မေႃႇငိုၼ်း_ၼမ်ႉတူႈ
ပိုၼ်းဝၼ်းလင် 1868-1906
ဝၢႆးသေ ၶႄႇၶဝ် ဢွၵ်ႇမိူဝ်းၵႂႃႇယဝ်ႉ ၶၢင်လႄႇပလွင်ႈ ၸိူဝ်းယူႇတီႈ ၼမ်ႉသၼ်ႇ ဢၼ်မီးၽၢႆႇၸၢၼ်း မိူင်းမေႃႇၼၼ်ႉ လႅပ်ႈတေမႃး ႁဵတ်းၵၢၼ်ႁုင်ငိုၼ်းၼႆႉယူႇ။ မိူဝ်ႈၼၼ်ႉ ၵူၼ်းမိူင်းလွႆၶဝ် ဢွၼ်ၵၼ် မေႃၸႂ်ႉ တိုဝ်းငိုၼ်းဝႆႉမႃး တင်းႁိုင်ယဝ်ႉလူး။ တီႈၼႂ်းပိုၼ်းမၢႆတွင်း မႅၵ်ႉၵလႃႇရိၼ်ႇ ဝႃႈဝႆႉ ဝၢႆးသေ ၶႄႇၶဝ် ဢွၵ်ႇမိူင်းမေႃႇၵႂႃႇယဝ်ႉ ၶုၼ်မၢၼ်ႈ ၸဝ်ႈမင်းတုင်းလႄႈ ၸဝ်ႈသီႇပေႃႉ ပွႆႇတပ်ႉမၢၼ်ႈၶဝ် မႃးတီႈမိူင်းမေႃႇသေ ႁႂ်ႈမႃးႁဵတ်း မေႃႇငိုၼ်းယူႇ၊ ၵူၺ်းၵႃႈ ၶဝ်ဢမ်ႇၵတ်ႉၶႅၼ်ႇ ၽၢႆႇႁုင်ငိုၼ်းလႄႈ သိုၵ်းမၢၼ်ႈၶဝ်ၵေႃႈ ၶိုၼ်းပၢႆႈၽၢတ်ႇၵႂႃႇယဝ်ႉ။ ပၢၼ်သၢႆသိုပ်ႇၶိူဝ်းၶုၼ်ၶႄႇ ၶိူဝ်းမိင်ၶဝ်ၼၼ်ႉ ၶူဝ်းငိုၼ်း ဢၼ်ၶဝ်ၸႂ်ႉၼႂ်းႁေႃၶဝ်ၼႆ ပဵၼ်ငိုၼ်း ဢၼ်ဢွၵ်ႇ တီႈၼမ်ႉတူႈၼႆႉၼႆ မိတ်ႉၸတႃႇႁႃးပၢတ်ႉႁူးပႃး တႅမ်ႈမၢႆဝႆႉၼင်ႇၼႆယူႇ။ ဢၼ်ဢဵင်းၵလဵတ်ႈၶဝ် ၶဝ်ႈၸႂ်လိူဝ်သေပိူၼ်ႈၼၼ်ႉတႄႉ ပဵၼ်ၶီႈၸိုၼ်း ဢၼ်ၶႄႇၶဝ်ထွၵ်ႇဝႆႉၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ တီႈၼႂ်းၼၼ်ႉ ၸိုၼ်းၶဝ်ႈပႃးဝႆႉ 45% ထိုင် 50%၊ ႁဵၵ်ႇသမ်ႉၶဝ်ႈပႃးဝႆႉ 15% ထိုင် 16% ။ မိူဝ်ႈ 1903 ၼၼ်ႉ ၵူၼ်းဢဵင်းၵလဵတ်ႈ Mr. Amartin လႄႈ Mr. ME Timber Slay ႁူမ်ႈႁွမ်းၵၼ် ၽွတ်ႈပဵၼ် ၸုမ်းၶုတ်းႁႄႈ ၼႂ်းမိူင်းမၢၼ်ႈယဝ်ႉ။ ၸင်ႇတင်ႈပဵၼ် ၸုမ်း Great Eastan Mining Co, Ltd (G.E.M.C )ယဝ်ႉ ၸင်ႇမႃးၶုတ်း ဢဝ်ၶီႈၸိုၼ်း ဢၼ်ၶႄႇၶဝ် ထွၵ်ႇဝႆႉၼၼ်ႉ ဢဝ်မိူဝ်းတီႈ ၸၢၵ်ႈႁုင်ၸိုၼ်း ဝဵင်းလိူဝ်ႇသေ ႁုင်ဢွၵ်ႇလႆႈ ၸိုၼ်းယဝ်ႉ။ ၵူၺ်းၵႃႈ ၽွင်းမိူဝ်ႈႁဵတ်းၵၢၼ် ပႆႇတၼ်းထိုင်တီႈလီၼၼ်ႉ ၸုမ်း G.E.M.C ၼႆႉ ယွၼ်ႉလွင်ႈတၢင်း လၢႆလၢႆပိူင်သေ မိူဝ်ႈ 1906 ၼၼ်ႉ ၸင်ႇလႆႈဢဝ် ၶူဝ်းၶွင်မၼ်း ၶၢႆပၼ် ပႃးမႃးမႆးလီႇမိတႅတ်ႉ Burma Mines Co, Ltd ယဝ်ႉ။ ပိုၼ်းဝၼ်းလင် 1906-1942 ၼႂ်းပႃးမႃးမႆးလီႇမိတႅတ်ႉၼႆႉ တိုၼ်းလၢင်း 90 % ၼၼ်ႉ ပဵၼ်ၶွင် ပႃးမႃးၵေႃႇပူဝ်ႇရေးသျိၼ်း (လၼ်ႇတၢၼ်ႇ) Burma Corporation Ltd. London ယဝ်ႉ။ မိူဝ်ႈပီ 1909 ၼၼ်ႉ ပႃးမႃးမႆး B.M.C ၶဝ် ႁဵတ်းပဵၼ် တၢင်းလူတ်ႉၾႆး ဢၼ်ၵႂၢင်ႈ 2 ပေႇ ဢၼ်လႅၼ်ႈတမ်ႈတီႈ မၢၼ်ႈပွႆး-ၼမ်ႉတူႈ-ၼႂ်းမေႃႇသေ ဢမ်ႇၵႃး သမ်ႉၶုတ်းၶဝ်ႈတၢင်း တႂ်ႈလိၼ်သေ ဢဝ်ၸွမ်းၸိုဝ်ႈၵေႃႉဢွၼ်ၶုတ်းမၼ်းၼၼ်ႉလႄႈ ၸင်ႇႁိၵ်ႈၸိုဝ်ႈဝႃႈ မႃႇမီႇယၢၼ်ႇသျၢပ်ႉၾ်တ် (Marmian Shaft) ၼႆယဝ်ႉ။ လုၵ်ႉတီႈၼၼ်ႈသေ ဢွင်ႈတီႈ ဢၼ်ၵႆထႅင်ႈ ၼိုင်ႈလၵ်းပၢႆ ႁူၵ်းၾႃႇလူင်ႇၼၼ်ႉ ၸင်ႇၶုတ်းထႅင်ႈ ႁူးထမ်ႈသိူဝ် ဢၼ်ႁွင်ႉဝႃႈ (Tiger Tunnel) ႁူးၼိုင်ႈ။ မိတ်ႉသတိူဝ်ႇႁူးဝႃး ၵေႃႉဢွၼ်ၶုတ်းယဝ်ႉ။ သၢႆတၢင်းၼႂ်းလိၼ် မႃႇမီႇယၢၼ်ႇသျၢပ်ႉၾ်ႇတ် လႄႈ ႁူးထမ်ႈသိူဝ်ၼႆႉ ၶွႆႈၵၼ်ၼႂ်းလိၼ်မိူဝ်ႈ 1914 ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ မိူဝ်ႈပီ 1905 ၼၼ်ႉ မိတ်ႉသတိူဝ်ႇႁႃးပၢတ်ႉ ႁူးဝႃး လႆႈႁၢပ်ႇဢဝ်ပုၼ်ႈၽွၼ်း ၽူႈၵွၼ်းၽၢႆႇၶုတ်းမေႃႇလႄႈ တမ်ႈတီႈ ၼႂ်းဝူင်ႈၵၢင် ၼမ်ႉတူႈလႄႈ မိူင်းမေႃႇ ဢွင်ႈတီႈ တေႁႃၶုတ်းႁူးမေႃႇၼၼ်ႉ ယွၼ်ႉလႆႈႁၼ် ႁွႆးတိၼ်သိူဝ်လႄႈ မၼ်းၸင်ႇတၢင်ႇၸိုဝ်ႈဝႃႈ Tiger Tunnel ႁူးထမ်ႈသိူဝ်ၼႆယဝ်ႉ။ ၽွင်းမိူဝ်ႈၼၼ်ႉ ၵႃႈတ​ေႃႉတၢင်ႇၶီႈၸိုၼ်းၼၼ်ႉ ႁႅင်ႉၵႃႈယႂ်ႇၼႃႇလႄႈ မိူဝ်ႈ 1912 ပႃးမႃးမႆးၶဝ် ၸင်ႇဢဝ်ၸၢၵ်ႈႁုင်ၸိုၼ်းၶဝ် တမ်ႈတီႈ ဝဵင်းလိူဝ်ႇ ၶၢႆႉမႃးတင်ႈ တမ်ႈတီႈ ၼမ်ႉတူႈ (32) လၵ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ပႃးမႃးမႆးၶဝ် တႄႇၶုတ်းမေႃႇၸိုၼ်း မိူဝ်ႈ 1912 ပုၼ်ႉယဝ်ႉ။ ထိုင်မႃး 1913 ၶဝ်ႁႃႁၼ် သၢႆၶူဝ်းႁႄႈလူင် ၼႂ်းလိၼ် (Chinaman Lode) သေ ၸင်ႇတေတႄႇၸူင်ၶုတ်းဢဝ် ၼႂ်းလိၼ်ယဝ်ႉ။ ႁူင်းၸၢၵ်ႈလူင် တီႈၼမ်ႉတူႈ ဢၼ်ႁုင်လႆႈၸိုၼ်းၼၼ်ႉၵေႃႈ ႁဵတ်းယဝ်ႉတူဝ်ႈၵႂႃႇ ၼင်ႇၵၼ်ယဝ်ႉ။ တေႃႇပေႃးထိုင် သိုၵ်းၵမ်ႇၽႃႇပွၵ်ႈၵမ်းသွင် တိုၵ်ႉၸင်ႇႁႃတႄႇၼၼ်ႉ လွင်ႈၶုတ်းၶူဝ်းႁႄႈ တီႈၼမ်ႉတူႈၼႆႉ ပဵၼ်ၵၢၼ်ႁႅင်းယႂ်ႇဝႆႉယူႇ။ ၼိုင်ႈပီ ၼိုင်ႈပီၼႆႉ ၶုတ်းဢွၵ်ႇလႆႈ ၶူဝ်းႁႄႈလိူင်း တၢၼ်ႇပွင်း 500000 လိူဝ်ယူႇ။ ဢၼ်ၶဝ် ၶုတ်းဢွၵ်ႇလႆႈၼၼ်ႉတႄႉ ပဵၼ်ၼႂ်းဝူင်ႈၵၢင် တၢၼ်ႇပွင်း 350000 လႄႈ 100000 ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ တေႃႇထိုင် 1942 မိူဝ်ႈဢိင်းၵလဵတ်ႈၶဝ် ႁူၼ်မိူဝ်းၵႂႃႇၼၼ်ႉ ၶဝ်ၶုတ်းဢဝ်လႆႈၵႂႃႇ တၢၼ်ႇပွင်း မွၵ်ႈ 9 လၢၼ်ႉယူႇ။ ၼႂ်းဢၼ်ၶုတ်းလႆႈၼၼ်ႉ ၸိုၼ်းမီး 21%သေ လိူဝ်သေၼၼ်ႉ ပဵၼ်ငိုၼ်းလႄႈသွတ်ႈ ဢၼ်ၶဝ်ႈပႃးၼႂ်း သႅၼ်းလီသေပိူၼ်ႈၼႆယဝ်ႉ။ ပႅင်ႈၼင်ႇၶဝ်လၢမ်းဝႆႉၼၼ်ႉ ဢိင်းၵလဵတ်ႈၶဝ် ၶုတ်းဢဝ် ယဝ်ႉတူဝ်ႈၵႂႃႇ မွၵ်ႈ 82% ၼႆယဝ်ႉ။