cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
တီႇမူဝ်ႇၶရေႇသီႇ
ၵႂၢမ်းၼမ်း
ၵူၼ်းႁဝ်းၼႆႉ ယူႇသဝ်းၵေႃႉလဵဝ်ၶေႃၶေႃဢမ်ႇလႆႈ။ တေလႆႈၵွင်ႉၵၢႆႇၵပ်းသိုပ်ႇၵေႃႉၼိုင်ႈတင်းၵေႃႉၼိုင်ႈ၊ မူႇၸုမ်းၽုင်ၵူၼ်းဢၼ်ၼိုင်ႈတင်ဢၼ်ၼိုင်ႈ၊ မိူင်းၼိုင်ႈတင်းမိူင်းၼိုင်ႈ ႁဵတ်းၼၼ်ယူႇၸွမ်းၾိင်ႈပိူင်ပဵၼ်ပၢၼ်ၵူၼ်းႁဝ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ပိူဝ်ႈၼၼ်လႄႈ တၢင်းလွတ်ႈလႅဝ်း (Free)။ တၢင်းၽဵင်ႇပဵင်း (Fair)။ တၢင်းတႅၵ်ႇလႅင်းသၢင်းလၢင်း (Frank)။ ၸိူဝ်းၼႆႉ လူဝ်ႇလႆႈပဵၼ်ၶူဝ်ၵၢႆႇသဵၼ်ႈတႃႈသၢႆတၢင်းႁဝ်းသေယဝ်ႉ ၵူၼ်းႁဝ်းၵူႈၵေႃႉ ႁႂ်ႈယဵပ်ႇယၢင်ႈၶိုၼ်ႈၸူးယိူင်းမၢႆတီႈလီ ဢၼ်မီးလွင်ႈမၢၼ်ႇမႅၼ်ႈၽဵင်ႇၽဵၼ်ႈၸွမ်းပိူင် (Justice)၊ လွင်ႈသုၼ်ႇလႆႈလွတ်ႈလႅဝ်း( Liberty)၊ လွင်ႈမီးတၢင်းၽဵင်ႇပဵင်းၵၼ် (Equality)၊ လွင်ႈမိုတ်ႈၵိုဝ်းႁၵ်ႉႁွမ်ၵၼ် ( Fraternity) ၼၼ်ႉလႆႈၼႆႉ လူဝ်ႇႁူႉလွင်ႈပွင်ႇလၢႆးသေ မေႃၸွမ်းၾိင်ႈပိူင်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ဢုပ်ႉပိူင်ႇၽွင်းငမ်းၸွမ်းပၵ်းပိူင် (Rule of Law) ၼႆႉပဵၼ်ငဝ်းၶၢမ်ႇပိုၼ်ႉမၼ်းယဝ်ႉ။ လွင်ႈငမ်းယဵၼ်(Peace) ၵေႃႈဢမ်ႇမီးဢမ်ႇပဵၼ်။
ပပ်ႉႁဵၼ်းၽိုၼ်ၼႆႉ ပႆႇဝႃႈထိူၵ်ႈလႆႈလွင်ႈတီႇမူဝ်ႇၶရေႇသီႇၼႆႉ ဝႃႈၸွတ်ႇပႃးၸေးယဝ်ႉၼႆလူးၵွၼ်ႇ။ ပဵၼ်ပပ်ႉၽိုၼ်ၸႃႉတႄႇသိုပ်ႇမိုတ်ႈပၼ် တႃႇၽူႈၸိူဝ်းလဵပ်ႈႁဵၼ်းတီႇမူဝ်ႇၶရေႇသီႇၶဝ်ၼၼ်ႉၵူၺ်း။ လၢႆးလဵပ်ႈႁဵၼ်းၼႄဝႆႉမၼ်းၸမ်ႉ ၸၵ်းၽႄဝႆႉမီးပွတ်းတွၼ်ႈၽႄ 3 တွၼ်ႈယူႇယဝ်ႉ။ ပွတ်းတွၼ်ႈ 1 ၼႆႉ သမ်ႉၶိုၼ်းၸႅၵ်ႇဝႆႉၵၼ် 5 ၵၼ်သေ တႅမ်ႈၼႄဝႆႉလွင်ႈၾိင်ႈပိူင်သၽေႃးတီႇမူဝ်ႇၶရေႇသီႇၵၢပ်ႈပၢၼ်ဝၼ်းမိူဝ်ႈၼႆႉၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ပွတ်းတွၼ်ႈ 2 ၼၼ်ႉသမ်ႉ ပႃးဝႆႉ 6 ၵၼ်သေ တႅမ်ႈၼႄဝႆႉလွင်ႈတၢင်းဢၼ်သၢၼ်ၶတ်းပႅၵ်ႇပိူင်ႈၵၼ်တင်းတီႇမူဝ်ႇၶရေႇသီႇလႄႈ ပိူင်ၽၢင်လွၵ်းလၢႆးပၢႆးမိူင်းဢၼ်တီႇမူဝ်ႇၶရေႇသီႇဢမ်ႇႁိူဝ်ႈႁိူင်းလႆႈၼၼ်ႉဝႆႉယဝ်ႉ။ ၼႂ်းပွတ်းတွၼ်ႈ 3 ၼႆႉသမ်ႉ လဵပ်ႈႁဵၼ်းဝႆႉလွင်ႈပိူင်ၽၢင်တီႇမူဝ်ႇၶရေႇသီႇလၢႆၸိူဝ်ႉလၢႆမဵဝ်းၶဝ်ၼၼ်ႉၼႄဝႆႉယူႇယဝ်ႉ။
တီႇမူဝ်ႇၶရေႇသီႇ
တီႇမူဝ်ႇၶ​ရေႇသီႇဢၼ်ဝႃႈၼႆႉ ၸၢဝ်းပၢႆးယုမ်ႇယမ်ၵေႃႈဢမ်ႇၸႂ်ႈ၊ ပၢႆးတၢင်းႁူႉႁၼ်ၵေႃႈဢမ်ႇၸႂ်ႈ၊ ပဵၼ်လၢႆးဢုပ်ႉပိူင် ဢၼ်ဢဝ်ၸႂ်ႉတိုဝ်းတႃႇဢုပ်ႉပိူင်ႇၸိုင်ႈမိူင်းလႄႈမူႇၸုမ်းၽုင်ၵူၼ်းႁဝ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ မိူၼ်ၼင်ႇၼႂ်းၶေႃႈၵႂၢမ်းဢၼ်ဝႃႈ
တီႇမူဝ်ႇၶရေႇသီႇၵမ်းသိုဝ်ႈ
တီႈၵၢၼ်ၶုၼ်ၽွင်းငမ်းမိူင်းၼၼ်ႉ ဢမ်ႇဢဝ်ၸုမ်းၾၢႆႇပၢႆးမိူင်းဝႆႉပဵၼ်ၵႄႈၵၢင်မၼ်းသင်သေ ဢဝ်ၵူၼ်းမိူင်းၶဝ်ၶဝ်ႈဢုပ်ႉပိူင်ႇၵမ်းလဵဝ်ၼၼ်ႉ ႁွင်ႉဝႃႈ တီႇမူဝ်ႇၶရေႇသီႇၵမ်းသိုဝ်ႈ(Direct demorcracy)ၼႆယဝ်ႉ။ မိူဝ်ႈပၢၼ်တီႇမူဝ်ႇၶရေႇသီႇ ၸင်ႇႁႃႁိူဝ်ႁိူင်း မႅၼ်ႈမိူဝ်ႈ BC 500 တီႈၼႂ်းမိူင်းဢွၼ်ႇ "ၵရိၵ်ႉ" ၶဝ်ယိပ်းတိုဝ်းၼၼ်ႉ ပဵၼ်လၢႆးပိူင်ဢုပ်ႉပိူင်ႇ တီႇမူဝ်ႇၶရေႇသီႇၵမ်းသိုဝ်ႈၼႆႉယဝ်ႉ။ တီႇမူဝ်ႇၶရေႇသီႇၵမ်းသိုဝ်ႈၼႆႉ ယိပ်းတိုဝ်းလႆႈမႅၼ်ႈမိူဝ်ႈ ႁူဝ်ၵူၼ်းဢေႇ၊ လၢႆးၵပ်းသိုပ်ႇတိတ်းတေႃႇၵၼ်ၵေႃႈငၢႆႈၼၼ်ႉၵွၺ်း။ မိူဝ်ႈႁူဝ်ပၢၵ်ႇပီႊ 17 -18 ၼၼ်ႉ မိူင်းဢမႄးရီးၵႂ်း ယိပ်းတိုဝ်းလၢႆးၼႆႉမႃးယူႇယဝ်ႉ။ မိူင်းၸိူဝ်းဢၼ်ႁူဝႅၵူၼ်းမီးဢေႇၵမ်ႈၽွင်ႈ ဢၼ်တိုၵ်ႉယိပ်းတိုဝ်းလၢႆးပိူင်တီႇမူဝ်ႇၶရေႇသီႇၵမ်းသိုဝ်ႈ ၸိူင်ႉၼင်ႇဝႃႈမႃးၼႆႉၵေႃႈ တိုၵ်ႉလႆႈႁၼ်ႁၢၼ်ႉတေၢႆဝၼ်းမိူဝ်ႈၼႆႉယူႇ။ ၸေႊတွၼ်ႊၼႂ်းမိူင်းဢိင်ႇၵလႅၼ် ၼႃႈလိၼ် "ဝူၺ်းလ်" (Wale)ၼၼ်ႉလႄႈသင် ၊ ၸေႊမိူင်းဢွၼ်ႇ ဢၼ်မီးၼႂ်းမိူင်းႁူမ်ႈတုမ်ႊဢမႄးရီးၵႂ်းၶဝ်ၼၼ်ႉလႄႈသင်၊ ၸေႊမိူင်း "ၵႅၼ်ႇတွၼ်"(Canton) ၼႂ်းမိူင်းႁူမ်ႈတုမ်ႊ သဝိတ်ႉၸိူဝ်းလႅၼ်း(Switzerland)ၶဝ်ၼၼ်ႉလႄႈသင် ယင်းတိုၵ်ႉယိပ်းတိုဝ်းလၢႆးၼႆႉဝႆႉယူႇ။
မိူင်းယႂ်ႇမိူင်းလူင် ဢၼ်ႁူဝ်ၵူၼ်းၶဝ်မီးၼမ်တင်းသဵင်ႈၼႆႉ ယိပ်းတိုဝ်းလၢႆးပိူင်တီႇမူဝ်ႇၶရေႇသီႇတၢင်တူဝ်ယဝ်ႉ။ ၵမ်ႈၽွင်ႈ ယင်းယိပ်းတိုဝ်းလၢႆးပိူင်ၽွင်းငမ်း ဢၼ်ပၼ်ႁႂ်ႈၵူၼ်းမိူင်းၶဝ်ႈၸိမ်ၸွမ်းၼၼ်ႉယူႇ။ လၢႆးၼႆႉၸမ်း ပဵၼ် "လၢႆးၵဵပ်းဢဝ်ၵၢင်ၸႂ်ၵူၼ်းမိူင်း" (Referendum)ပဵၼ်လၢႆးဢၼ်ၼႂ်းမိူင်း သဝိတ်ႉၸိူဝ်းလႅၼ်း၊ မိူင်းၾရင်ႇသဵတ်ႈ၊ မိူင်းတဵၼ်းမၢၵ်ႉ၊ မိူင်းဢေႃးသထြီးယႃး လႄႈ မိူင်းဢမႄးရီးၵႂ်းၶဝ် တိုၵ်ႉယိပ်းတိုဝ်းဝႆႉၵမ်ႈၼမ်ယူႇ။ လွင်ႈၵဵပ်းၵၢင်ၸႂ်ၵူၼ်းမိူင်းဢၼ်ဝႃႈၼႆႉ တီႈၼိူဝ်လွင်ႈပၢႆးမိူင်း ဢၼ်ၸၢင်ႊလူဝ်ႇၵဵဝ်ႇၵပ်းၼၼ်ႉ ဢဝ်လၢႆးပိူင်တီႇမူဝ်ႇၶရေႇသီႇၵမ်းသိုဝ်ႈသေ တုင်းႁပ်ႉၶၢမ်ႇဢဝ်ၶေၢႈတႅပ်းတတ်းမၼ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
တီႈမူဝ်ႇၶရေႇသီႇတၢင်တူဝ်
ၸိုင်ႈမိူင်းလူင် ဢၼ်မီးႁူဝ်ၼပ်ၵူၼ်းၼမ်ၼၼ်ႉ တႃႇႁႂ်ႈပၼ်ၵူၼ်းမိူင်းၶဝ်တင်းသဵင်ႈ ၶဝ်ႈပႃးတီႈလၢႆးပိူင်တီႇမူဝ်ႇၶရေႇသီႇၵမ်းသိုဝ်ႈၼႆႉ မီးတၢင်းယၢပ်ႇၽိုတ်ႇတင်းၼမ်လႄႈ ၶဝ်ၸင်ႇလႆႈႁဵတ်းဢွၵ်ႇလၢႆးပိူင်ၵဵပ်းဢဝ်ၽူႈတၢင်တူဝ် ဢၼ်ၸႅတ်ႈၸၢင်ႇၼၼ်ႉသေ ၽွင်းငမ်းမိူင်းလႄႈ ၸင်ႇလႆႈႁွင်ႉဝႃႈ "တီႇမူဝ်ႇၶရေႇသီႇတၢင်တူဝ်" ၼႆယဝ်ႉ။
ဢၼ်လႆႈယိပ်းတိုဝ်းတီႇမူဝ်ႇၶရေႇသီႇတၢင်တူဝ်ၼႆႉ လွင်ႈတၢင်းဢၼ်လိုၵ်ႉလမ်ႇမၼ်းတႄႉ ယွၼ်ႉဝႃႈၵူၼ်းမိူင်းမီးၼမ်လၢႆၼႃႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ပိူဝ်ႈၼၼ်လႄႈ ၼင်ႇႁိုဝ်တေဢမ်ႇတုမ်ႉတိူဝ်ႉမႅၼ်ႈ သုၼ်ႇတီႇမူဝ်ႇၶရေႇသီႇၼႆႉ လၢႆးၽွတ်ႈႁႅၼ်းမၼ်း လမ်ႇလွင်ႈဝႆႉတေႉတေႉယူႇယဝ်ႉ။ လၢႆးၽွတ်ႈႁႅၼ်း ဢွင်ႈတီႈၶုၼ်ၽွင်းမိူင်းၵူႊၸၼ်ႉၸၼ်ႉၼၼ်ႉ တေလႆႈႁႂ်ႈမီးဝႆႉၽူႈတၢင်တူဝ်ၵူၼ်းမိူင်းၶဝႅၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ပေႃးၵုမ်ႇပဵၼ်ၽူႈတၢင်တူဝ်ၸဝ်ႈမီးဢႃႇၼႃႇၶဝ်လႄႈတၢမ်တူဝ်ၶဝ်ၼၼ်ႉၵွၺ်းၸိုင် မၼ်းဢမ်ႇၸႂ်ႈ တီႇမူဝ်ႇၶရေႇသီႇသေ တေပဵ်လၢႆးပိူင်ၽွငမ်းငမ်းၸဝ်ႈဢႃႇၼႃႇၵႅမ်တူဝ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ လိူဝႅသေမိူင်းၸိူဝ်းဢၼ်လႆႈလၢတ်ႈၼေမႃးဝႃႈ ၶဝ်တိုၵ်ႉယိပ်းတိုဝ်းလၢႆးတီႇမူဝ်ႇၶရေႇသီႇၵမ်းသိုဝ်ႈယူႇၼႆႉၼၼ်ႉ ၼႂ်းမိူင်းလုမ်ႈၾႃႉဝၼ်းမိူဝ်ႈၼႆႉၼႆႉ ယိပ်းတိုဝ်း "လၢႆးပိူင်တီႇမူဝ်ႇၶရေႇသီႇတၢင်တူဝ်"ဝႆႉယူႇယဝ်ႉလႄႈ ဢၼ်တေလဵပ်ႈႁဵၼ်းလွင်ႈတီႇမူဝ်ႇၶရေႇသီႇၼႆႉၸမ်း တေလႆႈႁဵၼ်းလွင်ႈ "တီႇမူဝ်ႇၶရေသီႇတၢင်ႇတူဝ်" ၼၼ်ႉၵမ်ႈပႃႈၼမ်ယူႇယဝ်ႉ။ တီႈပွင်ႇဢၼ်ၶႂ်ႈဝႃႈၼႆႉၸမ်း တေလႆႈလဵပ်ႈႁဵၼ်း လွင်ႈဢၼ်ဝႃႈ မၼ်းပဵၼ်ၽူႈတၢင်တူဝ်ၵူၼ်းမိူင်းၸႂ်ႈဢမ်ႇၸႂ်ႈ၊ ငဝ်းလၢႆးတႃႇပၼ်ႁႂ်ႈလႆႈတၢင်တူဝ်ၼၼ်ႉ မီးဢမ်ႇမီး ၸၵႂႃႇၸိူဝ်းၼႆႉ ႁဵတ်းပဵၼ်ငဝ်ႈငႃႇၶၢမ်ႇပိုၼ်ႉသေ ၸၢမ်းလၢမ်းထတ်းတူၺ်းလွင်ႈတၢင်းလၢႆးဢုပ်ႉပိူင်ႇတီႇမူဝ်ႇၶရေႇသီႇၼၼ်ႉယူႇယဝ်ႉ။ ၵွပ်ႈၼၼ်ႉလႄႈ တေလႆႈႁၼ်လွၵ်းလၢႆးတီႇမူဝ်ႇၶရေႇသီႇလႄႈ လွင်ႈလႆႈတၢင်တူဝ်၊ ဢိၵ်ႇပႃးလွင်ႈငဝ်းလၢႆးတႃႇတၢင်တူဝ်လႆႈၶဝ် ၵွင်ႉၵၢႆၵၼ်ဝႆႉၸိူဝ်ႉၼင်ႇႁိုဝ်ၼႆၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ပိုၼ်းလၢႆးပိူင်တၢင်တူဝ်လႆႈပေႃႇပဵၼ်မႃး
ၵဵဝ်ႇလွင်ႈၼႆႉ မီးဝႆႉလွင်ႈတၢင်းလီလႆႈထဵင်ၵၼ်ၼၼ်ႉယူႇတင်းၼမ်။ တီႇမူဝ်ႇၶရေႇသီႇၼႆႉ တင်ႈတႄႇႁိူဝ်ႈႁိူင်းမႃးၼႂ်းမိူင်း "ၵရိၵ်ႉ" လႄႈ "ရေႃးမ" ၶဝ်ၼႆၵေႃႈ လွင်ႈဝႆႉၽူႈတၢင်တူဝ် ၼႂ်းၶႂၢင်ႈၵၢၼ်ပၢႆးမိူင်းၼၼ်ႉ ၸွင်ႇၶဝ်ပွင်ႇၸႂ်ႁိုဝ်ဢမ်ႇပွင်ႇၸႂ်ၼႆ ၽႂ်ၵေႃႈဢမ်ႇႁူႉလႆႈ။ ၶေႃႈၵႂၢမ်းဢၼ်ၵူၼ်းတင်းၼမ်ႁူႉဝႆႉ ဢၼ်ဝႃႈ "ရီႇပရီႇသႅၼ်ႇတေးတိပ်ႉ" (Representative)ဢၼ်ပဵၼ်ၵႂၢမ်းဢိင်းၵလဵတ်ႈၼႆႉ လုၵ်ႉတီႈလိၵ်ႈ "လႅတ်ႉတိၼ်ႇ" ၶဝ်ဢၼ်ဝႃႈ "ရီႇပရီႇသႅၼ်းတႃး"( Representare)ၼၼ်ႉသေ တႄႇပဵ်မႃးလႄႈ ၼႂ်းၶေႃႈၵႂၢမ်းပၢႆးမိူင်းၵူၼ်းၶိူဝ်းၵရိၵ်ႉၶဝ်မိူဝ်ႈၵွၼ်ႇၼၼ်ႉ ဢမ်ႇလႆႈလဵပ်ႈႁဵၼ်းႁၼ်မႅၼ်ႈၼႆ "ၽူႈမေႃၸွပ်ႇသွၵ်ႈႁဵၼ်းႁႃ" ၶဝ် ၸီႉၸမ်ႈၼေဝႆႉၼင်ႇၼႆယဝ်ႉ။
လႆႈႁၼ်ဝႃႈ မိူင်းယူးရူပ်ႉပၢၼ်ၵၢင်(Medieval Europe)ၶဝ်တႄႇၸႂ်ႉတိုဝ်း လၢႆးပိူင်တၢင်တူဝ်ၼႆႉမႃးၼႆယူႇယဝ်ႉ။ မႅၼ်ႈမိူဝ်ႈၸႅတ်ႈထၢမ်ႈဢမူႉတီႇလုမ်းၶုၼ်ႁေႃၶမ်းလႄႈ တီႈႁူင်းဝတ်ႉဝႆႈသႃၶဝ်ၼၼ်ႉ ဝႆႉၽူႈတၢင်တူဝ်သေ ႁဵတ်းသၢင်ႈၵႂႃႇယူႇယဝ်ႉ။ လုၵ်ႉတီႈၼၼ်ႉသေ ဝၢႆးမႃးတီႈၼႂ်းၼႃႈဝၢၼ်ႈၵၢၼ်သူၼ်၊ ထိုင်ပႃးၼႂ်းၼႃႈတီႈၵၢၼ်ပၢႆးမိူင်း - ႁဵတ်းၼႆသေလႄႈ လိုၼ်းလၢႆးဝၢႆးမႃး ဢဝ်ၵေႃႉတၢင်တူဝ်ၶဝ် မႃးႁူမ်ႈႁွမ်းၵၼ် ၶွတ်ႇၽွတ်ႈပဵၼ်မူႇၸုမ်းမႃးယူႇယဝ်ႉ။ တေလႆႈဝႃႈ ၵၢၼ်မိူင်းၶိုၼ်ႈၸၼ်ႉသင်မႃးဝႃႈၼႆၵေႃႈ မၼ်းပဵၼ်ယွၼ်ႉလူၺ်ႈႁူဝ်ၵူၼ်းၼမ်မႃးၼၼ်ႉၵွၺ်း။ မိူဝ်ႈယၢမ်းၼင်ႇၼၼ် ၼႂ်းမူႇၸုမ်းတၢင်တူဝ်ၼႆႉ ၶဝ်ႈပႃးဝႆႉ ၽူႈတၢင်တူဝ်းၶိူဝ်းၸဝ်ႈၶႆႇၾႃႉၶုၼ်မိူင်းၶဝ်၊ ၽူႈတၢင်တူဝ်ဝတ်ႉဝႆႉသႃ(Church)ၶဝ်၊ ၽူႈတၢင်တူဝ်ၸေႊတွၼ်ႊလႄႈဢိူင်ႇဝၢၼ်ႈၶဝ်ၸိူဝ်းၼႆယူႇယဝ်ႉ။ ပေႃးဢဝ်ပၢႆးမိူင်းဝၼ်းမိူဝ်ႈၼႆႉတႅၵ်ႈၼိူင်းသေလၢတ်ႈၸိုင် ၽူႈတၢင်တူဝ်ၸိူဝ်းၼၼ်ႉၸမ်း ဢမ်ႇၸႂ်ႈၽူႈတၢင်တူဝ်ၵူၼ်းမိူင်းဢၼ်ၸႅတ်ႈၸၢင်ႇ။ ပိၵ်ႉသမ်ႉဝႃႈ လႆႈလဵပ်ႈႁဵၼ်းႁၼ်ဝႃႈ မိူဝ်ႈယၢမ်းၼင်ႇၼၼ် တေမၵ်းမၢႆဝႃႈ ပဵၼ်လူင်ပွင်ၸိုင်လၢႆးတၢင်တူဝ် (Representative Government)ဝႆႉယဝ်ႉၼႆၵေႃႈ ပဵၼ်ယၢပ်ႇဝႆႉၼင်ႇၵဝ်ႇ။
လွင်ႈပၢႆးဝူၼ်ႉႁၼ်ထိုင်ထိပ်ႉပရႄႇပၢၼ်မႂ်ႇလႆႈႁိူဝ်ႈႁိူင်းမႃး
လွင်ႈပၢႆးဝူၼ်ႉႁၼ်ထိုင်ထိပ်ႉပရႄႇပၢၼ်မႂ်ႇ လႆႈႁိူဝ်ႈႁိူင်းမႃးမိူဝ်ႈႁူဝ်ပၢၵ်ႇပီႊ 18-19 The Rise of Modem Liberalism, 18-19 century
လွင်ႈဢၼ်တၢင်းဝူၼ်ႉႁၼ်ထိုုင် လိပ်ႉပရႄႇပၢင်ႁူဝ်ပၢၵ်ႇပီႊ 18 - 19 ႁိူဝ်ႈႁိူင်းမႃးၼၼ်ႉ မႃးပဵၼ်ဢၼ်ၵမ်ႉၵႅမ်လၢႆးပိူင်ႇတီႇမူဝ်ႇၶရေႇသီႇၼၼ်ႉတေႉယဝ်ႉ။ ယိူင်းဢၢၼ်းတႃႇၶွတ်ႇၽွတ်ႈလူင်ပွင်ၸိုင်ႈ ဢၼ်မၵ်းၶၢၼ်းဢႃႇၼႃႇဝႆႉပၼ်ၼၼ်ႉလႂ်၊ တႃႇၽေႃႇၼမ်ႉၽေႃႇတူဝ်လွၵ်းလၢႆးၽွင်းငမ်းၸွမ်းပိူင်မီႈၽွတ်ႈဝၢၼ်ႈမိူင်းၼၼ်ႉလႂ်၊ တႃႇပူၵ်းတင်ႈမူႇၸုမ်းၽုင်ၵူၼ်း ဢၼ်တေႁႂ်ႈၵူၼ်းၵေႃႉလႂ်ၵေႃႉၼၼ်ႉ မီးသုၼ်ႇလႆႈသုၼ်ႇပဵၼ်ၼၼ်ႉလႂ် ၸၵႂႃႇၸိူဝ်းၼႆႉ မႃးပဵၼ်တီႈလမ်ႇလွင်ႈ “ပၢႆးဝူၼ်ႉႁၼ်ထိုင်လိပ်ႉပေႃႇရႄႇ” ၼၼ်ႉယူႇယဝ်ႉ။ ၵၢပ်ႈပၢၼ်မိူင်းမိူဝ်ႈလဵဝ်ၼႆႉၵေႃႈ ယင်းလႆႈဢဝ်လွင်ႈၸိူဝ်းၼၼ်ႉ မႃးႁဵတ်းပဵၼ်တီႈတႅၵ်ႈၼိူင်း တႃႇထတ်းတူၺ်းလူင်ပွင်ၸိုင်ႈ လွင်ႈဝႃႈၶဝ်ပဵၼ်လၢႆးပိူင်တီႇမူဝ်ႇၶရေႇသီႇႁိုဝ်ဢမ်ႇပဵၼ်-ၼႆၼၼ်ႉလူးၵွၼ်ႇယဝ်ႉ။ ပိူဝ်ႈၼၼ်လႄႈ တီႇမူဝ်ႇၶရေႇသီႇဢၼ်ႁိူဝ်ႈႁိူင်းယူႇဝၼ်းမိူဝ်ႈၼႆႉၼႆႉ ၸင်ႇလႆႈႁွင်ႉႁဵၵ်းၸိုဝ်ႈဝႃႈ “လိပ်ႉပရႄႇတီႇမူဝ်ႇၶရႄႇသီႇ”(Liberal Democracy) ၼႆယဝ်ႉ။ မိူဝႅႈယိပ်းတိုဝ်းတီႇမူဝ်ႇၶရေႇသီႇၼၼ်ႉ ႁဵတ်းၸွမ်းၼင်ႇလွၼ်ႉၵႅၼ်သၽေႃးၶၢမ်ႇပိုၼ်ႉလိပ်ႉပရႄႇ (Concepts Liberalism) ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ဢၼ်ဢွၼ်ၵၼ်ႁွင်ႉဝႃႈ တီႇ မူဝ်ႇၶရေႇသီႇၸႅတ်ႈၸၢင်ႇၼႆယူႇၼၼ်ႉ တေလႆႈႁူႉပွင်ႇဝႃႈပဵၼ် “လိပ်ႉပရႄႇတီႇမူဝ်ႇၶရေႇသီႇ” ၼႆယူႇယဝ်ႉ။ ပုၼ်ႈတႃႇတေဢဝ်လၢတ်ႈတႅၵ်ႈၶေႃႈၼႆႉၵေႃႈ “တီႇမူဝ်ႇၶရေႇသီႇၵူၼ်းမိူင်း” (People Democracy) ၼႆလႄႈသင်၊ “တီႇမူဝ်ႇၶရေႇသီႇမႂ်ႇ” (New Democracy) ၼႆလႄႈသင် ၸင်ႇလႆႈၵိုၵ်းပႃးမီးမႃးၸွမ်းၵၼ်ဝႆႉယူႇယဝ်ႉ။
ပၢႆးဝူၼ်ႉႁၼ်ထိုင်လိပ်ႉပရႄႇၼႆႉ တႄႇႁိူဝ်ႈႁိူင်းမႃးမိူဝ်ႈႁူဝ်ပၢၵ်ႇပီႊ 18 ၸမ်သုတ်း၊ မႅၼ်ႈမိူဝ်ႈလွင်ႈလုၵ်ႉၽိုၼ်ႉမိူင်းၾရင်ႇသဵတ်ႈ (France) လႄႈလွင်ႈလုၵ်ႉၽိုၼ်ႉမိူင်းဢမေႇရိၵၼ်ႇ(American) ၶဝ်ယဝ်ႈတူဝ်ႈသေလႄႈ ထိုင်မႃးပၢၼ်ၶိုင်ႈၵၢင်ႁူဝ်ပၢၵ်ႇပီႊ 19 ၼၼ်ႉၵွၼ်ႇ ၸင်ႇၵိုမ်းၶိူင်ႇႁိူဝ်ႈႁိူင်းမႃးယူႇယဝ်ႉ။ မိူဝ်ႈယၢမ်းၼၼ်ႉ ၵူၼ်းၸိူဝ်းယူႇသႃႇၵိၼ်လူမ်ၶဝ်တီႈမိူင်းဢိင်ႇၵလၢၼ်ႇၼႆႉ တေႃႇသူႈတွပ်ႇထဵင်ၶႄႉၶႅင်ႇၼိူဝ်ဢႃႇၼႃႇၶုၼ်ႁေႃၶမ်းၼၼ်ႉသေ လၢႆးဝူၼ်ႉႁၼ်ထိုင်လိပ်ႉပရႄႇလႆႈတႄႇႁိူဝ်ႈႁိူင်းမႃးယူႇယဝ်ႉ။ ႁၢၼ်ႉတေႃႇထိုင်ႁူဝ်ပၢၵ်ႇပီႊ 19 တႄႇၼၼ်ႉ ၶိူဝ်းၸဝ်ႈၶႆႇၾႃႉၶုၼ်မိူင်းၶဝ်ၼႆႉ တိုၵ်ႉယိပ်းၸိၵ်းဝႆႉၾၢႆႇပၢႆးမၢၵ်ႈမီး။ ပၢႆးၽွင်းငမ်းမိူင်းၶဝ်ၼၼ်ႉဝႆႉလႆႈယူႇ၊ ထိုင်ပၢၼ်ၶိုင်ႈၵၢင်ႁူဝ်ပၢၵ်ႇပီႊ 19 မႃးၼႆႉ ၵၢၼ်ငၢၼ်းပၢႆးၸၢၵ်ႈၶိုၼ်ႈယႂ်ႇႁိူဝ်ႈႁိူင်းမႃးၼႃႇလႄႈ ၽူႈႁူႉႁၼ်လူင်ႉလႅၼ်ႇၶဝ်၊ ၽူႈၵတ်ႉၶႅၼ်ႇၶဝ်၊ ၵူၼ်းႁဵတ်းၵၢၼ်ၶဝ်-ၸၵႂႃႇထၢၼ်ႈၵူၼ်းေၸးမဵဝ်းမၼ်းမႃးသေဢွၼ်ၵၼ်သၢၼ်ၶတ်းၽိုၼ်ႉဝၢႆႇ လွင်ႈၸဝ်ႈၶႆႇၾႃႉၵိၼ်မိူင်းၶဝ်ယိပ်းၸိၵ်းတီႈလွၵ်းပၢႆးမိူင်းဝႆႉၼၼ်ႉလႄႈ။ ပၢႆးဝူၼ်ႉႁၼ်ထိုင်လိပ်ႉပရႄႇ ၸင်ႇတိူဝ်းၶိူင်ႇၵိုမ်းမႃးၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ လိပ်ႉပရႄႇဢၼ်ဝႃႈၼႆႉပဵၼ်ပၢႆးႁၼ်ဢၼ်ဢဝ်လွင်ႈလွတ်ႈလႅဝ်းသုၼ်ႇၵေႃႉလႂ်ၵေႃႉၼၼ်ႉ ဝႆႉပဵၼ်လွင်ႈယႂ်ႇထီႉသုတ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ တီႇမူဝ်ႇၶရေႇသီႇဢၼ်ဝႃႈၼႆႉၸမ်း မၵ်းမၼ်ႈႁပ်ႉႁွင်းလွင်ႈသုၼ်ႇလႆႈၽဵင်ႇပဵင်းၵၼ်သေဢမ်ႇၵႃး တီႈၵၢၼ်ပၢႆးမိူင်းၼၼ်ႉေၵႃႈ ဢမ်ႇၸႅၵ်ႇၽႄၼိူဝ်ႉႉလိူတ်ႈၸၢဝ်းၶိူဝ်းသင်သေ မီးသုၼ်ႇႁူမ်ုႈႁွမ်းႁဵတ်းသၢင်ႈၸွမ်းၵၼ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ယွၼ်ႉၼၼ်လႄႈ လိပ်ႉပရႄႇတီႇမူဝ်ႇၶရေႇသီႇၼႆႉ ပဵၼ်လၢႆးပိူင်ၽွင်းငမ်းလႄႈ လၢႆးပိူင်ပၢႆးမိူင်းဢၼ်ထုၵ်ႇမႅၼ်ႈၵိုင်ႇလႅပ်ႈတင်းမူႇၸုမ်းၽုင်ၵူၼ်းႁဝ်းၼၼ်ႉလႄႈလိုၼ်းလၢႆးဝၢႆးမႃးၼႆႉ တၵ်းတေၶဝ်ႈပုတ်ႈတၢင်တီႈပၢႆးမိူင်းလုမ်ႈၾႃႉလူင်ႁဝ်းၼႆႉၵႂႃႇဢမ်ႇႁၢင်ႉၼႆ ၽူႈမေႃၸွပ်ႇသွၵ်ႈႁဵၼ်းႁႃဢမေႇရိၵၼ်ႇFrancis Fukuyama တႅမ်ႈၼႄဝႆႉၼႂ်းပပ်ႉမၼ်း ဢၼ်မီးၸိုဝ်ႈဝႃႈ “ပဵၼ်လႅၼ်သုတ်းပိုၼ်းမိူင်းၼၼ်ႉႁႃႉ?” The End of History? 1989 ၼႆၼၼ်ႉယူႇယဝ်ႉ။ ၵူၺ်းၵႃႈ ၼႂ်းၽူႈႁူႉႁၼ်လူင်ႉလႅၼ်ႇၶဝ်ၼႆႉ တိုၵ်ႉမီးလွင်ႈတၢင်းလီလႆႈထဵင်ၵၼ် တီႈၼိူဝ်လွင်ႈတၢင်းၵမ်ႈၽွင်ႈ ဢၼ်မၼ်းတႅမ်ႈဝႆႉၼႂ်းပပ်ႉမၼ်းၼၼ်ႉယူႇ။ တီႈၼႂ်းမိူင်းဝၼ်းတူၵ်းၶဝ်ၼႆႉတႄႇ လွၼ်ႉၵႅၼ်သၽေႃးလိပ်ႉပရႄႇၼႆႉ ပဵၼ်ဢၼ်ၵမ်ႉၵႅမ်ပၼ်လၢႆးပိူင်ပၢႆးမိူင်းတီႇမူဝ်ႇၶရေႇသီႇဝႆႉယူႇဢၼ်ဝႃႈၼၼ်ႉ လႆႈႁၼ်သၵ်းလႅင်းလႅင်းဝႆႉယူႇယဝ်ႉ။
ၸုမ်းမီးၽွၼ်းမိူၼ်ၵၼ်ၶဝ်လႄႈသဵင်ႁူဝ်ၸႂ်ၵူၼ်းမိူင်း
ၸုမ်းမီးၽွၼ်းမိူၼ်ၵၼ်ၶဝ်လႄႈသဵင်ႁူဝ်ၸႂ်ၵူၼ်းမိူင်း Interest Groups and Public Opinion တီႇမူဝ်ႇၶရေႇသီႇဢၼ်ဝႃႈၼႆႉ ပဵၼ်လၢႆးပိူင်ဢုပ်ႇပိူင်ႇၵူၼ်းမိူင်းတင်းလၢႆၼႆၼၼ်ႉလႄႈ သဵင်ႁူဝ်ၸႂ်ၵူၼ်းမိူင်းၼႆႉ ပဵၼ်တီႈလမ်ႇလွင်ႈထီႉသုတ်းမၼ်းယဝ်ႉ။ ၵူၺ်းၵႃႈ တႃႇတေႁုပ်ႈၸူႉသဵင်ႁူဝ်ၸႂ်ၵူၼ်းမိူင်း၊ ၵၢင်ၸႂ်ၵူၼ်းမိူင်း မႃးမၢၵ်းမၼ်ႈၽဵၼ်ဢၼ်လဵဝ်ၵၼ်ဢၼ်ဝႃႈၼၼ်ႉ ယၢပ်ႇဝႆႉယူႇ။ ပိူဝ်ႈမီးၸၢဝ်းၶိူဝ်းလၢႆမဵဝ်း၊ ၸၼ်ႉထၢၼ်ႈလၢႆပိူင်၊ လွင်ႈယုမ်ႇယမ်ၵိူဝ်းလီလၢႆသႅၼ်းဝႆႉလႄႈ တႃႇတေဢွၵ်ႇၼႄသဵင်ႁူဝ်ၸႂ်ၵူၼ်းမိူင်းသဵင်လဵဝ်ၵၼ်ဢၼ်ဝႃႈၼၼ်ႉ တိုၼ်းယၢပ်ႇဝႆႉယူႇယဝ်ႉ။ ပိူဝ်ႈၼင်ႇၼၼ်လႄႈၵူၼ်းၸိူဝ်းမီးၽွၼ်းမိူၼ်ၵၼ်ၶဝ်ၼၼ်ႉ ၶွၼ်ႈတုမ်ၵၼ်သေပဵၼ်မူႇပဵၼ်ၸုမ်းမႃး၊ ဢွၼ်ၵၼ်ၶဝ်ႈမႃးၼႂ်းလွၵ်းပိူင်ပၢႆးမိူင်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၼႂ်းမူႇၸုမ်းၽုင်ၵူၼ်းႁဝ်းၼႆႉ လိူဝ်သေၸၼ်ႉထၢၼ်ၵူၼ်းၼၼ်ႉ ဢၼ်ၸၢဝ်းၶိူဝ်းဢမ်ႇမိူၼ်ၵၼ်လႄႈ ၸၢဝ်းယုမ်ႇယမ်ၵိူဝ်းလီဢမ်ႇမိူၼ်ၵၼ်ၼႆႉ မႃးပဵၼ်လွင်ႈၶွင်ႉၶမ်ဢၼ်လိုၵ်ႉဢၼ်ၶိုၵ်ႉလူင်ၼႂ်းၵၢၼ်ပၢႆးမိူင်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ မိူၼ်ၼင်ႇၼႂ်းမိူင်းၽွမ်ႉႁူမ်ႈ “သူဝ်ႇဝီယႅတ်ႉရႃႇသျူး” ၼႆႉ ၽူႈဢွၼ်ႁူဝ်ၶွမ်ႇမိဝ်ႇၼိတ်ႉ Communist ၶဝ် ဢဝ်တင်းႁၼ်ထိုင်ဢၼ်ဝႃႈ “ပေႃးၵႄႈၶႆလႆႈလွင်ႈၶွင်ႉၶမ်ၸၼ်ႉထၢၼ်ႈၵူၼ်းယဝ်ႉၸိုင် လွင်ႈၶွင်ႉၶမ်ၸဝ်းၶိူဝ်းၼၼ်ႉၵေႃႈ မိူၼ်ၼင်ႇၵႄႈၶႆလႆႈယဝ်ႉၼၼ်ႉယဝ်ႉ” ဝႃႈၼႆသေ ၶတ်းၸႂ်ၵႄႈလိတ်ႈလွင်ႈသုၵ်ႉယုင်ႈၶွင်ႉၶမ် ၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈၸၢဝ်းၶိူဝ်းၼႂ်းမိူင်းၶဝ်ၼၼ်ႉမႃးယူႇယဝ်ႉ။ ဢၼ်မိူင်းသူဝ်ႇဝီႇယႅတ်ႉရႃႇသျူး လႆႈတႅၵ်ႇၽၢတ်ႇၽႄပဵၼ်မိူင်း 15 မိူင်းၼၼ်ႉမႃးတၢင်းပဵၼ်သၢၵ်ႈသေႇဢၼ်ဝႃႈ “ဢဝ်လွင်ႈႁၼ်ထိုင်တေၵႄႈလိတ်ႈပၼ်ၾၢႆႇလွင်ႈၶွင်ႉၶမ်ၸၼ်ႉထၢၼ်ၵူၼ်းၼႆႉပၢႆးလဵဝ်သေ ဢၢၼ်းၵႄႈလိတ်ႈလွင်ႈသုၵ်ႉယုင်ႈၶွင်ႉၶမ်ၸၢဝ်းၶိူဝ်းၼႆႉ ဢမ်ႇပဵၼ်လႆႈယဝ်ႉ” ၼႆၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ဢိင်ၼိူသ်ၼႆႉသေလႄႈ ၼွၵ်ႈသေဢၼ်ဝႃႈ “ၸၼ်ႉထၢၼ်ပၢၼ်ၵူၼ်း” ၼၼ်ႉ ပိူင်ၾၢင်ႁၢင်ႈလၢႆၸိူသ်ႉလၢႆပိူင်ၵေႃႈ ယင်းၶဝ်ႈပႃးမီးဝႆႉၼႂ်းၶႂၢင်ႉတၢင်းႁၼ်ပၢႆးမိူင်းယူႇယဝ်ႉၼႆတၵ်းလႆႈမၵ်းမၢႆပၼ်ဢမ်ႇႁၢင်ႉယဝ်ႉ။ ပိူင်ၾၢင်ႁၢင်ႈလၢႆၸိူဝ်ႉလၢႆပိူင်ၶဝ်ဢၼ်ဝႃႈၼႆႉ ဢိင်ၼိူသ်ပုၼ်ႈပၢင်မီးမိူၼ်ၵၼ်ၼၼ်ႉသေလႄႈ ၽွတ်ႈပဵၼ်မူႇ၊ ပဵၼ်ၸုမ်း ၶဝ်ႈပႃးၼႂ်းပၢႆးမိူင်းၼၼ်ႉဝႆႉယဝ်ႉ။
ၸုမ်းမီးၽွၼ်းမိူၼ်ၵၼ်ၶဝ်ၵမ်ႈၽွင်ႈၼႆႉ ၸၢင်ႈၵႂႃႇႁူမ်ႈငမ်းမႅၼ်ႈပေႃႇလသီႇလူင်ပွင်ၸိုင်ႈၼၼ်ႉသေ ယွၼ်ႉလူင်ပွင်ၸိုင်ႈၼႆႉ ဢမ်ႇလႅၵ်ႈလၢႆႈၶၢမ်ႈပူၼ်ႉလွင်ႈႁူမ်ႇငမ်းၶဝ်ၼၼ်ႉလႄႈၵမ်ႈၽွင်ႈထတ်းသၢင်ဝႃႈ တေၸၢင်ႈမႃးတုမ်ႉတိူဝ်ႉမႅၼ်ႈလွင်ႈၽဵင်ႇပဵင်း သုၼ်ႇလႆႈသုၼ်ႇပဵၼ်ၵူၼ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉၼႆ ၸီႉၸၢမ်းၼႄဝႆႉယူႇယဝ်ႉ။ ပိူဝ်ႈၼၼ်လႄႈ တႃႇငူပ်ႉငိထိင်းသိမ်းဝၼ်လွင်ႈဢမ်ႇၽဵင်ႇပဵင်းၵၼ်လႆႈၼႆႉ ထုၵ်ႇလီတိူသ်းဢၢပ်ႈပၼ်ဢႃႇၼႃႇသုၼ်ႇႁဵတ်းလႆႈလူင်ပွင်ၸိုင်ႈၼၼ်ႉယူႇယဝ်ႉၼႆသေ-ၵမ်ႈၽွင်ႈၼႆႉ မီးလွင်ႈၶႂ်ႈပဵၼ်တုၵ်းယွၼ်းမႃးယူႇယဝ်ႉ။ ပေႃးပဵၼ်ၼၼ်မႃးၸိုင် ၸၢင်ႈမေႃပဵၵ်ႇပိူင်ႈၵၼ်တင်းဢၼ်ဝႃႈ “ဢႃႇၼႃႇၽွင်းငမ်းၼႆႉ တေလႆႈလုၵ်ႉတီႈၵူၼ်းမိူင်းမႃး” ၼႆၼၼ်ႉသေလႄႈ မၢင်ပွၵ်ႈၼႆႉၸၢင်ႈႁိူင်းၵိူင်းၸူးၾၢႆႇလၢႆးပိူင်ၸဝ်ႈဢႃႇၼႃႇၵႅမ်တူဝ်ၼၼ်ႉယူႇယဝ်ႉ။ လွင်ႈဢၼ်လွၵ်းလၢႆးပိူင်ဢုပ်ႉပိူင်ႇၽွင်းငမ်းတၢင်ႇမဵဝ်းၶဝ် ဢမ်ႇပွႆႇၶႂၢင်ႉပၼ်လႆႈၼၼ်ႉ ၸၢင်ႈလႆႈႁၼ်မီးၼႂ်းလၢႆးပိူင်တီႇမူဝ်ႇၶရေႇသီႇၼၼ်ႉယူႇ။ ၵွပ်ႈၼၼ်လႄႈ လွင်ႈၶွင်ႉၶမ်ၸၢင်ႈမီးမႃးၼႂ်းမူႇၸုမ်းၽုင်ၵူၼ်းႁဝ်းယွၼ်ႉၸုမ်းမီးၽွၼ်းမိူၼ်ၵၼ်ၼၼ်ႉဝႃႈၼႆၵေႃႈ ယင်းမီးဝႆႉလၢႆးပိူင်တႃႇတေၵႄႈလိတ်ႈၼင်ႇၼၼ်ဝႆႉယူႇလႄႈ ၵူၼ်းၵမ်ႈၽွင်ႈတႄႉဢမ်ႇႁၼ်ထိုင်ဝႃႈ တေၸၢင်ႈတုမ်ႉတိူသ်ႉမႅၼ်ႈလၢႆးဢုပ်ႉပိူင်ႇတီႇမူဝ်ႇၶရေႇသီႇၼၼ်ႉၼႆသင်။ ၼႂ်းလၢႆးပိူင်ပၢႆးမိူင်းလႄႈ လၢႆးဢုပ်ႇပိူင်ႇမဵဝ်းလႂ်သေမဝ်ႇဝႃႈ ၸုမ်းဢၼ်မီးၽွၼ်းမိူၼ်ၵၼ်ၶဝ် တၵ်တေၵိုၵ်းႁွမ်းမီးၸွမ်းဝႆႉယူႇႁဵတ်းၼၼ်ယဝ်ႉ။
ၸုမ်းဢၼ်မီးၽွၼ်းမိူၼ်ၵၼ်ၶဝ်ဢၼ်ဝႃႈၼၼ်ႉ ပိူင်လူင်ၶႂ်ႈယိူင်းဝႃႈ ပဵၼ်ၸုမ်းဢိင်ၼိူသ်ပၢႆးမၢၵ်ႈမီးသေ ၽွတ်ႈႁႅၼ်းပဵၼ်ၸုမ်းမႃးၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၸုမ်းၸိူသ်းဢၼ်ဢိင်ၼိူသ်လွင်ႈပၢႆးၵၢၼ်ၵူၼ်း မိူၼ်ၼင်ႇၾၢႆႇၸၢဝ်းၵိူသ်းလီ၊ ၸိူသ်ႉၶိူသ်း သီၽိဝ်ၼိူသ်ႉၼင်သေ ၽွတ်ႈပဵၼ်ၸုမ်းဝႆႉၼၼ်ႉႁွင်ႉႁိၵ်းဝႃႈ “ၸုမ်းပႅၵ်ႇပိူင်ႈတီႈပၢႆးၵၢၼ်ၵူၼ်း” (Social Cleavages) ၶဝ်ၼႆယူႇယဝ်ႉ။ လွင်ႈၸုမ်းဢၼ်မီးၽွၼ်းမိူၼ်ၵၼ်ၶဝ်ၼၼ်ႉလႄႈ ၸုမ်းပႅၵ်ႇပိူင်ႈတီႈပၢႆးၵၢၼ်ၵူၼ်းၶဝ် လႆႈၶဝ်ႈၸိမ်ပႃးၼႂ်းပၢႆးမိူင်းမႃးၼၼ်ႉ ႁွင်ႉႁိၵ်းၸိုသ်ႈဝႃႈ “ၸုမ်းပႅၵ်ႇပိူင်ႈတီႈပၢႆးမိူင်း” ( Political Cleavages ) ၼႆယူႇယဝ်ႉ။ ၼႆႉပဵၼ်ၽူႈလူင်ႉလႅၼ်ႇၾၢႆႇပၢႆးမိူင်း။ ၾၢႆႇပၢႆးၵၢၼ်ၵူၼ်းၶဝ်မၵ်းမၢႆဝႆႉပၼ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ လွင်ႈ “ၸုမ်းဢၼ်တူၺ်းပုၼ်ႈသုၼ်ႇတူဝ်ၵဝ်ႇ” ၶဝ်လႆႈၶဝ်ႈပႃးၼႂ်းၶႂၢင်ႉပၢႆးမိူင်းၼၼ်ႉလူင်ပွင်ၸိုင်ႈၼႆႉ လႆႈတမ်းၽႅၼ်ပေႃႇလသီႇ ဢၼ်သၢင်ႇထုၵ်ႇတႃႇၽွၼ်းလီပုၼ်ႈပၢင်ႈမၢၵ်ႈမီးၶဝ်ၼၼ်ႉ 3 သဵၼ်ႈသၢႆသေ ၵွင်ႉၵၢႆႇၵပ်းပၼ်လၢႆးၵၢၼ်ၵႂႃႇယူႇယဝ်ႉ လၢႆးၵၢၼ်ၼၼ်ႉသမ်ႉ-
တီႈမူဝ်ႇၶရေႇသီႇလႄႈမူႇၸုမ်းၽုင်ၵူၼ်းၼမ်လၢႆ
တီႇမူဝ်ႇၶရေႇသီႇလႄႈမူႇၸုမ်းၽုင်ၵူၼ်းၼမ်လၢႆ Democracy and Plural Society ၸုမ်းဢၼ်မီးၽွၼ်းမိူၼ်ၵၼ်ၶဝ်တင်းၼမ်ၼႆႉ ၶဝ်ႈပႃးၸိမ်ၸွမ်းၼႂ်းၶႂၢင်ႉၵၢၼ်ပၢႆးမိူင်းလႄႈၼႂ်းမူႇၽုင်ၵူၼ်းႁဝ်းဝႆႉ ၼင်ႇလၢတ်ႈၼႄမႃးပႃႈၼိူဝ်ၼႆႉယူႇယဝ်ႉ။ လွင်ႈၶွင်ႉၶမ်တင်းလူင်တင်းလၢႆၵေႃႈ သိုပ်ႇလၢမ်းတၢမ်းပုတ်ႈၵၼ်သေ ပေႃႇပဵၼ်မီးမႃးယူႇႁဵတ်းၼၼ်ယဝ်ႉ။ ၼႂ်းလၢႆးပိူင်ပၢႆးမိူင်းတီႇမူဝ်ႇၶရေႇသီႇၼႆႉ တႃႇၵႄႈလိတ်ႈလွင်ႈၶွင်ႉၶမ်ၸိူဝ်းၼၼ်ႉ လႆႈႁဵတ်းႁႃလၢႆးတင်ဢၼ်ဝႃႈ“ၵွၼ်ႇသူဝ်ႇၸီႇရေးသျိၼ်းတီႇမူဝ်ႇၶရေႇသီႇ” (Constructional Democracy )ဢၼ်ပဵၼ်လၢႆးၸၢင်ႈတၢင်တူဝ်လႆႈၵၢင်ၸႂ်တင်းသဵင်ႈၼၼ်ႉယူႇယဝ်ႉ။ လွၵ်းလၢႆးၼၼ်ႉၸမ်း-တီႈၵႄႈၵၢင်မူႇၸုမ်းတင်းလၢႆၼၼ်ႉလႄႈသင်၊ တီႈၵႄႈၵၢင်ၵူၼ်းၸၢဝ်းၶိူသ်းဢမ်ႇမိူၼ်ၵၼ်ၶဝ်ၼၼ်ႉလႈသင်၊ တီႈၵႄႈၵၢင်ၵူၼ်းၸၢဝ်းယုမ်ႇယမ်ၵိူသ်းလီပႅၵ်ႇပိူင်ႈၵၼ်ၼၼ်ႉလႄႈသင်၊ တီႈၵႄႈၵၢင်ၵူၼ်းၸိူသ်းတၢင်းဝူၼ်ႉႁၼ်ပၢႆးမိူင်းဢမ်ႇမိူၼ်ၵၼ်ၶဝ်ၼၼ်ႉလႄသင်၊ ၼင်ႇႁိုဝ်ၵူၼ်းၾၢႆႇပႃႈၼမ် ဢမ်ႇလႆႈၵႂႃႇပေႉၵိၼ်ၵူၼ်းၾၢႆႇပႃႈဢေႇၼၼ်ႉ ဝႆႉလၢႆးၶပ်ႉၶိုင်လႄႈ လွင်ႈပူင်တမ်ႈတီႈၶိုၵ်ႉတွၼ်းမၼ်းသေ ယိပ်းတိုဝ်းလၢႆး ”ၵွၼ်ႇသူဝ်ႇၸီႇရေးသျိၼ်းတီႇမူဝ်ႇၶရေႇသီႇ” ၼၼ်ႉယူႇယဝ်ႉ။
မိူင်းၸိူသ်းဢၼ်ပဵၼ်ၵူၼ်းၸၢဝ်းၶိူသ်းဢမ်ႇမိူၼ်ၵၼ်ၶဝ်ယူႇသဝ်းဝႆႉၼၼ ်ႉဢဝ်လၢႆးတီႇမူဝ်ႇၶရေႇသီႇယူဝ်းယူဝ်းဢၼ်ဝႃႈ “ဢဝ်ၵၢင်ၸႂ်ၵူၼ်းၾၢႆႇပႃႈၼမ်ၽွင်းငမ်းသေ ပႃႇၸႃးၼပ်ႉထိုဝ်တီႈၼိူသ်ၵၢင်ၸႂ်ၵူၼ်းၾၢႆႇပႃႈဢေႇ” ၼႆၼၼ်ႉသေ ဢၢၼ်းတေၵႄႈလိတ်ႈလွင်ႈၶွင်ႉၶမ်ၵႂႃႇၼႆႉ ဢမ်ႇပႆႇၵုမ်ႇထူၼ်ႈထိုင်တီႈလႆႈလူးၵွၼ်ႇ။ မၼ်းတေၵႂႃႇမိူၼ်ၼင်ႇ ၵိူတ်ႇလဵင်ႉဢွၵ်ႇထၢတ်ႈၸႂ်ၸၢဝ်းၶိူသ်းပူၼ်ႉလႅၼ်(Extreme Nationalism ) ၼၼ်ႉသေ လိုၼ်းလၢႆးဝၢႆးမႃး ၸၢင်ႈပဵၼ်ၶဵၼ်လူင်တုမ်ႉတိူသ်ႉမႅၼ်ႈလွင်ႈၽွမ်ႉႁူမ်ႈၸိုင်ႈမိူင်းမႃးယူႇယဝ်ႉ။
ၼႂ်းမိူင်းၽွမ်ႉႁူမ်ႈ“သူဝ်ႇဝီယႅတ်ႈ” ၼႆႉ ၶဝ်ဢဝ်လၢႆးပၢႆးမိူင်း“ၶွမ်ႇမိဝ်ႇၼိတ်ႉ” ၼၼ်ႉဢၢၼ်းၵႄႈလိတ်ႈလွင်ႈၶွင်ႉၶမ်ၸၢဝ်းၶိူသ်းၶဝ်ၼႆၵေႃႈဢမ်ႇလႆႈလႄႈ ဝၢႆးမႃးၸၢဝ်းၶိူသ်းၸိူသ်းမီးထၢတ်ႈၸႂ်ၸိူသ်ႉၶိူသ်းပူၼ်ႉလႅၼ်ၶဝ်ၼၼ်ႉ ဢွင်ႇပေႉၶွမ်ႇမိဝ်ၼိတ်ႉၶဝ်ၵႂႃႇယဝ်ႉ။ ဢၼ်မိူင်း“သူဝ်ႇဝီႇယႅတ်ႉ” လႆႈတႅၵ်ႇယၢႆႈၵႂႃႇၼႆႉ ဢမ်ႇၸိုသ်ႈဝႃႈတီႇမူဝ်ႇၶရေႇသီႇဢွင်ႇပေႉ၊ ပဵၼ်တင်းဝူၼ်ႉႁၼ်ထိုင်ပၢႆးထၢတ်ႈၸႂ်ၸၢဝ်းၶိူသ်းၼၼ်ႉဢွင်ႇပေႉၵႃႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ- ၼႆသေၽူႈၸွပ်ႉသွၵ်ႈႁဵၼ်းႁႃၵမ်ႈၽွင်ႈၶဝ် ထတ်းသၢင်ဝႆႉၼင်ၼႆယူႇယဝ်ႉ။ မိူင်း “သဝိတ်ႉၸိူသ်းလႅၼ်း” ၼႆႉ ၵူၼ်းၸိူသ်းၶိူသ်းယႂ်ႇ 4 ၶိူသ်းၶဝ်ၵူၼ်းဢမ်ႇၵႃး မီးၵူၼ်းၸၢဝ်းၶိူသ်းဢမ်ႇမိူၼ်ၵၼ်ၶဝ် ယူႇသဝ်းႁူမ်ႈၵၼ်ဝႆႉယဝ်ႉ။ မိူင်း “သဝိတ်ႉၸိူသ်းလႅၼ်း” သမ်ႉလႆႈႁၼ်ၶဝ်ယိပ်းတိုဝ်းလၢႆး “ၶွၼ်ႇသူဝ်ႇၸီႇရေးသျိၼ်းတီႇမူဝ်ႇၶရေႇသီႇ” တႅတ်ႈတေႃးလီငၢမ်းသေလႄႈ ၵႄႈလိတ်ႈလႆႈလွင်ႈၶွင်ႈၶမ်ၸၢဝ်းၶိူသ်းၶဝ်ၼၼ်ႉယူႇယဝ်ႉ။ ၼႂ်းမိူင်းယူးရူပ်ႇ Europe ၶဝ်ၼၼ်ႉၵေႃႈ ယိပ်းတိုဝ်းလၢႆးၶွၼ်ႇသူဝ်ႇၸီႇရေးသျိၼ်းတီႇမူဝ်ႇၶရေႇသီႇၼႆႉ တႅတ်ႈတေႃးလီငၢမ်းသေ ထိင်းသိမ်းႁႂ်ႈမိူင်းၶဝ်ၵိုမ်းၶိူင်ႇဝႆႉလႆႈၼၼ်ႉယူႇယဝ်ႉ။
တီႈမူဝ်ႇၶရေႇသီႇလႄႈလွင်ႈၽဵင်ႇပဵင်းတီႈၶႂၢင်ႇပၢႆးမိူင်း
တီႇမူဝ်ႇၶရေႇသီႇလႄႈလွင်ႈၽဵင်ႇပဵင်းတီႈၶႂၢင်ႉၵၢၼ်ပၢႆးမိူင်း Democracy and Political Equality ၼႂ်းလၢႆးပိူင်ပၢႆးမိူင်းတီႇမူဝ်ႇၶရေႇသီႇၼႆႉ ၵူၼ်းၵူႈၵေႃႉတေလႆႈမီးလွင်ႈၽဵင်ႇပဵင်းတီႈၶႂၢင်ႉပၢႆးမိူင်းၼၼ်ႉယူႇယဝ်ႉ။ “လွင်ႈၽဵင်ႇပဵင်းတီႈၶႂၢင်ႉပၢႆးမိူင်း” ဢၼ်ဝႃႈၼၼ်ႉပဵၼ်ႁိုသ်? တေလႆႈဢဝ်ဢၼ်လႂ်ၼိူင်ႈတူၺ်းသေ သမ်ႉတေလႆႈႁဵတ်းႁိုသ်တႅၵ်ႈၼိူင်းတူၺ်း? ၸၢင်ႈမီးၶေႃႈထၢမ်မႃးၼင်ႇၼႆယူႇ။
ဢၼ်ၽူႈႁူႉႁၼ်လူင်ႉလႅၼ်ႇၶဝ်ၽုၺ်ႇဝႆႉတီႈပွင်ႇဢၼ်ငၢႆႈမၼ်းၼၼ်ႉၸမ်း လွင်ႈၽဵင်ႇပဵင်းတီႈၶႂၢင်ႉပၢႆးမိူင်းဢၼ်ဝႃႈၼႆႉ “ၵူၼ်းၵေႃႉမီးသုၼ်ႇတွတ်ႈၶႅပ်းၵၢင်ၸႂ်ၵူႈၵေႃႉၼႆႉ လႆႈတွတ်ႈၶႅပ်းၵၢင်ၸႂ်ၵေႃႉၶႅပ်းၼင်ႇၵၼ်သေ ၶႅပ်းၵၢင်ၸႂ်ၵူႈၶႅပ်းၼႆႉ ၼမ်ႉၼၵ်းၵႃႈၶၼ်မၼ်းတေလႆႈၽဵင်ႇပဵင်းၵၼ်” ဝႃႈၼႆယဝ်ႉ။ ဢမ်ႇလႆႈၸႅၵ်ႇၽႄၸၢဝ်းၶိူသ်း၊ ယိင်းၸၢႆး၊ ၽၢၼ်မီး၊ လွင်ႈၵိူသ်းလီ၊ လွင်ႈယုမ်ႇယမ်ပၢႆးမိူင်းၸိူသ်းၼၼ်ႉလႄႈသင်သေယဝ်ႉလႄႈ မိူၼ်ၼင်ႇဝႃႈမႃး လွင်ႈၼမ်ႈၼၵ်းၵႃႈၶၼ်ၶႅပ်းမႄးတေလႆႈၽဵင်ႇပဵင်းၵူၺ်းသေဢမ်ႇၵႃး လွင်ႈယႃႇႁႂ်ႈလႆႈမီးတၢင်းလွၵ်ႇငိုတ်ႈ တဵၵ်းတဵင်ယိပ်းၸိၵ်းၵၼ် တီႈတေတွတ်ႈၶႅပ်းၵၢင်ၸႂ်ၼၼ်ႉၼႆၵေႃႈ ဢမ်ႇမီးဢမ်ႇပဵၼ်ယဝ်ႉ။
မိူင်းၵမ်ႈၽွင်ႈၼႆႉ ၵူၼ်းမီးသုၼ်ႇတွတ်ႈၶႅပ်းၵၢင်ၸႂ်ၼင်ႇၵၼ်ၵေႃႈ ဢမ်ႇမီးသုၼ်ႇလႆႈၶႅပ်းၵၢင်ၸႂ်ၼမ်ဢေႇတၢၼ်ၵၼ်။ ၸႅၵ်ႇၽႄထၢၼ်ႈၵူၼ်း၊ ၽူႈၽွင်းငမ်းမိူင်း၊ ၽူႈမီးပၺႃႇ၊ ၵူၼ်းမီး ၵူၼ်းၽၢၼ်၊ ၵူၼ်းထၢမ်းၵၢၼ်ၶုၼ်၊ ၵူၼ်းႁဵတ်းၵၢၼ်၊ ၵူၼ်းႁဵတ်းႁႆႈၼႃး-ၸၵႂႃႇၼႆသေ ယိပ်းတိုသ်းလၢႆးဢၼ်ၸႅၵ်ႇၽႄထၢၼ်ႈၵူၼ်းသေ လႆႈတွတ်ႈၶႅပ်းၵၢင်ၸႂ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ လၢႆးၼၼ်ႉၸမ်းႁွင်ႉဝႃႈ “လၢႆးပိူင်တွတ်ႈၶႅပ်းၵၢင်ၸႂ်ၵွၼ်ႈၵိူင်း” (Weighted Voting System ) ၼႆယူႇယဝ်ႉ။ လၢႆးပိူင်တွတ်ႈၶႅပ်းမႄးၵွၼ်းၵိူင်းၼႆႉ ဢမ်ႇပၼ်လွင်ႈၽဵင်ႇပဵင်းတီႈၶႂၢင်ႉပၢႆးမိူင်းၼၼ်ႉလႆႈ။
ဢၼ်လၢတ်ႈမႃးပႃႈၼိူသ်ၼႆႉ ပဵၼ်လွင်ႈၽဵင်ႇပဵင်းတႃႇၵူၼ်းၵေႃႉလႂ်ၵေႃႉၼၼ်ႉယူႇယဝ်ႉ။ တႃႇႁႂ်ႈၸၢဝ်းၶိူသ်းၽႂ်မၼ်း မီးသုၼ်ႇႁဵတ်းလႆႈၽဵင်ႇပဵင်းၵၼ်၊ တႃႇႁႂ်ႈသုၼ်ႇႁဵတ်းလႆႈၽူႈၸၢႆးၽူႈယိင်းၽဵင်ႇပဵင်းၵၼ်-ၸၵႂႃႇၸိူသ်းၼႆႈၼၼ်ႉသမ်ႉ တေလႆႈတႅမ်ႈမၢႆပူင်တမ်းလွင်ႈၶိုၵ်ႉတွၼ်းမၼ်းပၼ်တီႈၼႂ်းမူႇၸုမ်းၽုင်ၵူၼ်း ဢၼ်ၸၢပ်ႈလူၺ်ႈၵၼ်ၶဝ်ၼၼ်ႉ ၸွမ်းၼင်ႇငဝ်းလၢႆးဢၼ်တေငၢမ်ႇမႅၼ်ႈၸိုင်ႈမိူင်းၼၼ်ႉယူႇယဝ်ႉ။
လုၵ်ႉဢဝ်တီႈလႆႈထဵင်ထွင်ၽဵင်ပဵင်း/ဢမ်ႇၽဵင်ႇပဵင်းၼႆၼၼ်ႉသေ လွင်ႈၶွင်ႉၶမ်ပၢႆးမိူင်းၵမ်ႈၽွင်ႈ ၸၢင်ႈပေႃႇပဵၼ်မႃးၵူႈမိုသ်ႉၵူႈဝၼ်းယူႇယဝ်ႉ။ ပေႃးပဵၼ်သၢႆငၢႆငဝ်းလၢႆးၼင်ႇႁိုဝ်ၸင်ႇဝႃႈလႆုမီးလွင်ႈၽဵင်ႇပဵင်းဢၼ်ဝႃႈၼၼ်ႉ တႃႇတေၸီႉၸမ်ႈၼႄတႅတ်ႈတႅတ်ႈတေႃးတေႃးၼႆႉ မီးလွင်ႈယၢပ်ႇယူႇ။ ၽူႈၸွပ်ႇသွၵ်ႈႁဵၼ်းႁႃမီးပၺႃႇၾၢႆႇပၢႆးၵၢၼ်ၵူၼ်း (Social Scientist) ၶဝ်ဝႃႈတႄႉ-“ၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈတၢင်းၶွင်ႉၶမ်တီႈၼိူသ်လွင်ႈၽဵင်ႇပဵင်းၵၼ်ၼၼ်ႉၼႆႉ သွၵ်ႈႁႃငဝ်းလၢႆးတၢင်းတႃႇတေၵႄႈလိတ်ႈပၼ် ႁႂ်ႈယဝ်ႉတူဝ်ႈသုတ်းႁၢႆၵႂႃႇၼၼ်ႉၼႆၵေႃႈ တၵ်းတေဢမ်ႇၸၢင်ႈလႆႈႁၼ်လႆႈထူပ်း” ဝႃႈၼႆယဝ်ႉ။ ယွၼ်ႉဝႃႈ လွင်ႈၽဵင်ႇပေင်းတီႈၶႂၢင်ႉၵၢၼ်မိူင်းဢၼ်ဝႃႈၼႆႉ မၼ်းတိူသ်းၵေဝ်ႇၵပ်းတီႈတူၼ်ႈၸႂ်လႆႈတုမ်ႉယွၼ်ႈႁပ်ႉၶၢမ်ႇၼၼ်ႉသေ ဢမ်ႇမိူၼ်ၼင်ႇငဝ်းလၢႆးတႂၢၵ်ႈပၢႆးၼပ်ႉဢၼ်ဝႃႈ မိူၼ်ၵၼ်ၽဵင်ၵၼ် တၢၼ်ႇၵၼ်ၼႆၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ “ၵူၼ်းႁဝ်းၼႆႉ တႄႇႁူၵ်းၾင်ႉႁႄႇမႃးၼင်ႇၵၼ်သေ မီးလွင်ႈထၢင်ႇႁၢင်ႈလွတ်ႈလႅဝ်းၵူႈၵေႃႉဝႆႉၼင်ႇၵၼ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ” ၼႆၽူႈၵေႃႉတႅမ်ႈၶေႃႈပိုၼ်ၽၢဝ်ႇလွင်ႈလွတ်ႈလႅဝ်းဢမေႇရိၵၼ်ႇ Thomas Jeyfersom 1743-1826 တႅမ်ႈမၢႆဝႆႉၼင်ႇၼႆယဝ်ႉ။ တႃႇၵူၼ်းႁဝ်းၵူႈၵေႃႉၼႆႉ တေလႆႈမီးလွင်ႈႁွင်းႁပ်ႉ (ဢႃႇမၶၢမ်ႇ) လွင်ႈသုၼ်ႇႁဵတ်းလႆႈၽဵင်ႇပေင်းၵၼ်ၼၼ်ႉၵူၺ်းလႄႈ ပေႃးတေဢဝ်ငဝ်းလၢႆးပၢႆးၼပ်ႉၼၼ်ႉတမ်းသေ ဢၢၼ်းၽႃႇၵၢင်ဝၢင်းၶိုင်ႈၸွမ်းတၢင်းၼမ်တၢင်းဢေႇမၼ်းၼႆၼၼ်ႉတႄႉ တိုၼ်းဢမ်ႇလႆႈလႃးလႃး။ လၢႆးပိူင်တီႇမူဝ်ႇၶရေႇသီႇၼႆႉၸမ်း တေႁွင်းႁပ်ႉဝႆႉပၼ်တႃႇလွင်ႈလႆႈၽဵင်ပေင်းၵၼ် တီႈၶႂၢင်ႉပၢႆးမိူင်းၼၼ်ႉၵူၺ်းယဝ်ႉ။ ပုၼ်ႈတႃႇႁဵတ်းႁႂ်ႈလွင်ႈမၢၵ်ႈမီးလႄႈ ၶိူင်ႈလူဝ်ႇၵၢင်ၸႂ်ၵူၼ်းႁဝ်းတၢင်ႇၸိူသ်ႉတၢင်ႇမဵဝ်းႁႂ်ႈတဵမ်ထူၼ်ႈ (ဢမ်ႇၼၼ်) ႁႂ်ႈမီးလွင်ႈႁွင်းႁပ်ႉလႆႈၼၼ်ႉ မၼ်းဢမ်ႇၸႂ်ႈပုၼ်ႈၽွၼ်းပိူင်လူင်တီႇမူဝ်ႇၶရေႇသီႇၼၼ်ႉ။ ပဵၼ်ပုၼ်ႈၽွၼ်းမူႇၸုမ်းၽုင်ၵူၼ်း ၸိူသ်းႁွမ်းပႃးၸွမ်း တီႈဢၼ်ယိပ်းတိုသ်းတီႇမူဝ်ႇၶရေႇသီႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ တီႇမူဝ်ႇၶရေႇသီႇဢၼ်ဝႃႈၼႆႉ မၼ်းပဵၼ်လၢႆးဢုပ်ႉပိူင်ႇၽွင်းငမ်းၼၼ်ႉၵူၺ်း။ မၼ်းဢမ်ႇၸႂ်ႈတၢင်းယိုၼ်ႈႁပ်ႉ “တီႇဢူဝ်ရီႇ” Theory တႃႇႁႂ်ႈၵူၼ်းႁဝ်းလႆႈမၢၵ်ႈမီးလႄႈ လႆႈၶိုၼ်ႈယႂ်ႇၽဵင်ႇပဵင်းတၢၼ်ႇၵၼ်ၼၼ်ႉ။ (ပိူင်တႅၵ်ႈမၼ်းၸမ်ႉ ၸိုင်ႈမိူင်းဢၼ်ယိပ်းတိုသ်းတီႇမူဝ်ႇၶရေႇသီႇၵူၼ်းမိူင်းဝႆႉယူႇၼၼ်ႉ ပုၼ်ႈတႃႇ တေဢႃႉမႃႉၶၢမ်ႇလႄႈၽေႃႇၼမ်ႉၽေႃႇတူဝ်ပၼ် ႁႂ်ႈၵူၼ်းမိူင်းလႆႈမၢၵ်ႈမီးလီပဵၼ်ၽဵင်ႇပဵင်းၼင်ႇၵၼ်ၼႆႉ-ၶဝ်လႆႈဢဝ်ဝႃႇတၶွမ်ႇမိဝ်ႇၼိတ်ႉလႄႈ လၢႆးပိူင်ပၢႆးမိူင်း၊ လၢႆးပိူင်ပၢႆးမၢၵ်ႈမီး လၢႆးပိူင်ၶွတ်ႇၽွတ်ႈၸုမ်းလူင်ပွင်ၸိုင်ႈ ဢၼ်ဢဝ်ဝႃႇတၶွမ်ႇမိဝ်ႇၼိတ်ႉတႄႇငဝ်ႈ ပူၵ်းတင်ႈဝႆႉၸိူဝ်းၼၼ်ႉသေလႄႈ ႁဵတ်းသၢင်ႈၶိုင်ပွင်ၵႃႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ)။
လၢႆးၵျၢင်ႉတၢင်းၵမ်တီႇမူဝ်ႇၶရေႇသီႇ
လၢႆးၵျၢင်ႉတၢင်းၵမ်တီႇမူဝ်ႇၶရေႇသီႇဢၼ်ဝႃႈၼႆႉ တေလႆႈႁူႉပွင်ႇၼင်ႇႁိုဝ်? ၵမ်ႈၽွင်ႈတေတွပ်ႇၵႄႈဝႃႈ- “ဢဝ်ၵၢင်ၸႂ်ၵူၼ်းၽၢႆႇပႃႈၼမ်ၼၼ်ႉဢုပ်ႉပိူင်ႇၽွင်းငမ်းသေ ပႃႇၸႃးၼပ်ႉထိုသ်ၵၢင်ၸႂ်ၽၢႆႇပႃႈဢေႇ” ၼႆႉ ပဵၼ်လၢႆးၵျၢင်ႉတၢင်းၵမ်တီႇမူဝ်ႇၶရေႇသီႇယဝ်ႉ-တေဝႃႈၼႆယူႇ။ ပေႃးၼပ်ႉသွၼ်ႇဢဝ်တီႈၸမ်ၸမ်တႄႉ မၢၼ်ႇမႅၼ်ႈၸိုဝ်ႈၸႂ်ႈယူႇယဝ်ႉ။ ၵူၺ်းၵႃႈ လီလႆႈၾၢင်ႉလွင်ႈဢၼ်ဝႃႈၵၢၼ်လိုၵ်ႉလမ်ႇလိူဝ်သေလွင်ႈၼၼ်ႉၵေႃႈ ပႃးဝႆႉတင်းၼမ်လူင်ယူႇၼႆၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ထုၵ်ႇလီၵုၺ်ႉဢွၵ်ႇသွၵ်ႈႁႃယိပ်းတိုသ်းၵႂႃႇယူႇ။
တီႇမူဝ်ႇၶရေႇသီႇဢၼ်ဝႃႈၼႆႉ ၸႂ်ႉႁႂ်ႈဢဝ်လၢႆးငမ်းယဵၼ်သေလႄႈ ၵႄႈလိတ်ႈလွင်ႈၶွင်ႉၶမ်ၶဝ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ယႃႇပေႁႂ်ႈလွင်ႈၶွင်ႉၶမ်လႆႈပေႃႇပဵၼ်မီးမႃးၼႆၼၼ်ႉ လၢႆးပိူင်ပၢႆးမိူင်း၊ ပၢႆးဢုပ်ႉပိူင်ႇၽွင်းငမ်းလၢႆးလႂ်ၵေႃႈ တေႁၢမ်ႈသီးဝႆႉဢမ်ႇၸႂ်ႈ။ တေဢဝ်လၢႆးလႂ်ၵႄႈလိတ်ႈလွင်ႈၶွင်ႉၶမ်ဢၼ်ဝႃႈၼႆၼၼ်ႉၵူၺ်း ဢၼ်တေပဵၼ်ဢႃမၶၢမ်ႇႁဵတ်းႁႂ်ႈလၢႆးပိူင်ပၢႆးမိူင်းလႄႈ လၢႆးပိူင်ပၢႆးဢုပ်ႇပိူင်ႇၽွင်းငမ်းၶိူင်ႇၵိုမ်းလႆႈၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ တႃႇႁႂ်ႈတီႇမူဝ်ႇၶရေႇသီႇႁိူသ်ႈႁိူင်းၼႆၼၼ်ႉ မၼ်းၵႂႃႇၵဵဝ်ႇၵၼ်တင်းဢၼ်ဝႃႈ မူႇၸုမ်းၽုင်ၵူၼ်းႁဝ်းႁပ်ႉၶၢမ်ႇယုမ်ႇယမ်တီႈၼိူသ် “သၽေႃးတီႇဢူဝ်ႇရီႇၶေႃႈၵိၼ်ၵႅၼ်ႇၶႂၢင်ႉပၢႆးၵၢၼ်ၵူၼ်း” (Social Contract Theory ) ၼႆၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၵူၼ်းႁဝ်းၼႆႉ ယူႇၵေႃႉလဵဝ်ၶေႃၶေႃၵူၺ်းဢမ်ႇလႆႈ။ ၼင်ႇႁဝ်းလႆႈၶၢမ်ႇၸႃးသုၼ်ႇလႆႈသုၼ်ႇပဵၼ်ႁဝ်းၼၼ်ႉ ႁဝ်းလႆႈမီးလွင်ႈတႃႇပႂ်ႉပႃးထိင်းသိမ်းပုၼ်ႈၽွၼ်း ယႃႇပၼ်လုတ်ႈပၼ်ႁၢမ်းၼၼ်ႉယူႇယဝ်ႉ။ ပေႃးၼၼ်ၸင်ႇပဵၼ်ၵူၼ်းမေႃယူႇသဝ်းၵိၼ်သၢင်ႈၼႂ်းမူႇၸုမ်းၽုင်ၵူၼ်းသေ မေႃၸွမ်း “သၽေႃးတီဢူဝ်ႇရီႇၶေႃးၵိၼ်ၵႅၼ်ႇၶႂၢင်ႉပၢႆးၵၢၼ်းမိူင်း” ၼၼ်ႉၼႆယဝ်ႉ။ ပေႃးတေၵုမ်ႇဢဝ်လွင်ႈတၢင်းၶႂ်ႈလႆႈၶႂ်ႈပဵၼ်ပုၼ်ႈတူဝ်ၵဝ်ႇၼၼ်ႉဝႃႈဢၼ်လဵဝ်ၵူၺ်းၸိုင် လူဝ်ႇလႆႈယူႇၽၢႆႇၼွၵ်ႈမူႇၸုမ်းၽုင်ၵူၼ်း (ဢၼ်မီၶေႃႈၵိၼ်ၵႅၼ်ႇၵၼ်ဝႆႉ)ၼၼ်ႉဢဝ်ယဝ်ႉ။ ၵူၼ်းႁဝ်ႊၵေႃႉလႂ်သေဢမ်ႇဝႃႈ မိူသ်ႈယူႇသဝ်းၵိၼ်သၢင်ႈၼႂ်းမူႇၽုင်ၵူၼ်းႁဝ်းယူႇၼႆႉသုၼ်ႇလႆႈသုၼ်ႇပဵၼ်လႄႈပုၼ်ႈၽွၼ်း (Right and Obligation ) သွင်ပိူင်ၼႆႉ လူဝ်ႇမေႃယွၼ်ႇယၢၼ်းၶိုင်ႁႃၵၼ်သေ ယိပ်းၸႂ်ႉပႂ်ႉပႃးဝႆႉၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ပေႃးႁဵတ်းၼၼ်ၸင်ႇၶူပ်းငၢမ်ႇမႅၼ်ႈသၽေႃးလၢႆးဢုပ်ႉပိူင်ႇတီႇမူဝ်ႇၶရေႇသီႇၼၼ်ႉသေ ထုၵ်ႇမႅၼ်ႈလၢႆးၵျၢင်ႉတၢင်းၵမ်တီႇမူဝ်ႇၶရေႇသီႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၵူၼ်းႁဝ်းၵူႈၵေႃႉၼႆႉ မီးၸႂ်ၶႂ်ႈတၢင်ႇလၢတ်ႈၼႄလွင်ႈၼမ်ႉၸႂ်ၸဝ်ႈၵဝ်ႇသေ ၶႂ်ႈတုၵ်းယွၼ်းႁႂ်ႈလႆႈႁဵတ်းၸွမ်းၵႂႃႇၼၼ်ႉယူႇယဝ်ႉ။ ၵၢပ်ႈပၢၼ်မိူင်းတီႇမူဝ်ႇၶရေႇသီႇၼႆႉ မီးဝႆႉသုၼ်ႇတႃႇတၢင်ႇလၢတ်ႈၼႄၼမ်ႉၸႂ်ႁဝ်းတဵမ်တဵမ်ထူၼ်ႈထူၼ်ႈလႆႈယူႇ။ ၵူၺ်းၵႃႈ တႃႇႁႂ်ႈၵူၼ်းၵူႈၵေႃႉလႆႈႁဵတ်းၸွမ်းၼင်ႇၵၢင်ၸႂ်မၼ်းမီးၼၼ်ႉ ဢမ်ႇပဵၼ်လႆႈ ။ ၵၢင်ၸႂ်ၵူၼ်းၼႆႉ ပႅၵ်ႇပိူင်ႈၵၼ်လၢႆဢၼ်လၢႆမဵဝ်းဝႆႉလႄႈ ၸင်ႇလႆႈဢဝ်ၵၢင်ၸႂ်ၵူၼ်းတၢင်းၼမ် ဢၼ်ၵူၼ်းၽၢႆႇပႃႈၼမ်ႁပ်ႉၶၢမ်ႇၼၼ်ႉ ဝႆႉပဵၼ်တႃႇႁဵတ်းသၢင်ႈယဝ်ႉ။ ပေႃးပဵၼ်ၼၼ်မႃး ၵၢင်ၸႂ်ၵူၼ်းၽၢႆႇပႃႈဢေႇၼၼ်ႉသမ်ႉတေၵိုတ်းဝႆႉယူႇ။ ၵူၼ်းၽၢႆႇပႃႈဢေႇၶဝ်ၼၼ်ႉ ပိၵ်ႉဝႃႈဢမ်ႇငၢမ်ႇမႅၼ်ႈၵၢင်ၸႂ်ၶဝ်ၼႆၵေႃႈ တေႃႈတေလႆႈႁူမ်ႈႁွမ်းႁဵတ်းႁဵတ်းသၢင်ႈၸွမ်း၊ ယိပ်းတိုဝ်းၸွမ်းၵၢင်ၸႂ်ၵူၼ်းပႃႈၼမ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ဢၼ်ၼႆႉၼႆႉ ပဵၼ်ပုၼ်ႈၽွၼ်းလူဝ်ႇလႆႈၸွမ်းတီႈၼႂ်းမူႇၸုမ်းၽုင်ၵူၼ်းဢၼ် “သၽေႃးတီႇဢူဝ်ႇရီႇၶေႃႈၵိၼ်ၵႅၼ်ႇၶႂၢင်ႇပၢႆးၵၢၼ်ၵူၼ်း” ၶႂ်ႈပွင်ႇဝႃႈၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၽူႈလူင်ႉလႅၼ်ႇမီးပၢႆးဝူၼ်ႉႁၼ်ထိုင်ပၢႆးမိူင်းပၢၼ်ပီႊမိူင်းႁူဝ်ပၢၵ်ႇ 20 ၶဝ်တႅမ်ႈဢွၵ်ႇၼႄဝႆႉဝႃႈ-လွင်ႈဝႃႈလီလႆႈပၼ်ၶႂၢင်ႉယိပ်းတိုသ်းသုၼ်ႇလႆႈသုၼ်ႇပဵၼ်လွတ်ႈလွတ်ႈလႅဝ်းလႅဝ်း ႁင်းၽႂ်မၼ်းႁင်းမၼ်းယူႇၼႆၼႆႉ ပဵၼ်တၢင်းလွတ်ႈလႅဝ်း ဢၼ်မီးသၽေႃးမေႃလူလႅဝ်ၼၼ်ႉ-ဝႃႈၼႆယဝ်ႉ။ တၢင်းဝူၼ်ႉၶႆႈၸႂ်ဢၼ်ၼႆႉ လႆႈႁၼ်ဝႃႈမႃးပဵၼ်လွင်ႈထႅမ်ႁႅင်းပၼ် “လၢႆးၵျၢင်ႉတၢင်းၵမ်တီႇမူဝ်ႇၶရေႇသီႇ” လႄႈ “သၽေႃးတီႇဢူဝ်ႇရီႇၶေႃႈၵိၼ်ၵႅၼ်ႇၶႂၢင်ႉပၢႆးၵၢၼ်ၵူၼ်း” ၼၼ်ႉယူႇယဝ်ႉ။
ၵွမ်ႉဝႃႈၵျၢင်ႉၵမ်ႁဵတ်းၸွမ်းလၢႆးၵျၢင်ႉတၢင်းၵမ်တီႇမူဝ်ႇၶရေႇသီႇ ဢႃၼ်ဝႃႈဢဝ်ၵၢင်ၸႂ်ၵူၼ်းတင်းလၢႆဢုပ်ႇပိူင်ႇၼႆၼၼ်ႉသေ တေလႆႈဝႃႈ ပႃႇၸႃးၼပ်ႉထိုဝ်တီႈၵၢင်ၸႂ်ၵူၼ်းၽၢႆႇပႃႈဢေႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ-ၼႆတႄႉ ပႆႇလႆႈဝႃႈထိူၵ်ႈလူးၵွၼ်ႇ။ လွင်ႈဢဝ်ၵၢင်ၸၸႂ်ၵူၼ်းတင်းလၢႆသေ ဢုပ်ႉပိူင်ႇၽွင်းငမ်းၼၼ်ႉ ၸၢင်ႈမေႃၸပ်းၽၢႆႇဝၢႆႇၸူး “လွင်ႈၵူၼ်းတင်းၼမ်ၶဝ်လူလၢႆၸႂ်ႉၵိၼ်ဢႃႇၼႃႇႁႅင်းပွင်” Majority Tyranny သေၽွင်းငမ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၵိုင်ႇလီလႆႈႁႃလွၵ်းလၢႆးဢၼ်တေဝႃႈထိူၵ်ႈလႆႈ လွင်ႈဝႃႈမီးတၢင်းပႃႇၸႃးၼပ်ႉထိုဝ်တီႈၼိူသ်ၵၢင်ၸႂ်ၵူၼ်းပႃႈဢေႇၶဝ်ဢမၢၼ်ႇယူႇၼႆၼၼ်ႉလူးၵွၼ်ႇယဝ်ႉ။ တီႈမူႇၸုမ်းၽုင်ၵူၼ်း ဢၼ်ပဵၼ်တီႇမူဝ်ႇၶရေႇသီႇၵမ်ႈၽွင်ႈၼၼ်ႉတႄႉ လႆႈႁၼ်ၶဝ်တႄႇယိပ်းတိုဝ်းႁဵတ်းသၢင်ႈလွၵ်းလၢႆးၼၼ်ႉယူႇ။ ပၢၼ်မိူဝ်ႈပီႊႁူဝ်ပၢၵ်ႇ 19 ၸမ်တေသုတ်းသေင်ႈၼၼ်ႉ လႆႈႁၼ် “မိူင်းယယူးရူပ်ႇ” ၶဝ်ၵမ်ႈၽွင်ႈယိပ်းတိုဝ်းလၢႆးဢၼ်ဝႃႈ “တီႇမူဝ်ႇၶရေႇသီႇႁဵတ်းၼင်ႇၵၢင်ၸႂ်မီးၼမ်ဢေႇ” (Consensus Democracy) ဢၼ်ဝႃႈၼၼ်ႉသေ ပၼ်ႁႂ်ႈၵၢင်ၸႂ်ၵူၼ်းပႃႈဢေႇၶဝ် လႆႈၶဝ်ႈပႃးၸွမ်းမိူဝ်ႈတေတမ်းဝၢင်းၶေႃႈတႅပ်းတတ်းၼၼ်ႉယူႇယဝ်ႉ။ မီးသုၼ်ႇလႆႈၸႂ်ႉတိုဝ်းမိူဝ်ႈတေတမ်းဝၢင်းလွင်ႈတႅပ်းတတ်းပေႃႇလသီႇၼၼ်ႉမႃးယူႇ။ လၢႆးၼႆႉၸမ်း ၶႅပ်းၵၢင်ၸႂ်ၵူၼ်းၽၢႆႇပႃႈဢေႇၶဝ်ၼႆႉဢမ်ႇလႆႈၶၢမ်ႇတင်းပိုၼ်ႉပႅတ်ႈၵႂႃႇလုမ်းလုမ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ဢၼ်ထုၵ်ႇလီဢဝ်ၼိူင်ႈၵၼ်သေလဵပ်ႈႁဵၼ်းၸွမ်း “တီႇမူဝ်ႇၶရေႇသီႇႁဵတ်းၼင်ႇၵၢင်ၸႂ်မီးၼမ်ဢေႇ” ၼၼ်ႉမီးဝႆႉ “တီႇမူဝ်ႇၶရေႇသီႇဢဝ်ၵေႃႉပေႉဝႃႈဢေႇၼၼ်ႉလုမ်းလုမ်းသေ ႁဵတ်းၼင်ၵၢင်ၸႂ်ၵူၼ်းပႃႈၼမ်ၵႂႃႇတိၵ်းတိၵ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ယွၼ်ႉပိူဝ်ႈဝႃႈၵမ်ႈၽွင်ႈသမ်ႉထတ်းသၢင်ဝႃႈ လၢႆးတီႇမူဝ်ႇၶရေႇသီႇဢၼ်ၼၼ်ႉၼႆႉ ပဵၼ်ၵူၼ်းတင်းလၢႆၶဝ်လူလၢႆၸႂ်ႉၵိၼ်ဢႃႇၼႃႇၼၼ်ႉဝႃႈၼင်ႇၼႆလႄႈ တီႇမူဝ်ႇၶရေႇသီႇႁဵတ်းၼင်ႇၵၢင်ၸႂ်မီးၼမ်ဢေႇၼၼ်ႉ ၸင်ႇလႆႈၽုတ်းပေႃႇယိပ်းတိုဝ်းမႃးယဝ်ႉ-ၼႆယူႇယဝ်ႉ။
ၼင်ႇႁိုဝ်ၵၢင်ၸႂ်ၵူၼ်းၽၢႆႇပႃႈဢေႇၶဝ်ၼၼ်ႉ ပေႃးလႆႈၶဝ်ႈပႃးၸွမ်းတီႈလိုၵ်ႉလမ်ႇၶိုၵ်ႉတွၼ်းမိူၼ်ၼင်ႇတီႈတေတမ်းဝၢင်းၶေႃႈတႅပ်းတတ်းၼၼ်ႉလႆႈၼႆလႄႈ ၸင်ႇလႆႈသွၵ်ႈႁႃႁၼ်လၢႆး “ၶွၼ်ႇသူဝ်ႇၸီႇရေးသျိၼ်းတီႇမူဝ်ႇၶရေႇသီႇ” ၼၼ်ႉမႃးယူႇယဝ်ႉ။ တီႇမူဝ်ႇၶရေႇသီႇႁဵတ်းၼင်ႇၵၢင်ၸႂ်မီးၼမ်ဢေႇၼၼ်ႉလႄႈ “ၶွၼ်ႇသူဝ်ႇၸီႇရေးသျိၼ်းတီႇမူဝ်ႇၶရေႇသီႇ” ၼႆႉမီးတၢင်းၵပ်းၵၢႆႇၵၼ်ဝႆႉသေ ပဵၼ်ဢၼ်ၼႄႉၼမ်းၼႄလွင်ႈဝႃႈ ၼပ်ႉထိုဝ်တီႈၼိူဝ်ၵၢင်ၸႂ်ၵူၼ်းပႃႈဢေႇၶဝ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
990
လိူၼ်ၸၼ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
တီႇမူဝ်ႇၶရေႇသီႇ
လၢႆးၵျၢင်ႉတၢင်းၵမ်တီႇမူဝ်ႇၶရေႇသီႇ
တီႇမူဝ်ႇၶရေႇသီႇဢၼ်ဝႃႈၼႆႉ ဢဝ်လၢႆးငမ်းယဵၼ်ၵႄႈလိတ်ႈတၢင်းၶွင်ႉၶမ်ၶဝ်ၼၼ်ႉ ႁဵတ်းပဵၼ်ၶဝ်ႈၶၢမ်ႇပိုၼ်ႉသေ ယိူင်းၸူးထိုင်တီႈပၢႆးမိူင်းလႄႈ ပၢႆးတိတ်းတေႃႇၵၢႆႇသိုပ်ႇၵူၼ်းႁဝ်း ဢၼ်မီးလွင်ႈတၢင်းမၢၼ်ႇမႅၼ်ႈၽဵင်ႇပဵင်းၵၼ်ၼၼ်ႉယူႇယဝ်ႉ။ ိၵၢင်ၸႂ်ၵူၼ်းၽၢႆႇပႃႈဢေႇၶဝ် လႆႈၶၢမ်ႇတၢင်းပိုၼ်ႉပႅတ်ႈဝႆႉၸူဝ်ႈၵႅပ်ႉၸူဝ်ႈၵမ်းၵေႃႈ ဢမ်ႇၵိုင်ႇထိူၵ်ႈလုတ်ႈႁၢမ်း တႃႇၸွမ်းလၢႆးပိူင်တီႇမူဝ်ႇၶရေႇသီႇၼၼ်ႉၼင်ႇၵဝ်ႇ။ လၢႆးဢၼ်တေပိုၼ်ႉပႅတ်ႈၵၢင်ၸႂ်ၵူၼ်းၽၢႆႇပႃႈဢေႇၶဝ်တေႃႇၸူဝ်ႈတေႃႇပၢၼ်ၼၼ်ႉၵေႃႈ ဢမ်ႇလီပဵၼ်။ ၸင်ႇဝႃႈ တီႇမူဝ်ႇၶရေႇသီႇႁဵတ်းၼင်ႇၵၢင်ၸႂ်မီးၼမ်ဢေႇလႄႈ ၶွၼ်ႇသူဝ်ႇၸီႇရေးသျိၼ်းတီႇမူဝ်ႇၶရေႇသီႇၶဝ်ၼႆႉ ပဵၼ်သၢၵ်ႈသေႇတီႈယိပ်းတီႈၵႅမ်းယိပ်းတိုဝ်းမႃးယဝ်ႉၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ တီႇမူဝ်ႇၶရေႇသီႇၼႆႉမီး “လၢႆးတၢင်း” လႄႈ “ငိူၼ်ႈငႂ်ႈ” ဢၼ်ဢဝ်လၢႆးငမ်းယဵၼ်သေႁဵတ်းႁႃလွင်ႈၵႄႈၶႆမၼ်းယူႇၼၼ်ႉလႄႈ တၵ်းတေၸၢင်ႈသွၵ်ႈႁႃၵုၺ်ႉဢွၵ်ႇႁၼ်မႅၼ်ႈလၢႆးၵျၢင်ႉတၢင်းၵမ်တီႇမူဝ်ႇၶရေႇသီႇ ဢၼ်တိူဝ်းမီးတြႃးမၢၼ်ႇမႅၼ်ႈၽဵင်ႇပဵင်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
990
လိူၼ်ၾႅပ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢေႇပရႄႇ
(1) ဝၼ်း။
တီႈပွင်ႇတုင်းၸိူဝ်ႉၸၢတ်ႈၸိုင်ႈတႆး
တုင်းၸိူဝ်ႉၸၢတ်ႈၸိုင်ႈတႆး ဢမ်ႇၼၼ် တုင်းၶိူဝ်းတႆးၼႆႉ တၢင်းၵႂၢင်ႈမီး ႕ ထတ်း တၢင်းသုင်မီး ႓ ထတ်း တူင်ႇလိူၼ်မူၼ်းယူႇၼႂ်းၵၢင်ၼၼ်ႉ ၵႂၢင်ႈ ႑.႕ ထတ်းပၼ်ႇမူၼ်းယဝ်ႉ။
990
လိူၼ်မေႇ
(1) ဝၼ်း။
တီႈပွင်ႇတုင်းၸိူဝ်ႉၸၢတ်ႈၸိုင်ႈတႆး
တီႈပွင်ႇ
တီႈပွင်ႇသီလိူၼ် မွၵ်ႇၼႄလွင်ႈၶိူဝ်းၵူၼ်းမိူင်းတႆးႁဝ်း ပဵၼ်ၶိူဝ်းၵူၼ်းဢၼ်ယူႇၼႂ်းၸုမ်း ၶိူၼ်းမူင်ႇၵူဝ်း မီးၽိဝ်ၼိူဝ်ႉၼင်သီလိူင်ႁိူဝ်ႈလႄႈ ၵူၼ်းမိူင်းတႆး ၵမ်ႉၼမ် ပဵၼ်ၵူၼ်းၵိူဝ်းယမ်ၼပ်ႉထိုဝ် သႃႇသၼႃႇပုတ်ႉထၸဝ်ႈၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
တီႈပွင်ႇသီၶဵဝ် မွၵ်ႇၼႄလွင်ႈ ၼမ်ႉလိၼ်ႁိၼ်ၽႃ တူၼ်ႈမႆႉတူၼ်ႈတွၵ်ႇ မွၵ်ႇမၢၵ်ႇလိူင်ႇၼမ် တူၺ်းတၢင်းလႂ်ၵေႃႈ ၶဵဝ်လူင်ၵႂႃႇၵူႈတီႈၸွတ်ႇတူဝ်ႈမိူင်းတႆးၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
990
လိူၼ်ၵျုၼ်ႇ
(1) ဝၼ်း။
တီႈပွင်ႇတုင်းၸိူဝ်ႉၸၢတ်ႈၸိုင်ႈတႆး
တီႈပွင်ႇ
တီႈပွင်ႇသီလႅင် မွၵ်ႇၼႄလွင်ႈတူၼ်ႈၸႂ်ၵူၼ်းမိူင်းတႆးႁတ်းႁၢၼ် ပေႃးဢမ်ႇၸိုဝ်ႈဢမ်ႇၸႂ်ႈၸိုင် ဢမ်ႇယွမ်းတေႃႇၽႂ်လႄႈ သမ်ႉၼႄလွင်ႈတူၼ်ႈၸႂ်ဢၼ်ၵႅၼ်ႇၶႅင်မိူၼ်သီလႅင်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
990
လိူၼ်ၵျူႇလၢႆႇ
(1) ဝၼ်း။
တီႈပွင်ႇတုင်းၸိူဝ်ႉၸၢတ်ႈၸိုင်ႈတႆး
တီႈပွင်ႇ
လုၵ်ႈလိူၼ်ၶၢဝ်မူၼ်း ၼၼ်ႉ ၼႄႁႂ်ႈႁူႉလွင်ႈႁဵတ်းတၢင်းသၢင်ႈ လွင်ႈလၢတ်ႈတၢင်းၸႃ လွင်ႈမီးၼမ်ႉၸႂ်ၽိူၵ်ႇၸိုၼ်ႈၶၢဝ်သႂ် ႁၵ်ႉပႅင်းလွင်ႈၵတ်းယဵၼ် ဢၼ်ဢမ်ႇႁဵတ်းၶဵၼ်တေႃႇၽႂ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
990
လိူၼ်သႅပ်ႇထႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
တီႈပွင်ႇတုင်းၸိူဝ်ႉၸၢတ်ႈၸိုင်ႈတႆး
မၢႆတွင်း
တုင်းၸိုဝ်ႉၸၢတ်ႈၸိုင်ႈတႆးၼႆႉ မီးမႃး ႖႖ ပီယဝ်ႉ။ ၸဝ်ႈၽႃႉတႆးႁဝ်းလႄႈ ၵူၼ်းမိူင်းတႆးႁဝ်းလႆႈၸႂ်ၵၼ်မိူဝ်ႈ 7 February 1947 ၼၼ်ႉသေ မၵ်းမၼ်ႈဝႆႉယူႇယဝ်ႉ။ တုင်းမၢၼ်ႈ လိူင်ၶဵဝ်လႅင် လုၵ်ႈလၢဝ်ႈၶၢဝ်ယူႇၼႂ်းၵၢင်မၼ်းၼၼ်ႉ ပဵၼ်တုင်းဢၼ်ႁဵတ်းဢွၵ်ႇမႃးဝၢႆးလိုၼ်း တုင်းၸိူဝ်ႉၸၢတ်ႈၸိုင်ႈတႆးတႄႉတႄႉယဝ်ႉ။
990
လိူၼ်ဢွၵ်ႇထူဝ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၼူဝ်ႇဝႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်တီႇသႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:990
လႅတ်ႉပၢၼ်ႇၶျေႇပေႃႇ၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းၺွင်ႇဢူး
ဝၢၼ်ႈလႅတ်ႉပၢၼ်ႇၶျေႇပေႃႇ  (လက်ပန်ခြေပေါ်ရွာ၊ Letpanchaypaw) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇလႅတ်ႉပၢၼ်ႇၶျေႇပေႃႇ၊ ၸႄႈဝဵင်းၺွင်ႇဢူး၊ ၸႄႈတွၼ်ႈၺွင်ႇဢူး၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 192308 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇလႅတ်ႉပၢၼ်ႇၶျေႇပေႃႇၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 3506 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 4305 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 7811 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းၺွင်ႇဢူး
သူၺ်ႇၵူင်ႇတႅင်ႇ၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းၸိၼ်ႉၵူး
ဝၢၼ်ႈသူၺ်ႇၵူင်ႇတႅင်ႇ (ရွှေဂုံတိုင်ရွာ, Shwegontaing) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇသူၺ်ႇၵူင်ႇတႅင်ႇ၊ ၸႄႈဝဵင်းၸိၼ်ႉၵူး၊ ၸႄႈတွၼ်ႈပၢင်ႇဢူး၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 190223 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇၵျွင်းသဵၵ်ႉၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 1610 ၵေႃႉ၊ ယိင်း 1774 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 3375 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းၸိၼ်ႉၵူး
ႁူၺ်ႈၵူႈ၊ ဝဵင်း
ဝဵင်းႁူၺ်ႈၵူႈ (ရွှေကူမြို့, Shwegu) ၼႆႉ ပဵၼ်ဝဵင်း ဢၼ်ၶဝ်ႈပႃးၼႂ်ႈ ၸႄႈဝဵင်းႁူၺ်ႈၵူႈ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈမၢၼ်ႈမေႃႇ၊ ၸႄႈမိူင်းၶၢင်၊ မိူင်းမၢၼ်ႈ သေ ပဵၼ်ဝဵင်းပၵ်းလုမ်း ၸႄႈဝဵင်းမိူင်းမွၵ်ႇယဝ်ႉ။
ၸႄႈဝဵင်းႁူၺ်ႈၵူႈၼႆႉ ၽၢႆႁွင်ႇမီး ၸႄႈတွၼ်ႈၸႄႈၼႃး လႄႈ ၶႅၼ်ႈၵၼ်တင်းႁွင်ႈၵွၵ်ႉၵူၺ်ႉသေ ၽၢႆႇၸၢၼ်းၼႆႉ မီး ၸႄႈဝဵင်းမၢၼ်ႈပဵင်း ယဝ်ႉ။ ၽၢႆႇတၢင်းဢွၵ်ႇၼႆႉ တေႃႇထိုင်ႁွင်ႈသျိၼ်ႇၵၢၼ်ႇသေ ၽၢႆႇတၢင်းတူၵ်းၼႆႉ ဢိူမ်ႈၸပ်းၵၼ်တင်း ၸႄႈတွၼ်ႈၵၢတ်ႇသႃယဝ်ႉ။ ဝဵင်းႁူၺ်ႈၵူႈၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈၼိူဝ် ၽင်ႇၽၢႆသၢႆ ဢၼ်မီးတီႈ ၽၢႆႇတႂ်ႈ မႄႈၼမ်ႉၵႅပ်ႈမၢႆသွင် မႄႈၼမ်ႉၵဵဝ် ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ဢဝ်တၢင်းသၢႆတၢင်းမႄႈၼမ်ႉၵဵဝ်သေ ယၢၼ်ၵႆတင်း ၽၢႆႇတူၵ်း ဝဵင်းမၢၼ်ႈမေႃႇ ၃၈ လၵ်း၊ ယၢၼ်ၵႆတင်း ၽၢႆႇၸၢၼ်း ဝဵင်းၸႄႈၼႃး ၁၂၉ လၵ်းယဝ်ႉ။ မၢၼ်ႈမေႃႇ လႄႈ ႁူၺ်ႈၵူႈၼႆႉ ႁူမ်ႈဝႃႈ မီးတၢင်းရူတ်ႉၵႃးသတေႃႉ ပေႃးဝႃႈၾိင်ႈၾႃႉၶႅမ်ႉလႅပ်ႈ ၸင်ႇၸၢင်ႈၵႂႃႇမႃးယဝ်ႉ။ ၵူၺ်းၵႃႈဝႃး ဢၼ်ပဵၼ်သၢႆတၢင်းၼမ်ႉတႄႉ ၵႂႃႇမႃးလႆႈၵူႈၶၢဝ်းယဝ်ႉ။
တီႈႁိမ်းႁွမ်းၸႄႈဝဵင်းႁူၺ်ႈၵူႈၼႆႉ ယွၼ်ႉမႆႉလိူင်ႇလႄႈ ဢွၼ်ၵၼ်ႁဵတ်း ၵၢၼ်မႆႉ တႄႉတႄႉဝႃႈဝႃႈယဝ်ႉ။ ယွၼ်ႉၼၼ်လႄႈ ဝဵင်းႁူၺ်ႈၵူႈၼႆႉ ပဵၼ်ဝဵင်းတႃႈႁိူဝ်းတႃႇ ၽၢႆႇႁွင်ႈၵၢၼ်ပႃႇမႆႉယဝ်ႉ။ ၶူဝ်းၵုၼ် ဢၼ်ၸိုဝ်ႈလိုဝ်းလင် ဢၼ်ဢွၵ်ႇတီႈ ဝဵင်းႁူၺ်ႈၵူႈၼႆႉ ပဵၼ် ဢုမ်လိၼ် ယဝ်ႉ။ ဢုမ်ႁူၺ်ႈၵူႈၼႆႉ ယွၼ်ႉပိူဝ်ႈ ယွမ်ႉသီဝႆႉ ႁၢင်ႈလီႁၢင်ႈငၢမ်းလႄႈ ၵူၼ်းလႆႈၸႂ်ၼမ်ယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝဵင်းၸိူဝ်းမီးၼႂ်း မိူင်းမျၢၼ်ႇမႃႇ ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝဵင်းၸိူဝ်းမီးၼႂ်း ၸႄႈမိူင်းၶၢင်
တီႈပွင်ႇ Shan
ၶေႃႈၵႂၢမ်းဢၼ်ဝႃႈ " Shan " (သျၢၼ်း)ၼႆႉ ပဵၼ်ၶေႃႈၵႂၢမ်းဢၼ် ၵူၼ်းတၢင်ႇၶိူဝ်းႁွင်ႉ ၶိူဝ်းၵူၼ်းတႆးၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၵူၼ်းၶိူဝ်းတႆးတႄႉ ၶဝ်ၶိုၼ်းႁွင်ႉတူဝ်ၸဝ်ႈၵဝ်ႇဝႃႈ "တႆး" ၼႆယူႇ။ တီႈပွင်ႇၶေႃႈဢၼ်ႁွင်ႉဝႃႈ Shan ၼၼ်ႉ လႆႈႁၼ်ပိုတ်ႇၼႄဝႆႉ ၵူႈပိူင်ပိူင်ယူႇ။
ၼႂ်းလိၵ်ႈမၢၼ်ႈ မိူဝ်ႈၵွၼ်ႇ လႆႁၼ်ၶဝ်တႅမ်ႈဝႆႉ လွင်ႈတႆးၼၼ်ႉ ၶဝ်ၸႂ်ႉတႅမ်ႈ "သျ​မ်" ဢမ်ႇၼၼ် "သျံ" လႆႈႁၼ်ၼင်ႇၼႆ။ ၵပ်းၵၢႆႇလူၺ်ႈ Shan ၼၼ်ႉ ၽူႈၵတ်ႉၶႅၼ်ႇၽၢႆႇပႃႇလိၶဝ် ႁဵတ်းဝိၵႁဝႆႉဝႃႈ - သႃႇမိဢိသ်သရီႇတီႇတိ သႃႇမ ၼင်ႇၼႆယဝ်ႉ။ တီႈပွင်ႇမၼ်းၸမ်ႉ ၵွပ်ႈပိူဝ်ႈမေႃဢုပ်ႉပိူင်ႇ ၸိူင်ႇၼင်ႇ ၸဝ်ႈၸွမ်လႄႈ ၸင်ႇႁွင်ႉဝႃႈ "သႃႇမိ"။ လွင်ႈဢၼ်ပိုတ်ႇဝႆႉ ၼင်ႇၼႆၼႆႉ ၵွပ်ႈပိူဝ်ႈ ယုမ်ႇယမ်ဝႃႈ ၶိူဝ်းတႆးႁဝ်း ပဵၼ်ၶိူဝ်းၶုၼ် ၶတ်ႉတိယသႃႇၵီႇမႃးၼႆၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
လုၵ်ႉတီႈတူဝ် "သႃႇမ" ၼၼ်ႉသေ ၸင်ႇတေၽေသိုပ်ႇပဵၼ်မႃး သျႃႇမ > သျၢမ်ႇ > သျၢမ်း (Shan) ၼႆယူႇ။ လွင်ႈတူဝ်လိၵ်ႈ ဢၼ်လုၵ်ႉတီႈ "သႃႇမ" သေပဵၼ်မႃး "သျၢမ်ႇ"ၼၼ်ႉ တေလႆႈႁၼ်ၼႂ်းလိၵ်ႈပႃႇလိၸဝ်ႈ ၶေႃႈဢၼ်ဝႃႈ "သုဝၼ်ႇၼသႃႇမ" ၼၼ်ႉသေ ဢွၼ်ၵၼ်ႁွင်ႉဝႃႈ "သုဝၼ်ႇၼသျၢမ်ႇ" ၼႆၼင်ႇၼၼ်။ တေႇဢဝ် A.D 1200 ၼၼ်ႉ တီႈၼႂ်း လိၵ်ႈႁိၼ် ပူးၵမ်ႇၵေႃႈ မၢၼ်ႈၶဝ် တႅမ်ႈဝႆႉၶေႃႈဢၼ်ဝႃႈ "သျမ်" ၼႆ လႆႈႁၼ်မွၵ်ႈသၢဝ်းပၢႆယူႇ။
ၵပ်းၵၢႆႇလူၺ်ႈ ၶေႃႈသဵင် ဝေႃးႁႃႇရ Shan ၼႆႉ ၸိူဝ်းၽူႈတႅမ်ႈပိုၼ်းတႆးပိုၼ်းမၢၼ်ႈ Sir George Scoot ၶဝ်တႅမ်ႈဝႆႉဝႃႈ Shan ၼႆႉပဵၼ်ၵူၼ်းတၢင်ႇၶိူဝ်း ႁွင်ႉၸိူဝ်ႉၶိူဝ်းတႆးယဝ်ႉ။ ၵွပ်ႈသင်လႄႈလႆႈႁွင်ႉၼင်ႇၼၼ် ၼႆၸိုင် ဢမ်ႇပႆႇႁၼ်ထိုင် တီးၵမ်ႉတီႈယၼ်မၼ်း မၼ်ႈမၼ်ႈၵႅၼ်ႇၵႅၼ်ႇၼႆယဝ်ႉ။ ၵူၺ်းၵႃႈ Mr.Terrien de lacouperie သမ်ႉ သပ်းလႅင်းဝႆႉၼႂ်းပပ်ႉ The Cradle of the Shan Race ၼၼ်ႉဝႃႈ တီႈၼႂ်းမိူင်းၶႄႇ ၵူၼ်းၶိူဝ်း Shang (ပွင်ႇဝႃႈ ၵူၼ်းၵႃႉ) ၼၼ်ႉ ၶဝ်ႁူမ်ႈႁွမ်းၵပ်းသိုပ်ႇၵၼ်တင်း ၵူၼ်းၶိူဝ်းတႆးသေ တိုၵ်းတေႃးယႃႉလႅဝ်ပႅတ်ႈ ၶိူဝ်းၶုၼ် ႁိရ (Hia) ၼႆယဝ်ႉ။ ၸိုဝ်ႈၶုၼ်ႁေႃၶမ်းၶႄႇၼၼ်ႉ ပဵၼ် သျႅင်းဝူႉတီႇ (Shang- Wu- Ti)။ သျႅင်းဝူႉတီႇ ၼႆႉ မႃးတိုၵ်းပႄႉမိူင်းပၢင်ႇ မိူဝ်ႈ B.C 1122 ၼၼ်ႉသေ ၸုမ်းတႆးၶိုၼ်းတိုၵ်းၶိုၼ်းၶုၼ်ၶႄႇ Shang Wu Ti မိူဝ်ႈ B.C 1231 ယဝ်ႉ။ ယွၼ်ႉတိုၵ်းၶႄႇ ၶိူဝ်းသျႅင်း (Shang) လႄႈ တႆးၼႆႉ ပိူၼ်ႈၸင်ႇႁွင်ႉဝႃႈ Shan ၼႆၵေႃႈဝႃႈယဝ်ႉ။ ၶေႃႈၵႂၢမ်း Shang ၼႆႉ ငၢႆးၸမ်ၵၼ်တင်း ၸိုဝ်ႈၵူၼ်းငဝ်ႈမိူင်း ဢၼ်ယူႇသဝ်းဝႆႉ ၼႂ်းမိူင်းၶႄႇၵဝ်ႇၵဝ်ႇ မိူၼ်ၼင်ႇ Tchang, Saing, Shen, Sien ၸိူဝ်းၼႆႉတႄႉတႄႉ။ ၸိုဝ်ႈၸိူဝ်းၼႆႉၵေႃႈ တေပဵၼ်ၸိုဝ်ႈ ဢၼ်ၶႄႇႁွင်ႉတႆးၼၼ်ႉယူႇ။ တီႈၼႂ်း ပပ်ႉHistory of Buddhism in Assam ၼၼ်ႉ Shan ၼႆႉ လုၵ်ႉတီႈ Rhwam သေ ပဵၼ်မႃးၼႆ (Rhwam > Yhwam > Hyam > Cyam > Sham > Shan) ယဝ်ႉ။
ပေႃးမႃးၵဵပ်းဢဝ်ၸိုင် ၶေႃႈၵႂၢမ်းဢၼ်ဝႃႈ Shang ဢၼ်မီးတီႈပွင်ႇဝႃႈ ၵူၼ်းၵႃႉၼႆႉ တေပဵၼ်ၶေႃႈၵႂၢမ်း ဢၼ်သိုပ်ႇလႅၵ်ႈလၢႆႈတၢမ်းၵၼ်သေ ပဵၼ်မႃးၶေႃႈ Shan ၼႆၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
လိူဝ်သေၼၼ်ႉ တီႈၼႂ်းပပ်ႉ The Shans ဢၼ်ၵွတ်ႉၵရိင်း (Wilbur Willis Cochrane) တႅမ်ႈဝႆႉၼၼ်ႉၵေႃႈ ၵူၼ်းၶိူဝ်း "ဝႃႉ" လႄႈ "လွႆလ" ၶဝ်ႁွင်ႉတႆးဝႃႈ Shen (သျႅမ်ႉ) ၼႆသေ ၶႄႇၵႂၢၼ်းတူင်ႇလႅင်သမ်ႉ ႁွင်ႉတႆးဝႃႈ Tsim (ၸဵမ်ႇ) ၼႆယဝ်ႉ။
ၶၢင်ႁွင်ႉတႆးဝႃႈ Sam (သမ်ႇ) ၼႆသေ မွၼ်းသမ်ႉႁွင်ႉတႆးဝႃႈ Seam (သဵမ်ႇ)၊ မၢၼ်ႈသမ်ႉႁွင်ႉတႆးဝႃႈ Shan (သျၢၼ်း)၊ ၵူၼ်းမိူင်းဝၼ်းတူၵ်းၶဝ်သမ်ႉႁွင်ႉဝႃႈ တႆးထႆးဝႃႈ Siam (သယၢမ်ႇ) ၼႆယဝ်ႉ။ မိူဝ်ႈသၵ်ႉၵရၢၸ်ႉ 1151 ၼၼ်ႉ ယွၼ်ႉပိူဝ်ႈ ဢိင်လူၺ်ႈ ၼိူဝ်ၶေႃႈၵႂၢမ်း "သျၢမ်ႇ" ၼၼ်ႉ ၶုၼ်သီႇႁူဝ်ႇၶဝ် ႁဵၻ်းၶဵဝ်မိူင်း (Diplomatic relation) သေ ၼႂ်းလိၵ်ႈၶဝ်ၼၼ်ႉ တႅမ်ႈဝႃႈ မိူင်းထႆးၼၼ်ႉ ၸႂ်ႉဝႆႉပဵၼ် "သႃႇမရတ်ႉထ" ၼႆ တီႈၼႂ်းၽိုၼ်ပိုၼ်း ႁူမ်ႈပွင်းမုတ်ႉတမ (ၽၢႆႇမၢၼ်ႈ) ၼၼ်ႉ တႅမ်ႈမၢႆဝႆႉ လႆႈႁၼ်ၼင်ႇၼႆယူႇ။
တီႈၼႂ်း မႃႇၵထဢၽိထၢၼ်ႇတႄႉ ၶေႃႈၵႂၢမ်းဢၼ်ဝႃႈ "သႃႇမ" ၼႆၼၼ်ႉ ပိုတ်ႇၸႅင်ႈဝႆႉဝႃႈ "ႁဵတ်းႁႂ်ႈၼိမ်သဝ်းယဵၼ်ၸႂ်" လႄႈ "သီလိူင်ၸိုမ်းယမ်းမိူၼ်ၼင်ႇၶမ်း" ပိုတ်ႇဝႆႉၼင်ႇၼႆ။ ၵွပ်ႈပိူဝ်ႈသီၼိူဝ်ႉ ၸၢဝ်းၶိူဝ်းတႆးႁဝ်း ၶၢဝ်လိူင် မိူၼ်ၼင်ႇ သီၶမ်းလႄႈ ၵူၼ်းမိူင်းသီႇႁူဝ်ႇ၊ ၵူၼ်းမိူင်းမၸ်ႉသိမၶဝ် ၸင်ႇတူၺ်းဢဝ်ၽိဝ် ၼိူဝ်ႉၵူၼ်းၶိူဝ်းတႆးႁဝ်းသေ မိူင်းဢၼ်ႁဝ်း ယူႇသဝ်းၼၼ်​ႉၵေႃႈ ၶဝ်ၸင်ႇတၢင်ႇပဵၼ်ဝႃႈ မိူင်းၶမ်း (မိူင်းၵူၼ်းသီၼိူဝ်ႉ ၶၢဝ်လိူင်မိူၼ်ၶမ်း = သႃႇမရတ်ႉထ) ၼႆယူႇယဝ်ႉ။
ၵွပ်ႈၼႆ ၽူႈမီးတင်းႁူႉၼမ်ၶဝ် ၸင်ႇတူၺ်းသီၼိူဝ်ႉတႆး ၶၢဝ်လိူင်ၸိုမ်းယမ်း မိူၼ်ၼင်ႇၶမ်းသေ ၸင်ႇႁဵတ်းဝိၵႁဝႆႉၼင်ႇၼႆ။ "သႃႇမေႃးဝၢၼ်ႇ​ၼေႃး ဢေႇတေႇ သၼ်ႇတိ သျႃႇမေႃး" (ၵူၼ်းၸိူဝ်းၼၼ်ႉ ၽိဝ်ႉၼိူဝ်ႉၶဝ်ၶၢဝ်လိူင်ၸိုမ်းယမ်း မိူၼ်ၼင်ႇၶမ်းယဝ်ႉ၊ ၵွပ်ႈၼၼ် ၶဝ်ၼၼ်ႉၸင်ႇၸိုဝ်ႈဝႃႈ သျႃႇမ (ဢမ်ႇၼၼ်) "သျၢမ်း" ယူႇယဝ်ႉ။
ထႅင်ႈပိူင်ၼိုင်ႈ တီႈၼႂ်းလိၵ်ႈပႃႇလိ မီးဝႆႉဝႃႈ "သႃႇမသတ်ႉတိ" ၼႆထႅင်ႈ။ သႃႇမသတ်ႉထိ ဢၼ်ဝႃႈၼႆႉ ပွင်ႇဝႃႈ ႁဵတ်းၵၢၼ်သင်သေဢမ်ႇဝႃႈ မီးၸႂ် ၼမ်ႉၼိုင်ႈၸႂ်လဵဝ်ၵၼ် ၽွမ်ႉသဵင်ပဵင်းပၢၵ်ႇၵၼ်သေ ႁဵတ်းပဵၼ်လႆႈၼၼ်ႉ ႁွင်ႉဝႃႈ သႃႇမသတ်ႉတိ ၼႆယဝ်ႉ။ ၵွပ်ႈပိူဝ်ႈတႆးႁဝ်း မီးလွင်ႈၽွမ်ႉႁူမ်ႈၵၼ် ၼင်ႇၼၼ်လႄႈ ၸင်ႇႁွင်ႉတႆးဝႃႈ ၶိူဝ်းၵူၼ်း "သႃႇမ" ၼႆယူႇ။ ၵွပ်ႈၼၼ် ၽူႈမီးပိင်ႇၺႃႇၽၢႆႇတႆးႁဝ်းၶဝ် ၸင်ႇတႅမ်ႈဝွၵ်းဝႆႉဝႃႈ "ၽွမ်ႉၽဵင်ႇႁူမ်ႈၶၼ်ဝႆး ၸင်ႇပဵၼ်တႆးမၢၼ်ႇၸႂ်ႈ" ၼႆယူႇ။ ၼႂ်းပပ်ႉ မျႅၼ်ႇမႃႇဢၽိထၢၼ်ႇ ၼၼ်ႉ Shan ၼႆႉ ပိုတ်ႇဝႆႉဝႃႈ ၵူၼ်းငဝ်ႈၶိူဝ်း ၼႂ်းမိူင်းမၢၼ်ႈ ဢၼ်လၢတ်ႈၵႂၢမ်းၸုမ်းထႆးၶႄႇ (ၵမ်ႈၼမ်ယူႇသဝ်းၼႂ်းၼႄႇမိူင်းတႆး ၊ ၼႄႇမိူင်းၶၢင် ၊ ပွတ်းၼိူဝ်ၼမ်ႉမႄႈၶျၢင်း)ၼႆယဝ်ႉ။
ႁူဝ်ႁုပ်ႈမၼ်းၸမ်ႉ Shan ဢၼ်ဝႃႈၼႆႉ ပွင်ႇဝႃႈ-
ၽိုၼ်ဢိင်
ၸဝ်ႈသုၶမ်း (တၢင်ႉယၢၼ်း)၊ ၼႃႈလိၵ်ႈ 79၊ ပပ်ႉသႅင်တဵၼ်း၊ Vol. 5, ပီ  2000
ၼွင်ၶမ်း၊ ဝၢၼ်ႈ
ဝၢၼ်ႈၼွင်ၶမ်း (, Nawng Kham, နောင်ခမ်း) ၼႆႉ ပဵၼ်ဝၢၼ်ႈ ဢၼ်မီးၼႂ်း ဢိူင်ႇၼွင်မႅင်း၊ ၸႄႈဝဵင်း မိူင်းၼၢႆး၊ ၸႄႈတွၼ်ႈ လၢင်းၶိူဝ်း၊ မိူင်းတႆး ဢေႃႈ။
ဢူၵ်ႉၵျိၼ်း၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းမလႅင်ႇ
ဝၢၼ်ႈဢူၵ်ႉၵျိၼ်း  (အုပ်ကျင်းရွာ, Okekyin) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇထၢၼ်းတေႃး ၊ ၸႄႈဝဵင်းမလႅင်ႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈမဵၵ်ႉထီႇလႃႇ၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 194024 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇထၢၼ်းတေႃးၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 1153 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 1374 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 2527 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းမလႅင်ႇ
ၵျိၼ်းၻၢၼ်းၵျူဝ်း၊ ၶုၼ်သိုၵ်းလူင်
ၶုၼ်သိုၵ်းလူင် ၵျိၼ်းၻၢၼ်းၵျူဝ်း
ၵမရူၼ်း (Camarone) တီႈမိူင်းပႅင်ႇသဵတ်ႈ လိူၼ်ဢေႇပရၼ်ႇ(လ်) (30)ဝၼ်း (30th April)ၵူႈပီ ပဵၼ်ဝၼ်းပၢင်ပွႆး ၵမရူၼ်း (Camarone day)။ ပဵၼ်ဝၼ်း တပ်ႉသိုၵ်းပႅင်ႇသဵတ်ႈၵူၼ်းၼွၵ်ႈမိူင်း (French Foreign Legion)ၶဝ် တၵ်ႉယမ်၊ ယုၵ်ႉယွင်ႈ ၽူႈႁတ်းႁၢၼ်ၶဝ် ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ တပ်ႉပႅင်ႇသဵတ်ႈၵူၼ်းၼွၵ်ႈမိူင်းၼႆၼၼ်ႉ မိူဝ်ႈပၢၼ်ၼၼ်ႉ ပႅင်ႇသဵတ်ႈဢဝ်ၵူၼ်းမိူင်း ႁဵတ်းသိုၵ်းၶဝ်။ သိုၵ်းၸိူဝ်းၼၼ်ႉ တပ်ႉသိုၵ်း ႁပ်ႉဢဝ်ပုၼ်ႈၽွၼ်းၶဝ်ဝႆႉ ၵူႈယိူင်ႈ။ ၶဝ်ၶၢမ်ႇသိတ်ႉၸႃႇတေႃႇ တပ်ႉသိုၵ်းၵူၺ်း။ ဢမ်ႇၶၢမ်ႇသိတ်ႉၸႃႇတေႃႇမိူင်း။ ဝၼ်းပွႆးၵမရူၼ်း (Camarone day) ပဵၼ် ဝၼ်းမၢႆတွင်း ဢၼ်တပ်ႉသိုၵ်းပႅင်ႇသဵတ်ႈ ၵူၼ်းၼွၵ်ႈမိူင်း ဢမ်ႇယွမ်းၵၢၼ်ႉသေ တိုၵ်းၶိုၼ်း မႅၵ်ႇသီႇၵႅၼ်ႇ(Mexican) တီႈဝၢၼ်ႈ ၵမရူၼ်း(Camaron)၊ မိူင်းမႅၵ်ႇသီႇၵူဝ်ႇ (Mexico) မိူဝ်ႈ 30.4.1863 ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ပဵၼ်ဝၼ်း ဢၼ်လီဢဝ်ႁဵတ်း ပိူင်တႅၵ်ႈလီ တႃႇတပ်ႉသိုၵ်းၶဝ်၊ ပဵၼ်ဝၼ်း သိုၵ်းတင်းလၢႆ ၵိုင်ႇလီတွင်းၵိုမ်းဝႆႉတႃႇသေႇ ၼႆလႄႈ ၶဝ်ၸင်ႇႁဵတ်း ပၢင်ပွႆးၵမရူၼ်းယဝ်ႉ။ ၼႂ်းပၢင်ပွႆးတပ်ႉသိုၵ်းၼၼ်ႉ မိုဝ်းပွမ်ၶွၼ်ၼိုင်ႈ ဢၼ်ဢဝ်မႆႉႁဵတ်းဝႆႉၼၼ်ႉ ပဵၼ်သၢႆၸႂ်ယဝ်ႉ။ မိူဝ်ႈဢမ်ႇပဵၼ် ပွႆးမိုဝ်းပွမ်ၼၼ်ႉ ဝႆႉၼႂ်းႁွင်ႈၼႄပိုၼ်းသေ ဝၼ်းပွႆးၼၼ်ႉတႄႉ ၽူႈမီးၸၼ်ႉ ဢၼ်ၵတ်ႉၶႅၼ်ႇသေပိူၼ်ႈ ၵေႃႉၼိုင်ႈ ႁွပ်ႇတိူၵ်ႈသႂ်ႇမိုဝ်းပွမ်ၼၼ်ႉ ဢွၵ်ႇမႃးၼႂ်းပၢင်ပွႆး ပၼ်ႁႂ်ႈသိုၵ်းတင်းသဵင်ႈ တၵ်ႉယမ်ယူႇယဝ်ႉ။ ဝၢႆးပၢင်ၶိုၼ်ႈသိုၵ်းယဝ်ႉ မီးပၢင်လဵင်ႉၼမ်ႉၼဵင်ႈ၊ ၵေႃႇၽီႇၵၼ်။ ၽူႈမီးၸၼ်ႉယႂ်ႇ ႁဵတ်းလဵင်ႉ လုၵ်ႈၼွင်ႉၸၼ်ႉလဵၵ်ႉ ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ဝၼ်းၼႆႉ ပဵၼ်ဝၼ်းယုၵ်ႉယွင်ႈ ၵေႃႉသိုၵ်းႁတ်းႁၢၼ် ဢၼ်ယၢမ်ႈၸုၼ်ႉသုၼ်ႇတူဝ်သေ တိုၵ်းတႃႇသိုၵ်းတင်းၼမ် ႁႂ်ႈလွတ်ႈၽေးသေ ပႄႉသိုၵ်းမႃး ၼၼ်ႉၼႆယဝ်ႉ။ ပၢင်တိုၵ်း တီႈဝၢၼ်ႈၵမရူၼ်း(Camerone) ပဵၼ်ပၢင်တိုၵ်း ဢၼ်တပ်ႉပႅင်ႇသဵတ်ႈၵူၼ်းၼွၵ်ႈမိူင်းၶဝ် ဝႆႉပဵၼ်ပၢင်တိုၵ်း ဢၼ်ဢမ်ႇလိုမ်းလႆႈလႄႈ ဢဝ်ပဵၼ် တီႈတႅၵ်ႈလီတႃႇၶဝ် တေႃႇထိုင်ဝၼ်းမိူဝ်ႈၼႆႉယဝ်ႉ။
ပႅင်ႇသဵတ်ႈ ၶဝ်ႈတိုၵ်း မႅၵ်ႇသီႇၵူဝ်ႇ
မႅၵ်ႇသီႇၵူဝ်ႇၼၼ်ႉ တင်ႈတႄႇလႆႈလွတ်ႈလႅဝ်း တႂ်ႈမိုဝ်းၸပဵင်ႇ (Spain) မႃး ၼႂ်းၸူဝ်ႈပီ(1821-1957)ၼၼ်ႉ မီးၸုမ်းလူင်ပွင်ၸိုင်ႈ (50)ၸုပ်ႈ။ လူင်ပွင်ၸိုင်ႈၵမ်ႈၽွင်ႈ ၶိုၼ်ႈဢုပ်ႉၼင်ႇ ၸဝ်ႈဢႃႇၼႃႇ။ ၵမ်ႈၽွင်ႈဢုပ်ႉ ပိူင်ႇၼင်ႇ ပိူင်မိူင်းၸွမ်ၸိုင်ႈ ဢၼ်ၵူၼ်းၼမ်လိူၵ်ႈတၢင်ႇ။ ၵေႃႉၼိုင်ႈသမ်ႉ ဢုပ်ႉပိူင်ႇၼင်ႇ ပိူင်ၶုၼ်ႁေႃၶမ်းၼႆယဝ်ႉ။ ၸႂ်ႉပိူင်ၼင်ႇႁိုဝ်ၵေႃႈယႃႇ ပၢႆးဝူၼ်ႉဢမ်ႇမိူၼ်လႆႈလႄႈ လႆႈပဵၼ်(2)ၸုမ်း (2)ၽၢႆႇတႃႇသေႇ။ ၸုမ်းထိင်းသိမ်းပိူင်ၵဝ်ႇ(Consevatives) သမ်ႉဢမ်ႇၶႂ်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႈ လွၵ်းလၢႆးႁဵတ်းသၢင်ႈ။ ၶႂ်ႈႁဵတ်းၼင်ႇပိူင်ၵဝ်ႇ။ ၶႂ်ႈဢဝ်သႃႇသၼႃႇၶရိတ်ႉ ဢၼ်ပဵၼ်ၵိူင်းၵႅတ်ႉꨢႀူဝ်ႇလိၵ်ႉ(Catholic)ၼၼ်ႉ ၶဝ်ႈႁူမ်ႈၼႂ်း ၵၢၼ်ဢုပ်ႇပိူင်ႇ။ ႁႂ်ႈၸိူဝ်းႁၢပ်ႇၵၢၼ်သႃႇသၼႃႇလႄႈ ၸုမ်းႁၢပ်ႇၵၢၼ်သိုၵ်း ၶဝ်လွတ်ႈၶွၼ်ႇ။ ႁႂ်ႈလႆႈသုၼ်ႇလိူဝ်၊ ယူႇၽၢႆႇၼိူဝ်ၸိူဝ်ႉၶိူဝ်း ဢၼ်လိူတ်ႈၽႃႇၶိုင်ႈလႄႈ ၸၢဝ်းၶိူဝ်းၵူၼ်းၵိုၵ်းမိူင်း ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၵမ်ႈၽွင်ႈ ၶႂ်ႈတင်ႈပိူင်ဢုပ်ႉပိူင်ႇ ၶုၼ်ႁေႃၶမ်း ၼင်ႇယေႃးရူပ်ႉ (Europe) ပၢၼ်ၼၼ်ႉ။ ၽၢႆႇပၢႆးဝူၼ်ႉမႂ်ႇ (liberal)ၶဝ် သမ်ႉဢမ်ႇၶႂ်ႈႁႂ်ႈၸုမ်းသႃႇသၼႃႇ ၶဝ်ႈယုင်ႈၵၢၼ်မိူင်း။ ၵူၼ်းမိူင်းၵူႈၵေႃႉ ႁႂ်ႈမီးသုၼ်ႇပဵင်းၵၼ် ၼႆယဝ်ႉ။ ယွၼ်ႉတၢင်းႁၼ်ထိုင် ဢမ်ႇမိူၼ်ၵၼ်လႄႈ တူၵ်းလူင်းၵၼ်ဢမ်ႇလႆႈသေ ၼႂ်းၸူဝ်ႈ (1858-1860) ၼၼ်ႉ ပဵၼ်သိုၵ်းၼႂ်းမိူင်းတေႃႇၵၼ်မႃး။ မိူဝ်ႈ 1860 ၿႅၼ်ႇၼီႇတူဝ်ႇၵျေႃးရႅတ်ႉ(ၸ်) (Benito Juarez) ၽၢႆႇပၢႆးဝူၼ်ႉမႂ်ႇၶဝ် လႆႈၶၢမ်ႇလိူၵ်ႈပဵၼ် ၸွမ်ၸိုင်ႈမိူင်းမႃး။ ၶဝ်ပိုၼ်ၽၢဝ်ႇဝႃႈ ယွၼ်ႉလႆႈပဵၼ် သိုၵ်းၼႂ်းမိူင်းတေႃႇၵၼ်မႃးလႄႈ ဝၢၼ်ႈမိူင်းလူႉယႂ်ႇသုမ်းၼမ်။ တေလႆႈမူၼ်ႉမႄးပူၵ်းပွင်ဝၢၼ်ႈမိူင်းလႄႈ ၶီႈငိုၼ်းၼီႈ လူဝ်ႇလႆႈပၼ် ၼွၵ်ႈမိူင်းၸိူဝ်းၼၼ်ႉ တေပႆႇၸၢင်ႈတႅၼ်း။ တေလႆႈႁႂ်ႈ ပႂ်ႉဝႆႉ(2)ပီ ၼႆလႄႈ လႆႈပဵၼ်မႃး လွင်ႈတၢင်းၸဝ်ႈၼီႈၼွၵ်ႈမိူင်းၼင်ႇ ၸပဵင်ႇ၊ ပႅင်ႇသဵတ်ႈ၊ ဢင်းၵိတ်ႉ ဢမ်ႇပေႃးၸႂ်သေ ၽွမ်ႉၵၼ်ၶဝ်ႈတိုၵ်း မႅၵ်ႇသီႇၵူဝ်ႇ ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ December 1861 တပ်ႉႁိူဝ်းၸပဵင်ႇ ၶဝ်ႈသိမ်း ဝဵင်းတႃႈႁိူဝ်းဝီႇရႃႇၶရူး(ၸ်) (Vera Cruz)လႄႈ မႅၵ်ႇသီႇၵူဝ်ႇ။ January 1862 တပ်ႉပႅင်ႇသဵတ်ႈလႄႈ တပ်ႉဢင်းၵိတ်ႉ မႃးၸွႆႈၸပဵင်ႇ။ သိုၵ်းဢူၺ်းလီသၢမ်မိူင်း ၶိုၼ်ႈသိမ်းဝဵင်း ဢူဝ်ႇရီႇၸႃႇၿႃႇ (Orizaba)ထႅင်ႈ။ ၶဝ်ဢၢၼ်းဢဝ် ႁႅင်းသိုၵ်း လွၵ်ႇယွၼ်း ၼီႈ ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ႁူႉဝႃႈ ပႅင်ႇသဵတ်ႈ တေသိမ်းဢဝ်မႅၵ်ႇသီႇၵူဝ်ႇသေ တၢင်ႇလူင်ပွင်ၸိုင်ႈမႂ်ႇ ဢၼ်ယူႇတႂ်ႈမိုဝ်းၶဝ်ၼႆလႄႈ April 1862 ၼၼ်ႉ ၸပဵင်ႇလႄႈဢင်းၵိတ်ႉ ထွၼ်သိုၵ်းၶဝ် ဢွၵ်ႇမိူဝ်းပႅတ်ႈ။ ၸုမ်းဢူၺ်းလီၵေႃႈ လႆႈလူႉၵႂႃႇ။ သိုၵ်းပႅင်ႇသဵတ်ႈ တိုၵ်းမႅၵ်ႇသီႇၵူဝ်ႇယူႇထႅင်ႈ (16)ပီ (1861 -1877) ။ တပ်ႉပႅင်ႇသဵတ်ႈ ဢဝ်ဝဵင်းဝီႇရႃႇၶရူး(ၸ်) (Vera Cruz) ပဵၼ်ငဝ်ႈငုၼ်းၶဝ်သေ သူင်ႇတပ်ႉလိၼ်ၶဝ် ၶဝ်ႈတိုၵ်း မႅၵ်ႇသီႇၵူဝ်ႇ (Mexico) ယဝ်ႉ။
ပၢင်တိုၵ်း ပိဝ်ႇၿလႃႇ (Puebla)
ဝဵင်းပိဝ်ႇၿလႃႇ(Puebla)ၼၼ်ႉ ၵႆယၢၼ် ဝဵင်းငဝ်ႈမိူင်းလူင်မႅၵ်ႇသီႇၵူဝ်ႇ (Mexico City) (81)လၵ်း၊ ယၢၼ်တႃႈႁိူဝ်း ဝီႇရႃႇၶရူး(ၸ်)(Vera Cruz) မွၵ်ႈ(200)လၵ်းသေ မီးၼိူဝ်သဵၼ်ႈတၢင်းၵႂႃႇၸူး မႅၵ်ႇသီႇၵူဝ်ႇ ယူႇယဝ်ႉ။ ယွၼ်ႉၼၼ် ဝဵင်းပိဝ်ႇၿလႃႇ ပဵၼ်ဝဵင်းလမ်ႇလွင်ႈလႄႈ ပႅင်ႇသဵတ်ႈ တေလႆႈတိုၵ်းဢဝ် ဢွၼ်တၢင်းပိူၼ်ႈသုတ်းယဝ်ႉ။ ပီ 1862 ၵိၼ်မိူင်းလူင် ၶျႃး(လ်)လူဝ်ႇရႅၼ်းၸႅတ်ႉ(ၸ်) (Count Charles Lorencez) ၵွၼ်းသိုၵ်းပႅင်ႇသဵတ်ႈ (6,000) တိုၵ်းပိဝ်ႇၿလႃႇ။ ၽူႈၵွၼ်းသိုၵ်းၵေႃႉၼႆႉဝႃႈ မၼ်းပဵၼ်ၶိူဝ်းၶုၼ်လႄႈ ထၢင်ႇၶိုၵ်ႉတူဝ်ၵဝ်ႇ။ သမ်ႇမႅၼ် သေလၢတ်ႈဝႃႈ ၵူၼ်းႁူၵ်းႁဵင်မၼ်းၼႆႉၵူၺ်းၵေႃႈ တေသိမ်းဢဝ် မိူင်းမႅၵ်ႇသီႇၵူဝ်ႇလႆႈ တင်းမိူင်း ၼႆယဝ်ႉ။ ၽၢႆႇ မႅၵ်ႇသီႇၵူဝ်ႇသမ်ႉ ႁႂ်ႈၸွမ်သိုၵ်းၼုမ်ႇ(ဢႃႇယု 33 ပီ) ၹႃႇရႃႇၵူဝ်းၸႃး (General Zaragoza) ၵွၼ်းသိုၵ်းသေ ၵႅတ်ႇၶႄဝဵင်းပိဝ်ႇၿလႃႇ (Puebla)။ မိူဝ်ႈႁူႉဝႃႈ ပႅင်ႇသဵတ်ႈ မီးၶိူင်ႈၵၢင်ႇၶိုၵ်ႉၶႅမ်ႉလိူဝ်၊ ႁႅင်းၵူၼ်းၼမ်လိူဝ်ၶဝ်(2) ပုၼ်ႈၼႆၼၼ်ႉ ၹႃႇရႃႇၵူဝ်းၸႃး ဢမ်ႇသူႈၶဵၼ်။ ၵႅတ်ႇၶႄဝဵင်းဝႆႉ ႁႂ်ႈၵႅၼ်ႇၶႅင်။ ဢမ်ႇႁႂ်ႈၶဵၼ် လႆႈလိုဝ်ႈသဝ်းၼၼ်ႉ ဢဝ်လၢႆးသိုၵ်းမုတ်း တိုၵ်းယွၵ်ႇ။ ပွႆႇၶၢဝ်ႇၽၢင်းဝႃႈ ၵူၼ်းၼႂ်းဝဵင်း ၵမ်ႉၼမ် ပဵၼ်ပၢႆးဝူၼ်ႉၵဝ်ႇလႄႈ ႁၼ်လီ ႁပ်ႉတွၼ်ႈပႅင်ႇသဵတ်ႈယူႇ။ ၸိူဝ်းႁူဝ်ၶႅင်ဢိတ်းဢွတ်းၵူၺ်း ၶႂ်ႈတိုၵ်းၶိုၼ်း ပႅင်ႇသဵတ်ႈ ၼႆယဝ်ႉ။ ၽူႈၵွၼ်းသိုၵ်းပႅင်ႇသဵတ်ႈ လူဝ်ႇရႅၼ်းၸႅတ်ႉ ၸႂ်ယႂ်ႇၶိူင်ႈလူင်မၼ်း။ ႁႂ်ႈ ဝဵင်းဢူၼ်ႈလႄႈ ဢဝ်ၶိူင်ႈလူင် ယိုဝ်းသႂ်ႇဝဵင်းသေ ၶိုၼ်ႈတိုၵ်းၽၢႆႇႁွင်ႇဝဵင်း ၽၢႆႇလဵဝ်။ ၼႂ်းဝဵင်းၵေႃႈ ၶွၼ်ႈႁႅင်းၽၢႆႇလဵဝ်သေ ၵႅတ်ႇၶႄလႆႈလႄႈ ဝဵင်း ဢမ်ႇတူၵ်းသုမ်း။ မိူဝ်ႈလႆႈႁၼ်ဝႃႈ ဝဵင်းဢမ်ႇတႅၵ်ႇ၊ သိုၵ်းၽၢႆႇမၼ်း ႁိူဝ်ႉမွႆႈၼႅၼ်ႇယဝ်ႉၼၼ်ႉ ၼင်ႇႁိုဝ်တေလႆႈလိုဝ်ႈသေ သၢင်ႈႁႅင်းၶိုၼ်းလႄႈ လူဝ်ႇရႅၼ်းၸႅတ်ႉ သင်ႇသိုၵ်းမၼ်းထွႆ။ မိူဝ်ႈလႆႈႁၼ်ၶဵၼ်ထွႆၼၼ်ႉ ၹႃႇရႃႇၵူဝ်းၸႃး ဢွၼ်သိုၵ်းမၼ်း လိုပ်ႈလူၺ်းတိုၵ်းလႄႈ ပႅင်ႇသဵတ်ႈလူႉယႂ်ႇသုမ်းၼမ်တႄႉတႄႉ။ ဝၼ်း 5 May 1862 ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ မႅၵ်ႉသီႇၵႅၼ်ႇၶဝ် ဢဝ်ဝၼ်းၼၼ်ႉ ႁဵတ်းပွႆးဢွင်ႇပႄႉသိုၵ်း(Cinco de Mayo)မႃး ၵူႈပီ တေႃႇထိုင်မိူဝ်ႈလဵဝ်ယဝ်ႉ။ ပၢင်ပွႆးၼၼ်ႉ ႁဵတ်းၼႂ်းမိူင်း မႅၵ်ႇသီႇၵူဝ်ႇၵူၺ်း ဢမ်ႇၵႃး တီႈမႅၵ်ႇသီႇၵႅၼ်ႇ (Mexican) ၶဝ်ယူႇသဝ်းၼမ်ၼၼ်ႉ ၶဝ်ဢွၼ်ၵၼ်ႁဵတ်းပၢင်ပွႆး မိူဝ်ႈဝၼ်း 5th May ၵူႈပီယဝ်ႉ။
ပၢင်တိုၵ်းၵမရူၼ်း
လွင်ႈပႄႉသိုၵ်းၼၼ်ႉ ဢမ်ႇတၼ်းလႆႈၸၢမ်ႇႁိုင်။ ပႅင်ႇသဵတ်ႈ လႅၵ်ႈလၢႆႈႁႂ်ႈ ၸွမ်သိုၵ်းလူင်ဢီးလီၽႅတ်ႉတရဵတ်ႉၾေႃးရေး (General Elie Frédéric Forey) ၶိုၼ်ႈပဵၼ်ၵွၼ်းသိုၵ်းယဝ်ႉ ဢွၼ်ႁႅင်းသိုၵ်း (30,000)ၶိုၼ်ႈတိုၵ်းထႅင်ႈ။ ၼင်ႇႁိုဝ် တေဢမ်ႇလႆႈသွၼ်ႇၽိတ်း ၼင်ႇၽူႈၵွၼ်း သိုၵ်းၵေႃႉၵဝ်ႇလႄႈ ၾေႃးရေး ႁၢင်ႈႁႅၼ်းလီလီယဝ်ႉ လွမ်ႉတိုၵ်းဝဵင်း ပိဝ်ႇၿလႃႇထႅင်ႈ မိူဝ်ႈ 22.2.1863 ။ ၼႂ်းဝဵင်းၵေႃႈ ၶၢမ်ႇတိုၵ်းၶိုၼ်း ႁၢဝ်ႉႁႅင်းလႄႈ ၽၢႆႇပႅင်ႇသဵတ်ႈၶဝ် လႆႈလွမ်ႉ ဝဵင်းဝႆႉတင်းႁိုင်။ မိူဝ်ႈၼၼ်ႉ ၶိူင်ႈထႅမ်သိုၵ်း ၽၢႆႇပႅင်ႇသဵတ်ႈ ဢၼ်ပဵၼ် ၶဝ်ႈၼမ်ႉ တၢင်းၵိၼ်၊ မၢၵ်ႇမိုဝ်ႉၸိုၼ်းယၢမ်း လူတ်းယွမ်းလႄႈ ယွၼ်းငဝ်ႈငုၼ်းၶဝ် တီႈဝီႇရႃႇၶရူး(ၸ်)ၼၼ်ႉ သူင်ႇပၼ်ဝႆးဝႆး ၼႆယဝ်ႉ။ ငဝ်ႈငုၼ်းၶဝ်တီႈ ဝီႇရႃႇၶရူး(ၸ်)ၵေႃႈ ႁၢင်ႈႁႅၼ်းၶိူင်ႈလူင်တႃႇယိုဝ်းဝဵင်း လႄႈမၢၵ်ႇမိုဝ်ႉၸိုၼ်းယၢမ်း(60)လမ်းလေႃႉ။ ငိုၼ်းလိူၼ်လႄႈ ၵႃႈၸႂ်ႉၸၢႆႇ တႃႇငိုၼ်းတႅင်းၵႃးသၢမ်လၢၼ်ႉ(3,000,000)။ တႃႇတေဢွၼ်ႁူဝ် တေႃႉသူင်ႇသမ်ႉ ၶုၼ်သိုၵ်းလူင်ၵျႅၵ်ႉၵၿူဝ်ႇသႄး(လ်) (Jacques Cabossel) ဢွၼ်သိုၵ်းပႆတိၼ်(2) တပ်ႉမုၵ်ႉ၊ ႁႅင်းၵူၼ်း (200) သေ တေႃႉသူင်ႇ ယူႇယဝ်ႉ။ တႃႇတေဢဝ်ႁူမ်ႇလူမ်ႈၸွမ်းတၢင်းသမ်ႉ ပၼ်ပုၼ်ႈၽွၼ်း တပ်ႉသိုၵ်းပႅင်ႇသဵတ်ႈၵူၼ်းၼွၵ်ႈမိူင်း(French Foreign Legion)လႄႈ 26.3.1863 ၼၼ်ႉ တပ်ႉၵူၼ်းၼွၵ်ႈမိူင်းၼၼ်ႉ မႃးလူင်းႁိူဝ်း တီႈတႃႈႁိူဝ်း ဝီႇရႃႇၶရူး(ၸ်)။ မီးႁႅင်း(2)တပ်ႉၵွင်။ ၸဝ်ႈသိုၵ်းလူင်ပႄႇရီႇၵျူဝ်းၸဵပ်ႉၵျႅၼ်းၼိင်းၵရေႃႉ(ၸ်) (Col: Pierre Joseph Jeanin- gros) ၵွၼ်းသိုၵ်းမႃးယဝ်ႉ။ ထိုင်ယဝ်ႉၵေႃႈ ႁပ်ႉပုၼ်ႈၽွၼ်း ႁူမ်ႇလူမ်ႈသဵၼ်ႈတၢင်းတေႃႉသူင်ႇၶိူင်ႈၵမ်ႉထႅမ်ၵမ်းလဵဝ်။ လွင်ႈႁၢင်ႈႁႅၼ်းသူင်ႇၶိူင်ႈၵမ်ႉထႅမ်ၼၼ်ႉ ပဵၼ်ၶၢဝ်ႇၵူၼ်းၼမ်ႁူႉလႄႈ ၽၢႆႇၶဵၼ်ၵေႃႈ လႆႈၶၢဝ်ႇၼၼ်ႉၵႂႃႇယူႇယဝ်ႉ။ ၽၢႆႇမႅၵ်ႇသီႇၵႅၼ်ႇၶဝ်ၵေႃႈ ၸဝ်ႈသိုၵ်းလူင် မီႇလႅၼ်ႇ (Col: Francisco de Paula Milán) ၵွၼ်းငဝ်ႈငုၼ်းတပ်ႉၸုမ်းသေ ႁၢင်ႈႁႅၼ်းပႂ်ႉတိုၵ်း ပႅင်ႇသဵတ်ႈ ဢၼ်တေတေႃႉသူင်ႇ ၶိူင်ႈၵမ်ႉထႅမ်ၼၼ်ႉ ဝႆႉယူႇယဝ်ႉ။ မိူဝ်ႈလႆႈၶၢဝ်ႇဝႃႈ ၽူႈၶဵၼ် တေပႂ်ႉတိုၵ်းႁိမ်ၼႆၼၼ်ႉ ၽၢႆႇပႅင်ႇသဵတ်ႈၶဝ် ၸဝ်ႈသိုၵ်းလူင်ပႄႇရီႇၵျႅၼ်းၼိင်းၵရေႃႉ(ၸ်) ၸင်ႇပၼ်ပုၼ်ႈၽွၼ်းတပ်ႉ မုၵ်ႉမၢႆ(3) ၼႂ်းတပ်ႉၵွင်မၢႆ(1)ၼၼ်ႉ ႁႂ်ႈၸွမ်းၵႅတ်ႇၶႄ ၸုမ်းတေႃႉသူင်ႇ ၼၼ်ႉယူႇယဝ်ႉ။ တပ်ႉမုၵ်ႉၼၼ်ႉသမ်ႉ ဢမ်ႇမီးႁႅင်းၵူၼ်းတဵမ်။ ၽူႈမီးၸၼ်ႉ တႃႇၵွၼ်းသိုၵ်းၵူၺ်း ယင်းဢမ်ႇမီးလႄႈ ၶုၼ်သိုၵ်းလူင် ၵျိၼ်းၻၢၼ်းၵျူဝ်း (Cpt: Jean Danjou) ဢၼ်လႆႈသုမ်းၶႅၼ်ၶွၼ်ၼိုင်ႈဝႆႉ မိူဝ်ႈ 1853 တီႈ ဢႄႇလ်ၵျီးရီးယႃး(Algeria)သေ လႆႈဢဝ်ပွတ်းမႆႉ ႁဵတ်းမိုဝ်းပွမ်သႂ်ႇဝႆႉယဝ်ႉ ႁၢပ်ႇပုၼ်ႈၽွၼ်း ၵၢၼ်လုမ်းယူႇၼၼ်ႉ လႆႈဢဝ်ပုၼ်ႈၽွၼ်း ၵွၼ်းတပ်ႉမုၵ်ႉ။ ၵႅမ်မၼ်းၵေႃႈ လႆႈဢဝ်ၶုၼ်ႁၢၼ် ဢၼ်ႁၢပ်ႇၵၢၼ်လုမ်းဝႆႉ (2)ၵေႃႉ ဢၼ်ပဵၼ် ၼပူဝ်ႇလီႇယၼ်ႇဝီႇလဵၼ် (NapoleonVilain) လႄႈ ၵလီးမွၼ်ႇမူးၻေ(ClementMaudet) ႁဵတ်းႁူဝ်ထႅဝ်သေ ၵွၼ်းသိုၵ်း (62)ၵေႃႉ။ တင်းသဵင်ႈ ၶဝ်မီး(65)ၵေႃႉ။ တေလႆႈ ၸွမ်းၵႅတ်ႇၶႄ ၸုမ်းတေႃႉသူင်ႇ ၶိူင်ႈၵမ်ႉထႅမ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ တပ်ႉမုၵ်ႉမၢႆ(3) ဢၼ်ၶုၼ်သိုၵ်းလူင်ၻၢၼ်းၵျူဝ်း ဢွၼ်ဝႆႉသေ တင်းသဵင်ႈမီး(65)ၵေႃႉၼၼ်ႉ တေလႆႈ ဢဝ်ႁူမ်ႇလူမ်ႈပၼ် ၼႂ်းၼႄႇ ဝီးရၵွတ်ႉ(ၸ်) (Veracruz)၊ ၵႄႈၵၢင် ၶျီႇၵုၺ်ႇႁူၺ်ႉ (Chiquihuite) လႄႈ ပုလူဝ်ဝႄးတီ (Palo Verde) ၶၢဝ်းတၢင်းၵႆယၢၼ်(23)လၵ်း။ ၶိူင်ႈၵမ်ႉထႅမ် တေလႆႈလတ်း ၼႂ်းၼႃႈတီႈ ဢၼ်ၶဝ်တေလႆႈဢဝ် ႁူမ်ႈလူမ်ႈၼၼ်ႉ (6) ၸူဝ်ႈမူင်း။
တႄႇႁၢပ်ႇၵၢၼ်
တိုၵ်ႉႁႃတေယဵပ်ႇၶဝ်ႈ ဝၼ်း 30 April 1863 ၵၢင်ၼႂ်ၸဝ်ႉ (01:00) မူင်း ၶုၼ်သိုၵ်းလူင် ၻၢၼ်းၵျူဝ်း ဢွၼ်တပ်ႉမၼ်း ဢွၵ်ႇပၢင်သဝ်းၵႂႃႇ။ (5:45)မူင်း ၶဝ်ထိုင်ၵႂႃႇ ႁိမ်းဝၢၼ်ႈ ၵမရွၼ်း(Camaron)။ မီးႁႆႈႁၢမ်း၊ ႁိူၼ်းႁၢမ်းဢၼ်ၸိုဝ်ႈဝႃႈ ထရီႇၼီႉၻႅတ်ႉ ႁႃႇၸီႇဢႅၼ်းၻႃး (La Trinidad hacienda) ၼႆၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ႁိူၼ်းႁၢမ်းၼၼ်ႉ ပဵၼ်သွင်ၸၼ်ႉ။ ၶွၵ်ႈမႃႉမီးၼႃႈၽၢႆႇၸၢၼ်းႁိူၼ်း။ တမ်ႇတိူင်းဢုတ်ႇ သုင် 10 ထတ်း လွမ်ႉဝႆႉ။ ၽၵ်းတူလူင် မီးၼႃႈတူၵ်း။ တမ်ႇတိူင်းမၢင်တီႈ ၵူၼ်ႇပင်းဝႆႉ။ ၵူၺ်းၵႃႈ ဢဝ်ပဵၼ်တီႈႁႄႉသေ တိုၵ်းလႆႈ။ လုၵ်ႉႁႆႈႁၢမ်းၵႂႃႇ ပႃႇလူဝ်ဝႄးတီ(PaloVerde) တီႈၽၢႆႇဢွၵ်ႇၵမရူၼ်း မွၵ်ႈ (2)လၵ်း။ ထိုင်ၵႂႃႇယဝ်ႉ တိုၵ်ႉႁၢင်ႈႁႅၼ်း တႃႇၶဝ်ႈၼႂ်။ ၶၢဝ်း(8)မူင်းၼၼ်ႉ တပ်ႉမႃႉမႅၵ်ႇသီႇၵူဝ်ႇ ႁႅင်းသိုၵ်း(250)၊ ၶုၼ်သိုၵ်းလူင် ဢႄႇ(လ်)ၵွၼ်ႇၸႃးၼႃး(Cpt Tomas Algonzana) ၵွၼ်းသေ မုင်ႈၼႃႈၵႂႃႇၽၢႆႇၸၢၼ်း တေၵႂႃႇၸူးတၢင်းလူင် ဢၼ်ႁၢင်ႇဝႆႉတီႈၶဝ်မီးယူႇၼႆႉ မွၵ်ႈၶိုင်ႈလၵ်း။ ၶုၼ်သိုၵ်းလူင် ၻၢၼ်းၵျူဝ်းဝူၼ်ႉႁႃ တီႈသေႃႉလီလႄႈ ဢွၼ်လုၵ်ႈၼွင်ႉ ပႅပ်ႉထိူၼ်ႇၽၢႆႇႁွင်ႇတၢင်းၼၼ်ႉသေ ၵႂႃႇၽၢႆႇတူၵ်း။ ၵႂႃႇၸူးႁႆႈႁၢမ်းလူင် ၼၼ်ႉၶိုၼ်း။ ၽၢႆႇမႅၵ်ႇသီႇၵူဝ်ႇၼၼ်ႉ ၸဝ်ႈသိုၵ်းလူင် မီႇလႅၼ်ႇ (Col: Milan)သွၼ်ႇဝႃႈ မိူဝ်ႈပႅင်ႇသဵတ်ႈ ပႆႇႁူႉႁႅင်းသိုၵ်းမႅၵ်ႇသီႇၵူဝ်ႇ ဢၼ်တေပႂ်ႉတိုၵ်းၼၼ်ႉသေ ၵႅတ်ႇၶႄလႆႈၼၼ်ႉ တေတိုၵ်းၸုမ်း ၻၢၼ်းၵျူဝ်းပႅတ်ႈၵွၼ်ႇၼႆသေ သူင်ႇတပ်ႉတိၼ် (4)တပ်ႉၵွင် ၵႂႃႇႁူမ်ႈတပ်ႉမႃႉ ဢႄႇ(လ်)ၵွၼ်ႇၸႃးၼႃး ႁႂ်ႈႁူမ်ႈ ၵၼ်တိုၵ်း ၸုမ်းၻၢၼ်းၵျူဝ်းၶဝ် ယဝ်ႉၸင်ႇ ၵႂႃႇတိုၵ်း ၸုမ်းတေႃႉသူင်ႇ။ ပဝ်ႉမၢႆသိုၵ်းမႅၵ်ႇသီႇၵူဝ်ႇ ပဵၼ်ၸုမ်းၻၢၼ်းၵျူဝ်း ၶဝ်ယဝ်ႉ။ ၽၢႆႇပႅင်ႇသဵတ်ႈ ၶုၼ်သိုၵ်းလူင်ၻၢၼ်းၵျူဝ်းၶဝ်သမ်ႉ ယိူင်းဢၢၼ်း တေတိုၵ်းယႃႉ ၸုမ်းသိုၵ်း မႅၵ်ႇသီႇၵူဝ်ႇ ဢၼ်တေၵႂႃႇတိုၵ်း ၸုမ်းတေႃႉသူင်ႇ ၶိူင်ႈထႅမ်သိုၵ်း ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၼင်ႇႁိုဝ်တေၸၢင်ႈယႃႉၽႅၼ်ၶဵၼ် လႄႈ ၻၢၼ်းၵျူဝ်း ဢွၼ်သိုၵ်းမၼ်း ဢွၵ်ႇႁိူၼ်းႁၢမ်း ၵႂႃႇပႂ်ႉတီႈ ပႃႇသီႇယူဝ်ႇၻႄႇမႃးၶျူဝ်း (Paseodel Macho) ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၼႃးသၢႆး (တႂ်ႈ)၊ ဝၢၼ်ႈ
ဝၢၼ်ႈၼႃးသၢႆး (တႂ်ႈ) (, Nar Hsai Taue, နားဆိုင်းတိုက်) ၼႆႉ ပဵၼ်ဝၢၼ်ႈ ဢၼ်မီးၼႂ်း ဢိူင်ႇၸၢင်ႈသႅင်၊ ၸႄႈဝဵင်းမွၵ်ႇမႆႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈ လၢင်းၶိူဝ်း၊ မိူင်းတႆး၊ မိူင်းမျၢၼ်ႇမႃႇၶႃႈဢေႃႈ။
ၵျိၼ်းၻၢၼ်းၵျူဝ်း၊ ၶုၼ်သိုၵ်းလူင်
ဢဵၼ်ႁႅင်းသွင်ၽၢႆႇ ၼႂ်းပၢင်တိုၵ်း
30.4.1863 ဝၼ်းပၢင်တိုၵ်းၼၼ်ႉ ၽၢႆႇပႅင်ႇသဵတ်ႈ မီးၽူႈမီးၸၼ်ႉ (3) ၵေႃႉ၊ သိုၵ်းႁၢၼ်(62)ၵေႃႉ။ ႁူမ်ႈႁႅင်းမီး(65)ၵေႃႉ။ ၽၢႆႇမႅၵ်ႇသီႇၵူဝ်ႇ မီးႁႅင်းသိုၵ်းတပ်ႉမႃႉ(800)၊ သိုၵ်းပႆတိၼ် (2,200)ၵေႃႉ။ ႁူမ်ႈ(3,000)။ လႆႈတိုၵ်းၵၼ် ၼႂ်းၶၢဝ်းတၢင်း(9:00 - 18:00)လႄႈ ႁိုင်ၼၢၼ်း(9)ၸူဝ်ႈမူင်း။ ၽၢႆႇပႅင်ႇသဵတ်ႈ တူၵ်းသုမ်းၼႂ်းပၢင်တိုၵ်း(43)ၵေႃႉ။ လႆႈၺႃးၺွပ်း (19) ၵေႃႉ။ ဝၢတ်ႇၸဵပ်းဝႆႉ (17) ၵေႃႉလႄႈ ဝၢႆးလိုၼ်းမႃး လႆႈလူႉတၢႆၵႂႃႇထႅင်ႈ ၵမ်ႈၽွင်ႈ။ ၵမ်ႈၽွင်ႈၵေႃႈ ဝၢတ်ႇၸဵပ်းသေ ၵိုတ်းဝႆႉတီႈပၢင်တိုၵ်းၼၼ်ႉလႄႈ ႁၼ်ၶိုၼ်း ဝၢႆးပၢင်တိုၵ်းယဝ်ႉၵေႃႈမီး ၼႆယဝ်ႉ။ မႅၵ်ႇသီႇၵူဝ်ႇ တူၵ်းသုမ်း ၼႂ်းပၢင်တိုၵ်း(190)ပၢႆ။ ဝၢတ်ႇၸဵပ်း(300)ပၢႆ ။
ၶေႃႈယိူင်းဢၢၼ်းပႅင်ႇသဵတ်ႈတဵမ်ထူၼ်ႈ
ပႅင်ႇသဵတ်ႈၶဝ် ၶၢမ်ႇတၢႆသေ တိုၵ်းတင်းဝၼ်းလႄႈ မၢၵ်ႇမိုဝ်ႉၸိုၼ်းယၢမ်း ဢၼ်သူင်ႇၵႂႃႇၼႃႈသိုၵ်းၼၼ်ႉ လွတ်ႈၽေးသေ လႆႈႁွတ်ႈထိုင်ၵႂႃႇ တီႈယိူင်းမၢႆၼၼ်ႉ ၶိုတ်းတၼ်းလီလႄႈ ဝၢႆးပၢင်တိုၵ်းၵမရူၼ်း(17)ဝၼ်း ၶဝ် ပႄႉသိုၵ်း။ သိမ်းလႆႈဝဵင်းပိဝ်ႇၿလႃႇ(Puebla) ၵႂႃႇမိူဝ်ႈ 17.5.1863 ။
မိုဝ်းပွမ်ၵိုၵ်းပိုၼ်း
ဝၢႆးပၢင်တိုၵ်းယဝ်ႉ မိုဝ်းပွမ် ၶုၼ်သိုၵ်းလူင်ၻၢၼ်းၵျူဝ်းၼၼ်ႉ ၵဵပ်းပဵၼ် တီႈမၢႆတွင်းၼႄဝႆႉ ၼႂ်းႁွင်ႈၼႄပိုၼ်း တီႈငဝ်ႈၸိုင်ႈ တပ်ႉသိုၵ်းပႅင်ႇသဵတ်ႈ ၵူၼ်းၼွၵ်ႈမိူင်း တီႈမိူင်းဢႄႇ(လ်)ၵျီးရီးယႃး(Alg- eria) ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ဝၢႆးသေ ဢႄႇ(လ်)ၵျီးရီးယႃး ပူၼ်ႉလွတ်ႈ တႂ်ႈပႅင်ႇသဵတ်ႈ၊ လႆႈၵွၼ်းၶေႃၵႂႃႇ မိူဝ်ႈ 1962 ၼၼ်ႉယဝ်ႉ ငဝ်ႈၸိုင်ႈ တပ်ႉသိုၵ်းပႅင်ႇသဵတ်ႈၵူၼ်းၼွၵ်ႈမိူင်း ၶၢႆႉမိူဝ်းတင်ႈ တီႈဢေႃးၿၢင်း(Aubange)၊ မိူင်းပႅင်ႇသဵတ်ႈ။ မိုဝ်းပွမ်ၼၼ်ႉၵေႃႈ ဢဝ်ၶၢႆႉမိူဝ်းဝႆႉ ၼႂ်းႁွင်ႈၼႄပိုၼ်းတပ်ႉသိုၵ်းၶဝ် ယူႇယဝ်ႉ။
သဝ်ႁိၼ်ၽူႈႁတ်းႁၢၼ်
ပီ 1892 ပႅင်ႇသဵတ်ႈ ၶဝ်ႈပၵ်းသဝ်ႁိၼ် တီႈႁွႆးၵဝ်ႇပၢင်တိုၵ်းၼၼ်ႉသေ တႅမ်ႈမၢႆဝႆႉဝႃႈ ‘‘တီႈၼႆႈ ပဵၼ်တီႈ ၵူၼ်းသိုၵ်းႁတ်းႁၢၼ် ဢၼ်ဢမ်ႇတဵမ်(60)ၵေႃႉၼၼ်ႉ လႆႈၶၢမ်ႇတိုၵ်း တပ်ႉပဵၼ်လုၵ်ႈ။ လႆႈၶၢမ်ႇႁႅင်းၼမ် ယဵပ်ႇတိုၵ်းသေ ႁႅင်းဢမ်ႇငၢမ်ႇၵၼ်လႄႈ သၢႆၸႂ်ၶဝ် လႆႈၶၢတ်ႇ၊ ၽၢတ်ႇယၢၼ် တူဝ်ၶဝ် ၵႂႃႇမိူဝ်ႈ 30.4.1863 ၼၼ်ႉယဝ်ႉၵေႃႈယႃႇ တင်းႁတ်းႁၢၼ်ၶဝ် ၼၼ်ႉတႄႉ ဢမ်ႇၽၢတ်ႇယၢၼ် သိုၵ်းပႅင်ႇသဵတ်ႈႁဝ်းသေပွၵ်ႈ။ ၼင်ႇႁိုဝ် တေပဵၼ်တီႈမၢႆတွင်း ၵေႃႉသိုၵ်းႁတ်းႁၢၼ်ၶဝ်ၸိူဝ်းၼၼ်ႉသေ မိူင်းၸႃႇတိ တီႈၵိူတ်ႇၶဝ် ၸင်ႇလႆႈမႃး တႅမ်ႈမၢႆဝႆႉၼိူဝ်သဝ်ႁိၼ် တီႈၼႆႈယဝ်ႉ”။ 1964 လူင်ပွင်ၸိုင်ႈ မႅၵ်ႇသီႇၵူဝ်ႇပူၵ်းသဝ်ႁိၼ် တီႈမၢႆတွင်း(Monument) ၽူႈႁတ်းႁၢၼ်တင်းသွင်ၽၢႆႇ ၸိူဝ်းလႆႈလူႇၼိူဝ်ႉလိူတ်ႈၵႂႃႇ ၼႂ်းပၢင်တိုၵ်း ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ သဝ်ႁိၼ်ၼၼ်ႉ ပဵၼ်တီႈၵူၼ်းတင်းၼမ် ၵႂႃႇသူႇၸႂ်း၊ ၵႂႃႇမၵ်းမၼ်ႈ တင်းႁတ်းႁၢၼ်သိုၵ်းၸိူဝ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။