ၶမ်းၵၢႆႇၼွႆႉ
ထႆးလႄႈတႆး
တီႈသႅၼ်ဝီၵေႃႈ ၶုၼ်ၶမ်းၵႅဝ်ႈ(ၶမ်းၵၢႆႇၼွႆႉ) ဢမ်ႇယူႇလႄႈ ၼႂ်းၸူဝ်ႈပီ (1565-1593) ၼၼ်ႉ ၼွင်ႉ မၼ်း “ၶုၼ်ၶမ်းသႅၼ်ၸုင်ႇ” ၶိုၼ်ႈပဵၼ်ၸဝ်ႈၾႃႉ ဝႆႉယဝ်ႉ။ ဝၢႆးသေ “ၶုၼ်ၶမ်းသႅၼ်ၸုင်ႇ” ၼွၼ်းၽႄးယဝ်ႉ ၼွင်ႉမၼ်း “ၶုၼ်ၶမ်းၶႅင်ႇ” ၶိုၼ်ႈပုတ်ႈ ယူႇယဝ်ႉ။ ၶုၼ်ၶမ်းၶႅင်ႇၼၼ်ႉ ႁၢင်ႈလီ၊ မေႃလၢတ်ႈမေႃၵပ်းသိုပ်ႇ ပိူၼ်ႈ တႄႉတႄႉ ၼႆယဝ်ႉ။ မိူဝ်ႈႁၢင်းသႃႇဝတီႇ တူၵ်းသုမ်းလႄႈ ၼၼ်ႇတပယိၼ်ႇ လႆႈၶၢမ်ႇတိၺွပ်းၵႂႃႇ တူင်ႇဢူႇၼၼ်ႉ ၼွင်ႉၸၢႆး ၼၼ်ႇတပယိၼ်ႇ “ၵိၼ်မိူင်းၺွင်ႇယၢၼ်း” (ညောင်ရမ်းမြို့စား) လၵ်ႉဢွၵ်ႇပၢႆႈၵႂႃႇသေႃႉတီႈ ဢိူင်ႇပူးၵမ်ႇ။ လိုၼ်းၼၼ်ႉႁွမ်ႁႅင်းသိုၵ်း တိုၵ်းသိမ်းလႆႈဢႃႇဝလႄႈ ပီ 1597 ၼၼ်ႉ ၶိုၼ်ႈႁဵတ်းၶုၼ် ဢႃႇဝယဝ်ႉ။ သၢႆသိုပ်ႇၶုၼ်ၶိူဝ်းၼႆႉ တင်ႈၶိုၼ်းတီႈ “ၺွင်ႇယၢၼ်းမင်း”ၼႆႉလႄႈ ၼႂ်းၸူဝ်ႈပီ(1597-1752)ၼၼ်ႉ ႁွင်ႉဝႃႈ “သၢႆသိုပ်ႇၶိူဝ်းၺွင်ႇယၢၼ်း” ၼႆယဝ်ႉ။ “ၺွင်ႇယၢၼ်း” ပဵၼ်ပွၵ်ႉယွမ်ႇ တီႈယၢင်းယူႇလႄႈ တႆးမိူဝ်ႈၼၼ်ႉ ႁွင်ႉဝႃႈ “ယွမ်ႇယၢင်း” ၼႆယဝ်ႉ။ “ၺွင်ႇယၢၼ်းမင်း” ၶႂ်ႈလႆႈႁႅင်းၵမ်ႉမၼ်းလႄႈ တိုၵ်းယွင်ႁူၺ်ႈ၊ မိူင်းပၢႆး၊ မိူင်းၼၢႆး၊ မိူင်းမိတ်ႈ၊ မိူင်းၵွင်၊ မိူင်းယၢင်း၊ ဝၢၼ်ႈမေႃႈ။ “ၺွင်ႇယၢၼ်းမင်း” ဢဝ်လုၵ်ႈယိင်းမၼ်း သွင်ၵေႃႉသူင်ႇသၢၵ်ႈ ႁႂ်ႈၵူပ်ႉၵူႈ ၵိုၵ်း ၸဝ်ႈၾႃႉသႅၼ်ဝီ “ၶုၼ်ၶမ်းၶႅင်ႇ”သေ ႁဵတ်းမိူင်းလုၵ်ႈၶူၺ် ပဵၼ်ဢူၺ်းလီၵၼ်ဝႆႉ တင်းသႅၼ်ဝီယဝ်ႉ။ ၸဝ်ႈၼရေႉသူၼ်လႄႈ ၸဝ်ႈၶမ်းၵၢႆႇၼွႆႉ သွၼ်ႇဝႃႈ မိူင်းတႆးၵူႈမိူင်းမိူင်း ႁူမ်ႈႁွမ်းၵၼ်ၸင်ႇ တေၶိူင်ႇၶမ်ႉ မၼ်ႈၵိုမ်းၵႂႃႇၼႃႈလႆႈ ၼႆသေ ၸဝ်ႈၶမ်းၵၢႆႇၼွႆႉ ႁပ်ႉပုၼ်ႈၽွၼ်း ၶဝ်ႈမိူဝ်းသူၼ်းတုမ် ၸဝ်ႈၾႃႉ ၵူႈမိူင်းမိူင်းယူႇယဝ်ႉ။ ၸဝ်ႈၼရေႉသူၼ် ပၼ်ၸဝ်ႈၶမ်းၵၢႆႇၼွႆႉ ၵွၼ်းတပ်ႉလုၵ်ႈၼိုင်ႈသေ ၶဝ်ႈမိူဝ်း မိူင်းတႆးယဝ်ႉ။ မိူဝ်းသူၼ်းတုမ်လႆႈ မိူင်းၼၢႆး၊ မိူင်းပၢႆး၊ ယွင်ႁူၺ်ႈယဝ်ႉ ၶိုၼ်ႈၵႂႃႇ မိူင်းတႆးတွၼ်ႈၵၢင်၊ တွၼ်ႈၼိူဝ် ထိုင်ၵိုင်မ၊ မိူင်းတိင်၊ မိူင်းလႅမ်း၊ မိူင်းႁိုမ်း ၸိူဝ်းမီးဝႆႉ ၼႂ်းယူႇၼၢၼ်ႇ မိူင်းၶႄႇယၢမ်းလဵဝ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၸဝ်ႈၾႃႉတႆး တင်းသဵင်ႈၵေႃႈ ၽွမ်ႉပဵၼ်ၸႂ်လဵဝ်ၵၼ်ႁူမ်ႈႁွမ်းႁပ်ႉ “ၸဝ်ႈၼရေႉသူၼ်” ဢွၼ်ႁူဝ်ၼၢမ်း ၼႃႈ ယူႇယဝ်ႉ။ ထိုင်ၶိုၼ်းသႅၼ်ဝီယဝ်ႉလႄႈ ၶုၼ်ၶမ်းၶႅင်ႇ ၸင်ႇဢဝ်ဝၢၼ်ႈမိူင်း ဢၢပ်ႈပၼ် ၸဝ်ႈၶမ်းၵၢႆႇၼွႆႉ မိူဝ်ႈပီ 1600 ၼၼ်ႉယူႇယဝ်ႉ။ ၸွမ်းၼင်ႇ ထုင်းၶုၼ်မီးဝႆႉဝႃႈ ပီႈထုၵ်ႇပဵၼ်ၶုၼ်လႄႈ ၸဝ်ႈၶမ်းၵၢႆႇၼွႆႉ ဢမ်ႇထဵင်။ ၶိုၼ်ႈပဵၼ် ၸဝ်ႈၾႃႉသႅၼ်ဝီယူႇယဝ်ႉ။ မိူင်းဢႃႇဝသွၼ်ႇဝႃႈ ၸဝ်ႈၶမ်းၵၢႆႇၼွႆႉ ထိုင်ၶိုၼ်းလႄႈ လုၵ်ႈၶူၺ်မၼ်း ဢမ်ႇပဵၼ်ၸဝ်ႈၾႃႉလူင် ယဝ်ႉ။ ၶမ်းၵၢႆႇၼွႆႉသမ်ႉ ပဵၼ်ဢူၺ်းလီ ၸဝ်ႈၼရေႉသူၼ် ဢၼ်ပဵၼ်ၶဵၼ် ပီႈဢၢႆႈမၼ်းၼၼ်ႉလႄႈ မီးလွင်ႈ ဢမ်ႇႁၢၼ်ႉၸႂ်ၼိူဝ် ၶမ်းၵၢႆႇၼွႆႉယူႇယဝ်ႉ။ ၶုၼ်ၶႄႇ လႆႈၶၢဝ်ႇ ၶမ်းၵၢႆႇၼွႆႉ ထိုင်ဝၢၼ်ႈထိုင်မိူင်းၶိုၼ်းယဝ်ႉလႄႈ ပွႆႇၽွင်းၶဵဝ် လၢတ်ႈႁႂ်ႈမိူဝ်း ႁၼ်ၼႃႈတႃ ၼႆယဝ်ႉ။ ၸဝ်ႈၶမ်းၵၢႆႇၼွႆႉ တွပ်ႇဝႃႈ “ၵဝ်ၼႆႉ ၶႄႇဢမ်ႇဝၢင်ႇ... မၢၼ်ႈဢမ်ႇၵွမ်း... ဢမ်ႇၶႂ်ႈ ႁၼ်ၼႃႈႁၼ်တႃၽႂ်... ၶႂ်ႈႁၼ်ၼႃႈႁၼ်တႃၵဝ်ၵေႃႈ... မႃးတူၺ်းဢဝ်လုႈ...” ၼႆလႄႈ ၶႄႇၽိတ်းၸႂ်သေ သူင်ႇၽွင်းၶဵဝ်လူင်း ၸူးဢႃႇဝ။ သင်ႇလၢတ်ႈဝႃႈ “ၸဝ်ႈၶမ်းၵၢႆႇၼွႆႉသႅၼ်ဝီၼႆႉ... ယၢမ်းလဵဝ် ပိုင်ႈဢိင် ထႆးသေ... ဢမ်ႇလီတေႃႇႁဝ်းယဝ်ႉ... ၵိုင်ႇလီႁူမ်ႈၵၼ် တိုၵ်းပႅတ်ႈယူႇ...” ၼႆယဝ်ႉ။ ပီ 1604 ၼၼ်ႉ သိုၵ်းၶႄႇငႃးၼိုင်ႈ၊ သိုၵ်းဢႃႇဝငႃးၼိုင်ႈ ႁိပ်ႇတိုၵ်း ၸဝ်ႈၶမ်းၵႆႇၼွႆႉယဝ်ႉ။ ၶမ်းၵၢႆႇၼွႆႉ သူင်ႇၵူၼ်း ႁိပ်ႈၼႅတ်ႈ ပွင်ႇၶၢဝ်ႇ ယွၼ်းလွင်ႈၸွႆႈထႅမ် တီႈၸဝ်ႈၼရေႉသူၼ်။ လႆႈၶၢဝ်ႇယဝ်ႉ ၵေႃႈ ၸဝ်ႈၼရေႉသူၼ် ႁၢင်ႈႁႅၼ်းသိုၵ်း ႁႂ်ႈလႆႈၸွႆႈထႅမ် ၶိုတ်းမိုဝ်ႉၶိုတ်းယၢမ်း ယူႇယဝ်ႉ။ ႁၢင်ႈႁႅၼ်းယဝ်ႉလႄႈ မိူဝ်ႈပီ 1604 လိူၼ်ၵမ်လွင်ႈ 6 ၶမ်ႈၼၼ်ႉ ၸဝ်ႈၼရေႉသူၼ်လႄႈၼွင်ႉၸၢႆး ၸူဝ်းဢွၼ်တပ်ႉမွၼ်း၊ တပ်ႉလၢၼ်ႉၼႃးသေ တႄႇဢွၵ်ႇသိုၵ်း။ ၶီႇႁိူဝ်းၶိုၼ်ႈထိုင် “ၽႃႉယၢဝ်း”ယဝ်ႉ ၶိုၼ်ႈၸွမ်း သၢႆလိၼ်ထိုင် “ၵမ်ႇၽႅင်းၽဵတ်ႉ”၊ လိုဝ်ႈတီႈ “ၵဵင်းမႆႇ” ႁိုင်လိူၼ်ၼိုင်ႈ။ လုၵ်ႉတီႈၵဵင်းမႆႇသေ ၼွင်ႉမၼ်းၸဝ်ႈ ဢွၼ်သိုၵ်းၶိုၼ်ႈၽၢႆႇ “မိူင်းၾၢင်” ငႃးၼိုင်ႈ။ တူဝ်မၼ်း ၸဝ်ႈ ၵွၼ်းသိုၵ်းငႃးၼိုင်ႈ ၶိုၼ်ႈ “မိူင်းႁၢင်”။ တီႈမိူင်းႁၢင်ၼၼ်ႉ ၸဝ်ႈၼရေႉသူၼ် ဢွၵ်ႇသိဝ်ၸၢင်ႉ တီႈၼႃႈယဝ်ႉ ၸပ်းယဵၼ်းမႃး။ ၶၢၼ်ၸႂ်ၼႅၼ်ႇယဝ်ႉလႄႈ ႁႂ်ႈၵႂႃႇႁွင်ႉ ၼွင်ႉၸၢႆးမၼ်းၸဝ်ႈမႃး။ ၼွင်ႉမၼ်း ၸဝ်ႈ တၼ်းလႆႈလုမ်းလႃး သၢမ်ဝၼ်း။ မိူဝ်ႈပီ 1604 လိူၼ်ႁူၵ်းမႂ်ႇ 8 ၶမ်ႈ တူၵ်းမႅၼ်ႈဝၼ်းၸၼ် “ၸဝ်ႈၼရေႉသူၼ်” ဢုႇယူႉလႆႈ(50) တၼ်းၼင်ႈမိူင်း 15 ပီသေ ယင်းဢမ်ႇတၼ်းလႆႈမိူဝ်းၸွႆႈ ၸဝ်ႈၶမ်း ၵႆႇၼွႆႉသေ ၼွၼ်းၽႄးၵႂႃႇယူႇယဝ်ႉ။ လုမ်းလႃးသၢင်းၵျူဝ်ႇ ၸဝ်ႈၼရေႉသူၼ် တီႈမိူင်းႁၢင်ယဝ်ႉ တပ်ႉထႆးၶိုၼ်းထွႆမိူဝ်းၶိုၼ်း။ ၸဝ်ႈ ၶမ်းၵၢႆႇၼွႆႉ မုင်ႈမွင်း သိုၵ်းၸဝ်ၼရေႉသူၼ်သေ ဢွၼ်သိုၵ်းတႆးတိုၵ်း သိုၵ်းမၢၼ်ႈလႄႈသိုၵ်းၶႄႇယူႇ။ ပီ 1604 ဢၢဝ်မၼ်းၸဝ်ႈ ၶုၼ်ၶမ်းၼၼ်ႇ၊ ၶမ်းသိုဝ်ႈၾႃႉ ႁူမ်ႈၵၼ်ပွင်ၵူတ်ႉလႄႈ ၼွင်ႉမၼ်းၸဝ်ႈ “ၶုၼ် ၶမ်းၶႅင်ႇ” ၼွၼ်းၽႄးၵႂႃႇသေ ႁႅင်းမၼ်းၸဝ်ႈ ယူပ်ႈလူင်းထႅင်ႈ။ ဢမ်ႇႁိုင်ဢမ်ႇၼၢၼ်း လႆႈၶၢဝ်ႇ ၸဝ်ႈၼရေႉသူၼ် ၼွၼ်းၽႄးယဝ်ႉၼႆလႄႈ ၸဝ်ႈၾႃႉတႆးတင်း လၢႆ ႁႅင်းၸႂ်ဢူၼ်ႈလူင်း။ သွၼ်ႇဝႃႈ ဢမ်ႇပႄႉလႆႈၶႄႇလႄႈမၢၼ်ႈယဝ်ႉ ၼႆသေ ဢွၼ်ၵၼ်ထွႆသိုၵ်းၽႂ်မၼ်း ၶိုၼ်း။ ၸဝ်ႈၶမ်းၵၢႆႇၼွႆႉၵေႃႈ ဢမ်ႇၸၢင်ႈၶဵင်ႇတႃႉလႆႈယဝ်ႉသေ လႆႈတူၵ်းသုမ်းၵႂႃႇ တီႈၼႃႈသိုၵ်း သႅၼ်ဝီ မိူဝ်ႈပီ 1605 ၼၼ်ႉယူႇယဝ်ႉ။ ၸဝ်ႈဢႃႇဝ “ၺွင်ႇယၢၼ်းမင်း” ၵေႃႈ တိုၵ်းၸဝ်ႈၶမ်းၵၢႆႇၼွႆႉယဝ်ႉ မိူဝ်းၶိုၼ်း။ ဢမ်ႇတၼ်းထိုင် ႁၢင်းႁေႃ။ မိူင်းလူႉႁၢႆတၢႆၵႂႃႇ ၸွမ်းတၢင်း မိူဝ်ႈပီ 1605 ၼၼ်ႉၼင်ႇၵဝ်ႇ ၼႆယဝ်ႉ။ ဝၢႆးသေ ၸဝ်ႈၼရေႉသူၼ်လႄႈ ၸဝ်ႈၶမ်းၵၢႆႇၼွႆႉ ၼွၼ်းၽႄးၵႂႃႇယဝ်ႉၼၼ်ႉ ၸဝ်ႈၾႃႉမိူင်းတႆး ၶဝ် ဢွၼ်ၵၼ် ပူၵ်းသၢင်ႈဝၢၼ်ႈမိူင်းမႃး။ တိုၵ်းမၢၼ်ႈ၊ တိုၵ်းၶႄႇသေတႃႉ ၶဝ်ၼင်ႇၵၼ်သမ်ႉ ဢမ်ႇယွမ်း ႁပ်ႉ ႁၼ်လီၵၼ်။ ဢွၼ်ၵၼ်ၸႅၵ်ႇပဵၼ် မိူင်းၵဝ်မိူင်းမႂ်း။ ၵူၼ်းၵဝ်ၵူၼ်းမႂ်း ၼႆယူႇတႃႇသေႇ။ မိူင်းလူင် ပဵၼ် မိူင်းယွႆႈ။ မိူင်းယွႆႈ ပဵၼ်မိူင်းဢူၼ်ႈ။ ၵူၼ်းၶိူဝ်းလူင် ပဵၼ်ၵူၼ်းၶိူဝ်းၽိတ်ႇ။ တႃႇတေပူၵ်းတင်ႈ ပဵၼ်မႃး “မိူင်းႁေုသႅင်တႆး” ၼႆၼၼ်ႉတႄႉ ၽႂ်ၵေႃႈ ဢမ်ႇတွၼ်ႉၶုၵ်းၸႂ်လႆႈ သေပွၵ်ႈယဝ်ႉ။ မိူင်းၶူင်းၵၢင်လူင်ၼႆႉ ၵႂၢင်ႈယူႇတၢၼ်ႇႁိုဝ်ၵေႃႈယႃႇ ၵႃႈဝႃႈ “ၵၢင်ၸႂ်တႆး” ယင်းတိုၵ်ႉၵႅပ်ႈဝႆႉယူႇ ၵူၺ်းတႄႉ “တီႈယူႇတႆး” တေၵႅပ်ႈလူင်းၵႂႃႇတိၵ်းတိၵ်းသေ လိုၼ်းသုတ်းတႄႉ ယင်းတေဢမ်ႇမီးလႆႈယဝ်ႉ လူးၵွၼ်ႇ။ ၵၢင်ၸႂ်ၵႅပ်ႈၼၼ်ႉ ပဵၼ်ႁူဝ်ႉ လွမ်ႉတူဝ်ၵဝ်ႇၶိုၼ်းၵူၺ်း။ ၸႂ်ၵႅပ်ႈ၊ ပၢႆးဝူၼ်ႉတိပ်ႇၵေႃႈ “တီႈ” တေ ၵႅပ်ႈလူင်းထႅင်ႈၵူၺ်း ၼႆၼၼ်ႉ ဢမ်ႇၵိုင်ႇလိုမ်းပႅတ်ႈ။