cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
009 မၶတေႇဝ၊ ၸၢတ်ႈ
ဝတ်ႉထုဢတိတ်ႉ
ၽွင်းၼၼ်ႉ ၶုၼ်မꧠၻေႇဝ တိုၵ်ႉတေသိုပ်ႇယူႇသဝ်းလႆႈ ၼႂ်းမိူင်းၵူၼ်း ပႅတ်ႇမိုၼ်ႇသီႇႁဵင်ပီယူႇ။ ၵူၺ်းၵႃႈ ပေႃးဝႃႈ လႆႈႁၼ် ၶူၼ်ႁူဝ်ႁွၵ်ႇမၼ်းၸဝ်ႈ သဵၼ်ႈၼိုင်ႈၼႆၸိုင် ၼႂ်းၸႂ်မၼ်းၸဝ်ႈ မၢႆၸႂ်ဝႃႈ ၶုၼ်တၢႆ လႅပ်ႈတေမႃးႁွင်ႉ မၼ်းၵႂႃႇ တီႈလဵဝ်ၵမ်းလဵဝ်ၼႆယူႇ။ ထၢင်ႇဝႃႈ တူဝ်ၸဝ်ႈၵဝ်ႇ ၵႂႃႇမီးဝႆႉတီႈၼႂ်း သုမ်ႉၽိူဝ်မႆႉၽိူဝ်တွၵ်ႇ ဢၼ်ၽႆးမႆႈၸပ်းဝႆႉၼၼ်ႉသေ တူၵ်းၸႂ်လူင်လူင်လၢင်လၢင်ၵႂႃႇယဝ်ႉ။ ဝူၼ်ႉႁၼ်ထိုင်ဝႃႈ “တေႃႇၶူၼ်ႁူဝ် ပေႃးႁွၵ်ႇသေတႃႉ ၵဝ်ၼႆႉ ဢမ်ႇပႆႇပၢၵ်ႈပႅတ်ႈလႆႈ ၵိလေႇသႃႇၸိူဝ်းၼႆႉၵွၼ်ႇလူင်ၼႆႉ”ၼႆယဝ်ႉ။
ၽွင်းမိူဝ်ႈ တိုၵ်ႉဝူၼ်ႉၼင်ႇၼၼ်ယူႇၼၼ်ႉ ၼႂ်းတူဝ်ၸဝ်ႈ မႆႈမိူၼ်ၼင်ႇၽႆး၊ ႁိူဝ်ႇၸဝ်ႈၸိူဝ်းၼၼ်ႉ လႆဢွၵ်ႇမႃးယဝ်ႉ။ ၶုၼ်လူင် ၸင်ႇတႅပ်းတတ်းၸႂ်ဝႃႈ “မိူဝ်ႈၼႆႉ ၵဝ် တေၶဝ်ႈထိူၼ်ႇ ၵႂႃႇႁဵတ်း ရႁၢၼ်းယဝ်ႉ”ၼႆသေ ဢဝ်ဝၢၼ်ႈ ဢၼ်မီးၶွၼ်ႇငိုၼ်းၶဝ်ႈ ၼိုင်ႈသႅၼ်ၼၼ်ႉ ပၼ်သူးၵူၼ်းလုမ်းလႃး ၶူၼ်ႁူဝ်မၼ်းၸဝ်ႈယဝ်ႉ။ ဝၢႆးၼၼ်ႉ ၸင်ႇဢဝ်ဝၢၼ်ႈမိူင်း ဢၢပ်ႈပၼ် လုၵ်ႈၸၢႆးလူင်ၸဝ်ႈသေ လွင်ႈဢၼ် ၸဝ်ႈလႆႈၶဝ်ႈထိူၼ်ႇၵႂႃႇၼၼ်ႉ ၸင်ႇႁေႃးလွတ်ႈၷႃႇထႃႇတီႈတႂ်ႈၼႆႉ ပၼ်ၽွင်းမိူင်းၶဝ်ယဝ်ႉ-
ပႃႇꩮိ
ပႃတုꧤူတႃ ၻေဝၻူတႃ၊ ပၿ်ၿꩡ်ꩡႃသမယေႃ မမ။
ပိၼ်ႇတႆး
ၽွင်းမိူင်းၶဝ်ဢိူၺ်း... ၵဝ်ၼႆႉ လႆႈတတ်းလတ်းမႃး သၢမ်ပၢၼ်ယဝ်ႉသေ ၶူၼ်ႁူဝ်ႁွၵ်ႇ ဢၼ်ပဵၼ် ၶဵဝ်ၶုၼ်တၢႆၼၼ်ႉ မႃးမီးထၢင်ႇၸႅင်ႈယူႇယဝ်ႉ။ ပဵၼ်ၶၢဝ်းယၢမ်း ၵဝ်ထုၵ်ႇလီႁဵတ်းရႁၢၼ်းယဝ်ႉ။
ၼႃးသိမ်ႇ၊ ဝၢၼ်ႈ (ဢိူင်ႇတွင်ၵႂၢႆး (တႂ်ႈ)၊ မိူင်းပၼ်ႇ)
ဝၢၼ်ႈၼႃးသိမ်ႇ (, Nar Hsin, နားဆင်) ၼႆႉ ပဵၼ်ဝၢၼ်ႈ ဢၼ်မီးၼႂ်း ဢိူင်ႇတွင်ၵႂၢႆး (တႂ်ႈ)၊ ၸႄႈဝဵင်းမိူင်းပၼ်ႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈ လၢင်းၶိူဝ်း၊ မိူင်းတႆး ဢေႃႈ။
သုၸႃႇတႃႇ ၵေႃႉဢၼ်လႅၵ်ႈလၢႆႈၵႂႃႇ
ၽိုၼ်ဢိင်
ၼႃႈလိၵ်ႈ ႘႔၊ ပပ်ႉ - ႁၢင်ႈပိုၼ်းပုတ်ႉထၸဝ်ႈ| တႅမ်ႈ - သြႃႇလူင်ဢူးၵူဝ်ႇဢိင်ႇၵႃႇ (ၽူႈၼႄတြႃးဝိပသ်သၼႃႇလုမ်ႈၾႃႉ)
1239
1239
လိူၼ်ၾႅပ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မၢတ်ႉၶျ်
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢေႇပရႄႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မေႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျူႇလၢႆႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢေႃးၵၢတ်ႉ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်သႅပ်ႇထႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢွၵ်ႇထူဝ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်တီႇသႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
ဢေႇပရႄႇ 1824
(26) ဝၼ်း
5
ၵူင်းပေႃႇ၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းတႃႇၸီႇ
ဝၢၼ်ႈၵူင်းပေႃႇ  (ကုန်းဘော်ရွာ, Konebaw) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇတႄးပုတ်ႉ၊ ၸႄႈဝဵင်းတႃႇၸီႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈမဵၵ်ႉထီႇလႃႇ၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 194491 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇတႄးပုတ်ႉၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 984 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 1076 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 2060 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ဢၢင်ႈဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းတႃႇၸီႇ
ဝွၵ်းၼႄၽွၼ်းလီၵၢမ်ႇ
ၽိုၼ်ဢိင်
ၼႃးလိၵ်ႈ (႑႐႙) ၊ တြႃးပုတ်ႉထၽႃႇသႃႇ ထၢၼ်ၽွင်းလူင်သႃႇသၼႃႇ၊ ပီ 1999
တီးပိၼ်ႇ၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းပျေႃႇပွႆႇ
ဝၢၼ်ႈတီးပိၼ်ႇ  (သီးပင်ရွာ၊ Theepin) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇတီးပိၼ်ႇ၊ ၸႄႈဝဵင်းပျေႃႇပွႆႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈယမႄးတိၼ်း၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 193028 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇတီးပိၼ်ႇၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 1056 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 1288 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 2344 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းပျေႃႇပွႆႇ
1980
လိူၼ်ၸၼ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၾႅပ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မၢတ်ႉၶျ်
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢေႇပရႄႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မေႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျုၼ်ႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျူႇလၢႆႇ
(1) ဝၼ်း။
ဢေႃးၵၢတ်ႉ
(1) ဝၼ်း။
သႅပ်ႇထႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
ဢွၵ်ႇထူဝ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
ၼူဝ်ႇဝႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
တီႇသႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:1980 ႁူဝ်သိပ်းပီ
ၵၢၼ်ႇ၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းငၸုၼ်ႇ
ဝၢၼ်ႈၵၢၼ်ႇ  (ကန်ရွာ, Kan) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇၵျွၵ်ႉတလူင်း ၊ ၸႄႈဝဵင်းငၸုၼ်ႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈမျိၼ်းၶျၢၼ်ႇ၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 192190 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇၵျွၵ်ႉတလူင်းၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 1859 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 2155 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 4014 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းငၸုၼ်ႇ
ၵျွၵ်ႉတလူင်း၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းတွင်ႇတႃႇ
ဝၢၼ်ႈၵျွၵ်ႉတလူင်း  (ကျောက်တလုံးရွာ, Kyauktalone) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇလႄႇၵႂႅတ်ႉၵျီး၊ ၸႄႈဝဵင်းတွင်ႇတႃႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈမျိၼ်းၶျၢၼ်ႇ၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 191473 ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇလႄႇၵႂႅတ်ႉၵျီးၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 918 ၊ ယိင်း 1099 သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 2017 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းတွင်ႇတႃႇ
ပူမ်ႇမ၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းယမႄးတိၼ်း
ဝၢၼ်ႈပူမ်ႇမ  (ဘုမ္မရွာ၊ Bonma) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇၵတိၼ်ႇ၊ ၸႄႈဝဵင်းယမႄးတိၼ်း၊ ၸႄႈတွၼ်ႈယမႄးတိၼ်း၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 192521 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇၵတိၼ်ႇၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 1195 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 1337 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 2532 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းယမႄးတိၼ်း
1238
လိူၼ်ၸၼ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၾႅပ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မၢတ်ႉၶျ်
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢေႇပရႄႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မေႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျုၼ်ႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျူႇလၢႆႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢေႃးၵၢတ်ႉ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်သႅပ်ႇထႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၼူဝ်ႇဝႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်တီႇသႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:1238
ၵဵဝ်ႇ၊ ဝၢၼ်ႈ
ဝၢၼ်ႈၵဵဝ်ႇ (Waankaeo,, ဝမ်ကျူ) ၼႆႉ ပဵၼ်ဝၢၼ်ႈ ဢၼ်မီးၼႂ်း ဢိူင်ႇပၢင်ၸိူင်း (ၵႃႇႁႃႉ)၊ ၸႄႈဝဵင်း မိူင်းၼၢႆး၊ ၸႄႈတွၼ်ႈ လၢင်းၶိူဝ်း၊ မိူင်းတႆး ဢေႃႈ။
မွင်ႇတေႃး၊ ၸႄႈဝဵင်း
ၸႄႈဝဵင်းမွင်ႇတေႃး (မောင်တောမြို့နယ် ; Maungdaw Township) ၼႆႉ ပဵၼ်ၸႄႈဝဵင်းဢၼ်ၼိုင်ႈ ဢၼ်မီးဝႆႉ တီႈၼႂ်ႈ ၸႄႈတွၼ်ႈမွင်ႇတေႃး၊ ၸႄႈမိူင်းရၶႅင်ႇ၊ မိူင်းမျၢၼ်ႇမႃႇ ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ တီႈၸႄႈဝဵင်းမွင်ႇတေႃးၼႆႉ ဝဵင်းၸိူဝ်းဢၼ်ၶဝ်ႈပႃးဝႆႉၼၼ်ႉ ပဵၼ် ဝဵင်းမွင်ႇတေႃး၊ ဝဵင်းတွင်ႇပျူဝ်ႇလႅတ်ႉဝႄး၊ ဝဵင်းၶမွင်းသဵၵ်ႉ လႄႈ ဝဵင်းမျိၼ်းလုတ်ႉ ၸိူဝ်းၼႆႉသေ ဝဵင်းပၵ်းလုမ်းၸႄႈဝဵင်းၼႆႉ ပဵၼ် ဝဵင်းမွင်ႇတေႃးယဝ်ႉ။
ၼႃႈလိၼ်
တၢင်းၵႂၢင်ႈၶႂၢင် ၸႄႈဝဵင်းမွင်ႇတေႃးၼႆႉ မီး 585.92 sqmiယဝ်ႉ။ ၽၢႆႇဢွၵ်ႇ ၸႄႈဝဵင်းမွင်ႇတေႃးၼႆႉ မီးဝႆႉ သၼ်လွႆမေႇယုသေ ၸိူဝ်းပဵၼ် ၵိင်ႇၽႄ မႄႈၼမ်ႉၼၢတ်ႉၼၼ်ႉ တႄႇႁူဝ်မႃးတီႈၼၼ်ႈသေ လႆလူင်းၸူး ၽၢႆႇတူၵ်းယူႇယဝ်ႉ။ ၸႄႈဝဵင်းမွင်ႇတေႃးၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈၼႃႈသုင်ပၢင်ႇလၢႆႇ တီႈၼမ်ၼမ် 10 ထတ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ လွႆဢၼ်သုင်သုတ်း ဢၼ်မီးတီႈ သၼ်လွႆမေႇယု ဢၼ်မီးၽၢႆႇဢွၵ်ႇၼၼ်ႉ ပဵၼ်လွႆမင်ႇၵလႃႇသေ တၢင်းသုင် လုၵ်ႉတီႈၼႃႈပၢင်ႇလၢႆႇ မီး 1000 ထတ်းယဝ်ႉ။
ၾိင်ႈၾႃႉ
ၸႄႈဝဵင်းမွင်ႇတေႃးၼႆႉ မီးၾိင်ႈၾႃႉမႆႈႁွၼ်ႉမိုၵ်းယမ်းသေ တၢင်ႉလူမ်းမႆႈဢၼ်သုင်သုတ်းၼႆႉ ပဵၼ် 38 တီႇၵရီႇသႅၼ်ႇတီႇၵရဵတ်ႉသေ တၢင်ႉလူမ်းမႆႈ ဢၼ်တႅမ်ႇသုတ်းၼႆႉ ပဵၼ် 9 တီႇၵရီႇသႅၼ်ႇတီႇၵရဵတ်ႉယဝ်ႉ။
ပၢႆးမၢၵ်ႈမီး
တီႈၸႄႈဝဵင်းမွင်ႇတေႃးၼႆႉ ႁဵတ်းၵၢၼ် တိၺွပ်းပႃ တီႈပၢင်ႇလၢႆႇ လႄႈ ၵၢၼ်ၽုၵ်ႇသွမ်ႈ၊ ၵၢၼ်လဵင်ႉၵုင်ႈ ၸိူဝ်းၼႆႉ ပဵၼ်ၵၢၼ်ပိူင်လူင်ယဝ်ႉ။
ပၢႆးယူႇလီ
တီႈၸႄႈဝဵင်းမွင်ႇတေႃးၼႆႉ မီးဝႆႉ ႁူင်းယႃၵူၼ်းမိူင်း ၸႄႈဝဵင်းမွင်ႇတေႃး ဢၼ်ၵူႇၶဝ်ႈ 50၊ ႁူင်းယႃ ဝဵင်းတွင်ႇပျူဝ်ႇလႅတ်ႉဝႄး ဢၼ်ၵူႇၶဝ်ႈ 16 ဢၼ်လႄႈ ႁူင်းယႃဢိူင်ႇ 3 ႁူင်းယဝ်ႉ။ တီႈၼႂ်းၸႄႈဝဵင်းၼႆႉ ဢၼ်ပဵၼ် ႁွင်ႈၵၢၼ်ပၢႆးယူႇလီဝၢၼ်ႈၼွၵ်ႈ မီးယူႇ 10 ဢၼ်လႄႈ ႁွင်ႈၵၢၼ်ပၢႆးယူႇလီဝၢၼ်ႈၼွၵ်ႈၽႄ မီးယူႇ 19 ဢၼ်ယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ၸႄႈဝဵင်းၸိူဝ်းမီးၼႂ်း ၸႄႈမိူင်းရၶႅင်ႇ ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ၸႄႈဝဵင်းၸိူဝ်းမီးၼႂ်း မိူင်းမျၢၼ်ႇမႃႇ
ယေႇၼီႇ (ဢွၵ်ႇ)၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းမလႅင်ႇ
ဝၢၼ်ႈယေႇၼီႇ (ဢွၵ်ႇ)  (ရေနီ (အရှေ့)ရွာ, Yaeni(East)) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇယေႇၼီႇ ၊ ၸႄႈဝဵင်းမလႅင်ႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈမဵၵ်ႉထီႇလႃႇ၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 194035 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇ ယေႇၼီႇၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 953 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 1263 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 2216 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းမလႅင်ႇ
သုၶမ်း၊ ၸဝ်ႈသြႃႇ
ၼႂ်း 21 ၸူဝ်ႈပၢၵ်ႇပီ ၼႆႉ သင်ႇၶႃႇတႆး ဢၼ်မီးၸိုဝ်ႈသဵင်သေ ဢၼ်ၵူၼ်းႁူႉၸၵ်းၼမ်ၼၼ်ႉ ၸဝ်ႈသြႃႇသုၶမ်းၼႆႉၵေႃႈ ၶဝ်ႈပႃးၸဝ်ႈၼိုင်ႈ။ မၼ်းၸဝ်ႈၼႆႉ ပဵၼ်ၽူႈတႅမ်ႈလိၵ်ႈထမ်း (ၸဝ်ႈသုၶမ်း)၊ ပဵၼ်ၽူႈတႅမ်ႈၸိူင်း၊ တႅမ်ႈဝွၵ်း၊ ပဵၼ်ၽူႈတႅမ်ႈ ၽဵင်းၵႂၢမ်းပၢၼ်မႂ်ႇ (ႁႅင်းသိူဝ်ၶႅင်)၊ ပဵၼ်ၽူႈႁေႃးတြႃး၊ ပဵၼ်ၽူႈၼႄတြႃး၊ ပဵၼ်ၽူႈပူၵ်းပွင်သႃႇသၼႃႇသၼ်လွႆ၊ ပဵၼ်ၽူႈၸွႆႈထႅမ် ၵူၼ်းၼမ်၊ ပဵၼ်ၽူႈၶူင်သၢင်ႈႁဵတ်းဢွၵ်ႇ ၾွၼ်ႉလိၵ်ႈတႆး ၵေႃႉၸၢႆး Kawsai၊ ​ဢေယိင်း A Ying၊ ၸေႃႇၵျီႇတႆး Zawgyi-Tai လႄႈ ဢႃႇဝႃးယူႇၼီႇၶူတ်ႉ Our Unicode သေဢမ်ႇၵႃး ပဵၼ်ၽူႈၶတ်းၸႂ် ႁဵတ်းႁႂ်ႈၽူင်းတိလၢႆႉ Android ၸႂ်ႉတိုဝ်းလႆႈ လိၵ်ႈတႆးၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ လိူဝ်သေၼၼ်ႉ ပဵၼ်ၽူႈတင်ႈၸုမ်း Shan Institute of Information of Technology (SIIT)၊ ပဵၼ်ၼႃႇယၵ တႄႇတင်ႈ ၾွင်ႇတေးသျိၼ်း ပၺ်ႇၺႃႇပႃႇရမီႇ Pannaparami Foundation ဢၼ်ၸွႆႈထႅမ် ပၢႆးပၺ်ႇၺႃႇ လုၵ်ႈႁဵၼ်းၸၼ်ႉၸွမ်၊ ႁပ်ႉဢဝ်ဝႆႉ ပုၼ်ႈၽွၼ်း ၽူႈမၢႆလူင် ငဝ်ႈငုၼ်း မုၵ်ႉၸုမ်းသင်ႇၶႃႇၸိုင်ႈတႆး တီႈပၢင်လူင်ၼၼ်ႉ ၸဝ်ႈၼိုင်ႈ။
ၼေႃႇၶမ်း ၸဝ်ႈသြႃႇသုၶမ်းၼႆႉ  ၵိူတ်ႇႁၼ်ၼႃႈ  တီႈ ပွၵ်ႉမၢႆ (4) ဝဵင်းတၢင်ႉယၢၼ်း မိူဝ်ႈ(26.5.1961)။ ပဵၼ် လုၵ်ႈၸၢႆး လုင်းလသူၺ်ႇ (ၸဝ်ႈမၢဝ်းလူင် သၻ်ꩪမ်မꩡေႃတိၵꩪꩡ) ပႃႈၶမ်းသႂ် ႁွင်ႉ တေႃႇၺုၼ်ႉ။ ၸိုဝ်ႈမိူဝ်ႈလဵၵ်ႉႁွင်ႉ ဢၢႆႈၸၢႆး(ၸၢႆးတဵင်းလုၼ်ႇ)။ မီးပီႈၼၢင်းၵေႃႉၼိုင်ႈ ၸိုဝ်ႈဝႃႈ ၼၢင်းၵျီႇတဵင်း (1959) ႁွင်ႉဝႃႈ ၼၢင်းသႂ်သႂ်သႅၼ်။ ၽၢႆႇၼႃႈ ၼၢင်းသႂ်သႂ်သႅၼ်ၼႆႉၵေႃႈ မီးပီႈၼၢင်ႈၵေႃႉၼိုင်ႈ ၸိုဝ်ႈႁွင်ႉဝႃႈ ၼၢင်းတိၼ်ႇဢူး (2ၶူပ်ႇ) သေ သဵင်ႈၵၢမ်ႇၵႂႃႇ မိူဝ်ႈၼၢင်းသႂ်သႂ်သႅၼ် တေၵိူတ်ႇ လူဝ်ႇထႅင်ႈဝၼ်းၼိုင်ႈၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ လႆႈႁူႉဝႃႈ ၼၢင်းတိၼ်ႇဢူး သမ်းၶဵမ်ၽိတ်းသေ တၢႆၵႂႃႇ။
ဢၢႆႈၸၢႆး (ၸၢႆးတဵင်းလုၼ်ႇ) မိူဝ်ႈလဵၵ်ႉ ၶိုၼ်ႈႁူင်းႁဵၼ်း ၸၼ်ႉၵၢင် (ဢ.လ.ၵ) တၢင်ႉယၢၼ်း တေႃႇထိုင် ၸၼ်ႉႁႃႉ။ ဝၢႆးၼၼ်ႉ ထိုင်မႃးၸၼ်ႉ 6 ၸင်ႇမႃးသိုပ်ႇၶိုၼ်ႈ ႁူင်းႁဵၼ်း ၸၼ်ႉသုင် ဝဵင်းတၢင်ႉယၢၼ်း တေႃႇထိုင် ၸၼ်ႉ 7။ မိူဝ်ႈဢွင်ႇၸၼ်ႉ 7 ၼၼ်ႉ ၼႂ်းႁွင်ႉႁဵၼ်း လႆႈမၢႆသွင်သေ ဢွင်ႇ။ ၶိုၼ်ႈၸၼ်ႉ 8, 9, 10 တီႈ ႁူင်းႁဵၼ်းၸၼ်ႉသုင် မၢႆ (4) တီႈဝဵင်းပၢင်ႇဢူး (မေႇမဵဝ်ႉ၊ မိူဝ်ႈဢွင်ႇၸၼ်ႉပႅတ်ႇၼၼ်ႉ လႆႈလၢဝ်ၸွင်ႈ ပၢႆးၼပ်ႉ။ ၽွင်းမိူဝ်ႈ ယူႇတီႈဝဵင်းပၢင်ႇဢူး ပွၵ်ႉဢွင်ႇမင်ႇၵလႃႇ ႁိူၼ်းလုင်းၶုၼ်လူႇ ပႃႈၼၢင်းလူင်ႇၶဝ် (ၼမ်ႉလဝ်း)ၼၼ်ႉ ၸွႆႈႁဵတ်းၵၢၼ် ၼႂ်းႁိူၼ်းပိူၼ်ႈသေ ၶိုၼ်ႈႁဵၼ်းလိၵ်ႈယဝ်ႉ။ ပီ 1977, 78 ၼၼ်ႉ လုၵ်ႈႁဵၼ်းတႆး ၸၼ်ႉၸွမ်တင်းလူင် (မိူင်းမၢၼ်ႈ) မႃးပိုတ်ႇၽုၺ်ႇ ပၢင်သွၼ်လိၵ်ႈတႆး မ ႁႃႈတူဝ် တီႈဝဵင်းပၢင်ႇဢူး ၶၢဝ်းမႆႈလႄႈ ၸၢႆးတဵင်းလုၼ်ႇ လႆႈႁဵၼ်းလိၵ်ႈတႆး မႁႃႈတူဝ်သေ မေႃလိၵ်ႈတႆးၵႂႃႇလီလီ။ မိူဝ်ႈလဵၵ်ႉၵေႃႈ ယၢမ်ႈႁဵၼ်းမႃး တီႈတၢင်ႉယၢၼ်း တမ်ႈတီႈ ၸၢႆးသႅင်ၸိုၼ်ႈ (သၶႁ)ယဝ်ႉ။ ၵူၺ်းၵႃႈ ဢၼ်မႃး လူင်ႉလႅၼ်ႇလီၼၼ်ႉတႄႉ ပဵၼ် ဢၼ်ၶိုၼ်းမႃး ႁဵၼ်းတီႈ ပၢင်ႇဢူး။ မိူဝ်ႈတွပ်ႇလိၵ်ႈတႆးၼၼ်ႉၵေႃႈ ၼႂ်းဝဵင်းပၢင်ႇဢူး လႆႈမၢႆၼိုင်ႈ၊ ၼႂ်းၸႄႈဝဵင်းပၢင်ႇဢူး သမ်ႉလႆႈ မၢႆသွင်ယဝ်ႉ။ မေႃသွၼ် မႁႃႈတူဝ် ဢၼ်မႃးပူင်သွၼ်ပၼ်တႄႉ ပဵၼ်ၸၢႆးၶုၼ်မိူင်း (မိူင်းၵိုင်)၊ ၸၢႆးၽူဝ်းဢွင်ႇ (ၸၢႆးမွၵ်ႇၶမ်းသွႆႈ မူႇၸေႈ)၊ ၼၢင်းမျိၼ်ႉတဵင်း (မိူင်းၼၢႆး) လႄႈ ၼၢင်းမုၼ်ႇၶမ်းဢွင်ႇ (ၶမ်းတီႈ)ၸိူဝ်းၼၼ်ႉ ၼႆယဝ်ႉ။ ၽူႈဢွၼ်ႁူဝ် မႁႃႈတူဝ်တႄႉ ပဵၼ် လုင်းၸၢႆးၾႃႈ။
တႄႇၽိုၵ်းတႅမ်ႈဝွၵ်း သႂ်ႇၼႂ်းပပ်ႉသၢႆၸႂ်ၶိူဝ်း (ၵဵင်းတုင်)သေ ဝွၵ်း ဢၼ်ပိူၼ်ႈလိူၵ်ႈ ဢွၼ်တၢင်းသုတ်းၼၼ်ႉ ပဵၼ် ဝွၵ်းဢၼ်ႁူဝ်ၶေႃႈဝႃႈ - ၾၼ် ၶမ်ႈဝႃးၼွၼ်းၾၼ် လႆႈႁၼ်ၸိမ်ပိဝ် လိဝ်ၼိူဝ်ပၢႆလူမ်း ၸူမ်းတူၺ်းၸူမ်းႁၼ် မိူဝ်ႈၵဝ်ၼွၼ်းၾၼ်။ ၾႃႉပၢင်ႇလႅင်းၵေႃႈ တေႃႈဢမ်ႇႁၢႆလၢႆ ၼႂ်းသၢႆတႃၵဝ် တဝ်ထိုင်ယၢမ်းလဵဝ် သီလိူင်ၶဵဝ်လႅင် ၶၢဝ်။
ၸၢႆးလၢဝ်ၵူပ်ႉ (တၢင်ႉယၢၼ်း)
1980 ၵႂႃႇသိုပ်ႇၶိုၼ်ႈ ၸၼ်ႉၸွမ်ၸေႊတွၼ်ႈ Regional College ပၢႆးၼပ်ႉသၢႆႊ ဝဵင်းလိူဝ်ႇ တီႈသဵၼ်ႈတၢင်း 35 လႄႈ 80။ မၼ်းပႃး ဝႃႇသၼႃႇ ပိတ်ႉမၢၵ်ႇၼင်၊ လဵၼ်ႈမၢၵ်ႇသွင်းၼင် basketball လႄႈ လဵၼ်ႈၽတ်ႉၶူၼ်ၵႆႇသေ သူင်ဢၢၼ်ႇလိၵ်ႈ တႅမ်ႈလိၵ်ႈၵေႃႉၼိုင်ႈ။ ၽွင်းမိူဝ်ႈ ၶိုၼ်ႈၸၼ်ႉၸွမ်ၸႄႈတွၼ်ႈ မိူဝ်ႈဢိုတ်းႁဵၼ်း ၶၢဝ်းမႆႈၼၼ်ႉ လႆႈၵႂႃႇႁဵတ်း မေႃသွၼ်လိၵ်ႈတႆး တမ်ႈတီႈ ပၢင်သွၼ်လိၵ်ႈတႆး ၶၢဝ်းမႆႈ ၸႄႈဝဵင်းၵျွၵ်ႉမႄးသေ တူၵ်းပုၼ်ႈၽွၼ်း တီႈဝၢၼ်ႈၼႃးၶေႃ ႁူမ်ႈၵၼ် တင်းမေႃသွၼ် ၸၢႆးယွတ်ႈၶိူဝ်း (လွႆလႅမ်)။ ၶၢဝ်းပၢင်သွၼ် ပႆႇတၼ်းယဝ်ႉ ၸၼ်ႉၸွမ်ၸႄႈတွၼ်ႈ ၶိုၼ်းၽုၺ်ႇလႄႈ မေႃသွၼ် ၸၢႆးထုၼ်းလူႇ (သိူဝ်ၵွတ်ႇၶိူဝ်း၊ တၢင်ႉယၢၼ်း)ၶိုၼ်းမႃးပုတ်ႈ ပူင်သွၼ်ၵႂႃႇ။ (ၸၢႆးထုၼ်းလူႇၼႆႉ ဝၢႆးမၼ်းမႃး ပဵၼ် ပၢႆးမိူင်း ၸဝ်ႈတိုၼ်းယႂ်ႇ ၼႂ်းၸုမ်း MTA ​ေသ ၺႃးၶႃႈႁႅမ်တၢႆပႅတ်ႈ တီႈလၢႆးၶႃႈ)
ဝၢႆးသေ တွပ်ႇလိၵ်ႈၸၼ်ႉၸွမ် ၼႂ်းလိူၼ်ဢွၵ်ႇထူဝ်ႇပိူဝ်ႇယဝ်ႉ ၸင်ႇပွၵ်ႈမိူဝ်းတၢင်ႉယၢၼ်း မိူဝ်းၸႂ်းႁိူၼ်း။ သမ်ႉမိူဝ်းၺႃး ၵေႃႉပဵၼ်ပေႃႈ ၸဝ်ႈမၢဝ်းလူင် ဢဝ်ပိူၼ်ႈ ၶၢမ်ႇၸၢင်းတုင်ႇလၽလႄႈ ၸၢႆးတဵင်းလုၼ်ႇၵေႃႈ ၸင်ႇၶဝ်ႈ ဢတိတ်ႉထၢၼ်ႇ 45 ဝၼ်းသေ ၼုင်ႈၸၢင်း ၸွမ်းပိူၼ်ႈ မိူဝ်ႈ 1342 လိူၼ် 12 မူၼ်း ၶိုၼ်ႈပဵၼ်ၸၢင်း တမ်ႈတီႈ  သိမ်ႇဢူမုၼ်ထမ်းႁူမ်ႈသႃႇ ဝဵင်းတၢင်ႉယၢၼ်းသေ ၸိုဝ်ႈဝႃႈ ၸဝ်ႈသုၶမိၼ်ႇတ။  ႁဵတ်းၵၢၼ်တြႃး ဝိပတ်ႉသၼႃႇၸွမ်းပိူၼ်ႈယဝ်ႉ။ တီႈၼႂ်းၶႅပ်းတြႃး ဢၼ်ၸဝ်ႈသုၶမ်ႈႁေႃးၼၼ်ႉ လႆႈႁူႉဝႃႈ မၼ်းၸဝ်ႈ လႆႈၵႂႃႇၸႂ်း တႆးၵေႃႉမၼ်း မိူဝ်ႈလဵၵ်ႉ ၸိုဝ်ႈဝႃႈ ၸၢႆးတၢၼ်းလုၼ်ႇ ၶိုၼ်ႈႁူင်းယႃဝႆႉသေ ထႅင်ႈဝၼ်းၼိုင်ႈ ၸၢႆးတၢၼ်းလုၼ်ႇ သမ်ႉတၢႆၵႂႃႇလႄႈ ၸင်ႇလႆႈ သင်ႇဝေႇၵသေ မႃးၼုင်ႈရႁၢၼ်းၼႆယဝ်ႉ။
ၸဝ်ႈသုၶမ်း
ဝၢႆးသေ ၼုင်ႈၸၢင်းယဝ်ႉ လႆႈ 7 ဝၼ်း လႆးဢွၼ် ၸဝ်ႈသြႃႇထဝ်ႈလွႆႁၢင်း ဢူးပၼ်ႇတဝ ၵွႃႇဝႆႈၽြႃး သူၺ်ႇတၵူင်ႇ (တႃႈၵုင်ႈ) သူၺ်ႇမေႃႇထေႃး (ပႃႇၵိူဝ်)၊ ၵျႅၵ်ႉထီးယူဝ်း၊ ၼွင်ႁၢႆးယႃႈ ၶၢဝ်းတၢင်းသၢဝ်းဝၼ်းယဝ်ႉ။ ဝၢႆးၼၼ်ႉ ၸင်ႇၶိုၼ်းမႃး ၶဝ်ႈၵၢၼ်တြႃး တမ်ႈတီႈ ၵျွင်းဢူမုၼ်ထမ်းႁူမ်ႈသႃႇ တၢင်ႉယၢၼ်း။ မၢႆဢွင်ႇ ၸၼ်ႉၸွမ်ၸႄႈတွၼ်ႈ ဢွၵ်ႇမႃးလႄႈ ဢွင်ႇယူႇသေတႃႉ မၼ်းၸဝ်ႈ ဢမ်ႇၵႂႃႇသိုပ်ႇၶိုၼ်ႈသေ သိုပ်ႇယူႇၵႂႃႇၼႂ်း သႃႇသၼႃႇယဝ်ႉ။ သိုပ်ႇလူႁၼ်လုမ်းလႃး ၸဝ်ႈသြႃႇထဝ်ႈလွႆႁၢင်း ဢၼ်ဢႃႇယုလႆႈ 98 ၼၼ်ႉသေ ၽိုၵ်းၵျၢင်ႉၵမ် ၵၢၼ်ဝိပတ်ႉသၼႃႇ ၵမ်ႇမထၢၼ်း တမ်ႈတီႈ ၵေႃႉပဵၼ်ပေႃႈမၼ်းၸဝ်ႈ ၸဝ်ႈမၢဝ်းလူင် ၶၢဝ်းတၢင်း 5 ပီယဝ်ႉ။ ၸဝ်ႈသြႃႇထဝ်ႈ လွႆႁၢင်း ၸဝ်ႈပၼ်ႇတဝ လွၼ်ႇၵႂႃႇ မိူဝ်ႈပီ 1347 မိူဝ်ႈဢႃႇယုလႆႈ 103 သေ ၸဝ်ႈသုၶမ်း လႆႈႁဵတ်းပွႆးလိူမ် လုမ်းလႃးသၢင်းၵျူဝ်ႇပၼ်ယဝ်ႉ။ ဝၢႆးၼၼ်ႉ ၸင်ႇတႅပ်းတတ်းၸႂ်ဝႃႈ တေၵႂႃႇ ႁဵၼ်းလိၵ်ႈ လေႃးၵုတ်ႉတရႃႇၼႆသေ မိူဝ်ႈလႆႈ 5 ဝႃႇၼၼ်ႉ ၸင်ႇၵႂႃႇယူႇသဝ်း တမ်ႈတီႈ ဝတ်ႉထမ်ႈၶမ်း (ၵျွင်းသူၺ်ႇၵူႇ) ဝဵင်းၺွင်ႇသူၺ်ႇ 5 ပီ တေႃႇပေႃးဢွင်ႇ ၸၼ်ႉမူႇလ၊ ၸၼ်ႉဢွၼ်ႇ၊ ၸၼ်ႉၵၢင်၊ ၸၼ်ႉလူင်ယဝ်ႉ။ (ၸၼ်ႉလူင်ၼၼ်ႉ ၸဝ်ႈလႆးတွပ်ႇသွင်ပီ ၸင်ႇတေဢွင်ႇ) မိူဝ်ႈၽွင်းလႆႈ 7 ဝႃႇ ဝၢႆးတွပ်ႇလိၵ်ႈ ၸၼ်ႉၵၢင်ယဝ်ႉသေ ပွၵ်ႈမႃးမိူဝ်းတၢင်ႉယၢၼ်း မႃးၼၢဝ် ပဵၼ်သႆႈၵႂ်ႈလႄႈ လႆႈၶိုၼ်းမႃးဢဝ်ဝႃႇတီႈ တၢင်ႉယၢၼ်း ယူတ်းယႃတူဝ်ၸဝ်ႈၵဝ်ႇယဝ်ႉ။ ပွၵ်ႈၼၼ်ႉ ပဵၼ်ၵိၼ်းၼႃႇသေ သမ်ႉပေႃးတၢႆလိုမ်းၵႂႃႇ ၸူဝ်ႈၵႅပ်ႉၼႆယဝ်ႉ။ ဝၢႆးယူႇလီယဝ်ႉ ဢွၵ်ႇဝႃႇမႃး ၸင်ႇၶိုၼ်းၵႂႃႇသိုပ်ႇၶိုၼ်ႈလိၵ်ႈ ၸၼ်ႉလူင် တီႈၺွင်ႇသူၺ်ႇ၊ ယွၼ်ႉပိူဝ်ႈ လႆႈၶၢတ်ႇ ၵၢၼ်ႁဵၼ်းၵႂႃႇလႄႈ ၶဝ်ႈတွပ်ႇလိၵ်ႈ ၸၼ်ႉလူင်ၵေႃႉ ပီၼၼ်ႉ ဢမ်ႇဢွင်ႇ။ ထႅင်ႈပီၼိုင်ႈ ၸင်ႇတေဢွင်ႇယဝ်ႉ။ မိူဝ်ႈၽွင်း ႁဵၼ်းဢဝ် လိၵ်ႈလေႃးၵုတ်ႉတရႃႇ တီႈၺွင်ႇသူၺ်ႇၼၼ်ႉၵေႃႈ ပွႆးတွပ်ႇလိၵ်ႈ ၼႂ်းတိူၵ်ႈသွၼ်လိၵ်ႈၼၼ်ႉ ၸဝ်ႈလႆႈမၢႆၼိုင်ႈ တႃႇသေႇယဝ်ႉ။ တမ်ႈတီႈ ပွႆးတွပ်ႇလိၵ်ႈ ဝိၼယႃႇၻိၼုၵ်ႉၵႁ ဝဵင်းၺွင်ႇသူၺ်ႇၼၼ်ႉ ၸဝ်ႈလႆႈတွပ်ႇဢွင်ႇထိုင် ၸၼ်ႉတတိယ။ ၸဝ်ႈႁဵၼ်းလိၵ်ႈလေႃးၵုတ်ႉတရႃႇ တီႈၺွင်ႇသူၺ်ႇ 5 ပီ သေ ဢွင်ႇပူၼ်ႉ ၸၼ်ႉပထမၵျီးယဝ်ႉ။ ဝၢႆးဢွင်ႇပူၼ်ႉ ၸၼ်ႉလူင် ပထမၵျီးယဝ်ႉ ၸဝ်ႈမိူဝ်းယူႇသဝ်း တီႈၵျွင်းပိတၵၢတ်ႈ ဝဵင်းပၢင်လူင်သေ ႁဵၼ်းဢဝ် လၢႆးတႅမ်ႈ ဢၽိထၢၼ်ႇ တမ်ႈတီႈ ၸဝ်ႈသြႃႇလူင်ၺႃႇၼသမ်ႇၽႃႇရ ​သေ တႅမ်ႈဢၽိထၢၼ်ႇ တႆး၊ ဢႅင်းၵလဵတ်ႈ၊ မၢၼ်ႈ သၢမ်ၽႃႇသႃႇယဝ်ႉ။
1992 ၵႂႃႇသိုပ်ႇႁဵၼ်း လိၵ်ႈထမ်း ၸၼ်ႉၸွမ်သႃႇသၼႃႇ ၸိုင်ႈမိူင်း (တႃႈၵုင်ႈ) 4 ပီ တႅမ်ႈၽိုၼ်ပွင် ကာယသံသဂသိကာပုဒ် လေ့လာသုံးသပ်ချက် သေ လႆႈၸုမ်ႈ တၵ်ၵသီလꩪမ်မႃၸရိယ B.A (Buddhism)၊ သိုပ်ႇၶိုၼ်ႈ ၸၼ်ႉမႁႃႇ 2 ပီ တႅမ်ႈၽိုၼ်ပွင် ("ရှမ်းတိုင်းရင်းသားများ၏ ယုံကြည်ကိုးကွယ်မှုနှင့် ဓလေ့ထုံးစံများ") သေ လႆႈၸုမ်ႈ တၵ်ၵသီလ မႁႃꩪမ်မႃၸရိယ M.A (Buddhism) ယဝ်ႉ။ မိူဝ်ႈၶိုၼ်ႈ ၸၼ်ႉၸွမ် သႃႇသၼႃႇၸိုင်ႈမိူင်း တီႈတႃႈၵုင်ႈၼၼ်ႉ တႄႇဢဝ် ပီသွင်ၵႂႃႇ သင်ႇၶႃႇလုၵ်ႈႁဵၼ်းၸၼ်ႉၸွမ် လိူၵ်ႈ ၸဝ်ႈသုၶမ်း ပဵၼ် ႁူဝ်ၼႃႈ လုၵ်ႈႁဵၼ်း class monitor ၼႂ်းၸၼ်ႉၵူႈပီပီ တေႃႇပေႃးယဝ်ႉ ၸၼ်ႉမႁႃႇယဝ်ႉ။ ၽွင်းမိူဝ်ႈႁဵတ်း class monitor ၼၼ်ႉ မၼ်းၸဝ်ႈ လိူၵ်ႈလုၵ်ႈႁဵၼ်း ဢၼ်ၵတ်ႉၶႅၼ်ႇ ဝိၼီး သုတ်ႉတၢၼ်ႇ ဢၽိထမ်ႇမႃႇ ပၢႆးပိုၼ်း ၸိူဝ်းၼၼ်ႉသေ ႁႂ်ႈၶဝ် ဢဝ်ပုၼ်ႈၽွၼ်း တႅမ်ႈမၢႆပၼ် ဢၼ်ၶူးပူင်သွၼ်ၼၼ်ႉသေ ၸဝ်ႈသြႃႇသုၶမ်း ၶိုၼ်းမႄးထတ်း မႄးပေႃႉပဵၼ် တူဝ်လိၵ်ႈၶွမ်း မႄးႁၢင်ႈႁႅၼ်းပၼ် ႁႂ်ႈပေႃးငၢႆႈၸႂ် လုၵ်ႈႁဵၼ်း မိူဝ်ႈတွပ်ႇလိၵ်ႈၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၸုပ်ႈၶဝ်ၸဝ်ႈၼႆႉ မိူဝ်ႈၶိုၼ်ႈ ပီၼိုင်ႈၼၼ်ႉ မီးလုၵ်ႈႁဵၼ်း 95 ၸဝ်ႈသေ မိူဝ်ႈဢွင်ႇ ပီသီႇၼၼ်ႉ ဢွင်ႇပူၼ်ႉၵႂႃႇ 64 ၸဝ်ႈ၊ ၼႂ်းၼၼ်ႉ ဢၼ်ၶဝ်ႈၸၼ်ႉမႁႃႇ မီး 33 ၸဝ်ႈသေ ပဵၼ်ဢၼ်ဢွင်ႇ ပီသီႇၼမ်သေပိူၼ်ႈယဝ်ႉ။ ၽွင်းမိူဝ်ႈ တႅမ်ႈၽိုၼ်ပွင် Thesis ၶၢဝ်းယၢမ်း လႆႈ 3 ပီလႄႈ ၼင်ႇႁိုဝ် ၶၢဝ်းယၢမ်း တေဢမ်ႇသုမ်းလၢႆၼၼ်ႉ ပီ 1999 လႄႈ ပီ 2000 ၼၼ်ႉ ၸဝ်ႈဢွၵ်ႇၵွႃႇႁဵၼ်းလိၵ်ႈ မိူင်းသီႇႁူဝ်ႇ ၸၼ်ႉၸွမ် ၵေႇလၼီႇယယဝ်ႉ။ ၽိုၼ်ပွင် Thesis ၽၢႆမၢၼ်ႈၼၼ်ႉၵေႃႈ ယူႇတီႈသီႇႁူဝ်ႇသေ သူင်ထိုင် ယၢၼ်ႇၵုင်ႇ ၵူႈလိူၼ် တေႃႇပေႃးယဝ်ႉယဝ်ႈ။ မိူဝ်ႈပီ 2001 ၵႂႃႇႁပ်ႉၸုမ်ႉ M.A တမ်ႈတီႈ  ၸၼ်ႉၸွမ် ၵေႇလၼီႇယ မိူင်းသီႇရိ လင်ႇၵႃႇယဝ်ႉသေ မႃးပဵၼ်ၸဝ်ႈၵွၼ်းၵျွင်း တမ်ႈတီႈ လွႆႊတိုင်ၶမ်း ဝဵင်းမူႇၸေႊယဝ်ႉ။ ၵျွင်းဢူမုၼ်ထမ်းႁူမ်ႈသႃႇ တီႈတၢင်ႉယၢၼ်းၵေႃႈ ပဵၼ်ၵျွင်းၸဝ်ႈၼင်ႇၵဝ်ႇ။
ပၵ်းသင်ႉပၵ်းသဝ် တမ်ႈတီႈမူႇၸေႊ ဝတ်ႉလွႆတိုင်ၶမ်းသေ တူၼ်ၸဝ်ႈ ၵႂႃႇပူၵ်းပွင် သႃႇသၼႃႇ ၵူႈတီႈၵူႈတၢင်း ၸဵမ်ၼႂ်းမိူင်းမၢၼ်ႈ မိူင်းတႆး မိူင်းထႆး မိူင်းလၢဝ်း မိူင်းၶႄႇ မိူင်းဢိၼ်ႇတိယသေ ပိုတ်ႇၽုၺ်ႇပၢင်တြႃးဝိပတ်ႉသၼႃႇ ႁေႃးထမ်းတြႃးထမ်ႇမႃႇ ႁဵတ်းႁႂ်ႈၵူၼ်းမိူင်း တင်းၼမ်တင်းလၢႆ လႆႈႁၼ်သၢႆလႅင်း သႃႇသၼႃႇမႃးယူႇ။
လွင်ႈၸွႆႈထႅမ် ၵူၼ်းၼမ်
ပီ 2012 ပူၵ်းတင်ႈ ၸုမ်းပၺ်ၺႃႇပႃႇရမီႇ ၾွင်ႇတေးသျိၼ်း တီႈဝတ်ႉလွႆတိုင်ၶမ်း ဝဵင်းမူႇၸႄႈသေ 1. ၸွႆႈထႅမ်လုၵ်ႈႁဵၼ်းၸၼ်ႉၸွမ် ၸိူဝ်းတိုၵ်ႉၶိုၼ်ႈႁဵၼ်း ဢၼ်မီးတၢင်းယၢပ်ႇၽိုတ်ႇ ငိုၼ်းတွင်း။ 2. ၸွႆႈထႅမ် ႁူင်းႁဵၼ်း ၵျွင်းမုၼ်ၸဝ်ႈ။ 3. ၸွႆႈထႅမ် ၽိင်ႈငႄႈပုတ်ထ​လႄႈ ပၢင်သွၼ်လိၵ်ႈတႆး ၶၢဝ်းမႆႈၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။
လိူဝ်သေၼၼ်ႉ တမ်ႈတီႈသင်ႇၶႃႇတႆးၸိူဝ်းၵႂႃႇႁဵၼ်းလိၵ်ႈ တီႈမိူင်းသီႇရိလင်ႇၵႃႇၼၼ်ႉၵေႃႈ တႄႇဢဝ် ပီ 2003 မႃး ၸွႆႈထႅမ်ပၼ် တေႃႇထိုင် 2019ယ ၢမ်းလဵဝ် ၼိုင်ႈပီ တေႃႇလႃႇ ၼိုင်ႈမိုၼ်ႇယဝ်ႉ။ တႄႇဢဝ်ပီ 1999 ႁပ်ႉဢဝ်ပုၼ်ႈၽွၼ်း ၽူႈမၢႆလူင် ငဝ်ႈငုၼ်းမုၵ်ႉၸုမ်းသင်ႇၶႃႇၸိုင်ႈတႆႈ ဝဵင်းပၢင်လူင်သေ ၵိုတ်းလိုဝ်ႈၵႂႃႇ ပီ 2019 ယဝ်ႉ။
ၸုမ်ႈဢၼ်ၸဝ်ႈ လႆႈႁပ်ႉ
ၸဝ်ႈသြႃႇသုၶမ်းၼႆႉ ၵတ်ႉၶႅၼ်ႇၽၢႆႇႁေႃးလၢတ်ႈထမ်းတြႃးသေဢမ်ႇၵႃး လွင်ႈၽၢႆႇတႅမ်ႈ လိၵ်ႈလၢႆးၼႆၵေႃႈ သႂ်ႇၸိုဝ်ႈပၢႆၵမ် ဝႃႈ “ႁႅင်းသိူဝ်ၶႅင် တၢင်ႉယၢၼ်း၊ ၸဝ်ႈသုၶမ်း (တၢင်ႇယၢၼ်း)”ၼႆႁေ တႅမ်ႈလိၵ်ႈၸိူင်း လိၵ်ႈဝွၵ်း လိၵ်ႈႁွမ်တွမ် လိၵ်ႈပိၼ်ႇၽႃႇသႃႇ လိၵ်ႈထမ်း တင်းၼမ်သေ ၸွႆႈထႅမ်ယုၵ်ႉယွင်ႈ လွင်ႈလိၵ်ႈ လၢႆးမႃးယူႇ။
လိၵ်ႈဢၼ်တႅမ်ႈမႃး
ႁုၼ်ႇႁၢင်ႈၸဝ်ႈၼႆႉ လုၵ်ႉဝဵင်းလိူဝ်ႇ ဢဝ်မႃးလိုဝ်ႈ ၸွမ်းတၢင်း သွင်ၶိုၼ်းသေ (1.5.2014) ၽွင်းပွႆးတၢင်ႇထီး ၵျွင်းၽြႃးလူင် တၢင်ႉယၢၼ်း ဢၼ်ၸဝ်ႈဢွၼ်ႁူဝ် မႄးၵုမ်းၼၼ်ႉ ၸင်ႇပၢင်းႁွတ်ႈထိုင် တၢင်ႉယၢၼ်း ဢဝ်မိူဝ်းပၵ်းဝႆႉ တီႈဢူမုၼ်ထမ်းႁူမ်ႈသႃႇယဝ်ႉ။ တီႈၵျွင်းလွႆႊတိုင်ၶမ်း ဝဵင်းမူႇၸေႊ တီႈႁိမ်းသိမ်ႇလူင်ၼၼ်ႉၵေႃႈ လႆႈပၵ်းဝႆႉ ႁူၼ်ႁၢင်ႈၸဝ်ႈယူႇယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ပိုၼ်းသုၼ်ႇတူဝ်
သုၼ်ႇတရိၵ ꧤႃႇရတွႃႇၸ
ၽိုၼ်ဢိင်
ၼႃႈလိၵ်ႈ ႙႐၊ ပပ်ႉ - ႁၢင်ႈပိုၼ်းပုတ်ႉထၸဝ်ႈ| တႅမ်ႈ - သြႃႇလူင်ဢူးၵူဝ်ႇဢိင်ႇၵႃႇ (ၽူႈၼႄတြႃးဝိပသ်သၼႃႇလုမ်ႈၾႃႉ)
လုမ်းၸွမ်သိုင်ႇၾိင်ႈ ၸိုင်ႈမိူင်းႁူမ်ႈတုမ်
တီႈ ထၢၼ်ၽွင်းလူင် မိူင်းမျၢၼ်ႇမႃႇၼၼ်ႉ ၵပ်းၵၢႆႇလူၺ်ႈ ၽူႈသိုင်ႇၾိင်ႈသေ ဝႆႉပၼ် လုမ်းၸွမ်သိုင်ႇၾိင်ႈ မိူင်းႁူမ်ႈတုမ် (Office of the Union Attorney General) ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
သၢႆပိုၼ်း
တႄႇဢဝ် ပၢင်သိုၵ်း ဢင်းၵိတ်ႉ-မၢၼ်ႈ ပွၵ်ႈၵမ်းၼိုင်ႈ ယဝ်ႉၵႂႃႇသေ ပရိတ်ႉတိတ်ႉၶဝ်ၼႆႉ ဢဝ်ပိူင်ၾိင်ႈမိူင်း ဢၼ်မူၼ်ႉမႄးဝႆႉ ပိူင်ၾိင်ႈမိူင်းဢင်းၵိတ်ႉၶဝ်ၼၼ်ႉသေ တႄႇတိုဝ်းၵမ်တီႈ မိူင်းမၢၼ်ႈမႃးသေ မၵ်းပၼ်ပၼ်ၵၢၼ် ၸွမ်သိုင်ႇၾိင်ႈလူင်ပွင်ၸိုင်ႈၵေႃႉၼိုင်ႈ၊ ၽူႈသိုင်ႇၾိင်ႈ လုမ်းတတ်းသိၼ် လူင်ပွင်ၸိုင်ႈ လႄႈ ၽူႈသိုင်ႇၾိင်ႈလူင်ပွင်ၸိုင် ၸိူဝ်းၼႆႉ တွၼ်ႈတႃႇႁႂ်ႈၸွမ်းႁဵတ်းသၢင်ႈတၢင်တူဝ် ၸိုင်ႈမိူင်း ပေႃးၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈ ၵၢၼ်ႈၾိင်ႈလူင် လႄႈ ၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈ ၵၢၼ်ၽိတ်းၾိင်ႈ ၸိူဝ်းၼႆႉယူႇယဝ်ႉ။
ပီ 1948 ၽိူဝ်ႇမိူင်းမၢၼ်ႈ လႆႈလွတ်ႈလႅဝ်းသဝ်းၶေႃမႃး ဢိင်လူၺ်ႈ ၾိင်ႈမိူင်းဢႅၵ်ႉ ၸွမ်တၢင်ႇၼႃႈၸိုင်ႈမိူင်း တီႈ လၵ်မိူင်း ပီ 1947 လႄႈ လၵ်းမိူင်း ပီ 1948 ၼၼ်ႉသေ လႆႈတႄႇၽွတ်ႈႁႅၼ်းမႃး လုမ်းၸွမ်သိုင်ႇၾိင်ႈယဝ်ႉ။ ပီ 1962 လူင်ပွင်ၸိုင်ႈ တေႃႇလၢၼ်ႇယေးၶွင်ႇၸီႇ လႆႈသိုပ်ႇဢဝ်ပုၼ်ႈၽွင်းၸိုင်ႈမိူင်းမႃးၵေႃႈ လုမ်းၸွမ်သိုင်ႇၾိင်ႈၼႆႉ သိုပ်ႇမီးမႃးယူႇယဝ်ႉ။ တေႃႇထိုင်ယၢမ်းၼၼ်ႉ ၵၢၼ်ငၢၼ်းပုၼ်ၽွၼ်း ၸွမ်သိုင်ႇၾိင်ႈၼႆႉ ပေႃးၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈ ၵၢၼ်ၽိင်းၾိင်ႈ လႄႈ ၵၢၼ်ၾိင်ႈလူင် မႃးၸိုင် တၢင်တူဝ်ၸိုင်ႈမိူင်းသေၵေႃႈ လႆႈႁဵတ်းသၢင်ႈၵၢၼ် လႄႈ လႆႈပၼ်တၢင်းၶႆႈၸႂ် လူင်ပွင်ၸိုင်ႈယဝ်ႉ။ ထိုင် ပီ 1972 မႃး ယွၼ်ႉလႆႈယႃႉပႅတ်ႈ ၸၢၵ်ႈပၼ်ႇၵၢၼ်ၽွင်းငမ်းလႄႈ လုမ်းၸွမ်သိုင်ႇၾိင်ႈၵေႃႈ လႆႈၶိုၼ်းၽွတ်ႈႁႅၼ်းဢၼ်မႂ်ႇမႃးသေ လႆႈထုၵ်ႇဢၢပ်ႈၼွပ်ႇ တွၼ်ႈတႃႇ ၸွမ်းၵၢၼ်ၾိင်ႈ၊ ပၼ်တၢင်းၶႂ်ႈၸႂ်ၾိင်ႈမိူင်း လႄႈ ပိၼ်ႇၽႃႇသႃႇၾိင်ႈမိူင်း ၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။ ဝၢႆးသေၼၼ်ႉ ပီ 1974 ၼၼ်ႉ လႆႈမၵ်းမၼ်ႈတိုဝ်းၵမ် လၵ်းမိူင်း ပျီႇထွင်ႇၸုသူဝ်ႇသျႄႇလိတ်ႉ တမတမျၢၼ်ႇမႃႇၼႅင်ႇငၢၼ်ႇတေႃႇသေၵေႃႈ လႆႈ ၽွတ်ႈႁႅၼ်းၸုမ်း ႁၢပ်ႇၵၢၼ်ၾိင်ႈမိူင်းၵူၼ်းမိူင်းယဝ်ႉ။ ပီ 1974 ၼၼ်ႉ ဢိင်လူၺ်ႈ ၶေႃႈမၵ်းၼ်ႈ တီႈၼႂ်း ၾိင်ႈမိူင်းၸုမ်းႁၢပ်ႇၵၢၼ် ၾိင်ႈမိူင်းၵူၼ်းမိူင်းၼၼ်ႉသေ လႆႈၽွတ်ႈႁႅင်း လုမ်းၸွမ်ၾိင်ႈမိူင်း၊ လုမ်းၾိင်ႈမိူင်း ၸႄႈမိူင်း လႄႈ ၸႄႈတိူင်း၊ လုမ်းၾိင်ႈမိူင်းၸႄႈဝဵင်း ၸၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။ ပီ 1988 ၽိူဝ်ႇ ၼႅင်ႇငၢၼ်ႇတေႃႇ ၺဵင်ႇဝတ်ႉပိပျႃႈမူႉ တီႇသွၵ်ႉယေးဢၽွႆႉ လႆႈႁၢပ်ႇဢဝ် ၵၢၼ်ပုၼ်ၽွင်းၸိုင်ႈမိူင်း လႆႈ မၵ်းမၼ် ၾိင်ႈမိူင်း ၸွမ်သိုင်ႇၾိင်ႈသေ၊ လႆႈၽွတ်ႈႁႅၼ်းမႃး လုမ်းၸွမ်သိုင်ႇၾိင်ႈ၊ လုမ်းၾိင်ႈမိူင်း ၸႄႈမိူင်းလႄႈ ၸႄႈၸိူင်း၊ လုမ်းၸႄႈတွၼ်ႈ၊ လုမ်းၸႄႈဝဵင်း ၸိူဝ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ လႆႈၽွတ်ႈႁႅၼ်းမႃး လုမ်းၸွမ်သိုင်ႇၾိင်ႈၽႄ (ဝဵင်းလိူဝ်ႇ)၊ လုမ်းၾိင်ႈမိူင်းၽႄ ၸႄႈမိူင်း ၂ လုမ်း လႄႈ လုမ်းၽႄ ၸႄႈတိူင်း ၁ လုမ်းၼိုင်ႈယဝ်ႉ။
ၾိင်ႈမိူင်းၸွမ်သိုင်ႇၾိင်ႈ ပီ 2001 ၼႆႉ မၼ်းပဵၼ် ၾိင်ႈမိူင်း ဢၼ်ဢဝ် လွင်ႈတူဝ်ထူပ်း ပိုၼ်းလင် ႁဵတ်းပဵၼ်ပိူၼ်ႉသေၵေႃႈ ပဵၼ်ဢၼ်လႆႈႁဵတ်းဝႆႉ ဢၼ်မၼ်းငမ်ႇမႅၼ်ႈၵၼ်တင်း ၶဵင်ႇၶႃႇၽွင်းယၢမ်းမၼ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၾိင်ႈမိူင်းဢၼ်ၼၼ်ႉ ၶိုၼ်းမႄး မိူဝ်ႈပီ 2003 ၼၼ်ႉ ထႅင်ႈပွၵ်ႈၼိုင်ႈယဝ်ႉ။ ထိုင် ပီ 2010 လိူၼ်ဢွၵ်ႇထူဝ်ႇပႃႇ 28 ဝၼ်းၼၼ်ႉ ဢိင်လူၺ်ႈ လၵ်းမိူင်း မိူင်းမျၢၼ်ႇမႃႇ 2008 လႆႈမၵ်းမၼ်ႈ ၾိင်ႈမိူင်းၸွမ်သိုင်ႇၾိင်ႈ မိူင်းႁူမ်ႈတုမ် 2008 မႃးယဝ်ႉ။
ပီ 2008 လိူၼ်မေႇ (29) ၼၼ်ႉ လႆႈၸတ်းႁဵတ်း ပၢင်ပွႆးႁပ်ႉႁၼ်ၵၢင်ၸႂ်ၵူၼ်းမိူင်း ပတ်ႉပိုၼ်ႉသေၵေႃႈ လႆႈမၵ်းမၼ်ႈ လၵ်းမိူင်း မိူင်းႁူမ်ႈတုမ်မျၢၼ်ႇမႃႇ မႃးယဝ်ႉ။ ဢင်လူၺ်ႈ ၾိင်ႈမိူင်း လၵ်းမိူင်း မိူင်းႁူမ်ႈတုမ်မျၢၼ်ႇမႃႇ တွၼ်ႈ ၄၄၃ သေ ဢၼ်ပဵၼ်ၾိင်ႈမိူင်းၸွမ်သိုင်ႇၾိင်ႈ မိူင်းႁူမ်ႈတုမ်ၼႆႉ လႆႈမၵ်းမၼ်မႃး မိူဝ်ႈ ပီ 2010 လိူၼ်ဢွၵ်ႇထူဝ်ႇပႃႇ 28 ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ပိူင်ၽွတ်ႈႁႅၼ်း
ဢိင်လူၺ်ႈၾိင်ႈမိူင်းၸွမ်သိုင်ႇၾိင်ႈ မိူင်းႁူမ်ႈတုမ်သေ လႆႈမၵ်းမၼ်ႈပၼ်ၵၢၼ် ၸွမ်သိုင်ႇၾိင်ႈ မိူင်းႁူမ်ႈတုမ် ၵေႃႉၼိုင်ႈ လႄႈ ၵႅမ်ၸွမ်သိုင်ႇၾိင်ႈ ၵေႃႉၼိုင်ႈယဝ်ႉ။ လုမ်းၸွမ်သိုင်ႇၾိင်ႈ မိူင်းႁူမ်ႈတုမ်လႄႈ လုမ်းၾိင်ႈမိူင်း ၵူႈၸၼ်ႉၸၼ်ႉၸိူဝ်းၼႆႉ ဢိင်လူၺ်ႈ ၾိင်ႈမိူင်းၸွမ်သိုင်ႇၾိင်ႈ မိူင်းႁုမ်ႈတုမ်သေ ပေႃး ၸွမ်သိုင်ႇၾိင်ႈမိူင်းႁူမ်ႈတုမ် ပၼ်ပုၼ်ႈၽွင်းသင်မႃးၵေႃႈ လႆႈႁဵတ်းၸွမ်းၼင်ႇ ၶေႃႈမၵ်းမၢႆၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ တႂ်ႈမိုဝ်း လုမ်းၸွမ်သိုင်ႇၾိင်ႈ မိူင်းႁူမ်ႈတုမ်ၼၼ်ႉ လႆႈၽွတ်ႈႁႅၼ်းမႃး လုမ်းၾိင်ႈမိူင်း ၸႄႈမိူင်း ဢမ်ႇၼၼ် ၸႄႈတွၼ်ႈ တႃႇ (၁၄) လုမ်း လႄႈ လုမ်းၾိင်ႈမိူင်းၸႄႈဝဵင်း (၃၂၅) သေ ဢိင်လူၺ်ႈသဵၼ်ႈမၢႆ မိူဝ်ႈပီ 2012 လိူၼ်ၸၼ်ႇဝႃႇရီႇ 31 ၼၼ်ႉသေ ဢဝ်တင်း ၽူႈႁၢပ်ႇၵၢၼ် ဢယႃႇထၢမ်း (အရာထမ်း) (၉၉၆) ဢမူႉထၢမ်း (အမှုထမ်း) (၂၇၁၂) သေ ႁူမ်ႈ (၃၇၀၈) ဢွင်ႈတီႈသေၵေႃႈ ၽွတ်ႈႁႅၼ်းမႃးယူႇယဝ်ႉ။ ၸွမ်ၶုၼ်ၸတ်းၵၢၼ်ၼႆႉ ပဵၼ်ႁူဝ်ၼႃႈ လုမ်းၸွမ်သိုင်ႇၾိင်ႈ မိူင်းႁူမ်ႈတုမ် လႄႈ လုမ်းၾိင်ႈမိူင်းၵူႈၸၼ်ႉၸၼ်ႉယဝ်ႉ။
တီႈလုမ်း ၸွမ်သိုင်ႇၾိင်ႈ မိူင်းႁူမ်ႈတုမ်ၼၼ်ႉ ဢဝ်တင်း
527
လိူၼ်ၸၼ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၾႅပ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မၢတ်ႉၶျ်
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢေႇပရႄႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မေႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျုၼ်ႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျူႇလၢႆႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢေႃးၵၢတ်ႉ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်သႅပ်ႇထႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢွၵ်ႇထူဝ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၼူဝ်ႇဝႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်တီႇသႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:527
ထၢတ်ႈၵႅဝ်ႈတွင်ႇႁူ သူၺ်ႇၸႃႇယၢၼ်ႇ
ထၢတ်ႈၵႅဝ်ႈတွင်ႇႁူ သူၺ်ႇၸႃႇယၢၼ်ႇ
ၵွင်းမူးထၢတ်ႈၵႅဝ်ႈတွင်ႇႁူၼႆႉ ၵူၼ်းၵမ်ႉပႃႈၼမ် ဢွၼ်ၵၼ် ႁွင်ႉၸွမ်း ၵႂၢမ်းမၢၼ်ႈ “သူၺ်ႇၸႃႇ ရၢၼ်ႇ” ၼႆၵူၺ်း။ ပဵၼ်ထၢတ်ႈၵွင်းမူး ဢၼ်ၸဝ်ႈ မွၼ်းလ ဢဝ်ထၢတ်ႈၵႅဝ်ႈ တီႈတွင်ႇႁူမၼ်းၼၢင်း ထႃႇပၼႃႇ တႄႇတင်ႈဝႆႉသေ ၼႂ်းမိူင်းၽွမ်ႉႁူမ်ႈ မျၢၼ်ႇမႃႇ ပဵၼ် ထၢတ်ႈၵွင်းမူး ၸိုဝ်ႈသဵင်ယႂ်ႇ ၵူၼ်းႁူႉၼမ် သူႇၼိုင်ႈယဝ်ႉ။
တၼ်းႁဵင်း
ထၢတ်ႈၵႅဝ်ႈတွင်ႇႁူ (သူၺ်ႇၸႃႇရၢၼ်ႇ)ၼႆႉ မီႈဝႆႉ ၼႂ်း တိူင်းဝဵင်းလိူဝ်ႇ။ မီးၸဵင်ႇၸၢၼ်းဝၼ်းဢွၵ်ႇ ဝဵင်း လိူဝ်ႇ ၵႆယၢၼ်မွၵ်ႈ 14 လၵ်း မီးႁိမ်းသဵၼ်ႈတၢင်းၵႃး ဢၼ်လုၵ်ႉ ဝဵင်းလိူဝ်ႇၵႂႃႇ ဝဵင်းပၢင်ႇဢူႈလူင် (ပျိၼ်ႇ ဢူးလုၼ်ႇ)ၼၼ်ႉသေ ၽႄၶဝ်ႈတီႈ ဝၢၼ်ႈဢူင်း ၶျေႃး ၵႂႃႇၽၢႆႇတူၵ်း မွၵ်း 3 လၵ်းပၢႆပၢႆ မီးၽၢႆႇၸၢၼ်း ၼမ်ႉတူႈ။ ၼမ်ႉတူႈ ၼႆႉ ၽၢႆႇမၢၼ်ႈၶဝ်ႁွင်ႉဝႃႈ မႄႈ ၼမ်ႉ ဢၼ်မီးသၢမ်ၸိုဝ်ႈ (1) ၼမ်ႉတူႈ (2) တူၵ်ႉ ထဝတီႇ (3) မျိတ်ႉငႄႇၼႆယဝ်ႉ။ ထၢတ်ႈၵႅဝ်ႈ တွင်ႇႁူ ဢၼ်မီးၽၢႆႇၸၢၼ်းၼမ်ႉတူႈၼၼ်ႉ ၵႆယၢၼ်ၼမ်ႉ တူႈ မွၵ်ႈ 183 မီႇတိူဝ်ႇ။
ဝၼ်းပွႆးထၢတ်ႈၵႅဝ်ႈတွင်ႇႁူ
ဝၼ်းပွႆးထၢတ်ႈၵႅဝ်ႈတွင်ႇႁူၼႆႉတႄႉ ပဵၼ်ဝၼ်း လိူၼ်သီႇမူၼ်း တေႃႇထိုင် လိူၼ်သီႇလွင်ႈ ၵဝ်ႈၶမ်ႈ ၵူႈပီယဝ်ႉ။ မိူဝ်ႈပၢၼ်ၵူႈပွၵ်ႈတႄႉ ပေႃးၸမ်ထိုင် လိူၼ်သီႇမူၼ်းၸိုင် ၵူၼ်းမႃးပွႆးၽြႃး ဢွၼ်ၵၼ် ၶီႇ လေႃႉမႃး ပေႃးပဵၼ်သၢႆပဵၼ်သၢႆ လေႃႉၼိုင်ႈလမ်း ပႃးမႃး ဢုပ်းၶဝ်ႈသွမ်းၽၵ်းသွမ်း တႃႇလူႇၼိုင်ႈဢုပ်း ယဝ်ႉ။ ၵၢပ်ႈပၢၼ် ယၢမ်းလဵဝ်တႄႉ ပဵၼ်ရူတ်ႉ ပဵၼ်ၵႃး ၵႂႃႇ။ ပွႆးၽြႃးတီႈၼႆႈ ယွၼ်ႉပဵၼ် ပွႆးၵိုၼ်းပၢင်ၼိုင်ႈ လႄႈ ၵူၼ်းၸိူဝ်းမႃး ၽုၺ်ႇသႅင်ႇသေ ၶၢႆၵေႃႈ မီး တင်းၼမ်။ ယွၼ်ႉပိူဝ်ႈ ပဵၼ် ထၢတ်ႈၵွင်းမူး ၸဝ်ႈ ၼၢင်းမွၼ်းလ တႄႇတင်ႈဝႆႉလႄႈ ပီႈၼွင်ႉတႆးၸိူဝ်း ယူႇသဝ်း ဝၢၼ်ႈႁိမ်းႁွမ်း မေႇမဵဝ်ႉ (ပၢင်ႇဢူႈလူင်) ၼွင်ၶဵဝ်ၸိူဝ်းၼၼ်ႉ ဢွၼ်ၵၼ် မႃးၶၢႆတၢင်းၵိၼ်တႆး ၸိူဝ်းပဵၼ် ၶဝ်ႈတေႃႇ ၶဝ်ႈတႅၼ် ၶဝ်ႈပွင်း ဢိၵ်ႇ လူၺ်ႈ မၢၵ်ႇလႅင်တႅင်ၵႃ ႁၢၵ်ႈမႆႉ ႁၢၵ်ႈတွၵ်ႇ မွၵ်ႇမၢၵ်ႇ ႁူဝ်မႆႉၸိူဝ်း ၼႆႉယဝ်ႉ။ ၼေႃႇသူမ်ႈ၊ တယေႃႇ မၢၵ်ႇ ႁၼ်၊ သၢတ်ႇ၊ ၶဝ်ႈလၢမ်၊ မိၼ်ႉ၊ မၢၵ်ႇၼမ်ႉတဝ်ႈ ၽွတ်ႈ ဢိၵ်ႇသိူဝ်ႈၶူဝ်းတႆး ၸိူဝ်းၼႆႉၵေႃႈ လႆႈႁၼ်ပၢႆး ၶၢႆယဝ်ႉ။ လိူဝ်သေၼၼ်ႉ သႅင်ႇတၢင်းၶၢႆမၢၼ်ႈ တၢင်း ၵိၼ် မၢၼ်ႈၵေႃႈ မီးတင်းၼမ်။ ၸိူဝ်းမႃးၶၢႆတၢင်းၶၢႆ တီႈပွႆးၼႆႉ ဢွၼ်ၵၼ်ယုမ်ႇယမ်ဝႃႈ ပီၼိုင်ႈ ပဵၼ်ပီ တႆး၊ ထႅင်ႈပီၼိုင်ႈ သမ်ႉပဵၼ် ပီမၢၼ်ႈၼႆယဝ်ႉ။ ပေႃး ပဵၼ် ပီတႆးၵေႃႈ ၶူဝ်းဢၼ် ပီႈၼွင်ႉတႆး မႃးၶၢႆၼၼ်ႉ ၶၢႆလီ၊ ပေႃးပဵၼ် ပီမၢၼ်ႈၵေႃႈ ၶူဝ်းၶၢႆ ပီႈၼွင်ႉမၢၼ်ႈ ၶၢႆလီၼႆယဝ်ႉ။ ၶၢဝ်းလိူၼ်သီႇၼႆႉ ၼမ်ႉတူႈၵေႃႈ ယွမ်းလႄႈ ၸွမ်းၽင်ႇၼမ်ႉ ႁၢတ်ႇသၢႆးဢွၵ်ႇမႃးတင်းၼမ်သေ ပဵၼ်ဢွင်ႈတီႈ ပိူၼ်ႈပၢႆးၶၢႆသႅင်ႇယဝ်ႉ။ လိူဝ်သေ ၼၼ်ႉ ၵႃႈၵွၼ်ႇတွၼ်းဢွၼ် ပေႃးထိုင်လိူၼ်သီႇ ၸိုင် ပႃလူင် ၸိူဝ်းမီးယူႇ ၼႂ်းၼမ်ႉတူႈၼၼ်ႉ ဢွၵ်ႇမႃးလႄႈ ပိူၼ်ႈ ဢွၼ်ၵၼ်ဝႃႈ ပႃမႃးဝႆႈၽြႃး ၼႆယဝ်ႉ။ ၵူၼ်းၵေႃႈ ဢွၼ်ၵၼ် ဢွႆႇတၢင်းၵိၼ်ပႃ ယဝ်ႉ။ ၵူၺ်းၵႃႈ ယၢမ်းလဵဝ်တႄႉ ယွၼ်ႉပိူဝ်ႈ တူဝ် သတ်းၼႂ်းၼမ်ႉၵေႃႈ ယွမ်းၵႂႃႇ ႁၢႆၵႂႃႇတင်းၼမ်၊ ၵူၼ်းလဵၼ်ႈၼမ်ႉ ၵူၼ်းလူင်းဢၢပ်ႇၼမ်ႉၵေႃႈ ၼမ်လႄႈ ပႃၵေႃႈ ဢမ်ႇႁတ်းဢွၵ်ႇမႃး တေလႆႈဝႃႈ ၼႆယူႇ။ ၵူၼ်းၸိူဝ်းလဵၼ်ႈၼမ်ႉ ၸိူဝ်းၼၼ်ႉၵေႃႈ ယွၼ်ႉပိူဝ်ႈမႆႈလႄႈ ဢွၼ်ၵၼ် ႁူတ်းၼမ်ႉၵၼ် ပေႃး ၼင်ႇ ပွႆးသွၼ်းၼမ်ႉ မိူဝ်ႈသၢင်းၵျၢၼ်ႇယဝ်ႉ။ ဢိင်ပိုင်ႈ ပႃၸိူဝ်းၼၼ်ႉသေ တမ်ႈတီႈ ပွႆးၽြႃး တီႈၼႆႈ ၸင်ႇဢဝ်မႂ်ထၢၼ် ႁဵတ်းႁၢင်ႈပႃသေ ၶၢႆ တေႃႇၵၼ် ႁႂ်ႈလႆႈပဵၼ် ၶွင်ၽၢၵ်ႇသူၺ်ႇၸႃႇရၢၼ်ႇ ယဝ်ႉ။ လိူဝ်သေၼၼ်ႉ ဝီးတွင်ထၢၼ်၊ မၢၵ်ႇၼပ်ႉ တွင်ထၢၼ် (သၢႆၶေႃးတွင်ထၢၼ်)၊မၢၵ်ႇၵဵင်တွင် ထၢၼ်၊ ဢႅပ်ႇငိုၼ်းတွင်ထၢၼ်ၸိူဝ်းၼႆႉ ပဵၼ် ၶူဝ်းၶၢႆ မၢႆတွင်း ပွႆးထၢတ်ႈၵႅဝ်ႈတွင်ႇႁူ ၼႆယဝ်ႉ။ ဝၼ်း လိူၼ် သီႇလွင်ႈ 9 ၶမ်ႈၼၼ်ႉ ႁဵတ်းပဵၼ် ဝၼ်းဢွင်ႇပွႆး ၼႆသေ ပၢင်းဢဝ် သင်ႇၶႃႇႁိမ်းႁွမ်း ပၢၵ်ႇပၢႆပၢႆ သွင်ပၢၵ်ႇပႃးၸမ်ၸမ် လူႇတၢၼ်းၵႂႃႇၵူႈပီယဝ်ႉ။ ၽွင်းပွႆးလိူၼ်သီႇမူၼ်းၼၼ်ႉတႄႉ ပဵၼ်ဝၼ်း ၵူၼ်းၵိုၼ်းသေပိူၼ်ႈလႄႈ ၵူၼ်းၵူႈဝၢၼ်ႈၵူႈမိူင်း တီႈ ၸမ်ဢိၵ်ႇၵႆ ဢွၼ်ၵၼ် မႃးၶဝ်ႈပွႆးၽြႃးလႄႈ လွင်ႈၵႂႃႇ မႃး ပေႃးလႆႈၽိုတ်ႉၵၼ်၊ ရူတ်ႉၵႃး ပေႃးတိတ်းပေႃး ၶမ်ၵၼ်ဝႆႉ တင်းႁိုင်။ တႄႇဢဝ် သဵၼ်ႈတၢင်းလူင် ဝဵင်းလိူဝ်ႇ ပၢင်ႇဢူႈလူင် ၽႄမႃးတီႈ ထၢတ်ႈၵႅဝ်ႈတွင်ႇ ႁူၼၼ်ႉ မီးၶၢဝ်းတၢင်း သၢမ်လၵ်းပၢႆၵူၺ်းသေတ ၶၢဝ်းၽွင်းပွႆးၵိုၼ်းၼၼ်ႉ တႄႇဢဝ်တၢင်းၽႄ တေႃႇထိုင် ၵွင်းမူးၸိုင် ၸဵမ်ၵူၼ်း ၸဵမ်ၵႃး ၸဵင်ရူတ်ႉ ၶိူင်ႈ ပေႃးသတ်ႉတဵမ်ဝႆႉယူႇ။ တႃႇတေၵႂႃႇထိုင်ၼၼ်ႉ မၢင်ပွၵ်ႈ ႁိုင်ပဵၼ် သွင်သၢမ်ၸူဝ်ႈမွင်းယဝ်ႉ။
ႁေႃၸဝ်ႈမွၼ်းလ
ၸဝ်ႈၼၢင်းမွၼ်းလၼႆႉ ယွၼ်ႉပိူဝ်ႈ ပဵၼ် ငဝ်ႈ ၸဝ်ႈတႃႇၼ ထၢတ်ႈၵႅဝ်ႈတွင်ႇႁူ (သူၺ်ႇၸႃႇရၢၼ်ႇ) ၼႆႉလႄႈ ၸုမ်းၵေႃးပၵၶဝ် ၸင်ႇႁဵတ်းႁုၼ်ႇႁၢင်ႈ မၼ်းၼၢင်းသေ ဝႆႉတီႈၼႂ်းႁေႃဢွၼ်ႇ လင်ၼိုင်ႈ ယဝ်ႉ။ ၵူၺ်းၵႃႈ ၸိူဝ်းပဵၼ်မႄႈၽီၶဝ် သမ်ႉဢဝ်ၼမ်ႉ တွၼ်းမၼ်းသေ ၶႂ်ႈဢဝ်ၸဝ်ႈၼၢင်းမွၼ်းလ ပဵၼ် တီႈ မႄႈၽီၶဝ် ပိုင်ႈဢိင်ၵိူဝ်းလီၼၼ်ႉယူႇ။ တီႈတႄႉ မၼ်း ၸဝ်ႈၼၢင်းမွၼ်းလ ဢမ်ႇၸႂ်ႈ မႄႈၽီ၊ မၼ်း ၼၢင်းပဵၼ် ၽူႈမီးပႃႇရမီႇ ၽူႈမီးသိၼ်ႇထမ်း သတ်ႉ ၸႃႇၸဝ်ႈၼိုင်ႈ။
ၶေႃႈတိုၵ်းသူၼ်း
တီႈထၢတ်ႈၵႅဝ်ႈတွင်ႇႁူ ဢၼ်ႁွင်ႉဝႃႈ ၵွင်းမူး သူၺ်ႇၸႃႇရၢၼ်ႇၼႆႉ ယွၼ်ႉပိူဝ်ႈပဵၼ် ၸဝ်ႈၼၢင်း ၸေႃးမုၼ်ႇလ တႄႇတင်ႈဝႆႉလႄႈ ၵိုၵ်းပိုၼ်းတႆး ၵေႃႈ ပိူင်ၼိုင်ႈလႄႈ ပီႈၼွင်ႉႁဝ်းၶဝ် လူဝ်ႇလႆႈႁူႉ ပိုၼ်းမၼ်းဝႆႉ။ ပိၵ်ႉသမ်ႉဝႃႈ ထူပ်းၽေး ၸမ်သၢႆၸႂ်သေတ ၸဝ်ႈၼၢင်းမွၼ်းလ ဢိင်ပိုင်ႈ ၽြႃး တြႃး သင်ႇၶႃႇ သြႃႇ ပေႃႈမႄႈ ၽီလီ ၽီမျၢတ်ႈသေ ဝႆႉၸႂ်သတ်ႉ ထႃႇ ဝႆႉၸႂ်မဵတ်ႉတႃႇ တိူင်ႇၵၢဝ်ႇသတ်ႉၸႃႇၼင်ႇ ၼၼ်သေ လွတ်ႈၽေးၶဵၼ်လူင်ၵႂႃႇလႄႈ ၵေႃႉမႃး လူႇမႃးဝႆႈၵေႃႈ လွတ်ႈၽေးၶဵၼ်။ လွင်ႈပိူၼ်ႈ ထၢင်ႇ ၽိတ်းထိူမ်ၽိတ်း ၼိူဝ်ၸဝ်ႈၵဝ်ႇၵေႃႈ ပိူၼ်ႈၶိုၼ်း ႁၼ်လီၵႂႃႇ။ ပေႃးတေ လုၵ်ႉမိူင်းတႆးသေ လူင်းၵႂႃႇဝႆႈၽြႃး မိူင်းမၢၼ်ႈၵေႃႈ တေႃႇတၢင်းလႄႈ ၵိုင်ႇလီၶဝ်ႈၵႂႃႇ ဝႆႈ သႃယူႇ။ ၵွင်းမူးသူၺ်ႇၸႃႇရၢၼ်ႇၼႆႉ ၶဝ်ႈပႃးၼႂ်းသဵၼ်ႈမၢႆ ထၢတ်ႈၵွင်းမူးၸိုဝ်ႈသဵင်ယႂ်ႇ သီႇသူႇ ၼႂ်းၶႂၢင်ႇ သီႇၼႃႈ မိူင်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ သူၺ်ႇၸႃႇရၢၼ်ႇ (ၽၢႆႇဢွၵ်ႇ)၊ သူၺ်ႇၸီးၶူင်ႇ (ပူးၵမ်ႇ ၽၢႆႇတူၵ်း)၊ သူၺ်ႇယိၼ်ႇမျေႃႇ (မိတ်ႉထိလႃႇ ၽၢႆႇၸၢၼ်း)၊ ဢၺႃႇသီႇ ႁတေႃး (ၽၢႆႇႁွင်ႇ)။ ✽ ၸႃႇယၢၼ်ႇၽၢႆႇဢွၵ်ႇမီး ✽ ၸီးၶူင်ႇၽၢႆႇတူၵ်းပိၼ်ႇ၊ ✽ ယိၼ်ႇမျေႃႇၽၢႆႇၸၢၼ်းၶေႃး၊ ✽ သီႇႁတေႃးၽၢႆႇႁွင်ႇ ✽ လူင်ႉပွင်ႇထၢတ်ႈလိုဝ်းႁူင် တီႈထၢတ်ႈၵႅဝ်ႈတွင်ႁူ ဢၼ်ႁွင်ႉဝႃႈ သူၺ်ႇၸႃႇရၢၼ်ႇၼႆႉ ယွၼ်ႉပဵၼ် ၸဝ်ႈၼၢင်းတႆး ၸဝ်ႈမွၼ်း လ ပဵၼ်ငဝ်ႈၸဝ်ႈတႃႇမၼ်းလႄႈ ၼင်ႇႁိုဝ် ၽၢင်ႁၢင်ႈတႆး ပေႃးတေဢမ်ႇထၢတ်ႇဝၢႆးၼၼ်ႉ ၽွင်းမိူဝ်ႈ ပွႆး လိူၼ်သီႇလႄႈသင် ထုၵ်ႇလီ ဢွၼ်ၵၼ် ၼုင်ႈသိူဝ်ႈၶူဝ်းတႆး ႁႆႇၵွင်မွင်းတႆးသေ ၵႂႃႇၶဝ်ႈပွႆးယူႇ။ ၸိူဝ်း မႃးၶၢႆ တၢင်းၵိၼ်တႆးၸိူဝ်းၼၼ်ႉၵေႃႈ ၶႂ်ႈတိုၵ်းသူၼ်း ၵႂႃႇၶၢႆပၼ် ႁႂ်ႈၽၢင်ႁၢင်ႈတႆး ဢွွၵ်ႇၼႄပိူၼ်ႈၵႂႃႇ ၶိူဝ်းၶိူဝ်းယႂ်းယႂ်း ၸိူင်ႉၼင်ႇၵႃႈၵွၼ်ႇတွၼ်းဢွၼ်ယူႇ။
ပꩪမၵရၼီယဝိမႃၼဝတ်ထု၊ ၶုၼ်ၽီ လႆႈဢဝ်ၸႂ် ၼပ်ႉယမ်ၽြႃး
6 - ပꩪမၵရၼီယဝိမႃၼဝတ်ထု၊ ၶုၼ်ၽီ လႆႈဢဝ်ၸႂ် ၼပ်ႉယမ်ၽြႃး
ၶုၼ်ၽီ မီးၸႂ်ယုမ်ႇယမ်ၽြႃးသေ ယွၼ်ႉပိူဝ်ႈ လႆႈႁဵတ်းတႃႇၼၵုသူဝ်ႇလႄႈ လႆႈမႃးၸၢမ်ႇပူၺ်ႈ ႁေႃပြသၢတ်ႈ ၸဵတ်းပၢၵ်ႇ ဢၼ်သုင်သိပ်းသွင်ယူႇၸၼႃႇ ဢၼ်သဝ်မၼ်းပဵၼ် ပတ်းလမ်ၼၼ်ႉလႄႈ ပꩪမၵရၼီယဝိမႃၼဝတ်ထု ႁူဝ်ႁူၵ်း သုတ်းယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝိမႃႇၼဝတ်ႉထု
925
လိူၼ်ၸၼ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၾႅပ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မၢတ်ႉၶျ်
(1) ဝၼ်း။
1237
1237
လိူၼ်ၸၼ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၾႅပ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မၢတ်ႉၶျ်
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢေႇပရႄႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မေႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျုၼ်ႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျူႇလၢႆႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢေႃးၵၢတ်ႉ
(1) ဝၼ်း။
925
လိူၼ်ၵျုၼ်ႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျူႇလၢႆႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢေႃးၵၢတ်ႉ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်သႅပ်ႇထႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢွၵ်ႇထူဝ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၼူဝ်ႇဝႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်တီႇသႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:925
1237
လိူၼ်တီႇသႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:1237
ထၼွင်းၵူင်း၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းမျိတ်ႉတႃး
ဝၢၼ်ႈထၼွင်းၵူင်း  (ထနောင်းကုန်းရွာ, Htanaungkone) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇၵျွင်ႇပၢၼ်းၵူင်း၊ ၸႄႈဝဵင်းမျိတ်ႉတႃး၊ ၸႄႈတွၼ်ႈၵျွၵ်ႉသႄႇ၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 190895 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇၵျွင်ႇပၢၼ်းၵူင်းၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 676 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 743 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 1419 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းမျိတ်ႉတႃး
1556
1556
လိူၼ်ၸၼ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၾႅပ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မၢတ်ႉၶျ်
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မေႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျုၼ်ႇ
(1) ဝၼ်း။
ဢေႃးၵၢတ်ႉ
(1) ဝၼ်း။
သႅပ်ႇထႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
ဢွၵ်ႇထူဝ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
ၼူဝ်ႇဝႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
တီႇသႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
1236
1236
လိူၼ်ၾႅပ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မၢတ်ႉၶျ်
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မေႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျုၼ်ႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျူႇလၢႆႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢေႃးၵၢတ်ႉ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်သႅပ်ႇထႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢွၵ်ႇထူဝ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၼူဝ်ႇဝႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်တီႇသႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:1236
ဢေးသျႃးၸဵင်ႇၸၢၼ်းဝၼ်းဢွၵ်ႇ
ဢေးသျႃးၸဵင်ႇၸၢၼ်းဝၼ်းဢွၵ်ႇ (အရှေ့တောင်အာရှ) ၼႆႉ ပဵၼ်ပွတ်းတွၼ်ႈဢွၼ်ႇ (subregion) ဢမ်ႇၼၼ် လိုမ်လိၼ်ဢွၼ်ႇ ဢေးသျႃး ၼႆသေ မီးလၢႆမိူင်းဢၼ်မီးၾၢႆႇႁွင်ႇ တိတ်းၸပ်းတင်း မိူင်းၶႄႇ၊ ၾၢႆႇဝၼ်းတူၵ်း တိတ်းၸပ်းတင်း မိူင်းဢိၼ်းတီးယႃး၊ ၾၢႆႇဝၼ်းဢွၵ်ႇ တိတ်းၸပ်းတင်း မိူင်းပႃးပႂႃႇၼိဝ်းၵီးၼီး ဢိၵ်ႇတင်းၾၢႆႇၸၢၼ်း တိတ်းၸပ်းတင်း မိူင်းဢေႃႉသထရေးလီးယႃးၼႆယဝ်ႉ။ ပွတ်းတွၼ်ႈဢွၼ်ႇၼႆႉ ပဵၼ်ပွတ်းတွၼ်ႈဢွၼ်ႇလဵဝ်ၼႂ်းဢေးသျႃး ဢၼ်မီးၼႃႈလိၼ်ၵမ်ႈၽွင်ႈၼႂ်းၼိုင်ႈၽၢၵ်ႇလူၵ်ႈပွတ်းၸၢၼ်း (Southern Hemisphere) လႄႈ ၸႅၵ်ႇၽႄပဵၼ်သွင်ပွတ်းတွၼ်ႈသေ ၸင်ႇမီး:
သဵၵ်ႉတႃႇ၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းမတယႃႇ
သဵၵ်ႉတႃႇ (ဆိပ်သာရွာ, Seikthar) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇသဵၵ်ႉတႃႇ၊ ၸႄႈဝဵင်းမတယႃႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈပၢင်ႇဢူး၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 189959 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇသဵၵ်ႉတႃႇၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 1868 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 1910 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 3778 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းမတယႃႇ
1235
1235
လိူၼ်ၸၼ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၾႅပ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မၢတ်ႉၶျ်
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢေႇပရႄႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မေႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျုၼ်ႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျူႇလၢႆႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢေႃးၵၢတ်ႉ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်သႅပ်ႇထႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢွၵ်ႇထူဝ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၼူဝ်ႇဝႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်တီႇသႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:1235
ဢူၵ်ႉသျိတ်ႉၵူင်း၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းယမႄးတိၼ်း
ဝၢၼ်ႈဢူၵ်ႉသျိတ်ႉၵူင်း  (အုပ်သျှစ်ကုန်းရွာ၊ Okeshitkone) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇဢူၵ်ႉသျိတ်ႉၵူင်း၊ ၸႄႈဝဵင်းယမႄးတိၼ်း၊ ၸႄႈတွၼ်ႈယမႄးတိၼ်း၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 192749 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇဢူၵ်ႉသျိတ်ႉၵူင်းၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 1076 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 1315 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 2391 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းယမႄးတိၼ်း
လႅတ်ႉပၢၼ်ႇꩡွၵ်ႉ၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းမလႅင်ႇ
ဝၢၼ်ႈလႅတ်ႉပၢၼ်ႇꩡွၵ်ႉ  (လက်ပံဇောက်ရွာ, Letpanzauk) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇယေႇၼီႇ ၊ ၸႄႈဝဵင်းမလႅင်ႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈမဵၵ်ႉထီႇလႃႇ၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 194037 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇ ယေႇၼီႇၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 953 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 1263 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 2216 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းမလႅင်ႇ
ၵျီးမၼႃး၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းငၸုၼ်ႇ
ဝၢၼ်ႈၵျီးမၼႃး  (ကျီးမနားရွာ, Kyeemanar) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇၵျွၵ်ႉတလူင်း ၊ ၸႄႈဝဵင်းငၸုၼ်ႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈမျိၼ်းၶျၢၼ်ႇ၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 192188 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇၵျွၵ်ႉတလူင်းၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 1859 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 2155 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 4014 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းငၸုၼ်ႇ
ၻုတိယၵရၼီယဝိမႃၼဝတ်ထု၊ ၶုၼ်ၽီ ဢၼ်ၼပ်ႉယမ် ၸဝ်ႈရႁၢၼ်း
7 - ၻုတိယၵရၼီယဝိမႃၼဝတ်ထု၊ ၶုၼ်ၽီ ဢၼ်ၼပ်ႉယမ် ၸဝ်ႈရႁၢၼ်း
လွင်ႈၶုၼ်ၽီပႃးၼိုင်ႈ မီးၸႂ်သတ်ႉထႃႇ ၼပ်ႉယမ် ၸဝ်ႈရႁၢၼ်းပႃးၼိုင်ႈ လႆႈႁဵတ်းၵၢၼ်တႃႇၼလႄႈ လႆႈၵႂႃႇ ၸၢမ်ႇပူၺ်ႈ ႁေႃပြသၢတ်ႈ ၸဵတ်းပၢၵ်ႇ ၸိူင်ႉၼင်ႇ ၶုၼ်ၽီပႃႈၼႃႈၼၼ်ႉ-
ၻုတိယၵရၼီယဝိမႃၼဝတ်ထု ႁူဝ်ၸဵတ်း သုတ်းယဝ်ႉ။
ၵုၼ်မူင်ႈ၊ ဝၢၼ်ႈ
ဝၢၼ်ႈၵုၼ်မူင်ႈ (, Kun Mon, ကွန်မုံ) ၼႆႉ ပဵၼ်ဝၢၼ်ႈ ဢၼ်မီးၼႂ်း ဢိူင်ႇတွင်ၵႂၢႆး (တႂ်ႈ)၊ ၸႄႈဝဵင်းမိူင်းပၼ်ႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈ လၢင်းၶိူဝ်း၊ မိူင်းတႆး ဢေႃႈ။
မၢတ်ႉၶျ် 30
လိူၼ်မၢတ်ႉၶျ် (30) ဝၼ်းၼႆႉ ပေႃးဢဝ် ပၵ်းယဵမ်ႈဝၼ်းၵရီႇၵေႃးရီးယႅၼ်း ဝႃႈ ပဵၼ်ဝၼ်းထူၼ်ႈ (89) (ပေႃးပဵၼ် ပီဝႃႇထၢပ်ႈ ၼႆ ပဵၼ် ဝၼ်းထူၼ်ႈ (90))ဝၼ်းယဝ်ႉ။ တွၼ်ႈတႃႇတေသုတ်းပီၼႆႉ ၵိုတ်းထႅင်ႈ (276) ဝၼ်းယူႇ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၼ်းထိ ပိူင်ထၢၼ်ႈ:မၢတ်ႉၶျ်
ပယွတ်ႉသဵၵ်ႉၵူင်း၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းယမႄးတိၼ်း
ဝၢၼ်ႈပယွတ်ႉသဵၵ်ႉၵူင်း  (ပုရွက်ဆိပ်ကုန်းရွာ၊ Paywetseikkone) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇၵတိၼ်ႇ၊ ၸႄႈဝဵင်းယမႄးတိၼ်း၊ ၸႄႈတွၼ်ႈယမႄးတိၼ်း၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 192520 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇၵတိၼ်ႇၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 1195 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 1337 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 2532 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းယမႄးတိၼ်း
010 သုၶဝိႁႃႇရိ၊ ၸၢတ်ႈ
10- ၸၢတ်ႈသုၶဝိႁႃႇရိ
(သုၶဝိႁႃရီ = ရႁၢၼ်းဢၼ်ၵႆႉယၢမ်ႈယူႇ ၵတ်းၵတ်းယဵၼ်ယဵၼ်) ꧤဝရသေႉရႁၢၼ်း ၵတ်းယဵၼ်လီတွၼ်း
ဝတ်ႉထုပၸ်ႉၸုပၼ်ႇ
ၸဝ်ႈꧤၻ်ႉၻိယၼႆႉ ပဵၼ်ရႁၢၼ်း ၸွမ်း ၸဝ်ႈၵိမိလ၊ ၸဝ်ႈဢႃႇၼၼ်ႇၻႃႇ ၸိူဝ်းပဵၼ် ၸၢဝ်းၶိူဝ်း ၶုၼ်သႃႇၵီႇၶဝ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၽွင်းမိူဝ်ႈပဵၼ်ၶုၼ်ႁေႃၶမ်း လႆႈယူႇသဝ်း ၼိူဝ်ႁေႃပြသ်သၢၻ်ႈ မီးၵူၼ်း ပႂ်ႉတင်းၼမ်တင်းလၢႆသေတႃႉ လႆႈၵူဝ်ၵူဝ်ငႅဝ်ငႅဝ် ဢမ်ႇလႆႈၸႂ်သိူဝ်းသႃႇၼႆ မၼ်း လႆႈတူဝ်ထူပ်းမႃးယူႇယဝ်ႉ။ ၵွပ်ႈၼၼ် ပေႃးဝႃႈ မၼ်းပဵၼ်ၸဝ်ႈဢရႁၼ်ႇယဝ်ႉၼႆ ပုၼ်ႈတႃႇမၼ်းၸဝ်ႈၼၼ်ႉ ၵႂႃႇယူႇတီႈလႂ်ၵေႃႈ တေႃႈႁူႉဝႃႈ ဢမ်ႇမီးၽေးၶဵၼ်သင် ပဵၼ် ဢၼ်သိူဝ်းသႃႇၵတ်းယဵၼ်ၸႂ်ၼႃႇလႄႈ ၸင်ႇၵႆႉၶၢၼ်ဝႃႈ “ဢေႃး... သိူဝ်းသႃႇယဵၼ်ၸႂ်တႄႉၼေႃး၊ ဢေႃး... သိူဝ်းသႃႇယဵၼ်ၸႂ်တႄႉၼေႃး”ၼႆယူႇ။ ဢၼ်ၸဝ်ႈꧤၻ်ႉၻိယ ၵႆႉလၢတ်ႈဝႃႈ လွင်ႈဢရႁတ်ႉတမၵ်ႈၽူလ်ႇ သိူဝ်းသႃႇယဵၼ်ၸႂ်ၼၼ်ႉ ၸဝ်ႈရႁၢၼ်းၶဝ်ၸဝ်ႈ ၸင်ႇၵႂႃႇလဝ်ႈလၢတ်ႈၼႄ မုၼ်ၶမ်းၽြႃး ဢၼ်ယူႇသဝ်းဝႆႉ တမ်ႈတီႈ ဝဵင်းဢၼုပီႇယ၊ တီႈသူၼ်မၢၵ်ႇမူင်ႈၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၵမ်းၼၼ်ႉ မုၼ်ၶမ်းၽြႃး ၸင်ႇဢဝ်ၵႃႇထႃႇ “ယၺ်ၸ ဢၺ်ၺေ ၼ ရၵ်ၶၼ်တိ” ႁၢင်ႈၶိူင်ႈသေ ႁေႃးလၢတ်ႈလူၺ်ႈလွင်ႈ ꩡၢတ်ႈသုၶဝိႁႃႇရိၵႂႃႇယဝ်ႉ-
ဝတ်ႉထုဢတိတ်ႉ
မိူဝ်ႈၵွၼ်ႇ တီႈမိူင်းၿႃႇရႃႇၼသီႇၼၼ်ႉ ၼေႃႇၶမ်းၽြႃး ပဵၼ် ၶိူဝ်းပုၼ်ႇၼႃး ဢုၻိၸ်ၸယဝ်ႉ။ ယွၼ်ႉပိူဝ်ႈ ႁူႉႁၼ်ထိုင် တၢင်းၽိတ်း ၵႃႇမၵုၼ်ႇလႄႈ ၽွၼ်းလီ ၽဝရသေႉရႁၢၼ်းသေ ၸင်ႇပၢႆႈၶဝ်ႈၵႂႃႇ ၼႂ်းထိူၼ်ႇႁိမဝၼ်ႇတႃႇ ၵႂႃႇႁဵတ်းရသေႉရႁၢၼ်းယဝ်ႉ။ လႆႈသမႃႇပတ်ႈပႅတ်ႇပိူင်သေ မီးလုၵ်ႈၼွင်ႉ ႁႃႈပၢၵ်ႇ။ ၽွင်းၶၢဝ်းၽူၼ်ၼၼ်ႉ ၼေႃႇၶမ်းၽြႃးရသေႉလူင်လႄႈ လုၵ်ႈၼွင်ႉမၼ်းႁႃႈပၢၵ်ႇၼၼ်ႉ ၵႆႉမႃးယူႇသဝ်းတမ်ႈတီႈ ၼႂ်းသူၼ်သိူဝ်း ၶုၼ်ႁေႃၶမ်း ၿႃႇရႃႇၼသီႇယဝ်ႉ။ ထိုင်မႃးၶၢဝ်းၽူၼ်ပွၵ်ႈၼိုင်ႈ ၶုၼ်ႁေႃ ၶမ်း ၿႃႇရႃႇၼသီႇ ၸင်ႇလဝ်ႈလၢတ်ႈဝႃႈ ရသေႉလူင်ၵေႃႈ ဢႃႇယုထဝ်ႈၵႄႇမႃးယဝ်ႉလႄႈ ဢမ်ႇတၢပ်ႈလူဝ်ႇ ၶိုၼ်းၵႂႃႇၼႂ်းထိူၼ်ႇသေ သိုပ်ႇယူႇသဝ်းတမ်ႈတီႈ ၼႂ်းသူၼ်သိူဝ်းၼႆႉၵႂႃႇၼႆယဝ်ႉ။
ၵမ်းၼၼ်ႉ ၼေႃႇၶမ်းၽြႃးရသေႉလူင် ၸင်ႇဢဝ်လုၵ်ႈၼွင်ႉတပႄးမၼ်း ႁႃႈပၢၵ်ႇ ဢၢပ်ႈပၼ် တပႄးလူင်မၼ်းသေ ႁႂ်ႈၶဝ်ပွၵ်ႈၶိုၼ်းၵႂႃႇ ၼႂ်းထိူၼ်ႇယဝ်ႉ။ တပႄးလူင်မၼ်းၸဝ်ႈၼႆႉၵေႃႈ ၸုၼ်ႉပႅတ်ႈ ၽဝၶုၼ်သေ ၸင်ႇမႃးႁဵတ်းရသေႉရႁၢၼ်းယဝ်ႉ။ သမ်ႉလႆႈဝႆႉ သမႃႇပတ်ႈပႅတ်ႇပိူင် ၸိူင်ႉၼင်ႇ သြႃႇလူင်ရသေႉမၼ်းၼၼ်ႉၼင်ႇၵဝ်ႇ။ ဝၼ်းၼိုင်ႈ တပႄးလူင်မၼ်း ၶႂ်ႈမႃးဝႆႈသႃ ၼေႃႇၶမ်းၽြႃး ဢၼ်ပဵၼ်သြႃႇလူင်မၼ်းၼၼ်ႉလႄႈ ၸင်ႇၽႅဝ်မႃး တမ်ႈတီႈသူၼ်သိူဝ်း ၿႃႇရႃႇၼသီႇယဝ်ႉ။ ပေႃးဝႃႈ ၽႅဝ်ထိုင် တမ်ႈတီႈ ႁိမ်းသြႃႇလူင်ၼႆ ႁဵတ်းဝတ်ႈဢွၼ်ႇဝတ်ႈလူင်ယဝ်ႉ ဢဝ်ဢၼ်သိူဝ်ႇ သိူဝ်ႇသေ ၼွၼ်းလိုဝ်ႈၵတ်းၵတ်းယဵၼ်ယဵၼ်ယူႇ။ ၽွင်းၼၼ်ႉ ၶုၼ်ႁေႃၶမ်းလူင် ၿႃႇရႃႇၼသီႇ ၶႂ်ႈမႃးဝႆႉသႃ ရသေႉလူင်လႄႈ ၸင်ႇၽႅဝ်မႃးယဝ်ႉ။ ၶုၼ်လူင် ၽႅဝ်မႃးသေတႃႉ တပႄးလူင်သမ်ႉ ပႆႇလုၵ်ႉၵမ်းလဵဝ်၊ ၸင်ႇၼွၼ်းသေ လၢတ်ႈဝႃႈ “ဢေႃး... သိူဝ်းသႃႇယဵၼ်ၸႂ်တႄႉၼေႃး... ဢေႃး... သိူဝ်းသႃႇယဵၼ်ၸႂ်တႄႉၼေႃး”ၼႆယဝ်ႉ။
ပေႃးဝႃႈ ၶုၼ်လူင် လႆႈႁၼ်ၵႂႃႇၼင်ႇၼၼ်ၵေႃႈ ၸင်ႇပဵၼ် လွင်ႈတၢင်းၸႂ်ဢမ်ႇလီၵႂႃႇ တႄႉတႄႉ။ ၵွပ်ႈၼၼ် ၸင်ႇလဝ်ႈလၢတ်ႈတီႈ ရသေႉလူင်ဝႃႈ “ၸဝ်ႈရသေႉၸဝ်ႈၼႆႉ ပဵၼ်ရသေႉ ဢၼ်ၵိၼ်ဢိမ်ႇ ၵိၼ်တဵမ်သေ ၵုမ်ႇၼွၼ်းယူႇၵူၺ်းလူင်” ၼႆယဝ်ႉ။ ၼေႃႇၶမ်းၽြႃး ရသေႉလူင်ၸင်ႇၶိုၼ်းဝႃႈ “ၶုၼ်လူင်... ရသေႉၸဝ်ႈၼႆႉ မိူဝ်ႈၵွၼ်ႇ ပဵၼ်ၶုၼ်မိူင်းၸိူင်ႉၼင်ႇ ၸဝ်ႈႁဝ်းၼင်ႇၵဝ်ႇ။ ယၢမ်းလဵဝ် မၼ်း ဢဝ်လွင်ႈသိူဝ်းသႃႇယဵၼ်ၸႂ်ꧢၢၼ်ႇ၊ လွင်ႈသိူဝ်းသႃႇယဵၼ်ၸႂ် ၽဝရသေႉရႁၢၼ်းသေ မႃးတႅၵ်ႈလွင်းသိူဝ်း သႃႇယဵၼ်ၸႂ်ၶုၼ် မိူဝ်ႈပဵၼ်ၵူၼ်း ဢၼ်လႆႈၸႂ်ႉပိူၼ်ႈ ယိပ်းၵွင်ႈၵၢင်ႇလၢၵ်ႈၼၢၵ်ႈသေ ပႂ်ႉၼၼ်ႉလႄႈ ၸင်ႇၶၢၼ်ဝႃႈ ၼင်ႇၼၼ်ယဝ်ႉ”ၼႆသေ ၸင်ႇႁေႃးၼႄၷႃႇထႃႇတီႈတႂ်ႈၼႆႉ ပၼ်ၶုၼ်လူင်ယဝ်ႉ-
ပႃႇꩮိ
သ ဝေ ရႃꩡ သုၶံ သေတိ၊ ၵႃမေသု ဢၼပဵၵ်ၶဝႃ။
ပိၼ်ႇတႆး
ၶုၼ်လူင်... ၵူၼ်းၵေႃႉၼၼ်ႉ ပိူၼ်ႈၵေႃႈ ဢမ်ႇလႆႈပႂ်ႉမၼ်း၊ မၼ်းၵေႃႈ ဢမ်ႇလႆႈပႂ်ႉပိူၼ်ႈ၊ ၵေႃႉဢၼ် ယၢၼ်လွတ်ႈတၼ်ႇႁႃႇ ဢမ်ႇၸပ်းပႅၼ်း ဝတ်ႉထုၵႃႇမ၊ ၵိလေႇသႃႇၵႃႇမၼၼ်ႉ ၸင်ႇတေလႆႈဝႃႈ လႆႈၼွၼ်းလပ်း သိူဝ်းသႃႇယဵၼ်ၸႂ်တႄႉတႄႉယဝ်ႉ။
လွဝ်းသိူဝ်းသႃႇ ꧢႃႇၼသုၶ၊ ၽလသုၶၸိူဝ်းၼႆႉ ယွၼ်ႉပိူဝ်ႈၵၢင်းယၢၼ် ၼီႇဝရ ၼဢိၵ်ႇ ၵိလေႇသႃႇလႄႈ ပဵၼ်လွင်ႈသိူဝ်းသႃႇၸၼ်ႉသုင်
1234
လိူၼ်ၸၼ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၾႅပ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
တႃႇယႃႇဢေး၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းၼထူဝ်းၵျီး
ဝၢၼ်ႈတႃႇယႃႇဢေး  (သာယာအေးရွာ, Tharyaraye) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇမူဝ်းၵၢၼ်ႇ ၊ ၸႄႈဝဵင်းၼထူဝ်းၵျီး၊ ၸႄႈတွၼ်ႈမျိၼ်းၶျၢၼ်ႇ၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 191646 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇမူဝ်းၵၢၼ်ႇၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 782 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 774 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 1556 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
1234
လိူၼ်မၢတ်ႉၶျ်
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢေႇပရႄႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မေႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျုၼ်ႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢေႃးၵၢတ်ႉ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်သႅပ်ႇထႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢွၵ်ႇထူဝ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်တီႇသႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:1234
ပၢင်ႇဢူး၊ ဝဵင်း
ဝဵင်းပၢင်ႇဢူး Paang-U(Pyin Oo Lwin), ပြင်ဦးလွင် (မေမြို့) ၼႆႉ မီးၽၢႆႇႁွင်ႇပွတ်းဢွၵ်ႇ ဝဵင်းတႃႈလိူဝ်ႇသေ ၵႆယၢၼ်ၵႆတင်းဝဵင်းတႃႈလိူဝ်ႇ 42 လၵ်းယဝ်ႉ။
ဢွင်ႈတီႈ
ၸႄႈဝဵင်းပၢင်ႇဢူးၼႆႉ ပဵၼ်ၸႄႈဝဵင်းဢၼ်မီးၼႂ်း ၸႄႈတွၼ်ႈပၢင်ႇဢူး၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ဢေႃႈ။ ႁူမ်ႈဝႃႈၶဝ်ႈပႃးၼႂ်း ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇၼႆသေတႃႉ မၼ်းဢမ်ႇၶဝ်ႈပႃးၼႂ်း ၼႃႈလိၼ်ၾူၼ်ဢႄႇ။ ယွၼ်ႉပိူဝ်ႈပဵၼ်ပိုၼ်ႉတီႈၼိူဝ်သၼ်လွႆမိူင်းတႆး ၽၢႆႇတူၵ်း တီႈဢၼ်မီးတၢင်းသုင် 3000 ထတ်းပၢႆၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၸႄႈဝဵင်းၸိူဝ်းဢၼ် ၸပ်းၵၼ်ဝႆႉၼၼ်ႉ မီးသီႇၸႄႈဝဵင်းယဝ်ႉ။ ၼႃႈတၢင်းႁွင်ႇလႄႈ ၸဵင်ႇႁွင်ႇဝၼ်းဢွၵ်ႇဝဵင်းမီး ၸႄႈဝဵင်းၼွင်ၶဵဝ်၊ ၸဵင်းႁွင်ႇဝၼ်းတူၵ်းမီး ၸႄႈဝဵင်းမတယႃႇ၊ ၼႃႈတၢင်းတူၵ်းၸမ်ႉမီး ၸႄႈဝဵင်း ပတဵင်ႇၵျီးလႄႈ ၼႃႈတၢင်းၸၢၼ်းလႄႈ ပွတ်းတူၵ်းၸမ်ႉမီး ၸႄႈဝဵင်းၵျွၵ်ႉသႄႇ ယဝ်ႉ။
ပိုၼ်းဝဵင်း
ပၢင်ႇဢူ မိူဝ်ႈၵွၼ်ႇပဵၼ်ၽႅၼ်ႇလိၼ်မိူင်းတႆး။ ပီၼွင်ႉတႆး ယူႇသဝ်းထင်သၢင်ႈမႃး ပီႊယၢဝ်းၶၢဝ်း ႁိုင် ဢၢၼ်ႇႁူဝ်ပၢၵ်ႇႁဵင်ပီႊမၼ်းယဝ်ႉ။ တႄႇၸဵမ်မိူဝ်ႈ ပီႊသႃႇသၼႃႇ 485(BC 59)ၼီႈ ၶိူဝ်းၶုၼ်မိူင်းမၢဝ်း ၶုၼ်ၶမ်းၵျေႃႇ မႃးတႄႇတင်ႈမိူင်းဢုင်းပွင်ႇ သီပေႃႉတေႃႇထိုင် သၢႆသိုပ်ႇလုၵ်ႈလၢၼ်မၼ်း ၸဝ်ႈသိူဝ်ႁူမ်ႇ ၾႃႉ(ၼွင်ႉၸဝ်ႈၶုၼ်မိူင်း)သၵ 903 (AD 1541)ၼီႈ ၶိုၼ်ႈပဵၼ်ၸဝ်ႈသီႇပေႃႉၼၼ်ႉ၊ ၶုၼ်တႆးသိုပ်ႇ လၢမ်းတၢမ်းၵၼ်ပိူင်ႇငမ်းမႃး မီး 1,600 ပၢႆ ပီႊယဝ်ႉ။ သၵ 918 (AD 1556) ၼီႈ ပယိၼ်ႉၼွင်ႇ တႄႇ ၶိုၼ်ႈတိုၵ်းယႃႉၵဝ်းမိူင်းတႆး၊ ၼႂ်းပီႊၼၼ်ႉ လုၵ်ႈၸဝ်ႈသိူဝ်ႁူမ်ႇၾႃႉဢုင်းပွင်ႇ ၸဝ်ႈသိူဝ်ပေႃႈ သုမ်း မၢၼ်ႊ၊ ဝၢႆးလင်ၼၼ်ႉ မိူင်းတႆးမၢင်တီႈ လႆႈတူၵ်းသုမ်းမၢၼ်ႊၵႂုႇသေတႃႉ၊ ၵူၺ်းၵႃႈ မီးၸိုဝ်ႈမၼ်းၵွၺ်း ဝႃႈ တႆးလႆႈယူႇတႂ်ႈႁေႃႇၶမ်းမၢၼ်ႊၽွင်းငမ်း၊ တီႈတေႉမၼ်း မိူဝ်ႈ ယၢမ်းၼၼ်ႉ ဢႃႇၼႃႇဢမ်းၼၢတ်ႈ လႄႈ ၼမ်ႉလိၼ်ႁႄၼ်ၾႃ ၼႃႈၾႃႉမိူင်ႈတႆးတင်းသဵင်ႈ တိုၵ်ႉမီးဝႆႉၼႂ်းမိုဝ်းၸဝ်ႈၾႃႉတႆးယူႇ ၊ ၶုၼ်တႆးၸင်ႇ ပဵၼ် ၸဝ်ႈပိူင်ႇၼမ်ႉငမ်းလိၼ်မိူင်းတႆးဢေႃႈ။ ပေႃးလဵပ်ႈႁဵၼ်း ပိုၼ်းသီႇပေႃႉ လႄႈ ပိုၼ်းတႆးမိူဝ်ႈၵွၼ်ႇ ၼၼ်ႉတူၺ်းၸိုင် တႄႇပီႊသႃႇသၼႃႇ 485 (BC 59) ၼီႈ တေႃႇထိုင် သၵ 1212(AD 1850)ၼီႈ ၼႂ်း 1,900 ပၢႆပီႊမိူင်းၼႆႉ ပၢင်ႇဢူးပဵၼ် ၽႅၼ်ႇလိၼ်မိူင်းတႆးလႄႈ ပဵၼ်ၼႃႈတီႈလိၼ်မိူင်း ၸဝ်ႈ ၾႃႉသီပေႃႉ ပိူင်ႇငမ်းဢေႃႈ။
လွင်ႈၼႆႉ ၼႂ်းလိၵ်ႈၶႅပ်းႁိၼ် ”မဟာသောဘိတာရာမကျောင်းတိုက်” ပၢင်ဢူးၵေႃႈ တႅမ်ႈဝႆႉဝႃႈ မၵ်းမၢႆၼႄၸႅင်ႈဝႃႈ ”တိုင်းဝယ်ဌာန၊ ကမ္ဗောဇတွင်၊ ဒေသတစိတ်၊ စိုးမိုးကြိတ်သည်” ပၢင်ႇဢူး ပဵၼ်လိၼ်မိူင်းတႆးပိူင်ႇငမ်း။ လိၵ်ႈၶႅပ်းႁိၼ်ၼႆႉ တႅမ်ႈၶႅၵ်းမိူဝ်ႈ ပီႊသၵ 1278(AD 1916) ၼီႈ။ ပွင်ႇဝႃႈ တေႃႇထိုင်ပီႊၶရိတ်ႉ 1916 ၼီႈ ၽူႈႁူႉမေႃလူင်ႉလႅၼ်ႇၽၢႆႇပိုၼ်း ၼႂ်းၸၢဝ်းမၢၼ်ႊၶဝ်ၼႆႉယင်းတိုၵ်ႉမၵ်း မၼ်ႈႁပ်ႉယိုၼ်ဝႃႈ ပၢင်ႇဢူး ပဵၼ်လိၼ်မိူင်းတႆး (ကမ္ဗောဇ)သီႇပေႃႉ ပိူင်ႇငမ်းဝႆႉတီႈၼိုင်ႈဢေႃႈ။
ၵူၺ်းၵႃႈ ဝၢႆးလင်မႃး မၢၼ်ႊဢိင်ၼိူဝ် ဢဵၼ်ႁႅင်း လႄႈ ဢမ်းၼၢတ်ႈသေ လေႇဝႃႈပၢင်ႇဢူး ပဵၼ် လိၼ်ဝဵၼ်းႁေႃၶမ်း အမရပူရ လႄႈ ရတနာပုံ ၶဝ်။ လွင်ႈၼႆႉ ၸဝ်ႈၾႃႉသီႇပေႃႉ ဢမ်ႇတွၼ်ႉႁပ်ႉ ယိုၼ်သေပွၵ်ႈ၊ ပၢၼ်သိုပ်ႇပၢၼ်ၶတ်းမႃးတႃႇသေႇ။ 1886ၼီႈ လိူၼ်ထူၼ်ႈသၢမ် ၸဝ်ႈၾႃႉသီႇပေႃႉ ၸႂ်ႉ ႁႂ်ႈပူႇႁဵင်မေႃႇၵိူဝ် (ဘော်ကြို) တင်း ၵိၼ်မိူင်းသုမ်ႇသၢႆ ၶုဢွၼ်သိုၵ်းမႃးတိုၵ်းပၢင်ႇဢူး။ ဢၢၼ်းဢဝ်လိၼ်တႆးၶိုၼ်း လိုပ်ႈမၢၼ်ႊဢွၵ်ႇပႅတ်ႈပၢင်ႇဢူး။ မိူဝ်ႈ သိုၵ်းတႆးသိမ်းလႆႈပၢင်ႇဢူးယဝ်ႉ တင်ႈတပ်ႉပႂ်ႉဝႆႉ ၵမ်းလဵဝ်။ ဝၢႆးလင်မႃး မြင်စိုင်းမင်းသား (လုၵ်ႈမင်းတုန်းမင်း) ၸင်ႇဢွၼ်သိုၵ်းမၢၼ်ႊၶဝ် ၶိုၼ်းမႃးတိုၵ်း ပၢင်ႇဢူး။ တႆးတင်းမၢၼ်ႊ လႆႈတိုၵ်းၵၼ်ႁၢဝ်းႁၢဝ်ႈႁႅင်းႁႅင်း၊ ယွၼ်ႉႁႅင်းဢမ်ႇငၢမ်ႇၵၼ်လႄႈ လိုၼ်း သုတ်း တႆးလႆႈထွႆၶိုၼ်း။ ပၼ်ႁႃလွင်ႈမိူင်းၼႆႉ ၶမ်ဢူၵ်းၶမ်ၸႂ် ၸဝ်ႈၾႃႉသီႇပေႃႉၵႃႊႁိုဝ်ဢၼ်ဝႃႈ ၼၼ်ႉ တူၺ်းလွင်ႈၼႆႉၵေႃႈ ႁူႉၸႅင်ႈယဝ်ႉ။
ပီႊသၵ 1125 (AD 1763) ၼီႊ ၶုၼ်မၢၼ်ႊ မြေဒူးမင်း ႁိမ်တတ်းဢဝ်မိူင်းၵုတ်း(လိၼ်မိူင်း မိတ်ႈ၊ ပဵၼ်တီႈဢွၵ်ႇ သႅင်လႅင် သႅင်သွမ်ႇ ဢၼ်ၸိုဝ်ႈသဵင်ယႂ်ႇၼႂ်းလုမ်ႈၾႃႉ)ၶဝ်ႈၼႂ်းလိၼ်ႁေႃၶမ်း မၢၼ်ႊၶဝ်ၵႂုႇ။ ပၢင်ႇဢူးၼႆႉ မၢၼ်ႊၵျၢမ်ႇမႃး ပီႊယၢဝ်းၶၢဝ်းႁိုင်ယဝ်ႉလႄႈ ထိုင်ၵၢပ်ႈၼေႇဝိၼ်းၼင်ႈမိူင်းမႃး ပၢင်ႇဢူး လႆႈထုၵ်ႇတတ်းၶဝ်ႈၼႂ်းတိူင်းမၢၼ်းတလေးၵႂုႇယဝ်ႉ။ မိူင်းၵုတ်ႈ တင်း ပၢင်ႇဢူး သွင်မိူင်း ဢၼ်ပဵၼ်လိၼ်မိူင်းတႆးၼႆႉ မိူဝ်ႈလဵဝ် ၸင်ႇမီးဝႆႉၼႂ်းတိူင်းမၢၼ်းတလေးဢေႃႈ။ ယွၼ်ႉပၢင်ႇဢူး ပဵၼ်မိူင်းလွႆ ၵတ်းယဵၼ်သႃႇယႃႇ၊ ႁၢမ်ႉယၢၼ်သီႇပေႃႉၵူၺ်းသမ်ႉၸမ်လႅၼ်ႊ မၢၼ်ႊလႄႈ မိူဝ်ႈပၢၼ် ပုဂံမင်း (AD 1846-1853) ၶိုၼ်ႈပဵၼ် ၶုၼ်ႁေႃၶမ်း ဢမရပူႇရ ၼၼ်ႉ ၸင်ႇႁႂ်ႈ မၢၼ်ႊၶဝ် မႃးပၵ်းယူႇဝႆႉ။ ပီႊသၵ 1216(AD 1854) ၼီႈ မွင်ႇမွင်ႇတူၺ်း တင်း ၶမ်းဢူးၶဝ် ၸင်ႇမႃး တႄႇႁဵတ်းဝတ်ႉမုၼ်ၸဝ်ႈ ” မဟာသောဘိတာရာမကျောင်းတိုက် ” တီႈပၢင်ႇဢူး။ ၸဝ်ႈၵႂၢၼ်းဝတ်ႉ တူၼ်ႁႅၵ်ႈ ႁိၵ်ႈ ”ဦးဂရ”။ ပီႊသၵ 1239 (AD 1877) ၼီႈ ဢူးၵျေႃႇသႃႇ ၸင်ႇမႃးၵေႃႇၵွင်းမူး ဢွင်ႇမေႇ ၽုင်ႇသႃႇ တီႈၼႂ်းဝတ်ႉၼႆႉထႅင်ႈ။
ပၢင်ႇဢူး မိူဝ်ႈၵွၼ်ႇ ပဵၼ်ၽၵ်းတူ ၸဵင်ႇဝၼ်းတူၵ်းမိူင်းတႆး။ ပဵၼ်ၼမ်ႉတီႈၵိၼ်လိၼ်တီႈယူႇတႆး မႃး ပီႊ ယၢဝ်းၶၢဝ်းႁိုင်။ တႆးမိူဝ်ႈၵွၼ်ႇႁွင်ႉ ”ႁူဝ်ပၢင်ႇ” (ႁူဝ်ပၢင်ႇလူင် ၵေႃႈႁွင်ႉ)ဢေႃႈ။ မၢၼ်ႊဢိၼ်ၼိူဝ် ၸိုဝ်ႈဝၢၼ်ႈတႆး ႁူဝ်ပၢင်ႇ ၼႆႉသေ သမ်ႉပိၼ်ႇပဵၼ်ၵႂၢမ်းမၢၼ်ႊ ၶဝ်ဝႃႈ ”ပြင်ဦး” ၼႆဢေႃႈ။ လိုၼ်းလၢႆးဝၢႆး လင်မႃး ၵႂၢမ်းတႆးၵႂၢမ်းမၢၼ်ႊ လေႃးလႄးၵၼ်ၵႂုႇလႄႈ ႁူဝ်ပၢင်ႇ ၸင်ႇယဵၼ်းပဵၼ် “ပၢင်ႇဢူး” မႃး တေႃႇ ႁၢၼ်ႉမိူဝ်ႈလဵဝ်။
လၢႆးမၢၼ်ႊၶဝ် ပိၼ်ႇၸိုဝ်ႈဝၢၼ်ႈတႆးၼႆႉ ၵမ်ႈၼမ် ၶဝ်ဢဝ်ၸိုဝ်ႈဝၢၼ်ႈတႆး ပိၼ်ႇပဵၼ်ၵႂၢမ်းမၢၼ်ႊ ၶဝ်ၵမ်းသိုဝ်ႈ။ ၶဝ်ဢမ်ႇၸွမ်းလၢႆးပိူင်ပိၼ်ႇၸိုဝ်ႈဝၢၼ်ႈသူၼ်လႄႈ ဢမ်ႇပိၼ်ႇၸိုဝ်ႈဝၢၼ်ႈတႆး ႁႂ်ႈဢွၵ်ႇ တူၼ်းသဵင်တႆးမႃး။ ဝၢၼ်ႈတႆး ပၢင်ႇဢူး မိူဝ်ႈလဵဝ်ၼႆႉ ပဵၼ်ၸိူင်ႉၼႆၵမ်ႈၼမ်ယဝ်ႉ။ မိူၼ်ၼင်ႇ ဝၢၼ်ႈ ၾႃႉ(ၽႃႉ)ၽႃႇ မၢၼ်ႊပိၼ်သႂ်ႇ “မိုးကြိုးပစ်”၊ ဝၢၼ်ႈထၢင်ၽဝ်ဢုတ်ႇ မၢၼ်ႊပိၼ်သႂ်ႇ “အုတ်ဖို”၊ ဝၢၼ်ႈ ၼွင်ၼဝ်ႈ မၢၼ်ႊပိၼ်ႇသႂ်ႇ “အင်းပုပ်”၊ ဝၢၼ်ႈၵွင်းၼိဝ်ႉ မၢၼ်ႊပိၼ်ႇသႂ်ႇ “လက်ပံကုန်း”၊ ဝၢၼ်ႈတၢင်းၸၢင်ႉ မၢၼ်ႊပိၼ်ႇသႂ်ႇ “ဆင်လမ်း”၊ ဝၢၼ်ႈသဝ်သၵ်း မၢၼ်ႊပိၼ်ႇသႂ်ႇ “ကျွန်းတိုင်”၊ ဝၢၼ်ႈလွႆၼုမ်ႇ မၢၼ်ႊပိၼ်ႇသႂ်ႇ “တောင်ပျို”၊ ဝၢၼ်ႈၼွင်ၸၢင်ႉၽိူၵ်ႇ မၢၼ်ႊပိၼ်ႇသႂ်ႇ “ဆင်ဖြူအင်း”လႂ် မီႈတင်းၼမ်။ ပေႃးၵူၺ်း လူတူၺ်းၼိူဝ်ၽိုၼ်လိၵ်ႈၽိုၼ်ၸေႈ လႄႈ ပၢႆႉဝၢၼ်ႈၸိုင် မိုးကြိုးပစ်၊ အုတ်ဖို၊ အင်းပုပ်၊ လက်ပံကုန်း၊ ဆင်လမ်း၊ ကျွန်းတိုင်၊ တောင်ပျို၊ ဆင်ဖြူအင်း ၸိူဝ်းၼႆႉတႄႉ ပဵၼ်ၵႂၢမ်းမၢၼ်ႊ လိၵ်ႈ မၢၼ်ႊ မူတ်းလႄႈ ၽူႈလူလိၵ်ႈၶဝ် ၵွၺ်းတေထၢင်ႇပဵၼ် ဝၢၼ်ႈမၢၼ်ႊ လုမ်းလုမ်းယဝ်ႉ၊ ၽႂ်တေႁူႉလႆႈ ဝႃႈ ပဵၼ်ဝၢၼ်ႈတႆးတင်ႈသဵင်ႈလႃႇ။ လွင်ႈၼႆႉ ပေႃးတႆးႁဝ်းဝႆႉမဝ်မဝ်သေသမ်ႉယိူင်ႈႁွင်ႉ ၸွမ်း ပိူၼ်ႈတႅမ်ႈၽၢႆႇမၢၼ်ႊၸိုင် ႁိုင်ယၢဝ်းၶၢဝ်းယိုၼ်း မႃးတေပဵၼ်တီႈယိပ်းတီႈၵမ်ပိူၼ်ႈ၊ တေပဵၼ်လၵ်းထၢၼ်ၶိူင်ႈပိုင်ႈၵမ်ႉယၼ် ပိုၼ်းပိူၼ်ႈၵႂုႇလႄႈ ဝၢၼ်ႈတႆး တေပဵၼ် ဝၢၼ်ႈပိူၼ်ႈ၊ ၶွင်တႆး တေပဵၼ် ၶွင် ပိူၼ်ႈၵႂုႇမူတ်းယဝ်ႉ။
ယွၼ်ႉလိၵ်ႈၶႅပ်းႁိၼ်မဟာသောဘိတာရာမကျောင်းတိုက်တႅမ်ႈဝႆႉဝႃႈ”ကောဇာဒီဃ၊ ထောင့် နှစ်ရာမှ စွန်းထတဆယ် နှစ်ခုကယ်၌ တိုင်းဝယ်ဌာန ကမ္ဗောဇတွင် ဒေသတစိတ် စိုးမိုးကြိတ်သည် ဂုဏ်ဟိတ်တောက်ထိန် မဟာဟိန်ဟု မနိန်စင်ဖြူ မောင်ခန်းဦးနှင့် အတူမယွင်း သူကြီးမင်းတည့် သတင်းပြန့်မွှေး မောင်မောင်ဒွေးတိ့ု စုဝေးတိုင်ပင် ပြင်ဦးလွင်ဟု မည်တွင်မှည့်ဆောင် ရွာတည် ထောင်၍” ၸိူင်ႉၼႆလႄႈ ၽူႈ တႅမ်ႈပိုၼ်းမၢၼ်ႊၶဝ် ၵမ်ႈၼမ် ဢိင်ဢဝ်လိၵ်ႈၶႅပ်းႁိၼ်ၼႆႉႁဵတ်းလၵ်း ထၢၼ်သေ လၢမ်းလိမ်းတႅမ်ႈဝႃ။
“ဢွၼ်ၼႃႈ ပီႊၵေႃးၸႃႇ 1212(AD 1850)ၼီႈၼၼ်ႉ ပၢင်ႇဢူးမိူဝ်ႈလဵဝ်ၼႆႉ ယင်ႈပႆႇမီႈ ၸိုဝ်ႈ ဝၢၼ်ႈၵွၼ်ႇ။ မိူဝ်ႈပၢၼ် ပုဂံမင်း ၶိုၼ်ႈပဵၼ်ၶုၼ်ႁေႃၶမ်း အမရပူရ ၼၼ်ႉ ၽူႈႁၢမ်ႁေႃၶမ်းမၢၼ်ႊ ၸိုဝ်ႈ “မောင်မောင်ဒွေး”ၼၼ်ႉ လတ်းထိူၼ်ႇလတ်းၶိူဝ်းသေ ႁႃႈဝၼ်း ၸင်ႇၶိုၼ်ႈလွႆမႃးၽႅဝ် တီႈ ပၢင်ႇဢူး မိူဝ်ႈလဵဝ်ၼႆႉ၊ လႆႈႁၼ်ဝၢၼ်ႈတႆးဝၢၼ်ႈၼိုင်ႈ တင်ႈယူႇတီႈၵၢင်ထိူၼ်ႇလူင်လႄႈ မၼ်းထၢမ်ၵႄႇဝၢၼ်ႈတႆး ၵေႃႉၸိုဝ်ႈ ၶမ်းဢူးၼၼ်ႉ လွင်ႈဝၢၼ်ႈသူၼ်ယဝ်ႉ။ လႆႈႁူႉဝၢၼ်ႈတႆးၼႆႉ ပႆႇမီးၸိုဝ်ႈဝၢၼ်ႈၵွၼ်ႇ ၼႆလႄႈ မွင်ႇမွင်ႇတူၺ်း ၸင်ႇပၼ်ၸိုဝ်ႈဝၢၼ်ႈတႆးၼႆႉႁိတ်ႈႁွင်ႉပဵၼ် “ပြင်ဦးလွင်” ဝႃႈၼႆ။
မူႇဝၢၼ်ႈ တီႈ ၵူၼ်းႁဝ်းယူႇသဝ်းၼႆ ယႂ်ႇလဵၵ်ႉဢမ်ႇဝႃႈ ဝၢၼ်ႈၼွၵ်ႈၸွၵ်ႉထိူၼ်ႇၵေႃႈယႃႇ တိုၼ်းမီး ၸိုဝ်ႈဝၢၼ်ႈၽႂ်မၼ်းဝႆႉၵွၺ်းယဝ်ႉ။ ဝၢၼ်ႈတႆးဢၼ်မွင်ႇမွင်ႇတူၺ်း ႁၼ်တင်ႈယူႇတီႁူဝ်ပၢင်ႇ မီးလူၺ်ႈ ၵႄႇဝၢၼ်ႈၼၼ်ႉ သမ်ႉဝႃႈ ဢမ်ႇမီးၸိုဝ်ႈဝၢၼ်ႈၼႆ တိုၼ်းဢမ်ႇပဵၼ်လႆႈလႃးလႃး။ ၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈ ၸိုဝ်ႈဝၢၼ်ႈ ပၢင်ႇဢူးမိူဝ်ႈၵွၼ်ႇၼၼ်ႉ ၼႂ်းပိုၼ်းမၢၼ်ႊၶဝ်ၵေႃႈ ၼႄဝႆႉယူႇ။ မိူဝ်ႈပၢၼ် ဗဒုံမင်း(ဘိုးတော်ဘုရားAD 1782-1819)ၼၼ်ႉ ပေႃးႁၼ်ၼႂ်းလိၵ်ႈပူင်မၼ်းၸဝ်ႈၽိုၼ်ၼိုင်ႈ မိူဝ်ႈပီႊ”သက္ကရာဇ် ၁၁၄၉ ခု၊ သီတင်းကျွတ်လဆန်း (၁၃)ရက်၊ နာခံပြော့ကြီးအမိန့ေ် တာ်” ၼၼ်ႉ မီးၸိုဝ်ႈ ဝၢၼ်ႈတႆး “ပြင်ဦး” (ႁူဝ်ပၢင်)ဝႆႉယဝ်ႉ။ လိၵ်ႈပူင်ၼႆႉ ပဵၼ်လၵ်ႈထၢၼ်ၼႄၸႅင်ႈဝႃႈ ဢွၼ်ၼႃႈ ၶုၼ် မၢၼ်ႊ ဗဒုံမင်း ဢၼ်ပူၼ်ႉမႃး ပီႊယၢဝ်းၶၢဝ်းႁီႈၼၼ်ႉ ၸိုဝ်ႈဝၢၼ်ႈတႆးႁူဝ်ပၢင်ႇ ပေႃးမီး ဝႆႉၸဵမ်ၸဝ်ႉယဝ်ႉ။ ၼႂ်းလိၵ်ႈႁိၼ် ဝတ်ႉမႁႃႇသေႃးပိတႃႇရႃႇမ တႅမ်ႈဝႃႈ – မိူဝ်ႈပီႊၵေႃးၸႃႇ 1212(AD 1850) ၼီႈ ပၢင်ႇဢူး မိူဝ်ႈလဵဝ်ၼႆႉၸင်ႇတႄႇတင်ႈ လႄႈ ႁိၵ်ႈ “ပြင်ဦးလွင်ႈ” ဢၼ်ဝႃႈၼၼ်ႉ ဢမ်ႇထုၵ်မႅၼ်ႈ။ ဢဝ်ႁဵတ်းငဝ်ႈ ႁၢၵ်ႈသၢၵ်ႈပိုၼ်ႉဢမ်ႇလၢႆႈ။ ႁူဝ်ပၢင်ႇ ၸင်ႇပဵၼ်ၸိုဝ်ႈပိုၼ်ႉငဝ်ႈပၢင်ႇဢူး မိူဝ်ႈ လဵဝ်ၼႆႉဢေႃႈ။
ဢိင်းၵလဵတ်ႈ သိမ်းပၢင်ႇဢူး
1886 ၼီႊ လိူၼ်ၼူဝ်ႇဝႅမ်ႇပိူဝ်ႇ၊ ဢိင်းၵလဵတ်ႈၶဝ်သိမ်းလႆႈ ပၢင်ဢူး။ ပၵ်းတပ်ႉယူႇတီႈ လိၼ် ဝတ်ႉမႁႃႇသေႃးပိတႃႇရႃႇမ။ ႁူဝ်သိုၵ်းလူင်ပဵၼ် ၵႃႇၼိူဝ်ႇမေႇ (Col.H.O.May)။ ၼွၵ်ႈသေတပ်ႉသိုၵ်း လုမ်းၽၢႆႇၶိုင်ပွင်ဢုပ်ႉပိူင်ႇၵူၼ်းမိူင်းၵေႃႈ တင်ႈယူႇၼႂ်းဝတ်ႉၼႆႉၼင်ႇၵဝ်ႇ(မိူဝ်ႈ ၵွၼ်ႇ လိၼ်ဝတ်ႉၵႂၢင်ႈ တိူဝ်းမိူဝ်ႈလဵဝ်ၼႆႉဢေႃႈ)။ ၵူၼ်းလူင်ၸိုဝ်ႈ Sir H. Thirkelwite ဢိၵ်ႇ Sir Harvey Adamson ။ မိူဝ်ႈယၢမ်းၼၼ်ႉ ၸဝ်ႈၵႂၢမ်းဝတ်ႉ ပဵၼ် ဥုးဒဿန။ မၼ်းၸဝ်ႈလႄႈ ၵူၼ်းလူင်ဢိင်းၵလဵတ်ႈသၢမ်ၵေႃႉ ၼႆႉ မိုတ်ႈၵိုဝ်းၵၼ်တေႉတေႉ။
ၼင်ႇႁိုဝ် ပၢင်ႇဢူး တေၼိမ်သဝ်းသႃႇယႃႇမႃးၼၼ်ႉ ဢိင်းၵလဵတ်ႈၶဝ်ၸင်ႇႁႂ်ႈၵူၼ်းၼႂ်း ပၢင်ႇဢူး ၵေႃႉၸိုဝ်ႈ ဦးသာလှိုင် (ပဵၼ်ၵွင်ႁၢမ်ၵဝ်ႇ ႁေႃၶမ်းမၢၼ်ႊ)လႄႈ ဢူးၸၢၼ်ႇသူၺ်ႇ ၶုသွင်ၵေႃႉ ႁဵတ်းၵႄႇ လူင်ပၢင်ႇဢူးသေ ၸွႆႈၵၢၼ်ၼႃႈၽိူၵ်ႇၶဝ်။ သမ်ႉယူႇတီႈဝၢၼ်ႈဝငႇ် ဝိူငႈ် (၀က်ဝံ)၊ ဝၢၼ်ႈၵွင်းသပေႇ၊ ဝၢၼ်ႈသဝ်လမ် လႄႈ ဝၢၼ်ႈၼႃးလိၼ်း ၸိူဝ်းၼႆႉ တင်ႈလုမ်းတမ်ႇလူတ်ႇ(ပလိၵ်ႈ)ၼိုင်ႈဝၢၼ်ႈၼိုင်ႈ လုမ်း၊ လုမ်းလူင်သမ်ႉ တင်ႈတီႈ ပၢင်ႇဢူး။ ၵူၼ်းလူင်တမ်ႇလူတ်ႇ ၵေႃႉႁႅၵ်ႈၸိုဝ်ႈ ၶမ်းႁိူင်း(ပဵၼ်တႆး တွင်ႇ ဢူႇ(တူင်ႈဢူႇ)။ ၸုမ်းတမ်ႇလူတ်ႇၶဝ် ႁွမ်းဢိင်ႈၵလဵတ်ႈသေ လိုပ်ႈတိုၵ်းတိၺွပ်းၵူၼ်းလုၵ်ႉ ၽိုၼ်ႉလႄႈ ၽူႈလၵ်ႉၵူၼ်းၸူၼ်ၶဝ် ႁၢဝ်ႈႁၢဝ်ႈႁႅင်းႁႅင်း။ ဝၢႆးလင် 1890 ၼီႊ ပၢင်ႇဢူးၸင်ႇယဵၼ်ၼိမ် မႃးလွႆးလွႆး။
သၢင်ႈဝဵင်းမႂ်ႇသၢင်ႈဝဵင်းမႂ်ႇႁိၵ်ႈမေႇမဵဝ်ႉ
မိူဝ်ႈၵၢပ်ႈပၢၼ်မိူင်းမၢၼ်ႊ ပဵၼ်မိူင်းၵူဝ်ႇလူဝ်ႇၼီႇဢိင်းၵလဵတ်ႈၼၼ်ႉ မူႇပိူင်ဢိင်းၵလဵတ်ႈၶဝ်ဝႆႉ ၶုၼ်ၸွမ်ဢုပ်ႉမိူင်းမၢၼ်ႊၼႆႉ ပဵၼ်ဝႆႉသၢမ်တွၼ်ႈ။ (1) 1886-1896 ၼီႊ ပဵၼ်ၶုၼ်လူင် ၶွမ်ႇမသျိၼ်ႇ ၼႃႇ (Chief Commissioner) ဢုပ်ႉပိူင်ႇ၊ (2) ဢွၼ်ၼႃႈ 1993 ၼီႈၼၼ်ႉ ပဵၼ်ၶုၼ်ၵႅမ်ၸဝ်ႈၸွမ် ၸိုင်ႈ (Lieutenant Governor) ဢုပ်ႉပိူင်ႇ၊ (3) တႄႇ 1923 ၼီႈ ပၢၼ်သိူဝ်ႊ သပႅၼ်ႇသႃႇႁႃႇၵုတ်ႈ ပၢတ်ႈထလႃႇ (Sir Spencer Hartcaurt Butler) မႃးပဵၼ်ၸဝ်ႈၸွမ်ၸိုင်ႈ (Governor) ဢုပ်ႉပိူင်ႇ ဢေႃႈ။
1896 ၼီႈ လိူၼ်ၸုၼ်ႇ ၵေႃႉပဵၼ် ၶုၼ်လူင်ဢုပ်ႉမိူင်းမၢၼ်ႊ (Chief Commissioner) ၸိုဝ်ႈ မိတ်ႊသထိူဝ်ႊ တီႊဢႅမ်ႊ သမိတ်ႉတၼ်ႇ (Mr.D.M Smeaton, S.C.S) လႄႈ ဢိၼ်ႇၵိၼ်ႇၼီႇယႃႇ လူင်ပုၼ်ႈမိူင်းမၢၼ်ႊ ၸိုဝ်ႈမိတ်ႊသထိူဝ်ႊ ႁွႆးၽွၵ်ႉသ်ႉ (Mr. Hoy Fox, A.R., B.A. chief Engg.) ဢိၵ်ႇၽူႈမီးပုၼ်ႈၽွၼ်းၶဝ်ၼမ်လၢႆ လုၵ်ႉဝဵင်းလိူဝ်ႇ ၶိုၼ်ႈလွႆမႃးၽႅဝ်တီႈ ပၢင်ႇဢူး။ လႆႈႁၼ် ပၢင်ႇဢူး လွႆၸမ်ႉၼမ်ႉသွမ်ႇ၊ ရႃႇသီယဵၼ်ၵတ်း၊ တူၼ်ႈမႆႉတူၼ်ႈတွၵ်ႇလႄႈ မွၵ်ႇထိူၼ်ႇမွၵ်ႇၶိူဝ်း ၵီႊၸွတ်ႇသွတ်ႇ သၢၼ်ဝႆႉၵူႊတီႈ။ ၼႂ်းလူင်ႊမႆႉပႃႇထိူၼ်ႇၼၼ်ႉ မွၵ်ႇၼႆး(သႅၼ်ႊၶဝ်း)ဢိူမ်ႈယွင်ႊယွင်ႊ၊ လႆႈငိၼ်းသဵင် ၼူၵ်ႉသဵင်ၼူႁွင်ႉ ၸိတ်ႉၸိတ်ႉၸွတ်ႉၸွတ်ႉ၊ လူမ်းပဝ်ႇ(ထွင်) မႃး ယဵၼ်သွႆႇသွႆႇ ပႃးလေႃးဢၢႆႊမႆႉဢၢႆႊမွၵ်ႇ ပိဝ်ၶဝ်ႈၶူးလင်မႃးႁွမ် ၸႂ်သႃႇဝႆႉ။ ၼမ်ႉလွႆၾိင်ႈၾႃႉ လႄႈ တူၼ်ႈမႆႉတူၼ်ႈမွၵ်ႇ တီႈၼႆႉၵႅၼ်ႇမိူၼ် မိူင်းဝၼ်းတူၵ်းတေႉတေႉ။ ၶုၼ်လူင်ဢိင်းၵလဵတ်ႈၶဝ်ပႆဢႅဝ်ႇလႄႇတူၺ်းၼႂ်းၵၢင်ပႃႇထိူၼ်ႇ ဢၼ်မိူၼ် သူၼ်ဢူးယိၼ်ႇသၽႃႇဝ သူၺ်ငၢမ်းလူင်ၼႆႉ ၸူမ်းဢၢမ်းၸၼ်ၸႂ်လူင်လၢင်။ ပေႃးမိူၼ်ၼင်ႇၼွၼ်းၾၼ်ၶိုၼ်းမိူဝ်းၽႅဝ်တီႈဝၢၼ်ႈၵဝ်ႇမိူင်းလင်ၶဝ် တၢင်းဢိင်ႇၵလၼ်ႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ယွၼ်ႉႁူမ်ၸူမ်းတိတ်း ၸႂ်ၼႃႇလႄႈ ၶုၼ်လူင်ဢိင်းၵလဵတ်ႈၶဝ် ၸင်ႇတႅပ်းတတ်းမၵ်းမၼ်ႈ ပၢင်ႇဢူး ပဵၼ်တီႈလိုဝ်ႈတူဝ်ၸႂ် ၼိူဝ်လွႆ (Hill Station) လႄႈ တီႈၶၢမ်ႇၸေးၸိမ်ႇၼႂ်းမိူင်းမၢၼ်ႊ တႃႇၸၢဝ်းဢိင်းၵလဵတ်ႈၶဝ်ၵမ်းလဵဝ် ယဝ်ႉ။
ၼင်ႇႁိုဝ်တေပဵၼ် ဝဵင်းႁၢင်ႊလီၶိုတ်းၵၢပ်ႈမႃးၼၼ်ႉ ဢိၼ်ႇၸိၼ်ႇၼီႇယႃႇလူင် ႁွႆးၽွၵ်ႉသ်ႉ ဝူၼ်ႉ ၸၼ်ႁၢင်ႊၽၢင်ၼႃႈလိၼ်ဝဵင်းမႂ်ႇ ၸွမ်းၼင်ႇၵၢင်ၸႂ်ၵူၼ်းၼႃႈၽိူၵ်ႇၶဝ် ၶႂ်ႈလႆႈၶႂ်ႈပဵၼ်ၼၼ်ႉသေ လႅၵ်ႇ မႅင်ႇလွၵ်းလိၼ်လွၵ်းႁိူၼ်း၊ သူၼ်မွၵ်ႇ၊ သဵၼ်ႈတၢင်း လႄႈ ၶႂၢင်ႇဝၢၼ်ႈၶႂၢင်ႇဝဵင်း၊ ၽၼ်းမႆႉတီႇထိူၼ်ႇ၊ ထူမ်လိၼ်၊ ၶုတ်းႁွင်ႊၼမ်ႉ၊ ႁဵတ်းတၢင်းသိူဝ်ႇႁိၼ်သိူဝ်ႇသၢႆး၊ ႁွင်ႉၵူၼ်းၵေႃႇသၢင်ႈလႄႈ ၸၢင်ႊမႆႉၶႄႇ ၶဝ် ၸိူဝ်းလၢႆးမိုဝ်းၶႅမ်ႉၼၼ်ႉ မႃးႁဵတ်းႁိူၼ်း ႁႂ်ႈယဝ်ႉၽႂ်းၽႂ်း။ ယူႇၼႂ်းၵၢင် 1896-1900 ၼီႈၼႆႉ ႁိူၼ်း မႂ်ႇဢိင်းၵလဵတ်ႈၶဝ် ႁဵတ်းဢွၵ်ႇမႃးၼမ်တေႉတေႉ။ ပဵၼ်ႁိူၼ်းႁၢင်ႊလီၶိုၵ်ႉၶမ်ႇ၊ လင်ယႂ်ႇဝၢင်းၵႂၢင်ႈ၊ ၽုၵ်ႇဝႆႉပၢင်ႇယိူဝ်ႈၶဵဝ်ဢွၼ်ႇ လႄႈ တူၼ်ႈမႆႉမွၵ်ႇၵူႊႁိူၼ်းဢေႃႈ။
ပုၼ်ႈတႃႇဢိင်းၵလဵတ်ႈ ၶဝ် ၵျေႃႇမူၼ်ႈသိူဝ်းသႃႇၼၼ်ႉ သမ်ႉႁဵတ်းပၢင်ႇပေႃႉၵွပ်ႉ (Golf ) 18 ႁူး တီႈၼိုင်ႈ၊ ပၢင်ႇပူဝ်ႇလူဝ်ႇ (Polo) တီႈၼိုင်ႈ လႄႈ ၵလၢပ်ႉ (Club) လင်ၼိုင်ႈ။ ၼွၵ်ႈသေၼႆႉ တႃႇၶီႇမႃႉ လႅၼ်ႈဢဵၼ်ႈၸွမ်းတၢင်းၼၼ်ႉ သမ်ႉႁဵတ်းသဵၼ်ႈတၢင်းလတ်းၽႃႇပႃႇမႆႉသေ ပၼ်ႇႁွပ်ႈဝဵင်းဝႆႉ သဵၼ်ႈ ၼိုင်ႈၵွၼ်ႇ (မြို့ပတ်လမ်း မိူဝ်ႈလဵဝ်)။