ႁီႇတေးၶိတူဝ်းၵျူဝ်ႇ
ၵျပၢၼ်ႇလႄႈ သိုၵ်းလုမ်ႈၾႃႉပွၵ်ႈသွင်
မိူင်းဝၼ်းတူၵ်းၼၼ်ႉ ၵျုႇမၼီႇၶဝ်ႈတိုၵ်းလႄႈ ပႅင်ႇသဵတ်ႈ လႆႈယွမ်းပၼ် ၵျုႇမၼီႇၵႂႃႇ မိူဝ်ႈ 11.6.1940။ ဢဝ်ၸိူဝ်းယွမ်းပၼ်ၼၼ်ႉ ႁူမ်ႈၵၼ်တင်ႈ လူင်ပွင်ၸိုင်ႈဝီႇၶျီႇ(Vichy Government)သေ ႁဵတ်းဢူၺ်းလီၵၼ်တင်း ၵျုႇမၼီႇ ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ တႃႇတေပဵၼ်ဢူၺ်းလီ ၵၢၼ်သိုၵ်းၵၢၼ်မိူင်းလႄႈ ၵျပၢၼ်ႇ(Japan)၊ ၵျုႇမၼီႇ(Germeny)၊ ဢီႇတလီႇ(Italy) သၢမ်မိူင်းႁူမ်ႈၵၼ် တင်ႈပဵၼ်ၸုမ်း သၢမ်ၶႃၵဵင်း(Tripartite pact)။ ၸုမ်းတၢင်တူဝ်မိူင်းၵျပၢၼ်ႇ ၵႂႃႇလူင်းလၢႆးမိုဝ်း ႁဵတ်းဢူၺ်းလီ တင်းၸုမ်းသၢမ်ၶႃၵဵင်း တီႈဝဵင်းၿိူဝ်ႇလိၼ်ႇ(Berlin)၊ မိူင်းၵျုႇမၼီႇ မိူဝ်ႈ 27.9.1940 ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ လူင်းလၢႆးမိုဝ်းယဝ်ႉ ၵျပၢၼ်ႇၶဝ်ႈသိမ်း ဢိၼ်ႇၻူဝ်ႇၶျၢႆးၼႃး(Indochina) ဢၼ်ပဵၼ်ဝႆႉ တႂ်ႈမိုဝ်းပႅင်ႇသဵတ်ႈလႄႈ ပဵၼ်သဵၼ်ႈတၢင်းတေႃႉသူင်ႇ ၶိူင်ႈၵၢင်ႇ ၸူးသိုၵ်းၶႄႇ ဢၼ်တိုၵ်းၵျပၢၼ်ႇ မႃးၸဵမ်မိူဝ်ႈ 1937 ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ဢိၼ်ႇၻူဝ်ႇၶျၢႆးၼႃးၼၼ်ႉ ယၢမ်းလဵဝ်ပဵၼ် မိူင်းလၢဝ်း(Laos)၊ မိူင်းဝႅတ်ႉၼၢမ်း(Vietnam)လႄႈ မိူင်းၵမ်ႇၿေႃးၻီးယႃး (Cambodia) သၢမ်မိူင်းႁူမ်ႈ ၵၼ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ လူင်ပွင်ၸိုင်ႈၵျပၢၼ်ႇ ဢၢၼ်းဢဝ်ဢေးသျႃးပွတ်းဢွၵ်ႇ ႁူမ်ႈတႂ်ႈၶဝ်လႄႈ ပိုၼ်ၽၢဝ်ႇပိူင်ႁူမ်ႈသၢင်ႈ ပၢႆးမၢၵ်ႈမီး ၼႂ်းၵုၼ်လူင်ဢေးသျႃးပွတ်းဢွၵ်ႇယူႇယဝ်ႉ။ ၵျပၢၼ်ႇထၢင်ႇဝႃႈ ဢမေႇရိၵၼ်ႇ တေႁၼ်လီၸွမ်း ၼႆသေတႃႉ ဢမ်ႇႁၼ်လီၵမ်ႉထႅမ်။ ၵျပၢၼ်ႇ ၶဝ်ႈတိုၵ်းမိူင်းၶႄႇသေ ဢဝ်ၵူၼ်းတၢႆ တီႈၼၢၼ်းၵိၼ်း(Nanjing) ၼၼ်ႉလႄႈသင် ၵူဝ်သိုၵ်းၵျပၢၼ်ႇ ၶဝ်ႈၼႂ်းမိူင်း ဢၼ်ယူႇတႂ်ႈမိုဝ်း ဢမေႇရိၵၼ်ႇ၊ ပႅင်ႇသဵတ်ႈ၊ ၼႅတ်ႉꨢလႅၼ်ႇ ၼၼ်ႉလႄႈသင် 1938 ၼၼ်ႉ လူင်ပွင်ၸိုင်ႈ ဢမေႇရိၵၼ်ႇ တတ်းၶၢတ်ႇပႅတ်ႈ လွင်ႈၵႃႉၶၢႆတေႃႇၵျပၢၼ်ႇ ယူႇယဝ်ႉ။ လိၵ်ႈႁူမ်ႈမၢႆတူၵ်းလူင်းၵႃႉၶၢႆ တင်းၵျပၢၼ်ႇမိူဝ်ႈ 1911 ၼၼ်ႉၵေႃႈ ဢမ်ႇမၵ်းမၼ်ႈယဝ်ႉ။ သင်ၸိူဝ်ႉၵျပၢၼ်ႇ ပႆႇထွၼ်သိုၵ်းဢွၵ်ႇ ၼႂ်းမိူင်းၶႄႇၸိုင် တေဢမ်ႇၵႃႉၶၢႆတေႃႇၵၼ်ၶိုၼ်း ၼႆယဝ်ႉ။ ၵျပၢၼ်ႇ ဢမ်ႇယွမ်းထွႆလႄႈ ဢမေႇရိၵၼ်ႇ ႁၢမ်ႈသူင်ႇလဵၵ်းပိတ်းပွတ်း (scrap iron)လႄႈ ႁႄႈ(metal) ၸူး မိူင်းၵျပၢၼ်ႇထႅင်ႈ။ သၢႆမၢႆၵႃႉၶၢႆ 1938 ၼၼ်ႉ လႆႈႁၼ်လဵၵ်းပိတ်းပွတ်း 74.1% လႄႈ တွင်းလႅင် 93% ဢၼ်ၸႂ်ႉယူႇ ၼႂ်းမိူင်းၵျပၢၼ်ႇၼၼ်ႉ ဢမေႇရိၵၼ်ႇသူင်ႇၶၢႆမႃး ၼႆယဝ်ႉ။ ႁူဝ်ပီ 1941 သိုၵ်းၵျပၢၼ်ႇ ၶဝ်ႈၼႂ်းဢိၼ်ႇၻူဝ်ႇၶျၢႆးၼႃးပွတ်းၸၢၼ်းလႄႈ ၸမ်မလေးယႃး(Malaya) ဢၼ်မီးတႂ်ႈဢင်းၵိတ်ႉ၊ ၵုၼ်ၿေႃႇၼီႇယူဝ်ႇ ပွတ်းႁွင်ႇ(Northern Borneo) လႄႈ ၿရူႇၼၢႆး (Brunei)ယဝ်ႉ။ လူင်ပွင်ၸိုင်ႈဢမေႇရိၵၼ်ႇ ယွၼ်းႁႂ်ႈၵျပၢၼ်ႇ ထွၼ်သိုၵ်း ဢွၵ်ႇၼႂ်းမိူင်းၶႄႇလႄႈ ဢိၼ်ႇၻူဝ်ႇၶျၢႆးၼႃးသေ တေသိုပ်ႇၵႃႉၶၢႆတေႃႇၵၼ် ၼႆသေတႃႉ လူင်ပွင်ၸိုင်ႈၵျပၢၼ်ႇ ဢၼ်ႁီႇၻေးၶိတူဝ်းၵျူဝ်ႇ ပဵၼ်ၽွင်းလူင်သိုၵ်းဝႆႉ ၼၼ်ႉဢမ်ႇယွမ်း။ 24.7.1941 ၵျပၢၼ်ႇလႄႈ လူင်ပွင်ၸိုင်ႈ ဝီႇၶျီႇ(Vichy) တူၵ်းလူင်းၵၼ်သေ ပၼ်သိုၵ်းၵျပၢၼ်ႇ ၵုမ်းတႃႈႁိူဝ်းမိၼ် ၸိူဝ်းပဵၼ်တီႈလမ်ႇလွင်ႈ ဢၼ်မီးဝႆႉၼႂ်းဢိၼ်ႇၻူဝ်ႇၶျၢႆးၼႃးၼၼ်ႉ တင်းမူတ်းယူႇယဝ်ႉ။ 26.7.1941 လူင်ပွင်ၸိုင်ႈဢမေႇရိၵၼ်ႇ ယိုတ်းပႅတ်ႈ ၶူဝ်းၶွင်ငိုၼ်းၶမ်း ၵျပၢၼ်ႇ ဢၼ်မီးဝႆႉ ၼႂ်းမိူင်းဢမေႇရိၵၼ်ႇၼၼ်ႉ တင်းမူတ်း။ 1.8.1941 လူင်ပွင်ၸိုင်ႈဢမေႇရိၵၼ်ႇ ႁၢမ်ႈတတ်းပႅတ်ႈ လွင်ႈသူင်ႇၶၢႆ ၼမ်ႉမၼ်းၶိူင်ႈ(ထၢတ်ႈသီႇ) ၸူးၵျပၢၼ်ႇ။ ၼမ်ႉမၼ်းၸႂ်ႉ ၼႂ်းမိူင်းၵျပၢၼ်ႇ ႁူဝ်ပၢၵ်ႇ ပႅတ်ႇသိပ်း(80%)ၼၼ်ႉ ပဵၼ်ဢမေႇရိၵၼ်ႇ သူင်ႇၶၢႆမႃးပၼ်လႄႈ လွင်ႈဢမ်ႇၶၢႆၼမ်ႉမၼ်းပၼ်ထႅင်ႈၼၼ်ႉ တုမ်ႉယွၼ်ႈၵျပၢၼ်ႇတႄႉတႄႉ။ ၼမ်ႉမၼ်းဢၼ်တိုၵ်ႉၵိုတ်းဝႆႉ ၼႂ်းမိူင်းၵျပၢၼ်ႇၼၼ်ႉၵေႃႈ သင်ဝႃႈ ဢမ်ႇၸၢင်ႈ ဢဝ်တီႈလႂ်မႃးထႅင်ႈယဝ်ႉၸိုင် ၵိုတ်းလိူဝ်ဝႆႉ တႃႇၸႂ်ႉလႆႈထႅင်ႈ (2)ပီၵူၺ်း။ လူင်ပွင်ၸိုင်ႈဢမေႇရိၵၼ်ႇ လႄႈ လူင်ပွင်ၸိုင်ႈၵျပၢၼ်ႇ ဢုပ်ႇဢူဝ်းၵၼ် ထႅင်ႈလၢႆပွၵ်ႈၵေႃႈ ဢမ်ႇၸၢင်ႈတူၵ်းလူင်းၵၼ်လႆႈ။ 20.11.1941 ၵျပၢၼ်ႇသူင်ႇ ၶေႃႈတုၵ်းယွၼ်းၽိုၼ်လိုၼ်းသုတ်း ထိုင်ဢမေႇရိၵၼ်ႇ ဢၼ်မီးၶေႃႈၸုၵ်းမၼ်ႈ လူင်ပွင်ၸိုင်ႈၵျပၢၼ်ႇ ဝႆႉ(3) ၶေႃႈ လိူဝ်သေ (3)ၶေႃႈၼႆႉတေႉ တေၸၢင်ႈတူၵ်းလူင်းၵၼ်လႆႈယူႇ ၼႆယဝ်ႉ။ 26.11.1941 ၽူႈၼၢမ်း ၼႂ်းၸိုင်ႈမိူင်းဢမေႇရိၵၼ်ႇၵေႃႇၻႄႇ(လ်)ႁႃး(လ်) (Cordell Hull) တွပ်ႇလိၵ်ႈမႃး “သိုၵ်းၵျပၢၼ်ႇ ဢၼ်မီးယူႇ ၼႂ်းမိူင်းၶႄႇလႄႈၼႂ်းဢိၼ်ႇၻူဝ်ႇၶျၢႆးၼႃးၼၼ်ႉ ဢမ်ႇမီးလွင်ႈလႅၵ်ႈ ပိၼ်ႇတူၵ်းလူင်းသင်သေ တေလႆႈ ထွၼ်ဢွၵ်ႇမူတ်း။ ၵျပၢၼ်ႇ တေလႆႈႁဵတ်း လိၵ်ႈႁူမ်ႈမၢႆတူၵ်းလူင်း တင်းမိူင်းမီးၸွမ်း သၢပ်ႇၼမ်ႉသမုၵ်ႉတြုႇပၸိၾဵၵ်ႉ ၼၼ်ႉဝႃႈ တေဢမ်ႇႁဵတ်းသိုၵ်းတေႃႇ” တူၵ်းလူင်းၵၼ် ဢမ်ႇလႆႈလႄႈ 1.12.1941 ၵျပၢၼ်ႇၶဝ် ႁဵတ်းပၢင်ၵုမ်။ ၸွမ်ၽွင်းလူင်ၵဝ်ႇ၊ ၽွင်းမိူင်းၵဝ်ႇ၊ ၽူႈမီးပုၼ်ႈၽွၼ်းၸၼ်ႉသုင်၊ ၽူႈၵွၼ်းသိုၵ်းၸၼ်ႉယႂ်ႇ၊ ၽွင်းၶဵဝ်ၽၢႆႇၼွၵ်ႈမိူင်းၶဝ်ၵေႃႈ ဢွၼ်ၵၼ်ၶိုၼ်ႈႁူမ်ႈ။ ၼႂ်းပၢင်ၵုမ်ၼၼ်ႉ ထၢမ်ၵၼ်ဝႃႈ မိူင်းၵျပၢၼ်ႇ ၵိုင်ႇလီပိုတ်ႇၼႃႈသိုၵ်းႁိုဝ် ဢမ်ႇပိုတ်ႇ။ တေတိုၵ်း ၶၢဝ်းႁိုင်ႁိုဝ်ၶၢဝ်းပွတ်း ၼႆၵၼ်ယဝ်ႉ။ မိူဝ်ႈၼၼ်ႉ ၽၢႆႇၽွင်းၶဵဝ်ၶဝ် တၢင်ႇမႃးဝႃႈ လွင်ႈဢုပ်ႇၵုမ် တင်းဢမေႇရိၵၼ်ႇၼၼ်ႉ ဢမ်ႇတူၵ်းလူင်းၵၼ်လႆႈ။ ၸွမ်ၽွင်းလူင် ႁီႇၻေးၶိတူဝ်းၵျူဝ်ႇလၢတ်ႈဝႃႈ “ဢမ်ႇၶႂ်ႈႁႂ်ႈ ပဵၼ်သိုၵ်း။ ၵူၺ်းၵႃႈ တႃႇႁႂ်ႈမိူင်းၵျပၢၼ်ႇယူႇ လွတ်ႈလႆႈၼၼ်ႉ လိူဝ်သေတိုၵ်း ဢမ်ႇမီး တၢင်းလိူၵ်ႈယဝ်ႉ” ဝႃႈၼႆ။ ၽူႈၵွၼ်းတပ်ႉ ဢွၼ်ၵၼ်လၢတ်ႈဝႃႈ“ၽူႈမီးၸၼ်ႉဢိၵ်ႇပႃး သိုၵ်းၵူႈၵေႃႉ ႁၢင်ႈႁႅၼ်းတူဝ်ႈတၼ်း ဢဝ်ၼိူဝ်ႉလိူတ်ႈသၢႆၸႂ် ဢၢပ်ႈပၼ်ၸဝ်ႈႁေႃသႅင် ယူႇလႄႈ ပႂ်ႉၶေႃႈသင်ႇယူႇၵူၺ်း” ၼႆယဝ်ႉ။ ဢိင်ၼိူဝ်တင်းႁၼ်ထိုင် ၵူႈၽၢႆႇသေ ၸဝ်ႈႁေႃသႅင် ႁီႇရိုႇႁီႇတူဝ်ႇ (Hirohito)မၵ်းမၼ်ႈၶေႃႈတႅပ်းတတ်း ၼႂ်းပၢင်ၵုမ်လူင်ႁေႃသႅင်ဝႃႈ ပၼ်ၶႂၢင်ႉ ပိုတ်ႇၼႃႈသိုၵ်းတင်း ဢမေႇရိၵၼ်ႇ၊ ဢင်းၵိတ်ႉလႄႈ ၼႄႇꨢလႅၼ်ႇယူႇ ၼႆယဝ်ႉ။ 7.12.1941တပ်ႉႁိူဝ်းမိၼ်ၵျပၢၼ်ႇ ၶဝ်ႈတိုၵ်း တႃႈႁိူဝ်းပူးလႄး (Pearl Ha- bour) ၼိူဝ်ၵုၼ်ႁႃႇဝၢႆးဢိ(Hawaii)လႄႈ လႆႈတႄႇပဵၼ်သိုၵ်းတေႃႇၵၼ် တင်းမိူင်း ဢမေႇရိၵၼ်ႇယဝ်ႉ။ မိူဝ်ႈၼႂ်းပၢင်ၵုမ်ႁေႃၶမ်းၵျပၢၼ်ႇၼၼ်ႉ တူၵ်းလူင်းၵၼ်ဝႆႉဝႃႈ ၽွင်းၶဵဝ်ၶဝ် တေလႆႈဢုပ်ႇဢူဝ်းဝႆႉ တေႃႇထိုင် မိူဝ်ႈပႆႇတိုၵ်း ႁႃႇဝၢႆးဢိ(Hawaii) (30) မိၼိတ်ႉယဝ်ႉ ၸင်ႇတေပိုၼ်ၽၢဝ်ႇသိုၵ်း ၼႆယဝ်ႉ။ တေလႆႈႁႂ်ႈမႅၼ်ႈ ၽွင်းမိူဝ်ႈ ႁိူဝ်းမိၼ်ၵျပၢၼ်ႇ ၶဝ်ႈတိုၵ်း ၼႆယဝ်ႉ။ ၶၢဝ်းဢၼ်ပိုၼ်ၽၢဝ်ႇသိုၵ်း လႄႈၶၢဝ်းၶဝ်ႈတိုၵ်း ႁႂ်ႈမႅၼ်ႈမိူဝ်ႈလဵဝ်ၵၼ် ၼႆသေတႃႉ ယွၼ်ႉၽွင်းၶဵဝ် ၵျပၢၼ်ႇ တီႈဢမေႇရိၵၼ်ႇၼၼ်ႉ ၵိုင်ႉၵၢင်ႉပိၼ်ႇၶေႃႈလပ်ႉ(ၵူတ်ႉ) သၢႆလူမ်း ဢမ်ႇလႆႈလႄႈ ဢမ်ႇၸၢင်ႈပိၼ်ႇ ၶေႃႈပိုၼ်ၽၢဝ်ႇၼၼ်ႉ ၵမ်းလဵဝ်သေ ႁိူဝ်းမိၼ်ၵျပၢၼ်ႇ ၶဝ်ႈတိုၵ်း ႁႃႇဝၢႆးဢိ(Hawaii) ႁိုင်(10) ၸူဝ်ႈမူင်းယဝ်ႉ ၸင်ႇ ၶေႃႈပိုၼ်ၽၢဝ်ႇ ႁဵတ်းသိုၵ်းတေႃႇၵၼ် ဢၼ်ၵျပၢၼ်ႇပူင်ဢွၵ်ႇၼၼ်ႉ ၸင်ႇထိုင်ၼႂ်းမိုဝ်း လူင်ပွင်ၸိုင်ႈဢမေႇရိၵၼ်ႇ ၼႆယဝ်ႉ။ လွင်ႈၼၼ်ႉ ပဵၼ်တီႈ ဢမေႇရိၵၼ်ႇၼႄးဝႃႈ ၵျပၢၼ်ႇပဵၼ်ၵူၼ်းၵူတ်ႉၵႅၵ်း၊ ပဵၼ်ၵူၼ်း ဢမ်ႇမီးသတ်ႉၸႃႇ၊ ဢမ်ႇပိုၼ်ၽၢဝ်ႇသိုၵ်းသေ လၵ်ႉၶဝ်ႈတိုၵ်း ၼႆယဝ်ႉ။ 7.12.1941 ၵျပၢၼ်ႇ ၶဝ်ႈတိုၵ်း ၵုၼ်ႁႃႇဝၢႆးဢိ(Hawaii)၊ မလေးယႃး (Malaya)၊ ၾိလိပ်ႉပိၼ်း(Philippines) မိူဝ်ႈလဵဝ်ၵၼ်ယဝ်ႉ။ ၽူႈတႅမ်ႈပိုၼ်းၵမ်ႈၽွင်ႈ ႁၼ်ဝႃႈ ၸွမ်ပွင်ၸိုင်ႈဢမေႇရိၵၼ်ႇ ရူဝ်ႉ(ၸ်) ဝႄႉ(လ်တ်)လႄႈ ၸုမ်းၵိူဝ်းၵုမ်မိူင်းဢမေႇရိၵၼ်ႇၶဝ်ၵေႃႈ ႁၢင်ႈႁႅၼ်း သိုၵ်းယူႇ။ ၵူၺ်းၵႃႈ ဢမ်ႇၶႂ်ႈႁႂ်ႈၸိုဝ်ႈသဵင်ႁၢႆႉ ၵိုၵ်းပိုၼ်းလႄႈ သေႃႇယူင်း ၵဝ်းယွၵ်ႇ ႁႂ်ႈၵျပၢၼ်ႇ ပဵၼ်ၽၢႆႇတႄႇတိုၵ်းဢွၼ်တၢင်း ၼႆယဝ်ႉ။ ၸဵမ်မိူဝ်ႈလႆႈႁပ်ႉလိၵ်ႈပွတ်း ႁႃး(လ်)(Hull Note)ၼၼ်ႉ ႁူႉၸႅင်ႈလႅင်းဝႃႈ တေဢမ်ႇတူၵ်းလူင်းၵၼ်လႆႈယဝ်ႉ တေဢမ်ႇလွတ်ႈ ႁဵတ်းသိုၵ်းတေႃႇၵၼ်ယဝ်ႉၼႆသေ ၵျပၢၼ်ႇလၵ်ႉသူင်ႇသၢင်းၽေႃးတၢင်ႇႁိူဝ်းမိၼ်(6)လမ်း တၢင်ႇဢဝ်ႁိူဝ်းမိၼ်တိုၵ်း(408)လမ်း ၶဝ်ႈဢိူမ်ႈ ၵုၼ်ႁႃႇဝၢႆးဢိ ဝႆႉထႃႈယူႇ။ သင်တူၵ်းလူင်းၵၼ်လႆႈၵေႃႈ တေႁွင်ႉၶိုၼ်းသေ သင်ဢမ်ႇတူၵ်းလူင်း ၵၼ်လႆႈၵေႃႈ တေၸႂ်ႉတိုၵ်း ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ယွၼ်ႉၽွင်းၶဵဝ်ၶဝ် ဢမ်ႇတူၵ်း လူင်းၵၼ်လႆႈယဝ်ႉလႄႈ လႆႈၸိသင်ႇ ၶဝ်ႈတိုၵ်းသေ ၵျပၢၼ်ႇလႆႈၶဝ်ႈပႃးမႃး ၼႂ်းသိုၵ်းလုမ်ႈၾႃႉ ပွၵ်ႈသွင်(WW2) ယူႇယဝ်ႉ။