cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
ၸီႇတႃႇ၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၵတေႃး
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းၵျွၵ်ႉပတွင်း
လႅတ်ႉပၢၼ်ႇလႃႉ၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းၸိၼ်ႉၵူး
ဝၢၼ်ႈလႅတ်ႉပၢၼ်ႇလႃႉ (လက်ပန်လှရွာ, Letpanhla) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇလႅတ်ႉပၢၼ်ႇလႃႉ၊ ၸႄႈဝဵင်းၸိၼ်ႉၵူး၊ ၸႄႈတွၼ်ႈပၢင်ႇဢူး၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 190233 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇၵျွင်းသဵၵ်ႉၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 8604 ၵေႃႉ၊ ယိင်း 7897 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 17401 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းၸိၼ်ႉၵူး
ၽူဝ်ႇၵူင်း၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းယမႄးတိၼ်း
ဝၢၼ်ႈၽူဝ်ႇၵူင်း  (ဖိုကုန်းရွာ၊ Hpokone) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇၽူဝ်ႇၵူင်း၊ ၸႄႈဝဵင်းယမႄးတိၼ်း၊ ၸႄႈတွၼ်ႈယမႄးတိၼ်း၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 192653 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇၽူဝ်ႇၵူင်းၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 1217 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 1343 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 2560 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
737
လိူၼ်ၸၼ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မၢတ်ႉၶျ်
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢေႇပရႄႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မေႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျုၼ်ႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျူႇလၢႆႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢေႃးၵၢတ်ႉ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်သႅပ်ႇထႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢွၵ်ႇထူဝ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်တီႇသႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:737
ပွၵ်ႉတေႃး (ၵၢင်)၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းၵျွၵ်ႉပတွင်း
ဝၢၼ်ႈပွၵ်ႉတေႃး (ၵၢင်)  (ပေါက်တော ((အလယ်)ရွာ၊ Pauktaw(Middle)) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇမၵျီးၵူင်း၊ ၸႄႈဝဵင်းၵျွၵ်ႉပတွင်း၊ ၸႄႈတွၼ်ႈၺွင်ႇဢူး၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 192108 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇမၵျီးၵူင်းၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 1795 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 2430 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 4225 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းၵျွၵ်ႉပတွင်း
ပီမႂ်ႇၶႄႇ ဝၼ်းၵိၼ်ဝေႃးတႆးၼိူဝ်
ဝၼ်းပီမႂ်ႇၶႄႇ ႁူမ်ႈတင်း ဝၼ်းၵိၼ်ဝေႃးတႆးၼိူဝ်(တႆးမိူင်းၼိူဝ်) တူၵ်းၼႂ်းလိူၼ်သၢမ်တႆးၵူႈပီ။ ၵူၺ်းၵႃႈ ပီၼႆႉ တူၵ်းၼႂ်းလိူၼ်သီႇ (လိူၼ်သီႇမႂ်ႇ 1 ၶမ်ႈတႆး) ပဵၼ်ဝၼ်းတီႈ 15 လိူၼ်ၾႅပ်ႊၿိဝ်ႊရီႊပေႃးလီ။ ပဵၼ်ပီမႂ်ႇၸိူင်ႉႁိုဝ်လႄႈ မႃးတူၵ်းၼႂ်းလိူၼ်သၢမ်-သီႇတႆးႁဝ်းလႃႇ? ၶဝ်ဢမ်ႇမီးလိူၼ်ဢၢႆႈ(လိူၼ်ၼိုင်ႈ)? မီးမိူၼ်ၵၼ် တင်းတႆးႁဝ်းယူႇ။ ဝၼ်းပီမႂ်ႇၶႄႇၶဝ်ၼႆႉ ပဵၼ်ဝၼ်းလိူၼ်ဢၢႆႈ (လိူၼ်ၸဵင်) မႂ်ႇ(1) ၶမ်ႈ ၶွင်လိူၼ်ၶႄႇၶဝ်ယဝ်ႉၼႃႇ။ ၼႂ်း ပီ 2018 ၼႆႉ လိူၼ်ၾႅပ်ႊၿိဝ်ႊရီႊ ဝၼ်းတီႈ 15 ၼႆႉ ပဵၼ်ဝၼ်းလိူၼ်ၸဵင်မႂ်ႇ 1 ၶမ်ႈ တႃႇၶႄႇၶဝ်။ ဝၼ်းဢၼ်ပီၵဝ်ႇ-ၶၢႆႉၸူးပီမႂ်ႇၼၼ်ႉ ပဵၼ်ဝၼ်းလိူၼ် 1 မႂ်ႇ 1 ဝၼ်း ၶွင်ၶိူဝ်းၽႂ်ၶိူဝ်းမၼ်းယဝ်ႉ။ ဝၼ်းတီႈ 15-16 လိူၼ်ဢေႊပရိူဝ်ႊၵူႈပီဢၼ်ႁဝ်းႁွင်ႉဝႃႈ ပီမႂ်ႇသွၼ်းၼမ်ႉၼႆၼၼ်ႉ ၵေႃႈပဵၼ်ဝၼ်းလိူၼ်ၸဵင်မႂ်ႇ (1)ၶမ်ႈ ၶွင်ၸၢဝ်း ၶိူဝ်းၵလႃးဢိၼ်ႊတီႊယိူဝ်ႊၶဝ်ၼႆၼၼ်ႉ ယႃႇပေလိုမ်းၵၼ်သေၵမ်းၼႆ။ ၵိၼ်ဝေႃး ဢမ်ႇၼၼ် ပီမႂ်ႇၵိၼ်ဝေႃးၼႆၼၼ်ႉၼႃႇပွင်ႇသင်? ၵိၼ်ဝေႃး – ၼႆၼၼ်ႉ ၵိၼ်ပီမႂ်ႇ၊ ၵိၼ်ၵၼ်လဵင်ႉၵၼ်၊ ပူးၸႃးတီႈဢၼ်လီပူးၸႃးၵၼ် ၼႂ်းၽွင်းပီမႂ်ႇၸၢဝ်းၶိူဝ်းႁၼ်ႉ(ၶႄႇႁၼ်ႉ) ၼႆၼၼ်ႉယဝ်ႈ။ ဝေႃး – ထွႆႈၵႂၢမ်းၼႆႉလႅပ်ႈတေပဵၼ်ၸွမ်းၶႄႇယုၼ်ၼၢၼ်(ၶႄႇၼွင်သႄ) ယူႇၼႆၵၼ်။ ပွင်ႇဝႃႈ- လဵင်ႉ၊ ဝႆႈ(ဝႆႈၸဝ်ႈ၊ လဵင်ႉၸဝ်ႈ၊ ဝႆႈပီ၊ လဵင်ႉပီ) ၼႆၼၼ်ႉႁိုဝ် လီသိုပ်ႇလဵပ်ႈႁဵၼ်းၵၼ်ယူႇ။ ဝေႃး- ဝူဝ်းၼႆဢမ်ႇႁၼ်ၸၢဝ်းၶႄႇၶဝ်ၸႂ်ႉ၊ မီးၵႃႈၸၢဝ်းတႆးၼိူဝ်ႁဝ်းၵွႆးဢၼ်ၸႂ်ႉလႄႈ ပေႃးထိုင်ဝၼ်းပီမႂ်ႇၶႄႇၼႆ ႁွင်ႉဝႃႈ ပီမႂ်ႇၵိၼ်ဝေႃး။ ပေႃးလၢတ်ႈဝႃႈ ပီမႂ်ႇၵိၼ်ဝေႃးၼႆၵေႃႈ ပဵၼ်ပီမႂ်ႇတႆးၼိူဝ်ၼႆၼၼ်ႉ ႁူႉၵမ်းလဵဝ်ယူႇ။ ၸၢဝ်းတႆးၼိူဝ်တင်းၸၢဝ်းၶႄႇၼႆႉ ႁဵတ်းသင်ၸႂ်ႉတိုဝ်းပီမႂ်ႇဝၼ်းလဵဝ်ၵၼ်၊ ၶိူဝ်းၵူၼ်းယင်းဢမ်ႇၸႂ်ႈၶိူဝ်းလဵဝ်ၵၼ်? လွင်ႈၼႆႉ ႁၼ်ထိုင်ဝႃႈ ဢွၼ်တၢင်းၸၢဝ်းၶိူဝ်းတႆးႁဝ်းယင်းပႆႇၼပ်ႉယမ်ပုတ်ႉထသႃသၼႃၼႆႉ ၽႂ်ယူႇၸမ်တီႈ လႂ်ၸွမ်းဢဝ်ၾိင်ႈတီႈၼၼ်ႈ။ တႆးၼိူဝ်ၼႆၼၼ်ႉ ၵွပ်ႈယူႇၸမ်ၶႄႇ၊ ၶူၼ်းလေႃးၶႄႇၼမ်သေတႆးတၢင်ႇၸုမ်းလႄႈ ၸင်ႇႁွင်ႉတႆးၼိူဝ်။ ၶိူဝ်းၵူၼ်းဢၼ်ယူႇပႃႈၼိူဝ်(ပႃႈတၢင်းႁွင်ႇ) တႆးႁဝ်းသုတ်းသုတ်းၼၼ်ႉသမ်ႉပဵၼ်ၶႄႇ၊ ယွၼ်ႉၼၼ်တႆးတႂ်ႈ(တႆးပႃႈၸၢၼ်း) ၸင်ႇႁွင်ႉၶဝ်ဝႃႈ တႆးၼိူဝ်(တႆးတၢင်းႁွင်ႇ) မၼ်းပဵၼ်ၸိူင်ႉၼႆၵူၺ်း။ တႆးၼိူဝ်ဢမ်ႇၸိုဝ်ႈၶႄႇ၊ ၶႄႇႁွင်ႉၶဝ်ၵူၼ်းတႂ်ႈ၊ ႁဝ်းသမ်ႉႁွင်ႉၶဝ်ဝႃႈၵူၼ်းၼိူဝ်။ တႆးၼိူဝ်ၶဝ်ၼႆႉ ၵွပ်ႈလႆႈယူႇၸမ်ၶႄႇ၊ ၶူၼ်းလေႃးၶႄႇပဵၼ်ပီယၢဝ်းၶၢဝ်းႁိုဝ်သေ ၶၢတ်ႇပႅတ်ႈၵၢၼ်တိတ်း တေႃႇသူႇ ႁႃတႆးတႂ်ႈလႄႈ ၵမ်ႈၽွင်ႈလိုမ်းၾိင်ႈတူဝ်ၵဝ်ႇၵႂႃႇ။ ၸႂ်ႉတိုဝ်းၾိင်ႈၶႄႇၵႂႃႇလၢႆလၢႆသႅၼ်းၸိူင်ႉၼင်ႇ- ၾိင်ႈပီမႂ်ႇ၊ ၾိင်ႈဝႆႈ ပေႃႈဝႆႈမႄႈၸဵမ်ၸိူဝ်းၼႆႉ။ မီးၸၢဝ်းတႆးၼိူဝ်ၵမ်ႈၽွင်ႈ ၸိူဝ်ဢၼ်ၶၢႆႉပၢႆႈလူင်းမႃးယူႇသဝ်းၸွမ်းဝၢၼ်ႈမိူင်းတႆးတႂ်ႈသေ ဝၢႆးမႃးလႆႈႁပ်ႉဢၼ် ၾိင်ႈငႄႈပုတ်ႉထသႃသၼႃၼၼ်ႉၵူၺ်း ဢၼ်ပိၼ်ႇမႃးႁပ်ႉၾိင်ႈပီမႂ်ႇတႆး မိူဝ်ႈလိူၼ်ၸဵင်တႆး၊ ပီမႂ်ႇသွၼ်းၼမ်ႉ မိူၼ် လိူၼ် 4 ဢင်းၵိသျ်ႊ မိူၼ်ၸိူင်ႉႁၼ်ယူႇမိူဝ်ႈလဵဝ်။ၼၼ်သေတႃႉ ၾိင်ႈပီမႂ်ႇၵိၼ်ဝေႃး ယင်းဢမ်ႇပႅတ်ႈၵၼ်၊ တိုၵ်ႉၸႂ်ႉယူႇတေႃႇထိုင်မိူဝ်ႈလဵဝ်။ ၸင်ႇဝႃႈ ၾိင်ႈပီမႂ်ႇတႆးၼိူဝ်ဢမ်ႇၼၼ် ၾိင်ႈပီမႂ်ႇၵိၼ်ဝေႃးၼႆႉ တႆးၼိူဝ်ၼပ်ႉဝႃႈ ပဵၼ်ပီမႂ်ႇၶွင်ပူႇယႃႈတႃႇၼၢႆး ဢၼ်ၸႂ်ႉတိုဝ်းမႃးလၢႆလၢႆပၢၵ်ႇပီလႄႈ တိုၵ်ႉသိုပ်ႇပႂ်ႉပႃးၵၼ်ဝႆႉ ပဵၼ်ဝႃႈလႆႈၼပ်ႉယမ်ၾိင်ႈ ပုတ်ႉထသႃသၼႃယဝ်ႉ ၵေႃႈယႃႇၼၼ်ႉယူႇ။ သျိၼ်ႊၼႅၼ်(ပီမႂ်ႇ) ၸၢဝ်းၶႄႇၼၼ်ႉ ပဵၼ်ၾိင်ႈၸၢဝ်းၶႄႇၵူၺ်း။ ၵူၺ်းၵႃႈ ၾိင်ႈၵိၼ်ဝေႃးၼႆႉတႆး ၼိူဝ်ၶဝ်ၼပ်ႉဝႃႈ ပဵၼ် ၾိင်ႈပီမႂ်ႇတႆးၼိူဝ်ၶဝ်ၵူၺ်း၊ ဢမ်ႇၼပ်ႉဝႃႈ ပဵၼ်ၾိင်ႈပီမႂ်ႇၶႄႇသင်။ ၶိူင်ႈပူးၸႃးဝႆႈဝၢၼ်းၵၼ်ႇတေႃးလႄႈ ဝၢင်းတမ်းလဵင်ႉၶႅၵ်ႇၼႂ်းၾိင်ႈပီမႂ်ႇၵိၼ်ဝေႃးၼႆႉ တေမီးၶဝ်ႈႁူၸၢင်ႉ၊ ၶဝ်ႈၶီႈမႃႉ၊ ၶဝ်ႈလူၵ်ႈလၢၼ်း၊ ၶဝ်ႈၶူပ်ႈ၊ ၶဝ်ႈတေႃႇ၊ ၶဝ်ႈတႅၼ်- ၸိူဝ်းၼႆႉ ဢဝ်ပဵၼ်ၾၢင်ႁၢင်ႈပီမႂ်ႇၵိၼ်ဝေႃး။ မီးလဵၼ်ႈမၢၵ်ႇၼင် မၢၵ်ႇၼိမ်း၊ ၶီႇဢူင်ႇၸႃး၊ ၵႃၸပ်းလၵ်း၊ ႁူင်ႉၵိၼ်ႁၢင်၊ ၸၼ်ၸိူၵ်ႈလႄႈ လိူၵ်ႈၵူႈမၢဝ်ႇသၢဝ်ၵၼ် ပဵၼ်မူၼ်ႈပဵၼ်သိူဝ်း ပုၼ်ႈတႃႇၼိုင်ႈပီ ဢၼ်ႁွင်ႉဝႃႈ ပီမႂ်ႇၵိၼ်ဝေႃး ၸိူင်ႉၼႆ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ၽိုၼ်လိၵ်ႈၶၢဝ်ႇတႆး၊ မႁႃႇမုင့် (မူႇၸ​ေႈ)
လွႆၶႂၢင် (တႂ်ႈ)၊ ဝၢၼ်ႈ
ဝၢၼ်ႈလွႆၶႂၢင် (တႂ်ႈ) (, Laui Khwaang (Down), လွိုင်ခွင် (အောက်)) ၼႆႉ ပဵၼ်ဝၢၼ်ႈ ဢၼ်မီးၼႂ်း ဢိူင်ႇႁူဝ်ၼမ်ႉ၊ ၸႄႈဝဵင်းမွၵ်ႇမႆႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈ လၢင်းၶိူဝ်း၊ မိူင်းတႆး၊ မိူင်းမျၢၼ်ႇမႃႇၶႃႈဢေႃႈ။
933
လိူၼ်ၸၼ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၾႅပ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မၢတ်ႉၶျ်
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢေႇပရႄႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျုၼ်ႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျူႇလၢႆႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢေႃးၵၢတ်ႉ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်သႅပ်ႇထႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢွၵ်ႇထူဝ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၼူဝ်ႇဝႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်တီႇသႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:933
ၶုၼ်ထီး၊ လုင်း
ၶုၼ်ထီး (1920-1998)
လုင်းၶုၼ်ထီးၼႆႉ ပဵၼ်ၽူႈဢွၼ်ႁူဝ်တႆး ၵေႃႉၼိုင်ႈသေ လႆႈလူင်း လၢႆးမိုဝ်း လိၵ်ႈႁူမ်ႈမၢႆ ပၢင်လူင်မႃး၊ မၼ်းပဵၼ် လုၵ်ႈၸၢႆး လုင်းၶုၼ်ၸၢမ်ႇ ပႃႈၼၢင်းၸၢမ်ႇသေ ၵိူတ်ႇႁၼ်ၼႃႈ မိူဝ်ႈပီ 1920 လိူၼ်မၢတ်ႉ 25 ဝၼ်း တမ်ႈတီႈ ဝဵင်းလၢႆးၶႃႈ မိူင်းတႆးပွတ်းၸၢၼ်း၊ ၸိုဝ်ႈမိူဝ်ႈလဵၵ်ႉ ႁွင်ႉဝႃႈ ဢၢႆႈၶႅင်းၼႆသေ မီးပီႈၼွင်ႉ ႁူမ်ႈတွင်ႉ ႁႃႈၵေႃႉလႄႈ မၼ်းပဵၼ် ၵေႃႉမၢႆသၢမ်။ မိူဝ်ႈလဵၵ်ႉ လႆႈၶိုၼ်ႈႁူင်းႁဵၼ်း ၵူႇသျိၼ်ႇ တီႈပၢင်လူင် တူၼ်ႈတီး လႄႈ တႃႈၵုင်ႈသေ ဢွင်ႇပူၼ်ႉၸၼ်ႉသိပ်း တမ်ႈတီႈ ႁူင်းႁဵၼ်းၵူႇသျိၼ်ႇ ဢလူင်ႇ (ဢထၵ 4 ဢလူင်ႇ) တႃႈၵုင်ႈယဝ်ႉ။ သိုပ်ႇၶိုၼ်ႈၸၼ်ႉၸွမ် ဢွင်ႇပူၼ်ႉ (I.S.C) ပီၼိုင်ႈဢုပၸႃႇပၢႆးသၢႆႊသေ ပဵၼ်သိုၵ်းၵမ်ႇၽႃႇပွၵ်ႈသွင် ၵျပၢၼ်ႇၶဝ်ႈမိူင်းမႃးလႄႈ ဢမ်ႇသိုပ်ႇၶိုၼ်ႈႁဵၼ်းလႆႈယဝ်ႉ။ မိူဝ်ႈပီ 1943 လုင်းၶုၼ်ထီး ၶဝ်ႈပႃး ၼႂ်းၸုမ်း ၵူၼ်းၼုမ်ႇဢေးသျႃးသေ ၵႂုႇၶိုၼ်ႈပၢင်ၽိုၵ်းၽွၼ်ႉ တမ်ႈတီႈ ငဝ်ႈၸိုင်ႈၵူၼ်းၼုမ်ႇဢေးသျႃး တမ်ႈတီႈ ဝဵင်းတႃႈၵုင်ႈ ဢၼ်မီးတီႈသဵၼ်ႈတၢင်း ၵူဝ်ႉမိၼ်းၵူဝ်ႉၶျိၼ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ဝၢႆးၼၼ်ႉ ၸင်ႇမႃးႁဵတ်း ၽူႈဢဝ်ပုၼ်ႈၽွၼ်း ၽၢႆႇသူၼ်းတုမ် ၵူၼ်းၼုမ်ႇဢေးသျႃး မိူင်းတႆးပွတ်းၸၢၼ်း၊ ပွတ်းဢွၵ်ႇ ၸႄႈတွၼ်ႈလွႆလႅမ်ယဝ်ႉ။ မိူဝ်ႈပီ 1944 လိူၼ်ဢေႇပိူဝ်ႇ 23 တေႃႇထိုင် 25 ဝၼ်း တမ်ႈတီႈ ပၢင်ၵုမ်ၵူၼ်းၼုမ်ႇဢေးသျႃး ဢၼ်ၸတ်းႁဵတ်း တမ်ႈတီႈ ဝဵင်းတူၼ်ႈတီးၼၼ်ႉ လုင်းၶုၼ်ထီး ၶိုၼ်ႈႁွတ်ႈသေ ႁပ်ႉဢဝ်ပုၼ်ႈၽွၼ်း ၸုမ်းၵူၼ်းၼုမ်ႇဢေးသျႃးယဝ်ႉ။
ပုၼ်ႈတႃႇ မိူင်းတႆး တေလွတ်ႈလႅဝ်းသဝ်းၶေႃၼၼ်ႉ လုင်းၶုၼ်ထီး ၶဝ်ႈပဵၼ် ၽူႈပွင်ၵၢၼ်ၵေႃႉၼိုင်ႈ၊ တႄႇဢဝ် မိူဝ်ႈၼၼ်ႉမႃး လုင်းၶုၼ်ထီး လႆႈဢွၵ်ႇသူၼ်းတုမ် လွင်ႈသၢၼ်ၶတ်း ၶုၼ်ဢႅင်းၵလဵတ်ႈသေ တႃႇတေ ဢဝ်လွတ်ႈလႅဝ်းသဝ်းၶေႃ ႁူမ်ႈလူၺ်ႈ မၢၼ်ႈၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ မိူဝ်ႈ 1947 တႄႇဢဝ် လိူၼ်ၾႅပ်ႉၽေႃႇဝႃႇရီႇ 8 ဝၼ်း တေႃႇထိုင် 12 ဝၼ်းၼၼ်ႉ လုင်းၶုၼ်ထီး လႆႈတၢင်တူဝ် ၸၢဝ်းၶိူဝ်းတႆးသေ လူင်းလၢႆးမိုဝ်း လိၵ်ႈႁူမ်ႈမၢႆပၢင်လူင် ဢၼ်ၵိုၵ်းပိုၼ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ဝၢႆးၼၼ်ႉ ၸင်ႇယႃႉပႅတ်ႈ ၸုမ်းလွတ်ႈလႅဝ်းသဝ်းၶေႃ မိူင်းတႆးပွတ်းၸၢၼ်း လႄႈ ၸုမ်းၶွၼ်ႇၵရႅတ်ႉ မိူင်းတႆးသေ တႄႇတင်ႈပဵၼ် ၸုမ်းငဝ်ႈၸိုင်ႈ လွတ်ႈလႅဝ်း ၵူၼ်းမိူင်း မိူင်းတႆးယဝ်ႉ။ တီႈၼႂ်းၸုမ်းၼၼ်ႉ လုင်းၶုၼ်ထီး ၶဝ်ႈပဵၼ် ၽူႈဢဝ်ပုၼ်ႈၽွၼ်း တႃႇၶွတ်ႇၽွတ်ႈ ၸိူဝ်ႉၸၢတ်ႈယဝ်ႉ။
1948 လိူၼ်ၵျၼ်ႇၼဝရီႇ 4 ဝၼ်း ဝၢႆးသေ လွတ်ႈလႅဝ်းသဝ်းၶေႃယဝ်ႉ ၸွမ်းၼင်ႇ ဢူးပသူၺ်ႇ ငဝ်ႈၸိုင်ႈ ၽသပလ ပၼ်ပုၼ်ႈၽွၼ်းၼၼ်ႉသေ ဢူးတိၼ်ႇဢေး (မိူင်းတႆး) လႄႈ လုင်းၶုၼ်ထီး လႆႈဢဝ်ပုၼ်ႈၽွၼ်း တူင်ႉၼိုင်ႈ လွင်ႈသၢၼ်ၶတ်း ၽူႈၶႂၢၵ်ႈမိူင်း ၾရၢင်ႇသဵတ်ႈသေ ၶိုင်သၢင်ႈႁၢင်ႈပွင် တႃႇၸွႆႈထႅမ် ၵူၼ်းမိူင်းဝႅတ်ႉၼၢမ်း ဢၼ်လုၵ်ႉၽိုၼ်ႉ ၾရၢင်ႇသဵတ်ႈလႄႈ လႆႈလုၵ်ႉတီႈ ၵဵင်းတုင် ထိုင်ၵႂႃႇ မိူင်းၵွၵ်ႇယဝ်ႉ။
လုင်းၶုၼ်ထီးၼႆႉ ယွၼ်ႉပိူဝ်ႈ လႆႈလူင်းလၢႆးမိုဝ်း လိၵ်ႈႁူမ်ႈမၢႆပၢင်လူင်မႃး ၵေႃႉၼိုင်ႈလႄႈ ထိုင်မႃး 1980 လိူၼ်ၵျုၼ်ႇ 7 ဝၼ်းၼၼ်ႉ လူင်ပွင်ၸိုင်ႈမိူင်းမၢၼ်ႈ ၼွပ်ႇဢၢပ်ႈပၼ် သူးၵုၼ်းမုၼ်ၸိုင်ႈမိူင်း (ၸၼ်ႉပထမ)ယဝ်ႉ။ ထိုင်မႃး 1998 လိူၼ်ၵျုၼ်ႇ 4 ဝၼ်းၼၼ်ႉ လုင်းၶုၼ်ထီး သဵင်ႈၵၢမ်ႇသုတ်းမုၼ်ၵႂႃႇသေ ၵိုတ်းဝႆႉ မေးၼၢင်းတေႃႇမမၵျီး လႄႈ လုၵ်ႈၸၢႆး ၸၢႆးၶမ်းပၢင်၊ ၸၢႆးၶမ်းလႅင်ယဝ်ႉ။
သိၼ်ႇၶျီႇတၢႆႇ၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းဝၢၼ်းတႂိၼ်း
ဝၢၼ်ႈသိၼ်ႇၶျီႇတၢႆႇ  (ဆင်ချီတိုင်ရွာ, Sinchitaing) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇသိၼ်ႇၶျီႇတၢႆႇ၊ ၸႄႈဝဵင်းဝၢၼ်းတႂိၼ်း၊ ၸႄႈတွၼ်ႈမဵၵ်ႉထီႇလႃႇ၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 194565 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇသိၼ်ႇၶျီႇတၢႆႇၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 1215 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 1348 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 2563 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
လႅတ်ႉပၢမ်ႇသဵၵ်ႉ၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းမျိတ်ႉတႃး
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းမျိတ်ႉတႃး
လၢႆႇၸႃႇ၊ ဝဵင်း
ဝဵင်းလၢႆႇၸႃႇ (လိုင်ဇာ, Laiza) ၼႆႉ ပဵၼ်ဝဵင်းဢၼ်ၼိုင်ႈ ဢၼ်မီးတီႈၼႂ်း ၸႄႈဝဵင်းဝဵင်းမႂ်ႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈၸႄႈၼႃး၊ ၸႄႈမိူင်းၶၢင်၊ မိူင်းမျၢၼ်ႇမႃႇၼၼ်ႉသေ ပဵၼ်ဝဵင်း ဢၼ်ဢိူမ်ႈၸပ်းၵၼ်တင်း မိူင်းၶႄႇယဝ်ႉ။
သၢႆပိုၼ်း
မိူဝ်ႈပီ 1994 ၼၼ်ႉ ဝဵင်းလၢႆႇၸႃႇၼႆႉ တိုၵ်ႉပဵၼ် ဝၢၼ်ႈဢွၼ်ႇမႃးသေ ဝၢႆးသေ တပ်ႉသိုၵ်းၶၢင်လွတ်ႈလႅဝ်းသဝ်းၶေႃ (ၶေဢၢႆႇဢူဝ်ႇ) ၶဝ် ပၵ်းသဝ်းမႃးယဝ်ႉ ပဵၼ်ဝဵင်း ဢၼ်လိုဝ်းလင်မႃးတီႈၼႂ်း ၸႄႈမိူင်းၶၢင်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ႁူမ်ႈဝႃႈ ဢမ်ႇမီးၵၢၼ်ၵႃႉၶၢႆပဵၼ်တၢင်းၵၢၼ်သေတႃႉ ပဵၼ်ဝဵင်းသၢပ်ႇလႅၼ်လိၼ် ဢၼ်လွင်ႈၵႃႉၶၢႆၵိုၼ်းဝႆႉၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ဝဵင်းလၢႆႇၸႃႇၼႆႉ မီးဝႆႉၼိူဝ် သၢႆလႅၼ်လိၼ်မိူင်း ၶႄႇ-မၢၼ်ႈသေ ဢၼ်မီးၽၢႆႇပတ်းၶႄႇၼၼ်ႉ ႁွင်ႉဝႃႈ လၢႆႇၸႃႇ (ၶႄႇ)၊ ဢၼ်မီးၽၢႆႇပွတ်ႈမၢၼ်ႈၸမ်ႉႁွင်ႉဝႃႈ လၢႆႇၸႃႇ(မျၢၼ်ႇမႃႇ) ဝႃႈၼႆယဝ်ႉ။ ဝၢႆးသေ တပ်ႉလူင်ပွင်ၸိုင်ႈ လႄႈ ၶေႇဢၢႆႇဢူဝ်ႇၶဝ် ပဵၼ်လွင်ႈယိုဝ်းၵၼ်မႃး မိူဝ်ႈပီ 2011 ၼၼ်ႉသေ လွင်ႈၵႃႉၶၢႆလႆႈၵိုတ်းမႃးယူႇယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝဵင်းၸိူဝ်းမီးၼႂ်း မိူင်းမျၢၼ်ႇမႃႇ ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝဵင်းၸိူဝ်းမီးၼႂ်း ၸႄႈမိူင်းၶၢင်
ယႂႃႇတႃႇယႃႇ၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းမိူင်းၵုတ်ႈ
ဝၢၼ်ႈယႂႃႇတႃႇယႃႇ  (ရွာသာယာရွာ၊ Ywartharyar) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇယႂႃႇတႃႇယႃႇ၊ ၸႄႈဝဵင်းမိူင်းၵုတ်ႈ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈပၢင်ႇဢူး၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 190285 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇယႂႃႇတႃႇယႃႇၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 1202 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 935 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 2137 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းမိူင်းၵုတ်ႈ
1999
လိူၼ်ၸၼ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၾႅပ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မၢတ်ႉၶျ်
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢေႇပရႄႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မေႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျုၼ်ႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျူႇလၢႆႇ
(1) ဝၼ်း။
ဢေႃးၵၢတ်ႉ
(1) ဝၼ်း။
သႅပ်ႇထႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
ဢွၵ်ႇထူဝ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
ၼူဝ်ႇဝႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
တီႇသႅမ်ႇပႃႇ
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:1990 ႁူဝ်သိပ်းပီ
သူၺ်ႇပူင်ႇတႃႇ၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းၸိၼ်ႉၵၢႆႇ
Superscript text
ဝၢၼ်ႈသူၺ်ႇပူင်ႇတႃႇ  (ရွှေဘုံသာရွာ, Shwebonthar) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇသႄႇ၊ ၸႄႈဝဵင်းၸိၼ်ႉၵၢႆႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈၵျွၵ်ႉသႄႇ၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 190709 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇၸလေႇၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 2466 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 2724 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 5190 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းၸိၼ်ႉၵၢႆႇ
လုၼ်ႇတွင်း၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းမတယႃႇ
ဝၢၼ်ႈလုၼ်ႇတွင်း  (လွန်တောင်းရွာ, Luntaung) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇလုၼ်ႇတွင်း၊ ၸႄႈဝဵင်းမတယႃႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈပၢင်ႇဢူး၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 190144 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇလုၼ်ႇတွင်းၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 2100 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 2831 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 4481 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းမတယႃႇ
1726
1726
လိူၼ်ၸၼ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၾႅပ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မၢတ်ႉၶျ်
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢေႇပရႄႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မေႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျုၼ်ႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျူႇလၢႆႇ
(1) ဝၼ်း။
ဢေႃးၵၢတ်ႉ
(1) ဝၼ်း။
သႅပ်ႇထႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
ဢွၵ်ႇထူဝ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
တီႇသႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:1726
မိူင်းမိတ်ႈ၊ ဝဵင်း
ဝဵင်းမိူင်းမိတ်ႈ ​, (မိုးမိတ်မြို့), (Mongmit),  ၼႆႉ မီးၼႂ်း ၸႄႈဝဵင်းမိူင်းမိတ်ႈ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈမိူင်းမိတ်ႈ၊ ၸႄႈမိူင်းတႆး၊ မိူင်းမျၢၼ်ႇမႃႇၶႃႈဢေႃႈ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:မိူင်းတႆး ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝဵင်းၸိူဝ်းမီးၼႂ်း မိူင်းမျၢၼ်ႇမႃႇ
260
လိူၼ်ၸၼ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၾႅပ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မၢတ်ႉၶျ်
(1) ဝၼ်း။
1335
လိူၼ်ၸၼ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
260
လိူၼ်ဢေႇပရႄႇ
(1) ဝၼ်း။
1335
လိူၼ်ၾႅပ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
260
လိူၼ်မေႇ
(1) ဝၼ်း။
1335
လိူၼ်မၢတ်ႉၶျ်
(1) ဝၼ်း။
260
လိူၼ်ၵျုၼ်ႇ
(1) ဝၼ်း။
1335
လိူၼ်ဢေႇပရႄႇ
(1) ဝၼ်း။
260
လိူၼ်ၵျူႇလၢႆႇ
(1) ဝၼ်း။
1335
လိူၼ်မေႇ
(1) ဝၼ်း။
260
လိူၼ်ဢေႃးၵၢတ်ႉ
(1) ဝၼ်း။
1335
လိူၼ်ၵျုၼ်ႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျူႇလၢႆႇ
(1) ဝၼ်း။
260
လိူၼ်သႅပ်ႇထႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
932
လိူၼ်ၸၼ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
1335
လိူၼ်ဢေႃးၵၢတ်ႉ
(1) ဝၼ်း။
260
လိူၼ်ဢွၵ်ႇထူဝ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
932
လိူၼ်ၾႅပ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
1335
လိူၼ်သႅပ်ႇထႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
932
လိူၼ်မၢတ်ႉၶျ်
(1) ဝၼ်း။
260
လိူၼ်ၼူဝ်ႇဝႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
932
လိူၼ်ဢေႇပရႄႇ
(1) ဝၼ်း။
1335
လိူၼ်ဢွၵ်ႇထူဝ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
260
လိူၼ်တီႇသႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
932
လိူၼ်မေႇ
(1) ဝၼ်း။
1335
လိူၼ်ၼူဝ်ႇဝႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
260
လိူၼ်တီႇသႅမ်ႇပႃႇ
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:260
932
လိူၼ်ၵျုၼ်ႇ
(1) ဝၼ်း။
1335
လိူၼ်တီႇသႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
932
လိူၼ်ၵျူႇလၢႆႇ
(1) ဝၼ်း။
1335
လိူၼ်တီႇသႅမ်ႇပႃႇ
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:1335
တွင်ၼဝ်ႈ၊ ဝၢၼ်ႈ
ဝၢၼ်ႈတွင်ၼဝ်ႈ (, Taung Nauk, တောင်နောက်) ၼႆႉ ပဵၼ်ဝၢၼ်ႈ ဢၼ်မီးၼႂ်း ဢိူင်ႇၼႃးလွႆ၊ ၸႄႈဝဵင်း မိူင်းၼၢႆး၊ ၸႄႈတွၼ်ႈ လၢင်းၶိူဝ်း၊ မိူင်းတႆး ဢေႃႈ။
932
လိူၼ်ဢေႃးၵၢတ်ႉ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်သႅပ်ႇထႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
ၸီးၵူင်း၊ ၸႄႈဝဵင်း
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ၸႄႈဝဵင်းၸိူဝ်းမီးၼႂ်း ၸႄႈတွၼ်ႈသႃႇယႃႇဝတီႇ ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ၸႄႈတိူင်းပႃႇၵိူဝ်
932
လိူၼ်ၼူဝ်ႇဝႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်တီႇသႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:932
ၵတေႃး၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းၵျွၵ်ႉပတွင်း
ဝၢၼ်ႈၵတေႃး  (ကတောရွာ၊ Kataw) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇၵတေႃး၊ ၸႄႈဝဵင်းၵျွၵ်ႉပတွင်း၊ ၸႄႈတွၼ်ႈၺွင်ႇဢူး၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 192033 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇၵတေႃးၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 1011 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 1447 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 2458 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းၵျွၵ်ႉပတွင်း
ပိူင်ၶွတ်ႇၽွတ်ႈဢုပ်ႉပိူင်ႇမိူင်းတႆးႁၢင်းၶေႃ
တွၼ်ႊၼမ်း
ၸဵမ်မိူဝ်ႈပူၼ်ႉမႃးၶၢဝ်းယိုၼ်းႁိုင်ၼၼ်ႉ မိူင်းတႆးမီးၸဝ်ႈၸွမ်ဢုပ်ႉပိူင်ႇဝႆႉႁၢင်းၶေႃသေ ၵပ်းသိုပ်ႇႁဵတ်းၵေႃႉၵၼ်ဝႆႉ တင်းမိူင်းႁိမ်းႁွမ်းယူႇတႃႇသေႇ။ ပၢၼ်ႁေႃၶမ်းမၢၼ်ႊၵေႃႈ ၵပ်းသိုပ်ႇႁဵတ်းၵေႃႉၸွႆႈထႅမ်ၵၼ် ၼင်ႇပဵၼ်မိူင်းဢူၺ်းလီၵၼ်ၼၼ်ႉမႃးၵွၺ်းၼင်ႇၵဝ်ႇ။ ဢမ်ႇၸႂ်ႈပဵၼ်မိူင်းၶႃႈမိူင်းႁၢႆး။
ထိုင်ပၢၼ်ဢိင်းၵလဵတ်ႈၵေႃႈ လႆႈဝႃႈပဵၼ်မိူင်းဢၼ် ဢိင်းၵလဵတ်ႈၵုမ်းထိင်းႁေႉၵင်ႈၸွႆႈပၼ်ၵွၺ်း။ ဢမ်ႇၸႂ်ႈမိူင်းမိူင်း "ၶူဝ်ႇလူဝ်ႇၼီႇ" ဢၼ်ၶႂၢၵ်ႈမိူင်းပေႉပုၼ်ႈၵၼ်ဝႆႉၼၼ်ႉလႄႈ သၢႆသိုပ်ႇၶိူဝ်းၶုၼ် ဢုပ်ႉပိူင်ႇမိူင်းတႆး ဢၼ်တိုၼ်းမီးမႃးမိူဝ်ႈၵွၼ်ႇၼၼ်ႉၵေႃႈ ဢမ်ႇလႆႈၶၢမ်ႇမွတ်ႇႁၢႆယႃႉလူႉပႅတ်ႈ။ လႆႈသိုပ်ႇဢုပ်ႉပိူင်ႇၼင်ႇ "ပိူင်ၶွတ်ႇၽွတ်ႈ" ဢၼ်တိုၼ်းမီးမႃးၸဵမ်မိူဝ်ႈပၢၼ်ၵွၼ်ႇၼၼ်ႉၶိုၼ်းၵွၺ်း။
"ပိူင်ၶွတ်ႇၽွတ်ႈဢုပ်ႉပိူင်ႇ" ၼၼ်ႉ မီးၸဝ်ႈၾႃႉ။ မီးၵိၼ်မိူင်း၊ ၽွင်းမိူင်း၊ သိုင်ႇ၊ တၢဝ်ႉ၊ ထမူင်၊ ပူႇႁဵင်၊ ပူႇၵၢင်ႉ၊ ပူႇၵႄႇ ႁူမ်ႈၵၼ်ဢုပ်ႉပိူင်ႇမိူင်းမႃးယူႇယဝ်ႉ။ ၸွမ်းၼင်ႇၸၼ်ႉၵၢၼ်ၽႂ်မၼ်းၼၼ်ႉသေ ဢုပ်ႉပိူင်ႇၽွင်းငမ်းၸွမ်းၼင်ႇပုၼ်ႈၽွၼ်းလဵၵ်ႉယႂ်ႇ ဢၼ်လႆႈႁၢပ်ႇဝႆႉတွၼ်ႊၽႂ်မၼ်းၼၼ်ႉယူႇယဝ်ႉ။ မေႃဢွၼ်ၵၼ်ၼပ်ႉယမ် ၸၼ်ႉၵၢၼ်ထၢၼ်ႈၼိူဝ်ၽႂ်မၼ်းၼၼ်ႉၵူႊၸၼ်ႉၸၼ်ႉ။ ၸိူဝ်းပဵၼ်ၸၼ်ႉထၢၼ်ႈၼိူဝ်ၼၼ်ႉၵေႃႈ မေႃႁၵ်ႉပႅင်း ထၢၼ်ႈတႅမ်ႇၵူႊၸၼ်ႉၸၼ်ႉ။ ဢိင်ၼိူဝ်ပုၼ်ႈၽွၼ်းၽႂ်မၼ်းၼၼ်ႉသေ မီးၶိူင်ႈၸႂ်ႉတိုဝ်းၽႂ်မၼ်း၊ မီးပိူင်ႇယူႇသဝ်းၽႂ်မၼ်းမႃးယူႇယဝ်ႉ။
ၸဝ်ႈၾႃႉ
ၼႂ်းလိၼ်ၽႂ်မိူင်းမၼ်းၼၼ်ႉ ၸဝ်ႈၾႃႉတိုၼ်းပဵၼ်ၼင်ႇၶိုၼ်ႁေႃၶမ်းဝႆႉယူႇႁၢင်းၵွၺ်းယဝ်ႉ။ တႄႇဢဝ်လိၼ်တေႃႇၾႃႇၼၼ်ႉ မီးဢႃႇၼႃႇတဵမ်ထူၼ်ႈၽွင်းငမ်းၸီႉသင်ႇလႆႈၵူႊယိူင်ႈလႄႈ ႁွင်ႉ "ၸဝ်ႈၾႃႉ" ၼႆၵေႃႈဝႃႈ။ တႃႇတေၵႅတ်ႇၶႄႇႁေႉၵင်ႈပၼ် ၵူၼ်းမိူင်းမီးလွင်ႈမၢၼ်ႇမႅၼ်ႈ၊ ၽဵင်ႇပဵင်း၊ သိူဝ်းသႃႇလႆႈလႄႈ လုၵ်ႉၼိူဝ်ၾႃႉဢၼ်ပဵၼ်တီႈထွၼ်တ်ႈတီႈမႅတ်ႈၼၼ်ႉသေ လူင်းမႃးဢုပ်ႉပိူင်ႇၽွင်းငမ်းလႄႈ ႁွင်ႉ "ၸဝ်ႈၾႃႉ" ၼႆၵေႃႈဝႃႈယဝ်ႉ။
ၸဝ်ႈၾႃႉၼုင်ႈ သိူဝ်ႈယူင်ႉ​ႄႈယၢဝ်း၊ ၵူၼ်တႆးယူင်ႉ၊ သႂ်ႇလေႃးပႄး။ တိုဝ်းပၢၼ်းၵုမ်း ဢမ်ႇၼၼ်ၵေႃႈ ၶဵၼ်းၶဵၼ်းႁူဝ်လၢႇႈ၊ ၶဵၼ်းႁူဝ်မႆၶမ်း။ သိူဝ်ႈၶူဝ်းပဵၼ်လၢႆႈပဵၼ်ၽႄး။ ယိပ်းလႅဝ်းယိပ်းလၢပ်ႇ။ တီႈဢုမ်ႇ၊ တီႈၵၼ်း၊ တီႈၵပ်းလႅဝ်းလၢပ်ႇၼၼ်ႉ ဢဝ်ၶမ်းဢဝ်ငိုၼ်းႁဵၻ်းဝႆႉယဝ်ႉ ဢဝ်သႅင်ၶပ်ႉသႂ်ႇဝႆႉ။ ၸဝ်ႈၾႃႉၼႆႉ မီးသုၼ်ႇၵင်ႈၸွင်ႈၽိူၵ်ႇလႆႈ။ တီႈတင်ႇၶမ်းတႅၼ်ႈၵႅဝ်ႇ(ပလၢင်ႇ)ၸဝ်ႈၾႃႉၼၼ်ႉ ၵင်ႈၸွင်ႇၽိူၵ်ႇလူင်ႇၼိူင်ႈဝႆႉတႃႇသေႇ။ ဝၼ်းၵူၼ်းမိူင်းၵၼ်ႇတေႃႇၼၼ်ႉတႄႉ ၵင်ႇၸွင်ႈၽိူၵ်ႇသီႇလူင်ႇ။
ႁေႃ
ႁိူၼ်းလူင် ဢၼ်ၸဝ်ႈၾႃႉ၊ ၼၢင်းၾႃႉ လႄႈ ၸိူင်ႉၶဝ် ဢွၼ်ၵၼ်ယူႇသဝ်းၼၼ်ႉ ႁွင်ႉဝႃႈ "ႁေႃ" ၼႆယဝ်ႉ။ ဢမ်ႇလႃႈလီႁဵတ်းလႆႈ ႁၢင်ႊၾၢင်၊ ယႂ်ႇၵႂၢင်ႈ ၼင်ႇၶႂ်ႈလႆႈ။ ဢိင်ၼိူဝ်ဢေႃးၸႃႇ ဢႃႇၼႃႇၸၼ်ႉပုၼ်ႈၽွၼ်းၼၼ်ႉသေ မီးဝႆႉၾၢင်ႁၢင်ႊႁေႃ ၸၼ်ႉလႂ်ၸၼ်ႉၼၼ်ႉၽႂ်မၼ်းဝႆႉယူႇ။ ယွၼ်ႉၼၼ်လႄႈ ၸင်ႇမီးမႃးႁေႃသၢမ်ႁွင်ႈ၊ ႁေႃႁူၵ်းႁွင်ႈ၊ ႁေႃသိပ်းႁွင်ႈၼႆယသ်ႉ။
ၼၢင်းတိုဝ်းၸုမ်ႈ
မေးၼၢင်းၸဝ်ႈၾႃႉ ၵေႃႉဢၼ်ၸၼ်ႉသုင်သေပိူၼ်ႈသုတ်းၼၼ်ႉ ႁွင်ႉဝႃႈ "ၼၢင်းတိုဝ်းၸုမ်ႈ၊ ၼၢင်းၶၢင်းႁူဝ်၊ မႁႃႇတေႇဝီႇ" ၼႆယဝ်ႉ။ သင်ဝႃႈ ၸဝ်ႈၾႃႉဢမ်ႇယူႇလီလႄႈ ၼႂ်းမိူင်းမီးမႃးလွင်ႈတၢင်းသေၸိူဝ်ႉသေပိူင်ၼႆၸိုင် ၼၢင်းတိုဝ်းၸုမ်ႈၼၼ်ႉ တၢင်ႇတႅၼ်းၸဝ်ႈၾႃႉသေ ဢုပ်ႉပိူင်ႇၽွင်းငမ်းမိူင်းဝႆႉထႃႈလႆႈ။ မီးဢႃႇၼႃႇၸႂ်ႉတိုဝ်း "ၸုမ်ႈမိူင်း" လႆႈလႄႈ ၸင်ႇလႆႈၸိုဝ်ႈ "ၼၢင်းတိုဝ်းၸုမ်ႈ" ၼႆယဝ်ႉ။
မိူဝ်ႈၶိုၼ်ႈပၢၼ်ၵုမ်၊ မိူဝ်ႈမီးပၢင်ပွႆး၊ မိူဝ်ႈမီးပၢင်ႁူပ်ႉထူပ်းၽူႈယႂ်ႇၵူၼ်းလူင်မူးမၢတ်ႈၽွင်းမိူင်းၼၼ်ႉ "ၼၢင်းတိုဝ်းၸုမ်ႈ" မီးသုၼ်ႇၼင်ႈတီႈ ၽၢႆႇႁူဝ်ၼႃႈမေႃးၼၢင်းၸဝ်ႈၾႃႉတင်းသဵင်ႈၼၼ်ႉသုတ်းသုတ်းယဝ်ႉ။ ၼၢင်းၶၢင်းဢိူမ်ႈႁိမ်းၸဝ်ႈၾႃႉ ပဵၼ်ႁူဝ်ၼႃႈပိူၼ်ႈသုတ်း ၼႂ်းၼၢင်းၾႃႉၼၼ်ႉလႄႈ ၸင်ႇလႆႈၸိုဝ်ႈဝႃႈ "ၼၢင်းၶၢင်းႁူဝ်" ၼႆထႅင်ႈ။ "မႁႃႇတေႇဝီႇ"ၼႆၼၼ်ႉသမ်ႉ လုၵ်ႉတီႈၵႂၢမ်းပႃႇလိ ဢၼ်ပွင်ႇဝႃႈ "ၼၢင်းၾႃႉလူင်" ၼႆၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
"ၼၢင်းတိုဝ်းၸုမ်ႈ" ၼႆၼၼ်ႉ လႆႈလိူၵ်ႈဢဝ်ၼႂ်း သၢႆသိုပ်ႇၸိူဝ်ႉၶိူဝ်း ၸဝ်ႈၸွမ်မိူင်းလႂ်မိူင်းၼၼ်ႉ ၶိုၼ်ႈတၢင်ႇႁဵတ်းၶိုၼ်းၵွၺ်း။ ဢမ်ႇလႆႈဢဝ်"ၼၢင်း" တၢင်ႇမိူင်းၼၼ်ႉမႃးၶိုၼ်ႈပဵၼ်လႃးလႃး။ ယုမ်ႇယမ်ဝႃႈ "ၼၢင်း"တၢင်ႇမိူင်းၼၼ်ႉ တေဢမ်ႇၸၢင်ႊမီးၼမ်ႉၸႂ် ႁၵ်ႉမၢၼ်ႈမိူင်း၊ မီးသၸ်ႉၸႃႇၼိူဝ်မိူင်း ဢၼ်လႆႈမႃးႁဵတ်း "ပႂ်ႉ" ၼၼ်ႉ ပဵင်းလႆႈၼင်ႇ "ၼၢင်း" ၼႂ်းသၢႆသိုပ်ႇၸိူဝ်းၶိူဝ်းမိူင်းၼၼ်ႉၶိုၼ်းၼႆယဝ်ႉ။ ယွၼ်ႉၼၼ်လႄႈ ၸင်ႇမီးပိူင်လိူၵ်ႈ "ၼၢင်းတိုဝ်းၸုမ်ႈ" မႃးၼင်ႇၼၼ်ယဝ်ႉ။
"ၼၢင်းတိုဝ်းၸုမ်ႈ" တေလႆႈမေႃ ၵပ်းသိုပ်ႇႁဵတ်းၵေႃႉ ၶႃႈမၢၼ်ႈၵူၼ်းမိူင်း၊ တေလႆႈမီးၼမ်ႉၵတ်ႉတၢင်းၶႅၼ်ႇ ႁူႉလွင်ႈၵၢၼ်မၢၼ်ႈ၊ ၵၢၼ်မိူင်း။ တေလႆႈမေႃ ၶဝ်ႈဢွၵ်ႇၵပ်းသိုပ်ႇ တၢင်ႇမၢၼ်ႈတၢင်ႇမိူင်း။ တေလႆႈႁူႉၵၢၼ် ဢၼ်ၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈ ၼွၵ်ႈမိူင်းၼႂ်းမိူင်း။ တေလႆႈမီးၼမ်ႉၸႂ် ၽႃႇၵၢင်ဝၢင်းၶိုင်ႈ၊ ၽဵင်ႇပဵင်းၼိူဝ်ၵူၼ်းမိူင်းၵူႊထၢၼ်ႈထၢၼ်ႈ။ တႃႇတေလိူၵ်ႈႁႃလႆႈ ၼၢင်းတိုဝ်းၸုမ်ႈၼၼ်ႉ ဢမ်ႇငၢႆႈလႄႈ ၵႆႉယၢမ်ႈမိးပိုၼ်းဢၼ်ၸဝ်ႈၾႃႉလၢႆသိုပ်ႇပၢၼ် လႆႈႁူမ်ႈ "ၼၢင်းတိုဝ်းၸုမ်ႈ" ၵေႃႉလဵဝ်ၵၼ်မႃးၼၼ်ႉယူႇ။
ၼၢင်းႁေႃဢွၼ်ႇ
ၶႃႈမၢၼ်ႈၵူၼ်းမိူင်း ဢဝ်ၼၢင်းႁၢင်ႊလီလႅတ်းသႅဝ်း မႃးသၢၵ်ႈထိုင်လႄႈသင် မိူင်းၼိူင်ႈလႄႈမိူင်းၼိူင်ႈ ႁႂ်ႈလႆႈပဵၼ်ဢူၺ်းလီၵၼ် ႁႂ်ႈလႆႈပဵၼ်မိူင်းပီႈမိူင်းၼွင်ႉၵၼ်ၼႆသေ တၢင်ႇမၢၼ်ႈတၢင်ႇမိူင်း ဢဝ်ၼွင်ႉယိင်း၊ လုၵ်ႈယိင်း၊ လၢၼ်ယိင်းမႃးသၢၵ်ႈထိုင်လႄႈသင် တူဝ်ၸဝ်ႈၾႃႉ ႁၼ်မႅၼ်ႈထုၵ်ႇၸႂ်သေဢဝ်ႁၢင်းၵွၺ်းလႄႈသင် ၸဝ်ႈၾႃႉၵႆႉမီးမေးၼၢင်းၼမ်ဝႆႉယူႇ။
ၼမ်သေတႃႉ လိူဝ်သေ "ၼၢင်းတိုဝ်းၸုမ်ႈ" ၼၼ်ႉ ၼၢင်းတၢင်ႇၵေႃႉ ဢမ်ႇမီးသုၼ်ႇ တႅပ်းတတ်း ၵၢၼ်မၢၼ်ႈၵၢၼ်မိူင်းသင်လႆႈ။ ဢမ်ႇမီးသုၼ်ႇယူႇၼႂ်းႁေႃလူင်။ မီးၸိူင်ႉမီးၼၢင်းယူႇၸွမ်းလူၺ်ႈသေ လႆႈယူႇၼႂ်းႁေႃဢွၼ်ႇဢၼ်မီးၼႂ်းဝၢင်းႁေႃၼၼ်ႉၵွၺ်းလႄႈ ၸင်ႇလႆႈၸိုဝ်ႈဝႃႈ "ၼၢင်းႁေႃဢွၼ်ႇ" ၼႆယဝ်ႉ။ "ၼၢင်းႁေႃဢွၼ်ႇ" ၼႆႉၵေႃႈ ၸႅၵ်ႇၸၼ်ႉၵၼ်သေလႄႈ မီးထႅင်ႈ ၼၢင်းႁေႃၸၢၼ်း၊ ၼၢင်းႁေႃႁွင်ႇ၊ ၼၢင်းႁေႃဢွၵ်ႇ၊ ၼၢင်းႁေႃတူၵ်း။
မိၵ်ႈမိူင်း
မိူင်းလႂ်မိူင်းၼၼ်ႉ မီး "မိၵ်ႈမိူင်း" ဢၼ်ယၢမ်းလဵဝ်ႁွင်ႉဝႃႈ "ၸွမ်ပိဝ်" ၼႆၼၼ်ႉ ႁင်းၽႂ်ႁင်းမၼ်း။ "ၸွမ်ပိဝ်" မိူင်းၼိူင်ႈလႄႈမိူင်းၼိူင်ႈ ဢမ်ႇမိူၼ်ၵၼ်။ ႁၢမ်ႉၼမ်တႄႉ ပႃးသိူဝ်ၼင်ႇၵၼ်။ ပႅၵ်ႇပိူင်ႈၵၼ်တီႈ ၾၢင်ႁၢင်ႊသိူဝ်လႄႈသီပိုၼ်ႉၶၢမ်ႇမၼ်းၼၼ်ႉၵွၺ်း။ ဢၼ်ၸွမ်းလူၺ်ႈၼၢမ်ႇမိူင်းသေ သႂ်ႇႁၢင်ႊ ၸၢင်ႉ၊ လိူၼ်၊ ပၢင်တၢႆး ၼၼ်ႉၵေႃႈမီး ယူႇၼင်ႇၵဝ်ႇ။ မိူၼ်ၼင်ႇၸွမ်ပိဝ်မိူင်းမိတ်ႈ မီးပိုၼ်ႉၶၢမ်ႇသီၶဵဝ်၊ မီးႁူဝ်သိူဝ်၊ မီးလႅဝ်းၵၢႆႇၶႂၢႆႇၶႃပႄဝႆႉတႂ်ႈႁူဝ်သိူဝ်။ ၸွမ်ပိဝ်ယွင်ႁူၺ်ႈသမ်ႉ မီးပိုၼ်ႉၶၢမ်ႇသီၶဵဝ်၊ မီးသိူဝ်တင်းတူဝ်။ ၸွမ်ပိဝ်မိူင်းၼၢႆး မီးပိုၼ်ႉၶၢမ်ႇသီလႅင်ၵမ်ႇ၊ မီးၸၢင်ႉၽိူၵ်ႇယူႇၵၢင်မၼ်း။
ၸဝ်ႈၾႃႉလႄႈၶႃႈမၢၼ်ႈၵူၼ်းမိူင်း
ူမၢၼ်ႈမိူင်းလုၵ်ႈလႂ်သေမဝ်ႇဝႃႈ တိုၼ်းလႆႈမီးၽူႈၼၢမ်းမၢၼ်ႈမိူင်းလႄႈၽူႈပွင်ၸွႆႈ ၸင်ႇလႆႈယဝ်ႉ။ မိူင်းတႆးၵေႃႈ "ၸဝ်ႈၾႃႉ" ပဵၼ်ၽူႈၼၢမ်း။ "ၵူၼ်းမိူင်း" သမ်ႉပဵၼ်ၽူႈၸွႆႈပွင်သေ ႁူမ်ႈၵၼ်သၢင်ႈမၢၼ်ႈမိူင်းယဝ်ႉ ပိုင်ႈဢိင်ယူႇသဝ်းႁူမ်ႈၵၼ်မႃး။ ဢွၼ်တၢင်းသုတ်း ၸဝ်ႈၾႃႉလႄႈၶႃႈမၢၼ်ႈၵူၼ်းမိူင်း လႆႈမီးၶေႃႈမၼ်ႈၵႅၼ်ႇၵၼ်(social contract)ယဝ်ႉ ၸင်ႇတင်ႈမၢၼ်ႈမိူင်းမႃး။ ၶေႃႈၵႂၢမ်းၵူၼ်းမိူင်း ၵိၼ်ႇၵၢဝ်ႇပၼ်ၶေႃႈမၼ်းၵႅ်ႇၼၼ်ႉၸိုင်…
" ဢိင်ၼိူဝ်တေလႆႈပိုင်ႈၸဝ်ႈႁဝ်းပဵၼ်ၽူႈဢွၼ်ႁူဝ်ၼၢမ်းၼႃႈ… ၽူႈၶတ်းသၢင်ႈ၊ ႁၢင်ႈႁႅၼ်း ႁႂ်ႈႁဝ်းၶႃႈလႆႈမီးႁူမ်ႈၵတ်းယဵၼ်… မီးလွင်ႈလႆႈယူႇသိူဝ်းသႃႇၵႂၢႇၶၢဝ်းယိုၼ်းလႄႈ… ႁဝ်းၶႃႈၸိူဝ်းပဵၼ် ၶႃႈမၢၼ်ႈၵူၼ်းမိူင်း တင်ႈဢဝ်ပၢၼ်ႁဝ်းၶႃႈၼႆႉၵႂႃႇ တေႃႇထိုင်ၸူဝ်ႊလုၵ်ႈပၢၼ်လၢၼ်ၼၼ်ႉ တေဢွၼ်ၵၼ်ႁၵ်ႉသႃၸဝ်ႈၸွမ်ႁဝ်းၶႃႈ ၵူႊသိုပ်ႇၵူႊပၢၼ်ယူႇတႃႇသေႇ၊ တေဢမ်ႇယႃႉလူႉ သၸ်ႉၸႃႇၼိူဝ်ၸဝ်ႈၸွမ်းႁဝ်းၶႃႈ ၵူႊသိုပ်ႇၵူႊပၢၼ်ၼၼ်ႉသေပွၵ်ႈ၊ တေဢမ်ႇလၢတ်ႈၵႂၢမ်းတႅမ်ႇတႂ်ႈတူၵ်းၼိူဝ်တေႃႇ ၸဝ်ႈၸွမ်ႁဝ်းၶႃႈ ၵူႊသိုပ်ႇၵူႊပၢၼ်ၼၼ်ႉသေပွၵ်ႈ၊ တေဢမ်ႇလူႊလၢႆႊ ႁႂ်ႈသရေႇၼႃႈတႃၸဝ်ႈၸွမ်ႁဝ်းၶႃႈ ၵူႊသိုပ်ႇၵူႊပၢၼ်ၼၼ်ႉလူႉသေပွၵ်ႈ… ၊ သင်ဝႃႈ မၢၼ်ႈမိူင်းမီးမႃးၼႃႈၵၢၼ် ၶိုၵ်ႉၶမ်ႇလမ်ႇလွင်ႈ မဵဝ်းလႂ်သေမဝ်ႇဝႃႈ ႁဝ်းၶႃႈတၵ်းတေဢဝ်သၢႆၸႂ်၊ ၼိူဝ်ႉလိူတ်ႈတၢင်ႇတႅၼ်းသေ ၵႅတ်ႇၶႄႁေႉၵင်ႈၸွႆႈထႅမ်ပၼ် ၵူႊၶိင်ႇ၊ ၵူႊၶၢဝ်း ၸဵမ်ဝၼ်းလေႃးၶိုၼ်းယူႇၶႃႈယဝ်ႉ၊ တေဢမ်ႇၼိင်ႈ၊ ဢမ်ႇထဵင်၊ ဢမ်ႇၶတ်းၶွင်ႉလႃးလႃး၊ မိူဝ်လႂ်ပၢၼ်လႂ်သေမဝ်ႇဝႃႈ သင်ၸိူဝ်ႉႁဝ်းၶႃႈ ဢမ်ႇႁဵတ်းၸွမ်းၼင်ႇ ၵႂၢမး်ၵိၼ်ႇၵၢဝ်ႇ မၼ်ႈၵႅၼ်ႇ ဢၼ်လႆႈပၼ်ဝႆႉၼႆႉ ၼႆၸိုင် ႁႂ်ႈႁဝ်းၶႃႈၸိူဝ်းပဵၼ် ၶႃႈမၢၼ်ႈၵူၼ်းမိူင်းတင်းသဵင်ႈ လႆႈလူႉလႅဝ်ၼင်ႇၽွင်ႈတဝ်ႊသေၵမ်း" ၼႆယဝ်ႉ။
ၶေႃႈၵႂၢမ်းၸဝ်ႈၾႃႉ ၵိၼ်ႇၵၢဝ်ႇပၼ်ၶေႃႈမၼ်ႈၵႅၼ်ႇၼၼ်ႉၸိုင်… " ဢိင်ၼိူဝ်သူတင်းသဵင်ႈဢွၼ်ၵၼ် ယွမ်းၽွမ်ႉႁပ်ႉပဵၼ ်ၶႃႈမၢၼ်ႈၵူၼ်းမိူင်းသေလႄႈ ယုၵ်ႉယွင်ႈႁႂ်ႈၵဝ်ၶႃႈလႆႈပဵၼ်ၽူႈၼၢမ်း တႃႇႁႂ်ႈလႆႈပဵၼ်ၽူႈႁူမ်ႇငမ်းမႅင်ႇႁူမ်ႈၵတ်းယဵၼ်ပၼ်သူၼႆလႄႈ တင်ႈဢဝ်ပၢၼ်ၵဝ်ၶႃႈၼႆႉၵႂႃႇ တေၢႇထိုင်ၸူဝ်ႊလုၵ်ႈပၢၼ်လၢၼ် ၵူႊသိုပ်ႇသိုပ်ႇၵူႊပၢၼ်ပၢၼ်ၼၼ်ႉ တၵ်းတေႁဵၻ်းသၢင်ႈႁႂ်ႈပဵၼ်ၽူႈၼၢမ်းလီသူၵႂႃႇတႃႇသေ၊ တေဢမ်ႇႁိမ်ဢဝ်ၼမ်ႉသူ၊ တေဢမ်ႇႁိမ်ဢဝ်တိူၵ်ႇႁႆႊလွၵ်းလိၼ်သူ၊ တေဢမ်ႇႁဵတ်းႁႂ်ႈသူလႆႈၼမ်ႉတူၵ်း၊ မူၵ်းတႃယွႆႉလႃးလႃ… တေဢမ်ႇၶႃႈၸိုဝ်ႈၶၢႆသဵင်ႈသူ၊ သင်တေဢမ်ႇၸွမ်းၼင်ႇၵိၼ်ႇၵၢဝ်ႇဝႆႉၼႆႉၼႆၸိုင် ႁႂ်ႈလႆႈလူႉလႅဝ်ၼင်ႇၽွင်တဝ်ႊတႃႉ…" ၼႆယဝ်ႉ။
ပၢၼ်သိုပ်ႇပၢၼ် သိုပ်ႇလၢတ်ႈသင်ႇသွၼ်ၼေၵၼ်ဝႆႉမႃး လွင်ႈၶေႃႈၵိၼ်ႇၵၢဝ်ႇၵၼ် ဢၼ်ယၢမ်ႈီးဝႆႉမႃးၼၼ်ႉလႄႈ တႆးၸင်ႇလႆႈမီးလွင်ႈယုမ်ႇယမ် ၼပ်ႉထိုဝ် ၼိူဝ်ၸဝ်ႈၼိူဝ်ၶုၼ်၊ ၼိူသ်ၽူႈယႂ်ႇၵူၼ်းလူင် မႃးၼၵ်းၼၵ်း ၼႃၼႃယူႇတႃႇသေၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ မေႃဢွၼ်ၵၼ်ထွမ်ၶေႃႈပူင် ၸဝ်ႈၶုၼ်ၽႂ်မၼ်း မေႃၸပ်းယၢမ်ႈၼပ်ႉထိုဝ်ၼိူဝ် ၶိူဝ်းၸဝ်ႈၸွမ်လိူဝ်ၵူၼ်းတၢင်ႇၶိူဝ်းလႄႈ တႃႇတေၶတ်းၶႂၢၵ်ႈၽိုၼ်ႉၶိုၼ်း ၸဝ်ႈၶုၼ်ဢုပ်ႉပိူင်ႇလီလီၼႆၼၼ်ႉ ဢမ်ႇမီး။
ၶုၼ်ၵေႃႉဢၼ် ဢုပ်ႉပိူင်ႇၽွင်းငမ်းၼၼ်ႉၵေႃႈ သင်ၸိူဝ်ႉႁဵတ်းၸလိူဝ်ႈၸလႃႈ ပေႉၵိၼ်ၶႃႈမၢၼ်ႈၵူၼ်းမိူင်းၼႆၸိုင် ယုမ်ႇယမ်ဝႃႈ တေတူၵ်းငရၢႆး၊ တေတူၵ်းယၢၵ်ႈၽၢၼ်ၵႅၼ်းၼႆသေ ဢမ်ႇတွၼ်ႉလႃႈလီႈၶီႈၼၢပ်ႇ၊ မၢပ်ႇမႂ်၊ ပေႉၵိၼ်ၵိၼ်ၶႃႈမၢၼ်ႈၵူၼ်းမိူင်း။ ၸဝ်ႈၸွမ်ဢၼ်လူႊလၢႆႊ ၶႃႈမၢၼ်ႈၵူၼ်းမိူင်း။ ဢၼ်ဢဝ်ၶူဝ်းၶွင်ၶၼ်ထိူၵ်ႈၵႃႊယႂ်ႇ မၢၼ်ႈမိူင်းၼၼ်ႉလူႉသုမ်းၵႂႃႇၼႆၸိုင် လႆႈထုၵ်ႇၵူၼ်းမိူင်းလိုပ်ႈႁေႃး၊ လႆႈယွမ်းၸုၼ်ႉပၢၼ်ၸဝ်ႈၸွမ်၊ ၸုၼ်ႉမၢၼ်ႈ၊ ၸုၼ်ႉမိူင်းသေ ဢွၵ်ႇမိူင်းၵႂႃႇယူႇယဝ်ႉ။
ၶုၼ်ၸိူဝ်းယူႇၸၼ်ႉတႂ်ႈၸဝ်ႈၾႃႉသေ ၽွင်းငမ်းမႃးၼၼ်ႉၵေႃႈ သင်ဝႃႈၸဝ်ႈၾႃႉယင်းယူႇသၢင်ႈၸွမ်း ပၵ်းပိူင်မီးဝႆႉယူႇၼၼ်ႉၼႆၸိုင် တိုၼ်းဢမ်ႇႁတ်းႁဵတ်းသၢင်ႈယူႇသဝ်း ၸလိူဝ်ႈၸလႃႈလႃးလႃး။
ၵူၼ်းမိူင်းၵေႃႈ ၽူႈလဵၵ်ႉၼပ်ႉယမ်ၽူႈယႂ်ႇ၊ ၽူႈယႂ်ႇဢီးလူၽူႈလဵၵ်ႉသေ ယူႇႁူမ်ႈၵၼ်မႃး။ မီးၵၢၼ်ထုၵ်ႇလီ ၸွႆႈထႅမ်ၵၼ်ၵေႃႈ ၶၢမ်ႇယၢပ်ႇ၊ ၶၢမ်ႇယဵၼ်း၊ ၶၢမ်ႇၸုၼ်ႉ ပုၼ်ႉပၢင်ႈသုၼ်ႇတူဝ်ၸဝ်ႈၵဝ်ႇသေ ၸွႆႈထႅမ်ၵၼ်မႃး။ သင်ၸိူဝ်ႉဝႃႈ ၸဝ်ႈၸွမ်မီးလွင်ႈဢယေးၽေးၶဵၼ်သေၸိူသ်ႉသေပိူ်ငၵေႃႈ ၸွမ်းၼင်ႇတူၵ်းလူင်းမီးၶေႃႈမၼ်ႈၵႅၼ်ႇ ၵိၼ်ႇၶၵၢဝ်ႇၵၼ်ဝႆႉမႃးၼၼ်ႉ ႁဵတ်းသၢင်ႈၸွမ်းၵူႊၸိူဝ်ႉၵူႊပိူင်တႃႇသေႇ။
ၼိူင်ႈပီႊသွင်ပွၵ်ႈ ၶႃႈမၢၼ်ႈၵူၼ်းမိူင်း ႁဵတ်းပွႆးၵၼ်တေႃးၸဝ်ႈၾႃႉ၊ လိူၼ်သိပ်းသွင်မူၼ်းလႄႈလိူၼ်ႁူၵ်းမူၼ်းၼၼ်ႉ ပဵၼ်ဝၼ်းၵၼ်ႇတေႃးၸဝ်ႈၾႃႉယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ႁွမ်လိုၵ်း၊ 1996 ။ ၽႃႇသႃႇတႆး ၸၼ်ႉႁူၵ်း။ ၵေႃတႅမ်ႈပပ်ႉႁဵၼ်း ငဝ်ႈငုၼ်းၽိင်ႈငႄႈလိၵ်ႈလၢႆးပၢႆးပၺ်ႇၺႃႇတႆး။ ၼႃႈလိၵ်ႈ 87 - 104 ။
736
လိူၼ်ၸၼ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မၢတ်ႉၶျ်
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢေႇပရႄႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မေႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျုၼ်ႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျူႇလၢႆႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢေႃးၵၢတ်ႉ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်သႅပ်ႇထႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၼူဝ်ႇဝႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်တီႇသႅမ်ႇပႃႇ
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:736
ယီႇမုၼ်ႇ
ဢူးယီႇမုၼ်ႇ ဢမ်ႇၼၼ် မွင်ႇတိၼ်ႇတိတ်ႉ (ၵိူတ်ႇ 1967 ဢေႃးၵၢတ်ႉ 9 ) ၼႆႉ ပဵၼ် ၽွင်းလူင်မိူင်းႁူမ်ႈတုမ် ၶွင် ထၢၼ်ၽွင်းလူင် ၵၢၼ်ၵႅတ်ႇၵင်ႈ တီႈ ၸုမ်းလူင်ပွင်ၸိုင်ႈ လွင်ႈၽွမ်ႉႁူမ်ႈၸိူဝ်ႉၸၢတ်ႈ (NUG) ၶွင် မိူင်းမျၢၼ်ႇမႃႇ ယဝ်ႉ။
ၽွင်း လွင်ႈသုၵ်ႉယုင်ႈပႅတ်ႇသီႇတူဝ်ၼၼ်ႉ မၼ်းလႆႈႁဵၼ်းဢဝ်ပၢႆးပႆႇၺႃႇ တီႈ ၸၼ်ႉၸွမ်ပၢႆးမေႃယႃမႃးယဝ်ႉ။ ယွၼ်ႉမၼ်းၶဝ်ႈၼႄၵၢင်ၸႂ်တီႈ လွင်ႈသုၵ်ႉယုင်ႈၼၼ်ႉလႄႈ လႆႈတူၵ်းၶွၵ်ႈမႃး 7 ပီယဝ်ႉ။ ဢူးယီႇမုၼ်ႇၼႆႉ မိူဝ်ႈ ပၢင်လိူၵ်ႈတင်ႈၵူႈထၢၼ်ႈ၊ 2015 ၼၼ်ႉ မၼ်းလႆႈထုၵ်ႇလိူင်ႈတင်ႈ ပဵၼ် တႅၼ်းၽွၼ်း သၽႃးၵူၼ်းမိူင်း တႃႇ ၸႄႈဝဵင်းပုပ်ႉပသီႇရိယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ၵူၼ်းၸိူဝ်းတိုၵ်ႉမီးဢႃႇယု ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ၵူၼ်းၸိူဝ်းၵိူတ်ႇ ပီ 1967 ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ပွင်ႈၵႂၢမ်းပွတ်း ၵူၼ်းမျၢၼ်ႇမႃႇ
ႁူင်းႁေႃၸႄႈလူင်တႃႈၵုင်ႈ
ႁူင်းႁေႃၸႄႈလူင်တႃႈၵုင်ႈ ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဝဵင်းတႃႈၵုင်ႈ၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈၵုင်ႈယဝ်ႉ။ ပဵၼ် ယူင်ႉသၢင်ႈၶူဝ်းပူၺ်ႈၵဝ်ႇမွၼ်ဢၼ်ၼိုင်ႈယဝ်ႉ။ ပဵၼ်ဢွင်ႈတီႈပၵ်းလုမ်း ၵေႃႇမတီႇ ဝဵင်းမူၼ်းၵူၼ်းၵိုၼ်း ၸႄႈလူင်တႃႈၵုင်ႈယဝ်ႉ။ ႁူင်းႁေႃၸႄႈလူင်တႃႈၵုင်ႈၼႆႉ ၽူႈလူင်ႉလႅၼ်ႇၽၢႆႇၵၢၼ်မိုဝ်း ၸီႇတူႇဢူးတိၼ်ႇ ၵေႃႉၸၼ်ႁၢင်ႈဢွၵ်ႇသေ ၵေႃႇသၢင်ႈမႃးယဝ်ႉ။ တႄႇၵေႃႇသၢင်ႈမႃး မိူဝ်ႈပီ ၁၉၂၆ ၼၼ်ႉသေ ယဝ်ႉတူဝ်ႈ မိူဝ်ႈပီ ၁၉၃၆ လိူၼ်မေႇ ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ မိူဝ်ႈဢွၼ်တၢင်းတႄႉ ႁွင်ႉဝႃႈ ယူင်ႉသၢင်ႈ ယၢၼ်ႇၵူင်ႇမျူႇၼီႇၸီႇပႄႇ ၵေႃႇပူဝ်ႇရေးသျိၼ်း ဝႃႈၼႆသေ ၸိူဝ်းပဵၼ်ႁူဝ်ပဝ်ႈ ၵေႃႇပူဝ်ႇရေးသျိၼ်းၼၼ်ႉ တႄႇဢဝ်ပီ ၁၉၃၄ မႃး လႅၵ်ႈလၢႆႈႁွင်ႉဝႃႈ ၶုၼ်ၵွၼ်းဝဵင်း (မြို့တော်ဝန်) ၼႆယဝ်ႉ။
တွၼ်ႈတႃႇၵေႃႇသၢင်ႈ ႁူင်းႁေႃၸႄႈလူင်တႃႈၵုင်ႈ ၽၢႆႇၼႃႈ သူၼ်မွၵ်ႇ မႁႃႇပၼ်ႇတုလၼၼ်ႉ လႆႈတႅပ်းတတ်းမႃးတီႈ ပၢင်ၵုမ်မျူႇၼီႇၸီႇပႄႇ ဢၼ်ၸတ်းႁဵတ်းတီႈ ရိတ်ႉပုၼ်ႇႁေႃး မိူဝ်ႈ ၁၉၂၈ လိူၼ်ဢွၵ်ႇထူဝ်ႇပႃႇ ၉ ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၶုၼ်လူင်ၵေႃႇမသျိၼ်ႇၼႃႇ ဢဝ်ပိူင်ႁၢင်ႈ ဢိၼ်ႇၵျိၼ်ႇၼီႇယႃႇပရေးၼၼ်ႉ ၼႄတူၺ်းသေ မၼ်းဢမ်ႇဢွၵ်ႇႁၢင်ႈမျၢၼ်ႇမႃႇႄလႈ ဢူးပပေႇ ၸင်ႇလႆႈသၢၼ်ၶတ်းယဝ်ႉ။ ဝၢႆးသေၼၼ်ႉ ၁၉၂၉ ၼူဝ်ႇဝႅမ်ႇပႃႇ ၅ တီႈပၢင်ၵုမ်ၼၼ်ႉ ၶိုၼ်းပၼ်ပုၼ်ႈၽွၼ်း ဢူးတိၼ်ႇ တွၼ်ႈတႃႇၼပ်ႉသွၼ်ႇတၢင်ႇလၢတ်ႈၼႄယဝ်ႉ။ ဢွၼ်ၵၼ်ၽွမ်ႉၸႂ်လႄႈ ထိုင်မႃး ပီ ၁၉၃၄ လိူၼ်ဢေႇပရႄႇမႃး တႄႇၵေႃႇသၢင်ႈမႃးယဝ်ႉ။
ၵျူဝ်ႉပိၼ်ႇၵွၵ်ႉ၊ ဝဵင်း
ဝဵင်းၵျူဝ်ႉပိၼ်ႇၵွၵ်ႉ (ကြို့ပင်ကောက်မြို့ ; Gyobingauk) ၼႆႉ ပဵၼ်ဝဵင်းပၵ်းလုမ်း ၸႄႈဝဵင်းၵျူဝ်ႉပိၼ်ႇၵွၵ်ႉ ဢၼ်မီးတီႈ ၸႄႈတွၼ်ႈသႃႇယႃႇဝတီႇ၊ ၸႄႈတိူင်းပႃႇၵိူဝ်၊ မိူင်းမျၢၼ်ႇမႃႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ မီးဝႆႉတီႈတိူဝ် သဵၼ်ႈတၢင်းလူင် တႃႈၵုင်ႈ-ပျီႇသေ တင်းဝဵင်းတႃႈၵုင်ႈၼႆႉ ၵႆယၢၼ် 109 လၵ်းယဝ်ႉ။ မိူဝ်ႈၵွၼ်ႇတႄႉ ပဵၼ်ဝဵင်းလူင် ဢၼ်ပၵ်းလုမ်းၶုၼ်ၽွင်းဝဵင်းသေ မိူဝ်ႈပီ 1934 ၊ 1935 ၼၼ်ႉ ယၢမ်ႈဢဝ်သႂ်ႇၶဝ်ႈတီႈၼႂ်း ၼႃႈလိၼ် ဝဵင်းၸီးၵူင်းယဝ်ႉ။ လုၵ်ႉသေၼၼ်ႉ ထိုင်ပီ 1951 မႃး ၶိုၼ်းၽွတ်ႈႁႅၼ်းပဵၼ် ဝဵင်းပၵ်းလုမ်းၶုၼ်ၽွင်းဝဵင်းယဝ်ႉ။
ဢၼ်ပဵၼ် ၸုမ်းမျူႇၼီႇၸီႇပႄႇ ဝဵင်းၵျူဝ်ႉပိၼ်ႇၵွၵ်ႉၼႆႉ လႆႈတႄႇ မိူဝ်ႈပီ 1894 ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ တီႈဝဵင်းၼႆႉ မီးဝႆႉ ႁူင်းယႃၵူၼ်းမိူင်း၊ ႁူင်းႁဵၼ်းၸၼ်ႉသုင်လူင်ပွင်ၸိုင်ႈ၊ တႃႈရူတ်ႉရဵၼ်း၊ ၵၢတ်ႇ၊ ၸၢၵ်ႈၶဝ်ႈ၊ ၸၢၵ်ႈမႆႉ လႄႈ ၸုမ်းၶႄၾႆး ဢၼ်ဢဝ်ၼပ်ႉၸႂ်သေ ႁၢပ်ႇၵၢၼ် ၸိူဝ်းၼႆႉသေ သၢႆငၢႆဝဵင်းၼႆႉ ပဵၼ်ဢၼ်ၵိုၼ်းမႃးယဝ်ႉ။ တီႈၸႄႈဝဵင်းၵျူဝ်ႉပိၼ်ႇၵွၵ်ႉၼႆႉ ၼႃႈလိၼ် ဢၼ်ပူႇၵႄႇဢုပ်ႉ မီးယူႇ 52 တွၼ်ႈယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း ပီ 2014 သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း မီးဝႆႉ 117,143 ၵေႃႉယဝ်ႉ။ တီႈၼိူဝ်ဝဵင်းၼႆႉ ယွၼ်ႉပိူဝ်ႈ ၼမ်ႉၶၢၼ်ၸႂ်လႄႈ လႆႈၶုတ်း ၼွင်ၼမ်ႉလူင်ဝႆႉယဝ်ႉ။ ပေႃးၵႂႃႇၽၢႆႇဢွၵ်ႇၼႆႉ မီးတိၼ်သၼ်လွႆႁႄႉသေ ယၢၼ်မွၵ်ႈ 7 လၵ်းၼၼ်ႉ မီးဝႆႉဝၢၼ်ႈဢၼ်ၼိုင်ႈ ဢၼ်လႆႈၸိုဝ်ႈဝႃႈ ဝၢၼ်ႈမျူဝ်ႉတႂိၼ်းဢၼ်ဝႃႈၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ တီႈဝၢၼ်ႈမျူဝ်ႉတႂိၼ်းၼၼ်ႉ ၶုၼ်မိူဝ်ႈၵွၼ်ႇ ယၢမ်ႈၸၢမ်ႇႁၢင်ႈႁေႃမႃး ဝႃႈၼႆသေ ၸိူဝ်းပဵၼ် ၶူးဝဵင်း၊ ႁူဝ်ႉဝဵင်း၊ ၶဵင်ႇမုင်ႈ လႄႈ ဢၼ်ပဵၼ် ၵွင်းမူးႁၢမ်းၼၢၼ်းဢူးၸိူဝ်းၼႆႉ တိုၵ်ႉလႆႈႁၼ်ယူႇထိုင် ယၢမ်းလဵဝ်ယဝ်ႉ။ လုၵ်ႉတီႈဝဵင်းၵျူဝ်ႉပိၼ်ႇၵွၵ်ႉ တေႃႇ မျူဝ်ႉတႂိၼ်းၼၼ်ႉ မီး တၢင်းၵႃးယဝ်ႉ။ ပေႃးၵႂႃႇၽၢႆႇတူၵ်းၼႆ မီးဝႆႉ ၼႃႈလိၼ်ဝဵင်းမူဝ်းၺူဝ်ႇယဝ်ႉ။ ပေႃးၵႂႃႇၽၢႆႇၸၢၼ်း မီးၼႃႈလိၼ် ဝဵင်းဢူၵ်ႉၽူဝ်ႇသေ ၸိူဝ်းပဵၼ် ႁွင်ႈမျူဝ်ႉလႄႇ လႄႈ ႁွင်ႈၵဝေႇၸု (ႁွင်ႉ) ႁွင်ႈၵမူင်း လႆလတ်းလူင်းယူႇယဝ်ႉ။ လိူဝ်သေၼၼ်ႉဢမ်ႇၵႃး တီႈၽၢႆႇတူၵ်းဝဵင်းၼၼ်ႉ မီးဝႆႉ ၽြႃးမႁႃႇၸၼ်ႇတႃႇသီႇႁ လႄႈ တီႈၽၢႆႇဢွၵ်ႇၼႆႉ မီႈဝႆႉ ၽြႃးမႁႃႇလေႃးၵသီႇရိသေဢမ်ႇၵႃး တီႈၽၢႆႇဢွၵ်ႇၼၼ်ႉၼင်ႇၵဝ်ႇ ယၢၼ်ၵႆဝဵင်း မွၵ်ႈ 12 လၵ်းသေ မီးဝႆႉ ၽြႃးလူင် ၵျႃႉၸႂႃႇ ဢၼ်ပဵၼ် ၶုၼ်ၵျႃႉၸႂႃႇ ပူးၵမ်ႇ တႄႇမႃးၼၼ်ႉ ၼႆယဝ်ႉ။ ပွႆးၽြႃးၵျႃႉၸႂႃႇၼၼ်ႉ ႁဵတ်းၼႂ်း လိူၼ်သီႇသေ ပဵၼ်ပွႆးၵိုၼ်းပွႆးၼိုင်ႈယဝ်ႉ။
ႁိူဝ်းမိၼ်
ႁိူဝ်းမိၼ်ဢၼ်ဝႃႈၼႆႉ ပိၵ်ႉသမ်ႉၼၵ်းသေလူမ်းသေတႃႉ ပဵၼ်ၶိူင်ႈသႂ်ႇၸၢၵ်ႈ ဢၼ်မိၼ်လႆႈၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ တႃႇတေမိၼ်လႆႈၼၼ်ႉ လႆႈမီးပိၵ်ႇသွင်ၽၢႆႇ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ ၸၢၵ်ႈဢၼ်ႁၢင်ႈႁႅၼ်းသႂ်ႇၼၼ်ႉသေ ၸင်ႇပဵၼ်မႃး ႁိူဝ်းမိၼ်ၵျႅၵ်ႉ၊ ႁိူဝ်းမိၼ်ၽတ်ႉလူမ်းၼႆယူႇ။ ႁိူဝ်းမိၼ်ဢၼ်ဝႃႈၼႆႉ ၵမ်ႉပႃႈၼမ် မၼ်းလႆႈမိၼ်ၶိုၼ်ႈမိၼ်လူင်း တမ်ႈတီႈ ဝၢင်းႁိူဝ်းမိၼ် ဢၼ်ႁဵတ်းဝႆႉၼၼ်ႉသေ ၵိုတ်းလိုဝ်ႈသဝ်း တီႈဝၢင်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ပိုၼ်းႁိူဝ်းမိၼ်
တင်ႈတႄႇ ၸဵမ်မိူဝ်ႈမိုၼ်ႉသိုၼ်းၵွၼ်ႇ ၵူၼ်းႁဝ်းတင်းလၢႆ ယၢမ်ႈဢွၵ်ႇၸႂ် ၶႂ်ႈမိၼ်ၼိူဝ်ၽ ၼိူဝ်ၵၢင်ႁၢဝ် ၸိူင်ႉၼင်ႇၼူၵ်ႉၸိူဝ်းၼၼ်ႉမႃးယူႇ။ ၽူႈလူင်ႉပၢႆးသၢႆႊလႄႈ မေႃၸၼ်ႁၢင်ႈလူင် လီယူဝ်ႇၼႃႇတူဝ်ႇ တႃႇဝိၼ်ႇၶျီႇၼႆႉ ပဵၼ်ၽူႈဝူၼ်ႉႁႃ လွၵ်းလၢႆး တႃတေမိၼ် ၼႂ်းလူမ်း ၵေႃႉဢွၼ်တၢင်းသုတ်းသေတၵေႃႈ မၼ်းဢမ်ႇလႆႈႁဵတ်းသၢင်ႈ လွင်ႈၵၢၼ်မိၼ်မႃး။ မိူဝ်းပီႁူဝ်ပၢၵ်ႇ 15 ၼၼ်ႉ ၵူၼ်းၵမ်ႉၼမ် ႁဵတ်းႁၢင်ႈပိၵ်ႇၼူၵ်ႉ၊ ၶူၼ်ၼူၵ်ႉ မႃးသႂ်ႇတီႈမိုဝ်း တီႈတူဝ်သေ လုၵ်ႉတီႈၼိူဝ်ၸွမ်ႁိူၼ်း ၸိၵ်းလွႆသေလႄႈ မိၼ်လူင်းတူၺ်းသေ လႆႈဢဝ်သၢႆၸႂ် လူႉသုမ်းမႃးၵေႃႈ မီးမႃးတင်းၼမ်ၼႆယဝ်ႉ။ ထိုင် 1680 ၼီႈ ၵေႃႉဢၼ်ၸိုဝ်ႈဝႃႈ ပေႃႇရႄႇလီႇ ၸင်ႇမႃး ၼပ်ႉသွၼ်ႇ ၼႄဝႃႈ “တႃႇၵူၼ်းၼိုင်ႈၵေႃႉ တေမိၼ်လႆႈ ၼႂ်းလူမ်း ၸိူင်ႉၼင်ႇၼူၵ်ႉၼႆႉ လူဝ်ႇလႆႈမီး ဢဵၼ်ၼူ ဢၼ်ပၼ်ႁႅင်း ၶတ်းလူမ်းလႆးၼၼ်ႉယူႇ” ၼႆယဝ်ႉ။ “ဢဵၼ်ၼူ တႃႇပၼ်ႁႅင်းလႆး ၸိူင်ႉၼၼ်ၸိုင် ပုၼ်ႈၵူၼ်းၵေႃႉဢၼ်ၼၵ်း 140 ပွင်ႇၼႆႉ တေလႆႈမီး တၢင်းၵႂၢင်ႈ ၼႃႈဢူၵ်း 6 ထတ်း၊ ပေႃႈမိူၼ်ပိူင်ၶွတ်ႇၽွတ်ႈ ႁၢင်ႈၵူၼ်းယူဝ်းယူဝ်းၵူၺ်းတႄႉ တႃႇဝႃႈ တေမိၼ်လႆႈၼႆႉ မၼ်းတၵ်းဢမ်ႇပဵၼ်လႆႈ” ၼႆလႄႈ ၵူၼ်းတင်းလၢႆ ၸင်ႇတေယွမ်းၵိုတ်း လွင်ႈသႂ်ႇႁၢင်ႈပိၵ်ႇသေ မိၼ်တူၵ်းၼၼ်ႉယူႇ” ၼႆယဝ်ႉ။
ၵျေႃႉၵႄႇလီႇ ႁဵတ်းတူၺ်း ႁိူဝ်းမိၼ် ပိူင်ႁၢင်ႈ ၵူႈမဵဝ်းမဵဝ်းသေ ၸၢမ်းမိၼ်တူၺ်းမႃး လၢႆလၢႆပွၵ်ႈယဝ်ႉ။ ၽိူဝ်ႇထိုင် 1812 ၼီႈ မၼ်းၸင်ႇ တၢင်ႇၽိုၼ်တႅမ်ႈလၢတ်ႈၼႄ ၼိူဝ်ပပ်ႉဝႆႉ “သၽေႃးတြႃး လွင်ႈတူင်ႉၼိုင် ၵႂႃႇမႃးၼႂ်းလူမ်း” ၸွမ်းၼင်ႇ မၼ်းႁၼ်ထိုင်၊ ယၢမ်ႈထူပ်းၸိူဝ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ဝၢႆးမႃး ပပ်ႉၽိုၼ် ၸိူဝ်းမၼ်းတႅမ်ႈၼၼ်ႉ ပဵၼ်ငဝ်ႈသိူဝ်ႇ ပၺ်ႇၺႃႇလႅင်မိၼ် ဢၼ်ႁွင်ႉဝႃႈ ဢႄႇရူဝ်ႇတၢႆးၼမိၵ်ႉ Aerodynamic ၼၼ်ႉယူႇယဝ်ႉ။
မိူဝ်ႈ 1894 ၼီႈ ၵေႃႉဢၼ်ၸိုဝ်ႈဝႃႈ မႅၵ်ႇသိၼ်ႇၼႆၼၼ်ႉ ဢဝ်ၸၢၵ်ႈဢိၼ်ႇၵျိၼ်ႇ ၵႂၼ်းၼမ်ႉမႆႈ ဢွၼ်ႇလုၵ်ႈၼိုင်ႈ ဢၼ်ထုတ်ႈႁႅင်းမႃႉ 180 တူဝ်လႆႈၼၼ်ႉ တၢင်ႇၼိူဝ်လႅင်မိၼ်သေ ၸၢမ်းမိၼ်တူၺ်းယဝ်ႉ။ ႁႅင်းၸၢၵ်ႈၼၼ်ႉ ပိၵ်ႉသမ်ႉဝႃႈ မီးသၢႆငၢႆ တႃႇတေယုၵ်ႉႁိူဝ်းမိၼ် ဢၼ်ၼၵ်းသၢမ်တၢၼ်ႇပၢႆၶိုင်ႈ မိၼ်ၶိုၼ်ႈၵႂႃႇလႆႈသေတႃႉၵေႃႈ မၼ်းၵူၺ်း ၸၢမ်းမိၼ်ၸပ်း ၼိူဝ်လိၼ်သေ ထိင်းႁေႃႈၵႂႃႇ ၸိူဝ်ႉၼၼ်ၵူၺ်း။ ယဝ်ႉသေၼၼ်ႉၵေႃႈ မၼ်းဢမ်ႇသိုပ်ႇၶတ်းၸႂ် ၶူၼ်ႉၶႂႃႉလွင်ႈႁိူဝ်းမိၼ်ထႅင်ႈယဝ်ႉ။
မိူဝ်ႈ 1896 ၼီႈ ၵေႃႉဢၼ်ၸိုဝ်ႈဝႃႈ ဢွတ်ႇတူဝ်ႇလီႇလီၼ်ႇတႄႇ ၼႆၼၼ်ႉၵေႃႈ ႁဵတ်းသၢင်ႈလႅင်မိၼ် ၵလၢႆႇတႃႇ (ဢၼ်ဢမ်ႇမီးၸၢၵ်ႈ)သေ တၢမ်တူဝ်မၼ်း ၶိုၼ်ႈႁေႃႈ မိၼ်တူၺ်း 2000 ပွၵ်ႈပၢႆပၢႆ ၼႆယဝ်ႉ။ မိူဝ်ႈ 1896 ၼီႈ လိူၼ်ဢေႃးၵၢတ်ႉသ်ၼၼ်ႉ လႅင်မိၼ်ၵလၢႆႇတႃႇ ဢၼ်မၼ်းၶီႇမႃးၼၼ်ႉ ၵႂႃႇၽႃႇၺႃးမႅၼ်ႈ လူမ်းလိဝ်လင်သေယဝ်ႉ လုၵ်ႉတီႈ တၢင်းသုင် 50 ထတ်းသေ လႆႈတူၵ်းလႅဝ် လူႉတၢႆၵႂႃႇယဝ်ႉ။ ၵူၼ်းၵေႃႉၼႆႉ ပဵၼ် ၽူႈဢၼ် တမ်းသိူဝ်ႇပၼ် ပၺ်ႇၺႃႇ ဢၼ်ၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈ လွင်ႈၶပ်းႁေႃႈ မႅတ်ႇထိင်း ႁိူဝ်းမိၼ်သေ ၵေႃႉဢၼ်တၢႆဢွၼ်တၢင်းသုတ်း ၵွပ်ႈႁိူဝ်းမိၼ် ယၢတ်ႇတူၵ်းၵေႃႈၸႂ်ႈယဝ်ႉ။
ၼႂ်းၸိူဝ်း ႁႃလွၵ်းလၢႆး ၶူင်ဢွၵ်ႇ ႁိူဝ်းမိၼ်ၼႆႉ ၵေႃႉဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈထႅင်ႈ ၵေႃႉၼိုင်ႈတႄႉ ပဵꧣ် တွၵ်ႇတိူဝ်ႇ လိၼ်ႇၵလီႇယဝ်ႉ။ မၼ်းၼႆႉ လဵပ်ႈႁဵၼ်းတူၺ်း သဵၼ်ႈသၢႆလူမ်းထွင်းလႄႈ ႁႅင်းယုၵ်ႉလူမ်းၸိူဝ်းၼႆႉသေယဝ်ႉ ၸင်ႇမႃးဝူၼ်ႉထိုင် တႃတေဢဝ် ပိူင်သၽေႃး ဢၼ်ၽူႈလူင်ႉပၢႆးသၢႆႊ ပႃႇၼူဝ်ႇလီႇ ၶူၼ်ႉႁႃႁၼ်ၼၼ်ႉ မႃးၸႂ်ႉတိုဝ်း တီႈလွင်ႈႁိူဝ်းမိၼ်ယဝ်ႉ။ ပိူင်သၽေႃး ပႃႇၼူဝ်ႇလီႇ လၢတ်ႈဝႆႉဝႃႈ “မိူဝ်ႈလူမ်းၶၢႆႉၼိုင်ယူႇၼႆႉ ပေႃးဝႃႈ ႁႅင်းလႅၼ်ႈလူမ်းဝႆးတိူဝ်းၼႆ ႁႅင်းတဵင်လူမ်း ယွမ်းလူင်းသေ ပေႃးဝႃႈ ႁႅင်းလႅၼ်ႈလူမ်း ထိူင်းယွမ်းၼႆ ႁႅင်းတဵင်လူမ်း သုင်ၶိုၼ်ႈ” ၼႆယဝ်ႉ။ ဢိင်ၼိူဝ် သၽေႃးၼႆႉသေ တွၵ်ႇတိူဝ်ႇ လိၼ်ႇၵလီႇ မႃးၶူင်ဢွၵ်ႇ ႁိူဝ်းမိၼ် ဢၼ်ပိၵ်ႇမၼ်း မီးဝႆႉပိူင်ႁၢင်ႈ ၽၢႆႇၼိူဝ်ၵွင်ႇသေ ၽၢႆႇတႂ်ႈ ၽႅပ်ႉဝႆႉယဝ်ႉ။ ပေႃးႁဵတ်းၸိူင်ႉၼႆၵွၼ်ႇ လူမ်းဢၼ်လတ်းၶၢမ်ႈ ပိၵ်ႇမၼ်းၵႂႃႇၼၼ်ႉ တၢင်းၼိူဝ် တေဝႆးလိူဝ်တၢင်းတႂ်ႈသေ ႁႅင်းတဵင်လူမ်း တၢင်းတႂ်ႈၼႆႉ ယႂ်ႇသုင်လိူဝ် ႁႅင်းတဵင်လူမ်း တၢင်းၼိူဝ်မႃး ၸွမ်းၼင်ႇ သၽေႃးတြႃး ပႃႇၼူဝ်ႇလီႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ သၽေႃးတြႃး ဢၼ်ယုၵ်ႉဢဝ် ႁိူဝ်းမိၼ် ၶိုၼ်ႈသုင်ၵႂႃႇ ဢၼ်ဝႃႈၼၼ်ႉ ပဵၼ်ၼႆႉ ၵမ်းလဵဝ်ယဝ်ႉ။
တွၵ်ႇတိူဝ်ႇ လိၼ်ႇၵလီႇၼႆႉ ၼင်ႇႁိုဝ် တေၵေႃႇသၢင်ႈ ႁိူဝ်းမိၼ် ဢၼ်တေတၢင်ႇၵူၼ်းသေ မိၼ်ၵႂႃႇလႆႈၼၼ်ႉ ၼပ်ႉၼပ်ႉသွၼ်ႇသွၼ်ႇ ၵူႈၶိုၼ်းဝၼ်းယူႇ။ ထိုင်မိူဝ်ႈ 1903 ၼီႈ လိူၼ်ၵျၼ်ႇၼဝႃႇရီႇ 7 ဝၼ်း မၼ်းၸင်ႇ ၸၢမ်းတူၺ်း ႁိူဝ်းမိၼ်မၼ်း ဢၼ်သႂ်ႇဝႆႉ ၸၢၵ်ႈဢိၼ်ႇၵျိၼ်ႇ ၼမ်ႉမၼ်းထၢတ်ႈၼၼ်ႉ လုၵ်ႉတီႈ ၵႄႈၼမ်ႉပူဝ်ႇတူဝ်ႇမႅၵ်ႉသေ မိၼ်ၸၢမ်းတူၺ်းယဝ်ႉ။ မိူဝ်ႈႁိူဝ်းမိၼ် ၸမ်ယုၵ်ႉၶိုၼ်ႈၼၼ်ႉ ၵၼ်းလူၼ်ႈၼိုင်ႈ ဢၼ်ၵမ်ႉပိၵ်ႇမၼ်း ႁၵ်းၵႂႃႇလႄႈ ဢဝ်ႁိူဝ်းမိၼ် တူၵ်းၶဝ်ႈၼႂ်းၼမ်ႉၵွႃႇယဝ်ႉ။ ထိုင် 1903 ၼီႈ လိူၼ်တီႇသႅမ်ႇပိူဝ်ႇ 8 ဝၼ်းမႃး ဢဝ်ႁိူဝ်းမိၼ်မၼ်းသေ ၶိုၼ်းမိၼ်ၸၢမ်းတူၺ်း တီႈၼိူဝ်ၵႄးၼမ်ႉၼၼ်ႉထႅင်ႈၵေႃႈ ပိၵ်ႇမၼ်း ႁၵ်းၵႂႃႇထႅင်ႈယဝ်ႉ။ တႃႇတေ ၸၢမ်းထႅင်ႈၵေႃႈ ၵွပ်ႈဢမ်ႇမီးငိုၼ်းယဝ်ႉလႄႈ မၼ်းၸင်ႇယွၼ်ႇၸႂ်ပႅတ်ႈယဝ်ႉ။
တီႈတႄႉမၼ်း လွင်ႈတွၵ်ႇတိူဝ်ႇ လိၼ်ႇၵလီႇ ဢမ်ႇယဝ်ႉတူဝ်ႈၵႂႃႇၼႆႉ ၵွပ်ႈမၼ်း ဢမ်ႇပႆႇလႆႈႁဵတ်း ပိူင်ၸႅတ်ႈၸၢမ်းမၼ်း တႅတ်ႈတႅတ်ႈၼႅတ်ႈၼႅတ်ႈၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ႁိုင်မႃးထႅင်ႈ 11 ပီ၊ မိူဝ်ႈပီ 1914 ၵေႃႉဢၼ်ၸိုဝ်ႈဝႃႈ ၵလိၼ်းၵႃးတိတ်ႉ ၸင်ႇဢဝ် ႁိူဝ်းမိၼ်ၼၼ်ႉသေ ၶိုၼ်းမိၼ်ၶၢမ်ႈပူၼ်ႉလႆႈ ၼိူဝ်ဝႅဝ်ႇၼမ်ႉ ၵီႇယူႇၵႃး လႆႈလီလီငၢမ်းငၢမ်းယဝ်ႉ။ မိူဝ်ႈၽွင်းၼၼ်ႉ ၼႂ်းပိုၼ်း ၽူႈၸိူဝ်းဢၼ် ၶတ်းၸႂ်ၸၢမ်းမိၼ်တူၺ်း ႁိူဝ်းမိၼ်ၼႆႉ ၶျႃႇၼူႉလႄ ႁႃႇရိင်း ၶႃသွင်ၵေႃႉၵေႃႈ ၶဝ်ႈပႃးဝႆႉယူႇ။ ၶျႃႇၼူႉလႄႈ ႁႃႇရိင်း ၽူႈလူင်ႉပၢႆးၸၢၵ်ႈ သွင်ၵေႃႉၼႆႉ ၶူၼ်ႉႁႃ ႁဵတ်းဢွၵ်ႇ ႁိူဝ်းမိၼ် ဢၼ်သၢင်ႈဝႆႉ ႁၢင်ႈၽၢင် ၵူႈလၢႆၸိူဝ်ႉသေ ၸၢမ်းမိၼ်မႃးၵေႃႈ ဢမ်ႇထိုင်တီႈထိုင်တၢင်းမႃး။
မိူဝ်ႈပၢၼ်ၼၼ်ႉ ပဵၼ်ပၢၼ်ၵူၼ်းတင်းလၢႆ ဢွၼ်ၵၼ် ၶဝ်ႈၸႂ် လွင်ႈႁိူဝ်းမိၼ်ယူႇ။ ၽွင်းၼၼ်ႉ ပီႈၼွင်ႉသွင်ၵေႃႉ ဢၼ်ၸိုဝ်ႈဝႃႈ ဝီႇပႃႇရၢႆႉလႄႈ ဢေႃႇဝီးရၢႆႉ ၶႃၵေႃႈ မီးတၢင်းသူင်ၸႂ် ၼိူဝ်လွင်ႈႁိူဝ်းမိၼ်တႄႉတႄႉ။ မိူဝ်ႈပီၶရိတ်ႉ 1900 တဵမ်ၼၼ်ႉ ၶႃသွင်ပီႈၼွင်ႉ ဢဝ်တၢင်းႁူႉ ပၢႆးၸၢၵ်ႈ ဢၼ်လႆႈႁူႉမေႃမႃး တီႈႁူင်းငၢၼ်း လႅင်တိၼ် (ရူတ်ႉထိပ်ႇ) တီႈဢၼ် ၶဝ်ႁဵတ်းၵၢၼ်ၼၼ်ႉသေ ၶူင်ဢွၵ်ႇလႅင်မိၼ် ၵလၢႆႇတႃႇတူၺ်း လမ်းၼိုင်ႈယဝ်ႉ လမ်းၼိုင်ႈ ႁဵတ်းၼၼ်ယူႇယဝ်ႉ။ ၶဝ်ဢဝ်ပိူင်ႁၢင်ႈ ႁိူဝ်းမိၼ်ဢွၼ်ႇ ပွႆႇမိၼ်ၸၢမ်းတူၺ်း ၼႂ်းႁူးထမ်ႈလူမ်း (ႁူးထမ်ႈ ဢၼ်ႁဵတ်းႁႂ်ႈ လူမ်းပဝ်ႇဝႆႉ မွၵ်ႈၼိုဝ်ႈၸူဝ်ႈမွင်း 30 လၵ်း) သေ လႆးႁႃႁၼ် လွၵ်းလၢႆး တႃႇတေၵႄႈလိတ်ႈ လွင်ႈၶွပ်ႈငမ်းႁိူဝ်းမိၼ်လႄႈ ပၼ်ႁႃၵူႈလွင်ႈလွင်ႈမႃး တင်းၼမ်ယဝ်ႉ။
ဢိင်ၼိူဝ် တၢင်းႁူႉ ၸိူဝ်းဢၼ်ၶဝ် ၸႅတ်ႈၸၢမ်းၼၼ်ႉသေ ၽိူဝ်ႇထိုင် 1903 ၼီႈ လိူၼ်တီႇသိမ်ႇပိူဝ်ႇ 17 ဝၼ်းမႃး ၶဝ်ၸၢမ်းဢဝ် ႁိူဝ်းမိၼ် ၵလၢႆႇတႃႇၼၼ်ႉ သႂ်ႇၸၢၵ်ႈဢိၼ်ႇၵျိၼ်ႇၼမ်ႉမၼ်းထၢတ်ႈသေ မိၼ်တူၺ်း တီႈၸႄႈတွၼ်ႈ ၵႃႇရူဝ်ႇလၢႆးၼႃး ပွတ်းႁွင်ႉယဝ်ႉ။ ၸၢၵ်ႈဢိၼ်ႇၵျိၼ်ႇ ဢၼ်သႂ်ႇဝႆႉၼၼ်ႉ မီးႁႅင်းမႃႉ 12 တူဝ်သေ ႁိူဝ်းမိၼ် မိၼ်ၶိုၼ်ႈၵႂႃႇ ၼိူဝ်လူမ်းလႆႈ တၢင်းႁိုင် 12 သိၵ်း (ၸႅၵ်ႉၵၢၼ်ႉ)ယဝ်ႉ။ လွင်ႈၼႆႉ ပဵၼ်ႁိူဝ်းမိၼ် ဢၼ်သႂ်ႇၸၢၵ်ႈမိၼ်ၶိုၼ်ႈၵႂႃႇလႆႈ ပွၵ်ႈႁူဝ်ပိုင်းသုတ်း ၼႂ်းၵမ်ႇၽႃႇၼႆႉယဝ်ႉ။ ဝၢႆးမႃး ၶဝ်လႆႈႁူႉ လွင်ႈသၽေႃးႁိူဝ်းမိၼ် ၶိုၼ်ႈၼိူဝ်ၵၢင်ႁၢဝ်ယဝ်ႉ သိုပ်ႇၶတ်းၸႂ် မႄးၵုမ်းထႅင်ႈသေလႄႈ ထိုင်ယၢမ်းမိၼ်ၸၢမ်းတူၺ်းထႅင်ႈ ၵမ်းထိသီႇတႄႉ လႆႈႁၼ် ၼႂ်းယၢမ်းၼိုင်ႈမဵတ်ႉ (မိၼိတ်ႉ)ၼႆႉ ႁိူဝ်းမိၼ် ႁွတ်ႈၶၢဝ်းတၢင်း 900 ထတ်းယဝ်ႉ။ ႁဵတ်းၼႆသေ တၢင်းၶတ်းၸႂ်ၵူၼ်းႁဝ်း တႃႇမိၼ်ၶိုၼ်ႈ ၼိူဝ်ၵၢင်ႁၢဝ်ၼႆႉ လႆႈဝႃႈ ထိုင်တီႈထိုင်တၢင်းမႃးယူႇတႄႉယဝ်ႉ။
လွင်ႈၵၢၼ်မိၼ်ၼိူဝ်လူမ်း ႁွတ်ႈပွင်ႇၶၢဝ်းတၢင်းမႃး တၢၼ်ႇၼႆႉသေတႃႉၵေႃႈ ၵူၼ်းတင်းလၢႆၼႆႉ ၵႃႈၸူဝ်ႈၶဝ် ပႆႇႁၼ်တႂ်ႈတႃ တိုၼ်းဢမ်ႇယုမ်ႇလႃးလႃး။ ထိုင်မိူဝ်ႈ 1909 ၼီႈ ၵူၼ်းၶိူဝ်းၾရၢင်ႇသဵတ်ႈ ၵေႃႉၼိုင်ႈ ၸိုဝ်ႈဝႃႈ လူႇဝီႇပလႃႇရေႃႉ ၼႆၼၼ်ႉ ဢဝ်ႁိူဝ်းမိၼ် သႂ်ၽတ်ႉလူမ်းၼိုင်ႈဢၼ်သေ မိၼ်ၶၢမ်ႈပူၼ်ႉ ၼမ်ႉၵိဝ်ႇ ၵုၼ်ဢဵင်းၵလဵတ်ႈၵႂႃႇလႄႈ ၵူၼ်းတင်းလၢႆ ၸင်ႇဢွၼ်ၵၼ် တူင်ႉတိုၼ်ႇ သူၼ်ၸႂ် လွင်ႈႁိူဝ်းမိၼ်မႃး ႁႅင်းႁႅင်းယဝ်ႉ။
ႁဵတ်းၼႆသေ ထိုင်သုၵ်းၵမ်ႇၽႃႇ ပွၵ်ႈသွင်မႃးၼႆ ႁိူဝ်းမိၼ်ၼႆႉ လႆႈႁၼ်ဢဝ် ၸႂ်ႉတိုဝ်း တီႈၸွပ်ႇၶၢဝ်ႇ၊ ၸွပ်ႇယၢမ်းၸိူဝ်းၼႆႉယူႇယဝ်ႉ။ ဝၢႆးသေ သိုၵ်းယဝ်ႉၵႂႃႇ လႆႈႁၼ် ဢွၵ်ႇမႃး ပၢႆးတေႃႉသူင်ႇ ၵူၼ်းထွင်ႉထဵဝ်ႈၶဝ် ၸွမ်းသဵၼ်ႈတၢင်းလူမ်းယူႇ။ ပၢႆးသူင်ႇလိၵ်ႈ ၸွမ်းသဵၼ်ႈတၢင်းလူမ်းၵေႃႈ ပေႃႇဢွၵ်ႇမႃး ၸွမ်းၵမ်းလဵဝ်ယဝ်ႉ။ မိူဝ်ႈယၢမ်းၼၼ်ႉ ၵူၼ်းတင်းလၢႆ ဢွၼ်ၵၼ် ယိပ်းတိုဝ်း ပၢႆးသူင်ႇလိၵ်ႈ ၸွမ်းသဵၼ်ႈတၢင်းလူမ်း ၵႂၢင်ႈၵႂၢင်ႈၶႂၢင်ၶႂၢင်သေတႃႉ တႃႇတေ ဢွၵ်ႇၶၢဝ်းတၢင်း ၸွမ်းသဵၼ်ႈတၢင်းလူမ်းတႄႉ ဢမ်ႇပႆႇပေႃးႁတ်းၵွၼ်ႇ။ ထိုင်မိူဝ်ႈ 1927 ၼီႈ ၽူႈၶပ်းႁိူဝ်းမိၼ် လုၵ်ႉတီႈ မိူင်းဢမေႇရိၵၢၼ်ႇ လတ်းၶၢမ်ႈ ၼမ်ႉသမ်ႇမုတ်ႉတရႃႇ ဢတ်ႉတလၢၼ်းတိၵ်ႉသေ မိၼ်ၵႂႃႇၸူး မိူင်းဢိင်ႇၵလၢၼ်ႇလႄႈ ၵူၼ်းတင်းလၢႆ ၸင်ႇပွင်ႇၸႂ်ဝႃး “သဵၼ်ႈတၢင်းလူမ်းၼႆႉ ဢမ်ႇမီးၽေး ဢၼ်းတရၢႆး ၼင်ႇႁဝ်းထၢင်ႇၼၼ်ႉ “ၼႆယူယဝ်ႉ။
ၸဵမ်မိူဝ်ႈမိုၼ်ႉမိူဝ်ႈၵွၼ်ႇ ၵူၼ်းႁဝ်း ဢွၼ်ၵၼ် ၶတ်းၸႂ် ႁႂ်ႈမိၼ်လႆႈယူႇသေတႃႉ မိူဝ်ႈပီ 1903 ၼၼ်ႉတႄႉ ၵူၼ်းမိူင်းဢမေႇရိၵၢၼ်ႇ ပီႈၼွင်ႉသွင်ၵေႃႉ ဢၼ်ၸိုဝ်ႈဝႃႈ ရၢႆႉသွင်ပီႈၼွင်ႉၼၼ်ႉ ၶူင်ႁဵတ်းပဵၼ်လႆႈ ႁိူဝ်းမိၼ်သေ မိၼ်ၸၢမ်းတူၺ်းယဝ်ႉ။ ပီ 1905 ၼင်ႇၵဝ်ႇ ရၢႆႉသွင်ပီႈၼွင်ႉၼင်ႇၵဝ်ႇ ႁဵတ်းႁႂ်ႈၸၢင်ႈၵွၼ်းထိင်းသေ ၸၢမ်းႁေႃႈတူၺ်း ႁိူဝ်းမိၼ်ယဝ်ႉ။ ဝၢႆးသေ ဢွၼ်ၵၼ် ႁူႉလွင်ႈ ၼမ်ႉၵတ်ႉ ႁိူဝ်းမိၼ်ယဝ်ႉ ထိုင်မႃႈဝၢႆးသိုၵ်းၵမ်ႇၽႃႇ ပွၵ်ႈၵမ်းၼိုင်ႈ လွၵ်းလၢႆးပၢႆးပိင်ႇၺႃႇ ၽၢႆႇႁိူဝ်းမိၼ် ၶိုၼ်ႈယႂ်ႇမႃးယူႇ။ ထိုင်မႃး ပၢၼ်သိုၵ်းၵမ်ႇၽႃႇ ပွၵ်ႈၵမ်းသွင်ၸိုင် ႁိူဝ်းမိၼ်ၼႆႉ ၶဝ်ႈပႃး ၼႂ်းတွၼ်ႈၵၼ် ဢၼ်ပဵၼ်ပိူင်လူင်ယူႇယဝ်ႉ။ တႃႇႁိူဝ်းမိၼ်တေမိၼ်လႆႈၼႂ်းလူမ်းၼၼ်ႉ တေလႆႈမီး ပိၵ်ႇသွင်ဢၼ် ဢိၵ်ႇလူၺ်ႈ ၸၢင်ႈဢိၼ်ႇၵျိၼ်ႇမၼ်းယူႇ။ ၸၢၵ်ႈဢိၼ်ႇၵျိၼ်ႇၼၼ်ႉ ပဵၼ်ပုၼ်ႈတႃႇ ဢဝ်ႁိူဝ်းမိၼ် ၵႂႃႇၽၢႆႇၼႃႈ၊ ပိၵ်ႇသွင်ၽၢၵ်ႇၼၼ်ႉ သမ်ႉလူဝ်ႇလႆႈ ပဵၼ်ႁႅင်းၵမ်ႉလူမ်းလႄႈ ႁိူဝ်းမိၼ်ၼႆႉ ၸင်ႇတေမိၼ်လႆႈ ၼႂ်းလူမ်းယဝ်ႉ။
ႁိူဝ်းမိၼ်သိုၵ်း
ႁိူဝ်းမိၼ်သိုၵ်းဢၼ်ဝႃႈၼႆႉ ၶဝ်ႈပႃးၸိူဝ်း ႁိူဝ်းမိၼ်ပွႆႇမၢၵ်ႇ၊ ႁိူဝ်းမိၼ်တေႃႉသူင်ႇ၊ ႁိူဝ်းမိၼ်ထႅမ်ၼမ်ႉမၼ်း ၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။ မိူဝ်ႈသိုၵ်းၵမ်ႇၽႃႇ ပွၵ်ႈၵမ်းၼိုင်ႈၼၼ်ႉတႄႉ ႁိူဝ်းမိၼ်ၼႆႉ ဢဝ်ၸႂ်ႉတိုဝ်း ပုၼ်ႈတႃႇ ၸွပ်ႇႁႃတူၺ်း ၽူႈၶဵၼ်ၵူၺ်းသေတႃႉ ထိုင်မႃး သိုၵ်းၵမ်ႇၽႃႇပွၵ်ႈသွင်တႄႉ ၶိုၼ်းမႄးၽိူမ်ႉႁႂ်ႈၸၼ်ႉသူင်မႃးလိူဝ်ၵဝ်ႇ၊ ဢဝ်လၢၵ်ႈၼၢၵ်ႈမႃးသႂ်ႇသေ ၸႂ်ႉယိုဝ်းသိုၵ်းယဝ်ႉ။ ထိုင် 1930 ၼီႈ ၵေႃႉဢၼ်ၸိုဝ်ႈ ဝိတ်ႉတႄးၼႆၼၼ်ႉ ၶူင်ဢွၵ်ႇ ၸၢၵ်ႈဢိၼ်ႇၵျိၼ်ႇၵျႅတ်ႉ (ဢမ်ႇပႃးၽတ်ႉလူမ်ႈ) မႃးထႅင်ႈလႄႈ တီႈမိူင်းၵျႃႇမၼီႇ ၸင်ႇၶူင်ဢွၵ်ႇလႆႈ ႁိူဝ်းမိၼ်တိုၵ်း ဢၼ်သႂ်ႇၸၢၵ်ႈဢိၼ်ႇၵျိၼ်ႇၵျႅတ်ႉ ၵမ်းဢွၼ်တၢင်းသုတ်းပိူၼ်ႈယဝ်ႉ။ ႁိူဝ်းမိၼ်ၵျႅတ်ႉ (Jet Plane) ၼႆႉၵေႃႈ မိူဝ်ႈသိုၵ်းၵမ်ႇၽႃႇ ပွၵ်ႈထိသွင်ၼၼ်ႉ တႃႇပွႆႇမၢၵ်ႇလႄႈသင်၊ တႃႇၸွပ်ႇၶၢဝ်ႇလႄႈသင် ၶဝ်ႈတၢင်းၸႂ်ႉတိုဝ်းမႃး ၼမ်တႄႉတႄႉ။ ယွၼ်ႉပိူဝ်ႈ လွၵ်းလၢႆးပၢႆးပိင်ႇၺႃႇ ၶိုၼ်ႈယႂ်ႇမႂ်ႇသုင်မႃး လိူဝ်ႁႅင်းၼႃႇလႄႈ ႁိူဝ်းမိၼ်ၽဵတ်ႇ ဢၼ်ရေႇတႃႇ ဢမ်ႇလၢမ်းႁၼ်လႆႈၼၼ်ႉၵေႃႈ ၶူင်ႁဵတ်းပဵၼ်မႃးယူႇယဝ်ႉ။ Boeing, McDonnell Douglas ၸိူဝ်းၼႆႉ ပဵၼ်ၶွမ်ႇပၼီႇ ႁဵတ်းႁိူဝ်းမိၼ် ဢၼ်ၸိုဝ်ႈသဵင်ယႂ်ႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ႁိူဝ်းမိၼ်ၵူၼ်းမိူင်း
ယွၼ်ႉပိူဝ်ႈ ႁိူဝ်းမိၼ်ၼႆႉ ၽၢႆႇၼႃႈၵၢၼ်တေႃႉသူင် ၶူဝ်းၶွင်ၼၼ်ႉ မၼ်းၽႂ်ႈၽၢႆလႄႈ ၶဝ်ႈပဵၼ်လွင်ႈၼႃႈၵၢၼ်ယႂ်ႇလူင်မႃးယူႇ။ ႁိူဝ်းမိၼ်လူင် Boeing 747 ဢၼ်ၶွမ်ႇပၼီႇ ပူဝ်းယိင်းၶဝ် ႁဵတ်းဢွၵ်ႇမႃးၼၼ်ႉ ပဵၼ်ႁိူဝ်းမိၼ် ၸိုဝ်ႈသဵင်ယႂ်ႇ ၽၢႆႇတေႃႉသူင်ႇယဝ်ႉ။ ႁိူဝ်းမိၼ်ၶွၼ်းၶွတ်ႉ ဢၼ် British Aircraft Corporation ၶဝ်ႁဵတ်းၼၼ်ႉ ပဵၼ်ႁိူဝ်းမိၼ် ၽႂ်းသေသဵင်သေ ၽၢႆႇတေႃႉသူင်ႇ ဢၼ်ၵူၼ်းမိူင်း ၸႂ်ႉတိုဝ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ႁိူဝ်းမိၼ်ဢၼ်ၽႂ်းသေသဵင်
တၢင်းၽႂ်းၽၢႆသဵင်ၼႆႉ တမ်ႈတီႈ ၼိူဝ်ၵၢင်ႁၢဝ်ၼၼ်ႉ ပေႃးတႅၵ်ႈတူၺ်းၸိုင် ၼိုင်ႈၸူဝ်ႈမွင်းၼႆႉ မၼ်းၵႂႃႇၽၢႆလႆႈ 1200 ၵီႇလူဝ်ႇမီႇထိူဝ်ႇ (745 လၵ်း) ၼႆယဝ်ႉ။ ၵၢပ်ႈပၢၼ်ယၢမ်းလဵဝ် ၵူၼ်းႁဝ်း ၶူင်ႁဵတ်းပဵၼ်လႆႈ ႁိူဝ်းမိၼ် ဢၼ်ၽႂ်ႈသေသဵင်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၼၼ်ႉပိူၼ်ႈႁွင်ႉဝႃႈ ႁိူဝ်းမိၼ် ၶွၼ်းၶွတ်ႉၼႆသေ ၼိုင်ႈၸူဝ်ႈမွင်းၼႆႉ မၼ်းမိၼ်လႆႈ 2100 ၵီႇလူဝ်ႇမီႇထိူဝ်ႇ (1304 လၵ်း)ယဝ်ႉ။ ႁိူဝ်းမိၼ်တၢင်ႇၵုၼ်ႇၼၼ်ႉတႄႉ ဢမ်ႇၸၢင်ႈႁဵတ်းလႆႈ ႁႂ်ႈမၼ်းၽႂ်းသေ သဵင်၊ ပေႃးႁဵတ်းႁႂ်ႈႁိူဝ်းမိၼ်တၢင်ႇၵုၼ်ႇ ၽႂ်းသေသဵင်ၸိုင် ႁိူဝ်းမိၼ် ၸၢင်ႈလူႉလႅဝ်ၼႆယဝ်ႉ။ ႁိူဝ်းမိၼ်ၶွၼ်းၶွတ်ႉၼၼ်ႉတႄႉ ၵူၺ်းပဵၼ် ႁိူဝ်းမိၼ်တၢင်ႇၵူၼ်းၵူၺ်း။
ႁိူဝ်းမိၼ်
ရၢႆႉၶႃပီႈၼွင်ႉ ဝူၼ်ႉႁႃ လွၵ်းလၢႆး တႃႇတေႁဵတ်းပဵၼ် ႁိူဝ်းမိၼ်သေဢမ်ႇၵႃး ၶႃႁႃပႃး ၼင်ႇႁိုဝ် ႁိူဝ်းမိၼ်တေဢမ်ႇ ဢိူင်ႇဢၢင်ၼၼ်ႉယူႇ။ ၶႃသွင်ၵေႃႉ ယၢမ်ႈငိၼ်း လွင်ႈလီႇလီႇယိၼ်ႇတႄး (ၵူၼ်းၵျႃႇမၢၼ်ႇ) ၶီႇႁိူဝ်းမိၼ် ဢၼ်ဢမ်ႇမီးၸၢၵ်ႈၼၼ်ႉယူႇ။ လိူဝ်သေၼၼ်ႉ လွင်ႈဢေႃးတဵတ်ႉသျၼ (ၵူၼ်းဢမေႇရိၵၢၼ်ႇ) ဢဝ်ႁိူဝ်းမိၼ် ဢၼ်ဢမ်ႇမီးၸၢၵ်ႈ မိၼ်ၼႄပိူၼ်ႈၼၼ်ႉၵေႃႈ ၶႃယၢမ်ႈငိၼ်းမႃးယူႇ။ လွင်ႈဢၼ် လၢၼ်းၵလေး ဢဝ်ႁႅင်းၼမ်ႉမႆႈၽူတ်ႉသေ ႁဵတ်းႁႂ်ႈ ႁိူဝ်းမိၼ်မိၼ်ၼၼ်ႉၵေႃႈ ၶႃယၢမ်ႈငိၼ်းမႃးယူႇ၊ မိူဝ်ႈ 1896 ၼၼ်ႉ ႁိူဝ်းမိၼ်မၼ်း မိၼ်လႆႈၼိူဝ်ၵၢင်ႁၢဝ် ၼိုင်ႈမိၼိတ်ႉၶိုင်ႈယဝ်ႉ။ ရၢႆႉၶႃပီႈၼွင်ႈ ဢဝ်ႁိူဝ်းမိၼ်ႁၢမ်းၸၢၵ်ႈ ၸၢမ်းမိၼ်တူၺ်း ၼိူဝ်လူမ်းလႄႈ ပုၼ်ႈတႃႇႁိူဝ်းမိၼ် တေမိၼ်လႆႈလီလီၼၼ်ႉ ၶႃႁၼ်ထိုင်ဝႃႈ တေလႆႈမီးလူမ်း ဢၼ်ထွင်းပဝ်ႇ ၽဵင်ႇၽဵင်ႇၼႆယူႇ။ ၶႃသွင်ပိႈၼွင်ႉ ဢဝ်ႁိူဝ်းမိၼ်ႁၢမ်းၸၢၵ်ႈ မိၼ်ၸၢမ်းတူၺ်းသေတႃႉ ၶႃပႆႇႁၢၼ်ႉၸႂ်လႄႈ ၸင်ႇၶိုင်ပွင် ဢဝ်ၸၢၵ်ႈသႂ်ႇသေ မိၼ်ၸၢမ်းတူၺ်းယဝ်ႉ။ ၸၢၵ်ႈႁိူဝ်းမိၼ်ၵေႃႈ ၶႃသွင်ၵေႃႉ ႁဵတ်းဢဝ်ႁင်းၵူၺ်းသေ သႂ်ႇတူၺ်းယဝ်ႉ။ ႁိူဝ်းမိၼ်တႃႇၶီႇၵေႃႉလဵဝ်ၼၼ်ႉ ပေႃးမႃးဢဝ်ၸၢၵ်ႈမၼ်းသႂ်ႇၸိုင် ၼမ်ႉၼၵ်းမၼ်း တေမီးမွၵ်ႈ 800 ပွၼ်း။ ၵူၺ်းၵႃႈ ၽိူဝ်ႇဝႃႈ ၶႃမႃးၶတ်းၸၢၵ်ႈႁိူဝ်းမိၼ်သေ မိၼ်ၸၢမ်းတူၺ်းၼႆ မိၼ်လႆႈယူႇတႄႉယဝ်ႉ။ ဝၢႆးသေ ရၢႆႉၶႃပီႈၼွင်ႉ ႁဵတ်းၼႄသေ ႁိူဝ်းမိၼ်ၸၢၵ်ႈ ႁႂ်ႈမိၼ်လႆႈယဝ်ႉၼၼ်ႉ ၽႂ်ၽႂ်မၼ်းမၼ်း ဢွၼ်ၵၼ် ၶူင်ႁဵတ်းႁၢင်ႈႁိူဝ်းမိၼ် ၵူႈပိူင်ပိူင်သေ ၶိုၼ်ႈယႂ်ႇမႃးလွႆႈလွႆး။ ထိုင်မႃး 1908 ၼီႈ တမ်ႈတီႈ မိူင်းၾရၢင်ႇသဵတ်ႈ ၶဝ်ဢဝ်ႁိူဝ်းမိၼ်ၸၢၵ်ႈ မိၼ်လႆႈၼႂ်းမိူင်း ၾရၢင်ႇသဵတ်ႈ ဢွၼ်တၢင်းပိူၼ်ႈယဝ်ႉ။ 1909 ၽူႈဢၼ်ၸိုဝ်ႈဝႃႈ လူႇဝီႇပလေးရီးယူဝ်း ဢဝ်ႁိူဝ်းမိၼ်သေ မိၼ်ၶၢမ်ႈလႆႈ ဢၢဝ်ႇၼမ်ႉဢဵင်းၵလဵတ်ႈယဝ်ႉ။ ထႅင်ႈပီၼိုင်ႈ ၵလိၼ်းၵႃးတိတ်ႉ ႁဵတ်းႁိူဝ်းမိၼ်သေ လုၵ်ႉတီႈ ဝဵင်းၼိဝ်းယွၵ်ႉ မိၼ်ၵႂႃႇထိုင်တမ်ႈတီႈ ဝဵင်းဢေႃႇလဝႃႇၼီႇ ၼႂ်းၶၢဝ်းတၢင်း 46 မိၼိတ်ႉၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ တႄႇဢဝ်မိူဝ်ႈၼၼ်ႉမႃး ၵူၼ်းပၢႆးသၢႆႊၶဝ် ဢွၼ်ၵၼ် ဝူၼ်ႉဢွၵ်ႇၶူင်သၢင်ႈ ႁိူဝ်းမိၼ် ႁႂ်ႈၶႅမ်ႉလႅပ်ႈတိူဝ်းတွၼ်းလိူဝ်ၵဝ်ႇမႃး တေႃႇပေႃးႁွတ်ႈထိုင်ယၢမ်းလဵဝ်ယူႇ။ ပီ 1914 ၽွင်းမိူဝ်ႈပဵၼ်သိုၵ်းၵမ်ႇၽႃႇ ပွၵ်ႈၵမ်းၼိုင်ႈၼၼ်ႉ လွင်ႈၶဝ်ႈထႃႈႁိူဝ်းမိၼ်ၼၼ်ႉ ဝၢၼ်ႈမိူင်းတင်းၼမ် ဢွၼ်ၵၼ်ႁူႉႁၼ်မႃးတႄႉတႄႉ။ ဢဝ်ႁိူဝ်းမိၼ်သေ ၸၢင်ႈမိၼ် ၵႂႃႇပွႆႇမၢၵ်ႇသႂ်ႇ ၼိူဝ်မိူင်းပိူၼ်ႈ၊ ၸၢင်ႈထႆႇဢဝ်လႆႈ ၶႅပ်းႁၢင်ႈၸိူဝ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၵူၺ်းၵႃႈ ၽွင်းမိူဝ်ႈတိုၵ်းၵၼ်ၼၼ်ႉတႄႉ တႃႇတေၶူင်ႁဵတ်း ႁိူဝ်းမိၼ်တိုၵ်းသိုၵ်းတႄႉ မိူဝ်ႈၼၼ်ႉ မိူင်းလႂ်ၵေႃႈ ပႆႇၸၢင်ႈႁဵတ်းပဵၼ်။ ဝၢႆးသေ သိုၵ်းယဝ်ႉၵႂႃႇၵေႃႈ ႁိူဝ်းမိၼ်ၼႆႉ ၵူၺ်းဢဝ်ႁဵတ်းပဵၼ် ၶိူင်ႈတေႃႉသူင်ႇၵႂႃႇမႃးၵူၺ်း။ ပေႃးဝႃႈ လႆႈႁူႉဝႃႈ ႁိူဝ်းမိၼ်ၶဝ်ႈတၢင်းတိုဝ်းၼႆၸိုင် မိူင်းလူင် ၵူႈမိူင်းမိူင်း ဢွၼ်ၵၼ်ပၼ်ႁႅင်း တႃႇတေမေႃႁေႃႈႁိူဝ်းမိၼ်ယူႇ။ ၵေႃႉဢၼ် ႁေႃႈမိၼ်လႆႈႁိုင်ၼၼ်ႉၵေႃႈ ၶဝ်ႈၼႂ်းသဵၼ်းမၢႆထႅၼ်ႈ ၵမ်ႇၽႃႇၼၼ်ႉၵေႃႈ ပၼ်သူးယူႇယဝ်ႉ။ ဝၢႆးၼၼ်ႉ မီးမႃး ၵေႃႉဢၼ်ႁေႃႈလႆႈ ႁိူဝ်းမိၼ်ၶၢဝ်းၵႆ 11500 လၵ်း လုၵ်ႉဢဝ် ဝဵင်းလၢၼ်ႇတၢၼ်ႇ ႁေႃႈထိုင်လႆႈ မိူင်းဢေႃးၸတေးရီးယႃးၼၼ်ႉၵွၼ်ႇ။
1919 လႅပ်ႉၾတိၼ်ႇၼိၼ်ႇၶွၼ်ႇမၼ်းတႃး ႁူဝ်သိုၵ်း ဢေႇၸီႇရိ (ၽူႈႁေႃႈႁိူဝ်းမိၼ် တပ်ႉလူမ်းဢမေႇရိၵၢၼ်ႇ) လုၵ်ႉတီႈ ဢမေႇရိၵၢၼ်ႇ မိၼ်ၶၢမ်ႈၼမ်ႉပၢင်ႇလၢႆႇ ဢတ်ႉလၢၼ်းတိတ်ႉ ပွၵ်ႈၵမ်းၼိုင်ႈသေ ႁွတ်ႈထိုင် မိူင်းပေႃႇတူႇၵီႇ ဢွၼ်တၢင်းသုတ်းပိူၼ်ႈယဝ်ႉ။ ထႅင်ႈလိူၼ်ၼိုင်ႈမႃး ၽူႈႁေႃႈႁိူဝ်းမိၼ်ြပိတိသျ ၵပ်ႉပတိၼ်ႇ ၵျုၼ်ႇဢႄးလၵွတ်ႉလႄႈ တင်းတႆးၵေႃႉမၼ်းၵေႃႉၼိုင်ႈ လုၵ်ႉတီႈ ၵုၼ်ၼိဝ်းၾွင်းလၢၼ်း ဢဝ်ႁိူဝ်းမိၼ်သေ မိၼ်ၶၢမ်ႈၼမ်ႉပၢင်ႇလၢႆႇ ဢတ်ႉလၢၼ်းတိတ်ႉ ပွၵ်ႈၵမ်းသွင် ႁွတ်ႈၽႅဝ်ထိုင် တီႈၵုၼ်ဢၢႆႇယႃႇလႅၼ်ႇ။ ဝၢႆးၼၼ်ႉ 1927 ၽူႈႁေႃႈႁိူဝ်းမိၼ်ဢမေႇရိၵၢၼ်ႇ ဢၼ်ၸိုဝ်ႈဝႃႈ ၶျႃးဢေႃႇၵိတ်ႉၸတၢတ်ႉလိၼ်းဝၢတ်ႉ လုၵ်ႉတီႈ ဝဵင်းၼိဝ်းယွၵ်ႉသေ ႁေႃႈႁိူဝ်းမိၼ်ႇ ႁွတ်ႈထိုင်လႆႈ တမ်ႈတီႈ ဝဵင်းပႃႇရီႇယဝ်ႉ။ ထိုင်မႃး ႁူဝ်ပၢၵ်ႇပီ 20 ၼၼ်ႉ ႁိူဝ်းမိၼ် မိၼ်လႆႈ ၼိူဝ်ၵၢင်ႁၢဝ် ၶႅမ်ႉလႅပ်ႈလီငၢမ်းယူႇယဝ်ႉ။ ပီ 1918 လုၵ်ႉဢဝ် ဝဵင်းလၢၼ်ႇတၢၼ်ႇ တေႃႇထိုင် ဝဵင်းပႃႇရီႇၼၼ်ႉ ႁိူဝ်းမိၼ် တႄႇတေႃႉသူင်ႇ ၵူၼ်းၵႂႃႇမႃးယဝ်ႉ။ ပီၼၼ်ႉၼင်ႇၵဝ်ႇ တမ်ႈတီႈ မိူင်းဢမေႇရိၵၢၼ်ႇၵေႃႈ လုၵ်ႉတီႈ ၼိဝ်းယွၵ်ႉတေႃႇထိုင် ဝႃႇသျိၼ်ႇတၢၼ်ႇၼၼ်ႉ ၶဝ်ၸႂ်ႉႁိူဝ်းမိၼ်သေ သူင်ႇပၼ်လိၵ်ႈယူႇယဝ်ႉ။ ဝၢႆးၼၼ်ႉ တႄႇဢဝ် 1926 ၶွမ်ႇပၼီႇ မိူင်းလူင်ၶဝ် တႄႇႁဵတ်းသၢင်ႈႁၢင်ႈပွင် လွင်ႈၼႃႈၵၢၼ် ဢဝ်ႁိူဝ်းမိၼ်သေ တေႃႉသူင်ႇၵူၼ်းယဝ်ႉ။
ၽွင်းယၢမ်းတေႃႈလဵဝ်တႄႉ ႁိူဝ်းမိၼ်ၵျႅတ်ႉ ဢၼ်ၵူၼ်းၶီႇၼႆႉ ထိုင်သၢႆငၢႆ ဢၼ်လႆႈတမ်းၸႂ်တႄႉတႄႉယဝ်ႉ။ ၽႂ်ၽႂ်ၵေႃႈ ဢွၼ်ၵၼ် ၵေႃႇသၢင်ႈႁိူဝ်းမိၼ် ဢၼ်ယႂ်ႇ၊ ဢၼ်ၶိုၵ်ႉ၊ ဢၼ်ၶႅမ်ႉ၊ ဢၼ်ၶိုတ်းၵၢပ်ႈ ၵူႈလၢႆသႅၼ်မဵဝ်း ယူႇယဝ်ႉလႄႈ လွင်ႈတၢင်းၶိုပ်ႈၼႃႈ ၵူၼ်းႁဝ်းၵေႃႈ ႁွတ်ႈပွင်ႇၶၢဝ်းတၢင်းမႃးယူႇ တင်းၼမ်။ ႁိူဝ်းမိၼ် ရသျႃး ဢၼ်ႁွင်ႉ AN 22 ၼၼ်ႉလႄႈသင်၊ ႁိူဝ်းမိၼ် ဢမေႇရိၵၢၼ်ႇ ဢၼ်ႁွင်ႉ G5 ၼၼ်ႉလႄႈသင် ပဵၼ်ႁိူဝ်းမိၼ် ဢၼ်တၢင်ႇၵူၼ်းလႆႈ 800 ၵေႃႉ တေႃႇ 1000 ၵေႃႉယူႇယဝ်ႉ။
လိူဝ်သေၼၼ်ႉ ႁိူဝ်းမိၼ် ဢၼ်ဝႆးသေသဵင်ၵေႃႈ ၶူင်ဢွၵ်ႇမႃး တီႈမိူင်းဢမေႇရိၵၢၼ်ႇ မိူဝ်ႈ 1947 ၼၼ်ႉ ၵမ်းဢွၼ်တၢင်းသုတ်းယူႇယဝ်ႉ။ ၼႆႉသေ ဢမ်ႇၵႃး ၵၢပ်ႈပၢၼ်ယၢမ်းလဵဝ် ပေႃးၶူင်ဢွၵ်ႇ လႅင်ဢႃးၵၢတ်ႇ ၸိူဝ်းၼႆႉသေ ပွႆႇၶိုၼ်ႈၵႂႃႇၸွမ်း တီႈသၢႆတၢင်းၵမ်ႇၽႃႇပၼ်ႇႁွပ်ႈၼၼ်ႉလႂ်၊ မိၼ်ၵႂႃႇႁွတ်ႈထိုင် မိူင်းလိူၼ် မိူင်းလၢဝ်ၼၼ်ႉလႂ်ၵေႃႈ မီးမႃး လၢႆပွၵ်ႈၼႅၼ်ႇယဝ်ႉ။ သိုပ်ႇသေၼႆႉ တၢင်းၶိုၼ်ႈယႂ်ႇ ႁုၼ်ႈမုၼ်းႁိူၼ်းမိၼ် တေတိူဝ်းလိူဝ်ထိုင် ၸၼ်ႉလႂ်ထႅင်ႈၵႃႈႁိုဝ် ဢၼ်ဝႃႈၼၼ်ႉ ယင်းဢမ်ႇၸၢင်ႈလၢမ်းလႆႈလူးၵွၼ်ႇ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:!Main category
မျွင်းဢူး၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းၵျွၵ်ႉပတွင်း
ဝၢၼ်ႈမျွင်းဢူး  (မြောင်းဦးရွာ၊ Myaungu) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇမၵျီးၵူင်း၊ ၸႄႈဝဵင်းၵျွၵ်ႉပတွင်း၊ ၸႄႈတွၼ်ႈၺွင်ႇဢူး၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 192105 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇမၵျီးၵူင်းၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 1795 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 2430 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 4225 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းၵျွၵ်ႉပတွင်း
ၵၢၼ်ႇပျႃး၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းပျေႃႇပွႆႇ
ဝၢၼ်ႈၵၢၼ်ႇပျႃး  (ကန်ပြားရွာ၊ Kanpyar) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇတႁတ်ႉၵူင်း၊ ၸႄႈဝဵင်းပျေႃႇပွႆႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈယမႄးတိၼ်း၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 192908 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇတႁတ်ႉၵူင်းၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 1741 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 2008 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 3749 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းပျေႃႇပွႆႇ
သူးၽျူႇၵူင်း၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းငၸုၼ်ႇ
ဝၢၼ်ႈသူးၽျူႇၵူင်း  (ဆူးဖြူကုန်းရွာ၊ Suhpyukone) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇဢၢႆႇတႃႇ ၊ ၸႄႈဝဵင်းငၸုၼ်ႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈမျိၼ်းၶျၢၼ်ႇ၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 192304 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇဢၢႆႇတႃႇၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 933 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 1163 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 2096 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
၂၀၀၄
၂၀၀၄
သူးၽျူႇၵူင်း၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းငၸုၼ်ႇ
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းငၸုၼ်ႇ
၂၀၀၄
လိူၼ်ၸၼ်ႇဝႃႇရီႇ
(၁) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၾႅပ်ႇဝႃႇရီႇ
(၁) ဝၼ်း။
လိူၼ်မၢတ်ႉၶျ်
(၁) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢေႇပရႄႇ
(၁) ဝၼ်း။
လိူၼ်မေႇ
(၁) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျုၼ်ႇ
(၁) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျူႇလၢႆႇ
(၁) ဝၼ်း။
ဢေႃးၵၢတ်ႉ
(၁) ဝၼ်း။
သႅပ်ႇထႅမ်ႇပႃႇ
(၁) ဝၼ်း။
ဢွၵ်ႇထူဝ်ႇပႃႇ
(၁) ဝၼ်း။
ၼူဝ်ႇဝႅမ်ႇပႃႇ
(၁) ဝၼ်း။
တီႇသႅမ်ႇပႃႇ
(၁) ဝၼ်း။
ၶျွင်းꧡူင်ႇ၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းမလႅင်ႇ
ဝၢၼ်ႈၶျွင်းꧡူင်ႇ  (ချောင်းဆုံရွာ, Chaungson) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇၽျွၵ်ႉသဵၵ်ႉၵျိၼ်း ၊ ၸႄႈဝဵင်းမလႅင်ႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈမဵၵ်ႉထီႇလႃႇ၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 194045 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇၽျွၵ်ႉသဵၵ်ႉၵျိၼ်းၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 887 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 1161 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 2048 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းမလႅင်ႇ
ၵၢၼ်ႇၽျူႇ၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းၸိၼ်ႉၵူး
ဝၢၼ်ႈၵၢၼ်ႇၽျူႇ (ကံဖြူရွာ, Kanhpyu) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇလႅတ်ႉပၢၼ်ႇလႃႉ၊ ၸႄႈဝဵင်းၸိၼ်ႉၵူး၊ ၸႄႈတွၼ်ႈပၢင်ႇဢူး၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 218191 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇၵျွင်းသဵၵ်ႉၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 8604 ၵေႃႉ၊ ယိင်း 7897 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 17401 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းၸိၼ်ႉၵူး
ၵၢၼ်ႇၵျီး၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းၼထူဝ်းၵျီး
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းၼထူဝ်းၵျီး
1725
1725
လိူၼ်ၸၼ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၾႅပ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
259
လိူၼ်ၸၼ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
1725
လိူၼ်မၢတ်ႉၶျ်
(1) ဝၼ်း။
259
လိူၼ်ၾႅပ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
1725
လိူၼ်ဢေႇပရႄႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မေႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျုၼ်ႇ
(1) ဝၼ်း။
259
လိူၼ်ဢေႇပရႄႇ
(1) ဝၼ်း။
1725
လိူၼ်ၵျူႇလၢႆႇ
(1) ဝၼ်း။
259
လိူၼ်မေႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျုၼ်ႇ
(1) ဝၼ်း။
1725
ဢေႃးၵၢတ်ႉ
(1) ဝၼ်း။
သႅပ်ႇထႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
259
လိူၼ်ၵျူႇလၢႆႇ
(1) ဝၼ်း။
1725
ဢွၵ်ႇထူဝ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
259
လိူၼ်ဢေႃးၵၢတ်ႉ
(1) ဝၼ်း။
1725
တီႇသႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
259
လိူၼ်သႅပ်ႇထႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
1725
တီႇသႅမ်ႇပႃႇ
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:1725
259
လိူၼ်ဢွၵ်ႇထူဝ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၼူဝ်ႇဝႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်တီႇသႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:259
1334
လိူၼ်ၸၼ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၾႅပ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မၢတ်ႉၶျ်
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢေႇပရႄႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မေႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျုၼ်ႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျူႇလၢႆႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢေႃးၵၢတ်ႉ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်သႅပ်ႇထႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢွၵ်ႇထူဝ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၼူဝ်ႇဝႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်တီႇသႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:1334
735
လိူၼ်ၾႅပ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မၢတ်ႉၶျ်
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢေႇပရႄႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မေႇ
(1) ဝၼ်း။
ၵတႃႇ၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းမျိတ်ႉတႃး
ဝၢၼ်ႈၵတႃႇ  (ကသာရွာ, Kathar) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇလၢၼ်းၶႂႃႉ၊ ၸႄႈဝဵင်းမျိတ်ႉတႃး၊ ၸႄႈတွၼ်ႈၵျွၵ်ႉသႄႇ၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 190967 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇလၢၼ်းၶႂႃႉၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 2029 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 2495 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 4524 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
735
လိူၼ်ၵျုၼ်ႇ
(1) ဝၼ်း။
ၵတႃႇ၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းမျိတ်ႉတႃး
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းမျိတ်ႉတႃး
735
လိူၼ်ၵျူႇလၢႆႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢေႃးၵၢတ်ႉ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်သႅပ်ႇထႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၼူဝ်ႇဝႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်တီႇသႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:735
ၼမ်ႉတီး၊ ဝဵင်း
ဝဵင်းၼမ်ႉတီး (နမ္မတီးမြို့, Namti) ၼႆႉ ပဵၼ်ဝဵင်းဢၼ်ၼိုင်ႈ ဢၼ်မီးတီႈၼႂ်း ၸႄႈဝဵင်းမိူင်းၵွင်း၊ ၸႄႈတွၼ်ႈမိူင်းယၢင်း၊ ၸႄႈမိူင်းၶၢင်၊ မိူင်းမျၢၼ်ႇမႃႇ ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝဵင်းၸိူဝ်းမီးၼႂ်း မိူင်းမျၢၼ်ႇမႃႇ ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝဵင်းၸိူဝ်းမီးၼႂ်း ၸႄႈမိူင်းၶၢင်
931
လိူၼ်ၸၼ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၾႅပ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢေႇပရႄႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မေႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျုၼ်ႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျူႇလၢႆႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢေႃးၵၢတ်ႉ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်သႅပ်ႇထႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢွၵ်ႇထူဝ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၼူဝ်ႇဝႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်တီႇသႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:931
ၵူင်းတွင်း (တူၵ်း)၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းတႃႇၸီႇ
ဝၢၼ်ႈၵူင်းတွင်း (တူၵ်း)  (ကုန်းတောင်း (အနောက်)ရွာ, Konetaung(West)) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇၵူင်းတွင်း၊ ၸႄႈဝဵင်းတႃႇၸီႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈမဵၵ်ႉထီႇလႃႇ၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 194324 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇၵူင်းတွင်းၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 678 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 784 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 1463 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ဢၢင်ႈဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းတႃႇၸီႇ