cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
သုၼ်ႇလႆႈသုၼ်ႇပဵၼ် တႃႇလုၵ်ႈဢွၼ်ႇ
ကလေးသူငယ်၏ အခွင့်အရေးများအပေါ် သဘောတူညီချက်
ကုလသမဂ္ဂ၏ 1989 ကလေးသူငယ်၏ အခွင့်အရေးများအပေါ် သဘောတူညီချက်၊ သို့မဟုတ် CRC သည် လူ့အဖွဲ့အစည်း၊ ယဉ်ကျေးမှုဓလေ့ထုံးစံ၊ စီးပွားရေး၊ နိုင်ငံရေးနှင့် လူမှုရေးဆိုင်ရာ အခွင့်အရေးများ ဖြစ်သည့် လူ့အခွင့်အရေးကို အပြည့်အဝ စုစည်းရန် ပထမဦးဆုံး တရားဝင် ပူးပေါင်းသည် အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ စာချုပ်စာတမ်းဖြစ်သည်။ ၎င်းအကောင်အထည်ဖော်ခြင်းကို ကလေးသူငယ်၏ အခွင့်အရေးများ ကော်မတီက ကြီးကြပ်သည်။ ၎င်းသဘောတူညီချက်ကို တရားဝင်အတည်ပြုသော နိုင်ငံ့အစိုးရ အဖွဲ့အစည်းများသည် ကလေးသူငယ်များ၏ အခွင့်အရေးများကို ကာကွယ်ရန်နှင့် သေချာစေရန် ကတိပြုကြပြီး အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ လူမှုအဖွဲ့အစည်းရှေ့တွင် ဤကတိပြုချက်အတွက် တာဝန်ယူရန် သဘောတူညီကြသည်။ CRC သည်တရားဝင်အတည်ပြုသောနိုင်ငံပေါင်း 190 ဖြင့် အများဆုံး ကျယ်ပြန့်စွာအတည်ပြုခံရသော လူ့အခွင့်အရေး သဘောတူညီချက် ဖြစ်သည်။ CRC သည် အဓိက အခြေခံသဘောတရား လေးခုကို အခြေခံသည်၊အမည်အားဖြင့်ဆိုသော် ခွဲခြားဆက်ဆံမှု မရှိရေး၊ ကလေးသူငယ်၏ အကောင်းဆုံး ရင်းနှီးမြှုပ်နှံမှု၊ ရှင်သန်ရာဘဝအခွင့်အရေး၊ ရှင်သန်ရေးနှင့်ဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်ရေးနှင့် ၎င်းတို့အပေါ် အကျိုးသက်ရောက်မှုရှိသော ဆုံးဖြတ်ချက်များတွင် ကလေး၏ ထင်မြင်ယူဆချက်များ(ကလေး၏ အသက်နှင့် ရင့်ကျက်မှုပေါ်လိုက်၍)ကို ထည့်သွင်းစဉ်းစားခြင်းတို့ ဖြစ်သည်။ အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ ပြစ်မှုတရားရုံး၊ ယူဂိုဆလားဗီးယားနှင့် ရဝမ်ဒါ ခုံရုံးအဖွဲ့နှင့် ဆီရာလီယွန်း အတွက် အထူးခုံရုံးကဲ့သို့ အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ ပြစ်မှုဆိုင်ရာ တာဝန်ယန္တယားများနှင့်အတူ CRC သည် ကမ္ဘာအနှံ့တွင် ကလေးသူငယ်များ၏ အခွင့်အရေးများ အကြောင်းကို သိသာထင်ရှားစွာ မြှင့်တင်ပေးခဲ့သည်ဟု ဆိုကြသည်။
1895
လိူၼ်မေႇ
(1) ဝၼ်း။
သုၼ်ႇလႆႈသုၼ်ႇပဵၼ် တႃႇလုၵ်ႈဢွၼ်ႇ
လိုက်နာဆောင်ရွက်မှု
ကလေးသူငယ်များ၏ အခွင့်အရေးများကို သေချာစေရန်နှင့် ပြည်ထောင်စု၏ အောင်မြင်သော အကောင်အထည်ဖော်ခြင်းများ လုပ်ဆောင်ရန် လိုက်နာဆောင်ရွက်မှုဆိုင်ရာ အဖွဲ့အစည်းများနှင့် ယန္တယားများ များစွာရှိသည်။ ထိုအထဲတွင် ကုလသမဂ္ဂ အထွေထွေ ညီလာခံ ကလေးသူငယ်များဆိုင်ရာ သီးသန့်ကဏ္ဍအတွက် က​လေးသူငယ် အခွင့်အရေး ကော်မတီ ပါဝင်သည်။ ၎င်းကို ကလေးသူငယ်၏အခွင့်အရေးအပေါ် သဘောတူညီချက်များကို ပြည့်ဝစွာ အကောင်အထည်ဖော်ခြင်းနှင့် လိုက်နာခြင်းကို မြှင့်တင်ရန်အပြင် ကုလသမဂ္ဂအထွေထွေညီလာခံ ကလေးသူငယ်များဆိုင်ရာ သီးသန့်ကဏ္ဍနှင့် ၎င်း၏ အကြိုလုပ်ငန်းစဉ်အတွင်း ဦးစားပေးထားသော ကလေးသူငယ် အခွင့်အရေးများကို သေချာစေရန်အတွက် ဖွဲ့စည်းထားခြင်း ဖြစ်သည်။ ကုလသမဂ္ဂ လူ့အခွင့်အရေးကောင်စီကို “လူ့အခွင့်အရေးအပေါ်တွင် မြင့်မားသည့် နိုင်ငံရေးအသိ ရှိလာစေသော ကော်မစ်ရှင်ထက် ကမ္ဘာအနှံ့ လူ့အခွင့်အရေး ချိုးဖောက်မှုများကို ရှုတ်ချခြင်းတွင် ပိုမို၍ ဓမ္မဓိဌာန်ကျခြင်း၊ ယုံကြည်ထိုက်ခြင်းနှင့် ထိရောက်ခြင်း ရှိစေရန် မျော်လင့်ချက်ဖြင့်” ဖွဲ့စည်းထားသည်။ ကုလသမဂ္ဂ ကလေးသူငယ်၏အခွင့်အရေးအပေါ် သဘောတူညီချက်များကို အကောင်အထည်ဖော် ဆောင်ရွက်ရန် 1983 ခုနှစ်တွင် မူလက ဖွဲ့စည်းခဲ့သော အစိုးရမဟုတ်သော အဖွဲ့အစည်းမှာ အစိုးရမဟုတ်သည့်အဖွဲ့အစည်းများ၏ အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ ညွန့်ပေါင်းအဖွဲ့တစ်ခု ဖြစ်သည်။ ကမ္ဘာတဝှမ်းရှိ နိုင်ငံပေါင်းများစွာတွင် ကလေးသူငယ်များ၏ အခွင့်အရေးများဆိုင်ရာ အကျိုးဆောင် သို့မဟုတ် ကလေးသူငယ်များ၏ တရားဝင် ကိုယ်စားလှယ်များ ရှိပြီး အစိုးရပိုင်းဆိုင်ရာ တာဝန်မှာ ကလေးသူငယ်များ၏ အခွင့်အရေးနှင့် ပတ်သက်သော နိုင်ငံသားများက သီးခြားစီ တောင်းဆိုချက်များ တင်သွင်းခြင်းနှင့် စုံစမ်းစစ်ဆေးခြင်းအားဖြင့် အများပြည်သူများ၏ စိတ်ဝင်စားမှုကို ကိုယ်စားပြုရန် ဖြစ်သည်။ ကလေးသူငယ်များ၏ အကျိုးဆောင်သည် ကော်ပိုရေးရှင်းတစ်ခု၊ သတင်းစာတိုက်တစ်ခု၊ NGO တစ်ခု၊ သို့မဟုတ် အထွေထွေ အများပြည်သူများအတွက်လည်း အလုပ်လုပ်နိုင်သည်။
1895
လိူၼ်ၵျုၼ်ႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျူႇလၢႆႇ
(1) ဝၼ်း။
020 ၼလပႃႇၼ၊ ၸၢတ်ႈ
ဝတ်ႉထုပၸ်ႉၸုပၼ်ႇ
မိူဝ်ႈသိုပ်ႇၶၢဝ်းတၢင်းမႃးယူႇၼၼ်ႉ ယွၼ်ႉပိူဝ်ႈ ၸဝ်ႈရႁၢၼ်းၶဝ် လူဝ်ႇလႆႈႁဵတ်း ဢႅပ်ႇၶဵမ်လႄႈ ၸႂ်ႉႁႂ်ႈၸဝ်ႈသၢင်ႇၶဝ် ၵႂႃႇႁၵ်းဢဝ် မႆႉဢေႃႈမႃးၼႆ မႆႉဢေႃႈၸိူဝ်းၼၼ်ႉ သမ်ႉဢမ်ႇမီး ပွင်ႈ ၸိူင်ႉၼင်ႇပိူၼ်ႈသေ ပွင်ႇပဵဝ်ဝႆႉ ငဝ်ႈတေႃႇပၢႆလႄႈ ဢွၼ်ၵၼ်ဢၢမ်းယူႇယဝ်ႉ။ ၸင်ႇဢဝ်လွင်ႈတၢင်းဢၼ်ၼၼ်ႉ လဝ်ႈလၢတ်ႈထိုင် မုၼ်ၶမ်းၽြႃးလႄႈ မုၼ်ၶမ်းၽြႃးၸင်ႇဝႃႈ “ဢၼ်မႆႉဢေႃႈတီႈၼႆႈ ဢမ်ႇမီးပွင်ႈၼႆႉ မၼ်းပဵၼ် လူၺ်ႈၵႂၢမ်း ဢတိတ်ႉထၢၼ်ႇ ၵဝ်ၽြႃးယဝ်ႉ”ၼႆသေ ႁေႃးလွင်ႈၸၢတ်ႈၵွၼ်ႇဝၼ်းလင် ၼင်ႇတီႈတႂ်ႈၼႆႉယဝ်ႉ-
1895
ဢေႃးၵၢတ်ႉ
(1) ဝၼ်း။
020 ၼလပႃႇၼ၊ ၸၢတ်ႈ
ဝတ်ႉထုဢတိတ်ႉ
မိူဝ်ႈၵွၼ်ႇ တီႈထိူၼ်ႇတူၺ်ၼၼ်ႉ ၵႆယၢဝ်ဝၢၼ်ႈၵူၼ်းသေ ပဵၼ်ဝႆႉထိူၼ်ႇလူင်ယူႇ။ တီႈၼွင်ၼၼ်ႉ မီးဝႆႉ ၽီလူးလူင်တူဝ်ၼိုင်ႈ ပႂ်ႉဝႆႉသေ ၵႆႉၵႆႉဢဝ်ၵိၼ်ပိူၼ်ႈ ၸိူဝ်းဢၼ်မႃး လူင်းၵိၼ်ၼမ်ႉၼၼ်ႉယူႇ။ ၽွင်းၼၼ်ႉ ၼေႃႇၶမ်းၽြႃး ပဵၼ်ၶုၼ်လိင်း ဢၼ်ယႂ်ႇတၢၼ်ႇ တိုင်ဢွၼ်ႇၼၼ်ႉသေ မီးလုမ်းလၢင်း လိင်းပႅတ်ႇမိုၼ်ႇ ဢုမ်ႇလွမ်ႉယူႇသဝ်း တမ်ႈတီႈ ၼႂ်းထိူၼ်ႇလူင်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၼေႃႇၶမ်းၶုၼ်လိင်းလူင် ၸင်ႇသင်ႇလၢတ်ႈ လုၵ်ႈၼွင်ႉတပႄးမၼ်းဝႃႈ “ၼႂ်းထိူၼ်ႇလူင်ၼႆႉ မီးတူၼ်ႈမႆႉ ဢၼ်ၸၢင်ႈပဵၼ်ၵွင်ႉပဵၼ်ငူၼ်ႉ၊ မီးၼမ်ႉၼွင် ဢၼ်ၽီလူးပႂ်ႉဝႆႉယူႇယဝ်ႉ။ ပေႃးဝႃႈ ၶႂ်ႈၵိၼ်မၢၵ်ႇမႆႉ ဢၼ်ၸဝ်ႈၵဝ်ႇ ပႆႇတွၼ်ႉယၢမ်ႈၵိၼ်၊ ၶႂ်ႈၵိၼ်ၼမ်ႉ ဢၼ်ၸဝ်ႈၵဝ်ႇ ပႆႇတွၼ်ႉယၢမ်ႈၵိၼ်ၼၼ်ႉ ပေႃးၼႆၸိုင် တေလႆႈမႃး တွင်ႉထၢမ်ၵဝ်သေ ၸင်ႇတေလႆႈၵိၼ်ယဝ်ႉ”ၼႆယူႇ။
1895
သႅပ်ႇထႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
020 ၼလပႃႇၼ၊ ၸၢတ်ႈ
ဝတ်ႉထုဢတိတ်ႉ
ဝၼ်းၼိုင်ႈ လိင်းတင်းလၢႆ ဢွၼ်ၵၼ်ၵႂႃႇႁွတ်ႈထိုင် တမ်ႈတီႈ ဢၼ်ၶဝ် ပႆႇတွၼ်ႉယၢမ်ႈႁွတ်ႈ သေပွၵ်ႈၼၼ်ႉလႄႈ ဢွၼ်ၵၼ်ဢႅဝ်ႇလဵၼ်ႈတင်းဝၼ်း ပဵၼ်ဢၼ်တွင်ႉမႆႈၼမ်ႉ ၼႃႇၼႃႇလႄႈ ၸင်ႇဢွၼ်ၵၼ်ႁႃ ၼွင်ၼမ်ႉယဝ်ႉ။ ၵူၺ်းၵႃႈ လႆႈႁၼ်ၼွင်ၼမ်ႉလူင်သေတႃႉ ဢမ်ႇၵိုင်ႉၵၢင်ႉလူင်းၵိၼ်သေ ၸင်ႇ ပႂ်ႉတေႃႇထိုင် ၶုၼ်လိင်းၽႅဝ်မႃးယူႇ။
1895
ဢွၵ်ႇထူဝ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
ၼူဝ်ႇဝႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
020 ၼလပႃႇၼ၊ ၸၢတ်ႈ
ဝတ်ႉထုဢတိတ်ႉ
ပေႃးဝႃႈ ၶုၼ်လိင်းၽႅဝ်မႃးၼႆ လႆႈႁူႉဝႃႈ လိင်းတင်းလၢႆ တွင်ႉမႆႈၼမ်ႉၼႆလႄႈ ၶုၼ်လိင်းၸင်ႇ လဵပ်ႈတူၺ်း ႁိမ်းႁွမ်းၼွင်ၼမ်ႉၼၼ်ႉယူႇယဝ်ႉ။ ပေႃးဝႃႈ လႆႈႁၼ် ႁွႆးတိၼ်ဢၼ်လူင်းၵႂႃႇသေ သမ်ႉဢမ်ႇႁၼ် ႁွႆးတိၼ် ဢၼ်ၶိုၼ်းၶိုၼ်ႈမႃးလႄႈ “ဢၼ်သူ ဢမ်ႇၵိုင်ႉၵၢင်ႉ ၵိၼ်ၼမ်ႉတီႈၼႂ်းၼွင်ၼႆႉ သူၵၢမ်ႇလီ တႄႉတႄႉ။ ၼွင်ဢၼ်ၼႆႉ ပဵၼ် ၼွင်ၽီလူးပႂ်ႉဝႆႉယဝ်ႉ”ၼႆယဝ်ႉ။
1895
တီႇသႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:1895 ပိူင်ထၢၼ်ႈ:1890 ႁူဝ်သိပ်းပီ
020 ၼလပႃႇၼ၊ ၸၢတ်ႈ
ဝတ်ႉထုဢတိတ်ႉ
ၵမ်းၼၼ်ႉ ၽီလူးပႂ်ႉၼမ်ႉၼၼ်ႉ ၸင်ႇၸႅင်ႈၼႄတူဝ်သေ တိုၵ်းသူၼ်းဝႃႈ “ႁဵတ်းသင် သူၶဝ် သမ်ႉၼင်ႈဝႆႉယူႇလႃႇ။ ဢွၼ်ၵၼ် လူင်းၵိၼ် ၼမ်ႉၼႂ်းၼွင်တႃႉ”ၼႆယဝ်ႉ။
ၶုၼ်လိင်းၸင်ႇထၢမ်ဝႃႈ “မႂ်းပဵၼ်ၽီလူးပႂ်ႉၼမ်ႉသေ မႂ်းမီးသုၼ်ႇ တႃႇတေလႆႈဢဝ်ၵိၼ် ၵေႃႉဢၼ်လူင်းၵိၼ်ၼမ်ႉၼၼ်ႉ ၵူႈၵေႃႉယူႇႁႃႉ”ၼႆလႄႈ ၽီလူးၸင်ႇဝႃႈ “ၽႂ်ၽူႈလႂ် လူင်းၵိၼ်ၼမ်ႉသေဢမ်ႇဝႃႈ တေႃႈၵႃႈ ၼူၵ်ႉဢွၼ်ႇၵူၺ်းၵေႃႈ ၵဝ်ၺွပ်းၵိၼ်ပႅတ်ႈယဝ်ႉ။ ယၢမ်းလဵဝ် ၵဝ် တေလႆႈၵိၼ်သူတင်း သဵင်ႈယူႇယဝ်ႉ”ၼႆယဝ်ႉ။ ၵမ်းၼၼ်ႉ ၶုၼ်လိင်းၸင်ႇဝႃႈ “ႁဝ်းတင်းမူတ်း တေလႆႈဢဝ်ၵိၼ် ၼမ်ႉၼႂ်းၼွင်ၼႆႉယူႇယဝ်ႉ။ ၵူၺ်းၵႃႈ ဢမ်ႇထၢင်ႇ မႂ်းတေၸၢင်ႈဢဝ်ၵိၼ်ႁဝ်းၵူၺ်း”ၼႆသေ လၢတ်ႈၼႄ လၢႆးဢဝ်ၵိၼ်ၼမ်ႉ တမ်ႈတီႈ ၽီလူးၼၼ်ႉၵွၼ်ႇယဝ်ႉ။ ၶေႃႈၵႂၢမ်းၸိူဝ်းၼၼ်ႉ မုၼ်ၶမ်းၽြႃႈ ၶိုၼ်းဢဝ်ႁဵတ်း ၷႃႇထႃႇသေ ႁေႃးၵႂႃႇၼင်ႇတီႈတႂ်ႈၼႆႉယဝ်ႉ-
ပႃႇꩮိ
ၼꩮေၼ ဝႃရိံ ပိသ်သႃမ၊ ၼေဝ မံ တဝံ ဝꩪိသ်သတိ။
ပိၼ်ႇတႆး
လုၵ်ႈႁၵ်ႉၶဝ်ဢိူၺ်း... (ၶုၼ်လိင်းၼၼ်ႉ) ဢမ်ႇလႆႈႁၼ် ႁွႆးတိၼ်ဢၼ်ၶိုၼ်ႈမႃး၊ ၵူၺ်းလႆႈႁၼ် ႁွႆးတိၼ် ဢၼ်လူင်းၵႂႃႇၵူၺ်းလႄႈ (ႁဝ်းတင်းၸိူဝ်း) တေဢဝ်မႆႉဢေႃႈသေ လုတ်ႇၵိၼ် ၼမ်ႉၼွင်မႂ်းယူႇ။ ဢၼ်ၵဝ်(ၸိူဝ်းႁဝ်း)ႁဵတ်းၼႆသေ ဢဝ်ၵိၼ်ၼမ်ႉၼၼ်ႉ မႂ်း တေဢမ်ႇၸၢင်ႈဢဝ်တၢႆႁဝ်းလႆႈ”ၼႆယဝ်ႉ။ ဝၢႆးၼၼ်ႉ ၼေႃႇၶမ်းၽြႃးၶုၼ်လိင်း ၸင်ႇၸႂ်ႉဢဝ် မႆႉဢေႃႈလႅမ်ႈၼိုင်ႈ၊ ၸင်ႇမႃး ၶုၵ်းၶူၼ်ႉဝူၼ်ႉၶွပ်ႈ ပႃႇရမီႇၸဝ်ႈ ၸင်ႇဝႆႉသၸ်ႉၸႃႇသေ ဢဝ်သူပ်း တိုင်ႈပဝ်ႇ မႆႉဢေႃႈၼၼ်ႉလႄႈ မႆႉဢေႃႈၼၼ်ႉ တႄႇဢဝ်ငဝ်ႈတေႃႇပၢႆ ဢမ်ႇမီးပွင်ႈသင်သေ ပွင်ႇပဵဝ်ၵႂႃႇယဝ်ႉ။ ႁဵတ်းၼႆ တိုင်ႈပဝ်ႇမႆႉဢေႃႈ လႅမ်ႈၼိုင်ႈယဝ်ႉ လႅမ်ႈၼိုင်ႈသေ ပၼ်လိင်းတင်းလၢႆ ႁႂ်ႈလုတ်ႇၵိၼ်ၼမ်ႉ ၼႂ်းၼွင်ယဝ်ႉ။
ၵူၺ်းၵႃႈ တႃႇတေတိုင်ႈပၼ်လိင်း ပႅတ်ႇမိုၼ်ႇသီႇႁဵင်ၼၼ်ႉ မၼ်းဢမ်ႇပဵၼ်လႆႈလႄႈ ၶုၼ်လိင်း ၸင်ႇဢꩪိꩦ်ႉꩧၢၼ်ႇဝႃႈ “မႆႉဢေႃႈ ဢၼ်မီး ၸွမ်းႁိမ်းႁွမ်း ၼွင်ၼႆႉတင်းသဵင်ႈ ႁႂ်ႈပဵၼ်ၵူင်လဵဝ်သေၵမ်း” ၼႆလႄႈ တႄႇဢဝ်မိူဝ်ႈၼၼ်ႉမႃး တေႃႇထိုင်ယၢမ်းလဵဝ် ၸင်ႇမီးၵူင်လဵဝ်ယူႇယဝ်ႉ။ လိင်းတင်းသဵင်ႈ ၸင်ႇဢဝ် လွတ်ႇမႆႉဢေႃႈၸိူဝ်းၼၼ်ႉ ၸုပ်ႇၵိၼ် ၼမ်ႉၼႂ်းၼွင်ၼၼ်ႉလႄႈ ၽီလူးလူင် ဢမ်ႇၸၢင်ႈႁဵတ်းႁိုဝ် တီႈၶဝ်သေ လႆႈပဵၼ် ၸႂ်ဢမ်ႇသႃႇဢမ်ႇသိူဝ်း ပွၵ်ႈမိူဝ်းၵႂႃႇ ႁေႃတီႈယူႇမၼ်းယဝ်ႉ။
ၽီလူးပႂ်ႉၼမ်ႉ မႃးပဵၼ် ၻေႇဝတတ်ႈ။ လိင်းပႅတ်ႇမိုၼ်ႇ မႃးပဵၼ် ပရိသတ်ႈမုၼ်ၶမ်းၽြႃး။
(2)ဢဝ်ၵႂၢမ်းၽူႈဢွၼ်လီ၊ လွတ်ႈယၢၼ်ၶီသိူဝ်းသႃႇ။ (3) ဝူၼ်ႉၶူၼ်ႉႁၼ်ဝႆႉထႃႈ၊ တၵ်းယၢၼ်ၽႃႈတၢင်းၽိတ်း။
သထေးၵူင်း၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းဝၢၼ်းတႂိၼ်း
ဝၢၼ်ႈသထေးၵူင်း  (သူဌေးကုန်းရွာ, Thuhtaykone) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇၽယႃးၸု၊ ၸႄႈဝဵင်းဝၢၼ်းတႂိၼ်း၊ ၸႄႈတွၼ်ႈမဵၵ်ႉထီႇလႃႇ၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 194605 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇၽယႃးၸုၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 2975 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 3656 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 6631 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ဢၢင်ႈဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းဝၢၼ်းတႂိၼ်း
ယႃႇတေႃးၵျီး (ဢွၵ်ႇ)၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းၵျွၵ်ႉပတွင်း
ဝၢၼ်ႈယႃႇတေႃးၵျီး (ဢွၵ်ႇ)  (ယာကြီးတော (အရှေ့)ရွာ၊ Yargyitaw(East)) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇသူးၽျူႇၵူင်း၊ ၸႄႈဝဵင်းၵျွၵ်ႉပတွင်း၊ ၸႄႈတွၼ်ႈၺွင်ႇဢူး၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 191825 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇသူးၽျူႇၵူင်းၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 351 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 457 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 808 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းၵျွၵ်ႉပတွင်း
ၵူင်းတႃႇ၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ပွၵ်ႉပိၼ်ႇၵူၺ်ႉ
ဝၢၼ်ႈၵူင်းတႃႇ  (ကုန်းသာရွာ, Konethar) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇပွၵ်ႉပိၼ်ႇၵူၺ်ႉ၊ ၸႄႈဝဵင်းၵျွၵ်ႉသႄႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈပၢင်ႇဢူး၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 190607 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇၸလေႇၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 798 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 913 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 1171 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းၵျွၵ်ႉသႄႇ
သူၺ်ႇပျေႉယိၼ်ႇ၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းၼထူဝ်းၵျီး
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းၼထူဝ်းၵျီး
ၶေႇမႃႇပယ၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းပတဵင်ႇၵျီး
ဝၢၼ်ႈၶေႇမႃႇပယ  (ခေမာဘယရွာ, Khaymarbaya) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇၼေႇရိတ်ႉၸယ၊ ၸႄႈဝဵင်းပတဵင်ႇၵျီး၊ ၸႄႈတွၼ်ႈတႃႈလိူဝ်ႇ၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 189665 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇၼေႇရိတ်ႉၸယၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 1637 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 2195 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 1759 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ဢၢင်ႈဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းပတဵင်ႇၵျီး
ၼွင်ပႃမူၼ်ႇ၊ ဝၢၼ်ႈ
ဝၢၼ်ႈၼွင်ပႃမူၼ်ႇ (, Nawng Par Mun, နောင်ပါမွန်) ၼႆႉ ပဵၼ်ဝၢၼ်ႈ ဢၼ်မီးၼႂ်း ဢိူင်ႇၼႃးလေႃး၊ ၸႄႈဝဵင်းမိူင်းပၼ်ႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈ လၢင်းၶိူဝ်း၊ မိူင်းတႆး ဢေႃႈ။
ၵပေႃးတ၊ ၸၢတ်ႈ
42 - ꩡၢတ်ႈၵပေႃးတ
ၽွင်းမိူဝ်ႈ မုၼ်ၶမ်းၽြႃး တိုၵ်ႉယူႇသဝ်း တမ်ႈတီႈ ဝတ်ႉꩡေႇတဝၼ်ႇၼၼ်ႉ ၵဵပ်ႇၵပ်းလူၺ်ႈ ၸဝ်ႈရႁၢၼ်း ဢၼ်လိၵ်းလွၵ်းၼၼ်ႉသေ မုၼ်ၶမ်းၽြႃးၸင်ႇႁေႃး ꩡၢတ်ႈဢၼ်ၼႆႉယဝ်ႉ။ ၸိူင်းတီႈ ၵႂၢင်ႈမၼ်းၼၼ်ႉ တူၺ်းဢဝ်ၼႂ်း ၼဝၵၼိပၢတ် ၵႃၵꩡၢတ်ႈၼၼ်ႉတႃႉ။ ၵမ်းၼၼ်ႉ ၸဝ်ႈရႁၢၼ်းတင်းၼမ် ၸင်ႇဢဝ် ရႁၢၼ်းလိၵ်းလွၵ်းၼၼ်ႉ မႃးၸူး မုၼ်ၶမ်းၽြႃး သေ လဝ်ႈလၢတ်ႈဝႃႈ “မုၼ်ၶမ်းၽြႃးတီႈၶႃႈ ၸဝ်ႈရႁၢၼ်ႈၸဝ်ႈၼႆႉ ပဵၼ်ရႁၢၼ်း ဢၼ်လိၵ်းလွၵ်းတီႈ ၶႃႈဢေႃႈ”ၼႆယဝ်ႉ။ မုၼ်ၶမ်းၽြႃးၵေႃႈ ၸင်ႇဝႃႈ “ရႁၢၼ်း... မႂ်းၼႆႉ ယၢမ်ႈလိၵ်းလွၵ်း ၸၢတ်ႈၼႆႉၵူၺ်းဢမ်ႇၵႃး။ ၸၢတ်ႈၵွၼ်ႇဝၼ်းလင်ၵေႃႈ ယၢမ်ႈလိၵ်းလွၵ်းမႃးလႄႈ လႆႈလူႉသုမ်း သၢႆၸႂ်မႃးယူႇယဝ်ႉ၊ ၽူႈမီး ပႆႇၺႃႇၶဝ် ၵေႃႈ ဢိင်ပိုင်ႈမႂ်းသေ လႆႈလုတ်ႈႁၢမ်း တီႈယူႇၸဝ်ႈၵဝ်ႇမႃးယဝ်ႉ”ၼႆသေ ၸင်ႇတေ ႁေႃးၼႄ ၸၢတ်ႈ ၵွၼ်ႇဝၼ်းလင်ၼင်ႇတီႈတႂ်ႈၼၼ်ႉယဝ်ႉ။-
ဝတ်ႉထုပၸ်ႉၸုပ်ႉပၼ်ႇ
မိူဝ်ႈၵွၼ်ႇ တီႈမိူင်းၿႃႇရၼသီႇ ၽွင်းမိူဝ်ႈၶုၼ်ၿြႁမၻတ်ႈ ပဵၼ်ၶုၼ်ၼၼ်ႉ ၼေႃႇလွင်းၸဝ်ႈ ႁဝ်း ပဵၼ်ၵႃဢိုဝ်ႈ။ ပုၼ်ႈတႃႇတေပဵၼ် ၵၢၼ်လီၵုသူဝ်ႇၼၼ်ႉ ၵူၼ်းမိူင်းၿႃႇရၼသီႇၶဝ် ဢွၼ်ၵၼ် ဢဝ်ပဵတ်ႈဢဝ်သွင်းသေ ႁွႆႈၽႅၼ်ပၼ် ႁိူၼ်းၼူၵ်ႉ ပုၼ်ႈတႃႇၼူၵ်ႉၶဝ် တေလႆႈယူႇ ၵတ်းၸိုၼ်ႈယဵၼ်ၸႂ်ၼၼ်ႉယူႇ။ ၵူၼ်းႁုင်ၶဝ်ႈၽၵ်း တမ်ႈတီႈ ႁိူၼ်းသထေးလူင် ၿႃႇရၼသီႇ ၵေႃႉၼိုင်ႈၵေႃႈ ဢဝ်ပဵတ်ႈလူင် ဢၼ်ၼိုင်ႈ ႁွႆႈတီႈသွင်ႇၽႆးသေ ႁဵတ်းပၼ်ႁိူၼ်းၼူၵ်ႉယဝ်ႉ။ ၼေႃႇလွင်းၸဝ်ႈ ဢၼ်ပဵၼ် ၵႃဢိုဝ်ႈၼၼ်ႉ ယူႇသဝ်း တမ်ႈတီႈ ၼႂ်းပဵတ်ႈၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၵႃလမ် တူဝ်ၼိုင်ႈ မိၼ်လတ်းၵႂႃႇ ၼိူဝ်သွင်ႇၽႆး လႆႈငိၼ်းဢၢႆသႅဝ် ၼိူဝ်ႉပႃလႄႈ ၸင်ႇဝူၼ်ႉဝႃႈ တေဢိင်ပိုင်ႈ ႁဵတ်းၵေႃႉယူႇသဝ်းၸွမ်း ၵႃဢိုဝ်ႈသေ ဢၢၼ်းတေလႆႈၵိၼ်ၼႆယူႇ။ ၵူၼ်းႁုင်ၶဝ်ႈၼၼ်ႉ ၸင်ႇလႆႈႁၼ် ၵႃလမ်မႃးယူႇၸွမ်း ၵႃၶူဝ်ႇလႄႈ ၸင်ႇဢဝ်ပဵတ်ႈ ထႅင်ႈလုၵ်ႈၼိုင်ႈ ႁွႆႈပၼ်တႃႇၵႃယဝ်ႉ။ ၵႃလမ်ၵေႃႈ ၸင်ႇယူႇသဝ်း တမ်ႈတီႈ ပဵတ်ႈၼၼ်ႉသေ ႁဵတ်းၵေႃႉၵၼ် တင်းၵႃၶူဝ်ႇယူႇ။ ဝၼ်းၼိုင်ႈ ယွၼ်ႉပိူဝ်ႈ လႆႈႁၼ်ၼိူဝ်ႉပႃ ပုၼ်ႈတႃႇသထေး ဢၼ်ႁွႆႈဝႆႉ တီႈၽႃၼၼ်ႉလႄႈ ၵႃလမ်တူဝ်ၼၼ်ႉ ႁဵတ်းၵဵင်ႈဢမ်ႇယူႇလီသေ ဢမ်ႇၸွမ်း ၵႃဢိုဝ်ႈဢွၵ်ႇၵႂႃႇတီႈၼွၵ်ႈ ၸင်ႇယူႇသဝ်းဝႆႉ တီႈၼႂ်းပဵတ်ႈမၼ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၼေႃႇလွင်းၵႃၶူဝ်ႇ သင်ႇလၢတ်ႈဝႃႈ ယႃႇပေၵႂႃႇဢဝ်ၵိၼ် ၼိူဝ်ႉပႃၸိူဝ်း ၼၼ်ႉၼႆသေတႃႉၵေႃႈ မၼ်းတိုဝ်ဝႆႉယူႇ။ ၵမ်းလိုၼ်း ၵႃဢိုဝ်ႈၵေႃႈ ၸင်ႇဝႃႈ “ပေႃးၼႆၵေႃႈ ဢဝ်ၵၢမ်ႇမႂ်း ဝႃႈလႃႈ၊ ဢမ်ႇထုၵ်ႇလီၸွမ်းၸႂ်လေႃးၽၵူၺ်း ဝႆႉသတိလႄႈ”ၼႆသေ မိၼ်ၵႂႃႇပႅတ်ႈယဝ်ႉ။ ၽွင်းမိူဝ်ႈ ၵူၼ်းႁုင်ၽၵ်း ဢမ်ႇမီးၼၼ်ႉ ၵႃလမ် ဢၢင်ႈမႃးလၵ်ႉဢဝ် ၼိူဝ်ႉပႃလႄႈ ၸင်ႇမႃးၸပ်း တမ်ႈတီႈ ႁိမ်းသွင်ႇၽႆးၼၼ်ႉယူႇ။ ယွၼ်ႉပိူဝ်ႈ လႆႈငိၼ်းသဵင်ၵႃလမ်ဝႃႈ “ၵရိၵ်း”ၼႆလႄႈ ၵူၼ်းႁုင်ၽၵ်း ၸင်ႇၼႅတ်ႈမႃး ဢိုတ်းပႅတ်ႈ ၽၵ်းတူသွင်ႇၽႆးသေ ၺွပ်းဢဝ်ၵႃလမ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၸင်ႇထူၺ်ႈၶူၼ်ၵႃ ပႅတ်ႈ တင်းမူတ်း ဢဝ်ၼမ်ႉလဝ်ႈႁူတ်းသေ ၶိုၼ်းဢဝ်သႂ်ႇဝႆႉ ၼႂ်းပဵတ်ႈယဝ်ႉ။ ပေႃးဝႃႈ ၵႃဢိုဝ်ႈ ပွၵ်ႈမႃး မႃးလႆႈႁၼ်ၵႃလမ်ၼၼ်ႉၼႆ ၸင်ႇဝႃႈ “ၸွမ်းၸႂ်လေႃးၽသေ ဢမ်ႇထွမ်ႇၵႂၢမ်းၵဝ်လႄႈ မႂ်းၸင်ႇလႆႈ တုၵ်ႉၶၼင်ႇၼႆယဝ်ႉ ဢမ်ႇၸႂ်ႈႁိုဝ်”ၼႆသေ ၸင်ႇတေႁေႃး ၵႃႇထႃႇတီႈတႂ်ႈၼႆႉယဝ်ႉ။-
ပႃႇꩮိ
42။	ယေႃ ဢတ်ထၵႃမသ်သ ႁိတႃၼုၵမ်ပိၼေႃ၊ ဢေႃဝꩡ်ꩡမႃၼေႃ ၼ ၵရေႃတိ သႃသၼံ။ ၵပေႃတၵသ်သ ဝၸၼံ ဢၵတွႃ၊ ဢမိတ်တႁတ်ထၵတေႃဝ သေတိ။
ပိၼ်ႇတႆး
ၵေႃႉဢၼ်ဢမ်ႇထွမ်ႇဢဝ် ၶေႃႈသင်ႇသွၼ်ဢွၼ်လီ တမ်ႈတီႈ ၽူႈဢၼ်မီးၸႂ် ၶႂ်ႈႁႂ်ႈၶိုၼ်ႈယႂ်ႇမႂ်ႇ သုင်သေ လူႁၼ်လုမ်းလႃးၼၼ်ႉၼႆၸိုင် တေလႆႈမႆႈၸႂ် မိူၼ်ၼင်ႇ ၵႃလမ် ဢၼ်တူၵ်းၵႂႃႇၼႂ်းမိုဝ်း ၽူႈ ၶဵၼ်သေ လႆႈၼွၼ်း(မႆႈၸႂ်)ယူႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၵႃလမ်ဢၼ်လိတ်းလွတ်းၼၼ်ႉ မႃးပဵၼ်ရႁၢၼ်း ဢၼ်လိတ်းလွတ်း။
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ၸႃႇတၵ
1212
လိူၼ်ၾႅပ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မၢတ်ႉၶျ်
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢေႇပရႄႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မေႇ
(1) ဝၼ်း။
1913
လိူၼ်ၸၼ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
1212
လိူၼ်ၵျုၼ်ႇ
(1) ဝၼ်း။
1913
လိူၼ်ၾႅပ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
1212
လိူၼ်ၵျူႇလၢႆႇ
(1) ဝၼ်း။
1913
လိူၼ်မၢတ်ႉၶျ်
(1) ဝၼ်း။
ၵုရုင်ႇၵမိၵ၊ ၸၢတ်ႈ
21-ꩡၢတ်ႈၵုရုင်ၷမိၵ
(ၵုရုင်ၷမိၵ = ၵႂၢင်) ဝူၼ်ႉၶူၼ်ႉႁၼ်ဝႆႉထႃႈ၊ တၵ်းယၢၼ်ၽႃႈတၢင်းၽိတ်း
1212
လိူၼ်ဢေႃးၵၢတ်ႉ
(1) ဝၼ်း။
1913
လိူၼ်ဢေႇပရႄႇ
(1) ဝၼ်း။
ၵျွၵ်းမႄး၊ ၸႄႈတွၼ်ႈ
ၸႄႈတွၼ်ႈၵျွၵ်းမႄး, (ကျောက်မဲခရိုင်), (Kyaukme District), ၼႆႉ မၼ်းပဵၼ်ၸႄႈတွၼ်ႈ ဢၼ်မီးတီႈ  မိူင်းတႆး ပွတ်းႁွင်ႇ ဢၼ်ၼိုင်ႈ။ တၢင်းသုင်တႄႇၼႃႈၼမ်ႉပၢင်ႇလၢႆသေ မီးယူႇ ၂၅၄၃ ထတ်း (၇၇၅ မီႇတႃႇ) ဢေႃႈ။  ဝဵင်းၵျွၵ်းမႄး ၼႆႉ မၼ်းပဵၼ် ဝဵင်းဢၼ်လုမ်းၸႄႈတွၼ်ႈပၵ်းသဝ်းဝႆႉ။ ပေႃးဢဝ် သဵၼ်ႈမၢႆ ႁူဝ်ႁိူၼ်း ဢၼ်ၵဵပ်းမိူဝ်ႈ ပီ 2014 ၼၼ်ႉဝႃႈၸိုင် ၼႂ်းၵႃႈ ၸႄႈတွၼ်ႈ ၵျွၵ်းမႄးၼႆႉ  ႁူဝ်ၵူၼ်း တင်းၼမ်မၼ်း မီးၵႂႃႇ ၇၆၇,၅၈၂ ၵေႃႉ ၼႆၶႃႈဢေႃႈ။
1212
လိူၼ်သႅပ်ႇထႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
1913
လိူၼ်မေႇ
(1) ဝၼ်း။
1212
လိူၼ်ဢွၵ်ႇထူဝ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
1913
လိူၼ်ၵျုၼ်ႇ
(1) ဝၼ်း။
1212
လိူၼ်ၼူဝ်ႇဝႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
1913
လိူၼ်ၵျူႇလၢႆႇ
(1) ဝၼ်း။
1212
လိူၼ်တီႇသႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
1913
ဢေႃးၵၢတ်ႉ
(1) ဝၼ်း။
ၵုရုင်ႇၵမိၵ၊ ၸၢတ်ႈ
ဝတ်ႉထုဢတိတ်ႉ
မိူဝ်ႈၵွၼ်ႇ ၽွင်းမိူဝ်ႈပၢၼ် ၶုၼ်ႁေႃၶမ်းၿြႁ်မၻတ်ႈ ဢုပ်ႉမိူင်းၿႃႇရႃႇၼသီႇယူႇၼၼ်ႉ ၼေႃႇၶမ်းၽြႃးလႆႈပဵၼ် ၸိူဝ်ႉၶိူဝ်းၵႂၢင်ယဝ်ႉ။ ၼေႃႇၶမ်းၵႂၢင်ၼႆႉ မၢင်ပွၵ်ႈမၢင်လႂ် ၵႆႉမႃးၵိၼ်မၢၵ်ႇၽၢၼ်းဢူမ် တမ်ႈတီႈ တႂ်ႈတူၼ်ႈမၢၵ်ႇၽၢၼ်းဢူမ်ယဝ်ႉ။ ပွၵ်ႈၼိုင်ႈ မူးသိူဝ်း ဢၼ်ပႂ်ႉၶႄႉလၢင်းၼၼ်ႉ မႃးတူၺ်း ႁွႆးတိၼ် တူဝ်သတ်း တီႈတႂ်ႈ တူၼ်ႈမၢၵ်ႇၽၢၼ်းဢူမ်ၼၼ်ႉသေ လႆႈႁၼ် ႁွႆးတိၼ် ၼေႃႇၶမ်းတိုင် တီႈတႂ်ႈ တူၼ်ႈမၢၵ်ႇၽၢၼ်းဢူမ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၵွပ်ႈၼၼ် မူးသိူဝ်း ၸင်ႇႁဵတ်းၶႄႉလၢင်းယူႇသဝ်း တီႈၼိူဝ် တူၼ်ႈမၢၵ်ႇၽၢၼ်းဢူမ်ၼၼ်ႉ ယိပ်းႁွၵ်ႇသေ ပႂ်ႉမိူဝ်ႈတိုင်ၵႂၢင်တေမႃး ၼၼ်ႉယူႇ။ ၶုၼ်တိုင်ၼႆႉ သမ်ႉမီးၺၢၼ်ႇ မေႃဝူၼ်ႉလႆႈၶႆႈၸၢင်ႈယဝ်ႉ။ ပိၵ်ႉသမ်ႉၽႅဝ်မႃး တီႈႁိမ်း တူၼ်ႈမၢၵ်ႇၽၢၼ်းဢူမ်ၼၼ်ႉသေတႃႉ ဢမ်ႇၵိုင်ႉၵၢင်ႉၶဝ်ႈ တႂ်ႈတူၼ်ႈမၢၵ်ႇၽၢၼ်းဢူမ်သေ လွမ်တူၺ်း ၸွင်ႇတေမီး ၽေးၶဵၼ်ဢမ်ႇမီးၼႆယူႇ။ ယွၼ်ႉပိူဝ်ႈ လႆႈႁူႉႁၼ်ဝႃႈ ၵႂၢင်ဢမ်ႇမႃး တႂ်ႈတူၼ်ႈမႆႉၼႆလႄႈ မူးသိူဝ်းၸင်ႇ ဢဝ်မၢၵ်ႇၽၢၼ်းဢူမ်သေ ထိုမ်ႈတူၵ်းၽၢႆႇၼႃႈၵႂၢင်သေ ႁူၺ်းဢဝ်ၵႂၢင်ယူႇ။ ၶုၼ်တိုင် ၸင်ႇဝူၼ်ႉဝႃႈ “မၢၵ်ႇၽၢၼ်းဢူမ် ဢမ်ႇယၢမ်ႈတူၵ်းမႃး ၽၢႆႇၼႃႈၵဝ်သေတႃႉ မိူဝ်ႈၼႆႉ တူၵ်းမႃး တမ်ႈတီႈ ၽၢႆႇၼႃႈၵဝ်ယဝ်ႉ၊ တီႈၼိူဝ်တူၼ်ႈမႆႉၼႆႉ ၶႄးတေမီး မူးသိူဝ်းႁိုဝ်ၵေႃႈဢမ်ႇႁူႉ”ၼႆသေ လွမ်တူၺ်းၵႂႃႇ ၼိူဝ်တူၼ်ႈမႆႉ ၸင်ႇလႆႈႁၼ် မူးသိူဝ်းယူႇယဝ်ႉ။ ၵူၺ်းၵႃႈ ႁဵတ်းၵဵင်ႈဢမ်ႇႁၼ်သေ ႁဵတ်းလၢတ်ႈၵႂၢမ်းတေႃႇ တူၼ်ႈမၢၵ်ႇၽၢၼ်းဢူမ်သေ လၢတ်ႈၶိတ်ႉၵိူမ်ႈလိူမ်ႈတေႃႇ မူးသိူဝ်း ၷႃႇထႃႇတီႈတႂ်ႈၼႆႉယဝ်ႉ-
ပႃႇꩮိ
ဢၺ်ၺံ သေပၼ်ၼိ ၷၸ်ꧡႃမိ၊ ၼ မေ တေ ရုၸ်ၸတေ ၽလံ။
တႃႈတိုင်းၶမ်း၊ ဝၢၼ်ႈ
ဝၢၼ်ႈတႃႈတိုင်းၶမ်း (Taatuengkham,, တာတိန်းခန်း) ၼႆႉ ပဵၼ်ဝၢၼ်ႈ ဢၼ်မီးၼႂ်း ဢိူင်ႇဝၢၼ်ႈႁၢတ်ႇ၊ ၸႄႈဝဵင်း လၢင်းၶိူဝ်း၊ ၸႄႈတွၼ်ႈ လၢင်းၶိူဝ်း၊ မိူင်းတႆး ဢေႃႈ။
1539
1539
ၵုရုင်ႇၵမိၵ၊ ၸၢတ်ႈ
ပိၼ်ႇတႆး
ဢူဝ်! တူၼ်ႈမၢၵ်ႇၽၢၼ်းဢူမ်... မႂ်းၸိုင် ၸၢင်ႈမေႃပိတ်းဢဝ် မၢၵ်ႇၽၢၼ်းဢူမ်သေ ယၢတ်ႇတူၵ်း မႃးၽၢႆႇၼႃႈလႃႇၼႆႉ။ ၵဝ်တိုင် ႁူႉလွင်ႈၼၼ်ႉယဝ်ႉယဝ်ႈ။ ၵဝ်ဢမ်ႇၶႂ်ႈၵိၼ် မၢၵ်ႇၽၢၼ်းဢူမ်မႂ်းယဝ်ႉ။ ၵဝ် တေၵႂႃႇႁႃၵိၼ် မၢၵ်ႇၽၢၼ်းဢူမ် တၢင်ႇတူၼ်ႈယဝ်ႈ။
1212
လိူၼ်တီႇသႅမ်ႇပႃႇ
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:1212
ၵျွၵ်းမႄး၊ ၸႄႈတွၼ်ႈ
ၸႄႈဝဵင်း လႄႈ ဝဵင်း
ဢၼ်ပဵၼ် ၸႄႈဝဵင်းလႄႈ ဝဵင်း ၸိူဝ်းပႃးတီႈၼႂ်း ၸႄႈတွၼ်ႈၵျွၵ်းမႄးၼႆႉ မီးဝႆႉယူႇ ၼင်ႇပႃႈတႂ်ႈၼႆႉၶႃႈယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ၸႄႈတွၼ်ႈၼႂ်းမိူင်းမျၢၼ်ႇမႃႇ
1539
လိူၼ်ၸၼ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၾႅပ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မၢတ်ႉၶျ်
(1) ဝၼ်း။
ၵုရုင်ႇၵမိၵ၊ ၸၢတ်ႈ
ပိၼ်ႇတႆး
မူးသိူဝ်း မႃးပဵၼ် ၻေႇဝတတ်ႈ။
1913
သႅပ်ႇထႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
တပွၵ်ႉၵူင်း၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းၺွင်ႇဢူး
ဝၢၼ်ႈတပွၵ်ႉၵူင်း  (တပေါက်ကုန်းရွာ၊ Tapaukkone) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇတပွၵ်ႉၵူင်း ၊ ၸႄႈဝဵင်းၺွင်ႇဢူး၊ ၸႄႈတွၼ်ႈၺွင်ႇဢူး၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 192508 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇတပွၵ်ႉၵူင်းၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 376 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 437 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 813 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
1913
ဢွၵ်ႇထူဝ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
တပွၵ်ႉၵူင်း၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းၺွင်ႇဢူး
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းၺွင်ႇဢူး
1913
တီႇသႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
ၵုရုင်ႇၵမိၵ၊ ၸၢတ်ႈ
ပိၼ်ႇတႆး
(2)ႁၼ်ယိူဝ်ႇဢမ်ႇႁၼ်မဵတ်း၊ ယႃႇပေႁဵတ်းၼင်ႇၼၼ်။
1913
တီႇသႅမ်ႇပႃႇ
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:1910 ႁူဝ်သိပ်းပီ
1539
လိူၼ်ဢေႇပရႄႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မေႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျူႇလၢႆႇ
(1) ဝၼ်း။
ဢေႃးၵၢတ်ႉ
(1) ဝၼ်း။
သႅပ်ႇထႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
ဢွၵ်ႇထူဝ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
ၼူဝ်ႇဝႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
တီႇသႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:1539
ၵၢၼ်ႇတၢႆႇပွၵ်ႉ၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းမဵၵ်ႉထီႇလႃႇ
ဝၢၼ်ႈၵၢၼ်ႇတၢႆႇပွၵ်ႉ  (ကန်တိုင်ပေါက်ရွာ, Kantaingpauk) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇလျေႃႇၽျူႇၵၢၼ်ႇ၊ ၸႄႈဝဵင်းမဵၵ်ႉထီႇလႃႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈမဵၵ်ႉထီႇလႃႇ၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 193990 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇလျေႃႇၽျူႇၵၢၼ်ႇၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 1382 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 1285 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 2667 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းမဵၵ်ႉထီႇလႃႇ
မေႃႇပီႇ၊ ဝဵင်း
ၸႄႈဝဵင်းမေႃႇပီႇ (မှော်ဘီမြို့နယ်), (Hmawbi Township), ၼႆႉ ပဵၼ်ၸႄႈဝဵင်းဢၼ်ၼိူင်ႈ ဢၼ်ၶဝ်ႈပႃးဝႆႉ တီႈၼႂ်း ၸႄႈတိူင်းတႃႈၵုင်ႈ ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ပေႃးဢဝ်ၽႃႇသႃႇမွၼ်းဝႃႈ မေႃႇပီႇ= မေႃႇ-ၵူတ်ႉ/ၸဵင်ႇ၊ ဘီ-မႄႈၼမ်ႉ၊ ၵူတ်ႉမႄႈၼမ်ႉ မီးတီႈပွင်ႇၼင်ႇၼႆယဝ်ႉ။ ၂၀၁၆
ဝဵင်းမေႃႇပီႇၼႆႉ မိူဝ်ႈဢွၼ်တၢင်း ၶဝ်ႈပႃးဝႆႉတီႈၼႂ်းၸႄႈတွၼ်ႈဢိၼ်းၸဵင်ႇသေ ပေႃးလုၵ်ႉဢဝ်တီႈ ဝဵင်းတႃႈၵုင်ႈ ၸွမ်းတၢင်းလူတ်ႉလဵၼ်းၼႆႉ ၵႆယၢၼ် 25 လၵ်းသေ ပေႃးဢဝ်ၸွမ်းတၢင်းလူတ်ႉၵႃး တႃႈၵုင်ႈ-ပျီႇ ဝႃႈ ပဵၼ်ဝဵင်း ဢၼ်ယၢၼ်ၵႆတင်း တႃႈၵုင်ႈ 31 လၵ်းယဝ်ႉ။ မီးႁွင်ႈၵၢၼ်ၽၢႆႇၽုၵ်ႇသွမ်ႈ ဢၼ်ၸၢမ်းၵူတ်ႇၽုၵ်ႇတူၺ်း တူၼ်ႈမၢၵ်ႇႁၢၵ်ႈၵူႈမဵဝ်းမဵဝ်းလႄႈ ၵူၼ်းၸိူဝ်းၶဝ်ႈၸႂ်ပႃးၸႂ် ဢွၼ်ၵၼ်ၵႂႃႇ လဵပ်ႈႁဵၼ်းတူၺ်းယဝ်ႉ။ ပေႃးဢဝ် ပိုၼ်းမိူင်းဝႆႉ ပဵၼ်ဝဵင်းဢၼ်ဢမ်ႇပေႃးလိုဝ်းလင်သေတႃႉ ယွၼ်ႉပဵၼ်ဝဵင်း ၽူႈမီးပႆႇၺႃႇမၢၼ်ႊမေႃႇပီႇသြႃႇလူင်တဵင်းၵျီး လႄႈ ပဵၼ်ဝဵင်းဢၼ်ၵူၼ်းႁူႉၸၵ်းၼမ်ယဝ်ႉ။
ၵူၺ်းၵႃႈ တႄႇဢဝ် ပီ 1965 လိူၼ်ဢွၵ်ႇထူဝ်ႇပႃႇ 1 ဝၼ်းၼၼ်ႉ လုၵ်ႉဢဝ်ၸႄႈတွၼ်ႈဢိၼ်းၸဵင်ႇ ႁႂ်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႈႁွင်ႉပဵၼ် ၸႄႈတွၼ်ႈမေႃႇမီႇၼႆသေ ဢၼ်ပဵၼ်ဝဵင်းမေႃႇပီႇၼႆႉၵေႃႈ မၵ်းမၼ်ႈပဵၼ် ဝဵင်းပၵ်းလုမ်းၶုၼ်ၸႄႈတွၼ်ႈယူႇယဝ်ႉ။ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း မိူဝ် ပီ 1953 ၼၼ်ႉ မီး မႃး 5732 ၵေႃႉယဝ်ႉ။ ထိုင်ပီ 2016 ၼႆႉ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း မီးမႃးထိုင် 249829 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
တီႈၸႄႈဝဵင်းမေႃႇပီႇၼႆႉ ႁူင်းႁဵၼ်းၸၼ်ႉငဝ်ႈ မီး (21) ႁူင်း၊ ႁူင်းႁဵၼ်းၸၼ်ႉၵၢင် မီး (12) ႁူင်းလႄႈ ႁူင်းႁဵၼ်းၸၼ်ႉသုင် မီး (5) ႁူင်းယဝ်ႉ။
ဢၼ်ပဵၼ်ၸၼ်ႉၸွမ်တႃႇပၢႆးပႆႇၺႃႇႁႃလဵင်ႉတွင်ႉၼၼ်ႉ မီး ၸၼ်ႉၸွမ်ပၢႆးမေႃၵေႃႇသၢင်ႈ (မေႃႇပီႇ) ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ဢၼ်ပဵၼ်ၸုမ်းပိတ်ႉမၢၵ်ႇၼင်ႇ ၸႄႈဝဵင်းမေႃႇပီႇၼႆႉ လႆႈသူးထီႉၼိူင်ႈ ၵွၵ်းၵႅဝ်ႈၸွမ်ၽွင်းလူင် ၸႄႈတိူင်းတႃႈၵုင်ႈ ၵူႈၸႄႈဝဵင်း ဢၼ်ၸတ်းႁဵတ်းမႃးမိူဝ်ႈပီ 2016 ၼၼ်ႉလႄႈ ယၢမ်ႈပဵၼ်မႃး ၶျႅၼ်ႇပီႇယႅၼ်ႇယဝ်ႉ။ ဢၼ်ပဵၼ်ၵွၵ်းၵႅဝ်ႈသူးထီႉၼိူင်ႈၼၼ်ႉ ၸွမ်ၽွင်းလူင်ၸႄႈတိူင်းတႃႈၵုင်ႈ ဢူးၽျူဝ်းမိၼ်းတဵင်း ၵေႃႉယိုၼ်ႈပၼ်မႃးယူႇယဝ်ႉ။ ၵၢတ်ႇမျူဝ်ႉမမေႃႇပီႇၼႆႉ ပဵၼ်ၵၢတ်ႇ ဢၼ်ၵိုၼ်းသေပိူၼ်ႈ တီႈၼႂ်းၸႄႈဝဵင်းမေႃႇပီႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
518
လိူၼ်ၸၼ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၾႅပ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မၢတ်ႉၶျ်
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢေႇပရႄႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မေႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျုၼ်ႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျူႇလၢႆႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢေႃးၵၢတ်ႉ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢွၵ်ႇထူဝ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၼူဝ်ႇဝႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်တီႇသႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:518
ၽယႃးၸု၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းဝၢၼ်းတႂိၼ်း
ဝၢၼ်ႈၽယႃးၸု  (ဘုရားစုရွာ, Hpayarsu) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇၽယႃးၸု၊ ၸႄႈဝဵင်းဝၢၼ်းတႂိၼ်း၊ ၸႄႈတွၼ်ႈမဵၵ်ႉထီႇလႃႇ၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 194600 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇၽယႃးၸုၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 2975 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 3656 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 6631 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ဢၢင်ႈဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းဝၢၼ်းတႂိၼ်း
1538
1538
လိူၼ်ၸၼ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၾႅပ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မၢတ်ႉၶျ်
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢေႇပရႄႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မေႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျုၼ်ႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျူႇလၢႆႇ
(1) ဝၼ်း။
ဢေႃးၵၢတ်ႉ
(1) ဝၼ်း။
သႅပ်ႇထႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
ဢွၵ်ႇထူဝ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
ၼူဝ်ႇဝႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
တီႇသႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
ၼွင်သၢမ်ပူး၊ ဝၢၼ်ႈ
ဝၢၼ်ႈၼွင်သၢမ်ပူး (, Naung Hsi Pu, နောင်ဆီပူး) ၼႆႉ ပဵၼ်ဝၢၼ်ႈ ဢၼ်မီးၼႂ်း ဢိူင်ႇၼႃးလေႃး၊ ၸႄႈဝဵင်းမိူင်းပၼ်ႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈ လၢင်းၶိူဝ်း၊ မိူင်းတႆး ဢေႃႈ။
ပျူႇၵၢၼ်ႇ၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းတတႃးဢူး
ဝၢၼ်ႈပျူႇၵၢၼ်ႇ  (ပြူကန်ရွာ, Pyukan) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇပျူႇၵၢၼ်ႇ၊ ၸႄႈဝဵင်းတတႃးဢူး၊ ၸႄႈတွၼ်ႈၵျွၵ်ႉသႄႇ၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 191131 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇၸလေႇၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 998 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 1189 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 2187 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းတတႃးဢူး
517
လိူၼ်ၾႅပ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မၢတ်ႉၶျ်
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မေႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျုၼ်ႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျူႇလၢႆႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢေႃးၵၢတ်ႉ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်သႅပ်ႇထႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢွၵ်ႇထူဝ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၼူဝ်ႇဝႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်တီႇသႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:517
1211
1211
လိူၼ်ၸၼ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၾႅပ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မၢတ်ႉၶျ်
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢေႇပရႄႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မေႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျူႇလၢႆႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢေႃးၵၢတ်ႉ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်သႅပ်ႇထႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢွၵ်ႇထူဝ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၼူဝ်ႇဝႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်တီႇသႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:1211
ၵၢၼ်ႇၼွင်း၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းၼထူဝ်းၵျီး
ဝၢၼ်ႈၵၢၼ်ႇၼွင်း  (ကံနှောင်းရွာ, Kanhnaung) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇယႂႃႇၵျီး ၊ ၸႄႈဝဵင်းၼထူဝ်းၵျီး၊ ၸႄႈတွၼ်ႈမျိၼ်းၶျၢၼ်ႇ၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 191716 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇယႂႃႇၵျီးၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 3280 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 4524 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 7804 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းၼထူဝ်းၵျီး
ၵုၼ်းတွင်ႇၵူင်း၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းမျိတ်ႉတႃး
ဝၢၼ်ႈၵုၼ်းတွင်ႇၵူင်း  (ကွမ်းတောင်ကုန်းရွာ, Kuntaungkone) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇၵူၵ်ႉၵူဝ်ႇၸု၊ ၸႄႈဝဵင်းမျိတ်ႉတႃး၊ ၸႄႈတွၼ်ႈၵျွၵ်ႉသႄႇ၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 190901 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇၵူၵ်ႉၵူဝ်ႇၸုၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 681 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 734 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 1415 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းမျိတ်ႉတႃး
ၵုၼ်းၶျၢၼ်ႇၵူင်း၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းမဵၵ်ႉထီႇလႃႇ
ဝၢၼ်ႈၵုၼ်းၶျၢၼ်ႇၵူင်း  (ကွမ်းခြံကုန်းရွာ, Kunchankone) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇလျေႃႇၽျူႇၵၢၼ်ႇ၊ ၸႄႈဝဵင်းမဵၵ်ႉထီႇလႃႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈမဵၵ်ႉထီႇလႃႇ၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 193991 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇလျေႃႇၽျူႇၵၢၼ်ႇၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 1382 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 1285 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 2667 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ၸၼ်ႇဝႃႇရီႇ 15
လိူၼ်ၸၼ်ႇဝႃႇရီႇ (15) ဝၼ်းၼႆႉ ပေႃးဢဝ် ပၵ်းယဵမ်ႈဝၼ်းၵရီႇၵေႃးရီးယႅၼ်း ဝႃႈ ပဵၼ်ဝၼ်းထူၼ်ႈ (15) တွၼ်ႈတႃႇ ၼိုင်ႈပီယဝ်ႉ။ တွၼ်ႈတႃႇတေသုတ်းပီၼႆႉ ၵိုတ်းထႅင်ႈ (350) ဝၼ်းယူႇ။ ပေႃးပဵၼ် ပီဝႃႇထၢပ်ႈ ၼႆ ၵိုတ်းယူႇ (351)ဝၼ်းယဝ်ႉ။
3 ၸွမ် 7 ၵဵင်း 12 ၽၵ်းတူဝဵင်း ၵဵင်းတုင်
3 ၸွမ် 7 ၵဵင်း 12 ၽၵ်းတူဝဵင်း (ဝဵင်းၵဵင်းတုင်)
1210
1210
လိူၼ်ၾႅပ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မၢတ်ႉၶျ်
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢေႇပရႄႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မေႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျုၼ်ႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျူႇလၢႆႇ
(1) ဝၼ်း။
တတႃးဢူး၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းၵျွၵ်ႉသႄႇ
ဝၢၼ်ႈတတႃးဢူး  (တံတားဦးရွာ, Tadaru) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇပွၵ်ႉပိၼ်ႇၵူၺ်ႉ၊ ၸႄႈဝဵင်းၵျွၵ်ႉသႄႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈပၢင်ႇဢူး၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 190608 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇၸလေႇၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 798 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 913 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 1171 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
1210
လိူၼ်ဢေႃးၵၢတ်ႉ
(1) ဝၼ်း။
တတႃးဢူး၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းၵျွၵ်ႉသႄႇ
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းၵျွၵ်ႉသႄႇ
1210
လိူၼ်သႅပ်ႇထႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢွၵ်ႇထူဝ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၼူဝ်ႇဝႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်တီႇသႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
ၵုၵ်ႉၵုရ၊ ၸၢတ်ႈ
22-ꩡၢတ်ႈၵုၵ်ႉၵုရ
(ၵုၵ်ၵုရ = မႃ) ပုၼ်ႈပၢင်ႈၶိူဝ်းၸဝ်ႈၵဝ်ႇ၊ ၸႂ်လဝ်ႇၸုၼ်ႉသုၼ်ႇတူဝ်
ဝတ်ႉထုပၸ်ႉၸုပၼ်ႇ
ၽွင်းမိူဝ်ႈ မုၼ်ၶမ်းၽြႃး ယူႇသဝ်း တမ်ႈတီႈ ဝတ်ႉꩡေႇတဝၼ်ႇၼၼ်ႉ ၵဵဝ်ႇၵပ်းလူၺ်ႈ လွင်ႈႁဵတ်းသၢင်ႈႁၢင်ႈပွင်ပၼ် ၽွၼ်းလီ ပီႈၼွင်ႉၸိူဝ်ႉၶိူဝ်းၸဝ်ႈၵဝ်ႇသေ ၸင်ႇတေႁေႃးꩡၢတ်ႈၵုၵ်ႉၵုရ ဢၼ် တႄႇ “ယေ ၵုၵ်ၵုရႃ”ၼၼ်ႉ ၸိူင်ႉၼင်ႇတီႈတႂ်ႈၼႆႉယဝ်ႉ-
ဝတ်ႉထုဢတိတ်ႉ
ပဵၼ်ၽွင်း ၶုၼ်ႁေႃၶမ်း ၿြႁ်မၻတ်ႈ ႁဵတ်းၶုၼ်ယူႇတမ်ႈတီႈ မိူင်းၿႃႇရႃႇၼသီႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၽွင်းၼၼ်ႉ ၼေႃႇၶမ်းၶုၼ်မႃ ႁူမ်ႈလူၺ်ႈ မႃတင်းၼမ်သေ ယူႇသဝ်းတမ်ႈတီႈ ပႃႇႁဵဝ်ႈလူင်ဝႆႉယူႇ။ ဝၼ်းၼိုင်ႈ ဝၢႆးသေ ပွၵ်ႈတီႈသူၼ်သိူဝ်းမႃးမိူဝ်း ၸင်ႇဢဝ်လေႃႉရထႃးၶုၼ် မႃးဝႆႉတမ်ႈတီႈ ဝၢင်းႁေႃၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၵၢင်ၶမ်ႈ ၽူၼ်လူင်သမ်ႉမႃးယမ်းသႂ်ႇ ၼင် ဢၼ်ႁၢင်ႈၶိူင်ႈဝႆႉ တမ်ႈတီႈလေႃႉရထႃးၼၼ်ႉလႄႈ ဢၢႆမၼ်း ဢွၵ်ႇမႃးယူႇယဝ်ႉ။ ၵမ်းၼၼ်ႉ ျွႃ ဢၼ်ၶုၼ်ၶဝ်လဵင်ႉဝႆႉၼၼ်ႉ ၸင်ႇဢွၼ်ၵၼ် မႃးၵိၼ် ၼင်ၸိူဝ်းၼၼ်ႉပႅတ်ႈယဝ်ႉ။ ပေႃးဝႃႈ ၶုၼ်ႁေႃၶမ်း လႆႈႁူႉၼင်ႇၼၼ် ပဵၼ်ဢၼ်ၸႂ်လမ်ၼႃႇသေ ၸင်ႇပၼ်ၶေႃႈပူင်ဝႃႈ “ၵႃႈပဵၼ်မႃ ဢၼ်ႁၼ်တႂ်ႈတႃၼၼ်ႉ ဢဝ်တၢႆတင်းမူတ်းတႃႉ”ၼႆယဝ်ႉ။ ၸွမ်းၼင်ႇ ၶေႃႈၵႂၢမ်းၶုၼ်သေ ၵူၼ်းၶုၼ်ၶဝ်ၵေႃႈ ပႅင်ႈၼင်ႇႁၼ်မႃၼၼ်ႉ ဢဝ်တၢႆမႃတင်းၼမ် ယူႇ။ ၼင်ႇႁိုဝ် တေလွတ်ႈတၢင်းတၢႆၼၼ်ႉ မႃတင်းၼမ်ၵေႃႈ ၸင်ႇဢွၼ်ၵၼ် ပၢႆႈၵႂႃႇၸူးတမ်ႈတီႈ ၶုၼ်မႃသေ လၢတ်ႈၼႄ လွင်ႈတၢင်းမၼ်းယဝ်ႉ။ ပေႃးဝႃႈ ၶုၼ်မႃ လႆႈႁူႉလွင်ႈႁၼ်တၢင်းမၼ်း ၵူႈပိူင်ယဝ်ႉၼႆ ၼင်ႇႁိုဝ် ၸိူဝ်ႉၶိူဝ်းမႃၸဝ်ႈၵဝ်ႇ တင်းသဵင်ႈ တေလွတ်ႈၽေးၶဵၼ်ၼၼ်ႉ ၸင်ႇၵႂႃႇတမ်ႈတီႈ ၽၢႆႇၼႃႈ ၶုၼ်ႁေႃၶမ်းသေ ၸင်ႇၵႂႃႇလၢတ်ႈၸႃတေႃႇ ၶုၼ် ၸွမ်းၼင်ႇ တီႈတႂ်ႈၼႆႉယဝ်ႉ-
ပႃႇꩮိ
ၵေႃလေယျၵႃ ဝၼ်ၼၿလူပပၼ်ၼႃ တေ’မေ ၼ ဝꩡ်ꧢႃ မယ’မသ်မ ဝꩡ်ꧢႃ၊ ၼႃယံ သꧠၸ်ၸႃ ၻုၿ်ၿလꧠၢတိၵႃ’ယံ။
ပိၼ်ႇတႆး
မႃ ၸိူဝ်းဢၼ်ယႂ်ႇတီႈၼႂ်းႁေႃ၊ မႃ ၸိူဝ်းဢၼ်လဵင်ႉတီႈၼႂ်းႁေႃ၊ မႃ ၸိူဝ်းဢၼ်မီးဢဵၼ်ႁႅင်းတဵမ် ထူၼ်ႈၸိူဝ်းၼၼ်ႉ ဢမ်ႇလႆႈၶၢမ်ႇႁႅမ်တၢႆ။ ၸိူဝ်းႁဝ်းၼႆႉၵူၺ်းယဝ်ႉ လႆႈၶၢမ်ႇႁႅမ်တၢႆ။ ဢၼ်ဢဝ်တၢႆ မႃ ၸိူဝ်းၼႆႉယူႇၼႆႉ မၼ်းဢမ်ႇၸႂ်ႈဝႃႈ ဢဝ်တၢႆမႃတင်းသဵင်ႈ။ ဢၼ်ဢဝ်တၢႆမႃ ၸိူဝ်းၼႆႉယူႇၼႆႉ မၼ်းပဵၼ် တၢင်းဢဝ်တၢႆ မႃႁႅင်းဢေႇ(ၼႃႈလဵၵ်ႉ) ၼၼ်ႉၵူၺ်းယဝ်ႉ။ ပေႃးဝႃႈ လႆႈငိၼ်းၶေႃႈတြႃးတမ်ႈတီႈ ၶုၼ်မႃၼင်ႇၼႆၸိုင် ၶုၼ်လူင် ၸင်ႇတွင်းပၢၼ်ႇဝႃႈ ႁႂ်ႈၸႅင်ႈ ၼႄပၼ် မႃ ၸိူဝ်းဢၼ်ၵိၼ်ၼင်ၼၼ်ႉၼႆယဝ်ႉ။ ၶုၼ်မႃ ၸင်ႇပၼ်တၢင်းၶႂ်ႈၸႂ် ႁႂ်ႈဢဝ်ယိူဝ်ႈယႃႈလႄႈ ၼမ်ႉဢွႆႈၵႅင်ႈ လေႃးၵၼ်သေ တိုၵ်းပၼ် မႃ ၸိူဝ်းဢၼ် ၶုၼ်ၶဝ်လဵင်ႉဝႆႉ ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ပေႃးဝႃႈ ႁဵတ်းၸွမ်း ၼင်ႇတၢင်းၶႂ်ႈၸႂ် ၶုၼ်မႃၼၼ်ႉၼႆၵေႃႈ မႃ ဢၼ်ၶုၼ်ၶဝ်လဵင်ႉဝႆႉၼၼ်ႉ တင်းသဵင်ႈ ၸင်ႇႁၢၵ်ႈဢွၵ်ႇမႃး ၼင်ယဝ်ႉ။ လႆႈႁၼ်ၼင်ႇၼၼ် ၶုၼ်လူင် ပဵၼ်ဢၼ်ႁၢၼ်ႉၸႂ်တႄႉတႄႉဝႃႈဝႃႈသေ ၸင်ႇတေ ဢဝ်ၸွင်ႉၽိူၵ်ႇသေ ပူႇꩡေႃႇပၼ် ၶုၼ်မႃယဝ်ႉ။ ၸင်ႇပၼ်သတ်ႉတဝႃႇတင်းသဵင်ႈ လွတ်ႈၽေးသေ ဢဝ်တၢင်းၵိၼ်တၢင်းယႅမ်ႉ ၸိူင်ႉၼင်ႇ ဢၼ်ၸဝ်ႈၵဝ်ႇၵိၼ်ၼၼ်ႉ လဵင်ႉပၼ်ၶုၼ်မႃလႄႈ လုမ်းလၢင်း မၼ်းၵႂႃႇယဝ်ႉ။
ၶုၼ်လူင်ၿႃႇရႃႇၼသီႇ မႃးပဵၼ် ၸဝ်ႈဢႃႇၼၼ်ႇၻႃႇ။
ဢမ်ႇဝႆႉၸႂ်လမ်တေႃႇၽူႈၶဵၼ်လႄႈ ပဵၼ် ၶၼ်ႇတီႇပႃႇရမီႇ။
1537
လိူၼ်ၸၼ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၾႅပ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မၢတ်ႉၶျ်
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢေႇပရႄႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မေႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျုၼ်ႇ
(1) ဝၼ်း။
ဢေႃးၵၢတ်ႉ
(1) ဝၼ်း။
သႅပ်ႇထႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
ဢွၵ်ႇထူဝ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
ၼူဝ်ႇဝႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
တီႇသႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:1537
516
လိူၼ်ၸၼ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မၢတ်ႉၶျ်
(1) ဝၼ်း။
သူးၽျူႇၵူင်း၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းၵျွၵ်ႉပတွင်း
ဝၢၼ်ႈသူးၽျူႇၵူင်း  (ဆူးဖြူကုန်းရွာ၊ Suhpyukone) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇသူးၽျူႇၵူင်း၊ ၸႄႈဝဵင်းၵျွၵ်ႉပတွင်း၊ ၸႄႈတွၼ်ႈၺွင်ႇဢူး၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 191824 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇသူးၽျူႇၵူင်းၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 351 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 457 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 808 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းၵျွၵ်ႉပတွင်း
516
လိူၼ်ဢေႇပရႄႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မေႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျုၼ်ႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျူႇလၢႆႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢေႃးၵၢတ်ႉ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်သႅပ်ႇထႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢွၵ်ႇထူဝ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၼူဝ်ႇဝႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်တီႇသႅမ်ႇပႃႇ
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:516
မေႃႇပီႇ၊ ၸႄႈဝဵင်း
ၸႄႈဝဵင်းမေႃႇပီႇ (မှော်ဘီမြို့နယ်), (Hmawbi Township), ၼႆႉ ပဵၼ်ၸႄႈဝဵင်းဢၼ်ၼိူင်ႈ ဢၼ်ၶဝ်ႈပႃး တီႈၼႂ်း ၸႄႈတွၼ်ႈပွတ်းႁွင်ႇတႃႈၵုင်ႈ၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈၵုင်ႈ၊  မိူင်းမျၢၼ်ႇမႃႇ ၶႃႈဢေႃႈ။
117
လိူၼ်ၾႅပ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢေႇပရႄႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မေႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျုၼ်ႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျူႇလၢႆႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢေႃးၵၢတ်ႉ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်သႅပ်ႇထႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢွၵ်ႇထူဝ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်တီႇသႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:117
ၵျွၵ်းမႄး၊ ၸႄႈဝဵင်း
ၸႄႈဝဵင်းၵျွၵ်းမႄး, (ကျောက်မဲမြို့နယ်), (Kyaukme Township), ၼႆႉပဵၼ်ႄၸႄႈဝဵင်းဢၼ်မီးၼႂ်း ၸႄႈတွၼ်ႈမိူင်းသၢတ်ႇ၊ ၸႄႈမိူင်းတႆး၊ မိူင်းမျၢၼ်ႇမႃႇသေ တီႈပၵ်းလုမ်းၽၢႆႇဢုပ်ႉပိူင်ႇ ၸႄႈဝဵင်းတႄႉ မီးဝႆႉတီႈ ဝဵင်းၵျွၵ်းမႄးယဝ်ႉ။
ရမ်းပျႄး၊ ၸႄႈဝဵင်း
ၸႄႈဝဵင်းရမ်းပျႄး (ရမ်းဗြဲမြို့နယ် ; Ramree Township) ၼႆႉ ပဵၼ်ၸႄႈဝဵင်းဢၼ်ၼိုင်ႈ ဢၼ်မီးဝႆႉတီႈ ၼႂ်း ၸႄႈတွၼ်ႈၵျွၵ်ႉၽျူႇ၊ ၸႄႈမိူင်းရၶႅင်ႇ၊ မိူင်းမျၢၼ်ႇမႃႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ဝဵင်းပၵ်းလုမ်းၸႄႈဝဵင်းၼႆႉ ပဵၼ် ဝဵင်းရမ်းပျႄးယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ၸႄႈဝဵင်းၸိူဝ်းမီးၼႂ်း ၸႄႈမိူင်းရၶႅင်ႇ ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ၸႄႈဝဵင်းၸိူဝ်းမီးၼႂ်း မိူင်းမျၢၼ်ႇမႃႇ
ၵျုၼ်းၸု၊ ဝဵင်း
ဝဵင်းၵျုၼ်းၸု ဢမ်ႇၼၼ် ဝဵင်းၵၢၼ်းမေႃႇ (ကျွန်းစုမြို့ ; Kyunsu) ၼႆႉ ပဵၼ်ဝဵင်းဢွၼ်ႇဝဵင်းၼိုင်ႈ ဢၼ်မီး တီႈ မျဵၵ်ႉၵျုၼ်းၸု ပွတ်းၸၢၼ်းမိူင်းမၢၼ်ႈၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ပဵၼ်ဝဵင်းပၵ်းလုမ်း ၸႄႈဝဵင်းၵျုၼ်းၸု၊ ၸႄႈတွၼ်ႈမျဵၵ်ႉ၊ ၸႄႈတိူင်းတၼိၼ်းတႃႇယီႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ မီးဝႆႉ တီႈၼိူဝ်ၽင်ႇပၢင်ႇလၢႆႇ ၸဵင်ႇႁွင်ႇဝၼ်းဢွၵ်ႇ ၵုၼ်ၵၢၼ်းမေႃႇ၊ တီႈ ၸဵင်ႇၸၢၼ်းဝၼ်းတူၵ်း ဝဵင်းမျဵၵ်ႉၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ၸႄႈတိူင်းတၼိၼ်းတႃႇယီႇ ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝဵင်းၸိူဝ်းမီးၼႂ်း ၸႄႈတွၼ်ႈမျဵၵ်ႉ ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝဵင်းၸိူဝ်းမီးၼႂ်း မိူင်းမျၢၼ်ႇမႃႇ
ၼုင်ႈဝႆသၢင်ႇၵၢၼ်း ပဵၼ်ရႁၢၼ်းထင်ထိူၼ်ႇ
ၽိုၼ်ဢိင်
ၼႃႈလိၵ်ႈ ႑႙၊ ပပ်ႉ - ႁၢင်ႈပိုၼ်းပုတ်ႉထၸဝ်ႈ| တႅမ်ႈ - သြႃႇလူင်ဢူးၵူဝ်ႇဢိင်ႇၵႃႇ (ၽူႈၼႄတြႃးဝိပသ်သၼႃႇလုမ်ႈၾႃႉ)
ဝၼ်းမႃးၶပူးၸႃး
မႃးၶ ပဵၼ်ၸိုဝ်ႈလိူၼ်ဢၼ်ႁွမ်းၸွမ်းမႃးၶၼၵ်ႉၶတ်ႈ။ မႃးၶမႃးသ ၸင်ႇမႃးမႅၼ်ႈလိူၼ် 3 တႆး၊ ဝၼ်းလိူၼ် 3 မူၼ်း ၵေႃႈႁွင်ႉ ဝၼ်းမႃးၶပုၼ်းၼမီး(ပီ 2018 ၼႆႉ ၵွပ်ႈပီသွင် 8 လႄႈ တူၵ်းမႅၼ်ႈၼႂ်း လိူၼ်သီႇမူၼ်း ဢၼ်ပဵၼ် လိူၼ်ဝႆႈပူးၸႃးထၢတ်ႈၵွင်းမူးတႆးႁဝ်းၸိူဝ်းပဵၼ်ၸၢဝ်းပုတ်ႉထ)။ ဝၼ်းၼၼ်ႉပဵၼ် ဝၼ်းၸၢဝ်းပုတ်ႉထႁဝ်း ဢမ်ႇဝႃႈမီး တီႈတၼ်းႁဵင်းလႂ် ဢွၼ်ၵၼ်ႁဵတ်းၵၢၼ်လီၵုသူလ် ၶဝ်ႈဝတ်ႉလူႇတၢၼ်းၽႄႇၼႃးမုၼ် လႄႈ ယွၼ်းၽွလ်းလီမၵ်ႈ ၽူလ်ၵၼ်၊ ဝၼ်းဢၼ်ၸၢဝ်းတႆးႁဝ်းပဵၼ်ပွႆးလူႇတၢၼ်းၶဝ်ယႃႇၵု(ၶဝ်ႈၼမ်ႉဢွႆႈ) ၵေႃႈပဵၼ်ဝၼ်းၼႆႉ။ ပွႆးလူႇၵွင်လူဝ် တီႈပုတ်ႉထၸဝ်ႈၵေႃႈၸႂ်ႈဝၼ်းၼႆႉ။ ၵူၼ်းတႆးၼ်ႂ်းမိူင်းထႆး ႁဵတ်းပႃးပွႆးယုၵ်ႉယွင်ႈၸဝ်ႈၶူးမေႃ မိူဝ်ႈဝၼ်းလိူၼ်သၢမ် မူၼ်းၼႆႉ။ ယွၼ်ႉၼၼ် ဝၼ်းလိူၼ် 3 မူၼ်းၼႆႉ ၸၢဝ်းပုတ်ႉထတူဝ်ႈလူၵ်ႈၸင်ႇတင်ႈၸိုဝ်ႈဝႃႈ-ဝၼ်းမႃးၶပူးၸႃး ႁိုဝ်ၵေႃႈ ဝၼ်းမႃးၶပုၼ်းၼမီးပူးၸႃး ((MAGHAPUJA DAY OR THE FULL MOON DAY OF THE THIRD MONTH, (ESPECIALLY IN FEBRUARY.) ၼႆသေ မၵ်းမၼ်ႈႁဵတ်းပွႆးထမ်းမပူးၸႃး (THE DHAMMA RESPECTING FESTIVAL) ၼႆမႃးၵူႈပီ။ ဝၼ်းၼႆႉ ၵွပ်ႈပဵၼ်ဝၼ်း ဢၼ်ၽြႃးပဵၼ်ၸဝ်ႈတမ်းဝၢင်းလၵ်းပိူင် ပုတ်ႉထသႃသၼႃလႄႈ ၼႂ်းတူင်ႇဝူင်းၸဝ်ႈမုၼ်ႁွင်ႉၵၼ်ဝႃႈ ဝၼ်းဢူဝ်းဝႃးတပႃတိမူၵ်ႈ (OVADAPATIMOKKHA DAY) ၼႆသေ ဢွၼ်ၵၼ်သူတ်ႇထမ်းမထႃ ဢူဝ်းဝႃးတပႃတိမူၵ်ႈ ၵၼ်ႁဵတ်းၼႆ။
လွင်ႈပဵၼ်မႃးဝၼ်းမႃးၶပူးၸႃး
မီးဝႃႈမိူဝ်ႈပုတ်ႉထၶမ်းၽြႃးၸဝ်ႈဢဝ်ပထမဝသ်ႉသႃ တီႈထိူၼ်ႇလူင်တိုင်( ယၢမ်ႈလဵဝ်ႁွင်ႉသႃႊရၼၢထ်ႉ) တီႈမိူင်း ပႃးရႃးၼသီတင်းဢရႁၼ်တႃ(ပၼ်ၸဝၵ်ႉၵီး) 5 ၸဝ်ႈၼၼ်ႉ ပဵၼ်ၼႂ်းပီ 588 B.C။ ဝၢႆးဢွၵ်ႇဝႃႇသႃယဝ်ႉၼၼ်ႉ ပုတ်ႉထၸဝ်ႈၼႄတၢင်းႁႂ်ႈၸဝ်ႈဢရႁၼ်တႃ 60 ၼိုင်ႈၸဝ်ႈၼိုင်ႈတူၼ်ၵႂႃႇၼိုင်ႈတၢင်း တႃႇပိုၼ်ၽႄႈပုတ်ႉထ သႃ သၼႃ။ ၶမ်းၽြႃးၸဝ်ႈတူၼ်လဵဝ်ၽူတ်ႇဢဝ်ၸဝ်ႈရသေးၸတိလၼႂ်းၶိူဝ်းႁိူၼ်းၵသ်ႉသပ 3 ပီႈၼွင်ႉၼႂ်းမိူင်းရႃး ၸၵႁ (RAJAGRI) တီႈထိူၼ်ႇမၢၵ်ႇပိၼ်း(ဢုလုဝေးလဝၼ်း)၊ ႁိမ်းၾင်ႇမႄႈၼမ်ႉၵယႃႊ (တီႈဝဵင်းၵယႃႊယၢမ်းလဵဝ်) လႄႈ ယူႇသဝ်းတီႈၼၼ်ႈ 3 လိူၼ် (တေႃႇထိုင်လိူၼ်ၵမ်မူၼ်း)။ လုၵ်ႉတီႈၼၼ်ႈဢွၼ်ဢဝ်ဢရႁၼ်တႃ 1000 ၸဝ်ႈၶဝ်ႈၵႂႃႇၼႂ်းဝဵင်းရႃးၸၵႁ ၵႂႃႇၽူတ်ႇဢဝ်ၶုၼ်ႁေႃၶမ်း ပိမ်းပိသႃရလႄႈ ၵူၼ်းၼႂ်းဝဵင်းၵမ်ႈၽွင်ႈယဝ်ႉ လႆႈယူႇသဝ်း တီႈဝတ်ႉဝေႊလုဝၼ်း( ဝတ်ႉသူၼ်မႆႉသၢင်းၶမ်းလဵင်ႉၸွၼ်ႈ) ဢၼ်ၶုၼ်မိူင်းယုၵ်ႉဢဝ်သူၼ်မႆႉသၢင်းတီႈ ၼွၵ်ႈဝဵင်း လူႇတၢၼ်းပၼ်ႁဵတ်းဝတ်ႉတႃႇသင်ၶၸဝ်ႈၶဝ်ယူႇသဝ်းၼၼ်ႉ။ ထိုင်မႃး မိူဝ်ႈဝၼ်းလိူၼ် 3 မူၼ်း (14 January, 588 B.C.) ၸင်ႇမီးဢရႁၼ်တႃၸဝ်ႈၸိူဝ်း ပဵၼ်ဢေႁိၽိၵ်ႉၶု (ၸဝ်ႈၸၢင်းၸိူဝ်းဢၼ်တၢမ်တူဝ်ၽြႃးပဵၼ်ၸဝ်ႈဝူတ်ႇပၼ်) 1250 တူၼ်လုၵ်ႉလၢႆတၼ်းႁဵင်းမႃးႁူမ်ႈၵၼ်ထွမ်ႇၾင်း ဢဝ်ၵႂၢမ်းသွၼ်ဢူဝ်းဝႃးတပႃတိမူၵ်ႊ(တမ်းဝၢင်းလၢႆးယူႇသၢင်ႈၵိၼ်သဝ်းၸဝ်ႈသၢင်ႇၸဝ်ႈၸၢင်းၶဝ်) တမ်ႈတီႈပုတ်ႉ ထၶမ်းၸဝ်ႈ။ ၼႂ်းၵႃႈဝၼ်းယႂ်ႇဝၼ်းလူင် ၼႂ်းတူင်ႇဝူင်းပုတ်ႉထသႃသၼႃသွင်ဝၼ်းသၢမ်ဝၼ်း (ၸိူင်ႉၼင်ႇ- ဝၼ်းဝိသႃၶပူးၸႃး၊ ဝၼ်းဢႃသႃလႁပူးၸႃးလႄႈ မႃးၶပူးၸႃး) ၼႂ်းသၢမ်ဝၼ်းၼႆႉ ဝၼ်းဢၼ်ပုတ်ႉထၶမ်းၽြႃးပဵၼ် ၸဝ်ႈတမ်းဝၢင်းလၵ်ႈပိူင်ဝိၼႆးသႃသၼႃ(တေးသၼႃးပၼ်ဢူဝ်းဝႃးတပႃတိမူၵ်ႈ – THE DUDDHA DISCIPLINES INSTRUCTIONS) လႄႈ ၸၢဝ်းပုတ်ႉထတူဝ်ႈလူၵ်ႈ ၸင်ႇဢဝ်ႁဵတ်ႇၵၢၼ် 4 ယိူင်ႈပႃႈတႂ်ႈၼႆႉပဵၼ်လၵ်းဢိင် မႄႈပိူင်မၼ်းသေ မၵ်းမၼ်ႈပဵၼ်ဝၼ်းထမ်းမပူးၸႃးလႄႈ ၸတ်းႁဵတ်းပၢင်ပွႆးဝၼ်းမႃးၶပူးၸႃး မိူဝ်ႈဝၼ်းလိူၼ် 3 မူၼ်းၼႆမႃးၵူႈၶူပ်ႇပဵၼ်ပီတေႃႇဝၼ်းမိူဝ်ႈၼႆႉ။ ၼႂ်းဝၼ်းလိူၼ်သၢမ်မူၼ်း – မႃးၶပုၼ်းၼမီးပီ 588 B.C ၼၼ်ႉၸဝ်ႈၸၢင်းၸိူဝ်းမႃးႁူမ်ႈၼႂ်းပၢင် ၾင်းထမ်း မီး 1250 တူၼ်။ လႄႈမီးၾၢင်ႁၢင်ႈဝိသဵသ်ႇတွၼ်းၵႄး 4 ယိူင်ႈၼင်ႇပႃႈတႂ်ႈၼႆႉ 1) ပဵၼ်ၸဝ်ႈဢရႁၼ်တႃတင်း 1250 တူၼ်။ 2) ပဵၼ်ဢေႁိၽိၵ်ႉၶုတင်း 1250 တူၼ်။ 3) တင်း 1250 တူၼ် ဢမ်ႇလႆႈၼတ်ႉမၢႆၵၼ်ဝႆႉလူင်ႈၼႃႈသေ မႃးႁွတ်ႈၼႂ်း ဝၼ်းလဵဝ်ၵၢၼ်လႄႈ 4) တၢမ်တူဝ်ပုတ်ႉထၽြႃးၸဝ်ႈ ပဵၼ်ၽူႈတေးသၼႃးထမ်းမ ဢူဝ်းဝၢတ်ႊ(ပဵၼ်ၽူႈဝၢင်းပၼ် လၵ်းပိူင်ၵႂၢမ်းသွၼ်သႃသၼႃၸဝ်ႈ)၊ ၼႆႉႁွင်ႉဝႃ – ၸတုရင်းၵသၼ်ၼိပႃတ (CATURANGA SANNIPATA) ႁိုဝ် ပၢင်ၵုမ်ၾင်းထမ်းလၵ်း ပိူင်တႃႇသင်ၶၸဝ်ႈ (THE LAW OF SANGHA OR COMMUNITY) ဢၼ်မီးၾၢင်ႁၢင်ႈ ဝိသဵသ်ႇတွၼ်းၵႄး 4 ယိူင်ႈမီးၸိူင်ႉၼႆ။
မၢၼ်ႇဢွင်ႇ၊ ဝဵင်း
ဝဵင်းမၢၼ်ႇဢွင်ႇ (မာန်အောင်မြို့ ; Manaung) ၼႆႉ ပဵၼ်ဝဵင်း ဢၼ်မီးဝႆႉ တီႈၼႂ်း ၸႄႈဝဵင်းမၢၼ်ႇဢွင်ႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈၵျွၵ်ႉၽျူႇ၊ ၸႄႈမိူင်းရၶႅင်ႇ ဢၼ်မီးပွတ်းတူၵ်း မိူင်းမျၢၼ်ႇမႃႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ မီးဝႆႉ တီႈၼိူဝ် ၵုၼ်မၢၼ်ႇဢွင်ႇသေ ၸႄႈဝဵင်းမၢၼ်ႇဢွင်ႇၼႆႉ ပဵၼ် ၵုၼ်မၢၼ်ႇဢွင်ႇ တင်းဢၼ်ယဝ်ႉ။ ဝဵင်းမၢၼ်ႇဢွင်ႇၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ၸဵင်ႇႁွင်ႇဝၼ်းတူၵ်းသုတ်းသုတ်း တီႈ ၵုၼ်မၢၼ်ႇဢွင်ႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ပေႃးလုၵ်ႉတီႈ ဝဵင်းၵျွၵ်ႉၽျူႇၼႆႉ ပေႃးဢဝ်သၢႆတၢင်းၼမ်ႉဝႃႈ ၵႆယၢၼ် 87 လၵ်းယဝ်ႉ။ ၸႄႈဝဵင်းမၢၼ်ႇဢွင်ႇၼႆႉ ပေႃးဢဝ်တၢင်းၵႂၢင်ႈၶႂၢင်ဝႃႈ မီး 220 လွၵ်းလၵ်း၊ ၼႃႈလိၼ်ပူႇၵႄႇ မီး 34 လႄႈ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆ ပီ 1956 သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း မီး 34969 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈသဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း ပီ 1953 ၼၼ်ႉ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း တီႈဝဵင်းမၢၼ်ႇဢွင်ႇၼႆႉ မီး 2635 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ဝၼ်းမႃးၶပူးၸႃး
ၾိင်ႈထုင်းၽၢမ်း(ပုင်ႇၼႃး) တင်းဝၼ်းမႃးၶပူးၸႃး
တီႈၸိုဝ်ႈမၼ်း ၼႂ်းပၢၼ်ၽြႃးၸဝ်ႈမိူဝ်ႈႁူဝ်တီး ၸိူဝ်းပဵၼ်ဢရႁၼ်တႃၶဝ်ၸဝ်ႈ ၵမ်ႈၼမ်ပဵၼ် ၶိူဝ်းၽၢမ်း (ပုင်ႇၼႃး) (BRAHMANA) ၼႂ်းမိူင်းပႃးရႃးၼသီ ရတ်ႉၵႃသိလႄႈ မိူင်းရႃးၸၵႁရတ်ႉမၵထ။ ၾိင်ႈထုင်း ၽၢမ်းႁိၼ်ႇတူႇၼၼ်ႉ ဝၢင်းပႅတ်ႈမူတ်းယဝ်ႉသေတႃႉ မိူဝ်ႈႁၼ်ပိူၼ်ႈႁဵတ်းၼၼ်ႉ ဢမ်ႇႁၢမ်ႈဢမ်ႇၼႄး။ ဝၼ်းလိူၼ်သၢမ်မူၼ်းၼၼ်ႉ ၸၢဝ်း ၽၢမ်းႁိၼ်ႇတူႇၶဝ် ဢွၼ်ၵၼ်လူင်းဢၢပ်ႇၼမ်ႉမႄႈၵင်းၵႃး လၢင်ႉပႅတ်ႈပၢပ်ႇဢၵုသူလ်ၵမ်ႊၵူႈပီပီ။ (ၼႂ်းၽြႃးႁိၼ်ႈတူႈ 3 တူၼ်ၼၼ်ႉ ၽြႃးသီဝပႃးတူၼ်ၼိုင်ႈ)။ ၼႂ်းဝၼ်းလိူၼ်သၢမ်မူၼ်း ပီ 588 B.C ၼၼ်ႉ ဢရႁၼ်တႃၶဝ်ၸဝ်ႈ ၸိူဝ်းဢွၵ်ႇၽိူၺ်ၽႄႈ ပုတ်ႉထသႃသၼႃယူႇၼႂ်း ရတ်ႉမၵထၼၼ်ႉ လႆႈႁၼ်ၸၢဝ်းႁိၼ်ႇတူႇၶဝ်ႈပူးၸႃးၽြႃးသီႈဝၵၼ်။ မိူဝ်ႈႁၼ်ၸၢဝ်းႁိၼ်ႇတူႇၶဝ်ၵမ်ႈၽွင်ႈဢၢပ်ႇ သုၵ်ႈသီဢၵုသုလ်ၵမ်ႊ ၼႂ်းၼမ်ႉမႄႈၵင်းၵႃး၊ ၵမ်ႈၽွင်ႈတိုၵ်ႉပူးၸႃး ဝႆႈဝၢၼ်းၽီသၢင်ယူႇၼၼ်ႉ ႁၼ်ထိုင်ဝႃႈတေ တူၺ်းလၢႆၵေႃႈ ဢမ်ႇသၢင်ႇထုၵ်ႇ၊ တေႁဵတ်းၸွမ်းၵေႃႈ လႆႈဝၢင်းပႅတ်ႈယဝ်ႉၼႆလႄႈ ၸင်ႇဢွၼ်ၵၼ်ၶုၵ်းၸႂ်လႆႈၽြႃး ပဵၼ်ၸဝ်ႈ ဢၼ်မီးယူႇတီႈဝတ်ႉဝေးလုဝၼ်း ၼၼ်ႉသေ ၸင်ႇမိူဝ်းႁူမ်ႈထွမ်ႇဢဝ်ဢူဝ်းဝႃးတပႃတိမူၵ်ႈ တမ်ႈတီႈ ပုတ်ႉထၽြႃးပဵၼ်ၸဝ်ႈလႄႈ ဢဝ်ပဵၼ်ဝၼ်းမႃးၶပူးၸႃး တွၼ်ႈတႃႇပုတ်ႉထသႃသၼႃမႃးတေႃႇဝၼ်းမိူဝ်ႈၼႆႉ။ ၸၢဝ်းပုတ်ႉထသႃသၼႃ မိူင်းသိင်ႁုလ်(သီလင်ၵႃ) ယင်းယုမ်ႇယမ်ဝႃႈ ဝၼ်းလိူၼ်သၢမ်မူၼ်းၼႆႉ ဢမ်ႇၸႂ်ႈၵႃႈ ပဵၼ်ဝၼ်းဢၼ် ပုတ်ႉထၽြႃးၸဝ်ႈတေးသၼႃးဢူဝ်းဝႃးတပႃတိမူၵ်ႈၵူၺ်း၊ ယင်းပဵၼ်ဝၼ်းဢၼ်ပုတ်ႉထၽြႃးၸဝ်ႈ တင်ႈပၼ်သမၼသၵ်းႁႂ်ႈၸဝ်ႈသႃလိပုတ်ႉတရ တင်းၸဝ်ႈမူၵ်ႉၵလႃးၼ ပဵၼ်ဢၵ်ႉၵသႃဝၵလႄႈ ပဵၼ်ဝၼ်း မုၼ်ၶမ်းၸဝ်ႈပိုၼ်ၽၢဝ်ႇ(တီႈမိူင်းဝေးသႃလီး) ဝႃႈ “ ထႅင်ႈ 3 လိူၼ် တထႃၵတ တေဢဝ်ပရိၼိပ်ႉပၢၼ်း” ၼႆၼၼ်ႉထႅင်ႈၼႆယူႉ။
မၢၼ်ႇဢွင်ႇ၊ ဝဵင်း
တီႈၼိူဝ်ဝဵင်းၼႆႉ မီး လုမ်းၸဝ်ႈၼႃႈတီႈၸႄႈဝဵင်း၊ ႁွင်ႈၵၢၼ်ပလိၵ်ႈ၊ ႁူင်းႁဵၼ်းၸၼ်ႉသုင် လူင်ပွင်ၸိုင်ႈ လႄႈ ၵၢတ်ႇ ၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။ ၵုၼ်မၢၼ်ႇဢွင်ႇၼႆႉ ပဵၼ်ဢၼ်ဢၼ်မီးတီႇၽင်ႇသုတ်း ဢၼ်တူၵ်းၽႅဝ်ဝႆႉတီႈၼႂ်း ဢၢဝ်ႈပၢင်ႇလၢႆႇပင်းၵလႃး ဢၼ်မီး ၽၢႆႉပုၼ်ႉၽင်ႇပၢင်ႇလၢႆႇရၶႅင်ႇယဝ်ႉ။ ယွၼ်ႉပိူဝ်ႈ ဢွင်ႇမၢၼ်ၽေးၶေးတင်းသဵင်ႈလႄႈ တိုၼ်းပၼ်ၸိုဝ်ႈမႃးဝႃႈ (မၢၼ်ႇဢွင်ႇ) ၼႆ ၸဵမ်မိူဝ်ႈၵွၼ်ႇၵွၼ်ႇယဝ်ႉဝႃႈၼႆယဝ်ႈ။ ၽၢင်ႁၢင်ႈၵုၼ်မၢၼ်ႇဢွင်ႇၼႆႉ ပဵၼ်ဝႆႉ ႁၢင်ႈသၢမ်ၸဵင်ႇယဝ်ႉ။ ဢဝ်တင်း လၢႆႇၵႄးဢၢဝ်ႇမၢၼ်ႇဢွင်ႇသေၵေႃႈ ၶႅၼ်ႈၵၼ်ဝႆႉတင်း ၵုၼ်ယၢၼ်းပျႄးယဝ်ႉ။ ဝဵင်းမၢၼ်ႇဢွင်ႇၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ တီႈပႅၼ်ဢွၵ်ႇ ဢၼ်ၸမ်သုတ်းတင်း ၵုၼ်ယၢၼ်းပျႄးၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၼႃႈလိၼ်ၵုၼ်မၢၼ်ႇဢွင်ႇၼႆႉ ပဵၼ်ပိူမ်းဝႆႉယဝ်ႉ။ လွႆမၢင်ၸိူဝ်းၼႆႉ လုၵ်ႉတီႈၼႃႈပၢင်ႇလၢႆသေ မီးတၢင်းသုင် 1000 ထတ်းၼႆႉယဝ်ႉ။ တူၼ်ႈမႆႉပႃႇထိူၼ်ႇၵေႃႈၼႃသေ မီးလွႆၽႆးဢုင်ယဝ်ႉ။ လွႆလိၼ်လႅင် ဢၼ်ႁွင်ႉဝႃႈ လွႆလႅင် (တွင်ႇၼီႇတွင်ႇ) ၼၼ်ႉ မီးဝႆႉ တူၼ်ႈယိူဝ်ႈသီလႅင် ဢၼ်မီးဢၢႆႁွမ်လႄႈ လႆႈဝႃႈ လၢၵ်ႇလၢႆးဝႆႉယဝ်ႉ။ တီႈ ၵုၼ်မၢၼ်ႇဢွင်ႇၼႆႉ ၽုၵ်ႇသွမ်ႈဝႆႉ ၶဝ်ႈသေဢမ်ႇၵႃး ၸိူဝ်းပဵၼ် မႆယႃႈ၊ ထူဝ်ႇလိၼ်၊ ဢွႆႈ၊ တေႃႇယေႃႇသူဝ်၊ တူၼ်ႈဢုၼ် လႄႈ တူၼ်ႈမၢၵ်ႈမု ၸိူဝ်းၼႆႉၵေႃႈ ၽုၵ်ႇသွမ်ႈယဝ်ႉ။ ၵူၼ်ႇသိၼ် ဢၼ်ဢွၵ်ႇတီး မၢၼ်ႇဢွင်ႇ ဢၼ်ၸိုဝ်ႈလိုဝ်းတႄႉ ပဵၼ် ယႃႈမၢၼ်ႇဢွင်ႇယဝ်ႉ။
ဝၼ်းမႃးၶပူးၸႃး
ၶေႃႈလူပ်းလင်
ဝၼ်းမႃးၶပူးၸႃးၼႆႉၵေႃႈ လၢႆးၵၢၼ်မၼ်းမိူၼ်ၵၼ်တင်းဝၼ်းဝိသႃၶပူးၸႃး တင်းဢႃသႃလႁပူးၸႃးၵူၺ်း။ ၸိူင်ႉၼင်ႇ – လုၵ်ႉၸဝ်ႉတၵ်းပၢတ်ႇ ၶဝ်ႈဝတ်ႉလူႇတၢၼ်း ဝဵၼ်းတဵၼ်း ယွၼ်းၽွလ်းၼင်ႈသမႃးထိ တိူၼ်းဝိပသ်ႉသၼႃး လႄႈ ၽႄႈမဵတ်ႉတႃထမ်းဢဝ်ပဵၼ်ထမ်းမပူးၸႃးၵၼ်။ တွၼ်ႈတႃႇၽူႈၸိူဝ်းသတ်ႉထႃး ဢိၵ်ႇတင်းၵူၼ်းၼုမ်ႇႁုၼ်ႈလင်ၶဝ် တေႁူႉပွင်ႇလႄႈ ၶဝ်ႈၸႂ်လွင်ႈဝၼ်းယႂ်ႇဝၼ်းလူင်သေ ႁူႉၸၢင်ႈၸႂ်ႉတိုဝ်းသတိထမ်း ပၺႃးထမ်းၵူႈၵၼ်သတ်ႉ ထႃး ယဝ်ႉပူၵ်းပွင်ၽဝၸူဝ်ႈပၢၼ်တူဝ်ၵဝ်ႇ ႁႂ်ႈပဵၼ်ၽူႈဢၼ်ၸွႆႈပူၵ်းပွင်ပၼ်ၽွၼ်းပၢင်ႈတၢင်းလီ တႃႇတူင်ႇဝူင်းၵူၼ်းတင်း လုမ်ႈၾႃႉ (THE WORLD SOCIALITIES) ႁႂ်ႈလႆႈယူႇၵတ်းၵတ်းယဵၼ်ယဵၼ်လူၺ်ႈၵၼ်ၼၼ်ႉ ၽူႈတႅမ်ႈၶဝ်ႈၸႂ်ဝႃႈ ၽႃးရပုၼ်ႈၽွၼ်းမၼ်းမီးတီႈသင်ၶၸဝ်ႈၶဝ်ၼႆယူႇ။ ၵွပ်ႈသင်? ၵွပ်ႈသင်ၶၸဝ်ႈပဵၼ်တီႈၵူၼ်းတင်းလၢႆၼပ်ႉယမ်၊ ပဵၼ်ၽူႈၽႄႈတိူၼ်းၵႂၢမ်းသင်ႇသွၼ်ၶမ်းၸဝ်ႈပုတ်ႉထ လႄႈ သတ်ႉထႃးၵူၼ်းလမ်ၶဝ်ယွမ်း ၼွမ်းႁပ်ႉႁဵတ်းၸွမ်း ၼႆၼၼ်ႉလႄႈ။ ဢူဝ်းဝႃးတပႃတိမူၵ်ႈ – The teaching or the law of (all) the Awakened – 13 ၶေႃႈ။ ၵ/-1. ဝဵၼ်ႉဝႄႈၵၢၼ်ဢမ်ႇလီတင်းလူင် 2. ႁဵတ်းႁွမ်ဝႆႉၵႃႈၵၢၼ်လီ 3. ၾိုၵ်းၽွၼ်ႉႁႂ်ႈၸိတ်းၸႂ်ၸိုၼ်ႈသႂ်။ [ 1.Not to commit any sin, 2. to do good, 3.and to purify one’s mind.] ၶ/- 4. လွင်ႈယိူၼ်ႉၵၼ်ႈပဵၼ်တၢင်းၵမ်ၸၼ်ႉသုင် 5. ၽူႈႁူႉလၢတ်ႈဝႃႈ ၼိပ်ႉပၢၼ်ႇပဵၼ်ယွတ်ႈလွင်ႈၵတ်းယဵၼ် 6. ၽူႈဢၼ်ႁဵတ်းႁၢႆႉၽူႈဢိုၼ်ႇ ဢမ်ႇၼပ်ႉဝႃႈပဵၼ်ၸဝ်ႈသိလ်ထမ်း 7. ၽူႈဢၼ်သူင်ပေႉၵိၼ်ၽူႈဢိုၼ်ႇ ဢမ်ႇသွၼ်ႇဝႃႈပဵၼ်ၽူႈၵူၼ်းလီ။ [ 4.The Awakened call patience the highest penance, 5.long-suffering the highest Nirvana, 6.for he is not an anchorite (pabbajita) who strikes others, 7.he is not an ascetic (samana) who insults others.] င/- 8. ဢမ်ႇႁႃတၢင်းၽိတ်းပိူၼ်ႈ 9. ဢမ်ႇဝႆႉတႃၸင်းပိူၼ်ႈ 10. မီးသတိတိုဝ်းၸွမ်းဝိၼႆးမၢႆမီႈ 11.မေႃၵိၼ်ဢႃႁႃရၸပ်းမွၵ်ႈ 12. မေႃလိူၵ်ႈယူႇတၼ်းႁဵင်းတီႈၵတ်းယဵၼ် 13. ၾိုၵ်းၽွၼ်ႉႁႂ်ႈၸိတ်းၸႂ်တဵင်ႈၼိမ်ၸၼ်ႉသုင်။ [ 8. Not to blame, 9. not to strike, 10. to live restrained under the law, 11. to be moderate in eating, 12. to sleep and sit alone, and 13. to dwell on the highest thoughts.]
မၢၼ်ႇဢွင်ႇ၊ ဝဵင်း
လွႆလႅင် (တွင်ႇၼီႇတွင်ႇ)
တီႈၵုၼ်မၢၼ်ႇဢွင်ႇၼႆႉ မီးဝႆႉ လွႆလႅင်ယဝ်ႉ။ လိၼ်တီႈ လွႆတင်းလုၵ်ႈၼႆႉ ယွၼ်ႉပဵၼ်သီလႅင်ဝႆႉလႄႈ ၸူးႁွင်ႉ လွႆလႅင်ၼႆယဝ်ႉ။ ၶၢဝ်းတၢင်းၵေႃႈၵႆ တၢင်းၵေႃႈယၢပ်ႇသေတႃႉ ၵူၼ်းၵႂႃႇဝႆႈၽြႃးၶဝ်တႄႉ ပေႃးဝႃႈ ၽူၼ်ႈသဵင်ႈယဝ်ႉၼႆ ၵႂႃႇယူႇတိၵ်းတိၵ်ႈယဝ်ႉ။ ယွၼ်ႉပိူဝ်ႈဝႃႈ ပေႃးၶၢဝ်းၽူၼ်ၼႆႉ ဢမ်ႇၸၢင်ႈၵႂႃႇ၊ ယွၼ်ႉလႆႈၶၢမ်ႈၼမ်ႉတူၵ်းလွႆလႄႈ ၵူၼ်းၸၢင်ႈလႆပႃးၵႂႃႇယဝ်ႉ။ ပေႃးလုၵ်ႉတီႈ ၸိၵ်းလွႆလႅင်သေ တူၺ်းၼႆ လႆႈႁၼ်ၵုၼ်မၢၼ်ႇဢွင်ႇ ဢၼ်ၼမ်ႉႁွပ်ႈဝႆႉသေ ပဵၼ်ဢၼ်လီ မူၼ်ႈသိူဝ်းၸႂ်ဝႆႉယဝ်ႉ။ ပေႃးဢဝ်ၶူၼ်ႁူဝ်လူႇတၢၼ်းပၼ် ၸဝ်ႈၼၢင်းလွႆလႅင်ၼႆႉ လႆႈႁၼ်ၽွၼ်းလီမၼ်းၼႆၵေႃႈ ဝႃႈယဝ်ႉ။ တေလႆႈႁၼ် ပူႇၸေႃႇဝႆႉ ၸၢၵ်ႈတေႃႇၽႃႇတိၼ်ၽြႃးပဵၼ်ၸဝ်ႈ သူႇၼိုင်ႈယဝ်ႉ။ တီႈႁိမ်းႁွမ်း လွႆလႅင်ၼႆႉ မွၵ်ႈၶမ်းပၼ်ႈၵေႃႈ လိူင်ႇၼမ်ဝႆႉယဝ်ႉ။ တူၼ်ႈယိူဝ်ႈ ဢၼ်ဢွၵ်ႇတီႈလွႆလႅင်ၼႆႉ ၸွမ်းလူၺ်ႈၽိင်ႈတိုၼ်းမၼ်းသေ မီးဢၢႆႁွမ်ဝႆႉယဝ်ႉ။ ၵူၼ်းၵႂႃႇဝႆႈၽြႃးၶဝ်တႄႉ ၵႆႉဢဝ် ယိူဝ်ႈႁွမ်ၼၼ်ႉ မႃးသေ တၢင်ႇလူႇတီႈၽြႃးယဝ်ႉ။ ယိူဝ်ႈႁွမ်ၼၼ်ႉ ႁွမ်ဝႆႉႁိုင်မွၵ်ႈၼိုင်ႈလိူၼ်ၼႆယဝ်ႉ။
ဢပုမ်ႇသိူၵ်ႈပိုၼ်း
ၵပ်းၵၢႆႇလူၺ်ႈ လွႆလႅင်သေ မီးဝႆႉ ဢပုမ်ႇသိူၵ်ႈပိုၼ်းဢၼ်ၼိုင်ႈယဝ်ႉ။ ၶုၼ်လိၼ်းႁႃၼုမၢၼ်ႇ ဢၼ်တီႈၼႂ်း ၸၢတ်ႈတေႃႇၶုၼ်ရႃႇမၼၼ်ႉ ယွၼ်ႉပိူဝ်ႈ ၺႃးၵွင်ႉပိုၼ်ၵၢင် ၶုၼ်ရႃႇမသေ မဝ်းလိင်းၸမ်တၢႆၼၼ်ႉ ၵႂႃႇႁႃႁၢၵ်ႈယႃႈယႃ တီႈ တွင်ႇလူင်းၵျေႃႇယဝ်ႉ။ ယွၼ်ႉပိူဝ်ႈ ႁႃတီႈတွင်ႇလူင်းၵျေႃႇဢမ်ႇႁၼ်လႄႈ ၶုၼ်လိင်းႁႃၼုမၢၼ်ႇၼႆႉ ၸူးမိတ်းဢဝ်လွႆမႃးတႃႇ ၽၢၵ်ႇၼိုင်ႈယဝ်ႉ။ လွႆဢၼ်မိတ်းဢဝ်ၵႂႃႇၽၢၵ်ႇၼိုင်ႈၼၼ်ႉ ဢွၼ်ၵၼ်ဝႃႈတႄႉ မိတ်းဢဝ်ၵႂႃႇတီႈ လွႆလႅင်ၼႆႉ ဝႃႈၼႆယဝ်ႉ။ ႁူၺ်ႈလူင် ဢၼ်မီးၽၢႆႇဢၼ်မိတ်းဢဝ်ၵႂႃႇၼၼ်ႉ ၸူးႁွင်ႉဝႃႈ ႁူၺ်ႈႁႃႇၼုမၢၼ်ႇ ၼႆယဝ်ႉ။ တီႈႁိမ်းဝၢၼ်ႈဢွၼ်ဝၢၼ်ႈၼိုင်ႈ တီႈဢၼ်ပႆႇၽႅဝ်တွင်ႇၼီႇၼၼ်ႉ မီးဝႆႉ လွႆလႅတ်ႉၵျႃးယူဝ်ႇ ၼႆယဝ်ႉ။ လွႆဢၼ်ၼႆႉ မၼ်းသၢႆးဢၼ်လူၼ်ႉဢွၵ်ႇတီႈၼႂ်း ၵႄႈမိုဝ်းႁႃႇၼုမၢၼ်ႇသေ မီးဝႆႉထၢၼ်ႇ လွႆဢွၼ်ႇဢိတ်းၼႆယဝ်ႉ။ တီႈႁိမ်းႁွမ်းလွႆလႅင်ၼႆႉ တူၼ်ႈယႃႈယႃလိူင်ႇၼမ်ဝႆႉယဝ်ႉ။ တူၼ်ႈၽၵ်းယိူဝ်ႈၼၢင်းၶဵဝ်ၵေႃႈ လိူင်ႇၼမ်ဝႆႉယဝ်ႉ။
ၽြႃးပႅတ်ႇမုၼ်ႇ
ၽြႃးပႅတ်ႇမိုၼ်ႇ ၼႆႉ ၶုၼ်ႁေႃၶမ်းရၶႅင်ႇ မိၼ်းပႃႇၵျီး ၵေႃႇတႄႇမႃးယဝ်ႉ။ မီးဝႆႉႁၢင်ႈပၢၼ်းသီႇတီႈၽႃ လႄႈ ႁၢင်ႈၶႅၵ်းတီႈၽႃယဝ်ႉ။ ၽီးလူးလူင်သွင်တူဝ် ဢၼ်မီးဝႆႉတီႈ တၢင်းၶဝ်ႈၽြႃးၼၼ်ႉၵေႃႈ မိူၼ်မီးၸႂ်လီလီယဝ်ႉ။ ၽြႃးပႅတ်ႇမိုၼ်ႇဢမ်ႇၵႃး ၽြႃးၵဝ်ႈမိုၼ်ႇၵေႃႈ မီးဝႆႉယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝဵင်းၸိူဝ်းမီးၼႂ်း မိူင်းမျၢၼ်ႇမႃႇ ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝဵင်းၸိူဝ်းမီးၼႂ်း ၸႄႈမိူင်းရၶႅင်ႇ
လွင်ႈၶဝ်ႈပူၼ်ႉပႅၼ် ယူင်ႉသၢင်ႈ ၶႅပ်ႉပီႇတႄႇလ် မိူင်းႁူမ်ႈတုမ် ဢႃႇမႄႇရိၵ 2021
မိူဝ်ႈ 2021 ၸၼ်ႇဝႃႇရီႇ 6 ၼၼ်ႉ ၽုင်ၵူၼ်းဢၼ်ဢူၼ်ဢၢၼ်မေႃးမႄးၼႄၵၢင်ၸႂ် ဢၼ်ၵမ်ႉထႅမ် တေႃႇၼႄႇ ထရၢမ်ႉ ၸွမ်ၸိုင်ႈမိူင်း မိူင်းႁူမ်ႈတုမ်ဢမႄႇရိၵၢၼ်ႇၼၼ်ႉ လႆႈပူၼ်ႉပႅၼ် လွင်ႈႁူမ်ႇလူမ်ႈ ယူင်ႉသၢင်ႈသၽႃးၸိုင်ႈမိူင်း ၶႅပ်ႉပီႇတႄႇလ် (The Capitol) ယဝ်ႉ ဢဝ်ဢဵၼ်ႁႅင်းၵူၼ်းသေ လႆႈၶဝ်ႈသိမ်းဢဝ် ပွတ်းတွၼ်ႈယူင်ႉသၢင်ႈဝႆႉ လၢႆၸူဝ်ႈမူင်းယဝ်ႉ။ သိုဝ်ႇၶၢဝ်ႇၶဝ် ပိုၼ်ၶၢဝ်ႇဝႃႈတႄႉ ၵႂၢမ်းလၢတ်ႈ ဢၼ်ၸွမ်ၸိုင်ႈမိူင်းထရၢမ်ႉ မွၵ်ႇလၢတ်ႈ တီႈ ပၢင်မွၵ်ႇလၢတ်ႈၵႂၢမ်းတေႃႇၵူၼ်းမိူင်း မိူဝ်ႈပၢႆးၸဝ်ႉၼၼ်ႉ မၼ်းႁဵတ်းႁႂ်ႈပဵၼ် လွင်ႈယုင်ႈယၢင်ႈသၢၼ်ၶတ်းဢၼ်ၼႆႉမႃး ၼႆယဝ်ႉ။  လွင်ႈဢၼ်လႆႈၶဝ်ႈပူၼ်ႉပႅၼ်ဢၼ်ၼႆႉၼႆႉ မၼ်းလႆႈပဵၼ် လွင်ႈယႃႉၵဝ်း လွင်ႈဢၼ်ၼပ်ႉဢၢၼ်ႇၶႅပ်းၵၢၼ်ၸႂ် တႅၼ်းၽွင်းမိူင်းႁူမ်ႈတုမ် ႁင်း မိူင်းႁူမ်ႈတုမ်ဢမေႇရိၵၢၼ်ႇ (Electoral College) လႄႈ လွင်ႈၼႄႉၼွၼ်းပၼ် လွင်ႈဝႃႈ ၸွမ်ၸိုင်ႈမိူင်း ၵျူဝ်း ပၢႆႇတႅၼ်ႇ လႆႈဢွင်ႇပႄႉတီႈ ပၢင်လိူၵ်ႈတင်ႈၵူႈထၢၼ်ႈ ဢမေႇရိၵၢၼ်ႇ 2020 ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ယွၼ်ႉၼၼ်လႄႈ လႆႈၶၢႆႉဢဝ် တႅၼ်းၽွင်းၶဝ် ဝႆႉတီႈ လွတ်ႈၽေးသေ လႆႈဢိုတ်းႁပ်း ယူင်ႉသၢင်ႈမႃးယဝ်ႉ။
ဝၢႆးသေ လၢတ်ႈမၢပ်ႇမႂ်ဝႃႈ ပဵၼ်လွင်ႈလႅၼ်ပၢင်လိူၵ်ႈတင်ႈၼႆသေယဝ်ႉ ယူႇဢမ်ႇႁိုင်လၢႆႁူင်ႈ ၽုင်ၵူၼ်းဢၼ်ၵူၼ်းဢၢၼ်ႇႁူဝ်ႁဵင်မၼ်းၼႆႉ မိူဝ်ႈ ၸၼ်ႇဝႃႇရီႇ 5၊ 6 ဝၼ်းၼၼ်ႉ လႆႈဢွၼ်ၵၼ် ၸုတုမ် တီႈ ဝဵင်းလူင် ဝႃႇသျိၼ်ႇတၼ်ႇ တီႇ ၸီႇ သေ ပဵၼ်တွၼ်ႈတႃႈ ၼႄၵၢင်ၸႂ် ၽွၼ်းလႆႈပၢင်လိူၵ်ႈတင်ႈ လႄႈ တွၼ်ႈတႃႇ တုၵ်းယွၼ်း ႁႂ်ႈ ၵႅမ်ၸွမ်ၸိုင်ႈ မၢႆႉပၢၼ်ႉ ထဵင် လွင်ႈ ပၢႆႇတႅၼ်ႇဢွင်ႇပႄႉပၢင်လိူၵ်ႈတင်ႈၼႆယဝ်ႉ။ ။
ပွၵ်ႉတေႃး၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းတတႃးဢူး
ဝၢၼ်ႈပွၵ်ႉတေႃး  (ပေါက်တောရွာ, Pauktaw) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇပွၵ်ႉမျႅင်ႇ၊ ၸႄႈဝဵင်းတတႃးဢူး၊ ၸႄႈတွၼ်ႈၵျွၵ်ႉသႄႇ၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 191134 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇၸလေႇၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 781 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 924 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 1705 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းတတႃးဢူး
ပွၵ်ႉတေႃး၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းငၸုၼ်ႇ
ဝၢၼ်ႈပွၵ်ႉတေႃး  (ပေါက်တောရွာ, Pauktaw) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇၵူင်းလႄႇ ၊ ၸႄႈဝဵင်းငၸုၼ်ႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈမျိၼ်းၶျၢၼ်ႇ၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 192291 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇၵူင်းလႄႇၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 1453 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 1722 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 3175 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းငၸုၼ်ႇ
ၵၢၼ်ႇ၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ယႂႃႇၵျီး
ဝၢၼ်ႈၵၢၼ်ႇ  (ကံရွာ, Kan) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇယႂႃႇၵျီး ၊ ၸႄႈဝဵင်းၼထူဝ်းၵျီး၊ ၸႄႈတွၼ်ႈမျိၼ်းၶျၢၼ်ႇ၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 191715 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇယႂႃႇၵျီးၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 3280 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 4524 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 7804 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းၼထူဝ်းၵျီး
တႃႇၸီႇ၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းမဵၵ်ႉထီႇလႃႇ
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းမဵၵ်ႉထီႇလႃႇ
ဢေႇပရႄႇ 1895
(26) ဝၼ်း
5
1536
လိူၼ်ၸၼ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၾႅပ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မၢတ်ႉၶျ်
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢေႇပရႄႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မေႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျုၼ်ႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျူႇလၢႆႇ
(1) ဝၼ်း။
ဢေႃးၵၢတ်ႉ
(1) ဝၼ်း။
သႅပ်ႇထႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
ဢွၵ်ႇထူဝ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
ၼူဝ်ႇဝႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
တီႇသႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:1536
515
လိူၼ်ၸၼ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
1209
1209
515
လိူၼ်ၾႅပ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
1209
လိူၼ်ၸၼ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
515
လိူၼ်မၢတ်ႉၶျ်
(1) ဝၼ်း။
1209
လိူၼ်ၾႅပ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မၢတ်ႉၶျ်
(1) ဝၼ်း။
515
လိူၼ်မေႇ
(1) ဝၼ်း။
1209
လိူၼ်ဢေႇပရႄႇ
(1) ဝၼ်း။
515
လိူၼ်ၵျုၼ်ႇ
(1) ဝၼ်း။
1209
လိူၼ်မေႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျုၼ်ႇ
(1) ဝၼ်း။
515
လိူၼ်ၵျူႇလၢႆႇ
(1) ဝၼ်း။
1209
လိူၼ်ၵျူႇလၢႆႇ
(1) ဝၼ်း။
515
လိူၼ်ဢေႃးၵၢတ်ႉ
(1) ဝၼ်း။
1209
လိူၼ်ဢေႃးၵၢတ်ႉ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်သႅပ်ႇထႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
515
လိူၼ်သႅပ်ႇထႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
1209
လိူၼ်ဢွၵ်ႇထူဝ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၼူဝ်ႇဝႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
515
လိူၼ်ဢွၵ်ႇထူဝ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
1209
လိူၼ်တီႇသႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
515
လိူၼ်ၼူဝ်ႇဝႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
1209
လိူၼ်တီႇသႅမ်ႇပႃႇ
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:1209
515
လိူၼ်တီႇသႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:515
ၵၢမ်ႇၵူၺ်ႉ၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းဝၢၼ်းတႂိၼ်း
ဢၢင်ႈဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းဝၢၼ်းတႂိၼ်း
ပပ်ႉသပ်း
ပပ်ႉသပ်း ဢၼ်ဝႃႈၼႆႉ ပဵၼ်ပပ်ႉ ဢၼ်ဢဝ် ဝေႃးႁၢၼ်ၽႃႇသႃႇသေဢၼ် ၶပ်ႉၸႅၼ်ႇဝႆႉ ၸွမ်းၼင်ႇတူဝ်မႄႈလၢႆးလေႃးလိၵ်ႈသေ ဢဝ်ၽႃႇသႃႇၼၼ်ႉလႄႈသင် ၽႃႇသႃႇတၢင်ႇၸိူဝ်းလႄႈသင် တႅမ်ႈၼႄ သပ်းလႅင်းၼႄ ပိုတ်ႇတီႈပွင်ႇမၼ်းၼႄၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ပပ်ႉသပ်းၼႆႉ မီႈဝႆႉ ၵူႈမဵဝ်းမဵဝ်းယဝ်ႉ။ ပပ်ႉသပ်းဢၼ်ဝႃႈၼႆႉ မၼ်းပဵၼ်ၵျၢမ်း ဢၼ်ပိုတ်ႇတီႈပွင်ႇၶေႃႈၵႂၢမ်း ဢၼ်မီးဝႆႉတီႈၼႂ်း ၽႃႇသႃႇၵႂၢမ်း၊ ဢိၵ်ႇပႃး တီႈပွင်ႇ၊ ဢိင်ဢၢင်ႈ၊ ၽိုၼ်ဢိင်ၸိူဝ်းၼႆႉသေ မၼ်းၶပ်ႉၸႅၼ်ႇဝႆႉၼင်ႇတူဝ်မႄႈလိၵ်ႈ လၢႆးလေႃးလိၵ်ႈၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ပပ်ႉသပ်းၼႆႉ မၼ်းဢမ်ႇၶူင်သၢင်ႈ ၶေႃႈၵႂၢမ်းမႂ်ႇသေပွၵ်ႈ။ တီႈဢၼ်ၸႂ်ႉတိုဝ်း ပပ်ႉသပ်းဢၼ်ဝႃႈၼၼ်ႉ မၼ်းပဵၼ် ယွၼ်ႉလွင်ႈတၢင်းသေဢၼ်ဢၼ် ၸိူဝ်းဢၼ်ပႃးဝႆႉၼင်ႇၽၢႆႇတႂ်ႈၼၼ်ႉလႄႈ ၸင်ႇဝႃႈၸႂ်ႉပပ်ႉသပ်းယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပပ်ႉသပ်း
သူးၵႃး၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းမတယႃႇ
သူးၵႃး (ဆူးကားရွာ, Sukar) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇသူးၵႃး၊ ၸႄႈဝဵင်းမတယႃႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈပၢင်ႇဢူး၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 190116 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇသူးၵႃးၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 997 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 1143 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 2140 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းမတယႃႇ
ထၢၼ်းတေႃးယူဝ်း၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းၵျွၵ်ႉပတွင်း
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းၵျွၵ်ႉပတွင်း
ဢေႇပရႄႇ 1913
(26) ဝၼ်း
5
1208
1208
လိူၼ်မၢတ်ႉၶျ်
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢေႇပရႄႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မေႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျုၼ်ႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျူႇလၢႆႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢေႃးၵၢတ်ႉ
(1) ဝၼ်း။
1535
လိူၼ်ၸၼ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
1208
လိူၼ်သႅပ်ႇထႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
1535
လိူၼ်ၾႅပ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
1208
လိူၼ်ဢွၵ်ႇထူဝ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၼူဝ်ႇဝႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
1535
လိူၼ်မၢတ်ႉၶျ်
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢေႇပရႄႇ
(1) ဝၼ်း။
1208
လိူၼ်တီႇသႅမ်ႇပႃႇ
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:1208
ပွၵ်ႉမျႅင်ႇ၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းတတႃးဢူး
ဝၢၼ်ႈပွၵ်ႉမျႅင်ႇ  (ပေါက်မြိုင်ရွာ, Paukmyaing) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇပွၵ်ႉမျႅင်ႇ၊ ၸႄႈဝဵင်းတတႃးဢူး၊ ၸႄႈတွၼ်ႈၵျွၵ်ႉသႄႇ၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 191133 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇၸလေႇၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 781 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 924 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 1705 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
1535
လိူၼ်မေႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျုၼ်ႇ
(1) ဝၼ်း။
ပွၵ်ႉမျႅင်ႇ၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းတတႃးဢူး
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းတတႃးဢူး
1535
လိူၼ်ၵျူႇလၢႆႇ
(1) ဝၼ်း။
ဢေႃးၵၢတ်ႉ
(1) ဝၼ်း။
သႅပ်ႇထႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
ဢွၵ်ႇထူဝ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
ၼူဝ်ႇဝႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
တီႇသႅမ်ႇပႃႇ
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:1535
514
လိူၼ်ၸၼ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၾႅပ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မၢတ်ႉၶျ်
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢေႇပရႄႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မေႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျုၼ်ႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျူႇလၢႆႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢေႃးၵၢတ်ႉ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်သႅပ်ႇထႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢွၵ်ႇထူဝ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၼူဝ်ႇဝႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်တီႇသႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:514
လိၵ်ႈမၢၼ်ႊ
လိၵ်ႈမၢၼ်ႊၼႆႉ ပဵၼ်လိၵ်ႈလၢႆး ဢၼ်ၸႂ်ႉတိုဝ်း တမ်ႈတီႈၼႂ်းလုမ်းမိူင်းမျႅၼ်ႇမႃႇ။ ပဵၼ်ၵႂၢမ်းၸႃႇတိ မၢၼ်ႊလႄႈ ၸၢဝ်းမၢၼ်ႊ ၸိူဝ်းပဵၼ် ရၶႅင်ႇ၊ ထၼု၊ ဢၢင်းသႃး၊ တွင်ႇလိူဝ်း၊ ယေႃးၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၼႂ်းၵႃႊ ၸၢဝ်းၶိူဝ်း ၸိူဝ်းဢၼ်လၢတ်ႈၵႂၢမ်း တိပႅတ်ႈ-မၢၼ်ႊ (Tibeto-Burman Language) ၼၼ်ႉ မၢၼ်ႊၼႆႉ ပဵၼ်ဢၼ်ၼမ်သေပိူၼ်ႈ။ ႁူဝ်ၵူၼ်း ဢၼ်လၢတ်ႈၵႂၢမ်းမၢၼ်ႊ မီးယူႇ 32 လၢၼ်ႉသေ ၸၢဝ်းၶိူဝ်းဢၼ်ယူႇသဝ်း ၼႂ်းမိူင်းမၢၼ်ႊၵေႃႈ ဝႆႉၵႂၢမ်းမၢၼ်ႈ ပဵၼ်မၢႆသွင်သေ ဢွၼ်ၵၼ်လၢတ်ႈတေႃႇၵၼ်ယူႇ။ ၵႂၢမ်းမၢၼ်ႊၼႆႉ ၶဝ်ႈပႃးၼႂ်း ၸၢဝ်းၵႂၢမ်း တိပႅတ်ႈ-မၢၼ်ႊ (Tibeto-Burman Language)။ ၸၢဝ်းၵႂၢမ်းတိပႅတ်ႈ-မၢၼ်ႊၼႆႉ သမ်ႉၶဝ်ႈပႃး ၼႂ်းၸုမ်းၶႄႇတိပႅတ်ႈ (Sino Tibetan-Language Family)။ ၵႂၢမ်းမၢၼ်ႊၼႆႉ ပဵၼ်ၵႂၢမ်းဢၼ်မီး သဵင်ၶိုၼ်ႈလူင်း (Tonal)၊ ဢၼ်မီးသဵင်တႅမ်ႇသုင် (Pitch-Register)၊ ပဵၼ်ၵႂၢမ်း ဢၼ်မီးၶေႃႈလဵဝ် (Monosyllabic) ၼမ်တႄႉတႄႉ။ လၢႆးၶပ်ႉ တူၼ်းသၻ်ႉၻႃႇမၼ်း ၵႂႃႇၸွမ်း ၵတ်ႉတႃး၊ ၵၢမ်ႇ၊ ၵိရိယႃႇ ပဵၼ် (analytic language)ယဝ်ႉ။ တူဝ်လိၵ်ႈမၢၼ်ႊၼႆႉ လုၵ်ႉတီႈ တူဝ်လိၵ်ႈ ပရမ်ႇႁမီႇ ဢမ်ႇၼၼ် လုၵ်ႉတီႈလိၵ်ႈမွၼ်းသေ ပဵၼ်မႃး။
သူၺ်ႇၵျိၼ်ႇ၊ ၸႄႈဝဵင်း
ၸႄႈဝဵင်းသူၺ်ႇၵျိၼ်ႇ (ရွှေကျင်မြို့နယ်), (Shwegyin Township), ၼႆႉ ပဵၼ်ၸႄႈဝဵင်းဢၼ်ၼိူင်ႈ ဢၼ်မီးဝႆႉတီႈၼႂ်း ၸႄႈတွၼ်ႈပႃႇၵိူဝ်၊ ၸႄႈတိူင်းပႃႇၵိူဝ်၊ မိူင်းမျၢၼ်ႇမႃႇ ၼႆႉဢေႃႈ။ ဝဵင်းပၵ်းလုမ်းၸႄႈဝဵင်းၼႆႉ ပဵၼ် ဝဵင်းသူၺ်ႇၵျိၼ်ႇယဝ်ႉ။
ယႂႃႇသျေႇ၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းဝၢၼ်းတႂိၼ်း
ဝၢၼ်ႈယႂႃႇသျေႇ  (ရွာရှည်ရွာ, Ywarshae) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇၽယႃးၽျူႇ၊ ၸႄႈဝဵင်းဝၢၼ်းတႂိၼ်း၊ ၸႄႈတွၼ်ႈမဵၵ်ႉထီႇလႃႇ၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 194578 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇၽယႃးၽျူႇၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 2868 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 3355 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 6223 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ဢၢင်ႈဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းဝၢၼ်းတႂိၼ်း
ၵုင်းၵႅင်း၊ ဝၢၼ်ႈ (ဢိူင်ႇၼႃးလေႃး၊ မိူင်းပၼ်ႇ)
ဝၢၼ်ႈၵုင်းၵႅင်း (, Kone Keng, ကုန်းကျိုင်း) ၼႆႉ ပဵၼ်ဝၢၼ်ႈ ဢၼ်မီးၼႂ်း ဢိူင်ႇၼႃးလေႃး၊ ၸႄႈဝဵင်းမိူင်းပၼ်ႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈ လၢင်းၶိူဝ်း၊ မိူင်းတႆး ဢေႃႈ။
လိၵ်ႈထႆး
ၵႂၢမ်းထႆး ဢၼ်ဝႃႈၼၼ်ႉ ယႃႇပေဢဝ်ၵႂႃႇလေႃးၸွမ်း ၵႂၢမ်းထႆးၸဵင်ႇၸၢၼ်းဝၼ်းတူၵ်းလႄႈ ထႆးတွၼ်ႈၵၢင်ၼၼ်ႉသေၵမ်း။ ၵႂၢမ်းထႆးภาษาไทย ၼႆႉ သယၢမ်ၼႆၵေႃႈဝႃႈ ဢမ်ႇၼၼ် ထႆးတွၼ်ႈၵၢင် ၼႆၵေႃႈဝႃႈယူႇ။ ပဵၼ်ၶေႃႈၵႂၢမ်း ဢၼ်ၸႂ်ႉတိုဝ်း ၼႂ်းလုမ်းထႆးသေ လႆႈဝႃႈ ပဵၼ်ၶေႃႈၵႂၢမ်းငဝ်ႈ ၵူၼ်းထႆးၶဝ်ၼၼ်ႉယဝ်ႈ။ ထႆးၼႆႉ ၶဝ်ႈပႃးၼႂ်း ၸုမ်းၶိူဝ်းတႆးသေ ၶေႃႈၵႂၢမ်းထႆးၼၼ်ႉ ပဵၼ်ၼႂ်းၸုမ်းၸၢဝ်း တႆး-ၵတႆး Tai-Kadai Language ၼၼ်ႉယဝ်ႈ။ ၶေႃႈၵႂၢမ်းထႆး ၶိုင်ႈပၢႆၼၼ်ႉ ၸိုၵ်းဢဝ်ၶေႃႈၵႂၢမ်း ပႃႇလိ၊ သၵ်ႉၵတ လႄႈ ၵႂၢမ်းၶမဵၼ် ပၢၼ်ၵဝ်ႇၼၼ်ႉ မႃးလေႃးဝႆႉ။ ၶေႃႈၵႂၢမ်းထႆးၼႆႉ မီးသဵင်ၶိုၼ်ႈသဵင်လူင်း (Tonal)သေ ပဵၼ်ၽႃႇသႃႇၶေႃႈၵႂၢမ်း ဢၼ်ၸႅၵ်ႇယႅၵ်ႈဝႆႉ ပိူင်ၼိူင်ႈ။ ၵႂၢမ်းထႆးလႄႈ ၵႂၢမ်းလၢဝ်းၼႆႉ မိူၼ်ၵၼ်သေ လွင်ႈတႅမ်ႈလိၵ်ႈၼၼ်ႉတႄႉ ပႅၵ်ႇပိူင်ႈၵၼ် ဢိတ်းဢီႈယူႇ။ ပေႃးဢဝ် ၸၢဝ်းၵႂၢမ်းဝႃႈတႄႉ မိူၼ်ၵၼ်ယဝ်ႈ။