မိူင်းလၢဝ်း
မိူင်းလၢဝ်းၼႆႉ ပဵၼ်မိူင်းတၼ် ဢၼ်ဢမ်ႇမီးပၢင်ႇလၢႆႇမိူင်းၼိုင်ႈသေ တိတ်းၸပ်းၵၼ်ဝႆႉတင်း မိူင်းမၢၼ်ႈ၊ မိူင်းၶႄႇ၊ မိူင်းဝႅတ်ႉၼၢမ်း၊ မိူင်းၵမ်ႇပေႃးတီးယႃး၊ မိူင်းထႆး ၸိူဝ်းၼၼ်ႉ။ တၢင်းၵႂၢင်ႈလႅၼ်လိၼ်မိူင်း မီး 91329 လၵ်းလွၵ်းပၼ်ႇမူၼ်း (236800 ၵီႇလူဝ်ႇမီႇထိူဝ်ႇ) သေ ၸွမ်းၼင်ႇ သဵၼ်ႈမၢႆ ပီႊ 2007 ၼၼ်ႉ မီးႁူဝ်ၵူၼ်း 6521998 ၵေႃႉ။ ၶႃႈ၊ ၶမႃႇ၊ ၶမဵၼ်၊ ၶမုၵ်ႉ မီးသႅၼ်ၼိုင်ႈ(100,000)၊ မီးထႅင်ႈ ၵူၼ်းၵႃႉမိူင်းဝႅတ်ႉၼမ်ႉ(ဝႅတ်ႉၼၢမ်း)လႄႈ ၶႄႇဢိတ်းဢွတ်း။ မိူင်းလၢဝ်းၼႆႉ မိူဝ်ႈဢွၼ်တၢင်း ပဵၼ်ၵူၼ်းပွၵ်း(Pygmies)၊ မုၼ်ၵူဝ်လူဝ်ႇ ယူႇရုဝ်ႇပႂၢႆႉ(Mongolo Europoids)၊ ၵူၼ်းထိူၼ်ႇလိူင်း ပႃပူဝ်ယုၼ်ႇ(Papuans) ၶဝ်ယူႇသဝ်းယဝ်ႉ။ မိူဝ်ႈ BC 2000 - 500 ၼၼ်ႉ ပဵၼ်ဢိၼ်ႇ တူဝ်ႇၼီးသျႅၼ်းၶဝ်ယူႇဝႆႉ။ ၽူႈၸွႆႈ(Phu Djoi)ဢၼ်ဝႃႈၼၼ်ႉ ပဵၼ်ၵူၼ်းဢၼ်ႁဵတ်းမေႃႈႁိၼ်လူင် ဢၼ်မီးယူႇ ၼႂ်းၵဵင်းၶႂၢင် တေႃႇႁၢၼ်ႉၼႆႉၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ မိူဝ်ႈပၢၼ် AD တႄႇၼၼ်ႉဢိၼ်ႇတူဝ်ႇၼီးသျႅၼ်းၶဝ် ဢဵၼ်ႁႅင်းယႂ်ႇတႄႉတႄႉ။ ၶဝ်ယူႇတီႈမိူင်းလၢဝ်းၼႆႉသေ ယိပ်းလဵၵ်းယိပ်း တွင်း ၶႅၵ်းႁဵတ်းမေႃႈႁိၼ်လူင်။ ဝၢႆးၼႆႉမႃး မုၼ်ႇၶမႃႇၶဝ်ႈမႃး လမ်းၶဝ်လႄႈ လႆႈပၢႆႈလူင်းၵႂႃႇပွတ်းတႂ်ႈထႅင်ႈယဝ်ႉသေ ဝၢႆးၼၼ်ႉၸင်ႇလၢဝ်းၶဝ်ႈမႃးယူႇ။ လၢဝ်းၼႆႉမိူဝ်ႈ(8-9)ပၢၵ်ႇပီမိူင်းၼၼ်ႉၶဝ်ၸင်ႇမႃးၽႅဝ် ၽင်ႇၼမ်ႉမႄႈၶွင် ဢၼ်မီးၼႂ်းမိူင်းလၢဝ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၸိုဝ်ႈဢၼ်ဝႃႈ“လၢဝ်း”ၼႆႉ လုၵ်ႉမႃးတီႈၸို ဝ်ႈသၼ်လွႆလူင် ဢၢႆႈလၢဝ်းသျၢမ်ႇ ဢၼ်မီးၵႄႈ ၼမ်ႉမႄႈၶွင်လႄႈၼမ်ႉၶူင်း ၼႂ်းမိူင်းၶႄႇ(မီးၽၢႆႇႁွင်ႇယူႇၶျၢၼ်ႇ)ဢၼ်မီးၼႂ်းယူႇၼၢၼ်ႇ ပွတ်းတူၵ်းၼၼ်ႉ ၼႆၵေႃႈဝႃႈ၊ ပဵၼ်ၶိူဝ်းမိူင်းဢၢႆႈလၢဝ်းၼႆၵေႃႈ ဝႃႈယဝ်ႉ။ လၢဝ်းၼႆႉ ၶဝ်ဝႃႈၾိင်ႈထုင်းၶဝ်ၼႆႉ ၶဝ်လႆႈမႃး တီးလွႆႈဢၢႆႈလၢဝ်းသျမ်ႇ(Ai Lao Shan)ၼၼ်ႉဝႃႈၼႆ။ ၶဝ်မီးပိုၼ်းၶဝ်ယူႇ။ မိူဝ်ႈ AD 1876 ၶုၼ်ႁေႃၶမ်းလၢၼ်ႉ ၸၢင်ႉၵဵပ်းသဵၼ်ႈသၢႆမၢႆၵူၼ်းၼၼ်ႉ ၶဝ်တိုၵ်ႉဝႃႈၶဝ်ပဵၼ်တႆးယူႇ။ ထိုင်မႃးပၢၼ်ပႅင်ႇသဵတ်ႈယဝ်ႉ ၸင်ႇပဵၼ်မႃးလၢဝ်းယဝ်ႉ။ လၢဝ်းၼႆႉ ပဵၼ်ၾိင်ႈထုင်းယေႃးသေ၊ ပႅင်ႇသဵတ်ႈမႃးယႃႉပႅတ်ႈလႄႈ ၸင်ႇႁၢႆၵႂႃႇယူႇယဝ်ႉ။ လၢဝ်းၼႆႉ ပဵၼ်ပုတ်ႉထၽႃႇသႃႇသေတႃႉ ၽီၵေႃႈ ၶဝ်ယုမ်ႇယမ်ယူႇ။ တီႈႁိူၼ်းၵေႃႈ ၶဝ်ဝႆႉၽီႁိူၼ်း။ ပေႃးတေႁဵတ်းႁႆႈႁဵတ်းၼႃး ၶဝ်ဢဝ်ၵႆႇၵႂႃႇ တၢင်ႇၽီလိၼ်။ မိူဝ်ႈပႆႇၵိူဝ်းပုတ်ႉထၸဝ်ႈ(မိူဝ်ႈၸဝ်ႉသေ 13-ပၢၵ်ႇပီမိူင်း)ၼၼ်ႉ ႁႂ်ႈၾႃႉၽူၼ်လီၼႆသေလႄႈ တီႈလူင်ၽရႃႉပၢင်း ဢၼ်ႁွင်ႉဝႃႈ ၶျဝႃႉ(Cha Va))ၼၼ်ႉ ပေႃးထိုင်မႃး ၶၢဝ်းၼႃႈၽူၼ်ႁူဝ်ၽူၼ် ၶဝ်ဢဝ် ၼၢင်းယိင်းၵေႃႉၼိုင်ႈလႄႈၽူႈၸၢႆးၵေႃႉၼိုင်ႈ ၵႂႃႇဢွႆႇၽီၼမ်ႉမႄႈၶွင်။ ၶဝ်ၵႆႉပၢင်းၽီလူင်းသေ ထၢမ်ၵႃႇလႃးလူးၵွၼ်ႇ။ ၾိင်ႈထုင်းၶဝ်ယၢမ်းလဵဝ်တႄႉ ငၢႆးထႆးၵူၺ်း ၼင်ႇၵဝ်ႇ။ ပေႃးပဵၼ်ပွႆးပီမႂ်ႇၸိုင် ၶုၼ်ႁေႃၶမ်းၶီႇၸၢင်ႉသေ လဵပ်ႈတူၺ်းဝၢၼ်ႈမိူင်း။ ၵိၼ်ၼမ်ႉသိတ်ႉၸႃႇၵၼ် ပီပွၵ်ႈပွၵ်ႈ။ ၶဝ်ၸူဝ်းၵၼ်ပွႆႇပႃ၊ ႁွႆ၊ ၼူၵ်ႉ၊ ၵႃၵႄ။ ႁဵတ်းၵွင်းမူးသၢႆးသေ ၼိူဝ်ၼၼ်ႉဢဝ်ငိုၼ်း၊ ဢႅပ်ႇၸမ်းပၵ်းဝႆႉသေလူႇ။ ႁဵတ်းႁၢင်ႈၼၵ်ႈၵႃးသေ သွၼ်းၼမ်ႉ။ ပေႃးပီမႂ်ႇလိူၼ်ႁႃႈၼၼ်ႉ ၶဝ်သွၼ်းၼမ်ႉၵၼ် ယဝ်ႉၵေႃႈ ၵၼ်ႇတေႃး ၶုၼ်ႁေႃၶမ်းသေ ဢဝ်မႆမတ်ႉမိုဝ်းၶုၼ်ႁေႃၶမ်းၶဝ်။ ပွႆးၶုၼ်ၶဝ်ႈ(Pun Khun Khao)ၵေႃႈ ၶဝ်ႁဵတ်း။ ပွင်ႇဝႃႈ သူးတိူင်ႇပၼ်ၾီပႂ်ႇၶဝ်ႈ။ ပွႆးၼႆႉထႆးသမ်ႉႁွင်ႉဝႃႈ ၼၢင်းၽုၵ်ႇသွမ်ႈ(Nang Phosop)။ တႆးသမ်ႉႁွင်ႉဝႃႈ ပူႇၸႆႉၶႆႉလႄႈ ၼၢႆးၸႆႉၶႆႉ(မၢင်ၸိူဝ်းဝႃႈ ပူႇၸႆႇၶႆႇ ၼၢႆးၸႆႇၶႆႇ)။ လၢဝ်းၼႆႉပွႆးတၢင်ႇၾီပႂ်ႉလိၼ်ၼၢင်းတူဝ်ရၼီ(Thorani)ၵေႃႈၶဝ်ႁဵတ်းယူႇယဝ်ႉ။ ပေႃးပၢတ်ႇၶဝ်ႈ ပဵၼ်တီႈမၢဝ်ႇသၢဝ်ၶဝ်ၵဝ်းၵၼ်။ ပေႃးပေႃႉၶဝ်ႈယဝ်ႉလႄႈတေႃႉၶဝ်ႈပိူၵ်ႇထိုင်ႁိူၼ်းၼၼ်ႉၸိုင် ၸဝ်ႈၼႃးၵေႃႉလႆႈတဵင်ႇၶဝ်ႈပိူၵ်ႇ ၼင်ႇၵႃႈမၼ်းပႄႉလႆႈၼၼ်ႉသေ မိူဝ်းသႂ်ႇ ယွင်ၶဝ်ႈမၼ်း ဢွၼ်တၢင်းပိူၼ်ႈသုတ်း။ ဝၢႆးၼၼ်ႉ ၵူၼ်းတေႃႉၸွႆႈၸင်ႇလႆႈတေႃႉမိူဝ်းသူင်ႇထႅမ်ၸွမ်းယဝ်ႉ။ ပွင်ႇဝႃႈ မၼ်းႁွင်ႉၵႂႃႇၽၼ်ၶဝ်ႈထႃႈဢွၼ်တၢင်း ဝႃႈၼႆယဝ်ႉ။ ပွႆးဝူၺ်ႇသၼ်ႇတြႃႇ(Pun Pha Vet))ၵေႃႈ ၶဝ်ႁဵတ်း။ ပေႃးပွႆးၼႆႉ ၼၢင်းယိင်းယူႇထႃႈဝႆႉ ၼႂ်းသုမ်ႉၽိူင်းသေ မုၼ်ၸဝ်ႈၸင်ႇၶဝ်ႈမႃးႁေႃးတြႃး။ ထိုင်မႃးလိူၼ်မေႇ(May)ၶဝ်ၵေႃႈမီးပွႆးၼူၾႆး (Pun Pang Fai)။ ပေႃးလိူၼ်ႁူၵ်းမူၼ်း မီးပွႆးဝၼ်းၵိူတ်ႇၽြႃး။ ႁဵတ်းၸွမ်းၵၼ် တင်းပွႆးသွၼ်းၼမ်ႉၸဝ်ႈမုၼ်။ ပေႃးၶဝ်ႈပွႆးၼူၾႆးယဝ်ႉ ၶဝ်ပဝ်ႇပီ ႁႆၵွင်ႁႆမွင်း ၵိၼ်လဝ်ႈသေၵျေႃႇမူၼ်ႈၸွမ်းၵၼ်။ ၶဝ်ပွႆႇၼူၾႆးၼႆႉ ၵႂႃႇယႃႉမွၵ်ႇၵုမ်ႈ ႁႂ်ႈပဵၼ်ၽူၼ်တူၵ်းမႃးၼႆ ၶဝ်ယုမ်ႇယမ်ဝႆႉယူႇယဝ်ႉ။ ၵူၼ်းတၢႆၶဝ်ၽဝ်ဢဝ်။ လွင်ႈၼႆႉ ပဵၼ်ထုင်းႁိၼ်ႇတူႇ ဢၼ်ၶဝ်လႆႈမႃးတီးထႆး မိူဝ်ႈ 14-ပၢၵ်ႇပီမိူင်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ လၢဝ်းၼႆႉ ၶဝ်ယူႇသွင်ၽၢၵ်ႇ ၽင်ႇၼမ်ႉမႄႈၶွင် ၽၢႆႇႁွင်ႇထိုင် လူင်ၽရႃႉပၢင်း၊ ၽၢႆႇၸၢၼ်းထိုင် ၵဵင်းၶွၼ်ႈ။ ၼႂ်းလၢဝ်းၼႆႉ လိုဝ်ႉယူႇမိူင်းသိင်(လၢဝ်းပွတ်းႁွင်ႇ)၊ ၽၢႆႇၸၢၼ်းမိူင်းသိင်ၼၼ်ႉ တီႈဝဵင်းပူႇၶႃး(Wien Phu Kha) မီးလၢဝ်းယူၼ်းယူႇ။ တီႈၶႃးလမ်မႅတ်း(Kha Lemet))သမ်ႉယူႇၸွမ်းထႆး။ ၽၢႆႇၸၢၼ်းမိူင်းတႅင် တီးမိူင်းႁူဝ်ၽၢၼ်း(Hua Phan)ၼၼ်ႉ မီးတႆးလမ်၊ တႆးမွႆႈ(Mouai)၊ တႆးၼိူဝ်ၶဝ်ၸိူဝ်းၼႆႉ ယူႇၸွမ်းၵၼ်။ မိူင်းႁူဝ်ၽၢၼ်းၼႆႉ ယၢမ်းလဵဝ်ဢၼ်ႁွင်ႉဝႃႈ ပူႇၶၽွင်း(Pu Kha Phong)ၼႆႉ ၶဝ်ပဵၼ် ၶိူဝ်းပူႇၸွႆႈ ဢၼ်ႁဵတ်း မေႃႈႁိၼ်ၼၼ်ႉ ၵိုတ်းယူႇဝႆႉၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၵမ်ႈၽွင်ႈ ႁွင်ႉၶဝ်ဝႃႈ ၽူႈတုင်း(Phu Thung)။ ၶဝ်ၸိူဝ်းၼႆႉ ပဵၼ်ၵူၼ်းယူႇၼိူဝ်လွႆသုင်။ တႆးလၢဝ်းၼႆႉ မႃးတိုၵ်းဢဝ်မိူင်း တီႈၽူႈတုင်းၼႆႉဝႃႈၼင်ႇၼႆ။ ၼႂ်းမိူင်းလၢဝ်းၼႆႉ လၢဝ်းၸဝ်ႈလႄႈလၢဝ်းဝဵင်းၼႆႉ ပဵၼ်ဢၼ်ယူႇသဝ်းၼမ်သေပိူၼ်ႈ။ လၢဝ်းဝဵင်းၼႆႉ ၸၼ်ႇတႃႇ(Chan Dar)ၼႆၵေႃႈ ႁွင်ႉယဝ်ႉ။ ပူႇတႆးလမ်၊ ပူႇတႆးလႅင်၊ ပူႇတႆး၊ မိူင်းၶမ်းမွၼ်း၊ ၶမ်းၶွၼ်ႈ ၸိူဝ်းၼႆႉတႄႉ ၵူၼ်းယူႇသဝ်းမီးဢေႇယူႇ။ လၢဝ်းသွင်လမ်ဢၼ်ယူႇသဝ်း ၼႂ်းမိူင်းလၢဝ်းပွတ်းဢွၵ်ႇၼၼ်ႉ ပဵၼ် တႆးလမ်ၵူၺ်းၼင်ႇၵဝ်ႇ။ ပဵၼ်ၶိူဝ်းဢၼ်ၶုၼ်ႁေႃၶမ်းထႆး ၺွပ်းမႃးမိူင်းတႅင်ၼၼ်ႉယူႇယဝ်ႉ။ မိူင်းၾရၢင်ႇသဵတ်ႈၶဝ် ယၢမ်ႈမႃးဢုပ်ႉပိူင်ႇ မိူင်းလၢဝ်းသေ မိူဝ်ႈဝၼ်းတီႈ 19 လိူၼ်ၸူႇလၢႆႇ 1949 ၼၼ်ႉ လႆႈလွတ်ႈလႅဝ်းၵွၼ်းၶေႃ။