cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
မႃႉၼွၵ်ႇၶေႃးယၢဝ်း
ပေႃးဢဝ် ၸိူဝ်ႉၽၼ်းဝႃႈၸိုင် မႃႉၼွၵ်ႇၶေႃးယၢဝ်းၼႆႉ ၸဵမ်တူဝ်ပေႃႈ ဢိၵ်ႇ တူဝ်မႄႈ မီးၶဝ်ၼင်ႇၵၼ်သေတႃႉ ၵမ်ႉပႃႈၼမ် လႆႈႁၼ် တူဝ်ပေႃႈၵူၺ်း မီးၶဝ်။ ၶဝ် ဝႃႈၼႆသေတႃႉ မၼ်းဢမ်ႇၵႅၼ်ႇၶႅင် မိူၼ်ၼင်ႇ ၶဝ်ဝူဝ်း ၶဝ်ၵႂၢႆး။ တီႈၸဵင်ႇၵွၵ်းႁူဝ်ၼၼ်ႉ ဢွၵ်ႇမႃးၶဝ်ပွတ်းဢွၼ်ႇ ဢၼ်မီးၼင်ႁေႃႇဝႆႉသေ ပၢႆမၼ်း ဢွၵ်ႇၶူၼ်ဝႆႉၼၼ်ႉၵူၺ်း။ တီႈသၼ်ၼႃႈၽၢၵ်ႇၼၼ်ႉၵေႃႈ လႆႈႁၼ် လုပ်ႇၵွၵ်းႁူဝ် မႃႉၼွၵ်ႇၶေႃးယၢဝ်း ပႅၼ်ဢွၵ်ႇၵွင်ႇသူတ်ႇဝႆႉလႄႈ ၵမ်ႈၽွင်ႈၵေႃႈ ႁွင်ႉဝႃႈ ၶဝ်မၢႆသၢမ်ၼႆယူႇ။ ၵွၵ်ႈႁူဝ် မႃႇၼွၵ်ႇၶေႃးယၢဝ်းၼႆႉ မိူၼ်ၼင်ႇ ႁူဝ်တိုင် ႁူဝ်ၵႂၢင်သေ တႃၶဝ်ၵေႃႈ တေႃႈမိူၼ်ၼင်ႇ တႃတိုင် တႃၵႂၢင်ယဝ်ႉ။ ပၢႆတိၼ် မႃႇၼွၵ်ႇၶေႃးယၢဝ်းၼႆႉၵေႃႈ တေႃႈမီးၵိပ်ႇသေ တႅၵ်ႇၵိပ်ႇ ၸိူင်ႉၼင်ႇ တိၼ်ဝူဝ်းၵႂၢႆးယဝ်ႉ။ လိူဝ်သေၼၼ်ႉ မႃႉၼွၵ်ႇၶေႃးယၢဝ်းၼႆႉ ပဵၼ်သတ်း ဢၼ်မေႃၵဵဝ်ႉဢိူင်ႈ ၸိူင်ႉၼင်ႇ ဝူဝ်း၊ ၸဵၼ်၊ ပႄႉ၊ တိုင်၊ ၵႂၢင်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ လွင်ႈၵႂႃႇ လွင်ႈပႆ လွင်ႈတူင်ႉၼိုင် မႃႉၼွၵ်ႇၶေႃးယၢဝ်းၼႆႉ လၢၵ်ႇလၢႆးဝႆႉယူႇ။ မိူဝ်ႈၶဝ် လႅၼ်ႈၼၼ်ႉ ၶဝ်ွဢမ်ႇမေႃလႅၼ်ႈ လွႆးလွႆး၊ ၶဝ်လႅၼ်ႈ ၵျွၵ်းလဵတ်း ၵျွၵ်းႁွင်ဢဝ်ယဝ်ႉ။ ၵူၺ်းၵႃး မိူဝ်ႈပႆၼၼ်ႉတႄႉ ႁႅၼ်ၶေႃးယၢဝ်းၶဝ်သေ ဢဝ်ဢိၼ်ႇတရေႇ ပႆလွႆးလွႆးယဝ်ႉ။ ၼိူဝ်ႉမႃႉၼွၵ်ႇၶေႃးယၢဝ်းၼႆႉ မွၼ်းလီတႄႉတႄႉသေ ၵႃႈၶၼ်ယႂ်ႇဝႆႉယဝ်ႉ။ ၼင်ၶဝ်ၼၼ်ႉတႄႉ ဢဝ်ႁဵတ်း ၶူဝ်းၶွင်ထူင်ၼင် ထူင်ငိုၼ်းၸိူဝ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ သစ်ကုလားအပ်၏အသံကို ကြားရခဲသောကြောင့် အသံမထွက်ဟု ထင်မြင်ယူဆကြသော်လည်း တစ်ခါတစ်ရံ မိခင်သစ်ကုလားအုတ်မက သားငယ်ကိုခေါ်သည့် တိုးတိုးအော်သံကို ကြားရဖူးသည်ဟုဆို သည်။ အသံမထွက်ဟု ဆိုရသလောက် အကြားအမြင်နှင့် အနံ့ဘက်တွင်ကား ထူးထူးခြားခြားကောင်း ပေသည်။ ပကတိအားဖြင့် သစ်ကုလားအုတ်သည် သဘောကောင်း၍ ငြိမ်သက်အေးလျမ်းသော တိရစ္ဆာန် ဖြစ်ပြီးလျှင် မိမိကိုယ်ကိုမိမိ ခုခံကာကွယ်သည်မှအပ ရန်မမူတတ်ချေ။ သို့သော်အသက်ဘေးနှင့် အရေးကြုံလာသည့် အခါတွင်ကား သစ်ကုလားအုတ်မသည် သားငယ်များအတွက် ခြင်္သေ့ကိုပင် မိမိ၏ သန်မာသော နောက်ခြေများဖြင့် ကန်ကျောက်၍ သတ်နိုင်လေသည်။[၃]
လႅတ်ႉပၢမ်ႇတႃႇ၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းငၸုၼ်ႇ
ဝၢၼ်ႈလႅတ်ႉပၢမ်ႇတႃႇ  (လက်ပံသာရွာ၊ Letpanthar) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇလႅတ်ႉပၢမ်ႇတႃႇ ၊ ၸႄႈဝဵင်းငၸုၼ်ႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈမျိၼ်းၶျၢၼ်ႇ၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 192263 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇလႅတ်ႉပၢမ်ႇတႃႇၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 552 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 667 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 1219 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းငၸုၼ်ႇ
5/6 လၵ်း၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းမိူင်းၵုတ်ႈ
ဝၢၼ်ႈ5/6 လၵ်း  (၅/၆ မိုင်ရွာ၊ Ngar/Chaukmaing) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇပဵင်းပဵတ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းမိူင်းၵုတ်ႈ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈပၢင်ႇဢူး၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 218209 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇပဵင်းပဵတ်ႈၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 2117 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 2101 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 4218 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းမိူင်းၵုတ်ႈ
ဢွၵ်ႇထူဝ်ႇပႃႇ 21
လိူၼ်ဢွၵ်ႇထူဝ်ႇပႃႇ (21) ဝၼ်းၼႆႉ ပေႃးဢဝ် ပၵ်းယဵမ်ႈဝၼ်းၵရီႇၵေႃးရီးယႅၼ်း ဝႃႈ ပဵၼ်ဝၼ်းထူၼ်ႈ (294) (ပေႃးပဵၼ် ပီဝႃႇထၢပ်ႈ ၼႆ ပဵၼ် ဝၼ်းထူၼ်ႈ (295))ဝၼ်းယဝ်ႉ။ တွၼ်ႈတႃႇတေသုတ်းပီၼႆႉ ၵိုတ်းထႅင်ႈယူႇ (71) ဝၼ်း။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၼ်းထိ ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဢွၵ်ႇထူဝ်ႇပႃႇ
787
‘’’787'''
လိူၼ်ၸၼ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၾႅပ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မၢတ်ႉၶျ်
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢေႇပရႄႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မေႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျူႇလၢႆႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢေႃးၵၢတ်ႉ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်သႅပ်ႇထႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၼူဝ်ႇဝႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်တီႇသႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:787
မႃ
မႃၼႆႉ ပဵၼ်ဢူၺ်းလီၸႅတ်ႈၸၢင်ႇၵူၼ်းႁဝ်းသေ ၵူၼ်းႁဝ်း လဵင်ႉလူမႃး ၸဵမ်မိူဝ်ႈ ၵၢပ်ႈပၢၼ်ၸႂ်ႉတိုဝ်း မၢၵ်ႇႁိၼ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ မႃၼႆႉ ဢမ်ႇယႃႉသတ်ႉၸႃႇသေ ဢမ်ႇတွၼ်ႉၸုၼ်ႉပၢႆႈၸဝ်ႈမၼ်း။ ပုၼ်ႈတႃႇၸဝ်ႈမၼ်းၼၼ်ႉ မၼ်းယင်းၸုၼ်ႉသၢႆၸႂ်လူးၵွၼ်ႇ။ ၼႂ်းၵမ်ႇၽႃႇၼႆႉ မႃမီးလၢႆမဵဝ်းလၢႆသႅၼ်းသေတႃႉ ၶဝ်ႈတၢင်း တိုဝ်း သိုဝ်ႈၽႂ်တၼ်းမၼ်း တီႈလႂ်တီႈၼၼ်ႈယူႇ။ ၼႂ်းၵႃႈ သတ်းတိရိတ်ႉသၢၼ်ႇ ဢၼ်ၵူၼ်းႁဝ်းလဵင်ႉလူဝႆႉၼၼ်ႉ မႃၼႆႉ ပဵၼ်သတ်း ဢူၺ်းလီ ဢၼ်လႆႈၸႂ်ယႂ်ႇသေပိူၼ်ႈ၊ ပဵၼ်ၶႃႈၸႂ်ႉ ဢၼ်မီးသတ်ႉၸႃႇ လိူဝ်သေပိူၼ်ႈယဝ်ႉ။ တမ်ႈတီႈၼႂ်းထမ်ႈ ဢၼ်ၵူၼ်းမိူဝ်ႈၵွၼ်ႇၶဝ် ယူႇသဝ်းၼၼ်ႉ လႆႈၵႂႃႇၶုတ်းႁၼ်ၺႃး လုပ်ႇၵူၼ်းတင်း လုပ်ႇမႃ မီးၸွမ်းၵၼ်လႄႈ ပေႃးလူတူၺ်းၼင်ႇၼၼ်ၸိုင် ၸဵမ်မိူဝ်ႈပၢၼ်ပႆႇတင်ႈ ပႆႇမီးပိုၼ်းသင်ၼၼ်ႉ မႃၼႆႉ တေလႆႈဝႃႈ ပဵၼ်သတ်းယဵၼ်ႇငႄႈ မိုတ်ႈၵူၼ်းၼႆ ဝႃႈလႆႈယူႇ။ မႃႁိူၼ်းၼႆႉ လုၵ်ႉတီႈ မႃၼႆးလႄႈ မႃလိၼ်သေ ပဵၼ်မႃးဝႃႈၼႆသေတႃႉ ပိူင်လူင်မၼ်း ၸဝ်ႈပၢႆးသၢႆႊၶဝ် ယုမ်ႇယမ်ဝႃႈ လုၵ်ႉတီႈ မႃၼႆး ယဵၼ်းပဵၼ်မႃးၼႆယဝ်ႉ။ ၽူႈၶူၼ်ႉၶႂႃႉၶဝ် ဝႃႈ ၵူၼ်းမိူဝ်ႈၵွၼ်ႇၶဝ်ၼႆႉ တႃႇတေ လိုပ်ႈလမ်း တူဝ်ထိူၼ်ႇၼၼ်ႉ ၶဝ်ဢဝ်မႃႁႅဝ် ဢၼ်မီးတမ်ႈတီႈ ႁိမ်းႁွမ်းၶဝ်ၼၼ်ႉ လဵင်ႉသေ ၸႂ်ႉၵၢၼ် ၼႆယဝ်ႉ။ ဝၢႆးၼၼ်ႉ လွင်ႈယဵၼ်ႇငႄႈၵူၼ်းႁဝ်း ၶိုၼ်ႈယႂ်ႇမႂ်ႇသုင်မႃး လွႆးလွႆးသေ လွင်ႈလဵင်ႉမႃၼၼ်ႉ ဢမ်ႇၸႂ်ႈ တႃႇတေလိုပ်ႈတူဝ်ထိူၼ်ႇ ပိူင်လဵဝ်ၵူၺ်းသေ ဢဝ်မႃ ၸႂ်ႉတိုဝ်းၼႃႈၵၢၼ် ၵူႈပိူင်ပိူင် ႁဵတ်းၼၼ်သေ မႃႁိူၼ်းၵေႃႈ ၸင်ႇပဵၼ်မႃး လၢႆလၢႆၸိူဝ်ႉ လၢႆလၢႆမဵဝ်းၼႆယဝ်ႉ။
မႃႁိူၼ်းၼႆႉ ပိၵ်ႉသမ်ႉဝႃႈ ယူႇလူၺ်ႈၵူၼ်းသေ ငႄႈမႃးယဝ်ႉသေတႃႉ ၸႃႇတိတၢင်းယၢမ်ႈ ၶိူဝ်းမႃၶဝ် ဢၼ်မႃးၸွမ်း ၸူဝ်ႈပူႇပၢၼ်မွၼ်ႇၶဝ်ၼၼ်ႉတႄႉ တေႃႇထိုင်ဝၼ်းမိူဝ်ႈၼႆႉၵေႃႈ တေႃႈဢမ်ႇႁၢႆ။ မႃဢၼ်ဝႃႈၼႆႉ ၸဵမ်မိူဝ်ႈတႄႇၵိူတ်ႇမႃး ၸဵမ်မိူဝ်ႈတိုၵ်ႉတူဝ်လဵၵ်ႉယူႇၼၼ်ႉ ၶဝ်ပေႃးမီးဝႃႇသၼႃႇ လိုပ်ႈလမ်း တူဝ်ထိူၼ်ႇယဝ်ႉလႄႈ ပေႃးဝႃႈ လႆႈႁၼ် တႄႇဢဝ် ၼူၵ်ႉ ၼူ မႅဝ်း တေႃႇထိုင် ပၢင်တၢႆး၊ ပႄႉ၊ မူ၊ တိုင်၊ ၵႂၢင်၊ ၺီး၊ ၽၢၼ်း ၸိူဝ်းၼႆႉၸိုင် ၶဝ်ပေႃးမေႃၵႂႃႇႁႃလူၺ်း ႁႃလမ်းယူႇယဝ်ႉ။ မိူဝ်ႈၽွင်း ၸမ်တေၼွၼ်းၼၼ်ႉ မႃၼႆႉ ဢဝ်တူဝ်ၶဝ် ပၼ်ႇလဵပ်ႈသွင်သၢမ်ႁွပ်ႈသေ ၸင်ႇတေၼွၼ်းယဝ်ႉ။ တၢင်းယၢမ်းဢၼ်ၼႆႉ ၸိူင်ႉၼင်ႇလၢတ်ႈမႃး မိူဝ်ႈၵႆႈၼၼ်ႉ မၼ်းၼႄပၼ် ငိူၼ်ႈၶိူဝ်း ၸႃႇတိၶဝ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ မိူဝ်ႈပၢၼ်ၶဝ် ပႆႇငႄႈၼၼ်ႉ မႃလိူင်းၶဝ်ၼႆႉ ပေႃးဝႃႈ ၶဝ်တေၼွၼ်းၼႂ်းယုမ်းၼႂ်းၶိူဝ်း တီႈဢၼ်လွတ်ႈၽေးၶဵၼ်ၼၼ်ႉၸိုင် ၶဝ်ပၼ်ႇတူဝ်ၶဝ်သၢမ်သီႇႁွပ်ႈ ဢဝ်တိၼ်ၶဝ် ယဵပ်ႇယိူဝ်ႈယႃႈ ႁႂ်ႈတႅတ်ႈၵႂႃႇသေ ၸင်ႇတေၶိုင်ၼွၼ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၵၢင်ၶမ်ႈၵၢင်ၶိုၼ်း ဢၼ်မႃၵႆႉလေႇႁွၼ်ၼၼ်ႉၵေႃႈ မၼ်းလုၵ်ႉတီႈ တၢင်းယၢမ်ႈ မႃၼႆး ဢၼ်ပဵၼ်ငဝ်ႈငိူၼ်ႈၶိူဝ်းၶဝ်သေ ၸပ်းမႃးၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၽုင်မႃၼႆးၼႆႉ ၽွင်းမိူဝ်ႈၶဝ်တေ ၵႂႃႇႁႃလမ်းတူဝ်ထိူၼ်ႇၼၼ်ႉ ၶဝ်ၵႆႉလေႇႁွၼ်သေ ႁွင်ႉႁႃၵၼ် ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ မႃႁိူၼ်းၼႆႉ ပိၵ်ႉသမ်ႉဝႃႈ ဢမ်ႇမီးၶဵၼ်သင်သေတႃႉၵေႃႉ ၶဝ်ၵႆႉလေႇဢဝ် လုပ်ႇတၢင်းၵိၼ် ဢၼ်ၶဝ်လႆႈမႃးၼၼ်ႉ လၵ်ႉသိူင်ႇဝႆႉယူႇ။ တၢင်းယၢမ်ႈ ဢၼ်ၼႆႉ လုၵ်ႉတီႈ မႃလိူင်းသေမႃးၵူၺ်း၊ မႃလိူင်းၼႆႉ ယွၼ်ႉပိူဝ်ႈ ၵူဝ်ပိူၼ်ႈ မႃးႁိမ်ဢဝ် တၢင်းၵိၼ်ၶဝ်လႄႈ ၶဝ်ၸင်ႇဢဝ်လၵ်ႉသိူၵ်ႇယဝ်ႉ။ လိူဝ်သေၼၼ်ႉ လွင်ႈသွပ်ႇဢၢႆၵတ်ႉၶႅၼ်ႇ ၶူႈၼင်လႅတ်းလႂ်၊ လွင်ႈတႃလႅတ်း၊ လွင်ႈႁူလႅတ်း၊ လွင်ႈမီးၶဵဝ်ႈလႅမ်ၽၢႆ၊ လွင်ႈမီးတိၼ်ၶႅင်လႅၼ်ႈၽၢႆ၊ လွင်ႈမီးၶူၼ်ၸႃး ဢွၵ်ႇတီႈတူဝ်၊ လွင်ႈမီး တူဝ်ၶိင်းလဵၵ်ႉၼွႆႉ ၵႅၼ်ႇၶႅင်ၸိူဝ်းၼႆႉ မၼ်းပဵၼ်လူၺ်ႈသၽႃႇဝသၢင်ႇထုၵ်ႇ တႃႇၶဝ် တေလႆႈလိုပ်ႈလမ်း တူဝ်ထိူၼ်ႇ ၸွမ်းမူးသိူဝ်းၶဝ်သေ ၸိူဝ်းၼႆႉ ငိူၼ်ႈမၼ်းမႃးၸွမ်း မႃလိူင်း ဢၼ်ပဵၼ် ငဝ်ႈၶိူဝ်းၶဝ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
မႃလိူင်း မႃမူးသိူဝ်း တမ်ႈတီႈ ၵုၼ်ဢေးသျႃးလႄႈ ၵုၼ်ဢႃႇၾရိၵလႄႈ မႃႁိူၼ်းၼၼ်ႉ လွင်ႈပႅၵ်ႇပိူင်ႈၶဝ် မီးဝႆႉဢၼ်ၼိုင်ႈ၊ ၼၼ်ႉတႄႉ မႃႁိူၼ်းၼႆႉ မေႃႁဝ်ႇ၊ မႃလိူင်းၼႆႉသမ်ႉ ၵူၺ်းမေႃႁွၼ်ၵူၺ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ မႃဢမေႇရိၵ ဢၼ်မိူၼ်မႃၼႆးၼၼ်ႉတႄႉ လႆႈႁၼ်ၶဝ်ႁဝ်ႇ မၢင်ပွၵ်ႈမၢင်လႂ်ၵူၺ်း။ မႃ'ႁၢတ်ႉသၵီႇ' ဢၼ်ဢႅတ်ႉသ်ၵီးမူဝ်းၶဝ် လဵင်ႉဝႆႉၼၼ်ႉတႄႉ တိုၼ်းဢမ်ႇမေႃႁဝ်ႇ။
ၼႂ်းသတ်းတိရတ်ႉသၢၼ်ႇ တင်းသဵင်ႈၼႆႉ ၵူၺ်းမီးမႃမဵဝ်းလဵဝ်ၵူၺ်း ယူႇၸွမ်းၵူၼ်းလႆႈ တင်းၵမ်ႇၽႃႇ၊ ပိၵ်ႉသမ်ႉ ရႃႇသီႇဢုတု ၵတ်းမႆႈပႅၵ်ႇပိူင်ႈၵၼ် တၢၼ်ႇလႂ်ၵေႃႈလၢႆး မႃၼႆႉယူႇလႆႈၸွမ်းၵူၼ်း ၵူႈတီႈသေ ၸွႆႈထႅမ်ပၼ်ၵူၼ်းယူႇယဝ်ႉ။ မႃမၢင်ၸိူဝ်းၼႆႉ ႁတ်းႁၢၼ်တႄႉတႄႉ။ မၢင်ၸိူဝ်းသမ်ႉ ယဵၼ်ႇငႄႈႁူႉၶေႃႈ၊ မၢင်ၸိူဝ်းသမ်ႉ လၵ်းလႅမ်၊ မၢင်ၸိူဝ်းသမ်ႉ ၼိုၵ်းၼႃ၊ မၢင်ၸိူဝ်းတႄႉ ႁၢႆႉယဝ်ႉ။ ၵူၺ်းၵႃႈ ၼႂ်းသတ်းတင်းသဵင်ႈၼၼ်ႉ မႃၼႆႉ ပဵၼ်ဢၼ်မေႃႁူႉႁၼ် မေႃၸွမ်းပၼ် ၵၢင်ၸႂ်ၵူၼ်း လိူဝ်သေပိူၼ်ႈယဝ်ႉ။
တေလႆႈ ယုမ်ႇဝႃႈ မႃႁိူၼ်းၼႆႉ လုၵ်ႉတီႈ မႃၼႆးမႃးၼႆယူႇ။ ဢႅတ်ႉသ်ၵီးမူဝ်းၶဝ် ဢၼ်ယူႇသဝ်း တမ်ႈတီႈ ၵုၼ်ဢမေႇရိၵပွတ်းႁွင်ႇၼၼ်ႉ မႃၶဝ် ငၢႆးမိူၼ် မႃၼႆး တႄႉတႄႉဝႃႈဝႃႈ။ ၵွပ်ႈပိူဝ်ႈ မိူၼ်မႃၼႆးၼႃႇလႄႈ ၵူၼ်းၵႂႃႇၶၢဝ်းတၢင်းၶဝ် ၵႆႉထၢင်ႇၽိတ်းဝႃႈ မႃၼႆးပဵၼ်မႃႁိူၼ်းယူႇ။ တမ်ႈတီႈ ၸႄႈမိူင်းဝဵင်းၾလေႃႇရီႇတႃႇၼၼ်ႉၵေႃႈ မႃမၢင်ၸိူဝ်း မိူၼ်မႃၼႆးလီလီယဝ်ႉ။ မႃႁိူၼ်း ၸိူဝ်းဢၼ်မီး တမ်ႈတီႈ ၵုၼ်ဢေးသျႃး၊ ၵုၼ်ဢႃႇၾရိၵ လႄႈ ၵုၼ်းယူးရူပ်ႉၶဝ်ၼၼ်ႉတႄႉ တေလႆႈဝႃႈ ပဵၼ်သၢႆသိုပ်ႇငိူၼ်ႈၶိူဝ်းမႃၼႆယူႇ။ မႃဢႅတ်ႉသ်ၵီးမူဝ်း တမ်ႈတီႈ ၵုၼ်ဢမေႇရိၵလႄႈ ၵုၼ်ယူးရူပ်ႉၽၢႆႇႁွင်ႇၼၼ်ႉတႄႉ ဢဝ်ၸႂ်ႉလၢၵ်ႈလေႃႉလိူၼ်ႈ တမ်ႈတီႈ ၼိူဝ်မူၺ်ယဝ်ႉ။ ၵူၼ်းၸိူဝ်းဢၼ်ယူႇသဝ်း တမ်ႈတီႈ ပႅၼ်ပႄႈလုမ်ႈၾႃႉ (ၸိၵ်းလုမ်ႈၾႃႉ)ၼၼ်ႉ တႃႇသေ ၸွပ်ႇႁႃသင်သိင်ၸိုင် ၶဝ်လႆႈဢဝ် တၢင်းၸွႆႈထႅမ် တမ်ႈတီႈ မႃၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။ ၶဝ်ၸိူဝ်းၼၼ်ႉ တၢမ်ႇၵတ်းလူင်ၵေႃႈ ၶဝ်ၸင်ႈၶၢမ်ႇလႆႈသေဢမ်ႇၵႃး ၵိၼ်တၢင်းၵိၼ် ဢိတ်းဢွၼ်ႇၼိုင်ႈၵူၺ်းၵေႃႈ ၶဝ်ယူႇသဝ်းၵႂႃႇလႆႈၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ တမ်ႈတီႈ ၼိူဝ်မူၺ်ၼၼ်ႉ သင်ဝႃႈ သဵၼ်ႈတၢင်းလီ ပေႃးၼႆၸိုင် မႃၼိုင်ႈၽုင် (ဢၼ်လၢၵ်ႈၸၼ်လေႃႉ)ၼၼ်ႉ ၶဝ်လၢၵ်ႈၸၼ်လႆႈ ၼမ်ႉၼၵ်း 360 ပွၼ်းသေ ၼိုင်ႈဝၼ်းၼႆႉ ၶဝ်ၵႂႃႇလႆႈ 40 လၵ်းလူးၵွၼ်ႇ။
တမ်ႈတီႈ မိူင်းပႄႇလၵျီႇယမ်ႇလႄႈ မိူင်းႁေႃႇလႅၼ်ႇတႄႉ ၶဝ်ၸႂ်ႉမႃၸိူဝ်းႁႅင်းယႂ်ႇၼၼ်ႉသေ တိုတ်ႉလၢၵ်ႈလေႃႉ၊ လေႃႉတၢင်ႇၽၵ်းလႄႈ လေႃႉတၢင်ႇၼမ်ႉၼူမ်း ၸိူဝ်းၼၼ်ႉလႂ်ၵွၼ်ႇယဝ်ႉ။
တမ်ႈတီႈ မိူင်းၸၵွတ်ႉတလၢၼ်ႇၼၼ်ႉ ၶဝ်မီးဝႆႉမႃလဵင်ႉၸဵၼ် ဢၼ်လႆႈတမ်းၸႂ်ယဝ်ႉ။ မႃၶဝ်ၼၼ်ႉ သူပ်းလႅမ်၊ ၶူၼ်တီႈတူဝ်ၼႃ၊ ၶူၼ်တီႈၶေႃးလႄႈ တီႈႁၢင် သမ်ႉပူင်းပူင်းဝႆႉသေ ႁၢင်ႈလီတႄႉတႄႉ။ ၸဵၼ်ဢၼ်ၽၢတ်ႇၽုင်သေ ၵႂၢင်တၢင်းၼၼ်ႉ မႃၸၵွတ်ႉတလၢၼ်ႇၶဝ်ၼႆႉ မေႃၵႅတ်ႇမႃးၸူးၶိုၼ်း တမ်ႈတီႈ ၽုင်ၸဵၼ်လႂ်၊ ပေႃးၶၢဝ်းႁူဝ်ၶမ်ႈ မေႃလိုပ်ႈၸဵၼ် မႃးၶဝ်ႈၶွၵ်ႈလႂ် မေႃပႂ်ႉပႃးၸဵၼ် (မေႃလဵင်ႉၸဵၼ်) ပေႃးတၢၼ်ႇၵူၼ်းယဝ်ႉ။ ယွၼ်ႉပိူဝ်ႈ ၶဝ်သွပ်ႇဢၢႆသႅဝ် ၵတ်ႉၶႅၼ်ႇၼႃႇလႄႈ တမ်ႈတီႈ ၼႂ်းမူၺ်ႁႃ တူၵ်းၼၵ်းတၵ်းၼႃယူႇၼၼ်ႉၵေႃႈ ၶဝ်တေႃႈ မေႃႁႃႁႂ်ႈႁၼ် ၸဵၼ်ဢၼ်ႁၢႆၼၼ်ႉလူးၵွၼ်ႇ။
မႃမူးသိူဝ်းၼၼ်ႉတႄႉ မေႃသွပ်ႇဢၢႆသႅဝ်သေ လိုပ်ႈလမ်း တူဝ်သတ်းတူဝ်ထိူၼ်ႇယဝ်ႉ။ ၶဝ်မေႃသွပ်ႇ ဢၢႆသႅဝ်လိူတ်ႈ တမ်ႈတီႈ တူဝ်ထိူၼ်ႇဢၼ်တိူဝ်ႉမၢတ်ႇသေ ႁႃႁႂ်ႈပေႃးႁၼ်ယဝ်ႉ။ မႃဢၼ်မေႃသွပ်ႇ ႁွႆးတိၼ်ၼၼ်ႉတႄႉ မေႃလမ်းသွပ်ႇႁႃႁၼ် ၵူၼ်းဢၼ်ထုၵ်ႇတၢမ်ႇတၢင်းၽိတ်းသေ ပၢႆႈၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ တမ်ႈတီႈ ၼိူဝ်သၼ်လွႆမူၺ်သုင်လူင် ဢႄးလပ ၵုၼ်ယူးရူပ်ႉတွၼ်ႈၵၢင်ၼၼ်ႉ မၢင်ပွၵ်ႈမၢင်လႂ် ၵူၼ်းၵႂႃႇတႃႈ ၵႂႃႇတၢင်းၶဝ် ၵႂင်တၢင်းသေ ထူပ်းတၢင်းယၢပ်ႇလႄႈသင်၊ ၺႃးမိူဝ်ႈ မူၺ်ႁႃတူၵ်းၼၵ်းတူၵ်းၼႃလႄႈသင်၊ ႁိူဝ်ႉဢူၼ်ႈႁႅင်းၶၢတ်ႇလႄႈသင် ၸၢင်ႈထူပ်းတၢင်းတုၵ်ႉၶၵိၼ်းၸႂ်ယူႇယဝ်ႉ။ တႃႇတေၸၢင်ႈၸွႆႈထႅမ် တၢင်းယၢပ်ႇၽိုတ်ႇ ၵူၼ်းတုၵ်ႉယၢၵ်ႈၸိူဝ်းၼၼ်ႉ မုၼ်ၸဝ်ႈၶဝ် ၸိူဝ်းယူႇတီႈတိၼ်လွႆ လဵင်ႉမႃ 'ၸဵင်ႉဝႃးၼၢတ်ႉ'သေ ၽိုၵ်းပၼ် ႁႂ်ႈၶဝ်မေႃ ၸွႆႈပိူၼ်ႈယူႇ။ ဝၼ်းဢၼ် ရႃႇသီႇဢုတု ႁုၵ်းႁၢႆႉၼၼ်ႉ ၶဝ်ဢဝ်ႁိင်ႇ ႁွႆႈပၼ်တီႈ ၶေႃးမႃသေ ၸႂ်ႉၵႂႃႇသွၵ်ႈႁႃ ၵူၼ်းထူပ်းတၢင်းတုၵ်ႉၶယဝ်ႉ။ ၵမ်ႉပႃႈၼမ် ၵႆႉပွႆႇၵႂႃႇၸွမ်းၵၼ် သွင်တူဝ်။ ပေႃးဝႃႈ ၵႂႃႇႁၼ် ၵူၼ်းတုၵ်ႉယၢၵ်ႈယဝ်ႉၼႆၸိုင် တူဝ်ၼိုင်ႈ ၶိုၼ်းလႅၼ်ႈမႃး မွၵ်ႇလၢတ်ႈ မုၼ်ၸဝ်ႈ၊ တူဝ်ၼိုင်ႈသမ်ႉ ယၢႆးပႅတ်ႈပၢၵ်ႈပႅတ်ႈ မူၺ်ၼႃ ဢၼ်သုမ်ႇၵူမ်ဝႆႉ ၵူၼ်းထူပ်းၽေးၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၼင်ႇႁိုဝ် ၵူၼ်းထူပ်းၽေး တေဢုၼ်ႇၼၼ်ႉ ဢဝ်လိၼ်ႉၶဝ် လေးပၼ်ၸွမ်းၼႃႈ ၸွမ်းတိၼ်သေ ပႂ်ႉဝႆႉပၼ်ယူႇ။
1778
1778
မႃ
ၼႂ်းသိုၵ်းၵမ်ႇၽႃႇ ပွၵ်ႈၵမ်းၼိုင်ႈ
မိူဝ်ႈၽွင်း သိုၵ်းၵမ်ႇၽႃႇပွၵ်ႈသွင်ၼၼ်ႉ ပုၼ်ႈတႃႇၵၢၼ်လမ်ႇလွင်ႈ ၼႂ်းၼႃႈသိုၵ်း လႆႈၸႂ်ႉမႃ သဵင်ႉဝႃးၼၢတ်ႉလႄႈ မႃတၢင်ႇၸိူဝ်း မွၵ်ႈ(10000) တူဝ်လိူဝ်လိူဝ်ယဝ်ႉ။ မႃဢွၼ်ႇ ထႄႇရီႇယႃႇတႄႉ ၸႂ်ႉတႃႇတေ ၽဵဝ်ႈၺွပ်းၼူ ၼႂ်းလုၵ်းထႅင်ႉ။ မႃတူဝ်လူင် ၸိူဝ်းႁႅင်းယႂ်ႇၸမ်ႉ ဢဝ်တၢင်းၵိၼ် ဢၼ်လိူတ်ႇလိူတ်ႇမႆႈမႆႈ သူင်ႇပၼ် တမ်ႈတီႈ ၵူၼ်းသိုၵ်းၶဝ်သေဢမ်ႇၵႃး ဢွင်ႈတီႈ ၽေးၶဵၼ်ၼမ် တီႈဢၼ် ၵူၼ်းဢမ်ႇၵႂႃႇလႆႈၼၼ်ႉ ၸႂ်ႉႁႂ်ႈမႃလူင်ၸိူဝ်းၼႆႉ ၵႂႃႇသူင်ႇၶၢဝ်ႇသိုၵ်းယဝ်ႉ။ မႃဢၼ်ၸွမ်း မေႃယႃၶဝ်ၼၼ်ႉတႄႉ ၸွႆႈႁႃ ၸွႆႈၼႄတၢင်းပၼ် မေႃယႃၶဝ် ႁႂ်ႈၵႂႃႇႁႃႁၼ် ၵူၼ်းသိုၵ်း ဢၼ်မၢတ်ႇၸဵပ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
1778
လိူၼ်ၸၼ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
မႃ
ၼႂ်းသိုၵ်းၵမ်ႇၽႃႇ ပွၵ်ႈၵမ်းသွင်
ၸွမ်းၼင်ႇ ဝႃႈမႃး တီႈၼိူဝ်ၼၼ်ႉသေဢမ်ႇၵႃး မိူဝ်ႈသိုၵ်းၵမ်ႇၽႃႇပွၵ်ႈသွင်ၼၼ်ႉ ၽိုၵ်းပၼ် မႃတင်းၼမ်သေ ဢဝ်မႃၸႂ်ႉပႂ်ႉယၢမ်း၊ ၸႂ်ႉပႂ်ႉၶူဝ်းသိုၵ်းၼႂ်းတပ်ႉ၊ ၸႂ်ႉႁႃမၢၵ်ႇမႅင်းၸိူဝ်းၼႆႉ လူးၵွၼ်ႇယဝ်ႉ။ ပိူင်လၢၵ်ႇမၼ်း မႃဢၼ်ပႂ်ႉယၢမ်းၼၼ်ႉ သွပ်ႇၼူမ်ႁူႉႁၼ်လႆႈ ဢၢႆသႅဝ်ၽူႈၶဵၼ် ၽႂ်းၽၢႆလိူဝ်သေ ၵူၼ်းသိုၵ်း ဢၼ်ပႂ်ႉယၢမ်းၼၼ်ႉယူႇယဝ်ႉ။
1778
လိူၼ်ၾႅပ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
မႃ
ၼႂ်းသိုၵ်းၵမ်ႇၽႃႇ ပွၵ်ႈၵမ်းသွင်
ၸိူင်ႉၼင်ႇ မႃဢႅတ်ႉသၵီးမူဝ်း ဢၼ်ၸိုဝ်ႈဝႃႈ ႁၢတ်ႉသၵီးၼၼ်ႉ မႃ'ၵရဵၵ်ႉတဵင်း' ဢၼ်ပဵၼ် 'မႃၽီလူး'လူင်ၵေႃႈ လႆႈၸႂ်ယႂ်ႇ မိူဝ်ႈပႂ်ႉႁိူၼ်းၼၼ်ႉတႄႉတႄႉၼင်ႇၵဝ်ႇ။ မႃၽီလူးၼႆႉ ၶဝ်ႈပႃးၼႂ်းၸၢဝ်း မႃမႅတ်ႉၸတိၵ်ႉသေ ပိၵ်ႉသမ်ႉႁၢင်ႈၸႃႉသေတႃႉ မီးမၢႆမီႈ မီးၵတိသတ်ႉၸႃႇတႄႉယဝ်ႉ။ သမ်ႉၵွႆႁတ်းၵၢၼ်သေ ပေႃးၶူပ်းပိူၼ်ႈၵေႃႈ တိုၼ်းၵၢပ်ႈတိုတ်ႉဝႆႉ ဢမ်ႇပွႆႇၽႃႈလႃးလႃး၊ ၵွပ်ႈၼႆ မိူဝ်ႈၵွၼ်ႇ ၸႂ်ႉတိုဝ်းလူၺ်ႈ ဢဝ်လမ်းမူထိူၼ်ႇလႂ်၊ တမ်ႈတီႈ ပွႆးမႃလႄႈဝူဝ်း ဝတ်ႉၵၼ်လႂ်ယဝ်ႉ။
1778
လိူၼ်မၢတ်ႉၶျ်
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢေႇပရႄႇ
(1) ဝၼ်း။
မႃ
ၼႂ်းသိုၵ်းၵမ်ႇၽႃႇ ပွၵ်ႈၵမ်းသွင်
ၼႂ်းၵမ်ႇၽႃႇၼႆႉ မႃဢၼ်ငႄႈၼၼ်ႉ မီးဝႆႉယူႇ 225 မဵဝ်းသေ မွၵ်ႈ 25 မဵဝ်းတႄႉ ပဵၼ်မႃသႅၼ်းတူဝ်ယႂ်ႇယဝ်ႉ။ ၼႂ်းမႃ ဢၼ်မၵ်းမၼ်ႈဝႆႉၼၼ်ႉ သမ်ႉၶိုၼ်းၸႅၵ်ႇဝႆႉ 6 မဵဝ်းယူႇ။
လိူဝ်သေ မႃဢၼ်လၢတ်ႈမႃးတီႈၼိူဝ်ၼႆႉ မႃဢၼ်ဢဝ်ၸၢဝ်းဢမ်ႇမိူၼ်ၵၼ်သေ ၸၢပ်ႈဢဝ်ၵေႃႈ ယင်းမီးထႅင်ႈလူးၵွၼ်ႇယဝ်ႉ။ မႃပၢၼ်ႇၸၢပ်ႈ (ႁွင်ႉ) မႃပၼ်ႇထၢတ်ႉၸိူဝ်းၼႆႉတႄႉ ၵႃႈၶၼ်ဢမ်ႇယႂ်ႇတၢၼ်ႇ မႃဢၼ်ဢမ်ႇၸၢပ်ႈၼၼ်ႉ။ ၵူၺ်းၵႃႈ မႃပၢၼ်ႇၸၢပ်ႈၼႆႉ ၵမ်ႉပႃႈၼမ် ဝႃႈငၢႆႈလၵ်းလႅမ်သေ ဢမ်ႇၵႃး ၺၢၼ်ႇၵေႃႈလီလႄႈ ပုၼ်ႈတႃႇၸဝ်ႈမၼ်းတႄႉ ပဵၼ်ၵေႃႉပဵၼ်သႄႈယူႇတႄႉယဝ်ႉ။
1778
လိူၼ်မေႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျုၼ်ႇ
(1) ဝၼ်း။
မႃ
မႃဝၢင်ႇၸႃး
ၵမ်းလိုၼ်းၼႆႉတႄႉ ပဵၼ်မႃဝၢင်ႇၸႃး ဢၼ်ဢမ်ႇမီးၸဝ်ႈ ဢၼ်ပိူၼ်ႈဢမ်ႇဝႆႉၵႃႈၶၼ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၵမ်ႉပႃႈၼမ် မႃဝၢင်ႇၸႃးၼႆႉ ၵမ်ႉပႃႈၼမ် လႆႈႁၼ် မီးဝႆႉတမ်ႈတီႈ ၵုၼ်ယူးရူပ်ႉၽၢႆႇဢွၵ်ႇ၊ ၵုၼ်ဢေးသျႃးလႄႈ ၵုၼ်ဢႃႇၾရိၵၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။ ၶဝ်ၸိူဝ်းၼႆႉ ယူႇၸွမ်းၵၢတ်ႇၸွမ်းသႃး ၸွမ်ႈၵႄႈႁိူၼ်းၵႄႈယေးသေ ႁႃၵိၼ်ၸွတ်ႇၵိၼ်ၸေးယူႇ။ ယွၼ်ႉပိူဝ်ႈ မႃဝၢင်ႇၸႃးၸိူဝ်းၼႆႉသေ ၸၢင်ႈဢဝ် တၢင်းပဵၼ်ရေႃးၵႃႇ ၽႄႈၸွတ်ႇလႄႈ မိူင်းလူင်မၢင်ၸိူဝ်းၼႆႉ တမ်းဝၢင်းမၢႆမီးဝႆႉ ပေႃးၶႂ်ႈလဵင်ႉမႃ တေလႆႈတၢင်ႇမၢႆၽၢင်သေ လဵင်ႉၼႆယဝ်ႉ။ တၢင်းပဵၼ် ဢၼ်ၸၢင်ႈၽႄႈၸွမ်းမႃသေ လီၵူဝ်သေပိူၼ်ႈၼၼ်ႉတႄႉ ပဵၼ်တၢင်းပဵၼ် မႃမႃႈၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
1778
လိူၼ်ၵျူႇလၢႆႇ
(1) ဝၼ်း။
မႃ
တႆးႁွင်ႉၸိုဝ်ႈမႃ
မႃၼႂ်းမိူင်းတႆးတႄႉ ပဵၼ်တူဝ်ႁၢတ်ႈသေ မီးလၢႆလၢႆသႅၼ်းယူႇ။ ၵူၺ်းၵႃႈ ၵမ်ႉပႃႈၼမ် တူၺ်းသီၶူၼ်မၼ်းသေ ႁွင်ႉၸိုဝ်ႈမႃ ၸႅၵ်ႇသႅၼ်းမႃယဝ်ႉ။ သင်ဝႃႈပဵၼ်မႃလမ်ၸိုင် ႁွင်ႉဝႃႈ မႃမီ၊ သင်ဝႃႈ ပဵၼ်မႃ မီးၶူၼ်သီလမ်လႄႈ သီၽိူၵ်ႇလေႃးၵၼ်ၸိုင် ႁွင်ႉဝႃႈ မႃလၢင်ႇ၊ သင်ဝႃႈ ပဵၼ်မႃ ႁၢင်ပိတ်းၸိုင် ႁွင်ႉဝႃႈ မႃပိတ်း၊ ဢၢႆႈပိတ်း၊ သင်ဝႃႈ ပဵၼ်မႃ လၢႆးလဵၼ်း မိူၼ်လၢႆးသိူဝ်ၸိုင် ႁွင်ႉဝႃႈ မႃလဵၼ်း၊ သင်ဝႃႈ ၶူၼ်မၼ်း ယုၺ်းၸိုင် ႁွင်ႉဝႃႈ မႃယုၺ်း၊ မႃဢၼ်တူဝ် ဢမ်ႇပေႃးယႂ်ႇၼၼ်ႉ ႁွင်ႉ မႃသႅဝ်း ၼႆယဝ်ႉ။
1778
ဢေႃးၵၢတ်ႉ
(1) ဝၼ်း။
သႅပ်ႇထႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
မႃ
ၶေႃႈၵႂၢမ်း လၢတ်ႈတေႃႇမႃ
မိူင်းဢိင်ႇၵလၢၼ်ႇ၊ မိူင်းဢမေႇရိၵၢၼ်ႇလႄႈ မိူင်းယူးရူပ်ႉ ဢိၵ်ႇ မိူင်းမၢင်မိူင်းၼႆႉ လူႁၼ်လုမ်းလႃး လဵင်ႉလူမႃ ၶႅမ်ႉၶႅမ်ႉယဝ်ႉ။ ၽွတ်ႈပဵၼ် မုၵ်ႉၸုမ်းသေ ပၼ်ႁႅင်း ဢဝ်မႃၶႄႉၶဵင်ႉၵၼ် ၵူႈပိူင်ပိူင်ၵွၼ်ႇ။ မၢင်မိူင်းမၢင်မိူင်း လွင်ႈဢဝ်မႃဢႅဝ်ယၢဝ်း လႅၼ်ႈၶႄႉၵၼ်ၼၼ်ႉ ၶဝ်ဝႆႉၶိုၵ်ႉ ၸိူင်ႉၼင်ႇ ပွႆးဢဝ်မႃႉ လႅၼ်ႈၶႄႉၵၼ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
မႃၼႆႉ လႆႈၸႂ်ယႂ်ႇယူႇတႄႉယဝ်ႉ။ လၵ်းလႅမ်ႁူႉၶေႃႈၼႃႇ ဝႃႈၼႆသေတႃႉ ပေႃးလဵင်ႉၶဝ်ႈ ဢွႆႇၶဝ်ႈ လၢႆလၢႆလႄႈ ဢမ်ႇလၵ်းလႅမ်လႆႈၼင်ႇၵဝ်ႇ၊ ၵေႃႉဢၼ်ၶႂ်ႈလဵင်ႉမႃၼၼ်ႉ ဢွၼ်တၢင်းသုတ်း တေလႆႈလိူၵ်ႈႁႃ မႃၶိူဝ်းၸႅတ်ႈၸၢင်ႇ ဢၼ်ၸဝ်ႈၵဝ်ႇၶႂ်ႈလႆႈၼၼ်ႉသေ တေလႆႈဢဝ်လဵင်ႉ ၸဵမ်မိူဝ်ႈ တိုၵ်ႉလႆႈႁူဝ်လိူၼ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ဝၢႆးၼၼ်ႉ တေလႆႈဝႆႉၸႂ်ယႂ်ႇၸႂ်ယၢဝ်းသေ သွၼ်ပၼ် ၽိုၵ်းပၼ် ႁႂ်ႈၶဝ် မေႃထွမ်ႇၵႂၢမ်း၊ ၸႂ်ႉသင် ႁႂ်ႈမေႃႁဵတ်း၊ ႁႂ်ႈမေႃၸွမ်း မၢႆမီႈၸိူဝ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
1778
ဢွၵ်ႇထူဝ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
ၼူဝ်ႇဝႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
မႃ
ၶေႃႈၵႂၢမ်း လၢတ်ႈတေႃႇမႃ
မႃၼႆႉမီးလၢႆမဵဝ်း‘မႃႁိူၼ်း’၊ မႃထိူၼ်ႇ၊ မႃလိၼ်၊ မႃဝွတ်းဝေႃႉ၊ မႃႁႅဝ်၊ မႃၼႆး’ၼႆ မီးလၢႆသႅၼ်းဝႆႉယဝ်ႉ။ မႃသႅၼ်းလႂ်ၵေႃႈ ၵမ်ႈၼမ် ပဵၼ်ဢၼ်ယူႇၸွမ်းမူႇ၊ ၸွမ်း ၽုင်ယဝ်ႉ။ ပေႃးၺႃးၶဵၼ်ၵေႃႈ ၸွႆႈၵၼ်လိုပ်ႈလူၺ်းၶူပ်း ယဝ်ႉ။ ပေႃးမိူဝ်ႈၵိၼ်တႄႉ ဢမ်ႇသူႈႁူမ်ႈၵၼ်ၵိၼ်၊ ၵႆႉၶင်းတေႃႇၵၼ်၊ ၽႂ်ႁႅင်းယႂ်ႇၽႂ်လႅတ်းၵေႃႈ မၼ်းလႆႈ ၵိၼ်ဢွၼ်တၢင်းယဝ်ႉ။ ၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈတၢင်းၵိၼ်ၼႆႉ လႆႈဝႃႈၽုၵ်ႉႁိတ်ႉ၊ မၵ်ႉၶႅဝ်း မၵ်ႉၼိူဝ်ႉ၊ မၵ်ႉဢၼ်တူႇ ဢၼ်ၼဝ်ႈၵမ်ႈၼမ်၊ ဢၼ်ၵူၼ်းႁဝ်းဝႃႈ“လီႁင်ႈလီမိူဝ်ႇ”ၼၼ်ႉ ပဵၼ်တၢင်းၵိၼ်လီတၢင်းၵိၼ်ဝၢၼ်ၶဝ်ယဝ်ႉ။ တူၺ်းဢဝ်မႃထိူၼ်ႇၶဝ် ပေႃးတႃႇႁႃၵိၼ် တၢင်းၵိၼ် လိုပ်ႈတူဝ်သတ်းတႄႉ လိုပ်ႈၸွမ်းၵၼ် ပဵၼ်ၽုင်ယူႇယဝ်ႉ။ မႃႁိူၼ်းၼႆႉ ၽႂ်လဵင်ႉၶဝ်ႈမၼ်းၵေႃႈ ပဵၼ်ၸႂ်မၼ်းယဝ်ႉ။ ပေႃးၸဝ်ႈမၼ်းႁၵ်ႉမၼ်းၵေႃႈ မၼ်းမေႃ ႁၵ်ႉ ၶိုၼ်းၸဝ်ႈမၼ်းသေ မီးသတ်ႉၸႃႇၼိူဝ်ၸဝ်ႈ မၼ်း တႄႉ ꧦ။ မၢင်မိူင်း မိူၼ်ၼင်ႇ- မိူင်းဢိင်းၵလဵတ်ႈၼႆႉ ဢွၼ်ၵၼ်လဵင်ႉမႃ၊ သွၼ်ပၼ်မႃသေ ႁႂ်ႈလုမ်းလႃးၵူၼ်း ၶိုၼ်း၊ ၵူၼ်းဢမ်ႇမီးလုၵ်ႈလၢင်းၶဝ်၊ ၵူၼ်းထဝ်ႈၶဝ် ၸိူဝ်း ဢၼ်လုၵ်ႈလၢင်းပွႆႇပႅတ်ႈၼၼ်ႉ လႆႈဢဝ်မႃလၵ်းလႅမ် မႃး ႁဵတ်းၵေႃႉၶဝ်ယဝ်ႉ။ လႆႈႁူႉဝႃႈ ၶူပ်ႇပီ မႃဢၼ်လႆႈလိုဝ်ႈ ၵၢၼ်(ပိၼ်ႇၸိၼ်ႇ)ၼၼ်ႉ မီးယူႇသီႇမိုၼ်ႇတူဝ်ပၢႆ ၼႆယဝ်ႉ။
မႃၼႆႉ ပဵၼ်သတ်းဢၼ်လီႁၵ်ႉၵေႃႈၸႂ်ႈ၊ ဢၼ်လီ ၸင်းၵေႃႈပဵၼ်ယဝ်ႉ။ ယွၼ်ႉၶဝ်မေႃၶူပ်းၵူၼ်းလႄႈ လီၸင်း၊ ယွၼ်ႉၶဝ်မေႃၵႅတ်ႇၶႄ ႁႄႉၵင်ႈၽေးၶဵၼ်လႄႈ လီႁၵ်ႉ။ ယွၼ်ႉပဵၼ်သတ်းလႄႈ ၼႂ်းၵၢၼ် မူၼ်ႈလူၺ်ႈ ၵႃႇမၼၼ်ႉ ဢမ်ႇဝႆႉပေႃႈဝႆႉမႄႈ၊ ဢမ်ႇႁူႉဝႃႈပဵၼ်ပီႈပဵၼ် ၼွင်ႉ။ ယွၼ်ႉၼၼ် ၵူၼ်းႁဝ်း ပေႃးၺႃးၵူၼ်းယွၵ်း ၵေႃႉ ဢၵျၢင်ႉဢမ်ႇလီၼၼ်ႉ ၵႆႉလႄႇပွင်ႉထႃႉလႃႇၵၼ်ဝႃႈ “ဢၢႆႈမႃ၊ ဢေးမႃ” ၼႆလူင်ၵႂႃႇယူႇယဝ်ႉ။ ၵူၺ်းၵႃႈ ၶဝ် ၸွမ်းၵႃႇမၼႆႉ မီးၶၢဝ်းမၼ်း၊ ပေႃးဢမ်ႇၸႂ်ႈလိူၼ်မၼ်း ၶဝ်ဢမ်ႇၸွမ်း။ ၼႆႉတေလႆႈဝႃႈ ပိူင်မႃ၊ ၵူတ်းမၢႆမႃၶဝ် ၼႆၵေႃႈ ဝႃႈလႆႈယဝ်ႉ။ ၶႂ်ႈဝႃႈႁို0်ဝႃႈ ‘မႃ’ၼႆႉ ပဵၼ်သတ်း လႄႈ ဢမ်ႇၸၢင်ႈတႅၵ်ႈၼမ်ႉၵတ်ႉၶဝ်မိူၼ်ၵူၼ်း၊ ဢၼ် လီယွင်ႈၼၼ်ႉတႄႉ ပဵၼ်ၼမ်ႉၸႂ်ၶဝ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
1778
တီႇသႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
မႃ
ပၢင်ၵုမ်မႃ
မႃၶဝ်ၵေႃႈ ပၢႆႈၽေးသေဢွၼ်ၵၼ်မႃးတုမ်ၵၼ် တီႈပႃႇႁဵဝ်ႈ လၢတ်ႈၼႄလွင်ႈတၢင်းမၼ်းတီႈၸဝ်ႈၶုၼ်မႃဝႃႈ “ယႃႇႁႂ်ႈၽႂ်ဢဝ်မၢၵ်ႇႁိၼ် ၶွၼ်ႉပေႃႉၼၢၵ်ႈၵဝ်လႆႈ သေၵမ်း” ၼႆသေ ၶဝ်ႈၵႂႃႇ ၼႂ်းဝဵင်းတူဝ်လဵဝ်ႁင်းၵူၺ်း ယဝ်ႉ။ ၸိူဝ်းဢၼ်ႁၼ်မၼ်းသေ ၸႂ်လမ်ၵေႃႈ ဢမ်ႇမီး သေၵေႃႉ။ ၶုၼ်ႁေႃၶမ်းၵေႃႈ ၼင်ႈၼိူဝ်တင်ႇၽူႈထတ်း သိၼ်သေ ပူင်ၶေႃႈၸိသင်ႇ ႁႂ်ႈၶႃႈႁႅမ်မႃယူႇယဝ်ႉ။ ၶုၼ်မႃ ၵေႃႈ လၵ်ႉလွတ်ႉသွတ်ႉသႅတ်ႉလႅၼ်ႈ ၶဝ်ႈတႂ်ႈပလၢင်ႇ ၶုၼ်ႁေႃၶမ်းယဝ်ႉ။ ယၢမ်းၼၼ်ၵူၼ်းၶဝ် ၶတ်းၸႂ် ဢၢင်ႈတိၺွပ်းမၼ်းလႄႈ ၶုၼ်ႁေႃၶမ်း ၸင်ႇႁၢမ်ႉတၢပ်ႈ ၶဝ်ဝႆႉယဝ်ႉ။
1778
တီႇသႅမ်ႇပႃႇ
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:1778
မႃ
ၶုၼ်မႃႁေႃးတြႃးပၼ် ၶုၼ်ၵူၼ်း
ၶုၼ်ႁေႃၶမ်း လႆႈငိၼ်း ၶေႃႈၵႄႈလိတ်ႈပၼ်ႁႃသုၵ်ႉ ယုင်ႈ လွင်ႈမႃၸိူဝ်းၼၼ်ႉၸိုဝ်ႈၸႂ်ႈလႄႈ ပဵၼ်ဢၼ် ၼပ်ႉယမ်ၼိူဝ်ၶုၼ်မႃတႄႉတႄႉသေ ၸႂ်ႉၵူၼ်းမၼ်း ဢဝ် ၸွင်ႈၽိူၵ်ႇ မႃးၵင်ႈမုင်းပၼ်ယူႇယဝ်ႉ။ ၶုၼ်မႃၵေႃႈ သိုပ်ႇ သင်ႇသွၼ်ပၼ် ၶုၼ်ႁေႃၶမ်းဝႃႈ “ၸဝ်ႈမုၼ်ယႂ်ႇၶုၼ်ႁေႃၶမ်းဢိူၺ်ႉ! ၵျၢင်ႉၸွမ်း ထမ်းတြႃးသိုဝ်ႈသိုဝ်ႈတႃႉ။ ႁၵ်ႉသႃပေႃႈမႄႈၵူၼ်း မိူင်းၸဵမ် ၵူၼ်းၼႂ်းႁေႃ၊ သိုၵ်းႁၢၼ်ၶဝ်တႃႉ။ ႁဵတ်းႁႂ်ႈမႅၼ်ႈ ၸွမ်း ထမ်းတြႃးၶုၼ်ဢုပ်ႉပိူင်ႇသိပ်းပိူင်သေ ယႃႇယူႇမဝ် ၵိၼ် မၢင် ႁႂ်ႈမီးသတိတြႃးၵိုၵ်းတူဝ်၊ ႁႂ်ႈမီးသိၼ်မီးထမ်းတႃႉ” ႁေႃးတြႃးၵႂႃႇၼင်ႇၼႆယဝ်ႉ။
ၶုၼ်ႁေႃၶမ်းၵေႃႈ ထွမ်ႇၵႂၢမ်းသင်ႇသွၼ်ၶုၼ်မႃသေ ႁဵတ်းၵၢၼ်လီၵုသူဝ်ႇၵႂႃႇယဝ်ႉ။ ၵႃႈပဵၼ်မႃတင်းသဵင်ႈၵေႃႈ လွတ်ႈၽေးၶဵၼ်သေဢမ်ႇၵႃး ၶုၼ်ႁေႃၶမ်းၵေႃႈ ၶၢမ်ႇ လဵင်ႉလူၶဝ်မူတ်း တေႃႇသုတ်းၸူဝ်ႈပၢၼ်ၵႂႃႇယူႇယဝ်ႉ။ ၶေႃႈ သင်ႇသွၼ် ၼေႃႇၶမ်းၸဝ်ႈၶုၼ်မႃၼႆႉမၼ်ႈၵိုမ်း တႃႇ မိုၼ်ႇသွင်ႁဵင်ပီၼႆယဝ်ႉ။ ၽြႃးပဵၼ်ၸဝ်ႈႁဝ်း ပဵၼ်ပုတ်ႉထမႃးသေ လၢတ်ႈဝႃႈ “ႁဝ်းၸဝ်ႈၼႆႉ ႁဵတ်းၵၢၼ်ၸွႆႈထႅမ်ၸိူဝ်ႉၶိူဝ်း၊ လူႇၼိူဝ်ႉ လိူတ်ႈ တၢႆတၢင်ၸိူဝ်ႉၶိူဝ်းၼႆႉ(ၺႃတတ်ထၸရိယႃ) ဢမ်ႇၸႂ်ႈမိူဝ်ႈလဵဝ်ၵူၺ်း၊ ပဵၼ်မႃး ၸဵမ်မိူဝ်ႈတိုၵ်ႉသၢင်ႈ ပႃႇရမီႇၼၼ်ႉဢိူဝ်ႈ။ ၸွႆႈထႅမ်ၵၢၼ်ၸိူဝ်ႉၸၢတ်ႈၼႆႉ ပဵၼ်ယိူင်းဢၢၼ်း လူင်ႁဝ်းၸဝ်ႈ ဢၼ်ၼိုင်ႈဢိူဝ်ႈ” ၼႆ ယဝ်ႉ။
ၶိုၼ်းမႃးႁူမ်ႈၸၢတ်ႈ
ၶုၼ်ႁေႃၶမ်း မိူင်းပႃႇရၼသီႇၼၼ်ႉ မႃးပဵၼ်ၸဝ်ႈ ဢႃႇၼၼ်ႇတႃႇယဝ်ႉ၊ ပရိသၢတ်ႈၼၼ်ႉ မႃးပဵၼ်ပရိ သၢတ်ႈၽြႃးယၢမ်းလဵဝ်ယဝ်ႉ၊ ၶုၼ်မႃ မီႈပၺ်ႇၺႃႇၼၼ်ႉ ၸမ်ႉ မႃးပဵၼ် ၵဝ်ၽြႃးယဝ်ႉ။ လွင်ႈၸိူင်း ဢၼ်ၼႆႉ မႃးၼႂ်း“ၵုၵ်ၵုရၸႃတၵ”ၸၢတ်ႈၸဝ်ႈမၢႆ (22) ၼၼ်ႉ ယဝ်ႉ။ တီႈၼႂ်းပိုၼ်းၼႆႉ တွၼ်ႈလီယိူင်ႈမၼ်းၸိုင် ၶုၼ် ဢုပ်ႉပိူင်ႇ ၽွင်းငမ်းဝၢၼ်ႈမိူင်းၼႆႉ -
မႃဢၼ်ၵႃႈယႂ်ႇလိူဝ်ၶမ်း
မီးမႃတူဝ်ၼိုင်ႈ တီႈဝဵင်းမတရပ်ႉ၊ မိူင်းဢိၼ်ႇတိယ ၸွႆႈထႅမ်ၵႅတ်ႇၶႄ သၢႆၸႂ်ၵူၼ်း မွၵ်ႈသၢဝ်းၵေႃႉပၢႆ၊ ၶၢဝ်း တၢင်းသိပ်း သွင်ပီ၊ ထိုင်တီႈမၼ်းတၢႆၵႂႃႇ ၶုၼ်ႁၢၼ် ပလိၵ်ႈၶဝ် ပေႃးလႆႈတၵ်ႉယမ်။ တီႈမိူင်းဢိင်းၵလဵတ်ႈ မီးယႃႈၼၢႆးထဝ်ႈၵေႃႉၼိုင်ႈ တၢႆၵႂႃႇ လႆႈသၢမ်သီႇဝၼ်း မႃမၼ်းၵႂႃႇမွၵ်ႇပိူၼ်ႈမႃးဢဝ်၊ လႆႈဝႃႈ မီးသတ်ႉၸႃႇ တေႉ ꧦ။ တီႈမိူင်းၵျပၢၼ်ႇ မႃတူဝ်ၼိုင်ႈ ပေႃးဝႃႈ ထိုင်ၶၢဝ်းတၢမ်းၶမ်ႈ ၸဝ်ႈမၼ်းတေပွၵ်ႈမႃး မိူဝ်းႁိူၼ်းၼႆ မၼ်းၵႆႉမႃးပႂ်ႉႁပ်ႉတီႈ တႃႈရူတ်ႉရဵၼ်းတႃႇသေႇ၊ ပေႃးဝႃႈ ၸဝ်ႈမၼ်းၽႅဝ်မႃးၼႆ မၼ်းၸူမ်းၸူမ်းသိူဝ်းသိူဝ်း ႁပ်ႉ ၸဝ်ႈမၼ်း ၸွမ်းၸဝ်ႈမၼ်း မိူဝ်းၵႂႃႇတေႃႇပေႃးထိုင်ႁိူၼ်း ႁဵတ်းၼၼ်ၵူႈဝၼ်းယဝ်ႉ။ ထိုင်ၼင်ႇဝၼ်းၼိုင်ႈ မႃတူဝ် ၼၼ်ႉ ၵႂႃႇပႂ်ႉၸဝ်ႈမၼ်းၵေႃႈ ၸဝ်ႈမၼ်းဢမ်ႇၽႅဝ်မႃး၊  မၼ်းၵေႃႈ သိုပ်ႇပႂ်ႉၵႂႃႇတေႃႇမိူင်းလႅင်း၊ သိုပ်ႇပႂ်ႉထႅင်ႈဝၼ်း ၼိုင်ႈ၊ ဢမ်ႇၵႂႃႇတၢင်းလႂ်သေ သိုပ်ႇပႂ်ႉၸဝ်ႈမၼ်းယူႇ တိၵ်း  ꧦ။ ၵူၼ်းၵမ်ႈၽွင်ႈ ဢဝ်ၶဝ်ႈမုၼ်းတၢင်းၵိၼ် ဢွႆႇ မၼ်းၵေႃႈ မၼ်းဢမ်ႇၵိၼ်၊ သိုပ်ႇပႂ်ႉၸဝ်ႈမၼ်းယူႇ။ ၸဝ်ႈမၼ်းၼၼ်ႉ တၢႆၵႂႃႇသေ ဢမ်ႇၸၢင်ႈပွၵ်ႈမႃးၸိူင်ႉ ၼင်ႇၵူႈပွၵ်ႈလႄႈ မႃတူဝ်ၼၼ်ႉ သိုပ်ႇပႂ်ႉၸဝ်ႈမၼ်းႁဵတ်း ၼၼ်တေႃႇပေႃးတၢႆၵႂႃႇ တီႈတႃႈရူတ်ႉရဵၼ်းၼၼ်ႉလႄႈ တႃႈရူတ်ႉရဵၼ်းၼၼ်ႉၵေႃႈ ၸပ်းၸိုဝ်ႈဝႃႈ “တႃႈရူတ်ႉ ရဵၼ်းမႃ” တေႃႇထိုင်ဝၼ်းမိူဝ်ႈၼႆႉယူႇ။ ဢၼ်ၼႆႉ မၼ်း ၼႄပၼ် မႃၼႆႉ မီးၵတိသတ်ႉၸႃႇ တီႈၼိူဝ်ၸဝ်ႈမၼ်း ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ လႆႈလူၶၢဝ်ႇ ႁွပၺေၢမေ ငြၢၼႄ မၢႆ(2)၊ တွၼ်ႈ (433) ၼၼ်ႉတႅမ်ႈဝႆႉဝႃႈ “ၼၢႆးၶႄႇသထေး လူင်ၵေႃႉ ၼိုင်ႈ သိုဝ်ႉဢဝ်မႃတိပႅတ်ႉတူဝ်ၼိုင်ႈ ၵႃႈၶၼ်မၼ်း ၵိုင်ႇငိုၼ်းတေႃႇလႃႇႁူၵ်းသႅၼ်၊ မႅၼ်ႈငိုၼ်းမၢၼ်ႈ မွၵ်ႈႁူၵ်း သိပ်းလၢၼ်ႉပၢႆယဝ်ႉ၊ ၵႃးမႃးႁပ်ႉမႃ တီးဝၢင်းႁိူဝ်း မိၼ်ၼႆႉ မီးသၢမ်သိပ်းလမ်းပၢႆၼႆယဝ်ႉ။ ၼၢႆးၶႄႇသထေး ၼၼ်ႉ လၢတ်ႈဝႃႈ“ၶမ်းၼႆႉ မီးၵႃႈၶၼ်ဢိူဝ်ႈ၊ မႃၼႆႉဢမ်ႇ မီးၵႃႈၶၼ်ယႂ်ႇ၊ ၵွပ်ႈၼၼ် ၸင်ႇသိုဝ်ႉၵႃႈယႂ်ႇ ꧦ”ၼႆယဝ်ႉ။
တွင်ၵႄႉ၊ ဝၢၼ်ႈ
ဝၢၼ်ႈတွင်ၵႄႉ (, Taungke, တောင်ကေ့) ၼႆႉ ပဵၼ်ဝၢၼ်ႈ ဢၼ်ယၢမ်ႈမီးမႂ်းတီႈၼႂ်း ဢိူင်ႇၼွင်လူင်၊ ဝဵင်းလၢင်းၶိူဝ်း၊ ၸႄႈဝဵင်း လၢင်းၶိူဝ်း၊ ၸႄႈတွၼ်ႈ လၢင်းၶိူဝ်း၊ မိူင်းတႆးသေ ယၢမ်းလဵဝ်တႄႉ ပဵၼ်ဝၢၼ်ႈႁၢမ်းၵႂႃႇယဝ်ႉ။
ဢေႇရႃႇဝတီႇ၊ ၸႄႈတိူင်း
ဢွင်ႈတီႈ ၼႃႈလိၼ်ပထဝီႇ
ၸႄႈတိူင်းဢေႇယႃႇဝတီႇၼႆႉ မၼ်းပဵၼ်ၼႃႈလိၼ်ၵုၼ်ပၢၵ်ႇမႄႈၼမ်ႉ မႄႈၼမ်ႉဢေႇယႃႇဝတီႇသေ မၼ်းမီးဝႆႉတီႈ ၸဵင်ႇၸၢၼ်းဝၼ်းတူၵ်း မိူင်းမျႅၼ်ႇမႃႇယဝ်ႉ။ ၸႄႈမိူင်းလႄႈ ၸႄႈတိူင်း ဢၼ်လႅၼ်လိၼ်ၶၼ်ႈၸပ်းၵၼ်ဝႆႉၼၼ်ႉ ပေႃးဢဝ်ပၼ်ႇၽၢႆႇၶႂႃဝႃႈ ၸဵင်ႇႁွင်ႇဝၼ်းတူၵ်းၼၼ်ႉ မီးမိူင်းရၶႅင်ႇ၊ ၽၢႆႇႁွင်ႇလႄႈ ၽၢႆႇဢွၵ်ႇၼၼ်ႉမီး ၸႄႈတိူင်းပႃႇၵိူဝ်သေ ၽၢႆႇဢွၵ်ႇမၼ်း မၼ်းဝႆႉ ၸႄႈတိူင်းတႃႈၵုင်ႈယဝ်ႉ။ ၽၢႆႇၸၢၼ်း လႄႈ ၽၢႆႇတၢင်းတူၵ်းမၼ်းၸမ်ႉ မီးဝႆႉ ပၢင်ႇလၢႆႇပိင်းၵလႃးယဝ်ႉ။ မီးဝႆႉ ၼႂ်းၵႄႈ လတ်ႉတီထုတ်ႉ ႑႕ တီႇၵရီႇ ႔႐ မိတ်ႉၼိတ်ႉ တေႃႇ ႑႘ တီႇၵရီႇ ႓႐ မိတ်ႉၼိတ်ႉ၊ လွင်ႇၵျီႇထုတ်ႉ ႙႔ တီႇၵရီႇ ႑႕ မိတ်ႉၼိတ်ႉ တေႃႇ ႙႖ တီႇၵရီႇ ႑႕ မိတ်ႉၼိတ်ႉ ယဝ်ႉ။ ၸႄႈတိူင်းဢေႇယႃႇဝတီႇၼႆႉ မၼ်းမီး ၼႃႈလိၼ်ႈၵႂၢင်ႈ ၼႃႈလိၼ်ပဵင်းတင်းၼမ်သေ ၸိူဝ်းပဵၼ် ႁွင်ႈ၊ မႄႈၼမ်ႉၸိူဝ်းၼႆႉၵေႃႈ မီးပေႃးသၢၼ်ၵၼ်ဝႆႉယဝ်ႉ။ ၵူၺ်းၵႃႈဝႃႈ မၼ်းၶဝ်ႈပႃးဝႆႉ သၢပ်ႇလႅၼ်ၼမ်ႉပွတ်းတႂ်ႈရၶႅင်ႇလႄႈ ၸိၵ်းသၼ်လွႆရၶႅင်ႇ ပွတ်းဢွၵ်ႇ ၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။
ၾိင်ႈၾႃႉ
ယွၼ်ႉမၼ်းပဵၼ်ၼႃႈလိၼ် ဢၼ်ၸမ်ပၢင်ႇလၢႆႇလႄႈ ၾိင်ႈၾႃႉတႄႉ ၽူၼ်ၼမ်သေၼႃႈလိၼ်ယမ်းဝႆႉဢေႃႈ။
ၸႄႈတွၼ်ႈ
ၸႄႈတိူင်းဢေႇယႃႇဝတီႇၼႆႉ ဢဝ်ၸႄႈတွၼ်ႈ 6 တွၼ်ႈၼင်ႇပႃႈတႂ်ႈၼႆႉသေ ၽွတ်ႈႁႅၼ်းဝႆႉယဝ်ႉ။
မီးဝႆႉ ဝဵင်း (႓႙) ဝဵင်း၊ ပွၵ်ႉ (႒႗႓) ပွၵ်ႉ၊ ဢိူင်ႇ (႑႙႑႙) ဢိူင်ႇ၊ ဝၢၼ်ႈ (႑႑႙႐႗) ဝၢၼ်ႈယဝ်ႉ။
ဝၢၼ်ႈဝဵင်းတၢင်ႇၸိူဝ်း
• ဢၢႆႇတပျူႉ
• ယူၺ်းၵူင်း
• ဢတူၵ်ႉ
• ပေႃႇမိ
• ထမိ
• ၶမွၵ်ႉၸူႉ
• ၵႂိၼ်းၵွၵ်ႉ
• ၵျႅၵ်ႉလၢတ်ႉ
• ၵျူင်းတႃး
• ၵျူင်ႇၵတုၼ်း
• လူႇၶွင်းၵျꧦၼ်း
• တၵရႅတ်ႉ
• မျူဝ်ႉၵႂိၼ်း
• ၼိပ်ႉပၢၼ်ႇ
• ဢူင်းပိၼ်ႇ
• ပတွႆႇ
• ပျိၼ်ႇၶယၢႆႇ
• ပျိၼ်ႇယႂႃႇ
• ၸႅၵ်ႉၵေႃႉ
• ၸႅတ်ႉသၢၼ်း
• သျၢၼ်းယႂႃႇ
• သျေႃးပျႃႇ
• သူၺ်ႇမျိၼ်ႇတိၼ်ႇ
• သူၺ်ႇတွင်ႇမေႃႇ
• သိၼ်ႇမ
• တွင်ႇၵလေး
• ယႂႃႇတိတ်ႉ
• တိတ်ႉပျူၵ်ႉ
• တူင်းၶႂႃႉ
• ထူးၵျီး
• ဢိၼ်ႇပိၼ်ႇ
• ယေႇလႄးၵလေး
• ၸီးၶျႅင်ႇ
• မႄးၸလီႇၵူင်း
• မျိၼ်းၵၵူင်း
• တႃးၵ
သၢႆတၢင်းၵပ်းသိုပ်ႇ
မႄႈၼမ်ႉၵဵဝ် ဢၼ်လုၵ်ႉတီႈ ၸႄႈမိူင်းၶၢင်သေ လႆလူင်းမႃးၼၼ်ႉ လႆလတ်းလူင်းမႃး ၸႄႈမိူင်းၶၢင်၊ ၸႄႈတိူင်းၵႄႈၵႅင်း၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ၊ ၸႄႈတိူင်းမၵူၺ်း၊ ၸႄႈတိူင်းပႃႇၵိူဝ် ၸိူဝ်းၼႆႉသေ လႆႈဢွၵ်ႇပေႃႇပဵင် ၵိင်ႇၽႄ ႁွင်ႈၼမ်ႉ၊ မႄႈၼမ်ႉတင်းၼမ်သေ လႆႈပေႃႇပဵၼ် ထုင်ႉၼိူဝ်ၵုၼ်ႁူဝ်မႄႈၼမ်ႉ ဢေႇယႃႇဝတီႇ မႃးယဝ်ႉသေ လႆႈလႆလူင်းၶဝ်ႈၵႂႃႇတီႈၼႂ်း ပၢင်ႇလၢႆႇၵပ်ႉပလီႇယူႇယဝ်ႉ။ ယွၼ်ႉၼၼ်လႄႈ သၢႆတၢင်းၼမ်ႉၼႆႉ လႆႈဝႃႈပဵၼ် သၢႆတၢင်းပိူင်လူင် တွၼ်ႈတႃႇ ၸႄႈတိူင်းဢေႇယႃႇဝတီႇယူႇယဝ်ႉ။ ဢၼ်ပဵၼ်သဵၼ်ႈသၢႆတၢင်းလူတ်ႉလဵၼ်း (လူတ်ႉၽႆး)ၼၼ်ႉ ၵူၺ်းမီးသၢႆတၢင်းသဵၼ်ႈလဵဝ် ဢၼ်ပဵၼ် သၢႆတၢင်း ၵျၢၼ်ႇၶိၼ်း၊ ႁိၼ်းတတႃႉ၊ ပတဵင်ႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ တွၼ်ႈတႃႇ သၢႆတၢင်းပေႃးတေၶႅမ်ႉလႅပ်ႈၼၼ်ႉ လႆႈႁဵတ်းတၢင်းလူတ်ႉၵႃး သျေႃးပျႃႇၶျွင်းတႃႇ ဢၼ်မီးၽၢႆႇတူၵ်းပတဵင်ႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ဢၼ်ပဵၼ် သဵၼ်ႈတၢင်းလူင်လူတ်ႉၵႃး ပတဵင်ႇမူင်ႇယႂႃႇၼၼ်ႉ လႆႈၶဝ်ႈတၢင်းတိုဝ်း တွၼ်ႈတႃႇ တေႃႉသူင်ႇၵုၼ်ႇသိၼ်လႄႈ ၵပ်းသိုပ်ႇတိတ်းတေႃႇ မိူင်းမၢၼ်ႈ ပွတ်းတႂ်းပွတ်းၼိူဝ်ယူႇ။
ၶူဝ်
• ၶူဝ်ပူဝ်ႇမျႅတ်ႉထုၼ်း (ၺွင်ႇတူင်း)
• ၶူဝ်ႇဢေႇယႃႇဝတီႇ (ၺွ်ႇတူင်း)
• ၶူဝ်တေးတလူႇ (ၽျႃႇပူင်ႇ)
• ၶူဝ်ၵူင်ႇၺိၼ်းတၢၼ်း
• ၶူဝ်ၶတ်ႉတိယ (မဢူႇပိၼ်ႇ)
• ၶူဝ်တႃးၵ (တႃးၵ)
• ၶူဝ်ၵျွင်းၵူင်း
• ၶူဝ်မဢူႇပိၼ်ႇ
• ၶူဝ်မျွင်းမျႃႉ
• ၶူဝ်ၼၢတ်ႉၶျွင်း (ပူဝ်ႇၵလေး)
• ၶူဝ်ငဝုၼ်ႇ (မျူဝ်ႉၵႂိၼ်း)
• ၶူဝ်ငတၢႆးၶျွင်း
• ၶူဝ်ဢုတူဝ်ႇ (ၶျွင်းတႃႇ)
• ၶူဝ်ဝႃးၶႄႇမ
• ရႃႇၸူႇတၢႆႇ မၢႆ-႑ (မေႃႇၵျုၼ်း)
• ရႃႇၸူႇတၢႆႇ မၢႆ-႒ (မေႃႇၵျုၼ်း)
• ၶူဝ်ပတဵင်ႇ
ပၢႆးမၢၵ်ႈမီး
ယွၼ်ႉပိူဝ်ႈပဵၼ် ထုင်ႉၼိူဝ်ၵုၼ်ပၢၵ်ႇမႄႈၼမ်ႉလႄႈ ၶွၼ်ႇလီပဵၼ်ဢၼ်ၶႅမ်ႉသေ ၸိူဝ်းပဵၼ် လွင်ႈၽုၵ်ႈသွမ်ႈ ၶဝ်ႈ၊ ထူဝ်ႇလိၼ်၊ ပေႃ၊ ယႃႈ၊ မၢၵ်ၽိတ်ႉ၊ ၽၵ်းမီႇ၊ လႄႈ ထူဝ်ႇၵူႈမဵဝ်းမဵဝ်းၼႆႉ ပဵၼ်ဢၼ်ဢွင်ႇမၢၼ်တႄႉယဝ်ႉ။ ၵၢၼ်ၽုၵ်ႇသွမ်ႈ ပဵၼ်ပိူင်ယႂ်ႇသေ ပဵၼ်ၸႄႈတိူင်းဢၼ်ၼိုင်ႈ တီႈၼႂ်းမိူင်းမၢၼ်ႈ ဢၼ်ၶဝ်ႈဢွၵ်ႇၼမ်သေပိူၼ်ႈ ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ပဵၼ်ၸႄႈတိူင်း ဢၼ်ပေႃ ဢွၵ်ႇၼမ်သေပိူၼ်ႈၵေႃႈ ၸႂ်ႈယဝ်ႉ။ ၸိူဝ်းပဵၼ် မၢၵ်ႇဢုၼ်၊ ၵူၺ်ႈ ၸိူဝ်းၼႆႉၵေႃႈ ဢွၵ်ႇတင်းၼမ်ယဝ်ႉ။ တီႈၼႂ်းၸႄႈတိူင်းၼၼ်ႉ ဢၼ်ပဵၼ် လွင်ႈႁဵတ်းဢွၵ်ႇ မၵ်းသၵ်းလႄႈ မႆႉၵႅၼ်ႇၸိူဝ်းၼႆႉၵေႃႈ မီးတၢၼ်ႇတၢၼ်ႇသေ ဢၼ်ပဵၼ် ပႃႇထိူၼ်ႇ လမု၊ ၵၼၸိူဝ်ႇ ၸိူဝ်းပဵၼ်ပႃႇထိူၼ်ႇ ၼမ်ႉယိုင်ႈ ဢၼ်ၸၢင်ႈဢဝ်ႁဵတ်းထၢၼ်ႇၼၼ်ႉၵေႃႈ မီးယဝ်ႉ။
ၼႃႈၵၢၼ်ဢၼ်လိုဝ်းလင်တီႈ ၸႄႈတိူင်းဢေႇယႃႇဝတီႇ ထႅင်ႈဢၼ်ၼိုင်ႈတႄႉ ပဵၼ်ၵၢၼ်ငၢၼ်းဢွၵ်ႇၼႂ်းၼမ်ႉၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ယွၼ်ႉပိူဝ်ႈဝႃႈ မီးႁွင်ႈၼမ်ႉ မႄႈၼမ်ႉၼမ်လႄႈ ၵုင်ႈဝႃႇပႃဝႃႇ ဢွၵ်ႇလိူင်ႇတႄႉတႄႉလႄႈ ၸိူဝ်းပဵၼ်ၵၢၼ်ငၢၼ်း ပႃၼဝ်ႈ၊ ပႃႁႅင်ႈ၊ ၵုင်ႈႁႅင်ႈၸိူဝ်းၼႆႉၵေႃႈ ႁဵတ်းတႄႉတႄႉဝႃႈဝႃႈယူႇယဝ်ႉ။ လိူဝ်သေ လွင်ႈၺွပ်းပႃၼမ်ႉဝၢၼ်သေဢမ်ႇၵၢၼ်း ႁဵတ်းပႃးၵၢၼ်ၺွပ်းပႃ ပၢင်ႇလၢႆႇၵႂၢင်ႈၵႂၢင်ႈၶႂၢင်ၶႂၢင်ယူႇယဝ်ႉ။ ၵၼ်လဵင်ႉလူ ပဵတ်းဝႃႇၵႆႇဝႃႇ ၸိူဝ်းၼႆႉၵေႃႈ မီးယဝ်ႉ။ တီႈၸႄႈဝဵင်းလပုတ်ႉတႃႇၼႆႉ ႁဵတ်းၵၢၼ်ငၢၼ်း ပႃၼဝ်ႈ၊ ပႃႁႅင်၊ ၵုင်ႈႁႅင်ႈသေဢမ်ႇၵႃး ႁဵတ်းပႃး ၵၢၼ်ငၢၼ်းၵိူဝ် ၵႂၢင်ႈၵႂၢင်ႈၶႂၢင်ၶႂၢင်ယူႇ။
ၵၢၼ်ၽႃႈၽႅၼ်ႇ၊ ၵၢၼ်သၢတ်ႇၽိဝ်ၸိူဝ်းၼႆႉၵေႃႈ ႁဵတ်းတီႈၼႂ်ႈ ၸႄႈတိူင်းဢေႇယႃႇဝတီႇယူႇယဝ်ႉ။ ၵၢၼ်ၸွင်ႈပတဵင်ႇ တီႈဝဵင်းပတဵင်ႇၼၼ်ႉၵေႃႈ ပဵၼ်ၵၢၼ်ငၢၼ်းဢၼ်ၼိုင်ႈ ဢၼ်ႁႂ်ႈၵူၼ်းၼွၵ်ႈမိူင်းၶဝ် ၶဝ်ႈၸႂ်ယဝ်ႉ။ ဢၼ်ပဵၼ် ၵၢၼ်ငၢၼ်းၼမ်ႉမဵၼ် မျၢၼ်ႇဢွင်ႇ လႄႈ ဢၼ်ပဵၼ်ၵၢၼ်တမ်းၽႅၼ်လိၼ်ယၢင်ၵျၢၼ်ႇၶိၼ်းၼၼ်ႉၵေႃႈ ဢွင်ႇမၢၼ်ဝႆႉယူႇ။ တီႈဝဵင်းပတဵင်ႇၼၼ်ႉ လႆႈၵေႃႇသၢင်ႈဝႆႉ ၵၢၼ်ငၢၼ်းႁူင်းၵၢၼ်ၸၢၵ်ႈၶႅပ်းၵႅဝ်ႈယူႇ။ တီႈၼႂ်းၸႄႈတိူင်းၼႆႉ ၸိူဝ်းပဵၼ် ႁူင်းၵၢၼ်ၸၢၵ်ႈ မီးမွၵ်ႈ ႕႐ ဢၼ်ၼၼ်ႉသေ ဢၼ်ပဵၼ် ႁူင်းၵၢၼ်ၸၢၵ်ႈၶဝ်ႈ လႄႈ ႁူင်းၵၢၼ်ၸၢၵ်ႈပၼ်ႁႅင်းၽႆးၽႃႉၼႆႉ ၼမ်သေပိူၼ်ႈယဝ်ႉ။
ပၢႆးပႆႇၺႃႇ
တွၼ်ႈတႃႇ ၸႄႈတိူင်းဢေႇယႃႇဝတီႇၼႆႉ လႆႈတႄႇပိုတ်ႇ ၶေႃးလဵၵ်ႉ ၵႃႈတီႈဝဵင်းပတဵင်ႇ မိူဝ်ႈပီ 1976 ၼၼ်ႉသေ ထိုင်မႃး ပီ 1978 လႆႈၶိုၼ်းသိုပ်ႇပိုတ်ႇ ၶေႃးလဵၵ်ႉပိုၼ်ႉတီႈထႅင်ႈဢၼ်ၼိုင်ႈ ၵႃႈတီႈဝဵင်းႁိၼ်းတတႃႉၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၸၼ်ႉၸွမ်လႄႈ ၶေႃးလဵၵ်ႉ
• ၸၼ်ႉၸွမ်ႁိၼ်းတတႃႉ
• ၶေႃးလဵၵ်ႉပၢႆးပႆႇၺႃႇပတဵင်ႇ
• ၶေႃးလဵၵ်ႉပၢႆးပႆႇၺႃႇပူဝ်ႇၵလေး
• ၶေႃးလဵၵ်ႉပၢႆးပႆႇၺႃႇမျွင်းမျႃႉ
• ၸၼ်ႉၸွမ်ပၢႆးၸၢင်ႈပတဵင်ႇ
• ၸၼ်ႉၸွမ်ပၢႆးၸၢင်ႈမဢူႇပိၼ်ႇ
• ၸၼ်ႉၸွမ်ၶွမ်ႇပိဝ်ႇတႃႇပတဵင်ႇ
• ၸၼ်ႉၸွမ်ၶွမ်ႇပိဝ်ႇတႃႇႁိၼ်းတတႃႉ
• ၸၼ်ႉၸွမ်ၶွမ်ႇပိဝ်ႇတႃႇမဢူႇပိၼ်ႇ
ထၢၼ်းတပိၼ်ႇ၊ ဝဵင်း (ၸႄႈတွၼ်ႈတွင်ႇငူႇ)
ဝဵင်းထၢၼ်းတပိၼ်ႇ (ထန်းတပင်မြို့ ; Tantabin) ၼႆႉ ပဵၼ် ဝဵင်းပၵ်းလုမ်း ၸႄႈဝဵင်းထၢၼ်းတပိၼ်ႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈတွင်ႇငူႇ၊ ၸႄႈတိူင်းပႃႇၵိူဝ်၊ မိူင်းမျၢၼ်ႇမႃႇယဝ်ႉ။ မီးဝႆႉ ၽၢႆႇဢွၵ်ႇ ၼမ်ႉၸိတ်ႉတွင်း သေ ၽၢႆႇပုၼ်ႉၼမ်ႉၸိတ်ႉတွင်းၼၼ်ႉ လႆႈႁဵတ်းတၢင်းလူတ်ႉၵႃး ဢၼ်ၵႂႃႇၸူး ဝဵင်းတွင်ႇငူႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ တၢင်းၵႂၢင်ႈၶႂၢင်ၸႄႈဝဵင်းၼႆႉ မီး ဝႆႉ 647 လွၵ်းလၵ်းသေ ၼႃႈလိၼ်ၸႄႈဝဵင်းၼႆႉ လုၵ်ႉဢဝ်တီႈ ၼမ်ႉၸိတ်ႉတွင်း တေႃႇပေႃးထိုင် တီႈ တိၼ်လွႆ ဢၼ်မီးတီႈ လႅၼ်လိၼ် ၸႄႈမိူင်းယၢင်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း ပီ 1956 ၼၼ်ႉ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်းတီႈၸႄႈဝဵင်းၼႆႉ မီးမွၵ်ႈ 80000 ၼႆၼႆယဝ်ႉ။ ႁဵတ်းၵၢၼ်ၽုၵ်ႇသွမ်ႈ ႁႆႈ၊ ၼႃးယဝ်ႉ။ ၽုၵ်ႇသွမ်ႈ ၶဝ်ႈ လႄႈ ထူဝ်ႇၵမ်ႉၼမ်ယဝ်ႉ။
တီႈၼႂ်းဝဵင်းၼႆ့ ဢဝ် ပွၵ်ႉ (6) ပွၵ်ႉသေ ၽွတ်ႈႁႅၼ်းဝႆႉယဝ်ႉ။ ပွၵ်ႉၸိူဝ်းၼၼ်ႉၼႆႉ -
ၶူဝ်းၵုၼ်ႇဢၼ်ဢွၵ်ႇၸွမ်းရႃႇသီႇမၼ်းတႄႉ ပဵၼ် ၶဝ်ႈ၊ ၶဝ်ႈၵၢပ်ႇ၊ မၢၵ်ႇမု၊ မၢၵ်ႇလၢင်းလိၼ်၊ မၢၵ်ႇဢုၼ်၊ မၢၵ်ႇတိုင်ႇယၢင်း၊ ထူဝ်လိၼ်၊ ထူဝ်ႇ၊ ၼမ်ႉမၼ်းထူဝ်ႇ ၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။ ၵူၼ်းၶိူဝ်း မၢၼ်ႈ၊ ယၢင်းၸၵေႃး၊ ပဢူဝ်း ၸိူဝ်းၼႆႉယူႇသဝ်းၼမ်ယဝ်ႉ။ လွင်ႈၵိူဝ်းယမ်တႄႉ ပုတ်ႉထၽႃႇသႃႇ လႄႈ ၶရိတ်ႉယၢၼ်ႇၼိတ်ႉၶျိၼ်း ၶဝ်ၼမ်သေပိူၼ်ႈယဝ်ႉ။
ပီႁူဝ်ပၢၵ်ႇ 21
ပီႁူဝ်ပၢၵ်ႇ 21 ၼႆႉ ပဵၼ်ပီႁူဝ်ပၢၵ်ႇ ၶွင် ၼႂ်းၵၢပ်ႈပၢၼ် ဢေႇတီႇၼႆႉသေ ပေႃးဢဝ်ပၵ်းယဵမ်ႈဝၼ်း ၵရီႇၵေႃႉရီးယႅၼ်းဝႃႈ တႄႇဢဝ် ၂၀၀၁ ၼီႈ လိူၼ်ၸၼ်ႇဝႃႇ ၁ ဝၼ်းတေႃႇ ၂၁၀၀ ၼီႈ တီႇသႅမ်ႇပႃႇ ၃၁ ဝၼ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။  ၼၼ်ႉၼႆ ပဵၼ် ပီႁူဝ်ပၢၵ်ႇ ဢွၼ်တၢင်းသုတ်း တႃႇ 3 ႁူဝ်ႁဵင်ပီ သေ ဢွၼ်ၵၼ်ႁူႉဝႃႈ ပဵၼ် ပီ ၂၀၀၀ ၼႆယဝ်ႉ။။
ၽွင်းလႅၵ်ႈလၢႆႈလႄႈ လွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆး
လွင်ႈဢၼ်လီမၢႆလီတွင်းဢွၼ်တၢင်းသုတ်း ၼႂ်းၵႃႈ ပီႁူဝ်ပၢၵ်ႇ 21 ၼႆႉ ပၢႆးမၢၵ်ႈမီးၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈတင်းၵမ်ႇၽႃႇ ၶိုၼ်ႈသုင်မႃး ၵူၼ်းမိူင်းၸိူဝ်းတီႈ ၵမ်ႇၽႃႇထီႉသၢမ် ၼႆႉ ၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈ လွင်ႈႁူမ်ႇငမ်းဢၢမ်းၼၢၵ်ႈလူင်ပွင်ၸိုင်ႈ ဢၼ်မီးၼိူဝ် ၸုမ်းတူဝ်လဵဝ်၊ ၸုမ်းၵေႃႇၵၢၼ်ႁၢႆႉၸိူဝ်းၼၼ်ႉသေ လွင်ႈယုမ်ႇယမ် ယူပ်ႈယွမ်းဝႆႉယဝ်ႉ။  ၵလူဝ်ႇပႄႇၸေးသျိၼ်းၶၢဝ်းယၢဝ်း တေပဵၼ်ႁိုဝ်တႄႉဢမ်ႇႁူႉ။ ၵူၺ်းၵႃႈဝႃႈ ၵူၼ်းၸိူဝ်းဢၼ် မႆႈၸႂ်လွင်ႈ ပၢႆးၸဝ်ႉၶၢဝ်းမႆႈဢႃႇရၢပ်ႉၶဝ်ၵေႃႈ ၼမ်ဝႆႉယဝ်ႉ။ တႄႇပီ 2010 ၼႆႉ ပၢႆးၸဝ်ႉၶၢဝ်းမႆႈဢႃႇရၢပ်ႉၼႆႉ ႁႂ်ႈမီးလွင်ႈတၢင်းၼိူဝ် ၵမ်ႇၽႃႇဢႃႇရၢပ်ႉမႃးယူႇယဝ်ႉ။ ဢၼ်ပဵၼ် လွင်ႈလုၵ်ႉၽိုၼ်ႉ တီႇၵျိတ်ႇတႄႇၼၼ်ႉၵေႃႈပဵၼ်မႃး တႄႇဢဝ် ပီ 1980 မႃးတေႃႇထိုင်ဝၼ်းမိူဝ်ႈၼႆႉယူႇယဝ်ႉ။
တီးၵူင်း၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းတပဵၵ်ႉၵျိၼ်း
ဝၢၼ်ႈတီးၵူင်း  (သီးကုန်းရွာ, Theekone) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇဝႃးယူင်ႇၵူင်း၊ ၸႄႈဝဵင်းတပဵၵ်ႉၵျိၼ်း၊ ၸႄႈတွၼ်ႈပၢင်ႇဢူး၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 190418 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇဝႃးယူင်ႇၵူင်းၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 1691 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 1782 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 3472 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ဢၢင်ႈဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းတပဵၵ်ႉၵျိၼ်း
ဢွင်ႇထီးၶမ်း၊ ၸၢႆး
ၸၢႆးဢွင်ႇထီးၶမ်းၼႆႉ တႄႇဢဝ် ပီ 1996 သေ ႁွင်ႉၵႂၢမ်းတႆးမႃးလႄႈ တေလႆႈဝႃႈ ၽူႈႁွင်ႉၵႂၢမ်း ဢၼ်ပီႈၼွင်ႉတႆးႁဝ်း ႁပ်ႉႁွင်းပၼ်ႁႅင်းၵေႃႉၼိုင်ႈယဝ်ႉ။ ၸၢႆးဢွင်ႇထီးၶမ်းၼႆႉ ပဵၼ်ၼွင်ႉၸၢႆး ၽူႈႁွင်ႉၵႂၢမ်း ၸၢႆးထီးသႅင် ဢၼ်လႆႈသဵင်ႈၵၢမ်ႇၵႂႃႇၼၼ်ႉသေ မၼ်းႁဵတ်းဢွၵ်ႇၶႅပ်းၵႂၢမ်း မီးၵႂႃႇ ပႅတ်ႇၶႅပ်းယဝ်ႉ ၼႆၶႃႈဢေႃႈ။ ဢၼ်ပဵၼ် ၶႅပ်းၵႂၢမ်းဢွၼ်တၢင်းသုတ်း ဢၼ်လႆႈၸိုဝ်ႈဝႃႈ ၼွင်ႉၸၢမ်ႁွမ် ၼၼ်ႉ ၵေႃႉဢၼ်ပဵၼ် ပီႈဢၢႆႈ ၸၢႆးထီးသႅင် ပဵၼ်ၸဝ်ႈၶွင်ႈသေ ၵေႃႉႁဵတ်းဢွၵ်ႇပၼ်ယဝ်ႉ။ ဢၼ်ပဵၼ် ၶႅပ်းၵႂၢမ်းမၢၼ်ႈ စန်းတက်ချိန် ဢၼ်ဝႃႈၼၼ်ႉၸမ်ႉ ၵေႃႉဢၼ်ပဵၼ် ၼၢင်းငဝ်း မေႇတၢၼ်းၼု ၵေႃႉႁဵတ်းၸဝ်ႈၶွင်သေ ႁဵတ်းဢွၵ်ႇပၼ်ယဝ်ႉ။ မိူဝ်ႈပီ  ႒႐႑႑ လိူၼ်ဢေႃးၵၢသ်ႉ ၼၼ်ႉ ဢၼ်ပဵၼ်ၶႅပ်းၵႂၢမ်း မၢၼ်ႈ ၸၢႆးဢွင်ႇထီးၶမ်း ဢၼ်လႆႈၸိုဝ်ႈဝႃႈ စန်းတက်ချိန် ၼႆႉ မၼ်းၶဝ်ႈပႃးၼႂ်း သဵၼ်ႈမၢႆ ၶႅပ်းၵႂၢမ်း သိပ်းၶႅပ်း ဢၼ်လႆႈၶၢႆသေပိူၼ်ႈၼႆလႄႈ တေလႆႈဝႃႈ ၽူႈပၼ်ႁႅင်း ၶႅပ်းၵႂၢမ်း ၸၢႆးဢွင်ႇထီးၶမ်းၼႆႉ မၼ်းဢမ်ႇၵႃးတႆးၵူၺ်း ပႃးၸဵမ်ပႃး ၽူႈထွမ်ႇၽဵင်းၵႂၢမ်းမၢၼ်ႈၶဝ်ယူႇၼႆၶႃႈယဝ်ႉ။
ၸၢမ်ႇပျႃႉ၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းမျိၼ်းၶျၢၼ်ႇ
ဝၢၼ်ႈၸၢမ်ႇပျႃႉ  (စံပြရွာ, Sanpya) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇပျေႃႇပွႆႇ၊ ၸႄႈဝဵင်းမျိၼ်းၶျၢၼ်ႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈမျိၼ်းၶျၢၼ်ႇ၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 191322 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇပျေႃႇပွႆႇၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 2119 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 2674 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 4793 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းမျိၼ်းၶျၢၼ်ႇ
316
လိူၼ်ၸၼ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၾႅပ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မၢတ်ႉၶျ်
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢေႇပရႄႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မေႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျုၼ်ႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျူႇလၢႆႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်သႅပ်ႇထႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢွၵ်ႇထူဝ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၼူဝ်ႇဝႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်တီႇသႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:316
1393
1393
လိူၼ်ၸၼ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၾႅပ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မၢတ်ႉၶျ်
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢေႇပရႄႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မေႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျုၼ်ႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျူႇလၢႆႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢေႃးၵၢတ်ႉ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢွၵ်ႇထူဝ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၼူဝ်ႇဝႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်တီႇသႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
သိူဝ်ၶၢၼ်ႇၾႃႉ၊ ၸဝ်ႈ
သိူဝ်ၶၢၼ်ႇၾႃႉ လႄႈ ဝဵင်းၼၼ်ႇ၊သႅၼ်ၸႄႈ
ပီ 1314 သိူဝ်ၶၼ်ႇၾႃႉ ႁဵတ်းပွႆးၶိုၼ်ႈႁၢင်ႈႁေႃ။ မွၵ်ႇထိုင် ၸဝ်ႈၾႃႉဝဵင်းၼၼ်ႇ  “ၸဝ်ႈပၢၼ်းၼွႆႉ” လႄႈ ၸဝ်ႈၾႃႉသႅၼ်ၸႄႈ “တၢဝ်ႉၼွႆႉၶႄႇ” ဝႃႈ “ၼင်ႇႁိုဝ်သိုင်ႇၸိုင်ႈမိူင်းတႆး... တေပဵၼ်ၵွၼ်ႈ လဵဝ်ၵၼ်သေ... မၼ်ႈၵိုမ်း ၵႂႃႇၼႃႈလႄႈ... ထုၵ်ႇလႆႈႁူမ်ႈၵၼ်... ပၼ်ႈပွင်မူၼ်ႉမႄးၼင်ႇႁိုဝ်ၼႆၼၼ်ႉ... ႁႂ်ႈႁဝ်းပီႈၼွင်ႉ... လႆႈဢုပ်ႇၵၼ်လႄႈ... ၶႅၼ်းတေႃႈ ၶိုၼ်ႈမႃးသေၵမ်း...” ၼႆလႄႈ သွင်ၸဝ်ႈတွပ်ႇဝႃႈ “ယီႈၶၢင်ၶမ်းဢိူၺ်း... မႂ်းပဵၼ်ၼွင်ႉႁဝ်းဢိူဝ်ႈ... ႁဝ်းဢမ်ႇၸႂ်ႈၼွင်ႉမႂ်း... ႁႂ်ႈႁဝ်းၵႂႃႇၸူး မႂ်းၼႆၼၼ်ႉ... ႁဝ်းဢမ်ႇၵႂႃႇ... မႂ်းဢိူဝ်ႈ... ထုၵ်ႇမႃးၸူးႁဝ်း... မႂ်းၶႂ်ႈမႃးၵေႃႈမႃး... ဢမ်ႇၶႂ်ႈမႃးၵေႃႈ... ယူႇႁင်းမႂ်းလႃႈ... ႁဝ်းတေယူႇႁင်းႁဝ်း... ယႃႇမႃးယႃႉၵဝ်းသင်...” ၼႆယဝ်ႉ။ မွၵ်ႇပၢင်းထႅင်ႈ သၢမ်ပွၵ်ႈၵေႃႈ ဢမ်ႇယွမ်းမႃးလႄႈ သိူဝ်ၶၢၼ်ႇၾႃႉသေႃႇသိုၵ်း တိုၵ်းၵမ်းလဵဝ်။ လႆႈၶၢမ်ႇ ႁပ်ႉတိုၵ်းၶိုၼ်းလႄႈ သိုၵ်းၸႄႈလၢၼ်ႉ ဢမ်ႇၶၢမ်ႇလႆႈ။ ထွႆၶိုၼ်းထိုင် “ဢုမ်ႇပၢင်ၸႄႈႁႆး”။ ၶုၼ်သၢမ်လူင် ႁၢင်ႈသိုၵ်း တိုၵ်းၶိုၼ်း။ သိုၵ်းဝဵင်းၼၼ်ႇ၊ သႅၼ်ၸႄႈ သုမ်းၵၢၼ်ႉၵႂႃႇယူႇယဝ်ႉ။ တၢဝ်ႉၼွႆႉၶႄႇ ဢဝ်ၼွင်ႉယိင်းမၼ်း “ၼၢင်းဢႆႇၶမ်းၽွင်” ဢၢပ်ႈပၼ်သိူဝ်ၶၢၼ်ႇၾႃႉသေ ယွမ်းႁဵတ်းမိူင်းလဵဝ်ၵၼ်လႄႈ သိုၵ်းယဝ်ႉၵႂႃႇယူႇယဝ်ႉ။
သိူဝ်ၶၢၼ်ႇၾႃႉ လႄႈ မိူင်းမိတ်ႈ
ၶုၼ်တၢႆႇၶိုၼ်ႈၵေႃႈ ဢမ်ႇပဵၼ်မႃး ၼင်ႇဢၢင်ႈဢၢၼ်းၵူၺ်းမဝ်ႇၵႃး ပၢႆလႆႈၶၢမ်ႇၶုၼ်သၢမ်လူင် တိၺွပ်းဝႆႉ ၽၢႆႇၼႃႈၵူၼ်းမိူင်းတင်းလၢႆလႄႈ မီးလွင်ႈပႅင်းၸင်း ၼိူဝ်မိူင်းမၢဝ်းဝႆႉ။ မိူဝ်ႈပီ 1314 သိူဝ်ၶၢၼ်ႇ ၾႃႉ ႁဵတ်းပွႆးၶိုၼ်ႈႁၢင်ႈ ႁေႃလႄႈ မွၵ်ႇပၢင်းၵေႃႈ ဢမ်ႇၶဝ်ႈႁူမ်ႈၸွမ်း။ ပီ 1315 ဝၢႆးသေ တိုၵ်းသႅၼ်ၸႄႈ၊ ဝဵင်းၼၼ်ႇယဝ်ႉ သိူဝ်ၶၢၼ်ႇၾႃႉ ပွႆႇၵူၼ်းသိပ်းၵေႃႉ ဢဝ် လိၵ်ႈ “ႁႂ်ႈလႆႈၵုမ်ၵၼ် လွင်ႈဝၢၼ်ႈမိူင်းလႄႈ... ၶိုၼ်ႈၸူးၸႄႈလၢၼ်ႉသေၵမ်း...” ၼၼ်ႉ သူင်ႇထိုင်မိူင်းမိတ်ႈယူႇ ယဝ်ႉ။ ႁပ်ႉႁၼ်လိၵ်ႈယဝ်ႉ ၶုၼ်တၢႆႇၶိုၼ်ႈတိၺွပ်း ၵူၼ်းသိပ်းၵေႃႉၼၼ်ႉသေ တႅပ်းတၢႆပႅတ်ႈ ၸဵတ်းၵေႃႉ။ ပွႆႇသၢမ်ၵေႃႉ ဢဝ်လိၵ်ႈဝႃႈ “ၼင်ႇမႂ်း ယီႈၶၢင်ၶမ်း... လုၵ်ႈမႄႈၼွႆႉ... ဢၼ်မေႃလဵၼ်ႈၸူႉၵႅမ်ၽူဝ်... ဢမ်ႇႁူႉဝႃႈ... ဢူႈမႂ်းပဵၼ် ၽႂ်တႄႉၼၼ်ႉ... လႄႇႁႃႁိမ်ယႃႉ... ၸူၼ်ၵဝ်းမိူင်းပိူၼ်ႈသေ... ၶႂ်ႈမႃးႁဵတ်း... ၸဝ်ႈပိူင်ႇတင်းလၢႆယူႇၼႆႉ... ၵဝ်ဢမ်ႇၽွမ်ႉ...” ၼႆၼၼ်ႉ သူင်ႇထိုင် သိူဝ်ၶၼ်ႇၾႃႉယူႇယဝ်ႉ။ ၵူၼ်းသၢမ်ၵေႃႉ ဢဝ်လိၵ်ႈမိူဝ်း ယင်းပႆႇတၼ်းထိုင်ၸႄႈလၢၼ်ႉ။ ၶုၼ်တၢႆႇၶိုၼ်ႈ ဢွၼ်ႁူဝ် ၶုၼ်တၢႆႇၵႆႇ၊ ၶုၼ်တၢႆႇတဝ်၊ ၶုၼ်တၢႆႇတိင်ႇ၊ ၶုၼ်သၢမ် ၶိုၼ်ႈတိုၵ်းမိူင်းမၢဝ်း တွၼ်ႈတႂ်ႈၵမ်းလဵဝ်ယဝ်ႉ။ ဝၢၼ်ႈႁူၺ်ႈ၊ ဝၢၼ်ႈမွၼ်း၊ မေႃႇသိ၊ ၼမ်ႉႁီး၊ ၼွင်ၸွၼ်ႈ ပဵၼ်ၽိုၼ်းပဵၼ်ၾႆး လူႉလႅဝ်ၵႂႃႇမူတ်းယဝ်ႉ။ သိူဝ်ၶၢၼ်ႇၾႃႉ ၶီႇသိုၵ်းငႃးၼိုင်ႈ သၢမ်လူင်ၾႃႉၵွၼ်းသိုၵ်း မိူင်းၶႂၢၼ်၊ ၸႄႈၾၢင်၊ မိူင်းဝၼ်း လူင်း တိုၵ်းၶိုၼ်း။ ၶုၼ်တၢႆႇၶိုၼ်ႈ ဢမ်ႇၶၢမ်ႇလႆႈ။ ၵၢၼ်ႉပၢႆႈထိုင်မိူင်းမိတ်ႈ။ သိုၵ်းမိူင်းမၢဝ်း လူၺ်းၸွမ်းထႅင်ႈ။ သိုၵ်းမိူင်းမိတ်ႈ ႁပ်ႉတိုၵ်းလႄႈ ၵဵင်းလၢဝ်၊ ဝဵင်းဝူဝ်း ပဵၼ်ၽိုၼ်းပဵၼ်ၾႆးၵႂႃႇသဵင်ႈယဝ်ႉ။ ၶုၼ်တၢႆႇၶိုၼ်ႈ ပၢႆႈထိုင်မိူင်းမိတ်ႈ။ ၵူၼ်းမိူင်း လူႉယႂ်ႇသုမ်းၼမ်ၼႅၼ်ႇလႄႈ ၽွင်းမိူင်း ဢွၼ်ၵၼ်တၢင်ႇဝႃႈ “ၵူၼ်းမိူင်း လူႉယႂ်ႇသုမ်းလူင်ၼႅၼ်ႇယဝ်ႉၶႃႈ... ထုၵ်ႇဝၢင်းၵေႃႈ... ဝၢင်းသေ တေလီ ယူႇ...” ၼႆလႄႈ “သူၶႂ်ႈၼွမ်းၵေႃႈ... ၼွမ်းႁင်းသူ... ၵဝ်တႄႉဢမ်ႇၼွမ်း” ၼႆသေ ႁႅၼ်းဢဝ် တပ်ႉၸၢင်ႉႁဵင်ၼိုင်ႈ ဢွၵ်ႇတိုၵ်း တပ်ႉၸၢင်ႉမိူင်းမၢဝ်း ဢၼ်မီးပႅတ်ႇပၢၵ်ႇၵူၺ်းၼၼ်ႉ ယူႇယဝ်ႉ။ တပ်ႉၸၢင်ႉမိူင်းမိတ်ႈ သုမ်းၵၢၼ်ႉသေ လႆႈပၢႆႈၶဝ်ႈထိူၼ်ႇၵႂႃႇ ၵေႃႉႁူးၵေႃႉတၢင်းယူႇယဝ်ႉ။ သိုၵ်း မိူင်းမၢဝ်း တိၺွပ်းလႆႈ ၶုၼ်တၢႆႇၶိုၼ်ႈသေ ဢၢပ်ႈပၼ်သိူဝ်ၶၢၼ်ႇၾႃႉယူႇယဝ်ႉ။ ၽွင်းမိူင်းမိူင်းမိတ်ႈ ဢွၼ်ၵၼ်ႁႅၼ်းဢဝ် ၶူဝ်းၶွင်ၽၢၵ်ႇတွၼ်ႈ ၶဝ်ႈၵူမ်ႈၵွမ်းဝၢင်းၸူးလႄႈ သိူဝ် ၶၢၼ်ႇၾႃႉ ဢဝ်ၶုၼ်တၢႆႇၶိုၼ်ႈ ဢၢပ်ႈပၼ်ၶိုၼ်းသေ လၢတ်ႈဝႃႈ “ၸဝ်ႈၸွမ်သူၼႆႉ... ၵူၼ်းမိူင်း လူႉသုမ်း ယွၼ်ႉမၼ်း... ၼမ်ၼႅၼ်ႇယဝ်ႉ... ၶႂ်ႈဢဝ်ႁဵတ်းသင်ၵေႃႈ... ဢဝ်သူဝႃႈ...” ၼႆလႄႈ ၽွင်းမိူင်းၵေႃႈ တႅပ်း ပႅတ်ႈၶုၼ်တၢႆႇၶိုၼ်ႈ တီႈ “ၸုၼ်ႇၵူဝ်း” ယူႇယဝ်ႉ။ လိုၼ်းၼၼ်ႉ သိူဝ်ၶၢၼ်ႇၾႃႉ ယုၵ်ႉၼွင်ႉၶုၼ်တၢႆႇၶိုၼ်ႈ “ၶုၼ်တၢႆႇၵႆႇ” ၶိုၼ်ႈပုတ်ႈ ႁေႃမိူင်းမိတ်ႈယူႇယဝ်ႉ။ ၼၢင်းၾႃႉၶုၼ်တၢႆႇၶိုၼ်ႈ “ၼၢင်းဢၢမ်ၶွင်ႇ” ဢဝ်ၼွင်ႉယိင်းမၼ်း “ၼၢင်းၵၢၼ်ႈၶမ်းသႂ်” သၢၵ်ႈ ထိုင် သိူဝ်ၶၢၼ်ႇၾႃႉသေ ယွၼ်းပိုင်ႈႁူမ်ႈၽူၺ်း ႁႂ်ႈတူၺ်းထိုင်ၶဝ်မႄႈလုၵ်ႈၼႆယဝ်ႉ။ ၶုၼ်တၢႆႇၶိုၼ်ႈ လႄႈ ၼၢင်းဢၢမ်ၶွင်ႇ ႁူမ်ႈၵၼ်မီးဝႆႉလုၵ်ႈ ၼၢင်းယေႈၶိုၼ်ႈလႄႈ ၶုၼ်ဢၢႆႈပူးၶမ်း ၼႆသွင်ၵေႃႉ။ သိူဝ်ၶၢၼ်ႇၾႃႉ ႁွင်ႉၶဝ်မႄႈလုၵ်ႈ မိူဝ်းယူႇၸွမ်း မိူင်းမၢဝ်းယူႇယဝ်ႉ။ ၽွင်းမိူဝ်ႈ တိုၵ်ႉတိုၵ်းမိူင်းမိတ်ႈယူႇၼၼ်ႉ မေးၼၢင်း တၢဝ်ႉလူင်မိူင်းမၢဝ်း “တၢဝ်ႉၶၢင်မိူင်း” လူႉႁၢႆ တၢႆၵႂႃႇ တင်းၼွင်ႈတင်းလင်ပႅတ်ႈလႄႈ ဢမ်ႇမီးၽႂ်လုမ်းလႃး။ ၼၢင်းဢၢမ်ၶွင်ႇၶဝ်မႄႈလုၵ်ႈၵေႃႈ ဢမ်ႇမီး တီႈပိုင်ႈၼႆသေ ၸဝ်ႈသိူဝ်ၶၢၼ်ႇၾႃႉႁႂ်ႈတၢဝ်ႉၶၢင်မိူင်းလႄႈၼၢင်းဢၢမ်ၶွင်ႇ သွၼ်ႉမိင်ႈၵူပ်ႉၵူႈၵၼ်ယူႇယဝ်ႉ။
1. ၼႃႈဝၼ်းၸၢၼ်း လႄႈ ၼႃႈဝၼ်းဢွၵ်ႇ
မိူဝ်ႈပီ 1316 ၼၼ်ႉ သိူဝ်ၶၢၼ်ႇၾႃႉ ၶီႇသိုၵ်းမႄႇဝၢၼ်ႈမိူင်း ထိုင်မိူင်းမိတ်ႈ၊ ယွင်ႁူၺ်ႈ၊ မိူင်းပၢႆး၊ မိူင်းၼၢႆး၊ ၵဵင်းမႆႇ၊ ၵဵင်းတုင်၊ ၵဵင်းႁုင်ႉ၊ ၵိုင်ႇမႃႉ၊ မိူင်းတိင်၊ မိူင်းၵႃႉသေ ၽႅဝ်ၶိုၼ်းၸႄႈလၢၼ်ႉယူႇယဝ်ႉ။ မိူဝ်ႈ ထိုင်မိူင်း“ၶျၢႆးသီႇရိ”(Chaisiri)ၼၼ်ႉ တိုၵ်းၵၼ်ႁိုင်ၸဵတ်းလိူၼ်။ လွမ်ႉဝႅတ်ႉမိူင်းဝႆႉသေ ဢမ်ႇသိမ်းမိူင်း လႆႈ။ ၵမ်းလိုၼ်းသုတ်း ၶုၼ်မိူင်း “ၶျၢႆးသီႇရိ” ၽဝ်ဝၢၼ်ႈမိူင်းမၼ်းသေ ဢွၵ်ႇပၢႆႈၵႂႃႇလႄႈ သိူဝ်ၶၢၼ်ႇၾႃႉ ၸင်ႇသိမ်းလႆႈယဝ်ႉ။
2. မိူင်းၼိူဝ်(ၼႃႈဝၼ်းႁွင်ႇ)
ပီ 1317 ၼၼ်ႉ သိူဝ်ၶၢၼ်ႇၾႃႉ ဢွၼ်ႁူဝ် သၢမ်လူင်ၾႃႉ၊ တၢဝ်ႉၶၢင်မူၼ်း၊ တၢဝ်ႉၾႃႉလေႃႇ၊ တၢဝ်ႉႁၢၼ်ၵႆႇ၊ တၢဝ်ႉသိူဝ်ယဵၼ်း ၶီႇသိုၵ်းၶိုၼ်ႈ ၸိူဝ်းယၢမ်ႈပဵၼ် ၼင်လိၼ်ဝၢၼ်ႈမိူင်းတႆးမႃး မိူင်းသႅၼ် (ယူႇၼၢၼ်ႇ)ၼၼ်ႉလႄႈ ၶိုၼ်ႈထိုင် “ၶျႅၼ်ႇတူႇ”(Chengtu)။ လႆႈၶၢမ်ႇႁပ်ႉတိုၵ်းၶိုၼ်းသေ ၶဵင်ႈသိုၵ်းတေႃႇ ၵၼ်ဝႆႉယဝ်ႉ။ ၽွင်းၼင်ႇၼၼ် ၸဝ်ႈၾႃႉ “ၵိုင်ႇမ” သေႃႇသိုၵ်း တိုၵ်းတင်းၼွင်ႈတင်းလင်လႄႈ မင်းၵ၊ မင်းၵူဝ်း၊ တိမ၊ ၼႃးလူင်၊ ၶူဝ်ၶႄႈ၊ မေႃႈတွင်း ပဵၼ်ၽိုၼ်းပဵၼ်ၾႆး တင်းမူတ်း။ သၢမ်လူင်ၾႃႉ ၶီႇသိုၵ်းလူင်းႁပ်ႉတိုၵ်း တီႈတိမလႄႈ သိုၵ်းၽၢႆႇၵိုင်ႇမ ဢမ်ႇၶၢမ်ႇလႆႈ ၵၢၼ်ႉပၢႆႈ။ တိလႆႈၸဝ်ႈၾႃႉၵိုင်ႇမသေ တႅပ်းပႅတ်ႈ တီႈ “ၼႃးလူင်” ယူႇယဝ်ႉ။ ဝၢႆးၼၼ်ႉယဝ်ႉ သၢမ်လူင်ၾႃႉ ၵွၼ်းသိုၵ်း ၶိုၼ်ႈမိူဝ်းၸူး သိူဝ်ၶၢၼ်ႇၾႃႉၶိုၼ်းသေ ႁူမ်ႈၵၼ်ယိုဝ်ႈသိုၵ်းၸူး “ၶျႅၼ်ႇတူႇ” ထႅင်ႈ။ မိူဝ်ႈၼၼ်ႉ မႅၼ်ႈမိူဝ်ႈႁေႃၶမ်းၶိူဝ်းမုၼ်ႇၵူဝ်း သၢႆသိုပ်ႇၶိူဝ်း “ယႂၢၼ်ႇ” (Yuan) ၽွင်းငမ်းမိူင်းၶႄႇဝႆႉ။ လႆႈၶၢဝ်ႇ သိုၵ်းမိူင်းမၢဝ်း ပဵၼ်မုၵ်ႉပဵၼ်ၽုင် ၶိုၼ်ႈယိုဝ်ႈသိုၵ်းဝႆႉယူႇလႄႈ ပွႆႇၵူၼ်းလူင်းထၢမ်ဝႃႈ “ၶီႇသိုၵ်းၶိုၼ်ႈမႃးၼႆႉ... ၵၢင်ၸႂ်မီးၼင်ႇႁိုဝ်...” ၼႆလႄႈ သိူဝ်ၶၢၼ်ႇၾႃႉတွပ်ႇဝႃႈ “ၶႂ်ႈလႆႈၶိုၼ်း... ၼမ်ႉလိၼ်ႁိၼ်ၽႃ... ၸူဝ်ႈပၢၼ်ပူႇမွၼ်ႇတႆးႁဝ်း... ဢၼ်သူဢဝ်ဝႆႉ ၼၼ်ႉလႄႈ... ၸင်ႇမႃးယဝ်ႉ... သင်ပၼ်ၶိုၼ်း... တေလီၵၼ်လႆႈယူႇ... သင်ဢမ်ႇပၼ် ၶိုၼ်း... ပဵၼ်သိုၵ်းတေႃႇၵၼ်ၵေႃႈလႆႈ...” ၼႆယဝ်ႉ။ ႁေႃၶမ်း “ယႂၢၼ်ႇ”(Yuan) ပွႆႇၽွင်းၶဵဝ် ဢဝ်လိၵ်ႈတႅမ်ႈဝႃႈ “ယႃႇႁႂ်ႈလႆႈပဵၼ်သိုၵ်းတေႃႇၵၼ်... မိူင်းသႄ... ယူင်းသၢင်ႈ... မူဢၢၼ်ႇ... ပူးၶႂၢင်ႉလူင်ၼၼ်ႉ... တေပၼ်ႁႂ်ႈပဵၼ်ၼမ်ႉလိၼ်သူ... ဢမ်ႇထုၵ်ႇ တိုၵ်းၵၼ်ယဝ်ႉ... ဝၢင်းႁွၵ်ႇဝၢင်းလၢပ်ႇသေ... တိူဝ်းလီတေႃႇၵၼ်ၵႂႃႇၼၼ်ႉ... လီသေပိူၼ်ႈယဝ်ႉ...” ၼၼ်ႉ သူင်ႇထိုင် သိူဝ်ၶၢၼ်ႇၾႃႉယဝ်ႉ။ သိူဝ်ၶၢၼ်ႇၾႃႉ ၵုမ်ၼွင်ႉလႄႈတၢဝ်ႉသိုင်ႇမၼ်းဝႃႈ “ဢမ်ႇလႆႈတိုၵ်းၵၼ်သေ... ႁဝ်းလႆႈၶိုၼ်းၼင်လိၼ် မိူင်းတႆးႁဝ်းၵမ်ႈၽွင်ႈယဝ်ႉ... တင်းၼွင်ႈတင်းလင်ၵေႃႈ... ဢမ်ႇၵတ်းယဵၼ်... ႁဝ်းတေတိုၵ်းထႅင်ႈႁိုဝ်... ၸူးၸႂ်ယဝ်ႉၼႄႇ...” ၼႆလႄႈ ၽႂ်ၵေႃႈမႆႈၸႂ်ယွၼ်ႉ တင်းၼွင်ႈတင်းလင်သေ ဢမ်ႇၶႂ်ႈသိုပ်ႇတိုၵ်းယဝ်ႉလႄႈ ဢွၼ်ၵၼ်ၽွမ်ႉ ၸွမ်းၼင်ႇ ၶုၼ်ၶႄႇၽွမ်ႉပၼ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉသေ မိူဝ်းၶိုၼ်းလႄႈ ပီ 1318 ၼၼ်ႉ ၶိုၼ်းထိုင်ၸႄႈလၢၼ်ႉ ယူႇယဝ်ႉ။
3. ဝေႇသႃႇလီႇ
ပီ 1319 ၼၼ်ႉ သၢမ်လူင်ၾႃႉ ၵွၼ်းသိုၵ်းၶိုၼ်ႈ ၵဵင်းတုင်၊ ၵဵင်းႁုင်ႉ၊ ၵဵင်းမႆႇ၊ မိူင်းလူင်၊ ၽႃသိူဝ်ႇ တွင်းယဝ်ႉ ထိုင်ၶိုၼ်း မိူင်းမၢဝ်း။ မိူဝ်ႈၼၼ်ႉ တၢဝ်ႉၾႃႉလေႃႇလႄႈ တၢဝ်ႉသိူဝ်ယဵၼ်း ႁဵတ်းၵၢၼ် ဢမ်ႇ တဵမ်ထူၼ်ႈ။ သၢမ်လူင်ၾႃႉ တူင်ႉတၵ်ႉ။ တၢဝ်ႉသွင်ၵေႃႉ ဢမ်ႇပေႃးၸႂ်သေ မိူဝ်ႈထိုင်ၶိုၼ်း မိူင်းမၢဝ်းၼၼ်ႉ မိူဝ်းသေႃႇသူၼ်းဝႃႈ ၸဝ်ႈသၢမ်လူင်ၾႃႉ လၵ်ႉၵူတ်ႉ “ၼၢင်းၵၢၼ်ႈၶမ်းသႂ်” ၼႆလႄႈ သိူဝ်ၶၢၼ်ႇၾႃႉ ပႅင်းၵဵပ်းၼႂ်းၸႂ်ဝႆႉယူႇ။ ပီ 1320 တေမႄႇၶႂၢၵ်ႈထိုင် “မိူင်းဝေႇသႃႇလီႇ” ၼႆသေ သိူဝ်ၶၢၼ်ႇၾႃႉ ႁႂ်ႈသၢမ်လူင်ၾႃႉဢွၼ် ဢဝ် တၢဝ်ႉၾႃႉလေႃႇ၊ တၢဝ်ႉသိူဝ်ယဵၼ်း၊ တၢဝ်ႉႁၢၼ်ၵႆႇ ၵွၼ်းသိုၵ်းၶိုၼ်ႈၵႂႃႇလႄႈ မိူဝ်ႈထိုင် “ဢႁူမ်ႇ”ၼၼ်ႉ သၢမ်လူင်ၾႃႉ ဢဝ်လၢႆးလီ သူၼ်းတုမ်လႄႈ ဢမ်ႇလႆႈပဵၼ်သိုၵ်း။ “ဢႁူမ်ႇ”ၽွမ်ႉႁၢႆးၸူးမိူင်းမၢဝ်းယူႇယဝ်ႉ။ ဢွၼ်ၵၼ်သိုပ်ႇၶၢဝ်းတၢင်း လူင်းၸူး “ဝေႇသႃႇလီႇ”။ ထိုင်ၵႂႃႇ သၢပ်ႇမိူင်းဝေႇသႃႇလီႇၼၼ်ႉ လႆႈႁၼ်လုၵ်ႈ ဢွၼ်ႇလဵင်ႉဝူဝ်းၵႂၢႆး ၼမ်ပေႃးတၢၼ်ႇၽုင်မဝ်ႈ။ သၢမ်လူင်ၾႃႉ ဝူၼ်ႉဝႃႈ “လုၵ်ႈဢွၼ်ႇၶဝ် ၵူၺ်း... ၼမ်တၢၼ်ႇၼႆႉ... ၵူၼ်းမိူင်းၶဝ်... ၶႅၼ်းတေၼမ်တၢၼ်ႇႁိုဝ်ဢမ်ႇႁူႉ... သင်ၸိူဝ်ႉပဵၼ်သိုၵ်း တိုၵ်းၵၼ်... တေဢမ်ႇပႄႉလႆႈငၢႆးငၢႆႈ... ၵူၼ်းမိူင်းၵေႃႈ... တေလူႉယႂ်ႇသုမ်းၼမ်... တင်းသွင်ၽၢႆႇၵေႃႈ... တေဢမ်ႇၸၢင်ႈမီးၽွၼ်းလီလႆႈ...” ၼႆသေ သၢမ်လူင်ၾႃႉ ဢဝ်လၢႆးသူၼ်းတုမ်ႁူၺ်း လႄႈ ဢမ်ႇလႆႈတိုၵ်းၵၼ်။ ဝေႇသႃႇလီႇ တူၵ်းလူင်း ၵူမ်ႈ ၼွမ်းၸူး မိူင်းမၢဝ်း ၼိုင်ႈပီ ငိုၼ်းပၢၵ်ႇၸွႆႉ၊ ၶမ်းပၢၵ်ႇၸွႆႉလႄႈ ၽိုၼ်ၽႄး ၵူႈယိူင်ႈထႅင်ႈတင်းၼမ်ယဝ်ႉ။ ၼင်ႇႁိုဝ်ပေႃး တေလႆႈႁူပ်ႉထူပ်း ႁူႉလွင်ႈႁၼ်တၢင်းၵၼ်လီလီလႄႈ ပီဢွၼ်တၢင်းသုတ်းၼႆႉ ၶႂ်ႈမိူဝ်းႁူပ်ႉ သိူဝ်ၶၢၼ်ႇၾႃႉ ၼႆလႄႈ ၽွင်းၶဵဝ် မိူင်းဝေႇသႃႇလီႇ ႁႅၼ်းဢဝ်ၶူဝ်းၶွင်၊ ငိုၼ်းၶမ်း မိူဝ်းၸွမ်းသၢမ်လူင်ၾႃႉ ယူႇယဝ်ႉ။ တင်းၼွင်ႈတင်းလင်ၵေႃႈ ဝၢႆးသေ ၸဝ်ႈသၢမ်လူင်ၾႃႉ ဢွၵ်ႇတၢင်းၵႂႃႇယဝ်ႉ ယုမ်ႇဝႆႉၵႂၢမ်းၶၢႆမၢပ်ႇ တၢဝ်ႉသွင်ၵေႃႉၼၼ်ႉသေ သိူဝ်ၶၢၼ်ႇၾႃႉ လမ်းလူၺ်းပႅတ်ႈ ၼၢင်းၵၢၼ်ႈၶမ်းသႂ် ယူႇယဝ်ႉ။ မိူဝ်ႈၼၼ်ႉ မၼ်းၼၢင်း ၸပ်းသၼ်ႇထေႇဝႆႉသေတႃႉ ဢမ်ႇလိူဝ်လႆႈ ၵႂၢမ်းသင်ႇၶုၼ်လႄႈ ၸူဝ်းဢွၼ်ဢဝ် ၵူၼ်းၸွမ်း သွင်ၵေႃႉ လူင်းႁၢင်ႈႁေႃ မိူဝ်းတဵတ်ႇဝႆႉ ၼႂ်းမိူင်းသႅၼ်ယူႇယဝ်ႉ။
မၢၼ်ႈၸေႈ၊ ဝဵင်း
ဝဵင်းမၢၼ်ႈၸေႈ (မံစီမြို့, Mansi) ၼႆႉ ပဵၼ်ဝဵင်း ဢၼ်မီးဝႆႉတီႈၼႂ်း ၸႄႈဝဵင်းမၢၼ်ႈၸေႈ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈမၢၼ်ႈမေႃႇ၊ ၸႄႈမိူင်းၶၢင်၊ မိူင်းမျၢၼ်ႇမႃႇ ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၽၢႆႇၸၢၼ်းၼၼ်ႉ သိုပ်ႇၵၼ်ဝႆႉတင်း သဵၼ်ႈတၢင်းလူင်မိူင်းႁူမ်ႈတုမ် မၢႆ ၃၁ လႄႈ ၽၢႆႇတူၵ်းၼၼ်ႉ သိုပ်ႇၵၼ်ဝႆႉတင်း သဵၼ်ႈတၢင်းလူင်မိူင်းႁူမ်ႈတုမ် မၢႆ ၃၆ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ဝဵင်းမၢၼ်ႈၸေႈၼႆႉ ပဵၼ်ဝဵင်းပႃႇထိူၼ်ႇဢွၼ်ႇဝဵင်းၼိုင်ႈသေ ပဵၼ်ဝဵင်းဢၼ်ႁဵတ်းၵၢၼ်မႆႉ ဢၼ်ဢမ်ႇပဵၼ်တၢင်းၵၢၼ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝဵင်းၸိူဝ်းမီးၼႂ်း မိူင်းမျၢၼ်ႇမႃႇ ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝဵင်းၸိူဝ်းမီးၼႂ်း ၸႄႈမိူင်းၶၢင်
သိူဝ်ၶၢၼ်ႇၾႃႉ၊ ၸဝ်ႈ
ၶေႃႈတႅပ်းတတ်း သၢမ်လူင်ၾႃႉ
မိူဝ်ႈလႆႈႁပ်ႉၶဝ်ႈမုၼ်းလႄႈ လႆႈငိၼ်းၵႂၢမ်းသင်ႇယဝ်ႉၼၼ်ႉ သၢမ်လူင်ၾႃႉႁူႉဝႃႈ သိူဝ်ၶၢၼ်ႇၾႃႉ ယုမ်ႇၵႂၢမ်း တၢဝ်ႉသွင်ၵေႃႉၼၼ်ႉယဝ်ႉ ၼႆသေ ဝူၼ်ႉဝႃႈ “ပီႈၾႃႉၵဝ်ၼႆႉ... ႁၼ်ၽိတ်းၵဝ်ယဝ်ႉလႄႈ... တႃႇဝႃႈႁႃးပီႈၼွင်ႉ... တေပဵၼ်လွင်ႈလီတေႃႇၵၼ်ၼၼ်ႉ... လႅပ်ႈတေဢမ်ႇမီးလႆႈတႄႉယဝ်ႉ... သင်ဝႃႈႁႃးပီႈၼွင်ႉ... လႆႈတႅၵ်ႇယၢႆႈၵၼ်... လုၵ်ႈၼွင်ႉတပႄး... ၶႃႈဝၢၼ်ႈၵူၼ်းမိူင်း... တေၸၢင်ႈ တႅၵ်ႇယၢႆႈ... ၸွမ်းႁႃးပီႈၼွင်ႉယဝ်ႉ... သင်ပဵၼ်ၼၼ်မႃး... ဝၢၼ်ႈမိူင်း ဢၼ်ႁႃးပီႈၼွင်ႉ... ဢၢၼ်းႁႂ်ႈ ယႂ်ႇ ၵႂၢင်ႈ... သိူဝ်းသႃႇလႄႈ... ႁူမ်ႈၵၼ်ၶတ်းၸႂ်... ၵေႃႇသၢင်ႈယူႇၼၼ်ႉ... တေၸၢင်ႈလူႉသုမ်းပႅတ်ႈ လၢႆလၢႆ ၵူၺ်း... ၵဝ်သိုပ်ႇမီးယူႇၵေႃႈ... ဢမ်ႇပဵၼ်ၽွၼ်းလီသင်ယဝ်ႉ...’’ ၼႆလႄႈ ႁွင်ႉလၢတ်ႈ ၽွင်းၶဵဝ် မိူင်းဝေႇသႃႇလီႇဝႃႈ “တႃႇႁဝ်းတေ ဢွၼ်ၵၼ်... သိုပ်ႇၶၢဝ်းတၢင်း... ၵႂႃႇမိူင်း မၢဝ်းၼၼ်ႉ... ငဝ်းလၢႆးပႆႇပၼ်လႄႈ... ႁဝ်းပႆႇပဵၼ်မိူဝ်းၸွမ်းၵၼ်ယဝ်ႉ... ၶူဝ်းၶွင်ၽၢၼ်ႇတႃႇ သူၸဝ်ႈ ၼၼ်ႉ... ဝႆႉတီႈမိူင်းၵွင်ၼႆႉသေ... မိူဝ်းၶိုၼ်းလႃႈ... ၵဝ်ၶႃႈတေသိုပ်ႇသူင်ႇပၼ်ၵူၺ်း...” ၼႆသေ ပွႆႇၽွင်းၶဵဝ် ဝေႇသႃႇလီႇ မိူဝ်းၶိုၼ်း။ လိုၼ်းၼၼ်ႉ ႁွင်ႉတၢဝ်ႉလူင်တင်းလၢႆ လၢတ်ႈဝႃႈ “တၢဝ်ႉၶဝ်တင်းလၢႆဢိူၺ်း... ၼင်ႇၵႃႈဢဵၼ်းဢၢၼ်း ၼႃႈၵၢၼ်... ဢၼ်ႁဝ်းဢွၼ်ၵၼ်မႃး ၼၼ်ႉ... တဵမ်ထူၼ်ႈမူတ်းယဝ်ႉ... ၶူဝ်းၶွင်ၽၢၼ်ႇတႃႇ... မိူင်းဝေႇသႃႇလီႇၼႆႉၵေႃႈ... သူၵေႃႉဢွၼ်ၵၼ်... ဢဝ်မိူဝ်းသၢၵ်ႈထိုင်... ပီႈၾႃႉလူင်ၵဝ်ၶႃႈသေလႃႈ... တၢဝ်ႉၾႃႉလေႃႇလႄႈ... တၢဝ်ႉသိူဝ်ယဵၼ်းဢိူၺ်း... ယိူင်းဢၢၼ်းသွင်ၶိူဝ်ၵေႃႈ... ထိုင်တီႈယဝ်ႉ ဢိူဝ်ႈ... ၼင်ႇၵႃႈသွင်ၸဝ်ႈ... ၶႂ်ပဵၼ်ၼၼ်ႉၵေႃႈ... ပဵၼ်မႃးတႄႉယဝ်ႉဢိူဝ်ႈ... ၵဝ်ၶႃႈတေၵိုတ်းယူႇဝႆႉ... တီႈမိူင်းၵွင်ၼႆႉၵူၺ်း... မိူဝ်းၶိုၼ်းတင်းၼွင်ႈတင်းလင်ၵေႃႈ... ဢမ်ႇသၢင်ႇထုၵ်ႇယဝ်ႉ... ပီႈၾႃႉၵဝ်ၶႃႈ... ဢမ်ႇယုမ်ႇၼိူဝ်ၵဝ်ၶႃႈယဝ်ႉလႄႈ... ၵဝ်ၶႃႈႁဵတ်းသင်ၵေႃႈ... တေဢမ်ႇႁၼ်လီ ယဝ်ႉ... သင်ဝႃႈ မိူဝ်းၶိုၼ်းၵေႃႈ... ၵူဝ်ႁႃးပီႈၼွင်ႉ... လႆႈၽိတ်းၽႅၵ်ႇတႅၵ်ႇၵၼ်သေ... တၢဝ်ႉသိုင်ႇၽွင်းမိူင်း တင်းလၢႆ... လႆႈၵႂင်ၸႂ်သုၵ်ႉ ယုင်ႈၸွမ်းထႅင်ႈယဝ်ႉ... ၶႃႈဝၢၼ်ႈၵူၼ်းမိူင်းသမ်ႉ... တေလိူတ်ႇမႆႈတုၵ်ႉၶ လူႉႁၢႆတၢႆယွၼ်ႉ... ႁႃးပီႈၼွင်ႉထႅင်ႈဢိူဝ်ႈ... ဝၢၼ်ႈမိူင်းဢၼ်ႁႃးပီႈၼွင်ႉ... ၶွတ်ႈႁႅင်းႁႂ်ႈယႂ်ႇၵႂၢင်ႈယူႇၼႆႉ ၵေႃႈ... တေလႆႈတႅၵ်ႇယွႆႈၵႂႃႇၶိုၼ်းဢိူဝ်ႈ... ယွၼ်ႉၼၼ်... ၽိူဝ်ႇႁႃးပီႈၼွင်ႉ... တေလႆႈၸတ်ႉၸႂ်ၵၼ်သေ... တႅၵ်ႇၵၼ်... ၽိတ်းၵၼ်... တၢဝ်ႉ... သိုင်ႇ... ၽွင်းမိူင်း... ၶႃႈဝၢၼ်ႈၵူၼ်းမိူင်းတင်းလၢႆ... တေလႆႈ... ၵႂင်ၸႂ်... တုၵ်ႉၶၸွမ်း... ယၢပ်ႇ ယၢၵ်ႈၸွမ်းသေ... ဝၢၼ်ႈမိူင်းတေသုၵ်ႉယုင်ႈ... တႅၵ်ႇယၢႆႈၼၼ်ႉ... ၵဝ်ၶႃႈတေယွမ်းၸုၼ်ႉသၢႆၸႂ်... တီႈ မိူင်းၵွင်ၼႆႉ... ၼင်ႇၸဝ်ႈပီႈၵဝ်ၶႃႈ... ၶႂ်ႈႁႂ်ႈပဵၼ်ၼၼ်ႉၵူၺ်းယဝ်ႉ... သူၸဝ်ႈဢွၼ်သိုၵ်းႁဝ်း... မိူဝ်းၶိုၼ်း မိူင်းမၢဝ်းသေ... ပွင်ႇထိုင် ပီႈၾႃႉၵဝ်ၶႃႈသေလႃႈ...” လၢတ်ႈၼင်ႇၼၼ်ယဝ်ႉ သၢမ်လူင်ၾႃႉ ၵိၼ်ၶဝ်ႈမုၼ်းၶဝ်ႈပွင်း ဢၼ်ပီႈၾႃႉမၼ်းၸဝ်ႈ သူင်ႇ ပၼ်ၼၼ်ႉသေ လပ်းတႃလိုမ်းမိူင်းၵႂႃႇ တီႈမိူင်းၵွင် မိူဝ်ႈပီ 1321 ယူႇယဝ်ႉ။ ပီႈၼွင်ႉတႆးမိူင်းၵွင်ႁဝ်းၶဝ် တိုၵ်ႉဢွၼ်ၵၼ်ယုမ်ႇယမ်ဝႃႈ ၸဝ်ႈသၢမ်လူင်ၾႃႉ ပဵၼ်ၸဝ်ႈဝၢၼ်ႈၸဝ်ႈမိူင်းလူင် ပႂ်ႉပႃးဝႆႉယူႇတီႈမိူင်းၵွင် တေႃႇထိုင်ယၢမ်းလဵဝ်ၼႆယဝ်ႉ။
ထူႇလႅမ်ႈလဵဝ်
“ၼၢင်းဝၢင်ႈၸႄႈ” လႆႈၶၢဝ်ႇ လုၵ်ႈသွင်ၼေႃႇ ၸတ်ႉၸႂ်တေႃႇၵၼ်ဝႆႉၼႆလႄႈ ထိုင်ၶၢဝ်းႁႅၼ်း မူႇၶဝ်ႈ တႃႇၼိုင်ႈ မၼ်းၼၢင်း ဢဝ်ထူႇလႅမ်ႈလဵဝ် သႂ်ႇပၢၼ်ႉမူႇၶဝ်ႈသေ ၵႂႃႇသူင်ႇပၼ် သိူဝ်ၶၢၼ်ႇၾႃႉယဝ်ႉ။ သိူဝ်ၶၢၼ်ႇၾႃႉ ထၢမ်ဝႃႈ “မႄႈ... ထူႇလႅမ်ႈလဵဝ်ၼႆႉ... တေႁဵတ်းႁိုဝ် ငိပ်ႈၵိၼ်လႆႈလႃႇ...” ၵေႃႉပဵၼ်မႄႈ တွပ်ႇဝႃႈ “ႁိုဝ်တေႁူႉလႃႇ လုၵ်ႈ... ယူဝ်လုၵ်ႈမႄႈ... တေမေႃငိပ်ႈယူႇဢိူဝ်ႈ... ဢမ်ႇလိူဝ်သေ... ဝၢၼ်ႈမိူင်း လူင်ပဵၼ်လုၵ်ႈၼႆႉ... လုၵ်ႈမႄႈဢၢၼ်း ပွင်လႆႈၵေႃႉလဵဝ်ယူႇ... ဢမ်ႇၸိုဝ်ႈႁိုဝ်...” ၼႆယဝ်ႉ။ မိူဝ်ႈလႆႈငိၼ်း ၵႂၢမ်းမႄႈယဝ်ႉၼၼ်ႉ သိူဝ်ၶၢၼ်ႇၾႃႉ ယုပ်းႁူႉတၢင်းၽိတ်းတူဝ်ၵဝ်ႇယဝ်ႉသေ ၼႅတ်ႈ ပွႆႇၵူၼ်း လမ်းလိုပ်ႈၸွမ်းႁၢမ်ႈ သၢမ်လူင်ၾႃႉ ၵိၼ်ၶဝ်ႈမုၼ်းသေတႃႉ ဢမ်ႇတၼ်းၶိုတ်း။ မိူဝ်ႈၵူၼ်းမၼ်း ၸဝ်ႈ ၽႅဝ်ၵႂႃႇၼၼ်ႉ သၢမ်လူင်ၾႃႉ သဵင်ႈၵၢမ်ႇသုတ်းမုၼ် ပႂ်ႉဝႆႉယူႇယဝ်ႉ။ ၶၢဝ်ႇႁၢႆႉလူင် ဢၼ်ဢမ်ႇၶႂ်ႈငိၼ်းသေပိူၼ်ႈၼၼ်ႉ ထိုင်မႃးယဝ်ႉၵေႃႈ သိူဝ်ၶၢၼ်ႇၾႃႉ ၼႅင်ၸႂ် ၼႅၼ်ႇလႄႈ ၵၼ်ႈႁႆႈယူႇၼႂ်းၸႂ် ဢမ်ႇလၢတ်ႈၵႂၢမ်းလႆႈသေၶေႃႈယဝ်ႉၵေႃႈယႃႇ ၼွင်ႉဢၼ်ပဵၼ်မိုဝ်းၶႂႃသေ ၸွႆႈထႅမ်ပီႈဝႆႉယူႇ ၼၼ်ႉတႄႉ ဢမ်ႇလုၵ်ႉမႃးလႆႈၶိုၼ်းယဝ်ႉ။ ယုမ်ႇၵႂၢမ်းၵဝ်းၵႄႈၵၢင်ၼႅၼ်ႇလႄႈ ပဵၼ်လွင်ႈလႆႈသုမ်းလူင်သုမ်းလၢင် ပုၼ်ႈသိူဝ်ၶၢၼ်ႇၾႃႉၵူၺ်း မဝ်ႇၵႃး ပုၼ်ႈမိူင်းမၢဝ်းလူင်ထႅင်ႈလူးၵွၼ်ႇယဝ်ႉ။ လွင်ႈၸိူဝ်းၼႆႉ ၵိုၵ်းပိုၼ်းမႃး တေႃႇထိုင်ဝၼ်းၼႆႉလႄႈ ထဝ်ႈၵႄႇမိူင်းမၢဝ်းၶဝ် ၵဵပ်းဢဝ်ပဵၼ် ၵႂၢမ်းသင်ႇသွၼ်လုၵ်ႈလၢၼ်မႃး ပၢၼ်သိုပ်ႇပၢၼ်ဝႃႈ “ထူႇလႅမ်ႈလဵဝ်... ငိပ်ႇဢမ်ႇလႆႈ... ၵူၼ်းၵေႃႉလဵဝ်... ႁဵတ်းသင်ဢမ်ႇပဵၼ်...” ၼႆယဝ်ႉ။
ပူးၵမ်ႇ ပၢင်ယႃႈ ၸႄႈၵႅင်း
မိူင်းပူးၵမ်ႇ ပၢၼ် “ၼရသီႇႁပတေႉ” ၼၼ်ႉ ဢၢႆႈသႅင်ၶႆႇ၊ ယီႈသႅင်ၵမ်ႇ၊ သၢမ်သႅင်သႂ် တႆးသၢမ်ပီႈ ၼွင်ႉ မီးဢေႃးၸႃႇဝႆႉ။ ပီ 1304 ၼၼ်ႉ ဢၢႆႈသႅင်ၶႆႇ တႅပ်းဢဝ်ႁူဝ်ၵျေႃႇၸႂႃႇ ပၼ်ၶုၼ်ယီႈၵႂၢႆးၶမ်းယဝ်ႉၵေႃႈ ဢႃႇၼႃႇ ၶိူဝ်းၶုၼ်ပူးၵမ်ႇ ဢူၼ်ႈယူပ်ႈလိူဝ်ၵဝ်ႇ။ ၸဝ်ႈၼိတ်းလႄႈၸဝ်ႈမွၼ်းၼိတ်း ဢၼ်ပဵၼ်ၶိူဝ်းၶုၼ် ပူးၵမ်ႇ ဢုပ်ႉမိူင်း ထႅင်ႈသွင်သိုပ်ႇယဝ်ႉၵေႃႈ ၶိူဝ်းပူးၵမ်ႇ သုတ်းၶၢတ်ႇၵႂႃႇ။ မိူင်းပူးၵမ်ႇၵေႃႈ ဝွတ်ႈဝၢႆးၵႂႃႇ ယူႇယဝ်ႉ။ ပီ 1312 မိူဝ်ႈလုၵ်ႈၸၢႆးၵျေႃႇၸႂႃႇ “ၸဝ်ႈၼိတ်း” ပဵၼ်ၶုၼ်ပူးၵမ်ႇဝႆႉယူႇၼၼ်ႉ သၢမ်သႅင်သႂ် တႄႇတင်ႈ “မိူင်းပၢင်ယႃႈ” (ပင်းယ)သေ တင်ႈသၢႆသိုပ်ႇၶိူဝ်းၶုၼ် ဢုပ်ႉပိူင်ႇႁင်းၵူၺ်း။ သၢႆသိုပ်ႇၶိူဝ်းၶုၼ် ပၢင်ယႃႈ တၼ်းမီး(6) သိုပ်ႇ။ သိုၵ်းမိူင်းမၢဝ်းတိုၵ်းလႄႈ မိူင်းပၢင်ယႃႈ လူႉပင်းၵႂႃႇမိူဝ်ႈ ပီ 1364 ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ မိူဝ်ႈပီ 1315 ၼၼ်ႉ “သၢမ်သႅင်သႂ်” ဢွႆႇငူၼ်ႉ ပီႈဢၢႆမၼ်း “ဢၢႆႈသႅင်ၶႆႇ” တၢႆႇၵႂႃႇ။ လုၵ်ႈၸၢႆး သၢမ်သႅင်သႂ် “ၸဝ်ႈယူၼ်း” ၽိတ်းၸႂ်ၼိူဝ်လွင်ႈဢၼ် ဢူႈမၼ်းဢွႆႇလုင်းမၼ်းတၢႆၼၼ်ႉသေ ၵႂႃႇတႄႇ “မိူင်းၸႄႈၵႅင်း”ထႅင်ႈ။ တင်ႈသၢႆသိုပ်ႇၶိူဝ်းၶုၼ် ႁင်းၵူၺ်းထႅင်ႈ။  တၼ်းမီး(7)သိုပ်ႇသေ သိုၵ်းမိူင်းမၢဝ်း တိုၵ်းလႄႈ လူႉပင်းၵႂႃႇမိူဝ်ႈ ပီ 1364 ၼင်ႇပၢင်ယႃႈၼင်ႇၵဝ်ႇ။
ဢႃႇဝလႄႈမိူင်းမၢဝ်း
ပီ 1361 ၶုၼ်ပၢင်ယႃႈ “ၼရသူႇ” ပွႆႇၽွင်းၶဵဝ် ပႃးဢဝ်ၶူဝ်းၶွင်ၽၢၼ်ႇတႃႇလႄႈ လိၵ်ႈ “မိူဝ်ႈလဵဝ်တီႈ ၸႄႈၵႅင်းၼႆႉ... ၵူၼ်းဢၼ်ဢမ်ႇၸိုဝ်ႈၶိူဝ်းၶုၼ်ၼၼ်ႉ... ၶိုၼ်ႈႁိမ်ႁဵတ်းၶုၼ်ဝႆႉယူႇ... ၶဝ်ႈ ပိူၵ်ႇတဵမ်မိူင်းဝႆႉယူႇလႄႈ... ၸဝ်ႈပီႈႁဝ်း... မႃးတမ်ဢဝ်... ၶဝ်ႈမၼ်းမိူဝ်းၶႃႈလႃႈ... ၵဝ်ၶႃႈၸဝ်ႈၼွင်ႉ... တေၽဵဝ်ႈပိူၵ်ႇ... ၽဵဝ်ႈၵႅပ်ႇ မၼ်းၶႃႈလႆ...” ဢၼ်ၸူဝ်းႁွင်ႉတိုၵ်းၸႄႈၵႅင်းၼၼ်ႉ သူင်ႇထိုင် သိူဝ်ၶၢၼ်ႇၾႃႉ ယူႇယဝ်ႉ။ သိူဝ်ၶၢၼ်ႇၾႃႉ ႁႂ်ႈလုၵ်ႈမၼ်း ၸဝ်ႈပဵမ်ႇၾႃႉလႄႈၸဝ်ႈငိူၼ်ႈၶဵဝ်ၾႃႉ ဢွၼ်ႁူဝ် တၢဝ်ႉၾႃႉလေႃႇ ၊တၢဝ်ႉသိူဝ်ယဵၼ်း၊ တၢဝ်ႉႁၢၼ်ၵႆႇ ၶီႇသိုၵ်းလူင်းၸႄႈၵႅင်းယဝ်ႉ။ ၽႅဝ် “တႃႈၵွင်”ၵေႃႈ လႆႈၶၢမ်ႇႁပ်ႉတိုၵ်း လႄႈ လႆႈတိုၵ်းၵၼ်။ သိုၵ်းမၢဝ်းပႄႉ။ တႃႈၵွင်လူႉပင်း။ ၶုၼ်တႃႈၵွင် ဢွၵ်ႇပၢႆႈ။ မိူင်းတႃႈၵွင် ပင်းယဝ်ႉၵေႃႈ သိုၵ်းမိူင်းမၢဝ်း သိုပ်ႇလူင်း တိုၵ်း “ၸႄႈၵႅင်း”။ ၶုၼ်ၸႄႈၵႅင်း “မိၼ်းပျွၵ်ႉ” ဢွၵ်ႇပၢႆႈၵႂႃႇယူႇယဝ်ႉ။ တိုၵ်းယူႇၼင်ႇၼၼ် “ၼရသူႇ” ဢမ်ႇဢွၵ်ႇၸွႆႈၵူၺ်းမဝ်ႇၵႃး ၸူဝ်းလုၵ်ႈၼွင်ႉမၼ်းဢွၵ်ႇပၢႆႈ ၵႂႃႇ မူၵ်းဝႆႉ ၽၢႆႇတူၵ်းၵဵဝ်ပႅတ်ႈယဝ်ႉ။ သိုၵ်းမိူင်းမၢဝ်းသွၼ်ႇဝႃႈ “တၢင်းလၢတ်ႈလႄႈတၢင်းႁဵတ်း... ၼရသူႇ ဢမ်ႇငၢမ်ႇၵၼ်... လၢတ်ႈတႄႉလၢတ်ႈဝႃႈသေ... ဢမ်ႇႁဵတ်းၸွမ်း” လႄႈ တိုၵ်းၸႄႈၵႅင်းလူႉယဝ်ႉ သိုပ်ႇၵႂႃႇ ပၢင်ယႃႈ။ ထိုင်ပၢင်ယႃႈယဝ်ႉၵေႃႈ ပႆႇလႆႈႁၼ် “ၼရသူႇ” ဢွၵ်ႇမႃး။ လူလၢႆပူၼ်ႉတီႈၼႅၼ်ႇၼႆသေ သိုၵ်းမိူင်းမၢဝ်း ၶဝ်ႈတိုၵ်းလႄႈ ပၢင်ယႃႈလူႉပင်းၵႂႃႇယဝ်ႉ။ တိုၵ်းလူႉယဝ်ႉၵေႃႈ ၸဝ်ႈပဵမ်ႇၾႃႉလႄႈၸဝ်ႈငိူၼ်ႈၶဵဝ်ၾႃႉ ယုၵ်ႉ “သတူဝ်းမင်းၾႃႉ” လုၵ်ႈၸၢႆး ၸဝ်ႈယူၼ်း ဢၼ်တႄႇတင်ႈ ပၢၼ်ၶုၼ်ၸႄႈၵႅင်းၼၼ်ႉ ၶိုၼ်ႈပဵၼ်ၶုၼ်ယဝ်ႉ တိၺွပ်း “ၼရသူႇ” မိူဝ်း ၸွမ်းမိူင်းမၢဝ်းယူႇလႄႈ လႆႈၸိုဝ်ႈ “ၼရသူႇၸပ်းၸွမ်းမိူင်းမၢဝ်း” (မောပါနရသူ)ၼႆၼၼ်ႉ ၵိုၵ်းပိုၼ်း မၢၼ်ႈဝႆႉယူႇယဝ်ႉ။ 26.1.1365 “သတူဝ်းမင်းၾႃႉ” ပူၵ်းတင်ႈမိူင်းဢႃႇဝ(အင်း၀)လႄႈ မီး“ပၢၼ်ဢႃႇဝ” (အင်း၀ ခေတ်) ဢၼ်မိူဝ်ႈၵွၼ်ႇ မၢၼ်ႈႁွင်ႉဝႃႈ “ပၢၼ်တႆး” (သျှာမ်းခေတ်)ၼႆၼၼ်ႉမႃးယဝ်ႉ။ မၢၼ်ႈတႅမ်ႈပိုၼ်း ဝႆႉဝႃႈ လိၵ်ႈမၢၼ်ႈ တႄႇႁႃႁိူဝ်ႈႁိူင်းမႃး ၼႂ်းပၢၼ်ဢႃႇဝ။ ၶူးမေႃလိၵ်ႈမၢၼ်ႈ တႄႇမီးမႃး ၼႂ်းပၢၼ်ဢႃႇဝၼႆႉ ၵူၺ်းၼႆယဝ်ႉ။