cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
တႅၼ်းၼိသ်ႉ
ကစားနည်းမှာ ‌အောက်‌ခြေမျဉ်းပြင်ဘက်ရှိ လကျ်ာဘက် ‌ထောင့်အနီးမှ‌နေ၍ ပထမ‌ဘောလုံးပို့‌ပေးသူက ‌ဘောလုံးကို ‌ခေါင်း‌ပေါ်သို့‌မြှောက်၍ ဗက်တံဖြင့် ရိုက်ချကာ ပိုက်တန်းတစ် ဘက်တွင် ‌ဘောလုံးကိုခံယူသူထံသို့‌ရောက်‌အောင် ပို့‌ပေးရသည်။ ထိုသို့ပို့လိုက်‌သော‌ဘောလုံးသည် ပိုက်တန်းကို‌ကျော်၍ ‌ဘောလုံး ကို ခံယူသူ၏ လကျာ်ဘက်‌လေး‌ထောင့်ကွက်၌ ကျ‌စေရမည်။ ‌ဘောလုံးပို့ရန်အလို့ငှာ ပို့သူသည် ပထမအကြိမ်ပို့၍ ‌နေရာမကျ လျှင် ဒုတိယအကြိမ် ထပ်မံပို့ရန်အခွင့်အ‌ရေးရှိသည်။ ‌ဘောလုံး ပို့ရာ၌ မှားယွင်း‌သော် ပို့သူအမှတ် ရှုံး‌လေသည်။ ‌ဘောလုံးကို ပို့ရာ၌ ပိုက်တန်းကိုမ‌ကျော်နိုင်လျှင်၎င်း၊ ‌ကျော်ပင်‌ကျော်‌စေကာ မူ ယူသူ၏ ‌လေး‌ထောင့်စည်းကွက်ထဲသို့ မကျလျှင်‌သော်၎င်း၊ ပိုက်တန်းကိုထိ၍ ယူသူ၏ ‌လေး‌ထောင့်စည်းကွက်ပြင် ဘက်သို့ ‌ရောက်လျှင်‌သော်၎င်း ‌ဘောလုံးအပို့မှားသည်ဟု စည်းကမ်းသတ် ထားသည်။
‌ဘောလုံးကိုအပို့တွင် ပိုက်တန်းကိုထိ၍ ‌လေး ‌ထောင့်စည်းကွက်ထဲကျ‌သော် ‌ဘောလုံးကို ပြန်ပို့ရန်အခွင့်အ‌ရေး ရှိသည်။ ပို့လိုက်‌သော ‌ဘောလုံးကိုယူသူက တင်းနစ်ကွင်း၏ စည်းတွင်းသို့ ပိုက်တန်း‌ကျော်‌အောင် ပြန်၍ရိုက်မပို့နိုင်‌သော် ယူသူ အမှတ်ရှုံး‌လေသည်။ အကယ်၍ ယူသူက ‌ဘောလုံးကိုပြန် ပို့ရာ၌ ပိုက်တန်းကို‌ဘောလုံးထိ‌သော် ထို‌ဘောလုံးသည် စည်း တွင်း သို့ကျ‌ရောက်ပါက မှားယွင်းသည်ဟု မယူဆရ‌ချေ။ စည်း ပြင်ဘက်သို့ကျသွားပါမူ ရှုံး‌လေသည်။
ဦးစွာ ‌ဘောလုံးပို့လိုက်‌သော အလှည့်၌ ယူသူသည် ‌ဘောလုံး‌မြေနှင့် တကြိမ်ထိပြီးမှ ပြန်၍ရိုက်ရသည်။ ‌ဘောလုံးပို့ပြီး‌သော ပထမအလှည့်ကုန်လျှင် ကျန်အလှည့်များ၌ ‌ဘောလုံး‌မြေကျသည်ဖြစ်‌စေ မကျသည်ဖြစ် ‌စေ ‌ဘောလုံးပို့သူ‌ရော ယူသူပါ အလျဉ်းသင့်သလို ရိုက်နိုင် သည်။ သို့ရာတွင် ‌ဘောလုံး ‌မြေသို့ နှစ်ခါ‌တော့၍ ကျပြီးမှ ‌ဘောလုံးကိုရိုက်ရန် အခွင့်မရှိ‌ချေ။ ပထမအကြိမ် ‌ဘောလုံးပို့၍ ပို့သူနှင့်ယူသူ အပြန်အလှန်ရိုက်ပြီး‌နောက် တစ်ဦး ဦးကနိုင်‌သော် ပို့သူသည် လကျာ်ဘက်‌အောက်‌ခြေမျဉ်းမှ လက်ဝဲဘက်‌အောက်‌ခြေ မျဉ်းသို့ကူး‌ပြောင်း၍ ‌ဘောလုံးကို တစ်ဖန်ပို့‌ပေးရပြန်သည်။ ယင်းကို ပို့သူနှင့်ယူသူတို့က အပြန် အလှန်ရိုက်ကြပြန်သည်။
ဤနည်းအတိုင်းရိုက်၍ အရှုံးအနိုင် ‌ပေါ်လာ‌သောအခါ ‌နေရာကိုမူလလကျ်ာဘက်သို့ ပြန်‌ရွှေ့၍ ကစားရပြန်သည်။ ပထမနှင့် ဒုတိယအကြိမ် နိုင်မှတ်တို့သည် ၁၅ မှတ်စီဖြစ်၏။ တတိယနှင့် စတုတ္ထအကြိမ် နိုင်မှတ်တို့ကား ၁၀ မှတ်စီဖြစ်သည်။ နိုင်မှတ် ၅၀ အလျင်ရသူသည် တစ်ပွဲ၌ အနိုင်၇‌လေသည်။ သို့‌သော် တစ်ကြိမ်ကြိမ်တွင် ပို့သူနှင့်ယူသူ တို့ အမှတ် ၄၀ ချင်းတူ‌နေပါလျှင် ‌နောက်ထပ် နှစ်ကြိမ် အမှတ်သာ‌သောသူသာလျှင် အနိုင်ရသည်။ ဤသို့ အရှုံးအနိုင် ယူ‌သောပွဲ‌ပေါင်းကို သာမန်အားဖြင့် ‌ခြောက်ပွဲကစားရသည်။ ထို ‌ခြောက်ပွဲတွင် နှစ်ပွဲတိတိ အပြတ်အသတ် နိုင်မှသာလျှင် အနိုင် ရသည်မည်၏။ ဥဒါဟရုဏ်မှာ တစ်ဦးက ၆ ပွဲနိုင်စဉ် အခြား တစ်ဦးက ၅ ပွဲနိုင်ထားလျှင် နိုင်ပွဲများရာလူကို အနိုင်မ‌ပေးရ ‌သေး။
ထိုသူက ‌နောက်ထပ်တစ်ပွဲ တက်နိုင်‌သော‌ကြောင့် ရှုံးသူ ကို နှစ်ပွဲတိတိဖြင့်ဖြတ်ပြီးမှသာလျှင် ထိုသူကိုအနိုင်‌ပေးရသည်။ ဤသ‌ဘောအတိုင်း ‌ခြောက်ပွဲလျှင် တချီကျဖြင့်၊ ငါးချီကစားရ သည်။ ယင်းငါးချီအနက် သုံးချီနိုင်သူသည် ‌နောက်ဆုံး အနိုင်ရ ‌လေသည်။
ယခု‌ခေတ် ကစား‌သော တင်းနစ်ကစားနည်းကို အဂင်္လန် ပြည်တွင် ခရစ် ၁၈ရ၄ ခုနှစ်က စတင်သတ်မှတ်ခဲ့သည်။ အ‌မေရိကန်ပြည်‌ထောင်စုတွင် ၁၈ရ၅ ခုနှစ်က စတင်ကစားခဲ့ သည်။ နိုင်ငံအချင်းချင်း တင်းနစ်ပြိုင်ပွဲကို ၁၈ရရ ခုနှစ်တွင် အဂင်္လန်ပြည် ဝင်ဗယ်လဒန်ကစားကွင်း၌ ဦးစွာ ကျင်းပခဲ့သည်။ ၁၉၀၀ ပြည့်နှစ်တွင် ဒွိုက်‌ဒေးဗစ်ဆိုသူသည် နိုင်ငံချင်းချင်း တင်းနစ်ပြိုင်ပွဲတွင် အ‌ကောင်းဆုံးတင်းနစ်အဖွဲ့ဟု ဆုံးဖြတ်ခြင်း ခံ၇‌သောနိုင်ငံအား ‌ဒေးဗစ်ဖလားကို ဆု‌ပေးခဲ့ရာ၊ ယခုအခါ နှစ်စဉ်နှစ်တိုင်း အစဉ်အလာအဖြစ်ဖြင့် ‌ဒေးဗစ်ဖလားပွဲကို နှစ်စဉ်နိုင်ငံအများက အလှည့်ကျ ကျင်းပလျက်ရှိသည်။
ၵိၼ်းꩡလူၵ်ႉ၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းတွင်ႇတႃႇ
ဝၢၼ်ႈၵိၼ်းꩡလူၵ်ႉ  (ကင်းဇလုပ်ရွာ, Kinzaloke) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇသပျေႇဝ၊ ၸႄႈဝဵင်းတွင်ႇတႃႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈမျိၼ်းၶျၢၼ်ႇ၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 191490 ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇသပျေႇဝၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 583 ၊ ယိင်း 690 သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 1273 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းတွင်ႇတႃႇ
ႁိၼ်းၶႂႅတ်ႉဢၢႆႇ၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းၺွင်ႇဢူး
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းၺွင်ႇဢူး
ၽႅတ်ႉတေႃး၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းမဵၵ်ႉထီႇလႃႇ
ဝၢၼ်ႈၽႅတ်ႉတေႃး  (ဖက်တောရွာ, Hpettaw) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇၺွင်ႇပိၼ်ႇလျူဝ်ႇ၊ ၸႄႈဝဵင်းမဵၵ်ႉထီႇလႃႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈမဵၵ်ႉထီႇလႃႇ၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 193663 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇၺွင်ႇပိၼ်ႇလျူဝ်ႇၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 2141 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 2642 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 4783 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းမဵၵ်ႉထီႇလႃႇ
ငႃးသူႇ၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းမျိတ်ႉတႃး
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းမျိတ်ႉတႃး
မႄႇၸလီႇဢၢႆႉ၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းပျေႃႇပွႆႇ
ဝၢၼ်ႈမႄႇၸလီႇဢၢႆႉ  (မယ်ဇလီအိုင့်ရွာ၊ Meizaliaint) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇၵူၺ်းၸီး၊ ၸႄႈဝဵင်းပျေႃႇပွႆႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈယမႄးတိၼ်း၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 192804 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇၵူၺ်းၸီးၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 700 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 969 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 1669 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းပျေႃႇပွႆႇ
ငူၺ်ႇတွင်ႇ၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းၸိၼ်ႉၵူး
ဝၢၼ်ႈငူၺ်ႇတွင်ႇ (ငွေတောင်ရွာ, Ngwetaung) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇငူၺ်ႇတွင်ႇ၊ ၸႄႈဝဵင်းၸိၼ်ႉၵူး၊ ၸႄႈတွၼ်ႈပၢင်ႇဢူး၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 190251 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇၵျွင်းသဵၵ်ႉၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 644 ၵေႃႉ၊ ယိင်း 687 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 1331 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ယူဝ်းၸူင်ႇ၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းဝၢၼ်းတႂိၼ်း
ဢၢင်ႈဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းဝၢၼ်းတႂိၼ်း
ငူၺ်ႇတွင်ႇ၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းၸိၼ်ႉၵူး
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းၸိၼ်ႉၵူး
1489
1489
လိူၼ်ၸၼ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၾႅပ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မၢတ်ႉၶျ်
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢေႇပရႄႇ
(1) ဝၼ်း။
ၸီႇတဵင်း၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းငၸုၼ်ႇ
ဝၢၼ်ႈၸီႇတဵင်း  (စီတိန်းရွာ၊ Sitein) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇတမႃႇပိၼ်ႇ ၊ ၸႄႈဝဵင်းငၸုၼ်ႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈမျိၼ်းၶျၢၼ်ႇ၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 192179 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇတမႃႇပိၼ်ႇၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 1216 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 1547 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 2763 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
1489
လိူၼ်မေႇ
(1) ဝၼ်း။
ၸီႇတဵင်း၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းငၸုၼ်ႇ
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းငၸုၼ်ႇ
1489
လိူၼ်ၵျုၼ်ႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျူႇလၢႆႇ
(1) ဝၼ်း။
ဢေႃးၵၢတ်ႉ
(1) ဝၼ်း။
သႅပ်ႇထႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
ဢွၵ်ႇထူဝ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
ၼူဝ်ႇဝႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
တီႇသႅမ်ႇပႃႇ
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:1489
ၸႅတ်ႉထဵၵ်ႉ၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းပတဵင်ႇၵျီး
ဢၢင်ႈဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းပတဵင်ႇၵျီး
ပူၵ်ႉပျိၼ်း၊ ၸႄႈဝဵင်း
ၸႄႈဝဵင်းပူၵ်ႉပျိၼ်း (ဘုတ်ပြင်းမြို့နယ် ; Bokpyin Township) ၼႆႉ ပဵၼ်ၸႄႈဝဵင်းဢၼ်ၼိုင်ႈ ဢၼ်ၶဝ်ႈပႃးဝႆႉ တီႈၼႂ်း ၸႄႈဝဵင်းၵေႃႉတွင်း၊ ၸႄႈတိူင်းတၼိၼ်းတႃႇယီႇ၊ မိူင်းမျၢၼ်ႇမႃႇ ၼၼ်ႉယဝ်။ တီႈၼႂ်းၸႄႈဝဵင်းပူၵ်ႉပျိၼ်းၼႆႉ ၶဝ်ႈပႃးဝႆႉ ဝဵင်းပူၵ်ႉပျိၼ်း၊ ဝဵင်းပျီႇၵျီးမၢၼ်ႇတႅင်ႇ လႄႈ ဝဵင်းၵရသူႇရိ ၸိူဝ်းၼႆႉသေ ဝဵင်းပၵ်းလုမ်းၸႄႈဝဵင်းၼႆႉ ပဵၼ် ဝဵင်းပူၵ်ႉပျိၼ်းယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ၸႄႈဝဵင်းၸိူဝ်းမီးၼႂ်း ၸႄႈတွၼ်ႈၵေႃႉတွင်း ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ၸႄႈတိူင်းတၼိၼ်းတႃႇယီႇ
မꩦ်ꩧၵၼ်ꩨလီဝိမႃၼဝတ်ထု၊ ၶုၼ်ၽီ လႆႈဝႆႈၽြႃးသေတၢႆ
9 - မꩦ်ꩧၵၼ်ꩨလီဝိမႃၼဝတ်ထု၊ ၶုၼ်ၽီ လႆႈဝႆႈၽြႃးသေတၢႆ
ၶုၼ်ၽီ ဢၼ်ပဵၼ်လုၵ်ႈၸၢႆး သထေးထီႇ ဢမ်ႇလႆႈမီးတႃႇၼသင်မႃး၊ ၽွင်းမိူဝ်ႈ ၸမ်တၢႆၼၼ်ႉ လႆႈမီး ၸႂ်ၸိုၼ်ႈသႂ် ၼပ်ႉယမ်မုၼ်ၶမ်းၽြႃးသေ ယွၼ်ႉပိူဝ်ႈ ၵုသူဝ်ႇၼၼ်ႉ လႆႈမႃးပဵၼ် ၽူႈၶဝ်ႈၸုမ်းၽီ တီႈမိူင်းတႃႇဝတိမ်ႇသႃႇ
ၼမ်ႉလွတ်ႈ၊ ဝၢၼ်ႈ
ဝၢၼ်ႈၼမ်ႉလွတ်ႈ (, Nam Lut Ywar Ma, နမ့်လွတ်ရွာမ) ၼႆႉ ပဵၼ်ဝၢၼ်ႈ ဢၼ်မီးၼႂ်း ၸႄႈဝဵင်းမွၵ်ႇမႆႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈ လၢင်းၶိူဝ်း၊ မိူင်းတႆး၊ မိူင်းမျၢၼ်ႇမႃႇၶႃႈဢေႃႈ။
တႅၼ်ႈပုတ်း၊ ဝၢၼ်ႈ
ဝၢၼ်ႈတႅၼ်ႈပုတ်း (Tenput,, တင်ပွတ်) ၼႆႉ ပဵၼ်ဝၢၼ်ႈ ဢၼ်မီးၼႂ်း ဢိူင်ႇဝၢၼ်ႈႁၢတ်ႇ၊ ၸႄႈဝဵင်း လၢင်းၶိူဝ်း၊ ၸႄႈတွၼ်ႈ လၢင်းၶိူဝ်း၊ မိူင်းတႆး ဢေႃႈ။
ၵျေႃႇၶွင်ႇ၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းမလႅင်ႇ
ဝၢၼ်ႈၵျေႃႇၶွင်ႇ  (ကျော်ခေါင်ရွာ, Kyawkhaung) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇၵၢၼ်ႇၵျီး ၊ ၸႄႈဝဵင်းမလႅင်ႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈမဵၵ်ႉထီႇလႃႇ၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 194124 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇၵၢၼ်ႇၵျီးၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 1214 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 1378 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 2592 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းမလႅင်ႇ
တႃႇၸီႇ၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၵျွၵ်ႉၽူး
ဝၢၼ်ႈတႃႇၸီႇ  (သာစည်ရွာ၊ Tharsi) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇၵျွၵ်ႉၽူး၊ ၸႄႈဝဵင်းယမႄးတိၼ်း၊ ၸႄႈတွၼ်ႈယမႄးတိၼ်း၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 192546 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇၵျွၵ်ႉၽူးၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 1705 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 1983 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 3688 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းယမႄးတိၼ်း
1086
လိူၼ်ၸၼ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မၢတ်ႉၶျ်
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢေႇပရႄႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မေႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျုၼ်ႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျူႇလၢႆႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢေႃးၵၢတ်ႉ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်သႅပ်ႇထႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢွၵ်ႇထူဝ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်တီႇသႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:1086
ငၽႄး၊ ဝဵင်း
ဝဵင်းငၽႄး (ငဖဲမြို့ ; Ngape) ၼႆႉ ပဵၼ်ဝဵင်းပၵ်းလုမ်း ၸႄႈဝဵင်းငၽႄး၊ ၸႄႈတွၼ်ႈမိၼ်းပူး၊ ၸႄႈတိူင်းမၵူၺ်း၊ မိူင်းမျၢၼ်ႇမႃႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ မီးဝႆႉ တီႈႁိမ်း ႁွင်ႈမၢၼ်း (မန်းချောင်း) ဢၼ်မီးတီႈ တိၼ်လွႆ သၼ်လွႆရၶႅင်ႇ (ရခိုင်ရိုးမ) ၼၼ်ႉသေ တင်း ဝဵင်းမိၼ်းပူးၼႆႉ ပေႃးဢဝ် တၢင်းလူတ်ႉၵႃးဝႃႈ ၵႆယၢၼ် မွၵ်ႈ 40 လၵ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း ပီ 2014 ၼၼ်ႉသေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း တီႈၼိူဝ်ဝဵင်းၼႆႉ မီးဝႆႉ 4,065 ၵေႃႉ ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
သဵၼ်ႈတႃႈသၢႆတၢင်း
ဝဵင်းငၽႄးၼႆႉ တင်း ဝဵင်းၸေႇတုၵ်ႉတရႃႇ ၵႆယၢၼ်ၵၼ် မွၵ်ႈ 30 လၵ်းၼၼ်ႉသေ တင်း ပတဵင်းၼႆႉ ၵႆယၢၼ်ၵၼ် မွၵ်ႈ 6 လၵ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ဝဵင်းၼၼ်ႉၼႆႉ ပဵၼ်ဝဵင်းဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈတူၵ်းၵၢင် တွၼ်ႈတႃႇ ၵၢၼ်ၵႃႉၶၢႆ တႃႇ ၸႄႈတွၼ်ႈၵျွၵ်ႉၽျူႇ လႄႈ ၸႄႈတွၼ်ႈမိၼ်းပူးၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ လုၵ်ႉဢဝ် ဝဵင်းငၽႄးသေ ပေႃးတေၵႃႉၵုၼ်ႉၼႆ လႆႈၸႂ်ႉ သဵၼ်ႈတၢင်းၵႄႈလွႆဢၼ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ပထဝီႇလွင်ႈၵူၼ်း
ၵူၼ်းၶိူဝ်း ၸိူဝ်းယူႇသဝ်းတီႈ ဝဵင်းငၽႄးၼႆႉ ပဵၼ် ၵူၼ်းၶိူဝ်းၶျၢင်း လႄႈ ၵူၼ်းၶိူဝ်းမၢၼ်ႈ ၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။ တီႈၼႂ်းၸႄႈဝဵင်းငၽႄးၼႆႉ ယွၼ်ႉၶဝ်ႈပႃးဝႆႉ ပႃႇထိူၼ်ႇ တီႈတိၼ်သၼ်လွႆရၶႅင်ႇလႄႈ ၼႃႈလိၼ်တွၼ်ႈတႃႇ ၽုၵ်ႇသွမ်ႈ ဢမ်ႇပေႃးမီးၼမ်။ တၢင်းၵႂၢင်ႈၶႂၢင် ၸႄႈဝဵင်းငၽႄးၼႆႉ မီးဝႆႉ 362 လွၵ်းလၵ်းသေ ၼႃႈလိၼ်ၵိၼ်ၼမ်ႉၽၢႆသေ ၽုၵ်ႇသွမ်ႈၼႆႉ မီးမွၵ်ႈ 5 လွၵ်းလၵ်းၼႆႉၵူၺ်း။ ၶူဝ်းၵုၼ်ႇ ဢၼ်ဢွၵ်ႇတီႈ ဝဵင်းငၽႄးၼႆႉ ပဵၼ် ငႃး၊ ထူဝ်ႇ၊ ၶဝ်ႈၵၢပ်ႇ၊ ၶဝ်ႈသၢၼ် ၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။
သၢႆပိုၼ်း
ၸိုဝ်ႈငဝ်ႈငႃႇဝဵင်းငၽႄးၼႆႉ ဝဵင်းမၽႄး ၼႆယဝ်ႉ။ ၵူၼ်းထဝ်ႈ ၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းငၽႄးမၢင်ၸိူဝ်းၼႆႉ တိုၵ်ႉဢွၼ်ၵၼ် ၸႂ်ႉၸိုဝ်ႈၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ လွင်ႈတၢင်းဢၼ်လႆႈႁွင်ႉဝႃႈ မၽႄးဢၼ်ဝႃႈၼႆႉ ၼမ်ႉမၢၼ်း ဢၼ်လုၵ်ႉတီႈၼိူဝ် သၼ်လွႆရၶႅင်ႇသေ လႆလူင်းမႃးၼၼ်ႉ ယွၼ်ႉမၼ်းဝႄႈၵႂႃႇ တီႈႁိမ်းဝဵင်းၼၼ်ႉသေ ႁွင်ႉဝႃႈ မၢၼ်းၽႄႇ 'မန်းဖယ်' (မၢၼ်းဝႄႈ) ၼႆသေ ႁိုင်မႃး ပဵၼ် မၽႄး၊ လုၵ်ႉတီႈၼၼ်ႉ ပဵၼ်မႃး ငၽႄးၼႆယဝ်ႉ။ မိူဝ်ႈပၢၼ်ၶုၼ်မၢၼ်ႈၶဝ်ႈၼၼ်ႉ ၸႄႈတွၼ်ႈမိၼ်းပူးၼႆႉ ၸႅၵ်ႇႁဵတ်း သၢမ်တွၼ်ႈသေ ႁႂ်ႈၽွင်းသၢမ်ၵေႃႉ ဢုပ်ႉပိူင်ႇမႃးလႄႈ တီႈ ငၽႄးၼႆႉၵေႃႈ မီးဝႆႉ ၽူႈၵုမ်းသိုၵ်း၊ ၽူႈမၢႆ၊ ၽူႈႁဵင် ၸၵႂႃႇၸိူဝ်းၼႆႉ ၵေႃႉဢုပ်ႉပိူင်ႇမႃးယဝ်ႉ။
တီႈဝဵင်းငၽႄးၼႆႉ မီးဝႆႉၵွင်းမူးႁၢမ်း ဢၼ် သီႇရိထမ်ႇမၶုၼ်ဢသေႃးၵတႄႇမႃးၼၼ်ႉၼႆယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝဵင်းၸိူဝ်းမီးၼႂ်း မိူင်းမျၢၼ်ႇမႃႇ
429
လိူၼ်ၸၼ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၾႅပ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မၢတ်ႉၶျ်
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မေႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျုၼ်ႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျူႇလၢႆႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢေႃးၵၢတ်ႉ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်သႅပ်ႇထႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢွၵ်ႇထူဝ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၼူဝ်ႇဝႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်တီႇသႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:429
1488
1488
လိူၼ်ၸၼ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၾႅပ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မၢတ်ႉၶျ်
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢေႇပရႄႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မေႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျုၼ်ႇ
(1) ဝၼ်း။
ဢေႃးၵၢတ်ႉ
(1) ဝၼ်း။
သႅပ်ႇထႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
ဢွၵ်ႇထူဝ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
ၼူဝ်ႇဝႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
တီႇသႅမ်ႇပႃႇ
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:1488
မျႅင်ႇတႃႇယႃႇ၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းတႃႇၸီႇ
ဝၢၼ်ႈမျႅင်ႇတႃႇယႃႇ  (နန်းတော်ကုန်းရွာ, Nantawkone) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇဢူၵ်ႉတႂိၼ်း၊ ၸႄႈဝဵင်းတႃႇၸီႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈမဵၵ်ႉထီႇလႃႇ၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 194398 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇဢူၵ်ႉတႂိၼ်းၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 3577 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 3910 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 7487 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ဢၢင်ႈဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းတႃႇၸီႇ
ၵဵင်၊ ဝၢၼ်ႈ
ဝၢၼ်ႈၵဵင် (, Waan Kaeng, ကြင်) ၼႆႉ ပဵၼ်ဝၢၼ်ႈ ဢၼ်မီးၼႂ်း ဢိူင်ႇပၢင်းတၢင်ႇ၊ ၸႄႈဝဵင်းမွၵ်ႇမႆႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈ လၢင်းၶိူဝ်း၊ မိူင်းတႆး၊ မိူင်းမျၢၼ်ႇမႃႇၶႃႈဢေႃႈ။
သပျေႇဝ၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းတွင်ႇတႃႇ
ဝၢၼ်ႈသပျေႇဝ  (သပြေဝရွာ, Thapyaywa) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇသပျေႇဝ၊ ၸႄႈဝဵင်းတွင်ႇတႃႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈမျိၼ်းၶျၢၼ်ႇ၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 191489 ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇသပျေႇဝၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 583 ၊ ယိင်း 690 သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 1273 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းတွင်ႇတႃႇ
ပႃ
ပႃ
ငါး သည် ရေတွင် နေထိုင်သော တိရိစ္ဆာန်တစ်မျိုးဖြစ်ပြီး လေထုထဲရှိ အောက်ဆီဂျင်အစား ရေထဲမှ အောက်ဆီဂျင်ကို ပါးဟက်(ရေထဲတွင် အသက်ရှူနိုင်သော အင်္ဂါတစ်မျိုး) များကို သုံး၍ ရှူလေ့ရှိသည်။ ငါးအမျိုးအစားအမြောက်အများရှိသည်။ ငါးများတွင် ပုံမှန်အားဖြင့် အကြေးခွံ နှင့် ဆူးတောင်များ ရှိတတ်သည်။ ရေကန်များ မြစ်ချောင်းများတွင် နေထိုင်သော ရေချိုငါးများ ရှိသကဲ့သို့ သမုဒ္ဒရာ ဆားငန်ရေတွင် နေထိုင်သော ပင်လယ်ငါးများလည်း ရှိသည်။ အချို့သော ငါးများသည် ၁ စင်တီမီတာ အရှည်ပင်မရှိပေ။ အကြီးဆုံးငါးမှာ ဝေလငါးမန်း (whale shark) ဖြစ်ပြီး ၁၅ မီတာရှည်ကာ ၁၅ တန်လေးသည်။
လူနှင့်ငါးများ
လူတို့သည် ငါးအမျိုးမျိုးကို စားသုံးကြသည်။ လူတို့အများဆုံး စားသုံးလေ့ရှိကြသော ငါးများမှာ carp၊ ကော့ဒငါး (cod)၊ ဟဲရင်းငါး (herring)၊ perch၊ ငါးသေတ္တာငါး (sardines)၊ sturgeon၊ တီလားပီးယား (tilapia)၊ trout၊ tuna နှင့် အခြားငါးအမျိုးမျိုးတို့ဖြစ်ကြသည်။ အချို့သောသူတို့သည် ငါးကို အလှမွေးတိရိစ္ဆာန်အဖြစ်မွေးကြသည်။ အလှမွေးငါးများတွင် ရွှေငါး(Goldfish) နှင့် တိုက်ငါး(Siamese Fighting Fish) တို့မှာ ထင်ရှားသည်။ တစ်ခါတစ်ရံတွင် လူတို့က ငါးများကို အများသုံးကန်များတွင် အလှ နှင့် စိတ်နှလုံးအေးချမ်းစရာ အဖြစ် မွေးမြူကြသည်။
ကျောရိုးရှိ သတ္တဝါများ
ငါးများမည်ကဲ့သို့ အသက်ရှူကြသနည်း။ မည်ကဲ့သို့ အစာစားကြသနည်း။ အသံကို ကြားနိုင်သလော။ အနံ့ကို ခံနိုင်သလော။ ငါးများတွင် ရန်သူကို တိုက်ဖျက်ရန် မည်ကဲ့သို့ လက်နက်များ ရှိပါသနည်း။ ယင်းအချက်အလက်များအပြင် ငါးနှင့်စပ်လျဉ်း၍ အခြားမှတ်သားဖွယ်ရာ ဗဟုသုတကိုလည်း ဤအကြောင်းရပ် တွင် ဖော်ပြထားသည်။
ငါး
ရေနေသတ္တဝါ အများအပြားရှိသည့်အနက် ငါးသည် နေ၌ နေသားအကျဆုံးသော ရေနေသတ္တဝါ ဖြစ်သည်။ ကမ္ဘာတွင် ရေနေသတ္တဝါသည် ကုန်းသတ္တဝါထက် ဦးစွာပေါ်လာခဲ့သဖြင့် ငါးသည် လူထက် အလျင်ကျသော ရေသတ္တဝါတစ်မျိုး ဖြစ် သည်ဟု ဆိုသည်။ ငါးတို့၏ ကျောက်ဖြစ်ရုပ်ကြွင်းများကို ကျောရိုးရှိ ကုန်းသတ္တဝါများမပေါ်မီ ရှေးနှစ်ပေါင်း အသိန်း အသန်းကဖြစ်သော ကျောက်ထပ်များတွင် တွေ့ရှိရသည်။ငါးသည် ကမ္ဘာအရပ်ရပ်ရှိ ပင်လယ်၊ မြစ်၊ ချောင်း၊ အင်း၊ အိုင်များတွင် အမျိုးအစား မြောက်မြားစွာပင် ရှိသော်လည်း တိရစ္ဆာန်လောက တစ်ခုလုံးတွင်ရှိသော တိရစ္ဆာန်ဦးရေနှင့် နှိုင်းယှဉ်လျှင် ငါးဦးရေမှာ မပြောပလောက်ချေ။
ငါး၏ ပုံပန်းသည် ရေတွင်ကျက်စားနိုင်ရော သဘာဝက အကောင်းဆုံး ဖန်တီးပေးထားသော ပုံပန်းဖြစ်ပေသည်။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် ငါး၏ ပုံပန်းသည် ရေတွင် သွားလာ လျက်ရှိသော လှေသဖွယ် ရှည်လျားသေးသွယ်ပြီး ဦးပိုင်းသည် ချွန်လျက်ရှိသောကြောင့် ဖြစ်သည်။ ငါးသည် နို့တိုက်သတ္တဝါ များကဲ့သို့ သွေးပူသတ္တဝါမဟုတ်။ သွေးအေးသတ္တဝါ ဖြစ်သည်။ ပါးဟက်များဖြင့် အသက်ရှူကြ၍ အမြီး၊ ဆူးတောင်များဖြင့် လိုရာသို့ သွားလာနိုင်ကြပေသည်။ ဆူးတောင်များကို အရိုး များက ဖဲထီးတံသဖွယ် အောက်ကပင့်မထား၏။ လည်ပင်းဟူ၍ လည်း သီးသန့်မရှိချေ။ တက်မသဖွယ် ပြားချပ်နေသော အမြီးက လိုရာသို့ သွားလာနိုင်ရန် မတ်ပေးသည်။
များသောအားဖြင့် ငါးသည် မိမိလောက် အားမရှိသော သတ္တဝါကလေးများကို စားသောက်ခြင်းဖြင့် အသက်ရှင်သည်။ ရေသတ္တဝါကလေးများကို ဖမ်းယူနိုင်ရန်၎င်း၊ ငါးကြီးများ၏ ခံတွင်းမှ ရှောင်ကွင်း လွတ်မြောက်နိုင်ရန်၎င်း၊ လျင်မြန်ဖို့ လိုသဖြင့် ငါး၏ ခန္ဓာကိုယ်သည် ပါးပါးလျားလျား ရှိရသည်။ မြေပြင်တွင် နေကြသော ငါးမျိုးများလည်း ရှိသေးသည်။ ထိုငါး မျိုး၏ ပုံသဏ္ဌာန်သည် အချို့၌လုံး၍နေသည်ကိုတွေ့ရသည်။ အချို့ငါးများမှာ ချောမွတ်သော အရေပြားများဖြင့်၎င်း၊ အချို့ တွင်မူ မာကျောသော အရေပြားများဖြင့်၎င်း ဖုံးလျက်ရှိကြ သည်။
ငါး၏ စကယ်လီတန်သည် မှတ်သားဖွယ် ကောင်းလှသည်။ ကျောရိုးအဆက်သည် ချောင်နေသဖြင့် ယင်းကို အလိုရှိသလို လှည့်ပတ် တွန့်လိမ်၍ ရပေသည်။ အမြီးနှင့် ဆူးတောင်တို့၏ လှုပ်ရှားမှုကို ကြွက်သားများက ထိန်းထား၏။ ငါး၏ထူးဆန်းသည့် အင်္ဂါတစ်ခုမှာ ငါးစည်ဖောင်းခေါ်သောလေအိတ်ဖြစ်သည်။ ထိုလေအိတ်ရှိခြင်း၏ အကြောင်းရင်းကို ယခုတိုင် တပ်အပ်သေချာစွာ မသိနိုင်သေးချေ။ ငါး၏ ကိုယ် ခန္ဓာကို ချိန်သားတကျရှိစေရန် စီစဉ်ပေးသော အင်္ဂါအစိတ် အပိုင်း ဖြစ်သည်ဟူ၍သာ ယူဆရသည်။ အဆုတ်ပါသောငါး သည် လေအိတ်ကို အဆုတ်သဖွယ်လည်းအသုံးပြုတတ်ပေသည်။ ငါးတွင် နှလုံးမှ သွေးများကို ခန္ဓာကိုယ်အတွင်းသို့ ပျံ့နှံ့စေခြင်း၌ အမြင့်တန်းစား သတ္တဝါများမှာကဲ့သို့ပင် ဖြစ်သည်။ ရေထဲရှိ အောက်စီဂျင်၏ အစွမ်းဖြင့် သွေးကို ပါးဟက် အတွင်းတွင် သန့်စင်စေသည်။ တစ်ခါတစ်ရံ ရေသည် ညစ် ပတ်၍နေတတ်ရာ ထိုအခါ၌ ငါးသည် ရေမျက်နှာပြင်ပေါ်သို့ တက်လာကာ လေကို အားရစွာရှူသည်။ သို့ရာတွင် ငါး၏ ကိုယ်အင်္ဂါစိတ်အပိုင်းများသည် ရေထဲရှိ အောက်ဆီဂျင်ကို လွယ်ကူစွာ မယူနိုင်ကြချေ။ ငါးသည် ရေကို ပါးစပ်အတွင်းသို့ သွင်းယူလိုက်ပြီးနောက် ပါးဟက်များမှထုတ်လိုက်ခြင်းဖြင့်အောက်ဆီဂျင်ကို ရနိုင်ကြပေသည်။
ငါးကို အကြမ်းအားဖြင့် ရေချိုငါးနှင့် ရေငန် သို့မဟုတ် ပင်လယ်ငါးဟု နှစ်မျိုးခွဲခြားနိုင်၏။ ငါးမှန်လျှင် ဟင်းသီး ဟင်းရွက်စားဟူ၍ မရှိလှချေ။ အသားစားသာ များသည်။ အချို့ငါးများသည် မိမိတို့နေထိုင်ရာ ပတ်ဝန်းကျင် အရောင် များနှင့် လိုက်အောင် မိမိတို့၏ အရောင်ကို ပြောင်းလဲပေးတတ်သည်။ ထိုကြောင့် ရန်သူများက ရုတ်တရက်မမြင်နိုင်၍ အသက်ဘေးမှ ချမ်းသာရာ ရကြလေသည်။ ငါးတို့သည် အများ အားဖြင့် ဥများကိ ဥပြီးနောက် ပစ်ထားတတ်ကြသည်။ သို့ရာတွင် မိမိဥများကို အသက်နှင့်လဲ၍ ကာကွယ်စောင့် ရှောက်တတ်သော ငါးမျိုးအချို့လည်း ရှိသေးကြောင်းကို လေ့လာသိရှိ ရပေသည်။
ငါးများတွင် အမြင့်တန်းစား သတ္တဝါများမှာကဲ့သို့ မျက်နှာ၊ ပါးစပ်၊ နှာခေါင်း၊ မျက်စိ စသည်တို့ပါရှိကြသည်။ မျက်ခွံများ မရှိသဖြင့် ငါးတို့သည် ဘေးဖက်သို့ ကျယ်ကျယ်ဝန်းဝန်း မြင် နိုင်ကြပေသည်ု။ သို့ရာတွင် အလွန်ဝေးသောအရပ်များသို့ကား ထွင်းဖောက်၍ မမြင်နိုင်ကြချေ။ ရေနက်သော ပင်လယ်များရှိ ငါးတို့တွင် အလွန်သေးငယ်သော မျက်လုံးများ ရှိကြ၏။ ငါးတွင် အနံ့ကိုကောင်းစွာ ခံစားနိုင်သော သတ္တိမရှိကြောင်းကို တွေ့ရသည်။ နှာခေါင်းဖြင့် အနံ့ခံနိုင်သည် မှန်သော်လည်း အာရုံကို ကောင်းစွာမသိနိုင်ချေ။ ငါး၌ အခြားတိရစ္ဆာန်များ ကဲ့သို့ လှုပ်ရှားနိုင်သော လျှာမျိုးမရှိ။ လျှာသည် ထူ၍ ကြမ်း တမ်း၏။ တစ်ခါတစ်ရံ အစာကို ထက်ပိုင်းပိုင်း၍ စားလေ့ ရှိသည်။ တစ်ခါတစ်ရံတွင် မိနေသောသားကောင်သည် အဆ မတန် ကြီးထွားနေလျှင် ယင်းကို တစ်ခါတည်းပင် မျိုချတတ် လေသည်။ နားဖြင့် အာရုံကို ကောင်းစွာ မခံစားနိုင်သော်လည်း အတွေ့အာရုံမှာမူ လွန်စွာကောင်းပေသည်။
ငါးတို့၏ ပါးစပ်သည် တစ်ကောင်နှင့်တစ်ကောင် မတူချေ။ အချို့ငါးတို့တွင် ပါးစပ်သည် ပါးဟက်တစ်ခုနှင့် တစ်ခုကြား တွင် ကန့်လန့်ဖြတ်လျက် ရှိတတ်သည်။ အချို့ငါးများတွင် ပါးစပ်များသည် အလွန်သေးငယ်ပြီး ဝိုင်းနေတတ်သည်။ အချို့ ငါးများ ပါးစပ်သည် နှုတ်သီးရှည်ကြီးကဲ့သို့ ဖြစ်နေတတ်သည်။ ပါးစပ်သည် ငါးတစ်မျိုးနှင့်တစ်မျိုးမှာ မတူသကဲ့သို့ မေးရိုး သည်လည်း တစ်မျိုးနှင့်တစ်မျိုးမှာ မတူချေ။ အချို့ငါးမျိုးရှိ မေးရိုး များသည် ဆန့်ထုတ်နိုင်သော အကြောမျှင်များဖြင့် ဖွဲ့စည်းထားသဖြင့် မိမိထက်ကြီးမားသော ငါးများကိုပင် မျိုနိုင် ကြသည်။ အချို့ငါးမျိုး၏ မေးရိုးသည် ပြွန်သဖွယ်ဖြစ်နေသဖြင့် အစာကို မျိုချနိုင်သည်မှာ အံ့ဩစရာပင် ဖြစ်သည်။အထူးသဖြင့် ရေနက်သော ပင်လယ်များ၌နေသော ငါးများသည် မေးရိုးကို အဆမတန် ဆန့်ထုတ်နိုင်ကြသည်။
ငါးများ၏အသွေးအရောင်သည် ပတ်ဝန်းကျင်၏ အရောင် နှင့် လိုက်အောင် ပြောင်းလဲတတ်ကြောင်း ဆိုခဲ့ပြီဖြစ်သည်။ ပူအိုက် သော ဒေသများတွင် တောက်ပြောင်သော ပင်လယ်ရေညှိပင် များပေါက်ရာ ထိုအရပ်ရှိ ငါးများ၌လည်း တောက်ပြောင်သော အရောင်များရှိကြသည်။သမုဒ္ဒရာရှိ ငါးတို့သည် ကျောက်မီးသွေး တမျှ နည်းနက်ကြပေသည်။ ရေနက်ရာ၌နေသော 'ပင်လယ် တံငါ'ခေါ် ငါးတို့တွင် ထွန်းလင်းသောအရောင်များ ထူးဆန်းစွာ ရှိသည်။ ထိုငါးတို့သည် မိမိတို့ထံမှထွက်သော အလင်းရောင်ကို အသုံးပြုကာ အခြားငါးများကို ဖမ်းယူစားသောက်ကြသည်။များသောအားဖြင့် ငါးသည် အသားစား သတ္တဝါများ ဖြစ် သော်လည်း အချို့ငါးများမှာ ရေတွင်ပေါက်သော အပင်ကလေး များကို စားတတ်ကြသည်။ ငါးကြီးများက ငါးကလေးများကို စား၍ ငါးကလေးများကတစ်ဖန် ငါးဥများနှင့် ရေသတ္တဝါ ကလေးများကို စားသောက်ကြသည်။
ငါးတစ်မျိုးတစ်မျိုးသည် တစ်ရာသီတွင် ဥပေါင်း ၅ဝဝဝဝဝဝ မှ ၉ဝဝဝဝဝဝ အထိ ဥတတ်သဖြင့် ထိုငါးဥ များမှ အောင်မြင်စွာ ပေါက်လာကြမည်ဆိုလျှင် ရေလောကကြီး တစ်ခုလုံးတွင် ငါးများဖြင့် ပြည့်ကျပ်နေပေလိမ့်မည်။ သို့ရာတွင် ဥဘဝ၌၎င်း၊ ငါးပေါက်စဘဝ၌၎င်း၊ ငါးကြီးများ၏ ရန်ကြောင့် ပျက်စီး ဆုံးပါးခြင်း ရှိသဖြင့် ဥပေါင်း ၉ဝဝဝဝဝဝ ဥပါမှ တစ်ကောင်တစ်လေသာ အဖတ်တင်သည်။
ငါးအမျိုးမျိုးရှိသဖြင့် ငါးများ၏ အကျင့်သည်လည်း အမျိုး မျိုး ရှိကြသည်။အချို့ငါးများသည် ရာသီအလိုက် ပင်လယ်ကို စွန့်ကာ မြစ်ချောင်းများကို ဆန်တက်ပြီး ဥများကို အုတတ်ကြ ၏။ အချို့ငါးများသည် ငါးကလေးများကို အကောင်လိုက် မွေး တတ်ကြသည်။ ထိုငါးပေါက်စကလေးများသည် အများအားဖြင့် အမိ၊ အဘ ဖြစ်သော ငါးကြီးများနှင့် ပုံပန်းတူ၏။ ကိုယ် အရွယ်နှင့် အချိုးအစား၌သာလျှင် ကွာခြားကြသည်။ အချို့ငါး များမှာ အံ့0x100သဖွယ်ပင် အသက်ရှည်ရှည် နေနိုင်ကြသည်။ သို့ရာ တွင် အချို့ငါးမျိုးသည် ဥအုပြီးနောက်မကြာမီအတွင်း သေကုန် ကြသည်။
ငါးသည် ရေသတ္တဝါဖြစ်၍ လေထဲတွင် ကြာရှည်ထားလျှင် သေတတ်၏။ ညစ်ပတ်နေသောရေထဲတွင်လည်း ကြာရှည် အသက်မရှင်တတ်ချေ။ သို့ရာတွင် လေထဲတွင် အတန်ကြာ အောင် အသက်ရှူနေနိုင်သော ငါးမျိုးလည်း ရှိသေးသည်။ ထို ငါးမျိုး၌ အဆုတ်ရှိသည်။ ယင်းတို့သည် ရေအတော်အတန် ခန်းခြောက်နေသော ရွှံ့ထဲတွင် တာရှည်နေနိုင်သည်ကို တွေ့ရ ပေသည်။ ဆောင်းရာသီတွင် ရေခဲထဲ၌မြုပ်၍ နွေဦးချိန်တွင် ရေခဲအရည်ပျော်သောအခါ အသက်ရှင်လျက် ပြန်ထွက်လာ သော ငါးမျိုးလည်း ရှိသေးသည်။
ဟင်းသီးဟင်းရွက်စား ငါးများသည် ပါးစပ်ကျဉ်း၍ သွားလာရာတွင်လည်း မဖျတ်လတ်ကြချေ။ အသားစားငါး များသည် အများအားဖြင့် ပါးစပ်ကျယ်၍ အသွားမြန်သည်။ငါးအမျိုးပေါင်း ၁၃ဝဝဝ ကျော်ခန့်ရှိသည်။ ထိုမျှ များပြား သော ငါးမျိုးတို့တွင် ပုံအမျိုးမျိုး၊ အရောင်မျိုးမျိုး၊ အကျင့် မျိုးမျိုး ရှိကြသည်။ အချို့ငါးမျိုးသည် မြွေကဲ့သို့ ရှည်လျားလျား ဖြစ်သည်။အချို့သည် ပုဝိုင်းဝိုင်းဖြစ်၍ အချို့ငါးမျိုးတွင် နှုတ်သီး ချွန် များရှိကြသည်။ ငါးပျံခေါ် ငါးမျိုးသည် လေထဲတွင် ကိုက် ၂ဝဝ မျှအထိ ပျံသန်းသွားနိုင်ပေသည်။ တစ်ခါတစ်ရံ ပင်လယ် ကူး သင်္ဘောကြီးများ၏ ကုန်းပတ်ပေါ်သို့ပင် ရောက်အောင် ပျံ နိုင်သည်။ ထိုငါးမျိုးကဲ့သို့ အံ့ဖွယ်ကောင်းသော ငါးတစ်မျိုးမှာ သစ်ပင်တက်နိုင်သည့် ငါးမျိုးဖြစ်၍ အိန္ဒိယနိုင်ငံတွင် အတွေ့ရ များသည်။ ထိုငါးမျိုးသည် ရေအိုင်၌ ရေခန်းခြောက်လာလျှင် နေရာသစ်ရှာဖွေရန် ကုန်းပေါ်သို့တက်၍ ခရီးသွားတတ်သည်။ ခရီးသွားရာတွင် ညနှင့်နံနက်စောစော၌သာ သွားတတ်သည်။ ခရီးလမ်းတွင် သစ်ပင်များနှင့် ဆိုင်မိလျှင် နောက်ဆုတ်လေ့မရှိ။ သစ်ပင်ပေါ်သို့ တက်သွားတတ်သည်။ ညနှင့် နံနက်၌သာ ခရီး သွားလာခြင်းမှာ ထိုအချိန်များ၌ နှင်းကျသဖြင့် မြေကြီးမှာ အတန်ငယ် စိုစွတ်နေတတ်သောကြောင့်ပင် ဖြစ်လေသည်။ထိုမျှ များပြားသော ငါးမျိုးများတွင် မိမိတို့ကိုယ်ကို ကာ ကွယ်ရန်၎င်း၊ ရန်သူကို တိုက်ဖျက်ရန်၎င်း လက်နက်သဖွယ် ပါရှိသော ငါးမျိုးများကို တွေ့ရပေသည်။ ထိုငါးမျိုးများအနက် အချို့တွင် အလွန်ထက်သော သွားစွယ်များရှိ၍ အချို့တွင် နှုတ်သီးချွန်ကြီးများရှိကြသည်။ လျှပ်စစ်ဓာတ်ကို လွှတ်နိုင်သည့် ငါးမျိုးလည်း ရှိသည်။ အပြင်းထန်ဆုံး လွှတ်နိုင်သည့်ငါးများကို ဘရာဇီးနိုင်ငံရှိ မြစ်ချောင်းများနှင့် တောင်အမေရိကတိုက်ရှိ တိုင်းပြည်များတွင် အတွေ့ရများသည်။ အချို့ငါးများ၏ ကိုယ်ထည်တစ်ခုလုံးတွင် ဆူးများရှိသဖြင့် ရန်သူများ၏ ဘေးရန်ကို ကာကွယ်နိုင်ကြပေသည်။
ငါးသည် ဘေးပြုတတ်သော ပိုးကောင်များကို ဖျက်ဆီးပစ် ခြင်းဖြင့် လူတို့အတွက် အသုံးဝင်သေးသည်။ အထူးသဖြင့် ငါးသည် ခြင်ကို အဖျက်ဆီးနိုင်ဆုံးဖြစ်သည်။ ငှက်ဖျားရောဂါ၊ အဝါဖျားရောဂါတို့ကို ကူးစက်ပြန့်ပွားစေတတ်သော ခြင် တို့၏ အကြီးဆုံးရန်သူမှာ ငါးပင်ဖြစ်သည်။
ၸလိၼ်း၊ ၸႄႈဝဵင်း
ၸႄႈဝဵင်းၸလိၼ်း (စလင်းမြို့နယ် ; Salin Township) ၼႆႉ ပဵၼ်ၸႄႈဝဵင်းဢၼ်ၼိုင်ႈ ဢၼ်ၶဝ်ႈပႃးဝႆႉ တီႈၼႂ်း ၸႄႈတွၼ်ႈမိၼ်းပူး၊ ၸႄႈတိူင်းမၵူၺ်း၊ မိူင်းမျၢၼ်ႇမႃႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ဝဵင်းပၵ်းလုမ်းၸႄႈဝဵင်းၼႆႉ ပဵၼ် ဝဵင်းၸလိၼ်းယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ၸႄႈဝဵင်းၸိူဝ်းမီးၼႂ်း ၸႄႈတိူင်းမၵူၺ်း ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ၸႄႈဝဵင်းၸိူဝ်းမီးၼႂ်း မိူင်းမျၢၼ်ႇမႃႇ ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ၸႄႈဝဵင်းၸိူဝ်းမီးၼႂ်း ၸႄႈတွၼ်ႈမိၼ်းပူး
တလၢႆးၵၢၼ်ႇ (ႁွင်ႉ) ၵၸီႇ၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းၵျွၵ်ႉပတွင်း
ဝၢၼ်ႈတလၢႆးၵၢၼ်ႇ (ႁွင်ႉ) ၵၸီႇ  (တလိုင်းကန် (ခေါ်) ကဇီရွာ၊ Talaingkan(A)Kazi) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇတလၢႆးၵၢၼ်ႇ (ႁွင်ႉ) ၵၸီႇ၊ ၸႄႈဝဵင်းၵျွၵ်ႉပတွင်း၊ ၸႄႈတွၼ်ႈၺွင်ႇဢူး၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 191995 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇတလၢႆးၵၢၼ်ႇ (ႁွင်ႉ) ၵၸီႇၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 974 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 1183 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 2157 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းၵျွၵ်ႉပတွင်း
ၼၼ်ႇတိဝိသႃႇလ၊ ၸၢတ်ႈ
ဝတ်ႉထုပၸ်ႉၸုပၼ်ႇ
ၽွင်းမိူဝ်ႈ မုၼ်ၶမ်းၽြႃး တိုၵ်ႉယူႇသဝ်း တမ်ႈတီႈဝတ်ႉꩡေႇတဝၼ်ႇၼၼ်ႉ ရႁၢၼ်းသၿ်ႉၿၷီႇ (ရႁၢၼ်းၸုမ်းႁူၵ်းၸဝ်ႈ)ၶဝ် ၽိတ်းၽႅၵ်ႇပိူၼ်ႈသေ ဢွၼ်ၵၼ်သႄႉၼႄး ၸဝ်ႈရႁၢၼ်းလီၶဝ်ယူႇယဝ်ႉ။ ပေႃးဝႃႈ မုၼ်ၶမ်းၽြႃး လႆႈႁူႉလွင်ႈၼၼ်ႉၼႆ ၸင်ႇႁွင်ႉ ရႁၢၼ်းသၿ်ႉၿၷီႇၶဝ်သေ ၸင်ႇသင်ႇသွၼ်ဝႃႈ “ရႁၢၼ်းၶဝ်... ၵႂၢမ်းၸႃႉပၢၵ်ႇၸၢင်ၼႆႉ ယႃႇပေၽူမ်ႈဝႃႈ ၵူၼ်းၵွၼ်ႇလႃႈ တေႃႈၵႃႈ သတ်းၵေႃႈဢမ်ႇၶႂ်ႈ ငိၼ်းၵူၺ်း”ၼႆသေ ၸင်ႇႁေႃးၸၢတ်ႈၵွၼ်ႇ ၸိူင်ႉၼင်ႇတီႈတႂ်ႈၼႆႉယဝ်ႉ-
ဝတ်ႉထုဢတိတ်ႉ
တီႈတိူင်းၷၼ်ႇꩪႃႇရ မိူင်းတၵ်ႉၵသူဝ်ႇၼၼ်ႉ ၶုၼ်ၷၼ်ႇꩪႃႇရ တိုၵ်ႉႁဵတ်းၶုၼ်ယူႇ။ ၽွင်း ၼၼ်ႉ ပုၼ်ႇၼႃးၵေႃႉၼိုင်ႈ ၵႂႃႇလူႇၶၢမ်ႇလႆႈမႃး ဝူဝ်းတူဝ်ၼိုင်ႈသေ တၢင်ႇၸိုဝ်ႈဝႃႈ “ၼၼ်ႇၻိဝိသႃႇရ” ၼႆသေ လဵင်ႉလူမိူၼ်ၼင်ႇ လုၵ်ႈမၼ်းယဝ်ႉ။ ဝူဝ်းတူဝ်ၼၼ်ႉ ပဵၼ်ၼေႃႇၶမ်းၽြႃးယဝ်ႉ။ ၼေႃႇၶမ်း ၽြႃး ဝူဝ်းတူဝ်ၼၼ်ႉ မီးၵၢင်ၸႂ် ၶႂ်ႈတွပ်ႇတႅၼ်း ၵျေးၸူးပၼ် ပုၼ်ႇၼႃးလူင် ဢၼ်လဵင်ႉလူမၼ်း မိူၼ် ၼင်ႇလုၵ်ႈလၢင်းၼၼ်ႉယူႇ။ ၵွပ်ႈၼၼ် ၸင်ႇႁႂ်ႈပုၼ်ႇၼႃး ၵႂႃႇလၢတ်ႈတီႈ သထေးလူင်ၷေႃးဝိတ်ႉတၵဝႃႈ ဝူဝ်းမၼ်းတူဝ်လဵဝ် ၼႆႉ လၢၵ်ႈပႄႉလႆႈ ဝူဝ်းလေႃႉပၢၵ်ႇလမ်း ဢၼ်မတ်ႉၸပ်းၵၼ်ဝႆႉၼၼ်ႉၼႆသေ ၸႂ်ႉလွင်းၵၼ် ငိုၼ်းဢသပြႃႇ ၼိုင်ႈႁဵင်ယဝ်ႉ။ ပုၼ်ႇၼႃးၸဝ်ႈဝူဝ်းၵေႃႈ ၵႂႃႇလၢတ်ႈၸိူင်ႉၼင်ႇ ဝူဝ်းမၼ်းလၢတ်ႈၼၼ်ႉလႄႈ သထေး ၷေႃးဝိတ်ႉတၵၵေႃႉ ၽွမ်ႉဝႃႈ တႃႇတေလွင်းၵၼ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ပုၼ်ႇၼႃးၵေႃႈ ၸင်ႇဢဝ် မၢၵ်ႇႁိၼ်မၢၵ်ႇသၢႆး တၢင်ႇလေႃႉတင်းပၢၵ်ႇလမ်း၊ ၸင်ႇဢၢပ်ႇၼမ်ႉ ႁွႆႈမွၵ်ႇပၼ်ဝူဝ်း ၼၼ်ႇၻိဝိသႃႇလသေ ဢဝ်ၵႂႃႇႁၢင်ႈဝႆႉ တီႈလေႃႉၽၢႆႇၼႃႈသုတ်းသုတ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ဝၢႆးၼၼ်ႉ ပုၼ်ႇၼႃး ၸင်ႇၶိုၼ်ႈၼင်ႈ ၼိူဝ်ႁူဝ်လေႃႉသေ လၢတ်ႈၵႂၢမ်းႁၢင်ႈၸႃႉဝႃႈ “ႁိုၺ်ႉ! ဝူဝ်းယွၵ်း ၵႂႃႇလႄႈ တိုတ်ႉလႄႈ”ၼႆယဝ်ႉ။ ၵမ်းၼၼ်ႉ ဝူဝ်းသူဝ်း ၸင်ႇပွင်ႇၸႂ်ဝႃႈ “ၸဝ်ႈၵဝ်ၼႆႉ လၢတ်ႈၵႂၢမ်း ဢမ်ႇၸိုဝ်ႈဢမ်ႇၸႂ်ႈ လၢတ်ႈၵႂၢမ်းႁူၵ်ႉႁၢႆႉလူင်ၼႆႉ”ၼႆ ၸႂ်လမ်သေ ၸင်ႇဢမ်ႇတူင်ႉဢမ်ႇၼိုင်လႄႈ ၸူးဢဝ်ပုၼ်ႇၼႃး သုမ်းငိုၼ်းဢသပြႃႇႁဵင်ၼိုင်ႈယဝ်ႉ။ ဝၢႆးသေ ၵိၼ်တၢင်းၵိၼ်ယဝ်ႉ ပွၵ်ႈမႃးၼၼ်ႉ ၼေႃႇၶမ်းဝူဝ်း လႆႈမႃးႁၼ်ပုၼ်ႇၼႃး သုမ်းငိုၼ်း ႁဵင်ၼိုင်ႈ ၸႂ်ဢမ်ႇသိူဝ်းငဝ်ဝႆႉယူႇလႄႈ ၸင်ႇၵႂႃႇဝႃႈ “ပုၼ်ႇၼႃးၸဝ်ႈ... ဢၼ်သုမ်းၵႂႃႇ တီႈလဵဝ်ၼႆႉ ဢမ်ႇၸႂ်ႈ တၢင်းၽိတ်းၵဝ်၊ ပဵၼ်တၢင်းၽိတ်း မႂ်းဢိူဝ်ႈ၊ ၽွင်းမိူဝ်ႈ ၵဝ်ယူႇတီႈႁိူၼ်းမႂ်းမႃးၼႆႉ မေႃႈဝၢၼ်ႇ ၼိုင်ႈဢၼ်ၵေႃႈ ၵဝ်တေႃႈဢမ်ႇဢဝ်လႅဝ်၊ ဢမ်ႇယဵပ်ႇလႅဝ်၊ ၶီႈၶီႈယဵဝ်ႈယဵဝ်ႈၵေႃႈ တေႃႈဢမ်ႇလႃႈလီႈ ၶီႈဝူၺ်ႇၵႂႃႇ သေပွၵ်ႈ၊ ၵဝ်ႁဵတ်းလီ တေႃႇမႂ်းၼင်ႇၼႆသေတႃႉ မႂ်းသမ်ႉဝႃႈတီႈၵဝ် “ဝူဝ်းယွၵ်း”ၼႆႁဵတ်းသင်၊ ၵွပ်ႈပိူဝ်ႈမႂ်းဝႃႈ ၼင်ႇၼႆလႄႈ မႂ်းၸင်ႇသုမ်းယဝ်ႉ၊ ၵမ်းၼႆႉ ၶိုၼ်းၵႂႃႇလွင်းၵၼ် ငိုၼ်းဢသပြႃႇသွင်ႁဵင်တႃႉ”ၼႆယဝ်ႉ။ ပုၼ်ႇၼႃး ၶိုၼ်းၵႂႃႇလၢတ်ႈတီႈ သထေးၷေႃးဝိတ်ႉတၵ ၸိူင်ႉၼင်ႇ ဝူဝ်းမၼ်းလၢတ်ႈၼၼ်ႉသေ လွင်းၵၼ် ၵေႃႉသွင်ႁဵင်ဢသပြႃႇလႄႈ ပုၼ်ႇၼႃး ၸင်ႇႁၢင်ႈႁႅၼ်းၸိူင်ႉၼင်ႇ မိူဝ်ႈၸဝ်ႉၼၼ်ႉ ၵႂႃယူႇတီႈႁူဝ် လေႃႉ ပွတ်ႈလုပ်ႈလင်ဝူဝ်းသေ “ဝူဝ်းလီ၊ ဝူဝ်းၶႅမ်ႉ ၵႂႃႇလႄႈ၊ တိုတ်ႉလႄႈ”ၼႆ ၼေႃႇၶမ်းဝူဝ်း ၸင်ႇၽၢင်ႈတိုတ်ႉၸၼ်ဢဝ် ဝူဝ်းလေႃႉတင်းပၢၵ်ႇလမ်းယဝ်ႉ။ ၵွပ်ႈၼၼ် ၸဝ်ႈဝူဝ်းပုၼ်ႇၼႃးလူင် လႆႈၼမ်ႉတွၼ်းငိုၼ်းဢသပြႃႇႁဵင်ၼိုင်ႈ ဢိၵ်ႇလူၺ်ႈ ၵူၼ်းၵမ်ႈၽွင်ႈ မႃးတွၼ်ႈသူးဝူဝ်းၸိူဝ်းၼၼ်ႉ တင်းၼမ်ယဝ်ႉ။ မုၼ်ၶမ်းၽြႃး ၸင်ႇဢဝ်ဢွၵ်ႇမွၵ်ႇၶႆႈ ၸိူင်းဝူဝ်းသူဝ်း ၼၼ်ႇၻိဝိသႃႇလသေ သႄႉၼႄးၸဝ်ႈ ရႁၢၼ်းꧡၿ်ႉၿၷီႇၶဝ်သေ ၸင်ႇတေလွတ်ႈႁေႃး ၷႃႇထႃႇတီႈတႂ်ႈၼႆႉယဝ်ႉ-
ပႃႇꩮိ
မၼုၺ်ၺံ ꧤႃသမႃၼသ်သ၊ ၷရံု ꧤႃရံ ဢုၻ်ၻꩪရိ။ ꩪၼၺ်ၸ ၼံ ဢလႃေꧤသိ၊ တေၼ ၸတ်’တမၼေႃ ဢႁု။
ပိၼ်ႇတႆး
ၸဝ်ႈရႁၢၼ်းၶဝ်... (ပေႃးလၢတ်ႈတေႃႇပိူၼ်ႈၼႆႉ) လူဝ်ႇလႆႈမေႃလၢတ်ႈ ၵႂၢမ်းလီၵႂၢမ်းဝၢၼ်ယဝ်ႉ။ ၵႂၢမ်းဢမ်ႇလီဢမ်ႇဝၢၼ်ၼၼ်ႉ ဢမ်ႇလူဝ်ႇလၢတ်ႈသေပွၵ်ႈ။ ယွၼ်ႉပိူဝ်ႈ ၶေႃႈၵႂၢမ်းဝၢၼ် ပုၼ်ႇၼႃးလႄႈ ဝူဝ်းသူဝ်း ၼၼ်ႇၻိဝိသႃႇလၼၼ်ႉ လၢၵ်ႈၸၼ်ပႄႉၶူဝ်းၼၵ်းသေ ႁဵတ်းပၼ်ႁႂ်ႈပုၼ်ႇၼႃးလႆႈၶူဝ်းၶွင် ဢုၸ်ႉၸႃႇယဝ်ႉ။ ၵွပ်ႈၼၼ် ၸင်ႇလႆႈသိူဝ်းၸႂ်ယဝ်ႉ။ ႁူမ်ႈꩡၢတ်ႈ	။	။ ဝူဝ်းသူဝ်း ၼၼ်ႇၻိဝိသႃႇလၼၼ်ႉ မႃးပဵၼ် ၽြႃး။ ၸဝ်ႈဝူဝ်း ပုၼ်ႇၼႃးၼၼ်ႉ မႃးပဵၼ် ၸဝ်ႈဢႃႇၼၼ်ႇၻႃႇ။ ၵၼ်သွၼ်	။	။ (1) ၵႂၢမ်းလီၶဝ်ႈႁူၽႂ်ဢမ်ႇၸႃႉ၊ ၵႂၢမ်းၸႃႉၶဝ်ႈႁူၽႂ်ဢမ်ႇလီ။ (2) သူပ်းၸၢင်ႈယေႃး၊ ၶေႃးၵိၼ်ဢိမ်ႇ။ ပႃႇရမီႇ	။	။ ဝီႇရိယပႃႇရမီႇ။ မင်ႇၷလႃႇ 	။ 	။ ပဵၼ်“သုꧤႃသိတႃ ၸ ယႃဝႃၸႃ မင်ၷလႃ၊ ၵတၺ်ၺုတႃ မင်ၷလႃ”။
1487
1487
လိူၼ်ၸၼ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၾႅပ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မၢတ်ႉၶျ်
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢေႇပရႄႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မေႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျုၼ်ႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျူႇလၢႆႇ
(1) ဝၼ်း။
ဢေႃးၵၢတ်ႉ
(1) ဝၼ်း။
သႅပ်ႇထႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
ဢွၵ်ႇထူဝ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
ၼူဝ်ႇဝႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
တီႇသႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:1487
ၼႃးမူၼ်းဢွၼ်ႇ၊ ဝၢၼ်ႈ
ဝၢၼ်ႈၼႃးမူၼ်းဢွၼ်ႇ (, Nar Mun Aum, နားမွန်းအွမ်) ၼႆႉ ပဵၼ်ဝၢၼ်ႈ ဢၼ်မီးၼႂ်း ဢိူင်ႇမႄႈဢေႃႈ၊ ၸႄႈဝဵင်း လၢင်းၶိူဝ်း၊ ၸႄႈတွၼ်ႈ လၢင်းၶိူဝ်း၊ မိူင်းတႆး ဢေႃႈ။
တၢၼ်ႇၶျေးၵၢၼ်ႇ၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းၺွင်ႇဢူး
ဝၢၼ်ႈတၢၼ်ႇၶျေးၵၢၼ်ႇ  (သံချေးကန်ရွာ၊ Thanchaykan) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇတၢၼ်း ၊ ၸႄႈဝဵင်းၺွင်ႇဢူး၊ ၸႄႈတွၼ်ႈၺွင်ႇဢူး၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 192425 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇတၢၼ်းၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 770 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 1160 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 1930 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းၺွင်ႇဢူး
1085
1085
လိူၼ်ၸၼ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၾႅပ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မၢတ်ႉၶျ်
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢေႇပရႄႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မေႇ
(1) ဝၼ်း။
ဢူင်းၶယၢႆႇ၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းၵျွၵ်ႉသႄႇ
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းၵျွၵ်ႉသႄႇ
1085
လိူၼ်ၵျုၼ်ႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢေႃးၵၢတ်ႉ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်သႅပ်ႇထႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢွၵ်ႇထူဝ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၼူဝ်ႇဝႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်တီႇသႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:1085
ၺွင်ႇၵျိတ်ႉ၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းမျိတ်ႉတႃး
ဝၢၼ်ႈၺွင်ႇၵျိတ်ႉ  (ညောင်ဂျစ်ရွာ, Nyaunggyit) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇၺွင်ႇၵျိတ်ႉ၊ ၸႄႈဝဵင်းမျိတ်ႉတႃး၊ ၸႄႈတွၼ်ႈၵျွၵ်ႉသႄႇ၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 190820 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇၺွင်ႇၵျိတ်ႉၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 732 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 833 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 1565 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းမျိတ်ႉတႃး
ဢေႇပရႄႇ 1829
(26) ဝၼ်း
5
ၺွင်ႇၶျိၼ်း၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းငၸုၼ်ႇ
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းငၸုၼ်ႇ
ၼႃးဝီး၊ ဝဵင်း
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:မိူင်းတႆး ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝဵင်းၸိူဝ်းမီးၼႂ်း မိူင်းမျၢၼ်ႇမႃႇ
ၼပႄးၵႂႄး၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းပျေႃႇပွႆႇ
ဝၢၼ်ႈၼပႄးၵႂႄး  (နဘဲကွဲရွာ၊ Nabekwe) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇၵူၺ်းၸီး၊ ၸႄႈဝဵင်းပျေႃႇပွႆႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈယမႄးတိၼ်း၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 192805 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇၵူၺ်းၸီးၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 700 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 969 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 1669 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းပျေႃႇပွႆႇ
ဝႅတ်ႉၶျွၵ်ႉ၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းမဵၵ်ႉထီႇလႃႇ
ဝၢၼ်ႈဝႅတ်ႉၶျွၵ်ႉ  (ဝက်ချောက်ရွာ, Wetchauk) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇၺွင်ႇပိၼ်ႇလျူဝ်ႇ၊ ၸႄႈဝဵင်းမဵၵ်ႉထီႇလႃႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈမဵၵ်ႉထီႇလႃႇ၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 193670 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇၺွင်ႇပိၼ်ႇလျူဝ်ႇၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 2141 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 2642 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 4783 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းမဵၵ်ႉထီႇလႃႇ
428
လိူၼ်ၸၼ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၾႅပ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မၢတ်ႉၶျ်
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢေႇပရႄႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မေႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျုၼ်ႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျူႇလၢႆႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢေႃးၵၢတ်ႉ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်သႅပ်ႇထႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၼူဝ်ႇဝႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်တီႇသႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
ယႂႃႇတေႃႇလေး၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းၸိၼ်ႉၵူး
ဝၢၼ်ႈယႂႃႇတေႃႇလေး (ရွာတော်လေးရွာ, Ywartawlay) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇငူၺ်ႇတွင်ႇ၊ ၸႄႈဝဵင်းၸိၼ်ႉၵူး၊ ၸႄႈတွၼ်ႈပၢင်ႇဢူး၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 218205 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇၵျွင်းသဵၵ်ႉၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 644 ၵေႃႉ၊ ယိင်း 687 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 1331 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းၸိၼ်ႉၵူး
1084
1084
လိူၼ်ၾႅပ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မၢတ်ႉၶျ်
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢေႇပရႄႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မေႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျုၼ်ႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျူႇလၢႆႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢေႃးၵၢတ်ႉ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်သႅပ်ႇထႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢွၵ်ႇထူဝ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်တီႇသႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:1084
1486
1486
လိူၼ်ၸၼ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၾႅပ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မၢတ်ႉၶျ်
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢေႇပရႄႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မေႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျူႇလၢႆႇ
(1) ဝၼ်း။
ဢေႃးၵၢတ်ႉ
(1) ဝၼ်း။
သႅပ်ႇထႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
ဢွၵ်ႇထူဝ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
ၼူဝ်ႇဝႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
တီႇသႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:1486
မျႅတ်ႉတီးၵျိၼ်း (ႁွင်ႇ)၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းမလႅင်ႇ
ဝၢၼ်ႈမျႅတ်ႉတီးၵျိၼ်း (ႁွင်ႇ)  (မျက်သီးကျင်း (မြောက်)ရွာ, Myettheekyin(North)) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇၵၢၼ်ႇၵျီး ၊ ၸႄႈဝဵင်းမလႅင်ႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈမဵၵ်ႉထီႇလႃႇ၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 194126 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇၵၢၼ်ႇၵျီးၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 1214 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 1378 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 2592 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းမလႅင်ႇ
ၵိၼ်းယႂႃႇၵူင်း၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းဝၢၼ်းတႂိၼ်း
ဝၢၼ်ႈၵိၼ်းယႂႃႇၵူင်း  (ကင်းရွာကုန်းရွာ, Kinywarkone) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇယေႇသူင်း၊ ၸႄႈဝဵင်းဝၢၼ်းတႂိၼ်း၊ ၸႄႈတွၼ်ႈမဵၵ်ႉထီႇလႃႇ၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 194512 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇယေႇသူင်းၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 1076 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 1345 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 2421 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ဢၢင်ႈဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းဝၢၼ်းတႂိၼ်း
ၼၼ်ႇတထီး၊ လုင်း
ၶိင်ႇမွၵ်ႇၵေႃႈမွၵ်ႇ
ပီ 1948 ၽွင်းဢႃႇယုလႆႈမႃး 20 ပီ၊ ထိုင်ၶၢဝ်း မွၵ်ႇၵေႃႈမွၵ်ႇ ထိုင်ၶၢဝ်းမၢၵ်ႇၵေႃႈမၢၵ်ႇလႄႈ ၸၢႆးၼၼ်ႇတထီး ၸင်ႇတႄႇၼႃႈႁိူၼ်း ၵိုၵ်း ၼၢင်းၸိင်ႇယဝ်ႉ။ ယွၼ်ႉပိူဝ်ႈ ႁိူၼ်းၸမ်ၵၼ်လႄႈ ၸၢႆးၼၼ်ႇတထီး လႆႈႁၼ် ၼၢင်းၸိင်ႇႁဵတ်းသူၼ် ၵႆ့ၼႃႇၼႃႇ။ မၢင်ပွၵ်ႈ မၢင်လႂ် သၢႆတႃၶႃၵႆႉၽႃႇၺႃးၵၼ်။ ႁဵတ်းၼၼ် ၸၢႆးၼၼ်ႇတထီးၸင်ႇထၢမ်ဝႃႈ "သူၼ်ႁဝ်းၼႆႉၶႅၼ်းၵႂၢင်ႈ ၼႃႇဢိူဝ်ႈ လူဝ်ႇၵူၼ်းႁဵတ်းမၼ်းၽွင်ႈဢိူဝ်ႈ။ ၸွင်ႇၶႂ်ႈ မႃးႁဵတ်းသူၼ်ႁဝ်း"ၼႆသေ လွမ်ၶၢၼ်ၵႂၢမ်းတေႃႇၵၼ် မႃး ၼၢင်းၸိင်ႇလွမ်ယုမ်ႉတုမ်ႉၸႂ်သေ လၢတ်ႈဝႃႈ "ဢမ်ႇႁူႉ" ၼႆယဝ်ႉ။ လုၵ်ႉတီႈ ဢမ်ႇႁူႉၼၼ်ႉ ပဵၼ် ၸူႉၵၼ်ၵႂႃႇသေ ၵမ်းလိုၼ်း ၸင်ႇလႆႈတႄႇၼႃႈႁိူၼ်း ႁူမ်ႈၵၼ်ၵႂႃႇယဝ်ႉ။ ဝၢႆးသေ ၼၢင်းၸိင်ႇ မႃးၶိုၼ်ႈပႂ်ႉၶဝ်ယဝ်ႉ ၵေႃႉပဵၼ်ပေႃႈ လုင်းသၢင်ႇတိ သမ်ႉၵႂႃႇတႄႇ ၼႃႈႁိူၼ်းလူၺ်ႈ "ၼၢင်းၼု"သေ ၶၢႆ့ၵႂႃႇဝၢႆးသေ ၼၢင်းၸိင်ႇမႃးၶိုၼ်ႈပႂ်ႉၶဝ်ယဝ်ႉ ၵေႃႉပဵၼ်ပေႃႈ လုင်းသၢင်ႇတိ သမ်ႉၵႂႃႇတႄႇၼႃႈႁိူၼ်းလူၺ်း "ၼၢင်းၼု" သေ ၶၢႆ့ၵႂႃႇယူႇ ဝၢၼ်ႈၸၢင်ႈၶမ်းယဝ်ႉ။ လုင်းသၢင်ႇတိလႄႈ ၼၢင်းၼုၸင်ႇ မီးမႃး လုၵ်ႈၸၢႆးၵေႃႉၼိုင်ႈ ၸိုဝ်ႈဝႃႈ ၸၢႆးလဵၵ်ႉၼႆသေ ၸၢႆးၼၼ်ႇတထီး ၸင်ႇမီးမႃး ၼွင်ႉၸၢႆးႁူမ်ႈဢူႈ ဢမ်ႇႁူမ်ႈမႄႈၵေႃႉၼိုင်ႈယူႇယဝ်ႉ။ ၸၢႆးၼၼ်ႇတထီးၵေႃႈ လႆႈႁေႃႈၵႃး ႁႃလဵင်ႉၼႃႈႁိူၼ်းယဝ်ႉ။ မိူဝ်ႈၸဝ်ႉ ၵႂႃႇယူႇၸွမ်းလုင်းၵျွင်းၸၼ်ႇတ ၵႂႃႇႁေႃႈၵႃးပၼ်မၼ်းသေ ၽႅဝ်ထိုင်မၢၼ်းတလေး၊ ၵဵင်းလူမ်း၊ ၵႃလိ၊ လၢင်းၶိူဝ်၊ မိူင်းပၼ်ႇ၊ တူင်ႇလၢဝ်း၊ မိူင်းၵိုင်ၸိူဝ်း ၼႆႉယဝ်ႉ။ ထိုင်မႃး 1953 ၸင်ႇၵႂႃႇႁေႃႈၵႃးပၼ် လုင်းသွႆႈၶမ်း ႁူဝ်ဝဵင်းလၢႆးၶႃႈသေ ၶၢႆ့ၵႂႃႇယူႇလၢႆးၶႃႈယဝ်ႉ။ လႆႈႁေႃႈၵႃးတၢင်ႇၵုၼ်ႇ တၢင်ႇၶူဝ်း ၵႂႃႇမိူင်းၼၢင်း၊ မိူင်းသူႈ၊ ပၢင်လူင်ၸိူဝ်းၼႆႉသေဢမ်ႇၵႃး မၢင်ပွၵ်ႈလႆႈၵႂႃႇ သူင်ႇ ၵူၼ်းဝႆႈၽြႃးမိူင်းမၢၼ်ႈၵွၼ်ႇယဝ်ႉ။ ထိုင်မႃး 1957 ၽွင်းဢႃႇယုလႆႈမႃႈ 29 ၼၼ်ႉ ၸင်ႇၶိုၼ်း မႃးယူႇၸွမ်း မႄႈထဝ်ႈမုင်ႇ တီႈပၢင်လူင်ယဝ်ႉ။
ၶိုၼ်ႈပၢင်ၵုမ်ၵေႃႇမသျိၼ်ႇလိၵ်ႈတႆး
ထိုင်မႃး (25.8.1976)ၼၼ်ႉတႄႉ လုင်းၼၼ်ႇတထီး လႆႈၵႂႃႇၶိုၼ်ႈပၢင်ၵုမ်ၵေႃႇမသျိၼ်ႇလိၵ်ႈတႆး တီႈ တူၼ်ႈတီးယဝ်ႉ။ ယွၼ်ႉပိူဝ်ႈ ပဵၼ်ၵၢၼ်လိၵ်ႈလၢႆး ၵၢၼ်လမ်ႇလွင်ႈ ပုၼ်ႈတႃႇၸိူဝ်ႉၶိူဝ်းမိူဝ်းၼႃႈလႄႈ မီးၵၢၼ်သင်ၵေႃႈ တေႃႈလႆႈၵႂႃႇၶိုၼ်ႈပၢင်ၵုမ်ၸွမ်းပိူၼ်ႈ ၶၢဝ်းတၢင်းႁႃႈဝၼ်း၊ လႆႈၵႂႃႇၼွၼ်းတီႈ ႁိူၼ်းၵႅဝ်ႈလူင်ပွင်ၸိုင်ႈ တီႈတူၼ်ႈတီးယဝ်ႉ။ ဝၢႆးသေ ၵႂႃႇၶိုၼ်ႈပၢင်ၵုမ် ၵေႃႇမသျိၼ်ႇလိၵ်ႈတႆးမႃးယဝ်ႉ ၶိုၼ်းၽႅဝ်မႃးပၢင်လူင်ၸိုင် ယွၼ်ႉပိူဝ်ႈ မီးမႃး ထႅင်ႈၸုမ်းၸၢတ်ႈတႆး ပၢင်လူင် ထႅင်ႈၸုမ်းၼိုင်ႈလႄႈ ၸုမ်းဢွၼ်တၢင်းၼႆႉ ၸင်ႇပဵၼ်ၵႂႃႇ "ၸုမ်းၸၢတ်ႈသႅင်း ပၢင်လူင် မၢႆၼိုင်ႈ"ယဝ်ႉ။
ၵႂၢမ်းသင်ႇသွၼ် တွၼ်ႈ(2)
ယႃႇပေၶၢၼ်ႉသုမ်းလၢႆ တေႃႇထိုင်တၢႆ ေတႃႇထုိင်တႆၢသွင်ႇမျၢတ်ႈ ဝၼ်းႁဵတ်းၵၢၼ်ဢမ်ႇပျၢတ်ႈ ဢမ်ႇၵၢတ်ႈႁူႉမီးမႃး တူဝ်ႁႃးၶႆးတင်ၼႃႇ လီၵႂႃႇသုၵ်ႈသီၽႂ်း ၶူဝ်းလဵင်းၶႆးၵႆႉသၢႆႇ ႁူဝ်လမ်ပၢႆႇၵႆႉသီ ၸင်ႇတေလီၵႂႃႇၼႃႈ သြႃႇဝႃႈသွၼ်ပၼ် ႁႂ်ႈလႅင်းႁၼ်ၸင်ႇပျု ပေႃးဢမ်ႇႁူႉထၢမ်ၵၼ်
ၽိုၼ်ဢိင်
ႁႅင်းသိူဝ်ၶႅင်(တၢင်ႉယၢၼ်း) ပပ်ႉႁၢင်ႈၵႅဝ်ႈပီၵွၼ်းၶမ်း၊ ၼႃႈလိၵ်ႈ 89-97။ ပီ 2009။
ၽယႃးၵျီး၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းယမႄးတိၼ်း
ဝၢၼ်ႈၽယႃးၵျီး  (ဘုရားကြီးရွာ၊ Hpayargyi) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇၵျွၵ်ႉၽူး၊ ၸႄႈဝဵင်းယမႄးတိၼ်း၊ ၸႄႈတွၼ်ႈယမႄးတိၼ်း၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 192547 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇၵျွၵ်ႉၽူးၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 1705 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 1983 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 3688 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းယမႄးတိၼ်း
ၵွင်းမႆႉႁုင်း၊ ဝၢၼ်ႈ
ဝၢၼ်ႈၵွင်းမႆႉႁုင်း (, Kawng Maik Huong, ကောင်းမိုက်ဟုန်း) ၼႆႉ ပဵၼ်ဝၢၼ်ႈ ဢၼ်မီးၼႂ်း ဢိူင်ႇမႄႈဢေႃႈ၊ ၸႄႈဝဵင်း လၢင်းၶိူဝ်း၊ ၸႄႈတွၼ်ႈ လၢင်းၶိူဝ်း၊ မိူင်းတႆး ဢေႃႈ။
ဢိၼ်ႇဢူင်း၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းမဵၵ်ႉထီႇလႃႇ
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းမဵၵ်ႉထီႇလႃႇ
ၼမ်ႉပႅၼ်ႈ (တူၵ်း)၊ ဝၢၼ်ႈ
ဝၢၼ်ႈၼမ်ႉပႅၼ်ႈ (တူၵ်း) (, Waan Pen (West), ထိပျဉ် (နောက်)) ၼႆႉ ပဵၼ်ဝၢၼ်ႈ ဢၼ်မီးၼႂ်း ဢိူင်ႇပၢင်းတၢင်ႇ၊ ၸႄႈဝဵင်းမွၵ်ႇမႆႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈ လၢင်းၶိူဝ်း၊ မိူင်းတႆး၊ မိူင်းမျၢၼ်ႇမႃႇၶႃႈဢေႃႈ။
တၢၼ်း၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းၺွင်ႇဢူး
ဝၢၼ်ႈတၢၼ်း  (ဒါန်းရွာ၊ Dan) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇတၢၼ်း ၊ ၸႄႈဝဵင်းၺွင်ႇဢူး၊ ၸႄႈတွၼ်ႈၺွင်ႇဢူး၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 192423 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇတၢၼ်းၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 770 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 1160 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 1930 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းၺွင်ႇဢူး
ၵျွၵ်ႉပူင်ႇ၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းတွင်ႇတႃႇ
ဝၢၼ်ႈၵျွၵ်ႉပူင်ႇ  (ကျောက်ပုံရွာ, Kyaukpon) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇသပုတ်ႉၸု၊ ၸႄႈဝဵင်းတွင်ႇတႃႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈမျိၼ်းၶျၢၼ်ႇ၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 191572 ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇသပုတ်ႉၸုၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 2335 ၊ ယိင်း 2825 သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 5160 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းတွင်ႇတႃႇ
427
လိူၼ်ၸၼ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၾႅပ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မၢတ်ႉၶျ်
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢေႇပရႄႇ
(1) ဝၼ်း။
ယေႇတႂိၼ်းၵျီး၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းတႃႇၸီႇ
ဝၢၼ်ႈယေႇတႂိၼ်းၵျီး  (ရေတွင်းကြီးရွာ, Yaetwingyi) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇဢူၵ်ႉတႂိၼ်း၊ ၸႄႈဝဵင်းတႃႇၸီႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈမဵၵ်ႉထီႇလႃႇ၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 194402 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇဢူၵ်ႉတႂိၼ်းၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 3577 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 3910 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 7487 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
427
လိူၼ်မေႇ
(1) ဝၼ်း။
ယေႇတႂိၼ်းၵျီး၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းတႃႇၸီႇ
ဢၢင်ႈဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းတႃႇၸီႇ
427
လိူၼ်ၵျုၼ်ႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျူႇလၢႆႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢေႃးၵၢတ်ႉ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢွၵ်ႇထူဝ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၼူဝ်ႇဝႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်တီႇသႅမ်ႇပႃႇ
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:427
ၼႃးၽၢၼ်း၊ ဝဵင်း
ဝဵင်းၼႃးၽၢၼ်း, (နားဖန်းမြို့), (Narphan), ၼႆႉ မီးၼႂ်း ၸႄႈဝဵင်းၼႃးၽၢၼ်း၊ ၸႄႈတွၼ်ႈမၢၵ်ႇမင်ႉ၊ ၸႄႈမိူင်းတႆး၊ မိူင်းမျၢၼ်ႇမႃႇဢေႃႈ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:မိူင်းတႆး ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝဵင်းၸိူဝ်းမီးၼႂ်း မိူင်းမျၢၼ်ႇမႃႇ
1485
1485
လိူၼ်ၸၼ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၾႅပ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မၢတ်ႉၶျ်
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢေႇပရႄႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မေႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျုၼ်ႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျူႇလၢႆႇ
(1) ဝၼ်း။
ဢေႃးၵၢတ်ႉ
(1) ဝၼ်း။
သႅပ်ႇထႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
ဢွၵ်ႇထူဝ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
တီႇသႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:1485
ယႄးမဢူႇ၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းၵျွၵ်ႉသႄႇ
ဝၢၼ်ႈယႄးမဢူႇ  (ရဲမအူရွာ, Yemaau) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇယႄးမဢူႇ၊ ၸႄႈဝဵင်းၵျွၵ်ႉသႄႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈပၢင်ႇဢူး၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 190581 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇၸလေႇၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 694 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 785 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 1479 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းၵျွၵ်ႉသႄႇ
မေႇ 9
လိူၼ်မေႇ (9) ဝၼ်းၼႆႉ ပေႃးဢဝ် ပၵ်းယဵမ်ႈဝၼ်းၵရီႇၵေႃးရီးယႅၼ်း ဝႃႈ ပဵၼ်ဝၼ်းထူၼ်ႈ (129) (ပေႃးပဵၼ် ပီဝႃႇထၢပ်ႈ ၼႆ ပဵၼ် ဝၼ်းထူၼ်ႈ (130))ဝၼ်းယဝ်ႉ။ တွၼ်ႈတႃႇတေသုတ်းပီၼႆႉ ၵိုတ်းထႅင်ႈယူႇ (236) ဝၼ်း။
ၵူၺ်းၸီး၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းပျေႃႇပွႆႇ
ဝၢၼ်ႈၵူၺ်းၸီး  (ဂွေးဇီးရွာ၊ Gwayzee) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇၵူၺ်းၸီး၊ ၸႄႈဝဵင်းပျေႃႇပွႆႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈယမႄးတိၼ်း၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 192803 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇၵူၺ်းၸီးၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 700 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 969 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 1669 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
1083
လိူၼ်ၸၼ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၾႅပ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မၢတ်ႉၶျ်
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢေႇပရႄႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မေႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျုၼ်ႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျူႇလၢႆႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်သႅပ်ႇထႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢွၵ်ႇထူဝ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်တီႇသႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:1083
ၸဝ်ႈရသေး တႃႇရုၸီႇရီႇယ
ဝဵင်းၼၼ်ႇလႃႇသုပ်ႉပႃႇရႃႇၵၼႆႉ ၵႆယၢၼ်တင်း ဝဵင်းမုမ်ႇပၢႆးယမ်းလဵဝ် ႕႐ လၵ်း၊ ၸဵမ်မိူဝ်ပူၼ်ႉမႃးပီမိူင်း ႒႕႐႐ လိူဝ်လိူဝ်ၼၼ်ႉ ပဵၼ်ဝဵင်းမီးတႃႈႁိူဝ်း ဢၼ်ၸိုဝ်ႈသဵင်လိုဝ်းလင် ၼႂ်းဝဵင်းမိူင်းဢိၼ်းတီးယႃးဝဵင်းၼိုင်ႈ။ မိူင်ႈၽွင်းၼၼ်ႉ ၼႂ်းဝဵင်းသုပ်ႉပႃႇရႃႇၵၼႆႉ မီးရသေးထဝ်ႈၵေႃႉၼိုင်ႈ၊ ၼုင်ႈၶူဝ်းမၼ်ႈ ဢၼ်ဢဝ်ပိူၵ်ႇမႆႉယွမ်ႉဝႆႉၵွႆး။ ပိူၼ်ႈဢွၼ်ၵၼ်ႁွင်ႉမၼ်းဝႃႈ ရသေး တႃႇရုၸီႇရီယ ၼႆယူႇယဝ်ႉ။ မီးဝၼ်းၼိုင်ႈ ၵူၼ်းၵေႃႉဢၼ်ၶႂ်ႈႁႂ်ႈမီးၽွၼ်းလီတႃႇရသေးၼၼ်ႉ ၸင်ႇဝႃႈ "ၸဝ်ႈၼႆႉ တေႃႈယၢမ်းလဵဝ်ပႆႇပဵၼ်ရႁၢၼ်းတႃႇ၊ ၸဝ်ႈၼႆႉ ပႆႇၽႅဝ်ၼိူဝ်သဵၼ်ႈတၢင်းဢၼ်ရႁၢၼ်းတႃႇၶဝ်ၽိုၵ်းသႃၵွၼ်ႇ" ဝႃႈၼႆႉ၊ ယၢမ်းၼၼ်ႉ ၸဝ်ႈရသေးၵေႃႈ တိူဝ်ႉၸႂ်မၼ်းၵႂႃႇသေ "ပေႃးဝႃႈၼၼ် ၼႂ်းလေႃးၵလူင်ၼႆႉ ၸွင်ႇမီးရႁၢၼ်းတႃႇသေၸဝ်ႈၸဝ်ႈႁႃႉ၊ ဢမ်ႇၼၼ် ၸွင်ႇမီးၽူႈဢၼ်တေၸီႉၼႄ ႁႂ်ႈပေႃးပဵၼ်ရႁၢၼ်းတႃႇႁႃႉ"၊ "မီးဢေႃႈ၊ တေႃႈလဵဝ်ၽြႃးပဵၼ်ၸဝ်ႈ သမ်ႇမႃႇသမ်ႇပုတ်ႉထ မီးဝႆႉယူႇမိူင်းသႃႇဝတ်ႉထိ တီႈၵျွင်းၸေႇတဝၼ်ႇၼၼ်ႉဢေႃႈ" ပေႃးလႆႈငိၼ်းၵႂၢမ်းဢၼ်ၼႆႉယဝ်ႉၵေႃႈ ၸဝ်ႈရသေးၼႆႉ ၵိုင်ႉၵၢင်ႉဢွၵ်ႇၵႂႃႇၸူးမိူင်းသႃႇဝတ်ႉထိၵမ်းလဵဝ်ယူႇယဝ်ႉ။ လတ်းပႆၶၢဝ်းတၢင်းၵႆယၢဝ်းသေ ပေႃးဝႃႈ ၽႅဝ်ၵႂႃႇတီႈၵျွင်းၸေႇတဝၼ်ႇၵေႃႈ ပိူၼ်ႈၸိူဝ်းဢၼ်မီးယူႇတီႈၵျွင်းၼၼ်ႉ ၸင်ႇဝႃႈ "ၽြႃးပဵၼ်ၸဝ်ႈတိုၵ်ႉၵႂႃႇတုင်းသွမ်းၼႂ်းဝဵင်းဢိူဝ်ႈ၊ ပေႃးၵႅပ်ႉၼိုင်ႈ တေၽႅဝ်မႃးၶိုၼ်းယဝ်ႉ၊ ယင်ႉလိုဝ်ႈၵွၼ်ႇလႄႈ" ဝႃႈၼႆႁင်းမၼ်း။ ၵူၺ်းၵႃႈ ရသေးလူင် ၵေႃႉလႆႈထမ်ႇမသင်ႇဝေႇၵယူႇၼႆႉ ဢမ်ႇမီးၸႂ်ၶႂ်ႈယင်ႉလိုဝ်ႈ။ မၼ်းၸင်ႇသိုပ်ႇၶဝ်မႃးၼႂ်းဝဵင်းၵမ်းလဵဝ်။ ပေႃးပႆမႃးယဝ်ႉတၢၼ်ႇတၢၼ်ႇ လႆႈထူပ်ႁၼ်ၽြႃးပဵၼ်ၸဝ်ႈ တိုၵ်ႉပႆတုင်းသွမ်းယူႇ။ ဝၢႆးၼၼ်ႉ မၼ်းၸင်ႇၵႂႃႇၶုပ်ႉၶဝ်ႇၽၢႆႇၼႃႈၽြႃးပဵၼ်ၸဝ်ႈသေ ၼွမ်းႁူဝ်ဝႆႈသႃတီႈတိၼ်ၽြႃးပဵၼ်ၸဝ်ႈယူႇယဝ်ႉ။ "ၽြႃးပဵၼ်ၸဝ်ႈတီႈၶႃႈ၊ ၶႅၼ်းတေႃႈ သွၼ်ပၼ်ထမ်ႇမတြႃး ဢၼ်ၸိုဝ်ႈၸႂ်မၼ်း ပၼ်ၶႃႈႁဝ်းယၢမ်းလဵဝ်ၼႆႉသေၵမ်းတီႈၶႃႈ" "တႃႇတေသွၼ်ပထမ်ႇမတြႃးၼၼ်ႉ ပႆႇမႅၼ်ႈၶၢဝ်းယၢမ်းမၼ်းၵွၼ်ႇ ရသေးဢိူၺ်း၊ မိူဝ်းၽႅဝ်ႇၵျွင်းၸင်ႇတေသွၼ်ပၼ်ၵႂႃႈ" "ၽြႃးပဵၼ်ၸဝ်ႈတီႈၶႃႈ၊ ၸူဝ်ႈပၢၼ်ၵူၼ်းၼႆႉ တေလႆႈႁဵတ်းႁိုဝ်ယုမ်ႇၶႃႈလႃႇ၊ ၶႅၼ်းတေႃႈသွၼ်ပၼ်ထမ်ႇမယၢမ်းလဵဝ်ၼႆႉၶႃႈလႃႈ" ၸဝ်ႈရသေးလူင်ယိုၼ်ႈယွၼ်းမႃး သၢမ်ပွၵ်ႈသၢမ်ၵမ်းလႄႈ ၽြႃးပဵၼ်ၸဝ်ႈၵေႃႈ ၸင်ႇယူႇၼိူဝ်တၢင်းသေ ႁေႃးၼႄထမ်ႇမတြႃးတီႈၵႅပ်ႈမၼ်မၼ်းယူႇယဝ်ႉ။ "ၽိုၵ်းၵျၢင်ႉၼင်ႇၼႆလႄႈ။ '''ꩦိတ်ထေ တိတ်ꩧမၼ်တံ ꧤဝိသ်သတိ" ပေႃးႁၼ်ၵေႃႈႁၼ်၊ ႁဵၼ်းႁႂ်းႁႈႉယူႇႁဵၼ်းၼၼ်ၵွႆးလႄႈ" ရသေးလူင်ၵေႃႈ လႆႈႁူႉႁၼ်ၵႂႃႇတေႇသၼႃႇ ၽြႃးပဵၼ်ၸဝ်ႈတီႈၵႅပ်ႈမၼ်းလိုၵ်ႉလိုၵ်ႉလမ်ႇလမ်ႇယူႇယဝ်ႉ။ တီႈဢိတ်ႇတရေႇ ဢၼ်လႂ်ဢမ်ႇဝႃႈ လွင်ႈၵမ်းမၢႆဢဝ်ဝႆႉ၊ လွင်ႈတုမ်ႉတွပ်ႇၶိုၼ်း၊ လွင်ႈလႆႈသမ်ႇဝေႇၵ ၸိူဝ်းၼၼ်ႉ ၵိုတ်းယိုတ်းၵႂႃႇယႅတ်ႈယူႇယဝ်ႉ။ ရသေးလူင်ၼႆႉ ယွၼ်ႉပႃႇရမီႇၸဝ်ႈ ထႅမ်မႃးလၢႆလၢႆၽဝလႄႈ လႆႈဢွၵ်ႇမူၼ်ႉပူၼ်ႉလွတ်ႈၽဝသမ်ႇသရႃႇၵႂႃႇယူႇယဝ်ႉ။ လႆႈၸူမ်းသိူဝ်းသေ လွတ်ႈဢွၵ်ႇလင်ႈမိုတ်ႈမၵ်ႉယဝ်ႉ လႆႈၽႅဝ်ထိုင်ၸၼ်ႉၼိပ်ႉပၢၼ်ႇၵႂႃႇယူႇယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ၼႃႈလိၵ်ႈ ႗႗၊ ပပ်ႉ - ႁၢင်ႈပိုၼ်းပုတ်ႉထၸဝ်ႈ| တႅမ်ႈ - သြႃႇလူင်ဢူးၵူဝ်ႇဢိင်ႇၵႃႇ (ၽူႈၼႄတြႃးဝိပသ်သၼႃႇလုမ်ႈၾႃႉ)
ၵျွင်းၵူင်း၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ယေႇသူင်း
ဝၢၼ်ႈၵျွင်းၵူင်း  (ကျောင်းကုန်းရွာ, Kyaungkone) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇယေႇသူင်း၊ ၸႄႈဝဵင်းဝၢၼ်းတႂိၼ်း၊ ၸႄႈတွၼ်ႈမဵၵ်ႉထီႇလႃႇ၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 194513 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇယေႇသူင်းၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 1076 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 1345 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 2421 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ဢၢင်ႈဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းဝၢၼ်းတႂိၼ်း
ၼႂႃးငႄႇၽျူႇ၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းမျိတ်ႉတႃး
ဝၢၼ်ႈၼႂႃးငႄႇၽျူႇ  (နွားဖြူငယ်ရွာ, Nwarhpyunge) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇတမႃႇပိၼ်ႇ၊ ၸႄႈဝဵင်းမျိတ်ႉတႃး၊ ၸႄႈတွၼ်ႈၵျွၵ်ႉသႄႇ၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 180822 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇတမႃႇပိၼ်ႇၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 567 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 617 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 1184 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
872
‘’’872’’’
ယႂႃႇတိတ်ႉၵလေး၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းမလႅင်ႇ
ဝၢၼ်ႈယႂႃႇတိတ်ႉၵလေး  (ရွာသစ်ကလေးရွာ, Ywarthitkalay) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇၵၢၼ်ႇၵျီး ၊ ၸႄႈဝဵင်းမလႅင်ႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈမဵၵ်ႉထီႇလႃႇ၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 194125 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇၵၢၼ်ႇၵျီးၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 1214 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 1378 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 2592 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
872
လိူၼ်ၸၼ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
ယႂႃႇတိတ်ႉၵလေး၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းမလႅင်ႇ
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းမလႅင်ႇ
872
လိူၼ်ၾႅပ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မၢတ်ႉၶျ်
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢေႇပရႄႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မေႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျုၼ်ႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျူႇလၢႆႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢေႃးၵၢတ်ႉ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်သႅပ်ႇထႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢွၵ်ႇထူဝ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၼူဝ်ႇဝႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်တီႇသႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:872
ပႄးလေႃႇၽူဝ်ႇ၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းပတဵင်ႇၵျီး
ဝၢၼ်ႈပႄးလေႃႇၽူဝ်ႇ  (ပဲလှော်ဖိုရွာ, Pehlawhpo) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇမၼေႃးမယ၊ ၸႄႈဝဵင်းပတဵင်ႇၵျီး၊ ၸႄႈတွၼ်ႈတႃႈလိူဝ်ႇ၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 189683 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇမၼေႃးမယၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 1779 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 1873 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 3652 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ဢၢင်ႈဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းပတဵင်ႇၵျီး
ၸလိၼ်း၊ ဝဵင်း
ဝဵင်းၸလိၼ်း (စလင်းမြို့ ; Salin) ၼႆႉ ပဵၼ်ဝဵင်းပၵ်းလုမ်း ၸႄႈဝဵင်းၸလိၼ်း၊ ဢၼ်ပဵၼ် ပွတ်းႁွင်ႇ ၸႄႈတွၼ်ႈမိၼ်းပူး၊ ၸႄႈတိူင်းမၵူၺ်း၊ မိူင်းမျၢၼ်ႇမႃႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ တီႈၸႄႈဝဵင်းၸလိၼ်းၵမ်ႉၼမ်ၼႆႉ ပဵၼ် ၼႃႈလိၼ်ပဵင်းယဝ်ႉ။ ဝဵင်းၸလိၼ်းၼႆႉ တင်း ၼမ်ႉၵဵဝ် ယၢၼ်ၵၼ် မွၵ်ႈ 6 လၵ်းသေ မီးဝႆႉတီႈၼႃႈလိၼ်ပဵင်း တီႈၽင်ႇ ႁွင်ႈၸလိၼ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ လုၵ်ႉဢဝ်ဝဵင်းၸလိၼ်း ၸူး ဝဵင်းမိၼ်းပူး ဝဵင်းပၵ်းလုမ်းၸႄႈတွၼ်ႈၼႆႉ ယၢၼ် 39 လၵ်းသေ တင်း ဝဵင်းသိၼ်ႇၽျူႇၵျုၼ်း ၼႆႉ ယၢၼ်ၵႆ 7 လၵ်းယဝ်ႉ။ ဢၼ်ပဵၼ်သဵၼ်ႈတၢင်းလူင်ဢၼ်း ဢၼ်လုၵ်ႉတီႈ ၸႄႈမိူင်းရၶႅင်ႇ မႃးၼၼ်ႉ ႁွတ်ႈၽႅဝ်ထိုင် ဝဵင်းၸလိၼ်းယဝ်ႉ။
ၸဵမ်မိူဝ်ႈပၢၼ်ၶုၼ်ႁေႃၶမ်းမၢၼ်ႈၼၼ်ႉ ဢဝ်ၼမ်ႉတီႈၽၢႆတီႈႁွင်ႈသေၵေႃႈ ၽုၵ်ႇသွမ်ႈၶဝ်ႈမႃးယဝ်ႉ။ ယၢမ်းလဵဝ် ၼႃႈလိၼ်ၼႃး ဢၼ်ၵိၼ်ၼမ်ႉၽၢႆသေ ၽုၵ်ႇသွမ်ႈ တီႈၸႄႈဝဵင်းၸလိၼ်းၼႆႉ မီးယူႇ ဢေႇၵ သွင်မိုၼ်ႇ သွင်ႁဵင်ပၢႆယဝ်ႉ။ တီႈဝၢၼ်ႈတယႅတ်ႉၵျိၼ်း ဢၼ်မီးႁိမ်း ဝဵင်းၸလိၼ်းၼၼ်ႉ မိူဝ်ႈၵူႈပွၵ်ႈၼႆႉ ဢွၵ်ႇၸေႈပရပႅၵ်ႉယဝ်ႉ။
လႆႈမီးပိုၼ်းလၢတ်ႈဝႃႈ ဝဵင်းၸလိၼ်းၼႆႉ ၶုၼ်ၼရပတိၸီႇတူႇ၊ မိူင်းပူးၵမ်ႇ လႆႈတႄႇတင်ႈမႃး မိူဝ်ႈပီမိူင်းမၢၼ်ႈ 656 ၼီႈၼၼ်ႉၼႆယဝ်ႉ။ မိူဝ်ႈပၢၼ်ၶုၼ်ႁေႃၶမ်းမၢၼ်ႈၼၼ်ႉ ဝႆႉၽူႈၵွၼ်းဝဵင်းၼိုင်ႈၵေႃႉသေၵေႃႈ ႁႂ်ႈဢုပ်ႉပိူင်ႇ ဝဵင်းၸလိၼ်းမႃးယဝ်ႉ။
ၶုၼ်ႁေႃၶမ်းမၢၼ်ႈ ပၢၼ်သိုပ်ႇပၢၼ်ႇၼႆႉ တွၼ်ႈတႃႇၽူႈၵိၼ်ဝဵင်းၸိၼ်းလိၼ်းၼႆႉ ဢမ်ႇၵႆႉဢဝ်ၵူၼ်းသမတႃႇ သေ ပၼ်ၵၢၼ်။ တွၼ်ႈတႃႇထုင်ႉၸလိၼ်း ဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈတႃႇ ၸိုင်ႈမိူင်းၼႆႉ ၵႆႉဢဝ် ၵူၼ်းဢၼ်ၶုၼ်ႁေႃၶမ်း ဝႆႉၼၵ်းၼႃၼၼ်ႉ သႂ်ႇၵူၺ်းၼႆယဝ်ႉ။
ထိုင်ပၢၼ် ဢင်းၵိတ်ႉၶဝ်ဢုပ်ႉပိူင်ႇ ၼၼ်ႉ ဢၼ်ပဵၼ် ၸုမ်းမျူႇၼီႇၸပႄႇၸလိၼ်းၼၼ်ႉ လႆႈတႄႇမႃး မိူဝ်ႈ ပီ 1887 ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ဝဵင်းၸလိၼ်းၼႆႉ ယွၼ်ႉပဵၼ် ဝဵင်းပၵ်းလုမ်းၶုၼ်ၽွင်းၼႃႈလိၼ်လႄႈ မီႈဝႆႉ လုမ်းလူင်ပွင်ၸိုင်ႈ၊ ႁူင်းႁဵၼ်းၸၼ်ႉသုင်၊ ႁူင်းယႃ၊ တိူၵ်ႈသူင်ႇလိၵ်ႈ လႄႈ ႁွင်ႈၵၢၼ်ပလိၵ်ႈ ၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။ တီႈဝဵင်းၸလိၼ်းၼႆႉ ဢၼ်ပဵၼ် ပွႆးၽြႃးၵုသိၼႃႇရူင်ႇၼၼ်ႉ ၵႆႉႁဵတ်းလူၼ်ႁူၵ်း ၵူႈပီယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း ပီ 1931 သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း တီႈဝဵင်းၼႆႉ မီး 6654 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝဵင်းၸိူဝ်းမီးၼႂ်း မိူင်းမျၢၼ်ႇမႃႇ
ပူၵ်ႉပျိၼ်း၊ ဝဵင်း
ဝဵင်းပူၵ်ႉပျိၼ်း (ဘုတ်ပြင်းမြို့ ; Bokpyin) ၼႆႉ ပဵၼ် ဝဵင်းပၵ်းလုမ်း ၸႄႈဝဵင်းပူၵ်ႉပျိၼ်း ဢၼ်မီးဝႆႉ တီႈၼႂ်း ၸႄႈတွၼ်ႈၵေႃႉတွင်း၊ ၸႄႈတိူင်းတၼိၼ်းတႃႇယီႇ ပွတ်းတႂ်ႈ မိူင်းမျၢၼ်ႇမႃႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ မီးဝႆႉတီႈၼိူဝ် ၽင်ႇပၢင်ႇလၢႆႇတၼိၼ်းတႃႇယီႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ တၢင်းၵႂၢင်ႈၶႂၢင်ဝဵင်းၼႆႉ မီး 2371 လွၵ်းလၵ်းယဝ်ႉ။
တီႈၸႄႈဝဵင်းတင်းဢၼ်ၼႆႉ ထိူၼ်ႇလွႆၼမ်လိူင်ႇသေ တီႈၽင်ႇပၢင်ႇလၢႆႇၼၼ်ႉ မီးထိူၼ်ႇလမုဝႆႉယဝ်ႉ။ တီႈၽင်ႇပၢင်ႇလၢႆႇၼႆ့ ယွၼ်ႉပိူဝ်ႈပဵၼ် ၵုၼ်တိုၼ်ႈလႄႈ ႁိူင်းသၢင်းၽေႃးလူင် ဢမ်ႇၸၢင်ႈၶဝ်ႈၸူးလႆႈ။ ၸိူဝ်းပဵၼ် ႁိူဝ်းသၢင်းၽေႃးဢွၼ်ႇၼၼ်ႉၵူၺ်း ၸၢင်ႈၶဝ်ႈၸူးလႆႈ ဝဵင်းပူၵ်ႉပျိၼ်းယဝ်ႉ။ တီႈၼမ်ႉသႂ် ဢၼ်မီးတီႈၼႂ်းၵႄႈၵုၼ် ဢၼ်ပႃႇမႆႉၼႃ ဢၼ်မီးယၢၼ်ၵႆတင်း ဝဵင်းပူၵ်ႉပျိၼ်း မွၵ်ႈ 40 လၵ်းၼၼ်ႉ ပဵၼ် ဢွင်ႈတီႈ လမ်ႁႃပလႄးယဝ်ႉ။ တီႈၽၢႆႇၸၢၼ်း ၸမ်ဝဵင်းပူၵ်ႉပျိၼ်းၼၼ်ႉ မီးမေႃႇႁဵၵ်ႇသေ မီးတၢင်းလိၼ် ထိုင်တီႈထုင်ႉၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ယွၼ်ႉပိူဝ်ႈသၢႆတၢင်းၼမ်ႉ ငၢႆႈငႅမ်ႈလႄႈ သၢႆတၢင်းလိၼ်ၼႆႉ ဢမ်ႇပေႃးၸႂ်ႉမႅၼ်ႈ။ တီႈၸွမ်းသၢပ်ႇၽင်ႇပၢင်ႇလၢႆႇၼၼ်ႉ ၸိူဝ်းပဵၼ် ၵူၼ်းၶိူဝ်းမၢၼ်ႈ လႄႈ မလေး (ပသျူး) ၶဝ်ယူႇသဝ်းသေ ၸွမ်းသၢပ်ႇမႄႈၼမ်ပ ဢၼ်တူၵ်းၽၢႆႇၼႂ်းၼၼ်ႉတႄႉ ၵူၼ်းၶိူဝ်းထႆးၶဝ်ယူႇသဝ်းသေ တီႈၼိူဝ်လွႆၼႆႉ ယၢင်းၶဝ်ယူႇသဝ်းဝႆႉယဝ်ႉ။ မိူဝ်ႈထႆးၶဝ် ပိူင်ႇထုင်ႉမျဵၵ်ႉၼၼ်ႉ ပူၵ်ႉပျိၼ်းၼႆႉ ပဵၼ်ဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈထိုင်တီႈမႃးသေတႃႉ ယၢမ်းလဵဝ်တႄႉ ဢမ်ႇပေႃးၵိုၼ်းယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈသဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း ပီ 2014 သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်းတီႈၼိူဝ် ဝဵင်းပူၵ်ႉပျိၼ်းၼႆႉ မီး 5,384 ၵေႃႉ ယဝ်ႉ။
ပူၵ်ႉပျိၼ်းၼႆႉပဵၼ်ဝဵင်း ဢၼ်လိုဝ်းလင်မႃး မိူဝ်ႈ ႁူဝ်ပၢၵ်ႇပီ 16 ၼၼ်ႉသေ မိူဝ်ႈပၢၼ်ၵူဝ်ႇလူဝ်ႇၼီႇၼၼ်ႉ ပဵၼ်ဝႆႉ ဝၢၼ်ႈလူင် ဝၢၼ်ႈၼိုင်ႈယဝ်ႉ။ ဢွၵ်ႇၶူဝ်းႁေႈႁဵၵ်ႇယဝ်ႉ။ ၸဵမ်မိူဝ်ႈဢွၼ်တၢင်းတၢင်းၼၼ်ႉ ၵူၼ်းၶိူဝ်းၶႄႇၶဝ် ၶုတ်းထၢင်ႈႁဵၵ်ႇမႃးယဝ်ႉ။ မိူဝ်ႈပီ 1912 ၼၼ်ႉ တီႈ ပူၵ်ႉပျိၼ်းၼႆႉ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း မီး 800 ၵေႃႉၵူၺ်းၼႆယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ၸႄႈတိူင်းတၼိၼ်းတႃႇယီႇ ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝဵင်းၸိူဝ်းမီးၼႂ်း ၸႄႈတွၼ်ႈၵေႃႉတွင်း ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝဵင်းၸိူဝ်းမီးၼႂ်း မိူင်းမျၢၼ်ႇမႃႇ
ဢိၼ်းၶွင်း၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းၵျွၵ်ႉပတွင်း
ဝၢၼ်ႈဢိၼ်းၶွင်း  (အင်းခေါင်းရွာ၊ Inngaung) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇတႂိၼ်းၽျူႇ၊ ၸႄႈဝဵင်းၵျွၵ်ႉပတွင်း၊ ၸႄႈတွၼ်ႈၺွင်ႇဢူး၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 191977 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇတႂိၼ်းၽျူႇၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 920 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 1183 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 2103 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းၵျွၵ်ႉပတွင်း
ၶျွင်းꧡူင်ႇ၊ ဝၢၼ်ႈ၊ သပုတ်ႉၸု
ဝၢၼ်ႈၶျွင်းꧡူင်ႇ  (ချောင်းဆုံရွာ, Chaungson) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇသပုတ်ႉၸု၊ ၸႄႈဝဵင်းတွင်ႇတႃႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈမျိၼ်းၶျၢၼ်ႇ၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 191573 ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇသပုတ်ႉၸုၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 2335 ၊ ယိင်း 2825 သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 5160 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းတွင်ႇတႃႇ
သိၼ်ႇတေႇ၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းၸိၼ်ႉၵူး
ဝၢၼ်ႈသိၼ်ႇတေႇ (ဆင်သေရွာ, Sinthay) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇသိၼ်ႇတေႇ၊ ၸႄႈဝဵင်းၸိၼ်ႉၵူး၊ ၸႄႈတွၼ်ႈပၢင်ႇဢူး၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 190217 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇၵျွင်းသဵၵ်ႉၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 1482 ၵေႃႉ၊ ယိင်း 1760 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 3242 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းၸိၼ်ႉၵူး
426
လိူၼ်ၸၼ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၾႅပ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မၢတ်ႉၶျ်
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢေႇပရႄႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မေႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျူႇလၢႆႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢေႃးၵၢတ်ႉ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်သႅပ်ႇထႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢွၵ်ႇထူဝ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၼူဝ်ႇဝႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်တီႇသႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:426
1989
လိူၼ်ၾႅပ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မၢတ်ႉၶျ်
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢေႇပရႄႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မေႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျုၼ်ႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျူႇလၢႆႇ
(1) ဝၼ်း။
ဢေႃးၵၢတ်ႉ
(1) ဝၼ်း။
သႅပ်ႇထႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
ဢွၵ်ႇထူဝ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
ၼူဝ်ႇဝႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
တီႇသႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။