cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
လပုတ်ႉတႃႇ၊ ဝဵင်း
မိူဝ်ႈဢၼ်တႄႇ ဝၢၼ်ႈလပုတ်ႉတႃႇငဝ်ႈငႃႇမၼ်းၼၼ်ႉ လႅပ်ႈတေတႄႇတီႈႁိမ်း ၽၢႆႇၽြႃးသၢမ်ႇသူႇ ဢၼ်မီးတီႈႁိမ်း ၵျွင်းတေႃးယၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ မိူဝ်ႈပူၼ်ႉမႃး 40 ပီပၢႆၼၼ်ႉ ၵူၼ်းၶုတ်းမေႃႇၶဝ် ၸူင်ၶုတ်းၽြႃးသၢမ်သူႇသေ လႆႈႁၼ် ၶႅပ်းလိၵ်ႈႁိၼ်မွၼ်းယဝ်ႉ။ ၵူၺ်းၵႃႈ ၶႅပ်းလိၵ်ႈႁိၼ်ၸိူဝ်းၼၼ်ႉၵေႃႈ ဢမ်ႇမီးလွင်ႈသိမ်းပႅင်းသင်လႄႈ လႆႈလူႉႁၢႆၵႂႃႇယဝ်ႉ။ ဝၢၼ်ႈလပုတ်ႉတႃႇၼႆႉ ပဵၼ်ဝၢၼ်ႈမွၼ်းယဝ်ႉ။ ၶေႃႈၵႂၢမ်းလပုတ်ႉ ဢၼ်ဝႃႈၼႆႉ ပေႃးဢဝ်ၵႂၢမ်းမွၼ်းဝႃႈ ပဵၼ်လပတ်ႉ မီးတီႈပွင်ႇဝႃႈ ပဵၼ်တီႈၼမ်ႉၶၢမ်ႈ ဢၼ်ၵၢႆႇဝႆႉပၼ် ၼမ်ႉသွင်မႄႈၼႆယဝ်ႉ။ တႃႇ ဢၼ်ဝႃႈၼႆႉ ပေႃးဢဝ် ၽႃႇသႃႇမွၼ်းဝႃႈ မီးတီႈပွင်ႇ ထၢၼ်ၼႆယဝ်ႉ။ ပေႃးတူၺ်းၼႂ်း ၽိုၼ်မၢႆဢင်းၵိတ်ႉၶဝ်ၼႆ ဢၼ်ပဵၼ် ႁွင်ႈသႃးၶျွင်းယၢမ်းလဵဝ်ၼႆႉ ယင်းမၢႆတွင်းဝႆႉဝႃႈ ႁွင်ႈလပုတ်ႉတႃႇၼႆယဝ်ႉ။ ႁွင်ႈလပုတ်ႉတႃႇၼၼ်ႉ ၵၢႆဢဝ် ၼမ်ႉတႅတ်ႉၵႄႇတွင်ႇ ဢၼ်မီႈၽၢႆႇတူၵ်း တင်း ၼမ်ႉယူၺ်း ဢၼ်မီးၽၢႆႇဢွၵ်ႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ယွၼ်ႉၼၼ်လႄႈ ပျူႇပပတ်ႉ ဢၼ်ဝႃႈ ထၢၼ်းပိၼ်ႇၵျေႃႇ (လပုတ်ႉတႃႇ) ဢၼ်ဝႃႈၼၼ်ႉ ပဵၼ်လႆႈယူႇ။ တီႈၽၢႆႇတူၵ်းလပုတ်ႉတႃႇ ယၢၼ်မွၵ်ႈ 4 လၵ်းၼၼ်ႉ မီးဝၢၼ်ႈ လပုတ်ႉတလူၵ်ႉ (မိူဝ်ႈၵွၼ်ႇႁွင်ႉဝႃႈ လပုတ်ႉတရူၵ်ႉ)ယဝ်ႉ။ တီႈၼႂ်းၵႄႈ လပုတ်ႉတႃႇ လႄႈ လပုတ်ႉတလူၵ်ႉၼၼ်ႉ မီးဝႆႉ ၵွင်းမူးလပုတ်ႉတလူၵ်ႉ ဢၼ် သျိၼ်ႇၸေႃးပု တႄႇတင်ႈမႃးၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ပေႃးတူၺ်းၼႂ်း သဵၼ်ႈမၢႆပႃးၼႂ်း ၵျၢမ်းၸမ်ႇပူႇတီႇပဢုသွင်း (ဇမ္ဗူဒီပ ဥဆောင်းကျမ်) ၼႆႉ ဢၼ်ပဵၼ် ပွတ်းဢွၵ်ႇၼမ်ႉပၢၼ်းမဝတီႇၼၼ်ႉ ပဵၼ်ၼႃႈလိၼ်မျွင်းမျႃႉ၊ ပွတ်းတူၵ်းၼၼ်ႉ ၼႃႈလိၼ်ပတဵင်ႇၼႆ ၶုၼ်မၢၼ်ႈပၢၼ်သိုပ်ႇပၢၼ် လႆႈမၵ်းမၼ်ႈမႃး ဝႃႈၼႆယဝ်ႉ။ လပုတ်ႉတႃႇၼႆႉ ယွၼ်ႉပိူဝ်ႈ တူၵ်းၽၢႆႇဢွၵ်ႇ တႅၵ်ႉၵႄႇတွင်ႇ ဢၼ်ၵၢႆႇသိုပ်ႇဝႆႉတင်း ပၢၼ်းမဝတီႇလႄႈ တိုၼ်းၶဝ်ႈပႃးဝႆႉ တီႈၼႂ်း ၼႃႈလိၼ်မျွင်းမျႃႉ ၸဵမ်မိူဝ်ႈပၢၼ်ၶုၼ်မၢၼ်ႈၶဝ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ပီ 1856 ၽိူဝ်ႇဢင်းၵိတ်ႉၶဝ် သိမ်းဢဝ်မိူင်းမၢၼ်ႈပွတ်းတႂ်ႈၼႆ ဝၢၼ်ႈလပုတ်ႉတႃႇၼႆႉ သႅင်ႇယႃႇပႃးၼႂ်း ၸႄႈဝဵင်းမျွင်းမျႃႉလႄႈ ၶဝ်ႈပႃးဝႆႉၼႂ်း ၸႄႈတွၼ်ႈပတဵင်ႇယဝ်ႉ။ ပီ 1881 တီႈဢွင်ႈတႃႈႁိူဝ်းယၢမ်းလဵဝ်ၼႆႉ လႆႈၵေႃႇသၢင်ႈ ယူင်ႉသၢင်ႈလုမ်း တွၼ်ႈတႃႇ ၶုၼ်ၽွင်းဝႄး ၸိူဝ်းလဵပ်ႈပၼ်ဝဵင်းၼၼ်ႉ ၼင်ႈလုမ်းၼႆယဝ်ႉ။ ပီ 1892 ယွၼ်ႉပိူဝ်ႈၽူၼ်လူင်လူမ်းလူင်သေ လုမ်းဢၼ်ၼၼ်ႉ လႆႈၵူၼ်ႇပင်းၵႂႃႇယဝ်ႉ။ ယွၼ်ႉၼၼ်လႄႈ ၶိုၼ်းၵေႃႇသၢင်ႈ ပူဝ်ႇတႄး ဢၼ်ႁွင်ႉ မိၼ်းတႄးၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၽိူဝ်ႇဢဝ်ၼႃႈလိၼ်မျွင်းမျႃႉ ၸႅၵ်ႇဢွၵ်ႇၼႂ်း ၸႄႈတွၼ်ႈပတဵင်ႇသေ ၽိူဝ်ႇၽွတ်ႈႁႅၼ်းၸႄႈတွၼ်ႈမျွင်းမျႃႉၼႆ ဝၢၼ်ႈလပုတ်ႉတႃႇၼႆႉ ပဵၼ်ဢၼ်ပိူင်ႇ ဝဵင်းမျွင်းမျႃႉမႃးယူႇယဝ်ႉ။
ပီ 1892-93 ၼၼ်ႉ လႆႈတႄႇမၵ်းမၼ်ႈ လိၼ်ဝၢၼ်ႈလပုတ်ႉတႃႇယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ လိူၵ်ႈၶေႃႈပူင် မၢႆ 315 ဢၼ်ပိုၼ်ဢွၵ်ႈမိူဝ်ႈ 1917 လိူၼ်ဢွၵ်ႇထူဝ်ႇပႃႇ 23 ၼၼ်ႉသေ လႆႈဢဝ် လပုတ်ႉတႃႇၼႆႉ ၸႅၵ်ႇဢွၵ်ႇတီး ၸႄႈဝဵင်းမျွင်းမျႃႉသေ လႆႈမၵ်းမၼ်ႈပဵၼ် ၸႄႈဝဵင်းလပုတ်ႉတႃႇယူႇယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ မၢႆလိၵ်ႈပူင် 127  ႁင်း ႁွင်ႈၵၢၼ်ၵူႈလွင်ႈလွင်ႈ ဢၼ်ပိုၼ်ဢွၵ်ႇ မိူဝ်ႈ ပပီ 1918 လိူၼ်တီႇသႅမ်ႇပႃႇ 27 ဝၼ်း မိူဝ်ႈပၢၼ် ၶုၼ်ၽွင်းမျွင်းမျႃႉ မိတ်ႉသတႃႇၵျေႇဢႅတ်ႉၾႃႇၼီႇဝႄႇ (ဝၢႆးမႃး လႆႈၸိုဝ်ႈဝႃႈ သတူဝ်းသီႇရိသုထမ်ႇမၾႃႇၼီႇဝႄႇ)ၼၼ်ႉ လႆႈပိုၼ်ၽၢဝ်ႇဝႃႈ ဝၢၼ်ႈလပုတ်ႉတႃႇၼႆႉ ပဵၼ် ဝဵင်းလပုတ်ႉတႃႇ ၼႆယဝ်ႉ။ မိူဝ်ႈၸတႄႇတင်ႈ ဝဵင်းလပုတ်ႉတႃႇၼၼ်ႉ တၢင်းၵႂၢင်ႈ မီး 0.9 လွၵ်းလၵ်းယဝ်ႉ။ မိူဝ်ႈပီ 1921 ၼၼ်ႉ ၸွမ်းလူၺ်ႈ ၾိင်ႈမိူင်းဢႅၵ်ႉ လွင်ႈၽွင်းငမ်းဝၢၼ်ႈႁင်းၶေႃသေ ၸိူဝ်းပဵၼ် ၵၢတ်ႇလပုတ်ႉတႃႇ၊ ႁူင်းယႃ၊ ႁူင်းႁဵၼ်းသွၼ်လိၵ်ႈၸိူဝ်းၼႆႉ ဢၼ်ပဵၼ် ၶွင်ႇၸီႇၸႄႈတွၼ်ႈမျွင်းမျႃႉ လႄႈ ၸုမ်းၼၢမ်းႁူင်းႁဵၼ်းၶဝ် ၵေႃႉဢုပ်ႉပိူင်ႇယဝ်ႉ။ ပီ 1925 ၼၼ်ႉ လႆႈၵေႃႇသၢင်ႈ လုမ်းၸႄႈဝဵင်း ဢၼ်မီးယၢမ်းလဵဝ်ၼၼ်ႉ ယဝ်ႉတူဝ်ႈယဝ်ႉ။ ပီ 1927 ၼၼ်ႉ ဢဝ်ၸႄႈဝဵင်းၵၢၼ်ႇပႄႉ ၸႅၵ်ႇဢွၵ်ႇ တီႈၼႂ်း ၸႄႈဝဵင်းလပုတ်ႉတႃႇယဝ်ႉ။ ၵူၺ်းၵႃႈဝႃႈ ထိုင် 1931 မႃး ၶိုၼ်းယႃႉသိမ်း ၸႄႈဝဵင်းၵၢၼ်ႇပႄႉသေ ၶိုၼ်းဢဝ်သႂ်ႇၶဝ်ႈတီႈၼႂ်း ၸႄႈဝဵင်းလပုတ်ႉတႃႇယဝ်ႉ။ ထိုင်ပီ 1948 မႃး ၽိူဝ်ႇၶိုၼ်းမၵ်းမၼ်ႈ လိၼ်ဝဵင်းလပုတ်ႉတႃႇၸိုင် တၢင်းၵႂၢင်ႈၼႆႉ မီးမႃး 0.73 လွၵ်းလၵ်းယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ၸႄႈတိူင်းဢေႇယႃႇဝတီႇ ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝဵင်းၸိူဝ်းမီးၼႂ်း ၸႄႈတွၼ်ႈလပုတ်ႉတႃႇ ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝဵင်းၸိူဝ်းမီးၼႂ်း မိူင်းမျၢၼ်ႇမႃႇ
ၾႅပ်ႇဝႃႇရီႇ 30
ၾႅပ်ႇဝႃႇရီႇ 30 ၼႆႉ လႆႈႁၼ်တီႈ ပၵ်းယဵမ်ႈဝၼ်းမၢင်ဢၼ်ယဝ်ႉ။ ၵူၺ်းၵႃႈဝႃႈ တီႈ ပၵ်းယဵမ်ႈဝၼ်းၵရီႇၵေႃးရီးယႅၼ်း ဢၼ်ပႃး 28 ဝၼ်းဢမ်ႇၼၼ် 29 ဝၼ်း ပီဝႃႇထၢပ်ႈ ၼၼ်ႉတႄႉ ဢၼ်ႁၼ်ပႃးဝႆႉ။ ၾႅပ်ႇဝႃႇရီႇ 30 ဝၼ်းၼႆႉ ၵႆႉလႄႇၸႂ်ႉတၢင် ဝၼ်းဢၼ်လႆႈၸဵပ်းသႅပ်ႇ ဢၼ်ဢမ်ႇသုတ်းတူဝ်ႈလႆႈ၊ မဵဝ်းဢၼ်ဢမ်ႇပဵၼ်မႃးလႆႈၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
1721
လိူၼ်ၸၼ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
ၾႅပ်ႇဝႃႇရီႇ 30
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၼ်းထိ
1721
လိူၼ်ၾႅပ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မၢတ်ႉၶျ်
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢေႇပရႄႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မေႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျုၼ်ႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျူႇလၢႆႇ
(1) ဝၼ်း။
ဢေႃးၵၢတ်ႉ
(1) ဝၼ်း။
သႅပ်ႇထႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
ဢွၵ်ႇထူဝ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
ၼူဝ်ႇဝႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
တီႇသႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:1721
ထူင်းပူဝ်ႇ၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းပၢင်ႇဢူး
ဝၢၼ်ႈထူင်းပူဝ်ႇ  (ထုံးဘိုရွာ, Htonebo) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇထူင်းပူဝ်ႇ၊ ၸႄႈဝဵင်းပၢင်ႇဢူး၊ ၸႄႈတွၼ်ႈပၢင်ႇဢူး၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 189841 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇထူင်းပူဝ်ႇၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 1713 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 1634 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 3347 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ဢၢင်ႈဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းပၢင်ႇဢူး
1930
1930
လိူၼ်ၸၼ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၾႅပ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မၢတ်ႉၶျ်
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢေႇပရႄႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မေႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျူႇလၢႆႇ
(1) ဝၼ်း။
ဢေႃးၵၢတ်ႉ
(1) ဝၼ်း။
သႅပ်ႇထႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
ဢွၵ်ႇထူဝ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
ၼူဝ်ႇဝႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
တီႇသႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:1930 ႁူဝ်သိပ်းပီ
တွင်ႇငူႇ၊ ၸႄႈဝဵင်း
ၸႄႈဝဵင်းတွင်ႇငူႇ (တောင်ငူမြို့နယ်), (Daungoo Township), ၼႆႉ ပဵၼ်ၸႄႈဝဵင်းဢၼ်ၼိူင်ႈ ဢၼ်မီးဝႆႉတီႈၼႂ်း ၸႄႈတွၼ်ႈတွင်ႇငူႇ၊ ၸႄႈတိူင်းပႃႇၵိူဝ်၊ မိူင်းမျၢၼ်ႇမႃႇ ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ဝဵင်းပၵ်းလုမ်းၸႄႈဝဵင်းတႄႉ ပဵၼ်ဝဵင်း ဝဵင်းတွင်ႇငူႇယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ၸႄႈတိူင်းပႃႇၵိူဝ်
သိူဝ်ငၢမ်ႇၾ၊ သိူဝ်ၶီႇၾ
သိူဝ်ႁူမ်ႇၾႃႉပိုင်ႈၶႄႇ
ပီႊ 1373 ၼၼ်ႉ “သိူဝ်ႁူမ်ႇၾႃႉ” ၵူတ်ႉလုၵ်ႈထုၵ်ႇမေးပိူၼ်ႈလႄႈ ၵူၼ်းမိူင်းဢွၵ်ႇပၢႆႊ ၵႂႃႇပိုင်ႈ ၸဝ်ႈၾႃႉသႅၼ်ဝီ “ၸဝ်ႈသိူဝ်ယဵပ်ႇၾႃႉ” (တၢဝ်ႉၶၢင်မိူင်း)။ သိူဝ်ႁူမ်ႇၾႃႉ ၵူဝ်သေ ၼႅတ်ႈပၢႆႊဢွၵ်ႇမိူင်း ၵမ်း လဵဝ်။ ၽွင်းမိူင်း မိူဝ်းပၢင်း ၸဝ်ႈၾႃႉသႅၼ်ဝီ မိူဝ်းဢုပ်ႉမိူင်းမၢဝ်း။ လုၵ်ႈၸၢႆးမၼ်းၸဝ်ႈ “ၶမ်းတဵတ်ႇၾႃႉ” ၽွင်းငမ်းဝႆႉသႅၼ်ဝီ။
“သိူဝ်ႁူမ်ႇၾႃႉ” ပၢႆႊဢွၵ်ႇမိူင်းမၢဝ်း မိူဝ်းပိုင်ႈၶုၼ်ၶႄႇ ၶျႅၼ်ႇတူႇ(Chengtu)သေ လၢတ်ႈဝႃႈ “ၸဝ်ႈ ၾႃႉသႅၼ်ဝီ တၢဝ်ႉၶၢင်မိူင်း... ၶီႇသိုၵ်း မႃးတိုၵ်းမိူင်းၵဝ်ၶႃႈသေ... သိမ်းဢဝ်ၶူဝ်းၶွင်ငိုၼ်းၶမ်း တင်းမူတ်း ယဝ်ႉလႄႈ... လႆႈမႃးယွၼ်းပိုင်ႈႁူမ်ႈပိုင်ႈၽူၺ်း...” ၼႆယဝ်ႉ။
ၶုၼ်ၶျႅၼ်ႇတူႇ လၢတ်ႈဝႃႈ “ၵဝ်လႆႈငိၼ်း... ၵူၼ်းၵႃႉမႃးလၢတ်ႈတႄႉ... မႂ်းႁဵတ်းဢမ်ႇၸိုဝ်ႈဢမ်ႇၸႂ်ႈ လႄႈ... ၵူၼ်းမိူင်း ဢမ်ႇၵျိူၵ်ႈလႄႈ... မႂ်းလႆႈပၢႆႊမႃးဝႃႈၼႆ...” သိူဝ်ႁူမ်ႇၾႃႉၸင်ႇ လၢတ်ႈၼႄသိုဝ်ႈသိုဝ်ႈ ယဝ်ႉ။
ၶုၼ်ၶျႅၼ်ႇတူႇ ႁႂ်ႈသိူဝ်ႁူမ်ႇၾႃႉ ႁႅၼ်းဢဝ် ၸၢင်ႉသီႇပၢႆး၊ ၶမ်းသီႇၸွၺ်ႉ၊ ငိုၼ်းသီႇသိပ်းၸွၺ်ႉ မိူဝ်းၸူးမၼ်းယဝ်ႉ တႅမ်ႈလိၵ်ႈ “သိူဝ်ႁူမ်ႇၾႃႉၼႆႉ... ၶုၵ်းၸႂ်လႆႈ မုၼ်ငဝ်းၸဝ်ႈသေ... ပႃးၶူဝ်းၽၢၵ်ႇ ၶိုၼ်ႈၸူးယဝ်ႉ... ၽၢႆႇလင်သမ်ႉ... သိူဝ်ယဵပ်ႇၾႃႉ... ၶီႇသိုၵ်း ႁိမ်ႁၢင်ႈႁေႃမၼ်းဝႆႉယူႇ... ၼင်ႇႁိုဝ် ပေႃးတေ လႆႈလီလႆႈပဵၼ်ၶိုၼ်းၼၼ်ႉ... ပိုင်ႈဢိင် မုၼ်ငဝ်းၸဝ်ႈယဝ်ႉ...” ၼႆၼၼ်ႉပၼ်သေ သင်ႇသိူဝ်ႁူမ်ႇၾႃႉ မိူဝ်းလၢတ်ႈဝႃႈ “ၵႃႈပူၼ်ႉမႃး... ပၢၼ်ဢူႈပၢၼ်ပူႇ... ပဵၼ်ႁိုဝ်မႃးၵေႃႈယႃႇ... ၵဝ်ၶႃႈ ဢမ်ႇလိုမ်းၵုင်ႇမုၼ်ၸဝ်ႈလႄႈ... မႃးပိုင်ႈဢိင်ယဝ်ႉ...” ၼႆၵူၺ်းမဝ်ႇၵႃး သင်ႇပႃးဝႃႈ “ဝၢႆးသေ ထူပ်းၸဝ်ႈႁေႃသႅင်ယဝ်ႉ... မႃးၸူးၵဝ်ၶိုၼ်း... တေၶိုင်ပၼ်... ႁႂ်ႈလႆႈလီလႆႈပဵၼ်ၶိုၼ်း...” ၼႆသေ ပွၺ်ႇၵူၼ်း မိူဝ်းသူင်ႇထိုင်ႁေႃၶမ်းယဝ်ႉ။
မိူဝ်ႈထိုင်ၵႂႃႇၼၼ်ႉ ႁေႃၶမ်းၶႄႇလၢတ်ႈ သိူဝ်ႁူမ်ႇၾႃႉဝႃႈ “ၸဝ်ႈၾႃႉသႅၼ်ဝီတၢဝ်ႉၶၢင်မိူင်းတႄႉ... ၵဝ် ႁူႉယူႇ... မႂ်းပဵၼ်ငိူၼ်ႈၸဝ်ႈၶိူဝ်းၶုၼ်မိူင်းမၢဝ်းၼႆတႄႉ... ၵဝ်ဢမ်ႇယၢမ်ႈလႆႈႁူႉမႃးသေပွၵ်ႈ... တီႈမၼ်ႈၵႅၼ်ႇ ၸူဝ်ႊပူႇပၢၼ်ပေႃႈမႂ်း မီးသင်...” ၼႆလႄႈ သိူဝ်ႁူမ်ႇၾႃႉ ဢဝ်ၸုမ်ႈၶမ်း ဢၼ်သိူဝ်ၶၢၼ်ႇၾႃႉ လႆႈဝၢၼ်ႈမိူင်းယွၼ်ႉၼၼ်ႉ ဢၢပ်ႈပၼ် ႁေႃၶမ်း ၶႄႇယဝ်ႉ။ ႁေႃၶမ်းၶႄႇ သိမ်းဢဝ်ၸုမ်ႈၶမ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ ၶိုၼ်းဢဝ်ၸုမ်ႈမႂ်ႇ လႅၵ်ႈပၼ်သေ ႁႂ်ႈ “ဝၢင်ႉသုင်ပိၼ်း” ၶီႇသိုၵ်း ၸွမ်းသူင်ႇထိုင်ဝၢၼ်ႈထိုင်မိူင်း ႁႂ်ႈမႄးလီပၼ်ၵၼ်ၶိုၼ်းယူႇယဝ်ႉ။
သိူဝ်ယဵပ်ႇၾႃႉတူၵ်းလွၵ်း
သိူဝ်ႁူမ်ႇၾႃႉၵေႃႈ ၸွမ်းၼင်ႇ သင်ႇလၢတ်ႈၼၼ်ႉသေ ၸူဝ်းဢွၼ် ဝၢင်ႉသုင်ပိၼ်းမိူဝ်းၸူး ၶုၼ်ၶျႅၼ်ႇတူႇ။ ၶုၼ်ၶျႅၼ်ႇတူႇ ထႅမ်ႁႅင်းသိုၵ်းထႅင်ႈသေ ပွၺ်ႇလူင်းမိူင်းမၢဝ်း။ သိူဝ်ယဵပ်ႇၾႃႉ ႁၢင်ႈသိုၵ်း ပႂ်ႉတိုၵ်းဝႆႉယူႇၼႆလႄႈ ဝၢင်ႉသုင်ပိၼ်း သူင်ႇၽွင်းၶဵဝ် မိူဝ်းပွင်ႇ သိူဝ်ယဵပ်ႇၾႃႉဝႃႈ “ႁဝ်းမႃးတိုၵ်းသူ ဢမ်ႇၸိုဝ်ႈ... ၸဝ်ႈဝူင်ႉ ၸႂ်ႉႁႂ်ႈမႃးမႄးလီ ပၼ်သူပီႊႈၼွင်ႉလႄႈ... ႁဝ်းၸင်ႇမႃးၵူၺ်း...” ၼႆလႄႈ သိူဝ်ယဵပ်ႇၾႃႉၵေႃႈ ထၢင်ႇတႄႉသေ ဢမ်ႇတိုၵ်း။ ယွမ်း ႁပ်ႉဢုပ်ႇၵုမ်ၵၼ် ႁႂ်ႈပဵၼ်လွင်ႈလီယူႇယဝ်ႉ။
မိူဝ်ႈထိုင်ၵႂႃႇ မီးၽႃႈၵင်ႈႁႄႉဝႆႉသေ ဝၢင်ႉသုင်ပိၼ်း ႁဵတ်းတင်ႇတိၼ်ပႄႉ ပၼ်သိူဝ်ယဵပ်ႇၾႃႉၼင်ႈ။ မိူဝ်ႈတိုၵ်ႉဢုပ်ႇၵၼ်ယူႇၼၼ်ႉ သိူဝ်ႁူမ်ႇၾႃႉ မႃးၽၢႆႇလင် ၽႃႈၵင်ႈယဝ်ႉ တဵၵ်းႁူဝ်မႃႇ သိူဝ်ယဵပ်ႇၾႃႉသေ လၢတ်ႈဝႃႈ “တၢဝ်ႉၶၢင်မိူင်းဢိူဝ်ႉ... ႁႃးပီႊႈၼွင်ႉ ဢမ်ႇလႆႈၽိတ်းသင်ၵၼ်... ႁဵတ်းသင် မႂ်းမႃးႁိမ် တီႈယူႇၵဝ်...” ၼႆယဝ်ႉ ဢီးတင်ႇသိူဝ်ယဵပ်ႇၾႃႉ လုတ်ႈတူၵ်းၵႂႃႇ။ ဝၢင်ႉသုင်ပိၼ်း ထွတ်ႇလၢပ်ႇၽၼ်းသႂ်ႇ။ ၶေႃးၶၢတ်ႇၵႂႃႇၵမ်းလဵဝ်လႄႈ သိူဝ်ယဵပ်ႇၾႃႉ ၼွၼ်းၽႄးၵႂႃႇ မိူဝ်ႈပီႊ 1374 ၼၼ်ႉယူႇယဝ်ႉ။
မိူင်းမၢဝ်း လႄႈ သႅၼ်ဝီ
ပီႊ 1374 ၼၼ်ႉ သိူဝ်ႁူမ်ႇၾႃႉ ႁဵတ်းၶုၼ်မိူင်းမၢဝ်းၶိုၼ်း။ ၸဝ်ႈၾႃႉသႅၼ်ဝီ “ၶမ်းတဵတ်ႇၾႃႉ” လႆႈၶၢဝ်ႇ ဢူႈမၼ်းၸဝ်ႈ ၼွၼ်းၽႄးယဝ်ႉၼႆၵေႃႈ ၵူဝ်လႆႈပဵၼ်ၽေးထႅင်ႈလႄႈ ၸူဝ်းဢဝ်ၶႃႈဝၢၼ်ႈၵူၼ်း မိူင်းၶိုင်ႈၼိုင်ႈ ပၢႆႊဢွၵ်ႇသႅၼ်ဝီ ထိုင်ၵႂႃႇ မိူင်းယေႃယူႇယဝ်ႉ။ ဢဝ်လုၵ်ႈၸၢႆးမၼ်း “ၶုၼ်ဢၢႆႈ” ၽၢၵ်ႇဝႆႉ တီႈထမူင် မိူင်းယေႃယဝ်ႉ သိုပ်ႇလွင်ႈၸွမ်းၶူင်းသေ ၵႂႃႇယူႇဝႆႉတီႈ “သူပ်းတဵင်း”ယဝ်ႉ။ သိူဝ်ႁူမ်ႇၾႃႉလႄႈ ဝၢင်ႉသုင်ပိၼ်း ၶီႇသိုၵ်းလမ်းတိုၵ်းထႅင်ႈ။ တိုၵ်းၵၼ် တီႈၵဵင်းတွင်း ႁၢဝ်ႉႁၢဝ်ႉ ႁႅင်းႁႅင်း။ သိုၵ်းၶႄႇ ဢမ်ႇပေႉသိုၵ်းတႆး။ သိုၵ်းၶႄႇ ပၢႆႊၶိုၼ်ႈသႅၼ်ဝီ။ ၶမ်းတဵတ်ႇၾႃႉ လမ်းတိုၵ်းထႅင်ႈ။ တိုၵ်းၵၼ်ယူႇႁဵတ်းၼၼ် ၽႂ်ဢမ်ႇပေႉၽႂ်။ ဝၢင်ႉသုင်ပိၼ်း တႅမ်ႈလိၵ်ႈယွၼ်း ႁႂ်ႈၸဝ်ႈဝူင်ႉၶႄႇ ထႅမ်ႁႅင်း သိုၵ်းထႅင်ႈ။
ၶမ်းတဵတ်ႇၾႃႉ ႁဵတ်းလိၵ်ႈဝႃႈ “ၵဝ်ၶႃႈလုၵ်ႈသိူဝ်ယဵပ်ႇၾႃႉ... ၶမ်းတဵတ်ႇၾႃႉ... တႅမ်ႈလိၵ်ႈမႃး ၶႃႈ... သိူဝ်ႁူမ်ႇၾႃႉ ႁဵတ်းဢမ်ႇမႅၼ်ႈပိူင်... ၵၼ်ႉၸၼ်လုၵ်ႈမေးပိူၼ်ႈလႄႈ... ၽွင်းမိူင်းမိူင်းမၢဝ်း... မိူဝ်းႁပ်ႉ ဢူႈၵဝ်ၶႃႈ... မိူဝ်းသင်ႇသွၼ်... မၼ်းသမ်ႉ ဢမ်ႇၶၢမ်ႇထူပ်းသေ... ပၢႆႊဢွၵ်ႇၵႂႃႇလႄႈ... ၵူၼ်းမိူင်း ပၢင်းဢဝ် ဢူႈၵဝ်ၶႃႈ... ၶိုၼ်ႈႁဵတ်းၶုၼ် မိူင်းမၢဝ်းၶႃႈယဝ်ႉ...
ႁႂ်ႈမႄးလီပၼ်လႄႈ... ၸဝ်ႈၶၢၼ်း ဝၢင်ႉသုင်ပိၼ်း မႃးၶိုင်ပွင်... မၼ်းသမ်ႉ မႃးယွၼ်းသူးလၢပ်ႈ လႄႈ... ဢူႈၵဝ်ၶႃႈပၼ်ၼင်ႇ... မၼ်းယွၼ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉၵေႃႈ... ဢမ်ႇၸူဝ်းၶိုၼ်ႈမိူဝ်းထူပ်းၸဝ်ႈ... ႁူမ်ႈ တင်းသိူဝ်ႁူမ်ႇၾႃႉသေ... ဝၢင်းၽႅၼ် ၶႃႈႁႅမ်ပႅတ်ႈဢူႈၵဝ်ၶႃႈ... မိူဝ်ႈလဵဝ်သမ်ႉ... ၶီႇသိုၵ်းလမ်းတိုၵ်း... ယႃႉလူႉ ဝၢၼ်ႈမိူင်းႁဝ်းထႅင်ႈ... ၵိုင်ႇလီႁဵတ်းႁိုဝ်ၵေႃႈ... ဝူၼ်ႉသွၼ်ႇပၼ်သေၵမ်း...” ၼႆၼၼ်ႉယဝ်ႉ ႁႂ်ႈထမူင် “ၸေႈၶႂၢင်”ၸူဝ်း ၶုၼ်ဢၢႆႈဢွၼ် ၵူၼ်း(50)ၵေႃႉ ၶိုၼ်ႈမိူဝ်းႁႃ ႁေႃၶမ်းၶႄႇယူႇယဝ်ႉ။
သိူဝ်ငၢမ်ႇၾႃႉ(သိူဝ်ငမ်းၾႃႉ)
သိူဝ်ႁူမ်ႇၾႃႉ ၼွၼ်းၽႄး မိူဝ်ႈပီႊ 1405 ၼၼ်ႉယဝ်ႉ လုၵ်ႈမၼ်း “သိူဝ်ႇငၢမ်ႇၾႃႉ(သိူဝ်ငမ်းၾႃႉ)” ၶိုၼ်ႈပုတ်ႈပဵၼ် ၶုၼ်မိူင်းမၢဝ်းယဝ်ႉ။ ပီႊ 1406 ၼၼ်ႉ ႁေႃၶမ်းၶႄႇ သိုပ်ႇၶိူဝ်းမိင်ႇ(Ming Dynasdy) ႁဵတ်းလိၵ်ႈႁွင်ႉ ႁႂ်ႈသိူဝ်ႇငၢမ်ႇၾႃႉ(သိူဝ်ငမ်းၾႃႉ) မိူဝ်းႁၼ်ၼႃႈႁၼ်တႃ ၵမ်းလဵဝ်ၼႆယဝ်ႉ။
သိူဝ်ႇငၢမ်ႇၾႃႉ(သိူဝ်ငမ်းၾႃႉ) ဢမ်ႇမိူဝ်းသေမဝ်ႇၵႃး တွပ်ႇမိူဝ်းဝႃႈ “ၸူဝ်ႊပူႇၸူဝ်ႊမွၼ်ႇၵဝ်... သိူဝ်ၶၢၼ်ႇၾႃႉ ၼၼ်ႉ... ဢမ်ႇတွၼ်ႉၵႂႃႇ... ႁၼ်ၼႃႈႁၼ်တႃၽႂ်သေပွၵ်ႈ... ႁဝ်းဢမ်ႇပဵၼ်ၶႃႈၽႂ်... ထိုင်ပၢၼ်ဢူႈၵဝ် ၵေႃႈ... သူမႃးယႃႉၵဝ်း မိူင်းႁဝ်းလူႉ... မႃးတႅပ်းၶေႃးၶိင်းၵဝ်ၶၢတ်ႇ... ငိုၼ်းၶမ်း ဢူႈၵဝ်ၶိင်းၵဝ်ၵေႃႈ... သူလႅၼ်ဢဝ်ၵႂႃႇသဵင်ႈယဝ်ႉ... ၵိုတ်း ၶူမ်းလၢပ်ႇၵဝ်ၼႆႉၵူၺ်း... ပေႃးၶႂ်ႈလႆႈၵေႃႈ... လူင်းမႃးဢဝ် ႁင်းၵူၺ်း လႃႈ...” ၼႆလႄႈ ဢမ်ႇႁိုင်ဢမ်ႇၼၢၼ်း ၶုၼ်ၶႄႇ သေႃႇသိုၵ်းလူင်းတိုၵ်းမိူင်းမၢဝ်းယဝ်ႉ။ သိူဝ်ႇငၢမ်ႇၾႃႉ(သိူဝ်ငမ်းၾႃႉ)သွင်ပီႊႈၼွင်ႉ သေႃႇ သိုၵ်းတိုၵ်းၶိုၼ်းၵမ်းလဵဝ်။ ၶႄႇဢမ်ႇပေႉတႆးလႄႈ ႁူၼ်ပၢႆႊ။ သိုၵ်းတႆးလမ်းတိုၵ်း ၽႅဝ် မိူင်းလူင်။ သိုၵ်းၶႄႇ လူႉယႂ်ႇသုမ်းၼမ်တေႉတေႉ ၼႆယဝ်ႉ။
ပီႊ 1410 ၶႄႇသူင်ႇသိုၵ်း လူင်းတိုၵ်း မိူင်းမၢဝ်းထႅင်ႈ။ သိူဝ်ႇငၢမ်ႇၾႃႉ(သိူဝ်ငမ်းၾႃႉ)၊ သိူဝ်ၶီႇၾႃႉ(သိူဝ်ၵီႊၾႃႉ) ပႂ်ႉတိုၵ်းၶိုၼ်း။ သိုၵ်းၶႄႇဢမ်ႇပေႉသိုၵ်းတႆး။ သွင်ပီႊႈၼွင်ႉ ဢွၼ်သိုၵ်း လူၺ်းၶႄႇထိုင်ႁူဝ်ၶူင်း။ တိုၵ်းၽၼ်းၵၼ် လူႉယႂ်ႇ တၢႆၼမ်တႄႉတေႉၼႆယဝ်ႉ။ ၶုၼ်ႁေႃၶမ်းၶႄႇ သေႃႇသိုၵ်းယႂ်ႇၼမ် ႁႂ်ႈၶုၼ်သိုၵ်းလူင် “ဝၢင်ႉၵျၢင်းသီး” ၶီႇသိုၵ်း လူင်းထႅမ်ထႅင်ႈၵေႃႈ ယင်းပႆႇပေႃး။ ယွၼ်းႁႂ်ႈၸဝ်ႈၾႃႉသႅၼ်ဝီ “ၶမ်းၵၢႆႇၾႃႉ” ထႅမ်ႁႅင်းထႅင်ႈ။
သိူဝ်ႇငၢမ်ႇၾႃႉ(သိူဝ်ငမ်းၾႃႉ)လႄႈသိူဝ်ၶီႇၾႃႉ(သိူဝ်ၵီႊၾႃႉ)ၵေႃႈ တႅမ်ႈလိၵ်ႈၸူး သႅၼ်ဝီဝႃႈ “မိူင်းႁဝ်းပီႊႈၼွင်ႉ... ၼင်ႇပၢၼ် ၶိင်းႁဝ်း သိူဝ်ၶၢၼ်ႇၾႃႉ... ၶႂၢၵ်ႈမိူင်းၽၢႆႇတႂ်ႈ... ထိုင်ဢႃႇဝ... ၽၢႆႇၼိူဝ်ထိုင်မိူင်းသႄလူင်... ၶုၼ်ၶႄႇယၢမ်း ၼႆႉ... ႁဵတ်းဢမ်ႇၸိုဝ်ႈဢမ်ႇၸႂ်ႈ... ၶဝ်မႄးထုင်းမိူင်းႁဝ်းသေ... ၼပ်ႉတေႃႈႁဵတ်း... ၼပ်ႉတေႃႈဝႃႈမႃးၼႃႇ ၽႅဝ်လႄႈ... ၸင်ႇလႆႈတိုၵ်းၵၼ်ယဝ်ႉ... ၶႅၼ်းတေႃႈသႅၼ်ဝီလူင်း... ထႅမ်သိုၵ်း ၸွၺ်ႈပၼ်သေၵမ်း...” ၼႆလႄႈ ၶမ်းၵၢႆႇၾႃႉ ၶၢၼ်းတၢဝ်ႉသီႇပေႃႉ “ပၢၼ်ႇၽၢင်မိူင်း” လႄႈ “ၸဝ်ႈသိူဝ်ဝၢႆႇၾႃႉ” ၶီႇသိုၵ်းၶိုၼ်ႈၸွၺ်ႈ သေတႃႉ ဢမ်ႇတၼ်းၶိုတ်း။ မိူဝ်ႈၽႅဝ်ၵႂႃႇၼၼ်ႉ သိူဝ်ႇငၢမ်ႇၾႃႉ(သိူဝ်ငမ်းၾႃႉ)သိူဝ်ၶီႇၾႃႉ(သိူဝ်ၵီႊၾႃႉ)ၶဝ် သမ်ႉပေႃး ပၢႆႊဢွၵ်ႇၵႂႃႇယဝ်ႉ။ မိူင်းမၢဝ်း ပဵၼ်ၽိုၼ်းပဵၼ်ၾႆး လူႉလႅဝ်ၵႂႃႇသဵင်ႈယဝ်ႉသေ ၵူၼ်းမိူင်း ဢွၵ်ႇပၢႆႊမူတ်း။ လႆႈႁၼ်သိုၵ်းၶႄႇ တဵမ်ဝႆႉ ယူႇၵူႈတီႈယဝ်ႉ။
မိူဝ်ႈၼၼ်ႉ ဝၢင်ႉၵျၢင်းသီး ႁပ်ႉထၢမ်ဝႃႈ “ႁႅၼ်းသိုၵ်းၶိုၼ်ႈမႃး ယႂ်ႇၼမ်တၢၼ်ႇၼႆႉ... တေမႃးႁဵတ်း သင်...” ၼႆလႄႈ ဝူၼ်ႉႁႂ်ႈတူၵ်းထုၵ်ႇသေ တွပ်ႇလၢတ်ႈဝႃႈ “ႁေႃၶမ်းၶႄႇ... ယွၼ်းသိုၵ်းၸွၺ်ႈလႄႈ... ႁၢင်ႈ သိုၵ်းမႃးတိုၵ်း သိူဝ်ႇငၢမ်ႇၾႃႉ(သိူဝ်ငမ်းၾႃႉ)ၶႃပီႊႈၼွင်ႉယဝ်ႉ...” ၼႆလႄႈ ၶႄႇၸူမ်းသိူဝ်းၼႅၼ်ႇသေ ႁဵတ်းပၢင်ႁပ်ႉႁွင်း လဵင်ႉလူမူၼ်ႈၵျေႃႇၵၼ် တေႉတေႉဝႃႈဝႃႈၼႆယဝ်ႉ။
ဝၢႆးသေ ႁပ်ႉတွၼ်ႈၵၼ်ယဝ်ႉ “ဝၢင်ႉၵျၢင်းသီး” ၸူဝ်းသွၵ်ႈသွင်ပီႊႈၼွင်ႉထႅင်ႈ။ ၽႅဝ်ၵွင်းၸၢင်ႉ၊ မိူင်းဝၼ်း၊ ၸၼ်းတႃး၊ မိူင်းလူင်၊ မေႃႇၽွင်း၊ မိူင်းမႅၼ်းယဝ်ႉ။ မိူဝ်ႈတိုၵ်ႉၵိုတ်းလိုဝ်ႈ တီႈမိူင်းမႅၼ်း ႁပ်ႉလႆႈလိၵ်ႈႁေႃၶမ်းၶႄႇ ၸိသင်ႇဝႃႈ “ၸွမ်းသွၵ်ႈႁႃ... သွင်ပီႊႈၼွင်ႉႁႂ်ႈလႆႈ... ၽႅဝ်မိူင်းလႂ်ၵေႃႈ... သွၵ်ႈႁႂ်ႈ ထူပ်း... ဢမ်ႇလႆႈတူဝ်လိပ်း... ႁႂ်ႈလႆႈ တူဝ်တၢႆ” ၼႆယဝ်ႉ။ လႆႈၶၢဝ်ႇသွင်ပီႊႈၼွင်ႉ မီးတီႈႁေႃၶမ်းဢႃႇဝ ၼႆလႄႈ ထွၼ်တပ်ႉ လူင်းၸူးဢႃႇဝ ၵမ်းလဵဝ်။
သိူဝ်ႇငၢမ်ႇၾႃႉ(သိူဝ်ငမ်းၾႃႉ)ၶႃပီႊႈၼွင်ႉ ဢွၼ်လုမ်းလၢင်း ပၢႆႊဢွၵ်ႇမိူင်းမၢဝ်းယဝ်ႉ ပႃးဢဝ်ၶူဝ်းႁၢင်ႈၶူဝ်းႁေႃ ပၢႆႊထိုင် ဝၢၼ်ႈမေႃႈ(ဗန်းမော်)။ “ၸဝ်ႈလူင်မင်းၶွင်ႇ” ပဵၼ်ၶုၼ်ဢႃႇဝဝႆႉ။ ၼၢင်းတိုဝ်းၸုမ်ႈမၼ်း “သျွိၼ်ႇမိၼွၵ်ႉ” ပဵၼ်ၼွင်ႉယိင်း သိူဝ်ႇငၢမ်ႇၾႃႉ(သိူဝ်ငမ်းၾႃႉ) သိူဝ်ၶီႇၾႃႉ(သိူဝ်ၵီႊၾႃႉ)။ ယွၼ်ႉၼၼ်ႉ သွင်ပီႊႈၼွင်ႉၼၼ်ႉၵေႃႈ ဢဝ် ၶူဝ်းႁၢင်ႈႁေႃမိူင်းမၢဝ်း သူင်ႇလူင်းၸွမ်းၼမ်ႉၵဵဝ်။ မိူဝ်းဝႆႉတီႈဢႃႇဝယဝ်ႉ ပၢႆႊၶိုၼ်ႈၸွမ်းၵဵဝ်သေ မိူဝ်းမူၵ်းဝႆႉ လွၺ်ႁူးၵွင်(ဟူးကောင်း)။ပၢႆႊ ယူႇတီႈလႂ်ၵေႃႈ ၶႄႇပွၺ်ႇၵူၼ်း ၸွမ်းသွၵ်ႈတဝ်ယူႇတႃႇသေႇလႄႈ ဢမ်ႇမီး တီႈပိုင်ႈဢမ်ႇလႆႈၼႆသေ ဢွၼ်ၵၼ်လူင်းယွၼ်း တၢင်းၸွၺ်ႈထႅမ် တီႈဢႃႇဝ။ ၸဝ်ႈလူင်မင်းၶွင်ႇ ႁႂ်ႈၶႃပႅပ်ႉဝႆႉ ၼႂ်းဢႃႇဝၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ပီႊ 1419 သိုၵ်းၶႄႇလႄႈသိုၵ်းသႅၼ်ဝီ ၽၢတ်ႇမိူင်းမႅၼ်း မိူဝ်းမိူင်းမၢဝ်း။ လူင်းထိုင် မိူင်းယဵၼ်၊ သီႇပေႃႉ၊ သုမ်ႇသၢႆႇ။ မိူဝ်းတင်ႈတပ်ႉဝႆႉ ၼိူဝ်လွၺ်ၸၢင်ႉ(ဆင်ခေါင်း)။ ပွၺ်ႇၵူၼ်းလူင်းလၢတ်ႈ ၶုၼ်ဢႃႇဝဝႃႈ “မိူဝ်ႈလဵဝ်... လႆႈၶၢဝ်ႇ... သိူဝ်ႇငၢမ်ႇၾႃႉ(သိူဝ်ငမ်းၾႃႉ)... သိူဝ်ၶီႇၾႃႉ(သိူဝ်ၵီႊၾႃႉ)... သွင်ပီႊႈၼွင်ႉ မူၵ်းဝႆႉတီႈဢႃႇဝ... သင်ဢဝ်သူင်ႇပၼ် ႁဝ်း... ၼင်လိၼ်ၽၢၵ်ႇ တႂ်ႈမိူင်းမၢဝ်း... ထိုင်ၼိူဝ်ၶူင်းတင်းသဵင်ႈ... တေဢၢပ်ႈပၼ်ဢႃႇဝ... သင်သိုပ်ႇဢဝ် သိူင်ႇမူၵ်းဝႆႉ... ဝၢၼ်ႈမိူင်းသူ... တၵ်းတေလိူတ်ႇႁွၼ်ႉ...” ၼႆယဝ်ႉ။
ၸဝ်ႈလူင်မင်းၶွင်ႇၶဝ် ၼႅတ်ႈၵုမ်ၵၼ်။ ၽွင်းမိူင်းဢွၼ်ၵၼ်ဝႃႈ “သင်ဝႃႈတေသိုပ်ႇမူၵ်းသိူင်ႇဝႆႉ... သွင်ပီႊႈ ၼွင်ႉၼႆႉယူႇၸိုင်... ဝၢၼ်ႈမိူင်းႁဝ်းတေလူႉ... သင်ဝႃႈ ဢဝ်ဢၢပ်ႈပၼ်တႄႉ... ဝၢၼ်ႈမိူင်းႁဝ်း... တၵ်းတေလႆႈလီလႆႈပဵၼ်... ယွၼ်ႉသွင်ပီႊႈၼွင်ႉၼႆႉၵူၺ်း... တေဢဝ် ၶႃႈဝၢၼ်ႈၵူၼ်းမိူင်းႁဝ်း... တုၵ်ႉယၢၵ်ႈ လိူတ်ႇလွၼ်ႉၸွမ်း ၼႆတႄႉ... ဢမ်ႇၵိုင်ႇထိူၵ်ႈၼင်ႇၵဝ်ႇ... ပဵၼ်ႁိုဝ်ၵေႃႈ... ဢဝ်ဢၢပ်ႈပၼ်သေ တေလီယူႇ...”။
သိူဝ်ႇငၢမ်ႇၾႃႉ(သိူဝ်ငမ်းၾႃႉ) လႆႈငိၼ်းသေ ဝူၼ်ႉဝႃႈ “ဢမ်ႇၵူဝ်တၢႆလႄႈ... ႁဵတ်းသိုၵ်းတိုၵ်းၶဝ်ယဝ်ႉ... ပဵၼ် ၵူၼ်း ၼိုင်ႈၸၢတ်ႈ... တၢႆၼိုင်ႈပွၵ်ႈၵူၺ်း... ယူႇလၢႆလၢႆၵေႃႈ... ဢမ်ႇလွတ်ႈတၢႆၼင်ႇၵဝ်ႇ... ပၼ်ႁႂ်ႈၶႄႇတိ မိူဝ်းၵေႃႈ... ၵဝ်ဢမ်ႇလွတ်ႈတၢႆ... ၵဝ်ပဵၼ် ၽူႈၵွၼ်းဝၢၼ်ႈမိူင်းသေ... ယွမ်းပၼ်ၽူႈၶဵၼ် ဢဝ်တၢႆလႆႈ ၼၼ်ႉ... သရေႇၵဝ်... သရေႇဝၢၼ်ႈမိူင်းၵဝ်... သရေႇၸိူဝ်ႉၶိူဝ်းၵဝ်... ဢမ်ႇမီးသင်ယဝ်ႉ...
သိုၵ်းဢႃႇဝ ဢၢၼ်းတိၺွပ်း ဢၢပ်ႈပၼ်ၶႄႇလႄႈ လွမ်ႉဝႅတ်ႉၶဝ်ႈတူၺ်းၼၼ်ႉ လႆႈႁၼ် “သိူဝ် ငၢမ်ႇၾႃႉ” ၼွၼ်းၽႄးဝႆႉယူႇသေတႃႉ သိူဝ်ၶီႇၾႃႉ(သိူဝ်ၵီႊၾႃႉ)တႄႉဢမ်ႇမီးယဝ်ႉ။ ၸဝ်ႈလူင်မင်းၶွင်ႇ ဢဝ်ၶၢပ်ႈတူဝ် သိူဝ်ႇငၢမ်ႇၾႃႉ(သိူဝ်ငမ်းၾႃႉ) ဢၢပ်ႈပၼ်ၶေႇၵမ်းလဵဝ်။ ဝၢင်ႉၵျၢင်းသီး ႁႂ်ႈၽႃႇတွင်ႉၽႃႇဢူၵ်း ထူၵ်းသႆႈၶူတ်း၊ ၶူင်းၼႂ်းပႅတ်ႈ ယဝ်ႉ ယႅၼ်ႈၵိူဝ်ယၢင်ႈႁႅင်ႈသေ ဢဝ်ၶၢပ်ႈတူဝ်သိူဝ်ႇငၢမ်ႇၾႃႉ(သိူဝ်ငမ်းၾႃႉ)ၼၼ်ႉ ၶိုၼ်ႈမိူဝ်းသၢၵ်ႈထိုင် ၶုၼ်ၶႄႇၶဝ် ၼႆယဝ်ႉ၊၊
မိူဝ်ႈၶိုၼ်ႈၽႅဝ်သႅၼ်ဝီၼၼ်ႉ ၶုၼ်ၶမ်းလွတ်ႈ၊ ၶုၼ်ၶမ်းႁွတ်ႈလႄႈ ၵၢင်ႉသိုင်ႇၽွင်းမိူင်းသီပေႃႉၶဝ် ဢွၼ်ၵၼ်ၸွမ်းသူင်ႇသိုၵ်းၶေႇ။ လတ်းၵိုင်မ၊ မိူင်းသႅၼ် ၶိုၼ်ႈမိူဝ်းယဝ်ႉ၊၊ ဢဝ်ၶၢပ်ႈတူဝ် သိူဝ်ႇငၢမ်ႇၾႃႉ(သိူဝ်ငမ်းၾႃႉ) မိူဝ်းသၢၵ်ႈယဝ်ႉၵေႃႈ ႁႂ်ႈပဵၼ်ၼႃႈပဵၼ်တႃၸူး ၸဝ်ႈၶမ်းၵၢႆႇၾႃႉၼႆသေ ႁေႃၶမ်းၶေႇၽၢၵ်ႇတွၼ်ႈ ၽိုၼ် ၽႄး၊ ငိုၼ်းၶမ်း၊ ၸုမ်ႈၶမ်းလူင်လုၵ်ႈၼိုင်ႈ၊ ၸုမ်ႈၶမ်းၵၢင်လုၵ်ႈၼိုင်ႈယဝ်ႉ။ ပီႊ 1421 ၼၼ်ႉ ၶုၼ်ၶမ်းႁွတ်ႈ ၶဝ်ၽႅဝ်ၶိုၼ်း သႅၼ်ဝီယဝ်ႉ။
တင်ႈဢဝ်ၼၼ်ႉမႃး “မိူင်းတူႈ”ၼႆၼၼ်ႉ ၸဝ်ႈၶမ်းၵၢႆႇၾႃႉ ဢဝ်ၸိုဝ်ႈမိူင်း မိူဝ်ႈၵွၼ်ႇ မိူင်းပၢင်” (Pang) ၼၼ်ႉ သႂ်ႇလႅၵ်ႈလၢႆႈႁွင်ႉဝႃႈ “မူႇပၢင်သႅၼ်ဝီ” ၼႆမႃးယဝ်ႉ၊၊
သိူဝ်ၶီႇၾႃႉ (သိူဝ်ၵီႊၾႃႉ)
သိူဝ်ၶီႇၾႃႉ(သိူဝ်ၵီႊၾႃႉ) ႁၼ်ၸဝ်ႈပီႊႈမၼ်း သိူဝ်ႇငၢမ်ႇၾႃႉ(သိူဝ်ငမ်းၾႃႉ) ၵိၼ်ငူၼ်ႉသေ ႁူႉလွင်ႈၸဝ်ႈမင်းၶွင်ႇ ႁၵ်းလင်ယဝ်ႉ လႄႈ သွၼ်ႇဝႃႈ “ၽိူဝ်ႇတေတၢႆလၢႆလၢႆ... တိုၵ်းသိုၵ်းတၢႆၼၼ်ႉ... လီသေပိူၼ်ႈယဝ်ႉ...” ၼႆယဝ်ႉ ဢွၵ်ႇပၢႆႊ။ မိူဝ်းဢွၼ်ၵူၼ်းမၼ်း တိုၵ်းၶႄႇထႅင်ႈ၊၊ ၶႄႇပွၺ်ႇ “ဝုၼ်ႇၶျီႇ” (ဝၢင်ၸီႉ)ၶီႇသိုၵ်းယႂ်ႇၼမ် လူင်းတိုၵ်း သိူဝ်ၶီႇၾႃႉ(သိူဝ်ၵီႊၾႃႉ) ထႅင်ႈယဝ်ႉ၊၊
သိူဝ်ၶီႇၾႃႉ(သိူဝ်ၵီႊၾႃႉ) ပၢႆႊၵႂႃႇၽၢၵ်ႇတူၵ်းၵဵဝ်သေ ၶဝ်ႈယူႇၼႂ်းဢိူင်ႇမိူင်းယၢင်း(မိုးညှင်း)ဝႆႉ။ ၶႄႇသွၵ်ႈႁႃမၼ်း ၸဝ်ႈ ဢမ်ႇထူပ်း။ ႁႂ်ႈဢႃႉဝႃႉၸွၺ်ႈသွၵ်ႈႁႃထႅင်ႈ၊၊ မိူဝ်ႈသိူဝ်ႇငၢမ်ႇၾႃႉ(သိူဝ်ငမ်းၾႃႉ) ဢႃႇဝၸွၺ်ႈၶႄႇၼၼ်ႉ ယႃႇဝႃႈ ၼင်လိၼ်မိူင်း ဢၼ်တူၵ်းလူင်းဝႆႉ ၶူဝ်းၽၢၵ်ႇဢွၼ်ႇၵူၺ်း ယင်းဢမ်ႇလႆႈလႄႈ ဢႃႇဝႁူႉဝႃႈ ၶႄႇဢမ်ႇမီး ၵတိ လၢတ်ႈယဝ်ႉ ဢမ်ႇႁဵတ်းၸွမ်းၼႆသေ ၵမ်းၼႆႉတႄႉ ဢမ်ႇၸွၺ်ႈၶႄႇယဝ်ႉ။
တႆးၸိူဝ်းပၢႆႊၵႂႃႇ ၽၢႆႇတူၵ်းၵဵဝ်ၼၼ်ႉ ဢမ်ႇၸၢင်ႊမိူဝ်းၶိုၼ်း ဝၢၼ်ႈၵဝ်ႇမိူင်းလင်ယဝ်ႉ။ ဢွၼ် ၵၼ်သိုပ်ႇပၢႆႊႁႃ တီႈယူႇမႂ်ႇ ၼႂ်းၼင်လိၼ် မိူင်းၸဝ်ႈၾႃႉတႆး ၼင်ႇၵၼ်ၼၼ်ႉထႅင်ႈ။ ၵမ်ႈၽွင်ႈ ပၢႆႊၶိုၼ်ႈၽၢႆႇၼိူဝ်သိုဝ်ႈသိုဝ်ႈသေ ၽႅဝ်ၵႂႃႇ ၼႂ်းလိၼ်မိူင်းၵွင်၊ မိူင်းယၢင်း (ယၢမ်းလဵဝ်ပဵၼ်ၼႄႇၶၢင်)။ ၵမ်ႈ ၽွင်ႈ ၽႅဝ်ႁွတ်ႈ သွင်သူပ်း၊ ၶမ်းတီႈ(ယၢမ်းလဵဝ် ပဵၼ်ၼႂ်းတိူင်းၸႄႈၵႅင်း)။ ၵမ်ႈၽွင်ႈ ၶဝ်ႈၽႅဝ်ၼႂ်း လိၼ်ၶျၢင်း။ ၵမ်းၽွင်ႈ ပၢႆႊၶိုၼ်ႈပူၼ်ႉထိုင် ဢႁူမ်ႇ(ယၢမ်းလဵဝ် ပဵၼ်တႂ်ႈၵြႃး)သေ ယူႇသဝ်းယဝ်ႉ။
မိူဝ်ႈဢွၼ်ၵၼ်ပၢႆႊၼၼ်ႉ လႅတ်ႇမႆႈ၊ ႁိူဝ်ႉမွၺ်ႈၼႅၼ်ႇၼႆသေ ပႆၵၢင်ၶိုၼ်း၊ လိုဝ်ႈၵၢင်ဝၼ်း။ တႆႈၵၢၼ်ႈ ၶႄႈ ပိူင်းတၢင်း လတ်းႁူၺ်ႈထိူၼ်ႇလွၺ်သေပၢႆႊ။ ယူႇၼိူဝ်လွၺ်သုင် မုင်ႈႁၼ်ၾႆးတႆးတႆႈပၢႆႊၼၼ်ႉ လႅင်းလၢမ်း ၸွမ်းၵၼ်ၵႂႃႇ ပေႃးတၢၼ်ႇၾႆးမႆႈပႃႇ ၼႆယဝ်ႉ။ ၸူဝ်ႊသိူဝ်ၶီႇၾႃႉ(သိူဝ်ၵီႊၾႃႉ) တိုၵ်ႉမီးသၢႆၸႂ်ယူႇၼၼ်ႉ မၼ်းၸဝ်ႈ ဢမ်ႇယွမ်းပၼ်ၶေႇလႃးလႃး။ တိုၵ်းတေႃႇ ထိုင် ၼွၼ်းၽႄးၵႂႃႇ မိူဝ်ႈ ပီႊ 1440 ယူႇယဝ်ႉ။ ထိုင်ပၢၼ်လုၵ်ႈမၼ်းၸဝ်ႈ တူၵ်းလူင်း ၵိုတ်းသိုၵ်း တင်းၶႄႇ သေ သိုၵ်းၸင်ႇယဝ်ႉၵႂႃႇ ၼႆယဝ်ႉ။
သၢႆသိုပ်ႇႁေႃသႅင်မိူင်းမၢဝ်း ဢၼ်သိူဝ်ၶၼ်ႇၾႃႉ ပူၵ်းတင်ႈ ႁႂ်ႈဢဵၼ်ႁႅင်းယႂ်ႇမၢၵ်ႈမႃးၼၼ်ႉ လႆႈ ၶွတ်ႇယွတ်ႈပၢႆႁဵဝ်ၵႂႃႇ မိူဝ်ႈပၢၼ်သိူဝ်ႇငၢမ်ႇၾႃႉ(သိူဝ်ငမ်းၾႃႉ)၊ သိူဝ်ၶီႇၾႃႉ(သိူဝ်ၵီႊၾႃႉ) ၼႆႉယဝ်ႉ။ ဝၢႆးလိုၼ်းမႃး ၼင်လိၼ်မိူင်းမၢဝ်း ဢၼ်မီးၽၢႆႇႁွင်ႇ ၼမ်ႉမၢဝ်းၼၼ်ႉ ၵမ်ႈၽွင်ႈ လႆႈၶဝ်ႈပႃးၵႂႃႇ တႂ်ႈၶေႇ။ ဢၼ်မီး ၽၢႆႇၸၢၼ်းၼမ်ႉမၢဝ်းသမ်ႉ သိုပ်ႇမီး ၸဝ်ႈၾႃႉ ယူႇသေတႃႉ ဢမ်ႇပဵၼ်မိူင်းလူင်ဢွၼ်ႁူဝ် ၼင်ႇပၢၼ်သိူဝ်ၶၢၼ်ႇၾႃႉယဝ်ႉ။
လိုၼ်းသေ ပၢၼ်မိူင်းမၢဝ်းယဝ်ႉ တေႃႇထိုင် 1752 ၼၼ်ႉ “သႅၼ်ဝီ” ပဵၼ်မႃး မိူင်းဢွၼ်ႁူဝ် မိူင်းၸဝ်ႈၾႃႉ တႆးတင်းသဵင်ႈလႄႈ ႁွင်ႉဝႃႈ “ပၢၼ်သႅၼ်ဝီ” ယူႇယဝ်ႉ။ မိူင်းတႆး ပဵၼ် မိူင်းၸဝ်ႈၾႃႉ တင်းလၢႆသေတႃႉ မီးငဝ်ႈမိူင်း ဢွၼ်ႁူဝ်ဝႆႉတႃႇသေႇယူႇ ၼင်ႇၵဝ်ႇ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ပိုၼ်းသုၼ်ႇတူဝ်
1329
လိူၼ်ၸၼ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၾႅပ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မၢတ်ႉၶျ်
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢေႇပရႄႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မေႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျူႇလၢႆႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢေႃးၵၢတ်ႉ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်သႅပ်ႇထႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၼူဝ်ႇဝႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်တီႇသႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:1329
ၸီးပိၼ်ႇပွၵ်ႉ၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းပျေႃႇပွႆႇ
ဝၢၼ်ႈၸီးပိၼ်ႇပွၵ်ႉ  (ဇီးပင်ပေါက်ရွာ၊ Zeepinpauk) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇတႁတ်ႉၵူင်း၊ ၸႄႈဝဵင်းပျေႃႇပွႆႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈယမႄးတိၼ်း၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 192910 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇတႁတ်ႉၵူင်းၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 1741 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 2008 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 3749 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းပျေႃႇပွႆႇ
730
လိူၼ်ၾႅပ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
ပိၼ်ႇလႄႇၵျီး၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းၸိၼ်ႉၵူး
ဝၢၼ်ႈပိၼ်ႇလႄႇၵျီး (ပင်လယ်ကြီးရွာ, Pinlelgyi) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇလႅတ်ႉပၢၼ်ႇလႃႉ၊ ၸႄႈဝဵင်းၸိၼ်ႉၵူး၊ ၸႄႈတွၼ်ႈပၢင်ႇဢူး၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 190236 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇၵျွင်းသဵၵ်ႉၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 8604 ၵေႃႉ၊ ယိင်း 7897 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 17401 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
730
လိူၼ်မၢတ်ႉၶျ်
(1) ဝၼ်း။
မၵျီးၵူင်း၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းၵျွၵ်ႉပတွင်း
ဝၢၼ်ႈမၵျီးၵူင်း  (မကြီးကုန်းရွာ၊ Magyikone) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇမၵျီးၵူင်း၊ ၸႄႈဝဵင်းၵျွၵ်ႉပတွင်း၊ ၸႄႈတွၼ်ႈၺွင်ႇဢူး၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 192100 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇမၵျီးၵူင်းၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 1795 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 2430 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 4225 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
730
လိူၼ်ဢေႇပရႄႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မေႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျုၼ်ႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျူႇလၢႆႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢေႃးၵၢတ်ႉ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်သႅပ်ႇထႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢွၵ်ႇထူဝ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၼူဝ်ႇဝႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်တီႇသႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:730
မၵျီးၵူင်း၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းၵျွၵ်ႉပတွင်း
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းၵျွၵ်ႉပတွင်း
ပျေႃႇၶိၼ်းတႃႇ၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းမျိၼ်းၶျၢၼ်ႇ
ဝၢၼ်ႈပျေႃႇၶိၼ်းတႃႇ  (ပျော်ခင်းသာရွာ, Pyawkhinthar) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇသျႃးတေႃး၊ ၸႄႈဝဵင်းမျိၼ်းၶျၢၼ်ႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈမျိၼ်းၶျၢၼ်ႇ၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 191340 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇသျႃးတေႃးၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 1484 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 1938 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 3422 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းမျိၼ်းၶျၢၼ်ႇ
ၶုၼ်ယီႈၵႂၢႆးၶမ်း
မိူင်းမၢၼ်ႊ၊ မိူင်းၶႄႇ လႄႈ ၶုၼ်ယီႈၵႂၢႆးၶမ်း
ဝၢႆးသေၶုၼ်မၢၼ်ႊ ဢၼ်ပဵၼ်ၼႃႇရႃႉပတေႉ မိူင်းပူးၵမ်ႇ ၼွၼ်းၽႄးၵႂႃႇမိူဝ်ႈပီႊၶရိတ်ႉ 1286 သေ ထိုင်မႃး ပၢၼ်ၶုၼ်ႁေႃၶမ်းမၢၼ်ႊၸိုဝ်ႈဝႃႈ မၢင်းၵွင်း ၼင်ႈႁေႃလႆႈ 3 ပီႊ ဢၼ်မႅၼ်ႈမိူဝ်ႈပီႊၵတ်းၵႂ်ႉၼၼ်ႉ ၶုၼ်ၶႄႇ ၾၢင်ပႂ်း လႆႈငိၼ်းၶၢဝ်ႇဝႃႈ မိူင်းပူးၵမ်ႇ ၶိုၼ်းပဵၼ်မၢၼ်ႈပဵၼ်မိူင်းမီးၸဝ်ႈမီးၸွမ်မိူၼ်ၵဝ်ႇယဝ်ႉၼႆ၊ မၼ်းၸဝ်ႈၶႂ်ႈၸႃႉသေ ၸင်ႇတင်ႈသီႊတႃႈဝၢင် ပဵၼ်ႁူဝ်သိုၵ်းလူင် ဢွၼ်ဢဝ်တင်းသိုၵ်းၸၢင်ႉလႄႈသိုၵ်းမႃႉသေ လူင်းမႃးတၢင်းမိူင်းမၢၼ်ႊ။ မိူဝ်ႈသိုၵ်းၶႄႇ မႃးထိုင်ႁၢတ်ႇၶမ်းလႅင် တီႈမိူင်းမၢၼ်ႊတီႈၼိူင်ႈၼၼ်ႉ ၶဝ်လိုဝ်ႈသိုၵ်းၶဝ်ယူႇ။
လွင်ႈသိုၵ်းၶႄႇၶိုၼ်းလူင်းမႃးၼၼ်ႉ ၾၢႆႇတၢင်းမိူင်းပူဝ်းၵမ်ႇလႆႈငိၼ်းသေ ၸင်ႇမႃးၵုမ်ၵွင်ၵၼ် လွင်ႈသိုၵ်းလွင်ႈသိူဝ်။ ၵမ်ႈၽွင်ႈၸင်ႇဢွၵ်ႇပၢႆးဝူၼ်ႉဝႃႈ သင်ဝႃႈႁဝ်းၵႂႃႈပိုင်ႈၸဝ်ႈၶုၼ်ယီႈၵႂၢႆးၶမ်း ၸုၼ်ၵူဝ်း(မိူင်းမိတ်ႈ) ႁႂ်ႈပဵၼ်ၵူၼ်းမႄးလီ သွင်မိူင်းၸိုင် တေလီယူ၊ၵူၼ်းၵမ်ႈၼမ်ၽွမ်ႉ။
ၾၢႆႇတၢင်းမိူင်းပူးၵမ်ႇ ၸင်ႇၸတ်းၵူၼ်း 200 ၵေႃႉဢဝ်တင်းတၢင်းၵိၼ် ပဵၼ်ၼင်ႇ မူႇ၊ပဵတ်း၊ ၵႆႇ၊ ၶဝ်ႈသၢၼ် လႄႈၽႃႈၽႅၼ်ႇသေ မႃးၸူးၸဝ်ႈၶုၼ်ယီႈၵႂၢႆးၶမ်း မိူင်းၸုၼ်ၵူဝ်း။
ၸဝ်ႈၶုၼ်ယီႈၵႂၢႆးၶမ်း မိူင်းၸုၼ်ၵူဝ်းၵေႃႈ ၸင်ႇႁွင်ႉ သီႊတႃႈဝၢင်မႃးမိူင်းၸုၼ်ၵူဝ်းသေ မႄးလီၵၼ်သွင်မိူင်း။ သီႊတႃႈဝၢင် ဝႃႈ ‘လုၵ်ႉၼႆႉၵႂႃႈ သူၺ်ႇမိူင်းပူးၵမ်ႇၼၼ်ႉ ၸဝ်ႈႁပ်ႉဢဝ်လီယဝ်ႉ။ တီႈတေႉမၼ်း ႁဝ်းၵေႃႈဢမ်ႇၶႂ်ႈယႃႉမိူင်းပိူၼ်ႈလူႉလႅဝ်ၼင်ႇၵဝ်ႇ’။
ၸဝ်ႈၶုၼ်ယီႈၵႂၢႆးၶမ်း ၸင်ႇလူင်းမိူင်းပူးၵမ်ႇ၊ ၶုၼ်ႁေႃၶမ်းပူးၵမ်ႇလႄႈၽွင်းမိူင်း ၸင်ႇဢွၼ်ၵၼ်ႁပ်ႉတွၼ်ႈမၼ်းၸဝ်ႈ။ တင်းသွင်ၾၢႆႇ လၢတ်ႈလွင်ႈမႄးလီၵၼ်။
ပေႃးဢၼ်မႄးလီၵၼ်တင်းသွင်ၾၢႆႇယဝ်ႉ ၾၢႆႇတၢင်းသီႊတႃႈဝၢင်ၵေႃႈ ႁွင်ႉၵူၼ်းလူင်မၢၼ်ႊၵႂႃႇၸွမ်းမိူင်းၶႄႇ။ ၵူၼ်းလူင်မၢၼ်ႊယူႇမိူင်းၶႄႇ 3 ပီႊသေ ၸင်ႇပွၵ်ႈၶိုၼ်း။
ၶုၼ်ယီႈၵႂၢႆးၶမ်း မီးလွင်ႈယုင်ႈယၢင်ႈ
မိူဝ်ႈၶုၼ်ယီႈၵႂၢႆးၶမ်း ၼင်ႈႁၢင်ႈႁေႃလႆႈ 6 ပီႊၼၼ်ႉ မၼ်းၸဝ်ႈလႆႈငိၼ်းဝႃႈ တီႈတၢင်းဝဵင်းသိူဝ်(ၵႃလိုဝ်း-ဝဵင်းသိူဝ်)ၼၼ်ႉ မီးၸဝ်ႈၾႃႉတႆးၸဝ်ႈၼိူင်ႈ မီးလုၵ်ႈယိင်းသၢဝ် ၸိုဝ်ႈဝႃႈ ၼၢင်းယေႈပုမ်၊ ႁၢင်ႊလီၼႅၼ်ႇၼႆသေ မၼ်းၸဝ်ႈၸင်ႇလူင်းၵႂႃႇတူၺ်း။ လႆႈႁၼ်ၼၢင်းႁၢင်ႊလီပေႃးဢမ်ႇမီးတီႈၼေးတႄႉလႄႈ ၸင်ႇပွၵ်ႈမိူင်းသေ သူင်ႇၵူၼ်းၵႂႃႇယွၼ်းၼၢင်း။
ၸဝ်ႈၶုၼ်လူင် ဝဵင်းသိူဝ် ပူင်ၵႂၢမ်းဝႃႈ ‘ငိုၼ်းၶမ်းတၢင်ႇပိူင်တႄႉ ၵဝ်ဢမ်ႇလူဝ်ႇ၊ ၵူၺ်းၵႃႊ သင်ၽႂ်ႁႃမႃးလႆႈ မိတ်ႈၶူမ်းသၢမ်ပၢၵ်ႇ တင်းသႅင်သၢမ်ပၢၵ်ႇၼႃႈ ပေႃးၼႆၸိုင် တေဢဝ်လုၵ်ႈယိင်းသၢဝ်ၵဝ်ပၼ်မၼ်း။ မိတ်ႈၶူမ်းသၢမ်ပၢၵ်ႇၼၼ်ႉၶႅမ်ႉတေႉတေႉ၊ ပေႃးဢဝ်ငႃတူဝ်ၶိင်းၵူၼ်းၸိုင် တိၼ်းမိုဝ်းၵူၼ်းၵေႃႉၼၼ်ႉ ၸၢၵ်ႇၵႂႃႇ။ သႅင်သၢမ်ပၢၵ်ႇၼႃႈၼၼ်ႉၵေႃႈ တၢင်ႇၼိူဝ်လင်ၸၢင်ႉၸိုင် ၼႃႈၼိူင်ႈတေဢွၵ်ႇငိုၼ်းၶမ်းမႃး၊ ၼႃႈၼိူင်ႈတေဢွၵ်ႇၵူၼ်းသိုၵ်းမႃး၊ ၼႃႈၼိူင်ႈ တေဢွၵ်ႇၸိူင်ႉသႅင်ၽုင်ၼၢင်းလႄႈၽွင်းမိူင်းမႃး၊ ၼႃႈၼိူင်ႈ တေဢွၵ်ႇၶဝ်ႈၼမ်ႉတၢင်းၵိၼ်မႃး။ ပေႃးၸဝ်ႈၶုၼ်ယီႈၵႂၢႆးၶမ်း ပႃးၸႂ်ၵေႃႈ ႁႂ်ႈမၼ်းၸဝ်ႈႁႃမႃးပၼ်ၵဝ်သေၵွၼ်ႇ၊ ၵဝ်ၸင်ႇတေပၼ်လုၵ်ႈယိင်းသၢဝ်ၵဝ်။
ၸဝ်ႈၶုၼ်ယီႈၵႂၢႆးၶမ်းလႆႈငိၼ်းသေ ၸင်ႇၶိုၼ်ႈၵႂႃႇမိူင်းၶႄႇႁင်းၵွၺ်းၵေႃႉလဵဝ်။ ပီႊၼၼ်ႉ ပဵၼ်ပီႊၵႃႇႁဝ်ႉ ပီႊၶရိတ်ႉ 1289 ။ ပေႃးထိုင်ၵႂႃႇယဝ်ႉ သမ်ႉလႆႈငိၼ်း မႄႈထဝ်ႈၾၢင်ဝႃႈ ပူႇသူ- ၶုၼ်ၾၢင် ၵႃႉႁႃၼွၼ်းၵႂႃႇမိူဝ်ႈဝႃးၼႆႉၵွၺ်း ပေႃးမၼ်းၼွၼ်းယေႈပွၵ်ႈၼႆႉ 3 ပီႊ ပၢႆ 3 လိူၼ် ပၢႆ 3 ဝၼ်းၸင်ႇတေတိုၼ်ႇ ယေႈပွၵ်ႈဢိူဝ်ႈ။
ပေႇတေႃး၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းငၸုၼ်ႇ
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းငၸုၼ်ႇ
လူင်တွင်း၊ ဝၢၼ်ႈ
ဝၢၼ်ႈလူင်တွင်း (, Long Tawng, လုံတောင်း) ၼႆႉ ပဵၼ်ဝၢၼ်ႈ ဢၼ်မီးၼႂ်း ဢိူင်ႇၼႃးလွႆ၊ ၸႄႈဝဵင်း မိူင်းၼၢႆး၊ ၸႄႈတွၼ်ႈ လၢင်းၶိူဝ်း၊ မိူင်းတႆး ဢေႃႈ။
ယႂႃႇတိတ်ႉ၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းၵျွၵ်ႉပတွင်း
ဝၢၼ်ႈယႂႃႇတိတ်ႉ  (ရွာသစ်ရွာ၊ Ywarthit) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇၵၢၼ်ႇပတ်ႉလႄႇ၊ ၸႄႈဝဵင်းၵျွၵ်ႉပတွင်း၊ ၸႄႈတွၼ်ႈၺွင်ႇဢူး၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 191951 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇၵၢၼ်ႇပတ်ႉလႄႇၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 2955 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 3311 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 6266 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းၵျွၵ်ႉပတွင်း
ၼတ်ႉတလိၼ်း၊ ဝဵင်း
ဝဵင်းၼတ်ႉတလိၼ်း (နတ်တလင်းမြို့ ; Nattalin) ၼႆႉ ပဵၼ်ဝဵင်းပၵ်းလုမ်း ၸႄႈဝဵင်းၼတ်ႉတလိၼ်း ဢၼ်မီးတီႈ ၸႄႈတွၼ်ႈသႃႇယႃႇဝတီႇ၊ ၸႄႈတိူင်းပႃႇၵိူဝ်၊ မိူင်းမျၢၼ်ႇမႃႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ မီးဝႆႉတီႈၼိူဝ် တၢင်းၵႃး တႃႈၵုင်ႈ-ပျီႇၼၼ်ႉသေ ပေႃးလုၵ်ႉတီႈ ဝဵင်းတႃႈၵုင်ႈၼႆ ၵႆယၢၼ်မွၵ်ႈ 138 လၵ်းယဝ်ႉ။ မိူဝ်ႈပႆႇတႄႇတင်ႈ ဝဵင်းၼတ်ႉတလိၼ်းၼၼ်ႉ ၵူၺ်းမီးဝၢၼ်ႈ ၸိူဝ်းပဵၼ် တိၼ်ႇပၢၼ်းၵူင်း၊ ၵျိၼ်းယႃးၵူင်း၊ ယႂႃႇမ၊ တႃႇၸီႇ၊ ၸီးၵူင်း ၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။ တီႈႁိမ်းယႂႃႇမၵလေး (ပွၵ်ႉယႂႃႇမ) ၼၼ်ႉ မီးတူၼ်ႈမႆ့ (သခွတ်ပင်) တူၼ်ႈၼိုင်ႈလႄႈ ၶဵင်ႇၽီၶဵင်ႇၼိုင်ႈယဝ်ႉ။ တႂ်ႈတူၼ်ႈမႆႉ ဢၼ်ပဵၼ် ဢွင်ႈတီႈ ၶုၼ်သႃႇယႃႇဝတီႇ လႄႈ ၶုၼ်ပျီႇၶဝ် တေႃႇၵႆႇၼၼ်ႉ ၵူၼ်းဢမ်ႇပတ်းဢမ်ႇၽဵဝ်ႈသေ မူတ်းၵဵင်ႈဝႆႉယူႇတႃႇသေႇယဝ်ႉ။ ပဵၼ် ပၢင်ႇ ဢၼ်ၵဵင်ႈပဝ်ႇဝႆႉယဝ်ႉ။ ယွၼ်ႉပိူဝ်ႈပဵၼ် ပၢင်ႇ (တလင်း) ဢၼ်ၽီ (နတ်) ၶဝ်ၽဵဝ်ႈပၼ်လႄႈ ၸူးပဵၼ်မႃး ၼၢတ်ႉတလိၼ်း (နတ်တလင်း) ၼႆယဝ်ႉ။
ၷၼ်ꩪုတ်တမၻႃယိၵႃဝိမႃၼဝတ်ထု (2)၊ ၼၢင်းၽီလူႇၼၢမ်ႇသႃႇ
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝိမႃႇၼဝတ်ႉထု
1720
1720
လိူၼ်ၸၼ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၾႅပ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
729
လိူၼ်ၸၼ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
1720
လိူၼ်ဢေႇပရႄႇ
(1) ဝၼ်း။
729
လိူၼ်ၾႅပ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
1720
လိူၼ်မေႇ
(1) ဝၼ်း။
729
လိူၼ်မၢတ်ႉၶျ်
(1) ဝၼ်း။
1720
လိူၼ်ၵျုၼ်ႇ
(1) ဝၼ်း။
729
လိူၼ်ဢေႇပရႄႇ
(1) ဝၼ်း။
1720
လိူၼ်ၵျူႇလၢႆႇ
(1) ဝၼ်း။
729
လိူၼ်မေႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျုၼ်ႇ
(1) ဝၼ်း။
1720
ဢေႃးၵၢတ်ႉ
(1) ဝၼ်း။
သႅပ်ႇထႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
729
လိူၼ်ၵျူႇလၢႆႇ
(1) ဝၼ်း။
1720
ဢွၵ်ႇထူဝ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
ၼူဝ်ႇဝႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
729
လိူၼ်ဢေႃးၵၢတ်ႉ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်သႅပ်ႇထႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
1720
တီႇသႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
729
လိူၼ်ဢွၵ်ႇထူဝ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၼူဝ်ႇဝႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
1720
တီႇသႅမ်ႇပႃႇ
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:1720
729
လိူၼ်တီႇသႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:729
လႅတ်ႉပၢၼ်ႇၶျၢႆး၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းမလႅင်ႇ
ဝၢၼ်ႈလႅတ်ႉပၢၼ်ႇၶျၢႆး  (လက်ပံချိုင်းရွာ, Letpanchaing) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇၽျွၵ်ႉသဵၵ်ႉၵျိၼ်း ၊ ၸႄႈဝဵင်းမလႅင်ႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈမဵၵ်ႉထီႇလႃႇ၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 194050 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇၽျွၵ်ႉသဵၵ်ႉၵျိၼ်းၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 887 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 1161 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 2048 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းမလႅင်ႇ
ၸၶၢၼ်းၵျီး၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းမိူင်းၵုတ်ႈ
ဝၢၼ်ႈၸၶၢၼ်းၵျီး  (စခန်းကြီးရွာ၊ Sakhangyi) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇယေႇဢေး၊ ၸႄႈဝဵင်းမိူင်းၵုတ်ႈ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈပၢင်ႇဢူး၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 190345 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇယေႇဢေးၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 1688 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 1521 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 3209 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းမိူင်းၵုတ်ႈ
ထၼွင်းၵူင်း၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းတႃႇၸီႇ
ဝၢၼ်ႈထၼွင်းၵူင်း  (ထနောင်းကုန်းရွာ, Htanaungkone) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇငႅတ်ႉၵျီးတၢႆႉ၊ ၸႄႈဝဵင်းတႃႇၸီႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈမဵၵ်ႉထီႇလႃႇ၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 194369 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇငႅတ်ႉၵျီးတၢႆႉၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 1526 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 1614 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 3140 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ဢၢင်ႈဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းတႃႇၸီႇ
ႁူဝ်ပူင်း၊ ဝဵင်း
ဝဵင်းႁူဝ်ပူင်း, (ဟိုပုံး), (Hopong), ၼႆႉ မီးၼႂ်း ၸႄႈဝဵင်းႁူဝ်ပူင်း၊ ၼႃႈလိၼ်ပဢူဝ်းၽွင်းငမ်းႁင်းၶေႃ၊ ၸႄႈမိူင်းတႆး၊ မိူင်းမျၢၼ်ႇမႃႇဢေႃႈ။
ၸိၼ်ႇၸမႃႇၼဝိၵႃႇ
တြႃးၽြႃးပဵၼ်ၸဝ်ႈၼႆႉ ဢိင်ၼိူဝ်လွင်ႈတူဝ်ထူပ်းၸဝ်ႈၵဝ်ႇႁူႉႁၼ်ဢဝ်ႁင်ႈၵွႆးလႄႈ ပေႃးတိုဝ်းၵမ်တေႃႈလဵဝ် မီးၽွၼ်းလီတေႃႈလဵဝ်လႄႈ ၸင်ႇၽႄႈတိူၼ်းၵႂႃႇသေ မီးၽွၼ်းလီတႃႇၵူၼ်းတင်းၼမ်ယူႇယဝ်ႉ။ ၵွပ်ႈၼၼ်လႄႈ ၵူၼ်းၽိုၵ်းသႃတိုဝ်းၵမ် ၵၢၼ်ဝိပသ်သၼႃႇၼႆႉ ၼမ်တိူဝ်းမႃးတိၵ်းတိၵ်း။ ယၢမ်းၼၼ် ၵိူင်းလၢႆလၢႆၵိူင်း ဢၼ်ဢိင်ၼိူဝ်ငဝ်ႈၶၢမ်ႇပိုၼ်ႉတၢင်းယုမ်ႇယမ်ႁၼ်ၽိတ်းၸိူဝ်းၼၼ်ႉၵေႃႈ ၵူၼ်ႇလႅဝ်ပင်းယၢႆႈမႃး။ လၢပ်ႈလႃႇၽလႄႈ ဢူဢၢႆဢၼ်ယၢမ်ႈလႆႈမီးမႃးဢွၼ်တၢင်းၵေႃႈ တူၵ်းမေႃႈမႃး ၵွပ်ႈၼၼ်လႄႈ သြႃႇလူင်ၵိူင်းၸိူဝ်ႈၼၼ်ႉ ၸင်ႇဝႆႉၸႂ်သူၺ်ႈၼိူဝ်ၽြႃးပဵၼ်ၸဝ်ႈမႃး။ ၵူၺ်းၵႃႈ သမ်ႉမႅၼ်ႈၽွင်းယၢမ်း ဢၼ်ဢမ်ႇႁႄႉႁၢမ်ႈလႆႈ လွင်ႈၵုင်ႇမုၼ်ဢူဢၢႆလိုဝ်းလင် ၽြႃးပဵꧣ်ၸဝ်ႈၼၼ်ႉယူႇယဝ်ႉ။ သင်ၸိူဝ်ႉဝႃႈ ႁဵတ်းႁႂ်ႈၾိင်ႈယၢမ်ႈတၢင်းလီပုတ်ႉထၸဝ်ႈလႆႈၸွပ်ႈႁဵဝ်ႇလူႉလႅဝ်တႄႉ တေၸၢင်ႈႁႄႉႁၢမ်ႈလႆႈလွင်ႈၼႆႉသေ ႁဝ်းၵေႃႈ တေမိူၼ်မိူဝ်ႈဢွၼ်တၢင်းယူႇၼႆ သြႃႇၵေႃႉၼိုင်ႈၸင်ႇႁၼ်ထိုင်ၼင်ႇၼႆ။ တင်းသဵင်ႈၵေႃႈ လႆႈၸႂ်ၸႁၼ်ထိုင်ဢၼ်ၼၼ်ႉလႄႈ ဢွၼ်ၵၼ်ႁၢႆလၢႆးတႃႇတေႁဵတ်းႁႂ်ႈ ၾိင်ႈယၢမ်ႈတၢင်းၵမ်သီႇလပုတ်ႉထၸဝ်ႈ ၸွပ်ႈႁဵဝ်ႇလူႉလႅဝ်။ ႁဵတ်းၼၼ်သေ ၸင်ႇၵႂႃႇႁၼ် ၸိၼ်ႇၸမႃႇၼဝိၵႃႇ ဢၼ်ပဵၼ်ၼၢင်းယိင်းသၢဝ်းၼၢဝ်းၵေႃႉၼိုင်ႈ တႃႇတေၼႄၼမ်ႉတူဝ်ၽႅၼ်ၵၢၼ်ၶဝ်။ မၼ်းၼၢင်းၼႆႉ ႁၢင်ႈၾၢင်ငၢမ်းလဝ်းၼုမ်ႇၼုတ်းလီသေ လူင်ႉလႅၼ်ႇၽၢႆႇဢိတ်ႉထယမႃႇယႃႇၼၼ်ႉၵေႃႉၼိုင်ႈ။ သြႃႇလူင်ၸိူဝ်းၼၼ်ႉ ၸင်ႇၽႅၼ်ၵၢၼ်ႁဵတ်းႁႂ်ႈမၼ်းၼၢင်း မိူဝ်းတီႈၵျွင်းၸေႇတဝၼ်ႇ ၶၢဝ်းဢမ်ႇလီၵႂႃႇမႃးၼၼ်ႉသေ ပေႃးမိူင်ႈထၢမ်ႁႂ်ႈလၢတ်ႈဝႃႈ - ၵႂႃႇၼွၼ်းၸွမ်းရႁၢၼ်းၵေႃႉတမဢၼ်မီးတီႈၵျွင်းၸေႇတဝၼ်ႇၼၼ်ႉမႃးဢိူဝ်း ၼႆ။ ၼင်ႇၶဝ်ၸႂ်ႉၼၼ်ႉ ၸိၼ်ႇၸမႃႇၼၵေႃႈ ႁဵတ်းၸွမ်းၵမ်းလဵဝ်။ ၽိူဝ်ႇႁိုင်ႁိုင်မႃး ၶဝ်ၸင်ႇဢွၼ်ၵၼ်ပွႆႇၶၢဝ်ႇဝႃႈ မၼ်းၼၢင်းၸပ်းတူဝ်ပႃးတွင်ႉတင်း ရႁၢၼ်းၵေႃးတမယဝ်ႉ ဝႃႈၼႆႉ။ ပေႃးပူၼ်ႉသေ ပႅတ်ႇလိူၼ်ၵဝ်ႈလိူၼ်ၵေႃႈ ၸိၼ်ႇၸမႃႇၼၸင်ႇၶဝ်ႈၵႂႃႇတီႈၵျွင်းၸေႇတဝၼ်ႇယူယဝ်ႉ။ မႅၼ်ႈၽွင်းၽြႃးပဵၼ်ၸဝ်ႈတိုၵ်ႉႁေႃးတြႃးၼႄ ရႁၢၼ်းၶဝ်လႄႈ ၽုင်ၵူၼ်းတင်းၼမ်ယူႇ။ ၸိၼ်ႇၸမႃႇၼၼႆႉ ဢဝ်ၶႅပ်းပႅၼ်ႈမတ်ႉၸပ်းပုမ်မၼ်းသေ ႁဵတ်းၼင်ႇပႃးတွင်ႉတူဝ်လူင်ဝႆႉယဝ်ႉ ၵႂႃႇၸူးတမ်ႈတီႈပႃႈၼႃႈၽြႃးပဵၼ်ၸဝ်ႈသေ "ပုၼ်ႈတႃႇလုၵ်ႈဢွၼ် ဢၼ်တေၵိူတ်ႇမႃးၼႆႉ သူဢမ်ႇၶပ်းၶိုင်ပၼ်သင်ဝႆႉ၊ ပေႃးပႆႇမီးၶိူင်ႈၶူဝ်းသင်ၵေႃႈ ၵႂႃႇႁႃယွၼ်းတီႈ ၵူၼ်းမီးၸိူဝ်းပဵၼ်ဢူၺ်းလီသူ ၸိူဝ်းၼၼ်ႉလႄႈ" မၢပ်ႇမႂ်လၢတ်ႈၸႃႉလၢတ်ႈလၢႆတေႃႇၼင်ႇၼႆ။ ၽြႃးပဵၼ်ၸဝ်ႈတႄႉ ပုၼ်ႈတႃႇဢၼ်မႃးမၢပ်ႇမႂ်ၸႂ်းသွၼ်ႈၼၼ်ႉ ၼႂ်းၵႄႈၵူၼ်းၼမ်ၵေႃႈ ဢမ်ႇတူင်ႉတိုၼ်ႇသင်သေဢိတ်း။ ပၢႆမီးၵရုၼႃႇသေ "ၼွင်ႉယိင်းဢိူၺ်း လွင်ႈပဵၼ်တႄႉမီးတႄႉမၼ်း ဢၼ်မႂ်းလၢတ်ႈယူႇၼႆႉ မီးၵဝ်ႇလႄႈမႂ်းၵွႆးဢိူဝ်ႈတေႁူႉ" ပူင်လၢတ်ႈၼင်ႇၼႆ။
ႁူဝ်ပူင်း၊ ဝဵင်း
သၢႆပိုၼ်း
ၵွင်းမူးမူၺ်ႇတေႃႇႁူဝ်ပူင်းၼၼ်ႉ လႆႈတႄႇၵေႃႇတင်ႈႁဵတ်းၼႂ်းပၢၼ်ၶုၼ်ၵျႃႇ မိူဝ်ႈပီၵေႃးၸႃႇ 1171 ၼီႈ (မႅၼ်ႈပီၶရိတ်ႇ 1809)။
ၸိၼ်ႇၸမႃႇၼဝိၵႃႇ
ၸိၼ်ႇၸမႃႇၼၵေႃႈ ၸင်ႇၶိုၼ်းဝႃႈတီႈၽြႃးပဵၼ်ၸဝ်ႈဝႃႈ "ၸႂ်ႈဢိူဝ်ႈ လွင်ႈႁႃးသွင်ၵေႃႉၼႆႉ လိူဝ်သေႁႃးၽႂ်တေႁူႉၸွမ်းလႃႇ၊ သူၼႆႉ မေႃၵျေႃႇၵွႆး၊ ဢမ်ႇမေႃဢဝ်ပုၼ်ႈၽွၼ်းလုၵ်ႈဢွၼ်ႇ" ႁိုတ်းႁၢတ်ႇၸၢတ်ႇသဵင်သႂ်ႇၼင်ႇၼႆ။ လၢတ်ႈၸႃႉလၢတ်ႈလၢႆတေႃႇတၢၼ်ႇၼၼ်ႉၵေႃႈ ၸိၼ်ႇၸမႃႇၼလႆႈႁၼ်ၽြႃးပဵၼ်ၸဝ်ႈ ၼင်ႈယူႇဝႆႉၼိမ်ၼိမ်လႄႈ ၸင်ႇတူၵ်းၸႂ်တိုၼ်ႇၽၢၼ်ႈၵူဝ်ႁေမႃးသေ သင်ႇတင်းတူဝ်။ ၸိူၵ်ႈဢၼ်မတ်ႉဝႆႉၶႅပ်းပႅၼ်ႈၼၼ်ႉ ၸင်ႇယၢၼ်းလူင်းမႃးသေ ၶႅပ်းပႅၼ်ႈၸင်ႇသဵၼ်တူၵ်းလူင်းမႃးယူႇယဝ်ႉ။ ၵူၼ်းတင်းလၢႆၵေႃႈ ၸင်ႇပွင်ႉလႃႇႁိုတ်းထႃႉ ၸိၼ်ႇၸမႃႇၼယူႇယဝ်ႉ။ တႃႇၸူဝ်ႈပၢၼ်မၼ်းၼၢင်းတႄႉ ၵွႆႁၢင်မၼ်းတေႁၢင်ႈၸႃႉယဝ်ႉ။ တႃႇၽြႃးပဵၼ်ၸဝ်ႈတႄႉ ဢမ်ႇမီးၽေးၶႅၼ်သင်မႃးတုမ်ႉတိူဝ်ႉလႆႈ။ ၽြႃးပဵၼ်ၸဝ်ႈဢၼ်ပဵၼ် ၽူႈလွတ်ႈယၢၼ် ၵိလေႇသႃႇသေ ႁူႉႁၼ်ထိုင်တင်းသဵင်ႈတႄႉ ယူႇဝႆႉတဵတ်ႇတဵတ်ႇယဵၼ်ယဵၼ်ၵွႆး။ ပဵၼ်ၽူႈမျၢတ်ႈၵေႃႉမီးပၺ်ႇၺႃႇလူင် ဢၼ်မေႃယူႇလူၺ်ႈၺၢၼ်ႇၽႃႇၵၢင်ဝၢင်းၶိုင်ႈ၊ တေႃႇလွင်ႈသႄႉသွမ်းလႄႈ လွင်ႈယေႃးဢၢမ်းၼၼ်ႉယူႇယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ၼႃႈလိၵ်ႈ ႕႓၊ ပပ်ႉ - ႁၢင်ႈပိုၼ်းပုတ်ႉထၸဝ်ႈ| တႅမ်ႈ - သြႃႇလူင်ဢူးၵူဝ်ႇဢိင်ႇၵႃႇ (ၽူႈၼႄတြႃးဝိပသ်သၼႃႇလုမ်ႈၾႃႉ)
ႁူဝ်ပူင်း၊ ဝဵင်း
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:မိူင်းတႆး ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝဵင်းၸိူဝ်းမီးၼႂ်း မိူင်းမျၢၼ်ႇမႃႇ
ပေႃးမေႃး၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းမျိတ်ႉတႃး
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းမျိတ်ႉတႃး
ၶုၼ်ယီႊၵၢႆးၶမ်း
ၸဝ်ႈၾႃႉမိူင်းမိတ်ႈ မိူဝ်ႈ AD-1068 ၶုၼ်ၶမ်းၶဵၼ်ႇၾႃႉ ပဵၼ်လုၵ်ႈပီႈလုၵ်ႈၼွင်ႉၵၼ်တင်း ၸဝ်ႈႁူမ်ႈမိူင်း(ၶိင်း) ပေႃႈဢူႈ ၼၢင်းမွၼ်းလႃႉလႄႈ တၢဝ်ႉငႃးလူမ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ၶုၼ်ၶမ်းၶဵၼ်ႇၾႃႉ ၼွၼ်းၽႄးယဝ်ႉၵေႃႈ လုၵ်ႈၸၢႆးမၼ်းၶုၼ်တႃႇၵႃႇ ၶိုၼ်းသိုပ်ႇပုတ်ႈတႅၼ်းယူႇယဝ်ႉ။ (ၶိင်း= ၽၢႆတၢင်းပေႃႈ ဢူႈ)။ ၶုၼ်တႃႇၵႃႇၼွၼ်းၽႄးယဝ်ႉ လုၵ်ႈမၼ်းၶၼ်ၵုမ်း ၶိုၼ်ႈပုတ်ႈယူႇယဝ်ႉ။ ၶုၼ်ၵုမ်းမီးမေး (100) ၵေႃႉ ဢမ်ႇမီးလုၵ်ႈသေၵေႃႉ ၵူဝ်သၢႆၶိူဝ်းၶုၼ်မိူင်းမိတ်ႈၶၢတ်ႇလႄႈ ၶႂ်ႈမီးလုၵ်ႈၸၢႆးၼႅၼ်ႇယဝ်ႉ။ ထိုင်မႃးၶိုၼ်းၼိူင်ႈ ၶုၼ်ၵုမ်း ၼွၼ်းၾၼ်ႁၼ်ၵူၼ်းထဝ်ႈ ၼုင်ႈၶူဝ်းၽိူၵ်ႇၶူဝ်းၶၢဝ်ၵေႃႉၼိူင်ႈ မႃးပၼ်ၾၼ်ဝႃႈ ႁႂ်ႈဢွၼ်ၶႃႈမၢၼ်ႈၵူၼ်းမိူင်း ၵႂႃႇႁဵတ်းပွႆးတီႈၽၢင်ႇၼမ်ႉ တေမီးမၢၵ်ႇၶမ်းႁူၺ်ႇၼိူင်ႈ တေလွင်ႊၸွမ်းၼမ်ႉမႃးၼႆလႄႈ ၼႂ်းမေးၼၢင်းတင်းလၢႆၼၼ်ႉ ၽႂ်လႆႈၵိၼ်လုၵ်ႉမၢၵ်ႇၼၼ်ႉၵေႃႈ တၵ်းတေလႆႈမီးလုၵ်ႈၸၢႆးၼႆယဝ်ႉ။
သူးပၢၼ်း၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းဝၢၼ်းတႂိၼ်း
ဝၢၼ်ႈသူးပၢၼ်း  (ဆူးပန်းရွာ, Supan) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇသူးပၢၼ်း၊ ၸႄႈဝဵင်းဝၢၼ်းတႂိၼ်း၊ ၸႄႈတွၼ်ႈမဵၵ်ႉထီႇလႃႇ၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 194587 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇသူးပၢၼ်းၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 3038 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 3211 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 6249 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းဝၢၼ်းတႂိၼ်း
1328
1328
လိူၼ်ၸၼ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၾႅပ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မၢတ်ႉၶျ်
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢေႇပရႄႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မေႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျုၼ်ႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျူႇလၢႆႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢေႃးၵၢတ်ႉ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်သႅပ်ႇထႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢွၵ်ႇထူဝ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်တီႇသႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:1328
ၽယႃးၽျူႇ၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းမတယႃႇ
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းမတယႃႇ
ႁီႇတေးၶိတူဝ်းၵျူဝ်ႇ
ႁီႇၻေးၶိတူဝ်းၵျူဝ်ႇ (Hideki Tojo)
(30.12.1884—23.12.1948) “ၵဝ်ဢဝ်ပုၼ်ႈၽွၼ်းၼိူဝ် လွင်ႈၵဝ်လႆႈႁဵတ်းမႃးၼၼ်ႉလႄႈ ၵဝ်ယွမ်းႁပ်ႉ တင်းၽိတ်းတင်းမူတ်း။ ၵဝ်ပဵၼ်ၽၢႆႇသုမ်းလႄႈ တေလႆႈၶၢမ်ႇၽၢႆႇပႄႉ တတ်းသိၼ်ယဝ်ႉ။ တၢင်းၽိတ်း ဢၼ်ၵဝ်ၵိုင်ႇတၢႆၼၼ်ႉ ယွၼ်ႉၵဝ်ဢွၼ် မိူင်းၵဝ် သုမ်းသိုၵ်းၼၼ်ႉၵူၺ်း။ လိူဝ်သေၼၼ်ႉ ဢမ်ႇမီးသင်” ၶေႃႈၵႂၢမ်း ႁီႇၻေးၶိတူဝ်းၵျူဝ်ႇ သင်ႇၵမ်းလိုၼ်းသုတ်း မိူဝ်ႈတေၶိုၼ်ႈ ၶဵင်ႇၽႅၼ်ၶေႃး ပၼ်တၢမ်ႇတၢႆမၼ်း ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ႁီႇၻေးၶိတူဝ်းၵျူဝ်ႇၼၼ်ႉ ႁၢမ်ႉၼမ်တႄႉ ႁူႉၸၵ်းမၼ်းဝႃႈ တူဝ်းၵျူဝ်ႇ(တူဝ်ႇၵျူဝ်ႇ) ၼႆယဝ်ႉ။ ပဵၼ်ၸွမ်ၽွင်းလူင် ၵေႃႉထိ(27) မိူင်းၵျပၢၼ်ႇ မိူဝ်ႈၼႂ်း ၶၢဝ်းတၢင်း (17.10.1941 - 22.7.1944)။ ပဵၼ်ၸွမ်ၽွင်းလူင် မႅၼ်ႈၼႂ်းပၢၼ်သိုၵ်း လုမ်ႈၾႃႉပွၵ်ႈသွင် ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ မိူဝ်ႈပႆႇပဵၼ် ၸွမ်ၽွင်းလူင်ၼၼ်ႉ ပဵၼ်ၸၼ်ႉ ၸဝ်ႈသိုၵ်း ၼႂ်းတပ်ႉသိုၵ်းၵျပၢၼ် (IJA = Imperoal Japanese Army)။ ႁီႇၻေးၶိတူဝ်းၵျူဝ်ႇ (Hideki Tojo) ပဵၼ်လုၵ်ႈၸၢႆးၵေႃႉထိသၢမ် ႁၢႆႇတီၼေႃရီႇတူဝ်းၵျူဝ်ႇ( Hidenori Tojo)သေ ၵိူတ်ႇမိူဝ်ႈ 23.12.1884 တီႈဢိူင်ႇၵူဝ်ၵျီႇမႃးၶျီ(Kōjimachi)။ ၸၼ်ႉၵူၼ်း(4)ထၢၼ်ႈ ဢၼ်ၵိုၵ်းၵျပၢၼ်ႇ မႃးႁိုင်ၼၢၼ်းၼၼ်ႉ လႆႈၶၢမ်ႇယႃႉလူႉၵႂႃႇ ၼႂ်းပၢၼ်မႄႇၵျီႇ(Meiji) မိူဝ်ႈ 1871 ၼၼ်ႉယဝ်ႉလႄႈ ပဵၼ်ထၢၼ်ႈၵူၼ်း သႃႇမူႇရၢႆးသေတႃႉ ဢူႈမၼ်း လႆႈယိူၼ်ႉၵၼ်ႈ ၶဝ်ႈႁၢပ်ႇၸၼ်ႉသိုၵ်းႁၢၼ် ၼႂ်းတပ်ႉႁေႃသႅင်သေ လႆႈ ၶိုၼ်ႈပဵၼ်မႃး ၸၼ်ႉၸဝ်ႈသိုၵ်းလူင် ယူႇယဝ်ႉ။ မိူဝ်ႈၼႂ်းသိုၵ်းလုမ်ႈၾႃႉပွၵ်ႈသွင်ၼၼ်ႉ ႁီႇၻေးၶိတူဝ်းၵျူဝ်ႇ ပဵၼ်ၸွမ်ၽွင်းလူင်ဝႆႉသေ ၸွမ်းၼင်ႇပုၼ်ႈၽွၼ်းလႄႈ လႆႈၸိသင်ႇတိုၵ်း တႃႈႁိူဝ်းပူးလႄး(Pearl Harbor)မႃးယူႇယဝ်ႉ။ ဢမေႇရိၵၼ်ႇလႄႈၵျပၢၼ်ႇ ပဵၼ်သိုၵ်းၵၼ်မႃး ၸဵမ်မိူဝ်ႈ April 1941 ၼၼ်ႉယဝ်ႉလႄႈ မိူဝ်ႈၼၼ်ႉ မၼ်းယင်း ပႆႇလႆႈၶိုၼ်ႈပဵၼ်ၸွမ်ၽွင်းလူင်။ ဝၢႆးသိုၵ်းယဝ်ႉ တူဝ်းၵျူဝ်ႇလႆႈၶၢမ်ႇတိၺွပ်း တၢင်ႇလုမ်းတြုးသိုၵ်း၊ တတ်းသိၼ်ပၼ်တၢမ်ႇလႄႈ လႆႈၺႃးတၢမ်ႇတၢႆၵႂႃႇ မိူဝ်ႈ 23.12.1948 ။ သိုၵ်းလုမ်ႈၾႃႉပွၵ်ႈသွင်ၼၼ်ႉ ဢင်းၵိတ်ႉ၊ ဢမေႇရိၵၼ်ႇ ႁူမ်ႈၵၼ် ဢၼ်ႁွင်ႉဝႃႈ တပ်ႉဢူၺ်းလီ(မႁႃႇမိတ်ႉ)ၼၼ်ႉ ယူႇၽၢႆႇၼိုင်ႈ ဢီႇတလီႇ၊ ၵျုႇမၼီႇ၊ ၵျပၢၼ်ႇ ၶဝ်ဢၼ်ႁွင်ႉဝႃႈ ဢူၺ်းလီသၢမ်ၶႃၵဵင်းၼၼ်ႉ ယူႇၽၢႆႇၼိုင်ႈသေ ႁဵတ်းသိုၵ်းတိုၵ်းၵၼ်မႃး။ သိုၵ်းလုမ်ႈၾႃႉပွၵ်ႈသွင်ၼၼ်ႉ ၽၢႆႇ မႁႃႇမိတ်ႉၶဝ်ပႄႉသိုၵ်းသေ ၽၢႆႇၵျပၢၼ်ႇၶဝ် လႆႈသုမ်းသိုၵ်းမႃးယဝ်ႉ။ ဝၢႆးလႆႈသုမ်းသိုၵ်းယဝ်ႉ ႁီႇၻေးၶိတူဝ်းၵျူဝ်ႇ လႆႈၶၢမ်ႇႁိၼႄးဝႃႈ ပဵၼ် ၽူႈသၢၼ်ၶတ်း လွင်ႈငမ်းယဵၼ်၊ ပဵၼ်ၵူၼ်းသူင်မၵ်ႉလိူတ်ႈလႄႈ ႁဵတ်းႁႂ်ႈ ၵူၼ်းသတ်းလႆႈတၢႆယွၼ်ႉတင်းၼမ်၊ ဝၢၼ်ႈမိူင်းၵေႃႈ လူႉသုမ်းတင်းၼမ် ၼႆသေမဝ်ႇၵႃး သႂ်ႇပၼ်တၢင်းၽိတ်းထႅင်ႈ တင်းၼမ်သေ တၢင်ႇလုမ်းတြုး တတ်းသိၼ် ပၼ်တၢမ်ႇတၢႆမၼ်းၵႂႃႇ ယူႇယဝ်ႉ။ ၼႂ်းသၢႆတု ၵူၼ်းမိူင်း ဢၼ်လႆႈၶၢမ်ႇၵျပၢၼ်ႇ ၶဝ်ႈတိုၵ်းမိူဝ်ႈသိုၵ်း လုမ်ႈၾႃႉပွၵ်ႈသွင်ၼၼ်ႉ ႁီႇၻေးၶိတူဝ်းၵျူဝ်ႇ ပဵၼ်ၵူၼ်းႁၢႆႉၼႆသေတႃႉ ၵူၼ်းမိူင်းမၼ်းလႄႈ ၵူၼ်းသိုၵ်းမိူင်းမၼ်း ၸိူဝ်းလႆႈႁူႉလွင်ႈမၼ်းၼၼ်ႉတႄႉ ယင်းတိုၵ်ႉဢွၼ်ၵၼ် ၼပ်ႉထိုဝ်မၼ်းယူႇ တေႃႇထိုင်ဝၼ်းမိူဝ်ႈလဵဝ်။ ၸွမ်ၽွင်းလူင်မိူင်းၵျပၢၼ်ႇ ပၢၼ်လိုၼ်းၸိူဝ်းၼႆႉ ၵႂႃႇၼပ်ႉထိုဝ် ၶုမ်လုပ်ႇမၼ်း ယႃႇၸူႇၵူႇၼီ (Yasukuni Shrine) ၼၼ်ႉ ၵူႈပီပီ မိူဝ်ႈဝၼ်းၶွပ်ႈၶူပ်ႇ ဝၼ်းတၢႆမၼ်းၼၼ်ႉ ယူႇယဝ်ႉ။
ပၢၼ်ၼုမ်ႇ
ႁီႇၻေးၶိတူဝ်းၵျူဝ်ႇၼၼ်ႉ မိူဝ်ႈၵေႃႉလဵၵ်ႉ ႁူဝ်ၶႅင်။ ၼူၵ်ႇတိုဝ်။ ဢမ်ႇသူင်လွင်ႈႁုၼ်ႉၶူဝ်မူၼ်ႈၵျေႃႇ။ ဢမ်ႇၸႂ်ႈလုၵ်ႈဢွၼ်ႇ ၵတ်ႉၶႅၼ်ႇ။ ပဵၼ် လုၵ်ႈဢွၼ်ႇ ဢၼ်ဢဝ်တင်းၼူၵ်ႇတိုၵ်းသေ ၶတ်းၸႂ်ႁဵၼ်းမႃး ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ တင်ႈတႄႇပၢၼ်ဢွၼ်ႇၸၢႆးမႃး မၼ်းႁပ်ႉႁွင်း ႁဵတ်းသၢင်ႈၸွမ်း ၵႂၢမ်းသင်ႇသွၼ် တူဝ်ႇၵူႇၵႃႇဝႃႇ ဢယေႃႇၸူႉ(Tokugawa Ieyasu)သျူဝ်းၵုၼ်း ၼႂ်း(17)ပၢၵ်ႇပီမိူင်းၼၼ်ႉ လၢတ်ႈဝႆႉဝႃႈ “ယႃႇႁဵတ်း ဢၼ်မႂ်းသူင်မိုတ်ႈ။ ႁဵတ်းဢၼ်မႂ်း ဢမ်ႇၵျိူၵ်ႈသေတႃႉ ပဵၼ်ပုၼ်ႈၽွၼ်း ၵိုင်ႇလီႁဵတ်းၼၼ်ႉလႄႈ” ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ တူဝ်းၵျူဝ်ႇ ၵႆႉလၢတ်ႈဝႃႈ “ၵဝ်ပဵၼ်ၵူၼ်းယူဝ်းယူဝ်း ဢၼ်ဢမ်ႇၵတ်ႉၶႅၼ်ႇ မိူၼ်ပိူၼ်ႈ။ ၵဝ်ထိုင်မႃးတီႈၼႆႈလႆႈၼႆႉ ယွၼ်ႉၵဝ် ဢမ်ႇတွၼ်ႉယွမ်းၵၢၼ်ႉသေ ၶတ်းၸႂ်မႃးၼႅၼ်ႇၼၼ်ႉၵူၺ်း” ၼႆယဝ်ႉ။ ၼႂ်းႁူင်းႁဵၼ်းၵေႃႈ ၵူၼ်းဢၼ်ဢမ်ႇၶတ်းၸႂ်၊ ၵူၼ်းတူၵ်းၼၼ်ႉဢမ်ႇလႆႈ ၼႃႈလီ။ ၽႂ်ၵေႃႈ ဢမ်ႇဢဵတ်းလူ။ ယွၼ်ႉၼၼ် လုၵ်ႈႁဵၼ်းၶဝ် လႆႈဢွၼ်ၵၼ် ၶတ်းၸႂ်ၵူႈၵေႃႉ။ လုၵ်ႈႁဵၼ်းၸိူဝ်း ဢမ်ႇႁဵၼ်းၶိုတ်းပိူၼ်ႈ ၸိူဝ်းဢမ်ႇၸွမ်းၵၢၼ်ႁဵၼ်းလႆႈလႄႈ ၶႃႈတူဝ်တၢႆၵႂႃႇ ၵေႃႈမီး။ ႁီႇၻေးၶိတူဝ်းၵျူဝ်ႇလႆႈယႂ်ႇ ၼႂ်းႁူင်းႁဵၼ်းၼင်ႇၼၼ်မႃးလႄႈ မီး တင်းၶတ်းၸႂ်မႃး။ မိူဝ်ႈ 1909 တူဝ်းၵျူဝ်ႇ (Hideki Tojo) တႄႇၼႃႈႁိူၼ်းၵိုၵ်း ၵတ်ႉၸုၵူဝ်ႇဢီတူဝ်(Katsuko Ito)။ မီးလုၵ်ႈႁူမ်ႈၵၼ် (3)ၸၢႆး၊ (4)ယိင်း။
ၸၼ်ႉၵၢၼ် ပုၼ်ႈၽွၼ်း
•	1899 တူဝ်းၵျူဝ်ႇ လႆႈၶိုၼ်ႈႁူင်းႁဵၼ်းၽူႈမီးၸၼ်ႉသိုၵ်း။ လႆႈထိ(10) ၼႂ်းလုၵ်ႈႁဵၼ်း (363)ၵေႃႉသေ လူင်းမႃး။ March 1905 ၶိုၼ်ႈပဵၼ် ၸၼ်ႉၶုၼ်ႁၢၼ်။ •	1918-1919 လႆႈၶဝ်ႈႁူမ်ႈတိုၵ်း ရႃးသျုး ၸူဝ်ႈၶၢဝ်း။ •	1919-1922 လႆႈပဵၼ်ၽွင်းၶဵဝ်သိုၵ်း ၵႂႃႇယူႇမိူင်းၵျုႇမၼီႇ။ ၼႂ်း(19) ပၢၵ်ႇပီမိူင်းၼၼ်ႉ ၵျုႇမၼီႇ သွၼ်ပိုၵ်ႉသိုၵ်းပၼ် ၵျပၢၼ်ႇ။ ၵျုႇမၼီႇၶဝ် ပူၵ်းပွင်ၵၢၼ်သိုၵ်းၸွႆႈသေ ႁူမ်ႇငမ်း ၼိူဝ်ၵျပၢၼ်ႇယူႇၼၼ်ႉ တူဝ်းၵျူဝ်ႇ ဢမ်ႇႁၼ်လီ။ 1920 ပၢႆမႃးၼၼ်ႉ ၵျုႇမၼီႇႁၢင်ႈႁႅၼ်း တႃႇတေပႄႉသိုၵ်းမိူဝ်းၼႃႈလႄႈ သၢင်ႈႁႅင်းသိုၵ်းၶဝ် ႁႂ်ႈၵႅၼ်ႇၶႅင် ႁဵတ်းပဵၼ်တပ်ႉသိုၵ်းၵႅတ်ႇၶႄ ဝၢၼ်ႈမိူင်း။ လွင်ႈၼၼ်ႉ ပဵၼ်လွင်ႈတူဝ်းၵျူဝ်ႇ ၶႂ်ႈယိူင်ႈ သၢင်ႈတပ်ႉသိုၵ်း ၵႅတ်ႇၶႄၸိူဝ်ႉၸၢတ်ႈမႃး ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ 1922 တူဝ်းၵျူဝ်ႇ မိူဝ်းၶိုၼ်းၵျပၢၼ်ႇယဝ်ႉ ၵႂႃႇဢမေႇရိၵၼ်ႇ။ ၶီႇလူတ်ႉၾႆးလတ်းမိူင်း။ မၼ်းယၢမ်ႈၽႅဝ် မိူင်းဢမေႇရိၵၼ်ႇ ပွၵ်ႈၼၼ်ႉၵူၺ်း။ လႆႈႁၼ်ဢမေႇရိၵၼ်ႇ ပဵၼ်ၵူၼ်းဢူၼ်ႈဢွၼ်ႇသေ သူင်မိုတ်ႈၶူဝ်းၶွင်လႄႈ ဝူၼ်ႉတႃႇႁႃငိုၼ်းယဝ်ႉ ၸွမ်းတင်းမူၼ်ႈၵျေႃႇ ဢၼ်ၵဝ်းမႄႈယိင်း၊ ၵိၼ်လဝ်ႈ၊ ၵႃႈၸွမ်းပၢင်မူၼ်ႈသိူဝ်း ၵၢင်ၶမ်ႈၵၢင်ၶိုၼ်း။ 1924 တူဝ်းၵျူဝ်ႇ ဢမ်ႇႁၢၼ်ႉၸႂ် ၼိူဝ် “ပၵ်းပိူင်ၵုမ်းၵူၼ်းၶဝ်ႈမိူင်း” ဢၼ ဢမေႇရိၵၼ်ႇ ႁၢမ်ႈၵူၼ်းဢေးသျုး ၶဝ်ႈမိူင်းဢမေႇရိၵၼ်ႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၵူၼ်းဢေးသျုးၼၼ်ႉ ၵႅၼ်ႇၶႅင်၊ ၵႆႉႁဵတ်းၵၢၼ်လႄႈ ၵူဝ်ပႄႉပုၼ်ႈၶဝ်ၼႆသေ ႁၢမ်ႈၶဝ်ႈမိူင်းၶဝ် ၼႆယဝ်ႉ။ တူဝ်းၵျူဝ်ႇၸဵပ်းၸႂ်ၼႅၼ်ႇသေ တႅမ်ႈလွင်ႈ ၵူၼ်းၼိူဝ်ႉၶၢဝ် ၼင်ႇဢမေႇရိၵၼ်ႇၼၼ်ႉ တိုၼ်းဢမ်ႇယွမ်းႁပ်ႉ ၵူၼ်းဢေးသျုး မီးၸၼ်ႉပဵင်းၶဝ်။ “ပၵ်းပိူင်ၵုမ်းၵူၼ်းၶဝ်ႈမိူင်း” ၼၼ်ႉ ပဵၼ် သၢၵ်ႈသေႇၼႄဝႃႈ ဢဵၼ်ႁႅင်းၶိူင်ႇၶမ်ႉၵႅၼ်ႇၶႅင် ၸင်ႇတေၸၢင်ႈႁဵတ်းလႆႈ ဢၼ်ၶႂ်ႈႁဵတ်း ၼႆၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၵျပၢၼ်ႇၵေႃႈ တႃႇတေသိုပ်ႇၸုၵ်းမၼ်ႈလႆႈ ၼႂ်းလုမ်ႈၾႃႉလူင်ၼႆႉၼၼ်ႉ လူဝ်ႇလႆႈမီးဢဵၼ်ႁႅင်းၶိူင်ႇၶမ်ႉယဝ်ႉ ဝႃႈၼႆ။ ပီ 1928 လႆႈၶိုၼ်ႈပဵၼ် ၽူႈၵွၼ်းႁွင်ႈၵၢၼ် ၵၢၼ်မိူင်းတပ်ႉသိုၵ်းလႄႈ လႆႈၵွၼ်းတပ်ႉလိၼ်မၢႆ(8) (8th Infantry Regiment)။ ပဵၼ်ၽွင်းမိူဝ်ႈ ၵၢၼ်မိူင်းတူၵ်းတႅမ်ႇ၊ ငိုၼ်းလိူၼ်ဢေႇလႄႈၽူႈ မီးၸၼ်ႉဢိၵ်ႇၵူၼ်းသိုၵ်း ယၢပ်ႇၽိုတ်ႇမိူၼ်ၵၼ်မူတ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ August 1934 တူဝ်းၵျူဝ်ႇ ၶိုၼ်ႈပဵၼ်ၽူႈၵွၼ်းတပ်ႉၸုမ်း (24) ၼႂ်း တပ်ႉလိၼ် ၵျပၢၼ်ႇ။ ပီ 1934 ၶိုၼ်ႈပဵၼ် ၸွမ်ႁၢၼ်သေ ပဵၼ်ၽူႈပွင်ၵၢၼ် ယိပ်းၵုမ်းပိုၼ်းသုၼ်ႇတူဝ်သိုၵ်း ၼႂ်းတပ်ႉသိုၵ်း။ မိူဝ်ႈၽွင်းၼၼ်ႉ တႅမ်ႈလိၵ်ႈၵၢၼ်မိူင်း၊ ၵၢၼ်ပၢႆးဝူၼ်ႉ ႁႂ်ႈမီးၸိုင်ႈမိူင်း ၵႅၼ်ႇၶႅင် ၵႅတ်ႇၶႄၸိူဝ်ႉၸၢတ်ႈ။ တႅမ်ႈသွႆႉလိၵ်ႈ လွင်ႈၼမ်ႉၸႂ် ၿူႇသျီႇၻူဝ်ႇ(Bushido) ဢၼ်ၶတ်းၵၼ် တင်းပၢႆးဝူၼ်ႉ ဢင်းၵိတ်ႉ၊ ပႅင်ႇသဵတ်ႈ၊ ဢမေႇရိၵၼ်ႇ ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ September 1935 ၶိုၼ်ႈပဵၼ် ၽူႈၵွၼ်းၽၢႆႇၵူတ်ႇထတ်း ၼႂ်းတပ်ႉၵႂၢၼ်းတုင်း (Kwangtung Army) ၊ မၢၼ်ႇၶျူးရီးယႃး(Manchuria)။ ပီ 1937 လႆႈပဵၼ် ၵႅမ်ၽူႈပွင်ၵၢၼ် တပ်ႉၵႂၢၼ်းတုင်း။ ၸိသင်ႇႁႂ်ႈတိုၵ်း တႄႇဢဝ်မၢၼ်ႇၶျူးရီးယႃး ၶိုၼ်ႈထိုင် မုၼ်ႇၵူဝ်းရီးယႃး (Mongolia)။ ၸိသင်ႇတိုၵ်းမိူင်းၶႄႇ ပွတ်းႁွင်ႇ(North China)။ 1938 May လႆႈၶၢမ်ႇႁွင်ႉမိူဝ်းၶိုၼ်း မိူင်းၵျပၢၼ်ႇ။ ပဵၼ်ၵႅမ်ၽွင်းလူင်သိုၵ်း (Vice minister of War) ၽၢႆႇတႂ်ႈၽွင်းလူင် ဢီႇတႃႇၵႃႇၵီႇ (Itagaki)။ Dec 1938-1940 ပဵၼ် ၽူႈၵုမ်းထိင်းထတ်းသၢင်ႈ တပ်ႉႁိူၼ်းမိၼ် (Inpector general of Army Aviation)။ ပီ 1940 ပဵၼ် ၽွင်းလူင်သိုၵ်း(Minister of War)။ October 1941 ပဵၼ် ၸွမ်ၽွင်းလူင်(prime minister) မိူင်းၵျပၢၼ်ႇ။ 18.7.1944 လႆႈၶၢမ်ႇပူတ်းလူင်းၸၼ်ႉ ၸွမ်ၽွင်းလူင်။ 11.9.1945 သိုၵ်း ဢမေႇရိၵၼ်ႇၵႂႃႇ ၺွပ်းတူဝ်းၵျူဝ်ႇ တီႈႁိူၼ်းမၼ်း။ မိူဝ်ႈၼၼ်ႉ တူဝ်းၵျူဝ်ႇ ဢၢၼ်းၶႃႈတူဝ်တၢႆၶိုၼ်းလႄႈ ဢဝ်ၵွင်ႈပွတ်း ၸမ်ႈယိုဝ်း တီႈႁူဝ်ၸႂ်တူဝ်ၵဝ်ႇ။ ၵူၺ်းၵႃႈ သိတ်ႈႁူဝ်ၸႂ်ၵႂႃႇလႄႈ ဢမ်ႇတၢႆ။ မၼ်းယွၼ်းႁႂ်ႈပွႆႇတၢႆ။ မေႃယႃသိုၵ်းဢမေႇရိၵၼ်ႇ ဢၼ်ပႃးမႃးၸွမ်းၼၼ်ႉ တဵၵ်းႁိမ်ယႃလႄႈ ၶႅၼ်းၶိုၼ်းသေ လႆႈၶၢမ်ႇတၢင်ႇလုမ်းတြႃးတတ်းသိၼ် ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၼမ်ႉၸႂ်ၸိူဝ်ႉၸၢတ်ႈ
တူဝ်းၵျူဝ်ႇ ဢမ်ႇမိူၼ် ၽူႈမီးၸၼ်ႉတၢင်ႇၵေႃႉ။ မၼ်းဢမ်ႇၵျိူၵ်ႈလွင်ႈ ၾိင်ႈထုင်းမိူင်းတူၵ်း မႃးႁူမ်ႇငမ်းၼိူဝ်ၵျပၢၼ်ႇ။ မိူၼ်ၼင်ႇ ၵူၼ်းမိူင်းတူၵ်း ၵႆႉလၢတ်ႈလိူင်းၸိူင်း ၵႂၢမ်းတႂ်ႈသိၼ်ႈတႂ်ႈသိူဝ်ႈသေ လူလၢႆၵျပၢၼ်ႇၼၼ်ႉၵေႃႈ မၼ်းၸၢၼ်ႈတႄႉတႄႉ။ မၼ်းၵႆႉႁိၼႄး လွင်ႈၾိင်ႈမိူင်းတူၵ်း ၸိုမ်းၶဝ်ႈမႃး ၼႂ်းၵျပၢၼ်ႇ။ မိူၼ်ၼင်ႇ ၸၢႆးယိင်းၵွတ်ႇၼူမ်သူင်ႇသင်ႇၵၼ် ၸိူဝ်းၼၼ်ႉၵေႃႈ ဢမ်ႇထုၵ်ႇလီယိူင်ႈ။ တႃႇတေသိုပ်ႇသိမ်းပႅင်း ၾိင်ႈထုင်း လိၵ်ႈလၢႆးၵႂၢမ်းလၢတ်ႈၼၼ်ႉ ပဵၼ်ၵၢၼ်ဢၼ်လူင်ပွင်ၸိုင်ႈ တေလႆႈဝႆႉ ၵႃႈၶၼ်ယႂ်ႇလူင်သေ ႁဵတ်းသၢင်ႈၼႆယဝ်ႉ။ တူဝ်းၵျူဝ်ႇ တႅမ်ႈသွႆႉလိၵ်ႈ ၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈ လွင်ႈၵျပၢၼ်ႇၶဝ် တေလႆႈသၢင်ႈႁႅင်း ၶိူင်ႇၶမ်ႉသေ ပဵၼ်မိူင်းၵႅတ်ႇၶႄတူဝ်ၵဝ်ႇလႆႈၼၼ်ႉ သႂ်ႇၼႂ်းပပ်ႉ “လူဝ်ႇၼႅတ်ႈ တႃႇၸိူဝ်ႉၸၢတ်ႈၼႅၼ်ႇယဝ်ႉ” (Hijōji kokumin zenshū) ၼႆ ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ တပ်ႉသိုၵ်းၶဝ် ဢိတ်ႇဢွၵ်ႇပပ်ႉၼၼ်ႉမိူဝ်ႈ March 1934။ ၼႂ်းသွႆႉလိၵ်ႈမၼ်းၼၼ်ႉ ႁီႇၻေးၶိ တႅမ်ႈဝႆႉဝႃႈ သိုၵ်းဢၼ်တေၵႅတ်ႇၶႄ ၸိူဝ်ႉၸၢတ်ႈၼၼ်ႉ တေၸၢင်ႈၶႂၢၵ်ႈၵႂၢင်ႈ ၵႂႃႇလႆႈ ၵူႈတီႈတီႈယူႇ။ လူဝ်ႇလႆႈ မီးဝၢၼ်ႈမိူင်း ဢၼ်ၵုမ်းၵမ်လႆႈ မၼ်ႈမၼ်ႈၵႅၼ်ႇၵႅၼ်ႇ။ ၵူႈတွၼ်ႈတွၼ်ႈ တႃႇၸိူဝ်ႉၸၢတ်ႈၼၼ်ႉ မီးၼႂ်းၵၢၼ်မိူင်း၊ တူင်ႇဝူင်းၵူၼ်းလႄႈ ပၢႆးမၢၵ်ႈမီးယဝ်ႉ။ တူဝ်းၵျူဝ်ႇ သၢၼ်ၶတ်းလွင်ႈ ဢင်းၵိတ်ႉ ပႅင်ႇသဵတ်ႈ ဢမေႇရိ ၵၼ်ႇၶဝ် ႁၢင်ႈသိုၵ်းပၢႆးဝူၼ်ႉသေ ႁမ်းၵျပၢၼ်ႇမႃး ၸဵမ်မိူဝ်ႈ 1919 ။ တူဝ်းၵျူဝ်ႇ ၶွတ်ႇယွတ်ႈလိၵ်ႈမၼ်းၼၼ်ႉဝႃႈ ၵျပၢၼ်ႇတေလႆႈ ၵႅၼ်ႇၶႅင် မၼ်ႈၵိုမ်းသေ ၸုၵ်းသုင်သုင်သိုဝ်ႈသိုဝ်ႈ။ တေလႆႈၽႄႈတိူၼ်း ဢၵျၢင်ႉ တင်းၵမ်လီ တင်းႁဵတ်းသၢင်ႈလီ ၵျပၢၼ်ႇၼၼ်ႉ ၸူးလုမ်ႈၾႃႉ။ ပၢင်တိုၵ်း ၾိင်ႈထုင်းလႄႈ ပၢင်တိုၵ်းပၢႆးဝူၼ်ႉၵေႃႈ ပဵၼ်လွၵ်းလၢႆးၶႂၢၵ်ႈမိူင်းသေ ၶဝ်ႈမႃးၼႂ်းၵျပၢၼ်ႇႁဝ်းဝႆႉယူႇ ၵူႈၶၢဝ်းယၢမ်း ၼႆယဝ်ႉ။ ၼႂ်းပပ်ႉၼၼ်ႉ ၽူႈမီးၸၼ်ႉ(15)ၵေႃႉ ဢွၼ်ၵၼ် တႅမ်ႈလွင်ႈပဵၼ်သိုၵ်း တိုၵ်းၵၼ်တင်းရႃးသျုး 1904-05 ၼၼ်ႉ ယွၼ်ႉၿူႇသျီႇၻူဝ်ႇ (Bushido) ပၼ်ဢဵၼ်ႁႅင်းႁဝ်း တဵမ်ထူၼ်ႈလႄႈ ၵျပၢၼ်ႇဢမ်ႇၵူဝ်တၢႆ။ ဢမ်ႇမိူၼ် ရႃးသျုး ၶႂ်ႈသိုပ်ႇမီးသၢႆၸႂ်သေတႃႉ တႃႇတေပႄႉသိုၵ်းထႅင်ႈ မိူဝ်းၼႃႈၼၼ်ႉ ဢမ်ႇႁူႉဝႃႈလူဝ်ႇသင်။ တေလႆႈဢဝ် ၵျပၢၼ်ႇလႄႈ ရႃးသျုးၼၼ်ႉ ႁဵတ်းပိူင်တႅၵ်ႈသေ သၢင်ႈႁႅင်း ႁႂ်ႈၵႅၼ်ႇၶႅင်ပဵၼ်မႃး မိူင်းၵႅတ်ႇၶႄၸိူဝ်ႉၸၢတ်ႈယဝ်ႉ။ တူဝ်းၵျူဝ်ႇ ၶတ်းၸႂ်ႁၢပ်ႇထၢမ်း ၼႃႈၵၢၼ်ပုၼ်ႈၽွၼ်းတဵမ်ထူၼ်ႈမႃး တႃႇသေႇလႄႈ လႆႈၶၢမ်ႇယုၵ်ႉ ယွင်ႈၶိုၼ်ႈၸၼ်ႉသုင်မႃး။ မေႃၸွႆႈထႅမ် တၢင်းယၢပ်ႇၽိုတ်ႇ လုၵ်ႈၼွင်ႉလႄႈ မီးၵူၼ်းႁၵ်ႉ၊ ၵူၼ်းၵမ်ႉထႅမ်ၼမ်သေ လႆႈပဵၼ်မႃး ၽူႈမီးဢေႃးၸႃႇဢႃႇၼႃႇ ၼိူဝ်တပ်ႉ ၼိူဝ်ၵူၼ်းမိူင်း ၵေႃႉၼိုင်ႈမႃး ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
မိူင်းၵျပၢၼ်ႇ
မိူင်းၵျပၢၼ်ႇ ပဵၼ်မိူင်းၼိူဝ်ၵုၼ် ဢၼ်မီးၼႂ်း ၼမ်ႉပၢင်ႇလၢႆႇ ပၸိၾိၵ်ႉ (Pacific Ocean)၊ မီးၽၢႆႇဢွၵ်ႇ ၵုၼ်လူင်ဢေးသျႃး(Asia)။ မိူင်းၵျပၢၼ်ႇ မီးၵုၼ်လူင်(4)ၵုၼ်၊ ၵုၼ်ဢွၼ်ႇ(500)ပၢႆ၊ ၵုၼ်လဵၵ်ႉ (3,000)ပၢႆ။ တင်းၵႂၢင်ႈ မိူင်းမီး (154,883) လၵ်းပၼ်မူၼ်း။ မီး ၵူၼ်းယူႇသဝ်း (127)လၢၼ်ႉ ပၢႆ။ ပဵၼ်မိူင်း ၵူၼ်းၼမ်သေပိူၼ်ႈထိ(10) ၼႂ်းလုမ်ႈၾႃႉ။ ၼႂ်းၼႃႈလိၼ် မိူင်းႁႃႈပုၼ်ႈသီႇပုၼ်ႈ ပဵၼ်ႁူၺ်ႈပဵၼ်လွႆသေ မီးလွႆၾႆး ၾႆးပႆႇတၢႆၼၼ်ႉ မွၵ်ႈ (50)လုၵ်ႈ။ လိၼ်တႃႇၽုၵ်ႇသွမ်ႈ မီးဢေႇ။
ၶိူဝ်းၶုၼ်ၽွင်းငမ်း
ၼိူဝ်ၵုၼ်ၵျပၢၼ်ႇၼၼ်ႉ မီးၵူၼ်းယူႇသဝ်း ၸဵမ်မိူဝ်ႈပူၼ်ႉမႃး (4,000)ပီ။ မီးၶိူဝ်းၶုၼ်ယႃႇမႃႉတူဝ်ႇ (Yamato) ဢၼ်ပဵၼ်ပူႇမွၼ်ႇ ၶိူဝ်းၶုၼ်ၶဝ်ယၢမ်း လဵဝ်ၼၼ်ႉ ဢုပ်ႉပိူင်ႇမႃးၼႆယဝ်ႉ။ ၸမ်ၵုၼ်ပႅၼ်ၵူဝ်းရီးယိူဝ်းတင်း မိူင်း ၶႄႇလႄႈမီးလွင်ႈၵပ်းသၢၼ်ၵၼ် သေ လႆႈႁပ်ႉၾိင်ႈထုင်းလႄႈလွၵ်းလၢႆးမိူင်း ၶႄႇမႃး။ BC 250 လႆႈႁူႉလၢႆး ႁဵတ်းၼႃး။ AD 538 လႆႈႁပ်ႉသႃႇသၼႃႇပုတ်ႉထ။ၼႂ်း(7)ႁူဝ်ပၢၵ်ႇပီၼၼ်ႉ ဢဝ်လိၵ်ႈ ၶႄႇၸႂ်ႉတိုဝ်း၊ ဢဝ်ပိူင်ဢုပ်ႉပိူင်ႇ ၽွင်းငမ်းၶုၼ်ထၢင်ႇ(Tang) မိူင်း ၶႄႇ မႃးၸႂ်ႉပဵၼ်ပိူင်ဢုပ်ႉပိူင်ႇၽွင်းငမ်းမိူင်းၵျပၢၼ်ႇ။ ၶုၼ်ဢုပ်ႉပိူင်ႇ ပၢၼ်ၼၼ်ႉ မၵ်းမၼ်ႈတူဝ်ၶဝ်ဝႃႈ ပဵၼ််ၸဝ်ႈႁေႃသႅင် ၶိူဝ်းၼၢင်းၾီၵၢင် ဝၼ်းၼႆယဝ်ႉ။ ၼပ်ႉထိုဝ်ၼၢင်းၾီၵၢင်ဝၼ်းၼၼ်ႉ မိူၼ်ြၽႃးလိပ်း။ ၸဝ်ႈႁေႃသႅင်ၸႂ်ႉ မူးမၢတ်ႈၽွင်းမိူင်း ၵေႃႉဢုပ်ႉပိူင်ႇမိူင်းလႄႈ မိူဝ်ႈ AD 1192 ၼၼ်ႉ ၶုၼ်ဢၼ်ၸိုဝ်ႈဝႃႈ မီႇၼႃႇမူဝ်ႇ တူဝ်ႇယေႃးရီႇတေႃးမေႃး (Minamoto Yoritomo) ၼႆၼၼ်ႉ ၸင်ႇမႃးယိပ်းၵမ် ဢႃႇၼႃႇဢုပ်ႉပိူင်ႇၶိုၼ်းသေ တင်ႈလူင်ပွင်ၸိုင်ႈ သျူဝ်းၵုၼ်း (Shogun) ဢၼ်ပဵၼ်လူင်ပွင်ၸိုင်ႈသိုၵ်း ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ဢႃႇၼႃႇဢုပ်ႉပိူင်ႇ ၽွင်းငမ်းဝၢၼ်ႈမိူင်းၼၼ်ႉ သျူဝ်းၵုၼ်းယိပ်းၵမ်ဝႆႉသေ ၸဝ်ႈႁေႃသႅင်တႄႉ ဝႆႉပဵၼ်တီႈၼပ်ႉထိုဝ်ၵူၺ်း။ တႄႇပၢၼ်ၼၼ်ႉ တေႃႇထိုင်ယၢမ်းလဵဝ် ၸဝ်ႈႁေႃသႅင်ၶဝ်ၼၼ်ႉ ပဵၼ်ၸၼ်ႉၼပ်ႉထိုဝ်ၵူၺ်း။ ဢမ်ႇမီးဢႃႇၼႃႇၵုမ်းဝၢၼ်ႈမိူင်း။ မိူင်းၵျပၢၼ်ႇမိူဝ်ႈၵွၼ်ႇ ပဵၼ်မီးမိူင်းဢွၼ်ႇ မိူင်းဢိတ်းသေ ၶုၼ်ၻၢႆႇမဵဝ်း(Daimyo) ၼႆၼၼ်ႉ ဢုပ်ႉပိူင်ႇဝႆႉယဝ်ႉ။ ၻၢႆႇမဵဝ်း ပဵၼ်ၶေႃႈ ဢၼ်ႁွင်ႉၶုၼ် ဢုပ်ႉပိူင်ႇၼႃႈလိၼ်(မိူင်ႈဢွၼ်ႇ) ဝႆႉၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ပဵၼ် ၶုၼ်ဢွၼ်ႇ ၽႄၼႃႈလိၼ်ၵၼ်သေ ၽွင်းငမ်း မိူဝ်ႈမိူင်းၵျပၢၼ်ႇ ပႆႇၶိုၼ်ႈယႂ်ႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ dai ပွင်ႇဝႃႈ ယႂ်ႇ ။ myo ပွင်ႇဝႃႈ လိၼ်ႇသုၼ်ႇတူဝ်။ မိူၼ်တႆး မီးၸဝ်ႈၾႃႉ လၢႆမိူင်း ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ မိူင်းၵျပၢၼ်ႇၼၼ်ႉ ယၢမ်ႈမီး ၻၢႆႇမဵဝ်း(200)ပၢႆ ၼႆယဝ်ႉ။ ၻၢႆႇမဵဝ်း ၸိူဝ်း ႁႅင်းယႂ်ႇၵေႃႈ ႁိမ်ၵၼ်ႁဵတ်းသျူဝ်းၵုၼ်းလႄႈ တိုၵ်းၵၼ်။ ၼႂ်းၶၢဝ်းတၢင်း AD 1033-1573 ပဵၼ်ၶၢဝ်း ပၢၼ်တိုၵ်းၵၼ်ယဝ်ႉ။ AD 1542-1616 ၶုၼ်ႁေႃၶမ်း တူဝ်ႇၵူးၵႃႉဝႃႉယေးယႃႇၸူႉ (Tokugawa Ieyasu) တိုၵ်းပႄႉတင်းမိူင်းလႄႈ ပၢၼ်သိုၵ်းတိုၵ်းၵၼ်မႃး ႁိုင်ၼၢၼ်း ၼၼ်ႉယဝ်ႉတူဝ်ႈၵႂႃႇ။ AD1603 – 1868 ပဵၼ်ပၢၼ် တူဝ်ႇၵူးၵႃႉဝႃႉ သျူဝ်းၵူးၼဵၵ်ႉ (Tokugawa Shogunate) ဢၼ်ပဵၼ်ၸိူဝ်ႉၶိူဝ်း မီး ဢေႃးၸႃႇဢႃႇၼႃႇၶဝ် ၶဝ်ပဵၼ်ၽူႈ ၶဝ်ႈၸုမ်းသျူဝ်းၵုၼ်းဢုပ်ႉပိူင်ႇဝႆႉ ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၼႂ်းပၢၼ်ၼၼ်ႉ ဢမ်ႇပဵၼ် သိုၵ်းတိုၵ်းၵၼ်ယဝ်ႉလႄႈ ဝၢၼ်ႈမိူင်းၵေႃႈ ၶိုၼ်ႈယႂ်ႇမၢၵ်ႈမီးမႃး။ ၻၢႆႇမဵဝ်း တင်းမူတ်း လႆႈယူႇတႂ်ႈပိူင်ဢုပ်ႉပိူင်ႇ ၶုၼ်တူဝ်ႇၵူးၵႃႉဝႃႉ မႃးတေႃႇ ထိုင် AD 1867 ယူႇယဝ်ႉ။
ထၢၼ်ႈၵူၼ်း ၼႂ်းၵျပၢၼ်ႇ
ၸွမ်းၼင်ႇ မီးထုင်းမႃး ၸဵမ်ၵွၼ်ႇၼၼ်ႉသေ ၵူၼ်းမိူင်းၵျပၢၼ်ႇၶဝ်ၼၼ်ႉ မီးဝႆႉ(4)ထၢၼ်ႈ။ သျိ-ၼူဝ်း-ၵူဝ်း-သျူဝ်း (Shi-no-go-sho)ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
1. သျိ (သႃႇမူႇရၢႆး)
သျိ ပဵၼ်ထၢၼ်ႈသိုၵ်း ဢၼ်ႁွင်ႉဝႃႈ သႃႇမူႇရၢႆး(Samurai)သေ ႁၢပ်ႇၵၢၼ် ၽၢႆႇတႂ်ႈ ၻၢႆႇမဵဝ်း။ ပဵၼ်ၸၼ်ႉသုင်သေပိူၼ်ႈ သုတ်း ၼႂ်း(4) ထၢၼ်ႈ။ သႃႇမူႇရၢႆးၼၼ်ႉ လိူဝ်သေၽိုၵ်းလၢႆးၽိုၵ်းတိုၵ်းလႄႈ ထၢမ်းၵၢၼ်သိုၵ်း ၶဝ်ဢမ်ႇမေႃသင်။ ဢမ်ႇႁဵတ်းသင်။ ပေႃႈလဵင်ႉ ၽႂ်မၼ်း ဢဝ်ပုၼ်ႈၽွၼ်းလဵင်ႉလူၶဝ်ဝႆႉ။ လိူဝ်သေ ၵႂၢမ်းသင်ႇပေႃႈလဵင်ႉၶဝ်ၼၼ်ႉ ၶဝ်ဢမ်ႇ ထွမ်ႇၵႂၢမ်းၽႂ်။ တီႈဢေႇသုတ်းမၼ်း ၶဝ်ယိပ်း လႅဝ်းယၢဝ်းမၢၵ်ႈၼိုင်ႈ၊ မိတ်ႈသုၺ်းမၢၵ်ႈၼိုင်ႈ။ လႅဝ်းယၢဝ်းပဵၼ် တႃႇတိုၵ်းၽၼ်း။ မိတ်ႈသုၺ်း ပဵၼ်တႃႇပၢတ်ႇ ၶေႃးၶဵၼ် မိူဝ်ႈပႄႉလႄႈ တႃႇပၢတ်ႇၶေႃးတူဝ်ၵဝ်ႇ မိူဝ်ႈသုမ်း ၼႆယဝ်ႉ။ သႃႇမူႇရၢႆးၼၼ်ႉ သင်ၸိူဝ်ႉၸဝ်ႈၶဝ် ၸႂ်ႉႁဵတ်းၵၢၼ်လႄႈသုမ်းၵၢၼ်ႉ ဢမ်ႇၼၼ် မီးတၢင်းၽိတ်းလႄႈ ၶႃႈႁႅမ်တူဝ်ၵဝ်ႇတၢႆၶိုၼ်းၼၼ်ႉ ပွင်ႇဝႃႈ ႁတ်းႁပ်ႉဢဝ် ပုၼ်ႈၽွၼ်းလွင်ႈ ၽိတ်းပိူင်ႈၼိူဝ်ၼႃႈၵၢၼ်လႄႈ မီးၵုင်ႇမုၼ်ယႂ်ႇလူင်တႄႉ။ လႆႈၺႃးတၢမ်ႇလႄႈတၢႆ ဢမ်ႇၼၼ် ၶဵၼ်ဢဝ်တၢႆလႄႈ တၢႆၼၼ်ႉ ပဵၼ်လွင်ႈလီဢၢႆ ယႂ်ႇလူင်ၼႆၼၼ်ႉ တိုၼ်းၽုၵ်ႇၽင်ၼႂ်း ႁူဝ်ၸႂ်ၶဝ်မႃး ၸဵမ်လဵၵ်ႉယဝ်ႉ။ သႃႇမူႇရၢႆး လႆႈမီးသတ်ႉၸႃႇ တေႃႇၶုၼ်ၶဝ်ၶိူဝ်းႁိူၼ်း(တၵုၼ်း)ဢၼ်လဵဝ်ၵူၺ်း။ ဢမ်ႇၶၢႆႉႁပ်ႉၵၢၼ် တီႈၶိူဝ်းႁိူၼ်းတၢင်ႇဢၼ်။ လွင်ႈသိုဝ်ႈယူဝ်း၊ မီး သတ်ႉၸႃႇ၊ မေႃဢဝ်ပုၼ်ႈၽွၼ်း၊ မေႃထွမ်ႇၵႂၢမ်းသင်ႇ ၸိူဝ်းၼၼ်ႉ ပဵၼ် မဵဝ်းဢမ်ႇႁၼ်တူဝ်မၼ်းလႆႈသေ ႁွင်ႉဝႃႈၿူႇသျီႇၻူဝ်ႇ(Bushido)ၼႆၼၼ်ႉ ၼႅၼ်ႈၼႃဝႆႉယူႇ ၼႂ်းႁူဝ်ၸႂ် သႃႇမူႇရၢႆးၶဝ်ယဝ်ႉ။ ႁဵတ်းၵၢၼ်ဢမ်ႇထိုင်တီႈ၊ သုမ်းသိုၵ်း၊ သုမ်းၵၢၼ်ႉတေႃႇၶဵၼ်ၸိူဝ်းၼၼ်ႉ ပဵၼ်လွင်ႈလီလႆႈဢၢႆလူင် လၢင်ၼႆၼၼ်ႉၵေႃႈ ၽုၵ်ႇၽင်ဝႆႉၼႂ်းႁူဝ်ၸႂ် သႃႇမူႇရၢႆးၵူႈၵေႃႉယဝ်ႉ။ သႃႇမူႇရၢႆး ဢၼ်ႁၢမ်းပေႃႈလဵင်ႉၼၼ်ႉ ႁွင်ႉဝႃႈ ရူဝ်ႇၼိၼ်ႇ (ronin)။ မိူဝ်ႈၼၼ်ႉ ၼႂ်းၵူၼ်းမိူင်းၵျပၢၼ်ႇ(100)ၵေႃႉ သႃႇမူႇရၢႆး မီးဝႆႉ(7-10)ၵေႃႉ ၼႆယဝ်ႉ။
2. ၼူဝ်း
ၼူဝ်း ပဵၼ်ၸၼ်ႉၵူၼ်းႁဵတ်းႁႆႈႁဵတ်းၼႃး။ ပဵၼ်ၸိူဝ်းႁဵတ်း ႁႂ်ႈမီးၶဝ်ႈၼမ်ႉတၢင်းၵိၼ် ဢၼ်ဢမ်ႇမီးဢမ်ႇပဵၼ်လႄႈ ဝႆႉၶဝ်ပဵၼ် ထၢၼ်ႈထိသွင်။
3. ၵူဝ်း
ၵူဝ်း ပဵၼ်ၸၼ်ႉၵူၼ်း ဢၼ်မေႃတိၼ်မေႃမိုဝ်း ဢၼ်ႁဵတ်းဢွၵ်ႇ ၶိူင်ႈၶွင်။ ၶူဝ်းၶွင် ဢၼ်ႁဵတ်းဢွၵ်ႇၼၼ်ႉ ဢမ်ႇလမ်ႇလွင်ႈပဵင်း ၶဝ်ႈၼမ်ႉတၢင်းၵိၼ် လႄႈ ဝႆႉၶဝ် ပဵၼ်ထၢၼ်ႈ ထိသၢမ်ယဝ်ႉ။
4. သျူဝ်း
သျူဝ်း ပဵၼ်ၸၼ်ႉၵူၼ်းၵႃႉ။ ၶဝ်ဢမ်ႇလႆႈဢွၵ်ႇႁႅင်း ႁဵတ်းၵုၼ်ႇဢွၵ်ႇမႃး။ ဢဝ်ၵုၼ်ႇ ဢၼ်ပိူၼ်ႈႁဵတ်းဢွၵ်ႇမႃးၼၼ်ႉ လႄႇႁႃၵႃႉၶၢႆ ဢဝ်ၼမ်ႉမျၢတ်ႈ ၼမ်ႉတွၼ်းၵူၺ်းလႄႈ ဝႆႉပဵၼ်ထၢၼ်ႈတႅမ်ႇသေပိူၼ်ႈသုတ်း ၼႆယဝ်ႉ။
ဢႅၾ်ႉရီးၶိူဝ်း
ဢႅၾ်ႉရီးၶိူဝ်း
ဢႅၾ်ႉရီးၶိူဝ်းၼႆႉ ပဵၼ်လိုမ်လိၼ် ဢၼ်ယႂ်ႇသေပိူၼ်ႈ ထူၼ်ႈသွင်ႈၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ မၼ်းမီး လႅၼ်ႊၵႂၢင်ႈတႃႇ 11,707,000 လွၵ်းလၵ်း ( 30,308,252 လွၵ်းလၵ်းၵီႇလူဝ်ႇမီႇတိူဝ်ႇ)။ ၼမ်ႉၵႄးၼၢႆးလ်ဢၼ်မီးတီႈ ဢႅၾ်ႉရီးၶိူဝ်းၼႆႉ ပဵၼ်ၼမ်ႉၵႄး ဢၼ်ယၢဝ်းသေပိူၼ်ႈတီႈသုတ်း ၼႂ်းလုမ်ႈၾႃႉၼႆႉယဝ်ႉ။ ပႃႇႁၢတ်ႇသၢႆးလူင် ဢၼ်ယႂ်ႇၵႂၢင်ႈတီႈသုတ်းၼႂ်းလုမ်ႈၾႃႉၼႆႉ ဢၼ်ပဵၼ် သႁႃးရႃးၼၼ်ႉၵေႃႈ မီးတီႈဢႅၾ်ႉရီးၶိူဝ်းၼႆႉ ၼင်ႇၵဝ်ႇယဝ်ႉ။