cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
မိူင်းယုမ်း (ဝၢၼ်ႈတူၵ်း)၊ ဝၢၼ်ႈ
ဝၢၼ်ႈမိူင်းယုမ်း (, Mong Ywim, မိုင်းယွင်း) ၼႆႉ ပဵၼ်ဝၢၼ်ႈ ဢၼ်မီးၼႂ်း ဢိူင်ႇၸၢင်ႈသႅင်၊ ၸႄႈဝဵင်းမွၵ်ႇမႆႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈ လၢင်းၶိူဝ်း၊ မိူင်းတႆး၊ မိူင်းမျၢၼ်ႇမႃႇၶႃႈဢေႃႈ။
ၽြႃးၵၢင်ႉမေႃႇ
ဢွင်ႈတီႈမီး ၽြႃးမႆႉၸၢမ်
ၼႂ်းၽြႃး ၸၢမ်ၵဝ်ႈတွၼ်ႈၼႆႉ ႁုၼ်ႇႁၢင်ႈ ဢၼ်မီး တီႈသီႇပေႃႉ သီႇဢူင်းၼႆႉ ႁၢင်ႈၽၢင်မၼ်း ပႅၵ်ႇပိူင်ႈ တၢင်ႇတီႈဝႆႉယူႇ။ ၸိူဝ်းပႅတ်ႇတီႈၼၼ်ႉ ႁုၼ်ႇႁၢင်ႈ လွင်ႈယႂ်ႇလဵၵ်ႉ ဢမ်ႇပေႃးပိူင်ႈၵၼ်။ ၵူၺ်းၵႃႈ ႁုၼ်ႇႁၢင်ႈ ဢၼ်မီးတီႈသီႇပေႃႉ သီႇဢူင်းၼႆႉတႄႉ ပိူင်မၼ်း ဢမ်ႇမိူၼ်ၵၼ်၊ မၢင်ဢူင်းၵေႃႈ ယႂ်ႇလိူဝ်သေ တၢင်ႇတီႈ။ ပေႃးတူၺ်း လၢႆးမိုဝ်း ဢၼ်ၶႅၵ်းၽြႃးၼၼ်ႉၸိုင် တေလႆႈဝႃႈ ပဵၼ်လၢႆးမိုဝ်းတႆးၵူၺ်း။ (ၵပ်းၵၢႆႇလူၺ်ႈ ၽြႃးၸၢမ်ၵဝ်ႈတွၼ်ႈၼႆ့ လုင်းၶုၼ်မႁႃႇ မိူင်းယႆၵေႃႈ တႅမ်ႈဝႆႉ ထႅင်ႈလၢႆးၼိုင်ႈ ၼႂ်းပိုၼ်ႉႁူႉပတေႇသႃႇယူႇ)
ပေႃႇၵျူဝ်ႇ
ၽြႃးၵၢင်ႉမေႃႇၼႆႉ ၵမ်ႉပႃႈၼမ် ဢွၼ်ၵၼ် ႁွင်ႉၸွမ်းၵႂၢမ်းမၢၼ်ႈသေ လၢတ်ႈဝႃႈ ၽြႃးပေႃႇၵျူဝ်ႇ ၼႆယူႇ. ၵပ်းၵၢႆႇလူၺ်ႈ ၶေႃႈၵႂၢမ်း ပေႃႇၵျူဝ်ႇ ၼႆႉ တႄႇႁူင်ၵၼ်မႃး ၵိုၵ်းလွင်ႈပိုၼ်း ၸဝ်ႈမွၼ်းလ (ၵေႃးၸႃႇ 416 ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ယွၼ်ႉပိူဝ်ႈ ၼၢင်းၼွႆႉၼႂ်းႁေႃ မိူင်းပူးၵမ်ႇ ၵမ်ႈၽွင်ႈ သူၺ်ႈၼိင်ႈလႄႈ သႄႉၼႄးဝႃႈ ၸဝ်ႈၼၢင်းမွၼ်းလ မီးၽိူဝ်ႉၼႆသေ ၸဝ်ႈႁေႃၶမ်း ပူးၵမ်ႇ ထၢင်ႇၽိတ်းလႄႈ ၸင်ႇလႆႈ လိုပ်ႈဢွၵ်ႇႁေႃယဝ်ႉ။ ၽွင်းမိူဝ်ႈ မၼ်းၼၢင်း ပွၵ်ႈမႃး မိူင်းတႆႈ ႁွတ်ႈမႃးထိုင် တမ်ႈတီႈ ၽၢႆႇႁွင်ႇ ထၢတ်ႈဢိူင်ႇၶိူဝ်မူ တီႈၼိူဝ်လွႆဢွၼ်ႇၼၼ်ႉ ၸဝ်ႈၼၢင်း မႃးလိုဝ်ႈၶၢမ်းပၢင် သဝ်းတီႈၼၼ်ႈယူႇ။ ဢွင်ႈတီႈၼၼ်ႈ ၸင်ႇႁွင်ႉဝႃ လွႆၶၢမ်းပၢင် ဢမ်ႇၼၼ် လွႆပၢင်ၶၢမ်း ၼႆသေ ဝၢႆးမႃး ပဵၼ်ၵႂႃႇ လွႆပၢင်ၶၢမ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ဢွင်ႈတီႈၶဝ်တၢင်း ဢဝ်ၸၢင်ႉၶဝ် ၵႂႃႇထင်ဝႆႉ လွႆၽၢႆႇတူၵ်းၼၼ်ႉ ႁွင်ႉဝႃႈ လွႆၸၢင်ႉထင် ၼႆသေ ဝၢႆးမႃး ပဵၼ်ဝၢၼ်ႈၵႂႃႇလႄႈ ႁွင်ႉဝႃႈ ဝၢၼ်ႈၸၢင်ႉထင် ယဝ်ႉ။ ၵေႃႉပဵၼ် ပေႃႈမၼ်းၼၢင်းၵေႃႈ ပွႆႇႁႂ်ႈ ၼွင်ႉၸၢႆးမၼ်းၼၢင်း ၶုၼ်ၵေႃႇလႅင်း မႃးႁပ်ႉယူႇ။ ၵူၺ်းၵႃႈ ၶုၼ်ၵေႃႇလႅင်း လႆႈမႃးႁၼ် ၸဝ်ႈပီႈၼၢင်း ၼွၼ်းၽေးၵႂႃႇလႄႈ တိူဝ်ႉၸႂ်သေ လႆႈၼွၼ်းၽေးၸွမ်း ၸဝ်ႈပီႈၼၢင်းၵႂႃႇယဝ်ႉ။ ၶုၼ်တၢႆႈပုင်ႇ (သႅၼ်ၸႄႈ) လႄႈ ထမူင်သီႇပေႃႉ ၸင်ႇဢွၼ်ႁူဝ် လုမ်းလႃးသၢင်းၵျူဝ်ႇသေ ဝၢႆးမႃး ၸဝ်ႈႁေႃၶမ်း ဢၼေႃႇရထႃႇ လႆႈႁူႉလွင်ႈတၢင်းမၢၼ်ႇမႅၼ်ႈလႄႈ လႆႈၶိုၼ်းမႃး ၵေႃႇပဵၼ်ၵွင်းမူး မွင်ၸႂ် ၸဝ်ႈၼၢင်းမွၼ်းလ တီႈႁိမ်းၽင်ႇၼမ်ႉတူႈၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ မၢင်ၸိူဝ်း ၵႂႃႇဝူၼ်ႉဢဝ် လွင်ႈဢၼ် ၵေႃႉပဵၼ်ပေႃႈ ၸႂ်ႉမႃးႁပ်ႉလုၵ်ႈယိင်းမၼ်းလႄႈ ဢင်ႈတီႈၼၼ်ႈ ၸင်ႇႁွင်ႉဝႃႉ ပေႃႈၵျူဝ်ႇ =ပေႃႇၵျူဝ်ႇ ၼႆသေ ပဵၼ်ၵႂၢမ်းၵုင်းၸၢပ်ႈဝႆႉယဝ်ႉ။ ၶႂ်ႈဝႃႈ ပေႃႈႁပ်ႉ ၼႆယူႇ။ ၵူၺ်းၵႃႈ ဢၼ်တေပဵၼ်လႆႈ မၼ်ႈၵႅၼ်ႇလိူဝ်သေၼၼ်ႉတႄႉ ၶေႃႈၵႂၢမ်း ဢၼ်ဝႃႈ ပေႃႇၵျူဝ်ႇ ၼႆ လုၵ်ႉတီႈ မေႃႇၵိူဝ် မႃး။ မေႃႇ ၼၼ်ႉ လိၵ်ႈမၢၼ်ႈၶဝ် မၢင်တီႈ ၶဝ်တႅမ်ႈဝႃႈ ပေႃႇ ၼႆယူႇ။ (မိူင်းမေႃႇ ၼမ်ႉတူႈၼၼ်ႉ မၢၼ်ႈၶဝ်တႅမ်ႈဝႃႈ ဘော်တွင်း) ၼႆယူႇ။ မေႃႇၼၼ်ႉ ပဵၼ်မႃႈ ဘော်၊ ၵိူဝ် ၼၼ်ႉ ပဵၼ်မႃး ကြို ၼႆသေ ပဵၼ်ၵႂႃႇ ဘော်ကြို ဝၢႆးမႃး ၸင်ႇၶိုၼ်းတႅမ်ႈဝႃႈ ပေါ်ကြို ၵူၺ်း။
မေႃႇၵိူဝ်
တႄႇဢဝ် ၽင်ႇႁိုၵ်း ၶူဝ်ၵိုတ်ႈ တေႃႇပေႃးထိုင် ၽင်ႇၶူင်း (ၵုၼ်လူင်)ၼၼ်ႉ ပဵၼ်လွႆယၢတ်ႇယၢဝ်းလူင်ဝႆႉလႄႈ ထုင်ႉသီႇပေႃႉၼႆႉ ၶဝ်ႈပႃးဝႆႉ ၼႂ်းႁူတ်ႈၵႄႈလွႆယၢတ်ႇၼၼ်ႉသေ တႅမ်ႇလိူဝ်သေ တၢင်ႇတီႈယူႇ။ မေႃႇၵိူဝ် တီႈသီႇပေႃႉၼႆႉ တိုၼ်းမီးမႃးဝႆႉ ၸဵမ်မိူဝ်ႈမိုၼ်ႉသိုၼ်းၵွၼ်ႇ။ ယွၼ်ႉပိူဝ်ႈ ထုင်ႉသီႇပေႃႉၼႆႉ ၼႃႈလိၼ်မိူင်း တႅမ်ႇလႄႈ မိူဝ်ႈၵွၼ်ႇ ယၢမ်းပဵၼ် ပိုၼ်ႉပၢင်ႇလၢႆႇမႃးယူႇ။ ယၢမ်းလဵဝ် ဝဵင်းသီႇပေႃႉၼႆႉ တၢင်းသုင်မၼ်းမီး 1400 ထတ်းလိူဝ်ၵူၺ်း။ (တီႈသႅင်ၵႅဝ်ႉ ၼႂ်းၸႄႈဝဵင်းသီႇပေႃႉၵေႃႈ တေႃႈမီး မေႃႇၵိူဝ်ယူႇ) မေႃႇၵိူဝ် တီႈသီႇပေႃႉၼႆႉတႄႉ မႃးၸိုဝ်ႈသဵင်ယႂ်ႇလူၺ်ႈ ပိုၼ်းၸဝ်ႈၼၢင်းမွၼ်းလ လွင်ႈဢၼ် ၸၢင်ႉထိုၵ်းဢွၼ်ႇ ဢၼ်မႃးၸွမ်းမၼ်းၼၢင်း လႆႈႁူႉႁၼ် မၼ်းၼၢင်း ၼွၼ်းၽေးလႄႈ တိူဝ်ႉၸႂ်ၼႃႇသေ ဢဝ်ငႃးမၼ်း ပၵ်းသႂ်ႇၼိူဝ်လိၼ်၊ ယွၼ်ႉဝႃႈ ငႃးႁၵ်းဢွၵ်ႇလိူတ်ႈလႅင်လႄႈ ၸင်ႇပဵၼ်မႃး ‘’’မေႃႇၵိူဝ်လႅင်’’’ၵႂႃႇၼႆယဝ်ႉ။ ထႅင်ႈလႅမ်ႈၼိုင်ႈ ယွၼ်ႉၶေႃးၶူမ်သေ ဢဝ်ငႃးပၵ်းသႂ်ႇလိၼ်လႄႈ ၸင်ႇပဵၼ်မႃး ‘’’မေႃၵိူဝ်ၶူမ်’’’ၼႆယဝ်ႉ။ မေႃႇၵိူဝ်ၼႆႉ ဢဝ်ႁုင်ႁဵတ်းၵိူဝ်သေ ပေႃးၶၢႆလႆႈမႃး ငိုၼ်းၸိူဝ်းၼၼ်ႉ ဢဝ်ႁဵတ်း ငိုၼ်းၵွင်ၵၢင် ပုၼ်ႈတႃႇ မႄးၵုမ်းၽြႃးၵၢင်ႉမေႃႇၼႆႉယဝ်ႉ။ ‘’’ၵၢင်ႉမေႃႇ’’’ ဢၼ်ဝႃႈၼႆႉၵေႃႈ ႁွင်ႉႁိၵ်ႈလူၺ်ႈ ပူႇၵၢင်ႉ ဢၼ်လႆႈဢဝ်ပုၼ်ႈၽွၼ်း မႃးႁုင်ၵိူဝ်ၼၼ်ႉသေ ၸင်ႇပဵၼ်မႃး ၵၢင်ႉမေႃႇယဝ်ႉ။
လွင်ႈၵေႃႇသၢင်ႈ ၽြႃးၵၢင်ႉမေႃႇ
ၽြႃးၵၢင်ႉမေႃႇၼႆႉ မိူဝ်ႈတႄႇၼၼ်ႉ တၢင်းသုင်မၼ်း တေမီးမွၵ်ႈၵႃႈႁိုဝ်ၼႆ ဢမ်ႇလၢမ်းလႆႈသေတ ယၢမ်းလဵဝ်တႄႉ တၢင်းသုင်မၼ်း မီး 51 ထတ်းသေ တႅၵ်းၶမ်းဝႆႉယဝ်ႉ။ သီႇၼႃႈ သီႇၽၢႆႇ ၵွင်းမူးဢွၼ်ႇၼႆႉ သမ်ႉမီးဝႆႉ ႁုင်ႇႁၢင်ႈၽြႃး ၸၢမ်သီႇတွၼ်ႈ
ႁုၼ်ႇႁၢင်ႈ ၽြႃးသီႇဢူင်းၼႆႉ ယွၼ်ႉပိူဝ်ႈ ၵူၼ်းၸိူဝ်းမႃးဝႆႈၽြႃး ဢွၼ်ၵၼ် ဢဝ်ၶမ်းသိူင်းတဵၵ်းလႄႈ ၼႃးတႃၸဝ်ႈ ဢမ်ႇၸႅင်ႈလီသေ မိူၼ်ၼင်ႇ ၵွၼ်ႈၶမ်းတုမ်ၶမ်းလူင်ဝႆႉယဝ်ႉ။ (ပၢၼ် မ.သ.လၼၼ်ႉ ၶမ်းတီႈႁုၼ်ႇႁၢင်ႈၽြႃး လႆႈၺႃး ၽူႈလၵ်ႉၶဝ် လၵ်ႉၶုတ်ႇဢဝ်ၵႂႃႇ ပွၵ်ႈၼိုင်ႈၼႆယဝ်ႉ) ၽြႃးၵၢင်ႉမေႃႇၼႆႉ ၼႂ်းမၼ်း ပဵၼ်ၵွင်းမူး မူထုၺ် ‘’’မုတ်ႉထေႃးၸေႇတီႇ’’’ သုင် 50 ထတ်း ဢၼ်ႁုၼ်ႇႁၢင်ႈ သီႇဢူင်း မီးဝႆႉ သီႇၼႃႈသေ သမ်ႉႁဵတ်းၵွင်းမူး ပြသၢတ်ႈဢုတ်ႇ သုမ်ႇဝႆႉယဝ်ႉ။ တႄႇဢဝ် ၸဝ်ႈရႁၢၼ်းတႃႇၸဝ်ႈၼိုင်ႈ (ၽူႈၽိူၺ်ၽႄႈသႃႇသၼႃႇ ၵဝ်ႈတိူင်းၵဝ်ႈမိူင်း) မႃးတႄႇ ၵွင်းမူးမူထုၺ်ယဝ်ႉသေ ပၢၼ်သိုပ်ႇပၢၼ် ဢွၼ်ၵၼ် သိုပ်ႇလူႁၼ်လုမ်းလႃးမႃးယူႇ။ ၸဝ်ႈၽသီႇပေႃႉ ၸိူဝ်းပဵၼ် ၸဝ်ႈၶုၼ်သႅင် (1220-1264)၊ သႃႇၸဝ်ႈၶႄႇ (ႁွင်ႉ) ၸဝ်ႈၶုၼ်ၶျႄႇ (1265-1290)၊ ၸဝ်ႈဢုင်ႇၵျႃႇ (1290-1300) ၶဝ်ၸဝ်ႈ ၸိူဝ်းၼႆႉ လႄႈသင် ရသေႉဢူးၶၼ်ႇတီႇလႄႈသရ် ဢွၼ်ၵၼ် ဢွၼ်ႁူဝ် ၵူၼ်းဝၢၼ်ႈၵူၼ်းမိူင်းသေ မႄးၵုမ်းလုမ်းလႃးမႃး ပၢၼ်သိုပ်ႇပၢၼ်ယူႇ။ မိူဝ်ႈ 1282 ၼၼ်ႉ ၸဝ်ႈၶုၼ်ၶျႄႇ ၸင်ႇႁွင်ႉဢဝ် ဢိၼ်ႇၵျိၼ်ႇၼီႇယႃႇ ‘’’လုင်းသူႇတေႃႇ’’’ တႅမ်ႈႁၢင်ႈလီလီသေ ၸင်ႇဢွၼ်ႁူဝ် ၶႃႈဝၢၼ်ႈၵူၼ်းမိူင်း ႁဵတ်းၵွင်းမူး ၼူမ်းၼၢင်း (ပဵၼ်ႁၢင်ႈၽၢင် ၵွင်းမူးမူၼ်း ဢၼ်မိူၼ် လၢႆးမိုဝ်း ၵွင်းမူးသၢၼ်ႇၶျီႇ တီႈမိူင်းဢိၼ်ႇတိယလႄႈ ၵွင်းမူး မႁႃႇၸေႇတီႇ မိူင်းသီႇႁူဝ်ႇ) သုမ်ႇသႂ်ႇသေ လူႇတၢၼ်းၵႂႃႇယဝ်ႉ။ ၼင်ႇႁိုဝ် ၵူၼ်းမႃးဝႆႉၽြႃး တေဢမ်ႇလႆႈလႅတ်ႇမႆႈၼၼ်ႉ ႁဵတ်းပႃး မုင်းသီႇၽၢႆႇ သုမ်ႇသႂ်ႇ ၵွင်းမူးၵၢင်ႉမေႃႇယဝ်ႉ။ (လႆႈဝႃႈ ဢဝ်ၵွင်းမူးမူၼ်းၼၼ်ႉ သုမ်ႇၵူင်သႂ်ႇ ၵွင်းမူးမူထုၺ်) ထိုင်မႃး ပၢၼ်ၸဝ်ႈၽဢုင်ႇၵျႃႇၼၼ်ႉ တေႃႇၸဝ်ႈ ဢွၼ်ႁူဝ် ၶိုင်သၢင်ႈႁၢင်ႈပွင် ႁဵတ်းၵွင်းမူးပြသၢတ်ႈ သုမ်ႇၵွင်းမူးၵၢင်ႉမေႃႇယူႇ။ ဝၢႆးၼၼ်ႉ ယွၼ်ႉပိူဝ်ႈ ပဵၼ်သိုၵ်းၵမ်ႇၽႃႇပွၵ်ႈသွင်ၵေႃႈ ပိူင်ၼိုင်ႈ ၸဝ်ႈၽလူင်ဢုင်ႇၵျႃႇၵေႃႈ ၼွၼ်းၽေးၵႂႃႇလႄႈ ပိူင်ၼိုင်ႈ ဢမ်ႇတၼ်းယဝ်ႉတူဝ်ႈ။ တႄႇဢဝ် ပီၵေႃးၸႃႇ 1310 ပၢၼ်ၸဝ်ႈၽၵျႃႇသႅင်ႇၼၼ်ႉ တေႃႇၸဝ်ႈလႄႈ ၵေႃးပၵၶဝ် ဢွၼ်ၵၼ်သိုပ်ႇလုမ်းလႃးမႃးသေ ထိုင်မႃး 1314 ၼီႈၼၼ်ႉ ႁဵတ်းၵၼ်ႇထၵုတိ ယဝ်ႉတူဝ်ႈၵႂႃႇယဝ်ႉ။ ထိုင်မႃး 1966 တႄႇဢဝ် လိူၼ်ၵျုၼ်ႇလၢႆႇ တေႃႇထိုင် 1972 ၼၼ်ႉ သင်ႇၶႃႇသြႃႇၸဝ်ႈလူင်ၶဝ်ၸဝ်ႈ မိူင်းသီႇပေႃႉ ၸိူဝ်းပဵꧣ် ၸဝ်ႈၵႂၢၼ်းပၢႆး၊ ၸဝ်ႈငမ်းပၢႆးၶဝ်ၸဝ်ႈ ႁူမ်ႈလူၺ်ႈ ၸုမ်းၵေႃးပၵၶဝ် ၸင်ႇဢွၼ်ၵၼ် ၶိုင်သၢင်ႈႁၢင်ႈပွင် မႄးၵုမ်းလုမ်းလႃး ၵွင်းမူးၵၢင်ႉမေႃႇ၊ ၵွင်းမူးပြသၢတ်ႈ (ဢၼ်သုမ်ႇၵွင်းမူးဝႆႉ)၊ ၵွင်းမူးလွမ်ႉ၊ ၵၼ်ႇထၵုတိ၊ သႃလႃး ႁူမ်ႈလူၺ်ႈ ပၢႆႉၵႅဝ်ႈ ႁွမ်းလူၺ်ႈ သိူဝ်ႇပူၼႂ်းဝၢင်းၵွင်းမူးယဝ်ႉ။ ထိုင်မႃး 1328 လိူၼ်သီႇမူၼ်း 1967 ၼၼ်ႉ ၸင်ႇၶိုၼ်းမႄးၵုမ်းလုမ်းလႃး ၵွင်းမူးပြသၢတ်ႈ ဢၼ်သုင် 100 ထတ်းယဝ်ႉတူဝ်ႈလီငၢမ်းသေ ႁဵတ်းပွႆးတၢင်ႇထီးၵႂႃႇယဝ်ႉ။
ပွႆးလိူၼ်သီႇ ၵၢင်ႉမေႃႇ
လိူၼ်သီႇၼႆႉ ပဵၼ်လိူၼ်ဢၼ် ၸဝ်ႈႁႆႈၸဝ်ႈၼႃးၶဝ် တူဝ်ႈတၼ်းလႄႈ ပွႆးၽြႃးလိူၼ်သီႇ တီႈလႂ်သေဢမ်ႇဝႃႈ ၸင်ႇပဵၼ်ပွႆးၵိုၼ်းလူင်ယူႇယဝ်ႉ။ ပွႆးလိူၼ်သီႇ ၵၢင်ႉမေႃႇၼႆႉၵေႃႈ တေႃႈတေလႆႈဝႃႈ ပဵၼ်ပွႆးၵိုၼ်းလူင် တီႈၼိုင်ႈယူႇ။ တေလႆႈဝႃႈ ပဵၼ်ပွႆး ‘’’ၿုၻ်ꩪပူꩡၼိယ = ပွႆးပူႇၸေႃႇလူႇတၢၼ်းပုတ်ႉထၸဝ်ႈ’’’ ၼႆယူႇ။ ၶၢဝ်းယၢမ်းပွႆးတႄႉ တႄႇဢဝ် လိူၼ်သီႇမႂ်ႇ ၸဵတ်းၶမ်ႈ တေႃႇထိုင် လိူၼ်သီႇလွင်ႈၼိုင်ႈၶမ်ႈ ၵူႈပီယဝ်ႉ။ တႄႇၸဵမ်မိူဝ်ႈမိုၼ်ႉသိုၼ်းၵွၼ်ႇ ၵူၼ်းမိူင်းႁူၺ်းမိူင်းလွႆ ဢိၵ်ႇလူၺ်ႈ ၵူၼ်းမိူင်းမၢၼ်ႈ ၵူႈတီႈၵူႈလႅၼ် ဢွၼ်ၵၼ်မႃး ၶဝ်ႈပွႆးၵၢင်ႉမေႃႇၼႆႉ ၵူႈပီလႄႈ ပဵၼ်ပွႆးၵိုၼ်းလူင် ပၢင်ၼိုင်ႈ တေႃႇထိုင် ဝၼ်းမိူဝ်ႈၼႆႉယူႇ။ ၵူၼ်းမႃးၶၢႆၵၢတ်ႇ မိူဝ်ႈပွႆးၵေႃႈ သမ်ႉပေႃး တဵမ်ပၢင်ႇၵႂႃႇယဝ်ႉ။ လိူဝ်သေၼၼ်ႉ ၸၢတ်ႈသႅင်းၵေႃႈပႃး (ၸၢတ်ႈသႅင်းတႆး လုင်းဢေႃးၸေႇယၵေႃႈ လႆႈတႄႇၵႃႈ ၼိူဝ်ၶဵင်ႇၸၢဝ်ႈ တမ်ႈတီႈ ပွႆးၽြႃးၵၢင်ႉမေႃႉၼႆႉ ၼင်ႇၵဝ်ႇ)။ မိူဝ်ႈၵူႈပွၵ်ႈတႄႉ မီးပႃး ပွႆးတေႃႇပွႆးလွင်းသေၵွၼ်ႇယဝ်ႉ။ ဝၢႆးသေ ဢမ်ႇမီးပွႆးတေႃႇပွႆးလွင်းၼၼ်ႉ ပွႆးၽြႃးၸင်ႇတႄႇႁဵတ်း မိူဝ်ႈလိူၼ်သီႇမႂ်ႇ 10 ၶမ်ႈ တေႃႇထိုင် လိူၼ်သီႇလွင်ႈ 1 ၶမ်ႈယဝ်ႉ။ မိူဝ်ႈၵွၼ်ႇတႄႉ ဢၢပ်ႈတေဢဝ်လေႃႉသေ မႃးၼွၼ်းပွႆးတင်းၼမ် ပၢၼ်သိုပ်ႇပၢၼ်ယူႇ ၼင်ႇၵဝ်ႇ။ မိူဝ်ႈပၢၼ် ၸဝ်ႈၽတႄႉ ၽြႃးမႆႉၸၢမ်သီႇဢူင်းၼၼ်ႉ လႆႈမိူဝ်းဝႆႉ တီႈႁေႃတင်းပီယဝ်ႉ။ ပေႃးထိုင် ဝၼ်းတႄႇပွႆးမႃးၸိုင် တူၼ်တူဝ်ၸဝ်ႈၽလူင် ဢွၼ်ႁူဝ်သေ လုၵ်ႉတီႈႁေႃ ပၢင်းဢဝ် ႁုၼ်ႇႁၢင်ႈၽြႃး တေႃႇပေႃးႁွတ်ႈထိုင် တီႈၵွင်းမူးၵၢင်ႉမေႃႇယဝ်ႉ။ မိူဝ်ႈလုၵ်ႉတီႈႁေႃ ဢွၵ်ႇမႃးၼၼ်ႉ ဢဝ်တၢင်ႇၼိူဝ်လင်ၸၢင်ႉႁၢင်ႈၶိူင်ႈသေ ပၢင်းမႃး တေႃႇပေႃးထိုင် တႃႈၼမ်ႉတူႈယဝ်ႉ။ လႆႈၶိုၼ်းပၢင်း ႁုၼ်ႇႁၢင်ႈၽြႃး သႂ်ႇၼိူဝ်ႁိူဝ်းၵႅဝ်ႈ ဢၼ်ႁဵတ်းႁၢင်ႈ ၵရဝဵၵ်ႉသေ ၽၢႆးလွင်ႈလူင်းၸွမ်း ၼမ်ႉတူႈ တေႃႇပေႃးႁွတ်ႈထိုင် ဝၢၼ်ႈမေႃႇၵိူဝ်ယဝ်ႉ။ ၸဝ်ႈၽ ၸဝ်ႈၽႆႇ ၶႆႇသႅင်မွၼ်းၶမ်း ႁူမ်ႈလူၺ်ႈ ၵူၼ်းဝၢၼ်ႈ ၵူၼ်းသူၼ် ၼုင်ႈၶူဝ်းမႂ်ႇ လဵင်းမႂ်ႇ ပၢင်းၽြႃးၼင်ႇၼၼ် ၸွမ်းၽင်ႇၼမ်ႉတူႈ သမ်ႉပေႃး ပဵၼ် ၵူၼ်းၵႂႃႇသဵင်ႈယဝ်ႉ။ ၽွင်းမိူဝ်ႈ ပၢင်းဢဝ် ႁုၼ်ႇႁၢင်ႈၽြႃး လူင်းၶဝ်ႈႁွတ်ႈထိုင် ၵွင်းမူးၵၢင်ႉမေႃႉၼၼ်ႉၵေႃႈ လႆႈပၢင်းၸွမ်းၼင်ႇ ၶပ်ႉမၢႆမီးဝႆႉၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ မၢႆၼိုင်ႈ လႆႈပၢင်းၽြႃးရတၼႃႇမၢၼ်ႇဢွင်ႇ ၶဝ်ႈဝႆႉ ၽၢႆႇတၢင်းဢွၵ်ႇ၊ မၢႆသွင် ပၢင်းဢဝ် ႁုၼ်ႇႁၢင်ႈၽြႃး ရတၼႃႇၺၢၼ်ႇဢွင်ႇ ၶဝ်ႈဝႆႉ ၼႂ်းၽၢႆတၢင်းၸၢၼ်း၊ မၢႆသၢမ် ပၢင်းဢဝ် ႁုၼ်ႇႁၢင်ႈၽြႃး ရတၼႃႇယၢၼ်ႇဢွင်ႇ ၶဝ်ႈဝႆႉ ၼႂ်းၽၢႆႇတၢင်းႁွင်ႉ၊ မၢႆသီႇ ပၢင်းဢဝ် ႁုၼ်ႇႁၢင်ႈၽြႃး ရတၼႃသၢၼ်ႇဢွင်ႇ ၶဝ်ႈဝႆႉ ၼႂ်းၽၢႆႇတၢင်ႈတူၵ်းယဝ်ႉ။
ၽြႃးမႆႉၸၢမ် ဢွၵ်ႇမိူင်း
မိူဝ်ႈ 1990 လိူၼ်ဢေႇပိူဝ်ႇလ် 21 ဝၼ်း ယွၼ်ႉပိူဝ်ႈ ၺႃးလူမ်းလႅင်ႉလူင်လႄႈ ထီးၵွင်းမူးပြသၢတ်ႈ ၵိူင်းၵႂႃႇပႅတ်ႈယဝ်ႉ။ ပုၼ်ႈတႃႇတေ မႄးၵုမ်းၽြႃးၵၢင်ႉမေႃႇၼၼ်ႉ မိူဝ်ႈပီ 1990 တႄႇဢဝ် လိူၼ်ဢွၵ်ႇထူဝ်ႇပိူဝ်ႇ 18 တေႃႇထိုင် တီႇၸိမ်ႇပိူဝ်ႇ 3 ဝၼ်း ၸင်ႇလႆႈပၢင်းဢဝ် ႁုၼ်ႇႁၢင်ႈၽြႃး သီႇဢူင်း ႁွတ်ႈထိုင် လႃႈသဵဝ်ႈ၊ ၵုၼ်လူင်၊ ႁူဝ်ပၢင်ႇ၊ သႅၼ်ဝီ၊ ၼမ်ႉၶမ်း၊ မူႇၸႄႈ၊ ၵူတ်ႉၶၢႆ၊ တၢင်ႉယၢၼ်း၊ မိူင်းယႆ၊ ၼမ်ႉတူႈ၊ ၼမ်ႉသၼ်ႇ၊ ၵျွၵ်ႉမႄး လႄႈ ၼွင်ၶဵဝ်ယဝ်ႉ။ ထိုင်မႃး 1991 ၵေႃးၸႃႇ 1352 ဝၼ်းလိူၼ်သီႇမူၼ်း တႄႇဢဝ်ၵၢင်ၼႂ် 7:00 မွင်း တေႃႇထိုင် 11:00 မွင်းၼၼ်ႉ ဢဝ်ၸဝ်ႈသြႃႇလူင်လႃႇၽဝမ်ႇသ ၵျွင်းၽူဝ်းတေႃႇလႄႈ သင်ႇၶႃႇၸဝ်ႈ ၸႄႈဝဵင်းသီႇပေႃႉ ႁဵတ်းပဵၼ်ငဝ်ႈၸိုင်ႈသေ လႆးတၢင်ႇထီး ဢိၵ်ႇပီသႅင်ၵႂႃႇ မိူဝ်ႈပၢၼ် ၸွမ်သိုၵ်းမွင်ႇတိၼ်ႉ မႃးၵွၼ်း မိူင်းတႆးပွတ်းႁွင်ႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ပရိသၢတ်ႈ ၸိူဝ်းမႃးၶဝ်ႈပွႆးတၢင်ႇထီး ၽြႃးၵၢင်ႉမေႃႇၼႆႉ တေမီးမွၵ်ႈသၢမ်မိုၼ်ႇယဝ်ႉ။ ထိုင်မႃး 1995 တႄႇဢဝ် လိူၼ်မၢတ်ႉၶျ် 1 ဝၼ်း ၸင်ႇလႆႈပၢင်းဢဝ် ႁုၼ်ႇႁၢင်ႈၽြႃးၵၢင်ႉမေႃႇ သီႇဢူင်း လူင်းၵႂႃႇမိူင်းမၢၼ်ႈ ၶၢဝ်းတၢင်း 60 ဝၼ်းသေ ၽႅဝ်ႁွတ်ႈထိုင် တိူင်းမၢၼ်းတလေး တိူင်းမၵူၺ်း တိူင်းပၵူဝ်း (ပႃႇၵိူဝ်) တိူင်းယၢၼ်ႇၵုင်ႇသေ ငိုၼ်းတၢင်းလူႇၸိူဝ်းၼၼ်ႉ ၶိုၼ်းဢဝ်မႃး ၵုမ်းၵေႃႇ ၽြႃးၵၢင်ႉမေႃႇယဝ်ႉ။
ၽီလူး လႄႈ ၵူၼ်းတွင်း
တီႈၼႂ်းဝၢင်းၽြႃးၵၢင်ႉမေႃႇၼၼ်ႉ မီးဝႆႉ ႁုၼ်ႇႁၢင်ႈ ၽီလူး ႁႃႈတူဝ်၊ ၵူၼ်းတွင်း ၵေႃႉၼိုင်ႈလႄႈ ၸၢင်ႉတွင်း တူဝ်ၼိုင်ႈ။ ၽီလူးႁႃႈတူဝ် လွၵ်ႈႁူဝ်ၶဝ်ႇ ၶွၼ်လဵဝ် မႅၵ်ႇၶွၼ်ႉႁႅၼ်ၼႃႈ ဝၢႆႇၼႃႈၸူးၽြႃးသေ မိူၼ်ၼင်ႇ ပႂ်ႉထိင်း ၵွင်းမူးဝႆႉယူႇ။ ႁုၼ်ႇႁၢင်ႈ ၽီလူးၼႆႉ တူဝ်ၼိုင်ႈ ၸိုဝ်ႈဝႃႈ ‘’’မႁႃႇၼရ’’’ ၼႆသေ ၸဝ်ႈၽၶုၼ်ၶျႄႇ လေႃႇသွၼ်းဝႆႉ တီႈႁေႃၸၶၢၼ်းသႃႇ မိူဝ်ႈၵေႃးၸႃႇ 1287 လိူၼ်သီႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ တႃႇသီႇတူဝ်ၼၼ်ႉတႄႉ ဢမ်ႇမီးၸိုဝ်ႈသေ လေႃႇဝႆႉ မိူဝ်ႈ 1287 လိူၼ် 11 ၼႆယဝ်ႉ။ လိူဝ်သေၼၼ်ႉ ၸဝ်ႈၽၶုၼ်ၶျႄႇ လႆႈလေႃႇလူႇတၢၼ်းဝႆႉ ထၢတ်ႈတွင်း (ၼမ်ႉၼၵ်းတွင်းမီး 6103 ၸွႆႉ) သူႇၼိုင်ႈသေ လူႇတၢၼ်းယၢတ်ႇၼမ်ႉၵႂႃႇ မိူဝ်ႈ 1296 လိူၼ် 6 မႂ်ႇ 14 ၶမ်ႈ တမ်ႈတီႈလွႆၸေႇတိယၵိရိ၊ ႁိမ်းႁေႃၶၢဝ်းမႆႈ ၸၶၢၼ်းသႃႇၼင်ႇၵဝ်ႇ။ ထိုင်မႃး ပၢၼ်ၸဝ်ႈဢုင်ႇၵျႃႇၼၼ်ႉ ၵၢပ်ႈဝၢၼ်ႈပၢၼ်မိူင်းၵေႃႈ လႅၵ်ႈလၢႆႈမႃးလႄႈသင်၊ ၸဝ်ႈၽၵေႃႈ ဢမ်ႇမီး ဢမ်းၼၢတ်ႈယဝ်ႉလႄႈသင် ၵွင်းမူးတွင်းၼၼ်ႉ ၸဝ်ႈၵႂၢၼ်းပၢႆးလႄႈ သင်ႇၶႃႇၸဝ်ႈ ႁူမ်ႈလူၺ်ႈ တၵႃႇ ၼႂ်းဝဵင်းသီႇပေႃႉ ၸင်ႇၵႂႃႇပၢင်းမႃးဝႆႉ တီႈၵျွင်းမႁႃႇမုၼိၽြႃးလူင် ၼႂ်းဝဵင်းသီႇပေႃႉ မိူဝ်ႈ 1331 လိူၼ် 3 လွင်ႈ 8,9,10 ၶမ်ႈၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ႁၢင်ႈၽီလူးလူင် ႁႃႈတူဝ်ၼၼ်ႉၵေႃႈ ဢဝ်မႃးလူႇတၢၼ်းဝႆ့ တီႈၽြႃးၵၢင်ႉမေႃႇယဝ်ႉ။ ႁၢင်ႈၵူၼ်းတွင်း တိူဝ်ၼိုင်ႈလႄႈ ၸၢင်ႉသၢမ်ႁူဝ် တူဝ်ၼိုင်ႈၼၼ်ႉတႄႉ ပဵၼ်လၢႆးမိုဝ်းၶမဵၼ်ၶဝ်ယဝ်ႉ။ မိူဝ်ႈပီၵေႃးၸႃႇ 925 ၶုၼ်ပရိၼ်ႉၼွင်ႇ ၵႂႃႇတိုၵ်းပႄႉ ဢယုတ်ႉတယသေ ဢဝ်ႁဵတ်းပဵၼ် ၶူဝ်းႁၢႆးသိုၵ်းလႄႈ ၸင်ႇဢဝ် ႁၢင်ႈတွင်းၸိူဝ်းၼႆႉ မႃးဝႆႉတီႈ ႁၢင်းသႃႇဝတီႇ (ပႃႇၵိူဝ်)ယဝ်ႉ။ ၽွင်းၼၼ်ႉ ၸဝ်ၽသီႇပေႃႉၵေႃႈ လႆႈဢဝ် သိုၵ်းၵႂႃႇတိုၵ်းၸွႆႈလႄႈ ၸင်ႇလႆႈမႃႈ ႁၢင်ႈၵူၼ်းတွင်းၵေႃႉၼိုင်ႈ ဢိၵ်ႇ ၸၢင်ႉသၢမ်ႁူဝ်တူဝ်လဵဝ်သေ ဢဝ်ႁွတ်ႈမႃး သီႇပေႃႉယဝ်ႉ။ (ႁၢင်ႈတွင်းၸိူဝ်းၼႆႉၸမ်ႉ သိုၵ်းထႆး ၵႂႃႇတိုၵ်းပႄႉ ၶမဵၼ်သေ ဢဝ်မႃး တမ်ႈတီႈ ဢင်းၵေႃးဝတ်ႉ ၼၼ်ႉယဝ်ႉ) တင်းႁၢင်ႈတွင်း ဢၼ်မီးတီႈၽြႃးလူင် မၢၼ်းတလေးၼၼ်ႉ ပဵၼ်ၸုပ်ႇသႅၼ်းလဵဝ်ၵၼ်ယဝ်ႉ။ ႁၢင်ႈတွင်း တီႈၽြႃးလူင် မၢၼ်းတလေးၼၼ်ႉ ၶုၼ်ပရိၼ်ႉၼွင်ႇ ၶိုၼ်းဢဝ်ပၼ် ၶုၼ်ရၶႅင်ႇ ဢၼ်ပဵၼ် ဢူၺ်းလီ တိုၵ်းသိုၵ်းၸွႆႈမၼ်းၵႂႃႇသေ ဝၢႆးၼၼ်ႉ ပၢၼ်ၶုၼ်ပတုင်ႇၼၼ်ႉ လုၵ်ႈၸၢႆးမၼ်းၸဝ်ႈ ၸင်ႇၵႂႃႇပၢင်းဢဝ် ၽြႃးမႁႃႇမုၼိ (ၽြႃးရၶႅင်ႇ) မႃးမၢၼ်းတလေးလႄႈ ႁၢင်ႈတွင်းၸိူဝ်းၼႆႉၵေႃႈ ပႃးမႃးၸွမ်းယဝ်ႉ။ ၵူၼ်းပၢၼ်သိုပ်ႇပၢၼ်တႄႉ ဢွၼ်ၵၼ် ယုမ်ႇယမ်ဝႃႈ ႁၢင်ႈတွင်းၸိူဝ်းၼၼ်ႉ ပေႃးဝႃႈ ပဵၼ်ရေႃးၵႃႇ တီႈလႂ်ၵေႃႈ ၵႂႃႇယွၼ်းသူးသေ လုပ်ႈပၼ်ၼႆၸိုင် ရေႃးၵႃႇတီႈတူဝ်ၵူၼ်းႁဝ်း ႁၢႆၶႅၼ်းၼႆယဝ်ႉ။ ယုမ်ႇယမ်ဝႃႈ ၽီလူးလူင် ႁႃႈတူဝ်ၼၼ်ႉတႄႉ ပဵၼ်ဢၼ်ပႂ်ႉႁႄႉၵၢင်ႈပၼ် ၽြႃးၵၢင်ႉမေႃႇၼႆယဝ်ႉ။ ဢၼ်တေသိုပ်ႇႁႄႉၵင်ႈပၼ် ၶူဝ်းၶွင် သႃႇသၼႃႇတႄႉတႄႉၼၼ်ႉတႄႉ ပဵၼ်ၸၢဝ်းၶိူဝ်း ၵိူဝ်းယမ် ၸၢဝ်းပုတ်ႉတင်းသဵင်ႈယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ထၢတ်ႈၵွင်းမူး
ယေႇတႃႇသျေႇ၊ ၸႄႈဝဵင်း
ၸႄႈဝဵင်းယေႇတႃႇသျေႇ (ရေတာရှည်မြို့နယ် ; Yedashe Township) ၼႆႉ ပဵၼ်ၸႄႈဝဵင်းဢၼ်ၼိုင်ႈ ဢၼ်မီးဝႆႉ တီႈၼႂ်း ၸႄႈတွၼ်ႈတွင်ႇငူႇ၊ ၸႄႈတိူင်းပႃႇၵိူဝ်၊ မိူင်းမျၢၼ်ႇမႃႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ဝဵင်းပၵ်းလုမ်းၸႄႈဝဵင်းၼႆႉ ပဵၼ် ဝဵင်းယေႇတႃႇသျေႇယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ၸႄႈတိူင်းပႃႇၵိူဝ်
ဢိၼ်းၸၢဝ်ႉ၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းၸိၼ်ႉၵူး
ဝၢၼ်ႈဢိၼ်းၸၢဝ်ႉ (အင်းဇောက်ရွာ, Innzauk) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇဢိၼ်းၸၢဝ်ႉ၊ ၸႄႈဝဵင်းၸိၼ်ႉၵူး၊ ၸႄႈတွၼ်ႈပၢင်ႇဢူး၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 218186 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇၵျွင်းသဵၵ်ႉၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 1247 ၵေႃႉ၊ ယိင်း 1120 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 2467 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းၸိၼ်ႉၵူး
ဢွၵ်ႇထူဝ်ႇပႃႇ 28
လိူၼ်ဢွၵ်ႇထူဝ်ႇပႃႇ (28) ဝၼ်းၼႆႉ ပေႃးဢဝ် ပၵ်းယဵမ်ႈဝၼ်းၵရီႇၵေႃးရီးယႅၼ်း ဝႃႈ ပဵၼ်ဝၼ်းထူၼ်ႈ (301) (ပေႃးပဵၼ် ပီဝႃႇထၢပ်ႈ ၼႆ ပဵၼ် ဝၼ်းထူၼ်ႈ (302))ဝၼ်းယဝ်ႉ။ တွၼ်ႈတႃႇတေသုတ်းပီၼႆႉ ၵိုတ်းထႅင်ႈယူႇ (64) ဝၼ်း။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၼ်းထိ ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဢွၵ်ႇထူဝ်ႇပႃႇ
1774
လိူၼ်ၸၼ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၾႅပ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မၢတ်ႉၶျ်
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢေႇပရႄႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မေႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျုၼ်ႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျူႇလၢႆႇ
(1) ဝၼ်း။
ဢေႃးၵၢတ်ႉ
(1) ဝၼ်း။
သႅပ်ႇထႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
ဢွၵ်ႇထူဝ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
ၼူဝ်ႇဝႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
တီႇသႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:1774
783
လိူၼ်ၸၼ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၾႅပ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မၢတ်ႉၶျ်
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢေႇပရႄႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မေႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျူႇလၢႆႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢေႃးၵၢတ်ႉ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်သႅပ်ႇထႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢွၵ်ႇထူဝ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၼူဝ်ႇဝႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်တီႇသႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:783
တၵျိၼ်ႇ၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းငၸုၼ်ႇ
ဝၢၼ်ႈတၵျိၼ်ႇ  (သကျင်ရွာ၊ Thakyin) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇတၵျိၼ်ႇ ၊ ၸႄႈဝဵင်းငၸုၼ်ႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈမျိၼ်းၶျၢၼ်ႇ၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 192269 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇတၵျိၼ်ႇၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 2141 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 2589 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 4730 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းငၸုၼ်ႇ
ႁူၺ်ႈၵူႈ၊ ၸႄႈဝဵင်း
ဝဵင်းႁူၺ်ႈၵူႈ (ရွှေကူမြို့နယ်, Shwegu Township ၼႆႉ ပဵၼ်ၸႄႈဝဵင်းဢၼ်ၼိုင်ႈ ဢၼ်မီးတီႈၼႂ်း ၸႄႈတွၼ်ႈမၢၼ်ႈမေႃႇ၊ ၸႄႈမိူင်းၶၢင်၊ မိူင်းမျၢၼ်ႇမႃႇ ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ တီႈၼႂ်း ၸႄႈဝဵင်းႁူၺ်ႈၵူႇၼႆႉ ၶဝ်ႈပႃး ဝဵင်းႁူၺ်ႈၵူႈ လႄႈ ဝဵင်းမျူဝ်ႉလႃႉ သေ ဝဵင်းပၵ်းလုမ်းၸႄႈဝဵင်းၼႆႉ ပဵၼ် ဝဵင်းၵူၺ်ႈၵူႈ (ဝဵင်းသူၺ်ႇၵူႇ) ယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ၸႄႈဝဵင်းၸိူဝ်းမီးၼႂ်း မိူင်းမျၢၼ်ႇမႃႇ
ၵေႃႇလၶႃး 9-လၵ်း၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းမိူင်းၵုတ်ႈ
ဝၢၼ်ႈၵေႃႇလၶႃး 9-လၵ်း  (၉-မိုင် ဂေါ်ရခါးရွာ၊ 9-Mainggawrakhar) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇပဵင်းပဵတ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းမိူင်းၵုတ်ႈ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈပၢင်ႇဢူး၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 190267 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇပဵင်းပဵတ်ႈၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 2117 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 2101 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 4218 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းမိူင်းၵုတ်ႈ
မူင်ႇတေႃးလေး၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းမျိတ်ႉတႃး
ဝၢၼ်ႈမူင်ႇတေႃးလေး  (မုန္တောလေးရွာ, Montawlay) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇမူင်ႇတေႃးလေး၊ ၸႄႈဝဵင်းမျိတ်ႉတႃး၊ ၸႄႈတွၼ်ႈၵျွၵ်ႉသႄႇ၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 190982 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇမူင်ႇတေႃးလေးၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 912 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 1073 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 1985 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းမျိတ်ႉတႃး
ၼတ်ႉၸု၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းပတဵင်ႇၵျီး
ဝၢၼ်ႈၼတ်ႉၸု  (နတ်စုရွာ, Natsu) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇတလၢႆးသျေႇ (ၸၢၼ်း)၊ ၸႄႈဝဵင်းပတဵင်ႇၵျီး၊ ၸႄႈတွၼ်ႈတႃႈလိူဝ်ႇ၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 189735 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇတလၢႆးသျေႇ (ၸၢၼ်း)ၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 1035 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 1167 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 2202 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ဢၢင်ႈဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းပတဵင်ႇၵျီး
ဢွၵ်ႇထူဝ်ႇပႃႇ 29
လိူၼ်ဢွၵ်ႇထူဝ်ႇပႃႇ (29) ဝၼ်းၼႆႉ ပေႃးဢဝ် ပၵ်းယဵမ်ႈဝၼ်းၵရီႇၵေႃးရီးယႅၼ်း ဝႃႈ ပဵၼ်ဝၼ်းထူၼ်ႈ (302) (ပေႃးပဵၼ် ပီဝႃႇထၢပ်ႈ ၼႆ ပဵၼ် ဝၼ်းထူၼ်ႈ (303))ဝၼ်းယဝ်ႉ။ တွၼ်ႈတႃႇတေသုတ်းပီၼႆႉ ၵိုတ်းထႅင်ႈယူႇ (63) ဝၼ်း။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၼ်းထိ ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဢွၵ်ႇထူဝ်ႇပႃႇ
ဢၢႆႇတူဝ်ႇယႂႃႇႁွင်း၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းပျေႃႇပွႆႇ
ဝၢၼ်ႈဢၢႆႇတူဝ်ႇယႂႃႇႁွင်း  (အိုင်တိုရွာဟောင်းရွာ၊ Aingtoywarhaung) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇတႄႇလေးပိၼ်ႇ၊ ၸႄႈဝဵင်းပျေႃႇပွႆႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈယမႄးတိၼ်း၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 192875 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇတႄႇလေးပိၼ်ႇၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 1294 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 1522 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 2816 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းပျေႃႇပွႆႇ
မျူဝ်ႉၵူင်း၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းမလႅင်ႇ
ဝၢၼ်ႈမျူဝ်ႉၵူင်း  (မြို့ကုန်းရွာ, Myokone) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇၺွင်ႇဢူၵ်ႉ ၊ ၸႄႈဝဵင်းမလႅင်ႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈမဵၵ်ႉထီႇလႃႇ၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 194199 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇၺွင်ႇဢူၵ်ႉၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 522 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 695 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 1217 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းမလႅင်ႇ
ၸုမ်းလူင်ပွင်ၸိုင်ႈ လွင်ႈၽွမ်ႉႁူမ်ႈၸိူဝ်ႉၸၢတ်ႈ
ၸုမ်းလူင်ပွင်ၸိုင်ႈ လွင်ႈၽွမ်ႉႁူမ်ႈၸိူဝ်ႉၸၢတ်ႈ ၼႆႉ ပဵၼ် ၸုမ်းလူင်ပွင်ၸိုဝ်ႈၽွမ်ႉႁူမ်ႈ ၸွမ်းလူၺ်ႈ ပတိၼ်ႇၺၢၼ်ႇ ၾႅတ်ႇတရႄႇတီႇမူဝ်ႇၶရေႇၸီႇ ဢၼ်လႆႈပိုၼ်ၽၢဝ်ႇမႃး မိူဝ်ႈပီ 2021 လိူၼ်မၢတ်ႉၶျ် 31 ဝၼ်းၼၼ်ႉသေ လုၵ်ႉတီႈ ၶွင်ႇၸီႇၵိူဝ်းၵုမ် လွင်ႈၽွမ်ႉႁူမ်ႈၸိူဝ်ႉၸၢတ်ႈ (NUCC) လႆႈလဝ်ႈတၢင်ႇသေ လုၵ်ႉတီႈ ၵေႃႇမတီႇတၢင်တူဝ် လုမ်းတႅၼ်းၽွင်းမိူင်းႁူမ်ႈတုမ် (CRPH) လႆႈမၵ်းမၼ်ၽွတ်ႈႁႅၼ်းမႃး ၸွမ်းလူၺ်ႈ မၢႆၶေႃႈပိုၼ်ၽၢဝ်ႇ 23/2021 ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၸွမ်းလူၺ်ႈ ၸုမ်းလူင်ပွင်ၸိုင်ႈ လွင်ႈၽွမ်ႉႁူမ်ႈၸိူဝ်ႉၸၢတ်ႈ သေ လႆႈတႄႇပိုတ်ႇပိုၼ် ၶွင်ႉငဝ်းႁၢင်ႈသဵင် သဵင်ၵူၼ်းမိူင်း (Public Voice TV) မႃးယဝ်ႉ။
782
လိူၼ်ၸၼ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၾႅပ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢေႇပရႄႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မေႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျုၼ်ႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျူႇလၢႆႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢေႃးၵၢတ်ႉ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်သႅပ်ႇထႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢွၵ်ႇထူဝ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၼူဝ်ႇဝႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်တီႇသႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:782
311
လိူၼ်ၸၼ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၾႅပ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မၢတ်ႉၶျ်
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢေႇပရႄႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မေႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျူႇလၢႆႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢေႃးၵၢတ်ႉ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၼူဝ်ႇဝႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်တီႇသႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:311
ဢေးၵျုၼ်း၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းမတယႃႇ
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းမတယႃႇ
ဢူင်းၼႄးၶျွင်းၵျုၼ်း၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းၺွင်ႇဢူး
ဝၢၼ်ႈဢူင်းၼႄးၶျွင်းၵျုၼ်း  (အုန်းနှဲချောင်းကျွန်းရွာ၊ Ohnhnechaungkyun) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇလႅတ်ႉပၢၼ်ႇၶျေႇပေႃႇ၊ ၸႄႈဝဵင်းၺွင်ႇဢူး၊ ၸႄႈတွၼ်ႈၺွင်ႇဢူး၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 192317 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇလႅတ်ႉပၢၼ်ႇၶျေႇပေႃႇၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 3506 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 4305 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 7811 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းၺွင်ႇဢူး
ၸေးၵူင်း၊ ဝၢၼ်ႈ ထီးလႅင်ႇ
ဝၢၼ်ႈၸေးၵူင်း  (ဈေးကုန်းရွာ၊ Zaykone) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇထီးလႅင်ႇ၊ ၸႄႈဝဵင်းယမႄးတိၼ်း၊ ၸႄႈတွၼ်ႈယမႄးတိၼ်း၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 192625 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇထီးလႅင်ႇၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 1849 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 2087 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 3936 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းယမႄးတိၼ်း
992
လိူၼ်ၾႅပ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မၢတ်ႉၶျ်
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢေႇပရႄႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မေႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျူႇလၢႆႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢေႃးၵၢတ်ႉ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်သႅပ်ႇထႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢွၵ်ႇထူဝ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၼူဝ်ႇဝႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်တီႇသႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:992
1388
1388
လိူၼ်ၸၼ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၾႅပ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မၢတ်ႉၶျ်
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢေႇပရႄႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မေႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျုၼ်ႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျူႇလၢႆႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢေႃးၵၢတ်ႉ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်သႅပ်ႇထႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢွၵ်ႇထူဝ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၼူဝ်ႇဝႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်တီႇသႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:1388
ပျေႃႇပွႆႇ၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းမျိၼ်းၶျၢၼ်ႇ
ဝၢၼ်ႈပျေႃႇပွႆႇ  (ပျော်ဘွယ်ရွာ, Pyawbwe) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇပျေႃႇပွႆႇ၊ ၸႄႈဝဵင်းမျိၼ်းၶျၢၼ်ႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈမျိၼ်းၶျၢၼ်ႇ၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 191318 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇပျေႃႇပွႆႇၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 2119 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 2674 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 4793 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းမျိၼ်းၶျၢၼ်ႇ
ၼမ်ႉၵတ်း၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းပၢင်ႇဢူး
ဝၢၼ်ႈၼမ်ႉၵတ်း  (နမ့်ကပ်ရွာ, Nankat) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇၵျွႆးၼႂႃးထွၵ်ႉ၊ ၸႄႈဝဵင်းပၢင်ႇဢူး၊ ၸႄႈတွၼ်ႈပၢင်ႇဢူး၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 189884 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇၵျွႆးၼႂႃးထွၵ်ႉၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 4654 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 5076 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 9730 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ဢၢင်ႈဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းပၢင်ႇဢူး
ၵူၵ်ႉၵူဝ်ႇၵူင်း၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းတပဵၵ်ႉၵျိၼ်း
ဝၢၼ်ႈၵူၵ်ႉၵူဝ်ႇၵူင်း  (ကုက္ကိုကုန်းရွာ, Kokekokone) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇဢိၼ်းၼႅတ်ႉ၊ ၸႄႈဝဵင်းတပဵၵ်ႉၵျိၼ်း၊ ၸႄႈတွၼ်ႈပၢင်ႇဢူး၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 190430 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇဢိၼ်းၼႅတ်ႉၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 3536 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 3800 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 7336 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ႁွင်ႈမႂ်ႇ၊ ဝၢၼ်ႈ
ဝၢၼ်ႈႁွင်ႈမႂ်ႇ (, Hwang Mai, ဟောင်မိုင်) ၼႆႉ ပဵၼ်ဝၢၼ်ႈ ဢၼ်မီးၼႂ်း ဢိူင်ႇၼွင်မႅင်း၊ ၸႄႈဝဵင်း မိူင်းၼၢႆး၊ ၸႄႈတွၼ်ႈ လၢင်းၶိူဝ်း၊ မိူင်းတႆး ဢေႃႈ။
1773
1773
လိူၼ်ၸၼ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၾႅပ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မၢတ်ႉၶျ်
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢေႇပရႄႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မေႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျုၼ်ႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျူႇလၢႆႇ
(1) ဝၼ်း။
ဢေႃးၵၢတ်ႉ
(1) ဝၼ်း။
ဢွၵ်ႇထူဝ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
ၼူဝ်ႇဝႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
တီႇသႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
ဢွၵ်ႇထူဝ်ႇပႃႇ 30
လိူၼ်ဢွၵ်ႇထူဝ်ႇပႃႇ (30) ဝၼ်းၼႆႉ ပေႃးဢဝ် ပၵ်းယဵမ်ႈဝၼ်းၵရီႇၵေႃးရီးယႅၼ်း ဝႃႈ ပဵၼ်ဝၼ်းထူၼ်ႈ (303) (ပေႃးပဵၼ် ပီဝႃႇထၢပ်ႈ ၼႆ ပဵၼ် ဝၼ်းထူၼ်ႈ (304))ဝၼ်းယဝ်ႉ။ တွၼ်ႈတႃႇတေသုတ်းပီၼႆႉ ၵိုတ်းထႅင်ႈယူႇ (62) ဝၼ်း။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၼ်းထိ ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဢွၵ်ႇထူဝ်ႇပႃႇ
781
လိူၼ်ၸၼ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၾႅပ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မၢတ်ႉၶျ်
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢေႇပရႄႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မေႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျူႇလၢႆႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢေႃးၵၢတ်ႉ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်သႅပ်ႇထႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢွၵ်ႇထူဝ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၼူဝ်ႇဝႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်တီႇသႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:781
ဢိင်ႇၵတီး၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းၸိၼ်ႉၵူး
ဝၢၼ်ႈဢိင်ႇၵတီး (အင်္ဂတီးရွာ, Ingatee) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇဢိင်ႇၵတီး၊ ၸႄႈဝဵင်းၸိၼ်ႉၵူး၊ ၸႄႈတွၼ်ႈပၢင်ႇဢူး၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 190162 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇၵျွင်းသဵၵ်ႉၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 1247 ၵေႃႉ၊ ယိင်း 1120 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 2467 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းၸိၼ်ႉၵူး
ယေႇတႃႇသျေႇ၊ ဝဵင်း
ဝဵင်းယေႇတႃႇသျေႇ (ရေတာရှည်မြို့ ; Yedashe) ၼႆႉ ပဵၼ်ဝဵင်းပၵ်းလုမ်း ႁင်း ၸႄႈဝဵင်းယေႇတႃႇသျေႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈတွင်ႇငူႇ၊ ၸႄႈတိူင်းပႃႇၵိူဝ် သေ မီးဝႆႉတီႈၼိူဝ် သဵၼ်ႈတၢင်းသၢႆရူတ်ႉရဵၼ်း ဢၼ်ၵႂႃႇဝဵင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ဢၼ်မီးၽၢႆႇႁွင်ႇ ဝဵင်းတွင်ႇငူႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၸႄႈဝဵင်းယေႇတႃႇသျေႇၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸဵင်ႇႁွင်ႇဝၼ်းတူၵ်းသုတ်း တီႈ ၸႄႈတွၼ်ႈတွင်ႇငူႇသေ တၢင်းၵႂၢင်ႈၶႂၢင် မီး 996 လွၵ်းလၵ်းယဝ်ႉ။ ဝဵင်းယေႇတႃႇသျေႇၼႆႉ ပဵၼ်ဝဵင်း ဢၼ်မီးတၢင်းၵပ်းသိုပ်ႇၸူး ဝဵင်းတွင်ႇငူႇ ၸွမ်းတၢင်းလူတ်ႉၵႃးၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ လုၵ်ႉဢဝ် ဝဵင်းတွင်ႇငူႇသေ ပေႃးၸွမ်းသၢႆတၢင်းရူတ်ႉရဵၼ်းၼႆ ယၢၼ်ၵႆ 17 လၵ်းယဝ်ႉ။ ၼႃးလႄႈ ဝၢၼ်ႈ ဢၼ်မီး ၽၢႆႇတူၵ်းဝဵင်းၼၼ်ႉ ႁွတ်ႈၽႅဝ်ထိုင် တိၼ်လွႆ သၼ်လွႆပႃႇၵိူဝ်ႇယဝ်ႉ။
ယွၼ်ႉပဵၼ်ဝဵင်းပၵ်းလုမ်းၸႄႈဝဵင်းလႄႈ ၸိူဝ်းပဵၼ် လုမ်းလူင်ပွင်ၸိုင်ႈ၊ ႁူင်းႁဵၼ်းၸၼ်ႉသုင် လူင်ပွင်ၸိုင်၊ ၸၢၵ်ႈမႆႉ၊ ၸၢၵ်ႈၶဝ်ႈၸိူဝ်းၼႆႉၵေႃႈမီႈဝႆႉယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း ပီ 1953 သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း မီးမႃး 4922 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ၵျွၵ်ႉၽျူႇ၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းတပဵၵ်ႉၵျိၼ်း
ဝၢၼ်ႈၵျွၵ်ႉၽျူႇ  (ကျောက်ဖြူရွာ, Kyaukhpyu) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇၵျွၵ်ႉၽျူႇ၊ ၸႄႈဝဵင်းတပဵၵ်ႉၵျိၼ်း၊ ၸႄႈတွၼ်ႈပၢင်ႇဢူး၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 190403 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇၵျွၵ်ႉၽျူႇၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 2139 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 2030 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 4169 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ဢၢင်ႈဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းတပဵၵ်ႉၵျိၼ်း
ၺွင်ႇဢူၵ်ႉ၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းမလႅင်ႇ
ဝၢၼ်ႈၺွင်ႇဢူၵ်ႉ  (ညောင်အုပ်ရွာ, Nyaungoke) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇၺွင်ႇဢူၵ်ႉ ၊ ၸႄႈဝဵင်းမလႅင်ႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈမဵၵ်ႉထီႇလႃႇ၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 194198 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇၺွင်ႇဢူၵ်ႉၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 522 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 695 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 1217 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းမလႅင်ႇ
ပရီးမီးယႃးလိၵ်ႉ
ပရီးမီးယႃးလိၵ်ႉ ၼႆႉ ပဵၼ် ပဵၼ်လိၵ်ႉဢၼ်သုင်သုတ်း ႁင်း ၸုမ်းၵလၢပ်ႉမၢၵ်ႇၼင်ႇၵိၼ်ၸၢင်ႈ ဢိင်းၵလဵတ်ႈ ဢၼ်ၼိုင်ႈယဝ်ႉ။ ဢၼ်ၼၼ်ႉၼႆႉ ပဵၼ် ပွႆးၶႄႉၶဵင်ႇမၢၵ်ႇၼင် ဢၼ်ပဵၼ်ပိူင်လူင် ႁင်းယူႇၶေႇသေ ၸုမ်းၵလၢပ်ႉ 20 ၸုမ်း ၶဝ်ႈၶႄႉၶဵင်ႇၵၼ်ယဝ်ႉ။ တီႈပွႆးရႃႇသီႇၼၼ်ႉ တင်းသဵင်ႈ လႆႈပိတ်ႉ 38 ပွႆးသေ တႄႇဢဝ် လိူၼ်ဢေႃးၵၢတ်ႉ တေႃႇထိုင် လိူၼ်မေႇ ထႅင်ႈပီၼိုင်ႈယဝ်ႉ။ ပၢင်ၶႄႉၶဵင်ႇၵမ်ႉၼမ်ၼႆႉ ၵႆႉပိတ်ႉ ဝၼ်းသဝ် လႄႈ ဝၼ်းဢႃးတိတ်ႉသေ မၢင်ပွၵ်ႈမၢင်လႂ်ၵေႃႈ တၢင်ႇဝၼ်းၼႆႉ ၵႆႉလႄႈႁူဝ်ၶမ်ႈယဝ်ႉ။ တႄႇဢဝ် 1993 တေႃႇ 2007 ၼႆႉ ၵူၼ်းႁူႉၼမ်ဝႃႈ ပရီးမီးယႃးသျိပ်ႉၼႆသေ ယၢမ်းလဵဝ်တႄႉ ယွၼ်ႉ ယေးငိုၼ်းပႃၵလေႉၸ် ပၼ်သပွၼ်ႇသႃႇဝႆႉလႄႈ ႁွင်ႉဝႃႈ ပရီးမီးယႃးလိၵ်ႉ ပႃၵလေႉၸ် ၼႆယဝ်ႉ။ ၶျႅၼ်ႇပီႇယႅၼ်ႇ တွၼ်ႈတႃႇ ရႃႇသီႇ 2019-2020 ၼႆႉ ပဵၼ် ၸုမ်း လီႇဝႃႇပူးယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:မၢၵ်ႇၼင် ပိူင်ထၢၼ်ႈ:လိၵ်ႉ မၢၵ်ႇၼင်
တူဝႃလသျီးလႃႉ
တူဝႃလသျီးလႃႉ ၼႆႉ ပဵၼ် ၵႅမ်ၸွမ်ၸိုင်ႈ ၸုမ်းလူင်ပွင်ၸိုင်ႈ လွင်ႈၽွမ်ႉႁူမ်ႈၸိူဝ်ႉၸၢတ်ႈ ဢၼ်ပဵၼ်မႃး ၸွမ်းလူၺ်ႈ မၢႆၶေႃႈပိုၼ်ၽၢဝ်ႇ 23/2021 ၶွင် ၵေႃႇမတီႇတၢင်တူဝ် လုမ်းတႅၼ်းၽွင်းမိူင်းႁူမ်ႈတုမ် ဢၼ်ပိုၼ်ၽၢဝ်ႇမႃး မိူဝ်ႈ ဢေႇပရႄႇ 16 ဝၼ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ပဵၼ်ပႃး ႁူဝ်ပဝ်ႈ ၸုမ်းၵိူဝ်းၵုမ်ၸိူဝ်ႉၸၢတ်ႈ ၶၢင် (WMR) ယဝ်ႉ။
991
991
လိူၼ်ၸၼ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၾႅပ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မၢတ်ႉၶျ်
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢေႇပရႄႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မေႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျုၼ်ႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျူႇလၢႆႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်သႅပ်ႇထႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢွၵ်ႇထူဝ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၼူဝ်ႇဝႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်တီႇသႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:991
310
လိူၼ်ၸၼ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၾႅပ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မၢတ်ႉၶျ်
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢေႇပရႄႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မေႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျုၼ်ႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျူႇလၢႆႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢေႃးၵၢတ်ႉ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်သႅပ်ႇထႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၼူဝ်ႇဝႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်တီႇသႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:310
တၢၼ်ႇပူဝ်ႇ၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းဝၢၼ်းတႂိၼ်း
ဝၢၼ်ႈတၢၼ်ႇပူဝ်ႇ  (သံဘိုရွာ, Thanbo) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇၵျွင်းၵူင်း၊ ၸႄႈဝဵင်းဝၢၼ်းတႂိၼ်း၊ ၸႄႈတွၼ်ႈမဵၵ်ႉထီႇလႃႇ၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 194658 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇၵျွင်းၵူင်းၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 1143 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 1369 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 2539 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းဝၢၼ်းတႂိၼ်း
ၶႅတ်ႉဢွင်ႇ
ၸၢၼ်ႈပၢၼ်ၸဝ်ႈပၢႆးမိူင်း
ဢူးၶႅတ်ႉဢွင်ႇၼႆႉ မိူဝ်ႈမႆႇထိုင် ပၢင်လိူၵ်ႈတင်ႈ မိူဝ်ႈၼူဝ်ႇဝႅမ်ႇပႃႇ 2015 ၼၼ်ႉ မၼ်းဢမ်ႇၸႂ်ႈ ၽူႈၶဝ်ႈပႃႇတီႇလႂ်မႃး။ ထိုင် ပီ 2015 လႆႈပဵၼ် ၽူႈၶဝ်ႈပႃႇတီႇ ဢမျူဝ်းတႃး တီႇမူဝ်ႇၶရေႇၸီႇ ဢၽွႆႉၶျူၵ်ႉမႃးယဝ်ႉ။ ဢူးၶႅတ်ႉဢွင်ႇၼႆႉ မီး လုၵ်ႈၸၢႆးသွင်ၵေႃႉ လႄႈ လုၵ်ႈယိင်းသွင်ၵေႃႉယဝ်ႉ။
1387
လိူၼ်ၸၼ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၾႅပ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
ၸလူၵ်ႉမ၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းငၸုၼ်ႇ
ဝၢၼ်ႈၸလူၵ်ႉမ  (ဇလုပ်မရွာ၊ Zalokema) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇတၢၼ်ႇၵူင်း ၊ ၸႄႈဝဵင်းငၸုၼ်ႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈမျိၼ်းၶျၢၼ်ႇ၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 192241 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇတၢၼ်ႇၵူင်းၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 1819 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 2086 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 3905 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
1387
လိူၼ်မၢတ်ႉၶျ်
(1) ဝၼ်း။
ၸလူၵ်ႉမ၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းငၸုၼ်ႇ
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းငၸုၼ်ႇ
1387
လိူၼ်ဢေႇပရႄႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျုၼ်ႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျူႇလၢႆႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢေႃးၵၢတ်ႉ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်သႅပ်ႇထႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢွၵ်ႇထူဝ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၼူဝ်ႇဝႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်တီႇသႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:1387
ပျႃး၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းမျိၼ်းၶျၢၼ်ႇ
ဝၢၼ်ႈပျႃး  (ပြားရွာ, Pyar) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇပျႃး၊ ၸႄႈဝဵင်းမျိၼ်းၶျၢၼ်ႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈမျိၼ်းၶျၢၼ်ႇ၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 191286 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇပျႃးၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 1182 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 1636 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 2818 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ဢၢႆႇတူဝ်ႇယႂႃႇတိတ်ႉ၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းပျေႃႇပွႆႇ
ဝၢၼ်ႈဢၢႆႇတူဝ်ႇယႂႃႇတိတ်ႉ  (အိုင်တိုရွာသစ်ရွာ၊ Aingtoywarthit) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇတႄႇလေးပိၼ်ႇ၊ ၸႄႈဝဵင်းပျေႃႇပွႆႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈယမႄးတိၼ်း၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 192874 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇတႄႇလေးပိၼ်ႇၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 1294 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 1522 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 2816 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းပျေႃႇပွႆႇ
ဢူၵ်ႉတႂိၼ်း၊ ၸႄႈဝဵင်း
ၸႄႈဝဵင်းဢူၵ်ႉတႂိၼ်း (အုတ်တွင်းမြို့နယ် ; Oktwin Township) ၼႆႉ ပဵၼ်ၸႄႈဝဵင်းဢၼ်ၼိုင်ႈ ဢၼ်မီးတီႈ ၸႄႈတွၼ်ႈတွင်ႇငူႇ၊ ၸႄႈတိူင်းပႃႇၵိူဝ်၊ မိူင်းမျၢၼ်ႇမႃႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ဝဵင်းပၵ်းလုမ်းၸႄႈဝဵင်းၼႆႉ ပဵၼ် ဝဵင်းဢူၵ်ႉတႂိၼ်းယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ၸႄႈတိူင်းပႃႇၵိူဝ်
ဢွၵ်ႇထူဝ်ႇပႃႇ 31
လိူၼ်ဢွၵ်ႇထူဝ်ႇပႃႇ (31) ဝၼ်းၼႆႉ ပေႃးဢဝ် ပၵ်းယဵမ်ႈဝၼ်းၵရီႇၵေႃးရီးယႅၼ်း ဝႃႈ ပဵၼ်ဝၼ်းထူၼ်ႈ (304) (ပေႃးပဵၼ် ပီဝႃႇထၢပ်ႈ ၼႆ ပဵၼ် ဝၼ်းထူၼ်ႈ (305))ဝၼ်းယဝ်ႉ။ တွၼ်ႈတႃႇတေသုတ်းပီၼႆႉ ၵိုတ်းထႅင်ႈယူႇ (61) ဝၼ်း။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၼ်းထိ ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဢွၵ်ႇထူဝ်ႇပႃႇ
လိသေႃးၶရိတ်ႉယၢၼ်ႇ၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းမိူင်းၵုတ်ႈ
ဝၢၼ်ႈလိသေႃးၶရိတ်ႉယၢၼ်ႇ  (ခရစ်ယန်လီရှောရွာ၊ Christanlishaw) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇပဵင်းပဵတ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းမိူင်းၵုတ်ႈ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈပၢင်ႇဢူး၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 190263 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇပဵင်းပဵတ်ႈၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 2117 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 2101 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 4218 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းမိူင်းၵုတ်ႈ
ၼႃးလိၼ်း၊ ဝၢၼ်ႈ (ဢိူင်ႇၸၢင်ႈသႅင်၊ ၸႄႈဝဵင်းမွၵ်ႇမႆႇ)
ဝၢၼ်ႈၼႃးလိၼ်း (, Wan Nar Lin, ဝမ်နားလင်း) ၼႆႉ ပဵၼ်ဝၢၼ်ႈ ဢၼ်မီးၼႂ်း ဢိူင်ႇၸၢင်ႈသႅင်၊ ၸႄႈဝဵင်းမွၵ်ႇမႆႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈ လၢင်းၶိူဝ်း၊ မိူင်းတႆး၊ မိူင်းမျၢၼ်ႇမႃႇၶႃႈဢေႃႈ။
ယူၺ်း၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းမျိတ်ႉတႃး
ဝၢၼ်ႈယူၺ်း  (ယွေးရွာ, Yway) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇယူၺ်း၊ ၸႄႈဝဵင်းမျိတ်ႉတႃး၊ ၸႄႈတွၼ်ႈၵျွၵ်ႉသႄႇ၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 190846 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇယူၺ်းၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 107 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 97 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 204 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းမျိတ်ႉတႃး
တလၢႆးသျေႇ (ၸၢၼ်း)၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းပတဵင်ႇၵျီး
ဢၢင်ႈဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းပတဵင်ႇၵျီး
ပိုၼ်းပုတ်ႉထ
ပိုၼ်းပုတ်ႉထၸဝ်ႈ ဢၼ်ဝႃႈၼၼ်ႉ ပဵၼ်လွင်ႈၽဝႃႉၽြႃးၸဝ်ႈ ၸဝ်ႈၵေႃးတမၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ သိၻ်ꩪတ်ထ ၵေႃတမ Siddhārtha Gautama (သၵ်ႉၵတ सिद्धार्थ गौतम; ပႃႇလိ सिद्धाथ गोतम)ၼႆႉ ပဵၼ်ၵေႃႉဢၼ် ၶူင်ဢွၵ်ႇပဵၼ်မႃး ပုတ်ႉထၽႃႇသႃႇသေ ႁိၵ်ႈၸိုဝ်ႈဝႃႈ ပဵၼ်မုၼ်ၶမ်းၽြႃး ဢၼ်ထွတ်ႈမျၢတ်ႈသေပိူၼ်ႈ။ ၵႅၼ်ႇၸဝ်ႈ ၵိူတ်ႇမိူဝ်ႈ ၿီႇၸီႇ 623 ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ တမ်ႈတီႈ မိူင်းဢိၼ်ႇတိယၼႆႉ ပုတ်ႉထၸဝ်ႈ တႄႇတင်ႈ ဝႃႇတမၼ်းၸဝ်ႈ မိူဝ်ႈၿီႇၸီႇ 588 ယဝ်ႉ။
တီႈမိူင်းပွတ်းဢွၵ်ႇၼၼ်ႉ ပိၵ်ႉသမ်ႉ ၸဝ်ႈပၢႆးဝူၼ်ႉ ၸိူင်ႉၼင်ႇၶူင်ၾူးၸိုဝ်ႈ (ၿီႇၸီႇ 551-479) မီးမႃးသေတႃႉ ပၢႆးဝူၼ်ႉဝႃႇတပုတ်ႉထၸဝ်ႈတႄႉ ပႅၵ်ႇပိူင်ႈၸိူဝ်းၶဝ်ၼၼ်ႉ တင်းၼမ်ယဝ်ႉ။ ဝႃႇတၽြႃးပုတ်ႉထၸဝ်ႈၼႆႉ ပဵၼ်တြႃးသတ်ႉၸႃႇ ဢၼ်မၢၼ်ႇမႅၼ်ႈၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ တႃႇတေ လဵပ်ႈႁဵၼ်း တီႈၼိူဝ် လွင်ႈၼၢင်းၼိုင်ႈဢၼ်ၼၼ်ႉ ပုတ်ႉထၽႃႇသႃႇၼႆႉ မီးလွၵ်းလၢႆးတႅတ်ႈၼႅတ်ႈ၊ တူၵ်းလွၵ်းၸွမ်း ပၢႆးသၢႆႊယဝ်ႉ။ ၶေႃႈသင်ႇသွၼ် ပုတ်ႉထၸဝ်ႈလႄႈ ပုတ်ႉထၽႃႇသႃႇၼႆႉ ပဵၼ်ၽႃႇသႃႇ ဢၼ်ငမ်ႇမႅၼ်ႈပၢႆးသၢႆႊ လႄႈ ဢၼ်တူဝ်ထူပ်းၸွမ်း သၽႃႇဝၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ တီႈၼႂ်းပုတ်ႉထၽႃႇသႃႇၼၼ်ႉ သြႃႇလႄႈတပႄး ပေႃႈမႄႈလႄႈ လုၵ်ႈလၢင်း ၸဝ်ႈၽူဝ်လႄႈ မေးၼၢင်း ၸိူဝ်းၼၼ်ႉ တိုၼ်းမီးဝႆႉ ပုၼ်ႈၽွၼ်းၽႂ်မၼ်း ဝတ်ႈဝၢတ်ႈၽႂ်မၼ်းယဝ်ႉ။ တီႈၼႂ်း မင်ႇၵလႃႇ 38 ၼၼ်ႉၵေႃႈ ယိုၼ်ႁပ်ႉဝႆႉဝႃႈ လွင်ႈသွၼ်ႁဵၼ်းဢဝ် တၢင်းမေႃ ဢၼ်ဢမ်ႇမီး တၢင်းၽိတ်းၼၼ်ႉ ပဵၼ်မင်ႇၵလႃႇလီၼႆယဝ်ႉ။
ပုတ်ႉထၸဝ်ႈၼႆႉ ပဵၼ်ၸၢဝ်းၶိူဝ်းၶုၼ်ၶတ်ႉတိယ ၸဝ်ႈၼိုင်ႈ။ တီႈၼႂ်း ၵူၼ်းမိူင်းဢိၼ်ႇတိယၼၼ်ႉ ၶဝ်ၸႅၵ်ႇၽႄၵၼ်ဝႆႉ ၸၢဝ်းၶိူဝ်းသီႇထၢၼ်ႈ၊ ၶိူၼ်းပုၼ်ႇၼႃး (ၿြႁမၼ)၊ ၶိူဝ်းၶုၼ် (ၶတ်ႉတိယ)၊ ၶိူဝ်းၵူၼ်းၵႃႉ (ဝသ်သ) လႄႈ ၶိူဝ်းၵူၼ်းၽၢၼ် (သုၻ်ꩪ)သေ ၶဝ်မီး လွင်ႈၸႅၵ်ႇၽႄ ထၢၼ်ၵူၼ်းယဝ်ႉ။ ဝႃႇတပုတ်ႉထၸဝ်ႈတႄႉ သၢၼ်ၶတ်း လွင်ႈၸႅၵ်ႇၽႄထၢၼ်ႈၵူၼ်းယဝ်ႉ။ ပုတ်ႉထၸဝ်ႈၼႆႉ လုၵ်ႉတီႈ ၵူၼ်းသေ ပဵၼ်ၽြႃးမႃးၼၼ်ႉ ပဵၼ်ဢၼ်လူဝ်ႇတွင်းၵိုမ်းဝႆႉယူႇ။ ၵူၺ်းၵႃႈ ၵိင်ႇၽႄၸၢဝ်းပုတ်ႉ မၢင်ၸိူဝ်းတႄႉ ယုမ်ႇမၢတ်ႈဝႃႈ ပုတ်ႉထၸဝ်ႈၼႆႉ ပဵၼ်ၽြႃးၼိူဝ်ၵၢင်ႁၢဝ်ၼႆယဝ်ႉ။ တီႈပွင်ႇ ပုတ်ႉထ ဢၼ်ဝႃႈၼၼ်ႉတႄႉ ပွင်ႇဝႃႈ ၵေႃႉၽူႈလႆႈၺၢၼ်ႇတၢင်းႁူႉ၊ ၺၢၼ်ႇသပ်ႉပၺ်ႇၺု (Enlightened) ဢမ်ႇၼၼ် ၵေႃႉတိုၼ်ႇလုၵ်ႉဢွၵ်ႇ ၼႂ်းလပ်းသိင်ႇ ၼႆယဝ်ႉ။
ပိုၼ်းပုတ်ႉထၸဝ်ႈၼႆႉ တေလႆႈႁၼ် ၸႅၵ်ႇဝႆႉ ႁႃႈတွၼ်ႈ ပၢၼ်ၶုၼ်ၸၢႆးၼုမ်ႇ၊ ပၢၼ်ပၢႆႈဢွၵ်ႇထိူၼ်ႇၵႃႇမ၊ ပၢၼ်သွၵ်ႈႁႃထမ်းတြႃး၊ ပၢၼ်ပူၵ်းပွင်သႃႇသၼႃႇ၊ ပၢၼ်ဢဝ်ပရိၼိပ်ႉပၢၼ်ႇ ၼႆယူႇ။
ပၢၼ်ၶုၼ်ၸၢႆးၼုမ်ႇ
ၸိုဝ်ႈဢၼ်ဝႃႈ ‘’’ပုတ်ႉထ’’’ၼႆႉ ဝၢႆးသေ ပဵၼ်ၽြႃးယဝ်ႉၵွၼ်ႇ ၸင်ႇတေလႆႈမႃးယဝ်ႉ။ ပုတ်ႉထၸဝ်ႈၼႆႉ ၶိူဝ်းႁိူၼ်းၸဝ်ႈ ပဵၼ် ၵေႃးတမသေ ၸိုဝ်ႈၵႅၼ်ႇၸဝ်ႈတႄႉ ႁွင်ႉဝႃႈ ‘’’သိၻ်ꩪတ်ထၵုမႃႇရ (ၸဝ်ႈသီႇထၢတ်ႈ’’’ ၼႆသေ ပွင်ႇဝႃႈ ႁဵတ်းႁႂ်ႈၵၢင်ၸႂ် ၽီၵူၼ်းတင်းသဵင်ႈ တဵမ်ထူၼ်ႈ ၼႆယဝ်ႉ။ ၸဝ်ႈသီႇထၢတ်ႈၼႆႉ ပဵၼ်ၸၢဝ်းၶိူဝ်းၶုၼ်သၵ်ႉၵ Shakya သေ ပၢၼ်မၼ်းၸဝ်ႈၼၼ်ႉ ၺႃးမိူဝ်ႈ ၿီႇၸီႇ 623 မွၵ်ႈၼၼ်ႉ။ ပေႃႈၸဝ်ႈၸိုဝ်ႈဝႃႈ ၸဝ်ႈႁေႃၶမ်းသုတ်ႉထေႃးထၼ ပဵၼ်ၸဝ်ႈပိူင်ႇၼမ်ႉငမ်းလိၼ် မိူင်းၵပိလဝတ်ႉ။ သၢႆသိုပ်ႇၶိူဝ်းၶုၼ် ၸဝ်ႈႁေႃၶမ်းလူင် သုတ်ႉထေႃးထၼၶဝ်ၼႆႉ လုၵ်ႉတီႈ ၸဝ်ႈတူၼ်ႈလူင် ဢွၵ်ႉၵႃႇၵမႃး တေႃႇထိုင်ပၢၼ် ၸဝ်ႈၸယသေၼၼၼ်ႉ မီးၵႂႃႇ 82000 ၸဝ်ႈ သိုပ်ႇလၢမ်းတၢမ်ၵၼ် ဢုပ်ႉပိူင်ႇ မိူင်းၵပိလဝတ်ႉယဝ်ႉ။ ဢၼ်ၶိူဝ်းၶဝ်ၸဝ်ႈ လႆႈႁိၵ်ႈၸိုဝ်ႈဝႃႈ သၵ်ႉၵ (သႃႇၵီႇယ) ဢၼ်ဝႃႈၼၼ်ႉတႄႉ ယွၼ်ႉပိူဝ်ႈ ၶဝ်ပီႈၼွင်ႉ 9 ၵေႃႉ ဢွၼ်ဢဝ် ဢလုမ်းဢလၢင်းသေ ပၢႆႈဢွၵ်ႇမိူင်း၊ မႃးတင်ႈမိူင်း ဢွင်ႈတီႈ ၵပိလဝတ်ႉၼႆႉသေ သမ်ႉၵူဝ် ၸိူဝ်ႉၶိူဝ်းၶဝ် ႁၢႆလႄႈ ၶဝ်ပီႈၼွင်ႉ ႁူမ်ႈတွင်ႉ ႁူမ်ႈဢူႈ ႁူမ်ႈမႄႈၼင်ႇၵၼ် ၶိုၼ်းတႄႇၼႃႈႁိူၼ်း ၵူပ်ႉၵူႈၵၼ် သိုပ်ႇသၢႆၸႂ် ၸိူဝ်ႉၶိူဝ်းၶဝ်မႃးယဝ်ႉ။ ယွၼ်ႉၼၼ် ၵေႃႉပဵၼ် ဢူႈၶဝ် ၸဝ်ႈႁေႃၶမ်းလူင် ဢွၵ်ႇၵႃႇၵ ၸင်ႇဢၢမ်းယွင်ႈသေ လၢတ်ႈဝႃႈ “သၵျဝတ ၽေႃ ၵုမႃႇရေႃ” ၶဝ်ၸိူဝ်းၼႆႉ ပွင်ပဵၼ်လႆႈတႄႉယဝ်ႉ ၼႆသေ ၸင်ႇဢဝ်ၶေႃႈၵႂၢမ်းၼၼ်ႉလႄႈ ပဵၼ်မႃး ၶိူဝ်းသၵျ (ၶိူဝ်းသႃႇၵီႇ၊ ၶိူဝ်းသၵ်ႉၵ)ယဝ်ႉ။ ဢွင်ႈၵပိလဝတ်ႉၼၼ်ႉ ယၢမ်းလဵဝ် မီးတီႈၼႂ်းမိူင်းၼီႇပေႃး။ တီႈႁိမ်းႁွမ်း ၵပိလဝတ်ႉၼၼ်ႉၵေႃႈ တေႃႈမီး ၸၢဝ်းၶိူဝ်း တင်းၼမ်တင်းလၢႆ ယူႇသဝ်းၵိၼ်သၢင်ႈဝႆႉယူႇ၊ ၵေႃႉပဵၼ် မႄႈၼၢင်းသီႇရိမႁႃႇမႃႇယႃႇတႄႉ ပဵၼ်လုၵ်ႉယိင်း ၶုၼ်မိူင်းၵေႃးလိယယဝ်ႉ။
ၼၢင်းသီႇရိမႁႃႇမႃႇယႃႇ ၵိူတ်ႇႁၼ်ၼႃႈ ၸဝ်ႈသီႇထၢၼ်ႈ မိူဝ်ႈၿီႇၸီႇ 623 တီႈ သူၼ်သိူဝ်းလုမ်ႇပၼီႇ တႂ်ႈတူၼ်ႈမႆႉပဝ်းတူၼ်ႈၼိုင်ႈယဝ်ႉ။ မိူဝ်ႈၵိူတ်ႇမႃးယဝ်ႉၼၼ်ႉ ၼေႃႇၶမ်းၸဝ်ႈ လုၵ်ႉတၢင်းဢွၵ်ႇ ဝၢႆႇၼႃႈၵႂႃႇ ၽၢႆႇႁွင်ႇ ယၢင်ႈပႆၵႂႃႇ ၸဵတ်းယၢင်ႈသေ လၢတ်ႈၵႂၢမ်းသၢမ်ၶေႃႈ •	ဢၷ်ၷေႃ ႁမသမိ လေႃၵသ်သ •	ꩡေꩦ်ေꩧႃ ႁမ်မသမိ လေႃၵသ်သ •	သေꩦ်ေꩧႃ ႁမ်မသမိ လေႃၵသ်သ ၼင်ႇၼႆယဝ်ႉ။
မိူဝ်ႈပၢၼ်ၼၼ်ႉ ၼၢင်းယိင်း ဢၼ်တေလဵင်ႉလုၵ်ႈႁူဝ်သၢဝ်ၼၼ်ႉ လႆႈပွၵ်ႈၶိုၼ်းမိူဝ်းလဵင်ႉလုၵ်ႈ တမ်ႈတီႈ ဝၢၼ်ႈမိူင်းဢူႈမႄႈၶဝ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ဝၢႆးသေ ၵိူတ်ႇႁၼ်ၼႃႈ ၸဝ်ႈသီႇထၢတ်ႈ လႆႈၸဵတ်းဝၼ်းယဝ်ႉ ၼၢင်းႁေႃၶမ်းသီႇရိမႁႃႇမႃႇယႃႇ ၼွၼ်ၽေးၵႂႃႇလႄႈ မႄႈၼႃႉၵေႃးတမီႇ လႆႈသိုပ်ႇႁဵတ်းပဵၼ် မႄႈၼူမ်း ၸဝ်ႈသီႇထၢတ်ႈ တေႃႇပေႃးယႂ်ႇယဝ်ႉ။
ၵၢင်ၸႂ် ၸဝ်ႈႁေႃၶမ်းလူင် သုတ်ႉထေႃးထၼတႄႉ ၶႂ်ႈႁႂ်ႈလုၵ်ႈၸၢႆးမၼ်းၸဝ်ႈ ပဵၼ်ၶုၼ်ၸၵျဝတေးယူႇ၊ ၵူၺ်းၵႃႈ ၼိမိတ်ႉ သမ်ႉဢွၵ်ႇဝႃႈ ၸဝ်ႈသီႇထၢတ်ႈ တေၸုၼ်ႉပႅတ်ႈ ပူၺ်ႈလေႃးၵီႇသေ တေပဵၼ်ၽြႃးၼႆလႄႈ ၵေႃႉပဵၼ်ပေႃႈမၼ်းၸဝ်ႈ ၸင်ႇဢဝ် ဢႃႇရူင်ႇၵႃႇမၵုင်ႇ ၽွတ်ႈၶဵၼ်းမၼ်းၸဝ်ႈဝႆႉယဝ်ႉ။ ၽွင်းမိူဝ်ႈ ဢႃႇယု လႆႈမႃး 16 ၼၼ်ႉ ၸင်ႇဢဝ်ၵူပ်ႉၵူႈပၼ်တင်း ၼၢင်းယသေႃထရႃႇ (ၼၢင်းယသေႃႇ)ယဝ်ႉ။ ယွၼ်ႉပိူဝ်ႈ ဢူႈၼၢင်းယသေႃႇၶဝ် ဢမ်ႇၽွမ်ႉလႄႈ တူဝ်ၶုၼ်ၸၢႆးသီႇထၢတ်ႈ လႆႈၼႄ တၢင်းမေႃၵၢင်ႇ တၢင်းမေႃ ၵူႈပိူင်ပိူင်သေ လိူၵ်ႈဢဝ် ၵေႃႉထုၵ်ႉၸႂ်ၸဝ်ႈၵႂႃႇယဝ်ႉ။
ပၢၼ်ပၢႆႈဢွၵ်ႇထိူၼ်ႇၵႃႇမ
ၶုၼ်ၸၢႆးသီႇထၢတ်ႈ လႄႈ ၼၢင်းယသေႃႇထရႃႇ ယူႇႁူမ်ႈၵၼ် 13 ပီသေ မီးမႃး လုၵ်ႈၸၢႆးဢွၼ်ႇၸဝ်ႈၼိုင်ႈ ႁိၵ်ႈၸိုဝ်ႈဝႃႈ ၸၢႆးရႃႇႁုလႃႇ။ ယွၼ်ႉပိူဝ်ႈ မၼ်းၸဝ်ႈၶၢင်းဝႃႈ လုၵ်ႈၸၢႆးၵဝ်ၵေႃႉၼႆႉ မိူၼ်ၼင်ႇ ၵူပ်းၵိၼ်လိူၼ် ဢၼ်တေမႃးတိုတ်ႉၼွင်ႇ ၸွင်ႇၸၼ် ႁဵတ်းႁႂ်ႈ သဵၼ်ႈတၢင်းၵႂႃႇၵဝ် ၸိူင်ႉၼၢၼ်း ၼႆလႄႈ ၸင်ႇလႆႈ ဢဝ်ၸိုဝ်ႈဢၼ်ဝႃႈ ရႃႇႁုၼၼ်ႉ တၢင်ႇပၼ် ၸိုဝ်ႈလုၵ်ႈမၼ်း။ ပိၵ်ႉသမ်ႉ ပေႃႈၸဝ်ႈႁေႃၶမ်းလူင် ဢဝ်ဢႃႇရူင်ႇၵႃႇမၵုင်ႇ ၽၢႆႇလေႃးၵီႇ ႁူၺ်းဝႆႉၸဝ်ႈလႄႈသင်၊ ႁႄႉႁၢမ်ႈဝႆႉ ဢမ်ႇပၼ်ႁၼ် လွင်ႈဢႃႇရူင်ႇႁုၵ်းႁၢႆႉ ဢၼိတ်ႉထႃႇရူင်ႇၸိူဝ်းၼၼ်ႉလႄႈသင်၊ ႁဵတ်းႁႂ်ႈ မီးၸႂ်ႁၵ်ႉႁႅင်းပႅင်းယႂ်ႇ တီႈၼိူဝ် လုၵ်ႈမေးလႄႈသင် ၵၢင်ၸႂ် ၸဝ်ႈသီႇထၢတ်ႈတႄႉ ၶႂ်ႈသွၵ်ႈႁႃ ၽဝႃႉမၢၼ်ႇမႅၼ်ႈ ဢၼ်ၸၼ်ႉသုင်သေ ယၢမ်းလဵဝ်ၼႆႉယူႇ။ ၵွပ်ႈၼၼ် ဝၼ်းၼိုင်ႈ ၸဝ်ႈသီႇထၢတ်ႈ လႆႈႁၼ် သၽေႃးတြႃးဢၼ်မၢၼ်ႇမႅၼ်ႈၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ဢၼ်ၸဝ်ႈသီႇထၢတ်ႈ ႁၼ် လွင်ႈမၢၼ်ႇမႅၼ်ႈ သီႇပိူင်ၼၼ်ႉတႄႉ ပဵၼ်ၼိမိတ်ႈ ၵူၼ်းထဝ်ႈ၊ ၵူၼ်းပဵၼ်၊ ၵူၼ်းတၢႆ လႄႈ ရႁၢၼ်းယဝ်ႉ။ ၼိမိတ်ႈ သၢမ်ဢၼ် ပႃႈၼႃႈၼၼ်ႉတႄႉ တၢင်တူဝ်ၽဝႃႉ ၵူၼ်းႁဝ်း လွင်ႈဝႃႈ ပဵၼ်ဢွင်ႈတီႈ တၢင်းထဝ်ႈ၊ တၢင်းၸဵပ်း၊ တၢင်းတၢႆ ထင်သဝ်း။ ၼိမိတ်ႈ ၵမ်းလိုၼ်း ဢၼ်ပဵၼ် ရႁၢၼ်းၼၼ်ႉတႄႉ ၼႄပၼ် လွင်ႈပူၼ်ႉလွတ်ႈ တၢင်းထဝ်ႈ တၢင်းၸဵပ်း တၢင်းတၢႆသေ ႁွတ်ႈထိုင်တီႈငိမ်းယဵၼ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ဝၢႆးသေ လႆႈႁူႉလႆႈႁၼ် ၼင်ႇၼၼ်ယဝ်ႉ ၸဝ်ႈသီႇထၢတ်ႈ ႁူႉထိုင်ဝႃး မၼ်းတေ ဢမ်ႇၸၢင်ႈသိုပ်ႇယူႇသဝ်းလႆး ၼႂ်းၽဝႃႉ ၶုၼ်ၸၢႆးယဝ်ႉၼႆသေ ထိုင်မႃးၶမ်ႈၼိုင်ႈ မၼ်းၸဝ်ႈ ၸင်ႇၵႂႃႇလၵ်ႉလွမ်တူၺ်း ၼႃႈတႃ လုၵ်ႈမေးမၼ်းသေ ပၢႆႈဢွၵ်ႇထိူၼ်ႇ ၵႂႃႇႁႃႇ သၽေႃးတြႃး ဢၼ်မၢၼ်ႇမႅၼ်ႈယဝ်ႉ။ ၽွင်းၼၼ်ႉ ၸဝ်ႈသီႇထၢတ်ႈ ဢႃႇယု လႆႈ 29 ယဝ်ႉလႄႈ ပဵၼ်ပၢၼ် ဢၼ်မေႃဝူၼ်ႉလႆႈ ၶႆႈၸၢင်ႈၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ပိၵ်ႉသမ်ႉ မီးဝႆႉ ယိူင်းဢၢၼ်းသုင် ပုၼ်ႈတႃႇ မိူဝ်းၼႃႈ ဝႃႈၼႆသေတႃႉ တႃႇတေတႅပ်းတတ်းၸႂ်သေ ပၢႆႈၽၢတ်ႇလႆႈၼင်ႇၼႆၼၼ်ႉ ဢမ်ႇငၢႆႈငၢႆႈ။
ပၢၼ်ပူၵ်းပွင် သႃႇသၼႃႇ
ၺၢၼ်ႇထမ်းတြႃး ဢၼ်ပုတ်ႉထၸဝ်ႈ ႁူႉႁၼ်ၼၼ်ႉ ၵႅၼ်ႇၸဝ်ႈ ၵႂႃႇပိုၼ်ၽႄႈပၼ် တမ်ႈတီႈ ပၺ်ၸဝၵ်ႉၵီႇႁႃႈၸဝ်ႈ ဢွၼ်တၢင်းယဝ်ႉ။ ယွၼ်ႉၼၼ် ပၺ်ႇၸဝၵ်ႉၵီႇ ႁႃႈၸဝ်ႈ ဢၼ်ၸဝ်ႈၵွၼ်းတၺ်ႇၺ ဢွၼ်ႁူဝ်ၼၼ်ႉ ပဵၼ်မႃး လုၵ်ႈၼွင်ႉတပႄးၽြႃးၸဝ်ႈ ဢၼ်ႁိၵ်ႈၸိုဝ်ႈဝႃး သင်ႇၶႃႇၼၼ်ႉ ဢွၼ်တၢင်းသုတ်းပိူၼ်ႈယဝ်ႉ။ ထမ်းတြႃး ထမ်ႇမၸၵ်ႉၵပဝတ်ႉတၼသုတ်ႈၼၼ်ႉၵေႃႈ ပဵၼ်မႃး ထမ်ႈတြႃးႁူဝ်ပိုင်း တီႈၼႂ်းသႃႇသၼႃႇပုတ်ႉထၸဝ်ႈယဝ်ႉ။ တႄႇဢဝ်ၼၼ်ႈမႃးသေ ၼႂ်းၶၢဝ်းတၢင်း 45 ပီၼႆႉ မုၼ်ၶမ်းၽြႃး ဢွၵ်ႇပူၵ်းပွင်သႃႇသၼႃႇ ၽူတ်ႇဢဝ်ဝေႇၼေႇယ သတ်ႉတဝႃႇ ဢွၵ်ႇမူၼ်ႉပူၼ်ႉလွတ်ႈ ၼႂ်းၸိူၵ်ႈၽွတ်ႈ သမ်ႇသရႃႇ တုၵ်ႉၶလူင်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ဢဝ်ၸွမ်းပိုၼ်းသေ လွင်ႈဢၼ် ပုတ်ႉထၸဝ်ႈ ပူၵ်းပွင်သႃႇသၼႃႇၼၼ်ႉတႄႉ မီးၼင်ႇတီႈတႂ်ႈၼႆႉယဝ်ႉ။ ၸိူဝ်းၼႆႉ ပဵၼ်ၶၢဝ်းတၢင်းယၢဝ်း ဢၼ်ပုတ်ႉထၸဝ်ႈ ပိုၼ်ၽႄႈပူၵ်းပွင် သႃႇသၼႃႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ သည်။
ပၢၼ်ဢဝ်ပရိၼိပ်ႉပၢၼ်ႇ
ပုတ်ႉထၸဝ်ႈ ဢၼ်ပဵၼ် ၽြႃးၼၼ်ႉ မႃးၽူတ်ႇဢဝ် ဝေႇၼႄႇယသတ်ႉတဝႃႇ ဢၼ်ထိူၵ်းၼၼ်ႉသေ မိူဝ်ႈၽွင်း ၿီႇၸီႇ 543 ၼၼ်ႉ ၵႅၼ်ႇၸဝ်ႈ ဢဝ်ပရိၼိပ်ႉပၢၼ်ႇ တမ်တီႈ တိူင်းဝေႇသႃႇလီႇ မိူင်းၶုၼ်မၼ်ႇလႃႇ တီႈသူၼ်ပဝ်း ၶုၼ်မၼ်ႇလႃႇၶဝ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၽူႈမီးပၺ်ႇၺႃႇၶဝ် လၢတ်ႈဝႇႈ ၶေႃႈသင်ႇသွၼ် ပုတ်ႉထၸဝ်ႈ ၵမ်းလိုၼ်းသုတ်းၼၼ်ႉ မီးတီႈပွင်ႇလိုၵ်ႉ ပုၼ်ႈတႃႇ ၸၢဝ်းပုတ်ႉၶဝ်ၵူၺ်း ဢမ်ႇၵႃး ပုၼ်ႈတႃႇ ၵူၼ်းမိူင်းၶူင်းၵၢင်တင်းသဵင်ႈၵေႃႈ မီးတီႈပွင်ႇလိုၵ်ႉလမ်ႇၵမ်ႇၽီတႄႉ ၼႆယဝ်ႉ။ ၶေႃႈၵႂၢမ်းသင်ႇ ၵမ်းလိုၼ်းသုတ်းၼၼ်ႉတႄႉ '''ဝယꩪမ်မႃ သင်ၶႃရႃ ဢပ်ပမႃၻေၼ သမ်ပႃၻေထ’’’ ၽဝႃႉ ဢၼ်ဝႃးၼၼ်ႉ ဢမ်ႇမၼ်ႈၵိုမ်း၊ ယႃႇပေလိုမ်း တွင်းၵိုမ်းဝႆႉတႃႇ ၼႆယဝ်ႉ။
ၼူဝ်ႇဝႅမ်ႇပႃႇ 1
လိူၼ်ၼူဝ်ႇဝႅမ်ႇပႃႇ (1) ဝၼ်းၼႆႉ ပေႃးဢဝ် ပၵ်းယဵမ်ႈဝၼ်းၵရီႇၵေႃးရီးယႅၼ်း ဝႃႈ ပဵၼ်ဝၼ်းထူၼ်ႈ (305) (ပေႃးပဵၼ် ပီဝႃႇထၢပ်ႈ ၼႆ ပဵၼ် ဝၼ်းထူၼ်ႈ (306))ဝၼ်းယဝ်ႉ။ တွၼ်ႈတႃႇတေသုတ်းပီၼႆႉ ၵိုတ်းထႅင်ႈယူႇ (60) ဝၼ်း။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၼ်းထိ ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ၼူဝ်ႇဝႅမ်ႇပႃႇ
309
လိူၼ်ၸၼ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၾႅပ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မၢတ်ႉၶျ်
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢေႇပရႄႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျုၼ်ႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျူႇလၢႆႇ
(1) ဝၼ်း။
ၽြႃးၽပၢင်း မိူင်းလၢဝ်း
ၽပၢင်း မိူင်းလၢဝ်း
ၽြႃးၽပၢင်းၼႆႉ ပဵၼ်ၽၢင်ႁၢင်ႈ ၽြႃးၸုၵ်းလႄႈ ယိုၼ်းၽႃႇမိုဝ်းၸဝ်ႈ ႁႄႉၵႂႃႇတၢင်းၼႃႈၸဝ်ႈ တင်းသွင်ၶွၼ်။ ပဵၼ်ၽြႃးၼႂ်းႁုၼ်ႇႁၢင်ႈ ဢၽယမုတြႃႇ၊ ဢမ်ႇၼၼ် ပၢင်ႁၢမ်ႈၺႃႇတိၵႃႇ ပီႈၼွင်ႉ ဢၼ်လၢဝ်းထႆးၶဝ် ႁွင်ႉဝႃႈ “ပၢင်ႁၢမ်ႈယၢတ်ႈ”
309
လိူၼ်ဢေႃးၵၢတ်ႉ
(1) ဝၼ်း။
ၽြႃးၽပၢင်း မိူင်းလၢဝ်း
ၽပၢင်း မိူင်းလၢဝ်း
ႁုၼ်ႇႁၢင်ႈ ၽပၢင်းၼႆႉ ပဵၼ်ၽြႃးတွင်း လေႃႇႁဵတ်း တီႈမိူင်းသီႇရိလင်ႇၵႃႇ မိူဝ်ႈမွၵ်ႈပီပုတ်ႉထသႃႇသၼႃႇ 436 (107 B.C)။ ၸဝ်ႈၸူႇလၼႃႇၵ မႁႃႇထေႇရ ဢွၼ်ႁူဝ် လေႃႇႁဵတ်း မိူဝ်ႈပၢၼ်ၶုၼ်ၵလႃး ၸဝ်ႈသုပိၼ်ႇၼရႃႇၸႃႇ။ သိင်ႇဝတ်ႉထု ဢၼ်ဢဝ်လေႃႇ ပဵၼ်ၼိူဝ်ႉတွင်း လေႃးၵၼ်တင်း ငိုၼ်းလႄႈ ၶမ်း။ ၼႂ်းပိုၼ်း ၽပၢင်းတႅမ်ႈဝႃႈ ဢဝ်ထၢတ်ႈလုပ်ႇၽြႃးပဵၼ်ၸဝ်ႈ မူမ်ႇသႂ်ႇဝႆႉ ႁႃႈတီႈ ၸိူဝ်းပဵၼ် ၼႃႈၽၢၵ်ႇ၊ ၶေႃး၊ ၵၢင်း၊ ဢူၵ်းလႄႈ ၶေႃႈမိုဝ်းၸဝ်ႈ တင်းသွင်ၽၢႆႇ ၼႆယဝ်ႉ။ တၢင်းသုင်ၸဝ်ႈတႄႉ တင်ႈတႄႇဢဝ် ၽႃႇတိၼ် တေႃႇထိုင်ၸၢႆးၶူၼ်ႁူဝ် (ၽၢႆႇၼိူဝ်ၼႃႈၽၢၵ်ႇၸဝ်ႈ) သုင်ႁႃႈၶိုပ်ႈ၊ တင်ႈတႄႇ ၸၢႆးၽူမ် (ၸၢႆးၶူၼ်ႁူဝ်) ထိုင်ၸွမ်မုၼိၸဝ်ႈ မီး 7 ၼိဝ်ႉ။ တၢင်းသုင်ၸဝ်ႈ တင်းသဵင်ႈမီး 83 cm ၼမ်ႉၼၵ်း မီး 44,500 တႃၸင်ႈ (42.85 Kgs) ပဵၼ်ႁုၼ်ႇႁၢင်ႈ ပၢင်ႁၢမ်ႈၺႃႇတိၵႃႇ ပီႈၼွင်ႉ ၸိူင်ႉၼင်ႇ ၼႂ်းပိုၼ်းပုတ်ႉထမီးဝႃႈ “မိူဝ်ႈၸၢဝ်းၵေႃးလိယ လႄႈ ၸၢဝ်းၵပိလဝၢတ်ႈ ဢၼ်ပဵၼ်ၶိူဝ်းသႃႇၵီႇၼင်ႇၵၼ် ႁိမ်ၼမ်ႉမႄႈလေႃးႁိၼီႇ တွၼ်ႈတႃႇႁဵတ်းၼႃးလႄႈ ၸမ်ပေႃးပဵၼ်သိုၵ်းၵၼ်ၼၼ်ႉ ပုတ်ႉထၸဝ်ႈ ဢဝ်တြႃးထမ်ႇမ သင်ႇသွၼ်ႁႄႉႁၢမ်ႈ ပၼ်တၢင်းၵတ်းယဵၼ်လႆႈၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
309
လိူၼ်သႅပ်ႇထႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
ၽြႃးၽပၢင်း မိူင်းလၢဝ်း
လွင်ႈၽြႃးၽပၢင်း ႁွတ်ႈမိူင်းလၢဝ်း
မိူဝ်ႈပီပုတ်ႉထ 1399 (1056 AD) ၼၼ်ႉ ၶုၼ်ၶွမ်(ၶမဵၼ်) တၢဝ်ႉသီႇရိၸၼ်ႇတ ၸဝ်ႈမိူင်းဢိၼ်ႇတပတ်ႉထ (Indra Batta) ၵႂႃႇလႄႇထိုင် မိူင်းသီႇႁူဝ် (သီရိလင်ႇၵႃႇ)လႄႈ ယွၼ်းပူႇၸေႃႇဢဝ် တီႈၶုၼ်ၵလႃး မႃးဝႆႉတီႈ မိူင်းၶွမ်ၶဝ်ၼႆယဝ်ႉ။ (7th Century) မႃးၼႆႉ ၵူၼ်းၶိူဝ်းၶွမ်ၶဝ် ၼပ်ႉယမ် ပုတ်ႉထသႃႇသၼႃႇယဝ်ႉ)
309
လိူၼ်ဢွၵ်ႇထူဝ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
ၽြႃးၽပၢင်း မိူင်းလၢဝ်း
လွင်ႈၽြႃးၽပၢင်း ႁွတ်ႈမိူင်းလၢဝ်း
ထိုင်မႃး ပၢၼ်ၶုၼ်လၢဝ်း တၢဝ်ႉၾႃႉငုမ်ႊ (ၸဝ်ႈၾႃႉလႃႈထေႃးရၼီး 1357-1371 AD) ဢဝ်မိူင်းၵဵင်းတွင်း ႁဵတ်းပဵၼ် ဝဵင်းႁေႃၶမ်းသေ ပူၵ်းတင်ႈဢႃႇၼႃႇၸၢၵ်ႈ လၢၼ်ႉၸၢင်ႉ လႆႈယဝ်ႉၼၼ်ႉ ၸင်ႇလႆႈၵႂႃႇယွၼ်း ၽိတ်ႈမွၵ်ႇၼိမူၼ်း ၸဝ်ႈရႁၢၼ်းၶမဵၼ် မႁႃႇပႃႇသမၼ်ႇတထေႇရၸဝ်ႈလႄႈ ယွၼ်းပူႇၸေႃႇဢဝ် တင်း ၽြႃးၽပၢင်း ၶိုၼ်ႈမႃးၽႄႈၵိုၼ်း ပုတ်ႉထသႃႇသၼႃႇ ပၢႆးႁိၼယႃႇၼ တီႈမိူင်းလၢဝ်းယဝ်ႉ။
309
လိူၼ်တီႇသႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
သျိၼ်ႇလႃႉ (ၸၢၼ်း)၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းမတယႃႇ
သျိၼ်ႇလႃႉ (ၸၢၼ်း)  (ရှင်လှ (တောင်)ရွာ, Shinhla(South)) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇသျိၼ်ႇလႃႉ၊ ၸႄႈဝဵင်းမတယႃႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈပၢင်ႇဢူး၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 190093 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇသျိၼ်ႇလႃႉၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 864 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 987 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 1851 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ၽြႃးၽပၢင်း မိူင်းလၢဝ်း
လွင်ႈၽြႃးၽပၢင်း ႁွတ်ႈမိူင်းလၢဝ်း
ထိုင်မႃး ပၢၼ်ၸဝ်ႈၸၢႆးၸယၸဵတ်ႉထႃႇထိရၢတ်ႉ (ၸေႇယၸဵတ်ႉထႃႇထိ ရႃႇၸႃႇ ဢၼ်လုၵ်ႉ မိူင်းယူၼ်း ၵဵင်းမႂ်ႇ မႃးၵိၼ်မိူင်းလၢဝ်း) ပဵၼ်ၶုၼ်လၢၼ်ႉၸၢင်ႉ တူၼ်တီႈ 10 ၼၼ်ႉ ၵွပ်ႈပိူဝ်ႈ ၶၢႆႉမိူင်းႁေႃၶမ်း ၵႂႃႇဝႆႉ တီႈဝဵင်းၸၼ် (လၢဝ်းပွတ်းတႂ်ႈ)လႄႈ လႆႈၼိမူၼ်းဢဝ် တင်းၽြႃးၽပၢင်း လူင်းမိူဝ်းဝႆႉၸွမ်း တီႈၼၼ်ႈ မိူဝ်ႈပီပုတ်ႉထ 2103 (1560 AD)။ ယွၼ်ႉဝႃႈ ၸဝ်ႈၸၢႆးယၸဵတ်ႉထႃႇထိရၢတ်ႉ ယၢမ်ႈၵႂႃႇၵိၼ်မိူင်းၵဵင်းမႂ်ႇ (လၢၼ်ႉၼႃး) မႃးဢွၼ်တၢင်းလႄႈ မိူဝ်ႈၶိုၼ်ႈမႃး ပဵၼ်ၸဝ်ႈမိူင်းလၢဝ်းၼၼ်ႉ လႆႈၼိမူၼ်းဢဝ်ပႃး ၽြႃးသႅင်သႂ် (ၽၵႅဝ်ႈၶၢဝ်) ဢိၵ်ႇတၢင်း ၽြႃးသႅင်ၶဵဝ် (ၽၵႅဝ်ႈၶဵဝ် မေႃႈလေႃႈၵူတ်ႇ) မႃးဝႆႉၸွမ်း ၽပၢင်း တီႈဝဵင်းၸၼ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
မိူဝ်ႈမိူင်းလၢဝ်း လၢၼ်ႉၸၢင်ႉ လႆႈတူၵ်းပဵၼ် တႂ်ႈမိုဝ်းထႆးသယၢမ်ၵႂႃႇ မိူဝ်ႈပီပုတ်ႉထ 2321 (1778 AD) ၼႂ်းပၢၼ်ၶုၼ်လၢဝ်း တၢဝ်ႉသီႇရိပုတ်းသၢၼ် (သီႇရိပုၼ်ႇၺသႃႇရရႃႇၸႃႇ)ၼၼ်ႉ ဢၼ်ပဵၼ်ၶုၼ်ႁေႃၶမ်းထႆး ၸဝ်ႈတၢၵ်ႇသိၼ်မႁႃႇရၢတ်ႉ (1767 – 1782 AD) ၵေႃႈ လႆႈၼိမူၼ်း ဢဝ်ၽြႃးၽပၢင်းလႄႈ လူင်းမိူဝ်းဝႆႉ တီႈထူၼ်းပူးရီး (ၽွင်းၼၼ်ႉ ယင်းပႆႇႁွင်ႉ မိူင်းၵွၵ်ႇ)၊ ဢၼ်ပဵၼ် ၽၵႅဝ်ႈၶၢဝ်တႄႉ မိူင်းယူၼ်းလၢၼ်ႉၼႃး မႃးယွၼ်းၶိုၼ်း မိူဝ်းဝႆႉ တီႈၵဵင်းမႂ်ႇ ၸဵမ်မိူဝ်ႈပၢၼ် ၸဝ်ႈၸၢႆးယၸဵတ်ႉထႃႇထိရၢတ်ႉယဝ်ႉ။ မိူဝ်ႈၸဝ်ႈႁေႃၶမ်းထႆးသယၢမ် သူင်ႇႁႂ်ႈ ၸဝ်ႈၼၼ်ႇတသဵၼ် (ၸဝ်ႈၼၼ်ႇတသေၼ၊ ၶိူဝ်းၸၢဝ်းမိူင်းလၢဝ်း) ၶိုၼ်ႈမႃးပဵၼ် ၸဝ်ႈမိူင်းလၢဝ်းလၢၼ်ႉၸၢင်ႉ မိူဝ်ႈပီပုတ်ႉထ 2324 (1781 AD) ၼၼ်ႉ လႆႈယွၼ်းၼိမူၼ်း ပႃးၽြႃးၽပၢင်း ၶိုၼ်းမႃးဝႆႉ မိူင်းလၢဝ်း တီႈဝဵင်းၸၼ် Vientain မိူၼ်ၵဝ်ႇယဝ်ႉ။
309
လိူၼ်တီႇသႅမ်ႇပႃႇ
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:309
သျိၼ်ႇလႃႉ (ၸၢၼ်း)၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းမတယႃႇ
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းမတယႃႇ
ၽြႃးၽပၢင်း မိူင်းလၢဝ်း
လွင်ႈၽြႃးၽပၢင်း ႁွတ်ႈမိူင်းလၢဝ်း
ၽြႃးၸဝ်ႈ ဢၼ်ၵဝ်ႇၵႄႇသေ ၵူၼ်းတႆး ပွတ်းဢွၵ်ႇၶူင်း ၸိူင်ႉၼင်ႇယူၼ်း၊ လၢဝ်း၊ ထႆး၊ ၶိုၼ်၊ လိုဝ်ႉ၊ လႅမ်းၶဝ် ႁူႉၸၵ်းၼမ်လႄႈ ယုမ်ႇယမ်ၼပ်ႉထိုဝ်ဝႃႈ ပဵၼ်ၽြႃးၸဝ်ႈတိပ်ႉ (ၻိပ်ပ = ၽီ) ၼႆၼၼ်ႉ မီး 4 သူႇယဝ်ႉ။ မိူဝ်ႈလဵဝ် ၽြႃးၽသိင် မီးၵဵင်းမႂ်ႇ (တူၼ်ၽႄမၼ်း သူႇၼိုင်ႈ မႃးမီးတီႈၵဵင်းဝီ ၼႂ်းမိူင်းတႆး ၵဝ်ႈႁၢႆးႁေႃ ဢၼ်ၼႂ်းပိုၼ်းသႅၼ်ဝီႁွင်ႉဝႃႈ ၽြႃးၵေႃႇမိူင်း၊ ၵမ်ႈၽွင်ႈသမ်ႉဝႃႈ ၽြႃးသိႁိင်ႇၵ)။ ၽြႃးၽပၢင်း မီးတီႈမိူင်းလူင်ၽပၢင်း (ၵဵင်းတွင်း) မိူင်းလၢဝ်း။ ၽြႃးၽၵႅဝ်ႈၶၢဝ် မီးတီႈၵဵင်းမႂ်ႇ (မိူင်းထႆး) လႄႈ ၽြႃးၽၵႅဝ်ႈၶဵဝ် မီးတီႈပၢင်ၵေႃႉ (မိူင်းၵွၵ်ႇ) ၸိုင်ႈထႆးယဝ်ႉ။
ႁုၼ်ႇႁၢင်ႈၽြႃးၸဝ်ႈ 4 တူၼ်ၼႆႉ ဢိင်ၼိူဝ်ၸႂ်သႂ် သတ်ႉထႃႇ ၽူႈၵူၼ်းသေ ပေႃးလႆႈမိူဝ်းဝႆႈလူႇ ပူႇၸေႃႇ တူၼ်လႂ်တူၼ်ၼိုင်ႈၸိုင် မီးၽွၼ်းပၢင်ႈ လွတ်ႈႁၢမ်းၽေးၶဵၼ်လႄႈ မီးမင်ႇၵလႃႇ ဢၼ်ၸၢင်ႈႁဵတ်းႁႂ်ႈ ၶိုၼ်ႈယႂ်ႇၵီႈမုၼ်း ၵူၼ်းပုတ်ႉထၽႃႇသႃႇ ၸိူဝ်းယူႇ ပွတ်းဢွၵ်ႇၶူင်းၶဝ် ယုမ်ႇယမ်ၵၼ်မႃး ၸဵမ်မိူဝ်ႈၵွၼ်ႇၵွၼ်ႇၼႆယူႇ။
1772
1772
လိူၼ်ၸၼ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၾႅပ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မၢတ်ႉၶျ်
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢေႇပရႄႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မေႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျုၼ်ႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျူႇလၢႆႇ
(1) ဝၼ်း။
ဢေႃးၵၢတ်ႉ
(1) ဝၼ်း။
သႅပ်ႇထႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
ဢွၵ်ႇထူဝ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
ၼူဝ်ႇဝႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
တီႇသႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:1772
သႄႇတူဝ်ႇ၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းယမႄးတိၼ်း
ဝၢၼ်ႈသႄႇတူဝ်ႇ  (ဆည်တိုရွာ၊ Seto) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇထီးလႅင်ႇ၊ ၸႄႈဝဵင်းယမႄးတိၼ်း၊ ၸႄႈတွၼ်ႈယမႄးတိၼ်း၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 192622 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇထီးလႅင်ႇၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 1849 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 2087 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 3936 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းယမႄးတိၼ်း
780
လိူၼ်ၸၼ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၾႅပ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မၢတ်ႉၶျ်
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢေႇပရႄႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မေႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျုၼ်ႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျူႇလၢႆႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢေႃးၵၢတ်ႉ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်သႅပ်ႇထႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢွၵ်ႇထူဝ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၼူဝ်ႇဝႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်တီႇသႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:780
1837
လိူၼ်ၸၼ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၾႅပ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢေႇပရႄႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မေႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျုၼ်ႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျူႇလၢႆႇ
(1) ဝၼ်း။
ဢေႃးၵၢတ်ႉ
(1) ဝၼ်း။
သႅပ်ႇထႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
ၼူဝ်ႇဝႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
တီႇသႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:1837 ပိူင်ထၢၼ်ႈ:1830 ႁူဝ်သိပ်းပီ
1386
1386
လိူၼ်ၸၼ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၾႅပ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မၢတ်ႉၶျ်
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢေႇပရႄႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မေႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျုၼ်ႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢေႃးၵၢတ်ႉ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်သႅပ်ႇထႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢွၵ်ႇထူဝ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်တီႇသႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:1386
တူဝ်းၵျီးၵူင်း၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းပၢင်ႇဢူး
ဝၢၼ်ႈတူဝ်းၵျီးၵူင်း  (တိုးကြီးကုန်းရွာ, Toegyikone) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇၵျွႆးၼႂႃးထွၵ်ႉ၊ ၸႄႈဝဵင်းပၢင်ႇဢူး၊ ၸႄႈတွၼ်ႈပၢင်ႇဢူး၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 189886 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇၵျွႆးၼႂႃးထွၵ်ႉၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 4654 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 5076 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 9730 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ဢၢင်ႈဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းပၢင်ႇဢူး
တီႇမူဝ်ႇၶရေႇသီႇ
thumb|400px| တီႇမူဝ်ႇၶရေႇသီႇ (Democracy) တီႇမူဝ်ႇၶရေႇသီႇဢၼ်ဝႃႈၼႆႉ ၸၢဝ်းပၢႆးယုမ်ႇယမ်ၵေႃႈဢမ်ႇၸႂ်ႈ၊ ပၢႆးတၢင်းႁူႉႁၼ်ၵေႃႈဢမ်ႇၸႂ်ႈ၊ ပဵၼ်လၢႆးဢုပ်ႇပိူင်ႇ ဢၼ်ဢဝ်ၸႂ်ႉတႃႇပိူင်ႇၸိုင်ႈမိူ်င်းလႄႈ မူႇၸုမ်းၽုင်ၵူၼ်းႁဝ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ မိူၼ်ၼႂ်းၶေႃႈၵႂၢမ်းဢၼ်ဝႃႈ ဢရိတ်ႉသ်တူဝ်ႇၶရေႇသီႇ (Aristocracy)၊ ဢေႃႇတူဝ်ႇၶရေႇသီႇ (Autocracy)၊ ပျူႇရီႇယူႇၶရေႇသီႇ (Bureaucracy)၊ တီႇမူဝ်ႇၶရေႇသီႇ(Democracy)၊ ၸၵႂႃႇၶဝ်ၼၼ်ႉ ၶေႃႈပၢႆၵွႆဝႃႈ ၶရေႇသီႇ Cracy ၼႆၼၼ်ႉ တီႈပွင်ႇမၼ်းဝႃႈ ပဵၼ်လၢႆးဢုပ်ႇပိူင်ႇၼႆယူႇယဝ်ႉ။
ၵႂၢမ်းၼမ်း
လၢႆးဢုပ်ႇပိူင်ႇၽွင်းငမ်းတီႇမူဝ်ႇၶရေႇသီႇဢၼ်ၼိုင်ႈ၊ ဢၼ်ၵူၼ်းတင်းလၢႆ လႆႈႁူႉဝႆႉဝႃႈ "တီႇမူဝ်ႇၶရေႇသီႇၵမ်းသိုဝ်ႈ" ၼႆၼၼ်ႉ ၸႃႉတႄႇပေႃႇပဵၼ်မႃး ၼႂ်းၸေႈမိူင်းဢွၼ်ႇတီႈမိူင်း ၵရိတ်ႉ (Greek) လႄႈ ရေႃးမ (Rome) ၶဝ် ၸဵမ်မိူဝ်ႈပူၼ်ႈမႃး 2500 ပီႊၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ လၢႆးပိူင်ဢုပ်ႇပိူင်ႇၼၼ်ႉၼႆႉ မီးၽွၼ်းလီတႃႇၶႃႈဝၢၼ်ႈၵူၼ်းမိူင်းၽၵ်းၵႃႇၶဝ်ၼၼ်ႉတေႉယဝ်ႉၼႆ ၵူၼ်းတၢင်းၼမ် ႁပ်ႉၶၢမ်ႇယုမ်ႇယမ်ဝႆႉလႄႈ မိူင်းၼႂ်းလုမ်ႈၾႃႉၼိူဝ်လူၵ်ႈၶူင်းလူင်ၶဝ်ၼႆႉ ၸဵဝ်းလႄႈၼၢၼ်းဢွၼ်ၵၼ်ယိူင်းၸူးၶၢႆႉႁႃ လၢႆးပိူင်ဢုပ်ႇပိူင်ႇၽွင်းငမ်း ဢၼ်တိူဝ်းမီးသုၼ်ႇတီႇမူဝ်ႇၶရေႇသီႇၼၼ်ႉ ယူႇၵူႈၶၢဝ်းယၢမ်းယဝ်ႉ။ ၸိုင်ႈမိူင်းၸိူဝ်းလႆႈမီးတီႇမူဝ်ႇၶရေႇသီႇယဝ်ႉၼၼ်ႉ ယိူင်းဢၢၼ်းထိုင်တီႈ ၽဝပၢၼ်မူႇၸုမ်းၽုင်ၵူၼ်း ဢၼ်တေတိူဝ်းမီးလွၼ်ႉမွၼ်းတီႇမူဝ်ႇၶရေႇသီႇတဵမ်ထူၼ်ႈလီလိူဝ်ၼၼ်ႉလႄႈသင်၊ ၸိုင်ႈမိူင်းၸိူဝ်းပႆႇလႆႈမီးတီႇမူဝ်ႇၶရေႇသီႇၶဝ်ၼၼ်ႉသမ်ႉ ယိူင်းထိုင်တီႈပၢင်မူႇၸုမ်းၽုင်ၵူၼ်း ဢၼ်တီႇမူဝ်ႇၶရေႇသီႇႁိူဝ်ႈႁိူင်းမီးလႆႈၼၼ်ႉလႄႈသင်၊ ယဵပ်ႇယၢင်ႈၶိုၼ်ႈၸူးယူႇၵူႈၶၢဝ်းယၢမ်းယူႇယဝ်ႉ။ မူႇၸုမ်းၽုၵ်ၵူၼ်းမိူင်းၽွမ်ႉႁူမ်ႈ မိူင်းမႅၼ်ႇမႃႇၼႆႉၵေႃႈတေႃႈၼင်ႇၼၼ်။ ၸၢတ်ႈပၢၼ်ၽဝၵူၼ်းၸၢဝ်းၸိူဝ်ႉၶိူဝ်းမိူင်းတႆးႁဝ်းၶဝ်ၵေႃႈ ၸိုၼ်ႇတူဝ်ၶွၼ်ႈႁႅင်းယိူင်းၸူးသၢႆလႅင်းတီႇမူဝ်ႇၶရေႇသီႇၼၼ်ႉဝႆႉယူႇယဝ်ႉ။ မိူဝ်ႈပၢၼ်မိုၼ်ႇသိုၼ်းၵွၼ်ႇ ၼႂ်းမိူင်းၵရိတ်ႉလႄႈ ရေႃးမၶဝ်ၼႆႉ ယိပ်းတိုဝ်းလၢႆးတီႇမူဝ်ႇၶရေႇသီႇၵမ်းသိုဝ်ႈၼၼ်ႉလႄႈ လၢႆးပိူင်ႁဵတ်းသၢင်ႈမၼ်းသၢင်းလၢင်းဝႆႉယူႇၵေႃႈ၊ ဢၼ်ၸိုင်ႈမိူင်းၼႂ်းလုမ်ႈၾႃႉၶဝ် ၵျၢင်ႉၵမ်ယိပ်းတို်ဝ်းတီႇမူဝ်ႇၶရေႇသီႇယူႇၵၢပ်ႈပၢၼ်ဝၼ်းမိူ်ဝ်ႈၼႆႉတႄႉ ပဵၼ်လၢႆးပိူင်တီႇမူဝ်ႇၶရေႇသီႇတၢင်တူဝ်ၼၼ်ႉလႄႈ လွၵ်းပိူင်လၢႆးႁဵတ်းဢၼ်ၶွၵ်းယွၵ်းၶွၼ်ယွၼ်ယုင်ႈယၢင်ႈဝႆႉၵမ်ႈၽွင်ႈၼၼ်ႉလႆႈၶဝ်ႈၸိမ်ပႃးၸွမ်းမႃးယဝ်ႉ။ ၵၢပ်ႈပၢၼ်တီႇမူဝ်ႇၶရေႇသီႇတၢင်တူဝ်ၼႆႉ ပိူင်ၾၢင်ႁၢင်ႊတီႇမူဝ်ႇၶရေႇသီႇတႃႇတႅၵ်ႈၼိူင်းတူၺ်း (Comparative models) ၶဝ် ပေႃႇပဵၼ်မီးမႃးဢၼ်ၼိူင်ႈယဝ်ႉဢၼ်ၼိူင်လႄႈလွင်ႈထဵင်ထွင်ၵဵဝႅႇၵပ်းလူၺ်ႈ တီႇမူဝ်ႇၶရေႇသီႇၸႅတ်ႈဢမ်ႇၸႅတ်ႈၼႆၼၼ်ႉၵေႃႈ ၽုတ်းပေႃႇမီးမႃးၸွမ်းယဝ်ႉ။ ပိူဝ်ႈၼၼ်လႄႈ ၽူႈၸွပ်ႇသွၵ်ႈႁဵၼ်းႁႃၶဝ် ၸင်ႇၵုၺ်ႇဢွၵ်ႇမွၵ်ႇၼႄ “လၵ်းမၢႆတႅၵ်ႈၼိူင်း” ၵမ်ႈၽွင်ႈဝႆႉပၼ်ယူႇယဝ်ႉ။ ၼႂ်းၵႃႈ “လၵ်းမၢႆတႅၵ်ႈၼိူင်း” တင်းလၢႆၼၼ်ႉဢၼ်ၽူႈၸွပ်ႇသွၵ်ႈႁဵၼ်းႁႃၵမ်ႉၼမ် ႁပ်ႉၶၢမ်ႇဝႆႉပဵၼ်တႃႇ “တီႈၼိူင်းတူၺ်းတီႇမူဝ်ႇၶရေႇသီႇ” (Democratic criteria) ၼၼ်ႉ-
ပပ်ႉၽိုၼ်လဵပ်ႈႁဵၼ်းၼႆႉ တၵ်းၸၢင်ႈပဵၼ်ဢၼ်ၵမ်ႉထႅမ်ပၼ် ၽူႈၶဝ်ႈၸႂ်လဵပ်ႈႁဵၼ်းလွင်ႈ တီႇမူဝ်ႇၶရေႇသီႇၼၼ်ႉယူႇၼႆ ယုမ်ႇယမ်ဝႆႉယူႇ။ မိူၼ်ၼင်ႇႁဝ်းၶႃႈပီႈၼွင်ႉၸိူဝ်းႁူႉမေႃလိၵ်ႈတႆး ၸူဝ်းၵၼ်ၶဝ်ႈလေႇၼႂ်းသူၼ်မွၵ်ႇမၢၵ်ႇတူၼ်ႈမႂ်လိူင်ႇၸေးမဵဝ်းမၼ်းဝႆႉၼၼ်ႉၵူၺ်း။ ထုၵ်ႇမႅၼ်ႈၸႂ်ဢၢႆႁွမ်မဵဝ်းလႂ်၊ ၽႂ်သမ်ႉမၵ်ႉၼမ်ႉဝၢၼ်မၢၵ်ႇမဵဝ်းလႂ်၊ မိုတ်ႈၸႂ်တီႈယွတ်ႈတီႈမႂ်ၸိူင်ႉႁိုဝ်၊ တူၼ်ႈမႆႉသင်ၸႂ်ႉတီႈလႂ်တေလီ၊ မီးတီႈလႂ်တေထုၵ်ႇ၊ ၽုၵ်ႇတီႈလႂ်တေလႅပ်ႈၼႆၼၼ်ႉ ဢမ်ႇလိူဝ်သေၵၢင်ၸႂ်ၶႂ်ႈလႆႈၶႂ်ႈပဵၼ်ၽူႈၵေႃႉၶဝ်ႈလႄႇၸွမ်း ၼႂ်းသူၼ်ၵႂၢင်ႈလူင်ၼႆႉၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ဢၼ်ၶႃႈႁဝ်းယွၼ်းသူးပႂ်ႉမွင်းၼႆႉတႄႉ လဵပ်ႈႁဵၼ်းႁူႉႁၼ်ၸႅင်ႈလႅင်းလွင်းတၢင်းသၢင်းလၢင်းယဝ်ႉသေ ႁႂ်ႈၸၢဝ်းၸိူဝ်ႉၶိူဝ်းတႆး ၵူၼ်းမိူင်းတႆးႁဝ်းၶဝ် ပူၵ်းတင်ႈလႆႈၸၢတ်ႈၽဝပၢၼ်ၵူၼ်း တီႈလီထီႉသုတ်းၼၼ်ႉၼႆယူႇယဝ်ႉ။