cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
ၶမ်းၵၢႆႇၼွႆႉ
ၶုၼ်ၶမ်းၵႅဝ်ႈ AD 1600-1605
“ၶုၼ်ၶမ်းၵႅဝ်ႈ” ပဵၼ်လုၵ်ႈ ၸဝ်ႈၾႃႉသႅၼ်ဝီ “ၸဝ်ႈၶမ်းပၢၵ်ႇၾႃႉ”သေ လိုဝ်းလင်ၵိုၵ်းပိုၼ်း သႅၼ် ဝီဝႆႉ ၸဝ်ႈၼိုင်ႈယဝ်ႉ။ သၢႆသိုပ်ႇၸဝ်ႈၾႃႉသႅၼ်ဝီ ဢၼ်ၶပ်ႉတၢမ်းလူင်းထိုင် ပၢၼ်မၼ်းၸဝ်ႈၼၼ်ႉၸိုင် ၸဝ်ႈၶမ်းႁိပ်ႇၾႃႉ		 AD. 	(1460-1523)။ ၶမ်းသႅၼ်ၾႃႉ		 ။ 	(1523-1543)။ ၶမ်းႁၢၼ်ၾႃႉ		 ။ 	(1543-1549)။ ၶမ်းပၢၵ်ႇၾႃႉ		 ။ 	(1549-1561)။ ၼႂ်းၸူဝ်ႈပၢၼ်ၸဝ်ႈၶမ်းႁိပ်ႇၾႃႉ ပဵၼ်ၸဝ်ႈၾႃႉသႅၼ်ဝီဝႆႉမိူဝ်ႈ ပီ 1471 ၼၼ်ႉ ၸဝ်ႈၾႃႉၵဵင်းမႆႇ၊ ၵဵင်းႁုင်ႉ ၊ၵဵင်းႁၢႆး ၶႂ်ႈလူင်းလႄႇ ဢႃႇဝလႄႈ ၸဝ်ႈၶမ်းႁိပ်ႇၾႃႉ ၶိုၼ်ႈႁပ်ႉၶဝ်ၸဝ်ႈ တီႈမိူင်းၼွႆႉ၊ မိူင်းပဵင်း ယဝ်ႉ လူင်းသူင်ႇႁူပ်ႉထူပ်း ၶုၼ်ဢုႇဝ “ပျီႉၸုင်ႇမၢင်းသီႇႁသူႇ” ယူႇယဝ်ႉ။ ၸဝ်ႈၾႃႉ ၵဵင်းမႆႇငိၼ်းၸူမ်းၶွပ်ႈၸႂ်ထိုင်သေ မိုတ်ႈၵိုဝ်းၸမ်ၸႂ်ၵၼ်ၼႅၼ်ႇလႄႈ ဢဝ်ၼွင်ႉယိင်း မၼ်း “ၼၢင်းၶမ်းမုင်ႇ” ၵူပ်ႈၵူႈၵိုၵ်း ၸဝ်ႈၶမ်းႁိပ်ႇၾႃႉယူႇယဝ်ႉ။ ပီ 1472 ၸဝ်ႈၶမ်းႁိပ်ႇၾႃႉ ၶႃပူႇဢွၵ်ႇ မိူဝ်းလႄႇ ၵဵင်းမႆႇသေ ပၢင်းဢဝ်ၽြုး “ၽရသီႇႁိင်ႇၵ” မိူဝ်းသႅၼ်ဝီယဝ်ႉ။ ၸဝ်ႈၶမ်းႁိပ်ႇၾႃႉ လႄႈ ၼၢင်း ၶမ်းမုင်ႇ မီးဝႆႉလုၵ်ႈ “ၶမ်းသႅၼ်ႇၾႃႉ လႄႈၼၢင်းၶမ်းၼၼ်ႇ” ၼႆသွင်ၵေႃႉ။ ပီ 1523 ၸဝ်ႈၶမ်းသႅၼ်ႇၾႃႉ ႁဵတ်းပၢင်ပွႆးၶိုၼ်ႈႁၢင်ႈႁေႃၼၼ်ႉ ၸဝ်ႈၾႃႉ မိူင်းၼၢႆးဢမ်ႇၶိုၼ်ႈ သေ ပၢႆႈၵႂႃႇပႅပ်ႉဝႆႉ တီႈဢႃႇဝ။ ၶုၼ်ဢႃႇဝ “ၼရပတိႁေႃၵႅဝ်ႈ” ၵမ်ႉၸွႆႈ ၽၢႆႇသႅၼ်ဝီ။ ၸဝ်ႈၶမ်းသႅၼ်ႇၾႃႉ ဢဝ်ၼွင်ႉ ယိင်းမၼ်း “ၼၢင်းၶမ်းၼၼ်ႇ” ၵူပ်ႉၵူႈၵိုၵ်း “ၼရပတိႁေႃၵႅဝ်ႈ”သေ ႁဵတ်းမိူင်းပီႈမိူင်းၼွင်ႉၵၼ် ဝႆႉယဝ်ႉ။ ၸဝ်ႈၶမ်းသႅၼ်ႇၾႃႉ မီးဝႆႉ လုၵ်ႈ(6)ၵေႃႉ။ ၼွၼ်းၽႄးၵႂႃႇ မိူဝ်ႈပီ 1543။ လုၵ်ႈၸၢႆးလူင်မၼ်းၸဝ်ႈ ၶမ်းႁၢၼ်ၾႃႉ ၶိုၼ်ႈပုတ်ႈႁဵတ်းၸဝ်ႈၾႃႉသေ ၼွၼ်းၽႄးၵႂႃႇ မိူဝ်ႈပီ 1549 ၼၼ်ႉယဝ်ႉ ၼွင်ႉၸၢႆးမၼ်းၸဝ်ႈ ၶမ်းပၢၵ်ႇၾႃႉ ၶိုၼ်ႈပဵၼ် ၸဝ်ႈၾႃႉသႅၼ်ဝီ မႃးယဝ်ႉ။ ၸဝ်ႈၶမ်းပၢၵ်ႇၾႃႉ မီးလုၵ်ႈၸၢႆး “ၶုၼ်ၶမ်းၵႅဝ်ႈ၊ ၶုၼ်ၶမ်းသႅၼ်ၸုင်ႇ၊ ၶုၼ်ၶမ်းၶႅင်ႇ” ၼႆသၢမ်ၵေႃႉ ယဝ်ႉ။ လုၵ်ႈၸၢႆးလူင်မၼ်းၸဝ်ႈ ၶုၼ်ၶမ်းၵႅဝ်ႈၼၼ်ႉ ပဵၼ် “ၸဝ်ႈၶမ်းၵၢႆႇၼွႆႉ” ယဝ်ႉ။
ပယိၼ်ႉၼွင်ႇၶိုၼ်ႈမိူင်းတႆး
ဝၢႆးသေ သႅၼ်ဝီလႄႈ ဢႃႇဝတိုၵ်းၵၼ်ယဝ်ႉ “ၸီႇၻူႇၵျေူႇထိၼ်ႇ” ၸႄႈၵႅင်းႁၼ်ဝႃႈ တႆးဢမ်ႇပဵၼ်ၸႂ် “ဢႃႇဝ” ယဝ်ႉၼႆသေ တိုၵ်းၽိုၼ်ႉၵမ်းလဵဝ်ယဝ်ႉ။ ၶုၼ်ဢႃႇဝ သုမ်းၵၢၼ်ႉသေ ထိုင်တီႈ ပေႃးလႆႈပၢႆႈပိုင်ႈ “ပယိၼ်ႉၼွင်ႇ” ယူႇယဝ်ႉ။ ပီ 1555 ပယိၼ်ႉၼွင်ႇ သိမ်းလႆႈ “ဢႃႇဝ” ယဝ်ႉ ၼွင်ႉမၼ်း “သတူဝ်းမင်းၸဝ်ႈ” ၶိုၼ်ႈႁဵတ်းၶုၼ်ယဝ်ႉၵေႃႈ ၶုၼ်ၶမ်းၵႅဝ်ႈ သိုပ်ႇၵိုတ်းဝႆႉ ၼႂ်းႁေႃဢႃႇဝထႅင်ႈ။ ပီ 1556 ၼၼ်ႉ ပယိၼ်ႉၼွင်ႇ ၶိုၼ်ႈထိုင် သုမ်ႇသၢႆ၊ မိူင်းမိတ်ႈ၊ သီႇပေႃႉ၊ မိူင်းၵွင်၊ မိူင်းယၢင်း၊ ၵဵင်းမႆႇ။ မိူဝ်ႈၼၼ်ႉ ၽွင်းမိူင်းသႅၼ်ဝီ ဢွၼ်ၼွင်ႉၸၢႆး “ၶုၼ်ၶမ်းၵႅဝ်ႈ” သွင်ၵေႃႉ ဢၼ်တိုၵ်ႉၵေႃႉလဵၵ်ႉယူႇ ၼၼ်ႉ ပၢႆႈသေႃႉ ၼႂ်းလိၼ်ၸဝ်ႈၾႃႉတႆး ၽၢႆႇၼိူဝ်မၢဝ်းယူႇယဝ်ႉ။ ပီ 1557 ပယိၼ်ႉၼွင်ႇ တိုၵ်းမိူင်းၼၢႆး၊ ယွင်ႇႁူၺ်ႈ၊ လွၵ်းၸွၵ်ႇ၊ မိူင်းပၢႆး။ မိူင်းၼၢႆး လႆႈလူႉပင်း။ သၢႆသိုပ်ႇ ၸဝ်ႈၾႃႉမိူင်းၼၢႆး ဢၼ်ပဵၼ်ၸိူဝ်ႉၶိူဝ်းသၢႆသိုပ်ႇ “ၸဝ်ႈမင်းရၢႆး” သုတ်းၶၢတ်ႇၵႂႃႇ။ ဝဵင်းၵဝ်ႇမိူင်း ၼၢႆး လုၵ်ႈၼၼ်ႉ မီးဝႆႉ ၼႂ်းၶူင်ႈယၢၼ်း ၸဵင်ႇႁွင်ႇဝၼ်းဢွၵ်ႇမိူင်းၼၢႆး ယၢမ်းလဵဝ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ သိမ်းမိူင်းၼၢႆး ယဝ်ႉ သိုပ်ႇတိုၵ်းၵဵင်းမႆႇ။ တိၺွပ်းမေႃၵၢၼ် ၵူႈယိူင်ႈ မိူဝ်းႁၢင်းသႃႇဝတီႇ။ လိုၼ်းၼၼ်ႉ ပယိၼ်ႉၼွင်ႇ ၶိုၼ်ႈ တိုၵ်းသႅၼ်ဝီ။ ပီ 1559 ပယိၼ်ႉၼွင်ႇ ၶိုၼ်ႈတိုၵ်းၵသႄး(မၼိပူႇရ)။ တိၺွပ်းၸဝ်ႈၾႃႉ “ၵသႄး” (ကသဲ) သူင်ႇ လူင်း ႁၢင်းသႃႇဝတီႇ။ ပီ 1562 ၶိုၼ်ႈတိုၵ်း မိူင်းမၢဝ်း၊ ၸႄႈၶႂၢင်၊ ႁူဝ်သႃ၊ ၼႃးသႃ၊ မိူင်းလႃႈ၊ ၸၼ်းတႃ ယဝ်ႉ လူင်းတိုၵ်း သီႇပေႃႉ။ တိၺွပ်းဢဝ် ၸဝ်ႈၾႃႉသီႇပေႃႉလႄႈ ၽူႈယႂ်ႇၵူၼ်းလူင်တႆး တင်းၼမ် မိူဝ်း ၸွမ်း ႁၢင်းသႃႇဝတီႇ။ ပယိၼ်ႉၼွင်ႇ တိုၵ်းတီႈလႂ်ၵေႃႈ တိၺွပ်းၸဝ်ႈၶုၼ်၊ ၽူႈယႂ်ႇၵူၼ်းလူင် ၸိူဝ်းဢမ်ႇၽွမ်ႉၸွမ်း မၼ်း။ မေႃတိၼ်မေႃမိုဝ်း ၵူႈယိူင်ႈ။ ၶႃႈသိုၵ်း (ၵူၼ်းသိုၵ်း ဢၼ်တိလႆႈၼႂ်းပၢင်တိုၵ်း) မိူဝ်းဝႆႉ ႁၢင်းသႃႇ ဝတီႇ ယူႇယဝ်ႉ။ ပယိၼ်ႉၼွင်ႇ တိုၵ်းၶႂၵ်ႈမိူင်း တႃႇႁႂ်ႈပဵၼ် မိူင်းၵမ်ႉႁႅင်းသိုၵ်းမၼ်းလႄႈ ၸဝ်ႈၾႃႉလႆႈတူၵ်း လူင်း ႁဵတ်းသၢင်ႈ ၼင်ႇတႂ်ႈၼႆႉယဝ်ႉ။ သင်ဢမ်ႇႁဵတ်း လႆႈၶၢမ်ႇတိုၵ်း ႁႂ်ႈမိူင်းပေႃးလူႉလႅဝ်ယူႇယဝ်ႉ။ 1. ႁၢင်းသႃႇဝတီႇ ၵႂႃႇတိုၵ်းၽႂ် တီႈလႂ်ၵေႃႈ ၸဝ်ႈၾႃႉ တေလႆႈဢွၼ် ၵူၼ်းမိူင်းလႄႈ ၶိူင်ႈသိုၵ်း၊ ၸၢင်ႉ၊ မႃႉ၊ တၢင်းၵိၼ်ၽႂ်မၼ်းသေ ၵႂႃႇတိုၵ်းၸွႆႈ။ 2. ႁႂ်ႈလႆႈႁူႉ ၾိင်ႈထုင်းၵၼ်၊ ၵပ်းသိုပ်ႇၵၼ်ငၢႆႈလႄႈ ၸဝ်ႈၾႃႉ တေလႆႈဢဝ် လုၵ်ႈ၊ လၢၼ်၊ ၼွင်ႉ၊ ငိူၼ်ႈၸဝ်ႈၶိူဝ်းၶုၼ် သူင်ႇဝႆႉ ၼႂ်းႁေႃႁၢင်းသႃႇဝတီႇ။ တီႈဢေႇသုတ်းမၼ်း ၼိုင်ႈမိူင်းသူင်ႇ ၼိုင်ႈၵေႃႉ။ သင်ဢမ်ႇသူင်ႇ တေမၵ်းမၼ်ႈပဵၼ် ၶဵၼ်။ ပယိၼ်ႉၼွင်ႇ လႆႈၶၢဝ်ႇ မိူင်းထႆး မီး ၸၢင်ႉၽိူၵ်ႇ(4)တူဝ်။ ယွၼ်းတူဝ်ၼိုင်ႈ ဢမ်ႇပၼ်လႄႈ တိုၵ်း မိူင်းထႆး။ ပီ 1563 ပယိၼ်ႉၼွင်ႇ သိမ်းလႆႈ ၵမ်ႇၽႅင်းၽႅတ်ႉ၊ သုၵ်းၶေႃးထႆးယဝ်ႉ ပူၼ်ႉတိုၵ်းသိမ်းလႆႈ ဢယူၵ်ႉတယ။ တိၺွပ်းၶုၼ်ႁေႃၶမ်းလႄႈ လုၵ်ႈၸၢႆး(ၵေႃႉလဵၵ်ႉ)၊ ၽွင်းမိူင်း၊ ၸင်ႉၽိူၵ်ႇ(4)တူဝ်၊ မေႃႁႆႇ တိုင်ႈၵႃႈဝႅၼ်၊ မေႃတိၼ်မေႃမိုဝ်း မိူဝ်းၸွမ်း ႁၢင်းသႃႇဝတီႇယဝ်ႉ။ တီႈဢယူၵ်ႉတယသမ်ႉ ယုၵ်ႉ လုၵ်ႈၸၢႆး လူင် ၶုၼ်ႁေုၶမ်းၵဝ်ႇ ၽွင်းငမ်းဝႆႉသေ ပွႆႇသိုၵ်းမၼ်း 3000 ၵေႃႉ ပႂ်ႉဝဵင်းဝႆႉ ၼႆယဝ်ႉ။ ပီ 1564 ၼၼ်ႉ ပယိၼ်ႉၼွင်ႇ ၶိုၼ်ႈတိုၵ်း ၵဵင်းမႆႇ၊ ၵဵင်းႁုင်ႉ၊ လၢၼ်ႉၸၢင်ႉ။ ပီ 1565 တိုၵ်းၵဵင်း မႆႇထႅင်ႈ။ ၽွင်းတိုၵ်ႉဝႅတ်ႉဝႆႉ ၵဵင်းမႆႇယူႇၼၼ်ႉ တႆးဢၼ်မီး တီႈႁၢင်းသႃႇဝတီႇ ၽဝ်ႁေႃပႅတ်ႈ။ မူးမၢတ်ႈ ၽွင်းမိူင်းတင်းလၢႆ ပၢႆႈၵႂႃႇယူႇ တီႈ “ၻလ”(ဓလ)ၼႆယဝ်ႉ။ တင်းၼွင်ႈတင်းလင် သုၵ်ႉယုင်ႈယူႇလႄႈ ပယိၼ်ႇၼွင်ႇ ၼႅတ်ႈမိူဝ်းၶိုၼ်း။ ထိုင်ႁၢင်းသုႇဝတီႇယဝ်ႉ လွမ်ႉဝႅတ်ႉတိၺွပ်းတႆးသေ ၽဝ်ပႅတ်ႈ 10,000ပၢႆ (မိုၼ်ႇပၢႆ)ၼႆယဝ်ႉ။
ၶုၼ်ၶမ်းၵႅဝ်ႈထိုင်မိူင်းထႆး
ၶုၼ်ႁေုၶမ်းဢယူၵ်ႉတယ ဢၼ်လႆႈၶၢမ်ႇတိၺွပ်းမိူဝ်းၼၼ်ႉ ထိုင်ႁၢင်းသႃႇဝတီႇယဝ်ႉ ႁဵတ်းရ ႁၢၼ်း။ ဢမ်ႇႁိုင်ဢမ်ႇၼၢၼ်း ယွၼ်းမိူဝ်းဝႆႈၽြုး တီႈဝၢၼ်ႈၵဝ်ႇမိူင်းလင်။ ထိုင်မိူင်းၶိုၼ်းယဝ်ႉ ထၢၵ်ႈသေ ႁွမ်ႁႅင်းတိုၵ်းၶိုၼ်း ႁၢင်းသႃႇဝတီႇ ၵမ်းလဵဝ်ယဝ်ႉ။ ယွၼ်ႉၼၼ်ႉ ပယိၼ်ႉၼွင်ႇ တေၵႂႃႇတိုၵ်းမိူင်းထႆးလႄႈ ပီ 1567 ၼၼ်ႉ သၢင်ႉယွၼ်းသိုၵ်း တီႈၼွင်ႉမၼ်း ၶုၼ်ဢႃႇဝ “သတူဝ်းမင်းၸဝ်ႈ”။ ၶုၼ်ဢႃႇဝ ၸႂ်ႉၸဝ်ႈၶမ်းၵႅဝ်ႈ ၶီႇသိုၵ်း လွင်ႈၼမ်ႉၵဵဝ် လူင်းၸူး ႁၢင်းသႃႇဝတီႇ။ ပီ 1568 လိူၼ်သိပ်းဢဵတ်းမႂ်ႇ 6 ၶမ်ႈ သိုၵ်းႁၢင်းသႃႇဝတီႇ တႄႇဢွၵ်ႇ ၵႂႃႇၸူး ဢယူၵ်ႉတယ ယူႇယဝ်ႉ။ သိုၵ်းပွၵ်ႈၼႆႉ ပယိၼ်ႉၼွင်ႇလႄႈ ၸဝ်ႈၽႃႉသွင်ၵႄး “ၽရထမ်ႇမရုႇၸႃႇ” ႁူမ်ႈၵၼ် တိုၵ်းဢယူၵ်ႉ တယယဝ်ႉ။ “သွင်ၵႄး” ၼႆၼၼ်ႉ ပဵၼ်တီႈၼမ်ႉသွင်ၵႄး မႃးႁူမ်ႈၵၼ်လႄႈ ႁွင်ႉဝႃႈ “သွင်ၵႄး”သေ ယၢမ်းလဵဝ် ႁွင်ႉဝႃႈ “ပိၵ်ႉသၼူဝ်းလူၵ်ႉ” ၼႆယဝ်ႉ။ ၸဝ်ႈၾႃႉသွင်ၵႄးၼၼ်ႉ ပဵၼ်လုၵ်ႈၶူၺ် ၶုၼ်ႁေုၶမ်း ဢယူၵ်ႉတယသေ မီးလုၵ်ႈၸၢႆး “ၸဝ်ႈၼရေႉသူၼ်” ၼႆဝႆႉယဝ်ႉ။ ပယိၼ်ႉၼွင်ႇ လွမ်ႉဝႅတ်ႉဢယူၵ်ႉတယဝႆႉ ႁိုင်(9)လိူၼ်။ ဢမ်ႇသိမ်းလႆႈ ဢယူၵ်ႉတယ။ ၽွင်းမိူင်း ဢယူၵ်ႉတယၵေႃႉၼိုင်ႈ ႁူမ်ႈမိုဝ်းပယိၼ်ႉၼွင်ႇသေ ပိုတ်ႇၽၵ်းတူမိူင်းပၼ်လႄႈ ပီ 1569 လိူၼ် 9 လွင်ႈ 11 ၶမ်ႈ သိမ်းလႆႈ ဢယူၵ်ႉတယယဝ်ႉ။ ပယိၼ်ႉၼွင်ႇ သိမ်းဢဝ် ၶူဝ်းငိုၼ်း၊ ၶူဝ်းႁၢင်ႈႁေႃ ဢယူၵ်ႉတယ သေ မိူဝ်းၶိုၼ်း။ ၸဝ်ႈၶမ်းၵႅဝ်ႈၵေႃႈ မိူဝ်းၸွမ်းႁၢင်းသႃႇဝတီႇ ၶိုၼ်းယဝ်ႉ။ ပီ 1569 လိူၼ် 12 မႂ်ႇ 6 ၶမ်ႈ “ၽရႃႉထမ်ႇမရႃႇၸႃႇ” ၶၢမ်ႇပဵၼ် ဢူၺ်းလီပယိၼ်ႉၼွင်ႇသေ ၶိုၼ်ႈပဵၼ် ၶုၼ်ႁေႃၶမ်းဢယူၵ်ႉတယ ယူႇယဝ်ႉ။ ၸွမ်းၼင်ႇ မီးထုင်းဢဝ်လုၵ်ႈၶုၼ် ပဵၼ်တူဝ်တႅၼ်းသေ မိူဝ်းဝႆႉ ႁၢင်းသႃႇဝတီႇ ၼၼ်ႉသေ “ၸဝ်ႈၼရေႉသူၼ်” လႆႈမိူဝ်းယူႇၸွမ်း ပယိၼ်ႉၼွင်ႇ ဝႆႉယဝ်ႉ။ လိုၼ်းမႃး ၽရႃႉထမ်ႇမရႃႇၸႃႇ ဢဝ်လုၵ်ႈယိင်းမၼ်းၸဝ်ႈ “သုဝုၼ်ႇၼတေႇဝီႇ” လႅၵ်ႈသူင်ႇ တႅၼ်းလႄႈ “ၸဝ်ႈၼရေႉသူၼ်” လႆႈမိူဝ်းၶိုၼ်း ဢယူၵ်ႉတယယဝ်ႉ။ မိူဝ်ႈၼၼ်ႉ ၸဝ်ႈၶမ်းၵႅဝ်ႈ လႆႈမိူဝ်း ၸွမ်းယဝ်ႉ။ ၸဝ်ႈၼရေႉသူၼ် မိူဝ်းပဵၼ်ၵႅမ်မိူင်း ဢယူၵ်ႉတယသေ ႁဵတ်းၸဝ်ႈၾႃႉသွင်ၵႄး ဝႆႉယဝ်ႉ။ “ၸဝ်ႈၶမ်းၵႅဝ်ႈ” မိူဝ်ႈလၢႆႈၸိုဝ်ႈပဵၼ် “ၸဝ်ႈၶမ်းၵၢႆႇၼွႆႉ” သေ ယူႇဝႆႉယဝ်ႉ။
ၼၼ်ႇတပယိၼ်ႇ
ပီ 1581 ၼၼ်ႉ ပယိၼ်ႇၼွင်ႇ ၼွၼ်းၽႄးယဝ်ႉလႄႈ လုၵ်ႈမၼ်းၸဝ်ႈ “ၼၼ်ႇတပယိၼ်ႇ” ၶိုၼ်ႈ ပုတ်ႈ။ မိူဝ်ႈႁဵတ်းပၢင်ပွႆးၶိုၼ်ႈႁေႃၼၼ်ႉ ၸဝ်ႈၾႃႉမိူင်းၵွင် ဢမ်ႇၶိုၼ်ႈႁွတ်ႈၼႆလႄႈ ၼၼ်ႇတပယိၼ်ႇ ၶိုၼ်ႈတိုၵ်း မိူင်းၵွင်ယဝ်ႉ။ ပီ 1582 ၼၼ်ႉ ၸဝ်ႈၾႃႉမိူင်းတႆး ႁူမ်ႈၵၼ်တိုၵ်းလႄႈ ၼၼ်ႇတပယိၼ်ႇ ႁၢင်ႈသိုၵ်းၶိုၼ်ႈတိုၵ်း မိူင်းတႆး။ ပီ 1584 ၼၼ်ႉ ၼၼ်ႇတပယိၼ်ႇၶို ၼ်ႈတိုၵ်းဢႃႇဝယဝ်ႉ တေပူၼ်ႉတိုၵ်းမိူင်းတႆးထႅင်ႈလႄႈ ႁွင်ႉၸဝ်ႈၼရေႉသူၼ် မိူဝ်းၸွႆႈ။ မိူဝ်ႈမိူဝ်းၸွႆႈၼၼ်ႉ ၼၼ်ႇတပယိၼ်ႇ ၽႅၼ်ၵူတ်ႉတေႃႇလႄႈ ၸဝ်ႈၼရေႉ သူၼ် မိူဝ်းၶိုၼ်းၵမ်းလဵဝ်။ ၽႅဝ်မိူင်းယဝ်ႉ ပီ 1584 လိူၼ်ႁူၵ်း ၸဝ်ႈၼရေႉသူၼ် ပိုၼ်ၽၢဝ်ႇ “လွတ်ႈလႅဝ်း” ဢမ်ႇႁဵတ်းဢူၺ်း လီမၢၼ်ႈယဝ်ႉ ၼႆၵမ်းလဵဝ်။ ပီၼၼ်ႉ လိူၼ်ၸဵတ်း သိုၵ်းႁၢင်ႈသႃႇဝတီႇ မိူဝ်းတိုၵ်းဢယူၵ်ႉတယ။ ႁၢင်းသႃႇ ဝတီႇ သုမ်းၵၢၼ်ႉ။ ထႆးတိၺွပ်း ၶူဝ်းၶွင်မၢၼ်ႈလႆႈ သိုၵ်း10,000ၵေႃႉ၊ ၸၢင်ႉ120တူဝ်၊ မႃႉ 100 တူဝ်၊ ႁိူဝ်း 400 လမ်း။ ပီ 1590 လိူၼ်ပႅတ်ႇလွင်ႈ 13 ၶမ်ႈ ဢႃႉယူႉလႆႈ 35 ပီ ၸဝ်ႈၼရေႉသူၼ် ၶိုၼ်ႈပဵၼ် ၶုၼ်ႁေႃၶမ်း ဢယူၵ်ႉတယ ယူႇယဝ်ႉ။ ဝၢႆးသေ ပဵၼ်ၸဝ်ႈႁေႃၶမ်းယဝ်ႉ ႁိုင် 8 လိူၼ် လူင်းတိုၵ်း ႁၢင်းသႃႇဝတီႇထႅင်ႈ။ ပီ 1592 လိူၼ်ၸဵင်မႂ်ႇ 7 ၶမ်ႈ ၼၼ်ႇတပယိၼ်ႇ ႁႂ်ႈလုၵ်ႈၸၢႆးမၼ်း “ဢုပရႃႇၸႃႇ ၶီႇသိုၵ်းဢွၵ်ႇ ႁၢင်းသႃႇဝတီႇ ၵႂႃႇတိုၵ်း ဢယူၵ်ႉတယယဝ်ႉ။ လိူၼ်ၵမ်လွင်ႈ 2 ၶမ်ႈၼၼ်ႉ ၸဝ်ႈၼရေႉသူၼ် လႄႈ ဢုပရႃႇၸႃႇ ၶီႇၸၢင်ႉတိုၵ်းၵၼ်။ ၸဝ်ႈၼရေႉသူၼ် ၽၼ်းတိူဝ်ႉလႄႈ “ဢုပရႃႇၸႃႇ” တူၵ်းသုမ်းၵႂႃႇ တီႈ မႆႉၺွင်ႇသၢမ်တူၼ်ႈ။ ၶုၼ်ၶဝ်တူၵ်းသုမ်းယဝ်ႉၵေႃႈ သိုၵ်းႁၢင်းသႃႇဝတီႇ တႅၵ်ႇယၢႆႈ လႅၼ်ႈပၢႆႈၵၸၢၵ်ႇၵၸၢႆသေ ထွႆႇ မိူဝ်းၶိုၼ်း။ သိုၵ်းဢယူၵ်ႉတယ ပႂ်ႉမုတ်းထႅင်ႈၸွမ်းတၢင်းလႄႈ သိုၵ်းမၢၼ်ႈ လႆႈတူၵ်းသုမ်းထႅင်ႈတင်းၼမ်။ တင်ႈဢဝ်ၼၼ်ႉမႃး ႁၢင်းသႃႇဝတီႇ ဢမ်ႇၵႂႃႇတိုၵ်းထႆးထႅင်ႈ သေပွၵ်ႈယဝ်ႉ။ ပီ 1598 ရၶႅင်ႇလႄႈ တူင်ႇဢူႇႁွမ်းၵၼ် တိုၵ်းႁၢင်းသႃႇဝတီႇ။ ႁၢင်းသႃႇဝတီႇ သုမ်းၵၢၼ်ႉထႅင်ႈ။ ပီ 1599 ၼၼ်ႇတပယိၼ်ႇ လႆႈၶၢမ်ႇတိၺွပ်း ဢဝ်မိူဝ်းတူင်ႇဢူႇ။ “ၼၢတ်ႉသျွိၼ်ႇၼွင်ႇ” ဢွႆႇငူၼ်ႉလႄႈ ၼၼ်ႇတပယိၼ်ႇ ၼွၼ်းၽႄး တီႈတူင်ႇဢူႇယူႇယဝ်ႉ။ မိူဝ်ႈရၶႅင်ႇလႄႈတူင်ႇဢူႇ ႁွမ်းၵၼ်တိုၵ်း ႁၢင်းသႃႇဝတီႇၼၼ်ႉ ၸဝ်ႈၼရေႉသူၼ် ၶီႇသိုၵ်းၵႂႃႇ ႁၢင်းသႃႇဝတီႇ။ ဢမ်ႇတၼ်းလႆႈတိုၵ်း။ မိူဝ်ႈထိုင်ၵႂႃႇၼၼ်ႉ လႆႈႁၼ် ၾႆးမႆႈမိူင်းဝႆႉယူႇလႄႈ သိုပ်ႇလမ်းၵႂႃႇ တူင်ႇဢူႇ။ ၵႂႃႇလွမ်ႉတိုၵ်း တူင်ႇဢူႇ ႁိုင်လိူၼ်ပၢႆ။ ဢမ်ႇပႄႉလႆႈ။ ရၶႅင်ႇဢၼ်ပႂ်ႉဝႆႉ တီႈႁၢင်းသႃႇဝတီႇၼၼ်ႉ ဢွၵ်ႇတိုၵ်း တပ်ႉၵမ်ႉၶဝ်ႈၼမ်ႉတၢင်းၵိၼ် ပႅတ်ႈလႄႈ ၸဝ်ႈၼရေႉသူၼ် လႆႈထွႆမိူဝ်းၶိုၼ်းယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ပိုၼ်းသုၼ်ႇတူဝ်
ၵူင်းလႄႇ၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းမလႅင်ႇ
ဝၢၼ်ႈၵူင်းလႄႇ  (ကုန်းလည်ရွာ, Konelel) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇ တႄးၵၢၼ်ႇ ၊ ၸႄႈဝဵင်းမလႅင်ႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈမဵၵ်ႉထီႇလႃႇ၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 194166 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇ တႄးၵၢၼ်ႇၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 1634 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 1979 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 3613 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းမလႅင်ႇ
ၼၶွၼ်းရႃၸသီမႃး
ၼၶွၼ်းရႃၸသီမႃး(လိၵ်ႈထႆးนครราชสีมา)၊ ၵမ်ႉၼမ် ဢွၼ်ၵၼ် ပွင်ႇဝႃႈ ၶူဝ်ရတ်ႉ (โคราช) ဢမ်ႇၼၼ် ႁူႉၸွမ်းၼမ်ဝႃႈ ၶူဝ်ရတ်ႉ ၼႆႉ ပဵၼ် ဝဵင်းဢၼ်ယႂ်ႇသေပိူၼ်ႈ တီႈ ထုင်ႉ ဢီႇသၢၼ် ၶွင် မိူင်းထႆးၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၸမ်ၵၼ်တင်း ၵုင်းထဵပ်ႈ သေၵေႃႈ မၼ်းႁဵတ်းႁႂ်ႈ ၵူၼ်းထွင်ႈတဵဝ်း ၸိူဝ်းဢၼ်ဢၢၼ်းၶႂ်ႈၵႂႃႇဢႅဝ်ႇတၢင်ႇတီႈတၢင်ႇထုင်ႉၼၼ်ႉ ႁွတ်ႈၽႅဝ်လႆႈငၢႆႈငၢႆႈၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ လုၵ်ႉတီႈမၼ်းသေၵေႃႈ မီးသၢႆတၢင်းတေႃႉသူင်ႇၶိုၵ်ႉၶႅမ်ႉ ဢၼ်ၵွင်ႉသိုပ်ႇဝႆႉ တင်း တီႈၵိုတ်းလိူဝ်တၢင်ႇတီႈ တီႈၼႂ်းမိူင်းယဝ်ႉ။ ဢၼ်ပဵၼ် သဵၼ်ႈတၢင်းလူင် မၢႆ 2 (ၵုင်းထဵပ်ႈ ၵႂႃႇၸူး ၼွင်ၶၢႆး) ၼၼ်ႉၵေႃႈ လတ်းၶဝ်ႈၼႂ်းဝဵင်းၼၼ်ႉသေဢမ်ႇၵႃး ဢၼ်ပဵၼ် သၢႆတၢင်းရူတ်ႉလဵၼ်း ဢၼ်ၵႂႃႇၸူး ၸဵင်ႇႁွင်ႇဝၼ်းဢွၵ်ႇ ၼၼ်ႉၵေႃႈ ၵႂႃႇၸႅၵ်ႇၵၼ်တီႈ ၽၢႆႇဢွၵ်ႇဝဵင်း - တႃႇသၢႆၼိုင်ႈ လဵၼ်ႈၸူး ၼွင်ၶၢႆးသေ ထႅင်ႈသၢႆၼိုင်ႈတႄႉ လႅၼ်ႈၸူး ဢုပူၼ်းရၢတ်ႉၶျ်ထႃးၼီးယဝ်ႉ။ တီႈၼၼ်ႈၼႆႉ မီးဝႆႉ ရူတ်ႉပၢတ်ႉသ် ၸိူဝ်းလဵၼ်ႈၸူး ၵူႈဝဵင်း ၸိူဝ်းဢၼ်မီးတီႈ ပွတ်းႁွင်ႇ၊ ၸဵင်ႇႁွင်ႇဝၼ်းဢွၵ်ႇ လႄႈ ဢၼ်လဵၼ်ႈၸူး ပွတ်းဝၼ်းဢွၵ်ႇ ၸိူဝ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၸဝ်ႈၵဝ်ႇပၢႆၸၢင်ႈၶီႇလႆႈ ရူတ်ႉပၢၼ်ႇ ဢၼ်လဵၼ်ႈၸူး ဝဵင်းၸၼ် တီႈ မိူင်းလၢဝ်း လႄႈ ၸူးတီႈ လႅၼ်လိၼ် ဢရၼ်ယပရႃႇထဵတ်ႇ တီႈ မိူင်းၵမ်ႇပေႃးတီးယႃးၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ဢလႄႇၵူင်း၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းယမႄးတိၼ်း
ဝၢၼ်ႈဢလႄႇၵူင်း  (အလယ်ကုန်းရွာ၊ Ahlelkone) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇဢလႄႇၵူင်း၊ ၸႄႈဝဵင်းယမႄးတိၼ်း၊ ၸႄႈတွၼ်ႈယမႄးတိၼ်း၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 192742 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇဢလႄႇၵူင်းၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 1530 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 1722 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 3252 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းယမႄးတိၼ်း
မျွင်းပွၵ်ႉ (ၸၢၼ်း)၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းမဵၵ်ႉထီႇလႃႇ
ဝၢၼ်ႈမျွင်းပွၵ်ႉ (ၸၢၼ်း)  (မျှောင်းပေါက်(တောင်)ရွာ, Hmyaungpauk(South)) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇၵႂႅတ်ႉငႄႇ ၊ ၸႄႈဝဵင်းမဵၵ်ႉထီႇလႃႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈမဵၵ်ႉထီႇလႃႇ၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 218404 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇၵႂႅတ်ႉငႄႇၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 2177 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 2602 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 4779 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းမဵၵ်ႉထီႇလႃႇ
ၵျွင်းၵျီးၵႂႅတ်ႉတိတ်ႉ၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းတႃႇၸီႇ
ဝၢၼ်ႈၵျွင်းၵျီးၵႂႅတ်ႉတိတ်ႉ  (ကျောင်းကြီးကွက်သစ်ရွာ, Kyaunggyikwetthit) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇၺွင်ႇယၢၼ်းၸေး၊ ၸႄႈဝဵင်းတႃႇၸီႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈမဵၵ်ႉထီႇလႃႇ၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 194435 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇၺွင်ႇယၢၼ်းၸေးၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 1219 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 1580 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 2799 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ဢၢင်ႈဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းတႃႇၸီႇ
ၼွင်ႁီး၊ ဝၢၼ်ႈ
ဝၢၼ်ႈၼွင်ႁီး (, Naunghi, နောင်ဟီး) ၼႆႉ ပဵၼ်ဝၢၼ်ႈ ဢၼ်ယၢမ်ႈမီးမႂ်း ၽၢႆႇၼိူဝ်(ႁွင်ႇ)ဝဵင်း ၸႄႈဝဵင်းမိူင်းၼၢႆး၊ ၸႄႈတွၼ်ႈ လၢင်းၶိူဝ်း၊ မိူင်းတႆးသေ ယၢမ်းလဵဝ်တႄႉ ပဵၼ်ဝၢၼ်ႈႁၢမ်းၵႂႃႇယဝ်ႉ။
သႄႇ၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းမလႅင်ႇ
ဝၢၼ်ႈသႄႇ  (ဆည်ရွာ, Se) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇ တႄးၵၢၼ်ႇ ၊ ၸႄႈဝဵင်းမလႅင်ႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈမဵၵ်ႉထီႇလႃႇ၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 194161 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇ တႄးၵၢၼ်ႇၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 1634 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 1979 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 3613 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ယေႇလႄႇၵူၺ်ႉ (ၸၢၼ်း)၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းပျေႃႇပွႆႇ
ဝၢၼ်ႈယေႇလႄႇၵူၺ်ႉ (ၸၢၼ်း)  (ရေလည်ကွေ့ (တောင်)ရွာ၊ Yaelelkwayt(South)) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇတပျေႇပိၼ်ႇ၊ ၸႄႈဝဵင်းပျေႃႇပွႆႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈယမႄးတိၼ်း၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 193066 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇတပျေႇပိၼ်ႇၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 1611 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 1817 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 3489 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
သႄႇ၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းမလႅင်ႇ
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းမလႅင်ႇ
ယေႇလႄႇၵူၺ်ႉ (ၸၢၼ်း)၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းပျေႃႇပွႆႇ
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းပျေႃႇပွႆႇ
လွႆသၼဵၼ်း
လွႆသၼဵၼ်းဢၼ်ဝႃႈၼႆႉ ပဵၼ်သၼ်လွႆဢၼ်ၸုိဝ်ႈသဵင်ယႂ်ႇ ၼႂ်းႄမႈမူိင်းတႆးလွႆၼုိင်ႈ၊မီးယူႇတီႈႄၸႈဝဵင်းပၢင်လူင် ၸႄႈတွၼ်ႈလွႆလႅမ် မူိင်းတႆးပွတ်းၸၢၼ်း
2010
လိူၼ်ၾႅပ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မၢတ်ႉၶျ်
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢေႇပရႄႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မေႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျုၼ်ႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျူႇလၢႆႇ
(1) ဝၼ်း။
သႅပ်ႇထႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
ဢွၵ်ႇထူဝ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
ၼူဝ်ႇဝႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
တီႇသႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:2010 ႁူဝ်သိပ်းပီ
ၸွႆႇၸူင်ႇ၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းၸိၼ်ႉၵၢႆႇ
ဝၢၼ်ႈၸွႆႇၸူင်ႇ  (စွယ်စုံရွာ, Sweison) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇတိတ်ႉၶွၵ်ႉ၊ ၸႄႈဝဵင်းၸိၼ်ႉၵၢႆႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈၵျွၵ်ႉသႄႇ၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 190761 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇၸလေႇၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 1709 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 1854 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 3563 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းၸိၼ်ႉၵၢႆႇ
ꩡယႅတ်ႉၵျီး၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းတွင်ႇတႃႇ
ဝၢၼ်ႈꩡယႅတ်ႉၵျီး  (ဇရပ်ကြီးရွာ, Zayatgyi) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇꩡယႅတ်ႉၵျီး၊ ၸႄႈဝဵင်းတွင်ႇတႃႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈမျိၼ်းၶျၢၼ်ႇ၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 191418 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇꩡယႅတ်ႉၵျီးၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 1691 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 1970 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 3661 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းတွင်ႇတႃႇ
တိတ်ႉတေႃႇၽျႃး (ႁွင်ႇ)၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းတတႃးဢူး
ဝၢၼ်ႈတိတ်ႉတေႃႇၽျႃး (ႁွင်ႇ)  (သစ်တော်ဖျား (မြောက်)ရွာ, Thittawhpyar(North)) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇၼႂႃးၶျၢၼ်ႇၵျီးၵူင်း၊ ၸႄႈဝဵင်းတတႃးဢူး၊ ၸႄႈတွၼ်ႈၵျွၵ်ႉသႄႇ၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 191124 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇၸလေႇၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 1736 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 1966 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 3702 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းတတႃးဢူး
ၼႃးပၢင်ႇၽၢႆ၊ ဝၢၼ်ႈ
ဝၢၼ်ႈၼႃးပၢင်ႇၽၢႆ (, Naapaangphaai, နားပန်ဖိုင်) ၼႆႉ ပဵၼ်ဝၢၼ်ႈ ဢၼ်ယၢမ်ႈမီးမႂ်း ၽၢႆႇၼိူဝ်(ႁွင်ႇ)ဝဵင်း ၸႄႈဝဵင်းမိူင်းၼၢႆး၊ ၸႄႈတွၼ်ႈ လၢင်းၶိူဝ်း၊ မိူင်းတႆးသေ ယၢမ်းလဵဝ်တႄႉ ပဵၼ်ဝၢၼ်ႈႁၢမ်းၵႂႃႇယဝ်ႉ။
သႄႇ၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းၵျွၵ်ႉပတွင်း
ဝၢၼ်ႈသႄႇ  (ဆည်ရွာ၊ Se) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇသႄႇ၊ ၸႄႈဝဵင်းၵျွၵ်ႉပတွင်း၊ ၸႄႈတွၼ်ႈၺွင်ႇဢူး၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 191901 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇသႄႇၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 487 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 574 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 1061 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းၵျွၵ်ႉပတွင်း
ၶူးဝႃးဝုၼ်းၸုမ်ႉ
ၶူးဝႃးဝုၼ်းၸုမ်ႉပဵၼ်ၸဝ်ႈဢၼ်ၵျၢင်ႉၵမ် ဝိပတ်ႉသၼႃႇယူႇၼႂ်းပႃႇၼႂ်းထမ်ႈ၊ ပဵၼ် Forrest Monks ၸဝ်ႈဢၼ်မီးၸိုဝ်ႈသဵင်သေပိူၼ်ႈ ၼႂ်းၵမ်ႇၽႃႇၸဝ်ႈၼိုင်ႈ၊ မၼ်းၸဝ်ႈပဵၼ်ၸဝ်ႈဢၼ် မီးမႅတ်ႉတႃႇသုင် လႄႈၵျၢင်ႉၵမ်လီၸွမ်းဝိၼေး၊ ၸွမ်းၵႂၢမ်းသင်ႇသွၼ်ၽြႃးပဵၼ်ၸဝ်ႈ မႃးၸဵမ်မိူဝ်ႈလဵၵ်ႉ၊ မၼ်းၸဝ်ႈၵိူတ်ႇၼႂ်းမိူင်းထႆး၊ ပဵၼ်ၵူၼ်းတႆးယွင်း ဝၢႆးသေၼုင်ႈပဵၼ်သၢင်ႇယဝ်ႉ လႆႈမႃးယူႇတီႈမိူင်းၽူင်း လႅၼ်လိၼ်တႆး ထႆး၊ ၵူၼ်းၼႂ်းမိူင်းတႆးတေႁူႉၸၵ်းမၼ်းၸဝ်ႈဝႃႈ ၶူးဝႃႈဝုၼ်ႉၸုမ်ႉမိူင်းၽူင်း၊ ဝၢႆးသေၶၢမ်ႇပဵၼ်ၸၢင်းယဝ်ႉ၊ လႆႈဢွၵ်ႇပိုၼ်ၽေသႃႇသၼႃႇ ၸွတ်ႇတူဝ်ႈတင်းၵမ်ႇၽႃႇ၊ ၼႂ်းဝႃႇၶူးဝႃးဝုၼ်းၸုမ်ႉတေဢတိၵ်ႉထၢၼ်ႇ ၶဝ်ႈၵျၢင်ႉၵမ်တြႃးယူႇၼႂ်းထမ်ႈ လႄႈလဵပ်ႈႁဵၼ်းပိတၵၢတ်ႈသၢမ်ၵွင် ႁဵတ်းၸိူင်ႉၼၼ်မႃးဢမ်ႇၶၢတ်ႇဢမ်ႇဝၢႆးယဝ်ႉ။
တီႈၵိူတ်ႇလႄႈၶိူဝ်းႁိူၼ်းပီႈၼွင်ႉ
ၶူးဝႃးဝုၼ်း မီးၸိုဝ်ႈမိူဝ်ႈလဵၵ်ႉဝႃႈ ၸၢႆးဝုၼ်းၸုမ်ႉ ပေႃးၸိုဝ်ႈဝႃႈ လုင်းၶမ်းလႃႉ မႄႈၸိုဝ်ႈဝႃႈၼၢင်းသႅင်လႃႈ ၶူးဝႃးဝုၼ်းၸုမ်ႉ ၵိူတ်ႇမိူဝ်ႈ လိူၼ် မႂ်ႇသၢမ်ၶမ်ႈ (ၵႅၼ်ႇၼျူႇဢိူဝ်ႇရီႇ) ပီၶရဵတ်ႈ 1965 တီႈမိူင်းထႆး တီႈဝၢၼ်ႈလၢႆႈလူင် ပႃႇမႆႉသၵ်း ဢိူင်ႇၵဵင်းသႅၼ် ဝဵင်းၵဵင်းႁၢႆး၊ တီႈလႅၼ်လိၼ်ဢၼ်တိတ်းၸပ်းမိူင်းတႆး မိူင်းၽူင်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ၊ ၵူၼ်းၼႂ်းၼႃႈႁိူၼ်း ၶူးဝႃးဝုၼ်းၸုမ်ႉပဵၼ်ၵူၼ်းတႆးယွင်း ပေႃႈထဝ်ႈမႄႈထဝ်ႈ ႁူမ်ႈလူၺ်ႈပေႃးမႄႈ မီးၸႃႇတိတီႈၵိူတ်ႇတီႈ မိူင်းယွင်း မိူင်းယု မိူင်းလူၺ် လႅၼ်လိၼ်မိူင်းတႆး ဢၼ်တိတ်းၸပ်းသိပ်းသွင်ပၼ်းၼႃးၼၼ်ႉယဝ်ႉ၊ ပေႃႈမႄႈလႆႈပၢႆႈမႆႈ မႃးႁႃယဵၼ် လႆႈမႃးယူႇတီႈၵဵင်းသႅၼ် သေၶူးဝႃးဝုၼ်းၸုမ်ႉ လႆႈမႃးၵိူတ်ႇတီႈၼၼ်ႈပဵၼ်လုၵ်ႈၵေႃႉငဝ်ႈ (လုၵ်ႈလႃႈ) သုတ်းယဝ်ႉ။
ပၢၼ်မိူဝ်ႈလဵၵ်ႉ
ၸၢႆးဝုၼ်းၸုမ်ႉပၢၼ်မိူဝ်ႈလဵၵ်ႉ တိုၼ်းပဵၼ်ၵူၼ်းဢၼ်မီးမႅတ်ႉတႃႇၼိူဝ်သတ်ႉတဝႃႇ လႄႈဢမ်ႇၵိၼ်ၼိူဝ်ႉၵိၼ်ပႃ ၸဵမ်မိူဝ်ႈလဵၵ်ႉ၊ လႆႈမီးပိုၼ်းၶႆႈၼေၵၼ်ဝႆႉဝႃႈ ပေႃးပေႃႈမႄႈပီႈၼွင်ႉ ဢဝ်သတ်းဢဝ်ပႃမႃးတီႈႁိူၼ်းၼႆႁွင်ႉꧦ ႁႆႈꧦ သေ၊ ပေႃႈမႄႈပီႈၼွင်ႉၵေႃႈဢမ်ႇလႆႈ ၵိၼ်ၼိူဝ်ႉၵိၼ်ပႃၼေတီႈႁိူၼ်းၼႆယူႇယဝ်ႉ၊ ပဵၼ်ၸိူင်ႉႁိုဝ်ၵေႃႈလီ တူၼ်မုၼ်လႆႈယူႇၸွမ်းလေႃးၵ ပၢင်ပွၵ်ႈၵေႃႈလႆႈၵဵဝ်ႇၸွမ်း လွင်ႈလေႃးၵ၊ ၸဝ်ႈဝုၼ်းၸုမ်ႉလႆႈၶႆႈၼေ ၸၢတ်ႈပၢၼ်မိူဝ်ႈလဵၵ်ႉ ၼႂ်းတြႃးမၼ်းၸဝ်ႈဝႆႉ လွင်ႈလႅၼ်းယႃႈဢၼ်ၼိုင်ႈဝႃႈ၊ ၸဝ်ႈဝုၼ်းၸုမ်ႉဢမ်ႇလႆႈၸႂ် ဢႆၢၵႂၼ်းလႅၼ်းယႃႈ လီဢိမ်ႇလီၸၢၼ်ႈ ၵွပ်ႈမၼ်းပဵၼ်ၶႅၼ်ၼိူဝ်ပၢႆးယူႇလီႁဝ်း၊ မိူဝ်ႈမၼ်းၸဝ်ႈလဵၵ်ႉ မႄႈထဝ်ႈမၼ်းၸဝ်ႈ ၸႂ်ႉၸၢႆးဝုၼ်းၸုမ်ႉၵႂႃႇၸပ်း ၾႆးလႅၼ်းယႃႈတီႈတၢင်ႇႁိူၼ်းမႃးပၼ်၊ ယွၼ်ႉပဵၼ်မႄႈထဝ်ႈၸဝ်ႈၵေးၸူးၸႂ်ႉလႄႈ လႆႈႁဵတ်းၸွမ်း မိူဝ်ႈမၼ်းၸဝ်ႈ ပွၵ်ႈမႃးၶိုၼ်းႁိူၼ်းၼၼ်ႉ၊ ယွၼ်ႉၵူဝ်ၾႆးလႅၼ်းယႃႈမွတ်ႇသေ လႆႈလုတ်ႇလူင်မႃးၽွင်ႈ ၸႂ်တႄႉဢမ်ႇၶႂ်ႈလုတ်ႇ၊ မၼ်းၸဝ်ႈလႆႈႁဵတ်းၼၼ်လႆၢꧦ ပွၵ်ႈ၊ သမ်ႉပေႃးၶႂ်ႈၸပ်းလႅၼ်းယႃႈ ၸွမ်းမႄႈထဝ်ႈမၼ်းၸဝ်ႈ ၸၢႆးဝုၼ်းၸုမ်ႉၸင်ႇဝူၼ်ႉဝႃႈ ပေႃးတေယူႇတီႈႁိူၼ်းၸိူင်ႉၼၼ် ၵၢၼ်ဢၼ်ဢမ်ႇလီ ဢၼ်ဢမ်ႇၶႂ်ႈႁဵတ်းၵေႃႈတေလႆႈႁဵတ်း၊ မၼ်းၸဝ်ႈၸင်ႇယွၼ်းၼုင်ႈပဵၼ်သၢင်ႇ ပဵၼ်လွၵ်းလၢႆး ဢၼ်တႃႇတေႁႃ တီႈဢၼ်သၢင်ႇထုၵ်ႇၵိုင်ႇမႅၼ်ႈ တႃႇႁဵတ်းသၢင်ႈၵျၢင်ႉၵမ်ၵၢၼ်လီယူႇယဝ်ႉ။
လွင်ႈဢၼ်ၶူးဝႃးဝုၼ်းၸုမ်ႉၶႆႈၼေပၢၼ်ၽဝ မိူဝ်ႈမၼ်းၸဝ်ႈတိုၵ်ႉလဵၵ်ႉ မိူဝ်ႈပႆႇၼုင်ႈပဵၼ်သၢင်ႇထႅင်ႈထႅင်ႈဢၼ်ၼိုင်ႈ၊ ပေႃႈၸၢႆးဝုၼ်းၸုမ်ႉ တၢႆၸဵမ်မိူဝ်ႈ ၸၢႆးဝုၼ်းၸုမ်ႉၵိူတ်ႇလႆႈ 6 လိူၼ်၊ မႄႈလႄႈပေႃးထဝ်ႈမႄႈထဝ်ႈလႆႈလဵင်ႉလူမႃးၸဵမ်လဵၵ်ႉ၊ ပေႃးဝၢႆးသေမၼ်းၸဝ်ႈယႂ်ႇမႃးယဝ်ႉ မႄႈႁူမ်ႈလူၺ်ႈပေႃႈထဝ်ႈမႄႈထဝ်ႈ လႆႈၶၢႆႉမႃးယူႇတီႈၵဵင်းမႂ်ႇ ၽွင်းၼၼ်ႉပဵၼ်ၽွင်းဢၼ် ၼႃႈႁိူၼ်းၸၢႆးဝုၼ်းၸုမ်ႉတုၵ်ႉၶ တႄႉꧦ ဝႃႈꧦယဝ်ႉ၊ လႆႈၼွၼ်းၵတ်း လႆႈယွၼ်းၵိၼ်ၵေႃႈမီး၊ ၶၢဝ်းၵတ်းပဵၼ်ၽွင်းဢၼ်တုၵ်ႉၶသေပိူၼ်ႈ၊ ၸဝ်ႈဝုၼ်းၸုမ်ႉၶႆႈၼေဝႃႈ ၶၢဝ်းၵတ်းၼၼ်ႉ တိုၵ်ႉတွင်းလႆႈလီ ပေႃးၶီႈပုမ်တႅၵ်ႇၶၢပ်ႇသၢမ်ပွၵ်ႈၵေႃႈ ပွင်ႇဝႃႈပူၼ်ႉၶၢဝ်းၵတ်းယဝ်ႉ၊ မႄႈလႆႈမႃးတႄႇၼႃႈႁိူၼ်းမႂ်ႇ ၸွမ်းမူးသိူဝ်းၸိုဝ်ႈႁွင်ႉဝႃႈ ပူႇသူမ်၊ ဝၢႆးၼၼ်ႉလႆႈၵိူတ်ႇၼွင်ႉဢွၵ်ႇမႃးၸိုဝ်ႈၸၢႆးလႅင်း ဝၢႆးၼၼ်ႉလႆႈမီးၼွင်ႉထႅင်ႈၵေႃႉၼိုင်ႈၸိုဝ်ႈဝႃႈ ၼၢင်းဢိူင်ႈၾႃႉ ၵူၺ်းၵႃႈၵၢမ်ႇႁၢႆႉ မိူဝ်ႈဢႃႇယုၼၢင်းဢိူင်ႈၾႃႉ လႆႈသၢမ်ၶူပ်ႇလႆႈထုၵ်ႇၺႃးမႃၶူပ်းတၢႆ၊ မႄႈထဝ်ႈသမ်ႉပဵၼ်မေႃၽီ မေႃယႃ ဝၢႆးၼၼ်ႉဢမ်ႇႁိုင်မႄႈထဝ်ႈလႆႈပဵၼ်ၵိၼ်ႇသႃႇသေတၢႆၵႂႃႇယူႇယဝ်ႉ ယွၼ်ႉမေႈထဝ်ႈပဵၼ်မေႃၽီ မေႃယႃလႄႈ မီးၵူၼ်းႁူႉၸၵ်းၼမ်ယူႇတၢၼ်ႇ ၸင်ႇလႆႈႁဵၼ်းပၼ်ၵူႇၸႃးမၼ်းလႆႈလီ မီးၵူၼ်းမႃးၸွႆႈၼမ်ယူႇတၢၼ်ႇꧦ၊ ၽွင်းၶၢဝ်းၶိဝ်းၼၼ်ႉ ၶဝ်မႄႈလုၵ်ႈလႆႈၶၢႆႉၵႂႃႇယူႇလမ်းပုၼ်း ၽယဝ်း၊ ဝၢႆးၼၼ်ႉလႆႈပွၵ်ႈမႃး ႁႃပီႈၼွင်ႉတီႈၵဵင်းသႅၼ် ၵဵင်းႁၢႆးၶိုၼ်း၊ မႄႈလႆႈဢဝ်ၶဝ်ပီႈၼွင်ႉ မႃးၽၢၵ်ႇပၼ်ပီႈၼွင်ႉလဵင်ႉ ၼိုင်ႈၵေႃႉၼိုင်ႈတီႈ၊ ၼွင်ႉလႆႈဢဝ်ၽၢၵ်ႇဝႆႉတီႈပႃႈသႅင်လႃႈ၊ ၸၢႆးဝုၼ်းၸုမ်ႉလႆႈဢဝ်ၽၢၵ်ႇဝႆႉတီႈ လုင်းၽၢႆႇပေႃႈလဵင်ႉလူတူၺ်းထိုင်၊ မႄႈၸဝ်ႈၵေးၸူးသမ်ႉ ယွၼ်ႉမီးၸႂ်တိတ်းႁွႆႈၼိူဝ် လုၵ်ႈယိင်းဢၼ်မႃၶူပ်းတၢႆၵႂႃႇ ၵေႃႈဢၼ်ၼိုင်ႈ၊ ယွၼ်ႉမႄႈထဝ်ႈၸဝ်ႈၵေးၸူး ဢၼ်ယူႇႁူမ်ႈတုၵ်ႉႁူမ်ႈသိူဝ်းၵၼ်မႃး ၶၢဝ်းႁိုင်လႆႈတၢႆၵႂႃႇၵေႃႈဢၼ်ၼိုင်ႈ၊ ၼႃႈတီႈတင်းမူတ်းလွင်ႈလဵင်ႉလူလုၵ်ႈ တူၵ်းမႃးတီႈမႄႈၸၢႆးဝုၼ်းၸုမ်ႉၼၢင်းသႅင်လႃႈၵေႃႉလဵဝ်၊ ယွၼ်ႉမီးလွင်ႈမႆႈၸႂ်လၢႆမဵဝ်သေ ထိုင်ပေႃးလႆႈမီးလူမ်းယွင်ႇၵႂႃႇ၊ တင်ႈတႄႇပွၵ်ႈမႃးၵဵင်းသႅၼ် ၵႅင်းႁၢႆးၶိုၼ်း၊ မႄႈၵေႃႈၵႂႃႇလူင်ၵႂႃႇၵူႈတီႈ၊ ၼႂ်းပိုၼ်းဢၼ်ၶူးဝႃးဝုၼ်ႉၸုမ်ႉၶႆႈၼေမီးၸိူင်ႉၼႆႉ။
ၼုင်ႈပဵၼ်သၢင်ႇ
ယွၼ်ႉႁၼ်လွင်ႈတုၵ်ႉၶ လွင်ႈၵိူတ်ႇ လွင်ႈလွင်ႈထဝ်ႈ လွင်ႈၸဵပ်းၶႆႈပဵၼ်ၼၢဝ် လွင်ႈတၢင်းတၢႆမႃးၼမ်သေ၊ ၶႂ်ႈႁႃလွင်ႈၵတ်းယဵၼ် ၸင်ႇႁၼ်ဝႃႈလွင်ႈၵတ်းယဵၼ်ၽဝပဵၼ်ၸဝ်ႈသၢင်ႇ ဢၼ်ယူႇၼႂ်းသႃႇသၼႃႇ ၼၼ်ႉၵူၺ်းယဝ်ႉ တေပဵၼ်တၢင်းဢွၵ်ႇဢၼ်လီလႆႈ၊ တေထၢင်ႇႁၢင်ႈၽိုၵ်းၵျၢင်ႉၵမ်တြႃး လႄႈႁႃႁဵၼ်းႁူႉဢဝ်တင်းမေႃ တမ်ႈတီႈသြႃႇသမ်းမႃး ဢွၵ်ႇပူၼ်ႉလွင်ႈတုၵ်ႉၶလူင်ၼႆႉလႆႈ ၊ ဝၼ်းထိ 19 လိူၼ်မေႇ ပီၶရဵတ်ႈ 1876 ဝၢႆးသေၸၢႆးဝုၼ်းၸုမ်ႉႁဵၼ်းယဝ်ႉ ၸၼ်ႉငဝ်ႈ ၸၼ်ႉ 4 (ป. 4) ဢႃႇယုႇလႆႈ 11 ၸင်ႇလႆႈၶၢမ်ႇပဵၼ်ၸဝ်ႈသၢင်ႇယဝ်ႉ။
ဝၢႆးသေပဵၼ်ၸဝ်ႈသၢင်ႇယဝ်ႉ၊ ယွၼ်ႉလွင်ႈၵျၢင်ႉၵမ် လႄႈမႅတ်ႉတႃႇတြႃးၸဝ်ႈသၢင်ႇဝုၼ်းၸုမ်ႉ မၼ်းၸဝ်ႈလႆႈမီးၸိုဝ်ႈသဵင်လိုဝ်းလင်ဝႆႉၵမ်းလဵဝ်၊ ၸဝ်ႈမိူင်းၵဵင်းမႆႇလႆႈငိၼ်းၸိုဝ်ႈသဵင်မၼ်းၸဝ်ႈ ၸင်ႇၽိတ်ႈပၢင်းမိူဝ်းတွင်ႈထၢမ် ၸၢမ်းတူၺ်းၼမ်ႉၵတ်ႉမၼ်းၸဝ်ႈ ၵွပ်ႈပီႈၼွင်ႉတင်းၵဵင်းမႆႇ မီးလွင်ႈယုမ်ႇယမ်ဝႃႈ ၸဝ်ႈသၢင်ႇဢွၼ်ႇဝုၼ်ႉၸုမ်ႉ လႅပ်ႈတေပဵၼ်ၶူးဝႃးသီႇဝိသျႆး ၸဝ်ႈမျႅတ်ႈၵဝ်ႇ ဢၼ်ၵူၼ်းတၢင်းလၢႆၶဝ်ၼပ်ႉယမ်၊ ဢၼ်လွၼ်ႇၵႂႃႇၼၼ်ႉ ၶိုၼ်းမႃးၵိူတ်ႇ တႃႇထႅမ်သၢင်ႈပႃႇရမီႇမႂ်ႇ၊ ဝၢႆးသေသင်ႇၶႃႇၸဝ်ႈ ဢၼ်ဝႃႇယႂ်ႇဝႃႇလူင် ၽိတ်ႈပၢင်းမိူဝ်းတွင်ႈထၢမ်၊ မိူဝ်ႈလႆႈႁၼ်ၸဝ်ႈသၢင်ႇဢွၼ်ႇဝုၼ်းၸုမ်ႉယဝ်ႉ၊ ဢမ်ႇဝႃႈမုၼ်ၸဝ်ႈၵူၼ်းလူင် လဵၵ်ႉၼုမ်ႇထဝ်ႈယႂ်ႇ သၢမ်ပၢၼ်ၸႅတ်းသႅၼ်း၊ လႆႈမီးသတ်ႉထႃႇလွင်ႈလီၼပ်ႉယမ် ၸဝ်ႈသၢင်ႇဢွၼ်ႇဝုၼ်းၸုမ်ႉသေ၊ လႆႈလႆႈတၢင်ႇၸိုဝ်ႈပၼ်ဝႃႈ ၶူးဝႃးၼွႆႉဝုၼ်းၸုမ်ႉ ၼႆယူႇယဝ်ႉ။
ၶၢမ်ႇပဵၼ်ၸၢင်း
မိူဝ်ႈဢႃႇယုတဵမ် 20 ပီ မႅၼ်ႈဝၼ်းထိ 9 လိူၼ်မေႇ ပီၶရဵတ်ႈ 1986 ၶူးဝႃးၼွႆႉဝုၼ်းၸုမ်ႉ လႆႈၶၢမ်ႇပဵၼ်ရႁၢၼ်းတီႈၼႂ်းသိမ်ႇၽြႃႉၸဝ်ႈၵဝ်ႈတိုဝ်ႉ ဝတ်ႉသူၼ်တွၵ်ႇ (ဝတ်ႉသူၼ်မွၵ်ႇ) ဝဵင်းၵဵင်းမႆႇ၊ ၸဝ်ႈသြႃႇဢုပတ်ႇၸေႇမၼ်းၸဝ်ႈပဵၼ် ၸဝ်ႈသြႃႇတူင်ၶမ်း ထမ်မထိၼ်ၼူဝ် ၸဝ်ႈသြႃႇလူင်ၼႂ်းဝဵင်းၵဵင်းမႆႇယူႇယဝ်ႉ။
ဢွၵ်ႇပိုၼ်ၽေသႃႇသၼႃႇ
ဝၢႆးသေလႆႈၶၢမ်ႇပဵၼ်ရႁၢၼ်းယဝ်ႉ ၶူးဝႃးဝုၼ်းၸုမ်ႉလႆႈဢွၵ်ႇပိုၼ်ၽေသႃႇသၼႃႇ ၸွတ်ႇတူဝ်ႈၵႂႃႇၵူႈတီႈ မိူၼ်ၸိူင်ႉၼင်ႇမိူင်းထႆး မိူင်းတႆး၊ မိူင်းမၢၼ်ႈ၊ မိူင်းလၢဝ်း၊ မိူင်းသီႇရလင်ႇၵႃႇ၊ မိူင်းဢိၼ်ႇတိယ၊ မိူင်းၼေႇပေႃး၊ မိူင်းပူႇတၢၼ်ႇ၊ မိူင်းသိင်ႇၵပူဝ်ႇ၊ မိူင်းၶေႇ ၸႃႉၵႂႃႇၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ၊ ၶူးဝႃးဝုၼ်းၸုမ်ႉၵႂႃႇတီႈလႂ်ၵေႃႈမီးၵူၼ်း ပႂ်ႉႁပ်ႉပႂ်ႉဝႆႈပႂ်ႉသႃ ၸဵမ်ၶုၼ်မိူင်း ၵူၼ်းၼုမ်ႇ ၵူၼ်းထဝ်ႈၵူၼ်းၵေႇသၢမ်ပၢၼ်ၸဵတ်းသႅၼ်း၊ ၵူႈၽႃႇသႃႇသႃႇသၼႃႇ၊ မၼ်းၸဝ်ႈၵႂႃႇတီႈလႂ်ၵေႃႈလႆႈၵႂႃႇႁေႃးတြႃးပၼ် လႆႈၵႂႃႇသၢင်ႈဝတ်ႉၵျွင်း သၢင်ႈၸေႇတီႇၵွင်းမူး တႃႇႁႂ်ႈသႃႇသၼႃႇႁိူဝ်ႈႁိူင်းပိူင်းသႂ်ယူႇယဝ်ႉ။
ၶဝ်ႈထမ်ႈၵျၢင်ႉၵမ်တြႃး
1. ၶဝ်ႈထမ်ႈမိူင်းၵႅတ်ႇ ၼႂ်းမိူင်းတႆး ၶၢဝ်းတၢင်း 3 ပီ 3 လိူၼ် 3 ဝၼ်း ပီၶရဵတ်ႈ 2019 ထိုင် ပီၶရဵတ်ႈ 2022
(တိုၵ်ႉသိုပ်ႇတႅမ်ႈ တိုၵ်ႉႁႃၶေႃႈမုၼ်း)
လွင်ႈဢၼ်လီဢၢမ်းၶူးဝႃးဝုၼ်းၸုမ်ႉ
1. ၵျၢင်ႉၵမ်လီၸဵမ်လဵၵ်ႉတေႃႇပေႃးယႂ်ႇ 2. ဢမ်ႇၵိၼ်ၼိူဝ်ႉၵိၼ်ပႃၸဵမ်လဵၵ်ႉ 3. ၵူၼ်းၵူႈၶိူဝ်းၵူႈၽႃႇသႃႇႁၵ်ႉႁူမ်ၸူမ်းပႅင်း 4. မီးမႅတ်ႉတႃႇၼိူဝ်သတ်ႉတဝႃႇ လႄႈၵူၼ်းၵူႈၶိူဝ်းꧦ သုင် 5. ႁဵတ်းတႃႇၼ ၸွႆႈထႅမ်ပိူၼ်ႈ ယိုၼ်ႈမႅင်ႇပၼ်တႃႇသေႇ 6. လႆႈၸႂ်ၵျၢင်ႉၵမ်တြႃးယူႇၵတ်းꧦ ယဵၼ်ꧦ ၼႂ်းထမ်ႈၼႂ်းပႃႇ 7. လၢတ်ႈၽႃႇသႃႇလႆႈလၢႆၽႃႇသႃႇ (ၽႃႇသႃႇတႆးယွင်း၊ တႆးၶိုၼ်၊ ထႆး၊ တႆးလူင် လႄႈလၢႆꧦ ၽႃႇသႃႇ)
ၽိုၼ်ဢိင်
1. 2021, ပိုၼ်းၸဝ်ႈၶူးဝႃးဝုၼ်းၸုမ်ႉ, SK D Channel, သိုပ်ႇတူၺ်းၶေႃႈမုၼ်းလႆႈထႅင်ႈတီႈ | https://www.youtube.com/watch?v=3oPF-NoGmgs
လုၼ်ႇငိၼ်ႇ၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းပျေႃႇပွႆႇ
ဝၢၼ်ႈလုၼ်ႇငိၼ်ႇ  (လွန်ငင်ရွာ၊ Lunngin) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇတပျေႇပိၼ်ႇ၊ ၸႄႈဝဵင်းပျေႃႇပွႆႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈယမႄးတိၼ်း၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 193064 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇတပျေႇပိၼ်ႇၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 1611 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 1817 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 3489 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းပျေႃႇပွႆႇ
မျွင်းပွၵ်ႉ (ႁွင်ႇ)၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းမဵၵ်ႉထီႇလႃႇ
ဝၢၼ်ႈမျွင်းပွၵ်ႉ (ႁွင်ႇ)  (မျှောင်းပေါက်(မြောက်)ရွာ, Hmyaungpauk(North)) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇၵႂႅတ်ႉငႄႇ ၊ ၸႄႈဝဵင်းမဵၵ်ႉထီႇလႃႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈမဵၵ်ႉထီႇလႃႇ၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 218403 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇၵႂႅတ်ႉငႄႇၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 2177 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 2602 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 4779 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ၵျုၼ်းၵျိၼ်း၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းယမႄးတိၼ်း
ဝၢၼ်ႈၵျုၼ်းၵျိၼ်း  (ကျွန်းကျင်းရွာ၊ Kyunkyin) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇဢၢႆႇတူဝ်ႇ၊ ၸႄႈဝဵင်းယမႄးတိၼ်း၊ ၸႄႈတွၼ်ႈယမႄးတိၼ်း၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 192543 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇဢၢႆႇတူဝ်ႇၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 2273 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 2574 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 4847 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
မျွင်းပွၵ်ႉ (ႁွင်ႇ)၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းမဵၵ်ႉထီႇလႃႇ
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းမဵၵ်ႉထီႇလႃႇ
ၵျုၼ်းၵျိၼ်း၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းယမႄးတိၼ်း
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းယမႄးတိၼ်း
1809
1809
လိူၼ်ၸၼ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၾႅပ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မၢတ်ႉၶျ်
(1) ဝၼ်း။
ႁွင်ႇၵိပ်ႈ၊ ဝၢၼ်ႈ
ဝၢၼ်ႈႁွင်ႈၵိပ်ႈ (, Haungkip, ဟောင်ကိဗ်) ၼႆႉ ပဵၼ်ဝၢၼ်ႈ ဢၼ်ယၢမ်ႈမီးမႂ်း ၽၢႆႇၼိူဝ်(ႁွင်ႇ)ဝဵင်း ၸႄႈဝဵင်းမိူင်းၼၢႆး၊ ၸႄႈတွၼ်ႈ လၢင်းၶိူဝ်း၊ မိူင်းတႆးသေ ယၢမ်းလဵဝ်တႄႉ ပဵၼ်ဝၢၼ်ႈႁၢမ်းၵႂႃႇယဝ်ႉ။
1809
လိူၼ်မေႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျုၼ်ႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျူႇလၢႆႇ
(1) ဝၼ်း။
ဢေႃးၵၢတ်ႉ
(1) ဝၼ်း။
သႅပ်ႇထႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
ဢွၵ်ႇထူဝ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
ၼူဝ်ႇဝႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
တီႇသႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:1809 ပိူင်ထၢၼ်ႈ:1800 ႁူဝ်သိပ်းပီ ပိူင်ထၢၼ်ႈ:1810 ႁူဝ်သိပ်းပီ
ပတွၵ်ႉယူဝ်း၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းမလႅင်ႇ
ဝၢၼ်ႈပတွၵ်ႉယူဝ်း  (ပတောက်ရိုးရွာ, Pitaukyoe) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇ တႄးၵၢၼ်ႇ ၊ ၸႄႈဝဵင်းမလႅင်ႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈမဵၵ်ႉထီႇလႃႇ၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 194162 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇ တႄးၵၢၼ်ႇၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 1634 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 1979 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 3613 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းမလႅင်ႇ
တမႅၵ်ႉတႃႇ၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းတွင်ႇတႃႇ
ဝၢၼ်ႈတမႅၵ်ႉတႃႇ  (တစ်မိုက်သာရွာ, Damaikthar) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇတမႅၵ်ႉတႃႇ၊ ၸႄႈဝဵင်းတွင်ႇတႃႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈမျိၼ်းၶျၢၼ်ႇ၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 191614 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇတမႅၵ်ႉတႃႇၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 1691 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 1970 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 3661 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းတွင်ႇတႃႇ
ငႃးသူႇ၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းၵျွၵ်ႉသႄႇ
ဝၢၼ်ႈငႃးသူႇ  (ငါးဆူရွာ, Ngarsu) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇငႃးသူႇ၊ ၸႄႈဝဵင်းၵျွၵ်ႉသႄႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈပၢင်ႇဢူး၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 190441။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇၸလေႇၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 145 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 169 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 314 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းၵျွၵ်ႉသႄႇ
ၵျွၵ်ႉယူၵ်ႉၵျီး၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းယမႄးတိၼ်း
ဝၢၼ်ႈၵျွၵ်ႉယူၵ်ႉၵျီး  (ကျောက်ရုပ်ကြီးရွာ၊ Kyaukyokegyi) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇဢၢႆႇတူဝ်ႇ၊ ၸႄႈဝဵင်းယမႄးတိၼ်း၊ ၸႄႈတွၼ်ႈယမႄးတိၼ်း၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 192544 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇဢၢႆႇတူဝ်ႇၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 2273 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 2574 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 4847 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းယမႄးတိၼ်း
တႄးၵၢၼ်ႇ၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းပျေႃႇပွႆႇ
ဝၢၼ်ႈတႄးၵၢၼ်ႇ  (သဲကန်ရွာ၊ Theakan) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇတပျေႇပိၼ်ႇ၊ ၸႄႈဝဵင်းပျေႃႇပွႆႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈယမႄးတိၼ်း၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 193063 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇတပျေႇပိၼ်ႇၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 1611 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 1817 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 3489 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းပျေႃႇပွႆႇ
ပလႄး၊ ၸႄႈဝဵင်း
ၸႄႈဝဵင်းပလႄး (ပုလဲမြို့နယ် ; Pale Township ; ) ၼႆႉ ပဵၼ်ၸႄႈဝဵင်းဢၼ်ၼိုင်ႈ ဢၼ်မီးတီႈ ၸႄႈတွၼ်ႈယိၼ်းမႃႇပိၼ်ႇ၊ ၸႄႈတိူင်းၸႄႈၵႅင်း၊ မိူင်းမျၢၼ်ႇမႃႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ပိုၼ်းပိုၼ်ႉတီႈ
ၸႄႈဝဵင်းပလႄးၼႆႉ ၶဝ်ႈပႃးဝႆႉ တီႈၼႂ်းၼႃႈလိၼ်ပၢၼ်ႉၵျီႇသေ မိူဝ်ႈပၢၼ်ၶုၼ်မၢၼ်ႈၶဝ်ၼၼ်ႉ ပဵၼ်ဝၢၼ်ႈဢွၼ်ႇဝၢၼ်ႈၼိုင်ႈၵူၺ်း။ မိူဝ်ႈပီ 1885 ဝၢႆးသေ မိူင်းမၢၼ်ႈတင်းမိူင်း တူၵ်းတႂ်ႈမိုဝ်းဢင်းၵိတ်ႉၶဝ်ယဝ်ႉ ဢၼ်ပဵၼ် ၼႃးလိၼ် ပၢၼ်ႉၵျီႇၼၼ်ႉၵေႃႈ ၶဝ်ႈပႃးယဝ်ႉ။ ႁိုဝ် (9)ပီ ထိုင်မႃး 1894 ၼၼ်ႉ လႆႈၽွတ်ႈႁႅၼ်း ၸႄႈတွၼ်ႈၶၢင်တွင်းပွတ်းတႂ်ႈသေ ၽၢႆႇဢွၵ်ႇၼႆႉ မီး ၸႄႈဝဵင်းသႃးလိၼ်းၵျီး၊ ၽၢႆႇႁွင်ႇ မီး ၸႄႈဝဵင်းယိၼ်းမႃႇပိၼ်ႇ လႄႈ ၸႄႈဝဵင်းၵၼီႇ၊ ၽၢႆႇတူၵ်းၼႆႉ လႆႈမၵ်းမၼ်ႈပဵၼ် ၸႄႈတွၼ်ႈၶၢင်တွင်းပွတ်းတႂ်ႈယဝ်ႉ။ မိူဝ်ႈၽွင်းၼၼ်ႉ ဢေႇရိယႃႇတၢင်းၵႂၢင်ႈၼႆႉ မီး (485) လွၵ်းလၵ်းၵူၺ်း။ ဝၢႆးသေလႆႈ လွတ်ႈလႅဝ်းသဝ်းၶေႃယဝ်ႉ ပိုတ်ႇလုမ်းၶုၼ်ၽွင်းဝဵင်းသေ ႁဵတ်းသၢင်ႈလွင်ႈၽွင်းငမ်းမႃးယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ ၶေႃႈပူင် ထၢၼ်ၽွင်းလူင် ၵၢၼ်ၼႂ်းမိူင်း လႄႈ ၵၢၼ်သႃႇသၼႃႇ (ႁွင်ႈၵၢၼ်ၼၢမ်း ၵၢၼ်ၽွင်းငမ်းၵူႈလွင်ႈလွင်ႈ) ၼၼ်ႉသေ လႆႈမၵ်းမၼ်ႈပဵၼ် ၸႄႈဝဵင်းမႃးယဝ်ႉ။
ဢွင်ႈတီႈလႄႈ တၢင်းၵႂၢင်ႈ
ၸႄႈဝဵင်းပလႄးၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈၼႂ်းၵႄႈ လွင်ႇၵျီႇတုတ်ႉဢွၵ်ႇ 94° 25' လႄႈ 94° 25'၊ တီႈၼႂ်းၵႄႈ လတ်ႉတီႇတုတ်ႉႁွင်ႇ 21° 18' လႄႈ 21° 48' ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၽၢႆႇဢွၵ်ႇၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸႄႈဝဵင်းသႃးလိၼ်းၵျီး၊ ၽၢႆႇတူၵ်း မီးဝႆႉ ၸႄႈဝဵင်းၵၢၼ်ႉၵေႃး၊ ၽၢႆႇၸၢၼ်းမီးဝႆႉ ၸႄႈဝဵင်းမျႅင်ႇ လႄႈ ၽၢႆႇႁွင်ႇၼၼ်ႉ ဢိူမ်ႈၸပ်းၵၼ်ဝႆႉတင်း ၸႄႈဝဵင်းယိၼ်းမႃႇပိၼ်ႇယဝ်ႉ။ မီးဝႆႉတီႈ ၼႃႈသုင်ပၢင်ႇလၢႆႇ 454 ထတ်းယဝ်ႉ။ တၢင်းၵႂၢင်ႈတႄႉ မီးဝႆႉ 621.798 လွၵ်းလၵ်းသေ ပေႃးဢဝ် ဢေႇၵဝႃႈ တၢင်းၵႂၢင်ႈ မီး 392298 ဢေႇၵယဝ်ႉ။ တီႈ ၼႃႈဢွၵ်ႇ ၼႃးတူၵ်း ဢၼ်ပဵၼ်တီႈၵႂၢင်ႈသုတ်းၼႆႉ မီး 31 လၵ်းသေ ၼႃႈႁွင်ႇၼႃႈၸၢၼ်း ဢၼ်ပဵၼ်တီႈၵႂၢင်ႈသုတ်းၼႆႉ မီး 19 လၵ်းယဝ်ႉ။
ပိူင်ၽွတ်ႈႁႅၼ်း ပွၵ်ႉ လႄႈ ဝၢၼ်ႈ
ပိူင်ၽွတ်ႈႁႅၼ်းဝႆႉ ဝဵင်း/ ပွၵ်ႉ/ ဝၢၼ်ႈတႄႉ ပွၵ်ႉမီး 2 ပွၵ်ႉ၊ ဢိူင်ႈမီး 59 ဢိူင်ႇ၊ ဝၢၼ်ႈမီး 188 ဝၢၼ်ႈယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း ပီ 2014 သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း တီႈၸႄႈဝဵင်းပလႄးၼႆႉ တင်းသဵင်ႈ မီးယူႇ 144,006 ၵေႃႉသေ ၸၢႆး မီး 66,809 ၵေႃႉ၊ ယိင်း မီး 77,197 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ၾိင်ႈၾႃႉ
ၼိုင်ႈပီၼႆႉ ၽူၼ်မႃး မွၵ်ႈ 50 ဝၼ်းသေ တၢင်ႉၼမ်ႉၽူၼ်လႆႈ မွၵ်ႈ 40 ၼိဝ်ႉၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ယူင်ႉသၢင်ႈပိုၼ်ႉထၢၼ်
တီႈၸႄႈဝဵင်းပလႄးၼႆႉ ႁူင်းႁဵၼ်းၸၼ်ႉသုင် ႁူမ်ႈ (ၶဝ်ႈပႃးႁူင်းႁဵၼ်းၽႄ) မီး 10 ႁူင်း၊ ႁူင်းႁဵၼ်းၸၼ်ႉၵၢင် (ၶဝ်ႈပႃးႁူင်းႁဵၼ်းၽႄ) 39 ႁူင်း၊ ႁူင်းႁဵၼ်းၸၼ်ႉငဝ်ႈ မီးယူႇ 126 ႁူင်းယဝ်ႉ။ ပေႃးဢဝ် ၵၼ်ပၢႆးယူႇလီဝႃႈ မီးဝႆႉ ႁူင်းယႃၸႄႈဝဵင်း 1 ႁူင်း၊ ႁူင်းယႃဢိူင်ႇ 1 ဢိူင်ႇ လႄႈ ႁွင်ႈပၢႆးယူႇလီဝၢၼ်ႈၼွၵ်ႈ ပိုတ်ႇဝႆႉ 6 ဢၼ်ယဝ်ႉ။ တီႈဝဵင်းပလႄးၼႆႉ မီးဝႆႉ ယေးငိုၼ်းပၢႆးမၢၵ်ႈမီးမျၢၼ်ႇမႃႇ ဢၼ်လဵဝ်ၵူၺ်း။ တီႈဝဵင်းပလႄးၼႆႉ ဢမ်ႇမီးသၢႆတၢင်းႁိူဝ်းမိၼ်၊ သၢႆတၢင်းၼမ်ႉ၊ တၢင်းရူတ်ႉလဵၼ်း။ သဵၼ်ႈတၢင်းရူတ်ႉၵႃးပိူင်လူင် တီႈ ဝဵင်းပလႄးၼႆႉ မီးၼင်ႇၽၢႆႇတႂ်ႈၼႆႉယဝ်ႉ။
ပၢႆးမၢၵ်ႈမီး လႄႈ ပၢႆးၽုၵ်ႇသွမ်ႈ
ၸႄႈဝဵင်းပလႄးၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈၼႂ်း ၸႄႈတွၼ်ႈယိၼ်းမႃႇပိၼ်ႇ၊ ၸႄႈတိူင်းၸႄႈၵႅင်းသေ ပဵၼ်ၸႄႈဝဵင်း ဢၼ်ပၢႆးမၢၵ်ႈမီးၶိုၼ်ႈယႂ်ႇ ဢၼ်ၼိုင်ႈသေဢမ်ႇၵႃး ယွၼ်ႉပိူဝ်ႈ မီးဝႆႉတီႈၼိူဝ် သဵၼ်ႈတၢင်းရူတ်ႉၵႃး မူင်ႇယႂႃႇ - ပလႄး - ၵၢၼ်ႉၵေႃးလႄႈ ပဵၼ်ဝဵင်း ဢၼ်သဵၼ်ႈတႃႈသၢႆတၢင်း ၶႅမ်ႉလီၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၵူၼ်းမိူင်းပိုၼ်ႉတီႈ ၸိူဝ်းမီးတီႈၼႂ်း ၸႄႈဝဵင်းပလႄးၼႆႉ ဢွၼ်ၵၼ်ႁဵတ်းၵၢၼ်ၽုၵ်ႇသွမ်ႈ ပဵၼ်ပိူင်လူင်ယဝ်ႉ။ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်းႁဵတ်းၵၢၼ်ၽုၵ်ႇသွမ်ႈသေ ႁႃလဵင်ႉတွင်ႉၼႆႉ ပၢႆးၽုၵ်ႇသွမ်ႈ 46%၊ သိုဝ်ႉၶၢႆ - 4 %၊ ၽူႈႁၢပ်ႇၵၢၼ်လူင်ပွင်ၸိုင်ႈ - 3% သေ ၵၢၼ်ႁႃလဵင်ႉတွင်ႉတၢင်ႇၸိူဝ်း - 33% ၊ ၵူၼ်းၸွမ်းဝၼ်း မီး 14 % ယဝ်ႉ။
ၽၢႆၸိူဝ်းဢၼ်မီးဝႆႉတႄႉ မျွၵ်ႉယမႃး၊ ၽၢႆလႅင်းၶျွင်း၊ မျွၵ်ႉယမႃး (ယေႇၵူႇ) လႄႈ ၽၢႆၵၢၼ်ႉထွင်ႉ ၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။ ၵုၼ်ႇသိၼ်ဢၼ်ဢွၵ်ႇပိူင်လူင်ၼႆႉ ပဵၼ် ၵျုင်ႇ၊ ထူဝ်ႇလိူင်၊ ငႃး၊ မွၵ်ႇဝၢႆႇဝၼ်း၊ ၶဝ်ႈ သေ တၢင်ႇၶၢႆၸူး ဝဵင်းမူင်ႇယႂႃႇ လႄႈ ဝဵင်းပၶူၵ်ႉၵူႇ ၼမ်သေပိူၼ်ႈယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ၸႄႈဝဵင်းၸိူဝ်းမီးၼႂ်း ၸႄႈတွၼ်ႈယိၼ်းမႃႇပိၼ်ႇ ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ၸႄႈတိူင်းၸႄႈၵႅင်း
တႃႈႁိူဝ်းမိၼ် ၵုၼ်ၵူဝ်ႇၵူဝ်း
တႃႈႁိူဝ်းမိၼ် ၵုၼ်ၵူဝ်ႇၵူဝ်း ၼႆႉ ပဵၼ်တႃႈႁိူဝ်းမိၼ် ဢၼ်မီးတီႈ ၵုၼ်ၵူဝ်ႇၵူဝ်း၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈၵုင်ႈ၊ မိူင်းမျၢၼ်ႇမႃႇ ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:တႃႈႁိူဝ်းမိၼ် တီႈ မိူင်းမျၢၼ်ႇမႃႇ ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ၸႄႈတိူင်းတႃႈၵုင်ႈ
သႄႇၵတေႃႇ၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းၸိၼ်ႉၵၢႆႇ
ဝၢၼ်ႈသႄႇၵတေႃႇ  (ဆည်ကတော်ရွာ, Sekataw) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇတိတ်ႉၶွၵ်ႉ၊ ၸႄႈဝဵင်းၸိၼ်ႉၵၢႆႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈၵျွၵ်ႉသႄႇ၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 190762 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇၸလေႇၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 1709 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 1854 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 3563 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းၸိၼ်ႉၵၢႆႇ
ၼႃးၶၢၼ်၊ ဝၢၼ်ႈ
ဝၢၼ်ႈၼႃးၶၢၼ် (, Naakhaan, နားခန်) ၼႆႉ ပဵၼ်ဝၢၼ်ႈ ဢၼ်ယၢမ်ႈမီးမႂ်း ၽၢႆႇၼိူဝ်(ႁွင်ႇ)ဝဵင်း ၸႄႈဝဵင်းမိူင်းၼၢႆး၊ ၸႄႈတွၼ်ႈ လၢင်းၶိူဝ်း၊ မိူင်းတႆးသေ ယၢမ်းလဵဝ်တႄႉ ပဵၼ်ဝၢၼ်ႈႁၢမ်းၵႂႃႇယဝ်ႉ။
ယႂႃႇတိတ်ႉ၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၵႂႅတ်ႉငႄႇ
ဝၢၼ်ႈယႂႃႇတိတ်ႉ  (ရွာသစ်ရွာ, Ywarthit) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇၵႂႅတ်ႉငႄႇ၊ ၸႄႈဝဵင်းမဵၵ်ႉထီႇလႃႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈမဵၵ်ႉထီႇလႃႇ၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 193982 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇၵႂႅတ်ႉငႄႇၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 2177 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 2602 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 4779 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းမဵၵ်ႉထီႇလႃႇ
ဢိၼ်ႇၶျွင်း၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းၵျွၵ်ႉပတွင်း
ဝၢၼ်ႈဢိၼ်ႇၶျွင်း  (အင်ချောင်းရွာ၊ Innchaung) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇသႄႇပွၵ်ႉ၊ ၸႄႈဝဵင်းၵျွၵ်ႉပတွင်း၊ ၸႄႈတွၼ်ႈၺွင်ႇဢူး၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 191907 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇသႄႇပွၵ်ႉၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 1566 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 1959 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 3525 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းၵျွၵ်ႉပတွင်း
ရၶႅင်ႇ၊ ၸႄႈမိူင်း
ၸႄႈမိူင်းရၶႅင်ႇ (ရခိုင်ပြည်နယ်), (Rakhine State), ၼႆႉ ပဵၼ်ၸႄႈမိူင်း ဢၼ် ၵူၼ်းၶိူဝ်းရၶႅင်ႇ ၶဝ် ယူႇသဝ်းမႃးပီယၢဝ်းၶၢဝ်းႁိုင်သေ မီးဝႆႉ ပွတ်းတူၵ်း မိူင်းမၢၼ်ႈၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ မိူဝ်ႈၵွၼ်ႇၼၼ်ႉ ပဵၼ်မိူင်းဢၼ် ၶုၼ်ႁေႃၶမ်းရၶႅင်ႇ ၶဝ်ဢုပ်ႉပိူင်ႇၽွင်းငမ်းမႃးယဝ်ႉ။ မိူဝ်ႈ ဢေႇတီႇ ႁူဝ်ပၢၵ်ႇပီ ႑႕ တေႃႇ ႁူဝ်ပၢၵ်ႇပီ ႑႗ ၼၼ်ႉ ၸိူဝ်းပဵၼ်ၶုၼ်ႁေႃၶမ်းရၶႅင်ႇၶဝ်ၼႆႉ လႆႈဢဝ် ထုင်ႉ ဝဵင်းၸိတ်ႉတၵွင်း မိူင်းပင်းၵလႃးတဵတ်ႉ လႄႈ ထုင်ႉတြိပူႇရ မိူင်းဢိၼ်ႇတိယ ၸိူဝ်းၼႆႉ သိမ်းသႂ်ႇ တႂ်ႈမိုဝ်းမႃးယူႇယဝ်ႉ။ ၽွင်းမိူဝ်ႈ ၽုင်းၵၢမ်ႇ ၶုၼ်ႁေႃၶမ်းရၶႅင်ႇၶဝ် ၶိုၼ်ႈသုင်ႈၼၼ်ႉ တၢင်းၵႂၢင်ႈၶႂၢင် မိူင်းၶုၼ်ႁေႃၶမ်းရၶႅင်ႇၼႆႉ တႄႇဢဝ် ဝဵင်းတႃႇယႃႇ၊ မိူင်းပင်းၵလႃးတဵတ်ႉ (ယၢမ်းလဵဝ်) ၼႆႉ တေႃႇ ပေႃးထိုင် ၸွမ်းသၢပ်ႇၽင်ႇပၢင်ႇလၢႆႇ မေႃႇလမႅင်ႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ဢၼ်ပဵၼ် မိူင်းရၶႅင်ႇငဝ်ႈတိုၼ်း ၶွင် ၵူၼ်းၶိူဝ်းရၶႅင်ႇၼႆႉ တႄႇဢဝ် ၼၢတ်ႉမျိတ်ႉဝ တီႈသၢပ်ႇလႅၼ်လိၼ် ပင်းၵလႃးတဵတ်ႉ တေႃႇထိုင် မေႃႇတိၼ်ႇၸုၼ်း (ယၢမ်းလဵဝ် လႅၼ်လိၼ်ၸႄႈတိူင်းဢေႇယႃႇဝတီႇ) ၼၼ်ႉသေ ပဵၼ် သၢပ်ႇလႅၼ်ၽင်ႇပၢင်ႇလၢႆ ဢၼ်ယၢဝ်းလူင်ဝႆႉၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ဢွင်ႈတီႈလႄႈ တၢင်းၵႂၢင်ႈၶႂၢင်
ၸႄႈမိူင်းရၶႅင်ႇ ၼႆႉ ပဵၼ်ထုင်ႉၽင်ႇပၢင်ႇလၢႆႇ ဢၼ်မီးဝႆႉတီႈၼႂ်းၵႄႈ သၼ်လွႆရၶႅင်ႇ လႄႈ ပၢၵ်ႈပၢင်ႇလၢႆႇပင်းၵလႃး ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ပဵၼ်တီႈဢၼ် ၶူဝ်းပူဝ်ႈၾိင်ႈငႄႈ ၵူၼ်းၶိူဝ်းရၶႅင်ႇဢဝ် လိူင်ၼမ်ဝႆႉၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ မီးဝႆႉပွတ်းတူၵ်းမိူင်းမၢၼ်ႈသေ ၸိူဝ်းပဵၼ် ၸႄႈတိူင်းဢေႇယႃႇဝတီႇ၊ ၸႄႈတိူင်းပႃႇၵိူဝ်၊ ၸႄႈတိူင်းမၵူၺ်း၊ ၸႄႈမိူင်းၶျၢင်း၊ မိူင်းပင်းၵလႃးတဵတ်ႉ လႄႈ ပၢၵ်ႇပၢင်ႇလၢႆႇပင်းၵလႃး ၸိူဝ်းၼႆႉ လွမ်ႉႁွပ်ႈဝႆႉယဝ်ႉ။ မီးဝႆႉတီႈၼႂ်းၵႄႈ လတ်ႉတီႇတုတ်ႉႁွင်ႇ 17 တီႇၵရီႇ 30 မိတ်ႉၼိတ်ႉ၊ လွင်ႇၵျီႇတုၼ်ႉဢွၵ်ႇ 92 တီႇၵရီႇ 10 မိတ်ႉၼိတ်ႉ လႄႈ 94 တီႇၵရီႇ 20 မိတ်ႉၼိတ်ႉၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ တၢင်းၵႂၢင်ႈၶႂၢင် ဢေႇရိယႃႇႁူမ်ႈသဵင်ႈ မီးယူႇ 14,200 လွၵ်းလၵ်းယဝ်ႉ။
ၸႄႈလူင်
ၸႄႈလူင် တီႈ ၸႄႈမိူင်းရၶႅင်ႇၼႆႉ ပဵၼ် ဝဵင်းၸိတ်ႉတူၺ်ႇ ၶႃႈဢေႃႈ။
ၾိင်ႈၾႃႉ
ၸႄႈမိူင်းရၶႅင်ႇၼႆႉ ယွၼ်ႉပဵၼ်ၼႃႈလိၼ်ၽင်ႇပၢင်ႇလၢႆႇလႄႈ မီးၾိင်ႈၾႃႉမုၼ်းသုၼ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ လွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႈ မႆႈလႄႈၵတ်း ဢမ်ႇပေႃးႁၼ်ႁႅင်းၵႃႈႁိုဝ်။ တၢင်ႉမႆႈၽတ်ႉၽဵင်ႇ ၽွင်းၶၢဝ်းယၢမ်းမႆႈသေပိူၼ်ႈ ၼႂ်းလိူၼ်မေႇၼႆႉ မီး 84 တီႇၵရီႇၽႃႇရိၼ်ႇႁၢႆႉ သေ ၽွင်းၶၢဝ်းၶတ်းသေပိူၼ်ႈ ၼႂ်းလိူၼ် ၸၼ်ႇဝႃႇရီႇၼႆႉ မီး 70 တီႇၵရီႇၽႃႇရိၼ်ႇႁၢႆႉယဝ်ႉ။ ယွၼ်ႉပဵၼ်ၼႃႈလိၼ်ၽင်ႇပၢၢင်ႇလၢႆႇလႄႈသင် ယွၼ်ႉမီးသၼ်လွႆရၶႅင်ႇၼၼ်ႉလႄႈသင် ၽူၼ်မုၼ်းသုၼ်း မႃးလႄႈ လႆႈဝႃႈပဵၼ် ၼႃးလိၼ်ဢၼ်ၽူၼ်ၼမ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ တၢင်ႉၼမ်ႉၽူၼ်ၽတ်ႉၽဵင်ႇ တႃႇၼိုင်ႈပီ တီးဝဵင်းတၢၼ်ႇတွႆးၼၼ်ႉ မီး ႒႒႑ ၼိဝ်ႉ၊ တီႈၸိတ်ႉတူၺ်ႇၼႆႉ မီး ႒႐႓ ၼိဝ်ႉယဝ်ႉ။ လိူဝ်သေၼၼ်ႉဢမ်ၵႃး ယွၼ်ႉလူမ်းလႅင်ႉ ဢၼ်ပဵၼ်မႃးၼႂ်း ပၢၵ်ႇပၢင်ႇလၢႆပင်းၵလႃးၼၼ်ႉ လႆႈၶၢမ်ႇတၢမ်ႇ လူမ်းလႅင်ႉၸိူဝ်းၼၼ်ႉသေ ႁိူၼ်းလႆႈလူႉ လႄႈ ၼမ်ႉလူၵ်ႈ ၸိူဝ်းၼႆႉၵေႃႈ ၵမ်းၵမ်းပဵၼ်ယူႇယဝ်ႉ။ လူမ်းလႅင်ႉၵမ်ႉၼမ်ၼႆႉ ၵႆႉပဵၼ် ၼႃႈၶဝ်ႈၶၢမ်းၾူၼ်လႄႈ ဝၢႆးၶၢဝ်းၽူၼ်ၼၼ်ႉသေ မၢင်ပွၵ်ႈမၢင်လႂ်ၵေႃႈ ၼႂ်းၵၢင်ၶၢဝ်းၾူၼ်ၵေႃႈ ၵႆႉၽတ်ႉပဝ်ႇယူႇယဝ်ႉ။0
သၢႆတၢင်းၵပ်းသိုပ်ႇ
မိူဝ်ႈၵူႈပွၵ်ႈၼႆႉ ယွၼ်ႉပိူဝ်ႈသၢႆတၢင်းၵပ်းသိုပ်ႇ ယၢပ်ႇယဵၼ်းလႄႈ လႆႈပိုင်ႈဢိင် သၢႆတၢင်းလူမ်း လႄႈ သၢႆတၢင်းၼမ်ႉ ပဵၼ်ပိူင်လူင်မၼ်းယဝ်ႉ။ တီႈ ၸိတ်ႉတူၺ်ႇ၊ တၢၼ်ႇတွႆး၊ ၵျွၵ်ႉၽျူႇ လႄႈ ဢၢၼ်းၼၼ်ႉ မီးၶူင်ႇႁိူဝ်းမိၼ်ယဝ်ႉ။ ဢၼ်ပဵၼ် တၢင်းလူတ်ႉၵႃး ၵျွၵ်ႉၽျူႇ-တႃႈၵုင်ႈၼႆႉၵေႃႈ ပဵၼ်တၢင်းလူတ်ႉၵႃး ဢၼ်လိုဝ်းလင်ယဝ်ႉ။ ဢၼ်ပဵၼ် သၢႆတၢင်းၵပ်းသိုပ်ႇၼႆႉ တိူဝ်းၶိုၼ်ႈယႂ်ႇမႃး ပီၼိုင်ႈလိူဝ်သေ ပီၼိုင်ႈယဝ်ႉ။
ၵုၼ်ႇသိၼ်ဢွၵ်ႇပိုၼ်ႉတီႈလႄႈ ပၢႆးမၢၵ်ႈမီး
မီးၵၢၼ်ငၢၼ်း သွမ်ႈၶဝ်ႈ၊ တိၺွပ်းပႃၼႂ်းပၢင်ႇလၢႆႇ လႄႈ ၵၢၼ်မႆႉမွင်၊ တၼိ ၸၵႂႃႇၸိူဝ်းၼႆ့ယဝ်ႉ။ ဢဝ်ၵုၼ်ႇသိၼ်ဢၼ်ဢွၵ်ႇၼႂ်းပိုၼ်ႉတီႈသေ တၢင်ႇၶၢႆၸူး မိူင်းပင်းၵလႃးတိတ်ႉ လႄႈ မိူင်းမၢၼ်ႈပတ်ႉပိုၼ်ႉယူႇယဝ်ႉ။
ၶူဝ်းဢွၵ်ႇၼႂ်းလိၼ်
တီႈယၢၼ်ၽင်ႇၼမ်ႉရၶႅင်ႇၼၼ်ႉ မီး မေႃႇဢၢႆၵႂၼ်းထၢတ်ႈ မိူင်းမၢၼ်ႈ ဢၼ်ၸိုဝ်ႈလိုဝ်းလင်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ တီႈၵုၼ်ယၢၼ်းပျႄးလႄႈ တီႈၵုၼ်မူဝ်းၸီႇၼၼ်ႉ ဢွၵ်ႇၼမ်ႉမၼ်းမဵၼ်ဢိတ်းဢွတ်းယဝ်ႉ။ တီႈၼေႇပူႇတွင်ႇ၊ ၸႄႈဝဵင်းတွင်ႇၵူၵ်ႉၼၼ်ႉ ဢွၵ်ႇႁိၼ်ၶၢဝ် ယဝ်ႉ။
ၸႄႈတွၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်း၊ ဝဵင်း၊ ပွၵ်ႉ၊ ဢိူင်ႇ လႄႈ ဝၢၼ်ႈး
တီႈၸႄႈမိူင်းရၶႅင်ႇၼႆႉ ၶဝ်ႈပႃးဝႆႉ ၸႄႈတွၼ်ႈ (႕) ၸႄႈတွၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်း (႑႗) ၸႄႈဝဵင်း၊ ဝဵင်း (႒႖) ဝဵင်း၊ ပွၵ်ႉ (႑႗႐) ပွၵ်ႉ၊ ဢိူင်ႇ (႑႓႐႓႕)၊ ဝၢၼ်ႈ (႓႗႓႘) ဝၼ်ႈယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ၸႄႈမိူင်းၼႂ်းမိူင်းမျၢၼ်ႇမႃႇ
ၼႂႃးၶျၢၼ်ႇၵျီးၵူင်း၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းတတႃးဢူး
ဝၢၼ်ႈၼႂႃးၶျၢၼ်ႇၵျီးၵူင်း  (နွားခြံကြီးကုန်းရွာ, Nwarchangyikone) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇၼႂႃးၶျၢၼ်ႇၵျီးၵူင်း၊ ၸႄႈဝဵင်းတတႃးဢူး၊ ၸႄႈတွၼ်ႈၵျွၵ်ႉသႄႇ၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 191121 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇၸလေႇၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 1736 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 1966 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 3702 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းတတႃးဢူး
ငႃးဢူဝ်း၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းၵျွၵ်ႉသႄႇ
ဝၢၼ်ႈငႃးဢူဝ်း  (ငါးအိုးရွာ, Ngaroe) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇငႃးဢူဝ်း၊ ၸႄႈဝဵင်းၵျွၵ်ႉသႄႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈပၢင်ႇဢူး၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 190468။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇၸလေႇၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 521 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 597 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 1118 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းၵျွၵ်ႉသႄႇ
ၶျိၼ်းယႃးတွင်ႇ၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းတွင်ႇတႃႇ
ဝၢၼ်ႈၶျိၼ်းယႃးတွင်ႇ  (ချင်းယားတောင်ရွာ, Chinyartaung) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇတတႃး၊ ၸႄႈဝဵင်းတွင်ႇတႃႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈမျိၼ်းၶျၢၼ်ႇ၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 191488 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇတတႃးၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 1514 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 1855 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 3369 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းတွင်ႇတႃႇ
တပျေႇပိၼ်ႇ၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းပျေႃႇပွႆႇ
ဝၢၼ်ႈတပျေႇပိၼ်ႇ  (သပြေပင်ရွာ၊ Thapyaypin) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇတပျေႇပိၼ်ႇ၊ ၸႄႈဝဵင်းပျေႃႇပွႆႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈယမႄးတိၼ်း၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 193062 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇတပျေႇပိၼ်ႇၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 1611 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 1817 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 3489 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းပျေႃႇပွႆႇ
မၵျီးၵူင်း၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းမလႅင်ႇ
ဝၢၼ်ႈမၵျီးၵူင်း  (မကျည်းကုန်းရွာ, Magyikone) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇ တႄးၵၢၼ်ႇ ၊ ၸႄႈဝဵင်းမလႅင်ႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈမဵၵ်ႉထီႇလႃႇ၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 194164 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇ တႄးၵၢၼ်ႇၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 1634 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 1979 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 3613 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
တႅတ်းတႅပ်း၊ ဝၢၼ်ႈ
ဝၢၼ်ႈတႅတ်းတႅပ်း (, Tettep, တဲတဲ) ၼႆႉ ပဵၼ်ဝၢၼ်ႈ ဢၼ်ယၢမ်ႈမီးမႂ်း ၽၢႆႇတူၵ်းဝဵင်း ၸႄႈဝဵင်းမိူင်းၼၢႆး၊ ၸႄႈတွၼ်ႈ လၢင်းၶိူဝ်း၊ မိူင်းတႆးသေ ယၢမ်းလဵဝ်တႄႉ ပဵၼ်ဝၢၼ်ႈႁၢမ်းၵႂႃႇယဝ်ႉ။
မၵျီးၵူင်း၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းမလႅင်ႇ
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းမလႅင်ႇ
တႃႈႁိူဝ်းမိၼ် ၵူႈၸိုင်ႈမိူင်း ၼေႇပျီႇတေႃႇ
တႃႈႁိူဝ်းမိၼ် ၵူႈၸိုင်ႈမိူင်း ၼေႇပျီႇတေႃႇ (ၸိုဝ်ႈဢွၼ်တၢင်း ပဵၼ် တႃႈႁိူဝ်းမိၼ် ဢေႇလႃႇ) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈၼႂ်းၵႄႈ ဢေႇလႃႇ လႄႈ ဝဵင်းလႄႇဝေး ဢၼ်မီး ၸဵင်ႇၸၢၼ်းဝၼ်းဢွၵ်ႇ ဝဵင်းၼေႇပျီႇတေႃႇ ဢၼ်ပဵၼ် ဝဵင်းငဝ်ႈၸိုင်ႈ ၶွင် မိူင်းမျၢၼ်ႇမႃႇ ယၢၼ် 16 ၵီႇလူဝ်ႇမီႇတႃႇ ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ မိူဝ်ႈပႆႇလႆႈ တႄႇတင်ႈ ဝဵင်းၼေႇပျီႇတေႃႇၼၼ်ႉ ၸူးႁွၵ်ႉၵိုၵ်းတင်း ဝဵင်းပၢင်မၢၵ်ႇၼႃႉ သေၵေႃႈ ႁွင်ႉဝႃႈ တႃႈႁိူဝ်းမိၼ် ပၢင်မၢၵ်ႇၼႃႉ ၼႆယဝ်ႉ။ တႃႈႁိူဝ်းမိၼ်ၼၼ်ႉ လုၵ်ႉတီႈ ၵႅမ်ၸွမ်ၸိုင်ႈ မေႃယႃ ၸၢႆးမွၵ်ႇၶမ်း၊ လႄႈ ၽူႈၶဝ်ႈၶွင်ႇၸီႇၸိုင်ႈမိူင်း မိူင်းၶႄႇ ၶဝ် လႆႈပိုတ်ႇပၢင်ၵႅဝ်ႈ မိူဝ်ႈ ပီ 2011 တီႇသႅမ်ႇပႃႇ 19 ဝၼ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၸၼ်ႉ 1
လွင်ႈၵေႃႇသၢင်ႈ တႃႈႁိူဝ်းမိၼ် ၼေႇပျီႇတေႃႇၼႆႉ ၸၼ်ႉၼိုင်ႈၼႆႉ လႆႈယဝ်ႉတူဝ်ႈ မိူဝ်ႈ ပီ 2009-2011 ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ တီႈၸၼ်ႉၼၼ်ႉ
ဢဝ်ယူင်ႉသၢင်ႈ တႃႈႁိူဝ်းမိၼ် ဢၼ်ၸၢင်ႈ ပၼ်ၵၢၼ်ၸွႆႈသၢင်ႈ တႃႇ ၽူႈဢွၵ်ႇၶၢဝ်းတၢင်း ၵူႈၸိုင်ႈမိူင်း ၵူႈပီၵူႈပီ တႃႇ 2 လၢၼ်ႉ၊ ၽူႈဢွၵ်ႇၶၢဝ်းတၢင်းၼႂ်းမိူင်း တႃႇ 1.5 လၢၼ်ႉ၊ ႁူမ်ႈ ၽူႈဢွၵ်ႇၶၢဝ်းတၢင်း 3.5 လၢၼ်ႉၼၼ်ႉ လႆႈၽွတ်ႈႁႅၼ်းဝႆႉ ၸိူဝ်းပဵၼ် ႁွင်ႈတၢင်းဢွၵ်ႇ၊ တၢင်းတူၵ်း၊ တၢင်းႁွင်ႇၼၼ်ႉ လႆႈၵေႃႇသၢင်ႈဝႆႉၼင်ႇ ၵိင်ႇသေ ၵွင်ႉသိုပ်ႇဝႆႉၸူးတီႈၵၢင် ႁွင်ႈပိူင်လူင် ယဝ်ႉ။
ဢေႇရိယႃႇ ၽၢၵ်ႈသိူဝ်ႇတီႈ ၸၼ်ႉပဵင်းလိၼ် လႄႈ ၸၼ်ႉၼိုင်ႈ ၼႆႉ မီး 63000 မီႇတႃႇလွၵ်းသီႇၼႃႈၽဵင်ႇယဝ်ႉ။ ယူင်ႉသၢင်ႈ တႃႈႁိူဝ်းမိၼ် ဢၼ်မီးသွင်ၸၼ်ႉၼႆႉ ဢဝ် သဝ်ၶွၼ်ႇၵရိတ်ႉသေ ၵမ်ႉထွၵ်ႈဝႆႉယဝ်ႉ။ ၸၼ်ႉပဵင်းလိၼ်ၼႆႉ ပဵၼ် တွၼ်ႈတႃႇ ၽူႈဢွၵ်ႇၶၢဝ်းတၢင်း ၸိူဝ်းၽႅဝ်ႁွတ်ႈသေ ၸၼ်ႉၼိုင်ႈၼႆႉ ပဵၼ်တွၼ်ႈတႃႇ ၽူႈဢွၵ်ႇၶၢဝ်းတၢင်း ၸိူဝ်းတေဢွၵ်ႇယၢၼ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ႁွင်ႈတၢင်းတူၵ်းၼႆႉ ပဵၼ်တွၼ်ႈတႃႇ ၽူႈဢွၵ်ႇၶၢဝ်းတၢင်းၼႂ်းမိူင်းသေ ႁွင်ႈတၢင်းဢွၵ်ႇ လႄႈ တၢင်းႁွင်ႇၼႆႉ ပဵၼ် တွၼ်ႈတႃႇ ၽူႈဢွၵ်ႇၶၢဝ်းတၢင်း ၵူႈၸိုင်ႈမိူင်းယဝ်ႉ။ သဵၼ်ႈတၢင်းၵႂႃႇၸူး တႃႈႁိူဝ်းမိၼ်ၼႆႉ ပဵၼ် တၢင်းသွင်သဵၼ်ႈသေ မီးဝႆႉ သီႇသၢႆ တၢင်းယၢဝ်း မီး 1500 မီႇတႃႇယဝ်ႉ။ တီးၵိုတ်းၵႃးၼႆႉ ၼႃႈယၢဝ်း 200 မီႇတႃႇ၊ ၼႃႈပွတ်း 107 မီႇတႃႇ ႁူမ်ႈ မီး 21400 မီႇတႃႇလွၵ်းသီႇၼႃႈၽဵင်ႇယဝ်ႉ။ ၶဵင်ႇၵုမ်းထိင်း သၢႆၵၢၼ်မိၼ် ဢၼ်မီးတၢင်းသုင် 62 မီႇတႃႇၼႆႉ ၸၢင်ႈပၼ်လႆႈ ၶေႃႈၸီႉသင်ႇ ၸၼ်ႉပရေႃးၵျႅတ်ႉ ၸၼ်ႉၼိုင်ႈ၊ ၸၼ်ႉသွင် လႄႈ ၸၼ်ႉသၢမ်လႆႈယူႇ။
ၸၼ်ႉ 2
ၸၼ်ႉသွင်ၼႆႉ တီႈၽၢႆႇၼႃႈ ယူင်ႉသၢင်ႈ တႃႈႁိူဝ်းမိၼ် ဢၼ်မီးဝႆႉၼၼ်ႉ ၶဝ်ႈပႃး ဢွင်ႈပဝ်ႇ တီႈႁိူဝ်းမိၼ်ၵိုတ်းလိုဝ်ႈ ဢၼ်မီး တၢင်းၵႂၢင်ႈ ၼႃႈယၢဝ်း 1200 ထတ်း လႄႈ ၼႃႈပွတ်း 1200 ထတ်း ဢၼ်ၼိုင်ႈ၊ ဢွင်ႈတီႈပဝ်ႇ တႃႇၵိုတ်း ႁိူဝ်းမိၼ်း ၵူၼ်းလမ်ႇလွင်ႈ၊ တီႈ ယူင်ႉသၢင်ႈ တႃႈႁိူဝ်းမိၼ်ၼၼ်ႉ သိုပ်ႇသႂ်ႇၶူဝ်ၸၢင်ႈၶၢႆႉဢၼ်မႂ်ႇ 4 ဢၼ်၊ ယူင်ႉသၢင်ႈဢၼ်ၼိုင်ႈ ဢၼ်ပဵၼ် တႃႇႁၢင်ႈႁႅၼ်း တၢင်းၵိၼ်တၢင်းယႅမ်ႉ ၼႂ်းၶၢဝ်းတၢင်း သၢႆၵၢၼ်မိၼ်၊ ယူင်ႉသၢင်ႈ လူင်ပွင်ၸိုင်ႈ လႄႈ ၶဝ်ႈပႃး ႁွင်ႈၵၢၼ်လူင် လွင်ႈတူၺ်းထိုင်လုမ်းလႃး တႃႈႁိူဝ်းမိၼ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:တႃႈႁိူဝ်းမိၼ် တီႈ မိူင်းမျၢၼ်ႇမႃႇ ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ပိူင်ထၢၼ်ႈ:တႃႈႁိူဝ်းမိၼ် ၵူႈၸိုင်ႈမိူင်း
ၵႂႅတ်ႉငႄႇ၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းမဵၵ်ႉထီႇလႃႇ
ဝၢၼ်ႈၵႂႅတ်ႉငႄႇ  (ကွက်ငယ်ရွာ, Kwetnge) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇၵႂႅတ်ႉငႄႇ၊ ၸႄႈဝဵင်းမဵၵ်ႉထီႇလႃႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈမဵၵ်ႉထီႇလႃႇ၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 193978 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇၵႂႅတ်ႉငႄႇၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 2177 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 2602 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 4779 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းမဵၵ်ႉထီႇလႃႇ
ဢိၼ်ႇၵျိၼ်းတႃႇ၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းယမႄးတိၼ်း
ဝၢၼ်ႈဢိၼ်ႇၵျိၼ်းတႃႇ  (အင်ကြင်းသာရွာ၊ Ingyinthar) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇဢၢႆႇတူဝ်ႇ၊ ၸႄႈဝဵင်းယမႄးတိၼ်း၊ ၸႄႈတွၼ်ႈယမႄးတိၼ်း၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 192542 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇဢၢႆႇတူဝ်ႇၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 2273 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 2574 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 4847 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းယမႄးတိၼ်း
ယႂႃႇသျေႇ၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းမျိၼ်းၶျၢၼ်ႇ
ဝၢၼ်ႈယႂႃႇသျေႇ  (ရွာရှည်ရွာ, Ywarshey) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇၵတေႃး၊ ၸႄႈဝဵင်းမျိၼ်းၶျၢၼ်ႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈမျိၼ်းၶျၢၼ်ႇ၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 191237 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇၵတေႃးၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 1953 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 2375 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 4328 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းမျိၼ်းၶျၢၼ်ႇ
မိၼ်းယႂႃႇမ၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းပျေႃႇပွႆႇ
ဝၢၼ်ႈမိၼ်းယႂႃႇမ  (မင်းရွာမရွာ၊ Minywarma) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇတပျေႇယူဝ်း၊ ၸႄႈဝဵင်းပျေႃႇပွႆႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈယမႄးတိၼ်း၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 193013 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇတပျေႇယူဝ်းၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 774 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 843 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 1617 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
1853
လိူၼ်ၸၼ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
မိၼ်းယႂႃႇမ၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းပျေႃႇပွႆႇ
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းပျေႃႇပွႆႇ
1853
လိူၼ်ၾႅပ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မၢတ်ႉၶျ်
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢေႇပရႄႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မေႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျုၼ်ႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျူႇလၢႆႇ
(1) ဝၼ်း။
ဢေႃးၵၢတ်ႉ
(1) ဝၼ်း။
သႅပ်ႇထႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
ဢွၵ်ႇထူဝ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
တီႇသႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
မႃႉယူဝ်း၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းမလႅင်ႇ
ဝၢၼ်ႈမႃႉယူဝ်း  (မှရိုးရွာ, Hmayoe) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇမႃႉယူဝ်း ၊ ၸႄႈဝဵင်းမလႅင်ႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈမဵၵ်ႉထီႇလႃႇ၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 194099 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇမႃႉယူဝ်းၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 1044 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 1233 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 2277 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းမလႅင်ႇ
တတႃး (တူၵ်း)၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းတွင်ႇတႃႇ
ဝၢၼ်ႈတတႃး (တူၵ်း)  (တံတား (အနောက်)ရွာ, Tadar(West)) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇတတႃး၊ ၸႄႈဝဵင်းတွင်ႇတႃႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈမျိၼ်းၶျၢၼ်ႇ၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 191487 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇတတႃးၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 1514 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 1855 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 3369 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းတွင်ႇတႃႇ
ၵၢၼ်ႇတေႃႇ (ၸီႇပိၼ်ႇတႃႇယႃႇ)၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းတႃႇၸီႇ
ဝၢၼ်ႈၵၢၼ်ႇတေႃႇ (ၸီႇပိၼ်ႇတႃႇယႃႇ)  (ကန်တော် (စည်ပင်သာယာ)ရွာ, Kantaw(Sipinthar)) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇၺွင်ႇယၢၼ်းၸေး၊ ၸႄႈဝဵင်းတႃႇၸီႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈမဵၵ်ႉထီႇလႃႇ၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 194440 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇၺွင်ႇယၢၼ်းၸေးၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 1219 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 1580 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 2799 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ဢၢင်ႈဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းတႃႇၸီႇ
ၵုင်းမၢၵ်ႇၵႃႇ၊ ဝၢၼ်ႈ
ဝၢၼ်ႈၵုင်းမၢၵ်ႇၵႃႇ (, Kungmaakkaa, ကုန်းမကာ) ၼႆႉ ပဵၼ်ဝၢၼ်ႈ ဢၼ်ယၢမ်ႈမီးမႂ်း ၽၢႆႇတူၵ်း ၸႄႈဝဵင်းမိူင်းၼၢႆး၊ ၸႄႈတွၼ်ႈ လၢင်းၶိူဝ်း၊ မိူင်းတႆးသေ ယၢမ်းလဵဝ်တႄႉ ပဵၼ်ဝၢၼ်ႈႁၢမ်းၵႂႃႇယဝ်ႉ။
1944
1944
လိူၼ်ၸၼ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၾႅပ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢေႇပရႄႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မေႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျုၼ်ႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျူႇလၢႆႇ
(1) ဝၼ်း။
ဢေႃးၵၢတ်ႉ
(1) ဝၼ်း။
ဢွၵ်ႇထူဝ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
တီႇသႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:1940 ႁူဝ်သိပ်းပီ
ၵူင်းၵျီး၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းၵျွၵ်ႉသႄႇ
ဝၢၼ်ႈၵူင်းၵျီး  (ကုန်းကြီးရွာ, Konegyi) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇၸိၼ်းၵုၼ်း၊ ၸႄႈဝဵင်းၵျွၵ်ႉသႄႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈပၢင်ႇဢူး၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 190447 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇၸလေႇၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 1742 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 2025 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 3767 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းၵျွၵ်ႉသႄႇ
တႃႈႁိူဝ်းမိၼ် ပျီႇ
တႃႈႁိူဝ်းမိၼ် ပျီႇ ၼႆႉ ပဵၼ်တႃႈႁိူဝ်းမိၼ် ဢၼ်မီးတီႈ ဝဵင်းပျီႇ၊ ၸႄႈတိူင်းပႃႇၵိူဝ် ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:တႃႈႁိူဝ်းမိၼ် တီႈ မိူင်းမျၢၼ်ႇမႃႇ ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ၸႄႈတိူင်းပႃႇၵိူဝ်
လၢႆးပိုၼ်မဵတ်ႉတႃႇ သိပ်းဢဵတ်းပိူင် ဢၼ်မႃးၼႂ်း မဵတ်ႉတႃႇသုတ်ႈ
ၽိုၼ်ဢိင်
ၼႃးလိၵ်ႈ (႑႕႓) ၊ တြႃးပုတ်ႉထၽႃႇသႃႇ (ၸၼ်ႉငဝ်ႈ) ထၢၼ်ၽွင်းလူင်သႃႇသၼႃႇ၊ ဢိတ်ႇဢွၵ်ႇတီႈ ထၢၼ်ၵူမ်းသႃႇသၼႃႇ ပီ 1999
မိူင်းၶဝ်ႈၸုမ်း ၸၢတ်ႈၸိုင်ႈလုမ်ႈၾႃႉ
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ၸၢတ်ႈၸိုင်ႈလုမ်ႈၾႃႉ
ဢေႇပရႄႇ 2010
(26) ဝၼ်း
5
တွၵ်ႉတၢၼ်း၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းၸိၼ်ႉၵၢႆႇ
ဝၢၼ်ႈတွၵ်ႉတၢၼ်း  (ဒေါက်တန်းရွာ, Dauktan) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇတိတ်ႉၶွၵ်ႉ၊ ၸႄႈဝဵင်းၸိၼ်ႉၵၢႆႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈၵျွၵ်ႉသႄႇ၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 218264 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇၸလေႇၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 1709 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 1854 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 3563 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းၸိၼ်ႉၵၢႆႇ
ၵတေႃး၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းမျိၼ်းၶျၢၼ်ႇ
ဝၢၼ်ႈၵတေႃး  (ကတောရွာ, Kataw) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇၵတေႃး၊ ၸႄႈဝဵင်းမျိၼ်းၶျၢၼ်ႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈမျိၼ်းၶျၢၼ်ႇ၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 191236 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇၵတေႃးၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 1953 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 2375 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 4328 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
လၢၼ်းမတေႃႇ၊ ၸႄႈဝဵင်း
ၸႄႈဝဵင်းလၢၼ်းမတေႃႇ (လမ်းမတော်မြို့နယ်), (Lanmadaw Township), ၼႆႉ မီးဝႆႉပွတ်းတူင်း ၵၢင်ဝဵင်းတႃႈၵုင်ႈ ယဝ်ႉ။ ၸႄႈဝဵင်းလၢၼ်းမတေႃႇၼႆႉ ၽၢႆႇတူၵ်းမီး ၸႄႈဝဵင်းဢလူင်ႇ၊ ၽၢႆႇဢွၵ်ႇမီး ၸႄႈဝဵင်းလႃႉတႃႇ၊ ၽၢႆႇၸၢၼ်းမီး ၸႄႈဝဵင်းသဵၵ်ႉၵၢၼ်း လႄႈ မႄႈၼမ်ႉတႃႈၵုင်ႈ လႄႈ ၽၢႆႇႁွင်ႇမီး ၸႄႈဝဵင်းတၵူင်ႇ ၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။ တီႈ ၸႄႈဝဵင်းလၢၼ်းမတေႃႇၼႆႉ မီး ပွၵ်ႉ (႑2) ပွၵ်ႉ၊ ႁူင်းႁဵၼ်းလူင်ပွင်ၸိုင်ႈ ၸၼ်ႉငဝ်ႈ (႕) ႁူင်း၊ ၸၼ်ႉၵၢင် (႒) ႁူင်း လႄႈ ၸၼ်ႉသုင် (႒) ႁူင်းယဝ်ႉ။ ၸႄႈဝဵင်းလၢၼ်းမတေႃႇ လႄႈ ၸႄႈဝဵင်းလႃႉတႃႇၼႆႉ ပဵၼ်တႅဝ်းၶႄႇ တႃႇဝဵင်းတႃႈၵုင်ႈယဝ်ႉ။
ယူင်ႉသၢင်ႈ ၸိူဝ်းၸိုဝ်ႈသဵင်လိုဝ်းလင်
ယူင်ႉသၢင်ႈၸိူဝ်းဢၼ်မီးဝႆႉ တီႈၼႂ်း ၸႄႈဝဵင်းလၢၼ်းမတေႃႇ ဢၼ်ၼႄဝႆႉၼင်ႇပႃႈတႂ်ႈၼႆႉၼႆႉ ထိင်းသိမ်းဝႆႉပဵၼ် ၶူဝ်းပူၺ်ႈၵဝ်ႇမွၼ် တီႈဝဵင်းတႃႈၵုင်ႈ ၶႃႈဢေႃႈ။
ယႂႃႇတိတ်ႉ၊ ဝၢၼ်ႈ၊ တႄးၵၢၼ်ႇ
ဝၢၼ်ႈယႂႃႇတိတ်ႉ  (ရွာသစ်ရွာ, Ywarthit) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇ တႄးၵၢၼ်ႇ ၊ ၸႄႈဝဵင်းမလႅင်ႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈမဵၵ်ႉထီႇလႃႇ၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 194165 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇတႄးၵၢၼ်ႇၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 1634 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 1979 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 3613 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ပူင်း၊ ဝၢၼ်ႈ
ဝၢၼ်ႈပူင်း (, Waanpong, ဝမ်ပုံး) ၼႆႉ ပဵၼ်ဝၢၼ်ႈ ဢၼ်ယၢမ်ႈမီးမႂ်း ၽၢႆႇတူၵ်း ၸႄႈဝဵင်းမိူင်းၼၢႆး၊ ၸႄႈတွၼ်ႈ လၢင်းၶိူဝ်း၊ မိူင်းတႆးသေ ယၢမ်းလဵဝ်တႄႉ ပဵၼ်ဝၢၼ်ႈႁၢမ်းၵႂႃႇယဝ်ႉ။
ယႂႃႇတိတ်ႉ၊ ဝၢၼ်ႈ၊ တႄးၵၢၼ်ႇ
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းမလႅင်ႇ
တႃႈႁိူဝ်းမိၼ် ၵူႈၸိုင်ႈမိူင်း ႁၢင်းသႃႇဝတီႇ
တႃႈႁိူဝ်းမိၼ် ၵူႈၸိုင်ႈမိူင်း ႁၢင်းသႃႇဝတီႇ (Hanthawaddy International Airport) ၼႆႉ ပဵၼ် တႃႈႁိူဝ်းမိၼ် ၵူႈၸိုင်ႈမိူင်း ဢၼ်မႂ်ႇ ဢၼ်တိုၵ်ႉၵေႃႇသၢင်ႈ တီႈႁိမ်း ၸႄႈတိူင်းပႃႇၵိူဝ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ တိုၵ်ႉၵေႃႇသၢင်ႈဝႆႉ တီႈ ယၢၼ်ၵႆႇၵၼ်တင်း ဝဵင်းလူင်ပၢႆးမၢၵ်ႈမီး ဝဵင်းတႃႈၵုင်ႈ မွၵ်ႈ 50 လၵ်း (မွၵ်ႈ 80 ၵီႇလူဝ်ႇမီႇတႃႇ) ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၵၢၼ်တမ်းၽႅၼ်ၼႆႉ လႆႈတႄႇမႃး ၸဵမ်မိူဝ်ႈ ပီ 2001 ၼၼ်ႉသေတႃႉ ယွၼ်ႉလွင်ႈတၢင်းၵူႈလွင်ႈလွင်ႈသေ လႆႈၵိုတ်းလိုဝ်ႈမႃးယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈၵၢၼ်တမ်းၽႅၼ်ၼၼ်ႉသေ ပဵၼ်ဢၼ်တိုၵ်ႉၵေႃႇသၢင်ႈ ၼိူဝ် 41832.42 ၵီႇလူဝ်ႇမီႇတႃႇ လွၵ်းသီႇၼႃႈၽဵင်ႇယဝ်ႉ။