လုင်းတၢင်းၵႄး
ႁဵတ်းၵၢၼ်လိၵ်ႈလၢႆး
လုင်းတၢင်းၵႄးၼႆႉ ယွၼ်ႉပိူဝ်ႈ ႁၼ်ထိုင်ဝႃႈ လိၵ်ႈလၢႆးၼႆႉ ပဵၼ်သၢႆၸႂ်ၸိူဝ်ႉၶိူဝ်းၼႆလႄႈ ၸင်ႇတမ်း ၸႂ်တမ်းၶေႃးသေ ပေႃႉဢွၵ်ႇပပ်ႉလိၵ်ႈပပ်ႉၼိုင်ႈယဝ်ႉ ပပ်ႉၼိုင်ႈ ၶၢႆပေႃးၸွတ်ႇၵႂႃႇ ၵူႈဝၢၼ်ႈၵူႈမိူင်းယဝ်ႉ။ ၼင်ႇႁိုဝ်လိၵ်ႈတႆးတေၽႄႈၼၼ်ႉ တူဝ်ၸဝ်ႈၵဝ်ႇၵေႃႉလႆႈၵႂႃႇႁႃၶၢႆၸွမ်းၵၢတ်ႇ ၸွမ်းပွႆးသေ ဢမ်ႇၵႃး မၢင် ပွၵ်ႈ ၼင်ႇႁိုဝ်ပိူၼ်ႈတေၶဝ်ႈၸႂ်သေသိုဝ်ႉၼၼ်ႉ ပႃးၸႂ်ပႃးၶေႃး လူၼေႁေႃးၼႄ လိၵ်ႈဝွၵ်း ၵႂၢမ်းဝွၵ်းၸိူဝ်း ၼႆႉသေ ၶၢႆပပ်ႉလိၵ်ႈ ၽိုၼ်လိၵ်ႈယဝ်ႉ။ ႁဵၼ်းၼၼ် ၶဝ်ႈဝဵင်းၼိုင်ႈ ဢွၵ်ႇၵၢတ်ႇၼိုင်ႈ ၽွင်းမိူဝ်ႈထိုင်မႃး ပၢင်လူင် မိူဝ်ႈ 1957 ၼၼ်ႉ ၸင်ႇမႃးႁူပ်ႉၺႃး လုင်းၶုၼ်ပၢၼ်းလ (ၵမ်ႉၶုၼ်လူင် ၽၢႆႇပၺ်ႇၺႃႇမိူင်းတႆး)သေ လုင်းၶုၼ်ပၢၼ်းလ ၸင်ႇ လၢတ်ႈၼႄ တႃႇတႅမ်ႈပပ်ႉၸၼ်ႉသွၼ် ၼႂ်းႁူင်းႁဵၼ်း မိူင်းတႆး ပတ်းပိုၼ်ႉၼၼ်ႉ လွင်ႈဝႃႈ ၵူၼ်းလူင်ၼႂ်းမိူင်းတႆး လိူၵ်ႈပႃးလုင်းတၢင်းၵႄးၵေႃႉၼိုင်ႈၼႆယဝ်ႉ။ လုင်းတၢင်းၵႄးၵေႃႈ တိုၼ်းပဵၼ်ၵူၼ်းပႃးဝႃႇသၼႃႇ လိၵ်ႈလၢႆးၵေႃႉၼိုင်ႈလႄႈ ၸင်ႇဢမ်ႇထဵင်သင်၊ ထိုင်ၼင်ႇ မိူဝ်ႈၽုၵ်ႈမႃး ႁႅၼ်းၶူဝ်းသေ ၸွမ်းၵႃးလုင်းၶုၼ်ပၢၼ်းလ မိူဝ်းႁၢပ်ႇဢဝ်ၼႃႈၵၢၼ်လိၵ်ႈလၢႆး တီႈဝဵင်းတူၼ်ႈတီး ၵမ်းလဵဝ်ယဝ်ႉ။ တႃႇတေတႅမ်ႈပဵၼ်ပပ်ႉၼၼ်ႉ (1) လုင်းၶျုင်ႇ မိူင်းၵိုင် (2) လုင်းသွႆႈၵျွၵ်ႉမႄး (3) လုင်းသုၸိင်ႇၼ လၢင်းၶိူဝ်း (4) လုင်းတၢင်းၵႄး ၼမ်ႉၶမ်း ၸိူဝ်းၶဝ်သီႇၵေႃႉၼႆႉ တႄႇၶဝ်ႈၵၢၼ် မိူဝ်ႈ (21.11.1958) ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ဢွၼ်ၵၼ်ၶႆႈၸႂ်လိုၵ်ႉလိုၵ်ႉ ဝူၼ်ႉႁႂ်ႈၶိုၵ်ႉၶိုၵ်ႉသေ တႅမ်ႈဢွၵ်ႇမႃး ပပ်ႉႁဵၼ်းလိၵ်ႈတႆးၼင်ႇၼၼ်သေ ပေႃးထိုင် ဝၼ်းသဝ်မႃး ၶိုၼ်းဢွၼ်ၵၼ်မႃးႁူမ်ႈၵၼ် ထတ်းယူႇယဝ်ႉ။ ၸိူဝ်းမႃးထတ်းလိၵ်ႈတႄႉ (1) ၸဝ်ႈသၢႆမိူင်း (ၶုၼ်လူင်ၽၢႆႇပၺ်ႇၺႃႇ မိူင်းတႆး) (2) လုင်းၶုၼ်ပၢၼ်းလ (3) လုင်းပၺၢၼ်ႇ (ၶုၼ်လူင်ၽၢႆႇမေႃယႃ မိူင်းတႆး) (4) ၸဝ်ႈၶုၼ်ၶမ်းလႅင် (သြႃႇလူင်ႁူင်းသွၼ် ပဵၼ်ၶူးမေႃမိူင်းတႆး) (5) ၸဝ်ႈၶုၼ်သၢမ် (ၶုၼ်ဢုပ်ႉၽၢႆႇယဵၼ်ႇငႄႈ) (6) သြႃႇပၵျေႃႇ (သြႃႇမေႃသွၼ်ပဵၼ်ၶူးမေႃ) ႁူမ်ႈလူၺ်ႈ ၸုမ်းလုင်းတၢင်းၵႄးၶဝ် သီႇၵေႃႉသေ ၸိူဝ်းၶဝ် သိပ်းၵေႃႉၼႆႉ ႁူမ်ႈၵၼ်ထတ်းလိၵ်ႈယဝ်ႉ။ ၼႂ်းၶၢဝ်းတၢင်းႁႃႈပီယွမ်းယွမ်း တႅမ်ႈတႅမ်ႈထတ်းထတ်း ဢိတ်ႇဢွၵ်ႇမႃးလႆႈ ပပ်ႉၸၼ်ႉငဝ်ႈတေႃႇၸၼ်ႉႁႃႈ၊ တင်းသဵင်ႈ ႁူၵ်းပပ်ႉသေ ၸၼ်ႉငဝ်ႈလႆႈပေႃႉသွင်ပွၵ်ႈ၊ ယေႈပွၵ်ႈ ယေႈသႅၼ်၊ ၸိူဝ်းၼၼ်ႉၵေႃႈ လႆႈပေႃႉယေႈပွၵ်ႈ၊ ယေႈပွၵ်ႈယေႈသႅၼ်ၼင်ႇၵဝ်ႇ။ ဢဵၼ်းဢၢၼ်းၶဝ် တေဢၢၼ်းႁဵတ်းတေႃႇပေႃးထိုင်ၸၼ်ႉသိပ်း၊ ႁႂ်ႈပေႃးလႆႈတိုဝ်းယိပ်းၼႂ်းႁူင်းႁဵၼ်း မိူင်းတႆးၵူႈတီႈၼႆယူႇ။ ၵူၺ်းၵႃႈ ထိုင်မႃး 1962 မႅၼ်ႈ မိူဝ်ႈၼမ်ႉၽိုၼ်ႉလိၼ်ဝၢႆႇ၊ ၽၢႆႇသိုၵ်းမၢၼ်ႈ မႆးသိမ်းမိူင်းလႄႈ ဢူးထုၼ်းဢေး၊ ဢူးၵျေႃႇၸေႃး (သီႇပေႃႉ) ၶႃသွင်ၵေႃႉ ပဵၼ်ၸုမ်းၵႂၢႆးလႅင် ၸႂ်ၶႅင်ၵႂၢမ်းႁတ်း သၢၼ်ၶတ်းၸဝ်ႈၽတႃႇသေႇသေ ၵမ်းၼႆႉထိူၵ်ႈလႆႈသရေႇသေ ဝႅၼ်ၶိုၼ်ႈမႃးပဵၼ်ၶုၼ် ႁူဝ်ၼႃႈမိူင်းတႆးယဝ်ႉ။ ထိုင်ပီ 1964 ႁူဝ်ၼႃႈသွင်ၵေႃႉ သမ်ႉဝႃႈ လိၵ်ႈတႆးၼႆႉ ပဵၼ်ႁွႆးမိုဝ်းၸဝ်ႈၽ ႁဝ်းလူဝ်ႇယႃႉပႅတ်ႈၼႆလႄႈယႃႉပႅတ်ႈထႃႇၼ လုမ်းတႅမ်ႈလိၵ်ႈတႆးႁဝ်းသဵင်ႈသဵင်ႈသေ ပပ်ႉၸိူဝ်းၵိုတ်းၼၼ်ႉၵေႃႈ ပွႆႇပဵၼ်ၶီႈပူၵ်ႇ သၢၵ်ႈၼူပႅတ်ႈယဝ်ႉ။ လုင်းၵျေႃႇၸေႃးၵေႃႈ ၶႂ်ႈႁႂ်ႈလိၵ်ႈဢၼ် မၼ်းႁဵတ်းဢွၵ်ႇၼၼ်ႉ ၽႄႈတိူၼ်းလႄႈ ၸင်ႇဢဝ်ပႃႇဝႃႇ လွင်ႈမၼ်းပဵၼ်ၶုၼ်ပၢႆးပႆႇၺႃႇသေ ဝတ်ႉယူႇၵူၺ်းမၼ်း လွၵ်းၼိုင်ႈယဝ်ႉ။ ႁဵတ်းၼၼ်သေ ၼႃႈၵၢၼ် တႃႇမၵ်းမၼ်ႈလိၵ်ႈလၢႆးတႆးၼၼ်ႉ ပဵၼ်ဝႆႉ လၢႆးၵဝ်ႇ၊ လၢႆးမႂ်ႇ၊ လၢႆးလုၵ်ႈႁဵၼ်းၸၼ်ႉၸွမ်၊ လၢႆးလုင်းၵျေႃႇၸေႃးၼႆသေ ၵၸၢၵ်ႇၵၸၢႆ သူပ်းၼမ်ၵႂၢမ်းလၢႆၵၼ်မႃးယူႇ။ လုင်းတၢင်းၵႄးတႄႉ ဢမ်ႇမီးၵၢၼ်လုမ်းသေတႃႉ ယွၼ်ႉပိူဝ်ႈ မီးဝႃႇသၼႃႇလိၵ်ႈလၢႆး ပဵၼ်ၵေႃႉၸၢႆး ႁၵ်ႉလိၵ်ႈတူဝ်ၸဝ်ႈၵဝ်ႇ ၸင်ႇတင်ႈတိူၵ်ႈလိၵ်ႈသေ ႁဵတ်းပေႃႉလိၵ်ႈ ၶၢႆလိၵ်ႈထႅင်ႈယဝ်ႉ။ ထိုင်မႃး 1974 ၶုၼ်ပၢၼ်းလ တင်းၸဝ်ႈသၢႆမိူင်း ႁူမ်ႈလူၺ်ႈ လုင်းတၢင်းၵႄး သမ်ႉမႃးၶိုၼ်ႈပၢင်ၵုမ်လူင် လိၵ်ႈတႆး ၵူႈၶိူဝ်းၶိူဝ်း တီႈဝဵင်းသီႇပေႃႉ ဢၼ်ၸုမ်းၸဝ်ႈယဵပ်ႇၽၶဝ် ဢွၼ်ႁူဝ်ႁဵတ်းၼၼ်ႉလႄႈ သင်ႇၶႃႇၸဝ်ႈၶဝ် ဢိၵ်ႇ ပီႈၼွင်ႉတႆး ၵူႈမိူင်းမိူင်း မႃးၶိုၼ်ႈႁွတ်ႈယဝ်ႉ။ ပီ 1980 လုမ်းၵွင်ႇၸီႇမိူင်းတႆး သမ်ႉလိူၵ်ႈ လုင်းတၢင်းၵႄး၊ ၸဝ်ႈဢုမ်ႈမိူင်း၊ သြႃႇၸၢႆးသူၺ်ႇလ ပဵၼ် ၽူႈတႅမ်ႈလိၵ်ႈ ပပ်ႉသွၼ်ၼႂ်းႁူင်းႁဵၼ်း မိူင်းတႆးထႅင်ႈသေ ၸင်ႇၶတ်းၸႂ်တႅမ်ႈယဝ်ႉ ပပ်ႉၸၼ်ႉငဝ်ႈဢိၵ်ႇ ၸၼ်ႉၼိုင်ႈ၊ ပေႃႉဢွၵ်ႇၸၼ်ႉငဝ်ႈ သႅၼ်ပပ်ႉ တီႈၸႃႇပေႇပိၵ်ႉမၢၼ်ႇ တႃႈၵုင်ႈၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ပီ 1983-84 ၼၼ်ႉ လုမ်းၵွင်ႇၸီႇမိူင်းတႆး ၽွတ်ႈဝႆႉၸုမ်းလိၵ်ႈတႆး ၼႂ်းမိူင်းတႆးသေ သမ်ႉဢွၵ်ႇသွၼ်ၼႄ မေႃသွၼ်ၶဝ် တီႈလႃႈသဵဝ်ႈ၊ တူၼ်ႈ တီး၊ ၵဵင်းတုင်၊ တႃႈၶီႈလဵၵ်းယဝ်ႉ ႁႂ်ႈၶိုၼ်းသိုပ်ႇၽႄႈတိူၼ်းသွၼ်ပၼ် မေႃသွၼ်ၶဝ် ၵူႈတီႈတီႈယူႇယဝ်ႉ။ ပီ 1987 လုင်းတၢင်းၵႄး သမ်ႉၶဝ်ႈၼႂ်းၸုမ်းမေႃယႃ ဢၽိထမ်ႇမႃႇတွင်ႇတႃႇတေႃႇထိုင်1992 သမ်ႉၶဝ်ႈၼႂ်းၸုမ်းမေႃယႃပိုၼ်ႉမိူင်း (တႅင်းယိၼ်းသေး) ၼႂ်းမိူင်းၽွမ်ႉႁူမ်ႈမိူင်းမၢၼ်ႈသေ ၵႆႉၵႆႉၵႂႃႇလူႇ ယႃႈယႃ၊ ပိုၼ်ၶၢဝ်ႇယႃႈယႃ၊ ယူတ်းယႃပၼ်ၵူၼ်းပဵၼ် တီႈတႃႈၵုင်ႈ၊ မၢၼ်းတလေးယဝ်ႉ။ ပီ 1997 ၼၼ်ႉ လႆႈၵႂႃႇၶိုၼ်ႈပၢင်ၵုမ်လူင် ၸုမ်းၶူးမေႃယႃ ၵူႈ မိူင်းမိူင်း တီႈဝဵင်းလိူဝ်ႇသေ ပိုတ်ႇၽုၺ်ႇႁွင်ႈယႃႈယႃ ၵႂႃႇယဝ်ႉ။ ပီ 1999 ပႃႇမွၵ်ႉၶ သိၼ်ႇတႃႇၼီႇ ဝဵင်းတူဝ်ႇၵျူဝ်ႇ မိူင်းၵျပၢၼ်ႇ သမ်ႉမႃးႁပ်ႉလုင်းတၢင်းၵႄး ၵႂႃႇမိူဝ်းသွၼ်ပၼ် လိၵ်ႈတႆး တီႈမိူင်းၵျပၢၼ်ႇ ၶၢဝ်းတၢင်း သၢမ်လိူၼ်သေ လႆႈၵႂႃႇၽုၵ်ႇၸိူဝ်ႉၽၼ်းလိၵ်ႈတႆးဝႆႉ တီႈၸၼ်ႉၸွမ် မိူင်းၵျပၢၼ်ႇပုၼ်ႉယဝ်ႉ။