း ဢၼ်ၸၢင်ႈပဵၼ်လႆႈယၢပ်ႇၼၼ်ႉၸိုင် ပီႈၼွင်ႉတႆးဢၼ်ဝႃႈၼႆႉ မီးမိူင်းယူႇသေတႃႉၵေႃႈ ဢမ်ႇပႆႇမီးသုၼ်ႇဢုပ်ႉပိူင်ႇၽွင်းငမ်းႁင်းၵူၺ်း၊ မီးလိၵ်ႈမီးၵႂႃမ်းသေတႃႉၵေႃႈ ဢမ်ႇမီးသုၼ်ႇတဵမ်လႆႈၸႂ်ႉတိုဝ်းၼႂ်းလုမ်း၊ ၸၵႂႃႇၸၵႂႃႇ ယူႇၼႂ်းၵႄႈယၢပ်ႇၽိုတ်ႇ လၢႆၸိူဝ်ႉလၢႆပိူင်သေလႄႈ ၸဝ်ႈၶူးလူင်ႁဝ်း သမ်ႉဢဝ်ဝၼ်းၵိူတ်ႇ 50 ပီတဵမ်၊ ပီၵွၼ်းၶမ်း ႁဵတ်းပဵၼ်လွင်ႈတၢင်းသေလႄႈ ဢဝ်ပႃးတင်းလိၵ်ႈထမ်းပိတၵၢတ်ႈ၊ ဢမ်ႇၼၼ် လိၵ်ႈပႃႇလိ ဢၼ်ၵူၼ်းတင်းလူၵ်ႈၸႂ်ႉတိုဝ်းယူႇၼႆႉ မႃးႁဵတ်းလႆႈပၢင်ၵုမ်လူင် ၼႂ်းမိူင်းတႆးၼႆႉ၊ ၵႃႈၶၼ်ဢၼ်ၼႆႉၸိုင် ၸူဝ်ပၢၼ်ၵူၼ်းႁဝ်း သုတ်းသဵင်ႈၵႂႃႇလႆႈသေတႃႉ ၵႃႈၶၼ်ၸိူင်ႉၼင်ႇၼႆၼႆႉ ဢမ်ႇမီးတီႈမေႃသုတ်းသဵင်ႈလႆႈယဝ်ႉ။
တၢင်းႁၼ်ထိုင်
မွၵ်ႇၵွၼ်ၼႆ့ ပေႃးႁဝ်းပႂ်ႉဢဝ် ဢၼ်မွၵ်ႇမႃးၼႂ်းထိူၼ်ႇႁင်းၵူၺ်းမၼ်းၸိုင် မၼ်းၵႆမိုဝ်းႁဝ်းဢိူဝ်ႈ။ သင်ၶႂ်ႈႁႂ်ႈၸမ်မိုဝ်းႁဝ်းၸိုင် တေလႆႈၽုၵ်ႇဢဝ် ၼႂ်းသူၼ်ႁဝ်းယဝ်ႉ။ ၵူၼ်းၵတ်ႉၶႅၼ်ၵေႃႈ တေႃႈၼင်ႇၼၼ်ယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ပိုၼ်းသုၼ်ႇတူဝ်
လႄႉၸႃး၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းၵျွၵ်ႉသႄႇ
ဝၢၼ်ႈလႄႉၸႃး  (လှဲ့စားရွာ, Hleitsar) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇဢူင်းၵျေႃး၊ ၸႄႈဝဵင်းၵျွၵ်ႉသႄႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈပၢင်ႇဢူး၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 190640 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇၸလေႇၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 531 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 477 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 990 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းၵျွၵ်ႉသႄႇ
337
လိူၼ်ၾႅပ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မၢတ်ႉၶျ်
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢေႇပရႄႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မေႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျုၼ်ႇ
(1) ဝၼ်း။