cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
ဢသျေႉပႅတ်ႉတႄး၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းတွင်ႇတႃႇ
ဝၢၼ်ႈဢသျေႉပႅတ်ႉတႄး  (အရှေ့ဘက်တဲရွာ, Ahsheybette) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇၶႃးတႅတ်ႉၵူင်း၊ ၸႄႈဝဵင်းတွင်ႇတႃႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈမျိၼ်းၶျၢၼ်ႇ၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 191464 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇၶႃးတႅတ်ႉၵူင်းၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 628 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 843 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 1471 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းတွင်ႇတႃႇ
ယေႇတႂိၼ်းၵူင်း၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းၵျွၵ်ႉသႄႇ
ဝၢၼ်ႈယေႇတႂိၼ်းၵူင်း  (ရေတွင်းကုန်းရွာ, Yaetwinkone) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇၵျႅတ်ႉတႃးႁိၼ်း၊ ၸႄႈဝဵင်းၵျွၵ်ႉသႄႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈပၢင်ႇဢူး၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 221118 ယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းၵျွၵ်ႉသႄႇ
ဢေႇပရႄႇ 1940
(26) ဝၼ်း
5
တႃႈႁိူဝ်းမိၼ် ပူႇတႂ်း
တႃႈႁိူဝ်းမိၼ် ပူႇတႂ်း ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ၸႄႈဝဵင်းပူႇတႂ်း၊ ၸႄႈမိူင်းၶၢင်၊ မိူင်းမျၢၼ်ႇမႃႇယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:တႃႈႁိူဝ်းမိၼ် တီႈ မိူင်းမျၢၼ်ႇမႃႇ
လွင်ႈၽြႃးၸဝ်ႈၼိုင်ႈလႄႈ ၸဝ်ႈၼိုင်ႈ ဢမ်ႇမိူၼ်ၵၼ် 8 ဢၼ်
ဝေႇမတ်ႉတတြႃး 8 ပႃး
ၽြႃးပဵၼ်ၸဝ်ႈ ၸိူဝ်းဢၼ်ၵီႈမုၼ်းၵႂႃႇယဝ်ႉၼၼ်ႉ တူၼ်ၼိုင်ႈလႄႈ တူၼ်ၼိုင်ႈ ၵုၼ်းမုၼ်ၵျေးၸူးၶဝ် မိူၼ်ၵၼ်ယူႇသေတႃႉၵေႃႈ တူၼ်ၼိုင်ႈလႄႈ တူၼ်ၼိုင်ႈ ဢၼ်ဢမ်ႇမိူၼ်ၵၼ်ၼၼ်ႉ မီးဝႆႉ 8 ပိူင် 8 ပႃးယဝ်ႉ။ ဢၼ်ပႅၵ်ႇပိူင်ႈၵၼ် 8 ပိူင်ၼၼ်ႉ ပဵၼ်ဝေႇမတ်ႉတြတႃး 8 ပႃးယဝ်ႉ။ ၼႆသေ မီးပႅတ်ႇပိူင်။
ဢႃယုဝေမတ်တ
ဢႃႇယုဝေႇမတ်ႉတ ဢၼ်ဝႃးၼၼ်ႉ ၽြႃးပဵၼ်ၸဝ်ႈ တူၼ်ၼိုင်ႈလႄႈ တူၼ်ၼိုင်ႈ ၸူဝ်ႈဢႃႇယု ပဵၼ်ဢၼ်ဢမ်ႇမိူၼ်ၵၼ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ လွင်ႈဢၼ် ဢမ်ႇမိူၼ်ၵၼ်ၼႆႉ ပေႃးမႃးတူၺ်းၸွမ်း ၽြႃးပဵၼ်ၸဝ်ႈ ၸိူဝ်းဢၼ်ၵီႈမုၼ်းပူၼ်ႉၵႂႃႇယဝ်ႉၼၼ်ႉ တေလႆႈႁၼ် ပွင်ႇၸႅင်ႈလႅင်းလီယူႇ။
ၸွမ်းလူၺ်ႈ လွင်ႈသၽေႃး မီးၸိူင်ႉၼႆလႄႈ ၽြႃးပဵၼ်ၸဝ်ႈၵေႃႈ ပေႃးဝႃႈ ၵီႈမုၼ်းမႃး ၺႃးၵၢပ်ႈပၢၼ် ဢႃႇယုၵူၼ်းယၢဝ်းၵေႃႈ ဢႃႇယုၸဝ်ႈယၢဝ်းသေ ပေႃးၺႃးၵၢပ်ႈပၢၼ် ဢႃႇယုၵူၼ်းႁဝ်း ပွတ်းၵေႃႈ ဢႃႇယုၸဝ်ႈပွတ်းယဝ်ႉ။
မိူဝ်ႈၽွင်း ဢႃႇယုၵူၼ်းႁဝ်း ယၢဝ်းၼႃႇပူၼ်ႉၼၼ်ႉၵေႃႈ ၽြႃးပဵၼ်ၸဝ်ႈ ဢမ်ႇၵီႈမုၼ်းပဵၼ်ၽြႃး။ ပေႃးဢႃႇယုယၢဝ်းၼႃႇ (ၽွင်းမိူဝ်ႈ ဢႃႇယုၵူၼ်း ယၢဝ်း ၼိုင်ႈသိၼ်ၶိုၼ်ႈၼိူဝ် တေႃႇထိုင် ဢသင်ႇၶေႇယ)ၼၼ်ႉ သတ်ႉတဝႃႇတင်းလၢႆ ၼၢၼ်းထဝ်ႈ ၼၢၼ်းတၢႆ၊ ႁေႃးတြႃးသင်ႇၶႃႇရ ဢမ်ႇမၼ်ႈဢမ်ႇၵိုမ်းၵေႃး ၶဝ်ဢမ်ႇယုမ်ႇလႄႈ မိူဝ်ႈဢႃႇယုၵူၼ်း ယၢဝ်းၼႃႇပူၼ်ႉတီႈၼၼ်ႉ ၽြႃးဢမ်ႇၵီႈမုၼ်း။ ပေႃးဢႃႇယု ပွတ်းၼႃႇၵေႃႈ (ဢႃႇယု ၼိုင်ႈပၢၵ်ႇလူင်းတႂ်ႈ) လေႃးၽ၊ တေႃးသ၊ မေႃးႁ ၼမ်ပူၼ်ႉတီႈၵႂႃႇလႄႈ ႁေႃးတြႃးၼႄၵေႃႈ ဢမ်ႇဢဝ် ဢမ်ႇတၼ်းထွမ်ႇလႆႈ။ ၵွပ်ႈၼႆ ၽြႃးပဵၼ်ၸဝ်ႈ မႃးၵီႈမုၼ်း မိူဝ်ႈၵၢပ်ႈဢႃႇယု ၼိုင်ႈသႅၼ်လႄႈ ၼိုင်ႈပၢၵ်ႇ ၼႂ်းၵႄႈၵၢင်ၼႆႉၵူၺ်း။
ပမႃꧣဝေမတ်တ
ပမႃႇၼဝေႇမတ်ႉတ ဢၼ်ဝႃႈၼႆႉ ၽြႃးပဵၼ်ၸဝ်ႈ တူၼ်ၼိုင်ႈလႄႈ တူၼ်ၼိုင်ႈ လွင်ႈသုင်တႅမ်ႇ ဢမ်ႇမိူၼ်ၵၼ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
မိူၼ်ၼင်ႇ ၽြႃးၻီပင်ၵရႃႇ၊ ၽြႃးရေဝတ၊ ၽြႃးပိယၻသ်သီ၊ ၽြႃးဢတ်ထၻသ်သီ၊ ၽြႃးꩪမ်မၻသ်သီ၊ ၽြႃးဝိပသ်သီ ၶဝ်ၸဝ်ႈ 6 တူၼ်ၸိူဝ်းၼႆႉ တၢင်းသုင်မီး (88) သွၵ်ႇ၊ ၽြႃးၵေၢꧣ်တၺ်ၺ၊ ၽြႃးမင်ၷလ၊ ၽြႃးၼႃရၻ၊ ၽြႃးသုမေꩪ 4 တူၼ်ၼႆႉ တၢင်းသုင်မီး (80) သွၵ်ႇ၊ ၽြႃးသုမၼ သုင် (90) သွၵ်ႇ၊ ၽြႃးသေႃꧤိတ၊ ၽြႃးဢၼေႃမၻသ်သီ၊ ၽြႃးပၻုမ၊ ၽြႃးပၻုမုတ်တရ၊ ၽြႃးၽုသ်သ သုင် (58) သွၵ်ႇ၊ ၽြႃးသုꩡႃတ သုင် (50) သွၵ်ႇ၊ ၽြႃးသိၻ်ꩪတ်ထ၊ ၽြႃးတိသ်သ၊ ၽြႃးဝေသ်သꧤူ သုင် (60) သွၵ်ႇ၊ ၽြႃးသိၶီ သုင် (70) သွၵ်ႇ၊ ၽြႃးၵၵုသၼ်ၼ (40) သွၵ်ႇ၊ ၽြႃးၵေႃꧣႃၵမၼ (30) သွၵ်ႇ၊ ၽြႃးၵသ်သပ (20) သွၵ်ႇ၊ ၽြႃးၵေႃးတမ (18) သွၵ်ႇ မၢင်မူႇသမ်ႉဝႃႈ (19) သွၵ်ႇၼႆယဝ်ႉ။
လွင်ႈဢၼ် တၢင်းသုင်တႅမ်ႇ ၽြႃးပဵၼ်ၸဝ်ႈ တူၼ်ၼိုင်ႈလႄႈ တူၼ်ၼိုင်ႈ ဢမ်ႇမိူၼ်ၵၼ်ၼႆႉ ပိူင်လူင်မၼ်း ပဵၼ်ၵွပ်ႈဢုတုလႄႈ ဢႃႇႁႃႇရယဝ်ႉ။ ပေႃးဢုတု ဢႃႇႁႃႇရ တဵမ်ထူၼ်ႈၵေႃႈ ၶၼ်ႇထႃႇတူဝ် တူၼ်ယႂ်ႇသုင်လီငၢမ်းယဝ်ႉ။ ပေႃးဢုတု ဢႃႇႁႃႇရ ဢမ်ႇတဵမ်ထူၼ်ႈၵေႃႈ ၶၼ်ႇထႃႇတူၼ်တူဝ် ဢမ်ႇယႂ်ႇသုင်။
ၵုလဝေမတ်တ
ၵုလဝေႇမတ်ႉတ ဢၼ်ဝႃးၼႆႉ ၽြႃးပဵၼ်ၸဝ်ႈ တူၼ်ၼိုင်ႈလႄႈ တူၼ်ၼိုင်ႈ ၸိူဝ်ႉၶိူဝ်း ဢမ်ႇမိူၼ်ၵၼ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၵွပ်ႈသင် ပေႃးဝႃးၼႆၸိုင် ၽြႃးပဵၼ်ၸဝ်ႈဢၼ်ဝႃႈၼႆႉ ပဵၼ်ဢၼ်ယႂ်ႇမျၢတ်ႈသေပိူၼ်ႈ ၵူႈၸိူဝ်ႉၵူႈၸၢဝ်းယဝ်ႉ။ ပေႃးဝႃႈ ၵူၼ်းတင်းလၢႆ မၵ်းမၢႆဝႃႈ ၸိူဝ်ႉၶိူဝ်းၶုၼ် ပဵၼ်ယႂ်ႇပဵၼ်လူင် ပဵၼ်ဢၼ်သုင်ဢၼ်မျၢတ်ႈၵေႃး ၽြႃးပဵၼ်ၸဝ်ႈ မႃးၵိူတ်ႇပဵၼ် ၼႂ်းၸိူဝ်ႉၶိူဝ်းၶုၼ်သေ ပေႃးသမ်ႉ မိူဝ်ႈပၢၼ် ၵူၼ်းမိူင်းၶူင်းၵၢင် မၵ်းမၢႆဝႃႈ ၸိူဝ်ႉၶိူဝ်း ပုၼ်ႇၼႃးမျၢတ်ႈသေပိူၼ်ႈၼႆၵေႃႈ ၽြႃးပဵၼ်ၸဝ်ႈ မႃးၵိူတ်ႇပဵၼ် ၸိူဝ်ႉၶိူဝ်းပုၼ်ႇၼႃးယဝ်ႉ။ ၵၢပ်ႈလႂ်ပၢၼ်ၼၼ်ႉ ၸိူဝ်ႉၶိူဝ်းဢၼ်လႂ် ပဵၼ်ယႂ်ႇပဵၼ်လူင် ပဵၼ်ဢၼ်ၸၼ်ႉသုင်မျၢတ်ႈၵေႃႈ ၵူၼ်းမိူင်းတင်းလၢႆ ၼပ်ႉယမ်ၸိူဝ်ႉၶိူဝ်းဢၼ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ပꩪႃၼဝေမတ်တ
မိူၼ်ၼင်ႇ ၽြႃးၻီပင်ၵရႃ၊ ၽြႃးၵေၢꧣ်ꩦၺ်ၺ၊ ၽြႃးသုမၼ၊ ၽြႃးဢၼေႃမၻသ်သီ၊ ၽြႃးသုꩡႃတ၊ ၽြႃးသိၻ်ꩪတ်ထ ၸိူဝ်းၼႆႉလႆႈၵျၢင်ႉၵမ် တုၵ်ႉၵရၸရိယႃႇ (10) လိူၼ်၊ ၽြႃးမင်ၷလ၊ ၽြႃးသုမေꩪ၊ ၽြႃးတသ်သ၊ ၽြႃးသိၶီ 4 တူၼ်ၼႆႉ လႆႈၵျၢင်ႉၵမ် တုၵ်ႉၵရၸရိယႃႇ (8) လိူၼ်၊ ၽြႃးရေႇဝတ လႆးၵျၢင်ႉၵမ် (7) လိူၼ်၊ ၽြႃးသေႃၽိတ လႆႈၵျၢင်ႉၵမ် (4) လိူၼ်၊ ၽြႃးပၻုမ၊ ၽြႃးဢတ်ထၻသ်သီ၊ ၽြႃးဝိပသ်သီ 3 တူၼ်ၼႆႉ လႆႈၵျၢင်ႉၵမ် တုၵ်ႉၵရၸရိယႃႇ (14) ဝၼ်း၊ ၽြႃးၼႃရၻ၊ ၽြႃးပၻုမုတ်တရ၊ ၽြႃးဝေသ်သ ꧤူ၊ ၽြႃးၵေႃၼႃၵမၼ 4 တူၼ်ၼႆႉ လႆႈၵျၢင်ႉၵမ် (6) လိူၼ်၊ ၽြႃးၵေႃတမ လႆႈၵျၢင်ႉၵမ် (6) ပီယဝ်ႉ။
ဢၼ်ပထႃႇၼဝေမတ်ႉတ လွင်ႈလႆႈၵျၢင်ႉၵမ် တုၵ်ႉၵရၸရိယႃႇ ပႅၵ်ႇပိူင်ႈၵၼ်ၼႆႉ တေလႆႈဝႃႈ ၵွပ်ႈၵၢမ်ႇဝၼ်းလင်ၶဝ်ၸဝ်ႈယဝ်ႉ။ မိူၼ်ၼင်ႇ ၽြႃးၵေႃးတမၼႆႉ မိူဝ်ႈလႆႈႁူႉဝႃး ၽြႃးၵသ်သပ ၵျၢင်ႉၵမ် တုၵ်ႉၵရၸရိယႃႇ 6 ဝၼ်းသေ ပဵၼ်ၽြႃးၼၼ်ႉ မၼ်းၸဝ်ႈ ယၢမ်ႈလၢတ်ႈဝႃႈ “ပေႃးၵဝ်တေပဵၼ် ၽြႃးယူႇတႄႉ ၵျၢင်ႉၵမ် 6 ပီၵေႃႈ ၸၢင်ႈပဵၼ်သင်” ၼႆလႄႈ ၸင်ႇလႆႈမႃး ၵျၢင်ႉၵမ် ၸွမ်းၼင်ႇမၼ်းၸဝ်ႈ လၢတ်ႈဝႆႉ 6 ပီၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ဢပၻႃၼ ပႃႇလိ ပပ်ႉမၢႆၼိုင်ႈ 349၊ 39၊ ဢဝတၽလဝၷ်ၷ 10၊ ပုၿ်ၿၵမ်မပိလေႃႁိတၿုၻ်ꩪႃပၻႃၼၼႆႉ ႁေႃးၼႄဝႆႉ လွင်ႈၵျၢင်ႉၵမ် တုၵ်ၵရၸရိယႃႇ ၶၢဝ်းယၢမ်းမၼ်း ပႅၵ်ႇပိူင်ႈၵၼ်ၼႆႉ ပဵၼ်လူၺ်ႈ ၵၢမ်ႇပႃႇရမီႇ ဝၼ်းလင်ၶဝ်ၸဝ်ႈ ၼႆယဝ်ႉ။
ရသမိဝေမတ်တ
ရသမိဝေႇမတ်ႉတ ဢၼ်ဝႃႈၼႆႉ ၽြႃးပဵၼ်ၸဝ်ႈ တူၼ်ၼိုင်ႈလႄႈ တူၼ်ၼိုင်ႈ သၢႆငဝ်းဢူတူဝ်ဢွၵ်ႇမႃး ဢမ်ႇမိူၼ်ၵၼ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၸီႇပိၼ်ႇတႃႇ၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းမဵၵ်ႉထီႇလႃႇ
ဝၢၼ်ႈၸီႇပိၼ်ႇတႃႇ  (စည်ပင်သာရွာ, Sipinthar) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇၵျွၵ်ႉၽျူႇၵူင်း ၊ ၸႄႈဝဵင်းမဵၵ်ႉထီႇလႃႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈမဵၵ်ႉထီႇလႃႇ၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 193661 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇၵျွၵ်ႉၽျူႇၵူင်းၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 2544 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 2605 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 5149 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
လွင်ႈၽြႃးၸဝ်ႈၼိုင်ႈလႄႈ ၸဝ်ႈၼိုင်ႈ ဢမ်ႇမိူၼ်ၵၼ် 8 ဢၼ်
ရသမိဝေမတ်တ
မိူၼ်ၼင်ႇ ၽြႃးမင်ၵလၼႆႉ သၢႆငဝ်းတူဝ်ၸဝ်ႈ ဢွၵ်ႇမႃး ပိူင်းထိုင် ၸၵျႃႇဝလႃႇ မိုၼ်ႇတိူၵ်ႈယဝ်ႉ။ ၽြႃးပၻုမုတ်တရ သမ်ႉ 12 ယူႇၸၼႃႇ၊ ၽြႃးဝိပသ်သီ သမ်ႉ 7 ယူႇၸၼႃႇ၊ ၽြႃးသိꧠီ 3 ယူႇၸၼႃႇ၊ ၽြႃးၵၵုသၼ်ၼ သမ်ႉ 10 ယူႇၸၼႃႇ၊ ၽြႃးၵေႃးတမတႄႉ ဢွၵ်ႇၸွမ်းတူဝ်ၸဝ်ႈ မွၵ်ႈသီႇသွၵ်ႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၸီႇပိၼ်ႇတႃႇ၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းမဵၵ်ႉထီႇလႃႇ
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းမဵၵ်ႉထီႇလႃႇ
လွင်ႈၽြႃးၸဝ်ႈၼိုင်ႈလႄႈ ၸဝ်ႈၼိုင်ႈ ဢမ်ႇမိူၼ်ၵၼ် 8 ဢၼ်
ရသမိဝေမတ်တ
ၵူၺ်းၵႃႈ ၽြႃးပဵၼ်ၸဝ်ႈ ၵူႈတူၼ်တူၼ်ၼႆႉ ၵွပ်ႈပိူဝ်ႈ ပႃႇရမီႇ တဵမ်ထူၼ်ႈဝႆႉ ၵူႈတူၼ်လႄႈ ၸွမ်းၼင်ႇ ၵၢင်ၸႂ်မီးၼၼ်ႉ ၶႂ်ႈဢဝ်သၢႆငဝ်းတူဝ်ၶဝ်ၸဝ်ႈ ပိူင်းထိုင် တီႈလႂ်ၵေႃႈ လႆႈယဝ်ႉ။
ယႃၼဝေမတ်ႉတ
ယႃႇၼဝေႇမတ်ႉတ ဢၼ်ဝႃႈၼႆႉ ၼေႃႇၶမ်းၸဝ်ႈ တူၼ်ၼိုင်ႈလႄႈ တူၼ်ၼိုင်ႈ မိူဝ်ႈၵႂႃႇပဵၼ်ရႁၢၼ်းၼၼ်ႉ ၶိူင်ႈၶီႇၶဝ် ဢမ်ႇမိူၼ်ၵၼ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၽြႃးၻီပင်ၵရႃ၊ ၽြႃးသုမၼ၊ ၽြႃးသုမေꩪ၊ ၽြႃးၽုသ်သ၊ ၽြႃးသိၶီ၊ ၽြႃးၵေႃꧣႃၵမၼ ၸိူဝ်းၼႆႉ ၶီႇၸၢင်ႉသေ ၵႂႃႇပဵၼ်ရႁၢၼ်းယဝ်ႉ။ ၽြႃးၵေၢꧣ်ꩦၺ်ၺ၊ ၽြႃးရေဝတ၊ ၽြႃးပၻုမ၊ ၽြႃးပိယၻသ်သီ၊ ၽြႃးၵၵုသၼ်ၼ ၶဝ်ၸဝ်ႈၸိူဝ်းၼႆႉ ၶီႇလေႃႉမႃႉသေ ၵႂႃႇပဵၼ်ရႁၢၼ်းယဝ်ႉ။ ၽြႃးမင်ၷလ၊ ၽြႃးသုꩡႃတ၊ ၽြႃးဢတ်ထၻသ်သီ၊ ၽြႃးတိသ်သ၊ ၽြႃးၵေႃးတမ ၶဝ်ၸဝ်ႈၸိူဝ်းၼႆႉ ၶီႇမႃႉသေ ၵႂႃႇပဵၼ်ရႁၢၼ်းယဝ်ႉ။ ၽြႃးဢၼေႃမၻသ်သီ၊ ၽြႃးသိၻ်ꩪတ်ထ၊ ၽြႃးဝေသ်သꧤူ ၶဝ်ၸဝ်ႈၸိူဝ်းၼႆႉ ၶီႇဝေႃးသေ ၵႂႃႇပဵၼ်ရႁၢၼ်းယဝ်ႉ။ ၽြႃးၼႃရၻတႄႉ ပႆတိၼ်ၵႂႃႇဢဝ်ယဝ်ႉ။ ၽြႃးသေႃꧤိတ၊ ၽြႃးပၻုမုတ်တရ၊ ၽြႃးၵသ်သပ ၶဝ်ၸဝ်ႈၸိူဝ်းၼႉ ၶီႇပျသၢတ်ႈမိၼ်သေ ၵႂႃႇပဵၼ်ရႁၢၼ်းယဝ်ႉ။
ၿေႃꩪိဝေမတ်တ
ၿေႃးထိဝေႇမတ်ႉတ ဢၼ်ဝႃႈၼႆႉ ၽြႃးပဵၼ်ၸဝ်ႈ တူၼ်ၼိုင်ႈလႄႈ တူၼ်ၼိုင်ႈ မိူဝ်ႈပဵၼ်ၽြႃး တႂ်ႈတူၼ်ႈမႆႉၽေႃးထိ ဢမ်ႇမိူၼ်ၵၼ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၽြႃးၻီပင်ၵရႃ ၵီႈမုၼ်း တီႈတူၼ်ႈမႆႉလိၼ်ႉမႃၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၽြႃးၵေၢꧣ်ꩦၺ်ၺ ပဵၼ်တီႈတူၼ်ႈမႆႉၵွၵ်ႇမွင်၊ ၽြႃးမင်ၷလ၊ ၽြႃးသုမၼ၊ ၽြႃးရေဝတ၊ ၽြႃးသေႃꧤိတသမ်ႉ ပဵၼ်တီႈတူၼ်ႈမႆႉၵမ်ႉၵေႃႇ၊ ၽြႃးဢၼေႃမၻသ်သီ ပဵၼ်တီႈမႆႉပဝ်းလမ် (မႆႉႁူၵ်းၾႃႉ)၊ ၽြႃးပၻုမ၊ ၽြႃးၼႃႇရၻ ပဵၼ်တီႈမႆႉမၢၵ်ႇလိူင်ႇၵႃ၊ ၽြႃးပၻုမုတ်တရ ပဵၼ်တီႈ တူၼ်ႈမႆႉပႅၵ်ႇ၊ ၽြႃးသုမေꩪ ပဵၼ်တီႈ တူၼ်ႈမႆႉၵႃယွင်း၊ ၽြႃးသုꩡႃတ ပဵၼ်တီႈ တူၼ်ႈမႆႉသၢင်းၼၢမ်၊ ၽြႃးပိယၻသ်သီ ပဵၼ်တီႈ တူၼ်ႈမႆႉၽၵ်းၵုမ်ႇ၊ ၽြႃးဢတ်ထၻသ်သီ ပဵၼ်တီႈ တူၼ်ႈမႆႉမွၵ်ႇၸၢမ်၊ ၽြႃးꩪမ်မၻသ်သီ ပဵၼ်တီႈ တူၼ်ႈမႆႉသႃႈလဝ်ႈ (မႆႉမွၵ်ႇပၢႆၶဵမ်)၊ ၽြႃးသိၻ်ꩪတ်ထ ပဵၼ်တီႈ တူၼ်ႈမႆႉၼိဝ်ႉၼၢမ်၊ ၽြႃးတိသ်သ ပဵၼ်တီႈ တူၼ်ႈမႆႉပီးတွၵ်ႉ၊ ၽြႃးၽုသ်သ ပဵၼ်တီႈ တူၼ်ႈမႆႉမၢၵ်ႇၶၢမ်၊ ၽြႃးဝိပသ်သီ ပဵၼ်တီႈ တူၼ်ႈမႆႉၵႄး၊ ၽြႃးသိၶီ ပဵၼ်တီႈ တူၼ်ႈမႆႉမၢၵ်ႇမူင်ႈၽိူၵ်ႇ၊ ၽြႃးဝေသ်သꧤူ ပဵၼ်တီႈ တူၼ်ႈမႆႉပဝ်း၊ ၽြႃးၵၵုသၼ်ၼ ပဵၼ်တီႈ တူၼ်ႈမႆႉလိူဝ်ႇ၊ ၽြႃးၵသ်သပ ပဵၼ်တီႈ တူၼ်ႈမႆႉႁုင်း၊ ၽြႃးၵေႃးတမ ပဵၼ်တီႈ တူၼ်ႈမႆႉၺွင်ႇယဝ်ႉ။
တူၼ်ႈၽေႃးထိၼႆႉ မၢင်ၸိူဝ်း ထၢင်ႇဝႃႈ ပဵၼ် ၸိုဝ်ႈတူၼ်ႈမႆႉမဵဝ်းၼိုင်ႈ ႁင်းၶေႃမၼ်း၊ မၢင်ၸိူဝ်း သမ်ႉထၢင်ႇဝႃႈ ပဵၼ် တူၼ်ႈမႆႉၺွင်ႇ ဢၼ်လဵဝ်ၵူၺ်းၼႆယဝ်ႉ။ ဢမ်ႇၸႂ်ႈၸိူင်ႉၼၼ် ၽေႃးထိ ဢၼ်ဝႃႈၼႆႉ ၵွပ်ႈပိူဝ်ႈ မေႃႁူႉႁၼ် သတ်ႉၸႃႇသီႇပႃးလႄႈ မၢၵ်ႈသီႇပႃးၵေႃႈ လႆႈႁွင်ႉၽေႃးထိ ပိူင်ၼိုင်ႈ၊ ၵွပ်ႈပိူဝ်ႈ မေႃႁူႉႁၼ် ၺေႇယထမ်ႇတြႃးသီႇပႃးလႄႈ သပ်ႉပၺ်ႇၺုတၺၢၼ်ႇၵေႃႈ လႆႈႁွင်ႉဝႃႈ ၽေႃးထိပိူင်ၼိုင်ႈ၊ ၵွပ်ႈၼႆ တီႈတႄႉမၼ်းမၢၵ်ႈသီႇပႃးလႄႈ သပ်ႉပၺ်ႇၺုတၺၢၼ်ႇၼၼ်ႉ ၸင်ႇလႆႈႁွင်ႉဝႃး ၽေႃးထိယဝ်ႉ။ ဢၼ်မၢၵ်ႈသီႇပႃးလႄႈ သပ်ႉပၺ်ႇၺုတၺၢၼ်ႇၼၼ်ႉ ၽြႃးပဵၼ်ၸဝ်ႈႁဝ်း သမ်ႉၵႂႃႇႁူပ်ႉႁၼ်လႆႈမႃး တႂ်ႈတူၼ်ႈမႆႉၺွင်ႇၼၼ်ႉလႄႈ တူၼ်ႈမႆႉၺွင်ႇၼၼ်ႉ ပဵၼ်လွင်ႈတၢင်း (ဢွင်ႈတီႈ) ႁူႉႁၼ်မၢၵ်ႈလႄႈ သပ်ႉပၺ်ႇၺုတၺၢၼ်ႇၵႂႃႇယဝ်ႉ။ ၵွပ်ႈၼႆ မၢၵ်ႈလႄႈ သပ်ႉပၺ်ႇၺုတၺၢၼ်ႇၼႆႉ လႆႈၸိုဝ်ႈ ၽေႃးထိ ဢၼ်တႄႉမၼ်း၊ တူၼ်ႈမႆႉၺွင်ႇသမ်ႉ လႆႈၸိုဝ်ႈၽေႃးထိ ဢၼ်ပဵၼ်ဢုပၸႃႇမၼ်းယဝ်ႉ။ ၽြႃးပဵၼ်ၸဝ်ႈ ၵႂႃႇႁူႉႁၼ်လႆႈ မၢၵ်ႈၺၢၼ်ႇ သပ်ႉပၺ်ႇၺုတၺၢၼ်ႇ တီႈတူၼ်ႈမႆႉ ဢၼ်လႂ်ၵေႃႈ တူၼ်ႈမႆႉၼၼ်ႉ ပဵၼ်တူၼ်ႈၽေႃးထိယဝ်ႉ။
ပလ်လင်ၵမေဝမတ်တ
ပၼ်ႇလင်ႇၵဝေႇမတ်ႉတ ဢၼ်ဝႃးၼႆႉ ၽြႃးပဵၼ်ၸဝ်ႈ တူၼ်ႈၼိုင်ႈလႄႈ တူၼ်ၼိုင်ႈ တီႈဢၼ်ၵီႈမုၼ်းၼၼ်ႉ ပလၢင်ႇ တၢင်းယႂ်ႇၵႂၢင်ႈ ပဵၼ်ဢၼ် ဢမ်ႇမိူၼ်ၵၼ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၽြႃးၻီပင်ၵရႃ၊ ၽြႃးရေဝတ၊ ၽြႃးပိယၻသ်သီ၊ ၽြႃးဢတ်ထၻသ်သီ၊ ၽြႃးꩪမ်မၻသ်သီ၊ ၽြႃးဝိပသ်သီ ၸိူဝ်းၼႆႉ ပလၢင်ႇၵႂၢင်ႈ 54 သွၵ်ႇယဝ်ႉ။ ၽြႃးၵေၢꧣ်ꩦၺ်ၺ၊ ၽြႃးမင်ၷလ၊ ၽြႃးၼႃရၻ၊ ၽြႃးသုမေꩪ ၸိူဝ်းၼႆႉ ပလၢင်ႇၵႂၢင်ႈ 57 သွၵ်ႇယဝ်ႉ။ ၽြႃးသုမၼ ပလၢင်ႇၵႂၢင်ႈ 60 သွၵ်ႇယဝ်ႉ။ ၽြႃးသေႃꧤိတ၊ ၽြႃးဢၼေႃမၻသ်သီ၊ ၽြႃးပၻုမုတ်တရ၊ ၽြႃးၽုသ်သ ၸိူဝ်းၼႆႉ ပလၢင်ႇၵႂၢင်ႈ 32 သွၵ်ႇယဝ်ႉ။ ၽြႃးသိၻ်ꩪတ်ထ၊ ၽြႃးတိသ်သ၊ ၽြႃးဝေသ်သꧤူ ၸိူဝ်းၼႆႉ ပလၢင်ႇၵႂၢင်ႈ 40 သွၵ်ႇယဝ်ႉ။ ၽြႃးသိၶီ ပလၢင်ႇၵႂၢင်ႈ 32 သွၵ်ႇယဝ်ႉ။ ၽြႃးၵၵုသၼ်ႇၼ၊၊ ၽြႃးၵေႃꧣႃၵမၼ၊ ၽြႃးၵသ်သပ၊ ၽြႃးၵေႃးတမ ၸိူဝ်းၼႆႉ ပလၢင်ႇၵႂၢင်ႈၶဝ် ၶပ်ႉၵၼ်ၵႂႃႇ 26၊ 20၊ 16၊ 14 သွၵ်ႇ ႁင်းၽႂ်ႁင်းမၼ်းယဝ်ႉ။
ႁိၼ်းၶႂႅတ်ႉဢၢႆႇ၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းၵျွၵ်ႉပတွင်း
ဝၢၼ်ႈႁိၼ်းၶႂႅတ်ႉဢၢႆႇ  (ဟင်းခွက်အိုင်ရွာ၊ Hinkhwetaing) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇႁိၼ်းၶႂႅတ်ႉဢၢႆႇ၊ ၸႄႈဝဵင်းၵျွၵ်ႉပတွင်း၊ ၸႄႈတွၼ်ႈၺွင်ႇဢူး၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 191987 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇႁိၼ်းၶႂႅတ်ႉဢၢႆႇၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 1499 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 1841 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 3340 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းၵျွၵ်ႉပတွင်း
မျႅတ်ႉသျု၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းၼထူဝ်းၵျီး
ဝၢၼ်ႈမျႅတ်ႉသျု  (မျက်ရှုရွာ, Myetshu) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇမျႅတ်ႉသျု ၊ ၸႄႈဝဵင်းၼထူဝ်းၵျီး၊ ၸႄႈတွၼ်ႈမျိၼ်းၶျၢၼ်ႇ၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 191788 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇမျႅတ်ႉသျုၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 1561 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 1908 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 3469 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းၼထူဝ်းၵျီး
573
လိူၼ်ၸၼ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၾႅပ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မၢတ်ႉၶျ်
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢေႇပရႄႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျုၼ်ႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျူႇလၢႆႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢေႃးၵၢတ်ႉ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်သႅပ်ႇထႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢွၵ်ႇထူဝ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်တီႇသႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:573
တႃႈႁိူဝ်းမိၼ် ၵူႈၸိုင်ႈမိူင်း တႃႈၵုင်ႈ
တႃႈႁိူဝ်းမိၼ် ၵူႈၸိုင်ႈမိူင်း တႃႈၵုင်ႈ ၼႆႉ တင်းၵၢင်ဝဵင်းတႃႈၵုင်ႈသေ မီးၽၢႆႇႁွင်ႇ ယၢၼ် 15 ၵီႇလူဝ်ႇမီႇတႃႇ မီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းမိင်ႇၵလႃႇတူင်ႇ၊ ဝဵင်းတႃႈၵုင်ႈယဝ်ႉ။ တႃႈႁိူဝ်းမိၼ် ၵူႈၸိုင်ႈမိူင်း တႃႈၵုင်ႈ ၼႆႉ ပဵၼ် တႃႈႁိူဝ်းမိၼ် ယႂ်ႇသုတ်းထူၼ်ႈသွင် တီႈ မိူင်းမျၢၼ်ႇမႃႇသေ ပဵၼ် တႃႈႁိူဝ်းမိၼ် ဢၼ်ၵၢၼ်ၼမ်သေပိူၼ်ႈ ၶွင် မိူင်းမျၢၼ်ႇမႃႇယဝ်ႉ။
မီးဝႆႉယူင်ႉသၢင်ႈတႃႈႁိူဝ်းမိၼ် 3 ဢၼ်သေ ယူင်ႉသၢင်ႈ (1) လႄႈ (2) ၼႆႉ ၸႂ်ႉတႃႇၶၢဝ်းတၢင်း မိူင်းၼွၵ်ႈသေ ယူင်ႉသၢင်ႈ (3) ၼႆႉ ၸႂ်ႉတွၼ်ႈတႃႇ ၶၢဝ်းတၢင်းၼႂ်းမိူင်းယဝ်ႉ။ ပီ 2015 ၼၼ်ႉ လႆႈပၼ် ၵၢၼ်ၸွႆႈသၢင်ႈ ၵူၼ်းဢွၵ်ႇၶၢဝ်းတၢင်း 4.68 လၢၼ်ႉယဝ်ႉ။ သၢႆၵၢၼ်မိၼ် ၼႂ်းမိူင်း (10) သၢႆ လႄႈ သၢႆၵၢၼ်မိၼ် ၼွၵ်ႈမိူင်း (30) သၢႆၼႆႉ ၸႂ်ႉဝႆႉ တႃႈႁိူဝ်းမိၼ် ၵူႈၸိုင်ႈမိူင်း တႃႈၵုင်ႈယူႇ။ ၸိူဝ်းပဵၼ် သၢႆၵၢၼ်မိၼ် ၼွၵ်ႈမိူင်း ၼႂ်းမိူင်းၼႆႉ တင်း ဝဵင်းတႃႈၵုင်ႈသေ လႆႈၵွင်ႉသေ မိၼ်ၸူး ၼႂ်းမိူင်း (26) ဝဵင်း လႄႈ ၼွၵ်ႈမိူင်း (22) ဝဵင်းယဝ်ႉ။
ပိုၼ်း
မိူဝ်ႈပီ 1947 ၼၼ်ႉ လုၵ်ႉတီႈ Calcutta Metropolitan Airports Authority သေလႆႈၵေႃႇသၢင်ႈမႃး ၼႂ်း သိုၵ်းၵမ်ႇၽႃႇပွၵ်ႈသွင်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၽွင်းၼၼ်ႉတႄႉ ၼႂ်းဢေးသျႃးၸဵင်ႇၸၢၼ်းဝၼ်းဢွၵ်ႇၼႆႉ ပဵၼ်မႃးတႃႈႁိူဝ်းမိၼ် ဢၼ်ၶႅမ်ႉသေပိူၼ်ႈၼႆသေတႃႉ ဝၢႆးလင်မႃး ယွၼ်ႉဢမ်ႇပေႃးမီး လွင်ႈထိင်းသိမ်းလႄႈသင်၊ ယွၼ်ႉတူၵ်းလိုၼ်းၵၢပ်ႈပၢၼ်လႄႈသင် ၸိုဝ်ႈသဵင်လႆႈတူၵ်းမႃးယဝ်ႉ။
ပီ 2003 ၼၼ်ႉ လႆႈတႄႇ ၶပ်ႉမၢႆ တႃႇမႄးၵုင်းတၢင်ႇၸၼ်ႉ တႃႈႁိူဝ်းမိၼ် တႃႈၵုင်ႈသေ တီႈသုတ်းမၼ်းတႄႉ မီးမႃး ထႃႇမီႇၼႄႇဢၼ်မႂ်ႇဢၼ်ၼိုင်ႈလႄႈ တၢင်းႁိူဝ်းမိၼ်လဵၼ်ႈ ဢၼ်မီးတၢင်းယၢဝ်း 11200 ထတ်း (3414 မီႇတႃႇ) ဢၼ်ၼိုင်ႈယဝ်ႉ။
ယူင်ႉသၢင်ႈတႃႈႁိူဝ်းမိၼ် (1)
ဝၢႆးသေပိုတ်ႇ ယူင်ႉသၢင်ႈတႃႈႁိူဝ်းမိၼ် ၼွၵ်ႈမိူင်းယဝ်ႉ လႆႈယႃႉပႅတ်ႈ ယူင်ႉသၢင်ႈတႃႈႁိူဝ်းမိၼ် ၼႂ်းမိူင်းသေ ၶႂ်းၵေႃႇသၢင်ႈဢၼ်မႂ်ႇယဝ်ႉ။ ဢၼ်ပဵၼ် ယူင်ႉသၢင်ႈၼႂ်းမိူင်း ၼၼ်ႉ ၸႂ်ႉပဵၼ် ၶွင်ႉၶႅၵ်ႇတႃႇ ၶႅၵ်ႇလမ်ႇလွင်ႈယဝ်ႉ။ လႆႈတႄႇၵေႃႇသၢင်ႈ ပီ 2014 လိူၼ်ဢေႃးၵၢတ်ႉသေ ၽင်တိုၼ်းလၢင်းမႃး တေႃႇလႃႇဢမေႇရိၵၢၼ်ႇ 660 လၢၼ်ႉသေၵေႃႈ ၵေႃႇသၢင်ႈမႃးယဝ်ႉ။ ယူင်ႉသၢင်ႈဢၼ်မႂ်ႇၼႆႉ တၢင်းၵႂၢင်ႈမီး 240 မီႇတႃႇ၊ 94.7 မီႇတႃႇ သေ ပႃးၸၼ်ႉတႂ်ႈလိၼ် တၢင်းမူတ်းၶဝ်ႈပႃး 6 ၸၼ်ႉယဝ်ႉ။
တီႈၸၼ်ႉတႂ်ႈလိၼ်ၼၼ်ႉ ၶဝ်ႈပႃး တီႈဢွၵ်ႇယၢၼ်၊ တီႈႁွတ်ႈၽႅဝ်၊ ဢေႇရိယႃႇ ၸတ်းၵၢၼ် ထူင်ၵူၼ်းဢွၵ်ႇၶၢဝ်းတၢင်း၊ ၶွင်ႉ Check-In၊ ၶွင်ႇတႃႇ ၵၢၼ်ၵူတ်ႇထတ်းၵူၼ်းၶဝ်ႈၵူၼ်းဢွၵ်ႇ တႃႇ ၵူၼ်းဢွၵ်ႇၶၢဝ်းတၢင်း ၸိူဝ်းႁွတ်ႈၽႅဝ်၊ တီႈၵဵပ်းၶွၼ်ႇ လႄႈ ၶဝ်ႈပႃး လၢၼ်ႉတၢင်းၶၢႆ ၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။
ၸၼ်ႉၼိုင်ႈၼၼ်ႉ ၶဝ်ႈပႃး ၶွင်ႇတႃႇၵူတ်ႇထတ်း မႂ်ၶၢမ်ႈမိူင်း၊ ၵိၵ်ႉၵူတ်ႇထတ်း လွင်ႈႁူမ်ႇလူမ်ႈ၊ ၵိၵ်ႉဢွၵ်ႇယၢၼ် လႄႈ လၢၼ်ႉတၢင်းၶၢႆၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။ တီႈၸၼ်ႉသွင်ၼၼ်ႉ ၶဝ်ႈပႃး လၢၼ်ႉတၢင်းၶၢႆ လႄႈ တီႈၸၼ်ႉသၢမ်ၼၼ်ႉ ၶဝ်ႈပႃး ဢွင်ႈတီႈ လိုဝ်ႈႁိူဝ်ႉယဝ်ႉ။
ႁွင်ႉဝႃႈ ယူင်ႉသၢင်ႈတႃႈႁိူဝ်းမိၼ် (1) ၼႆသေ ၸႂ်ႉတွၼ်ႈတႃႇ ၶဝ်ႈ/ဢွၵ်ႇ ၼွၵ်ႈမိူင်းယဝ်ႉ။ ပၢင်ၵႅဝ်ႈပိုတ်ႇၽုၺ်ႇၼႆႉ လႆႈႁဵတ်းမႃး လိူၼ်မၢတ်ႉၶျ် (12) ဝၼ်းယဝ်ႉ။ လုၵ်ႉတီႈ ၶမ်ႇပၼီႇ ပၢႆႇဢူဝ်းၼီးယႃး ဢေႇရူဝ်ႇတရူင်း ၵေႃႉ ၵေႃႇသၢင်ႈမၢးသေ မိူဝ်ႈပီဢွၼ်တၢင်းၼၼ်ႉ ၸၢင်ႈပႆႇလႆႈ ၵၢၼ်ၸွႆႈသၢင်ႈတႃႇ ၵူၼ်းဢွၵ်ႇၶၢဝ်းတၢင်း 2.7 လၢၼ်ႉသေ ယၢမ်းလဵဝ်တႄႉ ၸၢင်ႈပၼ်လႆႈ ၵၢၼ်ၸွႆႈသၢင်ႈတႃႇ ၵူၼ်းဢွၵ်ႇၶၢဝ်းတၢင်း မွၵ်ႈ 20 လၢၼ်ႉၼႆႉၼႆယဝ်ႉ။
သၢႆၵၢၼ်မိၼ် ဢၼ်တႄႇၸႂ်ႉ ယူင်ႉသၢင်ႈတႃႈႁိူဝ်းမိၼ် (1) ဢွၼ်တၢင်းသုတ်းၼႆႉ ပဵၼ် သၢႆၵၢၼ်မိၼ် ၸိူဝ်ႉၸၢတ်ႈမျၢၼ်ႇမႃႇ ယဝ်ႉ။ ဝၢႆးသေၼၼ်ႉ သၢႆၵၢၼ်မိၼ် ထႆးဢေးသျႃး လႆႈပဵၼ် သၢႆၵၢၼ်မိၼ်ထူၼ်ႈသွင် ဢၼ်ၸႂ်ႉ ယူင်ႉသၢင်ႈတႃႈႁိူဝ်းမိၼ် (1) ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ကို အသုံးပြုခဲ့သည်။
ယူင်ႉသၢင်ႈတႃႈႁိူဝ်းမိၼ် (2)
လုၵ်ႉတီႈ ႁွင်ႈၵၢၼ်ၽၢႆႇယုၵ်ႉၸၼ်ႉတႃႈႁိူဝ်းမိၼ် ၶွင် CPG Corporation ဢၼ်ပၵ်းသဝ်းတီႈ သိင်ႇၵႃႇပူဝ်ႇၼၼ်ႉ ၵေႃႉၸၼ်ႇပၼ် တီႇသၢႆးသေ ဢၼ်ပဵၼ် ၶွမ်ႇပၼီႇၶွင်မိူင်းမၢၼ်ႈ Asia World ၵေႃႇသၢင်ႇမႃးသေ မူတ်းသဵင်ႈမႃး တေႃႇလႃႇဢမေႇရိၵၢၼ်ႇ 13.3 လၢၼ်ႉယဝ်ႉ။ တီႈထႃႇမီႇၼႄႇမႂ်ႇၼၼ်ႉ ၸၢင်ႈပၼ်လႆႈၵၢၼ်ၸွႆႈသၢင်ႈ မိူဝ်ႈလဵဝ်ၵၼ် တႃႇ ၵူၼ်းဢွၵ်ႇၶၢဝ်းတၢင်း ၸိူဝ်းႁွတ်ႈၽႅဝ် 900 ၵေႃႉလႄႈ ၵူၼ်းဢွၵ်ႇယၢၼ် 900 ၵေႃႉ ယဝ်ႉ။ တွၼ်ႈတႃႇ တီႇသၢႆးတႃႈႁိူဝ်းမိၼ်လူင်တင်းဢၼ် ပေႃးတေငမ်ႇမႅၼ်ႈၵၼ်တင်း လွင်ႈမၵ်းမၼ်ႈၶွင် ၸုမ်းၵၢၼ်တေႃႉသူင်ႇၵူႈၸိုင်ႈမိူင်း (IATA) လႄႈ ၸုမ်းၵၢၼ်တေႃႉသူင်ႇ ဢၼ်ၵပ်းၵၢႆႇလူၺ်ႈ ၵူၼ်းမိူင်းၵူႈၸိုင်ႈမိူင်း (ICAO) ၼၼ်ႉၼႆသေ လႆႈၸႂ်ႉ တေႃႇလႃႇသိင်ႇၵႃႇပူႇ 30 လၢၼ်ႉသေၵေႃႈ ႁဵတ်းသၢင်ႈဝႆႉယဝ်ႉ။ ၶေႃႈမုၼ်းၸိူဝ်းလီမၢႆတွင်းဝႆႉတႄႉ
ယူင်ႉသၢင်ႈတႃႈႁိူဝ်းမိၼ် (3)
ဝၢႆးသေၵေႃႇသၢင်ႈ ယူင်ႉသၢင်ႈတႃႈႁိူဝ်းမိၼ် (2) ယဝ်ႉသေ ၸိူဝ်းပဵၼ် ၵၢၼ်ဢွၵ်ႇၶၢဝ်းတၢင်းၼွၵ်ႈမိူင်းတင်းသဵင်ႈၼႆႉ ၶၢႆႉၵႂႃႇၸူး ယူင်ႉသၢင်ႈတႃႈႁိူဝ်းမိၼ် (2)ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ တီႈယူင်ႉသၢင်ႈတႃႈႁိူဝ်းမိၼ် ဢၼ်ၵဝ်ႇၼၼ်ႉ ၵိုတ်းဝႆႉတႃႇ ၶၢဝ်းတၢင်းၼႂ်းမိူင်းၵူၺ်းယဝ်ႉ။ ဝၢႆးသေၼၼ်ႉတွၼ်ႈတႃႇ ၵေႃႇသၢင်ႈ ယူင်ႉသၢင်ႈဢၼ်မႂ်ႇ ၵႃႈတီႈ ယူင်ႉသၢင်ႈဢၼ်ၵဝ်ႇၼၼ်ႉ ၸိူဝ်းပဵၼ် ၵၢၼ်ၶၢဝ်းတၢင်းၼႂ်းမိူင်းတင်းသဵင်ႈၼႆႉ ၶၢႆႉၵႂႃႇၸူး ဢွင်ႈတီႈ ၶႅၵ်ႇလမ်ႇလွင်ႈၼၼ်ႉတင်းသဵင်ႈယ်ဝႉ။ ယူင်ႉသၢင်ႈ (1) ဢၼ်ၵေႃႇသၢင်ႈဢၼ်မႂ်ႇ ၼၼ်ႉၵေႃႈ ၸႂ်ႉတွၼ်ႈတႃႇ ၶၢဝ်းတၢင်းၼွၵ်ႈမိူင်းၵူၺ်းၼင်ႇၵဝ်ႇ။
တီႈႁိမ်း ယူင်ႉသၢင်ႈတႃႈႁိူဝ်းမိၼ် (2) ၼၼ်ႉ လႆႈၵေႃႇသၢင်ႈ ယူင်ႉသၢင်ႈ တႃႈႁိူဝ်းမိၼ် (3) သေၵေႃႈ တႄႇဢဝ် ပီ 2016 တီႇသႅမ်ႇပႃႇ 9 ဝၼ်းသေ လႆႈၸႂ်ႉ တွၼ်ႈတႃႇ ၶၢဝ်းတၢင်းၼႂ်းမိူင်းတင်းသဵင်ႈယူႇယဝ်ႉ။ ဢွင်ႈတီႈၶႅၵ်ႇလမ်ႇလွင်ႈ ဢၼ်ၸႂ်ႉမႃးဢွၼ်တၢင်းၼၼ်ႉၵေႃႈ တေၶိုၼ်းယႂ်ၢႈသေ တေဢဝ် ယူင်ႉသၢင်ႈတႃႈႁိူဝ်းမိၼ် (1) လႄႈ (2) ၵၢႆႇၸပ်းၵၼ်ၼႆယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:တႃႈႁိူဝ်းမိၼ် တီႈ မိူင်းမျၢၼ်ႇမႃႇ ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ၸႄႈတိူင်းတႃႈၵုင်ႈ ပိူင်ထၢၼ်ႈ:တႃႈႁိူဝ်းမိၼ် ၵူႈၸိုင်ႈမိူင်း
ဢေႇပရႄႇ 1850
(26) ဝၼ်း
5
ꧡူးယိတ်ႉၵူင်း၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းၼထူဝ်းၵျီး
ဝၢၼ်ႈꧡူးယိတ်ႉၵူင်း  (ဆူးရစ်ကုန်းရွာ, Suyitkone) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇꧡူးယိတ်ႉၵူင်း ၊ ၸႄႈဝဵင်းၼထူဝ်းၵျီး၊ ၸႄႈတွၼ်ႈမျိၼ်းၶျၢၼ်ႇ၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 191662 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇꧡူးယိတ်ႉၵူင်းၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 748 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 836 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 1584 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းၼထူဝ်းၵျီး
မျႃႉဝတီႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈ
ၸႄႈတွၼ်ႈမျႃႉဝတီႇ (မြဝတီခရိုင်) ; (Myawaddy District) ၼႆႉ ပဵၼ်ၸႄႈတွၼ်ႈဢၼ်ၼိုင်ႈ ဢၼ်မီးတီႈၼႂ်း ၸႄႈမိူင်းယၢင်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း ဢၼ်ၵဵပ်းမိူဝ်ႈ ပီ 2014 ၼၼ်ႉသေ တီႈၼႂ်း ၸႄႈတွၼ်ႈမျႃႉဝတီႇၼႆႉ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း မီး ယူႇ 210,695 ၵေႃႉ ယဝ်ႉ။
ၸႄႈဝဵင်း လႄႈ ဝဵင်း
ၸႄႈဝဵင်း လႄႈ ဝဵင်း ၸိူဝ်းဢၼ်ၶဝ်ႈပႃးဝႆႉ တီႈၼႂ်း ၸႄႈတွၼ်ႈမျႃႉဝတီႇၼႆႉ မီးၼင်ႇၽၢႆႇတႂ်ႈၼႆႉယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ၸႄႈတွၼ်ႈၼႂ်းမိူင်းမျၢၼ်ႇမႃႇ ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ၸႄႈမိူင်းယၢင်း
လွၵ်ႉၸွၵ်ႇ၊ ၸႄႈဝဵင်း
ၸႄႈဝဵင်းလွၵ်ႉၸွၵ်ႇ (ရပ်စောက်မြို့နယ်), (Yat Sawk Township), (}) ၼႆႉပဵၼ်ႄၸႄႈဝဵင်းဢၼ်မီးၼႂ်း ၸႄႈတွၼ်ႈတူၼ်ႈတီး၊ ၸႄႈမိူင်းတႆး၊ မိူင်းမျႅၼ်ႇမႃႇသေ တီႈပၵ်းလုမ်း ၸႄႈဝဵင်းတႄႉ ပဵၼ်တီႈ ဝဵင်းလွၵ်ႉၸွၵ်ႇယဝ်ႉ။
သျၢၼ်းၸေး၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းတတႃးဢူး
ဝၢၼ်ႈသျၢၼ်းၸေး  (ရှမ်းဈေးရွာ, Shanzay) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇႁၢင်းသႃႇဝတီႇ၊ ၸႄႈဝဵင်းတတႃးဢူး၊ ၸႄႈတွၼ်ႈၵျွၵ်ႉသႄႇ၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 191063 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇၸလေႇၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 1011 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 1139 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 2150 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းတတႃးဢူး
မိူင်းၶႄႇ
မိူင်းၶႄႇ
ၸိုင်ႈမိူင်းၸွမ်ၸိုင်ႈၵူၼ်းမိူင်းပၢၼ်ႇပွင်ႊမိူင်းၶႄႇၼႆ့ ၵႃႊတီႈဢေးသျိူဝ်းဝၼ်းဢွၵ်ႇၼၼ်ႉ မၼ်းပဵၼ်ၸိုင်ႈမိူင်းဢၼ်ယႂ်ႇတီႈသုတ်းသေ၊ ၼႂ်းလူၵ်ႈၼႆႉၸမ်း မၼ်းပဵၼ်ၸိုင်ႈမိူင်းဢၼ်ယႂ်ႇသေပိူၼ်ႈ ထီႈသၢမ် ဢမ်ႇၼၼ် ထီႈသီႇ။ မိူင်းၶႄႇၼႆ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်းမၼ်းမီး 1300 လၢၼ်ႉသေ ပဵၼ်ၸိုင်ႈမိူင်းဢၼ်ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်းၼမ်သေပိူၼ်ႈၵေႃႈၸႂ်ႈယဝ်ႉ။ ပဵၼ်မိူင်းဢၼ် ပႃႇတီႇၶွမ်ႇမၼိတ်ႉ ၽွင်းငမ်း။ မီးၸႄႈတွၼ်ႈတင်းသဵင်ႈ(22)ဢၼ်၊ လႅၼ်ႊမီးသုၼ်ႇၵႂၢၼ်းပွင်ႊႁၢင်းၶေႃ(5)ဢၼ်၊ ဝဵင်းငဝ်ႈၸိုင်ႈဢၼ်ပၢၼ်ႇပွင်ႊလွင်ႈလိူမ်ႈလႆႈ(4)ဢၼ်(ပိူၺ်ႇၸိင်း၊ ထျၢၼ်းၸိင်း၊ သျၢင်ႁၢႆး၊ ၶျူင်ႇၶျိင်ႉ)လႄႈလႅၼ်ႊၵႂၢၼ်းပွင်ႊၶိုၵ်ႉၶၢႆး(2)ဢၼ်(ႁွင်ႊၵွင်ႊလႄႈ မၵၢဝ်း)။ ဝဵင်းငဝ်ႈၸိုင်ႈမိူင်းၶႄႇ ပဵၼ်ဝဵင်းပိူၺ်ႇၸိင်း။
ၸႄႈတွၼ်ႈ ၸိုင်ႈမိူင်းၸွမ်ၸိုင်ႈၵူၼ်းမိူင်းပၢၼ်ႇပွင်ႊမိူင်းၶႄႇၼႆႉၸိုင်ႈ ပေႃးႁူမ်ႈပႃးတင်း ထႆႇဝၼ်ႇၼႆ တေမီးၸႄႈတွၼ်ႈ(23)တွၼ်ႊ။ ထႆႇဝၼ်ႇတႄႉ ယူႇတီႈၸိုင်ႈမိူင်းၸွမ်ၸိုင်ႈ ၵူၼ်းမိူင်းပၢၼ်ႇ ပွင်ႊမိူင်းၶႄႇသေဢုပ်ႇပိူင်ႇၽွင်းငမ်း။ ၵဵဝ်ႇၵပ်းလူၺ်ႈၵၢပ်ႈၽွင်းငမ်းဢုပ်ႇပိူင်ႇထႆႇဝၼ်ႇသေ ၼႂ်းၵႄႈ ၸိုင်ႈမိူင်းၸွမ်ၸိုင်ႈၵူၼ်းမိူင်းပၢၼ်ႇပွင်ႊမိူင်းၶႄႇလႄႈ တင်းထႆႇဝၼ်ႇ တိုၵ်ႉမီးလွင်ႈ ထဵင်ၵၼ်ယူႇ။ ၼွၵ်ႈသေ(23)ၸႄႈတွၼ်ႈယဝ်ႉၼၼ်ႉ ယင်းမီးၸႄႈတွၼ်ႈပၢၼ်ႇပွင်ႊႁၢင်းၶေႃ(5)မိူင်း၊ ဝဵင်းငဝ်ႈၸိုင်ႈဢၼ်ပၢၼ်ႇပွင်ႊလွင်ႈလိူမ်ႈလႆႈ(4)ဢၼ်၊ လႅၼ်ႊလိၼ် လႆႈသုၼ်ႇ ၶိုၵ်ႉၶၢႆးတႃႇၵႂၢၼ်းပွင်ႊ(2)ဢၼ်။ ၸႄႈတွၼ်ႈ(22)ဢၼ်၊ ၸႄႈတွၼ်ႈပၢၼ်ႇပွင်ႊႁၢင်းၶေႃ(5)မိူင်း၊ ဝဵင်းငဝ်ႈၸိုင်ႈဢၼ်ပၢၼ်ႇပွင်ႊလွင်ႈလိူမ်ႈလႆႈ(4) ဢၼ်ၶဝ်ၸိူဝ်းၼႆ့မႃးႁူမ်ႈၵၼ်သေ ႁွင်ႉဝႃႈ "မိူင်းၶႄႇလူင်"(Mainland China) ၼႆယဝ်ႉ။
ၸႄႈတွၼ်ႈ(24)ဢၼ်
ၸႄႈတွၼ်ႈ ဢၢၼ်းႁူၺ်း- Anhui (安徽) ၸႄႈတွၼ်ႈ ၾူးၸျႅၼ့်- Fujian (福建) ၸႄႈတွၼ်ႈ ၵၢၼ်းသူႉ - Gansu (甘肃) ၸႄႈတွၼ်ႈၵႂၢၼ်းတူင်ႇ - Guangdong (广东) ၸႄႈတွၼ်ႈ ၵူၺ်းၸိူဝ်း - Guizhou (贵州) ၸႄႈတွၼ်ႈႁၢႆးၼၢင်း- Hainan (海南) ၸႄႈတွၼ်ႈ ႁိူၺ်းပိူၺ်ႊ - Hebei (河北) ၸႄႈတွၼ်ႈ ႁိူၺ်းလူင်ၸၢင်း- Heilongjiang (黑龙江) ၸႄႈတွၼ်ႈ ႁႄးၼၢၼ်- Henan (河南) ၸႄႈတွၼ်ႈ ႁူးပေႇ - Hubei (湖北) ၸႄႈတွၼ်ႈ ႁူးၼၢၼ်- Hunan (湖南) ၸႄႈတွၼ်ႈ ၸျႅင်းသူး - Jiangsu (江苏) ၸႄႈတွၼ်ႈ ၸျႅင်းသျီး - Jiangxi (江西) ၸႄႈတွၼ်ႈ ၸီႉလိၼ် - Jilin (吉林) ၸႄႈတွၼ်ႈ လႅဝ်းၼိင် - Liaoning (辽宁) ၸႄႈတွၼ်ႈ ၶျိင်းႁၢႆ - Qinghai (青海) ၸႄႈတွၼ်ႈ သျၢၼ်ႇသျီး - Shaanxi (陕西) (ၾၢင်ႉလၢႆးဢွၵ်ႇသဵင်) ၸႄႈတွၼ်ႈ သျၢၼ်းတူင်ႇ - Shandong (山东) တေႊတွၼ်ႊ သၢၼ်ႊသျီး - Shanxi (山西) (ၾၢင်ႉလၢႆးဢွၵ်ႇသဵင်။) ၸႄႈတွၼ်ႈ သီႇၶျွၼ်း - Sichuan (四川) ၸႄႈတွၼ်ႈ ထႆႇဝၼ်ႇ - Taiwan (台湾) (ယူႇတီႈမိူင်းၶႄႇလူင်သေ ၽွင်းငမ်း ) ၸႄႈတွၼ်ႈ ယုၼ်းၼၢၼ် - Yunnan (云南) ၸႄႈတွၼ်ႈ ၸႄ့ၸိင်း - Zhejiang (浙江)
ပူဝ်ႇၵူင်း၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းပျေႃႇပွႆႇ
ဝၢၼ်ႈပူဝ်ႇၵူင်း  (ဘိုကုန်းရွာ၊ Bokone) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇလႅတ်ႉတႄးၵျူဝ်း၊ ၸႄႈဝဵင်းပျေႃႇပွႆႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈယမႄးတိၼ်း၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 193003 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇလႅတ်ႉတႄးၵျူဝ်းၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 1661 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 2183 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 3744 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းပျေႃႇပွႆႇ
572
လိူၼ်ၸၼ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၾႅပ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မၢတ်ႉၶျ်
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢေႇပရႄႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မေႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျုၼ်ႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျူႇလၢႆႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢေႃးၵၢတ်ႉ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်သႅပ်ႇထႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢွၵ်ႇထူဝ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၼူဝ်ႇဝႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်တီႇသႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:572
ပၢင်လူင် (ဢိူင်ႇမႆႉဢုၼ်လဝ်း)၊ ဝၢၼ်ႈ
ဝၢၼ်ႈပၢင်လူင် (ဢိူင်ႇမႆႉဢုၼ်လဝ်း) (Paanglong,, ပန်လုံ) ၼႆႉ ပဵၼ်ဝၢၼ်ႈ ဢၼ်မီးၼႂ်း ဢိူင်ႇမႆႉဢုၼ်လဝ်း၊ ၸႄႈဝဵင်း လၢင်းၶိူဝ်း၊ ၸႄႈတွၼ်ႈ လၢင်းၶိူဝ်း၊ မိူင်းတႆး ဢေႃႈ။
တၢၼ်းၵူင်း၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းမတယႃႇ
ဝၢၼ်ႈတၢၼ်းၵူင်း (သန်းကုန်းရွာ, Thankone) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇၸၵႃးပိၼ်ႇ၊ ၸႄႈဝဵင်းမတယႃႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈပၢင်ႇဢူး၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 218176 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇၸၵႃးပိၼ်ႇၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 2748 ၵေႃႉ၊ ယိင်း 2939 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 5687 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းမတယႃႇ
မူင်ႉပွင်း၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းၸိၼ်ႉၵၢႆႇ
ဝၢၼ်ႈမူင်ႉပွင်း  (မုန့်ပေါင်းရွာ, Montpaung) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇမူင်ႉပွင်း၊ ၸႄႈဝဵင်းၸိၼ်ႉၵၢႆႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈၵျွၵ်ႉသႄႇ၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 190713 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇၸလေႇၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 415 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 448 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 863 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းၸိၼ်ႉၵၢႆႇ
ၵျႅတ်ႉတႃးႁိၼ်း၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းၵျွၵ်ႉသႄႇ
ဝၢၼ်ႈၵျႅတ်ႉတႃးႁိၼ်း  (ကြက်သားဟင်းရွာ, Kyettharhin) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇၵျႅတ်ႉတႃးႁိၼ်း၊ ၸႄႈဝဵင်းၵျွၵ်ႉသႄႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈပၢင်ႇဢူး၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 221111 ယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းၵျွၵ်ႉသႄႇ
571
လိူၼ်ၸၼ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၾႅပ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မၢတ်ႉၶျ်
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢေႇပရႄႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျုၼ်ႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျူႇလၢႆႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢေႃးၵၢတ်ႉ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်သႅပ်ႇထႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၼူဝ်ႇဝႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်တီႇသႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:571
ဢိၼ်ႇတၢႆး (တူၵ်း)၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းၵျွၵ်ႉပတွင်း
ဝၢၼ်ႈဢိၼ်ႇတၢႆး (တူၵ်း)  (အင်တိုင်း (အနောက်)ရွာ၊ Intaing(West)) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇဢိၼ်ႇတၢႆး (ဢွၵ်ႇ)၊ ၸႄႈဝဵင်းၵျွၵ်ႉပတွင်း၊ ၸႄႈတွၼ်ႈၺွင်ႇဢူး၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 191926 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇဢိၼ်ႇတၢႆး (ဢွၵ်ႇ)ၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 616 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 851 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 1467 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းၵျွၵ်ႉပတွင်း
ၺွင်ႇၵူင်း၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၺွင်ႇပိၼ်ႇလႃႉ
ဝၢၼ်ႈၺွင်ႇၵူင်း  (ညောင်ကုန်းရွာ, Nyaungkone) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇၺွင်ႇပိၼ်ႇလႃႉ၊ ၸႄႈဝဵင်းတႃႇၸီႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈမဵၵ်ႉထီႇလႃႇ၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 194414 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇၺွင်ႇပိၼ်ႇလႃႉၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 190 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 244 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 434 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ဢၢင်ႈဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းတႃႇၸီႇ
ၼွင်ႁီး၊ ဢိူင်ႇ
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဢိူင်ႇၼႂ်းၸႄႈဝဵင်းမိူင်းၼၢႆး
မိူင်းၸၢင်၊ ဝဵင်း
ဝဵင်းမိူင်းၸၢင်, (မိုင်းစံမြို့ (မုန်းဆန်းမြို့)), (Mongsan), ၼႆႉ မီးၼႂ်း ၸႄႈဝဵင်းမိူင်းသူႈ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈလွႆလႅမ်၊ ၸႄႈမိူင်းတႆး၊ မိူင်းမျၢၼ်ႇမႃႇသေ ပဵၼ်ဝဵင်းဢၼ်မီးၸၼ်ႉ ၵိင်ႇၸႄႈဝဵင်းဢၼ်ၼိူင်ႈယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:မိူင်းတႆး ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝဵင်းၸိူဝ်းမီးၼႂ်း မိူင်းမျၢၼ်ႇမႃႇ
ꧡေးၶိၼ်းၵျီး၊ ဝၢၼ်ႈ၊ၸႄႈဝဵင်းၼထိူဝ်းၵျီး
ဝၢၼ်ႈꧡေးၶိၼ်းၵျီး  (ဆေးခင်းကြီးရွာ, Saykhingyi) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇꧡေးၶိၼ်းၵျီး ၊ ၸႄႈဝဵင်းၼထူဝ်းၵျီး၊ ၸႄႈတွၼ်ႈမျိၼ်းၶျၢၼ်ႇ၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 191775 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇꧡေးၶိၼ်းၵျီးၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 406 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 438 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 844 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းၼထူဝ်းၵျီး
ဢိၼ်းၵူၼ်း၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းပျေႃႇပွႆႇ
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းပျေႃႇပွႆႇ
ၵျႅတ်ႉသျႃႇ၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းယမႄးတိၼ်း
ဝၢၼ်ႈၵျႅတ်ႉသျႃႇ  (ကြက်လျှာ (ကြက်ရှာ)ရွာ၊ Kyethlyar(Kyetshar)) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇတဵင်ႇၵူင်း၊ ၸႄႈဝဵင်းယမႄးတိၼ်း၊ ၸႄႈတွၼ်ႈယမႄးတိၼ်း၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 192714 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇတဵင်ႇၵူင်းၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 3501 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 3864 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 7365 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းယမႄးတိၼ်း
မေႃႇလဵၵ်း၊ ဝဵင်း
ဝဵင်းမေႃႇလဵၵ်း (မော်လိုက်မြို့ ; Mawlaik ; ) ၼႆ့ ပဵၼ်ဝဵင်း ဢၼ်မီး တီႈၼႂ်း ၸႄႈဝဵင်းမေႃႇလဵၵ်း၊ ၸႄႈတွၼ်ႈမေႃႇလဵၵ်း၊ ၸႄႈတိူင်းၸႄႈၵႅင်း သေ မီးဝႆႉတီႈၼိူဝ် ၽင်ႇၽၢႆႇတူၵ်း ၼမ်ႉၶၢင်တွင်းယဝ်ႉ။ ပေႃးၸွမ်းသၢႆတၢင်းၼမ်ႉၼႆ တင်း ဝဵင်းပၶူၵ်ႉၵူႇသေ ၵႆယၢၼ် 255 လၵ်းယဝ်ႉ။ ယွၼ်ႉပဵၼ် ဝဵင်းတႃႈႁိူဝ်းလႄႈ တွၼ်ႈတႃႇၵႂႃႇမႃးၼႆႉ လႆႈပိုင်ႈဢိင်သၢႆတၢင်းၼမ်ႉယဝ်ႉ။ ဝဵင်းမေႃႇလဵၵ်းၼႆႉ ယွၼ်ႉပဵၼ် တႃးႁိူဝ်းလႄႈ လႄႈ မီးဝႆႉ လုမ်းလူင်ပွင်ၸိုင်ႈသေ ႁူမ်ႈဝႃႈ တူၵ်းၵၢင်သေတႃႉ လင်ႁိူၼ်းၵူၼ်းဢမ်ႇပေႃးမီးၼမ်။ ဝဵင်းမေႃႇလဵၵ်းၼႆႉ တင်းၽင်ႇၼမ်ႉသေ ၵႆယၢၼ် မွၵ်ႈ 2 လၵ်းၼၼ်ႉသေ မီးဝႆႉတီႈၼႂ်းၵႄႈသၼ်လွႆဢွၼ်ႇလႄႈ ႁူမ်ႈဝႃႈ ၼိူဝ်ႉပႃလိူင်ႇသေတႃႉ ၶဝ်ႈဢၼ်ဢွၵ်ႇ ဢမ်ႇၵုမ်ႇထူၼ်ႈလႄႈ လႆႈပိုင်ႈဢိင် ပွတ်းတႂ်ႈယဝ်ႉ။ တီႈဝဵင်းမေႃႇလဵၵ်းၼႆႉ မီးဝႆႉ ၵၢတ်ႇ ႁႃႈဝၼ်း ၼိုင်ႈၵၢတ်ႇယဝ်ႉ။ ဝဵင်းမေႃႇလဵၵ်းၼႆႉ မိူဝ်ႈၵွၼ်ႇၼႆႉ ပဵၼ်ဝၢၼ်ႈလူင် ဢၼ်လင်ႁိူၼ်းၼမ် ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ထိုင် ပီ 1981 မႃး ၶၢႆႉဢဝ် လုမ်းဢယေးပႅင်ႇ လုၵ်ႉဢဝ် ဝဵင်းၵိၼ်းတတ်ႉ ၸူး မေႃႇလဵၵ်းလႄႈ လႆႈပဵၼ် ဝဵင်းပၵ်းလုမ်းၸႄႈတွၼ်ႈယဝ်ႉ။ ၸွမ်းၼင်ႇဝႃႈ မေႃႇလဵၵ်းၼၼ်ႉသေ ပဵၼ်ၼႃႈလိၼ် ဢၼ်ဢွၵ်ႇ လဵၵ်း၊ ၶမ်း၊ ထၢၼ်ႇႁိၼ် ၸိူဝ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ဢွင်ႈတီႈ ဢၼ်တႄႇဝဵင်းၼၼ်ႉ မိူဝ်ႈၵွၼ်ႇ ယၢမ်ႈမီးမႃး ဝၢၼ်ႈမေႃႇလူးယဝ်ႉ။
မိူဝ်ႈပၢၼ်ၵုင်းပွင်ႇၼၼ်ႉ ၶဝ်ႈပႃးၼႂ်း ၼႃႈလိၼ်ၽွင်းငမ်း ဢၼ်ၶုၼ်ၽွင်းဝဵင်းၶမ်းပတ်း ဢုပ်ႉပိူင်ႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ဝၢႆးသေ ၶုၼ်သီႇပေႃႉ ပႃးၵႂႃႇယဝ်ႉ တီႈထုင်ႉမေႃႇလဵၵ်းၼႆႉ ဢွၼ်ၵၼ် လုၵ်ႉၽိုၼ်ႉဢင်းၵိတ်ႉယဝ်ႉ။ ပူဝ်ႇလႄႇ လႄႈ ၶုၼ်ၸၢႆးသူၺ်ႇၶျူဝ်းၽျူႇၼႆႉ ပဵၼ်ၽူႈဢွၼ်ႁူဝ် ဢၼ်လိုဝ်းလင်ယဝ်ႉ။ မိူဝ်ႈပီ 1888 ပီႁူဝ်တေး ပၢၼ်ၵူဝ်ႇလူဝ်ႇၼီႇၼၼ်ႉ လႆႈၸႅၵ်ႇထုင်ႉၶၢင်တွင်း ႁဵတ်းပဵၼ်သွင်တွၼ်ႈယဝ်ႉ ဢုပ်ႉပိူင်ႇမႃးသေ ဢၼ်ပဵၼ် လုမ်းၸႄႈတွၼ်ႈၶၢင်တွင်းပွတ်းၼိူဝ်ၼၼ်ႉ ဝႆႉတီႈၵိၼ်းတတ်ႉယဝ်ႉ။ ဝၢႆးၼၼ်ႉ ထိုင်ပီ 1916 မႃး လႆႈၶၢႆႉသေ ပိုတ်ႇတီႈ မေႃႇလဵၵ်းယဝ်ႉ။ ပီ 1924 ၼၼ်ႉ လႆႈတႄႇပိုတ်ႇ ႁူင်းႁဵၼ်းၸၼ်ႉသုင် တီႈဝဵင်းမေႃႇလဵၵ်းယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝဵင်းၼႂ်းၸႄႈတိူင်းၸႄႈၵႅင်း ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝဵင်းၸိူဝ်းမီးၼႂ်း ၸႄႈတွၼ်ႈမေႃႇလဵၵ်း
မဵၵ်ႉထိလႃႇ၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းတတႃးဢူး
ဝၢၼ်ႈမဵၵ်ႉထိလႃႇ  (မိတ္ထိလာရွာ, Meikhtilar) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇတွင်ႇပျူင်း၊ ၸႄႈဝဵင်းတတႃးဢူး၊ ၸႄႈတွၼ်ႈၵျွၵ်ႉသႄႇ၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 191164 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇၸလေႇၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 1549 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 2045 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 3594 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းတတႃးဢူး
ၵျွၵ်ႉၽျူႇၵူင်း၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းမဵၵ်ႉထီႇလႃႇ
ဝၢၼ်ႈၵျွၵ်ႉၽျူႇၵူင်း  (ကျောက်ဖြူကုန်းရွာ, Kyaukhpyukone) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇၵျွၵ်ႉၽျူႇၵူင်း ၊ ၸႄႈဝဵင်းမဵၵ်ႉထီႇလႃႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈမဵၵ်ႉထီႇလႃႇ၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 193656 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇၵျွၵ်ႉၽျူႇၵူင်းၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 2544 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 2605 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 5149 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းမဵၵ်ႉထီႇလႃႇ
ꧡူင်ႇၵူင်း၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းတွင်ႇတႃႇ
ဝၢၼ်ႈꧡူင်ႇၵူင်း  (ဆုံကုန်းရွာ, Sonkone) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇၶႃးတႅတ်ႉၵူင်း၊ ၸႄႈဝဵင်းတွင်ႇတႃႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈမျိၼ်းၶျၢၼ်ႇ၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 191465 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇၶႃးတႅတ်ႉၵူင်းၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 628 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 843 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 1471 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းတွင်ႇတႃႇ
ၼတ်ႉၸိၼ်ႇ၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းယမႄးတိၼ်း
ဝၢၼ်ႈၼတ်ႉၸိၼ်ႇ  (နတ်စင်ရွာ၊ Natsin) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇတဵင်ႇၵူင်း၊ ၸႄႈဝဵင်းယမႄးတိၼ်း၊ ၸႄႈတွၼ်ႈယမႄးတိၼ်း၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 192713 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇတဵင်ႇၵူင်းၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 3501 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 3864 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 7365 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းယမႄးတိၼ်း
ဢူၵ်ႉၽူဝ်ႇၵျီး၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းမတယႃႇ
ဝၢၼ်ႈဢူၵ်ႉၽူဝ်ႇၵျီး (အုတ်ဖိုကြီးရွာ, Okehpogyi) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇၸၵႃးပိၼ်ႇ၊ ၸႄႈဝဵင်းမတယႃႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈပၢင်ႇဢူး၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 189937 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇၸၵႃးပိၼ်ႇၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 2748 ၵေႃႉ၊ ယိင်း 2939 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 5687 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းမတယႃႇ
တႃႈႁိူဝ်းမိၼ် မၢၼ်ႈမေႃႇ
တႃႈႁိူဝ်းမိၼ် မၢၼ်ႈမေႃႇ ၼႆႉ မီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းမၢၼ်ႈမေႃႇ၊ ၸႄႈမိူင်းၶၢင်၊ မိူင်းမျၢၼ်ႇမႃႇယဝ်ႉ။
ပိုၼ်း
မိူဝ်ႈပီ 1942 ၼၼ်ႉ ၵျႃႇပၢၼ်ႇၶဝ် လႆႈတႄႇၵေႃႇသၢင်ႈမႃး တႃႇပၵ်းတပ်ႉသိုၵ်းယဝ်ႉ။ ယွၼ်ႉၼၼ်လႄႈ လႆႈထုၵ်ႇ တပ်ႉၸုမ်းဢူၺ်းလီၶဝ် ၵမ်းၵမ်းမႃးတိုၵ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ လႆႈၶိုၼ်းမႄးၵုမ်း မိူဝ်ႈပီ 1891 ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ဝၢႆးသေ ၶိုၼ်းမႄးၵုမ်းယဝ်ႉ ထုၵ်ႇလႆႈဢဝ်ၸႂ်ႉ ပဵၼ်တပ်ႉၵမ်ႉထႅမ်ၼႂ်းၵႄႈ ၶွင် တပ်ႉၵၢင်ႁၢဝ်ဢမေႇရိၵၢၼ်ႇယဝ်ႉ။ ဝၢႆးသေ လိူၼ်သႅပ်ႇထႅမ်ႇပႃႇသဵင်ႈ ပီ 1945 ၼၼ်ႉသေၵေႃႈ ဢမ်ႇၸႂ်ႉတႃႈႁိူဝ်းမိၼ် ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၵၢၼ်ၸွႆႈသၢင်ႈ
တႃႈႁိူဝ်းမိၼ်ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ တၢင်းသုင်ၼႃႈၼမ်ႉပၢင်ႇလၢႆႇ 370 ထတ်း (113 မီႇတႃႇ) ယဝ်ႉ။ တၢင်းလဵၼ်ႈႁိူဝ်းမိၼ်ၼႆႉ ယၢဝ်း 5500 ထတ်းသေ ပဵၼ် တၢင်းလဵၼ်ႈသိူဝ်ႇယၢင်ယဝ်ႉ။
ႁဵင်းၵွင်ႉၽၢႆႇၼွၵ်ႈ
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:တႃႈႁိူဝ်းမိၼ် တီႈ မိူင်းမျၢၼ်ႇမႃႇ ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ၸႄႈမိူင်းၶၢင်
မိူင်းၵွင် မိူင်းယၢင်း မိူင်းမိတ်ႈ
ဝဵင်းမိူင်းယၢင်း (ဢမ်ႇၼၼ်) ဝဵင်းၵႃယၢင်း ဝဵင်းမိူင်းယၢင်းၼႆႉ မီးဝႆႉ တမ်ႈတီႈ မိူင်းမၢၼ်ႈပွတ်းၼိူဝ် ၼႂ်းမိူင်းၶၢင်သေ မီးဝႆႉၼိူဝ် သဵၼ်ႈတၢင်း ရူတ်ႉရဵၼ်း ဝဵင်းလိူဝ်ႇလႄႈ မျိတ်ႉၵျီးၼႃးယဝ်ႉ။ ဝဵင်းမိူင်းယၢင်းၼႆႉ တၢင်းၵႂၢင်ႈမီး 196 လၵ်းပၼ်ႇမူၼ်းသေ ဢိူင်ႇမူႇဝၢၼ်ႈ မီး 24 ဢိူင်ႇ။ ဝဵင်းမိူင်းယၢင်းၼႆႉ ၽၢႆႇတၢင်းဢွၵ်ႇ မီးဝႆႉလွႆၵမ်ႉၵေႃႇ၊ ၽၢႆႇတၢင်းတူၵ်း သမ်ႉမီးဝႆႉ လွႆမၢၼ်ႇၵိၼ်းသေ ပဵၼ်ထုင်ႉလိၼ်ပဵင်းထုင်ႉၼိုင်ႈ။ ၼမ်ႉယၢင်း ဢၼ်ဢွၵ်ႇမႃးတီႈ လွႆၵမ်ႉၵေႃႇ လႆလူင်းမႃး ၸဵင်ႇႁွင်ႇဝၼ်းဢွၵ်ႇသေ လတ်းၶဝ်ႈဝဵင်းမိူင်းယၢင်း ပဵၼ်ၵႂႃႇသွင်ပွတ်းယူႇ။ တၢင်းရူတ်ႉရဵၼ်းလႄႈ ႁူင်းၸၢၵ်ႈၶဝ်ႈသမ်ႉ မီးၽၢႆႇတူၵ်းႁွင်ႈသေ ႁူင်းႁဵၼ်းၸၼ်ႉသုင်၊ ႁူင်းယႃ၊ ၽြႃးမျတဵင်းတၢၼ်ႇ၊ ၵွင်းမူးၸဝ်ႈသိူဝ်ၽိူၵ်ႇ၊ ၽြႃးၵိင်း၊ ဝတ်ႉပၺ်ႇၺႃႇလင်ႇၵႃႇရ (ၵျွင်းၸေႃးတိ) ၸိူဝ်းၼႆႉတႄႉ မီးဝႆႉ ၽၢႆႇဢွၵ်ႇၼမ်ႉယၢင်းယဝ်ႉ။ တီႈမၢႆတွင်း မိူင်းယၢင်းတႄႉ ၼႂ်းဝဵင်း ႁိမ်းတၢင်းရူတ်ႉရဵၼ်းၼၼ်ႉ လႆႈႁၼ် ႁၢင်ႈၼူၵ်ႉယၢင်း ၸပ်းၼိူဝ်ႁူဝ်ၸၢင်ႉဝႆႉယဝ်ႉ။ ၶူဝ်ၼမ်ႉယၢင်းၼႆႉ မိူဝ်ႈၵူႈပွၵ်ႈ မီးဝႆႉၶူဝ်သၢမ်လင် ဢၼ်ႁွင်ႉဝႃႈ ၶူဝ်တႆး၊ ၶူဝ်လဵၵ်းလႄႈ ၶူဝ်ၽႅၼ်ၼႆသေ ၸဵမ်ရူတ်ႉၸဵမ်ၵူၼ်း တႆႇၶၢမ်ႈၵႂႃႇၼိူဝ်မၼ်းယဝ်ႉ။ ထုင်ႉမိူင်းယၢင်းၼႆႉ ပဵၼ်ထုင်ႉၼႃး ၽုၼ်ႇလိၼ်လီလႄႈ ၶဝ်ႈဢွၵ်ႇၼမ်တႄႉတႄႉ။ ယွၼ်ႉၼၼ် ၸၢၵ်ႈတမ်ၶဝ်ႈၵေႃႈ မီးတင်းၼမ်ယဝ်ႉ။ ၸၢၵ်ႈတမ်ၶဝ်ႈဢွၼ်ႇတႄႉ ၶႂ်ႈမီးၵူႈဝၢၼ်ႈယဝ်ႉ။ မႆႉၵေႃႈ ဢွၵ်ႇၼမ်တၢၼ်ႇတၢၼ်ႇလႄႈ ၸၢၵ်ႈလိူဝ်ႈမႆႉၵေႃႈ မီးဝႆႉယူႇၼင်ႇၵဝ်ႇ။ လိူဝ်သေၼၼ်ႉ ဢွႆႈၵေႃႈ ဢွၼ်ၵၼ်ၽုၵ်ႇသေ သူင်ႇပၼ် တမ်ႈတီႈ ၸၢၵ်ႈၵိူဝ်ဝၢၼ် ၼမ်ႉတီးယဝ်ႉ။ ဝဵင်းမိူင်းယၢင်းၼႆႉ ပိၵ်ႉသမ်ႉဝႃႈ ၶဝ်ႈပႃးဝႆႉ ၼႂ်းမိူင်းၶၢင် ဝႃႈၼႆသေတႃႉ ငဝ်ႈငႃႇမၼ်းတႄႉ ပဵၼ်ဝဵင်းတႆး ဢၼ်ၵိုၵ်းပိုၼ်းဝဵင်းၼိုင်ႈလႄႈ တမ်ႈတီႈ ၼႂ်းဝဵင်းလႄႈသင် ဝၢၼ်ႈၼွၵ်ႈၼႃးပၢင်ႇလႄႈသင် ပဵၼ်ၸၢဝ်းၶိူဝ်းတႆး တႆးလႅင်၊ တႆးၼိူဝ်၊ တႆးမၢဝ်း၊ တႆးၶမ်ႈတီႈ ယူႇသဝ်းဝႆႉယဝ်ႉ။ တီႈထုင်ႉပဵင်းၼႆႉတႄႉ ၶၢင်ဢမ်ႇပေႃးယူႇသဝ်း ၵမ်ႉပႃႈၼမ် ၶဝ်ၵူၺ်း ယူႇသဝ်း ၼိူဝ်လွႆၵူၺ်း။
ပိုၼ်းမိူင်းယၢင်း
မိူဝ်ႈၵွၼ်ႇ တမ်ႈတီႈ မိူင်းႁေႃသႅင်ၵၼ်ႇထႃႇလ(မိူင်းၶႄႇ)ၼၼ်ႉ ၸဝ်ႈဝွင်ႉ ပဵၼ်ႁူဝ်ၶႆႈသေ ႁဵတ်းႁိုဝ်ယူတ်းယႃၵေႃႈ တေႃႈဢမ်ႇၶႅၼ်း။ မေႃယႃၵတ်ႉၶႅၼ်ႇၵေႃႉၼိုင်ႈ ၸင်ႇလဝ်ႈလၢတ်ႈဝႃႈ ရေႃးၵႃႇ တၢင်းပဵၼ် ၸဝ်ႈႁေႃသႅင်ၼႆႉ ပဵၼ်လူၺ်ႈ လူမ်းမႆႈ၊ တႃႇတေယူတ်းယႃ ႁႂ်ႈၶႅၼ်းၼၼ်ႉ တေလႆႈဢဝ်ၶဝ်ႈၽၵ်း တၢင်းၵိၼ် သႂ်ႇၼႂ်းဝၢၼ်ႇသႅင်ၶဵဝ်သေ ၵိၼ်ၸင်ႇတေႁၢႆၶႅၼ်းၼႆယဝ်ႉ။ ၵွပ်ႈၼၼ် ၸဝ်ႈဝွင်ႉၸင်ႇၸွပ်ႇထၢမ် ဢွင်ႈတီႈ မီးသႅင်ၶဵဝ်သေ ၸႂ်ႉႁႂ်ႈၵူၼ်းမၼ်း သွင်ၸုမ်း ဢွၵ်ႇၶၢဝ်းတၢင်း လူင်းမႃးၽၢႆႇၸၢၼ်း မိူင်းၶဝ်ယဝ်ႉ။ ၼိုင်ႈၸုမ်းၼိုင်ႈၸုမ်း မီးၵူၼ်း (500) ၵေႃႉသေ ၽူႈဢွၼ်ႁူဝ်ၶဝ် ပဵၼ်ထၢၼ်ႉၸူင်း လႄႈ တၢဝ်းတူႈ ။ ၶဝ်ၸင်ႇမႃးႁၼ် ၵူၼ်းမိူင်းမၢဝ်းသေ မႃးထၢမ်ႁႃ လွင်ႈသႅင်ၶဵဝ်၊ ၸင်ႇလႆႈႁူႉဝႃႈ ၶၢဝ်းတၢင်းၶဝ် တေလႆႈၵႂႃႇထႅင်ႈ မွၵ်ႈသွင်ဝၼ်း ၸင်ႇတေ ၽႅဝ်ႁွတ်ႈ တီႈမီးသႅင်ၶဵဝ်ၼႆယဝ်ႉ။ လိူဝ်သေၼၼ်ႉ ၵူၼ်းမိူင်းမၢဝ်း လၢတ်ႈၼႄၶဝ်ထႅင်ႈ လွင်ႈဝႃႈ ၼိူဝ်လွႆ တီႈၼွင်ၼၼ်ႉ မီးၼူၵ်ႉၵိၼ်ႇၼရႃႇ ဢၼ်မိူၼ်ၵူၼ်းၼၼ်ႉၼႆထႅင်ႈၵွၼ်ႇ။
ႁဵတ်းၼၼ်သေ ၶဝ်သွင်ၸုမ်း သိုပ်ႇၶၢဝ်းတၢင်း ႁွတ်ႈၽႅဝ်မႃး တမ်ႈတီႈ ၼွင်ၼမ်ႉလူင်သေ ၸုမ်းတၢဝ်းတူႈၶဝ် ၸင်ႇပႂ်ႉၺွပ်း ၼူၵ်ႉၵိၼ်ႇၼရႃႇ တမ်ႈတီႈၼွင် ၸုမ်းထၢၼ်ႉၸူင်းၶဝ် သိုပ်ႇပူၼ်ႉၵႂႃႇ ႁႃသႅင်ၶဵဝ်ယဝ်ႉ။ ၸုမ်းႁႃသႅင်ၶဵဝ်ၼၼ်ႉ ၸင်ႇႁွတ်ႈၽႅဝ်မႃး တမ်ႈတီႈ ၽႃၵၢၼ်ႉသေ လိူၵ်ႈဢဝ်သႅင်ၶဵဝ် ပႅင်ႈၼင်ႇၶဝ်ၶႂ်ႈလႆႈၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၸုမ်းပႂ်ႉၺွပ်းၼူၵ်ႉၵိၼ်ႇၼရႃႇၵေႃႈ ၸင်ႇၸႂ်ႉလွၵ်းလၢႆးမူးသိူဝ်းသေ ႁၢင်ႈႁႅၼ်း ၺွပ်းလႆႈ ၼူၵ်ႉၵိၼ်ႇၼရႃႇ တူဝ်မႄႈႁၢင်ႈလီလီဢွၼ်ႇ တူဝ်ၼိုင်ႈယဝ်ႉ။ ပေႃးဝႃး ၶဝ်သွင်ၸုမ်း မႃးႁူပ်ႉၺႃးၵၼ်ၵေႃႈ ၶိုင်ပွင် တႃႇတေပွၵ်ႈမိူဝ်းယူႇယဝ်ႉ။ ၽူႈဢွၼ်ႁူဝ် ထၢၼ်ႉၸူင်း ၸင်ႇဝူၼ်ႉဝႃႈ ၶဝ်ၸိူဝ်းၼႆႉ သမ်ႉလႆႈၼူၵ်ႈၵိၼ်ႇၼရႃႇ ဢၼ်ႁၢင်ႈလီ ဢၼ်မီးၸႂ်သေ ပွၵ်ႈမိူဝ်းလႄႈ ၶဝ်တေလႆႈၼႃႈတႃ လိူဝ်သေႁဝ်းယဝ်ႉ။ ႁဝ်းသမ်ႉၵူၺ်းလႆႈ သႅင်ၶဵဝ် ဢၼ်ဢမ်ႇမီးၸႂ်သေ မိူဝ်းၵူၺ်းလႄႈ တေလႆႈၼႃႈလဵၵ်ႉၼႆသေ ၸင်ႇၶပ်ႉၶိုင် ႁွင်ႉဢဝ် ၸုမ်းတၢဝ်းတူႈၵႂႃႇတီႈ ၼွင်ၼမ်ႉသေ ႁႅမ်တၢႆပႅတ်ႈသဵင်ႈသဵင်ႈယဝ်ႉ။
ပေႃးဝႃႈ ၸုမ်းထၢၼ်ႈၸူင်းၶဝ် ၽႅဝ်မႃးတီႈၸဝ်ႈဝွင်ႉၵေႃႈ ၸင်ႇဢဝ်သႅင်ၶဵဝ်လႄႈ ၼၢင်းၵိၼ်ႇၼရီႇ ၼွပ်ႇဢၢပ်ႈပၼ် ၸဝ်ႈဝွင်ႉယဝ်ႉ။ ၸဝ်ႈဝွင်ႉၵေႃႈ ၸႂ်ႉပိူၼ်ႈႁဵၼ်း ဝၢၼ်ႇသႅင်ၶဵဝ်သေ ၵိၼ်ၶဝ်ႈၽၵ်း ၼႂ်းဝၢၼ်ႇသႅင်ၶဵဝ်လႄႈ တၢင်းပဵၼ်ႁူဝ်ၶႆႈမၼ်းၵေႃႈ ႁၢႆၵႂႃႇယဝ်ႉ။ ၼၢင်းၵိၼ်ႇၼရီႇၵေႃႈ ႁၢင်ႈလီထုၵ်ႇၸႂ် ၼႃႇလႄႈ ၸင်ႇဢဝ်ႁဵတ်းပဵၼ် ၼၢင်းၸုမ်ႈမိူင်းယဝ်ႉ။ မၼ်းၼၢင်းၼၼ်ႉ ႁၢင်ႈလီယူႇသေတႃႉ ယွၼ်ႉပိူဝ်ႈ ပဵၼ်ၶိူဝ်းၼူၵ်ႉလႄႈ တိၼ်မၼ်းၼၢင်းၼၼ်ႉ ဢမ်ႇမီး ႁႃႈၼိဝ်ႉၸိူင်ႉၼင်ႇၵူၼ်း၊ ၵူၺ်းမီး ၽၢႆႇၼႃႈ သၢမ်ၼိဝ်ႉ ၽၢႆႇလင် ၼိဝ်ႉၼိုင်ႈ ၸိူင်ႉၼင်ႇ တိၼ်ပဵတ်းတိၼ်ၵႆႇၼၼ်ႉၵူၺ်း။ ၵွပ်ႈၼႆ ၼင်ႇႁိုဝ် တိၼ်မၼ်းၼၢင်း တေႁၢင်ႈလီၼႆ ၸင်ႇလႆႈဢဝ် ၽႅၼ်ႇပူၵ်ႉသေ တိုဝ်းပၼ် သွၵ်းတိၼ်ၶမ်းယဝ်ႉ။ ၵူၼ်းဝၢၼ်ႈၵူၼ်းမိူင်းၶဝ် သမ်ႉလႆႈႁူႉလွင်ႈၼၼ်ႉလႄႈ ၵမ်ႈၽွင်ႈ ဢွၼ်ၵၼ်သႄႉသွမ်းမၼ်းၼၢင်းယူႇ၊ ၵွပ်ႈၼၼ် ၸဝ်ႈဝွင်ႉလူင် ၸင်ႇဝူၼ်ႉဝႃႈ ၵႃႈပဵၼ်ၼၢင်းယိင်း တင်းသဵင်ႈ ၼင်ႇႁိုဝ် တေမိူၼ်ၼင်ႇ ၼၢင်းၸုမ်ႈမိူင်းၼၼ်ႉ ၸင်ႇၸႂ်ႉႁႂ်ႈၼၢင်းယိင်း ၵူၵေႃႉ ပူၵ်ႉတိၼ်ႁေႃႇတိၼ်ယဝ်ႉ။ (ၵွပ်ႈၼႆ မိူဝ်ႈၵွၼ်ႇၼၼ်ႉ ၼၢင်းယိင်းၶႄႇၶဝ် လႆႈပူၵ်ႉတိၼ်ၼႆယဝ်ႉ)
ၼၢင်းမွၼ်း
ႁိုင်မႃး တၢၼ်ႇတၢၼ်ႇ ၼၢင်းၵိၼ်ႇၼရီႇၵေႃႈ ၸင်ႇမီးမႃး လုၵ်ႈယိင်းၵေႃႉၼိုင်ႈ ႁိၵ်ႈၸိုဝ်ႈဝႃႈ "ၼၢင်းမွၼ်း"ၼႆယဝ်ႉ။ ၼၢင်းမွၼ်းၼႆႉ ႁၢင်ႈလီပေႃးတၢၼ်ႇၼၢင်းၽီဢွၼ်ႇသေတႃႉ တႃမၼ်းၼၢင်း သမ်ႉဢမ်ႇႁၼ်လႅင်း။ ၸဝ်ႈဝွင်ႉလူင် လီဢၢႆပိူၼ်ႈလႄႈ ၸင်ႇၸႂ်ႉၵႂႃႇၽၼ်းတၢႆပႅတ်ႈယဝ်ႉ။ ၵူၺ်းၵႃႈ ၼၢင်းၵိၼ်ႇၼရီႇ သမ်ႉႁၵ်ႉ လုၵ်ႈယိင်းဢွၼ်ႇမၼ်းၼၢင်းၼႃႇလႄႈ ၸင်ႇၵႂႃႇမွၼ်ငိုၼ်းသေ လၵ်ႉဢဝ် လုၵ်ႈယိင်းမၼ်း လဵင်ႉဝႆႉယဝ်ႉ။ ထိုင်တီႈ မၼ်းၼၢင်း ယႂ်ႇသေ ပဵၼ်ပၢၼ်သၢဝ်မႃး ၸဝ်ႈဝွင်ႉ လႆႈႁူႉဝႃႈ လုၵ်ႈယိင်း တႃမွတ်ႇမၼ်း ဢမ်ႇတၢႆၼႆလႄႈ ၸင်ႇၸႂ်ႉၺွပ်းသေ ပၼ်တၢမ်ႇတၢႆထႅင်ႈယဝ်ႉ။ ၼၢင်းၵိၼ်ႇၼရီႇ ႁဵတ်းႁိုဝ်ႁၢမ်ႈၵေႃႈ တေႃႈဢမ်ႇလႆႈ မႆႈၸႂ်တၢင် လုၵ်ႈယိင်းၼႃႇသေ ၸူးဢဝ် ၼၢင်းၵိၼ်ႇၼရီႇ လူမ်ႉတၢႆလိုမ်းၵႂႃႇယဝ်ႉ။ ၶုၼ်ၽွင်းမိူင်းၶဝ်ၵေႃႈ ၸင်ႇၶိုၼ်းလဝ်ႈလၢတ်ႈဝႃႈ သင်ဢဝ် ၼၢင်းမွၼ်းတၢႆၸိုင် ၼၢင်းၵိၼ်ႇၼရီႇၵေႃႈ ႁူႉတေႃႈတေဢူၵ်းတႅၵ်ႇတၢႆၼင်ႇၵၼ်၊ ၵွပ်ႈၼႆ ယႃႇပေဢဝ်တၢႆသေ သင်လွင်ႈၼမ်ႉၵႂႃႇ တေလီယူႇၼႆလႄႈ ၸဝ်ႈဝွင်ႉၸင်ႇၽွမ်ႉသေ ဢဝ်လုၵ်ႈယိင်းမၼ်း လွင်ႈၼမ်ႉယဝ်ႉ။
ၸဝ်ႈသိူဝ်ၽိူၵ်ႇ
မိူဝ်ႈၵွၼ်ႇၵွၼ်ႇ တမ်ႈတီႈ ၼွင်မႄႈမၢႆႈ ဢၼ်တၢင်းယၢဝ်းမီး 16 လၵ်း၊ တၢင်းပွတ်းမီး 7 လၵ်း၊ တၢင်းၵႂၢင်ႈလၵ်းမူၼ်း မီး 80 ၼၼ်ႉ ယၢမ်ႈပဵၼ်မႃႈ ဝဵင်းလူင်ၸေႈၶမ်းသေ ၵူၼ်းယူႇသဝ်း မီႈၵဝ်ႈလၢၼ်ႉၼႆယဝ်ႉ။ၸိုဝ်ႈမိူင်း ႁွင်ႉဝႃႈ ထုင်ႉတိူင်းၵုရုရႃႇၸၼႆသေ ၸဝ်ႈႁေႃၶမ်းပဵၼ် ဢုတ်ႉတရၸဝ်ႈၽိူၵ်ႇၼႆယဝ်ႉ။ မၼ်းၸဝ်ႈ မီးဝႆႉလုၵ်ႈၸၢႆးလုၵ်ႈယိင်း တင်းၼမ်သေတ လုၵ်ႈၸၢႆးမၼ်း ၸၢႆးၼိုင်ႈ ဢၼ်ၸိုဝ်ႈဝႃႈ ဢုပရႃႇၸႃႇၼၼ်ႉ မၼ်းမေႃဝႆႉ ၵႃႇထႃႇသိူဝ်ယဵၼ်းလႄႈ မၢင်ပွၵ်ႈမၢင်လႂ် ၵႆႉၽၢၼ်ႇႁဵတ်း သိူဝ်သေ လိုပ်ႈလမ်းတူဝ်ထိူၼ်ႇယဝ်ႉ။ ၽွင်းမိူဝ်ႈၼၼ်ႉ ၵူၼ်းမိူင်းၶဝ် ၵမ်ႉပႃႈၼမ် ဢွၼ်ၵၼ် မေႃၵႃႇထႃႇသိူဝ်ယဵၼ်းသေ ၵႆႉၽၢၼ်ႇႁဵတ်း သိူဝ်လမ်းတူဝ်ထိူၼ်ႇယဝ်ႉ။ ၵူၺ်းၵႃႈ ၶုၼ်ၸၢႆး ဢုပရႃႇၸႃႇၼႆႉ ပေႃးမၼ်း ၽၢၼ်ႇႁဵတ်းသိူဝ်ၼႆ သမ်ႉဢမ်ႇပဵၼ် သိူဝ်လဵၼ်းသိူဝ်လၢႆး ၸိူင်ႉၼင်ႇပိူၼ်ႈ၊ မၼ်းသမ်ႉ ယဵၼ်းပဵၼ် သိူဝ်ၽိူၵ်ႇလႄႈ ၸိုဝ်ႈမၼ်းၸၢႆးၵေႃး ၸင်ႇၸပ်းၸိုဝ်ႈဝႃႈ ၸဝ်ႈသိူဝ်ၽိူၵ်ႇၼႆယဝ်ႉ။ ၽွင်းမိူဝ်ႈ မၼ်းၸၢႆးၽၢၼ်ႇႁဵတ်းသိူဝ်ၼၼ်ႉ လုၵ်ႈၼွင်ႉတပႄးမၼ်း လႆႈဢဝ်သိူဝ်ႈၶူဝ်းမၼ်းသေ ၵႂႃႇၸွမ်းမၼ်းယဝ်ႉ။ မိူဝ်ႈၶဝ် တိုၵ်ႉပဵၼ်သိူဝ်ၼၼ်ႉ ၶဝ်ဢွၵ်ႇၸႂ်သိူဝ်ဝႆႉသေ မၢင်ပွၵ်ႈ ၵႆႉၸၢင်ႈလိုမ်း လွင်ႈဝႃႈ ၶဝ်ပဵၼ်ၵူၼ်းၼၼ်ႉယူႇ။ ၵွပ်ႈၼႆ ၼင်ႇႁိုဝ် ၶဝ်တေၶိုၼ်းၶုၵ်းၸႂ်လႆႈဝႃႈ ၶဝ်ပဵၼ်ၵူၼ်းၼၼ်ႉ မၢင်ပွၵ်ႈၵေႃႈ လႆႈႁွင်ႉၸိုဝ်ႈၶဝ်၊ မၢင်ပွၵ်ႈၵေႃႈ လႆႈဢဝ် ၶူဝ်းၼုင်ႈၶဝ် ၼႄပၼ်ၼႆယဝ်ႉ။
ၸဝ်ႈသိူဝ်ၽိူၵ်ႇလႄႈ ၼၢင်းမွၼ်းႁၼ်ၵၼ်
ပွၵ်ႈၼိုင်ႈ ၸဝ်ႈသိူဝ်ၽိူၵ်ႇလႄႈ လုၵ်ႈၼွင်ႉတပႄးမၼ်း ၵႂႃႇလမ်းမူထိူၼ်ႇ၊ ၵွပ်ႈပိူဝ်ႈ ၶဝ်ပဵၼ်ၵူၼ်းသေ လမ်းဢမ်ႇၶိုတ်းလႄႈ ၸဝ်ႈသိူဝ်ၽိူၵ်ႇ ၸင်ႇၽၢၼ်ႇႁဵတ်းသိူဝ်ၽိူၵ်ႇသေ လိုပ်ႈလမ်းမူထိူၼ်ႇယဝ်ႉ။ မၼ်းၸဝ်ႈ သင်ႇတပႄးမၼ်းဝႆႉ ႁႂ်ႈလမ်းမႃးၶႆႈၸွမ်းလင်မၼ်းၼႆယူႇ။ ပွၵ်ႈၼႆႉတႄႉ မၼ်းၸဝ်ႈ လိုပ်ႈလမ်း မူထိူၼ်ႇ ၵႂႃႇၽၢႆၸၢၼ်းတိၵ်းတိၵ်းသေ ပူၼ်ႉၶွပ်ႇလႅၼ်ပႅၼ်မိူင်းၶဝ်ၵႂႃႇယူႇ။ လတ်းၶၢမ်ႈ လွႆမၢၼ်ႇၵၢင်းသေ ၸင်ႇၽႅဝ်ၵႂႃႇတီႈၼိူဝ်လွႆလုၵ်ႈၼိုင်ႈ ဢၼ်သုင် မွၵ်ႈ 1600 ပေႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ မၼ်းၸဝ်ႈ မိုတ်ႈယူႇသဝ်း တမ်ႈတီႈ လွႆၼၼ်ႉသေ ႁႃၵိၼ်ႁႃယႅမ်ႉ ၸိူဝ်းသၢပ်ႇလၢပ်ႈ ႁိမ်းႁွမ်းၼၼ်ႉယူႇ။ တီႈယူႇမၼ်းၸဝ်ႈၼၼ်ႉ ပေႃးၵႂႃႇၽၢႆႇဢွၵ်ႇ မီးၼမ်ႉၵဵဝ်၊ ပေႃးၵႂႃႇၽၢႆႇတူၵ်း မီးၼမ်ႉဢူလူးလႄႈ မၼ်းၸဝ်ႈ ယူႇသဝ်း မူၼ်ႈလူၺ်ႈ တီႈၼၼ်ႈယူႇယဝ်ႉ။
မျွၵ်ႉၵူင်း၊ ဝၢၼ်ႈ၊ တပျေႇပိၼ်ႇ
ဝၢၼ်ႈမျွၵ်ႉၵူင်း  (မြောက်ကုန်းရွာ, Myaukkone) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇတပျေႇပိၼ်ႇ ၊ ၸႄႈဝဵင်းမလႅင်ႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈမဵၵ်ႉထီႇလႃႇ၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 194176 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇ တပျေႇပိၼ်ႇၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 1090 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 1249 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 2339 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
မိူင်းၵွင် မိူင်းယၢင်း မိူင်းမိတ်ႈ
ၸဝ်ႈသိူဝ်ၽိူၵ်ႇလႄႈ ၼၢင်းမွၼ်းႁၼ်ၵၼ်
ၼၢင်းမွၼ်းၵေႃႈ လွင်ႈလူင်းၸွမ်း ၼမ်ႉမူႇဢၢၼ်တိၵ်းတိၵ်း ဢမ်ႇၶွင်ႉဢမ်ႇၶမ်တီႈလႂ်သေ ၸင်ႇမႃး ပွင်ႇထိုင် ၼမ်ႉၵဵဝ်ယဝ်ႉ။ မၼ်းၼၢင်းတႄႉ ယွၼ်ႉပိူဝ်ႈ တႃဢမ်ႇႁၼ်လႄႈ ၽႅဝ်တီႈလႂ်ၵေႃႈ မၼ်းတေႃႈ ဢမ်ႇႁူႉ၊ သိုပ်ႇလွင်ႈလူင်း ၼမ်ႉၵဵဝ်ၵႂႃႇတိၵ်းတိၵ်း ၽိူဝ်ႇဝႃႈ ၽႅဝ်ထိုင်တီႈၼိုင်ႈ ၸူးဢဝ်ပႄးမၼ်း ၵႂႃႇၶင်ႉၵိုတ်းဝႆႉယူႇယဝ်ႉ။ ၽွင်းၼၼ်ႉ ၸဝ်ႈသိူဝ်ၽိူၵ်ႇၵေႃႈ ၽၢၼ်ႇႁဵတ်းသိူဝ်သေ လိုပ်ႈလမ်းတူဝ်ထိူၼ်ႇ ၺႃးမိူဝ်ႈႁိူဝ်ႉမွႆႈၼႃႇလႄႈ ၶႂ်ႈၵိၼ်ၼမ်ႉၼႃႇၼႆသေ ၸင်ႇလူင်းမႃးၸူး တႃႈၼမ်ႉၵဵဝ်ယဝ်ႉ။ ၸင်ႇလႆႈမႃးႁၼ် ၼၢင်းမွၼ်းၵေႃႉလဵဝ် မီးယူႇၼိူဝ်ပႄးလႄႈ မၼ်းၸဝ်ႈ ၸင်ႇမီးၸႂ်ဢီးလူႁၵ်ႉပႅင်းသေ ၶိုၼ်းၶုၵ်းၸႂ်လႆႈ ၽဝႃႉၵူၼ်းၵမ်းလဵဝ်၊ ၸင်ႇၶိုၼ်းၽၢၼ်ႇႁဵတ်းၵူၼ်းသေ ၵႂႃႇၸူးတီႈမၼ်းၼၢင်းယဝ်ႉ။ ၶႃသွင်ၵေႃႉ ၸင်ႇတူင်ႉတၵ်ႉတွင်ႈထၢမ်ၵၼ် လႆႈႁူႉဝႃႈ ပဵၼ်ၶိူဝ်းၶုၼ်ၼင်ႇၵၼ်လႄႈ ၼၢင်းမွၼ်းၵေႃႈ ၸင်ႇၸွမ်း ၸဝ်ႈသိူဝ်ၽိူၵ်ႇၵႂႃႇယဝ်ႉ။ ၸဝ်ႈသိူဝ်ၽိူၵ်ႇ ၸင်ႇဢွၼ်ဢဝ် ၼၢင်းမွၼ်း ၵႂႃႇယူႇသဝ်း တမ်ႈတီႈ မၼ်းမိုတ်ႈယူႇၼၼ်ႉသေ ႁႃဢဝ်ယႃႈယႃ မႃးယူတ်းယႃပၼ် တႃမွတ်ႇ ၼၢင်းမွၼ်းယဝ်ႉ။ ဢမ်ႇႁိုင်ဢမ်ႇၼၢၼ်း တႃၼၢင်းမွၼ်းၵေႃႈ ၶိုၼ်းလႅင်းမႃးသေ ၶႃသွင်ၵေႃႉ ယူႇသဝ်းႁူမ်ႈၵၼ်ၵႂႃႇသေ ဢွင်ႈတီႈၼၼ်ႉ ယၢမ်းလဵဝ် ပဵၼ်ဝဵင်းသိူဝ်ၼႆယဝ်ႉ။ ၶႃသွင်ၵေႃႉ ၸင်ႇမီးမႃးလုၵ်ႈၸၢႆးဢွၼ်ႇ သၢမ်ၸၢႆး။ (တီႈၼႂ်းပိုၼ်းဝဵင်းသိူဝ်ၼၼ်ႉ တႅမ်ႈဝႆႉဝႃႈ မီးလုၵ်ႈ 4 ၸၢႆးသေ ၵေႃႉလိုၼ်းသုတ်း ပဵၼ် သိူဝ်ႁူမ်ႇၽ) ထိုင်တီႈ လုၵ်ႈၸၢႆးသၢမ်ၸၢႆးယႂ်ႇမႃး ၸင်ႇထၢမ်ၶိူဝ်းဢူႈ ၶိူဝ်းမႄးသေ ၸင်ႇယွၼ်းမိူဝ်းလႄႇ မိူင်းပူႇၶဝ်ယဝ်ႉ။ မႄႈၶဝ် ၼၢင်းမွၼ်း ဢမ်ႇၶႂ်ႈပၼ်ၵႂႃႇသေတႃႉ ၶဝ်သၢမ်ပီႈၼွင်ႉ ဢမ်ႇလၢတ်ႈမႄးၶဝ်သေ ထိုင်မႃး ဝၼ်းၼိုင်ႈ ၸင်ႇလၵ်ႉလွမ်ဢွၵ်ႇၽၢတ်ႇ ဝဵင်းသိူဝ်ၶဝ်ၵႂႃႇယဝ်ႉ။ လွင်ႈဢၼ်ၶဝ်ပီႈၼွင်ႉ ပၢႆႈၵႂႃႇၼင်ႇၼၼ် ပေႃးဝႃႈ ဢူႈမေႈႁူႉယဝ်ႉ ၵေႃႉပဵၼ်ပေႃႈၶဝ် ၸဝ်ႈသိူဝ်ၽိူၵ်ႇ မႆႈၸႂ်တၢင်လုၵ်ႈၸၢႆးမၼ်းလႄႈ ၸင်ႇၼႅတ်ႈလမ်းၸွမ်းၵႂႃႇ၊ ပေႃးႁွင်ႉလႆႈၵေႃႈ တေၶိုၼ်းႁွင်ႉမႃး ပေႃးဢမ်ႇႁွင်ႉလႆႈၵေႃႈ တေၸွမ်းသူင်ႇ ႁႂ်ႈၽႅဝ် မိူင်းပူႇၶဝ်ၼႆယဝ်ႉ။
မျွၵ်ႉၵူင်း၊ ဝၢၼ်ႈ၊ တပျေႇပိၼ်ႇ
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းမလႅင်ႇ
မိူင်းၵွင် မိူင်းယၢင်း မိူင်းမိတ်ႈ
ၸဝ်ႈသိူဝ်ၽိူၵ်ႇ သဵင်ႈၵၢမ်ႇသုတ်းမုၼ်
ၸဝ်ႈသိူဝ်ၽိူၵ်ႇၵေႃႈ မႆႈၸႂ်တၢင်လုၵ်ႈၸၢႆးၼႃႇလႄႈ ၽၢၼ်ႇႁဵတ်းသိူဝ်သေ ၼႅတ်ႈလမ်းၸွမ်း လင်လုၵ်ႈၸၢႆးမၼ်း သမ်ႉပေႃး ဢမ်ႇလိုဝ်ႈဢမ်ႇသဝ်း ဢမ်ႇၼွၼ်း ဢမ်ႇၵိၼ်သင်။ ႁဵတ်းၼၼ် ၸဝ်ႈသိူဝ်ၽိူၵ်ႇ ဢမ်ႇယူႇလီသေ ၸပ်းတၢင်းပဵၼ်ပႅတ်ႈယဝ်ႉ။ မၼ်းၸဝ်ႈ လုၺ်းၶၢမ်ႈၼမ်ႉၵဵဝ် သိုပ်ႇၶႆႈၸွမ်း လုၵ်ႈၸၢႆးမၼ်းတိၵ်းတိၵ်း ယွၼ်ႉဢမ်ႇယူႇလီလႄႈ ၸင်ႇမႃး ၶၢမ်ႈႁွင်ႈဢွၼ်ႇ ဢၼ်ၼိုင်ႈ။ (ဢွင်ႈတီႈၼၼ်ႉ ယၢမ်းလဵဝ် ႁွင်ႉဝႃႈ ဝၢၼ်ႈၵူးၵႃႇ ၼႆယဝ်ႉ။ ၶၢမ်ႈႁွင်ႉယဝ်ႉ ႁိူဝ်ႉၼႃႇလႄႈ ၵႂႃႇသေႃႉဝႆႉ တီႈယုမ်းထိူၼ်ႇတီႈၼိုင်ႈ (ဢွင်ႈတီႈၼၼ်ႈ ၸပ်းၸိုဝ်ႈဝႃႈ ၵုင်းသေႃႉ) တွင်ႉမႆႈၼမ်ႉၼႃႇလႄႈ ၸင်ႇလူင်း မႃးၵိၼ်ၼမ်ႉ တမ်ႈတီႈ ၼွင်ဢွၼ်ႇဢၼ်ၼိုင်ႈသေ ၸဝ်ႈသိူဝ်ၽိူၵ်ႇ သဵင်ႈၵၢမ်ႇၵႂႃႇတီႈ ၼွင်ဢွၼ်ႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ (ၼွင်ၼၼ်ႉၵေႃႈ ၸပ်းၸိုဝ်ႈဝႃႈ ၼွင်သိူဝ်တၢႆ) ဢွင်ႈၸိူဝ်းၼႆႉ မီးဝႆႉ ၼႂ်းၸႄႈဝဵင်းသိူဝ် ဝူင်ႈၵၢင် ၼမ်ႉၵဵဝ်လႄႈ ၼမ်ႉမၢဝ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ)
သၢမ်ပီႈၼွင်ႉ
ၶဝ်သၢမ်ၵေႃႉပီႈၼွင်ႉ ၶၢမ်ႈလွႆမိၼ်းဝုၼ်ႇ ၽႅဝ်မႃးတီႈ ၼမ်ႉၵဵဝ်၊ သိုပ်ႇၶိုၼ်ႈၸွမ်းၼမ်ႉၵဵဝ် ထို်င်မႃး သူပ်းၼမ်ႉမူႇဢၢၼ်၊ သိုပ်ႇၶိုၼ်ႈၸွမ်း ၼမ်ႉမူႇဢၢၼ်သေ ၽႅဝ်ထိုင်တမ်ႈတီႈ မိူင်းပူႇၶဝ်ၵႂႃႇယဝ်ႉ။ ၽိူဝ်ႇဝႃႈ လႆႈၵႂႃႇၺႃး ပူႇၶဝ်ၵေႃႈ ၸင်ႇၶႆႈၼႄ လွင်ႈတၢင်းမၼ်း ၸွတ်ႇၸေးသေ ၸဝ်ႈဝွင်ႉပူႇ ၸင်ႇဝႃႈ "ဝၢၼ်ႈမိူင်းၵဝ်ၼႆႉ ၵဝ်ပေႃး ၼွပ်ႇဢၢပ်ႈပၼ် လုၵ်ႈၸၢႆးၵဝ်ယဝ်ႉလႄႈ တႃႇသူလၢၼ်ၼၼ်ႉ ဢွၼ်ဢဝ် ၵူၼ်းဝၢၼ်ႈၵူၼ်းမိူင်းၵဝ်ၵမ်ႈၽွင်ႈသေ ၵႂႃႇႁႃတင်ႈမိူင်းမႂ်ႇတႃႉ"ၼႆယဝ်ႉ။ ပုၼ်ႈတႃႇလၢၼ်ၸၢႆးမၼ်းၸဝ်ႈ ၼၼ်ႉ မၼ်းၸဝ်ႈ ၸင်ႇပၼ် လၢၼ်ၸၢႆးလူင် မိတ်ႈမၢၵ်ႈၼိုင်ႈ၊ ပေႃးၽႅဝ်ၵႂႃႇတီႈသၢင်ႇထုၵ်ႇ သင်ၶႂ်ႈတင်ႈမိူင်း ႁႂ်ႈဢဝ် မိတ်ႈၼၼ်ႉ ဝိုတ်ႉၶိုၼ်ႈၵၢင်ႁၢဝ် ပေႃးဝႃႈ မိတ်ႈၼၼ်ႉပၵ်းသႂ်ႇလိၼ်ၸိုင် ႁႂ်ႈတႄႇဝၢၼ်ႈမိူင်းၼႆယဝ်ႉ။ တႃႇလၢၼ်ၸၢႆး ၵေႃႉၵၢင်ၼၼ်ႉ သမ်ႉပၼ် ၵွင်လုၵ်ႈၼိုင်ႈ၊ သင်ဝႃႈ ၵွင်လုၵ်ႈၼၼ်ႉ လင်မေႃးမႃး ႁင်းၵူၺ်း တီႈလႂ်ၵေႃႈ တႄႇတင်ႈမိူင်း တီႈၼၼ်ႈၼႆယဝ်ႉ။ တႃႇလၢၼ်ၸၢႆးလိုၼ်းၼၼ်ႉ သမ်ႉပၼ်မႃး ၸၢင်ႉတူဝ်ၼိုင်ႈ သင်ဝႃႇ ၼူၵ်ႉယၢင်း ၸပ်းႁူဝ်ၸၢင်ႉတီႈလႂ်ၵေႃႈ တႄႇတင်ႈ ဝၢၼ်ႈမိူင်းတီႈၼၼ်ႈ သင်ႇမႃး ၼင်ႇၼႆယဝ်ႉ။ လိူဝ်သေၼၼ်ႉ ၶႃႈဝၢၼ်ႈၵူၼ်းမိူင်းမၼ်း ၽႂ်ၶႂ်ႈၸွမ်းၵႃႈႁိုဝ်ၵေႃႈ ၸွမ်းၵႂႃႇလႆႈယူႇၼႆ ပၼ်ၶေႃႈဢၼုၺၢတ်ႈယဝ်ႉ။
တင်ႈမိူင်းၵွင်
ၶဝ်သၢမ်ပီႈၼွင်ႉၵေႃႈ ၸင်ႇဢွၼ်ဢဝ် ၵူၼ်းမိူင်းပူႇၶဝ်တင်းၼမ်သေ လူင်းမႃးႁႃတႄႇတင်ႈ ဝၢၼ်ႈမိူင်းမႂ်ႇယူႇ။ ၽႅဝ်ထိုင်မႃး တီႈသၢင်ႇထုၵ်ႇတီႈၼိုင်ႈ ဢဝ်မိတ်ႈဝိုတ်ႉတူၺ်းၵေႃႈ တူၵ်းမႃး ဢမ်ႇပၵ်းလိၼ်၊ ပွႆႇၸၢင်ႉတူၺ်းၵေႃႈ ၼူၵ်ႉယၢင်း ဢမ်ႇမႃးၸပ်း၊ ၽိူဝ်ႇဝႃႈ ဢဝ်ၵွင်ဢွၵ်ႇမႃးၸိုင် ၵွင်ၼၼ်ႉ ၽႂ်ဢမ်ႇတွႆႇၵေႃႈ လင်မႃး မေႃးမႃးႁင်းၵူၺ်းလႄႈ ၶဝ်ပီႈၼွင်ႉ ၸင်ႇဢွၼ်ၵၼ် တႄႇတင်ႈ ႁၢင်ႈႁေႃ ဝၢၼ်ႈမိူင်းသေ ၸင်ႇဢဝ် ၶုၼ်(...) ၵေႃႉၵၢင်ၶိုၼ်ႈႁေႃ ၼင်ႈမိူင်းယဝ်ႉ။ မိူင်ႈတီႈၼၼ်ႈ ဢဝ်ၸွမ်း သဵင်ၵွင်လင်သေ တႄႇပဵၼ်မိူင်းလႄႈ ၸင်ႇႁိၵ်ႈၸိုဝ်ႈဝႃႈ မိူင်းၵွင်ယဝ်ႉ။ (ယၢမ်းလဵဝ် ႁိၵ်ႈၸိုဝ်ႈဝႃႈ မိူင်းၵွင်း) မိူင်းၵွင်ၼႆႉ ၶဝ်ႈပႃးၼႂ်းတိူင်းလူင် (10) တိူင်းသေ ႁိၵ်ႈၸိုဝ်ႈဝႃႈ တိူင်းၸေႃးတိၼႃႇၵရ မၢင်တီႈၵေႃႈ ႁိၵ်ႈၸိုဝ်ႈဝႃႈ မေႃးရိသေ ဝဵင်းၽၢႆႇတႂ်ႈမၼ်း မီးယူႇ (99)ဝဵင်းၼႆယဝ်ႉ။
တင်ႈမိူင်းယၢင်း
ဝၢႆးသေ တင်ႈႁၢင်ႈတင်ႈႁေႃပၼ် တမ်ႈတီႈ မိူင်းၵွင်ယဝ်ႉ သွင်ၵေႃႉပီႈၼွင်ႉ သိုပ်ႇလူင်းမႃး ၽၢႆႇၸၢၼ်းထႅင်ႈယူႇ၊ ၽႅဝ်မႃး ဢွင်ႈတီႈ လိၼ်လီ သၢင်ႇထုၵ်ႇ ထႅင်ႈတီႈၼိုင်ႈလႄႈ ၸင်ႇလႆႈႁၼ် ၼူၵ်ႉယၢင်းတူဝ်ၼိုင်ႈ မိၼ်မႃးၸပ်း ၼိူဝ်ၵွၵ်းႁူဝ်ၸၢင်ႉယဝ်ႉ။ ဢွင်ႈတီႈၼၼ်ႈၵေႃႈ ၸင်ႇတႄႇတင်ႈ ႁၢင်ႈႁေႃ တင်ႈဝၢၼ်ႈမိူင်းသေ ဢဝ်ၵေႃႉၼွင်ႉလိုၼ်း ၶုၼ် (...) ၶိုၼ်ႈၼင်ႈႁၢင်ႈႁေႃယဝ်ႉ။ မိူင်ႈလုၵ်ႈၼၼ်ႉ ယွၼ်ႉပိူဝ်ႈဝႃႈ ၼူၵ်ႉယၢင်းမႃးၸပ်းႁူဝ်ၸၢင်ႉလႄႈ ႁိၵ်ႈၸိုဝ်ႈဝႃႈ မိူင်းယၢင်း ၼႆယဝ်ႉ။ မိူင်းယၢင်းၼႆႉ ၶဝ်ႈပႃး ၼႂ်းတိူင်းလူင် (10) တိူင်းသေ ႁိၵ်ႈၸိုဝ်ႈဝႃႈ တိူင်းဢႃႇလႃႇဝီႇ၊ ဝဵင်းၽၢႆႇတႂ်ႈမၼ်း မီး (37) ဝဵင်းၼႆယဝ်ႉ။
တင်ႈမိူင်းမိတ်ႈ
ၵေႃႉပဵၼ် ပီႈဢၢႆႈလူင်တႄႉ တႄႇတင်ႈႁၢင်ႈႁေႃ ဝၢၼ်ႈမိူင်းပၼ်ၼွင်ႉမၼ်းတင်းသွင် ယဝ်ႉတူဝ်ႈလီငၢမ်းသေ သိုပ်ႇလူင်းမႃးၸွမ်း ၼမ်ႉၵဵဝ် မႃးႁႃဢွင်ႈတီႈ တႃႇတေတင်ႈမိူင်းမႂ်ႇယူႇ။ ၵူၺ်းၵႃႈ ၸွမ်းသၢပ်ႇၼမ်ႉၵဵဝ်ၼႆႉ လိူၵ်ႈတီႈလႂ်ၵေႃႈ ပႆႇထုၵ်ႇၸႂ်၊ ၸင်ႇလုၵ်ႉတီႈ ၼမ်ႉၵဵဝ် ၶိုၼ်းၶိုၼ်ႈမႃးၸွမ်း ၼမ်ႉမၢဝ်းတိၵ်းတိၵ်း၊ လႆႈမႃးၽႅဝ် တီႈႁိမ်း ၼမ်ႉမိတ်ႈလႄႈ ၼမ်ႉမွင်းယဝ်ႉ။ ဢွင်ႈတီႈၼၼ်ႉ ၸင်ႇဢဝ် မိတ်ႈၸဝ်ႈ ဝိုတ်ႉၶိုၼ်ႈၼိူဝ်ၵၢင်ႁၢဝ် ၽိူဝ်ႇမိတ်ႈတူၵ်းမႃး သမ်ႉမႃးပၵ်းသႂ်ႇၼိူဝ်လိၼ်လႄႈ ၸင်ႇလိူၵ်ႈဢဝ် တီႈၼႂ်းဝူင်ႈၵၢင် ၼမ်ႉမိတ်ႈတင်း ၼမ်ႉမွင်းၼၼ်ႉ တႄႉတင်ႈပဵၼ် မိူင်းယဝ်ႉ။ မိူင်းတီႈၼၼ်ႈ ယွၼ်ႉပိူဝ်ႈ ဢဝ်မိတ်ႈ ဝိုတ်ႉသေ မၢႆတွင်း ႁႂ်ႈပဵၼ်မိူင်းလႄႈ ၸင်ႇႁိၵ်ႈၸိုဝ်ႈဝႃႈ မိူင်းမိတ်ႈၼႆယဝ်ႉ။ မိူင်းမိတ်ႈၼႆႉ ၽၢႆႇတႂ်ႈမၼ်း မီးဝဵင်း (49) ဝဵင်းၼႆယဝ်ႉ။
ၽြႃးၸဝ်ႈသိူဝ်ၽိူၵ်ႇ
လွင်ႈဢၼ် ၶဝ်ပီႈၼွင်ႉ တေဢဝ် လုပ်ႇၸဝ်ႈသိူဝ်ၽိူၵ်ႇ တႄႇတင်ႈၵွင်းမူးၼၼ်ႉ ၸဝ်ႈပူႇၶဝ် လႆႈငိၼ်းၶၢဝ်ႇလႄႈ ၸင်ႇလုၵ်ႉတီႈမိူင်းၸဝ်ႈဝွင်ႉသေ သူင်ႇပၼ်မႃး ၽြႃးသႅင်ၶဵဝ် သူႇၼိုင်ႈ၊ ဢိၵ်ႇလူၺ်ႈ ထၢတ်ႈၵႅဝ်ႈၽြႃးယဝ်ႉ။ ၶဝ်သၢမ်ပီႈၼွင်ႉ ၸင်ႇလႆႈၸႂ်ၵၼ် ဢဝ်လုပ်ႇၸဝ်ႈပေႃႈၶဝ် ၸဝ်ႈသိူဝ်ၽိူၵ်ႇ သႂ်ႇဝႆႉတီႈတႂ်ႈ၊ ၽၢႆႇၼိူဝ်မၼ်း သမ်ႉႁဵတ်းထၢတ်ႈၵွင်းမူး သမ်ႉဢဝ် ထၢတ်ႈၵႅဝ်ႈလႄႈ ႁုၼ်ႇႁၢင်ႈၽြႃး ဝႆႉတီႈၼိူဝ်သေ ႁဵတ်းပဵၼ် ၵွင်းမူးသူႇၼိုင်ႈ ၸင်ႇႁိၵ်ႈၸိုဝ်ႈဝႃႈ ၽြႃးၸဝ်ႈသိူဝ်ၽိူၵ်ႇ ၼႆယဝ်ႉ။ ပၢၼ်သိုပ်ႇပၢၼ် ပီယၢဝ်းၶၢဝ်းႁိုင်မႃး ဝၢၼ်ႈမိူင်းလႅၵ်ႈလၢႆႈမႃးလႄႈ ၽြႃးၸဝ်ႈသိူဝ်ၽိူၵ်ႇၵေႃႈ လူႉလႅဝ်ယၢတ်ႇပင်း ပဵၼ်ထိူၼ်ႇယုမ်း ငုမ်းသုမ်ႇၵႂႃႇယူႇ။ ပီၵေႃးၸႃႇ 1275 ၼႂ်းလိူၼ်သီႇ ၽွင်းမိူဝ်ႈ ၸဝ်ႈသြႃႇဝိမလ (မုၼ်ၸဝ်ႈၸိင်ႇ) တႄႇတင်ႈ သွၼ်းလေႃႇၽြႃးမျတဵင်းတၢၼ်ႇၼၼ်ႉ မၼ်းၸဝ်ႈလူဝ်ႇၸႂ်ႉတိုဝ်း မၢၵ်ႇဢုတ်ႇလႄႈ ၸင်ႇၵႂႃႇၶုတ်းဢဝ် မၢၵ်ႇဢုတ်ႇ ၵွင်းမူးၵဝ်ႇ ၵွင်းမူးႁၢမ်းၵွင်းမူး ၸဝ်ႈသိူဝ်ၽိူၵ်ႇယဝ်ႉ။ မိူဝ်ႈၶုတ်းမၢၵ်ႇဢုတ်ႇၼၼ်ႉ လႆႈၶုတ်းႁၼ်ၺႃး ၽြႃးတွင်း ဢၼ်သုင်မွၵ်ႈသွင်သွၵ်ႇ သူႇၼိုင်ႈယဝ်ႉ။ ပီၵေႃးၸႃႇ 1285 မိူဝ်ႈၽွင်း ပႃႈမုင်ႇ(ပႃႈမုင်ႇၼႆႉ ၽူဝ်မၼ်းၸိုဝ်ႈဝႃႈ လုင်းတႂႃႇရၵပ်ႉသေ ပဵၼ်ၵလႃးႁိၼ်ႇတူႇသေ ပိုင်ႈဢိင်ပုတ်ႉထၽႃႇသႃႇယဝ်ႉ) ၶိုၼ်းမႄးၵုမ်း ၽြႃးၸဝ်ႈသိူဝ်ၽိူၵ်ႇၼႆႉ လႆႈၶုတ်းၽႅဝ်ထိုင် ထႃႇပၼႃႇၸၼ်ႉတႂ်ႈလႄႈ လႆႈႁၼ် ဢဝ်ၶႅပ်းမၢၵ်ႇႁိၼ် သၢမ်ၶႅပ်း၊ ၼိုင်ႈၶႅပ်းတေမီးမွၵ်ႈ 3 ပေႇ တဵင်ဝႆႉယဝ်ႉ။ မိူဝ်ႈၽုၺ်ႇတူၺ်း ၶႅပ်းႁိၼ် သၢမ်ၶႅပ်းၼၼ်ႉ လႆႈႁၼ် ႁုၼ်ႇႁၢင်ႈ ၽြႃးပေႃးထိသၢတ်ႇ (ၽြႃးဢလွင်း) 4 သူႇလႄႈ မေႃႈလိၼ် ဢုမ်ၼိုင်ႈ ဢၼ်သႂ်ႇဝႆႉ လုပ်ႇသိူဝ်ၽိူၵ်ႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ လိူဝ်သေၼၼ်ႉ လႆႈႁၼ်ပႃး ၽြႃးသႅင်ၶဵဝ် သူႇၼိုင်ႈ ဢၼ်သုင်သွင်ၸွမ်းလႄႈ လိၵ်ႈႁိၼ်ဢၼ်မၢႆတွင်း လွင်ႈၸိူဝ်းၼၼ်ႉၶႅပ်းၼိုင်ႈသေ ၶူဝ်းၶွင်ၸိူဝ်းၼၼ်ႉ ၶိုၼ်းဢဝ်ထႃႇပၼႃႇဝႆႉ ၼႂ်းၽြႃးတင်းသဵင်ႈၼႆယဝ်ႉ။ ၵူၺ်းၵႃႈ ၽြႃးၸဝ်ႈသိူဝ်ၽိူၵ်ႇ ဢၼ်ပႃႈမုင်ႇ ၶိုၼ်းမႄးၵုမ်းၼႆႉ လႆႈၶၢႆႉမႃးတႄႇ ၽၢႆႇႁွင်ႇၵွင်းမူးၵဝ်ႇ ၸဝ်ႈသိူဝ်ၽိူၵ်ႇၼၼ်ႉသေ တၢင်းသုင်မီး 60 သွၵ်ႇ။ (ဢွင်ႈၵဝ်ႇၽြႃးၸဝ်ႈသိူဝ်ၽိူၵ်ႇၼၼ်ႉ ယၢမ်းလဵဝ် မီးဝႆႉတီႈ ၼႂ်းဝၢင်းႁူင်းႁဵၼ်းၸၼ်ႉငဝ်ႈ ၼွင်ၸွၼ်းၼႆယဝ်ႉ)
ၵျွင်းၵၢၼ်ႇၵျီးပိၼ်ႇ၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းၼထူဝ်းၵျီး
ဝၢၼ်ႈၵျွင်းၵၢၼ်ႇၵျီးပိၼ်ႇ  (ကျောင်းကန်ကြီးပင်ရွာ, Kyaungkangyipin) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇမျိၼ်းၼီႇ ၊ ၸႄႈဝဵင်းၼထူဝ်းၵျီး၊ ၸႄႈတွၼ်ႈမျိၼ်းၶျၢၼ်ႇ၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 191703 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇမျိၼ်းၼီႇၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 906 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 1221 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 2127 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းၼထူဝ်းၵျီး
ၵၢၼ်ႇၵျီး၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းၸိၼ်ႉၵၢႆႇ
ဝၢၼ်ႈၵၢၼ်ႇၵျီး  (ကံကြီးရွာ, Kangyi) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇမူင်ႇပိၼ်ႇ၊ ၸႄႈဝဵင်းၸိၼ်ႉၵၢႆႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈၵျွၵ်ႉသႄႇ၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 190683 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇၸလေႇၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 2346 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 2596 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 4942 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းၸိၼ်ႉၵၢႆႇ
2027
2027
လိူၼ်ၸၼ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၾႅပ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မၢတ်ႉၶျ်
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢေႇပရႄႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မေႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျုၼ်ႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျူႇလၢႆႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢေႃးၵၢတ်ႉ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်သႅပ်ႇထႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢွၵ်ႇထူဝ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၼူဝ်ႇဝႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်တီႇသႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:2020 ႁူဝ်သိပ်းပီ
ၻၻ်ၻလ်လဝိမႃၼဝတ်ထု၊ ၼၢင်းၽီ လူႇတၢၼ်း ၶဝ်ႈသွမ်းသင်ႇၶႃႇ
ၻၻ်ၻလ်လဝိမႃၼဝတ်ထု၊ ၼၢင်းၽီ လူႇတၢၼ်း ၶဝ်ႈသွမ်းသင်ႇၶႃႇ
==
* 623။ သုၽတ်ႉတႃႇ မႂ်းၼၢင်းလၢတ်ႈလွင်ႈၽဝႃႉမႂ်းဝႃႈ မႂ်းလႆႈၵႂႃႇပဵၼ်တမ်ႈတီႈ ၼႂ်းမိူင်းၽီပရၼိမ်ႇ မႃၼရတိၼႆယဝ်ႉ။ တီႈၶူင်းပရၼိမ်ႇမႃႇၼရတိၼၼ်ႉ ၵေႃႉဢၼ်ႁဵတ်းၵုသူဝ်ႇၼမ်ၼႃႇၼၼ်ႉၵူၺ်း ၸင်ႇ တေႁွတ်ႈထိုင်လႆႈယဝ်ႉ။
မၵ်ႈပုၵ်ႉၵူဝ်ႇသီႇၸဝ်ႈ ၸိူဝ်းတိုၵ်ႉတိုဝ်းၵမ်ယူႇၼၼ်ႉလႄႈသင်၊ ပုၵ်ႉၵူဝ်ႇသီႇၵေႃႉ ဢၼ်ယၼ်မၼ်ႈ တီႈၼိူဝ်ၽူဝ်ႇၼၼ်ႉလႄႈသင် ပုၵ်ႉၵူဝ်ႇပႅတ်ႇၸဝ်ႈ သင်ႇၶႃႇၸိူဝ်းၼႆႉ ႁွတ်ႈၽႅဝ်တီႈ သဵၼ်ႈတၢင်းသိုဝ်ႈ ယဝ်ႉ။ ပၺ်ႇၺႃႇ သီႇလ တဵမ်ထူၼ်ႈယဝ်ႉ။
ၻၻ်ၻလ်လဝိမႃၼဝတ်ထု ႁူဝ်ႁူၵ်း သုတ်းယဝ်ႉ။
ပေသဝတီဝိမႃၼဝတ်ထု၊ ၼၢင်းၽီ ဢၼ်လႆႈဢဝ် မွၵ်ႇၽွၵ်းလူႇသႂ် ၶၢပ်ႈတူဝ် ၸဝ်ႈသႃႇရိပုတ်ႉတရႃႇ
7. ပေသဝတီဝိမႃၼဝတ်ထု၊ ၼၢင်းၽီ ဢၼ်လႆႈဢဝ် မွၵ်ႇၽွၵ်းလူႇသႂ် ၶၢပ်ႈတူဝ် ၸဝ်ႈသႃႇရိပုတ်ႉတရႃႇ
ပေသဝတီဝိမႃၼဝတ်ထု ႁူဝ်ၸဵတ်း သုတ်းယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝိမႃႇၼဝတ်ႉထု
မျွၵ်ႉလႄႇ (တူၵ်း)၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းမလႅင်ႇ
ဝၢၼ်ႈမျွၵ်ႉလႄႇ (တူၵ်း)  (မြောက်လည် (အနောက်)ရွာ, Myauklel(West)) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇမျွၵ်ႉလႄႇ ၊ ၸႄႈဝဵင်းမလႅင်ႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈမဵၵ်ႉထီႇလႃႇ၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 194209 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇမျွၵ်ႉလႄႇၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 888 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 1094 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 1982 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
570
လိူၼ်ၸၼ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။