cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
မျဵၵ်ႉ၊ ဝဵင်း
ဝဵင်းမျဵၵ်ႉ ဢၼ်ၶုၼ်မၢၼ်ႈတႄႇမႃး
ဝဵင်းတႃႈၼမ်ႉဢွၼ်ႇ မႃႉရဵၵ်ႉၼႆႉ ႁုၼ်ႈမုၼ်းၶိုၼ်ႈယႂ်ႇ မၢၵ်ႈမီးမႃးယူႇယဝ်ႉ။ ဝဵင်းသူၺ်ႇပူဝ်ႇ ႁင်း ဢလွင်းၽယႃးဢူးဢွင်ႇၸေႇယ ၼႆႉ တင်း ဝဵင်းမႃႉရဵၵ်ႉၼႆႉ ၵႆၵၼ် 550 လၵ်းပၢႆယဝ်ႉ။ ၸိူဝ်းပဵၼ်ၽူႈၶႂၢၵ်ႈမိူင်းၶူဝ်ႇလူဝ်ႇၼီႇၶဝ်ၵေႃႈ ပၵ်းတႃတူၺ်းႁၼ် ဝဵင်းမျဵၵ်ႉယူႇယဝ်ႉ။ တွၼ်ႈတႃႇၵၢၼ်ၵႃႉၵၢၼ်ၶၢႆၵေႃႈ မီး ၵူၼ်းၸိူဝ်းပွတ်းဝၼ်းဢွၵ်ႇ ဝၼ်းတူၵ်းၶဝ် ၶဝ်ႈဢွၵ်ႇၵႂႃးမႃးသေ တွၼ်ႈတႃႇ ႁဵတ်းၵၢၼ်ပၢႆးမၢၵ်ႈမီးၵေႃႈ ပဵၼ်ဢွင်ႈတီႈလီၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ဝဵင်းမျဵၵ်ႉ ဢၼ်ၵႆယၢၼ် 515 လၵ်း တင်းဝဵင်းဢႃႇဝ ဢၼ်သိၼ်ႇၽျူႇသျိၼ်ႇပၵ်းႁၢင်ႈႁေႃၼၼ်ႉ လႆႈတႄႇတင်ႈယဝ်ႉတူဝ်ႈ မိူဝ်ပီ 1770 တဵမ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၽွင်း ၶေမရႃႇၸႃႇ ႁပ်ႇၵၢၼ်ပဵၼ် ၶုၼ်ၽွင်းဝဵင်းၼၼ်ႉ လႆႈၸိုဝ်ႈပဵၼ်တၢင်းၵၢၼ်ဝႃႈ ဝဵင်းမျဵၵ်ႉၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၽႅဝ်မႃး ပီ 1824 ဝၢႆးသေ ပဵၼ်ပၢင်သိုၵ်း ဢင်းၵိတ်ႉ-မၢၼ်ႈ ပွၵ်ႈၵမ်းၼိုင်ႈယဝ်ႉ ထုၵ်ႇဢဝ်သႂ်ႇၶဝ်ႈၼႂ်း ၼႃႈလိၼ်ၵူဝ်ႇလူဝ်ႇၼီႇယူႇယဝ်ႉ။ ဝၢႆးသေၼၼ်ႉ ဝဵင်းမျဵၵ်ႉၼႆႉ ဢဝ်ၸိုဝ်ႈတင်း မႃးၵုၺ်း (Mergui)ၼႆသေ လိုဝ်းလင်မႃးၼႂ်းၵႄႈ ၵူၼ်းႁႃပၢႆးမၢၵ်ႈမီး လႄႈ ၵူၼ်းဢွၵ်ႇၶၢဝ်းတၢင်းပၢင်ႇလၢႆႇၶဝ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၸဵမ်မိူဝ်ႈပႆႇလႆႈၸိုဝ်ႈ မႃးၵုၺ်းၼၼ်ႉ ပေႃးမီးၸိုဝ်ႈဝႆႉဝႃႈ "ဝဵင်းပဵၵ်ႉ လႄႈ ဝဵင်းမျဵၵ်ႉ"ဝႆႉယူႇယဝ်ႉ။ ၶေႃႈၸႂ်ႉတိုဝ်း ဢၼ်ဝႃႈ မႃးၵုၺ်း ဢၼ်ဝႃႈ ၸၢင်ႈႁႃႁၼ်လႆႈၼႂ်း ၽႃႇသႃႇၵႂၢမ်း ဢႃရၢပ်ႉ၊ ပေႃႇထူႇၵီ လႄႈ တၢတ်ႉၶျ် ၸိူဝ်းၼၼ်ႉဝႃႈၼႆယဝ်ႉ။ ၸၢင်ႈၵႂႃႇမႃးၸူးလႆႈ ရၶႅင်ႇ လႄႈ တၼိၼ်းတႃႇယီႇ ၸိူဝ်းပဵၼ်ထုင်ႉၽင်ႇပၢင်ႇလၢႆႇၼၼ်ႉ ငၢႆႈငၢႆႈလူမ်လူမ်လႄႈ လႆႈၶၢမ်ႇတၢမ်ႇၵူဝ်ႇလူဝ်ႇၼီႇ ပဵၼ်ဢၼ်ၸဝ်ႉသေပိူၼ်ႈယဝ်ႉ။ ဢႃႇယုၶႃႈ ႁိုင်ယၢဝ်း (100) ပီပၢႆသေ ၸူးလႆႈ လွင်ႈလွတ်ႈလႅဝ်းသဝ်းၶေႃ ၵိုၵ်းတင်း မိူင်းႁူမ်ႈတုမ်ယူႇယဝ်ႉ။ ႁူမ်ႈဝႃႈ ဢႃႇယုၶႃႈႁိုဝ်ယၢဝ်းသေတႃႉ ၸိူဝ်းပဵၼ် ၵူၼ်းဝဵင်းမျဵၵ်ႉၶဝ်ၼႆႉ မီးဝႆႉၼမ်ႉၸႂ်ႁၵ်ႉၸိူဝ်ႉၸၢတ်ႈၼႆ လႆႈႁၼ်ပိူင်ပဵၼ်မီးဝႆႉယူႇတင်းၼမ်ယဝ်ႉ။
ဝဵင်းမျဵၵ်ႉ ဢၼ်ပဵၼ် ဝဵင်းပၢႆးမၢၵ်ႈမီး ပၢၼ်မႂ်ႇ
ထိုင်ပၢၼ်ၽၢႆႇၼႆႉမႃး လႆႈၸိုဝ်ႈဝႃႈ မျဵၵ်ႉပွတ်းဢွၵ်ႇ (မျဵၵ်ႉ) လႄႈ မျဵၵ်ႉပွတ်းတူၵ်း (ၵျုၼ်းၸု) ၼႆၵွၼ်ႇယဝ်ႉ။ ဝၢႆးလင်မႃး ပဵၼ်ၸိုဝ်ႈႁင်းၶေႃဝႃႈ မျဵၵ်ႉ လႄႈ ၵျုၼ်းၸု ၼႆယဝ်ႉ။ ဝဵင်းမျဵၵ်ႉၼႆႉ ဢိၵ်ႇပႃး ၵုၼ်တွမ် မျဵၵ်ႉၵျုၼ်းၸု သေ ၵုၼ် ၶဝ်ႈပႃး 800 ပၢႆလႄႈ ပဵၼ်ဢွင်ႈတီႈ ၽူႈသူင်ၵႂႃႇမႃးၼႂ်းပၢင်ႇလၢႆႇၶဝ် ၶဝ်ႈၸႂ်သေ ၽင်ႇပၢင်ႇလၢႆႇႁၢင်ႈလီ ဢၼ်ဢမ်ႇပႆႇလႆႈ သွၵ်ႈႁႃဢဝ်ဢွၵ်ႇၼႄ၊ ၵုၼ်ဢၼ်ၵူၼ်းဢမ်ႇယူႇသဝ်း၊ ၵူၼ်းၸၢဝ်းၶိူဝ်းသလူင်း ဢၼ်ယူႇၼိူဝ်ၼမ်ႉ လႄႈ လၢႆးယူႇသဝ်းၶဝ်ၸိူဝ်းၼႆႉ ပဵၼ်ၼင်ႇ ၵွၵ်းမိုဝ်းႁွင်ႉ ၽူႈလႄႇလၢဝ်းၶဝ်သေ တီႈၽၢႆႇတၢင်းဢွၵ်ႇၼႆႉ ယွၼ်ႉဢိူမ်ႈၸပ်းၵၼ်ဝႆႉတင်း မိူင်းထႆးသေ ပေႃးဢဝ် သုၼ်ႇပၢႆးမၢၵ်ႈမီးဝႃႈ ၸၢင်ႈႁဵတ်း တၢင်းရူတ်ႉၵႃး ၵႄႈလွႆမေႃး ဢၼ်ၸၢင်ႈၵပ်းသိုပ်ႇၵႂႃႇမႃးလႆႈတီႈ သၢပ်ႇလႅၼ်လိၼ် မၢၼ်ႈ-ထႆးၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ပေႃးႁဵတ်း တၢင်းလူင်ၵႄႈလွႆမေႃး ဢၼ်မီးၵႆယၢၼ် ဝဵင်းမျဵၵ်ႉ 120 လၵ်းၼၼ်ႉ ယဝ်ႉတူဝ်ႈၸိုင် ဢင်ႈတၢင်းရူတ်ႉၵႃးၼၼ်ႉသေ လုၵ်ႉဢဝ်တီႈ ဝဵင်းမျဵၵ်ႉ ၵႂႃႇတီႈ သၢပ်ႇလႅၼ်လိၼ်လွႆမေႃး ၶၢဝ်းတၢင်း 3 ၸူဝ်းမူင်း၊ လုၵ်ႉဢဝ် လွႆမေႃး ၵႂႃႇ မိူင်းၵွၵ်ႇ သၢမ်ၸူဝ်ႈမူင်း၊ လုၵ်ႉဢဝ် လွႆမေႃး ၵႂႃႇ မလေးသျႃးၼႆႉ တေမီးၶၢဝ်းတၢင်း (10) ၸူဝ်ႈမူင်းၵူၺ်းၼႆ ၽူႈလူင်ႉလႅၼ်ႇၶဝ် ၼပ်ႉသွၼ်ႇၼႄဝႆႉယဝ်ႉ။ ဝဵင်းငဝ်ႈၸိုင်ႈ တိူင်းၽင်ႇပၢင်ႇလၢႆႇၼႆႉ ယွၼ်ႉပဵၼ် ဝဵင်းတႃႈႁိူဝ်းလႄႈ တွၼ်ႈတႃႇ ၵုၼ်ဢေးသျႃးလႄႈ တွၼ်ႈတႃႇ မိူင်းဝၼ်းတူၵ်းၶဝ်ၼႆႉ ပဵၼ် ဢွင်ႈတီႈၵၢင်ၵႅၼ် တႃႇပၢႆးမၢၵ်ႈမီးသေ သင်ၸိူဝ်ႉဝႃႈ တၢင်းလူင်ၼၼ်ႉ ယဝ်ႉတူဝ်ႈသေ ဢဝ်ၸႂ်ႉပဵၼ် သဵၼ်ႈတၢင်းလူင် ဢေးသျႃးၸဵင်ႇၸၢၼ်းဝၼ်းတူၵ်းၼႆ ၸိူဝ်းပဵၼ် ၶူဝ်းၵုၼ်ႇၼမ်ႉၶႅမ်ႉသုင်ၼႆႉ တေၸၢင်ႈတေႃႉသူင်ႇ ၼႂ်းၶၢဝ်းယၢမ်းပွတ်းပွတ်းသေ လွင်ႈႁုၼ်ႈမုၼ်းၶိုၼ်ႈယႂ်ႇတႃႇပိုၼ်ႉတီႈ၊ လွင်ႈၵၢၼ်ထွင်ႈတဵဝ်းၸိူဝ်းၼႆႉ တေၵႂၢင်ႈၶႂၢင်မႃးသေ တွၼ်ႈတႃ မိူင်းႁူမ်ႈတုမ်၊ တွၼ်ႈတႃႇ ၵူၼ်းပိုၼ်ႉတီႈၶဝ်ၵေႃႈ တေမီးၽွၼ်းလီမႃးတင်းၼမ်ယူႇယဝ်ႉ။
ၾိင်ႈၾႃႉ
ဝဵင်းမျဵၵ်ႉၼႆ့ ပဵၼ်မဵဝ်းၾိင်ႈၾႃႉ ပွတ်းမႆႈမုၼ်ႇသုၼ်းၼၼ်ႉသေ ဢုၼ်ႇမႆႈတင်းပီယဝ်ႉ။ မီးၶၢဝ်းၵတ်း ဢၼ်ပွတ်းပွတ်း (တီႇသႅမ်ႇပႃႇ-ၸၼ်ႇဝႃႇရီႇ) ၼၼ်ႉသေ မီးၶၢဝ်းႁိုဝ်ႉဢၼ်ၶၢဝ်းႁိုင် (ၾႅပ်ႇဝႃႇရီႇ-ၼူဝ်ႇဝႅမ်ႇပႃႇ)ၼၼ်ႉသေ တႄႇဢဝ် လိူၼ်မေႇတေႃႇ သႅပ်ႇထႅမ်ႇပႃႇၼႆႉ မၢင်ပွၵ်ႈမၢင်လႂ် ၽူၼ်ၵႆႉႁႃႇယႂ်ႇယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ၸႄႈတိူင်းတၼိၼ်းတႃႇယီႇ ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝဵင်းၸိူဝ်းမီးၼႂ်း ၸႄႈတွၼ်ႈမျဵၵ်ႉ ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝဵင်းၸိူဝ်းမီးၼႂ်း မိူင်းမျၢၼ်ႇမႃႇ
ဢိၼ်းပျႃး၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းမျိတ်ႉတႃး
ဝၢၼ်ႈဢိၼ်းပျႃး  (အင်းဗျားရွာ, Innbyar) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇၵူႇမႄး၊ ၸႄႈဝဵင်းမျိတ်ႉတႃး၊ ၸႄႈတွၼ်ႈၵျွၵ်ႉသႄႇ၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 190905 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇၵူႇမႄးၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 5650 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 6494 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 12144 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းမျိတ်ႉတႃး
သတ်ႉၸႃႇဢရႁ
ၼႂ်းၸႂ်ၼၼ်ႉၵေႃႈ မီးဝႆႉၽူတ်းပူမ်ဢၼ်ၶွတ်ႇတၵ်ႉတင်းၼမ်၊ တၢင်းၼွၵ်ႈၵေႃႈ လိူဝ်သေၽူတ်းပူမ်ၶွတ်ႇတၵ်ႉၸိူဝ်းၼၼ်ႉ ဢမ်ႇမီးသင်သေ ၵူၼ်းတင်းလူင်တင်းလၢႆၼႆႉ လႆႈၶၢမ်ႇလွင်ႈၶွတ်ႇမတ်ႉၽူတ်းပူမ်တင်းၼမ် ႁိုတ်ႉၶဵၼ်းဝႆႉယူႇယဝ်ႉ။ ၵွပ်ႈၼၼ်လႄႈ ၽြႃးပဵၼ်ၸဝ်ႈၸင်ႇၸီႉၼႄ လွၵ်းလၢႆးၵီႈလူတ်းၽူတ်းပူမ်ၶွတ်ႇတၵ်ႉၸိူဝ်းၼၼ်ႉယူႇယဝ်ႉ။ ၽူႈၵေႃႉဢၼ်သိၼ်သီႇလတဵမ်ထူၼ်ႈၼၼ်ႉ တေလႆႈၽိုၵ်းသႃသမႃႇထိလႄႈ ပၺ်ႇၺႃႇယဝ်ႉ။ ၶတ်းၸႂ်ၽိုၵ်းသႃတိုဝ်းၵမ်ၼင်ႇၼၼ်ယဝ်ႉ ꧤိၵ်ႉၶုဢၼ်ႁူႉႁၼ်မေႃၸႅၵ်ႇၽႄလွင်ႈၽိတ်းလွင်ႈထုၵ်ႇၼၼ်ႉ ၸင်ႇတေၵီႈလူတ်းလႆႈ လွင်ႈၶွတ်ႇမတ်ႉၽူတ်းပူမ်ဢၼ်ၶဵၼ်းႁိုဝတ်ႉဝႆႉၼၼ်ႉယူႇယဝ်ႉ။ ၽဵဝ်ႈမူၺ်ႉပႅတ်ႈ လေႃးၽ၊ တေႃးသ၊ မေႃးႁယဝ်ႉ ၽူႈဢၼ်ပဵၼ် ရႁၢၼ်းတႃႇ (arahat) ၽူႈဢၼ်ၸုတ်ႇၽဝ်ပႅတ်ႈဢႃႇသဝေႃးတြႃးယဝ်ႉ ၸင်ႇတေၵီႈလူတ်းလႆႈ လွင်ႈၶွတ်ႇမတ်ႉၽူတ်းပူမ်ၸဝ်ႈၵဝ်ႇ ယူႇယဝ်ႉ။ ဢုရုဝေႇလၵသ်သပလႄႈ လုၵ်ႈၼွင်ႉမၼ်းႁႃႈပၢၵ်ႇၼႆႉ ပွင်ႇၸႂ်ၸွမ်း လွၵ်းလၢႆးပၢႆးၽိုၵ်းသႃ ၶတ်းၸႂ်ၸွမ်းၵူႈၸၼ်ႉလီလီသေ တိုဝ်းၵမ် ဝိပသ်သၼႃႇတြႃးၵႂႃႇလႄႈ ၶၢဝ်းတၢဝ်းဢမ်ႇႁိုင်သင်ၼၼ်ႉ ၸင်ႇလွတ်ႈဢွၵ်ႇလွင်ႈၶွတ်ႇမတ်ႉၶဵၼ်းႁိုတ်ႉယူႇယဝ်ႉ။ ၶဝ်ဢၼ်ၵၼ်ႁူႉဝႃႈ လွင်ႈၸွၵ်းၶွတ်ႇၽူတ်းၶူၼ်ႁူဝ်ၸိူဝ်းၼၼ်ႉၵေႈ ပဵၼ်ဢၼ်ၼၵ်းၼႃပႃးပၢၼ်ႈၼႆလႄႈ ၶဝ်ဢွၼ်ၵၼ်ပၢတ်ႇၵႅတ်းပႅတ်ႈမူၺ်းႁူဝ်ၶဝ်သေ ပွႆႇလွင်ႈၼမ်ႉၼေႇရၼ်ႇၸရႃႇယဝ်ႉ ဢွၼ်ၵၼ်ႁဵတ်းပဵၼ်လုၵ်ႈၼွင်ႉၽြႃးပဵၼ်ၸဝ်ႈ ဢၼ်မီးသတ်ႉၸႃႇၼၼ်ႉယူႇယဝ်ႉ။
ယေႇပျိတ်ႉ၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းၵျွၵ်ႉသႄႇ
ဝၢၼ်ႈယေႇပျိတ်ႉ  (ရေဗြစ်ရွာ, Yaybyit) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇမျေႇၸူဝ်ႇပႃႇလ်လေးသႄႇ၊ ၸႄႈဝဵင်းၵျွၵ်ႉသႄႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈပၢင်ႇဢူး၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 190536 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇၸလေႇၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 1106 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 1134 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 2240 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
သတ်ႉၸႃႇဢရႁ
ၽိုၼ်ဢိင်
ၼႃႈလိၵ်ႈ ႓႗၊ ပပ်ႉ - ႁၢင်ႈပိုၼ်းပုတ်ႉထၸဝ်ႈ| တႅမ်ႈ - သြႃႇလူင်ဢူးၵူဝ်ႇဢိင်ႇၵႃႇ (ၽူႈၼႄတြႃးဝိပသ်သၼႃႇလုမ်ႈၾႃႉ)
ယေႇပျိတ်ႉ၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းၵျွၵ်ႉသႄႇ
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းၵျွၵ်ႉသႄႇ
ပၢင်သူမ်ႈ၊ ဝၢၼ်ႈ
ဝၢၼ်ႈပၢင်သူမ်ႈ (, Pang Sun, ပန်ဆွန်) ၼႆႉ ပဵၼ်ဝၢၼ်ႈ ဢၼ်မီးၼႂ်း ဢိူင်ႇၼႃးမွၼ်၊ ၸႄႈဝဵင်းမိူင်းပၼ်ႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈ လၢင်းၶိူဝ်း၊ မိူင်းတႆး ဢေႃႈ။
ၵွင်းမူး ၼၢင်းယီႈသႅင်ၵေႃႇ
ၵွင်းမူး ၼၢင်းယီႈသႅင်ၵေႃႇ မိူင်းပၼ်ႇ
ၵွင်းမူး ၼၢင်းယီႈသႅင်ၵေႃႇၼႆႉ မီးဝႆႉယူႇ တီႈၼႂ်းဝၢင်းၵျွင်းလူင် မူၺ်ႇတေႃႇ ဝဵင်းမိူင်းပၼ်ႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၵွင်းမူးၼႆႉ တႄႇမႃး လၢႆသိုပ်ႇလၢႆပၢၼ်ယဝ်ႉ ၼင်ႇၵဝ်ႇ။ ၸဵမ်မိူဝ်ႈ ပၢၼ်ဝဵင်းၵဝ်ႇ ပႆႇႁၢမ်းၼၼ်ႉၼႆယဝ်ႉ။ လႆႈဝႃႈ ပဵၼ်ပၢၼ် ၸဝ်ႈၾႃႉ ၸဝ်ႈၼေႃႇၶမ်း လႄႈ ၸဝ်ႈၼေႃႇသႅင် သွင်ပီႈၼွင်ႉ မႃးတႄႇဝႆႉၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ပေႃးမႃးတူၺ်းၶိုၼ်း ပိုၼ်းမိူဝ်ႈၵူႈပွၵ်ႈၼႆႉ ၸဝ်ႈၾၶဝ်ၵေႃႈ ပေႃးၽၢႆႇယုၵ်ႉယွင်ႈသႃႇသၼႃႇၼႆ တေလႆႈဝႃႈ ၶဝ်ႈၸႂ် သႂ်ႇၶေႃးသေ ႁဵတ်းသၢင်ႈတႄႉတႄႉယူႇယဝ်ႉ။ ပီၵေႃးၸႃႇ 1103 ၼၼ်ႉ ၸဝ်ႈၾႃႉၶုၼ်လူင် ဢႃႇယု 25 ပီ၊ မၼ်းၸဝ်ႈၸင်ႇ ဢွၼ်ႁူဝ် ၵူၼ်းဝၢၼ်ႈၵူၼ်းမိူင်း ၶၢႆႉမႃးတႄႇတင်ႈ ဝဵင်းမႂ်ႇ ၼႂ်းၵၢင်ၼႃး ဢၼ်မႃးပဵၼ် ဝဵင်းမိူင်းပၼ်ႇ ယၢမ်းလဵဝ်ၼႆႉယဝ်ႉ။
မႄးၵွင်းမူး ပွၵ်ႈၵမ်းၼိုင်ႈ
ပီၵေႃးၸႃႇ 1162 လိူၼ်သီႇမူၼ်း ဝၼ်းၸၼ် (28.2.1801) ၸဝ်ႈၾႃႉၶုၼ်လူင် တႄႇတင်ႈ ဝဵင်းမိူင်းပၼ်ႇ မီးမႃး 59 ပီၼၼ်ႉ မၼ်းၸဝ်ႈ ၽိတ်ႈပၢင်းသင်ႇၶႃႇၸဝ်ႈၶဝ် မႃးလူႁေႃး ၵမ်ႉမဝႃႇသေယဝ်ႉ ၶိုၼ်းဢွၼ်ႁူဝ် မႄးၵုမ်းလုမ်းလႃးၶိုၼ်း ၵွင်းမူးၼၢင်းယီႈသႅင်ၵေႃႇ ပွၵ်ႈၵမ်းၼိုင်ႈယဝ်ႉ။ ႁဵတ်းပွႆးတၢင်ႇထီး လူႇတၢၼ်းယၢတ်ႇၼမ်ႉၵႂႃႇ မိူဝ်ႈဝၼ်းလိူၼ်သီႇမူၼ်း ၼႂ်းပီ 1162 ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ပွႆးၵေႃႈ ပဵၼ်ဢၼ်ၵိၼေ်းလီတႄႉတႄႉ။
မိူဝ်ႈၸဝ်ႉၼၼ်ႉ ၵွင်းမူးၼၢင်းယီႈသႅင်ၵေႃႇၼႆႉ ဢမ်ႇသူႇယႂ်ႇ၊ ပေႃးမႃးၵုမ်းပွၵ်ႈလႂ်ၵေႃႈ ဢဝ်မၢၵ်ႇဢုတ်ႇ မႃးၵေႃႇ ႁေႃႇသႂ်ႇ ၼွၵ်ႈမၼ်းထႅင်ႈ ႁဵတ်းၼႆတိၵ်းတိၵ်းလႄႈ ၸင်ႇသူႇယႂ်ႇမႃး ပႅင်ႈၼင်ႇ ဢၼ်လႆႈႁၼ်ယူႇ ယၢမ်းလဵဝ်ၼႆႉယဝ်ႉ။ လွင်ႈဢၼ်လၢၵ်ႇလၢႆးမၼ်းတႄႉ ၼႂ်းမၼ်းမီးဝႆႉ ဢုပ်းမၢၼ်ႇဢၼ်ၼိုင်ႈ၊ ၼႂ်းဢုပ်းမၢၼ်ႇၼၼ်ႉ မီးထၢတ်ႈလီ ၸဝ်ႈရႁၢၼ်းတႃႇ မိူၼ်ၼင်ႇ သႅင်ၶၢဝ် ပဵင်းတၢၼ်ႇၶႆႇၼူၵ်ႉၶူမ်ႈသေ မၢင်ပွၵ်ႈ ၵႆႉဢွၵ်ႇၼႄငဝ်းလႅင်းယဝ်ႉ။
ၵွင်းမူးမိူဝ်ႈၵွၼ်ႇၼႆႉ ပိူၼ်ႈဢဝ် ၼမ်ႉၼင်တင်းထုၼ် လေႃးၵၼ်သေ ႁဵတ်းလိၼ်ယၢင်မၼ်းယဝ်ႉ။ ၵွပ်ႈပိူဝ်ႈၼၼ်လႄႈ မၼ်းဢမ်ႇပေႃး ၶၢမ်ႇႁိုင်။ ထိုင်မႃး ပီၵေႃးၸႃႇ 1218 ၼီႈ လိူၼ်သီႇမူၼ်း၊ ဝၼ်းၸၼ် (9.3.1857) ၸဝ်ႈၾၶုၼ်လူႇ ၸင်ႇဢွၼ်ႁူဝ် ၵူၼ်းဝၢၼ်ႈၵူၼ်းမိူင်းသေ ၶိုၼ်းဢွၼ်ၵၼ် မႄးၵုမ်းလုမ်းလႃးထႅင်ႈ ပွၵ်ႈၵမ်း 2 ယဝ်ႉသေ တၢင်ႇထီးလူႇတၢၼ်း ယၢတ်ႇၼမ်ႉၵႂႃႇယူႇ။
မႄးၵွင်းမူး ပွၵ်ႈၵမ်းသွင်
ၵွင်းမူးမိူဝ်ႈၵွၼ်ႇၼႆႉ ပိူၼ်ႈဢဝ် ၼမ်ႉၼင်တင်းထုၼ် လေႃးၵၼ်သေ ႁဵတ်းလိၼ်ယၢင်မၼ်းယဝ်ႉ။ ၵွပ်ႈပိူဝ်ႈၼၼ်လႄႈ မၼ်းဢမ်ႇပေႃး ၶၢမ်ႇႁိုင်။ ထိုင်မႃး ပီၵေႃးၸႃႇ 1218 ၼီႈ လိူၼ်သီႇမူၼ်း၊ ဝၼ်းၸၼ် (9.3.1857) ၸဝ်ႈၾၶုၼ်လူႇ ၸင်ႇဢွၼ်ႁူဝ် ၵူၼ်းဝၢၼ်ႈၵူၼ်းမိူင်းသေ ၶိုၼ်းဢွၼ်ၵၼ် မႄးၵုမ်းလုမ်းလႃးထႅင်ႈ ပွၵ်ႈၵမ်း 2 ယဝ်ႉသေ တၢင်ႇထီးလူႇတၢၼ်း ယၢတ်ႇၼမ်ႉၵႂႃႇယူႇ။ ယွၼ်ႉပိူဝ်ႈ ၶိုၼ်းမႄးႁဵတ်းၵွင်းမူး ဢူမ်ပႅတ်ႈ ၵွင်းမူးၵဝ်ႇဢွၼ်ႇၼၼ်ႉလႄႈ ဢုပ်းမၢၼ်ႇ ဢၼ်သႂ်ႇဝႆႉ ထၢတ်ႈၵႅဝ်ႈၼၼ်ႉ ဢမ်ႇလႆႈႁၼ်ယဝ်ႉ။ လွင်ႈလၢၵ်ႇလၢႆး မိူဝ်ႈႁဵတ်းၵွင်းမူးယူႇၼၼ်ႉတႄႉ ၵူၺ်းမီးၸိူဝ်းၶဝ် ၸုမ်းမေႃမိုဝ်း 7 ၵေႃႉၵူၺ်းသေတ မိူဝ်ႈၶဝ်ႁဵတ်းၵွင်းမူးၼၼ်ႉ ၸိုင်ပႄႉၸဵဝ်းယဝ်ႉၼႆလႄႈ ဢွၼ်ၵၼ်ဢၢမ်းသေ ယုမ်ႇယမ်ဝႃႈ ၽီလီၽီငၢမ်းၶဝ် မႃးၸွႆႈၼႆယူႇ။ 1325 ၼီႈ လိူၼ်သီႇမူၼ်း (26.3.1964) ၸဝ်ႈသြႃႇဢူးၼၼ်ႇတ ၵျွင်းမူၺ်ႇတေႃႇ ၸင်ႇၸႂ်ႉပိူၼ်ႈၵႂႃႇ ဢဝ်သဝ်ၵျွင်းၶမ်း ဢၼ်ယၢမ်ႈပဵၼ်ဝဵင်းၵဝ်ႇမႃးသေ မီးဝႆႉ ၼႂ်းထိူၼ်ႇပီယၢဝ်းၶၢဝ်းႁိုင်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၸင်ႇလႆႈမႃး သဝ်လူင်သီႇလႅမ်ႈသေ ဢဝ်မႃးႁဵတ်းပဵၼ် သဝ်သိမ်ႇ ဢၼ်မီးၼႂ်းဝၢင်းၵျွင်းမူၺ်ႇတေႃႇ မိူင်းပၼ်ႇ ႁိမ်းၵွင်းမူး ၼၢင်းယီႈသႅင်ၵေႃႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ 1334 ၼီႈ လိူၼ်ၸဵတ်းလွင်ႈ (13) ၶမ်ႈ ဝၼ်းသုၵ်း။ (8.6.1972) ဢိင်ႇသၼ်ႇလႄႈ ထီးၵွင်းမူး ၼၢင်းယီႈသႅင်ၵေႃႇ ပုတ်းတူၵ်းယဝ်ႉ။ ဢိင်ႇသၼ်ႇႁႅင်းတႄႉတႄႉလႄႈ ၸွမ်းသဵၼ်ႈတႃႈသၢႆတၢင်း ၼႂ်းၵၢင်ပၢင်ႇတူင်ႈၼႃး ၸိူဝ်းၼၼ်ႉၵေႃႈ လႆႈႁၼ် လိၼ်တႅၵ်ႇၶၢပ်ႇလူင်ၵႂႃႇလႄႈ သၢႆးတႂ်ႈပိုၼ်ႉလိၼ်မိူင်း ပေႃးၽုတ်းဢွၵ်ႇမႃး ၸွမ်းႁွႆးတႅၵ်ႇၶၢပ်ႇၸိူဝ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ သြႃႇတၵႃႇ မိူင်းပၼ်ႇၵေႃႈ ဢွၼ်ၵၼ် ၵဵပ်းႁွမ်တွမ်ၸုၵၼ်သေ ၶိုၼ်းၶွင်ပွင် မႄးၵုမ်းလုမ်းလႃး ၵွင်းမူး ဢၼ်ၵူၼ်ႇပင်းၵႂႃႇၼၼ်ႉယူႇ။
မႄးၵွင်းမူး ပွၵ်ႈၵမ်းသၢမ်
1336 ၼီႈ ဝၼ်းလိူၼ်သီႇမူၼ်း (16.3.1975) ၶိုၼ်းမႄး ၵုမ်းလုမ်းလႃးၶိုၼ်း ၵွင်းမူးၼၢင်းယီႈသႅင်ၵေႃႇသေ တၢင်ႇထီးလူႇတၢၼ်း ယၢတ်ႇၼမ်ႉၵႂႃႇယဝ်ႉ။ ပွၵ်ႈၼႆႉတႄႉ ၶိုၼ်းမႄးၶႂၢၵ်ႈၵွင်းမူးထႅင်ႈလႄႈ တၢင်းၵႂၢင်ႈပိုၼ်ႉၼႃႈလိၼ် မီးၵႂႃႇ 18 သွၵ်ႇ၊ တၢင်းသုင် မီးၵႂႃႇ 30 သွၵ်ႇယဝ်ႉ။
လွင်ႈလၢၵ်ႇလၢႆး ၵွင်းမူး ၼၢင်းယီႈသႅင်ၵေႃႇ
မိူဝ်ႈၵူႈပွၵ်ႈ မီးပူႇထဝ်ႈၵေႃႉၼိုင်ႈ ၸိုဝ်ႈဝႃႈ လုင်းတေႇဝ မၼ်းယူႇတမ်ႈတီႈ ပွၵ်ႉမူၺ်ႇတေႃႇသေ ပေႃးၵၢင်ၼႂ်မႃး မၼ်းၵႆႉမႃး တႆႈတဵၼ်းသေ ဝႆႈသႃယွၼ်းသူး တီႈၵွင်းမူး ၼၢင်းယီႈသႅင်ၵေႃႇယူႇ တႃႇသေႇယဝ်ႉ။ ထိုင်ၼင်ႇဝၼ်းၼိုင်ႈ ၽွင်းမိူဝ်ႈ မၼ်းတိုၵ်ႉမႃး တႆႈတဵၼ်းဝႆႈသႃ ၵွင်းမူး ၼၢင်းယီႈသႅင်ၵေႃႇယူႇၼၼ်ႉ ၸင်ႇမီး ပူႇထဝ်ႈၵေႃႉၼိုင်ႈ ၼုင်ႈၶူဝ်းၽိူၵ်ႇၶူဝ်းၶၢဝ် ပေႃးႁိူဝ်ႈသၢင်းဝၢင်း ၽုတ်းပေႃႇမႃး ၼိူဝ်ၵၢင်ႁၢဝ် ႁိမ်းမၼ်းၼၼ်ႉသေ ထၢမ်ဝႃႈ "မႂ်းၶႂ်ႈလႆႈသင်" ၼႆယဝ်ႉ။ မၼ်းၵေႃႈ သမ်ႉၵုမ်ႇဢၢမ်းသေ ၵႂင်ယူႇလႄႈ ၶႂ်ႈလႆႈဢၼ်ၼၼ်ႉ ဢၼ်ၼႆႉၼႆၵေႃႈ ဢမ်ႇပဵၼ်လၢတ်ႈဢွၵ်ႇ။ သမ်ႉလၢတ်ႈဝႃႈ "ဢမ်ႇၶႂ်ႈလႆႈသင်ၶႃႈ" ၼႆယဝ်ႉ။ သင်ၸိူဝ်ႉ မၼ်းဝႃႈ ၶႂ်ႈလႆႈဢၼ်ၼၼ်ႉ ဢၼ်ၼႆႉ သေၸိူဝ်ႉသေပိူင်ၸိုင် ႁဵတ်းႁိုဝ်ၵေႃႈ တေပဵၼ်မႃး ၸွမ်းၼင်ႇ ဢၼ်ၵၢင်ၸႂ်မၼ်းၶႂ်ႈလႆႈၼၼ်ႉယူႇယဝ်ႉ။ ၽိူဝ်ႇမၼ်း ၶိုၼ်းႁႅၼ်တူၺ်း ၽီၼၼ်ႉ လႆႈႁၼ်ၽီၼၼ်ႉ မိၼ်ၶိုၼ်ႈၵႂႃႇၼိူဝ်ၵၢင်ႁၢဝ်သေ ႁၢႆလၢႆၵႂႃႇပႅတ်ႈယဝ်ႉ။
ၸဝ်ႈတႃႇၼ တႃးၼမ်ႉယႃႈၶမ်း
ၵွင်းမူး ၼၢင်းယီႈသႅင်ၵေႃႇၼႆႉ မိူဝ်ႈၵူႈပွၵ်ႈတႄႉ ပဵၼ်ၵွင်းမူး တႃးထုၼ်ၶၢဝ်ယဝ်ႉ။
1166
1166
လိူၼ်ၸၼ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၾႅပ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မၢတ်ႉၶျ်
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢေႇပရႄႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မေႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျုၼ်ႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျူႇလၢႆႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢေႃးၵၢတ်ႉ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်သႅပ်ႇထႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢွၵ်ႇထူဝ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၼူဝ်ႇဝႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်တီႇသႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
တူင်ႁီး၊ ဝဵင်း
ဝဵင်းတူင်ႁီး (ဒုံဟီးမြို့ ; Tonghi ; ) ၼႆႉ ပဵၼ်ဝဵင်း ဢၼ်မီးၸၼ်ႉၸႄႈဝဵင်း ဝဵင်းၼိုင်ႈ ဢၼ်ၶဝ်ႈပႃးၼႂ်း ၸႄႈဝဵင်းၼၢၼ်းယုၼ်း၊ ၼႃႈလိၼ် ၼႃႇၵ ၽွင်းငမ်းႁင်းၶေႃ၊ ၸႄႈတိူင်းၸႄႈၵႅင်း၊ မိူင်းမျၢၼ်ႇမႃႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
1165
1165
လိူၼ်ၾႅပ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မၢတ်ႉၶျ်
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢေႇပရႄႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျုၼ်ႇ
(1) ဝၼ်း။
သတ်ႉၸၵ ပရိပ်ႉပႃႇၸၵ (ပရိပိူၵ်ႈ)
ၽိုၼ်ဢိင်
ၼႃႈလိၵ်ႈ ႔႘၊ ပပ်ႉ - ႁၢင်ႈပိုၼ်းပုတ်ႉထၸဝ်ႈ| တႅမ်ႈ - သြႃႇလူင်ဢူးၵူဝ်ႇဢိင်ႇၵႃႇ (ၽူႈၼႄတြႃးဝိပသ်သၼႃႇလုမ်ႈၾႃႉ)
1165
လိူၼ်ၵျူႇလၢႆႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢေႃးၵၢတ်ႉ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်သႅပ်ႇထႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢွၵ်ႇထူဝ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၼူဝ်ႇဝႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်တီႇသႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:1165
ၼမ်ႉမႆႉၶႆႉ၊ ဝၢၼ်ႈ
ဝၢၼ်ႈၼမ်ႉမႆႉၶႆႉ (, Nam Maik Hkaik, နမ့်မိုက်ခိုက်) ၼႆႉ ပဵၼ်ဝၢၼ်ႈ ဢၼ်မီးၼႂ်း ဢိူင်ႇၼႃးမွၼ်၊ ၸႄႈဝဵင်းမိူင်းပၼ်ႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈ လၢင်းၶိူဝ်း၊ မိူင်းတႆး ဢေႃႈ။
ၼွမ်းႁူဝ်ဝႆႈသႃတီႈ တိၼ်ၽြႃးပဵၼ်ၸဝ်ႈ
ၶုၼ်လူင်ပသေႇၼတီႇၵေႃးသလၼႆႉ ဢႃႇယုၵေႃးၸမ်ပႅတ်ႇသိပ်းယဝ်ႉ။ လႆႈယူႇၸမ်ႁိမ်းၽြႃးပဵၼ်ၸဝ်ႈၶၢဝ်းတၢင်းသီႇသိပ်းပီယဝ်ႉ လႆႈဝႆႈသႃထွမ်ႇငိၼ်းထမ်ႇမတေႇသၼႃႇ ၽြႃးပဵၼ်ၸဝ်ႈတႃႇသေႇယူႇ။ ၵျၢင်ႉၵမ်ၸွမ်း ထမ်ႇမတေႇသၼႃႇလႄႈ လႆႈတၢင်းသိူဝ်းသႃႇ ၼႂ်းၸူဝ်ႈပၢၼ်မၼ်းတႄႉတႄႉႉ။ လႆႈႁူပ်ႉထူပ်းယူႇၸမ်တင်းၽိၵ်ႉၶု၊ တႃႇယၵႃႇ၊ တႃႇယိၵႃႇ ဢၼ်ပဵၼ်လုၵ်ႈၼွင်ႉသႃႇဝၵ ၽြႃးပဵၼ်ၸဝ်ႈယူႇယဝ်ႉ။ ၼၢင်းယိင်းဢၼ်လႆႈၸိုဝ် သုၼ်ႇတရီႇၼႆႉ ပွႆႈပႅတ်ႈၼႃႈႁိူၼ်းမႃးသေ သမ်ႉလႆႈထုၵ်ႇတၢင်းဢဝ်တၢႆလႄႈ ၸင်ႇဢွၼ်ၵၼ်မႃးႁႃ တီႈၵျွင်း ဢၼ်ၽြႃးပဵၼ်ၸဝ်ႈယူႇသဝ်းၼၼ်ႉ။ ၵဵဝ်ႇလွင်ႈၼႆႉသေ ၽြႃးပဵၼ်ၸဝ်ႈ ဢမ်ႇတိူဝ်ႉၼိူဝ်ႉသင်။ ထႅင်ႈဝူင်ႈၼိုင်ႈ ၺွပ်းလႆႈ ၵူၼ်းဢၼ်ၶႃႈႁႅမ်သုၼ်ႇတရီႇလႄႈ ၸင်ႇမွတ်ႇလႆႈလွင်ႈၼႄးသႂ်ႇၽြႃးပဵၼ်ၸဝ်ႈလႄႈ ၽိၵ်ႉၶုသင်ႇၶႃႇၶဝ်ၸိူဝ်းၼၼ်ႉယူႇယဝ်ႉ။ ၽွင်းမိူဝ်ႈၶုၼ်လူင်ပသေႇၼတီႇၵေႃးသလလႄႈ ၵူၼ်ႈၼမ်တိုၵ်ႉၵုမ်ၵၼ် ပႃႈၼႃႈၽြႃးပဵၼ်ၸဝ်ႈၼၼ်ႉ ၸိၼ်ႇၸႃႇၼၽႅဝ်မႃးႁိၼႄး မၢပ်ႇမႂ်သႂ်ႇၵႂၢမ်းဢၼ်ဢမ်ႇၸိုဝ်ႈဢမ်ႇၸႂ်ႈတေႃႇၽြႃးပဵၼ်ၸဝ်ႈယူႇယဝ်ႉ။ ၵူၺ်းၵႃႈ မႆႉပွတ်းဢၼ်ဢဝ်ႁဵတ်းႁၢင်ႈပႃးတွင်ႉပုမ်လူင်ၼၼ်ႉ ဢဝ်မႃႇယႃႇသေ ႁဵတ်းဝႆႉၼၼ်ႉ ယၢတ်ႇတူၵ်းမႃးမႅတ်ႈလႄႈ လွင်ႈမၢပ်ႇမႂ်မၼ်းၼၢင်း ဢမ်ႇပဵၼ်ၵၢၼ်။ ပဵၼ်လွင်ႈမၢပ်ႇလႅၼ်ၵွႆးၼႆ ႁူႉၸႅင်ႈလႅင်းလီၼႃႇယဝ်ႉ။ ၶုၼ်လူင်ပသေႇၼတီႇၵေႃးသလၼႆႉ လႆႈႁူႉလႆႈႁၼ် လွင်ႈပဵၼ်ၸိူဝ်းၼႆႉသေ တၢင်းယုမ်ႇယမ်ၼိူဝ်ၽြႃးပဵၼ်ၸဝ်ႈၼၼ်ႉ ယိုင်ႈၶႅၼ်းမၼ်ႈၵိုမ်းမႃးယူႇယဝ်ႉ။ ၶေႃႈၵႂၢမ်း ဢၼ်ၶုၼ်လူင်လၢတ်ႈၼၼ်ႉၵေႃႈ ပဵၼ်မႃးလွင်ႈတၢင်းဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈသေ တိူဝ်ႉယမ်တႄႉတႄႉယဝ်ႉ။ မီးပွၵ်ႈၼိုင်ႈ ၶုၼ်လူင်ပသေႇၼတီႇၼႆႉ ၽႅဝ်မႃးမေႇထလမ်ႇပ ဢၼ်ပဵၼ်လိၼ်မိူင်းၶိူဝ်းသၵျၶဝ်၊ ယၢမ်းၼၼ်ႉ ၽြႃးပဵၼ်ၸဝ်ႈၵေႃႈ ၽႅဝ်ဝႆႉယူႇလႄႈ ၸင်ႇၵႂႃႇၸူးၽြႃးပဵၼ်ၸဝ်ႈယဝ်ႉ။ ပေႃးၽႅဝ်တီႈၵျွင်းဢၼ်ၽြႃးပဵၼ်ၸဝ်ႈ ယူႇသဝ်းၼၼ်ႉၵေႃႈ ဢဝ်မိုဝ်းမၼ်း ပွတ်ႈတိၼ်ၽြႃးပဵၼ်ၸဝ်ႈ၊ ၼူမ်တိၼ်ၽြႃးပဵၼ်ၸဝ်ႈလႄႈ ၽြႃးပဵၼ်ၸဝ်ႈၸင်ႇထၢမ်ဝႃႈ "ဢေႃး ၶုၼ်လူင်၊ ႁဵတ်းသင်လႄႈ ၸဝ်ႈၵဝ်ႇၼႆႉ ပႄႉမႃးၼွမ်းတူဝ် ၵူဝ်ယမ် ၵိူဝ်းလီပေႃးတၢၼ်ႇၼႆႉလႃႇ" ၼႆယူႇယဝ်ႉ။ ၶုၼ်လူင်ၵေႃးသလၸင်ႇတွပ်ႇဝႃႈ "ၽြႃးပဵၼ်ၸဝ်ႈတီႈၶႃႈ၊ ၶႃႈႁဝ်းႁူႉဝႃႈ ၽြႃးပဵၼ်ၸဝ်ႈႁဝ်းၼႆႉ ပဵၼ်သမ်ႇမႃႇသမ်ႇပုတ်ႉထ ဢၼ်တြႃးထမ်ႇမပေႃးၸုမ်ႇၵူႈတဵမ်ထူၼ်ႈၼၼ်ႉ လီၼႃႇၶႃႈဢေႃႈ၊ တြႃးဢၼ်ပဵၼ်ၸဝ်ႈ ႁေႃးၼၼ်ႉၵေႃႈ ၸႅင်ႈလႅင်းလီၼႃႇ၊ သင်ႇၶႃႇၸဝ်ႈ ၸိူဝ်းပဵၼ်လုၵ်ႈၼွင်ႉသႃႇဝၵၽြႃးပဵၼ်ၸဝ်ႈႁဝ်းၸိူဝ်းၼၼ်ႉၵေႃႈ ဢွၼ်ၵၼ်ပႆယၢင်ႈႁဵတ်းၸွမ်းသဵၼ်ႈတၢင်းဢၼ်ၸိုဝ်ႈၸႂ်ႈ ၼႆၶႃႈဢေႃႈ" "ၽြႃးပဵၼ်ၸဝ်ႈႁဝ်းတီႈၶႃႈ၊ ၵူၼ်းၼႂ်းလုမ်ႈၾႃႉလေႃးၵလူင်ၼႆႉ ဢၼ်ပေႃးမီးၵႂႃႇၸွတ်ႇၵူႈတီႈၼၼ်ႉ ၶဝ်ၼင်ႇၵၼ် ၵႆႉၵႆႉထဵင်ၵၼ်၊ ၵႆႉၵႆႉတိုၵ်းၵၼ်ၼႆသေတႃႉၵေႃႈ လုၵ်ႈၼွင်ႉသႃႇဝၵၽြႃးပဵၼ်ၸဝ်ႈႁဝ်း ၸိူဝ်းပဵၼ်သင်ႇၶႃႇၸဝ်ႈၶဝ်တႄႉ ဢမ်ႇထဵင်ၵၼ်၊ ဢမ်ႇတိုၵ်းၷၼ် လႆႈႁၼ်ယူႇ ၵတ်းၵတ်းယဵၼ်ယဵၼ်၊ ၽဵင်ႇၽဵင်ႇပဵင်းပဵင်းဝႆႉၶႃႈဢေႃႈ"။ "ၽြႃးပဵၼ်ၸဝ်ႈတီႈၶႃႈ၊ မိူဝ်ႈၽြႃးပဵၼ်ၸဝ်ႈႁဝ်း ႁေႃးတြႃးၸဝ်ႈၼၼ်ႉၵေႃႈ သင်ႇၶႃႇၸဝ်ႈၶဝ် ဢၢၼ်ႇႁူဝ်ႁဵင်မၼ်း ဢွၼ်ၵၼ်ဢဝ်ဢႃႇရုမ်ႇပၵ်းသႂ်ႇသေ ယူႇတဵတ်ႇတဵတ်ႇဝႆႉၶႃႈဢေႃႈ၊ သဵင်ဢႆၵွႆးၵေႃႈ သမ်ႉပေႃးဢမ်ႇငိၼ်း၊ မီးပၵ်းပိူင်သေ ၼပ်ႉယမ်ထွမ်ႇငိၼ်းဢဝ်ၼၼ်ႉ လီဢၢမ်းတႄႉတႄႉဢေႃႈ" "ၽြႃးပဵၼ်ၸဝ်ႈတီႈၶႃႈ၊ ၽြႃးပဵၼ်ၸဝ်ႈၼႆႉ လုၵ်ႉတီႈၸၢဝ်းၶိူဝ်းၶတ်ႉတိယသေမႃး၊ ၶႃႈၵေႃႈ ပဵၼ်ၸၢဝ်းၶိူဝ်းၶတ်ႉတိယၼင်ႇၵဝ်ႇၶႃႈဢေႃႈ၊ ၽြႃးပဵၼ်ၸဝ်ႈႁဝ်းယူႇတီႈတိူင်းၵေႃးသလ၊ ၶႃႈႁဝ်းၵေႃႈ ယူႇတီႈတိူင်းၵေႃးသလ၊ ၽြႃးပဵၼ်ၸဝ်ႈႁဝ်းၼႆႉ တေႃႈလဵဝ် ဢႃႇယုပေႃးမီးပႅတ်ႇသိပ်းယဝ်ႉ၊ ၶႃႈႁဝ်းၵေႃႈ မီးပႅတ်ႇသိပ်းယဝ်ႉၼင်ႇၵဝ်ႇၶႃႈဢေႃႈ။ ၵွပ်ႈလွင်ႈတၢင်းၸိူင်ႉၼၼ်သေ ၸင်ႇမႃးၼွမ်းတူဝ်ၵူဝ်ယမ်ၵိူဝ်းလီၼင်ႇၼႆၶႃႈဢေႃႈ"။ ၶုၼ်လူင်ၼႆႉ လဵပ်ႈပၼ်ႇပူႇၸေႃႇၽၢႆႇၶႂႃၽြႃးပဵၼ်ၸဝ်ႈယဝ်ႉ ၶိုၼ်းဢွၵ်ႇၵႂႃႇၶိုၼ်းယူႇယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ၼႃႈလိၵ်ႈ ႑႐႓၊ ပပ်ႉ - ႁၢင်ႈပိုၼ်းပုတ်ႉထၸဝ်ႈ| တႅမ်ႈ - သြႃႇလူင်ဢူးၵူဝ်ႇဢိင်ႇၵႃႇ (ၽူႈၼႄတြႃးဝိပသ်သၼႃႇလုမ်ႈၾႃႉ)
မႆႉၵၢင်း၊ ဝၢၼ်ႈ (ဢိူင်ႇၼႃးမွၼ်၊ မိူင်းပၼ်ႇ)
ဝၢၼ်ႈမႆႉၵၢင်း (, Maik Tan, မိုက်တန်း) ၼႆႉ ပဵၼ်ဝၢၼ်ႈ ဢၼ်မီးၼႂ်း ဢိူင်ႇၼႃးမွၼ်၊ ၸႄႈဝဵင်းမိူင်းပၼ်ႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈ လၢင်းၶိူဝ်း၊ မိူင်းတႆး ဢေႃႈ။
ရထႃးၵူင်း၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းတွင်ႇတႃႇ
ဝၢၼ်ႈရထႃးၵူင်း  (ရထားကုန်းရွာ, Yahtarkone) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇလႄးပွႆးၵူင်း၊ ၸႄႈဝဵင်းတွင်ႇတႃႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈမျိၼ်းၶျၢၼ်ႇ၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 191595 ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇလႄးပွႆးၵူင်းၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 774 ၊ ယိင်း 1040 သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 1814 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းတွင်ႇတႃႇ
မျွၵ်ႉဢူၵ်ႉၵလႃႇပ၊ ၸႄႈဝဵင်း
ၸႄႈဝဵင်းမျွၵ်ႉဢူၵ်ႉၵလႃႇပ (မြောက်ဥက္ကလာပမြို့နယ်), (North Oakkalapa Township),  ၼႆႉ ၶဝ်ႈပႃးဝႆႉတီႈၼႂ်း ၸႄႈတွၼ်ႈပွတ်းဢွၵ်ႇတႃႈၵုင်ႈ၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈၵုင်ႈ ယဝ်ႉ။
သၢႆပိုၼ်း
ၸႄႈဝဵင်းမျွၵ်ႉဢူၵ်ႉၵလႃႇပ ၼႆႉ ပဵၼ်ၸႄႈဝဵင်းဢၼ်ၼိူင်ႈ ဢၼ်ၶဝ်ႈပႃးၼႂ်း ၸႄႈဝဵင်းဢၼ်မႂ်ႇ ဢၼ်ၵေႃႇသၢင်ႈမႃး မိူဝ်ႈပီ ႑1959 ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ဢၼ်ပဵၼ် ႁူင်းယႃမျွၵ်ႉဢူၵ်ႉၵလႃႇပ ဢၼ်ပဵၼ် ႁူင်းယႃပူင်သွၼ်တႃႇ ၸၼ်ႉၸွမ်ပၢႆးမေႃယႃ (႒) တႃႈၵုင်ႈ ၼၼ်ႉ ပၼ်ၵၢၼ်ၸွႆႈသၢင်ႈၽၢႆႇပၢႆးယူႇလီ တွၼ်ႈတႃႇ ၵူၼ်းယူႇႁိမ်းႁွမ်းၼၼ်ႉယူႇယဝ်ႉ။ မိူဝ်ႈတႄႇၽွတ်ႈႁႅၼ်းမၢးၼၼ်ႉ ပွၵ်ႉ ၶဝ်ႈပႃး ႑႗ ပွၵ်ႉယဝ်ႉ။ မိူဝ်ႈပီ 1989 ၼၼ်ႉ ဢၼ်ပဵၼ်ပွၵ်ႉဝေႇပႃႇၵီႇ၊ မိူဝ်ႈပီ 1990 ၼၼ်ႉ ပွၵ်ႉမျူဝ်ႉတိတ်ႉ (ပွၵ်ႉသူၺ်ႇပွၵ်ႉၵၢၼ်ႇမျူဝ်ႉတိတ်ႉ) ၸိူဝ်းၼၼ်ႉ ၶိုၼ်းၶႂၢၵ်ႈသေ ၽွတ်ႈႁႅၼ်းမႃးလႄႈ ယၢမ်းလဵဝ်တႄႉ ၸႄႈဝဵင်းမျွၵ်ႉဢူၵ်ႉၵလႃႇပၼႆႉ မီးၵႂႃႇ ႑႙ ပွၵ်ႉယဝ်ႉ။
ဢွင်ႈတီႈလႄႈ တၢင်းၵႂၢင်ႈ
ၸႄႈဝဵင်းမျွၵ်ႉဢူၵ်ႉၵလႃႇပၼႆႉ မီးပွတ်းဢွၵ်ႇ ဝဵင်းတႃႈၵုင်ႈသေ မီးဝႆႉတီႈၼႂ်းၵႄႈ လတ်ႉတီႇတုတ်ႉႁွင်ႇ 16 တီႇၵရီႇ 116 မိတ်ႉၼိတ်ႉ လႄႈ လွင်ႇၵျီႇတုတ်ႉ 96 တီႇၵရီႇ 10 မိတ်ႉၼိတ်ႉၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ တၢင်းၵႂၢင်ႈ လုၵ်ႉတၢင်းဢွၵ်ႇတေႃႇတၢင်းတူၵ်း မီး 2.78 လၵ်းသေ ၼႃႈတၢင်းၸၢၼ်းတေႃႇတၢင်းႁွင်ႇ ယၢဝ်း 3.71 လၵ်းယဝ်ႉ။ ၽၢႆႇႁွင်ႇ ၸႄႈဝဵင်းမျွၵ်ႉဢူၵ်ႉၵလႃႇပၼႆႉ မီး ၸႄႈဝဵင်းမိင်ႇၵလႃႇတူင်ႇ လႄႈ ၸႄႈဝဵင်းလႄးၵူး၊ ၽၢႆႇဢွၵ်ႇ မီး ၸႄႈဝဵင်းတၵူင်ႇမျူဝ်ႉတိတ်ႉပွတ်းႁွင်ႇ၊ ၽၢႆႇတူၵ်းမီး ၸႄႈဝဵင်းမိင်ႇၵလႃႇတူင်ႇ လႄႈ ၸႄႈဝဵင်းမယၢၼ်းၵူင်း၊ ၽၢႆႇၸၢၼ်းမီး ၸႄႈဝဵင်းၵမႃႇယုတ်ႉ ၊ ၸႄႈဝဵင်းမယၢၼ်းၵူင်း လႄႈ ၸႄႈဝဵင်းတွင်ႇဢူၵ်ႉၵလႃႇ ၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။
ၼႃႈလိၼ်ပထဝီႇ
ၽၢင်ႁၢင်ႈၼႃႈလိၼ်ၼႆႉ ပဵၼ်ထုင်ႉၼႃႈလိၼ်ပဵင်းယဝ်ႉ။ ႁွင်ႈငမူဝ်းရဵၵ်ႉ ၼႆႉ လုၵ်ႉၽၢႆႇဢွၵ်ႇဝဵင်းသေ လႆလူင်းမႃးသေ လႆႈၶဝ်ႈၼႂ်း ၸိူဝ်းပဵၼ်ႁွင်ႈမႄႇလမု၊ ႁွင်ႈသိၼ်ႇၽူင်ႇ လႄႈ ႁွင်ႈပွၵ်ႉတလွၵ်ႉ ၸိူဝ်းၼႆႉ လႆၶဝ်ႈၼႂ်း ႁွင်ႈငမူဝ်းရဵၵ်ႉယဝ်ႉ။ ႁွင်ႈငမူဝ်းရဵၵ်ႉၼႆႉ ပဵၼ်ႁွင်ႈ ဢၼ်ၼမ်ႉမေႃယိုင်ႈမေႃလူင်းသေ တေႃႇထိုင်ယၢမ်းလဵဝ် ႁွင်ႈဢၼ်ၼႆႉ ဢမ်ႇပႆႇပဵၼ် ႁွင်ႈၵူတ်ႉ၊ မႄႈၼမ်ႉၵူတ်ႉ၊ ၼွင်၊ တႃႈသၢႆး ၸၵႂႃႇၸိူဝ်းၼႆႉ ၸႄႈဝဵင်းဢူၵ်ႉၵလႃႇပၼႆႉ မီးၾိင်ႈၾႃႉ လူမ်းမႆႈဢေႇသေ တၢင်ႉမႆႈဢၼ်သုင်သုတ်း မီး 35 တီႇၵရီႇသႄးသီးယႅတ်ႉ လႄႈ တၢင်ႉမႆႉဢၼ်တႅမ်ႇသုတ်း မီး 24 တီႇၵရီႇသႄးသီးယႅတ်ႉယဝ်ႉ။ ပေႃးဢဝ်တင်းပီဝႃႈ ၶၢဝ်းၾူၼ်မႃးၼႆႉ တေမီးမွၵ်ႈ 90 ဝၼ်းၼၼ်ႉသေ မိူဝ်ႈပီ 2016 ၼၼ်ႉ တၢင်ႉၼမ်ႉၾူၼ် လႆႈ 101 ၼိဝ်ႉယဝ်ႉ။
ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း
ၸႄႈဝဵင်းမျွၵ်ႉဢူၵ်ႉၵလႃႇပၼႆႉ မိူဝ်ႈပီ 2017 လိူၼ်မၢၶျ်ႉသဵင်ႈၼၼ်ႉ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်းၸၢႆး မီး 135,089 ၵေႃႉ လႄႈ ၵူၼ်းယိင်း မိး 148,091 ၵေႃႉသေ တင်းမူတ်း မီးၵႂႃႇ 284,095 ၵေႃႉယဝ်ႉ။ ၵမ်ႉၼမ်ႉပဵၼ်ၵူၼ်းၶိူဝ်းမၢၼ်ႊ ၸၢဝ်းပုတ်ႉထ ယဝ်ႉ။ လင်ႁိူၼ်းမီး 43,130 သေ ႁူဝ်ႁိူၼ်းမီးၵႂႃႇ 58,344 ယဝ်ႉ။
ပိူင်ၽွတ်ႈႁႅၼ်း
ပွၵ်ႉတင်းသဵင်ႈ မီး ႑႙ ပွၵ်ႉသေ ႁူင်းႁဵၼ်းၸၼ်ႉငဝ်ႈ ႓႐ ႁူင်း၊ ႁူင်းႁဵၼ်းၸၼ်ႉၵၢၼ် ႗ ႁူင်း လႄႈ ႁူင်းႁဵၼ်းၸၼ်ႉသုင် မီး ႕ ႁူင်းယဝ်ႉ။ ၸၼ်ႉၸွမ်ပၢႆးမေႃယႃ (႒) တႃႈၵုင်ႈ လႄႈ ၸၼ်ႉၸွမ်ပၢႆးယႃႈယႃ (တႃႈၵုင်ႈ) ၸိူဝ်းၼႆႉၵေႃႈ မီးဝႆႉတီႈၼႂ်း ၸႄႈဝဵင်းၼႆႉယဝ်ႉ။
ပၢႆးမၢၵ်ႈမီး
ၶူဝ်းၵုၼ်ႇသိၼ်ဢၼ်ဢွၵ်ႇပိူင်လူင်မၼ်း ဢမ်ႇမီးသင်။ တီႈၼႂ်းၸႄႈဝဵင်းၼႆႉ မီး ႁူင်းၵၢၼ်ၶွမ်ႇပၼီႇ၊ ၵၢၼ်ၸွႆႈသၢင်ႈ၊ ၵၢၼ်ၵႃႉၶၢႆလႄႈ ၽူႈႁၢပ်ႇၵၢၼ် လူင်ပွင်ၸိုင်ႈ ၸၵႂႃႇၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။ ၸႄႈဝဵင်းမျွၵ်ႉဢူၵ်ႉၵလႃႇပၼႆႉ ပဵꧣ်ၸႄႈဝဵင်း ဢၼ်သၢႆတၢင်းၵပ်းသိုပ်ႇ ၶႅမ်ႉလႅပ်ႈဝဵင်းၼိူင်ႈယဝ်ႉ။ ၸူင်ႇၵၢၼ်ပၢႆးၸၢၵ်ႈ ဢၼ်ပဵၼ် ၸူင်ႇၵၢၼ်ပၢႆးၸၢၵ်ႈမျွၵ်ႉဢူၵ်ႉၵလႃႇပ လႄႈ ၸူင်ႇၵၢၼ်ပၢႆးၸၢၵ်ႈ သူၺ်ႇပွၵ်ႉၵၢၼ်ႇ ၸိူဝ်းၼႆႉၵေႃႈ မီးဝႆႉယဝ်ႉ။ ၵၢၼ်ၸၢၵ်ႈၵၢၼ်မိုဝ်းၼႂ်းႁိူၼ်း ၼႆႉ မီးဝႆႉ 84 ဢၼ်ယဝ်ႉ။ ၵၢတ်ႇဢၼ်မီးဝႆႉတႄႉ ဢၼ်ပဵၼ် ၵၢတ်ႇ 2၊ ၵၢတ်ႇယတၼႃႇတဵင်ႇၵီႇ၊ ၵၢတ်ႇၶ၊ ၵၢတ်ႇၵ၊ ၵၢတ်ႇမေႇတႃႇဝီႇ၊ ၵၢတ်ႇၵၵျီး၊ ၵၢတ်ႇမျႃႉၼၼ်ႇတႃႇ၊ ၵၢတ်ႇဌ ၊ ၵၢတ်ႇၵျွၵ်ႉယေႇတႂိၼ်း၊ ၵၢတ်ႇသူၺ်ႇပွၵ်ႉၵၢၼ်ႇမျူဝ်ႉတိတ်ႉ လႄႈ ၵၢတ်ႇဝေႇပႃႇၵီႇ ၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။ ယေးငိုၼ်း လူင်ပွင်ၸိုင်ႈ တင်း ယ​ေးငိုၼ်းသုၼ်ႇတူဝ်း မီးဝႆႉ 10 ဢၼ်ယဝ်ႉ။ လၢၼ်ႉသတူဝ်း လႄႈ လၢၼ်ႉၶၢႆတင်းသဵင်ႈမီး 671 ဢၼ်သေ လၢၼ်ႉၼမ်ႉၼဵင်ႈၼႆႉ မီး 283 လၢၼ်ႉယဝ်ႉ။ GDP တႃႇ 2016-2017 ၼႆႉ တင်းမူတ်းမူတ်း မီး 675,312 လၢၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၵူၼ်းဢၼ်ႁဵတ်းၵၢၼ်လႆႈၼႆႉ မီး 239,642 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
1898
လိူၼ်ၸၼ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၾႅပ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မၢတ်ႉၶျ်
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢေႇပရႄႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မေႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျုၼ်ႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျူႇလၢႆႇ
(1) ဝၼ်း။
ဢေႃးၵၢတ်ႉ
(1) ဝၼ်း။
သႅပ်ႇထႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
ဢွၵ်ႇထူဝ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
ၼူဝ်ႇဝႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
တီႇသႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:1898 ပိူင်ထၢၼ်ႈ:1890 ႁူဝ်သိပ်းပီ
1163
1163
လိူၼ်ၸၼ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၾႅပ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မၢတ်ႉၶျ်
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢေႇပရႄႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မေႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျုၼ်ႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျူႇလၢႆႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢေႃးၵၢတ်ႉ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်သႅပ်ႇထႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢွၵ်ႇထူဝ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၼူဝ်ႇဝႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်တီႇသႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
1164
1164
လိူၼ်မၢတ်ႉၶျ်
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မေႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျူႇလၢႆႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢေႃးၵၢတ်ႉ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်သႅပ်ႇထႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢွၵ်ႇထူဝ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၼူဝ်ႇဝႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်တီႇသႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:1164
ဢေႇတီႇ 65
လိူၼ်ၸၼ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၾႅပ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မၢတ်ႉၶျ်
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢေႇပရႄႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မေႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျုၼ်ႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျူႇလၢႆႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢေႃးၵၢတ်ႉ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢွၵ်ႇထူဝ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၼူဝ်ႇဝႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်တီႇသႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:65
ၸဵင်ႇပၢၼ်းပိၼ်ႇ၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းဝၢၼ်းတႂိၼ်း
ဝၢၼ်ႈၸဵင်ႇပၢၼ်းပိၼ်ႇ  (စိန်ပန်းပင်ရွာ, Seinpanpin) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇသူၺ်ႇၽလႃးၵၢၼ်ႇ၊ ၸႄႈဝဵင်းဝၢၼ်းတႂိၼ်း၊ ၸႄႈတွၼ်ႈမဵၵ်ႉထီႇလႃႇ၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 194649 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇသူၺ်ႇၽလႃးၵၢၼ်ႇၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 1233 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 1419 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 2652 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ဢၢင်ႈဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းဝၢၼ်းတႂိၼ်း
ၵူၵ်ႉၵူဝ်ႇပွၵ်ႉ၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းတႃႇၸီႇ
ဝၢၼ်ႈၵူၵ်ႉၵူဝ်ႇပွၵ်ႉ  (ကုက္ကိုပေါက်ရွာ, Kokekopauk) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇဢိၼ်းဝိၼ်း၊ ၸႄႈဝဵင်းတႃႇၸီႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈမဵၵ်ႉထီႇလႃႇ၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 194344 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇဢိၼ်းဝိၼ်းၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 813 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 839 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 1652 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ဢၢင်ႈဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းတႃႇၸီႇ
ၼွၼ်းၾၼ်လူင်ႁႃႈပိူင် ပွၵ်ႈၵမ်းဢွၼ်တၢင်း
ၸူဝ်ႈပႆႇၽႅဝ်လိူၼ်ႁူၵ်းမၼ်း ဢၼ်ႁွမ်းၼၢင် ဝိသႃႇၶႃႇၼၵ်ႉၶၢတ်ႈ မိူဝ်ႈလိူၼ်မႂ်ႇ(႑႔)ၶမ်ႈၼၼ်ႉ ၼေႃႇၶမ်း်ၸဝ်ႈၼႆႉ ၵုမ်ႇၽႄႈတိူၼ်းၽႃႇဝၼႃႇတင်းၶိုၼ်းလႄႈ ၸင်ႇႁိူဝ်ႉမွႆႈဝႆႉယူႇ။ ၵွပ်ႈၼၼ်လႄႈ တႃႇလိုဝ်ႈႁိူဝ်ႉၼၼ်ႉ ၸင်ႇၼွၼ်းၼိူဝ်ပႃႈတႂ်ႈမႆႉၺွင်ႇၼၼ်ႉသေ ဢမ်ႇတၼ်းႁိုင်သင်ၼွၼ်းလပ်းၵႂႃႇ။ ၽွင်းၼွၼ်းလပ်းယူႇၼၼ်ႉ ၸင်ႇၼွၼ်းၾၼ်ႁၼ် ၾၼ်လူင်ႁႃႈပိူင် ဢၼ်ၸီႉၼႄလွင်ႈမိူဝ်းၼႃႈၸဝ်ႈၵဝ်ႇ တေပဵၼ်ထႅၼ်ႈၶိုၵ်ႉလႅမ်ႉတွၼ်းတၢင်ႇၼၼ်ႉယူႇယဝ်ႉ။
ၼွၼ်းၾၼ်ၵမ်းဢွၼ်တၢင်း
တူဝ်ၶၼ်ႇထႃႇသိတ်ႉထတ်ႉထၵေႃးတမ ဢၼ်ၼွၼ်းယူႇၼိူဝ်ၼင်လိၼ်မိူင်းၼၼ်ႉ ယႂ်ႇၵႂၢင်ႈၵႂႃႇသေ ႁူမ်ႇငမ်းပႃးမိူင်းၼီႇပေႃးလ်လႄႈ မိူင်းဢိၼ်းတီးယႃးၵႂႃႇပႅတ်ႈ။ ဢဝ်ၸၵ်းလွႆႁိမဝၼ်ႇတႃႇ ၼႃႈတၢင်းႁွင်ႇၼၼ်ႉ ႁဵတ်းပဵၼ်မွၼ်ႁူဝ်သေ ၶႅၼ်မိုဝ်းၽၢႆႇသၢႆႉလႄႈ ၽၢႆႇၶႂႃၵႂႃႈ ၽႅဝ်ထိုင်ၽင်ႇပၢင်ႇလၢႆႈပင်းၵလႃးယဝ်ႉ၊ ႁွၼ်ၼမ်ႉပၢင်ႇလၢႆႇ ၸင်ႇပေႃးမႃးၽၢင်ႇၽၢပ်ႈသႂ်ႇမိုဝ်းၸဝ်ႈ။ တိၼ်သွင်ၶွၼ်ၵေႃႈ ၽႅဝ်ထိုင်ၼမ်ႉသမ်ႇမုတ်ႉတရႃႇဢိၼ်းတီးယႃးသေ ႁွၼ်ၼမ်ႉပၢင်ႇလၢႆပေႃးလႄႇမႃး ၽၢင်ႇၽၢပ်ႈၺႃးတိၼ်ၸဝ်ႈ တင်းသွၼ်ၶွၼ်ယူႇယဝ်ႉ။ ၼွၼ်းၾၼ်ဢၼ်ၼႆႉ ၸီႉၼႄပၼ်ၶွပ်ႇၼမ်ႉလႅၼ်လိၼ်မိူင်းဢိၼ်းတီးယႃးလႄႈ မိူင်းၼီႇပေႃးလ် ဢၼ်ဢမ်ႇၼႄဝႆႉမႃးသေပွၵ်ႈ ၸဵမ်မိူဝ်ႈဢွၼ်တၢင်းသေ ၸီႉၼႄဝႃႈ ၼႃႈလိၼ်တင်းသဵင်ႈ ဢၼ်ပဵၼ်ၸမ်ႇပူႇတီႇပႃႇ ဢၼ်ၶဝ်ႈပႃးမိူင်းဢိၼ်းယႃး၊ ပႃႇၵိတ်ႉသတၢၼ်ႇ၊ ပင်းၵလႃးတဵတ်ႉသျ်လႄႈ မိူင်းၼီႇပေႃးလ် ပၢၼ်းယၢမ်းလဵဝ်ၸိူဝ်းၼႆႉ တေသူင်ႁပ်ႉဢဝ် တြႃးၽြႃးပဵၼ်ၸဝ်ႈ ၼႆယူႇယဝ်ႉ။ ပဵၼ်ၼိမိတ်ႈလူင် ဢၼ်ပွင်ႇဝႃႈ - တေႇသၼႃႇၸဝ်ႈၼႆႉ တေပူၼ်ႉသေ သၼ်လွႆႁိမဝၼ်ႇတႃႇယဝ်ႉ တေၽႅဝ်မိူဝ်းၼႃႈတၢင်းႁွင်ႇၶဝ်ၸိူဝ်းၼၼ်ႉၼႆလႄႈသင်၊ တေပူၼ်ႉၼမ်ႉပၢင်ႇလၢႆႇ၊ တေၽႅဝ်ပႃးမိူင်းတႃႈတၢင်းၸၢၼ်း ၸိူဝ်းၼၼ်ႉၼႆလႄႈသင်၊ တေၽႅဝ်ၸွတ်ႇၽႄႈလၢမ်းထိုင် ၵူၼ်းတင်းသဵင်ႈၵႂႃႇ - ၼႆယူႇယဝ်ႉ။ ၸိုဝ်ႈသဵင်ၸိၵ်းလွႆဢေႇဝရႅတ်ႉ ဢၼ်သုင်သုတ်း သၼ်လွႆႁိမဝၼ်ႇတႃႇ မိူင်းၼီႇပေႃးလ်ၼႆႉ ပဵၼ် မႃႇထႃႇၵုမ်ႇဝရ ၼႆယူႇယဝ်ႉ။ ပွင်ႇဝႃႈ တီႈၼေႃႇၶမ်းၸဝ်ႈသိတ်ႉထတ်ႉထမွၼ်ႁူဝ် - ၼႆယူႇယဝ်ႉ။
ၼွၼ်းၾၼ်းထီႉသွင်တေႃႇႁႃႈ
ၼွၼ်းၾၼ်ထီႉသွင်
တူၼ်ႈမႆႉဢွၼ်ဢွၵ်ႇမႃးတီႈသၢႆလီၸဝ်ႈၼၼ်ႉ သုင်ၶိုၼ်ႈသုင်ၶိုၼ်ႈသေ ၽႅဝ်ၵႂႃႇၼိူဝ်ၵၢင်ႁၢဝ်ယဝ်ႉ။ ၼွၼ်းၾၼ်ဢၼ်ၼႆႉ ပဵၼ်ၾၢင်ႁၢင်ႈ လွင်ႈတြႃးမၢၼ်ႇမႅၼ်ႈမိူဝ်းၼႃႈ ဢၼ်တေမႃးၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ သိတ်ႉထတ်ႉထၼႆႉ ၶၢဝ်းယၢမ်းမိူဝ်းၼႃႈၼၼ်ႉ တေပဵၼ်သြႃႇၵူၼ်းၼိူဝ်ၼင်လိၼ်ၵွႆးဢမ်ႇၵႃး တေပဵၼ်ပႃးသြႃႇၽီသၢင်ၶဝ်ၼႆယဝ်ႉ။ တေႁဵတ်းပၼ်ၽွၼ်းလီၶဝ်ၼႆယဝ်ႉ။ တေပဵၼ် "သတ်တႃၻေဝမၼုသ်သၼံ" ယဝ်ႉ။ တေႁဵတ်းသၢင်ႈပၼ်ၽွၼ်းလီ သတ်းတဝႃႇတင်းလၢႆးယူႇယဝ်ႉ။
ၼွၼ်းၾၼ်ထီႉသၢမ်
ၵူၼ်းၸိူဝ်းဢၼ်ႁူဝ်လမ်သေ ၼုင်ႈတင်းၶူဝ်းၽိူၵ်ႇၶူဝ်းၶၢဝ်ယဝ်ႉ မီးၼမ်ၼႃႇ လၢႆဢသင်ႇၶေႇၸိူဝ်းၼၼ်ႉ ဢွၼ်ၵၼ်မႃးဝႆႈသႃၵိူဝ်းယမ်ၸဝ်ႈၵဝ်ႇဝႆႉ။ ၼွၼ်းၾၼ်ဢၼ်ၼႆႉၵေႃႈ ၵူၼ်းၸိူဝ်းပွတ်းႁူဝ်ၶၢဝ်လမ်သေ ၼုင်ႈၶူဝ်းၽိူၵ်ႇၶူဝ်းၶၢဝ် ဢၼ်မီးၼမ်ၼႃႇ လၢႆဢသင်ႇၶေႇၼၼ်ႉ တေမႃးသေႃႉႁူမ်ႈၸဝ်ႈၼႆယူႇယဝ်ႉ။ ၵူၼ်းလမ် ၸိူဝ်းပၼ်ႇဝိုၼ်းယူႇၼႂ်းတၢင်းႁၼ်ထိုင် ယုမ်ႇလိပ်းယုမ်ႇတၢႆ ၸိူဝ်းလႆႈၶၢမ်ႇမတ်ႉၶင် လွင်ႈယုမ်ႇယမ်လၢႆပိူင် ဢၼ်ၼမ်ၼႃႇ မီးလၢႆဢသင်ႇၶေႇၸိူဝ်းၼၼ်ႉ တႃႇတေလႆႈတြႃးဢၼ်တႄႉ ဢၼ်ၸိုဝ်ႈၸႂ်ႈ ဢၼ်သႅၼ်ႈသႂ် ဢွၼ်ၵၼ်ၸူမ်းသိူဝ်း ပဵၼ်ပီႇတိသေႃးမၼသ်ႉယဝ်ႉ တေပဵၼ်လုၵ်ႈၼွင်ႉသႃႇဝၵသေ တေလႆႈၸၢမ်ႇပူၺ်ႈၽွၼ်းလီၼမ်လၢႆ ၼႆယူႇယဝ်ႉ။
ၼွၼ်းၾၼ်ထီႉသီႇ
ၼူၵ်ႉၸိူဝ်းမီးသီႇသွမ်ႇ၊ သီလိူင်၊ သီလႅင်၊ သီမူၼ်ႇ ၸိူဝ်းၼၼ်ႉ လုၵ်ႉတၢင်းသီႇၼႃႈမိူင်းသေ ပေႃးၽႅဝ်မႃးၵႄႈဝၢင်ႈဢူၵ်းၼေႃႇၶမ်းၸဝ်ႈၵေႃႈ ပဵၼ်ၼူၵ်ႉသီၶၢဝ်ၵႂႃႇသဵင်ႈသဵင်ႈယဝ်ႉ။ ၼွၼ်းၾၼ်ဢၼ်ၼႆႉၵေႃႈ ၸီႉၼႄပႃႈၼႃႈဝႃႈ ၵူၼ်းၸိူဝ်းပဵၼ် ပရမ်ႇမၼ၊ ၶတ်ႉတိယ၊ ဝိသ်သ၊ သုတ်ႉတ သီႇမဵဝ်းၸိူဝ်းၼၼ်ႉ တေမႃးတမ်ႈတီႈၸဝ်ႈသေ ႁဵၻ်းရႁၢၼ်းယဝ်ႉ တေပဵၼ်ရႁၢၼ်းတႃႇၵႂႃႇ၊ တေလႆႈၽဝ ဢၼ်ဢွၵ်ႇမူၼ်ႉပူၼ်ႉလွတ်ႈၼႆယူႇယဝ်ႉ။ ၵူၼ်းၼမ် ၸိူဝ်းပဵၼ်လၢႆၸၢဝ်းၶိူဝ်းၼၼ်ႉ တေပဵၼ်မႃးလုၵ်ႈၼွင်ႉၸဝ်ႈသေ တေဢွၵ်ႇမူၼ်ႉပူၼ်ႉလွင်ႈၶွတ်ႇမတ်ႉ ၸၢတ်ႈသုင်ၸၢတ်ႈတႅမ်ႇယဝ်ႉ တေပဵၼ်မႃး ၸဝ်ႈတြႃး ထမ်ႇမိၵယူႇယဝ်ႉ။ တေဢမ်ႇဝႆႉၼမ်ႉၼၵ်းၸၢၵ်ႈၸၢဝ်းသေ တေဢွၼ်ၵၼ် ဝႆႉၼမ်ႉၼၵ်းၼိူဝ်ၾိင်ႈယၢမ်ႈသိၵ်ႉၶႃႇယူႇယဝ်ႉ။
ၼွၼ်းၾၼ်ထီႉႁႃႈ
ၼေႃႇၶမ်းၸဝ်ႈၼႆႉ ပႆၽၢႆႈၼိူဝ်ၼင်လိၼ် ဢၼ်ၼုၵ်းဢိူၵ်ႇၽၢႆႈလူင်ၽၢႆႈၼွႆႉ ယူႇၼၼ်သေတႃႉၵေႃႈ ဢမ်ႇၼုၵ်းဢိူၵ်ႇၺႃးတင်းဝူၺ်ႇႁင်ႈဢီႈသင် ၼႆယဝ်ႉ။ ၼွၼ်းၾၼ်ဢၼ်ၼႆႉၵေႃႈ ၸီႉၼႄဝႃႈ ယူႇၼႂ်းၵမ်ႇၽႃႇလေႃးၵလူင် ဢၼ်ၵိလေႇသႃႇတဵမ်ဝႆႉယူႇသေတႃႉၵေႃႈ လွင်ႈဝူၺ်ႇႁင်ႈဢီႈသင်ၵေႃႈ ဢမ်ႇမႃးၼုၵ်းဢိူၵ်ႇတိူဝ်ႉၺႃး ၸဝ်ႈၵဝ်ႇသင် ၼႆယဝ်ႉ။ ၼႂ်းၵမ်ႇၽႃႇလေႃးၵလူင်ၼႆႉ လွင်ႈဝူၺ်ႈင်ႈ သမ်ႉပေႃးတဵမ်လူင်ဝႆႉယူႇယဝ်ႉ။ ၵူၺ်းၵႃႈ ၽြႃးပဵၼ်ၸဝ်ႈတႄႉ ဢမ်ႇႁႂ်ႈလွင်ႈႁူၺ်ႇႁင်ႈ ၼုၵ်းဢိူၵ်ႇၸဝ်ႈၵဝ်ႇသေ တေယူႇၵႂႃႇၶႅပ်ႉလႅပ်ႈသႅၼ်ႈသႂ်ႇ ၼႆယူႇယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ၼႃႈလိၵ်ႈ ႒႕၊ ပပ်ႉ - ႁၢင်ႈပိုၼ်းပုတ်ႉထၸဝ်ႈ| တႅမ်ႈ - သြႃႇလူင်ဢူးၵူဝ်ႇဢိင်ႇၵႃႇ (ၽူႈၼႄတြႃးဝိပသ်သၼႃႇလုမ်ႈၾႃႉ)
ဢၢႆႇမႃႉၻွင်ႉ၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းတွင်ႇတႃႇ
ဝၢၼ်ႈဢၢႆႇမႃႉၻွင်ႉ  (အိုင်မဒေါင့်ရွာ, Aingmadaunt) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇလႄးပွႆးၵူင်း၊ ၸႄႈဝဵင်းတွင်ႇတႃႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈမျိၼ်းၶျၢၼ်ႇ၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 191593 ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇလႄးပွႆးၵူင်းၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 774 ၊ ယိင်း 1040 သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 1814 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းတွင်ႇတႃႇ
မိူင်းၾီလိပ်ႈပိၼ်း
ၽိုၼ်ဢိင်
ၾီႇလိပ်ႈပိၼ်း
ပၢႆးလုၵ်ႉၽိုၼ်ႉ
ဝၼ်းလုၵ်ႉၽိုၼ်ႉ လိူၼ်မေႊ 21 ဝၼ်း လုၵ်ႉတီႈပၢင်လူင်မႃး
ဝၼ်းလုၵ်ႉၽိုၼ်ႉ လိူၼ်မေႊ 21 ဝၼ်းၼႆႉ မၼ်းလုၵ်ႉတီႈ ပၢင်လူင်မႃး။ ၼႂ်းၶေႃႈၵိၼ်ၵႅၼ်ႇပၢင်လူင်ၼႆႉ တႆး လႆႈယွၼ်းသုၼ်ႇလႆႈၽွင်းငမ်းတူဝ်ၵဝ်ႇ တဵမ်ထူၼ်ႈ။ ပေႃးဝႃႈသုၼ်ႇလႆႈၽွင်းငမ်းတူဝ်ၵဝ်ႇ တဵမ်ထူၼ်ႈၼႆ မၢၼ်ႈဢမ်ႇႁဵတ်းပၼ်လႆႈ၊ ပေႃးမၢၼ်ႈဢမ်ႇႁဵတ်းပၼ် လႆႈၵေႃႈ တႆးတိုၼ်းယွၼ်းဝႃႈ ၶႂ်ႈၽၢတ်ႇဢွၵ်ႇ မိူဝ်ႈလႂ်ၵေႃႈ ႁႂ်ႈၽၢတ်ႇဢွၵ်ႇလႆႈ။
Monument PL 001 လၵ်းသဝ်ႁိၼ် တီႈဝဵင်းပၢင်လူင် ၸိုင်ႈတႆးပွတ်းၸၢၼ်း
ပေႃးတႆးယွၼ်းဝႆႉၸိူင်ႉၼၼ်ၵေႃႈ သုၼ်ႇလႆႈၽွင်းငမ်းတူဝ်ၵဝ်ႇၼႆႉ တၢင်းမၢၼ်ႈၶဝ်ၵေႃႈလႆႈပၼ်ၵႂၢမ်း မၼ်ႈၵႅၼ်ႇဝႆႉ ၼႂ်းလိၵ်ႈႁူမ်ႈမၢႆပၢင်လူင်၊ ၵူၺ်းၵႃႈ ပိူဝ်ႈတႃႇၽၢတ်ႇဢွၵ်ႇသမ်ႉ မႃးသႂ်ႇဝႆႉၼႂ်းပိူင်ငဝ်ႈပိုင်းမိူင်း 1947 ၼႂ်းတွၼ်ႈ 201 ၊ မိူင်းတႆးလႄႈမိူင်းယၢင်းလႅင်ၼႆႉ ႁူမ်ႈႁွမ်းၵၼ်တဵမ် 10 ပီယဝ်ႉၵေႃႈ ၽၢတ်ႇဢွၵ်ႇလႆႈ- ဝႃႈဝႆႉၼင်ႇၼႆ။ ႁဵတ်းၼၼ်သေ ထိုင်မႃးပီ 1948 မိူင်းမၢၼ်ႈလႆႈၵွၼ်းၶေႃမႃး။ ပေႃးလႆႈၵွၼ်းၶေႃယဝ်ႉၵေႃႈ ၾၢႆႇတပ်ႉသိုၵ်းမၢၼ်ႈ ႁႃၵူႈလၢႆးလၢႆးသေ ၶဝ်ႈၼႂ်းမိူင်းတႆး၊ ပိူဝ်ႈတႃႇႁုပ်ႈယိုတ်းဢဝ်မိူင်းတႆး။
မိူဝ်ႈဢွၼ်တၢင်း ဢၼ်မၢၼ်ႈၶဝ်ၶဝ်ႈမႃးမိူင်းတႆးၼႆႉ ယွၼ်ႉပိူဝ်ႈယၢင်းလုၵ်ႉၽိုၼ်ႉသေ ၶဝ်ႈမႃး၊ တပ်ႉမၢၼ်ႈၵေႃႈမႃးၸွမ်းယၢင်းသေပၵ်းယူႇဝႆႉ၊ ဢမ်ႇပေႃးၼမ်။ ဝၢႆးၼႆႉမႃး ယၢင်းထွႆဢွၵ်ႇမိူင်းတႆးၵႂႃႇၵေႃႈ တပ်ႉမၢၼ်ႈၵေႃႈၵိုတ်းဝႆႉၽွင်ႈ။ ၵူၺ်းၵႃႈ ၽိူဝ်ႇထိုင်ပီ 1950 ၶႄႇၽိူၵ်ႇ ၵၢၼ်ႉသိုၵ်းတီႈမိူင်းၶႄႇသေ ပၢႆႈၶဝ်ႈမႃးမိူင်းတႆး၊ ပေႃးၶဝ်ႈမႃးယဝ်ႉ ၶႄႇၽိူၵ်ႇသမ်ႉမႃးၵဵပ်းသိုၵ်း၊ မႃးတင်ႈတပ်ႉ ပိူဝ်ႈတႃႇၶဵင်ႇၶိုၼ်းၶႄႇလႅင်။ မၢၼ်ႈၸင်ႇႁႃတိုဝ်ႉတၢင်း ဢိင်ဢၢင်ႈဝႃႈ ပိူဝ်ႈတႃႇတေၵႅတ်ႇၶႄႁႄႉၵင်ႈၸိုင်ႈမိူင်းႁူမ်ႈတုမ်ႁဝ်း၊ ယႃႇႁႂ်ႈတူၵ်းၼႂ်းမိုဝ်းၶႄႇၽိူၵ်ႇၼႆသေ ၶိုၼ်ႈမႃးမိူင်းတႆး။ ပေႃးမႃးယဝ်ႉၵေႃႈ တပ်ႉသိုၵ်းမၢၼ်ႈတိုၼ်း ဢမ်ႇထွၼ်ပွၵ်ႈမိူဝ်းယဝ်ႉ၊ ပေႃးၶဝ်ဢမ်ႇထွၼ်ၵေႃႈ ၶဝ်ၵုမ်းၵမ်ဝႆႉၵၢၼ်ဢုပ်ႇပိူင်ႇၽွင်းငမ်း။
ပေႃးၵုမ်းၵမ်ဝႆႉၵၢၼ်ဢုပ်ႇပိူင်ႇၽွင်းငမ်းၵေႃႈ ပေႉၵိၼ်ၵူၼ်းမိူင်း။ ဢၼ်တပ်ႉသိုၵ်းမၢၼ်ႈပေႉၵိၼ်ၵူၼ်းမိူင်းၼႆႉ ဢမ်ႇၸႂ်ႈပၢၼ်ၼႆႉၵူၺ်း၊ တိုၼ်းတႄႇမႃးၸဵမ်ပၢၼ်မိူဝ်ႈၼၼ်ႉ။ ပၢၼ်မိူဝ်ႈၼၼ်ႉ တၢင်းႁုၵ်းႁၢႆႉသိုၵ်းမၢၼ်ႈၼႆႉ ၵၼ်ႉၸၼ်ၶႃႈတၢႆၼၢႆးၶၢဝ် ၵေႃႈမီး။ ပိူၼ်ႈပေႃးတႅမ်ႈဝႆႉၼႂ်းၽိုၼ်လိၵ်ႈလၢႆးဝႃႈ ၵျပၼ်ႊႁၢႆႉၼႃႇ၊ ၵျပၼ်ႊႁၢႆႉၼႃႇ ယင်းပႆႇပဵင်းၶီႈတိၼ်သိုၵ်းမၢၼ်ႈလူးၵွၼ်ႇ။
ယွၼ်ႉပိူဝ်ႈၼၼ် ၽွင်းၼၼ်ႉ တႆးတင်းၼမ်ၵေႃႈဝႃႈ ႁဝ်းႁူမ်ႈႁွမ်းၵၼ်တဵမ် 10 ယဝ်ႉ၊ ထုၵ်ႇလႆႈ (လူဝ်ႇ) ၽၢတ်ႇဢွၵ်ႇယဝ်ႉယူဝ်ႉ.. ၼႆသေဢွၼ်ၵၼ်ႁဵတ်းပၢင်ၵုမ်။ ၽွင်းၼၼ်ႉ တႆးၵေႃႈမီး 2 ၾၢႆႇ၊ ၵမ်ႈၽွင်ႈဝႃႈလူဝ်ႇလႆႈၽၢတ်ႇဢွၵ်ႇ၊ ၵမ်ႈၽွင်ႈၵေႃႈဝႃႈ ႁဝ်းဢမ်ႇလူဝ်ႇၽၢတ်ႇဢွၵ်ႇ၊ ႁဝ်းလူဝ်ႇလႆႈၶိုၼ်း မူၼ်ႉမႄး ပိူင်ငဝ်ႈပိုင်းမိူင်း 1947 ဢိူဝ်ႈ။ ၵမ်ႈၽွင်ႈၵေႃႈဝႃႈ ၵႂႃႇမူၼ်ႉမႄးၵေႃႈၸၢင်ႈပွင်ႇသင်၊ သုတ်းတီႈသိုၵ်းမၢၼ်ႈၶဝ် ပေႃးမႃးမီးယူႇၼႂ်းႁဝ်းယဝ်ႉလူး၊ ၵွပ်ႈပိူဝ်ႈတႅမ်ႈဝႆႉၼႂ်းလိၵ်ႈလႄႈ ၶဝ်တေထွၼ်ၶိုၼ်း မိူဝ်းမိူင်းၶဝ်ၼၼ်ႉ ၶဝ်တိုၼ်းဢမ်ႇမိူဝ်း- ဝႃႈၼႆၵၼ်။
မၼ်းပွင်ႇဝႃႈ- ပေႃးတႆးသူဢၢၼ်းၽၢတ်ႇဢွၵ်ႇၼႆ မၢၼ်ႈႁဝ်းတိုၼ်းတိုၵ်းမင်ယဝ်ႉ၊ မၼ်းမိူၼ်ၵၼ်တင်း ပိုၼ်ၽၢဝ်ႇသိုၵ်းတေႃႇတႆးၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ပေႃးဝႃႈၸိူင်ႉၼၼ် တႆးတင်းၼမ် ဢမ်ႇၶႂ်ႈယွမ်းယဝ်ႉသေ ၸင်ႇပၼ်ဢဵၼ်ပၼ်ႁႅင်း ၸိူဝ်းဢၼ်ၶႂ်ႈလုၵ်ႉၽိုၼ်ႉ တႄႇလုၵ်ႉၽိုၼ်ႉမႃး မိူဝ်ႈလိူၼ်မေႊ 21 ပီ 1958 ။
မိူဝ်ႈပီၼၼ်ႉ ႁူမ်ႈၵၼ်တင်းမၢၼ်ႈၵေႃႈ လႆႈ 10 ပီယဝ်ႉ၊ ၵူၺ်းၵႃႈ ပိူဝ်ႈတႃႇၽၢတ်ႇဢွၵ်ႇၼႆႉ တိုၼ်းဝႃႈဢမ်ႇဢုပ်ႇလႆႈ၊ ဢုပ်ႇၼႂ်းသၽႃးၵေႃႈဢမ်ႇလႆႈ ၵွပ်ႈဝႃႈတပ်ႉမၢၼ်ႈပႂ်ႉဝႆႉယူႇ။ ၾၢႆႇၼိုင်ႈ ၵူၼ်းမိူင်းတႆးၵေႃႈ ထုၵ်ႇၶီႇၼဵၵ်းတဵၵ်းတဵင်၊ ထုၵ်ႇၵၼ်ႉၸၼ်၊ ထုၵ်ႇၽဝ်ၸိူဝ်းၼႆႉ။ ပေႃးငဝ်းလၢႆးပဵၼ်ယူႇ ၸိူင်ႉၼၼ်ၵေႃ ၵူၼ်းၸၢဝ်းၶိူဝ်းတႆးၼိူဝ် ၸိုဝ်ႈသေႃးၼၼ်ႇတ ၸင်ႇဢွၼ်ႁူဝ်သေ မႃးတီႈမိူင်းၵျွတ်ႈ၊ ၼႂ်းၸႄႈဝဵင်းမိူင်းတူၼ်သေ ၵိၼ်သၸ်ႉၸႃႇတီႈ ၼမ်ႉၵျွတ်ႈ ၵူၼ်း 31 ၵေႃႉ၊ တႅပ်းတတ်းဝႃႈတေဢဝ်ၶိုၼ်းမိူင်း ၵႃႈဢမ်ႇလႆႈဢမ်ႇၸူး။
Sao noi SYT
ၸိုဝ်ႈသေႃးၼၼ်ႇတၼႆႉ ဝၢႆးၼႆႉမႃးႁွင်ႉၽိတ်းပိူင်ႈသေ ပဵၼ်မႃးၸေႃးယၼ်ႇတ။ မိူဝ်ႈၼၼ်ႉ ၸဝ်ႈၾႃႉလူင် ၸဝ်ႈၸၢႆးလူင် တီႈၵဵင်းတုင် သမ်ႉပၼ်ဢၼုၺၢတ်ႈ ႁႂ်ႈမၼ်းၸႂ်ႉၸိုဝ်ႈၼွင်ႉၸၢႆးမၼ်း၊ ၵွပ်ႈၼၼ် ၸင်ႇပဵၼ်မႃးၸဝ်ႈၸၢႆးၼွႆႉ။ လုၵ်ႉတီႈၸဝ်ႈၸၢႆးၼွႆႉသေ ၸိုဝ်ႈပွတ်းမၼ်းပဵၼ်မႃး ၸဝ်ႈၼွႆႉ။ ၸဝ်ႈၼွႆႉၵေႃႈ ဢွၼ်ႁူဝ်သေႁဵတ်းသၢင်ႈမႃး။ ပေႃးႁဵတ်းသၢင်ႈမႃးယဝ်ႉ ၵူႈမူႇၵူႈၸုမ်း ၸင်ႇၶဝ်ႈမႃး၊ ဢမ်ႇဝႃႈၸုမ်းၵဵင်းတုင် ၸုမ်းပွတ်းႁွင်ႇ ၵူႈတီႈတီႈၵေႃႈၶဝ်ႈမႃး။
ၵူၺ်းၵႃႈ တႆးၼႆႉ ပေႃးဝႃႈမႃးယူႇႁူမ်ႈၵၼ်ယဝ်ႉ ပေႃးဢမ်ႇမီးပၵ်းပိူင်၊ ပေႃးဢမ်ႇမီးၽူႈဢွၼ်ႁူဝ် ဢၼ်ၵႅၼ်ႇၶႅင်တႄႉၵေႃႈ ဢမ်ႇႁိုင်ဢမ်ႇၼၢၼ်း မၼ်းၵေႃႈၸၢင်ႈတႅၵ်ႇၵၼ်။ ၵွပ်ႈၼၼ် ၸဝ်ႈၼွႆႉၼႆႉ မိူဝ်ႈမူႇၸုမ်းတိုၵ်ႉလဵၵ်ႉၼၼ်ႉ မၼ်းၸဝ်ႈၵေႃႈတိုၵ်ႉယိပ်းလႆႈယူႇ၊ ဝၢႆးမႃး ၽိူဝ်ႇမူႇၸုမ်းယႂ်ႇမႃးယဝ်ႉ မၼ်းၸဝ်ႈဢမ်ႇယိပ်းလႆႈယဝ်ႉ၊ မူႇၸုမ်းၵေႃႈတႅၵ်ႇပဵၼ်လၢႆမူႇလၢႆၸုမ်း တႄႇဢဝ်မိူဝ်ႈၼၼ်ႉမႃး။
ၵွပ်ႈပိူဝ်ႈၸိူင်ႉၼၼ် မိူဝ်ႈလဵဝ်ၼႆႉၵေႃႈ ဢဵၼ်းဢၢၼ်းလူင်ႁဝ်းၼႆႉ မၼ်းပဵၼ် တႃႇတေတိုၵ်းဢဝ်သုၼ်ႇလႆႈႁဝ်း။ တႃႇတိုၵ်းဢဝ်သုၼ်ႇလႆႈႁဝ်းၼႆႉ ႁဝ်းထုၵ်ႇလႆႈႁူမ်ႈၵၼ်ဢိူဝ်ႈၼႆ လၢႆမူႇလၢႆၸုမ်းၵေႃႈ တိုၵ်ႉၶတ်းၸႂ်ယူႇ။ ၶတ်းၸႂ်ႁဵတ်းလွင်ႈၽွမ်ႉႁူမ်ႈၼႆႉ ဢမ်ႇၸႂ်ႈပၵ်းတႃတူၺ်းတီႈတပ်ႉသိုၵ်းၵူၺ်း၊ တပ်ႉသိုၵ်းၽွမ်ႉႁူမ်ႈၵၼ်ယဝ်ႉ ၾၢႆႇၵၢၼ်မိူင်းသမ်ႉဢမ်ႇၽွမ်ႉႁူမ်ႈၵၼ်။ ၼွၵ်ႈသေၼၼ်ႉ ၾၢႆႇပၢႆးပၺ်ၺႃ၊ ၾၢႆႇပၢႆးသႃသၼႃ၊ ၾၢႆႇပၢႆးၾိင်ႈငႄႈႁိတ်ႈထုင်း၊ ၾၢႆႇလိၵ်ႈလၢႆး၊ ၵူၼ်းလူင်တင်းၵူၼ်းဢွၼ်ႇ၊ ၵူၼ်းၵႄႇတင်းၵူၼ်းၼုမ်ႇ ၸိူဝ်းၼႆႉၵေႃႈ ထုၵ်ႇလႆႈၽွမ်ႉႁူမ်ႈၵူႈၾၢႆႇၾၢႆႇ၊ ၵွပ်ႈဝႃႈ ၼင်ႇႁိုဝ်ပေႃးတေၽွမ်ႉႁူမ်ႈၵူႈၾၢႆႇၼႆႉ မၼ်းပဵၼ်ၵၢၼ်ႁဝ်းႁႃးတင်းသဵင်ႈ။
Noom suek harn ၼုမ်ႇသိုၵ်းႁၢၼ် ပၢၼ်ၸဝ်ႈၼွႆႉဢွၼ်ႁူဝ်
ၵွပ်ႈၼၼ် ဝၼ်းလုၵ်ႉၽိုၼ်ႉ လိူၼ်မေႊ 21 ပီၼႆႉ ႁႂ်ႈၵူၼ်းမိူင်းႁဝ်းၵူႈၾၢႆႇၾၢႆႇၽွမ်ႉႁူမ်ႈၵၼ်သေ ႁႂ်ႈတႅပ်းတတ်းလႆႈၵၢင်ၸႂ်ႁဝ်းတင်းသဵင်ႈ။ ပေႃးဢုပ်ႇၵၢၼ်မိူင်းၵၼ်တင်းမၢၼ်ႈမႃးၼႆႉ ဢၼ်ႁဝ်းၶႂ်ႈလႆႈတင်းသဵင်ႈၼႆႉ ပဵၼ်ဢၼ်ၼႆႉယဝ်ႉၼႆ ႁႂ်ႈပေႃးတုၵ်းယွၼ်းလႆႈ။
ၼင်ႇႁိုဝ်ပေႃးပဵၼ်မႃးၸိူင်ႉၼၼ်ၼႆႉ ႁဝ်းႁႃးတင်းသဵင်ႈ ထုၵ်ႇလႆႈတိုဝ်းၵမ်ႁဵတ်းၸွမ်း ၵႂၢမ်းသွၼ်ပုတ်ႉထ/ ၽြႃးပဵၼ်ၸဝ်ႈ 7 ၶေႃႈ (ဢပရိႁႃၼိယထမ်မ 7)။ 1.တေလႆႈၵုမ်ၵၼ်တႃႇသေႇ။ 2.ဢုပ်ႇၵုမ်ၵၼ်သေ ႁူမ်ႈၵၼ်တႅပ်းတတ်း။ 3.ႁဵတ်းၸွမ်းၶေႃႈတႅပ်းတတ်း၊ ႁဵတ်းၸွမ်းပၵ်းပိူင်။ 4.ၼပ်ႉထိုဝ်ၵူၼ်းထဝ်ႈၵူၼ်းၵႄႇ ၽူႈယႂ်ႇၵူၼ်းလူင်ၵဝ်ႇႁဝ်း ၸိူဝ်းထုၵ်ႇလီ ယုမ်ႇယမ်ၼပ်ႉထိုဝ်။ 5.ဢမ်ႇမီးလွင်ႈလူလၢႆလုၵ်ႈယိင်း ၼၢင်းသၢဝ်ပိူၼ်ႈ။ 6.မီးလွင်ႈႁၵ်ႉသႃပႂ်ႉပႃး လုမ်းလႃးၶူဝ်းၵဝ်ႇၶွင်မွၼ်၊ ႁၵ်ႉသႃဝႆႉၾိင်ႈထုင်းႁိတ်ႈႁွႆး (မိူၼ်ၼင်ႇၼပ်ႉထိုဝ် ၸဝ်ႈဝၢၼ်ႈၸဝ်ႈမိူင်း၊ ၸဝ်ႈႁိူၼ်းၸဝ်ႈယေး)၊ ႁဵတ်းၸွမ်းပိူင် ယူႇမိူင်းလႂ် ဢဝ်မႆႉမိူင်းၼၼ်ႉႁဵတ်းတွၵ်ႇ ဢဝ်မွၵ်ႇမိူင်းၼၼ်ႉပၵ်း။ 7.ပုၵ်ႉၵလၸိူဝ်းမီးသိလ်ထမ်း၊ မီးပႁုသုတ၊ မီးတၢင်းႁူႉၼမ်တၢင်းႁၼ်ၵႂၢင်ႈၼၼ်ႉ ထုၵ်ႇလီၼပ်ႉထိုဝ်ၶဝ်ၸဝ်ႈလႄႈ ႁႂ်ႈၶဝ်ၸဝ်ႈပဵၼ်တီႈၼပ်ႉထိုဝ်ႁဝ်း၊ ပဵၼ်တီႈၵိူဝ်းၵုမ် သင်ႇသွၼ်ႁဝ်း ၸိူဝ်းၼႆႉ။
သင်ၸိူဝ်ႉဝႃႈ ႁဝ်းႁဵတ်းၸွမ်းထမ်းၽွမ်ႉႁူမ်ႈ 7 ပိူင်ၼႆႉယူႇၸိုင် မီးတၢင်းၶိုၼ်ႈယႂ်ႇမႂ်ႇသုင်ၵူၺ်း၊ ဢမ်ႇမီးတၢင်းတူၵ်းတႅမ်ႇ။ ၼႃႈၵၢၼ်ႁဝ်းၵေႃႈ မီးလွင်ႈၶိုၼ်ႈယႂ်ႇမႂ်ႇသုင်၊ မီးလွင်ႈလီသေဢွၼ် တွၼ်းသေၵဝ်ႇၵူၺ်း၊ တိုၼ်းဢမ်ႇမီးလွင်ႈယူပ်ႈယွမ်း။ ပုတ်ႉထ/ၽြႃးပဵၼ်ၸဝ်ႈ ၵေႃးတမ သင်ႇသွၼ်ဝႆႉၼင်ႇၼႆ။
မိူဝ်ႈပၢၼ်ပုတ်ႉထ / ၽြႃးပဵၼ်ၸဝ်ႈၼၼ်ႉ ၵူၼ်းမိူင်းဝေသႃလီၶဝ် ႁဵတ်းၸွမ်းၵႂၢမ်းသင်ႇသွၼ် ပုတ်ႉထၸဝ်ႈ 7 ၶေႃႈၼႆႉသေ ၸဝ်ႈႁေႃၶမ်းဢၸႃတသၢတ်ႈ ၵႂႃႇတိုၵ်းၶဝ်ပဵၼ်လၢႆလၢႆပွၵ်ႈၵေႃႈ တိုၼ်းဢမ်ႇဢွင်ႇပေႉလႆႈ။ ၵူၺ်းၵႃႈ ဝၢႆးသေၶဝ်ၽိတ်းၵၼ်၊ ဢမ်ႇၵုမ်ၵၼ်မိူၼ်ၵဝ်ႇ၊ ဢမ်ႇမီးၶေႃႈတႅပ်းတတ်းသေ ႁဵတ်းၸွမ်းၶေႃႈတႅပ်းတတ်းမိူၼ်ၵဝ်ႇယဝ်ႉ မိူဝ်ႈၼၼ်ႉ ၶဝ်ၵေႃႈလႆႈထုၵ်ႇ ၸဝ်ႈဢၸႃတသၢတ်ႈ ၶဝ်ႈတိုၵ်းသေလူမ်ႉၵွႆၵႂႃႇ။
ၵွပ်ႈၼၼ် ၸိူဝ်ႉၶိူဝ်းတႆးႁဝ်းတင်းသဵင်ႈၵေႃႈ ထုၵ်ႇလီတိုဝ်းၵမ်ႁဵတ်းၸွမ်း ထမ်းပုတ်ႉထၸဝ်ႈ 7 ၶေႃႈၼႆႉ၊ ပေႃးၼၼ်ၸင်ႇ ၵၢၼ်ငၢၼ်းသင်ၵေႃႈ တိုၼ်းမီးလွင်ႈၶိုၼ်ႈယႂ်ႇမႂ်ႇသုင်၊ ဢမ်ႇမီးလွင်ႈယူပ်ႈယွမ်း။ ၵၢၼ်ၽွမ်ႉႁူမ်ႈႁဝ်းၵေႃႈ ၸင်ႇတေပဵၼ်ၵၢၼ်ယဝ်ႉတူဝ်ႈလႆႈ၊ ထိုင်တီႈယိူင်းမၢႆသုင်သုတ်းႁဝ်းလႆႈ။
ၽိုၼ်ဢိင်-
တၼတ်ႉၶႃးတေႃး၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းၼထူဝ်းၵျီး
ဝၢၼ်ႈတၼတ်ႉၶႃးတေႃး  (သနပ်ခါးတောရွာ, Thanatkhartaw) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇတိၼ်းတီး ၊ ၸႄႈဝဵင်းၼထူဝ်းၵျီး၊ ၸႄႈတွၼ်ႈမျိၼ်းၶျၢၼ်ႇ၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 191787 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇတိၼ်းတီးၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 589 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 748 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 1337 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းၼထူဝ်းၵျီး
ပၢင်တိုၵ်းမိူင်းမၢဝ်းလူင်
ပၢင်တိုၵ်းမိူင်းမၢဝ်းလူင်သၢမ်ပွၵ်ႈ  (1436–49) ၼႆႉ ပဵၼ်ပၢင်တိုၵ်းလူင် ဢၼ်ယူႇတီႈၶိူဝ်းၶုၼ်ၶႄႇမိင်ႈသဝ်ႈ]]ပၢၼ် ၸဝ်ႈဝွင်ႉ ၸိူင်ႉထူင်း]]သေယဝ်ႉ ႁၢင်ႈသိုၵ်းတိုၵ်းတေႃးတေႃႇ [[တႆး]]  မိူင်းမၢဝ်း ဢၼ်မီးယူႇတီႈလႅၼ်ႊလိၼ် မိူင်းမၢၼ်ႊ-မိူင်းယူႇၼၢၼ်ႇ]]ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
မိူင်းမၢဝ်းၼႆႉ ၾၢႆႇၶႄႇၶဝ်ႁိၵ်ႈႁွင်ႉဝႃႈ လူၶျွၼ်ႈ-ၽိင်းမျႅၼ်ႉၼႆသေ ပဵၼ်ၸၼ်ႉမိူင်းၸုၼ်းမိၼ်ႉသႅၼ်ဝီသီသိုဝ်ႉ(ၸုမ်းၾၢႆႇၼၢမ်းၵၢၼ်သိုၵ်းလႄႈၵၢၼ်ၽွင်းငမ်း) ဢၼ်မီးတီႈ ၶွပ်ႇလႅၼ်ႊမိူင်းမၢၼ်ႊ။ ဢွင်ႈတီႈမၼ်း တူၵ်းမႅၼ်ႈမီးယူႇတီႈ ၼႂ်းၸေႊဝဵင်းမိူင်းဝၼ်း ၵၢပ်ႈပၢၼ်မႂ်ႇ လႄႈ [[မိူင်းမၢဝ်း(သူၺ်ႇလီႇ)]], ဢိၵ်ႇပႃးတိင်း ပွတ်းတွၼ်ႊလိၼ် [[လွၺ်ၵၢဝ်းလိင်ၵုင်း]], လႄႈတင်းလႅၼ်ႊတွၼ်ႊဢၼ်မီးယူႇတၢင်းပွတ်းၼိူဝ် [[ၼမ်ႉမၢဝ်း]].
ပိုၼ်းပိုၼ်ႉလင်
ၼႂ်း ၶၢဝ်းယၢမ်း20ပီႊ 1413 တေႃႇထိုင်1433 ၼၼ်ႉ မိူင်းမၢဝ်း၊ သႅၼ်ဝီ လႄႈ ဢႃႇၼႃႇၸၢၵ်ႈဢႃႇဝႃႉ ၼႆႉ ၶဝ်ၶိုၼ်ႈမႃး ထိုင် ႁိမ်းႁွမ်းမိူင်းမိင်ႇ။ ၵူၺ်းၵႃႊၶဝ်ဢမ်ႇႁဵတ်းသင် ၶဝ်ၵွၺ်းသူၼ်ၸႂ် ၵၢၼ်သူင်ႇၶူဝ်းၶွင်တေႃႇ ၼွၵ်ႈမိူင်းၵွၺ်းယဝ်ႉ။
မိူဝ်ႈ 1436ၼၼ်ႉ သိူဝ်ႁူမ်ႇၾႃႉၼႆႉ မၼ်းယွၼ်းႁႂ်ႈၸဝ်ႈဝွင်ႉၶႄႇ လူတ်းယွမ်းပၼ်ၵႃႊၶွၼ်ႇ ဢၼ်မိူင်းမၢဝ်း လူဝ်ႇပၼ်မိူင်းၶႄႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၸဝ်ႈဝွင်ႉၶႄႇၼႆႉ ပႅၵ်ႉသမ်ႉဝႃႈ ၽူႈမီးႁႅင်းပွင်ႊၼႂ်းႁေႃၼၼ်ႉ သၢၼ်ၶတ်းၶိုၼ်းယူႇသေတႃႉၵေႃႈ မၼ်းၽွမ်ႉၸွမ်းလွင်ႈဢၼ်တေလူတ်းယွမ်းပၼ်ၵႃႊၶွၼ်ႇၼၼ်ႉယူႇယဝ်ႉ။
မိူဝ်ႈ 1437 ၼၼ်ႉ သိူဝ်ႁူမ်ႇၾႃႉၵႂႃႇတိုၵ်းမိူင်းတီး(Nandian )သေ သိမ်းဢဝ်မႃးပဵၼ်လႅၼ်ႊလိၼ်မၼ်းပႅတ်ႈယဝ်ႉ။ မိူင်းမၢဝ်းတၢင်ႇလိၵ်ႈၸူးထိုင်ၶုၼ် “မိင်”ဝႃႈ ႁႂ်ႈပၼ်ၶိုၼ်းမိူင်းဢၼ်သိူဝ်လုၼ်ႈၾႃႉသိမ်းဢဝ်ၼၼ်ႉၼႆယူႇ။ ၶဝ်ၶိုၼ်းတုၵ်းယွၼ်း ႁႂ်ႈၽူႈဢၼ်မီးဢၢမ်းၼၢတ်ႈတီႈယူႇၼၢၼ်ႇ ဢၼ်မီးၸိုဝ်ႈဝႃႈ Mu Shen တႃႇမႃးၸွၺ်ႈၵေႈလိတ်ႈပၼ်လွင်ႈၶွင်ႈၶမ်ၶဝ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ တီႈၼႂ်းလၢႆးငၢၼ်းမၼ်းၼၼ်ႉ လၢတ်ႈဝႆႉဝႃႈမိူင်းမၢဝ်းၵမ်းၵမ်းၵႂႃႇတိုၵ်း မိူင်းတီး(Nandian)၊ မိူင်းလႃႈ(Ganyail) ၊ ထိူင်ၶျူင်း(Tengchong) လူႉၸိူၼ်ႈ(Lujiang)လႄႈ ၸျိၼ်ႈၶျီႈ(jinchi) မိူဝ်ႈ June 28, 1438 ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ လၢႆးငၢၼ်းဢၼ်ထိုင်ၵႂႃႇထႅင်ႈ မိူဝ်ႈ July 14, 1438 ၼၼ်ႉ ၶဝ်လၢတ်ႈၼေဝႆႉလွင်ႈဝႃႈၽူႈဢုပ်ႉပိူင်ႇမိူင်းမၢဝ်းၼႆႉ လူၺ်ႈမၼ်းဢမ်ႇပႂ်ႉၵႂၢမ်းသင်ႇတီႈၶႄႇသေ မၼ်းၸႅၵ်ႇဝႆႉ ၽူႈဢုပ်ႉပိူင်ႇတႃႇလၢႆလၢႆတီႈယဝ်ႉ။
ယွၼ်ႉလွင်ႈၸႅၵ်ႇၽႄၼင်လိၼ်လႄႈ ႁဵတ်းႁႂ်ႈယူႇၼၢၼ်ႇ လႄႈ လႅၼ်ႊလိၼ်တိတ်းၸၢပ်ႈမိူင်းမၢၼ်ႊလႆႈလူႉလႅဝ် ၵႂႃႇယဝ်ႉ။ ဢၼ်ၶဝ်ၸႅၵ်ႇၼႆႉ တႅၼ်းတီႈတေႁဵတ်းႁႂ်ႈၸၢဝ်းတႆး(ထႆး)ၸတ်းၵၢၼ်လႆႈငၢႆႈလိူဝ်သေၵဝ်ႇၼၼ်ႉ မၼ်းသမ်ႉႁဵတ်းႁႂ်ႈ ၼႃႈတီႈၸိူဝ်းဢၼ်ၸႅၵ်ႇၽႄဝႆႉၼၼ်ႉ လူႉလႅဝ်ၵႂႃႇသေဢမ်ႇၵႃး ၸၢင်ႊႁဵတ်းႁႂ်ႈပဵၼ်ပၢင် တိုၵ်းလူင်မႃးလႆႈၼႆယဝ်ႉ။ မိူဝ်ႈ ပီႊ  1438 ၼၼ်ႉ လုမ်းၸဝ်ႈၾႃႉတီႈၼႂ်းမိူင်းယူႇၼၢၼ်ႇ တႃႇ199 လႆႈၶၢမ်ႇသိမ်းသေ ၸဝ်ႈသိုၵ်းလူင် ယူႇၼၢၼ်ႇ ဢၼ်ၸိုဝ်ႈႁွင်ႉဝႃႈ မူႇသၢၼ်ႇၵေႃႈလႆႈၺႃးတၢမ်ႇၵႂႃႇ မိူဝ်ႈ 8ဝၼ်း 12လိူၼ် ပီႊ1438ၼၼ်ႉၼင်ႇၵဝ်ႇယဝ်ႉ။
ပၢင်တိုၵ်းပွၵ်ႈၵမ်းၼိူင်ႈ (1438–1439)
မိူဝ်ႈပၢင်တိုၵ်းလူင် ပွၵ်ႈၵမ်းၼိူင်ႈၼႆႉပဵၼ် ၾင်ႇၸျင်း(Fang Zheng)၊ ၸၢင်ႈဝူင်(Zhang Rong)၊ မူႉသိူၼ်ႈ(Mu Sheng)၊ မူႇဢၢၼ်ႈ(Mu Ang) ၸိူဝ်း ၶဝ်သီႇ ၵေႃႉၼႆႉ ယဝ်ႉ ဢၼ်ဢွၼ်ႁူဝ်သေ ၼၢမ်းတပ်ႉလူင်းမႃး။
မိူဝ်ႈဝၼ်းထီႈပႅတ်ႇ လိူၼ်ထူၼ်ႈသိပ်းသွင် ပီႊ1438ၼၼ်ႉ ၾင်ႇၸျင်း၊ မူႉသိူၼ်ႈ၊ မူႇဢၢၼ်ႈ ၶဝ်သၢမ်ၵေႃႉၼႆႉ လႆႈဢွၼ်ၼၢမ်းတပ်ႉသိုၵ်းၶဝ်သေလူင်းၵႂႃႇပၵ်းတပ်ႉတီႈ မိူင်းၸိင်ႈၶျီႈ(Jinchi) ဢၼ်မီးယူႇတီႈၽၢႆႇပွတ်းဢွၵ်ႇ  မႄႈၼမ်ႉၶူင်းၼၼ်ႉ။ မိူဝ်ႈၽွင်း ၼၼ်ႉယဝ်ႉ ၶဝ်လႆႈၵႂႃႇထူပ်းၺႃးတင်း တပ်ႉၸဝ်ႈသိူဝ်ငမ်းၾႃႉ(Si Renfa) ဢၼ်မီးတီႈၽင်ႇၼမ်ႉထႅင်ႈၽၢႆႇၼိူင်ႈၼၼ်ႉ။ မူႉသိူၼ်ႈ လႆႈ ၶတ်းၸႂ် ၵႂႃႇဢုပ်ႇဢူဝ်း ၸဝ်ႈသိူဝ်ငမ်းၾႃႉ တႃႇႁႂ်ႈမၼ်းဝၢင်းလၢၵ်ႈၼၢၵ်ႈ လႄႈ မၼ်းၸင်ႇသူင်ႇ ၽူႈၵွၼ်းတပ်ႉ သိူၼ်ႈလိင် ၶျီႉလိင်(CheLin) ၵႂႃႇငူပ်ႉငီႉ တႃႇတေလႆႈၶေႃႈလႆႈၸႂ် ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ပႅၵ်ႉသမ်ႉဝႃႈသိူဝ်ငမ်းၾႃႉၽွမ်ႉ ၸွမ်းယူႇသေတႃႉ ၸွမ် သိုၵ်းလူင် မိင်ၸိင်ႈ(MainJain)သမ်ႉ တိုၵ်ႉၶႂ်ႈၶတ်းၸႂ်တႃႇတေႃႇသူႈၶိုၼ်းယူႇ။ မိူဝ်ႈမူႇသိူၼ်ႈ ဢမ်ႇဢၢၼ်းၶႂ်ႈတိုၵ်းယဝ်ႉၼၼ်ႉ ၾင်ႇၸျင်းၸင်ႇႁွင်ႉဢဝ် တပ်ႉမၼ်းလႄႈ လုၵ်ႈၸၢႆးမၼ်း ၾင်ႇယိင်(Fang Ying) ၵႂႃႇတိုၵ်းၶမ်ႈၼၼ်ႉႁႂ်ႈပေႉသေ ပွၵ်ႈ ၶိုၼ်း မႃးၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ သိူဝ်ငမ်းၾႃႉလႆႈ ထွၺ်သေ ၵႂႃႇပၵ်းတပ်ႉ ထႅင်ႈတီႈ ၸိင်းႁၢၼ်(Jinghan) ယဝ်ႉၵေႃႈ သိုပ်ႇၵႂႃႇ တေႃႇပေႃးထိုင် လွၺ်ၵၢဝ်ႈလိင်ၵူင်း(Gaoligong mountain)ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၼႂ်းလိူၼ်ထူၼ်ႈ(1) ဝၼ်းထီႈ(17)၊ ပီႊ(1439) ၼၼ်ႉ ၾင်ႇၸျင်းၵေႃႈသိုပ်ႇတိုၵ်း ၸဝ်ႈသိူဝ်ငမ်းၾႃႉၶဝ် တေႃႇပေႃးထိုင် ပွတ်းၸၢၼ်းသေ ၶိုၼ်းသိုပ်ႇတိုၵ်းၵႂႃႇထႅင်ႈ တိၵ်းတိၵ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ မိူဝ်ႈၽွင်း ၼၼ်ႉယဝ်ႉ ဢႅၼ်ႁႅင်း လႄႈတၢင်းၵိၼ်ၶဝ် လႆႈၶၢတ်ႇၵႂႃႇ။ ၶဝ်ၵေႃႈလႆႈယွၼ်းတၢင်းၸွၺ်ႈထႅမ် ၵႂႃႇတီႈ မူႇသိူၼ်ႈ။ ၵူၺ်းၵႃႊ မၼ်းသမ်ႉတိုၵ်ႉၸႂ်လမ် ဝႆႉ လွင်ႈဢၼ်ၾင်ႇၸျင်းဢမ်ႇႁပ်ႉတၢင်းႁၼ်ထိုင်မၼ်းသေ လၵ်ႉၵႂႃႇတိုၵ်းလႄႈ မၼ်းၵေႃႈ လႆႈသူင်ႇ ၵႂႃႇပၼ် ဢိတ်းၼိူင်ႈၵွၺ်း။ ၾင်ႇၸျင်း လႆႈၸွမ်းၺွပ်းၸဝ်ႈသိူဝ်ငမ်းၾႃႉ ထိုင်ၵႂႃႇတီႈ ၵူင်းၼီႇ(kongni) သေ မၼ်းလႆႈတူၵ်းၶဝ်ႈ ၼႂ်းလွၵ်းလၢႆးၸဝ်ႈသိူဝ်ငမ်းၾႃႉလႄႈ မၼ်းၸင်ႇၸီႉသင်ႇႁႂ်ႈ ၵေႃႉပဵၼ်လုၵ်ႈၸၢႆးမၼ်းပၢႆႊၵေႃႉလဵဝ်။
မိူဝ်ႈမူႇသိူၼ်ႈလႆႈႁပ်ႉငိၼ်းၶၢဝ်ႇ လွင်ႈလူႉလႅဝ်တပ်ႉၵွင် ၾင်ႇၸျင်းၶဝ်ၼၼ်ႉ ပဵၼ်ၶၢဝ်းႁွင် ၸမ်သုတ်းလႄႈ ၸမ်တေမႆႈ မႃးလွၺ်းလွၺ်းယဝ်ႉ။ ယွၼ်ႉၼၼ်လႄႈမၼ်းၸင်ႇလႆႈ ယုၵ်ႉထွၺ်တပ်ႉမၼ်းၵႂႃႇ ပၵ်းတီႈပဝ်းသျၢၼ်းၼႆယဝ်ႉ။ ယဝ်ႉၵေႃႈမိူဝ်ႈၽွင်းမၼ်းႁွတ်ႈၽႅဝ်ၵႂႃႇတီႈ မိူင်းၶျူႈသၢဝ်း (Chuxiong city)ၼၼ်ႉ မၼ်းၺႃးၽွင်းတၢင် တၢင်ႇတၢင်းၽိတ်း မၼ်းဝႃႈယွၼ်ႉမၼ်းလႄႈ ၾင်ႇၸျင်းလႆႈသုမ်းၵႂႃႇၼႆယဝ်ႉ။ ယွၼ်ႉလွင်ႈတၢင်းဢၼ်ၼႆႉလႄႈ မၼ်းၵူဝ်ၸဝ်ႈဝၢင်ႉၼေး တၢင်းၽိတ်းသႂ်ႇမၼ်း ၸင်ႇလႆႈသူင်ႇသိုၵ်းႁၢၼ်(45,000)ၵေႃႉ ပွၵ်ႈမိူဝ်းၼႂ်းႁေႃၶိုၼ်း။ ၽိူဝ်ႇထိုင်ဝၼ်းထူၼ်ႈသွင် လိူၼ်ထူၼ်ႈႁႃႈ 1439ၼၼ်ႉမၼ်းလႆႈၸပ်းတၢင်းပဵၼ်သေ လႆႈတၢႆၵႂႃႇ။ ၵွပ်ႈလွင်ႈတူၵ်းသုမ်းၶွင်မိင်(ming) ၼႆႉလႄႈၸင်ႇ ႁဵတ်းႁႂ်ႈသိူဝ်ငမ်းၾႃႉတိူဝ်းႁၢဝ်ႈႁႅင်းမႃးသေ လႆႈသိုပ်ႇမႄႇၶႂၢၵ်ႈသိုၵ်းမၼ်းတႃႇတိုၵ်းဢဝ်မိူင်းႁိမ်းႁွမ်းမၼ်းထႅင်ႈ။
ပၢင်တိုၵ်းပွၵ်ႈၵမ်းသွင်(1441–1442)
မိူဝ်ႈပၢင်တိုၵ်းမၢႆသွင်ၼၼ်ႉ Jiang Gui, Li An, Lin Ju လႄႈ Wang Jiၶဝ်သီႇၵေႃႉလႆႈဢွၼ်ႁူဝ်သေၵႂႃႇ။ မိူဝ်ႈၽွင်းၶဝ်ပႆႇ ဢွၵ်ႇၶၢဝ်းတၢင်းၼၼ်ႉ Liu Qiu ဢၼ်ပဵၼ်ႁူဝ်သိုၵ်းၼႂ်းၸုမ်းHanlinၼၼ်ႉ မၼ်း သၢၼ်ၶတ်းတေႃႇလွင်ႈ ၽွမ်ႉႁူမ်ႈၼႆယဝ်ႉ။ Liu Qiu လၢတ်ႈဝႃႈၵူၼ်းလုၵ်ႉၽိုၼ်ႉပွတ်းၸၢၼ်းၶဝ် ၵႂႃႇပၵ်းတပ်းတီႈပွတ်းၸၢၼ်းယူႇၼၢၼ်ႇ လႄႈ မီးဢဵၼ်ႁႅင်းႁူၺ်းတုမ်ႊ ၵူၼ်းလႆႈ 150,000 ၵေႃႉၼႆယဝ်ႉ။ဝၢႆးသေၼၼ်ႉယဝ်ႉ မၼ်းၵႂႃႇၺွပ်းwang Zhenသေဢဝ်တၢႆပႅတ်ႈ။ ပၢင်တိုၵ်းမိင် မၢႆသွင်ၼႆႉၵေႃႈ လႆႈတႄႇမႃးတီႈယူႇၼၢၼ်ႇ မိူဝ်ႈဝၼ်းထီႈ27လိူၼ်ထူၼ်ႈ2 ပီႊ1441ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
မိူဝ်ႈမီႊ1441 လိူၼ်ထူၼ်ႈႁူၵ်းၼၼ်ႉ ၵူၼ်းမိင်မွၵ်ႈ8,000ၼၼ်ႉ ၵႂႃႇႁူမ်ႈၸွမ်းၸုမ်းဢွၼ်ႇ တီႈမိူင်းမၢဝ်းသေ လႆႈဢွင်ႇပေႉ ၶဝ်ၵႂႃႇတီႈၼႂ်းပၢင်တိုၵ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၼႂ်းလိူၼ်ထူၼ်ႈပႅတ်ႇ ပီႊ1441ၼၼ်ႉသမ်ႉ တပ်းသိုၵ်းမိင်(Ming) ၶဝ် လႆႈထူပ်းၺႃးၵၼ်တင်း တပ်းသိုၵ်းမိူင်းမၢဝ်း၊ ဢဵၼ်ႁႅင်းၵူၼ်းသၢမ်မိုၼ်ႇ လႄႈသိုၵ်းၸၢင်ႉ80ၼႆယဝ်ႉ။ မိူဝ်ႈပၢင်တိုၵ်းၼၼ်ႉ မိင်(Ming) ၶဝ်ဢဝ်ပေႉလႆႈ ပၢင်တိုၵ်းသေဢမ်ႇၵႃး ၶဝ်ယင်းဢဝ်သိုၵ်းတႆးတၢႆလႆႈ မွၵ်ႈ352ၵေႃႉယူႇယဝ်ႉ။
ၼႂ်းလိူၼ်11 ပီႊ1441ၼၼ်ႉ တပ်းသိုၵ်းမိင် မွၵ်ႈ2,0000ၼႆႉ ၺႃးၸဝ်ႈသိူဝ်ငမ်းၾႃႉ(Si Renfa) ၸွမ်းတိုၵ်း။ လွမ်တိုၵ်းၸိူင်ႉ ႁိုဝ်ၵေႃႈယဝ်ႉ ယင်းပႆႇဢဝ်ပေႉလႆႈ တပ်းသိုၵ်းမိင်(Ming) ၶဝ်။ယွၼ်ႉၼႆလႄႈသိူဝ်ငမ်းၾႃႉလႆႈ ထွၺ်တပ်းမၼ်းမႃးၶိုၼ်း ပႃးတင်းသိုၵ်း မၢတ်ႇၸဵပ်း1,000ၵေႃႉ။ တပ်ႉသိူဝ်ငမ်းၾႃႉၶဝ်ထွၺ်တပ်ႉၵႂႃႇယဝ်ႉသေတႃႉၵေႃႈ တပ်ႉမိင်ၶဝ်ၼႆႉတိုၵ်ႉလမ်း တိုၵ်းယူႇတိၵ်းတိၵ်း၊ တေႃႉပေႃးထိုင်ၵႂႃႇဝဵင်းသၢင်ႉၸဵင်း (Shang Jiang) သေ လွမ်ႉႁွပ်ႈဝႆႉၼႆယူႇယဝ်ႉ။ မိူဝ်ႈတပ်ႉသိုၵ်းမိင် ၶဝ်တေဢဝ်ၾႆးၵႂႃႇၽဝ် တပ်ႉပၢင်သဝ်းၶဝ်ၼၼ်ႉ  သိူဝ်ငမ်းၾႃႉ ဢၢၼ်းလတ်းၶၢမ်ႈၶူဝ် ၼမ်ႉၶူင်းသေ ပၢႆႊဢွၵ်ႇၵႂႃႇ။ၵူၺ်းၵႃႊ ၺႃးတပ်ႉသိုၵ်းမိင် လမ်းတိုၵ်းသေ တပ်ႉသိုၵ်းသိူဝ်ငမ်းၾႃႉလႆႈ မၢတ်ႇၸဵပ်းၼမ်။ တေဝႃႈၸဝ်ႈသိူဝ်ငမ်းၾႃႉပၢႆႊ လွတ်ႈၵႂႃႇယူႇသေတႃႉၵေႃႈ မီးလၢႆးငၢၼ်းဝႃႈ သိုၵ်းဢၼ်လႆႈ မၢတ်ႇၸဵပ်းတင်းမူတ်းမူတ်း မီးယူႇ50,000ၵေႃႉၼႆယဝ်ႉ။
မိူဝ်ႈလိူၼ်ထူၼ်ႈ12 ပီႊ1441ၼၼ်ႉ မိင်ဢဝ်ၵူၼ်းသိုၵ်း8,000ၵေႃႉသေ လႆႈၵႂႃႇတိုၵ်းမိူင်းမၢဝ်း ဢၼ်မီးဢဵၼ်ႁႅင်း 20,000ၵေႃႉ သေလႄႈလႆႈပေႉပၢင်တိုၵ်းၵႂႃႇ။
မိူဝ်ႈလိူၼ်ထူၼ်ႈ1 ပီႊ14 ၼၼ်ႉ မိင်လႆႈဢဝ်တပ်းသိုၵ်းၵႂႃႇတိုၵ်းသိူဝ်ငမ်းၾႃႉ တီႈဢၼ်ၶဝ်ပၵ်းတပ်းယူႇသဝ်းဝႆႉ ၼၼ်ႉ တပ်ႉႁူမ်ႇလူမ်ႈသိူဝ်ငမ်းၾႃႉၶဝ်လႆႈ တၢင်းၸဵပ်းသေမၢတ်ႇတၢႆၵႂႃႇ 2390ၵေႃႉၼႆယဝ်ႉ။
သိူဝ်ငမ်းၾႃႉၵေႃႈလႆႈပၢႆႊၵႂႃႇထိုင်တီႈ ဢႃႇဝႃႉသေ ၶုၼ်မိင်ၵေႃႈလႆႈလမ်းၺွပ်းမၼ်း တႃႇႁႂ်ႈပၼ်တီႈယူႇ ၶုၼ်မိင်ၶဝ် ၶိုၼ်းသေတႃႉၵေႃႈ တွၼ်ႊတႃႇတေလႆႈၵပ်းသိုပ်ႇၸွမ်းဢႃႇဝႃႉ ၼၼ်ႉဢမ်ႇလႆႈပဵၼ်မႃး။
ပၢင်တိုၵ်းပွၵ်ႈၵမ်းသၢမ် (1443–1444)
ၸဝ်ႈသိူဝ်ၵီႊၾႃႉ (လုၵ်ႈၸၢႆးၸဝ်ႈသိူဝ်ငမ်းၾႃႉ) မၼ်းၸဝ်ႈလႆႈဢွၵ်ႇပႆၢႊၵႂႃႇ သေၵႂႃႇႁွမ်ႁႅင်း သိုၵ်းတီႈ မိူင်းယူႇၼၢၼ်ႇ။ မၼ်းၸဝ်ႈၵေႃႈ လႆႈသူင်ႇၼွင်ႉၸၢႆးမၼ်း ၵႂႃႇငွမ်းၸူးမိူင်းၶႄႇ တႃႉမိင်ႇမိူဝ်ႈပီႊ 1443။ မိူဝ်ႈယၢမ်းၼၼ်ႉ ၵွၺ်းၼင်ႇၵဝ်ႇ ၸဝ်ႈသိူဝ်ၵီႊၾႃႉၵေႃႈလႆႈ ဢဝ်ၼွင်ႉၸၢႆးမၼ်း ႁဵတ်းၼႃႈတီႈသေ ၶဝ်ႈတိုၵ်းမိူင်းၶႄႇၶိုၼ်း။ ၵူၺ်းၵႃႊ ၸဝ်ႈသိူဝ်ၵီႊၾႃႉ လႆႈလူႉသုမ်းပၢင်တိုၵ်းၼၼ်ႉ သေလႆႈပၢႆႊၵႂႃႇထိုင်မိူင်းယၢင်း။ ၶႄႇၶဝ်ၵေႃႈလႆႈ ဢဝ်ၼွင်ႉၸၢႆးမၼ်း ႁဵတ်းပဵၼ်ယိူဝ်ႇသေ လႆႈဢွၵ်ႇမိူင်းမၢဝ်းၵႂႃႇၶိုၼ်းၼႆယဝ်ႉ။ ဝၢႆးသေၶႄႇၶဝ်ဢွၵ်ႇမိူဝ်း ၵႂႃႇယဝ်ႉၵေႃႈ ၸဝ်ႈသိူဝ်ၵီႈၾႃႉ ၵေႃႈလႆႈ ပွၵ်ႈမႃးၶိုၼ်းဢုပ်ႉပိူင်မိူင်းမၢဝ်းသေ တိုၵ်းဢဝ်မိူင်းႁိမ်းႁွမ်းၶိုၼ်းထႅင်ႈယူႇယဝ်ႉ။
မိူဝ်ႈ 1443 လိူၼ်မၢတ်ႉၼၼ်ႉဝၢင်ၸီႉလႆႈႁပ်ႉၶေႃႈၸီႉသင်ႇတီႈၸဝ်ႈဝွင်ႉသေယဝ်ႉ လႆႈႁၢင်ႈႁႅၼ်းတပ်ႉသိုၵ်းသေ ပွၵ်ႈမႃးတိုၵ်းမိူင်းမၢဝ်းၶိုၼ်းထႅင်ႈပွၵ်ႈၼိူင်ႈ။ယိူင်းဢၢၼ်းဢၼ်လႆႈမႃးၶိုၼ်းတႄႉၵေႃႈတွၼ်ႈတႃႇတေမႃးၺွပ်းတူဝ်ၸဝ်ႈသိူဝ်ၵီႊၾႃႉလႄႈၸဝ်ႈသိူဝ်ငမ်းၾႃႉၼႆယဝ်ႉ။ၶေႃႈလႆႈၸႂ်မိူဝ်းၶႄႇလႄႇမိူင်းမၢၼ်ႊၵေႃႈလႆႈလူႉၵႂႃႇမိူဝ်ႈယၢမ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ လိူဝ်သေၼၼ်ႉဢမ်ႇၵႃးမိူင်းမၢၼ်ႊလႄႈသိူဝ်ၵီႊၾႃႉၵေႃႈလႆႈဢဝ်လွင်ႈငမ်းယဵၼ်ၸူးတေႃႇၵၼ်။ဝၢင်ၸီႉတိုၵ်းလႆႈမိူဝ်းမၢဝ်းလူင်ငၢႆႈလူမ်သေၺွပ်းလႆႈၶိူဝ်းႁိူၼ်းသိူဝ်တင်းမူတ်းယူႇသေတႃႉၵေႃႈသိူဝ်ၵီႊၾႃႉတႄႉၵေႃႈလႆႈလွတ်ႈဢွၵ်ႇပၢႆႊၵႂႃႇမိူဝ်းယၢင်းထႅင်ႈပွၵ်ႈၼိူင်ႈၼႆယဝ်ႉ။ၵူၺ်းၵႃႊပွၵ်ႈၼႆႉတႄႉၵေႃႈၶႄႇၶဝ်ဢမ်ႇလမ်းၺွပ်းၸဝ်ႈသိူဝ်ႈၵီႊၾႃႇထႅင်ႈယဝ်ႉ။ၵွပ်ႈဝႃႈၶႄႇၶဝ်ၵႂႃႇပၵ်းၸႂ်တီႈၼႃႈသိုၵ်း သႅၼ်ဝီဢႃႇဝႃႉ။
မိူဝ်ႈပီႊ 1445 လိူၼ် April ၼၼ်ႉဢႃႇဝႃႉလႄႈမိူဝ်းၶႄႇဢုပ်ႇဢူဝ်းၵၼ်သေလႆႈၶေႃႈလႆႈၸႂ်ၵၼ်မႃးဝႃႈမိူင်းဢႃႇဝႃႉတေဢဝ်မိူင်းသႅၼ်ႈဝီလႄႈ တူဝ်ၸဝ်ႈသိူဝ်ငမ်းၾႃႉၼၼ်ႉပၼ်ၶိုၼ်းတီႈၶႄႇၶဝ်ၼႆယဝ်ႉ။ ၶႄႇၶဝ်ၵေႃႈ လႆႈဢဝ်တူဝ်ၸဝ်ႈသိူဝ် ငမ်းၾႃႉသေမိူဝ်းၵႂႃႇမိူဝ်ႈပီႊ 1445 လိူၼ်ဢေႃးၵတ်ႉ ၼၼ်ႉသေ လႆႈၶႃႈမၼ်းတၢႆပႅတ်ႈမိူဝ်ႈ ပီႊ 1446 လိူၼ် January ယဝ်ႉ။
ပၢင်တိုၵ်းပွၵ်ႈၵမ်းသီႇ (1449)
တႄႇဢဝ်မိူဝ်ႈပီႊ 1444 ၼၼ်ႉ ၸဝ်ႈသိူဝ်ႈၵီႊၾႃႉ သူင်ႇၵူၼ်းၵႂႃႇၼွမ်းတေႃႇ တႃႉမိင် ၶဝ်လၢႆ လၢႆပွၵ်ႈ။ တႃႇလႆႈ လွင်ႈၶႂၢင်းပၼ်တီႈၶႄႇ။
ၵူၺ်းၵႃႊ ထိုင်မႃးပီႊ 1449 ၸဝ်ႈသိူဝ်ၵီႊၾႃႉ ႁွမ်ႁႅင်းၵူၼ်းသိုၵ်းလႆႈ 130000 ၵေႃႉသေ လုၵ်ႉၽိုၼ်ႉၶိုၼ်းတႂ်ႈမိုဝ်းၸဝ်ႈသိုၵ်း တီႈမိူင်းမၢဝ်း။
မိင်ၶဝ်ၵေႃႈ ၶိုၼ်းၶိုၼ်ႈတိုၵ်း ဢဝ်တပ်းသိုၵ်းၸဝ်ႈသိူဝ်ၵီႊၾႃႉ တီႈမိူင်းယၢင်း။ ၵူၺ်း ၵႃႊၸဝ်ႈသိူဝ်ၵီႊၾႃႉ တႄႉၵေႃႈ ပၢႆႈလွတ်ႈၵႂႃႇလႆႈ။ ယွၼ်ႉငၢဝ်းလၢႆးၼၼ်ႉ လႄႈ ဢမ်ႇၸင်ႊ ၶိုၼ်းမိူဝ်း မိူင်းမၢဝ်းသေ လႆႈၵိုတ်းယူႇဝႆႉတီႈ မိူင်းမၢဝ်း။ ၵပ်းၵၢႆႇလူၺ်ႈ လွင်ႈၸဝ်ႈသိူဝ်ၵီႊၾႃႉ ၼွၼ်းၽေးၼၼ်ႉ ၼႂ်းၽိုၼ်လိၵ်ႈၼိူင်ႈဢၼ်လႄႈ ၼိူင်ႈဢၼ်။ ၼႂ်းၽိုၼ်လိၵ်ႈ ၼိူင်ႈဢၼ် တႅမ်ႈမၢႆဝႆႉဝႃႈ ၸဝ်ႈသိူဝ်ၵီႊၾႃႉ လၢႆႈၼွၼ်ႈၽေးၵႂႃႇ ၼႂ်းပၢင်တိုၵ်း မိူဝ်ႈပီႊ 1449။ ထႅင်ႈၼိူင်ႈ ဢၼ်သမ်ႉ လၢတ်ႈဝႃႈ ၸဝ်ႈသိူဝ်ၵီႊၾႃႉ ထုၵ်ႇၶုၼ်ဢႃႇဝႃႉ ၶဝ်ၺွပ်းၵႂႃႇပဵၼ် ႁၢႆးသိုၵ်း တႃႇ လႅၵ်ႈ ၵၼ်ၸွမ်း ၼႃႈတီႈမိင်။ ၼႂ်းရႃႇၸဝၢင်ႇလိၵ်ႈလၢႆးတႆးသမ်ႉ တႅမ်ႈဝႆႉဝႃႈ ၸဝ်ႈသိူဝ် ၵီႊၾႃႉ ဢမ်ႇ တၢႆ ယၢင်းသိုပ်ႇၽွင်းငၢမ်းမိူင်းထႅင်ႈ 50 ပီႊၵွၼ်ႇ။ဝၢႆးသေသိုၵ်းမိူင်းမၢဝ်း ယဵၼ်ၵႂႃႇယဝ်ႉ ၼၼ်ႉ ၵေႃႉပဵၼ်လုၵ်ႈၸၢႆးၸဝ်ႈသိူဝ်ၵီႊၾႃႉ(သိူဝ်ႁူမ်ႇၾႃႉ) ၶိုၼ်းသိုပ်ႇၽွင်းငၢမ်းမိူင်းယၢင်း။ ထိုင်မႃးပီႊ 1527 ၼၼ်ႉ ၶိုၼ်းၶိုၼ်ႈၼႃႈသိုၵ်းၵႂႃႇတီႈ ဢႃႇဝႃႉ။ ယွၼ်ႉၼၼ် ၶိူဝ်းသိုပ်ႇၶုၼ်သိူဝ်ႁူမ်ႇၾႃႉ လႆႈယူႇတႂ်ႈၵုမ်းၵမ် တႃႉမိင် တီႈမိူင်းယၢင်း။
ပၢင်သူၼ်းတုမ်ပွၵ်ႈၵမ်းသီႇၼႆႉ ယွၼ်ႉဢမ်ႇမီးပၵ်းပိူင်၊ ဢမ်ႇမေႃၸတ်းၵၢၼ် လႄႈ ၸင်ႇလူႉလႅဝ်ၵႂႃႇ။ ပၢင်လုၵ်ႉၽိုၼ်ႉ ပွၵ်ႈၵမ်းၼိူင်ႈၼၼ်ႉ မီးႁႅင်းသိုၵ်း 150000ၵေႃႉ မႃးႁူမ်ႈ ၸွမ်းလႄႈ ၵူၼ်းဢၼ်လႆႈတၢႆၵေႃႈ မီးတင်းၼမ်။ ဢမ်ႇမီးလွင်ႈၵၢၼ် ၸႅၵ်ႇၽႄႁႅင်းၵူၼ်း လႄႈ ၵၢၼ်ၸႅၵ်ႇတၢင်းၵိၼ်ဢမ်ႇမီးလွင်ႈၵိုင်ႇငၢမ်ႇ။ ၵူၼ်းသိုၵ်းမၢင်ႊၵေႃႉ ယွၼ်ႉငၢဝ်းလၢႆး တီႈ ၼႂ်းတပ်ႉလႄႈ လႆႈႁႅမ်တူဝ်တၢႆၵႂႃႇ ၼႆယဝ်ႉ။
ၽွၼ်းသိုပ်ႇပၢင်တိုၵ်း
ၽူႈပၢႆးပိုၼ်း Wang Gongwu ဢၼ်မၼ်းၾၢင့်မႅၼ်ႈ ၺႃးတႄ့ၵေႃႈ ပၢင်တိုၵ်းဢၼ်ၼႆၼႆ့ မၼ်းႁဵတ်းႁႂ်ႈ မိင်တိူဝ်းမီးၽွၼ်း ၸႃ့သေဢမ်ႉၵႃး မိူဝ်းတိုၵ်းသိုၵ်းၸၢဝ်းၶိူဝ်းဢၼ် လဵၵ့်ၼၼ့် ႁဵတ်းႁႂ်ႈပဵၼ်လွင်ႈသုၵ့်သၢၵ့် ၸေႊမိူင်းဢၼ်ၵမ့် ထႅမ်ၶဝ် ၶဝ်ႈၼမ့်တၢင်းၵိၼ်လႄႈ ၵူၼ်ႈၸၢႆး တွၼ်ႊတႃႇတေတိုၵ်းသိူၵ်ႈ ၼႆယဝ့်။ ပဵၼ်ၸိူင့်ႁိုဝ် ၵေႃႈယဝ့် ၸဝ်ႈသိုၵ်းၶဝ်၊ ၽူႈမီႈႁႅင်းပွင်ၶဝ်၊လုၵ်ႈၼွင်ႈၶဝ်လႄႈ လမ်းတိုၼ်းတၢင်ဢၼ်ၸိူဝ်းၼၼ့်rမၼ်းလွင်ႈယႂ်ႇ တွၼ်ႊတႃႇ ၵဵတ်ႇၶႄ ၶွပ်ႇလဵၼ်လိၼ် ၽၢႆႁွင်ႇၵေႃႈမၼ်လမ်ႇလွင်ႈတေ့တေ့။ လွင်ႈတၢင်း ဢၼ်ႁၼ်ၸႅင်ႈလႅင်း လီတေ့ၵေႃႈ မိူဝ်ႈလူႇ ၶျွၼ်ႇႁူၺ်းၵူၼ်းယဝ့် မိူဝ်ႈတွၼ်ႊၸဝ့် 1449 ပီႊၼၼ့် ၾၢႆႇ ၸၢၼ်း မႄႈၼမ့် ယၢင်ႇၸီႇ ၸေႊမိူင်း ႁႃးဢၼ်လႄႈ တီႈၾၢႆ ႁွင်ႇ မီးလွင်ႈလုၵ်ႉၽိုၼ့် လွင်ႈတိုၵ်းတေႃး ယဝ်ႇၵႂႃႇၼၼ့် လွင်ႈယႃ့ လူ့လႅဝ်ၾၢႆႁွင်ႇ ၶဝ်သေ လူၺ်းမုၼ်ႇၵူဝ်း ၶဝ်လႆႈ ယိူင်းၸူးၼိူဝ် ႁႅင်းပွင်ၶဝ်ၵႂႃႇၼႆယဝ့်။ မိူဝ်ႈ1449ပီႊၼၼ့် ပဵၼ်လွင်ႈဢၼ်လႅၵ်ႈလၢႆႊလူင် ၼႂ်းၶိူဝ်းသိုပ်ႇ ၶုၼ်ၶဝ်ၼႆယဝ့်။
65
ၶႂ်ႈမၢႆထိုင်ဝႃႈ -
ပၼီႇတႂိၼ်း၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းၺွင်ႇဢူး
ဝၢၼ်ႈပၼီႇတႂိၼ်း  (ပနီတွင်းရွာ၊ Panitwin) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇတွင်ႇၸိၼ်း ၊ ၸႄႈဝဵင်းၺွင်ႇဢူး၊ ၸႄႈတွၼ်ႈၺွင်ႇဢူး၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 192326 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇတွင်ႇၸိၼ်းၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 4480 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 5294 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 9774 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းၺွင်ႇဢူး
1162
1162
လိူၼ်ၸၼ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၾႅပ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မၢတ်ႉၶျ်
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢေႇပရႄႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မေႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျုၼ်ႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျူႇလၢႆႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်သႅပ်ႇထႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢွၵ်ႇထူဝ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၼူဝ်ႇဝႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်တီႇသႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:1162
ၾႅပ်ႇဝႃႇရီႇ 9
လိူၼ်ၾႅပ်ႇဝႃႇရီႇ (9) ဝၼ်းၼႆႉ ပေႃးဢဝ် ပၵ်းယဵမ်ႈဝၼ်းၵရီႇၵေႃးရီးယႅၼ်း ဝႃႈ ပဵၼ်ဝၼ်းထူၼ်ႈ (40) တွၼ်ႈတႃႇ ၼိုင်ႈပီယဝ်ႉ။ တွၼ်ႈတႃႇတေသုတ်းပီၼႆႉ ၵိုတ်းထႅင်ႈ (325) ဝၼ်းယူႇ။ ပေႃးပဵၼ် ပီဝႃႇထၢပ်ႈ ၼႆ ၵိုတ်းယူႇ (326) ဝၼ်းယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၼ်းထိ ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ၾႅပ်ႇဝႃႇရီႇ
ၾႅပ်ႇဝႃႇရီႇ 10
လိူၼ်ၾႅပ်ႇဝႃႇရီႇ (10) ဝၼ်းၼႆႉ ပေႃးဢဝ် ပၵ်းယဵမ်ႈဝၼ်းၵရီႇၵေႃးရီးယႅၼ်း ဝႃႈ ပဵၼ်ဝၼ်းထူၼ်ႈ (41) တွၼ်ႈတႃႇ ၼိုင်ႈပီယဝ်ႉ။ တွၼ်ႈတႃႇတေသုတ်းပီၼႆႉ ၵိုတ်းထႅင်ႈ (324) ဝၼ်းယူႇ။ ပေႃးပဵၼ် ပီဝႃႇထၢပ်ႈ ၼႆ ၵိုတ်းယူႇ (325) ဝၼ်းယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၼ်းထိ ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ၾႅပ်ႇဝႃႇရီႇ
ဢၺႃႇၵၢႆး၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းမတယႃႇ
ဢၺႃႇၵၢႆး (အညာကိုင်းရွာ, Ahnyarkaing) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇၸီးၽျူႇၵူင်း၊ ၸႄႈဝဵင်းမတယႃႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈပၢင်ႇဢူး၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 189943 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇၸီးၽျူႇၵူင်းၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 1530 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 1638 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 3168 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းမတယႃႇ
1161
1161
လိူၼ်ၾႅပ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မၢတ်ႉၶျ်
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢေႇပရႄႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မေႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျုၼ်ႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢေႃးၵၢတ်ႉ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်သႅပ်ႇထႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢွၵ်ႇထူဝ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၼူဝ်ႇဝႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်တီႇသႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:1161
64
ၶႂ်ႈမၢႆထိုင်ဝႃႈ -
ၺွင်ႇပိၼ်ႇၵျီးယူဝ်း၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းငၸုၼ်ႇ
ဝၢၼ်ႈၺွင်ႇပိၼ်ႇၵျီးယူဝ်း  (ညောင်ပင်ကြီးရိုးရွာ၊ Nyaungpingyiyoe) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇၶျိၼ်ႇတေႉလႅတ်ႉ ၊ ၸႄႈဝဵင်းငၸုၼ်ႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈမျိၼ်းၶျၢၼ်ႇ၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 192198 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇၶျိၼ်ႇတေႉလႅတ်ႉၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 1617 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 1951 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 3568 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
900
'''900’’’
လိူၼ်ၸၼ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၾႅပ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မၢတ်ႉၶျ်
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢေႇပရႄႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မေႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျုၼ်ႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျူႇလၢႆႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢေႃးၵၢတ်ႉ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်သႅပ်ႇထႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢွၵ်ႇထူဝ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၼူဝ်ႇဝႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်တီႇသႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:900
1160
1160
လိူၼ်ၸၼ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၾႅပ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မၢတ်ႉၶျ်
(1) ဝၼ်း။
ပွၵ်ႉတေႃး (တူၵ်း)၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းဝၢၼ်းတႂိၼ်း
ဝၢၼ်ႈပွၵ်ႉတေႃး (တူၵ်း)  (ပေါက်တော (အနောက်)ရွာ, Pauktaw(West)) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇသူၺ်ႇၽလႃးၵၢၼ်ႇ၊ ၸႄႈဝဵင်းဝၢၼ်းတႂိၼ်း၊ ၸႄႈတွၼ်ႈမဵၵ်ႉထီႇလႃႇ၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 194651 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇသူၺ်ႇၽလႃးၵၢၼ်ႇၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 1233 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 1419 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 2652 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
1160
လိူၼ်ဢေႇပရႄႇ
(1) ဝၼ်း။