cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
မေႃႇၸၵူဝ်ႇ၊ ဝဵင်း
မေႃႇၸၵူဝ်ႇ၊ ဝဵင်း
ဝဵင်းမေႃႇၸၵူဝ်ႇ မီးဝႆႉ ႁိမ်းၽင်ႇၼမ်ႉ မေႃႇၸၵူဝ်ႇ Moskva ပဵၼ်ဝဵင်းၾႅတ်ႇတရႄႇရသျႃး ၼႂ်းမိူင်းယူးရူပ်ႉ ဝဵင်းၼိုင်ႈ။ (မိူင်းရသျႃးၼႆႉ ၵႂၢင်ႈၼႃႇလႄႈ ပွတ်းဢွၵ်ႇၼႆႉ မီးၼႂ်းမိူင်းဢေးသျႃးသေတႃႉ ပွတ်းတူၵ်းၼၼ်ႉတႄႉ ပႃးဝႆႉ ၼႂ်းမိူင်းယူးရူပ်ႉ) ပဵၼ်ဝဵင်းၼိူဝ်ပိုၼ်ႉလိၼ် (ဢမ်ႇၸပ်းပၢင်ႇလၢႆႇ) ဢၼ်ၵူၼ်းၵိုၼ်းသေပိူၼ်ႈဝဵင်းၼိုင်ႈ ၼႂ်းယူးရူပ်ႉယဝ်ႉ။ ဝဵင်းလုၵ်ႈၼႆႉ ၸိုဝ်ႈသဵင်ယႂ်ႇလူၺ်ႈ ႁွႆးမေႃတိၼ်မေႃမိုဝ်း Architecture ဢၼ်ႁဵတ်းဝႆႉ ႁေႃႁိူၼ်းၵျွင်းၽြႃး ၸိူင်ႉၼင်ႇ သဵင်ႉၿႃႇသီႇ Saint Basil Cathedral ဢၼ်ယွမ်ႉဝႆႉ သီလၢၵ်ႇလၢႆးႁၢင်ႈလီ ႁၢင်ႈၶိုၵ်ႉႁင်းမၼ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ တီႈၼႂ်းဝဵင်း ပႃးၸဵမ်သၢပ်ႇဝဵင်း မီးပႃႇမႆႈ ႁူမ်ႇတူမ်းဝႆႉ 40% လိူဝ်လိူဝ်သေ ၼႂ်းယူးရူပ်ႉလႄႈ ၼႂ်းၵမ်ႇၽႃႇၼႆႉ ဝဵင်းမေႃႇၸၵူဝ်ႇ ပဵၼ်ဝဵင်းဢၼ် မီးထိူၼ်ႇၶဵဝ် မိုတ်းသုမ်ႇဝႆႉ လိူဝ်သေပိူၼ်ႈ ဝဵင်းၼိုင်ႈ။ တႄႇဢဝ် ပၢၼ်ၵၢင် ပၢၼ်ၵိၼ်ဝဵင်း တေႃႇထိုင်ပၢၼ် ၶုၼ်ႁေႃၶမ်းသႃႇ မိူင်းရသျႃး၊ လုၵ်ႉဢဝ် ပၢၼ်မိူင်းရသျႃး တေႃထိုင် ပၢၼ်မိူင်းႁူမ်ႈတုမ် သူဝ်ႇဝီႇယႅတ်ႉ တေႃႇႁွတ်ႈ မိူင်းၾႅတ်ႇတရႄႇ ယၢမ်းလဵဝ်ၼၼ်ႉ ဝဵင်းမေႃႇၸၵူဝ်ႇၼႆႉ ဢမ်ႇလၢႆႈၸိုဝ်ႈသေ ၶဝ်ႈပဵၼ် ငဝ်ႈၸိုဝ်ႈဝဵင်းမႃးယဝ်ႉ။
ဝဵင်းမေႃႇၸၵူဝ်ႇၼႆႉ ပဵၼ်ဝဵင်းဢၼ် လူင်ပွင်ၸိုင်ႈရသျႃးၶဝ် ပၵ်းလုမ်းဝႆႉသေ ၶူးဝဵင်းတပ်ႉၸင်ႈၶၢမ်ႇ ၵရိမ်မလိၼ်ႇ တီႈမေႃႇၸၵူဝ်ႇ ဢၼ်တႄႇတင်ႈႁဵတ်းမႃး မိူဝ်ႈပၢၼ်ၵၢင်ၼၼ်ႉၵေႃႈ တေႃႇထိုင်ယၢမ်းလဵဝ် လူင်ပွင်ၸိုင်ႈရသျႃးၶဝ် တိုၵ်ႉဢဝ်တင်ႈပဵၼ် လုမ်းပွင်ၵၢၼ် ၸွမ်ပွင်ၸိုင်ႈရသျႃးၶဝ်ယူႇ။ ၵရိမ်ႇမၼိၼ်ႇမေႃႇၸၵူဝ်ႇ The Moscow Kremlin လႄႈ ပၢင်ႇၵႅဝ်ႈလႅင် Red Square ၼႂ်းဝဵင်းၼႆႉ ပဵၼ်ဢွင်ႈတီႈ ၶူဝ်းၶွင်ၵဝ်ႇၵႄႇ ဢၼ်ၶဝ်ႈပႃးၼႂ်းသဵၼ်ႈမၢႆ UN ဢၼ်ပဵၼ် World Heritage Site ယဝ်ႉ။ သၽႃးၻူးမႃးလႄႈ သၽႃးၵွင်ႇၸီႇၾႅတ်ႇတရႄႇ ၸိူဝ်းၼၼ်ႉၵေႃႈ မီးဝႆႉ ၼႂ်းဝဵင်းမေႃႇၸၵူဝ်ႇၼႆႉ ၼင်ႇၵဝ်ႇ။ တီႈၼႂ်းဝဵင်းလုၵ်ႈၼႆႉ ႁူင်းႁဵၼ်ႈဢၶႄးတမိၵ်ႉလႂ်၊ ႁူင်းႁဵၼ်းဢိၼ်ႇၸတီႇၵျူးသျိၼ်း ၽၢႆႇပၢႆးမိူင်းလႂ်၊ ႁူင်းၵႃႈၸၢတ်ႈလူင်လႂ် မီးဝႆႉသေဢမ်ႇၵႃး ၸဝ်ႈပၢႆးမွၼ်းရသျႃးၶဝ်၊ ၸဝ်ႈပၢႆးသၢႆးယႅၼ်ႉၶဝ် ၽူႈလဵၼ်ႈႁႅင်းၶဝ် မီးဝႆႉ တင်းၼမ်လႄႈ ဝဵင်းမေႃႇၸၵူဝ်ႇၼႆႉ လႆႈဝႃႈပဵၼ် ငဝ်ႈငႃႇၽိင်ႈငႄႈ မိူင်းလူင်ရသျႃးယဝ်ႉ။
တႃႇၵႂႃႇမႃးၶဝ်ႈဢွၵ်ႇ တေႃႉသူင်ႇၸူး ဝဵင်းမေႃႇၸၵူဝ်ႇၼၼ်ႉတႄႉ မီးဝႆႉ ၶူင်ႇႁိူဝ်းမိၼ်ၵူႈမိူင်းမိူင်း 4 ဢၼ်၊ တႃႈရူတ်ႉရဵၼ်း 9 ဢၼ်၊ ရူတ်ႉရဵၼ်းၾႆးၾတင်းၼမ်၊ တၢင်းရူတ်ႉရဵၼ်း ၵႂႃႇၽၢႆႇလဵဝ် (Moscow Monorail)၊ သမ်ႉမီးထႅင်ႈ တၢင်းရူတ်ႉရဵၼ်းတႂ်ႈလိၼ် ဢၼ်လိုၵ်ႉသေပိူၼ်ႈ ၼႂ်းၵမ်ႇၽႃႇ ဢၼ်ပဵၼ် သၢႆတၢင်းၼႅင်ႈမေႃႇၸၵူဝ်ႇ Moscow Metro ဢၼ်ယႂ်ႇၵႂၢင်ႈသေပိူၼ်ႈ မၢႆသီႇ ၼႂ်းၵမ်ႇၽႃႇ၊ ဢၼ်ၵူၼ်းၵႂႃႇမႃး ၼမ်သေပိူၼ်ႈ ၼႂ်းဢေးသျႃးယဝ်ႉ။ သၢႆတၢင်းၼႅင်ႈမေႃႇၸၵူဝ်ႇၼႆႉ တႃႈရူတ်ႉရဵၼ်းမၼ်း မီး 222 တီႈသေ ၵူႈတႃႈရူတ်ႉရဵၼ်း မီးဝႆႉ ႁွႆးမိုဝ်းၶိုၵ်ႉၶႅမ်ႉ လွင်ႈၵေႃႇသၢင်ႈ လွင်ႈတႅမ်ႈႁၢင်ႈဝႆႉ ၵူႈပိူင်ပိူင်လႄႈ ပဵၼ်ပိူင်ၽၢင်လမ်ႇလွင်ႈ ငဝ်ႈၸိုင်ႈဝဵင်း လုၵ်ႈၼႆႉယဝ်ႉ။
ၺွင်ႇပိၼ်ႇလႃႉ၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းပျေႃႇပွႆႇ
ဝၢၼ်ႈၺွင်ႇပိၼ်ႇလႃႉ  (ညောင်ပင်လှရွာ၊ Nyaungpinhla) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇတဵင်ႇၵူင်း၊ ၸႄႈဝဵင်းပျေႃႇပွႆႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈယမႄးတိၼ်း၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 193021 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇတဵင်ႇၵူင်းၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 1569 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 1817 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 3386 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းပျေႃႇပွႆႇ
ၸပႄႇတေႃး၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းၵျွၵ်ႉသႄႇ
ဝၢၼ်ႈၸပႄႇတေႃး  (စပါယ်တောရွာ, Sabaitaw) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇၸပႄႇတေႃး၊ ၸႄႈဝဵင်းၵျွၵ်ႉသႄႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈပၢင်ႇဢူး၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 190554 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇၸလေႇၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 1742 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 2025 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 3767 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းၵျွၵ်ႉသႄႇ
သထူင်ႇ၊ ၸႄႈဝဵင်း
ၸႄႈဝဵင်းသထူင်ႇ (ဝေင်ꩻနယ်ႏသထွုံႏ ; သထုံမြို့နယ် ; Thaton Township) ၼႆႉ ပဵၼ်ၸႄႈဝဵင်းဢၼ်ၼိုင်ႈ ဢၼ်ၶဝ်ႈပႃးဝႆႉ တီႈၼႂ်း ၸႄႈတွၼ်ႈသထူင်ႇ၊ ၸႄႈမိူင်းမွၼ်း၊ မိူင်းမျၢၼ်ႇမႃႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ဝဵင်းပၵ်းလုမ်းၸႄႈဝဵင်းၼႆႉ ပဵၼ် ဝဵင်းသထူင်ႇယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ၸႄႈဝဵင်းၸိူဝ်းမီးၼႂ်း ၸႄႈမိူင်းမွၼ်း ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ၸႄႈဝဵင်းၸိူဝ်းမီးၼႂ်း မိူင်းမျၢၼ်ႇမႃႇ
ၶိၼ်ႇတႃႇ၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၶိၼ်ႇတႄး
ဝၢၼ်ႈၶိၼ်ႇတႃႇ  (ခင်သာရွာ, Khinthar) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇၶိၼ်ႇတႄး၊ ၸႄႈဝဵင်းမဵၵ်ႉထီႇလႃႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈမဵၵ်ႉထီႇလႃႇ၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 193825 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇၶိၼ်ႇတႄးၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 1584 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 1960 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 3544 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
မိူင်းၵမ်ႇပေႃးတီးယႃး
ၵမ်ႇပေႃးတီးယႃး (ၵမ်ႇပူးၶျႃး ၼႆၵေႃႈဝႃႈ ; កម្ពុជា, UNGEGN: Kâmpŭchéa )၊ ဢၼ်ပဵၼ်တၢင်းၵၢၼ် ဝႃႈ မိူင်းႁေႃၶမ်း ၵမ်ႇပေႃးတီးယႃး ၼႆႉ ပဵၼ်မိူင်း ဢၼ်မီးတီႈ တွၼ်ႈ ပွတ်းၸၢၼ်း ႁင်း ၵူၼ်ယွၼ်ႇ ဢိၼ်ႇတူဝ်ႇၶႄႇ တီႈ ဢေးသျႃးၸဵင်ႇၸၢၼ်းဝၼ်းဢွၵ်ႇ၊ တၢင်းၵႂၢင်ႈမၼ်း မီး 181035 km2၊ လႅၼ်လိၼ် ဢၼ်ဢိူမ်ႈၸပ်းၵၼ်ဝႆႉတႄႉ တီႈၽၢႆႇ ၸဵင်ႇႁွင်ႇဝၼ်းတူၵ်း မီး မိူင်းထႆး၊ ၽၢႆႇႁွင်ႇ မီး မိူင်းလၢဝ်း၊ ၽၢႆႇဢွၵ်ႇ မီး မိူင်းဝႅတ်ႉၼမ်း လႄႈ တီႈ ၸဵင်ႇၸၢၼ်းဝၼ်းတူၵ်းၼၼ်ႉ မီးဝႆႉ ဢၢဝ်ႇပၢင်ႇလၢႆႇထႆးယဝ်ႉ။ ဝဵင်းငဝ်ႈၸိုင်ႈ လႄႈ ဝဵင်းဢၼ်ယႂ်ႇသေပိူၼ်ႈၼႆႉ ပဵၼ် ၽၼူမ်းပဵၼ် ယဝ်ႉ။
ၶိၼ်ႇတႃႇ၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၶိၼ်ႇတႄး
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းမဵၵ်ႉထီႇလႃႇ
ပၶႅတ်ႉ၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းတွင်ႇတႃႇ
ဝၢၼ်ႈပၶႅတ်ႉ  (ပုခက်ရွာ, Pukhet) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇတႄးၵျီးၵူင်း၊ ၸႄႈဝဵင်းတွင်ႇတႃႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈမျိၼ်းၶျၢၼ်ႇ၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 191591 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇတႄးၵျီးၵူင်းၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 696 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 801 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 1497 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းတွင်ႇတႃႇ
ပူင်ႇၼႃး၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းၸိၼ်ႉၵၢႆႇ
ဝၢၼ်ႈပူင်ႇၼႃး  (ပုဏ္ဏားရွာ, Ponnar) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇတဵင်းၼီႇၵူင်း၊ ၸႄႈဝဵင်းၸိၼ်ႉၵၢႆႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈၵျွၵ်ႉသႄႇ၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 190648 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇၸလေႇၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 698 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 702 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 1400 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းၸိၼ်ႉၵၢႆႇ
တႃႈႁိူဝ်းမိၼ် ဢၼ်း
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:တႃႈႁိူဝ်းမိၼ် တီႈ မိူင်းမျၢၼ်ႇမႃႇ ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ၸႄႈမိူင်းရၶႅင်ႇ
ပျီႇတေႃႇတႃႇ၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းတႃႇၸီႇ
ဢၢင်ႈဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းတႃႇၸီႇ
ၸၢႆႇမလၢၼ်း၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းၵျွၵ်ႉသႄႇ
ဝၢၼ်ႈၸၢႆႇမလၢၼ်း  (စိုင်မလန်းရွာ, Saingmalan) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇၸၢႆႇမလၢၼ်း၊ ၸႄႈဝဵင်းၵျွၵ်ႉသႄႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈပၢင်ႇဢူး၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 190628 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇၸလေႇၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 271 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 287 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 558 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းၵျွၵ်ႉသႄႇ
တႃႈႁိူဝ်းမိၼ် တၢၼ်ႇတွႆး
လွင်ႈပဵၼ် ဢမ်ႇသၢင်ႇထုၵ်ႇ
ပီ 1972 ဢေႃးၵၢတ်ႉ 16 ဝၼ်းၼၼ်ႉ သၢႆၵၢၼ်မိၼ် မျၢၼ်ႇမႃႇ ၼႆႉ ၽွင်းလုၵ်ႉတီး တႃႈႁိူဝ်းမိၼ် တၢၼ်ႇတွႆးသေ မိၼ်ၶိုၼ်ႈၼၼ်ႉ လႆႈပဵၼ်လွင်ႈဢမ်ႇသၢင်ႇထုၵ်ႇသေ ၵူၼ်းၸိူဝ်းပႃးတီႈၼိူဝ် ႁိူဝ်းမိၼ်ၼၼ်ႉ လႆႈတၢႆ (28) ၵေႃႉသေ လႆႈလွတ်ႈၽေး (3) ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:တႃႈႁိူဝ်းမိၼ် တီႈ မိူင်းမျၢၼ်ႇမႃႇ ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ၸႄႈမိူင်းရၶႅင်ႇ
တꧤုတ်ႉယူင်ႇ၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းမလႅင်ႇ
ဝၢၼ်ႈတꧤုတ်ႉယူင်ႇ  (သဘွတ်ရုံရွာ, Thabutyon) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇယႃႇၵျီးၵူင်း ၊ ၸႄႈဝဵင်းမလႅင်ႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈမဵၵ်ႉထီႇလႃႇ၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 194258 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇယႃႇၵျီးၵူင်းၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 1535 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 1546 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 3081 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းမလႅင်ႇ
တႄးၵျီးၵူင်း၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းတွင်ႇတႃႇ
ဝၢၼ်ႈတႄးၵျီးၵူင်း  (တဲကြီးကုန်းရွာ, Tegyikone) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇတႄးၵျီးၵူင်း၊ ၸႄႈဝဵင်းတွင်ႇတႃႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈမျိၼ်းၶျၢၼ်ႇ၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 191590 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇတႄးၵျီးၵူင်းၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 696 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 801 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 1497 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းတွင်ႇတႃႇ
ၺွင်ႇပိၼ်ႇၵူင်း၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းမဵၵ်ႉထီႇလႃႇ
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းမဵၵ်ႉထီႇလႃႇ
တဵင်းၼီႇၵူင်း၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းၸိၼ်ႉၵၢႆႇ
ဝၢၼ်ႈတဵင်းၼီႇၵူင်း  (သိန်းနီကုန်းရွာ, Theinnikone) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇတဵင်းၼီႇၵူင်း၊ ၸႄႈဝဵင်းၸိၼ်ႉၵၢႆႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈၵျွၵ်ႉသႄႇ၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 190646 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇၸလေႇၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 698 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 702 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 1400 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းၸိၼ်ႉၵၢႆႇ
သူင်ႇ၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၵၢၼ်ႇၶျေႃး
ဝၢၼ်ႈသူင်ႇ  (ဆုံရွာ, Son) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇၵၢၼ်ႇၶျေႃး၊ ၸႄႈဝဵင်းမျိၼ်းၶျၢၼ်ႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈမျိၼ်းၶျၢၼ်ႇ၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 191226 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇၵၢၼ်ႇၶျေႃးၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 1955 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 2194 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 4149 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းမျိၼ်းၶျၢၼ်ႇ
ၽွင်းတေႃးမီးၸႅတ်ႉ၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းထဝႄႇ
ဝၢၼ်ႈၽွင်းတေႃးမီးၸႅတ်ႉ  (ဖောင်းတောမီးစက်ရွာ, Hpaungtawmeeset) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇၽွင်းတေႃးၵျီး၊ ၸႄႈဝဵင်းထဝႄႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈထဝႄႇ၊ ၸႄႈတိူင်းတၼိၼ်းတႃႇယီႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 177,116 ယဝ်ႉ။
ဢၢင်ႈဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းထဝႄႇ
ၺွင်ႇၶျွင်း၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းတွင်ႇတႃႇ
ဝၢၼ်ႈၺွင်ႇၶျွင်း  (ညောင်ချောင်းရွာ, Nyaungchaung) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇၻၢၼ်းၻၢႆႇ၊ ၸႄႈဝဵင်းတွင်ႇတႃႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈမျိၼ်းၶျၢၼ်ႇ၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 191400 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇၻၢၼ်းၻၢႆႇၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 1015 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 1257 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 2272 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းတွင်ႇတႃႇ
ယိၼ်းမႃႇပိၼ်ႇ၊ ဝဵင်း
ဝဵင်းယိၼ်းမႃႇပိၼ်ႇ (ယင်းမာပင်မြို့ ; Yinmabin ; ) ၼႆႉ ပဵၼ်ၸႄႈဝဵင်းဢၼ်မီးတီႈၼႂ်း ၸႄႈတွၼ်ႈယိၼ်းမႃႇပိၼ်ႇ၊ ၸႄႈတိူင်းၸႄႈၵႅင်း၊ မိူင်းမျၢၼ်ႇမႃႇသေ မီးဝႆႉ ၽၢႆႇတူၵ်း ၼမ်ႉၶၢင်တွင်း မီးဝႆႉတီႈၼႂ်းၵႄႈ 21° 59′ လႄႈ 22° 19′၊ မီးဝႆႉတီႈၼႂ်းၵႄႈ လွင်ႇၵျီႇၵျုဢွၵ်ႇ 93° 36′ လႄႈ 95° 15′ သေ မီးဝႆႉ ၽၢႆႇႁွင်ႇ ဝဵင်းတႃႈၵုင်ႈ ဢၼ်မီးၽၢႆႇတူၵ်း ယၢၼ် (400) လၵ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၽၢႆႇဢွၵ်ႇ ၸႄႈဝဵင်းယိၼ်းမႃႇပိၼ်ႇၼႆႉ ၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸႄႈဝဵင်းမူင်ႇယႂႃႇ လႄႈ ၸႄႈဝဵင်းသႃးလိၼ်းၵျီး၊ ၽၢႆႇၸၢၼ်း မီးဝႆႉ ၸႄႈဝဵင်းပလႄး လႄႈ ၸႄႈဝဵင်းၵၼီႇ၊ ၽၢႆႇႁွင်ႇ မီးဝႆႉ ၸႄႈဝဵင်းၵၼီႇ ၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။
တၢင်းၵႂၢင်ႈ
ၸႄႈဝဵင်းယိၼ်းမႃႇပိၼ်ႇၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈၼိူဝ် ၼႃႈသုင် ပၢင်ႇလၢႆႇ (400) ထတ်း သေ ၵမ်ႉၼမ်တႄႉ ၼႃႈလိၼ်ပဵင်းလီယဝ်ႉ။ ၼႃႈလိၼ်ပဵင်းၼႆႉ မီးဝႆႉ ႁူဝ်ပၢၵ်ႇ (48.23%) သေ ပေႃးဢဝ်လွၵ်းလၵ်းဝႃႈ မီး (174.59) လွၵ်းလၵ်းသေ ၼႃႈလိၼ် ပၢၼ်းတၢပ်ႈၼႆ့ မီး (340.02%) ပေႃးဢဝ် ဢေႇရိယႃႇဝႃႈ မီး (112.29) လွၵ်းလၵ်းလႄႈ ၸႄႈဝဵင်းယိၼ်းမႃႇပိၼ်ႇၼႆႉ ပေႃးဢဝ်တၢင်းၵႂၢင်းဝႃႈ မီးယူႇ (362.70) လွၵ်းလၵ်ႈယဝ်ႉ။
ပိုၼ်းၸႄႈဝဵင်း
ၸႄႈဝဵင်းယိၼ်းမႃႇပိၼ်ႇၼႆ့ လူင်ပွင်ၸိုင်ႈဢင်းၵိတ်ႉၶဝ် တႄႇမၵ်းမၼ်ႈမႃး မိူဝ်ႈပီ 1901 ၼၼ်ႉသေ ဢဝ် ဝုၼ်ႇထွၵ်ႉၵေႃႉၼိုင်ႈ ႁႂ်ႈၼင်ႈလုမ်းသေ ႁႂ်ႈပဵၼ်ဝဵင်းၸႄႈတွၼ်ႈၽႄ ဢၼ်လႆႈဢုပ်ႉပိူင်း ၸႄႈဝဵင်းပလႄး၊ ၸႄႈဝဵင်းသႃးလိၼ်းၵျီး ၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။ ၸဵမ်မိူဝ်ႈပၢၼ်ၶုၼ်မၢၼ်ႈၶဝ်ၼၼ်ႉ ၸႄႈဝဵင်းယိၼ်းမႃႇပိၼ်ႇ ဢိၵ်ႇပႃး ၸႄႈဝဵင်းပလႄး လႄႈ ၸႄႈဝဵင်းသႃးလိၼ်းၵျီး ၸိူဝ်းပဵၼ်ၼႃႈလိၼ်ၼၼ်ႉ ႁွင်ႉဝႃႈ ထုင်ႉၽၢၼ်ႉၶျီႇ ဝႃႈၼႆယဝ်ႉ။ တီႈၽၢႆႇတူၵ်း (3) ၸႄႈဝဵင်းၼႆႉ မီးဝႆႉ လွႆပိၼ်ႇ၊ လွႆငပျူင်း၊ လွႆၽၢၼ်ႉၶျီႇၼႆသေ ၼႂ်းၵႃႈၼၼ်ႉ ဢၼ်ပဵၼ် လွႆၽၢၼ်ႉၶျီႇၼႆႉမီးဝႆႉ တီႈၼႂ်းၵႄႈ ႁွင်ႈယမႃးၸၢၼ်း တင်း ႁွင်ႈယမႃးႁွင်ႇလႄႈ ၼႃႈလိၼ်ၸိူဝ်းမီးတီႈၼႂ်းၵႄႈၼၼ်ႉ ၸူးႁွင်ႉဝႃႈ ထုင်ႉၽၢၼ်ႉၶျီႇၼႆယဝ်ႉ။ ႁူမ်ႈဝႃး လူင်ပွင်ၸိုင်ႈဢင်းၵိတ်ႉၶဝ် မၵ်းပဵၼ်ပဵၼ်ၸႄႈဝဵင်းမႃး ၸဵမ်မိူဝ်ႈ ပီ 1901 ၼၼ်ႉသေတႃႉ ဢၼ်ပဵၼ်ၸႄႈဝဵင်းယိၼ်းမႃႇပိၼ်ႇၼႆႉ ဢၼ်ပဵၼ် ပိူင်ၽွင်းငမ်းမႂ်ႇတွၼ်ႈတႃႇဝဵင်းၼႆႉ ထိုင်ပီ 1972 မႃး ၸင်ႇမၵ်းမၼ်ႈပဵၼ်တၢင်းၵၢၼ်ၼႆယဝ်ႉ။ မိူဝ်ႈဢွၼ်တၢင်းတႄႉ ၸႄႈဝဵင်းယိၼ်းမႃႇပိၼ်ႇၼႆႉ ႁူမ်ႈဝႃႈ ပၵ်းလုမ်း ၶုၼ်ၽွင်းၼႃႈလိၼ်သေတႃႉ ဢမ်ႇလႆႈမၵ်းမၼ်ႈပဵၼ် ဝဵင်း ပဵၼ်တၢင်းၵၢၼ်ႇမႃးသေ ၵူၺ်းမီးမႃးၼင်ႇ ဢိူင်ႇမျူဝ်ႉမ ၼၼ်ႉၵူၺ်း။
သဵၼ်ႈတႃႈသၢႆတၢင်း
ဢၼ်ပဵၼ် တၢင်း မူင်ႇယႂႃႇ - ပလႄႈ - ၵၢၼ်ႉၵေႃး ၼႆႉ ပဵၼ်တၢင်းသိူဝ်ႇယၢၼ် မီးတၢင်းၵႂၢင်ႈ 12 ထတ်းၼၼ်ႉ လတ်းၵႂႃႇတီႈၼႂ်း ၸႄႈဝဵင်းယိၼ်းမႃႇပိၼ်ႇယဝ်ႉ။ ပဵၼ်မၢႆလၵ်း 9/0 လၵ်းတေႃႇ 23/4 ၼႆႉ ပဵၼ် တၢင်းတွၼ်ႈ ၸႄႈဝဵင်းယိၼ်းမႃႇပိၼ်ႇသေ တၢင်းယၢဝ်းမီး (14) လၵ်း (4) ၽႃႇလူင်ႇယဝ်ႉ။ တၢင်း မူင်ႇယႂႃႇ-ပလႄး-ၵၢၼ်ႉၵေႃးၼႆႉ ၸၢင်ႈၵႂႃႇမႃးလႆႈ ၵူႈၶၢဝ်းသေ ပဵၼ်သဵၼ်ႈတႃႈသၢႆတၢင်း ဢၼ်တေႃႉသူင်ႇပၼ် ၵုၼ်ႇ တေႃႉသူင်ႇပၼ် ၵူၼ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ လိူဝ်သေၼၼ်ႉဢမ်ႇၵႃး ပေႃးၶၢဝ်းႁႅင်ႈမႃး လုၵ်ႉတီႈ ဝၢၼ်ႈၵပၢႆႇ၊ သိၼ်ႇသွႆႇ၊ ယိၼ်ႇပွင်ႇတႅင်ႇၸိူဝ်းၼႆႉ လတ်းၶၢမ်ႈဝဵင်းယိၼ်းမႃႇပိၼ်ႇသေ ဢဝ် ၶူဝ်းၵုၼ်ႇ တင်း ၵူၼ်း သူင်ႇၸူး ဝဵင်းမူင်ႇယႂႃႇလႄႈသင်၊ ဢၼ်ပဵၼ် သၢႆတၢင်း ၵၼီႇ-ယိၼ်းမႃႇပိၼ်ႇ-မူင်ႇယႂႃႇၼၼ်ႉၵေႃႈ ဢဝ်တင်း သၢႆတၢင်းရူတ်ႉၵႃးသေ ၸၢင်ႈၵႂႃႇမႃးလႄႈ သဵၼ်ႈတႃႈသၢႆတၢင်း ၵပ်းသိုပ်ႇတိတ်းတေႃႇ လႆႈဝႃႈ ပဵၼ်ဢၼ်ငၢႆႈငႅမ်ႈၶႅမ်ႉလႅပ်ႈဝႆႉယဝ်ႉ။ လုၵ်ႉဢဝ် ဝဵင်းယိၼ်းမႃႇပိၼ်ႇ ၵႂႃႇၸူး ဝဵင်းမူင်ႇယႂႃႇၼႆႉ ၸၢင်ႈဢဝ် ရူတ်ႉယႂ်ႇရူတ်ႇဢွၼ်ႇသေ ၵႂႃႇမႃးလႆႈၵူႈၶၢဝ်းသေဢမ်ႇၵႃး ဢၼ်ပဵၼ် သဵၼ်ႈတၢင်း ၵလေးဝ-ယႃႇၵျီး-မင်းတွင်ႉ-မူင်ႇယႂႃႇ ဢၼ်တိုၵ်ႉပိုတ်ႇဝၢႆးလင်ၼၼ်ႉ ၸႂ်ႉ ၶူဝ်ၶၢင်တွင်း(မူင်ႇယႂႃႇ)သေၵေႃႈ ၸၢင်ႈဢဝ်ၵူၼ်း ဢဝ်ၵုၼ်ႇသေ တေႃႉသူင်ႇပၼ်လႆႈယူႇ ၵူႈၶၢဝ်းယဝ်ႉ။
2011
လိူၼ်ၸၼ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
ယိၼ်းမႃႇပိၼ်ႇ၊ ဝဵင်း
ၾိင်ႈၾႃႉ
ၸႄႈဝဵင်းယိၼ်းမႃႇပိၼ်ႇၼႆႉ ၶဝ်ႈပႃးဝႆႉတီႈၼႂ်း ပွတ်းတွၼ်ႈမႆႈႁွၼ်ႉႁႅင်ႈႁွင် တီႈ ပွတ်းၵၢင်မိူင်းမျၢၼ်ႇမႃႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၼိုင်ႈပီၼႆႉ တၢင်ႉၼမ်ႉၽူၼ်ၽတ်ႉၽဵင်ႇ ၵႆႉမႃး ၼႂ်းၵႄႈ (30)ၼိဝ်ႉ လႄႈ (40) ၼိဝ်ႉၼၼ်ႉၵူၺ်း။ တၢင်ႉၼမ်ႉၽူၼ်ဢၼ်ဢေႇသေပိူၼ်ႈၼႆႉ ပဵၼ်ၼႂ်းလိူၼ် ဢေႇပရႄႇ သေ ဢၼ်ၼမ်သေပိူၼ်ႈၼႆႉ ပဵၼ်ၼႂ်းလိူၼ် ဢွၵ်ႇထူဝ်ႇပႃႇယဝ်ႉ။ ယွၼ်ႉပဵၼ် ၼႃႈလိၼ်မႆႈႁွၼ်ႉႁႅင်ႈႁွင်လႄႈ ပေႃးၶၢဝ်ၽူၼ်မႃး မၢင်ပွၵ်ႈမၢင်လႂ် ၽူၼ်လူင်လူမ်းလူင် မေႃတူၵ်းယဝ်ႉ။ တၢင်ႉလူမ်းမႆႈၼႆႉ ဢၼ်တႅမ်ႇသုတ်း မီး (40) တီႇၵရီႇၾႃႇရိၼ်ႇႁၢႆႉသေ ဢသုင်သုတ်းၼႆႉ မီး (110) တီႇၵရီႇၾႃႇရိၼ်ႇႁၢႆႉယဝ်ႉ။ ၶၢဝ်းဢၼ်ၵတ်းသေပိူၼ်ႈၼႆႉ ပဵၼ် လိူၼ်ၸၼ်ႇဝႃႇရီႇသေ ဢၼ်မႆႈသေပိူၼ်ႈၼႆႉ ပဵၼ် လိူၼ်ဢေႇပရႄႇယဝ်ႉ။
2011
လိူၼ်ၾႅပ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
ယိၼ်းမႃႇပိၼ်ႇ၊ ဝဵင်း
လွင်ႈၽုၵ်ႇသွမ်ႈ
တီႈၸႄႈဝဵင်းယိၼ်းမႃႇပိၼ်ႇၼႆႉ ဝႆႉၵၢၼ်တမ်းၽႅၼ်သေၵေႃႈ ၽုၵ်ႇသွမ်ႈမၢၵ်ႇတဝ်ႈၶဝ်ႈၼမ်ႉသေ ပေႃးၶၢဝ်ၽူၼ်ၼႆႉ ၽုၵ်ႇသွမ်ႈ ၶဝ်ႈႁပ်ႉၽူၼ်၊ ငႃးၽူၼ်၊ ၶဝ်ႈၵၢပ်ႇၽူၼ်၊ ထူဝ်ႇလိၼ်၊ ၵုၺ်ဢွၼ်ႇ၊ ထူဝ်ႇ ၸိူဝ်းၼႆႉသေ ပေႃးၵၢင်ၶၢဝ်းၽူၼ်မႃး ၽုၵ်ႇသွမ်ႈ ၶဝ်ႈ၊ ထူဝ်ႇယၢဝ်း လႄႈ ၶဝ်ႈၵၢပ်ႇ၊ ပေႃးဝၢႆးၽူၼ်မႃး ထူဝ်ႇထေႃးပၢတ်ႈ၊ ၸုၼ်ႇတႃႇၼီႇ၊ မၢၵ်ႇၽိတ်ႉ၊ ပေႃးၶၢဝ်းၵတ်း ငႃးလူင်၊ ထူဝ်ႇလိၼ်ၶၢဝ်းၵတ်း၊ ၽၵ်းမီႇၽိူၵ်ႇ၊ ဢႃႇလူး၊ ထူဝဝ်ႇလိူင်၊ ၵျုင်ႇ ၽုၵ်ႇသွမ်ႈၸၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။ ၼႃႈလိၼ်ဢၼ်ၽုၵ်ႇသွမ်ႈလႆႈ တီႈၼႂ်းၸႄႈဝဵင်းယိၼ်းမႃႇပိၼ်ႇၼႆႉ မီးဝႆႉ (121764) ဢေႇၵသေ ၼႃႈလိၼ် ပႃႇထိူၼ်ႇၼႆႉ မီး (34298) ဢေႇၵယဝ်ႉ။ ၼႃႈလိၼ်ပဝ်ႇ မီးဝႆ့ (15736) ဢေႇၵသေ ၼႃႈလိၼ် ဢၼ်ဢမ်ႇၽုၵ်ႇသွမ်ႈလႆႈၼႆႉ မီး (40982) ဢေႇၵယဝ်ႉ။
2011
လိူၼ်မၢတ်ႉၶျ်
(1) ဝၼ်း။
ယိၼ်းမႃႇပိၼ်ႇ၊ ဝဵင်း
ပၢႆးပႆႇၺႃႇ
မိူဝ်ႈဢွၼ်တၢင်း မီးဝႆႉ ႁူင်းႁဵၼ်းလူင်ႈၼႃႈၸၼ်ႉငဝ်ႈ (1) ႁူင်း၊ ဢ.မ.ၵ (1)၊ ႁူင်းႁဵၼ်း ၸၼ်ႉငဝ်ႈ (1) ႁူင်းလႄႈ ဢ.ထ.ၵ (ယိၼ်းမႃႇပိၼ်ႇ) ႁူင်းႁဵၼ်းၸၼ်ႉသုင် (1) ႁူင်းသေ တႄႇဢဝ် ပီ 1992 မႃး ဢၼ်ပဵၼ် ဢွင်ႈတီႈၵဝ်ႇတိူၵ်ႇသူင်ႇလိၵ်ႈ တီႈ ပွၵ်ႉ(ၶ) ၼၼ်ႉ လႆႈပိုတ်ႇ ဢ.မ.ၵ (2) ထႅင်ႈယဝ်ႉ။ လုၵ်ႉဢွၼ်ႇ တီး ပွၵ်ႉ (ၵ) (ဢၼ်ႁွင်ႉဝႃႈ တႅဝ်းၵလႃး) မႃးၶိုၼ်ႈၼမ်သေပိူၼ်ႈယဝ်ႉ။ တွၼ်ႈတႃႇ လုၵ်ႈဢွၼ်ႇၸိူဝ်းဢမ်ႇပေႃးတဵမ်ထူၼ်ႈ လႄႈ တွၼ်ႈတႃႇ ၸဝ်ႈသၢင်ႇၶၢင်ႇၶဝ် ၼႆသေ မိူဝ်ႈပီ 1997 ၼၼ်ႉ လႆႈပိုတ်ႇႁူင်းႁဵၼ်းၸဝ်ႈမုၼ် ၵျွင်းပၵ တီႈၼႂ်း "ၵျွင်းၸေႃးတိၵ"ၼၼ်ႉသေ တီႈၵျွင်းၼၼ်ႉ ၸၢင်ႈၶိုၼ်ႈႁဵၼ်းလႆႈတေႃႇထိုၼ် ၸၼ်ႉသီႇယဝ်ႉ။ ယွၼ်ႉၼၼ်လႄႈ တီႈၼိူဝ်ဝဵင်းယိၼ်းမႃႇပိၼ်ႇၼႆႉ ႁူင်းႁဵၼ်းလူင်ႈၼႃႈၸၼ်ႉငဝ်ႈ (1) ႁူင်း၊ ႁူင်းႁဵၼ်းၸဝ်ႈမုၼ် (1) ႁူင်း၊ ႁူင်းႁဵၼ်းၸၼ်ႉငဝ်ႈ (2) ႁူင်း [ဢ.မ.ၵ (1) လႄႈ ဢ.မ.ၵ (2)] လႄႈ မီးဝႆႉ ႁူင်းႁဵၼ်းၸၼ်ႉသုင် (1) ႁူင်းယဝ်ႉ။ ဝၢႆးလင်မႃး ၸိူဝ်းပဵၼ် ႁူင်းႁဵၼ်းၸၼ်ႉငဝ်ႈ (2) ဢၼ်ပဵၼ် ဢ.မ.ၵ (1) လႄႈ ဢ.မ.ၵ (2) ၼႆႉ ယုၵ်ႉသုၼ်ပဵၼ် ႁူင်းႁဵၼ်းပူၼ်ႉၸၼ်ႉငဝ်ႈၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၼႂ်းၵႃႈဝၢၼ်ႈ ၸိူဝ်းမီးတီႈၼႂ်း ၸႄႈဝဵင်းၼၼ်ႉ ဢၼ်ပဵၼ် ဝၢၼ်ႈယႂႃႇသႃႇၼၼ်ႉ မီးဝႆႉ ႁူင်းႁဵၼ်းၸၼ်ႉၵၢင် ႁူင်းၼိုင်ႈယဝ်ႉ။ မိူဝ်ႈ ပီ 2005 ဢၼ်ပဵၼ် ႁူင်းႁဵၼ်းပၢင်သွၼ် သွၼ်ပၼ်ပၢႆးပႆႇၺႃႇႁႃလဵင်ႉတွင်ႉ ဢၼ်ႁဵတ်းလႆႈတီႈႁိူၼ်း တွၼ်ႈတႃႇၼၢင်းယိင်းၶဝ်ၼၼ်ႉ လႆႈပိုတ်ႇတီႈ ယွင်ၶဝ်ႈၶဝ်ႈ ဢၼ်မီး ၽၢႆႇႁွင်ႇ ဝၢင်းပၢႆးၸၢၵ်ႈသူၼ်ၼႃး ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ လုၵ်ႉတီႈ ထၢၼ်ႈၽွင်းလူင်ၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈလႅၼ်လိၼ်၊ ႁွင်ႈၵၢၼ်ၼၢမ်းၽၢႆႇပၢႆးပႆႇၺႃႇ လႄႈ ၽၢႆႇၵၢၼ်ၽိုၵ်းသေ ယိူင်းဢၢၼ်း တွၼ်ႈတႃႇၸွႆႈထႅမ် ၼၢင်းယိင်းၶဝ် ႁႂ်ႈပေႃးမေႃ ၵၢၼ်တိၼ်ၵၢၼ်မိုဝ်း ၵၢၼ်ယူႇၼႂ်းႁိူၼ်းၼႂ်းယေးသေ ႁဵတ်းၵၢၼ် ႁႂ်ႈပေႃးတင်ႈတူဝ် ႁဵတ်းၵၢၼ်ပၢႆးမၢၵ်ႈမီးသုၼ်ႇတူဝ်ၵႂႃႇလႆႈ ၼႆယဝ်ႉ။
2011
လိူၼ်ဢေႇပရႄႇ
(1) ဝၼ်း။
ယိၼ်းမႃႇပိၼ်ႇ၊ ဝဵင်း
ၽႃႇသႃႇၵိူဝ်းယမ်
မိူဝ်ႈဢွၼ်တၢင်းၼၼ်ႉ တီႈၼႂ်းဝဵင်းၼႆႉ မီးဝႆႉ ၵျွင်းၸေႃးတိၵ၊ ၵျွင်းယေႇဝုၼ်း၊ ၵျွင်းမၢၼ်ႇမရႃႇ၊ ၵျွင်းတီးပိၼ်ႇ ၼႆႉ မီးဝႆႉ ၵျွင်းမုၼ်ၸဝ်ႈ (4) ၵျွင်းၵူၺ်း။ ဝၢႆးၼႆႉမႃး ဢၼ်ပဵၼ် ၵျွင်းဝိပတ်ႉသၼႃႇမိူင်းၵုတ်ႈၼႆႉ လုၵ်ႉဢဝ် ၽၢႆႇတူၵ်းၶူင်လဵၵ်းလူင် သေ ၶၢႆႉၶႂၢၵ်ႈႁဵတ်းၽၢႆႇဢွၵ်ႇယဝ်ႉ။ ၵျွင်းဢၼ်ဝႃႈ ၵျွင်းဢူးၸၢၼ်ႇပေႃးဢၼ်ဝႃႈၼၼ်ႉၵေႃႈ မီးဝႆႉ ၵျွင်းလင်ၼိုင်ႈသေ ယၢမ်းလဵဝ်တႄႉ လၢႆႈၸိုဝ်ႈဝႃႈ ပဵၼ်ၵျွင်းတေႃးယ သေ ၵျွင်းၼၢႆးၶၢဝ်လင်ၼိုင်ႈၵေႃႈ ၶိုၼ်းၵေႃႇသၢင်ႈတီႈႁိမ်းၵျွင်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ တီႈႁိမ်းၽၢႆႇဢွၵ်ႇၶူဝ်ပွၵ်ႉပိၼ်ႇၵူး တၢင်းၶဝ်ႈဝဵင်းၼၼ်ႉ မီးဝႆႉ ၵျွင်းသူၺ်ႇပွၵ်ႉပိၼ်ႇတေႃးယသေ ဢူးထေးယၸဝ်ႈၼင်ႇၵျွင်း ၵျွင်းၸေႃးတိၵ ၵေႃႉတင်ႈမႃးယဝ်ႉ။ တီႈတေႃႇၼႃႈ ၵျွင်းသူၺ်ႇပွၵ်ႉပိၼ်ႇတေႃးယ ဢၼ်မီးၽၢႆႇပုၼ်ႉတၢင်း တီႈဢိူမ်ႈၵၼ်င်း ၵွင်းမူးမျူဝ်ႉဢူးပွၵ်ႉပိၼ်ႇၵူးၼၼ်ႉ မီးဝႆႉ ၵျွင်းၼၢႆးၶၢဝ်ၵျွင်းၼိုင်ႈယဝ်ႉ။ တီႈဝၢၼ်ႈမျူဝ်ႉပေႃႇလႄႈ ဝၢၼ်ႈပျွင်းပျႃႇၼၼ်ႉၵေႃႈ မီးဝႆႉ ၵျွင်းၼၢႆးၶၢဝ်ၵျွင်းၼၼ်ႉသေ တီႈၼႂ်းၸႄႈဝဵင်းၼႆႉ ၵျွင်းၼၢႆးၶၢဝ် မီးဝႆႉယူႇ (3) ၵျွင်းယဝ်ႉ။
2011
လိူၼ်မေႇ
(1) ဝၼ်း။
ယိၼ်းမႃႇပိၼ်ႇ၊ ဝဵင်း
ၽႃႇသႃႇၵိူဝ်းယမ်
ဢၼ်ပဵၼ်ၽႃႇသႃႇၵိူဝ်းယမ်တၢင်ႇၸိူဝ်းၼၼ်ႉ တီႈ ပွၵ်ႉ(ၵ) (တႅဝ်းၵလႃး)ၼၼ်ႉ မီးဝႆႉ ၵျွင်းပလီႇဢိတ်ႇသလၢမ်ႇ ဢၼ်ၼိုင်ႈယဝ်ႉ။ တီး ပွၵ်ႉ-ၵငႄႇ (ၶႂၢၵ်ႈ)ၼၼ်ႉ မီးဝႆႉ ၸုမ်းပူၵ်းပွင်သႃႇသၼႃႇ ၶရိတ်ႉယၢၼ်ႇ ၸုမ်းၼိုင်ႈယဝ်ႉ။
2011
လိူၼ်ၵျုၼ်ႇ
(1) ဝၼ်း။
ယိၼ်းမႃႇပိၼ်ႇ၊ ဝဵင်း
လွင်ႈယုမ်ႇယမ်
ၸွမ်းလူၺ်ႈ ၵၢပ်ႈပၢၼ် ၽိင်ႈထုင်ႈၸိူဝ်းၶိုၼ်ႈယႂ်ႇမႃးၼၼ်ႉသေ ၸိူဝ်းပဵၼ် လွင်ႈယုမ်ႇယမ် ဢၼ်ၵမ်ႇၸွႆးမႃးမိူဝ်ႈဢွၼ်တၢင်းၼၼ်ႉၵေႃႈ ၶႂ်ႈမူၼ်းႁၢႆမႃးယဝ်ႉ။ လွင်ႈယုမ်ႇယမ်ၸိူဝ်းၼၼ်ႉ မၼ်းၵေႃႈ ပဵၼ် ၽိင်ႈထုင်း ၵူၼ်းပိုၼ်ႉတီႈၶဝ်ဢၼ်ၼိုင်ႈယဝ်ႉ။ မိူဝ်ႈဢွၼ်တၢင်းၼႆႉ တေဢမ်ႇလႆႈႁဵတ်းႁိူၼ်းဢုတ်ႇတီႈၼိူဝ်ဝဵင်း၊ ယွၼ်ႉပဵၼ်ၼႃႈလိၼ် ဢမေႇယေႇယိၼ်ႇလႄႈ "ႁိူဝ်း" ၼႆႉ တေဢမ်ႇလႆႈႁွင်ႉႁိူဝ်း၊ တေလႆႈႁွင်ႉ "ၵွမ်ႇ" ၼႆလႄႈသင် ဢွၼ်ၵၼ် လၢတ်ႈၸႃယုမ်ႇယမ်မႃးၼင်ႇၼၼ်ယဝ်ႉ။ ၵူႈပီၵူႈပီ ၵူၼ်းပိုၼ်ႉတီႈၶဝ် မီးထုင်ႉ ဢဝ်ၼမ်ႉသႅၼ်ႈမႃးသၢၵ်ႈတီႈ ႁေႃၽီဢမေႇယေႇယိၼ်ႇၼၼ်ယဝ်ႉ။ ၵူၼ်းၸႄႈဝဵင်း ဢၼ်မီး ၽၢႆႇတူၵ်း ဝဵင်းယိၼ်းမႃႇပိၼ်ႇၶဝ် ၼၼ်ႉ ၵမ်ႉၼမ် ဢွၼ်ၵၼ် ၵိူဝ်းယမ်ဢမေႇယေႇယိၼ်ႇယဝ်ႉ။ တီႈဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းၼၼ်ႉ မီးလွင်ႈယုမ်ႇယမ်ဝႃႈ ပဵၼ်ၶၢဝ်းႁဵတ်းပွႆးၼႆ တေလႆႈဝႄႈ လွင်ႈၸူႉတုမ်ၵူၼ်း ဢၼ်ၶဵင်ႇတင်း ပွႆးဢမေႇယေႇယိၼ်ႇၼၼ်ႉ ဝႃႈၼႆယဝ်ႉ။
2011
လိူၼ်ၵျူႇလၢႆႇ
(1) ဝၼ်း။
ယိၼ်းမႃႇပိၼ်ႇ၊ ဝဵင်း
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝဵင်းၼႂ်းၸႄႈတိူင်းၸႄႈၵႅင်း ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝဵင်းၸိူဝ်းမီးၼႂ်း ၸႄႈတွၼ်ႈယိၼ်းမႃႇပိၼ်ႇ
2011
ဢေႃးၵၢတ်ႉ
(1) ဝၼ်း။
သႅပ်ႇထႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
ဢွၵ်ႇထူဝ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
ၼူဝ်ႇဝႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
တီႇသႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:2010 ႁူဝ်သိပ်းပီ
မႄးၵူင်း၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းပျေႃႇပွႆႇ
ဝၢၼ်ႈမႄးၵူင်း  (မဲကုန်းရွာ၊ Mekone) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇတဵင်ႇၵူင်း၊ ၸႄႈဝဵင်းပျေႃႇပွႆႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈယမႄးတိၼ်း၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 193019 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇတဵင်ႇၵူင်းၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 1569 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 1817 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 3386 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းပျေႃႇပွႆႇ
ၵူၺ်းၵူင်း၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းမလႅင်ႇ
ဝၢၼ်ႈၵူၺ်းၵူင်း  (ဂွေးကုန်းရွာ, Gwaykone) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇဢူၵ်ႉၵျီး ၊ ၸႄႈဝဵင်းမလႅင်ႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈမဵၵ်ႉထီႇလႃႇ၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 194220 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇဢူၵ်ႉၵျီးၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 1167 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 1458 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 2625 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းမလႅင်ႇ
ၶျၢၼ်းဢေးတႃႇၸၢၼ်ႇ၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းၵျွၵ်ႉသႄႇ
ဝၢၼ်ႈၶျၢၼ်းဢေးတႃႇၸၢၼ်ႇ  (ချမ်းအေးသာဇံရွာ, Chanayetharzan) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇသူးလေႇၵူင်း၊ ၸႄႈဝဵင်းၵျွၵ်ႉသႄႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈပၢင်ႇဢူး၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 218240 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇၸလေႇၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 1742 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 2025 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 3767 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းၵျွၵ်ႉသႄႇ
တႃႈႁိူဝ်းမိၼ် ၵဵင်းတုင်
တႃႈႁိူဝ်းမိၼ် ၵဵင်းတုင် ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဝဵင်းၵဵင်းတုင်၊ မိူင်းတႆး၊ မျၢၼ်ႇမႃႇယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:တႃႈႁိူဝ်းမိၼ် တီႈ မိူင်းမျၢၼ်ႇမႃႇ ပိူင်ထၢၼ်ႈ:မိူင်းတႆး
ဢေႇပရႄႇ 1945
(26) ဝၼ်း
5
သၢၼ်ႇၶျီႇ၊ ၵွင်းမူး
ၵွင်းမူးသၢၼ်ႇၶျီႇၼႆႉ ပဵၼ်ၵွင်းမူး ပုတ်ႉထၽႃႇသႃႇတင်းပိုၵ်းသေ ပဵၼ်ၵွင်းမူး ၸိုဝ်ႈသဵင်လိုဝ်းလင် သူႇၼိုင်ႈ၊ မီးဝႆႉ တီႈၼိူဝ်ၵွင်း ဝဵင်းသၢၼ်ႇၶျီႇ ၼႂ်းၸႄႈတွၼ်ႈ ရၢႆးသႅၼ်ႇ Raisen District ၼႂ်းၸႄႈမိူင်းမႃႇတယ ပရႃႇတဵတ်ႉ Madhya Pradesh ၼႂ်းမိူင်းဢိၼ်ႇတိယ။ ၵွင်းမူးလူင် သၢၼ်ႇၶျီႇၼႆႉ မီးဝႆႉ တီႈၸဵင်ႁွင်ႇဝၼ်းဢၵ်ႇ ဝဵင်းၿႁူဝ်းပႃး Bholpa ၵႆယၢၼ် 29 လၵ်း၊ (46 ၵီႇလူဝ်ႇမီႇတိူဝ်ႇ)၊ ဝဵင်းၿႁူဝ်းပႃးၼႆႉ သမ်ႉပဵၼ် ငဝ်ႈၸိုင်ႈဝဵင်းလူင် ၸႄႈမိူင်းမႃႇတယ။ လုၵ်ႉတီႈၶေႃႈၵႂၢမ်း “သၼ်တိ = လွင်ႈငမ်းယဵၼ်) သေ ဝေႃးႁႃႇရ လႅၵ်ႈလၢႆႈလႄႈ ၸင်ႇပဵၼ်မႃး “သၢၼ်ႇၶျီႇ” ၼႆယဝ်ႉ။ ၽၢႆႇဢႅင်းၵလဵတ်ႈတႄႉ Sanchi ၼႆၵေႃႈ တႅမ်ႈ၊ Sanci ၼႆၵေႃႈတႅမ်ႈယူႇ။ ၵွင်းမူးလူင် သၢၼ်ႇၶျီႇၼႆႉ ပဵၼ်ၵွင်းမူး ၵဝ်ႇၵႄႇ ၼႂ်းမိူင်းဢိၼ်ႇတိယ သူႇၼိုင်ႈသေ ပဵၼ်လၢႆး မိုဝ်းတွင်ႈၶႅၵ်း ၶိုၵ်ႉၶၢႆးဢိၼ်ႇတိယယဝ်ႉ။ ငဝ်ႈတႄႇ ၸဝ်ႈတႃႇၼ ၵွင်းမူးတႄႉ ပဵၼ်ၸဝ်ႈႁေႃၶမ်း ဢသေႃးၵသေ တႄႇတင်ႈ ထၢတ်ႈၵွင်းမူး မိူဝ်ႈ 3 ၿီႇၸီႇ ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ပဵၼ် ထၢတ်ႈၵွင်းမူး ဢၼ်မီးဝႆႉ ထၢတ်ႈၵႅဝ်ႈ မုၼ်ၶမ်းၽြႃးသေ ထၢတ်ႈၵွင်းမူး ဢၼ်လႆႈႁၼ်ယူႇ ယၢမ်လဵဝ်ၼႆႉတႄႉ ပဵၼ်လၢႆးမိုဝ်း ၸဝ်ႈႁေႃၶမ်း သၢႆသိုပ်ႇၶိူဝ်းၶုၼ် သုင်ႇၵၶဝ် ၶိုၼ်းဢဝ် မၢၵ်ႇဢုတ်ႇႁိၼ် ၶပ်ႉႁဵတ်း ဝႆႉၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ဢဝ်ဢုတ်ႇႁိၼ် ၶပ်ႉမူၼ်း ၶိုၼ်ႈၵႂႃႇသေ ၼိူဝ်ပၢႆမၼ်း ၸင်ႇၵႂႃႇ တၢင်ႇၸွင်ႈတၢင်ႇထီး ဝႆႉယဝ်ႉ။
ၵေႃႉပဵၼ် မေးၼၢင်း ၸဝ်ႈႁေႃၶမ်းဢသေႃးၵ ဢၼ်ၸိုဝ်ႈဝႃႈ ၼၢင်းတေႇဝီႇၼၼ်ႉ ပဵၼ်လုၵ်ႈယိင်း ၵူၼ်းၵႃႉလူင် ဝဵင်းဝိတိသႃႇလႄႈ သၢၼ်ႇၶျီႇၼႆႉ တေလႆႈဝႃႈ ပဵၼ်ၸႃႇတီႉ မၼ်းၼၢင်းသေဢမ်ႇၵႃး ပဵၼ်တီႈ ဢသေႃးၵ လႄႈ မၼ်းၼၢင်း လႆႈၵူပ်ႉၵူႈၵၼ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ထႅင်ႈပိူင်ၼိုင်ႈ လုၵ်ႈၸၢႆး ၸဝ်ႈႁေႃၶမ်းဢသေႃးၵ ဢၼ်ၸိုဝ်ႈဝႃႈ ၶုၼ်ၸၢႆးမႁိၼ်ႇတၼၼ်ႉၵေႃႈ ၵိူတ်ႇတမ်ႈ တီႈ သၢၼ်ႇၶျီႇၼႆႉယဝ်ႉ။ ဝၢႆးမႃး ၶုၼ်ၸၢႆးမႁိၼ်ႇတၼႆႉ ပဵၼ် ၸဝ်ႈဢရႁၼ်ႇတ ၵႂႃႇပိုၼ်ၽႄႈသႃႇသၼႃႇ တီႈၼႂ်းမိူင်းသီႇႁူဝ်ႇ၊ ႁဵတ်းႁႂ်ႈ သႃႇသၼႃႇပုတ်ႉထၸဝ်ႈ ယင်ႇႁၢၵ်ႈ မၼ်ႈၵိုမ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ယွၼ်ႉၼၼ် ထၢတ်ႈၵွင်းမူးသၢၼ်ႇၶျီႇၼႆႉ ပဵၼ်ဢွင်ႈတီႈ ယႂ်ႇၶိုၵ်ႉ ပုၼ်ႈတႃႇ သႃႇသၼႃႇပုတ်ႉထၸဝ်ႈယူႇ တႄႉတႄႉ။
ၵွင်းမူးသၢၼ်ႇၶျီႇၼႆႉ ၵႆယၢၼ် ဝဵင်းဝိတိသႃႇ မွၵ်ႈသိပ်းၵီႇလူဝ်ႇမီႇတိူဝ်ႇသေ ႁိမ်းႁွမ်း သၢၼ်ႇၶျီႇၼၼ်ႉၵေႃႈ တေႃႈမီးဝႆႉ ထၢတ်ႈၵွင်းမူး 40 သူႇယူႇ။ ၵွင်းမူး ၵဝ်ႇၵႄႇၸိူဝ်းၼႆႉ ယွၼ်ႉပိူဝ်ႈ ဝၢၼ်ႈမိူင်းလူႉလႅဝ် ႁၢမ်းဝွတ်ႈၵႂႃႇတင်းႁိုင်လႄႈ ထိုင်မႃး ပီ 1873 ၽူႈၶူၼ်ႉၶႂႃႉ ၽၢႆႇၶူဝ်းၶွင်ၵဝ်ႇၵႄႇ ႁူဝ်သိုၵ်းပရိတ်ႉတိသျ ၸိုဝ်ႈဝႃႈ ၵမ်ႇၼိမ်ႇၵမ်ႇ ၸင်ႇမႃးသွၵ်ႈႁႃႁၼ်ယဝ်ႉ။ မၼ်းမႃး ၶုတ်းႁၼ်ၺႃး ၽၵ်းတူမုၵ်ႉ ၽၢႆႇတၢင်းဢွၵ်ႇလႄႈ ႁူဝ်ႉတမ်ႇတိူင်း ဢၼ်လွမ်ႉႁွပ်ႈဝႆႉ ၵွင်းမူးသၢၼ်ႇၶျီႇၼၼ်ႉသေ ၸင်ႇဢဝ်မိူဝ်း ဝဵင်းၵူဝ်းၵတႃး မိူဝ်းၼႄဝႆႉ တမ်ႈတီႈ ႁွင်ႈၼႄပိုၼ်း တီႈၼၼ်ႈယဝ်ႉ။ ၶူဝ်းၵဝ်ႇသၢၵ်ႈမွၼ် ဢၼ်ၶုတ်းႁၼ်ၸိူဝ်းၼႆႉ ၼႄပၼ် ၼမ်ႉၵတ်ႉလၢႆးမိုဝ်း ၽႃႇရႁူၵ်ႉယူႇ။ တမ်ႈတီႈ ၽၵ်းတူမုၵ်ႉ ၽၢႆႇဢွၵ်ႇၼၼ်ႉ လႆႈႁၼ် ၸိုဝ်ႈသဵင် ၸဝ်ႈၶုၼ်ႁေႃၶမ်း ထႃႇၼၽုတိ ၵိုၵ်းၸပ်းဝႆႉလႄႈ မီးၵႃႈၶၼ် လႆႈႁူႉၸိုဝ်ႈသဵင် ၸဝ်ႈႁေႃၶမ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ပၢၼ်ၿီႇၸီႇ ႁူဝ်ပၢၵ်ႇ 2 တူၵ်းၶိုင်ႈၼၼ်ႉ တေလႆႈဝႃႈ ပဵၼ် ပၢၼ်ၽွင်းသၢၼ်ႇၶျီႇ ႁိူဝ်ႈႁိူင်း သေပိူၼ်ႈယူႇ။
ႁူဝ်ႉဢုတ်ႇ ဢၼ်ႁဵတ်းႁွပ်ႈဝႆႉ ထၢတ်ႈၵွင်းမူးၼႆႉတႄႉ ပဵၼ်ဢၼ်မႃးႁဵတ်း ဝၢႆးလင်ၼၼ်ႉသေ သမ်ႉမီးဝႆႉ ႁူးၽၵ်းတူ (မုၵ်ႉ) သီႇၼႃႈသီႇၽၢႆႇယဝ်ႉ။ ၽၵ်းတူမုၵ်ႉ သီႇၽၢႆႇၼၼ်ႉတႄႉ ၸဝ်ႈပိုၼ်းၶဝ် လၢမ်းဝႆႉဝႃႈ မႃးတႄႇ တင်ႈႁဵတ်းပဵၼ် မိူဝ်း 1 ၿီႇၸီႇ ၼႆယူႇ။ မုၵ်ႉၼႃႈတူ ၽၢႆႇၸၢၼ်းၼၼ်ႉ လၢႆးမိုဝ်း ၵဝ်ႇၵႄႇ လိူဝ်သေပိူၼ်ႈသေ တႄႇတင်ႈႁဵတ်း ၸဵမ်မိူဝ်ႈပၢၼ် ၶုၼ်ဢၼ်ႇထရ မိူဝ်ႈၸဝ်ႉၼၼ်ႉၼႆ ၼႂ်းလိၵ်ႈႁိၼ် ၶႅပ်းၼိုင်ႈ မၢႆပိုၼ်းဝႆႉ ၼင်ႇၼႆယဝ်ႉ။ တမ်ႈတီႈ ၼိူဝ် ၽၵ်းတူမုၵ်ႉ သီႇၽၢႆႇၼၼ်ႉ မီးဝႆႉ လၢႆးမိုဝ်းတွင်ႈ ၶႅၵ်းႁၢင်ႈဝႆႉ ပဵၼ်ဢၼ်ၶိုၵ်ႉၶႅမ်ႉ ၸိုဝ်ႈသဵင်ယႂ်ႇၵိုၵ်းပိုၼ်း တႄႉတႄႉ။ သၢႆသိုပ်ႇၶိူဝ်းၶုၼ် သုင်ႇၵၶဝ် ၵမ်ႉပႃႈၼမ် ပဵၼ်ၸၢဝ်းပုတ်ႉသေ ပၼ်ႁႅင်းပုတ်ႉထ ၽႃႇသႃႇလႄႈ ပၢၼ်ၼၼ်ႉ သႃႇသၼႃႇ ႁိူဝ်ႈႁိူင်းတႄႉတႄႉ။ ၵၢၼ်ႇၵျွင်း ၶွင်သႅင် ဝတ်ႉဝႃးၽႃသိူဝ်ႇၸိူဝ်း ၼႆႉၵေႃႈ ႁဵတ်းလူႇတၢၼ်း တင်းၼမ်ယဝ်ႉ။ ႁၢင်ႈၶႅၵ်း ၸွမ်းႁၢဝ်းႁူဝ်ႉ ဢၼ်ႁဵတ်း ႁွပ်ႈဝႆႉ ၵွင်းမူးသၢၼ်ႇၶျီႇၼၼ်ႉ ၽူႈၶူၼ်ႉ ၶႂႃႉၶဝ် ႁၼ်ထိုင်ဝႃႈ မႃးႁဵတ်း ပၢၼ်ၶုၼ်သုင်ႇၵၶဝ် ၼႆႉၵူၺ်း ၼႆယဝ်ႉ။
ႁၢင်ႈၶႅၵ်းၸိူဝ်းၼၼ်ႉ ၼႄဝႆႉ လွင်ႈပိုၼ်းၽြႃး ပဵၼ်ၸဝ်ႈ မီး 15 ဢၼ်၊ ႁၢင်ႈၸႃႇတၵ မီး 32 ဢၼ်။ မိူဝ်ႈပၢၼ်ၼၼ်ႉ လႅပ်ႈတေ ဢမ်ႇၶႅၵ်းႁဵတ်း ႁုၼ်ႇႁၢင်ႈၽြႃး၊ တီႈဢၼ်တၢင်တူဝ်ၽြႃးၼၼ်ႉ လႆႈႁၼ် ၶဝ််ၶႅၵ်းႁဵတ်းဝႆႉ ႁၢင်ႈတူၼ်ႈမႆႉၺွင်ႇပေႃးထိ၊ ႁၢင်ႈပလၢင်ႇ ၼင်ႇၼၼ်ၵူၺ်းသေ ၸိူဝ်းပဵၼ် ၵူၼ်းလႄႈ သတ်းၸိူဝ်း ၼႆႉတႄႉ ၶႅၵ်းႁဵတ်းႁၢင်ႈ ဝႆႈသႃ ပလၢင်ႇလႄႈ တူၼ်ႈ ပေႃးထိၸိူဝ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ လိူဝ်သေၼၼ်ႉ လႆႈႁၼ် ၶႅၵ်းႁဵတ်းဝႆႉ တူၼ်ႈပေႃးထိ 7 မဵဝ်းသေ လၢမ်းႁၼ်ထိုင်ဝႃႈ ၵူၼ်းမိူဝ်ႈပၢၼ်ၼၼ်ႉ ၶဝ်ၼပ််ႉယမ်ဝႆႈသႃ ၽြႃး 7 သူႇၼႆယူႇ။
ၵွပ်ႈၼႆ ၵွင်းမူးသၢၼ်ႇၶျီႇၼႆႉ ဢၼ်တႄႇ တင်ႈႁဵတ်းႁူဝ်ပိုင်းမၼ်းတႄႉ ပဵၼ်ၸဝ်ႈႁေႃၶမ်း ဢသေႃးၵသေ ထိုင်မႃးပၢၼ် ၶုၼ်မေႃးရိယၶဝ်၊ ပၢၼ်ၶုၼ် သုင်ႇၵၶဝ်လႄႈ ပၢၼ်ၶုၼ် ဢၼ်ထရၶဝ် သိုပ်ႇၵုမ်းလုမ်း လႃးမႄးမႃး ပၢၼ်သိုပ်ႇပၢၼ်ၼႆယဝ်ႉ။
ငူၺ်ႇပေႃႇၵျုၼ်း၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းမျိၼ်းၶျၢၼ်ႇ
ဝၢၼ်ႈငူၺ်ႇပေႃႇၵျုၼ်း  (ငွေပေါ်ကျွန်းရွာ, Ngwepawkyun) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇၵၢၼ်ႇၶျေႃး၊ ၸႄႈဝဵင်းမျိၼ်းၶျၢၼ်ႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈမျိၼ်းၶျၢၼ်ႇ၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 191230 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇၵၢၼ်ႇၶျေႃးၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 1955 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 2194 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 4149 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းမျိၼ်းၶျၢၼ်ႇ
1854
လိူၼ်ၸၼ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၾႅပ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျုၼ်ႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျူႇလၢႆႇ
(1) ဝၼ်း။
ဢေႃးၵၢတ်ႉ
(1) ဝၼ်း။
ဢွၵ်ႇထူဝ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
ၼူဝ်ႇဝႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
တီႇသႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
1810
လိူၼ်ၸၼ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မၢတ်ႉၶျ်
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢေႇပရႄႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မေႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျုၼ်ႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျူႇလၢႆႇ
(1) ဝၼ်း။
ဢေႃးၵၢတ်ႉ
(1) ဝၼ်း။
သႅပ်ႇထႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
ဢွၵ်ႇထူဝ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
တီႇသႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
ၼပူဝ်းလီးယၼ်း
မိူဝ်ႈလိူၼ်ဢေႃးၵၢသ်ႉ ဝၼ်းထီႈ 15 ပီႊ 1765 ၼီႈ တီႈဢႃၵျႅၵ်ႉသီးဢူဝ်ႇ(Ajaccio) ၼိူဝ်ၵုၼ်ၼမ်ႉ ၶေႃးသီးၵႃႇ(Corsica) ၽွင်းဢၼ်ၸၢဝ်းၵူၼ်းၶေႃးသီးၵႃႇၶဝ် တိုၵ်းတေႃးသၢၼ်ၶတ်းၾရင်ႇသဵတ်ႈ တႃႇတေလႆႈ လွတ်ႈလႅဝ်းသဝ်းၶေႃၼၼ်ႉ သွင်ၽူဝ်မေး ဢၼ်လႆႈၸိုဝ်ႈဝႃႈ ၶႃးလူဝ်ႇ(Carlo)လႄႈ လႅတ်ႉတီႇၸီးဢႃး ပွၼ်ႇၼပၢတ်ႉ(Letizia Bounaparte) ၵိူတ်ႇႁၼ်ၼႃႈလုၵ်ႈၸၢႆးမႃးၵေႃႉၼိူင်ႈ။ ၸၢႆးဢွၼ်ႇၵေႃႉၼႆႉ ၵႅၼ်ႇၶႅင် ႁၢင်ႊလီႁၢင်ႊလဝ်းလႄႈ ၶဝ်ၸင်ႇတၢင်ႇၸိုဝ်ႈမၼ်းဝႃႈ ၼပူဝ်းလီးယၼ်း(Napoleon)- (ပဵၼ်ၽႃႇသႃႇဢိတ်ႇတလီႇ ဢၼ်လုၵ်ႉတီႈ Napoleone)သေ မီးတီႈပွင်ႇဝႃႈ "သၢင်ႇသီႇ ၼႂ်းပၢင်" (Lion of the field) ၼႆယဝ်ႉ။
1810
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:1810 ပိူင်ထၢၼ်ႈ:1810 ႁူဝ်သိပ်းပီ
ၼပူဝ်းလီးယၼ်း
ပိုၼ်းလင်
ဝၢႆးသေ ၶေႃးသီးၵႃႇ တူၵ်းပဵၼ်တႂ်ႈမိူင်းၾရင်ႇသဵတ်ႈယဝ်ႉၸိုင် ၶႃးလူဝ်ႇပွၼ်ႇၼပၢတ်ႉၵေႃႈ ႁႃလၢႆးၶဝ်ႈႁဵတ်းၵၢၼ်ၼႂ်းလူင်ပွင်ၸိုင်ႈၾရင်ႇသဵတ်ႈ။ မၼ်းၵေႃႈၸင်ႇလႆႈၵႃႉၶၢႆၶူဝ်းၼုင်ႈတၢင်းမႆႊသေ ႁႃငိုၼ်းၶဝ်ႈတွၼ်ႊတႃႇတူဝ်ၵဝ်ႇမၼ်း။ လိုၼ်းသုတ်းမႃး သမ်ႉလူဝ်ႇလႆႈလဵင်ႉၵူၼ်းတင်းၼမ်၊ ၵူၺ်း သမ်ႉဢမ်ႇမီးငိုၼ်းတွင်းၵုမ်ႇထူၼ်ႈလႄႈ ၶႃးလူဝ်ႇ ပွၼ်ႇၼပၢတ်ႉၵေႃႈ ၸင်ႇလႆႈယွၼ်းတၢင်းၸွႆႈထႅမ်တီႈ ၶုၼ်ၵႂၢၼ်းမိူင်းၾရင်ႇသဵတ်ႈ။ မၼ်းၵေႃႈယွၼ်းလႆႈ သူးလၢႆးႁဵၼ်း တႃႇလုၵ်ႈၸၢႆးၵေႃႉယႂ်ႇမၼ်းတင်းသွင် ဢၼ်ပဵၼ် ၵျူဝ်းသႅပ်ႉ(Joseph) လႄႈ ၼပူဝ်းလီးယၼ်း(Napoleon)။ ထိုင်မႃး 1778 ၼီႈမႃး မၼ်းၵေႃႈ ၸင်ႇဢွၵ်ႇၵႂႃႇၸူးလုၵ်ႈၸၢႆးမၼ်းၵႃႊတီႈမိူင်းၾရင်ႇသဵတ်ႈသေ ဢဝ်လုၵ်ႈၸၢႆးမၼ်း ၼပူဝ်းလီးယၼ်းၼၼ်ႉ ၵႂႃႇၶဝ်ႈၼႂ်းႁူင်းႁဵၼ်းသိုၵ်း ၵႃႊတီႈပရၢႆးၼႄး (Brienne)။
ၵူႊၸိူဝ်ႉၵူႊလွင်ႈ ၵႃႊတီႈပရၢႆးၼႄးၼၼ်ႉ ဢမ်ႇမိူၼ်တီႈဢၵျႅၵ်ႉသီးဢူဝ်းသေဢိတ်း။ ၼပူဝ်းလီးယၼ်း ၵတ်းသၼ်ႇတေႉတေႉဝႃႈဝႃႈ။ ပေႃးယၢမ်းၵၢင်ၶိုၼ်းမႃးၵေႃႈ ၶင်ၶဝ်ဝႆႉ ပေႃးတၢၼ်ႇၵူၼ်းတူၵ်းၶွၵ်ႈ။ ၵူၺ်းၼႃႇ မၼ်းၵေႃႈ ၶတ်းၸႂ်လူလိၵ်ႈႁဵၼ်းလၢႆးလီလီ။ ၵူၼ်းႁွမ်ႈႁွင်ႈႁဵၼ်းမၼ်း ဢၼ်ပဵၼ်ၸၢဝ်းၾရင်ႇသဵတ်ႈၸိူဝ်းၼၼ်ႉသမ်ႉ ၵႆႉၵႆႉၵိူဝ်ႈလဵၼ်ႈ ယဝ်ႉလဵၼ်ႈမၼ်း ဝႃႈမၼ်းပဵၼ်ၵူၼ်းတၢင်ႇၶိူဝ်းၼႆယူႇယဝ်ႉ။
ၼပူဝ်းလီးယၼ်း ယူႇတီႈ ပရၢႆးၼႄး 5 ပီႊ။ မိူဝ်ႈမၼ်းၽၢတ်ႇပရၢႆးၼႄးၼၼ်ႉ မၼ်းလႆႈ 15 ၶူပ်ႇ၊ ပေႃးဢဝ်ၸူဝ်ႊၶူပ်ႇမၼ်းဝႃႈၸိုင် လႆႈဝႃႈ မၼ်းပဵၼ်ၵူၼ်းတူဝ်လဵၵ်ႉဝႆႉတေႉတေႉ။ ၵူၼ်းၼႃႈ တင်းၼႃႈတႃမၼ်း ဢၼ်ႁၢဝ်ႈႁၢၼ်ယူႇသေႇသေႇၼၼ်ႉ ႁဵတ်းႁႂ်ႈပိူၼ်ႈၾၢင်ႉႁၼ်မႅၼ်ႈမႃးယူႇ။ မၼ်းၼိူင်းတူဝ်မၼ်းဝႃႈ မၼ်းပဵၼ်ၽူႈၵတ်ႉငၢၼ်ၶိုၵ်ႉတွၼ်းၼႂ်းပိုၼ်း ၼင်ႇ မၼ်းယၢမ်ႈလူမႃးၼႂ်းလိၵ်ႈၼႂ်းလၢႆးၼႆႉယဝ်ႉ။
ဝၢႆးသေၽၢတ်ႇယၢၼ်ပရၢႆးၼႄးယဝ်ႉၼၼ်ႉ ၼပူဝ်းလီးယၼ်း သိုပ်ႇၵႂႃႇၶိုၼ်ႈႁူင်းႁဵၼ်းတပ်ႉသိုၵ်း(Ecole Militaire)ၵႃႊတီႈ ဝဵင်းပႃႇရီႇ။ မိူဝ်ႈမၼ်းၸမ်တေယဝ်ႉႁူင်းႁဵၼ်း ထႅင်ႈလၢႆလိူၼ်ဢွၼ်ႇၵွၺ်းၼၼ်ႉ ဢူႈမၼ်းသဵင်ႈၵၢမ်ႇသုတ်းမုၼ်ၵႂႃႇ။ ပႅၵ်ႉသမ်ႉဝႃႈ ၵျူဝ်းသႅပ်ႉပဵၼ်လုၵ်ႈၸၢႆးၵေႃႉယႂ်ႇသုတ်းၼႆႉသေတႃႉၵေႃႈ ၶႃးလူဝ်ႇပွၼ်ႇၼပၢတ်ႇ ႁႂ်ႈလုၵ်ႈၸၢႆးမၼ်းၵေႃႉပဵၼ်ၼပူဝ်းလီးယၼ်း ပဵၼ်ၽူႈၼၢမ်းမုၵ်ႉႁေႃႁိူၼ်း။
မိူဝ်ႈၼပူဝ်းလီးယၼ်း ၸူပ်းယဝ်ႉႁူင်းႁဵၼ်းသိုၵ်းၼၼ်ႉ မၼ်းတိုၵ်ႉႁႃလႆႈ 16 ၶူပ်ႇၵွၺ်း။ မၼ်းပဵၼ်လႆႈပဵၼ် ၵႅမ်ၸဝ်ႈႁၢၼ် ၾၢႆႇၶိူင်ႈလူင်(a second lieutenant)။ ဝၢႆးၼၼ်ႉမႃး မၼ်းလႆႈဢဝ်ပုၼ်ႈၽွၼ်းလၢႆလၢႆတီႈ ၼႂ်းတပ်ႉသိုၵ်းမႃးယူႇယဝ်ႉ။ သိုပ်ႇမႃး မၼ်းၸင်ႇၶဝ်ႈပႃးၼႂ်းၵၢၼ်ၶပ်းတူင်ႉတႃႇလွင်ႈလွတ်ႈလႅဝ်းသဝ်းၶေႃဢၼ်ဢမ်ႇလႅပ်ႈပဵၼ်မႃးလႆႈၼၼ်ႉ တီႈ ၶေႃးသီးၵႃႇ။ မိူဝ်ႈ 1793 ၼၼ်ႉ မၼ်းပွၵ်ႈၵႂႃႇၶိုၼ်းတီႈဝဵင်းပႃႇရီႇ တႃႇႁဵတ်းၵၢၼ် သေၸိူဝ်ႉသေလွင်ႈဝႆႉယူႇယဝ်ႉ။
ၸိုဝ်ႈလိုဝ်းလင်ႊမႃး
ပဵၼ်ၶၢဝ်းယၢမ်း ဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈလူင်လၢင် ပုၼ်ႈတႃႇမိူင်းၾရင်ႇသဵတ်ႈဝႆႉတေႉတေႉယူႇယဝ်ႉ။ ၵၢၼ်လုၵ်ႉၽိုၼ်ႉၾရင်ႇသဵတ်ႈ(French Revolution)ၵေႃႈ လႆႈတႄႇမႃးမိူဝ်ႈ 1789 သေ ႁဵတ်းႁႂ်ႈပဵၼ်သိုၵ်ၵၢင်မိူင်း ဢၼ်တင်းၼမ်တင်းလၢႆ လႆႈလိူတ်ႈတူၵ်းယၢင်ဢွၵ်ႇမႃးယူႇယဝ်ႉ။ ၸဝ်ႈၾႃႉလုၺ်းသ် ထူၼ်ႈ 15 ၵေႃႈ ၵူၼ်းမိူင်းပႃႇရီႇၶဝ် တီႉသႂ်ႇၶွၵ်ႈသေ ဢမ်ႇႁိုင်ဢဝ်ၶိူင်ႈတႅပ်းၶေႃးသေလႄႈ လႆႈတၢႆၵႂႃႇယဝ်ႉ။ လူင်ပွင်ၸိုင်ႈ ဢၼ်လုၵ်ႉၽိုၼ်ႉသေၶိုၼ်ႈမႃးၼၼ်ႉၵေႃႈ မီးၽူႈၶဵၼ်တင်းလၢႆလွမ်ႉႁွပ်ႈဝႆႉယူႇသေ ပဵၼ်ပၢင်သိုၵ်းၵၼ်တင်း မိူင်းဢေႃးသထြီးယႃး(Austria) ၊ မိူင်းပရူးသျႃး(Prussia)၊ မိူင်းၵရဵတ်ႉပရိတ်ႉတိၼ်ႇ(Great Britain)၊ မိူင်းႁေႃးလႅၼ်ႇ(Holand) လႄႈ မိူင်းသပဵၼ်း(Spain)ဝႆႉယူႇယဝ်ႉ။ ၵႃႊတီႈၼႂ်းမိူင်းၾရသဵတ်ႈၵေႃႈ မီးဝႆႉၸုမ်းဢၼ်မီးသၸ်ႉၸႃႇတေႃႇၸဝ်ႈၾႃႉၶဝ်သေ သၢၼ်ၶတ်း လူင်ပွင်ၸိုင်ႈလုၵ်ႉၽိုၼ်ႉဝႆႉ။ ဝဵင်းလူင်ထူးလွၼ်ႇ(Toulon) ဢၼ်ပဵၼ်တီႈပၵ်းသဝ်း တပ်ႉသိုၵ်းၼမ်ႉ ၼိူဝ်ၼမ်ႉမႅတ်ႉတိတ်ႇတႂ်ႇရေးၼီးယၼ်းၼၼ်ႉၵေႃႈ ၽူႈသၢၼ်ၶတ်းၸုမ်းလုၵ်ႉၽိုၼ်ႉၶဝ် ႁုပ်ႈသိပ်းဢဝ်သေယဝ်ႉ ယိုၼ်ႈပၼ်ဢိင်းၵလဵတ်ႈၶဝ်ၵႂႃႇ။
ဝၢႆးသေၼၼ်ႉမႃးထႅင်ႈ 2 ပီႊ လွင်ႈဢွင်ႇမၢင်ႇမၼ်းၵေႃႈ မီးမႃးထႅင်ႈဢၼ်ၼိူင်ႈ။ မိူဝ်ႈ 1795 ၼၼ်ႉ မီးၸုမ်းလုၵ်ႉႁိုၼ်ႇတီႈဝဵင်းပႃႇရီႇ သၢၼ်ၶတ်းလွင်ႈ ပၢင်တုမ်ႊလူင်ၸိူဝ်ႉၸၢတ်ႈ(National Convention) ဢၼ်ပွင်မိူင်းဝႆႉယူႇယၢမ်းမိူဝ်ႈၼၼ်ႉ။ ၼပူဝ်းလီးယၼ်းၵေႃႈ ဢၼ်မီးယူႇတီႈဝဵင်းပႃႇရီႇၼၼ်ႉ သမ်ႉဝႃႈဢမ်ႇၵဵဝ်ႇၶွင်ႈၼႆသေတႃႉၵေႃႈ လႆႈႁပ်ႉၶေႃႈပူင် ဢဝ်တပ်ႉသိုၵ်းၵႂႃႇၵႅဝ်ၸွမ်းယူႇယဝ်ႉ။ မၼ်းၵေႃႈၸင်ႇ ၽဵဝ်ႈပႅတ်ႈလႆႈလွင်ႈယုင်ႈယၢင်ႈဢၼ်ၵိူတ်ႇပဵၼ်ယူႇၸွမ်းသဵၼ်ႈတႃႈသၢႆတၢင်းသေ ပေႉၸႂ်လူင်ပွင်ၸိုင်ႈထႅင်ႈယူႇယဝ်ႉ။ လူင်ပွင်ၸိုင်ႈ မွပ်ႈပၼ်မၼ်းပဵၼ် ၽူႈၸီႉသင်ႇတပ်ႉသိုၵ်းၾရင်ႇသဵတ်ႈ ဢၼ်မီးယူႇတီႈ ဢိတ်ႇတလီႇ လူၺ်ႈတင်းတၢင်းယိူင်းဢၢၼ်း တႃႇတေႁိုပ်ႇ ၸၢဝ်းဢေႃးသထြီးယႃးၶဝ် ဢွၵ်ႇၵႂႃႇဢိတ်ႇတလီႇ။
မိူဝ်ႈ 1796 ၼၼ်ႉ ၼပူဝ်းလီးယၼ်း တႄႇၼႃႈႁိူၼ်းၵိုၵ်းတင်း ၵျူဝ်းသႅပ်ႉၾိၼ်း တီႇ ပေႃႇႁႃႇၼႄး(Josephine de Beauharnais)၊ မႄႈႁၢင်ႉဢၼ် ၵေႃႉယႂ်ႇသေမၼ်း 6 ပီႊ။ ဝၢႆးမႃး ယွၼ်ႉပိူဝ်ႈၵၢၼ်မိူင်းသေ မၼ်းလႆႈပႅတ်ႈၵျူဝ်းသႅပ်ႉၾိၼ်းၵႂႃႇသေတႃႉၵေႃႈ ၼပူဝ်းလီးယၼ်း ႁၵ်ႉပႅင်းမၼ်းၼၢင်းတေႉတေႉဝႃႈဝႃႈယူႇယဝ်ႉ။
တီႈဢိတ်ႇတလီႇၼၼ်ႉ မၼ်းလႆႈလွင်ႈဢွင်ႇပေႉ လၢႆပွၵ်ႈလၢႆၶႃးယူႇယဝ်ႉ။ ၾရင်ႇသဵတ်ႈ လႆႈမႃး ဝဵင်းၼၢႆႉသ်(Nice)လႄႈ သိူဝ်ႇဝွႆး(Savoy)။ ဢေႃးသထြီးယႃးၵေႃႈ လႆႈထုၵ်ႇတဵၵ်းႁႂ်ႈ လူင်းလၢႆးမိုဝ်းလိၵ်ႈႁူမ်ႈမၢႆၶႅမ်ႇပူဝ်ႇ ၾေႃးမီႇဢူဝ်ႇ(1797)(Treaty of Campo Formio (1797)) သေ သုမ်းၸေႊတွၼ်ႊပႅလ်ႇၵျီႇယၼ်ႇ(Belgian) လႄႈ ဢိၵ်ႇတင်ႈ ၾၢင်ႇပွတ်းတၢင်းတူၵ်း မႄႈၼမ်ႉရၢႆး(Rhine)ပၼ်ၾရင်ႇသဵတ်ႈၵႂႃႇယူႇယဝ်ႉ။ ဝၢႆးမႃး ၼပူဝ်းလီးယၼ်း ပဵၼ်မႃးၽူႈယိူင်ႈယၢင်ႇၽၢႆႇတပ်ႉသိုၵ်းလႄႈ ၽူႈၵတ်ႉငၢၼ်ၶွင်ၵူၼ်းၾရင်ႇသဵတ်ႈ ၶဝ်ယူႇယဝ်ႉ။
ၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈလွင်ႈမိူင်းဢီးၵျိပ်ႉၸိုင် ယိူင်းဢၢၼ်းၶႂ်ႈလႆႈ တွၼ်ႊၵၢင်ႇပွတ်းဢွၵ်ႇ(Middle East)လႄႈ ယိူင်းဢၢၼ်းၶႂ်ႈႁေႉတပ်ႉ သဵၼ်ႈတၢင်း ဢၼ်ဢိင်းၵလဵတ်ႈၶဝ် ၵႃႉၶၢႆတင်းဢိၼ်းတီးယႂ်းယူႇၼၼ်ႉသေ ၸင်ႇႁဵတ်းႁႂ်ႈ ၼပူဝ်းလီးယၼ်း ၶဝ်ႈတိုၵ်းဢီးၵျိပ်ႉ မိူဝ်ႈ 1798 ၼၼ်ႉယူႇယဝ်ႉ။ တင်းတပ်ႉသိုၵ်းမၼ်းလႄႈဢိၵ်ႇတင်း ၸဝ်ႈပၢႆးသၢႆႊတင်းၼမ်တင်းလၢႆ ၵႂႃႇတိုၵ်းဢီးၵျိပ်ႉ။ ၵွပ်ႈၼႆလႄႈ ၸင်ႇလႆႈမီးမႃး လွင်ႈၶူၼ်ႉထူပ်းၶူဝ်းပၢၼ်ၵွၼ်ႇ တင်းၼမ်တင်းလၢႆ ႁူမ်ႈပႃးတင်း ႁိၼ်ရူဝ်ႇသႅတ်ႇတႃႇ(Rosetta stone)ယူႇယဝ်ႉ။
ၵူၺ်းၼႃႇ ပႅၵ်ႉသမ်ႉဝႃႈ ၼပူဝ်းလီးယၼ်း ပေႉသိုၵ်းတီႈ ပီႉရမိတ်ႉ(Pyramids)သေ သိမ်းလႆႈဝဵင်းၶၢႆႇရူဝ်ႇ(Cairo)ၵေႃႈ မၼ်းသမ်ႉ ၵၢၼ်ႉသိုၵ်းၵႃႊတီႈပၢင်ႇလၢႆႇ။ တီႈပၢင်သိုၵ်းမႄႈၼမ်ႉၼၢႆးလ်(Nile) ၼၼ်ႉ ဢႅတ်ႇမီးရိူလ်ႇ ႁူဝ်ႇရေးသူဝ်း ၼႅလ်းသၼ်ႇ (Admiral Horatio Nelson) ဢွၼ်ႁူဝ်တပ်ႉသိုၵ်းဢိင်းၵလဵတ်ႈၶဝ်တေႃႉ တိုၵ်းပႅတ်ႈတပ်ႉသိုၵ်းၾရင်ႇသဵတ်ႈၶဝ်ယူႇယဝ်ႉ။
ပဵၼ်ၶုၼ်ၽွင်းပွၵ်ႈဢွၼ်တၢင်းသုတ်း
ယၢမ်းၼင်ႇၼၼ် တီႈၼႂ်းမိူင်းၾရင်ႇသဵတ်ႈၼၼ်ႉ လူင်ပွင်ၸိုင်ႈတီႇရႅၵ်ႉထိူဝ်ႇရီႇ (the Directory) ၶိုၼ်ႈမႃးပုတ်ႈတႅၼ်း ပၢင်တုမ်ႊလူင်ၸိူဝ်ႉၸၢတ်ႈ(the National Convention)၊ ၵူၺ်းၼႃႇ လူင်ပွင်ၸိုင်ႈတီႇရႅၵ်ႇထိူဝ်ႇရီႇ ဢမ်ႇပေႃးမီးၵူၼ်းသူင်ၵျိူၵ်ႈသေ ၸမ်တေလူမ်ႉပင်းယူႇယဝ်ႉ။ ပၢႆႊသိုၵ်းဢိင်းၵလဵတ်ႈသေ ၼပူဝ်းလီးယၼ်းၵေႃႈ ပွၵ်ႈမႃးၶိုၼ်းတီႈဝဵင်းပႃႇရီႇ။ ၵူၼ်းတင်းၼမ်တင်းလၢႆ ဢွၼ်ၵၼ်ႁူမ်ၸူမ်းႁပ်ႉတွၼ်ႈမၼ်း။ ဢဝ်တၢင်းၸွႆႈထႅမ် ၸုမ်းၸိူဝ်းမၼ်းသေ ၼပူဝ်းလီးယၼ်းၵေႃႈ ပူတ်းပႅတ်ႈလူင်ပွင်ၸိုင် တီႇရႅၵ်ႉထိူဝ်ႇရီႇသေ ၽွတ်ႈတင်ႈမႃးၸုမ်းၽွင်းဢၼ်မီးလုၵ်ႈၸုမ်းသၢမ်ၵေႃႉသေယဝ်ႉ ၽွင်းငမ်းမိူင်းၾရင်ႇသဵတ်ႈ။ ၼပူဝ်းလီးယၼ်းၵေႃႈ လႆႈပဵၼ်ၶုၼ်ၽွင်းၵေႃႉဢွၼ်တၢင်းသုတ်း။
ၸွမ်းၼင်ႇပဵၼ်ၶုၼ်ၽွင်းၵေႃႉဢွၼ်တၢင်းသုတ်းသေ ၼပူဝ်းလီးယၼ်း ၸင်ႇမႄးပူၵ်းသၢင်ႈ ယူင်ႉသၢင်ႈလူင်ပွင်ၸိုင်ႈ။ မၼ်းၸင်ႇၵေႃႇတင်ႈမႃး ၵၢၼ်ဢုပ်ႉပိူင်ႇၽွင်းငမ်း ဢၼ်ၵဝ် ငဝ်ႈၵၢင်ႊပဵၼ်ယႂ်ႇၼၼ်ႉမႃးသေ၊ ပိူင်ၼၼ်ႉၵေႃႈ တိုၵ်ႉသိုပ်ႇမီးယူႇတီႈမိူင်းၾရင်ႇသဵတ်ႈတေႃႉႁၼ်ႉၼႆႉယူႇယဝ်ႉ။ မၼ်းပိုၼ်ႊၽၢဝ် ပိူင်ၼပူဝ်းလီးယၼ်း (Code of Napoleon)ဢၼ်ဝႃႈၼၼ်ႉသေ ပိူင်ၼၼ်ႉၵေႃႈ ဝၢႆးမႃးလႆႈပဵၼ် ပိုၼ်ႉထၢၼ်ၽိင်ႈမိူင်း မိူင်းၾရင်ႇသဵတ်ႈယူႇယဝ်ႉ။ ပိူင်ၼၼ်ႉလၢတ်ႈဝႆႉဝႃႈ ၸွမ်းၼင်ႇၽိင်ႈမိူင်းသေ ႁႂ်ႈမီးလွင်ႈၽဵင်ႇပဵင်း လႄႈ လွင်ႈယွမ်းႁပ်ႉပၢႆးၵိူဝ်းယမ်း။ ၵူၺ်းၼႃႇ မၢင်ႊၵေႃႉထတ်းသၢင်ဝႃႈ ယင်းမီးလွင်ႈလွတ်ႈလႅဝ်းသုၼ်ႇတူဝ် တွၼ်ႊတႃႇၼပူဝ်းလီးယၼ်းယူႇၼႆႉယဝ်ႉ။
ဝၢႆးသေ ပဵၼ်သိုၵ်းပဵၼ်သိူဝ်မႃးလၢႆးပီႊယဝ်ႉၼၼ်ႉ ၾရင်ႇသဵတ်ႈၵေႃႈ ၶႂ်ႈလႆႈလွင်ႈငမ်းယဵၼ်။ ၵူၺ်းၼႃႇ ၼပူဝ်းလီးယၼ်းႁူႉထိုင်ဝႃႈ ဢဝ်ၵၢၼ်သိုၵ်းၵွၺ်းၸင်ႇ တေႁဵတ်းႁႂ်ႈ ဢေႃးသထြီးယႃး ႁဵတ်းလွင်ႈငမ်းယဵၼ်။ ၸွမ်းၼင်ႇ ဢေႃးသထြီးယၼ်းၶဝ် ၵုမ်းဝႆႉ လႅၼ်ႊယႂ်ႇလူင် တီႈၼႂ်းဢိတ်ႇတလီႇဝႆႉလႄႈ ၼပူဝ်းလီးယၼ်းၸင်ႇၶၢမ်ႈလွႆႈ ဢၢလ်ပ်ႉ(Alps)သေ ၵႂႃႇၸူးမိူင်းဢိတ်ႇတလီႇထႅင်ႈပွၵ်ႈၼိူင်ႈသေယဝ်ႉ လႆႈလွင်ႈဢွင်ႇပေႉယႂ်ႇလူင် တီႈမရႅၼ်းၵူဝ်ႇ(Marengo)မိူဝ်ႈ 1801 ။ လွင်ႈဢွင်ႇပေႉၼိူဝ် ၵျႃႇမၼီႇလႄႈဢေႃးသထြီးယႃး ဢၼ်ၸွမ်သိုၵ်းၾရင်ႇသဵတ်ႈဢွၼ်ၼၢမ်းၼၼ်ႉၵေႃႈ ႁဵတ်းႁႂ်ႈ ဢေႃးသထြီးယႃး လူင်းလၢႆးမိုဝ်းလိၵ်ႈႁူမ်ႈမၢႆလွင်ႈငမ်းယဵၼ် လူးၼႄးဝီးလႄး(the Treaty of Luneville)မိူဝ်ႈ 1801 ၼၼ်ႉၼင်ႇၵဝ်ႇယဝ်ႉ။ လိၵ်ႈႁူမ်ႈမၢႆၼၼ်ႉ ႁဵတ်းႁႂ်ႈၵူၼ်းၾရင်ႇသဵတ်ႈၶဝ် ႁူမ်ၸူမ်းတေႉတေႉဝႃႈဝႃႈ။ ၼႂ်းၵႃႊလႅၼ်ႊလိၼ်တင်းသဵင်ႈတင်းလူင်ၼၼ်ႉ ၼပူဝ်းလီးယၼ်း လႆႈမႃး လူးသီးဢႃးၼႃး(Louisiana)။ လႅၼ်ႊဢၼ်ၼႆႉ ဝၢႆးမႃး ၼပူဝ်းလီးယၼ်း ၶၢႆပၼ်မိူင်းႁူမ်ႈတုမ်ႊဢမႄးရီးၵႂ်းၵႂႃႇယူႇယဝ်ႉ။ ယွၼ်ႉပိူဝ်ႈ ဢူၺ်းလီ ဢၼ်ပဵၼ်ဢေႃးသထြီးယႃးၵေႃႈ ပႃးၵႂႃႇယဝ်ႉလႄႈ ၵရဵတ်ႉပရိတ်ႉတဵၼ်ႇၵေႃႈ လူင်းလၢႆးမိုဝ်း လိၵ်ႈႁူမ်ႈမၢႆငမ်းယဵၼ် ဢႃမီးယၼ်း(the Treaty of Amiens)မိူဝ်ႈ 1802 ယူႇယဝ်ႉ။ ၼပူဝ်းလီးယၼ်းၵေႃႈ လူင်းလၢႆးမိုဝ်းႁူမ်ႈမိုဝ်းၵၼ်တင်း မုၼ်ၸဝ်ႈပူပ်ႉ ပိဝ်းသ် ထူၼ်ႈၸဵတ်း(Pope Pius VII)ၵႂႃႇ။ လိၵ်ႈႁူမ်ႈမၢႆပွၵ်ႈၼႆႉ ပဵၼ်လွင်ႈၶိုၼ်းမူၼ်ႉမႄးပၼ် လွင်ႈၵွင်ႉၵၢႆႇၼႂ်းၵႄႈ သႃႇသၼႃႇၶရိတ်ႉ လႄႈ လူင်ပွင်ၸိုင်ႈၾရင်ႇသဵတ်ႈၶဝ်ၶိုၼ်း ဝၢႆးသေ လွင်ႈၵပ်းသၢၼ်လူႉၵႂႃႇဝၢႆးပၢင်လုၵ်ႉၽိုၼ်ႉၼၼ်ႇယူႇယဝ်ႉ။ ၵူၺ်းၼႃႇ ဝၢႆးမႃး ၼပူဝ်းလီးယၼ်းၵေႃႈ သိမ်းဢဝ်လိၼ်မုၼ်ၸဝ်ႈပူပ်ႉသေယဝ်ႉ ဢဝ်မုၼ်ၸဝ်ႈပူပ်ႉၼၼ်ႉ သႂ်ႇၶွၵ်ႈပႅတ်ႈယူႇယဝ်ႉ။
ၵူၼ်းၾရင်ႇသဵတ်ႈၶဝ် ၼပ်ႉထိုဝ်ၼပူဝ်းလီးယၼ်း ယွၼ်ႉလွင်ႈဢွင်ႇပေႇမၼ်းသေယဝ်ႉ ဝႆႉမၼ်းပဵၼ်ၶုၼ်ၽွင်းၵေႃႉဢွၼ်တၢင်းသုတ်းတင်းၸူဝ်ႊတင်းၸၢတ်ႈၶဝ်ယူႇယဝ်ႉ။ မိူဝ်ႈ 1804 ၼၼ်ႉ မၼ်းၸင်ႇပိုၼ်ႊၽၢဝ်ႇ ပဵၼ်ၸဝ်ႈလူင်(ၸဝ်ႈႁေႃသႅင်)။ မုၼ်ၸဝ်ႈပူပ်ႉ မႃးတီႈဝဵင်းပႃႇရီႇ တႃႇမႃးသုပ်းပၢၼ်းၵုမ်းပၼ်သေတႃႉ ၵူၺ်းၼႃႇ ၼပူဝ်းလီးယၼ်း ဢဝ်ပၢၼ်းၵုမ်းၼႂ်းမိုဝ်းမုၼ်ၸဝ်ႈပူပ်ႉၼၼ်ႉသေ တင်ႈတူဝ်ၵဝ်ႇပဵၼ်ၸဝ်ႈလူင်ႁၢင်းမၼ်းယူႇယဝ်ႉ။ ယဝ်ႉၵေႃႈ မၼ်းၸင်ႇသုပ်းပၢၼ်းၵုမ်းပၼ် ၵျူဝ်းသႅပ်ႉၾိၼ်း ႁႂ်ႈပဵၼ်ၼၢင်းလူင်မၼ်းယူႇယဝ်ႉ။
မိူင်းတုမ်ႊၵႅၼ်ႇ
မိူင်းတုမ်ႊၵႅၼ်ႇၾရင်ႇသဵတ်ႈ ၽၢႆႇတႂ်ႈၵၢၼ်ၽွင်းငမ်းၼပူဝ်းလီးယၼ်း (1804 - 14) ၼၼ်ႉ လႆႈဝႃႈ ပဵၼ်ၽွင်းယၢမ်းပၢင်သိုၵ်းပၢင်သိူဝ် ဢမ်ႇထၢတ်ႇဢမ်ႇဝၢႆး။ လိၵ်ႈႁူမ်ႈမၢႆလွင်ႈငမ်းယဵၼ်ဢႃမီးယၼ်းၼၼ်ႉၵေႃႈ ႁိုင်ၶၢဝ်းတၢင်းမွၵ်ႈပီႊပၢႆသေ လႆႈလူႉလႅဝ်ၵႂႃႇ။ ထိုင် 1805 မႃး မိူင်းၾရင်ႇသဵတ်ႈ ႁဵတ်းဢူၺ်းလီၵၼ်တင်း မိူင်းသပဵၼ်းသေ ႁၢင်ႈသိုၵ်းတိုၵ်းတေႃး သမ်ႉပေႃးၶႂ်ႈၸွတ်ႈၵူႊငွၼ်ႊၼႂ်းယူးရူပ်ႉယူႇယဝ်ႉ။
ၵူၺ်းၼႃႇ ဢဵၼ်ႁႅင်းတပ်ႉသိုၵ်းၼပူဝ်းလီးယၼ်းတႄႉ ယႂ်ႇလူင်တေႉတေႉဝႃႈဝႃႈ။ တီႈပၢင်တိုၵ်း ဢွတ်ႉသတႂ်းလိသ်ႉၸ်(Austerlitz) မိူဝ်ႈ 1805 ၼၼ်ႉ မီးတိုၵ်းပေႉ တပ်းသိုၵ်းႁူမ်ႈပွင်းၶွင် မိူင်းဢေႃးသထြီးယႃး လႄႈ ရႃးသီးယႂ်း။ မၼ်းတိုၵ်းပေႉတပ်ႉသိုၵ်း ပရူးသျႃး(Prussia)တီႈ ပၢင်တိုၵ်းၸႄးၼႃး(Jena)မိူဝ်ႈ 1806 သေယဝ်ႉ ၵုမ်းၵႂၢၼ်းလႆႈမိူင်းပႃႇလိၼ်ႇ(Berlin)။ တီႈၾရၢႆးလႅၼ်း(Friedland)ၼၼ်ႉ ရႃးသီးယႂ်းၶဝ်ၵၢၼ်ႉသိုၵ်းသေ လႆႈၶၢမ်ႇတဵၵ်းႁႂ်ႈႁဵတ်းလွင်ႈငမ်းယဵၼ်။ လိၵ်ႈႁူမ်ႈမၢႆၼပူဝ်းလီးယၼ်း ဢၼ်လူင်းလၢႆးမိုဝ်းတင်း ၸိုင်ႈမိူင်းၵၢၼ်ႉတေႃႇမၼ်းၼၼ်ႉ ပဵၼ်လွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႊပႅၼ်ႈ ႁၢင်ႊၽႅၼ်တီႈၼႂ်းယူးရူပ်ႉယူႇယဝ်ႉ။ မိူင်းၽွမ်ႉႁူမ်ႈၼႂ်းသၢပ်ႇမႄႈၼမ်ႉရၢႆး(The Confederation of the Rhine) ၼၼ်ႉ လႆႈဝႃႈ ႁဵတ်းႁႂ်ႈလႅၼ်ႊလိၼ်ၼႂ်းမိူင်းၵျႃႇမၼီႇ တူၵ်းၵႂႃႇၼႂ်းမိုဝ်း ၼပူဝ်းလီးယၼ်းတင်းၼမ်ယဝ်ႉ။ ၾရင်ႇသဵတ်ႈ ဢဝ်လႆႈလိၼ်ဢေႃးသထြီးယႃး ဢၼ်မီးတီႈၼႂ်းမိူင်းဢိတ်ႇတလီႇ။ လုၵ်ႉတီႈလိၵ်ႈႁူမ်ႈမၢႆထိလ်းသိတ်ႉ(the Treaty of Tilsit)မိူဝ်ႈ 1807 ၼၼ်သေ ပရူးသျႃး လႆႈထုၵ်ႇတဵၵ်းႁႂ်ႈပၼ်လႅၼ်ႊမိူင်းမၼ်းၵႂႃႇၶိုင်ႈၼိူင်ႈ ႁူမ်ႈပႃးတင်း လႅၼ်ႊလိၼ်ၸၢဝ်းပေႃးလိသျ်ႉ ဢၼ်ပရူးသျႃးၵုမ်းဝႆႉၼၼ်ႉယူႇယဝ်ႉ။
ၼပူဝ်းလီးယၼ်း လႆႈပဵၼ်မႃးၽူႈဢုပ်ႉပိူင်ႇမိူင်းတုမ်ႊၵႅၼ်ႇ ၶႄႉသဵင်ႇၵၼ်တင်း ၶျႃးလီးမႅၼ်း(Charlemgne)။ ၼပူဝ်းလီးယၼ်း ဢုပ်ႉပိူင်ႇလႆႈယူးရူပ်ႉ တင်ႈတႄႇဢဝ်မိူင်းသပဵၼ်းတေႃႇပေႃးထိုင်လႅၼ်ႊလိၼ်ပရူးသျႃး။ ၸဝ်ႈသိုၵ်းၸဝ်ႈႁၢၼ် ၸိူဝ်းဢၼ်မၼ်းလႆႈၸႂ်ၸိူဝ်းၼၼ်ႉၵေႃႈ မၼ်းတႅင်ႇတင်ႈႁႂ်ႈၵႂႃႇၵိၼ်မိူင်းၸိူဝ်းတိုၵ်းပေႉလႆႈၸိူဝ်းၼၼ်ႉယူႇယဝ်ႉ။ သေဢမ်ႇၵႃး တႅင်ႇတင်ႈ ပီႈဢၢႆႈ လႄႈ ၼွင်ႉၸၢႆးမၼ်း ပဵၼ်ၸဝ်ႈၾႃႉ။ ၵျူဝ်းသႅပ်ႉ ပဵၼ်မႃးၸဝ်ႈၾႃႉသေ ၼႅပ်ႉၽႅလ်း(Naples)ၵေႃႈ ဝၢႆးမႃး လႆႈၵႂႃႇၵိၼ်မိူင်းသပဵၼ်းယူႇယဝ်ႉ။ လုၺ်းသ်ႉ(Louis)ၵေႃႈ လႆႈပဵၼ်မႃးၸဝ်ႈၾႃႉမိူင်းႁေႃႇလႅၼ်ႇ၊ ၵျိူဝ်ႊရူမ်း(Jerome) သမ်ႉ ပဵၼ်မႃးၸဝ်ႈၾႃႉ မိူင်းဝႅတ်ႉၾႃးလီးယႃး(Westphalia)။
မီးမိူင်းၵရဵတ်ႉပရိတ်ႉတဵၼ်ႇၵွၺ်း ဢၼ်ႇၼပူဝ်းလီးယၼ်းဢမ်ႇတိုၵ်းပေႉလႆႈ။ ပႅၵ်ႉသမ်ႉ ၼပူဝ်းလီးယၼ်း ၵုမ်းၵႂၢၼ်းလႆႈလိုမ်ယူးရူပ်ႉသေတႃႉၵေႃႈ ၼႂ်းပၢင်ႇလၢႆႇတႄႉ ဢိင်းၵလဵတ်ႈၶဝ်တိုၵ်ႉမီးဢႃႇၼႃႇယူႇ။ ၼႅလ်းသၼ်ႇ(Nelson)ဢၼ်ပဵၼ်ၾၢႆႇပရိတ်ႉတိၼ်ႇၶဝ်ၼၼ်ႉသမ်ႉ တိုၵ်းလိုပ်ႈ ၾရင်ႇသဵတ်ႈလႄႈသပဵၼ်း တီႈထြႃးၾႃးၵႃး(Trafagal)သေ ႁိုပ်ႈၶဝ်ဢွၵ်ႇၵႂႃႇတီႈဢၢဝ်ႇပၢင်ႇလၢႆႇသပဵၼ်းလႆႈလႄႈ ၽႅၼ်ၵၢၼ်ၼပူဝ်းလီးယၼ်း တႃႇတေၶဝ်တိုၵ်းမိူင်းဢိင်ႇၵလႅၼ်ႇၵေႃႈ လႆႈလူႉလႅဝ်းၵႂႃႇယူႇယဝ်ႉ။
ယိူင်းဢၢၼ်း ၶႂ်ႈႁူမ်ႇငမ်းၼိူဝ်ပရိတ်ႇတဵၼ်သေ ၼပူဝ်းလီးယၼ်းၵေႃႈ ၸင်ႇႁႃလၢႆးတဵၵ်းပၢႆးမၢၵ်ႈမီး မိူင်းပရိတ်ႉတဵၼ်ႇ။ ဢမ်ႇပၼ်ပရိတ်ႉတဵၼ်ႇၵႃႉၶၢႆတင်းၽႂ် ၼႂ်းလိုမ်ယူးရူပ်ႉ။ ၵူၺ်းၼႃႇ ဢမ်ႇဢွင်ႇမၢင်ႇမႃး။ ပရိတ်ႉတဵၼ်ႇၶဝ်ႈတိုၵ်းသိမ်းဢဝ် ႁိူဝ်းသၢင်းၽေႃး ၸိူဝ်းဢၼ်ၵႃႉၶၢႆတေႃႇၾရင်ႇသဵတ်ႈလႄႈၸိူဝ်းပဵၼ်ဢူၺ်းလီၵၼ်တင်းၾရင်ႇသဵတ်ႈပႅတ်ႈ။ ၼႆႉယဝ်ႉ ပဵၼ်တီႈတႄႇငဝ်ႈႁၢၵ်ႈ ပၢင်သိုၵ်းမိူဝ်ႈ 1812 ၼႂ်းၵႄႈမိူင်းပရိတ်ႇတဵၼ်ႇလႄႈမိူင်းႁူမ်ႈတုမ်ႊဢမႄးရီၵႂ်းမႃးယူႇယဝ်ႉ။
ပၢင်သိုၵ်းပႅၼ်ႇၼီႇသူလႃႇ - သပဵၼ်း လႆႈပဵၼ်ဢူၺ်းလီၵၼ်တင်း ၼပူဝ်းလီးယၼ်းမႃး တင်ႈတႄႇၸဵမ်မိူဝ်ႈပီႊ 1795။ ၵူၺ်းၼႃႇ ၽိူဝ်ႇထိုင် 1808 မႃး မီးလွင်ႈတူင်ႉၼိုင်လုၵ်ႉၽိုၼ်ႉသၢၼ်ၶတ်းၾရင်ႇသဵတ်ႈ တီႈမိူင်းသပဵၼ်း။ ၼပူဝ်းလီးယၼ်း သူင်ႇတပ်ႉသိုၵ်းၶဝ်ႈၵႂႃႇၼႂ်းမိူင်း။ ၵူၺ်းၼႃႇ ၵူၼ်းသပဵၼ်းၶဝ် ဢၼ်လႆႈတၢင်းၸွႆႈထႅမ်တီႈပရိတ်ႇတဵၼ်ႇၶဝ် ဢၼ်တင်ႈတပ်ႉဝႆႉတီႈ ပေႃႇတူႇၵီႇၼၼ်ႉသမ်ႉ သိုပ်ႇႁဵတ်းသိုၵ်းမုတ်းသေ တိုၵ်းတေႃးၶိုၼ်းမႃးယူႇ။ လွင်ႈယုင်ႈယၢင်ႈ ဢၼ်ပဵၼ်တီႈပေႃႇတူႇၵီႇ လႄႈ သပဵၼ်းၼၼ်ႉ ႁိုင်ၵႂႃႇၶၢဝ်းယၢမ်း 5 ပီႊသေ ႁဵတ်းႁႂ်ႈၾရင်ႇသဵတ်ႈၶဝ် သုမ်းၵူၼ်း လႄႈ သုမ်းၶူဝ်းၶွင်တင်းၼမ်တင်းလၢႆယူႇယဝ်ႉ။
ၼႂ်းယၢမ်းၼင်ႇၼၼ် ၸၢဝ်းဢေႃးသထြီးယႃးၶဝ်ၵေႃႈ တႄႇလုၵ်ႉၽိုၼ်ႉ ၼပူဝ်းလီးယၼ်းမႃး။ ၼပူဝ်းလီးယၼ်းၸင်ႇပွႆႇႁႂ်ႈ ၸဝ်ႈသိုၵ်းၸဝ်ႈႁၢၼ်မၼ်း ၸတ်းၵၢၼ်လွင်ႈတီႈသပဵၼ်းသေ၊ တၢမ်တူဝ်မၼ်းၸင်ႇၵႂႃႇတိုၵ်းၸၢဝ်းဢေႃးသထြီးယႃးၶဝ်သေ တပ်ႉသိုၵ်းၾရင်ႇသဵတ်ႈၵေႃႈ ၸင်ႇၵုမ်းၵႂၢၼ်းလႆႈ ဝဵင်းလူင်ဝီးၼႃႇ(Vienna) ။ ယွၼ်ႉလူၺ်ႈ ၵျူဝ်းသႅပ်ႉၾိၼ်း ဢမ်ႇၵိူတ်ႇပၼ်လုၵ်ႈၸၢႆးတႃႇသိုပ်ႇပုတ်ႈတီႈၼင်ႈမၼ်းလႄႈ ၼပူဝ်းလီးယၼ်းၵေႃႈ ၸင်ႇပႅတ်ႈၵၼ်တင်းမၼ်းၼၢင်းသေ ၵူပ်ႉၵူႈတင်း ဢႃတုတ်းၶျႅတ်ႉ မႃႇရီႇ လုၺ်းသ်(Archduchess Marie Louise)ဢၼ်ပဵၼ် လုၵ်ႈယိင်း ၸဝ်ႈလူင်ဢေႃးသထြီးယႃး ၾရၢၼ်ႉသိတ်ႉထူၼ်ႈၼိူင်ႈ(Francis I) ၼၼ်ႉယူႇယဝ်ႉ။ ဝၢႆးၼၼ်ႉမႃးၼိူင်ႈပီႊ ၵိူတ်ႇႁၼ်ၼႃႈလုၵ်ႈၸၢႆးမႃးၵေႃႉၼိူင်ႈသေ ၸင်ႇတႅင်ႇတင်ႈ ႁႂ်ႈပဵၼ်ၸဝ်ႈၾႃႉ ၵိၼ်မိူင်းရူမ်း(Rome) ယူႇယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
Thompson, H. (1923). The Book of knowledge; the children's encyclopaedia,. New York: Grolier Society;.
မိူင်းပၼ်ႇ (ဢွၵ်ႇ)
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဢိူင်ႇၼႂ်းၸႄႈဝဵင်းမိူင်းပၼ်ႇ
2031
2031
လိူၼ်ၸၼ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၾႅပ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မေႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျုၼ်ႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျူႇလၢႆႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢေႃးၵၢတ်ႉ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်သႅပ်ႇထႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢွၵ်ႇထူဝ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၼူဝ်ႇဝႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်တီႇသႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:2030 ႁူဝ်သိပ်းပီ
သူၺ်ႇၸၢၼ်းၶျွင်း၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းတွင်ႇတႃႇ
ဝၢၼ်ႈသူၺ်ႇၸၢၼ်းၶျွင်း  (ရွှေစမ်းချောင်းရွာ, Shwesanchaung) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇၻၢၼ်းၻၢႆႇ၊ ၸႄႈဝဵင်းတွင်ႇတႃႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈမျိၼ်းၶျၢၼ်ႇ၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 191401 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇၻၢၼ်းၻၢႆႇၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 1015 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 1257 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 2272 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းတွင်ႇတႃႇ
မႄးၸႃႇ၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းၸိၼ်ႉၵၢႆႇ
ဝၢၼ်ႈမႄးၸႃႇ  (မဲဇာရွာ, Mezar) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇႁိၼ်းငူႇ၊ ၸႄႈဝဵင်းၸိၼ်ႉၵၢႆႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈၵျွၵ်ႉသႄႇ၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 190754 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇၸလေႇၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 1365 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 1530 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 2895 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ၸႅၵ်ႉၵျႃႇၼွႆႇ၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းၵျွၵ်ႉသႄႇ
ဝၢၼ်ႈၸႅၵ်ႉၵျႃႇၼွႆႇ  (စင်္ကြာနွယ်ဇင်ရွာ, Setkyarnwezin) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇသူးလေႇၵူင်း၊ ၸႄႈဝဵင်းၵျွၵ်ႉသႄႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈပၢင်ႇဢူး၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 218244 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇၸလေႇၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 1742 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 2025 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 3767 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
မႄးၸႃႇ၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းၸိၼ်ႉၵၢႆႇ
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းၸိၼ်ႉၵၢႆႇ
ၸႅၵ်ႉၵျႃႇၼွႆႇ၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းၵျွၵ်ႉသႄႇ
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းၵျွၵ်ႉသႄႇ
တွင်ႇၽီႇလႃႇ၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းမဵၵ်ႉထီႇလႃႇ
ဝၢၼ်ႈတွင်ႇၽီႇလႃႇ  (တောင်ဖီလာရွာ, Taunghpilar) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇၶိၼ်ႇတႄး၊ ၸႄႈဝဵင်းမဵၵ်ႉထီႇလႃႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈမဵၵ်ႉထီႇလႃႇ၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 193823 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇၶိၼ်ႇတႄးၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 1584 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 1960 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 3544 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းမဵၵ်ႉထီႇလႃႇ
တႃႈႁိူဝ်းမိၼ် တႃႈၶီႈလဵၵ်း
တႃႈႁိူဝ်းမိၼ် တႃႈၶီႈလဵၵ်း ၼႆႉ ပဵၼ် တႃႈႁိူဝ်းမိၼ် ဢၼ်မီးတီႈ ဝဵင်းတႃႈၶီႈလဵၵ်း၊ မိူင်းတႆးပွတ်းဢွၵ်ႇ၊ မိူင်းမျၢၼ်ႇမႃႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ယႂႃႇတိတ်ႉ၊ ဝၢၼ်ႈ၊ တဵင်ႇၵူင်း
ဝၢၼ်ႈယႂႃႇတိတ်ႉ  (ရွာသစ်ရွာ၊ Ywarthit) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇတဵင်ႇၵူင်း၊ ၸႄႈဝဵင်းပျေႃႇပွႆႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈယမႄးတိၼ်း၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 193020 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇတဵင်ႇၵူင်းၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 1569 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 1817 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 3386 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ၼမ်ႉတဝ်ႈလိၼ်
ၼမ်ႉတဝ်ႈလိၼ်ၼႆႉ ပဵၼ်ၶူဝ်းၸႂ်ႉတိုဝ်း ၵိုၵ်းႁိူၼ်းၵိုၵ်းၵျွင်းမႃး ၸဵမ်မိူဝ်ႈပီယၢဝ်းၶၢဝ်းႁိုဝ်။
ၶၻိရင်ႇၷႃႇရ၊ ၸၢတ်ႈ
40 - ꩡၢတ်ႈၶၻိရင်ၷႃႇရ
(ၶၻိရင်ၷႃရ = ၽႆးမႆႉသႃးၸေး) ပေႃးမီးႁႅင်းသၻ်ႉꩪႃႇ ၊ မႃႇၼၢတ်ႈဢမ်ႇယႃႉလႆႈ
ဝတ်ႉထုပၸ်ႉၸုပၼ်ႇ
ၽွင်းမိူဝ်ႈ မုၼ်ၶမ်းၽြႃး တိုၵ်ႉယူႇသဝ်း တမ်ႈတီႈ ဝတ်ႉꩡေႇတဝၼ်ႇၼၼ်ႉ ၵဵပ်ႇၵပ်းလူၺ်ႈ သထေးလူင် ဢၼႃႇထပိၼ်ႇသေ ၸင်ႇတေႁေႃး ꩡၢတ်ႈ ဢၼ်ၼႆႉယဝ်ႉ။ သထေးလူင် ဢၼႃႇထပိၼ်ႇၼႆႉ ၶၢမ်ႇသဵင်ႈၶူဝ်းၶွင်ငိုၼ်း ႁႃႈသိပ်းသီႇၵုꩦေႇ ႁဵတ်းလူႇဝတ်ႉ ꩡေႇတဝၼ်ႇသေ ၼိုင်ႈဝၼ်း မိူဝ်းၽႅဝ် တမ်ႈတီႈ မုၼ်ၶမ်းၽြႃႈ သၢမ်ပွၵ်ႈယဝ်ႉ။ ဢမ်ႇပႃးတၢင်းလူႇၵေႃႈ တေႃႈဢမ်ႇမိူဝ်းဝတ်ႉ ၼႆယဝ်ႉ။ တီႈႁိူၼ်းၵေႃႈ လူႇတၢၼ်းသွမ်း တႃႇရႁၢၼ်းႁႃႈပၢၵ်ႈယဝ်ႉ။ သင်ႇၶႃႇၸဝ်ႈ ဢၼ်မိူဝ်းတီႈႁိိူၼ်း သထေးလူင်ၵေႃႈ သမ်ႉပေႃး ဢမ်ႇဢၢၼ်ႇလႆႈယဝ်ႉ။ သထေးလူင်ၼႆႉ မိူၼ်ၼင်ႇ ပေႃႈမႄႈသင်ႇၶႃႇယဝ်ႉ။ ႁဵတ်းၼႆ လူႇယႂ်ႇတၢၼ်းလူင်ၼမ်သေ ဢမ်ႇတၼ်းၶတ်းၸႂ် တႃႇတေႁဵတ်းႁႂ်ႈၶူဝ်းၶွင် လိူင်ႇၼမ် တူဝ်းတွၼ်းလႄႈ သထေးလူင် ၵွတ်းၽၢၼ်ၵႂႃႇလွႆးလွႆးယဝ်ႉ။ ငိုၼ်းဢသပြႃႇ သိပ်းပႅတ်ႇၵုꩦေႇၼၼ်ႉ ၵေႃႈ ၵူၼ်းၵႃႉၶဝ် မႃးသိမ်းဢဝ်ၼီႈၶဝ်ၵႂႃႇယဝ်ႉ။ ၶူဝ်းငိုၼ်း ပူႇမွၼ်ႇဢၼ်ၽင်ဝႆႉ ႁိမ်းၽင်ႇၼမ်ႉ သိပ်း ပႅတ်ႇၵုꩦေႇၼၼ်ႉၵေႃႈ ၽင်ႇႁိုၵ်းၵူၼ်ႇသေ လႆၵႂႃႇၽႅဝ် ၼႂ်းၼမ်ႉသမ်ႇမုၻ်ႉၻရႃႇယဝ်ႉ။ သထေးလူင် ၵူၺ်းလႆႈ ဢဝ်ၼမ်ႉထူဝ်ႇလႄႈ ၶဝ်ႈပဵမ်ၶဝ်ႈၵွႆ ႁဵတ်းပဵၼ်သွမ်းသေ လူႇတၢၼ်း သင်ႇၶႃၸဝ်ႈၶဝ်ယဝ်ႉ။ ၵမ်းၼၼ်ႉ ၽီပႂ်ႉၶေႃးႁိူၼ်း ဢၼ်ပဵၼ် မိၸ်ႉꧡႃႇၻိꩦ်ႉꩧိၼၼ်ႉ ၸင်ႇပၼ်သတိဝႃႈ “ၶုၼ်သထေး... ၶူဝ်းၶွင်ဢုၸ်ႉၸႃႇမႂ်း ယူပ်ႈယွမ်းၵႂႃႇယဝ်ႉ၊ ယႃႇပေႁႂ်ႈရႁၢၼ်းၵေႃးတမလႄႈ တပႄးမၼ်း မႃးတီႈႁိူၼ်းလႃႈ၊ ၵႃႉၵႃႉၶၢႆၶၢႆသေ ႁဵတ်းႁႂ်ႈ ၶူဝ်းၶွင်ၼမ်ၵိုၼ်းတႃႉ” ၼႆယဝ်ႉ။ သထေးလူင် ဢမ်ႇထုၵ်ႇမႅၼ်ႈၸႂ်လႄႈ ၸင်ႇလိုပ်ႈပႅတ်ႈ ၽီတူဝ်ၼၼ်ႉ ႁႂ်ႈဢွၵ်ႇႁိူၼ်းၵႂႃႇယဝ်ႉ။ ၽီၼၼ်ႉ ဢမ်ႇမီး တီႈယူႇတီႈသဝ်းယဝ်ႉလႄႈ ၸင်ႇၵႂႃႇယွၼ်း တၢင်းၸွႆႈထႅမ် တမ်ႈတီႈ ၶုၼ်ဢိၼ်းယဝ်ႉ။ ၸွမ်းၼင်ႇ ၶေႃႈၸီႉသင်ႇ ၶုၼ်ဢိၼ်းသေ ၸင်ႇၵႂႃႇတွင်းပၢၼ်ႇ တီႈသထေးဝႃႈ “တေႁႃပၼ် ၶူဝ်းၶွင် ႁႃႈသိပ်းသီႇၵုꩦေႇ တီႈၶႃႈဢေႃႈ၊ ၶႅၼ်းတေႃႈ ၶိုၼ်းပၼ် မႃးယူႇသဝ်း တမ်ႈတီႈၶေႃးႁိူၼ်း သေၵမ်းၶႃႈ” ၼႆယဝ်ႉ။ သထေးလူင် ၸႂ်ႉႁႂ်ႈၽီတူဝ်ၼၼ်ႉ ၵႂႃႇၸူးတမ်ႈတီႈ မုၼ်ၶမ်းၽြႃးလႄႈ မုၼ်ၶမ်းၽြႃး ႁေႃးတြႃးပၼ်သေ ၽီတူဝ်ၼၼ်ႉ ပဵၼ်သေႃးတႃႇပၼ်ႇၵႂႃႇယဝ်ႉ။ သထေးလူင် ၸင်ႇလဝ်ႈလၢတ်ႈ တမ်ႈတီႈ မုၼ်ၶမ်းၽြႃးဝႃႈ “ပိၵ်ႉသမ်ႉဝႃႈ ၽီတူဝ်ၼႆႉ မႃးႁၢမ်ႈသီးဝႃႈ ယႃႇပေလူႇ ၼႆသေတႃႉ ၶႃႈတၵႃႇ တေႃႈတေလူႇယူႇၵူၺ်းၶႃႈ”ၼႆလႄႈ မုၼ်ၶမ်းၽြႃး ၸင်ႇဝႃႈ “လွင်ႈဢၼ်ပိူၼ်ႈ မႃးႁၢမ်ႈတၢပ်ႈမႂ်း ၵေႃႉပဵၼ်သေႃးတႃႇပၼ်ႇသေ သမ်ႉတေလူႇယူႇၼၼ်ႉ ဢမ်ႇၸႂ်ႈလွင်ႈ လီဢၢမ်းၵွၼ်ႇ၊ မိူဝ်ႈၵွၼ်ႇ ၽွင်းမိူဝ်ႈ ပႃႇရမီႇ တိုၵ်ႉၼုမ်ႇၼၼ်ႉ ၶုၼ်သူင်မၢရ်ႇၼၢတ်ႈ မႃးႁၢမ်ႈတၢပ်ႈၵေႃႈ ၽူႈမီးပၺ်ႇၺႃႇၼၼ်ႉ လူႇလူႇတၢၼ်းတၢၼ်းမႃးယဝ်ႉ”ၼႆသေ ၸင်ႇတေႁေႃးၼႄ လွင်ႈꩡၢတ်ႈၵွၼ်ႇ ၼင်ႇၼႆယဝ်ႉ-
ဝတ်ႉထုဢတိတ်ႉ
တီႈမိူင်းၿႃႇရၼသီႇ ၽွင်းမိူဝ်ႈ ၶုၼ်ၿြႁ်မၻတ်ႈ ပဵၼ်ၶုၼ်ယူႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၼေႃႇၶမ်းၽြႃး ပဵၼ် ၶိူဝ်းသထေးၿႃႇရၼသီႇသေ ဝၢႆးသေ ပေႃႈသထေးလူင် သဵင်ႈၵႂႃႇယဝ်ႉ ၸင်ႇပဵၼ်မႃး သထေးၿႃႇရၼသီႇယဝ်ႉ။ ပုၼ်ႈတႃႇ တေႁဵတ်းတၢင်းလူႇၼၼ်ႉ ၸင်ႇႁဵတ်း “ထႃႇၼသႃလႃးႁူၵ်းတီႈ” တမ်ႈတီႈၽၵ်းတူ ၶဝ်ႈဝဵင်းသီႇၽၢႆႇ၊ တီႈၵၢင်ဝဵင်းဢၼ်ၼိုင်ႈ၊ တီႈၽၵ်းတူႁိူၼ်း ဢၼ်ၼိုင်ႈသေ လူႇယႂ်ႇတၢၼ်းလူင် ယူႇယဝ်ႉ။ ႁပ်ႉၶၢမ်ႇဢဝ် သိၼ်ႁႃႈ တႃႇသေႇယဝ်ႉ။ ဝၼ်းၼိုင်ႈ ၸဝ်ႈပၸ်ႉၸေႇၵၿုတ်ႉထႃႇၸဝ်ႈၼိုင်ႈ ၶဝ်ႈၼိရေႃးꩪ သမႃႇပတ်ႈၸဵတ်းဝၼ်းယဝ်ႉ သေ မႃးၸုၵ်းတုင်းသွမ်း ၽၢႆႇၼႃႈႁိူၼ်း သထေးလူင်ယူႇ။ သထေးၸင်ႇမႃႈ ၼပ်ႉယမ်သေ ၸင်ႇၸႂ်ႉႁႂ်ႈ ဢဝ်သပိတ်ႈ ၸဝ်ႈပၸ်ႉၸေႇၵၿုၻ်ႉꩪႃႇယဝ်ႉ။ ၵမ်းၼၼ်ႉ ၶုၼ်သူင်မၢရ်ၼတ်ႈ ၸင်ႇဝူၼ်ႉဝႃႈ “ၸဝ်ႈ ပၸ်ႉၸေႇၵၿုၻ်ႉꩪႃႇၼႆႉ ဢမ်ႇလႆႈၵိၼ်ၶဝ်ႈ ၸဵတ်းဝၼ်းယဝ်ႉယဝ်ႈ၊ သင်ဝႃႈ မိူဝ်ႈၼႆႉ မၼ်းၸဝ်ႈ ဢမ်ႇ လႆႈၵိၼ်သွမ်းၼႆၸိုင် တေလုလႅဝ်ယူႇ၊ ၼင်ႇႁိုဝ် ၸဝ်ႈပၸ်ႉၸေႇၵၿုၻ်ႉꩪႃႇၵေႃႈ တေလႆႈလူႉ၊ တၢင်းလူႇ သထေးၵေႃႈ ႁႂ်ႈထူပ်းၽေးၶဵၼ်”ၼႆသေ ၸင်ႇတေၽၢၼ်ႇသၢင်ႈ လုၵ်းလူင်ထၢၼ်ႇၽႆးမႆႉသႃးၸေး ဢၼ်လိုၵ်ႉ ပႅတ်ႇသိပ်းသွၵ်ႇ တမ်ႈတီႈ ႁိမ်းၽၵ်းတူယဝ်ႉ။ ၵေႃႉဢၼ်ၵႂႃႇဢဝ် သပိတ်ႈၼၼ်ႉ ပေႃးဝႃႈ လႆႈႁၼ်ထၢင်ၽႆးလူင်ၼႆ ၵူဝ်သေ ၶိုၼ်းႁူၼ်လင် ၵႂႃႇယဝ်ႉ။ သိုပ်ႇပွႆႇၵူၼ်း ၵႂႃႇဢဝ်သပိတ်ႈထႅင်ႈၵေႃႈ ၵူဝ်သေ ၶိုၼ်းႁူၼ်လင်ပၢႆႈမႃးယူႇ။ ၵမ်းၼၼ်ႉ ၸင်ႇဝႃႈ “ၼႆႉပဵၼ် ၶုၼ်သူင်ယွၵ်း မႃးႁဵတ်းဝႆႉယဝ်ႉ၊ မႂ်းၶုၼ်သူင်တေလႆႈႁူႉ တၢင်းၵတ်ႉၶႅၼ်ႇၵဝ် ယူႇ”ၼႆသေ ၼေႃႇၶမ်းၸဝ်ႈ ၸင်ႇၵႂႃႇဢဝ်သပိတ်ႈယဝ်ႉ မႃးၸုၵ်း တမ်ႈတီႈႁိမ်းထၢင်ၽႆးၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၵမ်းၼၼ်ႉ ၸင်ႇႁႅၼ်တူၺ်းၵႂႃႇ ၼိူဝ်ၵၢင်ႁၢဝ် လႆႈႁၼ်ၶုၼ်သူင်သေ ၸင်ႇထၢမ်ဝႃႈ “ၵွပ်ႈသင် မႂ်းၽၢၼ်ႇသၢင်ႈပဵၼ် ထၢင်ၽႆးၼႆႉၼင်ႇၼႆ” ၼႆယဝ်ႉ။ ၶုၼ်သူင်ၸင်ႇဝႃႈ “တေဢၢၼ်းယႃႉၵဝ်း တၢင်း လူႇမႂ်းလႄႈ တေဢၢၼ်း ႁႂ်ႈပဵၼ်ၶဵၼ်ဢၼ်းတရၢႆးပုၼ်ႈတႃႇ သၢႆၸႂ် ပၸ်ႉၸေႇၵၿုၻ်ႉꩪႃႇ ဢိူဝ်ႈ”ၼႆယဝ်ႉ။ ၵမ်းၼၼ်ႉ ၼေႃႇၶမ်းၸဝ်ႈ ၸင်ႇဝႃႈ “ၵဝ်ဢမ်ႇပၼ်ၶႂၢင်ႉမႂ်း ႁဵတ်းပဵၼ်လႆႈ ၶဵၼ်ၸိူဝ်းၼႆႉ၊ မႂ်းတေလႆႈႁူႉ ၼမ်ႉၵတ်ႉၵဝ်ယူႇ”ၼႆသေ ၸင်ႇဢဝ်ၷႃႇထႃတီႈတႂ်ႈၼႆႉသေ လဝ်ႈလၢတ်ႈထိုင် တမ်ႈတီႈ ၸဝ်ႈပၸ်ႉၸေႇၵၿုၻ်ႉꩪႃႇယဝ်ႉ-
ပႃႇꩮိ
40 -	ၵႃမံ ပတႃမိ ၼီရယံ၊ ဢုၻ်ꩪံပႃၻေႃ ဢဝံသိရေႃ။ ၼႃၼရိယံ ၵရိသ်သႃမိ၊ ႁၼ်ၻ ပိၼ်ꩧံ ပꩦိၷ်ၷႁ။
ပိၼ်ႇတႆး
ၸဝ်ႈႁဝ်းတီႈၶႃႈ... (ၶႃႈတပႄးၼႆႉ) ပိၵ်ႉသမ်ႉဝႃႈ လႆႈဢဝ်ၵွၵ်းႁူဝ် ပၵ်းၶိတ်းလူင်း လႆႈဢဝ် တိၼ် ၽႅၼ်ၶိုၼ်ႈၾႃႉၵေႃႈယဝ်ႉ၊ ၵၢၼ်ဢၼ်ဢမ်ႇလီၼၼ်ႉ တေဢမ်ႇႁဵတ်းၶႃႈယဝ်ႉ။ ၶႅၼ်းတေႃႈ မႃးႁပ်ႉၶၢမ်ႇ တုင်းဢဝ် သွမ်းၶႃႈတပႄး လွတ်ႈလွတ်ႈလႅဝ်းလႅဝ်း သေၵမ်းၶႃႈ။ ၼေႃၶမ်းၽြႃး လဝ်ႈလၢတ်ႈ ၼင်ႇၼႆယဝ်ႉသေ ပေႃးဝႃႈ ယုၵ်ႉယၢင်ႈတိၼ် တမ်းၵႂႃႇၼႂ်းထၢင်ၽႆး ၼၼ်ႉၼႆ မွၵ်ႇမူဝ်ပၢၵ်ႇဝႃ လုၵ်ႉၼႂ်းၽႆးၼၼ်ႉ ဢွၵ်ႇမႃး မႃးႁွင်းပၼ် ၽႃႇတိၼ် ၼေႃႇၶမ်းၽြႃးယူႇ ယဝ်ႉ။ ၼေႃႇၶမ်းၽြႃး ၸင်ႇဢဝ် ၶဝ်ႈသွမ်းၽေႃးၸၺ်ႇ လူႇတၢၼ်းပၼ် တမ်ႈတီႈ ၸဝ်ႈပၸ်ႉၸေႇၵၿုၻ်ႉꩪႃႇယဝ်ႉ။ ၸဝ်ႈပၸ်ႉၸေႇၵၿုၻ်ႉꩪႃႇၵေႃႈ ႁပ်ႉဢဝ်သွမ်း ဢၼုမေႃးၻၼႃႇ ႁူမ်ၸူမ်းသေ မိၼ်သၢၼ်ႇ မိူဝ်းၵႂႃႇယဝ်ႉ။ ၶုၼ်သူင်ၸမ်ႉ သုမ်းသိုၵ်းသေ ငဝ်မိုင် ပွၵ်ႈမိူဝ်းၵႂႃႇယူႇယဝ်ႉ။
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ၸႃႇတၵ
မၵျီးၵူင်း၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းမဵၵ်ႉထီႇလႃႇ
ဝၢၼ်ႈမၵျီးၵူင်း  (မကြီးကုန်းရွာ, Magyikone) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇၶိၼ်ႇတႄး၊ ၸႄႈဝဵင်းမဵၵ်ႉထီႇလႃႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈမဵၵ်ႉထီႇလႃႇ၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 193826 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇၶိၼ်ႇတႄးၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 1584 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 1960 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 3544 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ၻၢၼ်းၻၢႆႇ၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းတွင်ႇတႃႇ
ဝၢၼ်ႈၻၢၼ်းၻၢႆႇ  (ဒါန်းဒိုင်ရွာ, Dandaing) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇၻၢၼ်းၻၢႆႇ၊ ၸႄႈဝဵင်းတွင်ႇတႃႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈမျိၼ်းၶျၢၼ်ႇ၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 191399 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇၻၢၼ်းၻၢႆႇၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 1015 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 1257 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 2272 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းတွင်ႇတႃႇ
ၵူၺ်းၶျူဝ်ႇ၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းမျိၼ်းၶျၢၼ်ႇ
ဝၢၼ်ႈၵူၺ်းၶျူဝ်ႇ  (ဂွေးချိုရွာ, Gwaycho) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇၵၢၼ်ႇၶျေႃး၊ ၸႄႈဝဵင်းမျိၼ်းၶျၢၼ်ႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈမျိၼ်းၶျၢၼ်ႇ၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 191223 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇၵၢၼ်ႇၶျေႃးၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 1955 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 2194 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 4149 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ၽွင်းတေႃးၵျီး၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းထဝႄႇ
ဝၢၼ်ႈၽွင်းတေႃးၵျီး  (ဖောင်းတောကြီးရွာ, Hpaungtawgyi) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇၽွင်းတေႃးၵျီး၊ ၸႄႈဝဵင်းထဝႄႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈထဝႄႇ၊ ၸႄႈတိူင်းတၼိၼ်းတႃႇယီႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 177,115 ယဝ်ႉ။
ဢၢင်ႈဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းထဝႄႇ
ဢုၸ်ꧡုဝိမႃၼဝတ်ထု၊ ၼၢင်းၽီ လႆႈလူႇဢွႆႈ
10. ဢုၸ်ꧡုဝိမႃၼဝတ်ထု၊ ၼၢင်းၽီ လႆႈလူႇဢွႆႈ
ၼၢင်းၽီ... တမ်ႈတီႈ မိူင်းရႃႇၸၵျူဝ်ႇၼၼ်ႉ ယွၼ်ႉပိူဝ်ႈလႆႈဢဝ် ပွတ်းဢွႆႈ လူႇတၢၼ်းပၼ် တမ်ႈတီႈ ၸဝ်ႈမႁႃႇမွၵ်ႉၵလၢၼ်ႇလႄႈ လႆႈမီး ၼၢင်းၽီဢွၼ်ႇတင်းၼမ် ဢုမ်ႇလွမ်ႉႁွပ်ႈဝႆႉ ၸိူင်ႈၼင်ႇ ၸဝ်ႈၶုၼ်ဢိၼ်းၼၼ်ႉ
သူၺ်ႇၵႃႇ၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းၸိၼ်ႉၵၢႆႇ
ဝၢၼ်ႈသူၺ်ႇၵႃႇ  (ရွှေကာရွာ, Shwekar) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇႁိၼ်းငူႇ၊ ၸႄႈဝဵင်းၸိၼ်ႉၵၢႆႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈၵျွၵ်ႉသႄႇ၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 190753 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇၸလေႇၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 1365 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 1530 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 2895 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းၸိၼ်ႉၵၢႆႇ
ဝၼ်ၻၼဝိမႃၼဝတ်ထု၊ ၼၢင်းၽီ လႆႈဝႆႈၸဝ်ႈရႁၢၼ်း
11 - ဝၼ်ၻၼဝိမႃၼဝတ်ထု၊ ၼၢင်းၽီ လႆႈဝႆႈၸဝ်ႈရႁၢၼ်း
ၼၢင်းၽီဢွၼ်ႇ... မိူဝ်ႈၸၢတ်ႈၵွၼ်ႇ လႆႈမီးၸႂ်ၸေႇတၼႃႇ ၽိူၵ်ႇၸိုၼ်ႈၶၢဝ်သႂ် ၼပ်ႉယမ်ဝႆႈသႃ ၸဝ်ႈရႁၢၼ်း ဢၼ်မီးသိၼ်သႂ်လႄႈ လႆႈမႃးၸၢမ်ႇပူၺ်ႈလူၺ်ႈ ဢူငဝ်းႁၢင်ႈလီႁၢင်ႈလဝ်းၼင်ႇၼႆ
တႄႇၵူင်း၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းမလႅင်ႇ
ဝၢၼ်ႈတႄႇၵူင်း  (တယ်ကုန်းရွာ, Teikone) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇ ဢူၵ်ႉၵျီး ၊ ၸႄႈဝဵင်းမလႅင်ႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈမဵၵ်ႉထီႇလႃႇ၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 194222 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇဢူၵ်ႉၵျီးၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 1167 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 1458 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 2625 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ဢေႃးꩡႃႇၶျၢၼ်ႇ၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းမလႅင်ႇ
ဝၢၼ်ႈဢေႃးꩡႃႇၶျၢၼ်ႇ  (ဩဇာခြံရွာ, Awzarchan) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇယႃႇၵျီးၵူင်း ၊ ၸႄႈဝဵင်းမလႅင်ႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈမဵၵ်ႉထီႇလႃႇ၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 194262 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇယႃႇၵျီးၵူင်းၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 1535 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 1546 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 3081 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းမလႅင်ႇ