လီၵႂၢၼ်းယု
ၶတ်းၸႂ်သၢင်ႈမိူင်း
ယိူင်းဢၢၼ်းၶတ်းၸႂ် ႁႂ်ႈၵုမ်ႇထူၼ်ႈႁင်းၵူၺ်းၼႆၵေႃႈယႃႇ တႃႇသၢင်ႈ ဝၢၼ်ႈမိူင်းမႂ်ႇလုၵ်ႈၼိုင်ႈၼၼ်ႉ ႁူပ်ႉတင်းယၢပ်ႇၽိုတ်ႇ တင်းၼမ်။ ၼင်လိၼ်မိူင်း ၵေႃႈလဵၵ်ႉ။ ၶူဝ်းၶွင် ၼိူဝ်လိၼ်တႂ်ႈလိၼ် ဢမ်ႇမီးသင်။ ပဵၼ်ပၢႆၵုၼ်ပႅၼ် ဢၼ်ၸပ်းတိတ်းပၢင်ႇလၢႆႇသေတႃႉ ၼမ်ႉပၢင်ႇလၢႆႇသမ်ႉ ၵိၼ်၊ ၸႂ်ႉ ဢမ်ႇလႆႈလႄႈ ပဵၼ်ဝၢၼ်ႈမိူင်း ဢမ်ႇမီးၼမ်ႉၵိၼ်ၸႂ်ႉၼၼ်ႉၵူၺ်း ပဵၼ်တင်းယၢပ်ႇၽိုတ်ႇလူင် ဝႆႉယူႇယဝ်ႉ။ သိင်ႇၵႃႇပူဝ်ႇ ပဵၼ်တီႈ ၵူၼ်းလၢႆတီႈလၢႆတၢင်း လၢႆၸၢဝ်းၶိူဝ်း မႃးထင်ယူႇဝႆႉ ၸွမ်းၵၼ်လႄႈ လီၵႂၢၼ်းယု လႆႈႁူပ်ႉပျတ်ႉသၼႃႇ ၸၢဝ်းၶိူဝ်းထႅင်ႈ။ လိူဝ်သေၼၼ်ႉ လွင်ႈၶွမ်ႇမိဝ်ႇၼိတ်ႉ တႂ်ႈလိၼ်(လၵ်ႉတူင်ႉၼိုင်)၊ လွင်ႈၵူၼ်းမိူင်း ၼႄၵၢင်ၸႂ် သၢၼ်ၶတ်းတူင်ႉတိုၼ်ႇ ယွၼ်ႉႁၢမ်းၵၢၼ်ႁႃလဵင်ႉတွင်ႉ၊ လွင်ႈဢမ်ႇမီးႁိူၼ်းယေး တီႈယူႇတၼ်းသဝ်း။ လွင်ႈၵူၼ်းၵေႃႇၵၢၼ်ႁၢႆႉ၊ လွင်ႈၼႂ်းပႃႇတီႇမၼ်း ၶႂ်ႈၽၢတ်ႇဢွၵ်ႇလႄႈ သၢၼ်ၶတ်းၶိုၼ်း၊ လွင်ႈၵၢၼ်မိူင်း ဢမ်ႇၼိမ်သဝ်း၊ ပၢႆးမၢၵ်ႈမီးဝၢၼ်ႈမိူင်း တူၵ်းတႅမ်ႇ၊ ငိုၼ်းၵွင်ၵၢင်ဝၢၼ်ႈမိူင်း ၸုတ်ႈလုတ်ႈ ၸိူဝ်းၼၼ်ႉ ပဵၼ်တင်းယၢပ်ႇၽိုတ်ႇလူင် လီၵႂၢၼ်းယု လႆႈႁူပ်ႉ၊ လႆႈႁၢပ်ႇ၊ လႆႈၵႄႈလိတ်ႈ ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၼႂ်းၶၢဝ်းတၢင်း(7)ဝၼ်း (31.5.1969 – 6.6.1969)ၼၼ်ႉ မီးလွင်ႈၽႃသီ (မူႇသလိၼ်ႇ) ယုင်ႈယၢင်ႈသၢၼ်ၶတ်း ဢၼ်လုၵ်ႉတီႈမလေး လၢမ်းၶဝ်ႈမႃး သိင်ႇၵႃႇပူဝ်ႇ။ ထုပ်ႉႁႅမ်ၵၼ် တၢႆ(4)ၵေႃႉ။ ဝၢတ်ႇၸဵပ်း(80)ၵေႃႉၼၼ်ႉၵေႃႈ ႁဵတ်းႁႂ်ႈ ယုင်ႈယၢင်ႈထႅင်ႈ။ ဢဝ်လွင်ႈၼၼ်ႉ ပဵၼ်တွၼ်ႈသွၼ်သေ ၶပ်းၶိုင်မႃးလႄႈ လိုၼ်းလင်ၼၼ်ႉမႃး ၼႂ်းၶၢဝ်းတၢင်း(44)ပီ သိင်ႇၵႃႇပူဝ်ႇ ဢမ်ႇမီး လွင်ႈယုင်ႈယၢင်ႈမႃးထႅင်ႈသေပွၵ်ႈ ၼႆယဝ်ႉ။ ၼႂ်းငဝ်းလၢႆးသုၵ်ႉယုင်ႈ၊ ၶၢၼ်ၵႅၼ်းၼင်ႇၼၼ် လီၵႂၢၼ်းယု လႆႈၶတ်းၸႂ် သၢင်ႈႁႂ်ႈပၢႆးမိူင်း၊ ပၢႆးမၢၵ်ႈမီး၊ တူင်ႇဝူင်းၵူၼ်း ၶိုၼ်ႈယႂ်ႇမႂ်ႇသုင်မႃး။ လီၵႂၢၼ်းယုၶတ်းၸႂ် ႁႂ်ႈၼႃႈၵၢၼ်တႃငၢၼ်းဝၢၼ်ႈမိူင်း ၶႅမ်ႉလႅပ်ႈၵူၺ်းမဝ်ႇၵႃး ၶတ်းၸႂ် သၢင်ႈၵူၼ်းမိူင်း မီးၵၢၼ်ႁႃလဵင်ႉတွင်ႉ ၵုမ်ႇထူၼ်ႈလႄႈ ႁႂ်ႈမေႃယူႇသဝ်း ၸွမ်းပၵ်းပိူင်။ တႄႇၸဵမ် ပႅတ်ႈယုၵ်းယၵ်း ဢမ်ႇမႅၼ်ႈတီႈ၊ ၶိုၼ်ႈထၢင်ယဝ်ႉ ဢမ်ႇႁဵတ်းလိူမ်ႈလႆႇ ၸိူဝ်းၼၼ်ႉၵေႃႈ ႁႂ်ႈပၼ်တၢမ်ႇ။ ယွၼ်ႉၼၼ်လႄႈ သိင်ႇၵႃႇပူဝ်ႇ လႆႈပဵၼ် မိူင်းလိူမ်ႈလႆႇၶႅမ်ႉလႅပ်ႈသေပိူၼ်ႈ၊ မိူင်းမီးပၵ်းပိူင်သေပိူၼ်ႈ ၼႂ်းလုမ်ႈၾႃႉမႃးယဝ်ႉ။ ၼင်ႇႁိုဝ် တေဢမ်ႇတုမ်ႉတိူဝ်ႉ လွင်ႈမူတ်းသႂ်လႄႈ ႁၢမ်ႈၵူၼ်းမိူင်း ၵိၼ်ပီႇၵေႇ(PK မၢၵ်ႇၾရင်ႇ)၊ ဢူမ်ပူႉ။ ၼင်ႇႁိုဝ် တေဢမ်ႇၵိၼ်သူးၵိၼ်လၢပ်ႈၼၼ်ႉ တမ်းပိူင် ပၼ်ငိုၼ်းလိူၼ် ႁႂ်ႈၵုမ်ႇထူၼ်ႈ တႃႇယူႇသဝ်းၵိၼ်သၢင်ႈသေ သင်ၸိူဝ်ႉ ယင်းတိုၵ်ႉ သိုပ်ႇၵိၼ်သူးလၢပ်ႈယူႇၸိုင် ပၼ်တၢမ်ႇၼၵ်းၼႃလႄႈ ပဵၼ်မိူင်းၵိၼ်သူးလၢပ်ႈဢေႇ သေပိူၼ်ႈ ၼႂ်းဢေးသျုးမႃး။ ငိုၼ်းလိူၼ် ၸွမ်ၽွင်း မိူင်းသိင်ႇၵႃႇပူဝ်ႇၼၼ်ႉ ၼမ်လိူဝ် ငိုၼ်းလိူၼ်ၸွမ်ပွင်ၸိုင်ႈ မိူင်းဢမေႇရိၵၼ်ႇ ဝႃႈၼႆ။ ၼႂ်းၸူဝ်ႈ 1980 ပၢႆၼၼ်ႉ ၶတ်းၸႂ် ယုၵ်ႉထၢၼ်ႈဝၢၼ်ႈမိူင်း ႁႂ်ႈပဵၼ် မိူင်းပၢႆးၸၢၵ်ႈၶိုတ်းၵၢပ်ႈ။ ႁဵတ်းသၢင်ႈဢွၵ်ႇ ၶိူင်ႈၶွင်ပၢႆးၸၢၵ်ႈ တႄႇၸဵမ်ၶူဝ်းၶွင် ဢၼ်လဵၵ်ႉတေႃႇဢၼ်ယႂ်ႇ ၵူႈယိူင်ႈသေ ၶၢႆဢွၵ်ႇၼွၵ်ႈမိူင်း။ လႆႈၵူၼ်းႁဵတ်းၵၢၼ် ဢၼ်ၵႃႈၸၢင်ႈထုၵ်ႇ(ပေႃး) တီႈမိူင်းႁိမ်းႁွမ်းထႅင်ႈၼၼ်ႉၵေႃႈ ပဵၼ် ႁႅင်းၵမ်ႉ ပၢႆးမၢၵ်ႈမီးထႅင်ႈ ဢၼ်ၼိုင်ႈယဝ်ႉ။ 1981 ၶွတ်ႇၽွတ်ႈတင်ႈမႃး သၢႆၵၢၼ်မိၼ်သိင်ႇၵႃႇပူဝ်ႇ။ တႃႈႁိူဝ်းမိၼ်၊ တႃႈသၢင်းၽေႃး သိင်ႇၵႃႇပူဝ်ႇၼၼ်ႉ ၼႂ်းၶၢဝ်းတၢင်းပွတ်းဢွၼ်ႇၵူၺ်း လႆႈပဵၼ် တႃႈႁိူဝ်းၵၢၼ်ၵႃႉၶၢႆၶိုၵ်ႉၶမ်ႇလႄႈ ၼႃႈၵၢၼ်လႄႇလၢဝ်းၵေႃႈ ၶိုၼ်ႈယႂ်ႇလိုဝ်းလင်မႃး တႄႉတႄႉ ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ လီၵႂၢၼ်းယု ဝႆႉၼၵ်းၼႃ ၼိူဝ်ၵၢၼ်ပၢႆးမၢၵ်ႈမီးသေ သၢင်ႈႁႂ်ႈဝၢၼ်ႈမိူင်း မၢၵ်ႈမီးမႃး။ ၵၢၼ်ၽွင်းငမ်းၵေႃႈ ပဵၼ်မိူင်းၻီႇမူဝ်ႇၶရေႇသီႇသေတႃႉ ပၼ်ႁႂ်ႈမီး သုၼ်ႇလႆႈမၵ်းၶၢၼ်းၵူၺ်း။ ဢမ်ႇၸႂ်ႈ ၻီႇမူဝ်ႇၶရေႇသီႇ ထၢင်ႇႁၢင်ႈၵူႈယိူင်ႈ။ ႁဵတ်းႁႂ်ႈၵူၼ်းႁၢမ်းၵၢၼ် လူတ်းလူင်းၼိုင်ႈပီ ႁူဝ်ပၢၵ်ႇ(3)ပုၼ်ႈ(3%)။ ၵုၼ်ႇ ဢၼ်ၵႃႉၶၢႆဢွၵ်ႇၼွၵ်ႈမိူင်းၵေႃႈ ၶိုၼ်ႈမႃးၼိုင်ႈပီ ႁူဝ်ပၢၵ်ႇ 8 ပုၼ်ႈ(8%) တေႃႇထိုင် 1999 မႃးယူႇယဝ်ႉ။ တင်ႈတႄႇ1965 ၽၢတ်ႇဢွၵ်ႇ မိူင်းတုမ်းလဵဝ်မလေးမႃးၼၼ်ႉ လီၵႂၢၼ်းယု သၢင်ႈပၢႆးမၢၵ်ႈမီးဝၢၼ်ႈမိူင်း ယုၵ်ႉၶိုၼ်ႈမႃးလႆႈလႄႈ ထၢၼ်ႈယူႇသဝ်း ၵိၼ်သၢင်ႈၵူၼ်းမိူင်းၵေႃႈ ၸၼ်ႉသုင်မႃး။ လွင်ႈၼွၵ်ႈမိူင်း ၶဝ်ႈၽုၵ်ႇၽင် တိုၼ်းရၢင်းၵေႃႈ ၼမ်ၶိုၼ်ႈမႃး။ ပၢႆးမၢၵ်ႈမီးသိင်ႇၵႃႇပူဝ်ႇ ၼိမ်သဝ်းလႆႈၼၼ်ႉ ယွၼ်ႉၵၢၼ်မိူင်းၼိမ်သဝ်း ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ 1959 တင်ႈတႄႇ ပႃႇတီႇမၼ်း ပႄႉၶိုၼ်ႈမႃး မၼ်းဝႆႉလွင်ႈၽွမ်ႉႁူမ်ႈ ပဵၼ်လွင်ႈၼၵ်းၼႅၼ်ႈ သေပိူၼ်ႈယဝ်ႉ။ မိူင်းသိင်ႇၵႃႇပူဝ်ႇ ဢမ်ႇမီးၼမ်ႉမဵၼ် ဢွၵ်ႇၼႂ်းမိူင်းသေတွမ်ႇ။ ၵူၺ်းၵႃႈ ပဵၼ် မိူင်းငဝ်ႈပၢႆးမၢၵ်ႈမီး ၼမ်ႉမၼ်းၶိူင်ႈ။ ၸိူဝ်းၶုတ်း၊ ၸိူဝ်းၵႃႉၶၢႆၼမ်ႉမၼ်းၶိူင်ႈၶဝ် ဢွၼ်ၵၼ်ပၵ်းလၵ်း ဝႆႉတီႈသိင်ႇၵႃႇပူဝ်ႇ။ ႁိူဝ်းသၢင်းၽေႃးတၢင်ႇ ၼမ်ႉမၼ်းၶိူင်ႈ ၽႄႈတိူၼ်းယူႇ ၼႂ်းလုမ်ႈၾႃႉၼႆႉၼၼ်ႉ ပဵၼ်ၵုင်ႇပၼီႇ သၢင်းၽေႃး သိင်ႇၵႃႇပူဝ်ႇယဝ်ႉ။ ယွၼ်ႉၼၼ်လႄႈ လွၵ်းၵၢတ်ႇၵႃႉၶၢႆ ၼမ်ႉမၼ်းၶိူင်ႈ(ၸၢၵ်ႈ) ၼႂ်းလုမ်ႈၾႃႉ ႁူဝ်ပၢၵ်ႇ(70) မီးဝႆႉ ၼႂ်းမိုဝ်းသိင်ႇၵႃႇပူဝ်ႇ ယူႇယဝ်ႉ။