cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
ပူႇတႂ်း၊ ဝဵင်း
တီႈၸိုဝ်ႈသဵင်ယႂ်ႇ
ဢွင်ႈတီႈ ဢၼ်ၸိုဝ်ႈလိုဝ်းလင်ပဵၼ် ၵွင်းမူးလူင်၊ ၽြႃးလူင်ပၢၼ်းလႅင်ႇ၊ ၶူဝ်ၽႅၼ်လူင် မူႇလႃႇသျီႇတီး။ ၶူဝ်ၽႅၼ်လူင် မၶျၢမ်းပေႃး၊ ႁေႃႁိူၼ်းၵူႇပႃး၊ ၼၵႃးႁိၼ်၊ ၵုၼ်ႁိၼ်ၵၢတ်ႇၽီၸိူဝ်းၼႆႉသေ ဢၼ် ၸိုဝ်ႈသဵင်လိုဝ်းလင် ၵိုၵ်းမိူင်းတႄ့ ပဵၼ် လွႆမူၺ်ၽူင်ႇၵၢၼ်ႇရႃႇၸီႇ ဢိၵ်ႇ လွႆၶႃႇၵႃပူဝ်ႇရႃႇၸီႇ (လွႆတေးမိူင်း) ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၵွင်းမူးႁူၺ်ႈယဵၼ်ႇၼႆႉ ၸဝ်ႈၶုၼ်သၢမ်လူင် (ၼွင်ႉၸၢႆးၸဝ်ႈသိူဝ်ၶၢၼ်ႇၽ မိူင်းမၢဝ်း) ယၢမ်ႈမႃးဝႆႈသႃ ယွၼ်းသူးသေ သင်ၶေႃႈၵႂၢမ်းဝႆႉဝႃႈ ႁႂ်ႈလူႁၼ်လုမ်းလႃးဝႆႉၼႆယဝ်ႉ။ မိူဝ်ႈၽွင်း ၸဝ်ႈၶုၼ်သၢမ်လူင် ပႆႇၵႂႃႇတိုၵ်းသိုၵ်း မိူင်းဢႃႇသမ်ႇၼၼ်ႉ မၼ်းၸဝ်ႈ မႃးယွၼ်းသူးတမ်ႈတီႈ ၵွင်းမူးႁူၺ်ႈယဵၼ်ႇၼႆႉသေ ၵႂႃႇတိုၵ်းလႄႈ ပႄႉသိုၵ်းမႃး ၼႆယဝ်ႉ။ ၵွင်းမူးႁူၺ်ႈယဵၼ်ႇၼႆႉ ပၢၼ်သိုပ်ႇပၢၼ် ဢွၼ်ၵၼ် ဢဝ်ၵုသူဝ်ႇသေ မႄးၵုမ်းလုမ်းလႃးမႃးယူႇ။ ယၢမ်းလဵဝ် ၼမ်ႉပလၢပ်ႈ ထွင်းၵိၼ်ၽင်ႇၼမ်ႉမႃးတိၵ်းတိၵ်းသေ ၸမ်ၵွင်းမူးမႃးယဝ်ႉလႄႈ ပေႃးဢမ်ႇၵႅတ်ႇၶႄၸိုင် ၵွင်းမူး ၵိုၵ်းပိုၼ်း တေပႃးၵႂႃႇ ၼႂ်းၼမ်ႉယဝ်ႉ။ မၢၼ်ႈၸေႈၼႆ့ လႆႈဝႃႈ ပဵၼ်မၢၼ်ႈၵဝ်ႇတႆးမိူဝ်ႈၵွၼ်ႇယဝ်ႉ။ ၶမ်းတီႈ ၸိူဝ်းယူႇသဝ်းတီႈၼႆႈ ၶဝ်ဝႃႈ ၶဝ်လုၵ်ႉ တီႈမိူင်းမၢဝ်း ၸေႈၵဝ်ႇသေ မႃးတင်ႈဝၢၼ်ႈမိူင်းတီႈၼႆႈလႄႈ ဢဝ်ၶိုၼ်းၸိုဝ်ႈ ဝၢၼ်ႈၵဝ်ႇမိူင်းလင်ၶဝ် ၶိုၼ်းတၢင်ႇ ၸိုဝ်ႈဝၢၼ်ႈၶဝ်ဝႃႈ "မၢၼ်ႈၸေႈ" ၼႆယဝ်ႉ။ ႁုၼ်ႇႁၢင်ႈ ၽြႃးမႆႉဢူင်းၼိုင်ႈ ဢၼ်သုင်မွၵ်ႈ 5 ပေႇၼၼ်ႉ ပဵၼ်လၢႆးမိုဝ်းတႆးၶမ်းတီႈမိူဝ်ႈၵွၼ်ႇသေ ၶႅၵ်းဝႆ့ မိူဝ်ႈပီၵေႃးၸႃႇ 1271 (ၶရိတ်ႉ 1808)ၼၼ်ႉ လၢႆးမိုဝ်းမၼ်း ႁၢင်ႈလီဝႆႉယူႇတႄ့။ ပေႃးလုၵ်ႉတီႈ မၢၼ်ႈၸေႈ လွမ်တူၺ်းၵႂႃႇ ၼႃႈတၢင်း ဢွၵ်ႇၵႆၵႆၼၼ်ႉ လႆႈႁၼ် လွႆသုင်လွႆသူတ်ႇသူတ်ႇဢွၼ်ႇ မိူၼ်ပုမ်ႇၶဝ်ႈဝႆႉ သွင်လုၵ်ႈ တၢင်းသုင်မၼ်း တေမီးမွၵ်ႈ 4000 ပေႇလိူဝ်ယူႇ။ လွႆလွမ်ႈဢွၼ်ႇသွင်လုၵ်ႈ ဢၼ်ၸပ်းၵၼ်ဝႆႉၼၼ်ႉ ၵႂၢမ်းတႆး ႁွင်ႉဝႃႈ လွႆပတူ (လွႆၽၵ်းတူ)ၼႆယဝ်ႉ။ ယွၼ်ႉသင် ႁွင်ႉလွႆပတူၼႆၸိုင်- မိူဝ်ႈၵူႈပွၵ်ႈ ၵူၼ်းႁၢႆႉၶိူဝ်းၼိုင်ႈ ပီႈၼွင်ႉၶမ်းတီႈ ႁွင်ႉ ၶဝ်ဝႃႈ "ၽၢင်" ၶဝ် (တေပဵၼ်တိပႅတ်ႉ) ၵႆ့ၵႆ့ၶီႇမႃႉသေ မႃးတိုၵ်း မႃးယႃႉၶဝ်လႄႈ ၶဝ်ၸင်ႇၵႂႃႇယွၼ်း တၢင်းၸွႆႈထႅမ် တမ်ႈတီႈ ၸဝ်ႈႁေႃသႅင်သိူဝ်ၶၢၼ်ႇၽႃႉ ႁႂ်ႈဢဝ်သိုၵ်းမိူင်းမၢဝ်း မႃးၵႅတ်ႇၶႄ ပၼ်ၶဝ်ၼႆယဝ်ႉ။ ၸဝ်ႈသိူဝ်ၶၢၼ်ႇၾႃႉၵေႃႈ ၸင်ႇပၼ်ပုၼ်ႈၽွၼ်း ၼွင်ႉၸၢႆးမၼ်းၸဝ်ႈ ၸဝ်ႈၶုၼ်သၢမ်လူင် ၶီႇႁူဝ်သိုၵ်း ၽႅဝ်မိူဝ်း ထုင်ႉပူႇတႂ်း၊ မိူဝ်းတိုၵ်းလိုပ်ႈပႅတ်ႈ ၽၢင်ၽၢင်ၶဝ် လႆႈဢွၵ်ႇပၢႆႈၵႂႃႇ ထုင်ႉၶမ်းတီႈလူင် ဢၼ်ႁွင်ႉဝႃႈ ထုင်ႉပူႇတႂ်းၼႆႉယဝ်ႉ။ ဝၢႆးၼၼ်ႉ ၸဝ်ႈသၢမ်လူင် ၶိုၼ်းၶီႇသိုၵ်း တေမိူဝ်းတိုၵ်း ဢႃႇသမ်ႇယူႇ။ ၽၢင်ၶဝ် ၶိုၼ်းၶဝ်ႈမႃးထႅင်ႈ ၵမ်းၼိုင်ႈလႄႈ ၸဝ်ႈသၢမ်လူင် ၶိုၼ်းလႆႈလဵဝ်တပ်ႉမၼ်းၸဝ်ႈ မႃးတိုၵ်းၶိုၼ်း ၽၢင်ၶဝ်ထႅင်ႈၵမ်းၼိုင်ႈ။ ၽၢင်ၶဝ် လူႉယႂ်ႇသုမ်းၼမ် ဢွၼ်ၵၼ် ပၢႆႈမိူဝ်းၶိုၼ်းၵႂႃႇ၊ သိုၵ်းၸဝ်ႈသၢမ်လူင် လမ်းတိုၵ်းလိုပ်ႈႁေႃႈၶဝ် တေႃႇပေႃး ၽႅဝ်ထိုင် လွႆပတူယဝ်ႉ။ မိူဝ်ႈၵူႈပွၵ်ႈတႄ့ လွႆၼႆ့ ပႆႇႁွင်ႉ ဝႃႈ လွႆပတူ။ ဝၢႆးသေ သိုၵ်းၽၢင်ၶဝ် ပၢႆႈမိူဝ်းၵႂႃႇ ၸဝ်ႈသၢမ်လူင် ၸင်ႇဝႆႈလဝ်ႈၵႂၢမ်းမၼ်ႈသတ်ႉၸႃႇသေ ဢ တိတ်ႉထၢၼ်ႇ ႁႂ်ႈလွႆသွင်လုၵ်ႈၼႆႉ ဢိုတ်းႁႄႉတပ်ႉပႅတ်ႈသဵၼ်ႈတၢင်း ဢၼ်ၽူႈၶဵၼ် တေမႃးယႃႉၵဝ်း ပီႈၼွင်ႉၸိူဝ်ႉၶိူဝ်းႁဝ်းၼၼ်ႉၼႆလႄႈလွႆသွင်လုၵ်ႈၼၼ်ႉ ၸင်ႇၶၢႆႉမႃးဢိူမ်ႈၸပ်းၵၼ်သေ ဢိုတ်းပႅတ်ႈ သဵၼ်ႈတၢင်းႁူၺ်ႈၼၼ်ႉ တေႃႇထိုင်ဝၼ်းမိူဝ်ႈၼႆႉၼႆယဝ်ႉ။ ထုင်ႉၼႆႉ ႁွင်ႉဝႃႈ ၶမ်ႈတီႈလူင် ဢၼ်ဝႃႈၼၼ်ႉၵေႃႈ ႁွင်ႉၵိုၵ်းၸိုဝ်ႈ ၼမ်ႉႁွင်ႈဢွၼ်ႇ ဢၼ်ၼိုင်ႈ ဢၼ်မီးႁိမ်း ဝၢၼ်ႈပူႇတႂ်း"ၼမ်ႉၶမ်းတီႈ" ၼၼ်ႉယဝ်ႉ)။ ၵွင်းမူးလူင်ၼႆႉ မီးတီႈဢိူင်ႇလုၵ်းၶုၼ် တီႈႁိမ်း ၽင်ႇၼမ်ႉ မလမလိၶ။ မႄႈၼမ်ႉ မလိၶပွတ်းၼိူဝ်ၼႆႉ သႂ်ၸိုၼ်ႈၵတ်းလီတႄ့တႄ့။ ပီ 2007 ၼၼ်ႉ လုင်ပွင်ၸိုင်ႈ မိူင်းမၢၼ်ႈ မႃးႁဵတ်း ၶူဝ်ၽႅၼ်လူင် တႃႇတေလုၵ်ႉ ၽင်ႇၼႆ့ ၵႂႃႇၸူးၵွင်းမူးလူင်ၼၼ်ႉလႄႈ ဢွင်ႈ"မုင်ႈယဵမ်ႈသႃႇ" တီႈၼႆႉ မုင်ႈသႃႇဝႃႈမုင်ႈသႃႇ ၽ်ႂၽႅဝ်ထိုင်ၵေႃႈ ၸႂ်ပေႃးၵတ်းယဵၼ်ၵႂႃႇယူႇ။
ၸွမ်းၼမ်ႉမလိၶၼၼ်ႉ ၵူၼ်းလူင် ၶမ်းတီႈႁဝ်းၶဝ် လၢတ်ႈၼႄဝႃႈ မၢင်တီႈၼႆႉ ၵိဝ်ႇမၼ်း ၵႅပ်ႈသေ ၽင်ႇႁိုၵ်းမၢင်ဢၼ်ၼႆႉ ပဵၼ်ဢွင်ႈတီႈ ၸဝ်ႈၶုၼ်သၢမ် တဝ်ႉႁွၵ်ႇမၼ်းသေ ဝႅၼ်ၶၢမ်ႈၼႆယဝ်ႉ။ ၼႂ်းမၢၵ်ႇႁူဝ်ၸ်ႂ ပီႈၼွင်ႉတႆးၶမ်းတီႈၼႆႉ ၶဝ်တိုၼ်းဝႃႈ ၸဝ်ႈၶုၼ်သၢမ်လူင်ၼႆႉ ပဵၼ်ၽူႈႁတ်းႁၢၼ်၊ ပဵၼ်ၸဝ်ႈၶုၼ်လီၶဝ်ၼႆ တေႃႇထိုင်ဝၼ်းမိူဝ်ႈၼႆႉယူႇ။
ၼႂ်းမိူင်းမၢၼ်ႈၼႆႉ ၶွၵ်ႈပူႇတႂ်းၵေႃႈ ပဵၼ်ၶွၵ်ႈၸိုဝ်ႈသဵင်ယႂ်ႇၶွၵ်ႈၼိုင်ႈ။ ၵူၼ်းဢၼ်လႆႈမႃး တူၵ်းၶွၵ်ႈပူႇတႂ်းၼႆႉ ၵမ်ႉပႃႈၼမ် ပဵၼ်ၵူၼ်းဢၼ်မီး တၢင်းၽိတ်းၼၵ်းၼႃၶဝ် ၵူၼ်းပၢႆးမိူင်းလူင်ၶဝ် ၸိူဝ်းၼႆႉ လႆႈမႃးတူၵ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ လုင်းၶုၼ်ထုၼ်းဢူးၵေႃႈ ယၢမ်ႈလႆႈမႃးယူႇသဝ်း ၼႂ်းၶွၵ်ႈပူႇတႂ်း ၼႆႉယူႇယဝ်ႉ။ ၶွၵ်ႈပူႇတႂ်းၼႆႉ ၸိုဝ်ႈသဵင်ယႂ်ႇလူၺ်ႈ ရႃႇသီႇဢုတု ႁၢႆ့လိူဝ်၊ လွင်ႈၵပ်းသိုပ်ႇ တိတ်းတေႃႇ ယၢပ်ႇၽိုတ်ႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၶွၵ်ႈၼႆႉ ၵႆႉယၢမ်ႈၶင်ဝႆ့ ၵူၼ်း မွၵ်ႈ (200) ၵေႃႉ။
ၶူဝ်ၸိုဝ်ႈသဵင်ယႂ်ႇ ထႅင်ႈလင်ၼိုင်ႈတႄႉ ပဵၼ်ၶူဝ်ၽႅၼ် မူႇလႃႇသျီးတီႇ ဢၼ်ၵၢႆႇၶၢမ်ႈၼိူဝ် ၼမ်ႉလၢင်း ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ငၢႆးမိူၼ် ၶူဝ်ၽႅၼ် မၶျၢၼ်းပေႃးၼင်ႇၵဝ်ႇ။ ပဵၼ်ၶူဝ်ၵႅပ်ႈသေ ၵႃးတႆႇလႆႈ လမ်းလဵဝ်ၵူၺ်း။ ၶူဝ်ဢၼ်ၼႆႉ ၵၢႆႇၶၢမ်ႈၼိူဝ် ၼမ်ႉလၢၼ်း၊ တီႈၽၢႆႇ ၼိူဝ်ၼႆႉ မီးဝႆႉ မိူင်းၵဝ်ႇမိူင်းၼိုင်ႈ တႆးႁဝ်းဝႃႈ မိူင်းလၢၼ်ႈ ၼႆသေ ၸိူဝ်းရဝမ်ႇ ၶၢင်ၶဝ်ႁွင်ႉဝႃႈ "မူလႃ" ၼႆယဝ်ႉ။ သျီးတီႇ…ၼႆတႄ့ ပဵၼ်ၸိုဝ်ႈဝၢၼ်ႈ လီႈသေႃး။ ၵွပ်ႈၼႆ မူႇလႃႇသျီးတီႇ ဢၼ်ဝႃႈၼႆႉ ပွင်ႇဝႃႈ ၶူဝ်မိူင်းလၢၼ်းၼႆယဝ်ႉ။  ပေႃးၶၢမ်ႈၶူဝ်ယဝ်ႉ ၵႆယၢၼ်မွၵ်ႈ(3) လၵ်း။ ဢွင်ႈတီႈၼႆႈ မီးဝႆႉ ၵွင်းမူးၶုၼ်ၼူၵ်ႉၶဵဝ်။ ယၢမ်းလဵဝ် တီႈလၢၼ်းၼိူဝ်ၼႆႉ ႁိူၼ်းတႆး မီးမွၵ်ႈ (10)ႁိူၼ်းၵူၺ်း။ လိူဝ်ၼၼ်ႉပဵၼ် ႁိူၼ်းရဝမ်ႇ။ မိူဝ်ႈပၢၼ် မသလ ၵူႈပွၵ်ႈ ႁိူၼ်းတႆး မီးမွၵ်ႈ (60) လိူဝ်သေတႃႉ ယွၼ်ႉၶၢင်ထိူၼ်ႇလႄႈ သိုၵ်းမၢၼ်ႈ ၵႆႉတိုၵ်းၵၼ်သေ ၵမ်းၵမ်းၽႆးမႆႈႁိူၼ်းလႄႈ ၵူၼ်းတႆးၵမ်ႈၽွင်ႈ ဢမ်ႇယူႇလႆႈ။ လႆႈပၢႆႈၵႂႃႇၽၢႆႇပုၼ်ႉၼမ်ႉ တီႈမီးလွင်ႈႁူမ်ႇလူမ်ႈ ၼၼ်ႉၼႆယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝဵင်းၸိူဝ်းမီးၼႂ်း မိူင်းမျၢၼ်ႇမႃႇ ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝဵင်းၸိူဝ်းမီးၼႂ်း ၸႄႈမိူင်းၶၢင် ပိူင်ထၢၼ်ႈ:!Main category
1101
လိူၼ်ၸၼ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၾႅပ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
ၼွင်လႅင် (ဢိူင်ႇၶူင်ႈလူင်)၊ ဝၢၼ်ႈ
ဝၢၼ်ႈၼွင်လႅင် (, Nawng Lai, နောင်လိုင်) ၼႆႉ ပဵၼ်ဝၢၼ်ႈ ဢၼ်မီးၼႂ်း ဢိူင်ႇၶူင်ႈလူင်၊ ၸႄႈဝဵင်း လၢင်းၶိူဝ်း၊ ၸႄႈတွၼ်ႈ လၢင်းၶိူဝ်း၊ မိူင်းတႆး ဢေႃႈ။
1101
လိူၼ်မၢတ်ႉၶျ်
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢေႇပရႄႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျုၼ်ႇ
(1) ဝၼ်း။
881
‘’’881’’’
1101
လိူၼ်ၵျူႇလၢႆႇ
(1) ဝၼ်း။
881
လိူၼ်ၸၼ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၾႅပ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
1101
လိူၼ်သႅပ်ႇထႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
881
လိူၼ်မၢတ်ႉၶျ်
(1) ဝၼ်း။
1101
လိူၼ်ဢွၵ်ႇထူဝ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
881
လိူၼ်ဢေႇပရႄႇ
(1) ဝၼ်း။
1101
လိူၼ်ၼူဝ်ႇဝႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
881
လိူၼ်မေႇ
(1) ဝၼ်း။
1101
လိူၼ်တီႇသႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
881
လိူၼ်ၵျုၼ်ႇ
(1) ဝၼ်း။
1101
လိူၼ်တီႇသႅမ်ႇပႃႇ
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:1101
881
လိူၼ်ဢေႃးၵၢတ်ႉ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်သႅပ်ႇထႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢွၵ်ႇထူဝ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၼူဝ်ႇဝႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်တီႇသႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:881
သျႃးတေႃးယႂႃႇတိတ်ႉ၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းမဵၵ်ႉထီႇလႃႇ
ဝၢၼ်ႈသျႃးတေႃးယႂႃႇတိတ်ႉ  (ရှားတောရွာသစ်ရွာ, Shartawywarthit) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇၺွင်ႇၸွၵ်ႉ၊ ၸႄႈဝဵင်းမဵၵ်ႉထီႇလႃႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈမဵၵ်ႉထီႇလႃႇ၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 193950 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇၺွင်ႇၸွၵ်ႉၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 1960 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 2365 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 4325 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းမဵၵ်ႉထီႇလႃႇ
ဢွင်ႇၶျၢမ်းသႃႇ၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ဝႄးလွင်ႇ
ဝၢၼ်ႈဢွင်ႇၶျၢမ်းသႃႇ  (အောင်ချမ်းသာရွာ, Aungchanthar) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇဝႄးလွင်ႇ၊ ၸႄႈဝဵင်းတွင်ႇတႃႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈမျိၼ်းၶျၢၼ်ႇ၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 191497 ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇဝႄးလွင်ႇၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 2178 ၊ ယိင်း 2776 သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 4954 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းတွင်ႇတႃႇ
446
လိူၼ်ၸၼ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၾႅပ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မၢတ်ႉၶျ်
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢေႇပရႄႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မေႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျုၼ်ႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျူႇလၢႆႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢေႃးၵၢတ်ႉ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်သႅပ်ႇထႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၼူဝ်ႇဝႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်တီႇသႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:446
သိၼ်ႇတေႇၵူၺ်ႉ၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းဝၢၼ်းတႂိၼ်း
ဝၢၼ်ႈသိၼ်ႇတေႇၵူၺ်ႉ  (ဆင်သေကွေ့ရွာ, Sinthaykwayt) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇသျွၵ်ႉတေႃး၊ ၸႄႈဝဵင်းဝၢၼ်းတႂိၼ်း၊ ၸႄႈတွၼ်ႈမဵၵ်ႉထီႇလႃႇ၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 194674 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇသျွၵ်ႉတေႃးၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 1242 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 1562 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 2804 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ၼူဝ်ႇဝႅမ်ႇပႃႇ 2042
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ၼူဝ်ႇဝႅမ်ႇပႃႇ ပိူင်ထၢၼ်ႈ:2042
သိၼ်ႇတေႇၵူၺ်ႉ၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းဝၢၼ်းတႂိၼ်း
ဢၢင်ႈဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းဝၢၼ်းတႂိၼ်း
ၵူင်းတႃႇ၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၶျွင်းမၵျီး
ဝၢၼ်ႈၵူင်းတႃႇ  (ကုန်းသာရွာ၊ Konethar) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇၶျွင်းမၵျီး၊ ၸႄႈဝဵင်းပျေႃႇပွႆႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈယမႄးတိၼ်း၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 192797 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇၶျွင်းမၵျီးၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 2419 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 2799 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 5218 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းပျေႃႇပွႆႇ
သိၼ်ႇလူးဢၢႆႇ၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းၺွင်ႇဢူး
ဝၢၼ်ႈသိၼ်ႇလူးဢၢႆႇ  (ဆင်လူးအိုင်ရွာ၊ Sinluaing) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇထီးပု ၊ ၸႄႈဝဵင်းၺွင်ႇဢူး၊ ၸႄႈတွၼ်ႈၺွင်ႇဢူး၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 192401 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇထီးပုၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 1861 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 2179 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 4040 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
တေႃးပု၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းမတယႃႇ
တေႃးပု (တောပုရွာ, Tawpu) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇတေႃးပု၊ ၸႄႈဝဵင်းမတယႃႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈပၢင်ႇဢူး၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 189970 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇတေႃးပုၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 842 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 960 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 1802 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
သိၼ်ႇလူးဢၢႆႇ၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းၺွင်ႇဢူး
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းၺွင်ႇဢူး
တေႃးပု၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းမတယႃႇ
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းမတယႃႇ
တၢၼ်ႉၵျိၼ်း၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းၵျွၵ်ႉပတွင်း
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းၵျွၵ်ႉပတွင်း
1100
လိူၼ်ၸၼ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၾႅပ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မၢတ်ႉၶျ်
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢေႇပရႄႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မေႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျုၼ်ႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျူႇလၢႆႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢေႃးၵၢတ်ႉ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်သႅပ်ႇထႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢွၵ်ႇထူဝ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၼူဝ်ႇဝႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်တီႇသႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:1100
ပီႇၸီႇ 216
လိူၼ်ၸၼ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
ယႄးပတၢႆး၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းငၸုၼ်ႇ
ဝၢၼ်ႈယႄးပတၢႆး  (ရဲပဒိုင်းရွာ၊ Yepadaing) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇသိၼ်ႇတတ်ႉ ၊ ၸႄႈဝဵင်းငၸုၼ်ႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈမျိၼ်းၶျၢၼ်ႇ၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 192257 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇသိၼ်ႇတတ်ႉၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 1135 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 1243 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 2378 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ပီႇၸီႇ 216
လိူၼ်ၾႅပ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မၢတ်ႉၶျ်
(1) ဝၼ်း။
ယႄးပတၢႆး၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းငၸုၼ်ႇ
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းငၸုၼ်ႇ
ပီႇၸီႇ 216
လိူၼ်ဢေႇပရႄႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မေႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျူႇလၢႆႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢေႃးၵၢတ်ႉ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်သႅပ်ႇထႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢွၵ်ႇထူဝ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၼူဝ်ႇဝႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
ဢေႇပရႄႇ 1918
(26) ဝၼ်း
5
တရေႃႇပိၼ်ႇ၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းၸိၼ်ႉၵူး
ဝၢၼ်ႈတရေႃႇပိၼ်ႇ (တရော်ပင်ရွာ, Tayawpin) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇၶတႅတ်ႉၶျိၼ်ႇ၊ ၸႄႈဝဵင်းၸိၼ်ႉၵူး၊ ၸႄႈတွၼ်ႈပၢင်ႇဢူး၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 190260 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇၵျွင်းသဵၵ်ႉၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 2125 ၵေႃႉ၊ ယိင်း 2142 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 4267 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းၸိၼ်ႉၵူး
ၵွင်းတဝ်ႇ၊ ဝၢၼ်ႈ
ဝၢၼ်ႈၵွင်းတဝ်ႇ (, Kaungtao, ကောင်းတောင်) ၼႆႉ ပဵၼ်ဝၢၼ်ႈ ဢၼ်ယၢမ်ႈမီးမႂ်း ၽၢႆႇႁွင်ႇဝဵင်း၊ ၸႄႈဝဵင်းမိူင်းပၼ်ႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈ လၢင်းၶိူဝ်း၊ မိူင်းတႆးသေ ယၢမ်းလဵဝ်တႄႉ ပဵၼ်ဝၢၼ်ႈႁၢမ်းၵႂႃႇယဝ်ႉ။
တႃႈၶီႈလဵၵ်း၊ ဝဵင်း
ဝဵင်းတႃႈၶီႈလဵၵ်း, (တာချီလိတ်မြို့), (Tachileik), ၼႆႉ မီးၼႂ်း ၸႄႈဝဵင်းတႃႈၶီႈလဵၵ်း၊ ၸႄႈတွၼ်ႈတႃႈၶီႈလဵၵ်း၊ ၸႄႈမိူင်းတႆး၊ မိူင်းမျၢၼ်ႇမႃႇသေ ပဵၼ်ဝဵင်းပၵ်းလုၵ်ႈ ၸႄႈတွၼ်ႈ ၸႄႈဝဵင်း တႃႈၶီႈလဵၵ်းဢေႃႈ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:မိူင်းတႆး ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝဵင်းၸိူဝ်းမီးၼႂ်း မိူင်းမျၢၼ်ႇမႃႇ ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ပွင်ႈၵႂၢမ်းပွတ်း ပထဝီႇ မိူင်းမျၢၼ်ႇမႃႇ
880
လိူၼ်ၸၼ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
သူၺ်ႇပတၢႆႇ၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းမဵၵ်ႉထီႇလႃႇ
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းမဵၵ်ႉထီႇလႃႇ
880
လိူၼ်ၾႅပ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မၢတ်ႉၶျ်
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢေႇပရႄႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျုၼ်ႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျူႇလၢႆႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢေႃးၵၢတ်ႉ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်သႅပ်ႇထႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢွၵ်ႇထူဝ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၼူဝ်ႇဝႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်တီႇသႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:880
445
လိူၼ်ၸၼ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၾႅပ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မၢတ်ႉၶျ်
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢေႇပရႄႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မေႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျုၼ်ႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျူႇလၢႆႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢေႃးၵၢတ်ႉ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်သႅပ်ႇထႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
တႃႇတေး၊ ဝၢၼ်ႈ
ဝၢၼ်ႈတႃႇတေး (, Taatae, တာတေး) ၼႆႉ ပဵၼ်ဝၢၼ်ႈ ဢၼ်ယၢမ်ႈမီးမႂ်း ၽၢႆႇႁွင်ႇဝဵင်း၊ ၸႄႈဝဵင်းမိူင်းပၼ်ႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈ လၢင်းၶိူဝ်း၊ မိူင်းတႆးသေ ယၢမ်းလဵဝ်တႄႉ ပဵၼ်ဝၢၼ်ႈႁၢမ်းၵႂႃႇယဝ်ႉ။
445
လိူၼ်တီႇသႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:445
ၺၢၼ်ႇၵၢၼ်ႇ၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းဝၢၼ်းတႂိၼ်း
ဝၢၼ်ႈၺၢၼ်ႇၵၢၼ်ႇ  (ညံကန်ရွာ, Nyankan) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇသျွၵ်ႉတေႃး၊ ၸႄႈဝဵင်းဝၢၼ်းတႂိၼ်း၊ ၸႄႈတွၼ်ႈမဵၵ်ႉထီႇလႃႇ၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 194671 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇသျွၵ်ႉတေႃးၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 1242 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 1562 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 2804 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ဢၢင်ႈဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းဝၢၼ်းတႂိၼ်း
ယႄးပေႃႇလေး၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းၵျွၵ်ႉသႄႇ
ဝၢၼ်ႈယႄးပေႃႇလေး  (ရဲဘော်လေးရွာ, Yebawlay) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇယႄးပေႃႇၵျီး၊ ၸႄႈဝဵင်းၵျွၵ်ႉသႄႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈပၢင်ႇဢူး၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 190499 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇၸလေႇၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 3637 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 3680 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 7317 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းၵျွၵ်ႉသႄႇ
ဢေႇပရႄႇ 24
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၼ်းထိ ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဢေႇပရႄႇ
တေႃးၸု၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းပတဵင်ႇၵျီး
ဝၢၼ်ႈတေႃးၸု  (တောစုရွာ, Tawsu) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇမိၼ်းၵၢၼ်ႇ၊ ၸႄႈဝဵင်းပတဵင်ႇၵျီး၊ ၸႄႈတွၼ်ႈတႃႈလိူဝ်ႇ၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 189669 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇမိၼ်းၵၢၼ်ႇၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 1655 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 1728 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 3383 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ဢၢင်ႈဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းပတဵင်ႇၵျီး
1099
1099
လိူၼ်ၸၼ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၾႅပ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မၢတ်ႉၶျ်
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢေႇပရႄႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မေႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျုၼ်ႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျူႇလၢႆႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢေႃးၵၢတ်ႉ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်သႅပ်ႇထႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢွၵ်ႇထူဝ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၼူဝ်ႇဝႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်တီႇသႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:1099
ပျီႇတႃႇယႃႇ၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းၵျွၵ်ႉပတွင်း
ဝၢၼ်ႈပျီႇတႃႇယႃႇ  (ပြည်သာယာရွာ၊ Pyitharyar) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇတႄႇပိၼ်ႇတႄး၊ ၸႄႈဝဵင်းၵျွၵ်ႉပတွင်း၊ ၸႄႈတွၼ်ႈၺွင်ႇဢူး၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 218298 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇတႄႇပိၼ်ႇတႄးၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 1521 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 2190 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 3711 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
တီႇသႅမ်ႇပႃႇ 2042
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:တီႇသႅမ်ႇပႃႇ ပိူင်ထၢၼ်ႈ:2042
ယႂႃႇတိတ်ႉ၊ ဝၢၼ်ႈ၊ သိၼ်ႇတတ်ႉ
ဝၢၼ်ႈယႂႃႇတိတ်ႉ  (ရွာသစ်ရွာ၊ Ywarthit) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇသိၼ်ႇတတ်ႉ ၊ ၸႄႈဝဵင်းငၸုၼ်ႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈမျိၼ်းၶျၢၼ်ႇ၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 192258 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇသိၼ်ႇတတ်ႉၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 1135 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 1243 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 2378 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းငၸုၼ်ႇ
879
‘’’879’’’
လိူၼ်ၸၼ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၾႅပ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မၢတ်ႉၶျ်
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢေႇပရႄႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မေႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျုၼ်ႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျူႇလၢႆႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢေႃးၵၢတ်ႉ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်သႅပ်ႇထႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢွၵ်ႇထူဝ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၼူဝ်ႇဝႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်တီႇသႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:879
တၢၼ်ႇၵျူဝ်းယ၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းမဵၵ်ႉထီႇလႃႇ
ဝၢၼ်ႈတၢၼ်ႇၵျူဝ်းယ  (သံကြိုးရရွာ, Thankyoeya) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇၺွင်ႇၸွၵ်ႉ၊ ၸႄႈဝဵင်းမဵၵ်ႉထီႇလႃႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈမဵၵ်ႉထီႇလႃႇ၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 193949 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇၺွင်ႇၸွၵ်ႉၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 1960 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 2365 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 4325 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းမဵၵ်ႉထီႇလႃႇ
ၼၢင်းၼၢင်း၊ ၽူႈႁွင်ႉၵႂၢမ်း
ၸၢတ်ႈပၢၼ်မိူဝ်ႈၸဝ်ႉ
မိူဝ်ႈလဵၵ်ႉ ပေႃႈမႄႈ ဢဝ်ဝႆႉတီႈႁူင်းႁဵၼ်းၼွင်ယေး သေ လႆႈၶိုၼ်ႈႁူင်းႁဵၼ်း ႁွတ်ႈထိုင်ၸၼ်ႉႁူၵ်းယဝ်ႉ။ တီႈတၢင်းၵႂႃႇၶိုၼ်ႈႁူင်းႁဵၼ်းၼၼ်ႉ သမ်ႉလႆႈလတ်း ၼႂ်ႈၵႄႈၵၢတ်ႇလႄႈ ႁၼ်ပိူၼ်ႈသိုဝ်ႉသိုဝ်ႉၶၢႆၶၢႆယူႇၵူႈဝၼ်းသေ ပႃးၸႂ်လွင်ႈၶႂ်ႈၵႃႉၶၢႆသိူဝ်ႈၶူဝ်းၸဵမ်မိူဝ်ႈလဵၵ်ႉ။ ၵေႃႉပဵၼ်ၼၢႆးၵေႃႈ သမ်ႉပဵၼ်ၵူၼ်းၶၢႆၶဝ်ႈၸၼ်ႉ၊ ၶဝ်ႈၽိုၼ်းလႄႈမိူဝ်ႈလဵၵ်ႉ ယၢမ်ႈလႆႈၸွႆႈၵေႃႉပဵၼ်ၼၢႆးမႃးယူႇ။ ၵူၺ်းၵႃႈ ၵၢင်ၸႂ်မၼ်းၼၢင်း သမ်ႉလႆႈႁၼ် ပိူၼ်ႈၵႃႉၶၢႆၽႅၼ်ႇသိူဝ်ႈၶူဝ်းၸိူဝ်းၼၼ်ႉ လႆႈယိပ်း လႆႈၸၢႆႇငိုၼ်းၼမ်လႄႈ ၸင်ႇၵႂႃႇတုၵ်းယွၼ်း ႁႂ်ႈမႄႈၼၢႆးၸွႆႈထႅမ်သေတ မႄႈၼၢႆးဢမ်ႇမီးငိုၼ်း ႁႅင်းယႂ်ႇ တႃႇတေတင်ႈပၼ်တိုၼ်းလၢင်းမၼ်းၼၢင်း။
ၵွပ်ႈပိူဝ်ႈ ၶႂ်ႈႁဵတ်းၵၼ်းၵႃႉၼႃႇလႄႈ ၽၢႆႇၵၢၼ်ႁဵၼ်းလိၵ်ႈၼႆႉ ဢမ်ႇပႃးၸႂ်သေ တၼ်းထိုင်ၸၼ်ႉႁူၵ်း ၸင်ႇတေဢွၵ်ႇႁူင်းႁဵၼ်းပႅတ်ႈယဝ်ႉ။ ဝၢႆးဢွၵ်ႇ ႁူင်းႁဵၼ်းယဝ်ႉ ၵႂႃႇႁႃဢူၺ်းၵေႃႉသေ ႁႃလွၵ်းလၢႆး တႃႇတေလႆႈၵႃႉၶၢႆ ၽႅၼ်ႇမိူင်းထႆးယဝ်ႉ။ ၽွင်းယၢမ်းၼၼ်ႉ သမ်ႉပဵၼ်ၵၢပ်ႈပၢၼ်ပိူၼ်ႈၵႃႉၶူဝ်းလပ်ႉ (မွင်ႇၶူဝ်ႇ)လႄႈပေႃးထိုင်ၶၢဝ်းပိူၼ်ႈ ႁႃတီႉၺွပ်းၶူဝ်းမႃးၼႆ မႄႈၵႃႉၵမ်ႈၽွင်ႈ ယွင်ႈၶူဝ်းၶဝ် မႃးၽၢၵ်ႇဝႆႉတီႈ ႁိူၼ်း ၼၢင်းၼၢင်းၶဝ်ယဝ်ႉ။
ၵမ်ႈၽွင်ႈ သမ်ႉမႃးႁႃသိုဝ်ႉလႄႈ ၼၢင်းၼၢင်း ၸင်ႇထၢမ်ၵႃႈၶၼ်မၼ်းဝႆႉသေ ၸွႆႈသိုဝ်ႉၸွႆႈၶၢႆပၼ်ပိူၼ်ႈ။ ႁဵတ်းၼၼ် လႆႈငိုၼ်းၸူၵ်းငိုၼ်ႈၸၢႆႇမႃး ဢဝ်ႁဵတ်းတိုၼ်းလၢင်းသေ သိုပ်ႇၵႃႉၶၢႆမႃးလႄႈဝၢႆးမႃး ပဵၼ်မႃး ၵေႃႉဢၼ်လႆႈပၢႆးၶၢႆၶူဝ်းၼႂ်းၵၢတ်ႇ ၸိူင်ႉၼင်ႇပိူၼ်ႈမႃးယဝ်ႉ။ ဝၢႆးသေမႃး သိုပ်ႇၵႂႃႇႁႃသိုဝ်ႉၽႅၼ်ႇ တီႈ တႃႈၶီႈလဵၵ်းသေ ဢဝ်မႃးၶၢႆၵဵင်းတုင် ႁဵတ်းၼႆသေ ႁႃငိုၼ်းတွင်း ပုၼ်ႈသုၼ်ႇတူဝ်ၸဝ်ႈၵဝ်ႇယူႇ။
ၵၢၼ်ပၢႆးမွၼ်း
ၽွင်းပဵၼ် ပၢၼ်သၢဝ်သိၵ်ႉႁိၵ်ႉဢွၼ်ႇမႃးၼၼ်ႉ မိုတ်ႈထွမ်ႇသဵင်ၽဵင်းၵႂၢမ်း ၸၢႆးထီးသႅင် လႄႈ ၸၢႆးသၢႆမၢဝ်းတႄႉတႄႉသေ ၼႂ်းၸႂ်ၵေႃႈ တေႃႈလွမ်မုင်ႈမွင်း ဝႆႉၶႂ်ႈပဵၼ်ၵူၼ်းႁွင်ႉၵႂၢမ်း ၸိူင်ႉၼင်ႇၶဝ်ၵေႃႉၼိုင်ႈၼႆသေ လွမ်မုင်ႈမွင်း လွမ်ၼွၼ်းၽၼ်မႃးယူႇ တင်းႁိုင်ယူႇ။ ထိုင်မိူဝ်ႈ ဢႃႇယုမၼ်းၼၢင်း လႆႈမႃး 19 ၼၼ်ႉ လႆႈဝႃႈ မၼ်းၼၢင်းႁွတ်ႈၽႅဝ်ၵႂႃႇ မိူင်းၼႂ်း ၽၼ်မၼ်းၼၼ်ႉသေ လႆႈႁွင်ႉၵႂၢမ်းမႃးတႄႉတႄႉယဝ်ႉ။ ၽွင်းၼၼ်ႉ တိုၵ်ႉပဵၼ်ၽွင်း ပီႈၼွင်ႉတႆး တူင်ႉတိုၼ်ႇ ၵၢၼ်ၵေႃလိၵ်ႈလၢႆးလႄႈ ၽိင်ႈငႄႈသေ သူင်ၵၼ်ႁဵတ်းပွႆး ႁွင်ႉၽဵင်းၵႂၢမ်းပၢၼ်မႂ်ႇလႄႈ မၼ်းၼၢင်းၵေႃႈ ၸင်ႇၵႂႃႇႁွင်ႉၽဵင်းၵႂၢမ်းၸွမ်း ၸုမ်းငဝ်းၽူၼ် တမ်ႈတီႈ  ဝတ်ႉပႃႇလႅင်၊ ဝဵင်းၵဵင်းတုင်ယဝ်ႉ။
ၸွမ်းၼင်ႇ မၼ်းၼၢင်း တိုၼ်းပဵၼ်ၵူၼ်းမီးပႃႇရမီႇ ႁွင်ႉၵႂၢမ်ႈလႄႈ ပိူင်ၼိုင်ႈ၊ ထွမ်ႇသဵင်ပိူၼ်ႈ ယိူင်ႈပိူၼ်ႈ မေႃယိူင်ႈမေႃဢဝ်လႄႈ ပိူင်ၼိုင်ႈ၊ ပီႈၸၢႆးမုင်ႉပီး (ႁူဝ်ၼႃႈၸုမ်းႁႆႇတိုင်ႈ)ပၼ်ႁႅင်းလႄႈပိူင်ၼိုင်ႈ၊ သဵင်မၼ်းၼၢင်းၵေႃႈ တိုၼ်းပဵၼ်သဵင်ဢၼ်မီးၵိုၵ်း ၵရုၼႃႇ ဢွၼ်ႇဝႆႉလႄႈပိူင်ၼိုင်ႈသေ ၸင်ႇတေ ႁွတ်ႈၽႅဝ်မႃး ၼိူဝ်သဵၼ်ႈထႅဝ်ပၢႆးမွၼ်းယဝ်ႉ။ ၸိူင်ႉၼင်ႇ တူင်ႇဝဵင်းပိူၼ်ႈ ဢွၼ်ၵၼ်ႁဵတ်းၵႂၢမ်း ဢွၵ်ႇမႃးၼၼ်ႉ ၸုမ်းၵဵင်းတုင်ၵေႃႈ တေလႆႈပဵၼ်ၸိူင်ႈ ၼင်ႇပိူၼ်ႈယူႇၼႆသေ ၸင်ႇဢွၼ်ၵၼ်တိုၵ်းသူၼ်း ပၼ်ႁႅင်းလႄႈ ၼၢင်းၼၢင်းၵေႃႈ ၸင်ႇလႆႈၶတ်းၸႂ် ႁွင်ႉၵႂၢမ်းဢတ်းသဵင်ဝၢၼ် ပိုၼ်ၽႄႈၸွတ်ႇထိုင် ၼႂ်းမိူင်းတႆး ၵူႈတီႈယူႇ။
ၵွပ်ႈသင်လႄႈ ႁွင်ႉၼၢင်းၼၢင်း
ၸိုဝ်ႈမၼ်းၼၢင်းမိူဝ်ႈလဵၵ်ႉတႄႉ ႁွင်ႉဝႃႈ ၼၢင်းသႅင်ၶမ်း ၼႆသေတ ၽိူဝ်ႇထိုင်ႁွင်ႉၵႂၢမ်းဢတ်းၶႅပ်းမႃး ၸၢႆးမုင်ႉပီးၸင်ႇႁႂ်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႈၸိုဝ်ႈဝႃႈ ၼၢင်းၼၢင်း ၵဵင်းတုင် ၼႆယဝ်ႉ။ ၼႂ်းၵႃႈ ၵႂၢမ်းၼၢင်းၼၢင်း ဢၼ်ဢွၵ်ႇမႃးၼၼ်ႉ တေလႆႈဝႃႈ ၼႂ်းၼၢင်းယိင်းတႆးၼႆႉ မၼ်းၼၢင်းၵိုင်ႉၵၢင်ႉ ၸိုဝ်ႈသဵင်ယႂ်ႇလိုဝ်းလင်ၵမ်းလဵဝ်ယဝ်ႉ။ ၶႅပ်းမၢႆၼိုင်ႈ မႃးလႄႇတူၺ်းၵဵင်းတုင် ၼၼ်ႉၵေႃႈ ပိူၼ်ႈဢွၼ်ၵၼ် လႆႈၸႂ်သေ ၸပ်းၸႂ်ၼိူဝ်သဵင်ၼၢင်းၼၢင်း ဢၼ်မေႃဢူၺ်ႉဢမ်ႇမိူၼ်ပိူၼ်ႈၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၸၢႆးသၢႆမၢဝ်းလႄႈ ၼၢင်းၼၢင်း
ၽူႈတႅမ်ႈလိၵ်ႈလႆႈငိၼ်း မုၶတီႇပၼီႇဝႃႈ (ၵႂၢမ်းဢွၵ်ႇၸွမ်းသူပ်းၸွမ်းပၢၵ်ႇ) မၢဝ်ႇမိူင်းၵႆၵေႃႉၼိုင်ႈ လႆႈထွမ်ႇငိၼ်းသဵင် ၼၢင်းၼၢင်း ႁႅင်ႉဝၢၼ်ႁူၼႃႇ၊ ထွမ်ႇမိူဝ်ႈလႂ်ၵေႃႈ တေႃႈဢမ်ႇဢိမ်ႇလႆႈသေပွၵ်ႈ။ ထွမ်ႇၵႂႃႇ ထွမ်ႇမႃး ၼႂ်းၸႂ်မၢဝ်ႇမိူင်းၵႆၼၼ်ႉ ၶႂ်ႈႁၼ်တူဝ်ၼၢင်းၼၢင်း၊ လိူဝ်သေၼၼ်ႉ ၶႂ်ႈလႆႈၼၢင်းၼၢင်းသေ ဢဵၼ်းဢၢၼ်းၶႂ်ႈမႃး ယွၼ်းဢဝ်ၵမ်းလဵဝ်ၼႆလႄႈ ႁွတ်ႈမႃး ၵဵင်းတုင်ၼႆယဝ်ႉ။ တႆးၵေႃႉမၼ်း တီႈၵဵင်းတုင်တႄႉ ယၢမ်ႈႁူႉၸၵ်းၼၢင်းၼၢင်းဝႆႉယဝ်ႉလႄႈ ၶဝ်ၵေႃႈ ဢမ်ႇဢွၼ်ၵႂႃႇၵမ်းလဵဝ်ၼင်ႇၵဝ်ႇ။ မၢဝ်ႇမိူင်းၵႆၼၼ်ႉ တုၵ်းယွၼ်း ႁႂ်ႈၵႂႃႇသိုပ်ႇမိုတ်ႈပၼ်ၼၢင်းၼၢင်းတိၵ်းတိၵ်းလႄႈ ၵမ်းလိုၼ်း ၶဝ်ႁွင်ႉမၢဝ်ႇမိူင်းၵႆၵႂႃႇဢႅဝ်ႇလႄႇ ၵၢတ်ႇၵဵင်းတုင်ယဝ်ႉ။ မၢဝ်ႇမိူင်းၵႆၼၼ်ႉ တႆးၵေႃႉမၼ်း ဢွၼ်မၼ်း ၵႂႃႇသိုဝ်ႉၽႅၼ်ႇသိူဝ်ႈတီႈၼၢင်းၼၢင်းၵွၼ်ႇယဝ်ႉ။ လႆႈဢုပ်ႇလႆႈလၢတ်ႈတေႃႇ ၼၢင်းၼၢင်းသေတ မၼ်းဢမ်ႇပႆႇႁူႉဝႃႈ ပဵၼ်ၼၢင်းၼၢင်း။ ထိုင်တီႈ ၽႅဝ်ႁိူၼ်းတႆးၵေႃႇမၼ်းမႃး မၼ်းၶိုၼ်း ၸႂ်ႉႁႂ်ႈတႆးၵေႃႉမၼ်း ၵႂႃႇသူင်ႇပၼ် ႁႂ်ႈလႆႈထူပ်းၼၢင်းၼၢင်းၼႆလႄႈ တႆးၵေႃႉမၼ်း ၸင်ႇဝႃႈ “မိူဝ်ႈၸဝ်ႉ သူပေႃးထူပ်းမႃးယဝ်ႉလူး၊ ယင်းလႆႈလၢတ်ႈတေႃႇမႃး၊ ယင်းလႆႈသိုဝ်ႉၽႅၼ်ႇသိူဝ်ႈမႃး တီႈၼၢင်းၼၢင်းၵွၼ်ႇၼႃႇ” ၼႆယဝ်ႉ။ မၢဝ်ႇမိူင်းၵႆၼၼ်ႉ ၶိုၼ်းဝူၼ်ႉတူၺ်းလီလီသေ ထူၺ်ႈၸႂ်လူင်လၢႆလၢႆ လႆႈပွၵ်ႈမိူဝ်းၵႂႃႇပႅတ်ႈၼႆယဝ်ႉ။
ၸၢႆးထီးသႅင်လႄႈ ၼၢင်းၼၢင်း
ပွၵ်ႈၼိုင်ႈ တီႈပွႆးၸဵင်းၶုမ်ႇ(ၵဵင်းတုင်) ဢၼ်မၼ်းၼၢင်း လွမ်ၸႂ်လဵၵ်ႉၼႃႇ ၼၼ်ႉတႄႉ ပဵၼ်ၽွင်း ၶဝ်တိုၵ်ႉႁွင်ႉၽဵင်းၵႂၢမ်း တမ်ႈတီႈ Satg Show သေ မူၼ်ႈၸႂ်ပၼ် ပီႈၼွင်ႉ ၸိူဝ်းမႃးပွႆးယူႇ။ ၽွင်းၼၼ်ႉ ၸၢႆးသၢမ်တိပ်ႉ(ၵဵင်းတုင်) သမ်ႉတႅမ်ႈၵႂၢမ်းပၼ် ၸၢႆးထီးသႅင်လႄႈ မၼ်းၸင်ႇႁွင်ႉ ၸၢႆးထီးသႅင် မႃးဢႅဝ်ႇလႄႇ ၵဵင်းတုင်ယဝ်ႉ။ ယွၼ်ႉပိူဝ်ႈဝႃႈ ၸၢႆးထီးသႅင် ပဵၼ်ၽူႈႁွင်ႉၵႂၢမ်း ၸိုဝ်ႈသဵင်ယႂ်ႇၵေႃႉၼိုင်ႈ ၽႅဝ်မႃးၵဵင်းတုင်လႄႈ ၸုမ်းၵဵင်းတုင် ႁပ်ႉႁူမ်ၸူမ်းတွၼ်ႈသေ ဢွၼ်ၵႂႃႇ တီႈၽိူၼ်တၢင်းၵိၼ်ယဝ်ႉ။ ဝၢႆးသေၼၼ်ႉ ၵူၼ်းၼႂ်းၸုမ်းဢွၼ်ၵၼ် သိုပ်ႇမိုတ်ႈၸၢႆးထီးသႅင် ႁႂ်ႈလႆႈႁူႉၸၵ်းမၵ်းၸိုဝ်ႈၵၼ်ဝႆႉၼႆယဝ်ႉ။ သမ်ႉမႃး သိုပ်ႇမိုတ်ႈပၼ် ၼၢင်းၼၢင်း ဢွၼ်တၢင်းပိူၼ်ႈယူႇ။ ပေႃးဝႃႈ ၵေႃႉသိုပ်ႇမိုတ်ႈၼၼ်ႉ လၢတ်ႈဝႃႈ “ၼႆႉပဵၼ်ၸၢႆးထီးသႅင်၊ ၼႆႉပဵၼ်ၼၢင်းၼၢင်း ၵဵင်းတုင်ၶႃႈ” ၼႆၼၼ်ႉ ၸၢႆးထီးသႅင် ႁူမ်ၸူမ်း သေ ယိုၼ်ႈမိုဝ်းမၼ်း တေမႃးယိပ်းမိုဝ်းတူင်ႉတၵ်ႉ ၼၢင်းၼၢင်းယဝ်ႉ။ ၽွင်းၼၼ်ႉ မၼ်းၼၢင်းၵေႃႈ တိုၵ်ႉပဵၼ်သၢဝ် ပႆႇပေႃးမေႃၶဝ်ႈဢွၵ်ႇပိူၼ်ႈၼမ်ၵေႃႈပိူင်ၼိုင်ႈ၊ သမ်ႉပႆႇယၢမ်ႈၺႃး ၵူၼ်းၸိုဝ်ႈသဵင်ယႂ်ႇၸိူင်ႉၼႆသေပွၵ်ႈၵေႃႈ ပိူင်ၼိုင်ႈလႄႈ မၼ်းၼၢင်း ဢမ်ႇႁတ်းယိပ်းမိုဝ်း ၸၢႆးထီးသႅင်သေ ၼႅတ်ႈႁွမ်းမိုဝ်းဝႆႈ ၸွမ်းၼင်ႇၽိင်ႈထုင်းတႆး တူင်ႉတၵ်ႉၵၼ် မႂ်ႇသုင်ၼႆသေ တူင်ႉတၵ်ႉ“မႂ်ႇသုင်ၶႃႈ” တေႃႇ ၸၢႆးထီးသႅင်ယူႇ။ ၸၢႆးထီးသႅင်ၵေႃႈ ၼႃႈတႃပိူင်ႈၵႂႃႇဢိတ်းၼိုင်ႈသေ တေႃႈၶိုၼ်းဢဝ်မိုဝ်းၶွၼ်ၶႂႃ ႁူမ်ႇတူမ်းတႃ မိုဝ်းၶွၼ်သၢႆႉသေ တူင်ႉတၵ်ႉ “မႂ်ႇသုင်” တေႃႇ ၼၢင်းၼၢင်းယူႇ။ လွင်ႈဢၼ် ၽူႈႁွင်ႉၵႂၢမ်းႁဝ်းတူင်ႉတၵ်ႉ ၵၼ်ၼင်ႇၼႆၼႆႉ ပဵၼ်ၽိင်ႈထုင်းႁဝ်း ဢၼ်လီႁၵ်ႉသႃၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
တႄႇၼႃႈႁိူၼ်း
ပေႃးတူၺ်း သဵၼ်ႈမၢႆၶႅပ်းၵႂၢမ်း မၼ်းၼၢင်းၸိုင် မၢႆ(5) လႄႈ မၢႆ(6) ႁၢင်ႇၵၼ် (15)ပီယဝ်ႉ။ ၵွပ်ႈသင်လႄႈ ႁၢင်ႇၵၼ်ၵႂႃႇၵႆတၢၼ်ႇၼၼ်ႉၼႆ ၵွပ်ႈၼၢင်းၼၢင်းတႄႇၼႃႈႁိူၼ်း ၵႂႃႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ မၢင်ၸိူဝ်းသမ်ႉဢွၼ်ၵၼ်ဝႃႈ ၵွပ်ႈပိူဝ်ႈၸဝ်ႈၽူဝ်မၼ်း ဢမ်ႇပၼ်ႁွင်ႉလႄႈ မၼ်းဢမ်ႇလႆႈ ႁွင်ႉၼႆၵေႃႈဝႃႈ။ တီႈတႄႉမၼ်းယဝ်ႉ ၽိူဝ်ႇဝႃႈ တႄႇၼႃႈႁိူၼ်းယဝ်ႉ မၼ်းၼၢင်း မီးပုၼ်ႈၽွၼ်း တႃႇတေလႆႈၵွၼ်း ၼႃႈႁေႃတေႃႁိူၼ်း ႁႂ်ႈမၼ်ႈယူႇယဝ်ႉ။ ၽိူဝ်ႇဝႃႈ မီးလုၵ်ႈလၢင်းမႃး သမ်ႉလႆႈၵွၼ်းထိင်းထႅင်ႈလုၵ်ႈ ႁႂ်ႈပေႃးယႂ်ႇ မႃႈၵႃႈသုင်မႃးယူႇ။ ပိူင်လူင်မၼ်း ယွၼ်ႉပိူဝ်ႈ မၼ်းၼၢင်းၼႆႉ တေႃႉတႄႉၽႅဝ် ၸၼ်ႉႁူၵ်းၵူၺ်းလႄႈ ၵၢင်ၸႂ်မၼ်းၼၢင်း ၶႂ်ႈႁႂ်ႈလုၵ်ႈလၢင်းမၼ်း ၶိုၼ်ႈယႂ်ႇၸၼ်ႉသုင်သေ ၶႂ်ႈႁႂ်ႈလႆႈၸုမ်ႈၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၼင်ႇႁိုဝ်လုၵ်ႈလၢင်းမၼ်း တေဢမ်ႇလႆႈၼႃႈလဵၵ်ႉၼၼ်ႉ မၼ်းၼၢင်းၸင်ႇၶတ်းၸႂ်ပၼ် ႁႂ်ႈလုၵ်ႈမၼ်း ပဵၼ်ၵူၼ်းႁူႉၶေႃႈ ၵတ်ႉၶႅၼ်ႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
မၼ်းၼၢင်းမီးဝႆႉလုၵ်ႈသၢမ်ၵေႃႉ - (1) ၼၢင်းလၢဝ်ၶမ်း (ၶူးသွၼ်လိၵ်ႈၶႄႇ)၊ (2) ၸၢႆးဝုၼ်းသႅင်၊ (3) ၸၢႆးမီးသႅင်ၼွႆႉ။ လွင်ႈဝႃႈ ၽူဝ်မၼ်း ဢမ်ႇပၼ်မၼ်းႁွင်ႉၵႂၢမ်း ဢၼ်ဝႃႈၼၼ်ႉၵေႃႈ တေႃႈဢမ်ႇၸႂ်ႈ။ ၵၢင်ၸႂ်မၼ်း ၼၢင်းၵေႃႈ ဝၢႆးသေ တႄႇၼႃႈႁိူၼ်းယဝ်ႉ မိူၼ်ၼင်ႇသင်သင် ဢမ်ဝႆႉသေ တႃႇတေၶိုၼ်ႈႁွင်ႉၵႂၢမ်းၼိူဝ်ၶဵင်ႇ မိူၼ်ၼင်ႇ မိူဝ်ႈပၢၼ်သၢဝ်ၼၼ်ႉ ဢမ်ႇၶႂ်ႈႁွင်ႉယဝ်ႉ။ ၸႂ်လဵၵ်ႉၸႂ်ၼွႆႉ ၵူဝ်ပရိသတ်ႈ ဢမ်ႇႁပ်ႉၵႂၢမ်းမၼ်း မိူၼ်ၵဝ်ႇၵေႃႈပိူင်ၼိုင်ႈ၊ ၵွပ်ႈလူဝ်ႇႁႃလဵင်ႉ ၵုမ်းထိင်း ၼႃႈႁိူၼ်းၵေႃႈ ပိူင်ၼိုင်ႈ၊ ၵေႃႉပဵၼ် ပေႃႈၸဝ်ႈႁိူၼ်း သမ်ႉၵႆႉဢွၵ်ႇတႃႈဢွၵ်ႇတၢင်းၵႂႃႇၵႃႉၶၢႆလႄႈ သမ်ႉလႆႈပႂ်ႉ ႁိူၼ်းသေ ႁဵတ်းမႄႈႁိူၼ်းယူႇၼၼ်ႉၵေႃႈ ပိူင်ၼိုင်ႈလႄႈ ယွၼ်ႉလၢႆလၢႆပိူင်သေ ၸင်ႇဢမ်ႇပဵၼ်ႁွင်ႉၵႂၢမ်း ၼႆယဝ်ႉ။ ၵူၺ်းၵႃႈ ပၢင်ၶႅၵ်ႇၸိူဝ်းၼႆႉတႄ့ ၵႂႃႇႁွင်ႉပၼ်ယူႇ။
ပိၵ်ႉသမ်ႉ ဢမ်ႇပဵၼ်ႁွင်ႉသေတႃႉ ၽူႈႁွင်ႉၵႂၢမ်း ဢၼ်ဝႃႈၼႆႉ ပေႃးငိၼ်းသဵင်ႁႆႇတိုင်ႈၼႆ ၼႂ်းၸႂ်တိုၼ်းတိုၼ်ႇတဵၼ်ႈဝႆႉယူႇတႃႇသေႇ။ ၵၢင်ၸႂ်မၼ်းၼၢင်း မီးၸိူင်ႉႁိုဝ်ၼႆ သင်ထွမ်ႇတူၺ်း ၽဵင်းၵႂၢမ်းမၼ်း “ဢဵၼ်းဢၢၼ်းတႄႉ ၶႂ်ႈႁွင်ႉၵႂၢမ်းယူႇ“ ၼၼ်ႉၵေႃႈတေပွင်ႇၸႂ်ယူႇ။ ထိုင်မႃး ပီ-1995 လႄႈ ပီ-2003 ၼႆႉ ၼၢင်းၼၢင်းၶိုၼ်းႁွင်ႉဢွၵ်ႇ ၽဵင်းၵႂၢမ်း မႃးထႅင်ႈယူႇ 2 ၶႅပ်းယဝ်ႉ။ သဵင်မၼ်းၼၢင်းၵေႃႈ တိုၵ်ႉၶႅမ်ႉလႅပ်ႈယူႇ။ ၼၢင်းယိင်းၼင်ႇၵၼ် ၵႆႉယွၵ်ႇၵၼ် ပေႃးဝႃး သဵင်လီသဵင်ဝၢၼ်ၼႆ ဢွၼ်ၵၼ်ဝႃႈ “ပေႃးတၢၼ်ႇ သဵင်ၼၢင်းၼၢင်းယဝ်ႉ” ၼႆၼၼ်ႉ ပွင်ႇဝႃႈ သဵင်ၼၢင်းၼၢင်းၼႆႉ မၼ်းဝၢၼ်ၼႃႇသေ ၶဝ်ႈၼႂ်းႁူပိူၼ်ႈ လိုၵ်ႉၼႃႇၼႆၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ထုၵ်ႇပဵၼ် ၸဝ်ႈပၢႆးမွၼ်းတႆး
ယွၼ်ႉပိူဝ်ႈ ၼၢင်းၼၢင်းၼႆႉ ပဵၼ်ၼၢင်းယိင်းတႆး ႁွင်ႉၵႂၢမ်းသဵင်ဝၢၼ်၊ ပၼ်ႁႅင်းလွင်ႈၽိင်ႈငႄႈ၊ လွင်ႈၼမ်ႉၸႂ်၊ လွင်ႈမူၼ်ႈၸႂ်၊ လွင်ႈပႄႉၸႂ် ပုၼ်ႈတႃႇၽူႈ ထွမ်ႇငိၼ်းသေ ဢမ်ႇၵႃး ပိုတ်ႇၼႄ သဵၼ်ႈတႃႈသၢႆတၢင်း ပုၼ်ႈတႃႇ ၼၢင်းယိင်းတႆးတင်းၼမ် ႁႂ်ႈမီးၸႂ်ႁတ်း ႁွင်ႉၽဵင်းၵႂၢမ်းမႃးလႄႈ ငဝ်ႈငုၼ်းမုၵ်ႉၸုမ်းလူင် သင်ႇၶႃႇၸိုင်ႈတႆး ၸင်ႇတေၼွပ်ႇယိုၼ်ႈပၼ် "ၸုမ်ႈၵႅဝ်ႈၸဝ်ႈပၢႆးမွၼ်းတႆး (ၽူႈႁွင်ႉၵႂၢမ်း)"  တမ်ႈတီႈ ပွႆးပီၵွၼ်းၶမ်း ပရိယတ်ႉတိသတ်ႉထမ်ႇမပႃႇလ ၵႅၼ်ႇၸဝ်ႈၸိုင်ႈတႆး ဝဵင်းပၢင်လူင် မိူဝ်ႈပီၵေႃးၸႃႇ ၁၃၇၀၊ လိူၼ်ႁူၵ်း မႂ်ႇ 13 ၶမ်ႈ (ပီၶရိတ်ႉ- 17.5.2008)ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ တမ်ႈတီႈ ပွႆးပီၵွၼ်းၶမ်းၼၼ်ႉ တူဝ်ၼၢင်းၼၢင်း (ၵဵင်းတုင်) ႁွတ်ႈၽႅဝ်မႃးသေ မႃးၶိုၼ်ႈႁပ်ႉဢဝ်ၵႂႃႇလႄႈသဵင်တူပ်းမိုဝ်းပရိသတ်ႈပေႃး ဢူၼ်ၼၼ်ႈပၼ်းမေႃးၵႂႃႇယဝ်ႉ။ ၼၢင်းၼၢင်းသင်ႇလၢတ်ႈၵႂႃႇဝႃႈ- ၶမ်ႈၼၼ်ႉ ဝၢႆးသေ ႁပ်ႉၸုမ်ႈၵႅဝ်ႈယဝ်ႉ ၼၢင်းၼၢင်း ၶိုၼ်းႁွင်ႉၵႂၢမ်းမူၼ်ႈၸႂ်ပၼ် ပရိသတ်ႈၵႂႃႇလႄႈ ၵူၼ်းမႃးပွႆးတင်းသဵင်ႈ ဢွၼ်ၵၼ်ၸူမ်းသိူဝ်းၵျေႃႇၸွမ်း သဵင်ၽဵင်းၵႂၢမ်းမၼ်း သမ်ႉပေႃးဢူၼ်ပၼ်းၵႂႃႇယူႇ။ ၽွင်းမိူဝ်ႈမၼ်းၼၢင်း ႁွင်ႉၵႂၢမ်းယဝ်ႉသေ လူင်းၶဵင်ႇ ၵႂႃႇၼၼ်ႉ ပရိသတ်ႈဢွၼ်ၵၼ်ႁွင်ႉဝႃႈ “ထႅင်ႈပုၵ်ႈၼိုင်ႈၶႃႈလႄႈ” ၼႆတင်းၼမ်ယူႇ။
ယၢမ်းလဵဝ် ၼၢင်းၼၢင်း သိုပ်ႇယူႇသဝ်းၸွမ်း ပေႃႈၸဝ်ႈႁိူၼ်းဢိၵ်ႇလုၵ်ႈလၢင်း တီႈႁိူၼ်းၵဵင်းတုင်သေ တေၶတ်းၸႂ် သိုပ်ႇမူၼ်ႈၸႂ်ပၼ် ပီႈၼွင်ႉၽူႈထွမ်ႇသဵင် တင်းသဵင်ႈယူႇ။ မၼ်းၼၢင်းသင်ႇလၢတ်ႈဝႃႈ- “ႁႂ်ႈပီႈၼွင်ႉတႆးၵူႈတီႈၵူႈတၢင်း ၵူႈဝၢၼ်ႈၵူႈမိူင်း ယူႇလီၵိၼ်ဝၢၼ်သေၵမ်း၊ ႁႂ်ႈၶိုၼ်ႈယႂ်ႇမႂ်ႇသုင်သေၵမ်း၊ ဢွၼ်ႇႁၢႆးၸၢႆးယိင်း ၼေႃႇတႅၼ်းၶိူဝ်းႁဝ်းၶဝ် ၽႂ်ၽူႈလႂ်သေဢမ်ႇဝႃႈ သင်ဝႃႈ ၶႂ်ႈဢဝ်ၵႂၢမ်းၵဝ်ႇ ၶႃႈႁဝ်း ၼၢင်းၼၢင်းၼၼ်ႉ ႁွင်ႉမေႃၼႆၵေႃႈ ဢဝ်ႁွင်ႉမေႃ လႆႈယူႇၵူႈၵေႃႉ။ သိုပ်ႇၶတ်းၸႂ်ႁွင်ႉၽဵင်းၵႂၢမ်းၵႂႃႇ တေႃႇဢႃႇယုပေႃးၵႄႇသေၵမ်း။ ႁႂ်ႈမေႃႁၵ်ႉသႃ တူဝ်ၸဝ်ႈၵဝ်ႇသေ ယႃႇပေႁႂ်ႈပိူၼ်ႈထၢင်ႇလဵၵ်ႉဝႃႈ ပေႃးပဵၼ်ၸုမ်းပၢႆးမွၼ်းၼႆ့ ပဵၼ်ၶီႈလဝ်ႈၶီႈယႃႈလွၼ်ႉလွၼ်ႉၼႆသေၵမ်း” ၼႆယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ႁႅင်းသိူဝ်ၶႅင် (တၢင်ႉယၢၼ်း) ႁၢင်ႈၵႅဝ်ႈပီၵွၼ်းၶမ်း၊ ၼႃႈလိၵ်ႈ 159-165 ၊ ပီ 2009။ ပိူင်ထၢၼ်ႈ:!Main category ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ၽူႈႁွင်ႉၵႂၢမ်းတႆး ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ၼၢင်းယိင်းတႆး ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ၵဵင်းတုင် ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ၵူၼ်းၵိူတ်ႇပီ 1955
ပၢင်တဝႅတ်း၊ ဝၢၼ်ႈ
ဝၢၼ်ႈပၢင်တဝႅတ်း (, Pan Ta Wet, ပန်တဝက်) ၼႆႉ ပဵၼ်ဝၢၼ်ႈ ဢၼ်မီးၼႂ်း ဢိူင်ႇၶူင်ႈလူင်၊ ၸႄႈဝဵင်း လၢင်းၶိူဝ်း၊ ၸႄႈတွၼ်ႈ လၢင်းၶိူဝ်း၊ မိူင်းတႆး ဢေႃႈ။
ၸီႇပိၼ်ႇ၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းၼထူဝ်းၵျီး
ဝၢၼ်ႈၸီႇပိၼ်ႇ  (စည်ပင်ရွာ, Sipin) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇဢွင်ႇပၢၼ်းၵူင်း ၊ ၸႄႈဝဵင်းၼထူဝ်းၵျီး၊ ၸႄႈတွၼ်ႈမျိၼ်းၶျၢၼ်ႇ၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 191664 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇဢွင်ႇပၢၼ်းၵူင်းၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 2377 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 2625 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 5002 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းၼထူဝ်းၵျီး
သူၺ်ႇလွင်း၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းမျိတ်ႉတႃး
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းမျိတ်ႉတႃး
တႃႈၶီႈလဵၵ်း၊ ၸႄႈတွၼ်ႈ
ၸႄႈဝဵင်း လႄႈ ဝဵင်း
ဢၼ်ပဵၼ် ၸႄႈဝဵင်းလႄႈ ဝဵင်း ၸိူဝ်းပႃးတီႈၼႂ်း ၸႄႈတွၼ်ႈတႃႈၶီႈလဵၵ်းၼႆႉ မီးဝႆႉယူႇ ၼင်ႇပႃႈတႂ်ႈၼႆႉၶႃႈယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:မိူင်းတႆး ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ၸႄႈတွၼ်ႈၼႂ်းမိူင်းမျၢၼ်ႇမႃႇ
ၼႃးၸၢၼ်း (တႂ်ႈ)၊ ဝၢၼ်ႈ
ဝၢၼ်ႈၼႃးၸၢၼ်း (တႂ်ႈ) (, Naazaan (Taue), နားစန်း (အောက်)) ၼႆႉ ပဵၼ်ဝၢၼ်ႈ ဢၼ်ယၢမ်ႈမီးမႂ်း ၽၢႆႇႁွင်ႇဝဵင်း၊ ၸႄႈဝဵင်းမိူင်းပၼ်ႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈ လၢင်းၶိူဝ်း၊ မိူင်းတႆးသေ ယၢမ်းလဵဝ်တႄႉ ပဵၼ်ဝၢၼ်ႈႁၢမ်းၵႂႃႇယဝ်ႉ။
ၼၢမ်ႇသႃႇၽိူၵ်ႇ
Sandal-Wood (နံ့သာဖြူ-စန္ဒကူးဖြူ)
ပုံသဏ္ဌာန် 	: 	-အမြဲစိမ်း အပင်လတ် မျိုးဖြစ်၍ အကိုင်း အခက်များ ကိုင်းဖြာကျ နေသည်။ လွန်းပုံ သဏ္ဌာန် အရွက်များ ရွက်ဆိုင် ထွက်သည်။ ရွက်နား ညီသည်။ ထိပ်ဖက် သို့မဟုတ် ကြားမှ အဆုပ်လိုက် ပွင့်သော ပန်းခိုင်မျိုး ဖြစ်သည်။ ခရမ်းရောင် သန်းသော အပွင့် ငယ်လေးများ ပွင့်သည်။ တစ်စေ့ခွံ သီးဖြစ်ပြီး လုံးဝိုင်းသည်။ အပင် - အမြဲ စိမ်းလန်းသော ပင်လတ် တစ်မျိုး ဖြစ်၍ ပေ ၃၀ မှ ၄၀ အထိမြင့် ၏ ။သေးသွယ်၍ တွဲကျသော အကိုင်းအခက် များရှိ၏ ။ အခေါက်နီညို ၊ သို့မဟုတ် အညိုရင့် ရောင်ရှိ၍ အတွင်းခံ အနီရောင် ရှိသည်။ အတွင်းသား မာ၍ ချောမွတ်သည်။ အညိုရောင် သမ်းသည်။ အကာသား ဖြူသည်။ အပင်ငယ် စဉ်တွင် အပွေးများ ချောမွတ်သော် လည်း အပင်ကြီး လျှင် ကြမ်းတမ်း၍ အမြှောင်းလိုက် အက်ရာများ တွေ့ရသည်။ အရွက် - ရွက်ဆိုင် ထွက်လေ့ ရှိသော်လည်း တစ်ခါ တစ်ရံ ရွက်လွှဲထွက် သည်ကိုတွေ့ ရသည်။၁၁/၂ လက်မမှ ၃ လက်မခန့် ရှည်သည်။ ဖျော့တော့သော စိမ်းဝါရောင် သို့မဟုတ် အစိမ်းရောင် ရှိသည် ။ အရွက် အပေါ် မျက်နှာပြင် ပြောင်ချော၍ အောက်မျက်နှာ ပြင်ထက် အရောင် ပိုရင့်သည်။ ရွက်နုများ တစ်နှစ်လျှင် နှစ်ကြိမ် ထွက်သည်။ အပွင့် - အပွင့် အချင်း ၁/၄ လက်မ ရှိသည်။ ပထမ တွင် မြက်ခြောက်ရောင် ဖြစ်၍ နောက်ပိုင်းတွင် ခရမ်းညို ရောင် ဖြစ်လာသည်။ အနံ့ မရှိချေ။ ပင်သက် ၃-၄ နှစ်တွင် သီးပွင့်သည်။ တစ်နှစ်ပတ်လုံး အနည်း နှင့် အများ ပွင့်သည်။ အသီး - လုံးဝိုင်းသည်။ ပုဏ္ဍရိတ် သီးနှင့် တူပြီး အနည်းငယ် ပိုကြီးသည်။ မှည့်သော အခါ ညိုနက်ရောင် ဖြစ်သွားသည်။ အသား အရည်ရွှမ်း သည်။ အစေ့ ့သေးငယ် ၍ မာသည်။ ငရုတ်ကောင်း စေ့ထက် အနည်းငယ် ကြီးသည်။ အသုံးပြုနိုင်သည့် အစိတ်အပိုင်းများ 	: 	အနှစ်သား။ မြန်မာနိုင်ငံတွင် တွေ့နိုင်သောနေရာများ 	: 	မြန်မာနိုင်ငံ အနေဖြင့် အိန္ဒိယ မှ မှာယူ၍ ရန်ကုန် ကမ္ဘာအေး လိုဏ်ဂူ ပတ်ဝန်းကျင် ၊ ပြင်ဦးလွင် နှင့် ပုပ္ပား တောင်ခြေ တို့တွင် အသင့်အတင့် စိုက်ပျိုးထား သည်ကို တွေ့ရသည်။ အသုံးဝင်ပုံ 	: 	အာနိသင် - မြန်မာဆေး ကျမ်းများ အလိုအရ နံ့သာဖြူ သည် ခါး၏ ၊ အေး၏ ၊ နှလုံးကို အကျိုးပြု၏ ၊ အရောင်အဆင်း ကောင်းစေ၏ ။ သလိပ် ၊ သည်းခြေကို နိုင်၏ ။ အဆိပ်၊ ရေငတ် ၊ သွေးအန်၊ သွေးကျ ၊ အပူရောဂါ တို့ကို ပျောက်ကင်းစေ၏ ။
အသုံးပြုပုံ- အနှစ်သား ၁။ ဖျား၍ အပူရှိန် အားကြီးခြင်း ၊ ကိုယ်သားကိုယ်ရေ ပရုတ်ကို သွေး၍ ဦးခေါင်းခွံ ၌ လိမ်းပေးခြင်း ဖြင့် အပူအခိုး များ ထွက်၍ ရောဂါ ပျောက်ကင်းစေသည်။ ၂။ နံ့သာဖြူ နှင့် သံပရာရည် ဖျော်လူးပါက ယားယံခြင်း ပျောက်၏ ။ ၃။ ဆန်ဆေးရည်နှင့် နံ့သာဖြူ သွေး၍ ပျားရည် ၊ သကြားတို့ နှင့် အနေတော် ရော၍ သောက်သော် ဆီးအောင့် ရောဂါ နှင့် ဝမ်းသွားရောဂါ ပျောက်၏ ။ ၄။ ဒက်ပေါက်ခြင်း ၊ အနာစက် ပေါက်ခြင်း ဖြစ်သော် နံ့သာဖြူ ကို နှင်းဆီရည်နှင့် သွေး၍ နံနံစေ့ မြက်မွေး အနည်းငယ် ရောထည့် လိမ်းသော် ပျောက်၏ ။ နံ့သာဖြူ တစ်မျိုးတည်း လည်း လိမ်းပေး နိုင်၏ ။ ၅။ ဆန်ဆေးရည်နှင့် နံ့သာဖြူ သွေး၍ သကြားခဲ နှင့် ရောသောက်သော် အပူလွန် ရောဂါ ၊ ကြို့ထိုးနာ တို့ ပျောက်၏ ။ ၆။ ညောင်းညာ ကိုက်ခဲခြင်း ဖြစ်လျှင် နံ့သာဖြူ ၊ သွေးလိမ်းက ပျောက်၏ ။
ပၺ်ၺႃၼၼ်တ၊ ၸဝ်ႈသြႃႇ (ဝဵင်းလွႆလႅမ်)
ပိုၼ်းၵႅပ်ႈလႄႈ တၢင်းႁၼ်ထိုင် ၸဝ်ႈသြႃႇ ၽတ်ႉတၼ်တ Dr. ပၺ်ၺႃၼၼ်တ "ဢၵ်ႉၵမႁႃပၼ်တိတ" ဝတ်ႉသႃသၼဝိပုလထၢတ်ႈတေႃႇ ဝဵင်းလွႆလႅမ် ၶႃႈဢေႃႈ။
ၸိုဝ်ႈမိူဝ်ႈလဵၵ်ႉ
ၸိုဝ်ႈၸဝ်ႈသြႃႇႁဝ်း မိူဝ်ႈလဵၵ်ႉၼႆႉ ႁွင်ႉဝႃႈ ၸၢႆးဢုင်း (ႁွင်ႉ) ၸၢႆးဢုင်းၵျေႃႇ ၼႆၶႃႈဢေႃႈ။
ၶိုၼ်ႈပဵၼ်သၢင်ႇ
ပီၵေႃးၸႃႇ1323 ၼီႈ၊ လိူၼ် ႘ မႂ်ႇ ႘ ၶမ်ႈ၊ ၸဝ်ႈသြႃႇပၺ်ၺႃ ႁဵတ်းပဵၼ်သြႃႇဢုပတ်ႉသၢႆး၊ ႁပ်ႉဢဝ်ပတ်ႉၸေးသီႇပိူင် မႄႈၸဝ်ႈၵျေးၸူးလႄႈ ၸဝ်ႈသြႃႇပၺ်ၺႃသေ ၶိုၼ်ႈပဵၼ်ၸဝ်ႈသၢင်ႇ တီႈၵျွင်းၼမ်ႉၶူၵ်ႉ၊ ဢိူင်ႇၼႃးပုင်ႇ၊ ၸႄႈဝဵင်းလွၵ်ႉၸွၵ်ႇ ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၶိုၼ်ႈပဵၼ်ၸဝ်ႈၸၢင်း
ပီၵေႃးၸႃႇ 1333 ၼီႈ လိူၼ် ႓ လွင်ႈ ႘ ၶမ်ႈ၊ ၸဝ်ႈသြႃႇၼၼ်ႇတိယ၊ ၵျွင်းၼႃးလႅင်း၊ ဢိူင်ႇၼႃးလူင်၊ ၸႄႈဝဵင်းႁူဝ်ပူင်း၊ ႁဵတ်းပဵၼ်ဢုပတ်ႉသၢႆး၊ ႁပ်ႉဢဝ်ပတ်ႉၸေးသီႇပိူင် လုင်းၸၢင်းဝိ ပႃႈၸၢင်းတႅမ်ႇၶဝ် ပေႃႈမႄႈလုၵ်ႈ မိူင်းပဵင်းလႄႈ ဝဵင်းႁူဝ်ပူင်းသေ လႆႈၶိုၼ်ႈပဵၼ် ၸဝ်ႈၸၢင်း တီႈသိမ်ႇၵျွင်းဝဵင်း၊ ဢိူင်ႇၼႃးလူင်၊ ၸေႈဝဵင်းႁူဝ်ပူင်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ဢွင်ႉပူၼ်ႉၸၼ်ႉလိၵ်ႈ
(႑) ပွႆးတႅမ်ႈတွပ်ႇၶူၼ်ႉၶႆႈလိၵ်ႈ ဝိၼယုတ်ႉသႃႁ၊ ဝဵင်းလွၵ်ႉၸွၵ်ႇ၊ ၸၼ်ႉမူႇလ ထိုင် ၸၼ်ႉသတ်ႉထ (ၶူၼ်ႉၶႆႈ) (႒) ပွႆးၶူၼ်ႉၶႆႈ တႅမ်ႈတွပ်ႇလိၵ်ႈ ဝိၼယႃႇတိၼုၵ်ႉၵႁ၊ ဝဵင်းယွင်ႁူၺ်ႈ၊ ငဝ်ႈထိုင်ပၢႆ (႓) ပွႆးၶူၼ်ႉၶႆႈတႅမ်ႈတွပ်ႇလိၵ်ႈ ပရိယတ်ႉတိသတ်ႉထမ်မပႃလ ၵႅၼ်ႇၸဝ်ႈၸိုင်ႈတႆး၊ ဝဵင်းပၢင်လူင်၊ ၸၼ်ႉသတ်ႉထလႄႈ ၸၼ်ႉၶူးသွၼ် (႔) ပွႆးတွပ်ႇလိၵ်ႈလူင်ပွင်ၸိုင်ႈ ၸၼ်ႉဢွၼ်ႇ၊ ၸၼ်ႉၵၢၼ်၊ ၸၼ်ႉလူင်၊ ၸၼ်ႉၶူး (1344)။
ပူင်သွၼ်လိၵ်ႈလႄႈ ၼႃႈၵၢၼ်သႃႇသၼႃႇ
(႑) ဝတ်ႉၵုင်းသႃႇ၊ ဝဵင်းတူၼ်ႈတီး (႒) တိူၵ်ႈသွၼ်လိၵ်ႈ သႃႇသၼဝိပုလသူၺ်ႇၵူႇ (႓) တိူၵ်ႈသွၼ်လိၵ်ႈၵၢင်ဝဵင်း၊ ဝဵင်းႁၢႆးဝူဝ်း (႔) ဝတ်ႉသႃသၼဝိပုလထၢတ်ႈတေႃႇ၊ ဝဵင်းလွႆလႅမ် (႕) တႄႇဢဝ်ပီၵေႃးၸႃႇ 1335 ၼီႈမႃး တေႃႇထိုင်ယၢမ်းလဵဝ် ပုၼ်ၽွၼ်းပူင်သွၼ်လိၵ်ႈပၼ် လုၵ်ႈႁဵၼ်းၶဝ် (႖) တႄႇဢဝ်ပီၵေႃးၸႃႇ 1346 ၼီႈမႃး တေႃႇထိုင်ယၢမ်းလဵဝ် ပုၼ်ႈၽွၼ်းၸဝ်ႈၵွၼ်းၵျွင်း (႗) တႄႇဢဝ်ပီၶရဵတ်ႉ 1986 ၼီႈ တေႃႇထိုင်ယၢမ်းလဵဝ် လႆႈႁပ်ႉဢဝ်ပုၼ်ႈၽွၼ်း ဝိၼေးထူဝ်ႇ ၸေႈဝဵင်း၊ ၸေႈမိူင်း၊ ၽူႈႁၢပ်ႇၵၢၼ်ၸိုင်ႈမိူင်း၊ ၽူႈၶဝ်ႈၸုမ်းသင်ၶမႁႃၼႃယၵၸိုင်ႈမိူင်း၊ ၵႅမ်ၽူႈမၢႆ ၸုမ်းသင်ၶ မႁႃၼႃယၵၸိုင်ႈမိူင်း (႘) ၽူႈမၢႆလူင် ငဝ်ႈငုၼ်းမုၵ်ႉၸုမ်းလူင်သင်ၶႃႇၸိုင်ႈတႆး (႙) ႁူဝ်ပဝ်ႈလူင် ငဝ်ႈငုၼ်းမုၵ်ႉၸုမ်းလူင်သင်ၶႃႇၸိုင်ႈတႆး (႑႐) ႁူဝ်ပဝ်ႈလူင် ပၢင်ပွႆးၶူၼ်ႉၶႆႈတႅမ်ႈတွပ်ႇလိၵ်ႈ ပရိယတ်ႉတိသတ်ႉထမ်မပႃႇလၵႅၼ်ႇၸဝ်ႈၸိုင်ႈတႆး၊ ဝဵင်းပၢင်လူင် (႑႑) ႁူဝ်ၼႃႈ (ၼႃႇယၵ) ၸုမ်းၵမထၢၼ်း သထုင်ႇမူႇလမိၼ်းၵုၼ်း (႑႒) ႁူဝ်ၼႃႈ (ၼႃႇယၵ) ၸုမ်းၵမ်မထၢၼ်း မိူင်းၵုတ်ႈ(လွႆလႅမ်) (႑႓) ၵၢၼ်ႁေႃးတြႃး (႑႔) ၵၢၼ်ဢွၼ်ႁူဝ်သမုတ်ႈသိမ်ႇ (႑႕) ၵၢၼ်ပိုတ်ႇၽုၺ်ႇပၢင်ၵူႈတီႈတီႈၸိူဝ်းၼႆႉၵေႃႈ လႆႈႁဵတ်းမႃးတင်းၼမ်ယဝ်ႉ
တႅမ်ႈလိၵ်ႈ၊ ထုတ်ႇဢွၵ်ႇပပ်ႉလိၵ်ႈ
(႑) လိၵ်ႈဢေႃးပႃႇမင်ႇၵလႃႇ ၵူႈလွင်ႈလင်ႈ(လင်ႇၵႃႇလူင်) (႒) လိၵ်ႈႁပ်ႉတွၼ်ႈ (ၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈထမ်မ၊ ၵႂၢမ်းလွႆႈ) (႓) လိၵ်ႈထမ်ႇမသင်ႇဝေႇၵ (လင်ႇၵႃႇလူင်၊ ၵႂၢမ်းလွႆႈ) (႔) လိၵ်ႈထမ်ႇမၸၵ်ႉၵျႃႇ လင်ႇၵႃႇပႅတ်ႇတူဝ် (႕) မင်ႇၵလႃႇသုတ်ႈ လင်ႇၵႃႇပႅတ်ႇတူဝ် (႖) ပတ်ႉၸေး ႒႔ လင်ႇၵႃႇပႅတ်ႇတူဝ် (႗) သိူၵ်ႈပိုၼ်းၽြႃး လင်ႇၵႃႇပႅတ်ႇတူဝ် (႘) ဢွင်ႇပႅတ်ႇပိူင် လင်ႇၵႃႇပႅတ်ႇတူဝ် ၸၵႂႃႇၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။
ၶၢဝ်းတၢင်းသႃႇသၼႃႇၼွၵ်ႈမိူင်း
(႑) ပီၶရဵတ်ႉ 2003 ၼီႈ၊ ၵႂႃႇဝႆႈၽြႃး ပုတ်ႉထၵယႃႇ၊ မိူင်းဢိၼ်းတီးယႃး (႒) ပီၶရဵတ်ႉ 2010 ၼီႈ၊ ၵႂႃႇႁပ်ႉၸုမ်ႈ Ph.D မိူင်းထႆး၊ သိုပ်ႇၵႂႃႇထႅင်ႈ မိူင်းသိင်ႇၵႃႇပူဝ်ႇ (႓) ပီၶရဵတ်ႉ 2011 ၼီႈ၊ ၵႂႃႇတႄႇၵွင်ႈမူး မိူင်းၶႄႇ (႔) ပီၶရဵတ်ႉ 2012 ၼီႈ၊ ၵႂႃႇဝႆႈၽြႃး မိူင်းၶႄႇ၊ မိူင်းဢိၼ်းတီးယႃး၊ မိူင်းသီႇရိလင်းၵႃ
ၸုမ်ႈၶူးဢၼ်ႁပ်ႉလႆႈ
(႑) ပီၶရဵတ်ႉ 2000 ၼီႈ၊ မႁႃၵၼ်ထဝႃၸၵပၼ်တိတ၊ ၵမ်ႇၽႃႇဢေး၊ လူင်ပွင်ၸိုင်ႈ (႒) ပီၶရဵတ်ႉ 2006 ၼီႈ၊ ဢၵ်ႉၵမႁႃၵၼ်ထဝႃၸၵပၼ်တိတ၊ ၵမ်ႇၽႃႇဢေး၊ လူင်ပွင်ၸိုင်ႈ (႓) ပီၶရဵတ်ႉ 2009 ၼီႈ၊ ဢၵ်ႉၵမႁႃသတ်ႉထမ်မၸေႃးတိၵထၸ၊ ၼေႇပျီႇတေႃႇ၊ လူင်ပွင်ၸိုင်ႈ (႔) ပီၶရဵတ်ႉ 2010 ၼီႈ၊ Ph.D၊ ၸၼ်ႉၸွမ်မႁႃၶျူးလႃးလူင်းၵွၼ်း၊ မိူင်းထႆး (႕) ပီၶရဵတ်ႉ 2015 ၼီႈ၊ ဢၵ်ႉၵမႁႃႇပၼ်တိတ? ၼေႇပျီႇတေႃႇ၊ လူင်ပွင်ၸိုင်ႈ
တၢင်းႁၼ်ထိုင် ၼိူဝ်ၸုမ်ႈလႄႈ သႃႇသၼႃႇ
လွင်ပၼ်ၸုမ်ႈၶူးၵုင်ႇထူးသြႃႇၸဝ်ႈလူင်ၶဝ် သင်ႇၶႃႇၸဝ်ႈၶဝ် ၸိူဝ်းဢၼ်ၵတ်ႉၶႅၼ်ႉလူင်ႉလႅၼ်ႇ ၼႂ်းၼႃႈၵၢၼ်သႃႇသၼႃႇၼႆႉ ပဵၼ်တႃႇ သႃႇသၼႃႇၶိုၼ်ႈယႂ်ႇမႂ်ႇသုင် ဢၼ်ၼိုင်ႈလႄႈ လႆႈဝႃႈမီးၼမ်ႉတွၼ်းၽွၼ်းလီယူႇ။ ယွၼ်ႉမီးၼမ်ႉတွၼ်းၽွၼ်းလီလႄႈ ပဵၼ်ၵၢၼ်ဢၼ်လီႁဵတ်းသၢင်ႈယူႇပိူင်ႈၼိုင်ႈယဝ်ႉ။
ၼႂ်းပပ်ႉထမ်းဢင်ၵုတ်ႉတရၼိၵႃယ၊ ဢေႇၵၵၼိပၢတ်ႉ၊ ဢေႇတတၵ်ႉၵဝၵ်ႉၵၼၼ်ႉ ပႃးဝႆႉလွင်ႈၽြႃးပဵၼ်ၸဝ်ႈ ယုၵ်ႉယွင်ႈပၼ်ၸုမ်ႈၶူး ၵုင်ႇထူးၸိုဝ်ႈသဵင် ရႁၢၼ်းသင်ႇၶႃႇ တၵႃႇယိင်းၸၢႆးၶဝ် (႗႔) ၸဝ်ႈၸိူဝ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
လွင်ႈလႆႈပဵၼ်ၸုမ်ႈ 'ဢေတတၵ်ႉ' (ၵေႃႉၼႆႉၵတ်ႉၶႅၼ်ႇၵျႃႉလိူဝ်ပိူၼ်ႈ) ၼႆႉၵေႃႈ ဢမ်ႇမီးလွင်ႈမီးတၢင်းသေ ပၼ်ဢမ်ႇၸႂ်ႈ၊ မီးလွင်ႈမီးတၢင်းသေ ၸင်ႇပၼ်ယဝ်ႉ။ တႃႇတေႁပ်ႉလႆႈၸုမ်ႈ 'ဢေတတၵ်ႉ' ၼႆႉ လွင်ႈတၢင်းမၼ်းမီး (႔) ပိူင်ယဝ်ႉ။ ၸိူဝ်းၼၼ်ႉၸမ်ႉ-- (႑) ဢတ်ႉထုပ်ႉပတ်ႉတိတေႃ - ယွၼ်ႉပၺ်ၺႃႇယႂ်ႇၸၵႂႃႇ မီးလွင်ႈတၢင်းသေ ပိူင်ပိူင်၊ (႒) ဢႃၵမၼတေႃ - ယွၼ်ႉယၢမ်ႈလႆႈယွၼ်းသူးဝႆႉ၊ (႓) ၸိၼ်ၼဝသိတေႃ - ယွၼ်ႉယၢမ်ႈၽိုၵ်းၽွၼ်ႉၵျၢင်ႉၵမ်ဝႆႉတႃႇသေႇ၊ (႔) ၵုၼႃတိရေၵတေႃ - ယွၼ်ႉမီးၵုင်ႇထူးလူၼ်ႉလိူဝ် ဢိင်ၼိူဝ်လွင်ႈတၢင်း (႔) ပိူင်ၼႆႉသေ ၸင်ႇပၼ်ယဝ်ႉ။ တေလႆႈတဵမ်ထူၼ်ႈ တင်းသီႇပိူင်တႄႉ ဢမ်ႇၸႂ်ႈၼင်ႇၵဝ်ႇ၊ ပေႃးမီးယေႈပိူင်သွင်ပိူင်ၵေႃႈ ၵႅၼ်ႇၸဝ်ႈပၼ်ၵမ်းလဵဝ်ယဝ်ႉ။ ၸုမ်ႈဢေတတၵ်ႉၼႆႉၵေႃႈ မၢင်ၸဝ်ႈလႆႈၼိုင်ႈဢၼ်၊ မၢင်ၸဝ်ႈလႆႈသွင်ဢၼ်၊ မၢင်ၸဝ်ႈလႆႈႁႃႈဢၼ်ၵေႃႈမီးယဝ်ႉ။ ပေႃးတေတေႃႉတႄႉၼႄပၼ် ႁႂ်ႈပေႃးလႆႈႁူႉဝႆႉ တီႈၵႅပ်ႈသုတ်းမၼ်းၸိုင် မိူၼ်ၼင်ႇ ၸဝ်ႈၵွၼ်းတင်ႇၺ လႆႈၸုမ်ႈ 'ရတ်ႉတၺ်ၺုဢေတတၵ်ႉ (ၸဝ်ႈဝႃႇသႃသႃႇသၼႃႇယႂ်ႇလိူဝ်ပိူၼ်ႈ)'၊ ၸဝ်ႈမႁႃမွၵ်ႉၵလၢၼ်ႇ လႆႈၸုမ်ႈ 'ထုတၵႃတ (ထုတင်ၵထရဢေတတၵ်ႉ တိုဝ်းၵမ်လႆႈထတၢင်ႇၼမ်သေပိူၼ်ႈ၊ ၸဝ်ႈဢႃႇၼၼ်တႃၸမ်ႉ လႆႈပဵၼ်ႁႃႈဢၼ်လူးၵွၼ်ႇယဝ်ႉ- (႑) ပႁုသုတဢေတတၵ်ႉ လွင်ႈႁူႉတၢင်းႁၼ်ယႂ်ႇသေပိူၼ်ႈ၊ (႒) သတိမၼ်တဢေတတၵ်ႉ သတိလီသေပိူၼ်ႈ၊ သတိယႂ်ႇသေပိူၼ်ႈ (႓) ထိတိမၼ်တဢေတတၵ်ႉ ပၺ်ၺႃလီသေပိူၼ်ႈ၊ ၺၢၼ်ႇလီသေပိူၼ်ႈ၊ (႔) ထိတိမၼ်တဢေတတၵ်ႉ လွင်ႈၶတ်းၸႂ်ယႂ်ႇသေပိူၼ်ႈ၊ (႕) ဢုပတ်ႉထႃၵဢေတတၵ်ႉ လွင်ႈလုမ်းလႃးလီသေပိူၼ်ႈ ၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။
ယိူင်းဢၢၼ်းပုတ်ႉထၽြႃးပဵၼ်ၸဝ်ႈ လွင်ႈလႆႈပၼ်ၸုမ်ႈၼႆႉၸိုင် (႑) ႁႂ်ႈပဵၼ်လွင်ႈယုၵ်ႉယွင်ႈတြႃး ဢၼ်ၶဝ်ၸဝ်ႈလႆႈဝႆႉ၊ (႒) ႁႂ်ႈပဵၼ်တီႈပိုင်ႈဢိင် တႃႇသႃႇသၼႃႇမိူဝ်းၼႃႈ၊ (႓) ႁႂ်ႈပဵၼ်လွင်ႈၸွမ်းဢဝ်ၾိင်ႈထုင်ႈ ၽြႃးပဵၼ်ၸဝ်ႈၶဝ်မိူဝ်ႈၵွၼ်ႇ၊ မီးသၢမ်ပိူင်ၼႆႉယဝ်ႉ။
လွင်ႈၼႆႉ ပေႃးတေတူၺ်းၶိုၼ်း မိူဝ်ႈတၢင်ႇသင်ႇၵႃႇယၼႃႇ ပွၵ်ႈဢွၼ်တၢင်းသုတ်းၼၼ်ႉ ထၢင်ႇၸႅင်ႈလီတႄႉတႄႉယဝ်ႉ။
ၼႂ်းပၢင်တၢင်ႇသင်ႇၵႃႇယၼႃႇၼၼ်ႉ ၵေႃႉပဵၼ်ႁူဝ်ၼႃႈသင်ႇၶႃႇၸမ်ႉ ပဵၼ်ၸဝ်ႈမႁႃၵတ်ႉသပ (ဢၼ်လႆႈထုတင်ၵဢေတတၵ်ႉ)သေ ၵေႃႉတွပ်ႇၵႄႈၸမ်ႉ ပဵၼ်ၸဝ်ႈ ဢႃၼၼ်တႃ (ဢၼ်လႆႈဢေတတၵ်ႉႁႃႈဢၼ်)၊ ၽွင်းၼၼ်ႉ ၸဝ်ႈၵွၼ်းတင်ႇၺ၊ ၸဝ်ႈသႃရိပုတ်ႉတရႃ၊ ၸဝ်ႈမႁႃမွၵ်ႉၵလၢၼ်ၶဝ်ႈၸဝ်ႈ ဢဝ်ပရိၼိပ်ႉပၢၼ်ႇယဝ်ႉ။
ပၢင်ပွႆးတၢင်ႇသင်ႇၵႃႇယၼႃႇဢၼ်ဝႃႈၼႆႉ ၸွမ်းၼင်ႇၸဝ်ႈမႁႃၵတ်ႉသပတွင်ႈထၢမ်ဝႃႈ 'သုတ်ႉတၢၼ်ႇႁူဝ်ၼႆႉ ၽြႃးပဵၼ်ၸဝ်ႈႁေႃးတီႈလႂ်၊ ႁေႃးပၼ်ၽႂ်' တေႇၵႂႃႇၸိူဝ်းၼႆႉသေ ၸဝ်ႈဢႃၼၼ်တႃႇ သမ်ႉၶိုၼ်းတွပ်ႇၵႄႈပၼ် ၶေႃႈလႂ်ၶေႃႈၼၼ်ႉ ၸွမ်းၼင်ႇ လႆႈမၢႆတွင်းဝႆႉၼႆႉသေ ပေႃးမၼ်းမၢၼ်ႇမႅၼ်ႈယဝ်ႉၵေႃႈ ၽွမ်ႇၵၼ် တႅမ်းတတ်း လွင်ႈႁေႃးၵႂႃႇၸွမ်းၵၼ်ၼၼ်ႉ ႁွင်ႉဝႃႈ 'သင်ႇၵႃယၼႃႇ' ၼႆယဝ်ႉ။ ပေႃးတေဢဝ် ၵၢပ်ႈပၢၼ်မိူဝ်ႈလဵဝ်ဝႃႈတႄႉ မိူၼ်ၼင်ႇ ပွႆးၶူၼ်ႉၶႆႈလိၵ်ႈၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ပေႃးတေတူၺ်းဢဝ်တီႈၼႆႈၸိုင် လွင်ႈပၼ်ၸုမ်ႈ (ပွႆႉၵုင်ႇထူး) ဢၼ်ဝႃႈၼႆႉ မီးၽွၼ်းလီတႃႇ သႃႇသၼႃႇတႄႉတႄႉယဝ်ႉ။
ၸုမ်ႈဢၼ်ဝႃႈၼႆႉၵေႃႈ ဢမ်ႇၵွမ်ႉဝႃႈ လူင်ပွင်ၸိုင်ႈၵူၺ်း ပၼ်လႆႈ၊ ႁဝ်းၼင်ႇၵၼ်ၵေႃႈ ပၼ်လႆႈယူႇ။ ပေႃးမႃးတူၺ်းၶိုၼ်း သိူၵ်ႈပိုၼ်းသႃႇသၼႃႇတႆးႁဝ်းၵူႈပွၵ်ႈၸိုင်ႈ ၸဝ်ႈၾႃႉၶဝ် ပၼ်ဝႆႉၸုမ်ႈ တီႈသြႃႇၸဝ်ႈလူင်ၶဝ်ၵေႃႈ မီးမႃးတင်းၼမ်။ ယွၼ်ႉပိူဝ်ႈၼႆလႄႈ သင်ႇၶႃႈၸဝ်ႈၵေႃႈလီ၊ ၵူၼ်းလမ်ၵေႃႈလီ ပေႃးမီးတၢင်းၼမ်ႉၵတ်ႉၶႅၼ်ႇ သေလွင်ႈလွင်ႈၸိုင် ယူႇတီႈလူင်ပွင်ႈၸိုင်ႈမိူင်းတႆးလႄႈ ၸုမ်းၸွႆႈထႅမ်ၵူၼ်းမိူင်းၶဝ်ႈလႄႈသင်? ငဝ်ႈငုၼ်းမုၵ်ႉၸုမ်းသင်ႇၶႃႇၸိုင်ႈတႆးလႄႈသင် လီပၼ်ၸုမ်ႈသေ ယုၵ်ႉယွင်ႈဝႆႉယူႇယဝ်ႉ။
'ၸဝ်ႈဢမ်ႇယွင်ႈ ၶွင်ဢမ်ႇၵႃႈ' ၸွမ်းၼင်ႇ ထုင်းၵႂၢမ်းမိူဝ်ႈၵွၼ်ႇႁဝ်းမီးဝႆႉၼၼ်ႉ ၵူၼ်းမီးပၺ်ၺႃ၊ ၵူၼ်းၵတ်ႉၶႅၼ်ႇႁဝ်းၸိူဝ်းၼႆႉ လူဝ်ႇဝႆႉၵႃႈၶၼ်ၶဝ်သေ ယုၵ်ႉယွင်ႈပၼ်ယူႇယဝ်ႉ။ ပေႃးႁဝ်းမေႃယုၵ်ႉယွင်ႈၵေႃႈ ၵူၼ်းၵတ်ႉၶႅၼ်ႇႁဝ်း တေၼမ်လိူဝ်တိူဝ်းတွၼ်းမႃးဢမ်ႇႁၢင်ႉယဝ်ႉ။
ပေႃးၵူၼ်းၵတ်ႉၶႅၼ်ႇႁဝ်း ၼမ်လိူဝ်တိူဝ်းတွၼ်းမႃးၵေႃႈ ဝၼ်းၼိုင်ႈ ၸိူဝ်ႉၶိူဝ်း၊ ၽႃႇသႃႇ၊ သႃႇသၼႃႇႁဝ်းၵေႃႈ တေၶိုၼ်ႈယႂ်ႇမႂ်ႇသုင်မႃးထႅင်ႈတင်းၼမ် ဢမ်ႇႁၢင်ႉဢၼ်ဝႃႈၼၼ်ႉ ၸင်ႇလႆႈပၼ်တၢင်းႁၼ်ထိုင်မႃး ၼင်ႇၼႆယဝ်ႉ။
444
လိူၼ်ၸၼ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢေႇပရႄႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မေႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျုၼ်ႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျူႇလၢႆႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢေႃးၵၢတ်ႉ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်သႅပ်ႇထႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢွၵ်ႇထူဝ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၼူဝ်ႇဝႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
တွင်ႇပျူင်းလေး၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းမတယႃႇ
တွင်ႇပျူင်းလေး (တောင်ပြုံးလေးရွာ, Taungpyonelay) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇတႄးၵူင်း၊ ၸႄႈဝဵင်းမတယႃႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈပၢင်ႇဢူး၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 190062 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇတႄးၵူင်းၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 266 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 314 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 580 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
444
လိူၼ်တီႇသႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:444
တွင်ႇပျူင်းလေး၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းမတယႃႇ
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းမတယႃႇ
ပၢၼ်းတိၼ်ႇ၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းၸိၼ်ႉၵူး
ဝၢၼ်ႈပၢၼ်းတိၼ်ႇ (ပန်းတင်ရွာ, Pantin) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇၶတႅတ်ႉၶျိၼ်ႇ၊ ၸႄႈဝဵင်းၸိၼ်ႉၵူး၊ ၸႄႈတွၼ်ႈပၢင်ႇဢူး၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 190259 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇၵျွင်းသဵၵ်ႉၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 2125 ၵေႃႉ၊ ယိင်း 2142 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 4267 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ပလဝႃႇ၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းဝၢၼ်းတႂိၼ်း
ဝၢၼ်ႈပလဝႃႇ  (ပလဝါရွာ, Palawar) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇသျွၵ်ႉတေႃး၊ ၸႄႈဝဵင်းဝၢၼ်းတႂိၼ်း၊ ၸႄႈတွၼ်ႈမဵၵ်ႉထီႇလႃႇ၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 194672 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇသျွၵ်ႉတေႃးၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 1242 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 1562 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 2804 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ဢၢင်ႈဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းဝၢၼ်းတႂိၼ်း
မၼိထူၼဝိမႃၼဝတ်ထု၊ ၶုၼ်ၽီ လႆႈလူႇၶူဝ် လႆႈၽုၵ်ႇတူၼ်ႈမႆႉ
3 - မၼိထူၼဝိမႃၼဝတ်ထု၊ ၶုၼ်ၽီ လႆႈလူႇၶူဝ် လႆႈၽုၵ်ႇတူၼ်ႈမႆႉ
ၶုၼ်ၽီ မိူဝ်ႈပဵၼ်ၵူၼ်းၼၼ်ႉ လႆႈႁဵတ်းလူႇ ၶူဝ်၊ လႆႈၽုၵ်ႇ တူၼ်ႈမွၵ်ႇတူၼ်ႈမၢၵ်ႇ တီႈၼႂ်းထိူၼ်ႇ၊ လႆႈ ႁၵ်ႉသႃ ၽူႈမီးသိၼ်ထမ်း၊ လႆႈလူႇတၢၼ်းယိုၼ်ႈမႅင်ႇလႄႈ လႆႈမႃးၸၢမ်ႇပူၺ်ႈ ႁေႃပြသၢတ်ႈၸဵတ်းပၢၵ်ႇ ဢၼ်မီး သဵင်တွႆႇၽီၵူႈပိူင်ပိူင် မၼိထူၼဝိမႃၼဝတ်ထု ႁူဝ်သၢမ်သုတ်းယဝ်ႉ။
ဢေႇပရႄႇ 25
လိူၼ်ဢေႇပရႄႇ (25) ဝၼ်းၼႆႉ ပေႃးဢဝ် ပၵ်းယဵမ်ႈဝၼ်းၵရီႇၵေႃးရီးယႅၼ်း ဝႃႈ ပဵၼ်ဝၼ်းထူၼ်ႈ (115) (ပေႃးပဵၼ် ပီဝႃႇထၢပ်ႈ ၼႆ ပဵၼ် ဝၼ်းထူၼ်ႈ (116))ဝၼ်းယဝ်ႉ။ တွၼ်ႈတႃႇတေသုတ်းပီၼႆႉ ၵိုတ်းထႅင်ႈ (250) ဝၼ်းယူႇ။
မၼိထူၼဝိမႃၼဝတ်ထု၊ ၶုၼ်ၽီ လႆႈလူႇၶူဝ် လႆႈၽုၵ်ႇတူၼ်ႈမႆႉ
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝိမႃႇၼဝတ်ႉထု
ၽႃၸၢၼ်းထိူၼ်ႇ၊ ဝၢၼ်ႈ
ဝၢၼ်ႈၽႃၸၢၼ်းထိူၼ်ႇ (, Phaa Zaan Thoen, ဖါစန်းဝါးတော) ၼႆႉ ပဵၼ်ဝၢၼ်ႈ ဢၼ်မီးၼႂ်း ဢိူင်ႇပၢင်းတၢင်ႇ၊ ၸႄႈဝဵင်းမွၵ်ႇမႆႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈ လၢင်းၶိူဝ်း၊ မိူင်းတႆး၊ မိူင်းမျၢၼ်ႇမႃႇၶႃႈဢေႃႈ။
ဢေႇပရႄႇ 25
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၼ်းထိ ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဢေႇပရႄႇ
တပျေႇဝုၼ်း၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းၵျွၵ်ႉသႄႇ
ဝၢၼ်ႈတပျေႇဝုၼ်း  (သပြေဝန်းရွာ, Thapyaywun) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇယႄးပေႃႇၵျီး၊ ၸႄႈဝဵင်းၵျွၵ်ႉသႄႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈပၢင်ႇဢူး၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 218235 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇၸလေႇၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 3637 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 3680 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 7317 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းၵျွၵ်ႉသႄႇ
သႄႇ၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းပျေႃႇပွႆႇ
ဝၢၼ်ႈသႄႇ  (ဆည်ရွာ၊ Se) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇၶျွင်းမၵျီး၊ ၸႄႈဝဵင်းပျေႃႇပွႆႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈယမႄးတိၼ်း၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 192796 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇၶျွင်းမၵျီးၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 2419 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 2799 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 5218 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းပျေႃႇပွႆႇ
ၼႃးၸၢၼ်း (ၼိူဝ်)၊ ဝၢၼ်ႈ
ဝၢၼ်ႈၼႃးၸၢၼ်း (ၼိူဝ်) (, Naazaan (Noe), နားစန်း (အထက်)) ၼႆႉ ပဵၼ်ဝၢၼ်ႈ ဢၼ်ယၢမ်ႈမီးမႂ်း ၽၢႆႇႁွင်ႇဝဵင်း၊ ၸႄႈဝဵင်းမိူင်းပၼ်ႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈ လၢင်းၶိူဝ်း၊ မိူင်းတႆးသေ ယၢမ်းလဵဝ်တႄႉ ပဵၼ်ဝၢၼ်ႈႁၢမ်းၵႂႃႇယဝ်ႉ။
ပၺ်ႇၺႃႇသႃႇမိ၊ ၸဝ်ႈ၊ ၸဝ်ႈသြႃႇတူယႃး
ပၺ်ၺႃသႃမိ ၊ ၸဝ်ႈ၊ ၵျွင်းတူယႃး၊ ၵဵင်းတုင်
ၸဝ်ႈသြႃႇတူယႃး ဢၼ်ႁွင်ႉဝႃး ၸဝ်ႈသြႃႇပၺ်ၺႃသႃမိၼႆႉ ၵိူတ်ႇႁၼ်ၼႃႈ မိူဝ်ႈပီၵေႃးၸႃႇ 1310 လိူၼ် 12 မႂ်ႇ 4 ၶမ်ႈ (4.11.1948) သေ ပဵၼ်လုၵ်ႈၸၢႆး လုင်းၸၢင်းဢေႃး ပႃႈၸၢင်းၶမ်း ဝၢၼ်ႈၼႃး ဢိူင်ႇယၢင်းလေႃး ဝဵင်းၵဵင်းတုင်ယဝ်ႉ။ ၸိုဝ်ႈမိူဝ်ႈလဵၵ်ႉ ႁွင်ႉဝႃး ၸၢႆးပၢၼ်းဢွင်ႇ။
ၶိုၼ်ႈပဵၼ်သၢင်ႇ
ပီ 1320 လိူၼ် 5 မႂ်ႇ 10 ၶမ်ႈ ဢဝ်ၸဝ်ႈသြႃႇလူင် ၽတ်ႉတၼ်ႇတ ဢိၼ်ႇတႃႇၸၵ်ႉၵ ၵျွင်းၸွမ်မူၼ်း ႁဵတ်းပဵၼ် ဢုပတ်ႉၸၢႆး၊ ပေႃႈမႄႈပီႈၼွင်ႉ ဝၢၼ်ႈၼႃးတင်းသဵင်ႈ ၶဝ်ႈပဵၼ် ၸဝ်ႈတႃႇၼၶူဝ်းၶွင်သီႇပိူင်ယဝ်ႉ ၶိုၼ်ႈပဵၼ်သၢင်ႇ တီႈၵျွင်းတူယႃး ဝၢၼ်ႈၵုင်းၵျွင်း ဝဵင်းၵဵင်းတုင်ယဝ်ႉ။
ပီ 1324 ၽၢတ်ႇယၢၼ် ၵျွင်းတူယႃး ၵဵင်းတုင်သေ ၵႂႃႇသိုပ်ႇသွၼ်ႁဵၼ်းဢဝ်လိၵ်ႈထမ်း တီႈၵျွင်းသူၺ်ႇၵူႇ ဝဵင်းၺွင်ႇသူၺ်ႇ ဢၼ်ႁွင်ႉဝႃႈ ဝဵင်းၼွင်ႁူၺ်ႈၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၶိုၼ်ႈပဵၼ်ၸၢင်း
ပီၵေႃးၸႃႇ 1331 ၼီႈ လိူၼ် 6 မႂ်ႇ 10 ၶမ်ႈ တမ်ႈတီႈ သိမ်ႇၵျွင်းမွၵ်ႇမႆႇ ဝဵင်းၵဵင်းတုင် ဢဝ်ၸဝ်ႈသြႃႇၽတ်ႉတၼ်ႇတ ဢိၼ်ႇတႃႇၸၵ်ႉၵ ၵျွင်းၸွမ်မူၼ်း ႁဵတ်းပဵၼ်ဢုပတ်ႉၸၢႆး၊ ဢဝ်ၸဝ်ႈသြႃႇ မုၼိၼ်ႇတ ၵျွင်းမွၵ်ႇမႆႇ ဝဵင်းၵဵင်းတုင် ႁဵတ်းပဵၼ် ဢၼုသႃႇသၼႃႇ ႁူမ်ႈပႃး ၵႃႇရၵသင်ႇၶႃႇ 9 သေ ၶိုၼ်ႈပဵၼ်ၸၢင်းယဝ်ႉ။ တၵႃႇၸၢင်းတႄႉပဵၼ် လုင်းၸၢင်းဢုၼ်ႇ ပႃႈၸၢင်းၶမ်း လုင်းၸၢင်းမၢတ်ႈ ပႃႈၸၢင်းပွၵ်း မူႇပီႈၸုမ်းၼွင်ႉ ဝၢၼ်ႈၼႃး ၵဵင်းတုင်ယဝ်ႉ။
ၸဝ်ႈသြႃႇဢၼ်ပူင်သွၼ်လိၵ်ႈပၼ်ၸဝ်ႈမႃး
•	ၸဝ်ႈသြႃႇဝိၸေႇယျ ၵျွင်းတူယႃး ဝဵင်းၵဵင်းတုင်။ •	ၸဝ်ႈသြႃႇလူင်ပၼ်ႇတိတ ၵျွင်းလူင်သီႇရိၼေႃႇ ဝဵင်းၵဵင်းတုင်။ •	ၸဝ်ႈသြႃႇလူင်ဝိလႃႇသႃႇၽိဝံသ တိူၵ်ႈသွၼ်လိၵ်ႈသူၺ်ႇၵူႇ ဝဵင်းယွင်ႁူၺ်ႈ။ •	ၸဝ်ႈသြႃႇလူင်မႁိၼ်တ တိူၵ်ႈသွၼ်လိၵ်ႈလႅင်ႇၵျူႇ ဝဵင်းယွင်ႁူၺ်ႈ။ •	ၸဝ်ႈၶူးသူႇရိယ၊ ၸဝ်ႈၶူးတိလေႃးၵသႃႇရ၊ ၸဝ်ႈၶူးၵဝိထၸ၊ ၸဝ်ႈၶူးမေႇထႃႇၼၼ်ႇတ တိူၵ်ႈသွၼ်လိၵ်ႈသူၺ်ႇၵူႇ ဝဵင်းယွင်ႁူၺ်ႈ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ပိုၼ်းသုၼ်ႇတူဝ်
ၺွင်ႇၸွၵ်ႉ၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းမဵၵ်ႉထီႇလႃႇ
ဝၢၼ်ႈၺွင်ႇၸွၵ်ႉ  (ညောင်ဇောက်ရွာ, Nyaungzauk) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇၺွင်ႇၸွၵ်ႉ၊ ၸႄႈဝဵင်းမဵၵ်ႉထီႇလႃႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈမဵၵ်ႉထီႇလႃႇ၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 193942 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇၺွင်ႇၸွၵ်ႉၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 1960 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 2365 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 4325 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
878
‘’’878’’’
လိူၼ်ၾႅပ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မၢတ်ႉၶျ်
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢေႇပရႄႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မေႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျုၼ်ႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျူႇလၢႆႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢေႃးၵၢတ်ႉ
(1) ဝၼ်း။
ၸဝ်ႈမျၢတ်ႈၶူၼ်ႁူဝ်ယၢဝ်း မိူင်းပၼ်ႇ
ဝဵင်းမိူင်းပၼ်ႇၼႆႉ လႆႈဝႃႈပဵၼ်ဝဵင်း မီးပိုၼ်းႁၢင်ႈလီ ဝဵင်းၼိုင်ႈ။ ပိုၼ်းဢၼ်ၸိုဝ်ႈသဵင်ယႂ်ႇတႄႉပဵၼ် ပိုၼ်းၼၢင်းယီႈသႅင်ၵေႃႇ လိူဝ်သေၼၼ်ႉ ဢၼ်ပိူၼ်ႈႁူႉၼမ်တႄႉ ပဵၼ်ပိုၼ်း ၸဝ်ႈၵေႃးလီႇ ဢၼ်ၶဝ်ႈပႃးၼႂ်း သဵၼ်ႈမၢႆ ၶူးမေႃလိၵ်ႈတႆး။ ၵူၼ်းမိူင်းပၼ်ႇ ၽူႈၵိုၵ်းပိုၼ်း ဢၼ်မီးၸိုဝ်ႈသဵင် ထႅင်ႈၵေႃႉၼိုင်ႈတႄႉ ပဵၼ် ၸၢႆးမူး ၽူႈႁွင်ႉၵႂၢမ်းယဝ်ႉ။ ဢၼ်မီး ၸိုဝ်ႈသဵင်ၵိုၵ်းပိုၼ်း ထႅင်ႈဢၼ်ၼိုင်ႈတႄႉ ပဵၼ်ၸဝ်ႈမျၢတ်ႈၶူၼ်ႁူဝ်ယၢဝ်းယဝ်ႉ။
ၵိူတ်ႇႁၼ်ၼႃႈ
မၼ်းၸဝ်ႈၼႆႉ ပဵၼ်လုၵ်ႈၸၢႆးၸရေးၵေႃးယ ပႃႈၺူဝ်ႇသေ ၵိူတ်ႇႁၼ်ၼႃႈ မိူဝ်ႈ 1305 ၼီႈ လိူၼ်ၵဝ်ႈလွင်ႈ 13 ၶမ်ႈ (28.8.1943) ဝၼ်းသဝ်၊ တမ်ႈတီႈ ဝၢၼ်ႈဝေႃႇသူမ်ႈ ဢိူင်ႇၵၼ်ႉၵၼ် ၸႄႈဝဵင်းမိူင်းပၼ်ႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၽွင်းၸဝ်ႈၵိူတ်ႇၼၼ်ႉ သမ်ႉၺႃးမိူဝ်ႈ ၸဝ်ႈၶမ်းသႂ် လႆႈႁပ်ႉၸုမ်ႈၶမ်း ၶိုၼ်ႈပဵၼ် ၽူႈၵွၼ်းဝဵင်းလႄႈ ၸိုဝ်ႈမၼ်းၸဝ်ႈ ၸင်ႇသႂ်ႇဝႃႈ ၸၢႆးၵႃၶမ်းၼႆသေ ပီႈၼွင်ႉ ႁူမ်ႈတွင်ႉမီးသွင်ၵေႃႉ။ (1) ၸၢႆးၵႃၶမ်း (2) ၼၢင်းဢု။
သွၼ်ႁဵၼ်းလိၵ်ႈလၢႆး ၵေႃႉၸၢႆးၵတ်ႉငၢၼ်
ၸၢႆးၵႃၶမ်းၼႆႉ မိူဝ်ႈပီ 1316 မိူဝ်ႈၽွင်း ဢႃႇယုလႆႈ 10 ၶူပ်ႇၼၼ်ႉ လႆႈႁဵၼ်းဢဝ် လိၵ်ႈတႆး လိၵ်ႈယူၼ်း တမ်ႈတီႈ ၸဝ်ႈသြႃႇဝတ်ႉၼႃးၶေႃသေ ထိုင်မႃး 1318 ၼီႈ ၽွင်းဢႃႇယုလႆႈ 12 ၶူပ်ႇ ပေႃႈၸဝ်ႈလုင်းၸရေးၵေႃးယ မႄႈၸဝ်ႈ ပႃႈၺူဝ်ႇ ႁဵတ်းပဵၼ် ၸဝ်ႈတႃႇၼၶူဝ်းၶွင်သီႇပိူင်၊ ဢဝ်ၸဝ်ႈသြႃႇၵုၼ်ႇတလ ဝတ်ႉၵၼ်ႉၵၼ် ႁဵတ်းပဵၼ်ဢုပတ်ႉၸႆးသေ ၶိုၼ်ႈပဵၼ်သၢင်ႇ၊ ၸိုဝ်ႈၸဝ်ႈသၢင်ႇ ႁွင်ႉဝႃႈ သၢင်ႇၼၼ်ႇတႃႇ။ ဝၢႆးႁဵတ်းသၢင်ႇလႆႈသွင်ပီ ထိုင်မႃး1320 ၼီႈ ၽွင်းဢႃႇယု 14 ၸင်ႇၵႂႃႇသိုပ်ႇႁဵၼ်းဢဝ်တၢင်းမေႃ တမ်ႈတီႈ ၸဝ်ႈသြႃႇပီႇတ ဝတ့်သႃးဝႃးထႅင်ႈသေ ထိုင်မႃး 1322 ၼီႈ ၵႂႃႇသိုပ်ႇႁႃႁဵၼ်းဢဝ် တၢင်းမေႃ တမ်ႈတီႈ ၸဝ်ႈသေႃးၽိတ (ၽေႃးထိ) ဝတ်ႉမူၺ်ႇတေႃႇယဝ်ႉ။
ပဵၼ်ရႁၢၼ်း
ပီ 1325 ၼီႈၼၼ်ႉ ပေႃႈလုင်းၶမ်း မႄႈပႃႈၼုင်း ဝၢၼ်ႈႁူဝ်လိၼ်း ဢိူင်ႇၵုင်းၵႅင်း ႁဵတ်းပဵၼ် ၸဝ်ႈတႃႇၼ ၶူဝ်းၶွင်သီႇပိူင်၊ ဢဝ်ၸဝ်ႈသြႃႇလူင်ၼၼ်ႇတ ဝတ်ႉမူၺ်ႇတေႃႇ မိူင်းပၼ်ႇ ႁဵတ်းပဵၼ်ဢုပတ်ႉၸႆးသေ ၶိုၼ်ႈပဵၼ်ရႁၢၼ်း ၼႂ်းသိမ်ႇ ဝတ်ႉမူၺ်ႇတေႃႇ မိူင်းပၼ်ႇယဝ်ႉ။ ဝၢႆးပဵၼ်ရႁၢၼ်းယဝ်ႉ ၵၢပ်ႈပၢၼ်ၽွင်းၼၼ်ႉ ပိူၼ်ႈလေႉၵၼ် ၽင်တဵၼ်းၽင်ဢၢင်း သႂ်ႇဢၢင်း သႂၢင်းဢၢင်းလႄႈ ၸဝ်ႈၸၢင်းၼၼ်ႇတႃႇၵေႃႈ ပႃးဝႃႇသၼႃႇ သူင်သႂၢင်းဢၢင်း။ ယွၼ်ႉပိူဝ်ႈ သႂၢင်းဢၢင်းၼမ်သေ ဢွၵ်ႇၸႂ်ၶႂ်ႈႁဵတ်း ၽႃႇဝၼႃႇၵမ်ႇမထၢၼ်းၵူၺ်းယဝ်ႉလႄႈ လွင်ႈၵွၼ်းထိင်း ၼႃႈၵၢၼ်ႇတႃၵျွင်းၼၼ်ႉ ဢမ်ႇၶဝ်ႈၸႂ်ယဝ်ႉ။ ယွၼ်ႉပိူဝ်ႈ ၵူၺ်းၵုမ် ၵႂႃႇႁႃၽႃႇဝၼႃႇႁဵတ်းၵၢၼ်တြႃး တီႈၼိုင်ႈယဝ်ႉတီႈၼိုင်ႈ ၸွမ်းထိူၼ်ႇၸွမ်းၶိူဝ်း တီႈဢၼ်ၵႆယၢၼ်ၵူၼ်းၼၼ်ႉၵူၺ်းလႄႈ ၵမ်ႈၽွင်ႈၵေႃႈဝႃႈ ၸဝ်ႈၸၢင်းၼၼ်ႇတႃႇ ယွင်ႇဢၢင်း၊ ၵမ်ႈၽွင်ႈၵေႃႈဝႃႈ မၼ်းၸဝ်ႈ ဢွင်ႇဢၢင်းၼႆယူႇ။
မၼ်းၸဝ်ႈၵူၺ်းၵုမ်ႇၶဝ်ႈၸႂ် ၽႃႇဝၼႃႇၵမ်ႇမထၢၼ်းၵူၺ်းလႄႈ လွင်ႈလူႁၼ်လုမ်းလႃးတူၼ်တူဝ်ၵေႃႈ ဝႆႉမၢင်ဝၢင်းႁဵဝ်ႇသေ ၶူၼ်ႁူဝ်ၵေႃႈ ဢမ်ႇထႃ ၵၢပ်ႇၼဵပ်ႉတိၼ် ၼဵပ်ႉမိုဝ်းၵေႃႈ ဢမ်ႇၵႅတ်း ဝႆႉပဵၼ်တႃႇတေတူၺ်း ဢသုၽၵမ်ႇမထၢၼ်း တီႈတူဝ်ယူႇ။ ယွၼ်ႉပိူဝ်ႈ ဢမ်ႇလူႁၼ်လုမ်းလႃႈ ၼႃႈၵၢၼ်ႇတႃၵျွင်းလႄႈ ၵူၼ်းဝၢၼ်ႈၶဝ်ၵေႃႈ ဢမ်ႇႁၢၼ်ႉၸႂ်ၼိူဝ်မၼ်းၸဝ်ႈ။ ၽႂ်ဢမ်ႇၶႂ်ႈလူႇတၢၼ်းမၼ်းၸဝ်ႈ။ ယွၼ်ႉၶူၼ်ႁူဝ်ပူင်းယၢဝ်းလႄႈၵမ်ႈၽွင်ႈၵေႃႈဝႃႈ မၼ်းၸဝ်ႈယွင်ႇ၊ ၵမ်ႈၽွင်ႈၵေႃႈဝႃႈ ယွၼ်ႉဝႃႇသႃတိုၵ်ႉလဵၵ်ႉလႄႈ ပႆႇမေႃၵွၼ်းၵျွင်းၼႆယူႇ။ ၽႂ်ၶႂ်ႈဝႃႈသင်ဝႃႈ မၼ်းၸဝ်ႈတႄႉ ဢမ်ႇဢဝ်ၶဝ်ႈၸႂ်သင်၊ ပိူၼ်ႈႁဵတ်းၵျွင်းဢွၼ်ႇ ၼႂ်းဝၢၼ်ႈထႅင်ႈလင်ၼိုင်ႈ လူႇပၼ်မၼ်းၸဝ်ႈၵေႃႈ မၼ်းၸဝ်ႈ ဢမ်ႇယူႇ။ ၵူၺ်းၵႂႃႇယူႇသဝ်း ၵျၢင်ႉၵမ်ၽႃႇဝၼႃႇ တမ်ႈတီႈ ၽြႃးၵျွင်းၼမ်ႉႁူးၼၼ်ႉၵူၺ်း။ ၵူၼ်းတင်းၼမ် ဢွၼ်ၵၼ်ဝႃႈ မၼ်းၸဝ်ႈပဵၼ်ၵူၼ်းယွင်ႇၼႆသေ ၽႂ်ၵေႃႈ ဢမ်ႇလူႇဢမ်ႇလွင်း ၶဝ်ႈသွမ်းၽၵ်းသွမ်းမၼ်း၊ မၼ်းၸဝ်ႈလႆႈ ၵဵပ်းဢဝ် မွၼ်လၢမ် (ဝွၼ်လၢမ်)သေ ၵိၼ်သုင်းၵႂႃႇ ပုၼ်ႈတႃႇ မီးဢဵၼ်ႁႅင်း ႁဵတ်းၵၢၼ်တြႃးၼၼ်ႉယူႇ။ ပေႃးမိူင်းလႅင်းမႃး ၸဝ်ႈၶိုၼ်ႈၵႂႃႇၼိူဝ်လွႆသေ ၵျၢင်ႉၵမ်ြတႃး ႁင်းၵူၺ်းၸဝ်ႈ၊ ထိုင်တၢမ်းၶမ်ႈ ႁူဝ်ၶမ်ႈမႃး ၸင်ႇၵွႆႈလူင်းလွႆမႃး၊ ႁဵတ်းၼၼ် ႁိုင်ၵႂႃႇသၢမ်ပီ။ တမ်ႈတီႈ ၵျွင်းၵေႃႈ ဢမ်ႇမီးၽႂ်မႃးပတ်းၽဵဝ်ႈလႄႈ ႁူၵ်ႉႁၢမ်းဝႆႉယူႇ။
ထိုင်မႃး 1329 ၼီႈ ယွၼ်ႉပိူဝ်ႈ ၸဝ်ႈဢမ်ႇလၢတ်ႈၵႂၢမ်းမႃးႁိုင်ယဝ်ႉလႄႈ ၸိူဝ်းယုမ်ႇယမ်မၼ်းၸဝ်ႈၼၼ်ႉ ၽႅဝ်မႃးတီႈၵျွင်းသေ ၶိုၼ်းလႆႈငိၼ်း မၼ်းၸဝ်ႈဝႃႈ "လီဢီးလူ ႁုၼ်ႇႁၢင်ႈၽြႃး ၸိူဝ်းတၢၵ်ႇလႅတ်ႇ တၢၵ်ႇၽူၼ်ၸိူဝ်းၼႆႉတႄႉယဝ်ႉ၊ ဢွၼ်ၵၼ် ၶိုၼ်းမႄးလုမ်းလႃး ၵျွင်းႁဝ်းတႃႉ" ၼႆယဝ်ႉ။ တၵႃႇၸိူဝ်းၽႅဝ်မႃးၵေႃႈ ငိၼ်းၸူမ်းလူင်လၢင် မိူဝ်းဢုပ်ႇလၢတ်ႈၼႄၵၼ်သေ ၶိုၼ်းဢွၼ်ၵၼ် လုမ်းလႃးၵျွင်း ႁႂ်ႈၶိုၼ်းမိူၼ်ၵဝ်ႇယဝ်ႉ။ ဝၢႆးသေ လုမ်းလႃးၵျွင်းယဝ်ႉ မၼ်းၸဝ်ႈသိုပ်ႇ ၶိုၼ်ႈၵႂႃႇၽႃႇဝၼႃႇတြႃး တမ်ႈတီႈ ၼိူဝ်လွႆၸၢၵ်ႈ မိူၼ်ၵဝ်ႇယူႇ၊ သင်ဝႃႈ မီးတၵႃႇ ၽိတ်ႈပၢင်းၼႆၵေႃႈ လူင်းမႃး မဵတ်ႉတႃႇပၼ် တၵႃႇၶဝ် တီႈတႂ်ႈယဝ်ႉ။ ၶူၼ်ႁူဝ်ၸဝ်ႈၵေႃႈ သိုပ်ႇဝႆႉမႃး ပီယၢဝ်းၶၢဝ်းႁိုင်သေ ဢမ်ႇထႃ။ ယွၼ်ႉၼၼ်လႄႈ ၸင်ႇႁိၵ်ႈၸိုဝ်ႈဝႃႈ ၸဝ်ႈမျၢတ်ႈၶူၼ်ႁူဝ်ယၢဝ်းၼႆယဝ်ႉ။
ၵူၼ်းမႃးလူႇမႃးဝႆႈၵေႃႈ ၼမ်မႃးတိၵ်းတိၵ်း၊ ၵမ်ႈၽွင်ႈၵေႃႈ ဢွၼ်ၵၼ်မႃးတွင်ႈမႃးထၢမ် ၵူႈသမ်ႇၵူႈပိူင်။ ဢၼ်မႃးထၢမ်လွင်ႈတြႃးတႄႉ ႁၢမ်ႉဢေႇဢေႇ၊ ဢၼ်မႃးထၢမ် လွင်ႈဢမ်ႇၶဝ်ႈၶႂၢင်ႇတြႃးၼၼ်ႉ ၼမ်ပိူဝ်ႇလိူဝ်ႉပိူဝ်ႇထိူဝ်၊ ယွၼ်ႉၼၼ် တၢၼ်ႈတဝ်ႈ ၶၢၼ်ႉငိၼ်းၶၢၼ်ႉတွပ်ႇၸိူဝ်းၼၼ်ႉလႄႈ ၸင်ႇပႅတ်ႉႁဵတ်း ၵူၼ်းဢႃႉ ၵူၼ်းႁူၼူၵ်ႇပႅတ်ႈယဝ်ႉ။ ၵူၺ်းဢဝ် ၵၢၼ်ၽႃႇဝၼႃႇ ႁဵတ်းပဵၼ်ပိူင်လူင်သေ ပိူၼ်ႈပၢင်းၵႂႃႇတႂ်ႈမိူဝ်းၼိူဝ်ၵေႃႈ ဢမ်ႇၵႂႃႇ။ တၵႃႇၶဝ် မႃးၵၼ်ႇတေႃးၵေႃႈ ႁဵတ်းမိူၼ်ၼင်ႇ ၵူၼ်းဢႃႉသေ ဢမ်ႇလၢတ်ႈတေႃႇသင်၊ မၼ်းၸဝ်ႈ ၵူၺ်းယုမ်ႉတေႃႇ တၵႃႇၶဝ်သေ ႁပ်ႉတွၼ်ႈၶဝ်ၼင်ႇၼၼ်ၵူၺ်း။
ၸဝ်ႈလွၼ်ႇၵႂႃႇ
ထိုင်မႃး 1342 ၼီႈ လိူၼ်ၵဝ်ႈမႂ်ႇ 5 ၶမ်ႈ (16.8.1980) ဝၼ်းသဝ် ၽွင်းဢႃႇယုလႆႈ 36 ပီ၊ ဝႃႇၸဝ်ႈ လႆႈ (17) ဝႃႇယွၼ်ႉပိူဝ်ႈ တၢင်းပဵၼ်ၸဵပ်းၶႆႈသေ လွၼ်ၵႂႃႇယဝ်ႉ။ ၽွင်းမိူဝ်ႈ ၸဝ်ႈတေလွၼ်ႇၼၼ်ႉ ဢိင်ႇသၼ်ႇႁႅင်းယႂ်ႇႁႅင်းလူင်တႄႉတႄႉ။
ဢိင်ဢၢင်ႈ
{{Reflist|
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:!Main category
878
လိူၼ်သႅပ်ႇထႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢွၵ်ႇထူဝ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၼူဝ်ႇဝႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်တီႇသႅမ်ႇပႃႇ
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:878
တႁၢတ်ႉၵၢၼ်ႇ၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းၺွင်ႇဢူး
ဝၢၼ်ႈတႁၢတ်ႉၵၢၼ်ႇ  (ဒဟတ်ကန်ရွာ၊ Dahatkan) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇထီးပု ၊ ၸႄႈဝဵင်းၺွင်ႇဢူး၊ ၸႄႈတွၼ်ႈၺွင်ႇဢူး၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 192403 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇထီးပုၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 1861 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 2179 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 4040 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းၺွင်ႇဢူး
ဢေႇပရႄႇ 26
လိူၼ်ဢေႇပရႄႇ (26) ဝၼ်းၼႆႉ ပေႃးဢဝ် ပၵ်းယဵမ်ႈဝၼ်းၵရီႇၵေႃးရီးယႅၼ်း ဝႃႈ ပဵၼ်ဝၼ်းထူၼ်ႈ (116) (ပေႃးပဵၼ် ပီဝႃႇထၢပ်ႈ ၼႆ ပဵၼ် ဝၼ်းထူၼ်ႈ (117))ဝၼ်းယဝ်ႉ။ တွၼ်ႈတႃႇတေသုတ်းပီၼႆႉ ၵိုတ်းထႅင်ႈ (249) ဝၼ်းယူႇ။