cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
ၶၢဝ်းယၢမ်းၼႃႈလိၼ်
Railway time
ၽွင်းၼႂ်းပိုၼ်ႉၵမ်ႉၽႃႇၼႆႉ ၽၢႆႇလွင်ႈၵပ်းသိုပ်ႇတိတ်းတေႃႇ ၶႅမ်ႉလႅပ်ႈမႃးၸိုင် တီႈဢၼ်ၶဵင်ႇၵပ်းသိုပ်ႇတိတ်းတေႃႇၵၼ်ၼၼ်ႉ လူဝ်ႇ လွင်ႈမၵ်းမၼ်ႈၶၢဝ်းယၢမ်း ဢၼ်ပွင်ၸႂ်ငၢႆႈၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ဢၼဵင်ႉ၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းမျိၼ်းၶျၢၼ်ႇ
ဝၢၼ်ႈဢၼဵင်ႉ  (အနိမ့်ရွာ, Ahneint) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇတႃႇပွင်း၊ ၸႄႈဝဵင်းမျိၼ်းၶျၢၼ်ႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈမျိၼ်းၶျၢၼ်ႇ၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 191304 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇတႃႇပွင်းၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 3553 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 4512 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 8065 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းမျိၼ်းၶျၢၼ်ႇ
သိၼ်ႇတွင်ႇ၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းတႃႇၸီႇ
ဝၢၼ်ႈသိၼ်ႇတွင်ႇ  (ဆင်တောင်ရွာ, Sintaung) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇသိၼ်ႇတွင်ႇ၊ ၸႄႈဝဵင်းတႃႇၸီႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈမဵၵ်ႉထီႇလႃႇ၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 194507 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇသိၼ်ႇတွင်ႇၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 1255 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 1223 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 2478 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ဢၢင်ႈဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းတႃႇၸီႇ
ပုင်းထုၼ်၊ ဝၢၼ်ႈ
ဝၢၼ်ႈႁူၺ်ႈႁိူဝ်း (Pong Htun, ပုန်းထွန်) ၼႆႉ ပဵၼ်ဝၢၼ်ႈ ဢၼ်မီးၼႂ်း ဢိူင်ႇပုၼ်းထုၼ်၊ ၸႄႈဝဵင်း လၢင်းၶိူဝ်း၊ ၸႄႈတွၼ်ႈ လၢင်းၶိူဝ်း၊ မိူင်းတႆး ဢေႃႈ။
ယေႇၵလေး၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းၵျွၵ်ႉပတွင်း
ဝၢၼ်ႈယေႇၵလေး  (ရေကလေးရွာ၊ Yaekalay) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇၵျွၵ်ႉၶျေႃး၊ ၸႄႈဝဵင်းၵျွၵ်ႉပတွင်း၊ ၸႄႈတွၼ်ႈၺွင်ႇဢူး၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 191883 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇၵျွၵ်ႉၶျေႃးၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 844 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 1103 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 1947 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းၵျွၵ်ႉပတွင်း
တေႃးမ၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းၸိၼ်ႉၵၢႆႇ
Superscript text
ဝၢၼ်ႈတေႃးမ  (တောမရွာ, Tawma) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇတေႃးမ၊ ၸႄႈဝဵင်းၸိၼ်ႉၵၢႆႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈၵျွၵ်ႉသႄႇ၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 190718 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇၸလေႇၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 1588 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 1702 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 3290 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ၵူင်းၵၢၼ်ႇ၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းဝၢၼ်းတႂိၼ်း
ဝၢၼ်ႈၵူင်းၵၢၼ်ႇ  (ကုန်းကန်ရွာ, Konekan) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇတွင်ႇသႄႇ၊ ၸႄႈဝဵင်းဝၢၼ်းတႂိၼ်း၊ ၸႄႈတွၼ်ႈမဵၵ်ႉထီႇလႃႇ၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 194726 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇတွင်ႇသႄႇၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 922 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 1090 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 2012 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
တီႈၶင်ႉ၊ ဝဵင်း
ဝဵင်းတီႈၶင်ႉ (ထီးချိုင့်မြို့ ; Htigyaing ; ) ၼႆႉ ပဵၼ်ဝဵင်းပၵ်းလုမ်း ၸႄႈဝဵင်းတီႈၶင်ႉ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈၵၢတ်ႇသႃ၊ ၸႄႈတိူင်းၸႄႈၵႅင်း၊ မိူင်းမျၢၼ်ႇမႃႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ မီးဝႆႉ တီႈၼိူဝ်ၵွင်းသုင်ဢွၼ်ႇ ဢၼ်မီးတီႈ ၽင်ႇၽၢႆႇၶႂႃ ၼမ်ႉၵဵဝ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ မိူဝ်ႈဢင်းၵိတ်ႉၶဝ် တႄႇသိမ်းဢဝ် မိူင်းမၢၼ်ႈၼၼ်ႉ ယၢမ်ႈပဵၼ် ဝဵင်းပၵ်းလုမ်း ၸႄႈတွၼ်ႈၵၢတ်ႇသႃႇမႃးယဝ်ႉ။
မိူဝ်ႈပၢၼ်ၶုၼ်မၢၼ်ႈၶဝ်ၼၼ်ႉ ဝဵင်းတီႈၶင်ႉၼႆႉ ၶဝ်ႈပႃးၼႂ်း ၸႄႈဝဵင်းမျႃႉတွင်ႇ ဢၼ် ၶုၼ်ၽွင်းမျႃႉတွင်ႇၽွင်းငမ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ယွၼ်ႉၼၼ်လႄႈ တေႃႇထိုင် ပီၶရိတ်ႉ 1892 ၼၼ်ႉ ၸႄႈဝဵင်းတီႈၶင်ႉၼႆႉ တိုၵ်ႉၶဝ်ႈပႃးဝႆႉ တီႈၼႂ်းၼႃႈလိၼ်မျႃႉတွင်ႇ ၸႄႈတွၼ်ႈၵၢတ်ႇသႃၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ဝၢႆးၼၼ်ႉ ၼႂ်းပီၼၼ်ႉၼင်ႇၵဝ်ႇ ဢဝ် ၸႄႈဝဵင်းၼၼ်ႉ ၸႅၵ်ႇဢွၵ်ႇတီႈ ၼႃႈလိၼ်မျႃႉတွင်ႇသေ ဢဝ်ႁူမ်ႈၵၼ်တင်း ၼႃႈလိၼ်ၵၢတ်ႇသႃလႄႈ ၸင်ႇဝႆႉပဵၼ် ၸႄႈဝဵင်းတီႈၶင်ႉ ဢၼ်မီးတႂ်ႈ ၼႃႈလိၼ်ၵၢတ်ႇသႃၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း ပီ 1956 သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း တီႈၸႄႈဝဵင်းတီးၶင်ႉပတ်ႉပိုၼ်ႉၼၼ်ႉ လႅပ်ႈတေမီး 34500 ၵေႃႉယဝ်ႉ။ ဢၼ်ပဵၼ်သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း (ၸူဝ်ႈၵႅပ်ႉ) ပီ 1941 ဝႃႈတႄႉ မီး 29595 ၵေႃႉၼႆယဝ်ႉ။ တီႈၸႄႈဝဵင်းတီႈၶင်ႉၼႆႉ ၸိူဝ်းပဵၼ် ၵူၼ်းၶိူဝ်း တႆး၊ မၢၼ်ႈ လႄႈ ၶႄႇ ဢွၼ်ၵၼ်ယူႇသဝ်းၸွမ်းၵၼ်ယဝ်ႉ။ ဢၼ်ပဵၼ် လွႆပႅၼ်ၵၢၼ်ႉၵေႃးၼႆႉ လတ်းၵႂႃႇ ပွတ်းႁွင်ႇ ၸႄႈဝဵင်းတီႈၶင်ႉသေ မီးတေႃႇထိုင် ဝဵင်းတီႈၶင်ႉယဝ်ႉ။ ယွၼ်ႉၼၼ်လႄႈ တီႈၼႂ်းၸႄႈဝဵင်းၼႆႉ မီးဝႆႉႁွင်ႈ၊ တိုင်း၊ ၼွင်တင်းၼမ်လႄႈ ၸၢင်ႈႁဵတ်းၵၢၼ် တိၺွပ်းပႃယူႇတၢၼ်ႇတၢၼ်ႇ။ ယွၼ်ႉၼၼ် ၵုၼ်ႇသိၼ်ဢၼ်ဢွၵ်ႇပိူင်လူင် တီႈ ၸႄႈဝဵင်းတီႈၶင်ႉၼႆႉ ပဵၼ် ပႃၼဝ်ႈ၊ ပႃႁႅင်ႈယဝ်ႉ။ တီႈၼႃႈလိၼ်ပဵင်းၼၼ်ႉတႄႉ ဢွၼ်ၵၼ် ႁဵတ်းၼႃးယဝ်ႉ။
ဝဵင်းၵဝ်ႇ
တီႈၼႂ်းထုင်ႉတီႈၶင်ႉၼၼ်ႉ မီးဝႆႉ ဝဵင်းၵဝ်ႇ 4 ဝဵင်း တူင်ႇငႄႇ၊ ၵႂၼ်းပွင်ႇ၊ မျႃႉတွင်ႇ၊ ၶျုၼ်းတွင်ႇ ၸိူဝ်းဢၼ်ယၢမ်ႈပဵၼ် တပ်ႉၵင်ႈမႃး မိူဝ်ႈၵူႈပွၵ်ႈၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ မိူဝ်ႈၵၢပ်ႈပၢၼ်ၵုင်းပွင်ႇၼၼ်ႉ မျႃႉတွင်ႇ လႄႈ ဝဵင်းၶျုၼ်းတွင်ႇၼႆႉ လိုဝ်းလင်မႃးယဝ်ႉ။ မျႃႉတွင်ႇၼႆႉ ပဵၼ်ဝဵင်း ဢၼ်ၶုၼ်သီႇပေႃႉလႄႈ ၸဝ်ႈၼၢင်းၸုၽယႃးလၢတ်ႉၶဝ် လႆႈၵိၼ်ယဝ်ႉ။ ၶျုၼ်းတွင်ႇၼႆႉ လႆႈလူႉႁၢမ်းၵႂႃႇ မိူဝ်ႈပီ 1878 မိူဝ်ႈ ဝဵင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ပႆႇလူႉၼၼ်ႉသေ ၵိုတ်းပဵၼ်ဝႆႉၼင်ႇ ဝၢၼ်ႈဢွၼ်ႇၵူၺ်းယဝ်ႉ။
ႁဵင်းၵွင်ႉၽၢႆႇၼွၵ်ႈ
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝဵင်းၼႂ်းၸႄႈတိူင်းၸႄႈၵႅင်း ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝဵင်းၸိူဝ်းမီးၼႂ်း ၸႄႈတွၼ်ႈၵၢတ်ႇသႃ
230
လိူၼ်ၸၼ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၾႅပ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မၢတ်ႉၶျ်
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢေႇပရႄႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မေႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျုၼ်ႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢေႃးၵၢတ်ႉ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်သႅပ်ႇထႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢွၵ်ႇထူဝ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၼူဝ်ႇဝႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်တီႇသႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:230
ၵၢၼ်ႇၵွင်း၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းပျေႃႇပွႆႇ
ဝၢၼ်ႈၵၢၼ်ႇၵွင်း  (ကန်ကောင်းရွာ၊ Kankaung) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇပတ်ႉတ၊ ၸႄႈဝဵင်းပျေႃႇပွႆႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈယမႄးတိၼ်း၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 192937 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇပတ်ႉတၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 1918 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 2295 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 4213 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းပျေႃႇပွႆႇ
687
လိူၼ်ၸၼ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မၢတ်ႉၶျ်
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢေႇပရႄႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မေႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျုၼ်ႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျူႇလၢႆႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢေႃးၵၢတ်ႉ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်သႅပ်ႇထႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢွၵ်ႇထူဝ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၼူဝ်ႇဝႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်တီႇသႅမ်ႇပႃႇ
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:687
ၵၼၢႆးတႃႇ၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းထဝႄႇ
ဝၢၼ်ႈၵၼၢႆးတႃႇ  (ကနိုင်းဒါရွာ, Kanaingdar) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇၵၼၢႆးတႃႇ၊ ၸႄႈဝဵင်းထဝႄႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈထဝႄႇ၊ ၸႄႈတိူင်းတၼိၼ်းတႃႇယီႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 177,085 ယဝ်ႉ။
ႁၢႆးၵိူဝ်၊ ဝၢၼ်ႈ
ဝၢၼ်ႈႁၢႆးၵိူဝ် (, Haik Kay, ဟိုက်ကေ) ၼႆႉ ပဵၼ်ဝၢၼ်ႈ ဢၼ်မီးၼႂ်း ဢိူင်ႇမႆႉႁႆး၊ ၸႄႈဝဵင်း မိူင်းၼၢႆး၊ ၸႄႈတွၼ်ႈ လၢင်းၶိူဝ်း၊ မိူင်းတႆး ဢေႃႈ။
ပွႆးၶိၼ်းယႂႃႇတိတ်ႉ၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းၵျွၵ်ႉပတွင်း
ဝၢၼ်ႈပွႆးၶိၼ်းယႂႃႇတိတ်ႉ  (ပွဲခင်းရွာသစ်ရွာ၊ Pwekhinywarthit) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇမႄးတီး၊ ၸႄႈဝဵင်းၵျွၵ်ႉပတွင်း၊ ၸႄႈတွၼ်ႈၺွင်ႇဢူး၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 192029 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇမႄးတီးၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 1636 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 2133 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 3769 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းၵျွၵ်ႉပတွင်း
ၵျွၵ်ႉၵၢၼ်ႇ၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းၺွင်ႇဢူး
ဝၢၼ်ႈၵျွၵ်ႉၵၢၼ်ႇ  (ကျောက်ကန်ရွာ၊ Kyaukkan) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇၵျွၵ်ႉၵၢၼ်ႇ ၊ ၸႄႈဝဵင်းၺွင်ႇဢူး၊ ၸႄႈတွၼ်ႈၺွင်ႇဢူး၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 192458 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇၵျွၵ်ႉၵၢၼ်ႇၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 443 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 587 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 1030 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
1287
1287
ၵျွၵ်ႉၵၢၼ်ႇ၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းၺွင်ႇဢူး
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းၺွင်ႇဢူး
1287
လိူၼ်ၸၼ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၾႅပ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မၢတ်ႉၶျ်
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မေႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျုၼ်ႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျူႇလၢႆႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢေႃးၵၢတ်ႉ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်သႅပ်ႇထႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢွၵ်ႇထူဝ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၼူဝ်ႇဝႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်တီႇသႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:1287
လူင်ပွင်ၸိုင်ႈဢူးဝိၼ်းမျိၼ်ႉ
လူင်ပွင်ၸိုင်ႈဢူးဝိၼ်းမျိၼ်ႉ ၼႆႉ ပဵၼ် ၸုမ်းလူင်ပွင်ၸိုင်ႈ မိူင်းႁူမ်ႈတုမ် ယၢမ်းလဵဝ် တီႈ မိူင်းမျၢၼ်ႇမႃႇ ဢၼ်တႄႇၽွတ်ႈမႃး မိူဝ်ႈပီ 2018 လိူၼ်မၢတ်ႉၶျ် 30 ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ မိူဝ်ႈပီ 2018 လိူၼ်မၢတ်ႉၶျ် 21 ၼၼ်ႉ ၸဝ်ႈၸွမ်ၸိုင်ႈဢွၼ်တၢင်း ဢူးထိၼ်ႇၵျေႃႇ ထွၼ်တူဝ်ဢွၵ်ႇလႄႈ ထိုင် လိူၼ်မၢတ်ႉၶျ် 30 ၼၼ်ႉ ဢူးဝိၼ်းမျိၼ်ႉ ဢၼ်ထုၵ်ႇလိူၵ်ႈတၢင်ႇပဵၼ် ၸဝ်ႈၸွမ်ၸိုင်ႈမႂ်ႇ ၶၢမ်ႇၵႂၢမ်းသႅတ်ႉၸႃႇသေ ပဵၼ်လူင်ပွင်ၸိုင်ႈ ဢၼ်ၶိုၼ်းမႄးၽွတ်ႈႁႅၼ်းဝႆႉ လူင်ပွင်ၸိုင်ႈ ဢူးထိၼ်ႇၵျေႃႇ ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၸုမ်းလူင်ပွင်ၸိုင်ႈ ဢၼ်ၼႆႉၼႆႉ တေႃႈမိူၼ်ၼင်ႇ လူင်ပွင်ၸိုင်ႈဢူးထိၼ်ႇၵျေႃႇၼၼ်ႉၼင်ႇၵဝ်ႇ ၸဝ်ႈၸွမ်ၸိုင်ႈ လႄႈ ၽူႈၵိူဝ်းၵုမ်ၸိုင်ႈမိူင်း ၶဝ် ႁူမ်ႈၵၼ်ၽွင်းငမ်းယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ၸုမ်းလူင်ပွင်ၸိုင်ႈ မိူင်းႁူမ်ႈတုမ်
ၶေႃႈထၢမ်တွပ်ႇ ၸဵင်ၶမ်းလႅင်း
ၶေႃႈထၢမ်တွပ်ႇ ၸဵင်ၶမ်းလႅင်း 2
(1) ထၢမ်။	ၸဵင်ၶမ်းလႅင်းၶႃႈ၊ “ယၢမ်းမွင်းလႄႈ ယၢမ်းမူင်း”ဢၼ်ဝႃႈၼၼ်ႉ ဢၼ်လႂ်မႅၼ်ႈၶႃႈ၊ ၶႅၼ်းတေႃႈသပ်း လႅင်းပၼ်သေၵမ်းၶႃႈ။ (ယိင်းလိူၼ်ၶမ်း)
(2) ထၢမ်။ ၸဵင်ၶမ်းလႅင်းၶႃႈ၊ မိူဝ်ႈလဵဝ်လိၵ်ႈတႆးၼႆႉ လႆႈႁၼ် ဢဝ် ၸႉ သႉ လႉ ရႉ ၸိူဝ်းၼႆႉၽႅတ်းသေ ၸႂ်ႉတိုဝ်း မႃးဢေႃႈ။ လိၵ်ႈတႆးမိူဝ်ႈၵွၼ်ႇၵွၼ်ႇ ဢမ်ႇတွၼ်ႉယၢမ်ႈႁၼ် ဢဝ်ၸႂ်ႉမႃးသေဢမ်ႇၵႃး တေႃႇထိုင်ယၢမ်းၼႆႉၵေႃႈ ၼႂ်းပပ်ႉႁဵၼ်း မႄႈလိၵ်ႈတႆး ၵူႈပပ်ႉပပ်ႉၼၼ်ႉ ဢမ်ႇတႅမ်ႈ(သွၼ်)ပႃးလႄႈ ပေႃးႁၼ်ၼႆ တေလႆႈႁဵတ်းႁိုဝ်လူၶႃႈ?၊ သမ်ႉယွၼ်ႉလူၺ်ႈ လွင်ႈသင်လႄႈ ဢဝ်တူဝ်လိၵ်ႈၸိူဝ်းၼၼ်ႉ ၽႅတ်းသေ ၸႂ်ႉမႃးၶႃႈ?။ (ယိင်းထူၺ်းလိုၼ်း)
(3) ထၢမ်။	ၸဵင်ၶမ်းလႅင်းၶႃႈ၊ ႁဵင်းၵၢတ်ႈပႅတ်ႇပႃး ဢၼ်ပႃး ၼႂ်း ဢေႃးၵႃႇသၼၼ်ႉ ပွင်ႇဝႃႈသင်တီႈၶႃႈ?၊ ႁဵင်းၵၢတ်ႈ ပႅတ်ႇပႃးဢၼ်ဝႃႈၼၼ်ႉ သမ်ႉပဵၼ်သင်လၢႆလၢႆၶႃႈ။ (ၸၢႆးတွမ်းႁိုင် - ထုင်ႉမၢဝ်း)
ႁဵင်းၵၢတ်ႈပႅတ်ႇပိူင်ဢၼ်ဝႃႈၸမ်ႉ၊ မိူဝ်ႈၽြႃးပဵၼ်ၸဝ်ႈ ပိုတ်ႇၵီႈပႂၢင်းမႃးၼႂ်းလေႃးၵလႄႈ လႆႈၵႂႃႇပဵၼ်တီႈ တမ်ႇတီႈယေႃႈ- (1) ငရၢႆး (2) သတ်း (3) ပိၵ်ႉတႃႇ (4) လႆႈၵႂႃႇပဵၼ်သၢင် ဢၼ်ဢႃႇယုယၢဝ်းယိုၼ်း ၼႃႇၼၼ်ႉလႂ် (5) လႆႈပဵၼ်ၵူၼ်းယူႇ တီႈၶွပ်ႇလႅၼ်လိၼ် ၶႅၼ်ႈ လွႆ။ တီႈဢၼ်ၽြႃးရႁၢၼ်းတႃႇ ဢုပသၵႃႇၶဝ်ဢမ်ႇ ႁူႉၸၵ်း လႆႈၼၼ်ႉလႂ်ယဝ်ႉ။ (6) လႆႈပဵၼ်ၵူၼ်းဢၼ်မီးလမ်းႁၼ်/ တၢင်းႁၼ် ၽိတ်းပိူင်ႈလႂ်။ (7) လႆႈပဵၼ်ၵူၼ်း ဢၼ်ႁူၼူၵ်ႇ၊ တႃမွတ်ႇ၊ ၼိုၵ်းၼႃ၊ ဢႃႉ ဢၵ်း၊ ဢမ်ႇမီးၺၢၼ်ႇ လူင်ႉလႅင်းပွင်ႇၸႂ် ၼိူဝ်တြႃး ၽြႃးပဵၼ်ၸဝ်ႈလႂ်။ (8) မီးၺၢၼ်ႇတႃလူင်ႉလႅင်း ပွင်ႇၸႂ်တြႃးယူႇသေ တႃႉ ၽြႃးၸမ်ႉဢမ်ႇပေႃႇလႂ်ၼႆ ၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။
(4) ထၢမ်။	 ၸဵင်ၶမ်းလႅင်းၶႃႈ၊ မွၵ်ႇယႃႈၶဝ်ႈတႅၵ်ႇၼႆႉ ဢဝ်သုင်းၵေႃႈဢမ်ႇလႆႈ၊ ဢဝ်ၸႂ်ႉတိုဝ်းၵေႃႈ ဢမ်ႇလႆႈလႄႈ ဢဝ်လူႇတၢၼ်းႁဵတ်းသင်ၶႃႈ?။ (ၸၢႆးသႅင်ဢေး၊ မိူင်းၵုတ်ႈ)
ဢၼ်ဢဝ်လူႇတၢၼ်းတီႈမုၼ်ၸဝ်ႈၸမ်ႉ-
မိူဝ်ႈလိၵ်ႈလၢႆးပႆႇႁိူင်းၼၼ်ႉ လွင်ႈၽိတ်ႈမွၵ်ႇ ပၢင်းၵၼ်ၼႆႉ ပေႃးပဵၼ်ၵူၼ်းႁိူၼ်းၵေႃႈ လႆႈဢဝ်ထုၵ်ႈ ၼဵင်ႈၽိတ်ႈမွၵ်ႇၵၼ်သေ ပေႃးပဵၼ်မုၼ်ၸဝ်ႈၵေႃႈ လႆႈဢဝ်မွၵ်ႇယႃႈၶဝ်ႈတႅၵ်ႇ ၽိတ်ႈပၢင်းဢဝ်ယဝ်ႉ။ ယွၼ်ႉလူၺ်ႈ လွင်ႈၼႆႉလႄႈ ၵႂၢမ်းတႆးၸင်ႇမီးဝႆႉဝႃႈ “ၼမ်ႉဢမ်ႇလိူဝ်ၾႆး ၵႂၢႆးဢမ်ႇလိူဝ်ဢႅၵ်ႇ မုၼ်ၸဝ်ႈ ဢမ်ႇလိူဝ်လႆႈ မွၵ်ႇယႃႈၶဝ်ႈတႅၵ်ႇ” ၼႆယဝ်ႉ။ လွင်ႈဝႃႈ ၽိတ်ႈပၢင်းဝႆႉၼၼ်ႉ ႁႂ်ႈမုၼ်ၸဝ်ႈပေႃး ဢမ်ႇလူင် ဢမ်ႇလိုမ်းၸၵႂႃႇၼၼ်ႉ ဢဝ်မွၵ်ႇယႃႈၶဝ်ႈတႅၵ်ႇ ႁဵတ်းလၵ်းထၢၼ်မၼ်းဝႆႉ၊ ဢဝ်ႁဵတ်းပဵၼ် ၶေႃႈပၢင်းမုၼ် ၸဝ်ႈဝႆႉယဝ်ႉ။ လိူဝ်ၼၼ်ႉၵူၺ်းဢမ်ႇၵႃး ၶူဝ်းလူႇမဵဝ်းယွင်ႈ ဢမ်ႇပေႉလႆႈလႂ်၊ ၶူဝ်းလူႇမဵဝ်းဢမ်ႇဢၢပ်ႈ မုၼ်ၸဝ်ႈယိပ်းလႂ် ၸိူဝ်းၼၼ်ႉ လႆႈဢဝ်မွၵ်ႇယႃႈ ၶဝ်ႈတႅၵ်ႇတၢင်ႇသေ လူႇတၢၼ်းယဝ်ႉ။ မဵဝ်းယွင်ႈဢမ်ႇပေႉလႆႈၼၼ်ႉတႄႉ လႅင်းၸႂ်ငၢႆႈယဝ်ႉ။ မဵဝ်းမုၼ်ၸဝ်ႈ ဢမ်ႇလီယိပ်း ဢၼ်ဝႃႈၸမ်ႉ မိူၼ်ၼင်ႇငိုၼ်းလႂ်၊ ဢဝ်တၢင်းၵိၼ် ၵၢပ်ႈဝၢႆးဝၼ်းလႂ် ၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။ တၢင်းၵိၼ်ၼႆႉ ပေႃးဢဝ်ၵၢပ်ႈ ဝၢႆးဝၼ်းၼႆ မိူဝ်ႈၽုၵ်ႈၵၢင်ၼႂ်ၵေႃႈ တၢင်းၵိၼ်ဢၼ်ၵၢပ်ႈ ဝႆႉၼၼ်ႉ မုၼ်ၸဝ်ႈဢမ်ႇလီသုင်းယဝ်ႉ၊ ပေႃးဝႃႈသုင်းၼႆ မုၼ်ၸဝ်ႈထုၵ်ႇ ဢႃႇပၢတ်ႈ မီးတၢင်းၽိတ်းဢိူဝ်ႈ။
ယွၼ်ႉပဵၼ်ၼင်ႇဢၼ်ဝႃႈမႃးယဝ်ႉ ၸိူဝ်းၼႆႉလႄႈ ငိုၼ်းလႂ် တၢင်းၵိၼ် ဢၼ်လူဝ်ႇလူႇဝၢႆးဝၼ်းလႂ် ၸိူဝ်းၼၼ်ႉ ပေႃးႁဝ်းတေဢဝ်ယုၵ်ႉၵၢပ်ႈ မုၼ်ၸဝ်ႈၼႆ ပေႃးမုၼ်ၸဝ်ႈ ဢမ်ႇပႅတ်ႈသေ ဢဝ်ယိပ်းတိုဝ်း ၵိၼ်သုင်းၵႂႃႇၼႆ မုၼ်ၸဝ်ႈသမ်ႉတေမီးတၢင်းၽိတ်း၊ ပေႃးပဵၼ်ၶူဝ်းလူႇ ၼၵ်းၵေႃႈ သမ်ႉဢမ်ႇယုၵ်ႉပေႉလႆႈ ပေႃးၸဝ်ႈၵဝ်ႇ ဢမ်ႇၵၢပ်ႈသေ ဝႆႉဝႆႉၵေႃႈ သမ်ႉတေဢမ်ႇပဵၼ် သႃႁတ်ထိၵတႃႇၼ (လႆႈဢဝ်မိုဝ်းၸဝ်ႈၵဝ်ႇသေ ယုၵ်ႉလူႇ) လႆႈလႄႈ ႁႂ်ႈပေႃးၶႅမ်ႉလႅပ်ႈတင်းသွင်ၾၢႆႇ သွင်ပႃႈၼၼ်ႉ လႆႈဢဝ် မွၵ်ႇယႃႈၶဝ်ႈတႅၵ်ႇ တၢင်ၶူဝ်းလူႇသေ လူႇတၢၼ်းယဝ်ႉ။
ၶေႃႈထၢမ်တွပ်ႇ ၸဵင်ၶမ်းလႅင်း 3
(5) ထၢမ်။	ၶႃႈႁဝ်း ဢမ်ႇပႆႇလူင်ႉလႅင်းၸႅင်ႈၸႂ် ဢိတ်းၼိုင်ႈ လႄႈ ထၢမ်မႃးဢေႃႈ။ ၶေႃႈၵႂၢမ်းဢၼ်ဝႃႈ “ၶႂ်ႈ” လႄႈ “ၶႆႈ” ၼၼ်ႉ တေလႆႈၸႂ်ႉ ၸိူင်ႉႁိုဝ်၊ တီႈပွင်ႇမၼ်း မီး ၸိူင်ႉႁိုဝ်ၶႃႈ?။ (ၵဵင်းသိူင်း၊ မိူင်းဝၼ်း)
“ၶႆႈ” ၼႆႉ မီးတီႈပွင်ႇသွင်ပိူင်။
(6)ထၢမ်။	ၸၵႂႃႇ၊ တေႇၵႂႃႇ၊ တေးၵႂႃႇ ၵႂၢမ်းသၢမ် ၶေႃႈၼႆႉ ၶေႃႈလႂ်ပဵၼ်ၵႂၢမ်းတႆးႁဝ်း၊ လႅပ်ႈႁၢင်ႈၽင်တႆးႁဝ်း တီၶႃႈ?။ (ၵဵင်းသိူင်း၊ မိူင်းဝၼ်း)
(7) ထၢမ်။	တူဝ်မႄႈလိၵ်ႈတႆးႁဝ်း တႅမ်ႈၵႂၢမ်း ပႃႇလိ ဢမ်ႇၵုမ်ႇ ထူၼ်ႈလႆႈသေတႃႉ တႅမ်ႈၸွမ်းသဵင်ဢွၵ်ႇမၼ်း ၵူၺ်းၵေႃႈ ၵုမ်ႇထူၼ်ႈယူႇၶႃႈယူဝ်ႉ၊ ၼႂ်းပပ်ႉတႆးႁဝ်း ပေႃးဝႃႈ တႅမ်ႈသဵင် ဢွၵ်ႇမၼ်းၵုမ်ႇထူၼ်ႈၼႆၸိုင် ၶႂ်ႈႁႂ်ႈတႅမ်ႈ တူဝ်လိၵ်ႈတႆး လွၼ်ႉလွၼ်ႉဢေႃႈ။ (ၵဵင်းသိူင်း၊ မိူင်းဝၼ်း)
သဒ္ဒ = ၵျၢမ်းပၵ်းပိူင် တႅမ်ႈလိၵ်ႈ
သတ္တ = တူဝ်သတ်း တူဝ်ပႃႇလိသွင်တူဝ်ၼႆႉ ပေႃးဢဝ်သဵင်ဢွၵ်ႇတႆး တႅမ်ၼႆ တေလႆႈတႅမ်ႈဝႃႈ “သတ်ႉတႃႇ” ၼႆသေ မိူၼ်ၵၼ် ၵူၺ်းယဝ်ႉ။ ၵွပ်ႈၼႆၼင်ႇႁိုဝ် တူဝ်လိၵ်ႈလႄႈတီႈပွင်ႇ မၼ်း ပေႃးတေတႅတ်ႈၼႅတ်ႈၼၼ်ႉ ၽူႈထတ်းလိၵ်ႈ ၸဵင်ၶမ်းလႅင်းတႄႉႁၼ်ထိုင်ဝႃႈ ပႃႇလိတႆးၵေႃႈထုၵ်ႇလီ မီးၶေႃ ꧦယဝ်ႉ။ ၵွပ်ႈၼႆလွင်ႈပႃႇလိတႆးၼၼ်ႉ ပႂ်ႉတူၺ်း ၼႂ်းၸဵင်ၶမ်းလႅင်း မၢႆ (4) တႃႉ။
(9) ထၢမ်။	သွၼ်၊ ႁဵတ်း၊ ၽိုၵ်း ၵႂၢမ်းသၢမ်ၶေႃႈၼႆႉ သပ်း လႅင်းၸႅၵ်ႇၽႄ ၼႄပၼ်ႁႂ်ႈၸႅင်ႈသေၵမ်းၶႃႈ။ (ၵဵင်းသိူင်း၊ မိူင်းဝၼ်း) ႁဵၼ်းဢၼ်ဝႃႈၼၼ်ႉ ၸဝ်ႈၵဝ်ႇပႆႇမေႃသေၵႂႃႇ လဵပ်ႈ ႁဵၼ်းဢဝ် ႁႂ်ႈမေႃၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ (ႁဵၼ်း= လး ူၼမေၺ 	ၽိုၵ်းဢၼ်ဝႃႈၼႆႉ ၸဝ်ႈၵဝ်ႇပႆႇလႅၼ်ႇလီ ꧦသေ ၼင်ႇ ႁိုဝ်တေလႅၼ်ႇတေမေႃလီ  ꧦၼၼ်ႉ ၵမ်း  ꧦႁဵတ်းလိုမ်ႉ ၶိုၼ်းတိၵ်း  ꧦ ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ (ၽိုၵ်း= လး မြငေၺ ) တႆးဝႃႈ ၽိုၵ်း၊ တႆးမၢဝ်းဝႃႈ ၽိုၵ်၊ တႆးၼိူဝ်ဝႃႈၽိုၵ်ႇ ၼႆယဝ်ႉ။
(10)ထၢမ်။	ၼုင်ႈ၊ ၼိုင်ႈ၊ ၼိူင်ႈ ၵႂၢမ်းသၢမ်ၶေႃႈၼႆႉ သပ်း လႅင်းပၼ် ႁႂ်ႈၸႅင်ႈသေၵမ်းၶႃႈ။ (ၸၢႆးသၢႆလၢဝ်ၶိူဝ်း တၢင်ႉယၢၼ်း)
(11) ထၢမ်။	“0” ၼႆႉ တေလႆႈဝႃႈ သုၼ်ႁႃႉ၊ ဢမ်ႇၼၼ် သူၼ် ၼႆၶႃႈႁႃႉ?၊ (ၸၢႆးသၢႆလၢဝ်ၶိူဝ်း တၢင်ႉယၢၼ်း)
“မႂ်ႇသုင်” ဢၼ်ဝႃႈၼႆႉ ၶူးမေႃယႃလူင်လုင်းပႃႉ ၺၢၼ်ႇ သီႇပေႃႉ (ၽႂ်ပဵၼ်ၽႂ်ၼႂ်းမိူင်းတႆး) ဝူၼ်ႉႁၼ်ထိုင် ဝႃႈ တႆးႁဝ်းၵေႃႈ ထုၵ်ႇလီမီး ၶေႃႈၵႂၢမ်းတူင်ႉတၵ်ႉၵၼ် ၸိူင်ႉ ၼင်ႇပိူၼ်ႈယူႇၼႆလႄႈ ၸင်ႇလိူၵ်ႈႁႃၶေႃႈၵႂၢမ်း ဢၼ်လီ ဢၼ်ၶႅမ်ႉသေ ဢွၼ်ၵၼ်တႄႇႁွင်ႉ တၵ်ႉၵၼ်မႃးမိူဝ်ႈ ပၢၼ် ၵျႃႇပၢၼ်ႇ 1943 ၼၼ်ႉၼႆယဝ်ႉ။
(13) ထၢမ်။	သဵင်ႁူၵ်း ယၵ်းၶိုၼ်ႈ (ႊ) ၼၼ်ႉ ၼႄပၼ် တီႈ ၸႂ်ႉမၼ်းဢိတ်းၼိုင်ႈၶႃႈ။ (ၸၢႆးသၢႆလၢဝ်ၶိူဝ်း တၢင်ႉယၢၼ်း)
(14)ထၢမ်။	ၵႂၢတ်ႇ၊ ၵႂၢၼ်၊ ၵႂၵ်းၸိူဝ်းၼႆႉ ပိၼ်ႇ ပၼ်တီႈပွင်ႇ မၼ်းၽွင်ႈၶႃႈ။ (ၸၢႆးသၢႆလၢဝ်ၶိူဝ်း တၢင်ႉယၢၼ်း)
ၶေႃႈထၢမ်တွပ်ႇ ၸဵင်ၶမ်းလႅင်း 4
(15) ထၢမ်။	ပပ်ႉၸဵင်ၶမ်းလႅင်း ဢၼ်တေ ဢွၵ်ႇၼၼ်ႉ တၢင်းႁၼ်ထိုင် တၢင်းယိူင်းဢၢၼ်းၸဵင်ၶမ်းလႅင်း မီးၸိူင်ႉႁိုဝ်ၼႆ ပိုတ်ႇပၢၵ်ႈၼႄ ပီႈၼွင်ႉၽူႈလူလိၵ်ႈ ၸဵင်ၶမ်းလႅင်းၽွင်ႈၶႃႈ။ (သႅင်ၵဝ်ႈၼမ်ႉ လၢႆးၶႃႈ)
(16) ထၢမ်။	ၸဵင်ၶမ်းလႅင်းတီႈၶႃႈ ... တူဝ်မႄႈလိၵ်ႈတႆးႁဝ်း ပေႃးဢဝ်လေႃးၵၼ်ၸိူင်ႉ ၼင်ႇတီႈၼႂ်းၼႆႉ ၸွင်ႇတေ ဢွၵ်ႇလႆႈသဵင်မၢၼ်ႈၽဵၼ်ႈၽဵၼ်ႈ ၸိူင်ႉၼင်ႇဢၼ်ၼႄမႃး ၼၼ်ႉႁိုဝ် ?၊ ၶႅၼ်းတေႃႈတႅပ်းတတ်းပၼ်သေၵမ်းၶႃႈ။
တၢႆႉ + တၢၵ်ႉ = တၢႆၵ်ႉ (တိုက်)
တၢႆး + တၢင်း = တၢႆင်း (တိုင်း)
မၢႆႇ + မၢင်ႇ =  မၢႆင်ႇ  (မိုင်)
မျၢႆႇ + မျၢင်ႇ = (မြိုင်) ႁႅင်းတႆး (လၼ်ႈၶမ်း)
(19)ထၢမ်။	ၸဵင်ၶမ်းလႅင်းၶႃႈ ... ၵွပ်ႈသင်လႄႈ ၵူၼ်းႁဝ်းၼႆႉ ပေႃးလူႇယဝ်ႉ တၢၼ်းယဝ်ႉၼႆ ယွၼ်းသူးထိုင် မိူင်းၼိပ်ႉပၢၼ်ႇၵူၺ်းၵူၺ်းၶႃႈ။ ၵွပ်ႈသင် သမ်ႉဢမ်ႇယွၼ်းသူးမိူင်းၽီ ဢွၼ်တၢင်းၶႃႈလႃႇ။ တေႁဵတ်းပေႇယႃႇလသေ ၶၢမ်ႈၵႂႃႇၶႃႈလႃႇ?။ ပေႃးဢမ်ႇထိုင် မိူင်းၽီဢွၼ်တၢင်း တေႁဵတ်းႁိုဝ်ႁွတ်ႈ? တေႁွတ်ႈလႆႈယူႇၶႃႈႁႃႉ? ၶႅၼ်းတေႃႈ သပ်းလႅင်း ပၼ်သေၵမ်းၶႃႈ။ ၸၢႆးႁူၼူၵ်ႇ (ဝဵင်းဢမ်ႇမီးပူႇ)
တႃႇတေႁွတ်ႈၼိပ်ႉပၢၼ်ႇၼၼ်ႉ လုၵ်ႉမိူင်းၵူၼ်း ၵႂႃႇ ၵေႃႈႁွတ်ႈယူႇ၊ လုၵ်ႉမိူင်းၽီမိူင်းသၢင်ၵႂႃႇၵေႃႈ ႁွတ်ႈ လႆႈ ယူႇ။ ၼိပ်ႉပၢၼ်ႇၼၼ်ႉ ယွၼ်းသူးဢဝ်လၢႆ ꧦၵူၺ်း ပႆႇၵုမ်ႇ ထူၼ်ႈ၊ လူဝ်ႇလႆႈၶတ်းၸႂ် ႁဵတ်းၵၢၼ်ဝိပတ်ႉသၼႃႇ ၵၢၼ်ဢွၵ်ႇမူၼ်ႉပူၼ်ႉလွတ်ႈ ၸင်ႇတေႁွတ်ႈယဝ်ႉ။
(20) ထၢမ်။	ၸဵင်ၶမ်းလႅင်း ... “ဢလီ”၊ “ရာခိုင်နှုန်း” ၸိူဝ်း ၼၼ်ႉ ၵႂၢမ်းတႆးႁွင်ႉဝႃႈၸိူင်ႉႁိုဝ်၊ လၢႆးဢၢၼ်ႇဢလီႇ လၢႆးတႅမ်ႈတႆး တေလႆႈႁဵတ်းႁိုဝ်ၶႃႈ။ (ၸၢႆးဢမ်ႇႁူႉႁၼ်) 2×2=4၊ 2×6 = 12။
(21)ထၢမ်။	ၼၢင်းသူရသတီႇဢၼ်ဝႃႈၼၼ်ႉ ပဵၼ်ၼၢင်းၽီ ပႂ်ႉပိတၵၢတ်ႈသၢမ်ၵွင်ၼႆ ၸွင်ႇၸိုဝ်ႈၶႃႈႁိုဝ်။ (ၸၢႆးသၢမ် ထုင်ႉမၢဝ်း)
ဢၼ်ပႂ်ႉပိတၵၢတ်ႈသၢမ်ၵွင်ၼၼ်ႉ ပဵၼ်တပေးၽြႃး ၸိူဝ်းၸဝ်ႈမႁႃႇၵသ်သပၶဝ်၊ ၸဝ်ႈမႁႃႇယသၶဝ်၊ ၸဝ်ႈမႁႃႇမွၵ်ႉၵလိပုတ်ႉတၶဝ်၊ ရႁၢၼ်းမိူင်းသီႇႁူဝ်ႇၶဝ်၊ ရႁၢၼ်းသင်ႇၶႃႇ မိူင်းမၢၼ်ႈမိူင်းထႆးၸိူဝ်းၼႆႉ ဢဝ်ထမ်း လိၵ်ႈပိတၵၢတ်ႈ တၢင်ႇသင်ႇၶႃႇယၼႃႇမႃး ႁူၵ်းပွၵ်ႈသေ ၼင်ႇႁိုဝ် တေဢမ်ႇႁူင်ႈဢမ်ႇႁၢႆၼၼ်ႉ ဢွၼ်ၵၼ်ဢူမ် ဢၢၼ်ႇသွၼ်ႁဵၼ်းမႃး တေႃႇထိုင်ယၢမ်းလဵဝ်ယဝ်ႉ။ ၵွပ်ႈၼႆ ဢၼ်ပႂ်ႉပိတၵၢတ်ႈသၢမ်ၵွင်ၼၼ်ႉ ပဵၼ်သင်ႇ ၶႃႇရႁၢၼ်းလႄႈ တၵႃႇၸိူဝ်းယုမ်ႇယမ်ၵမ်ႉထႅမ် ပုတ်ႉထ ၽႃႇသႃႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၼၢင်းသူရသတီႇ ပႂ်ႉပိတၵၢတ်ႈ သၢမ်ၵွင် ဢၼ်ဝႃႈၼၼ်ႉ ဢမ်ႇၸႂ်လႃး ꧦ။
(22)ထၢမ်။	မုၼ်ၶမ်းၽြႃး ႁဝ်းၶႃႈၼႆႉ ပဵၼ်ၶိူဝ်း ၵူၼ်းမဵဝ်းသင်၊ ပဵၼ်ၵူၼ်းမဵဝ်းတႆး၊ ရၶႅင်ႇ၊ မၢၼ်ႈ၊ ၵလႃး ၶႄႇႁႃႉ ဢမ်ႇၼၼ် ပဵၼ်ၵူၼ်းၼိုင်ႈမဵဝ်းမဵဝ်းၶႃႈႁႃႉ?။ (ၸၢႆးသၢႆလၢဝ်ၶိူဝ်း တၢင်ႉယၢၼ်း) ၼႂ်းသီႇမဵဝ်းၼႆႉ ၽြႃးပဵၼ်ၸဝ်ႈၼႆႉ ပဵၼ်ၶိူဝ်း ၶုၼ်သႃႇၵိယယဝ်ႉ။
(23)ထၢမ်။	ၸဵင်ၶမ်းလႅင်းၶႃႈ... မိူဝ်ႈပၢၼ်ၽြႃးပဵၼ်ၸဝ်ႈ ၼၼ်ႉ ယိပ်းလိၵ်ႈၵူၼ်းမဵဝ်းသင် ပႃႇလိၼႆႉ ပဵၼ်လိၵ်ႈ ၵူၼ်းမဵဝ်းသင်?၊ ပေႃႇမႃးမိူဝ်ႈပၢၼ်လႂ်ၶႃႈ?။ (ၸၢႆးသၢႆလၢဝ်ၶိူဝ်း တၢင်ႉယၢၼ်း) သဵင်ပႃႇလိၼႆႉတႄႉ မီးမႃးၸဵမ်မိူဝ်ႈပၢၼ် ၽြႃးပဵၼ်ၸဝ်ႈၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ဢၼ်ဢဝ်တူဝ်လိၵ်ႈတႅမ်ႈ ၸွမ်းသဵင်ပႃႇလိၼႆႉတႄႉ တႄႇမိူဝ်ႈ ပီသႃႇသၼႃႇ 450 တီႈမိူင်းသီႇႁူဝ်ႇ မိူဝ်ႈတၢင်ႇသင်ႇၶႃႇယၼႃႇၵမ်းထိသီႇ ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
(24)ထၢမ်။	တီႈၼႂ်းၸဵင်ၶမ်းလႅင်း မၢႆ 2 ၊ ၼႃႈ လိၵ်ႈ 67 ဢၼ်ႁႅင်းသိူဝ်ၶႅင် (တၢင်ႉယၢၼ်း)တႅမ်ႈ “ယွၼ်းသူး ၼင်ႇၼႆ” လွင်ႈၶုၼ်ဢိၼ်းၸႂ်ႉၼၢင်းၽီ ဢလမ်ႇပုသႃႇ မႃးယႃႉႁႂ်ႈသိၼ်ရသေႉဢိသိသိင်ႇၵႁၼၼ်ႉ ၸွင်ႇၸႂ်ႈ ဢၼ်တႄႉၶႃႈႁႃႉ ?၊ ပဵၼ်ဢမ်ႇပုမ်ႇ ၵူၺ်းႁႃႉ ?၊ ပေႃးၸႂ်ႈ တေႉယူႇၼႆ ၶုၼ်ဢိၼ်းဢမ်ႇမီး တၢင်းၽိတ်းယႂ်ႇလူင်ၶႃႈႁႃႉ?၊ သပ်းလႅင်းပၼ်ၽွင်ႈၶႃႈ... (ၵဵင်သိူင်း၊ မိူင်းဝၼ်း)
(25)ထၢမ်။	ၸိူဝ်းႁဝ်းၽူႈႁဵၼ်းလိၵ်ႈ လေႃး သွၼ်ၵုတ်ႉတရႃႇၼႆႉ ပေႃးၶၢႆႉတိူၵ်ႈသွၼ်လိၵ်ႈ တီႈၼိုင်ႈယဝ်ႉတီႈၼိုင်ႈ ၸွင်ႇလီၶႃႈႁိုဝ် ?။ (ၸဝ်ႈသေႃးတုၸၼ ၸဝ်ႈၼိုင်ႈ)
ၶေႃႈထၢမ်တွပ်ႇ ၸဵင်ၶမ်းလႅင်း မၢႆ (5)
(26) ထၢမ်။ လိၵ်ႈတႆးတႆႉ သမ်ႉၶႂ်ႈႁႂ်ႈမၼ်းႁိူဝ်ႈႁိူင်း ၶိုၼ်ႈယႂ်ႇယူႇ ပဵၼ်သင်ပေႉၶၢႆၵႃႈ?။ ၸၢႆးၵွတ်းၽၢၼ်
‘ရူတ်ႉၾႆး’ ဢၼ်ဝႃႈၼၼ်ႉ ပဵၼ်ဢၼ်လႆႈဢဝ် ထၢၼ်ႇႁိၼ်ႁေႃႈၼၼ်ႉသေ ‘ရူတ်ႉလဵၼ်း’ ဢၼ်ဝႃႈၼၼ်ႉသမ်ႉ ပဵၼ်ဢၼ်လႆႈ ဢဝ်ၼမ်ႉမၼ်းမဵၼ်သႂ်ႇ ႁဵတ်းႁႅင်းသေ ႁေႃႈၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၼႆႉၵေႃႈထုၵ်ႇၼင်ႇ ၵၼ်ယဝ်ႉ။ ‘လူတ်ႉလႄႈ ရူတ်ႉ’ တႄႉ ၸႂ်ႉ‘ရူတ်ႉ’ၸင်ႇထုၵ်ႇယဝ်ႉ လုၵ်ႉတီႈ ၵႂၢမ်းပႃႇလိဢၼ်ဝႃႈ ‘ရထ’ ၼႆၼၼ်ႉမႃးသေ ထႆးၶဝ် သမ်ႉဢဝ်ႁဵတ်း ပႃႇလိလုသေလႄႈ ၸႂ်ႉဢွၵ်ႇသဵင်ဝႃႈ‘ရူတ်ႉ’ၼႆယဝ်ႉ။ တႆးၵေႃႈဝႃႈ ရူတ်ႉၼႆၼင်ႇထႆးယဝ်ႉ။
(28) ထၢမ်။	ၶေႃႈၵႂၢမ်းဢၼ်ဝႃႈ - (ၵ) ၸိုင်ႈတႆး၊ မိူင်းတႆး
(ၶ) ယိမ်၊ ႁိမ်
(င) ၸင်ႇ၊ ၸွင်ႇ
(ၸ) ႁႂ်ႈ၊ ႁိူဝ်ႈ
(သ) ၼိုင်ႈပျႃး၊ ၼိုၵ်ႈၵျၢပ်ႈ ၸိူဝ်းၼႆႉ ၶႅၼ်းတေႃႈ သပ်းလႅင်းၼႄ ၶႃႈၸၢႆးၶဝ်လႄႈ ၽူႈလူလိၵ်ႈႁဝ်းၶဝ် တီႈၸႂ်ႉတိုဝ်း မၼ်းသေၵမ်း။ (ၸၢႆးၼေႃႇၵုမ်ႉ ဝၢၼ်ႈသပေႇတၢၼ်း၊ ထုင်ႉလိၼ်ပဵင်း)
‘ယိမ်’ ၼႆႉ ၸႂ်ႉတိုဝ်း တီႈယိမ်ယိပ်း ၶူဝ်းၶွင်ပိူၼ်ႈ ၸူပ်ႈၵႅပ်ႉၸူဝ်ႈၵမ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ‘ႁိမ်’ သမ်ႉၸႂ်ႉတိုဝ်းတီႈ ၸဝ်ႈၶွင်ဢမ်ႇၶႂ်ႈပၼ်လႄႈ ၶိၼ်ဢဝ် ႁိမ်ဢဝ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ယိမ် - ူၼၺိ ႁိမ် - ျွဝယ ‘ၸင်ႇ’ၼႆႉ ၸႂ်ႉတိုဝ်းတီႈဢၼ်ဝႃႈ ၸင်ႇၵွႆႈၵႂႃႇ၊ ၸင်ႇၵွႆႈၵိၼ်၊ ၸင်ႇၼႆႉ ယၢမ်းလဵဝ် ဢၼ်ဝႃႈ ၸိူဝ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ‘ၸွင်ႇ’ သမ်ႉဢဝ်ၸႂ်ႉတီႈ ၶေႃႈထၢမ်မိူၼ်ၼင်ႇဝႃႈ- “ၸွင်ႇၸဝ်ႈၵဝ်ႇတေၵႂႃႇ?” “ၸွင်ႇသူပီႈၼွင်ႉယူႇလီႁိုဝ်?” ၼႆၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။ ‘ႁႂ်ႈ’ လႄႈ ‘ႁိူဝ်ႈ’ တႄႉဢမ်ႇမီးလွင်ႈသူၼ်ၵၼ်။
ႁႂ်ႈ ယူႇလီၵိၼ်ဝၢၼ်၊ ဢဝ်ႁႂ်ႈပၼ်မၼ်းသေ၊ ႁိူဝ်ႈႁိူင်းပိူင်းသႂ် ႁိင်ႇႁွႆႈမၢပ်ႈႁိူဝ်ႈၸိူဝ်းၼႆႉ ဢမ်ႇမီးလွင်ႈၵဝ်ၼဝ်းၵၼ်လႆႈ။ ‘ၼိုင်ႈၵျၢပ်ႈ’ ၼႆႉ ပဵၼ်ၵႂၢမ်းမၢၼ်ႈသေ ၵႂၢမ်းတႆး ပၢၼ်မိူဝ်ႈလဵဝ်တေႉဝႃႈ ‘ၼိုင်ႈပျႃး’ၼႆယဝ်ႉ။ လွင်ႈႁွင်ႉငိုၼ်း ၼိုင်ႈပျႃးၼႆႉ ၵႂၢမ်းတႆးမိူဝ်ႈပၢၼ်ၵဝ်ႇ ၼႂ်းပပ်ႉဢၼိၵ်ႉၸ မူႇလသၢၵ်ႈသေႇၼၼ်ႉ လႆႈႁၼ်ၸႂ်ႉဝႃႈ “ၼိုင်ႈထႅပ်ႉ” ၼႆယဝ်ႉ။
(29) ထၢမ်။ 	ၸဵင်ၶမ်းလႅင်းၶႃႈ၊ ၵုင်ႇၽြႃး၊ ၵုင်ႇတြႃး သင်ႇၶႃႇ၊ သြႃႇလႄႈ ၵုင်ႇပေႃႈမႄႈၸိူဝ်းၼႆႉ ဢမ်ႇၼပ်ႉဢၢၼ်ႇလႆႈ ဝႃႈၼႆၶႃႈယဝ်ႉ။ ၵူၺ်းၵႃႈ ဢရႁံ ၸၵႂႃႇၵုင်ႇ ၽြႃးပဵၼ်ၸဝ်ႈ ၵဝ်ႈပိူင်၊ ၵုင်ႇတြႃးၸဝ်ႈႁူၵ်းပိူင်၊ ၵုင်ႇသင်ႇၶႃႇ ၸဝ်ႈၵဝ်ႈပိူင် ၼႆၼၼ်ႉ သမ်ႉၼေတူဝ်ၼပ်ႉမၼ်းယူႇ ၶႃႈလႃႇ မၼ်းဢမ်ႇသၢၼ်ၶတ်းၵၼ်ၶႃႈႁႃႉ?။ (ၼူၵ်ႉပိၵ်ႇၼုမ်ႇ၊ ၼႃးၶၢၼ်၊ မိူင်းၼၢႆး)
(30)ထၢမ်။	ၸဵင်ၶမ်းလႅင်းၶႃႈ၊ တႆးၼႆႉ မီးသၢမ်သိပ်း ၼႆၶႃႈႁႃႉ၊ ပဵၼ်တႆးသင်လၢႆလၢႆ၊ လွင်ႈယူႇၵိၼ်သၢင်ႈၶဝ် မီးၸိူင်ႉႁိုဝ် လၢႆလၢႆၶႃႈ?။ (သၢႆလႅင်းၶိူဝ်း၊ သႅၼ်ဝီ)
(31)ထၢမ်။	ၸဵင်ၶမ်းလႅင်းၶႃႈ၊ သၢင်ႇသီႈၼႆႉ ၵွပ်ႈသင် ပိူၼ်ႈ ႁဵတ်းႁၢင်ႈမၼ်း ဝႆႉၸွမ်း ၵွင်းမူးၶႃႈ။ (ၸၢႆးၾႃႉၵၢမ်ႈ၊ သီႇပေႃႉ)
ယေႇၶႃး၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းတတႃးဢူး
ဝၢၼ်ႈယေႇၶႃး  (ရေခါးရွာ, Yaekhar) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇယေႇၶႃး၊ ၸႄႈဝဵင်းတတႃးဢူး၊ ၸႄႈတွၼ်ႈၵျွၵ်ႉသႄႇ၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 191186 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇၸလေႇၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 1402 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 1619 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 3021 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ၶေႃႈထၢမ်တွပ်ႇ ၸဵင်ၶမ်းလႅင်း
ၶေႃႈထၢမ်တွပ်ႇ ၸဵင်ၶမ်းလႅင်း မၢႆ (5)
(32)ထၢမ်။	 ၸဵင်ၶမ်းလႅင်းၶႃႈ၊ ၵူၼ်းၵမ်ႈၽွင်ႈၼႆႉ ႁဵတ်းသင် ၶဝ် ၵႆႉလၢတ်ႈ လွင်ႈတၢင်းၽိတ်းပိူၼ်ႈယူႇ။ ၶဝ် ႁူႉသေ လၢတ်ႈၶႃႈႁႃႉ ဢမ်ႇႁူႉလႄႈ လၢတ်ႈၶႃႈႁႃႉ။ (ထုၼ်းၶိူဝ်းလႅင်း (ဝဵင်းႁၢႆး)၊ မိူင်းဝၼ်း)
ယေႇၶႃး၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းတတႃးဢူး
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းတတႃးဢူး
ၶေႃႈထၢမ်တွပ်ႇ ၸဵင်ၶမ်းလႅင်း
ၶေႃႈထၢမ်တွပ်ႇ ၸဵင်ၶမ်းလႅင်း မၢႆ (5)
(33)ထၢမ်။	ၸဵင်ၶမ်းလႅင်းၶႃႈ၊ ပပ်ႉႁဵၼ်းလိၵ်ႈတႆး ဢၼ်မုၵ်ႉၸုမ်းသႃႇသၼႃႇၵီႈလွၼ်ႉ တူင်ႇဝဵင်းမူႇၸေႈၶဝ် ပိုၼ်ဢွၵ်ႇ တႃႇပၢင်သွၼ်ၾိင်ႈငႄႈပုတ်ႉထၼၼ်ႉ တီႈၵၢႆႇၶိုၼ်းၼၼ်ႉ ၼႄဝႆႉဝႃႈ မႄႈၵပ်းသွၼ်ႉ (ဢ+ဢီ=ဢႆ) ၼႆလႄႈ သင်ဝႃႈတႅမ်ႈ (ၵႆ) ၼႆ လၢႆးဝႃႈ မႄႈလိၵ်ႈမၼ်း တေလႆႈဝႃႈ (ၵ+ဢီ=ၵႆ) ၼႆၶႃႈႁႃႉ?၊ သပ်းလႅင်းပၼ်ႁႂ်ႈ ၸႅင်ႈသေၵမ်းၶႃႈ?။ (ၸဝ်ႈၸၢင်းၵေႃးဝိတ၊ ပၢင်လူင်)
ၵွပ်ႈၼၼ် -ႆ (ၵၢႆႇၶိုၼ်း) ၼႆႉ ပေႃးဢဝ်ပၢႆးဝူၼ်ႉ ၶိူင်ႈတွႆႇတိုင်ႈဝႃႈ လုၵ်ႉတီႈ ‘ဢ’ တင်း ‘ဢီ’ သေ ပဵၼ်မႃး ၼႆသေတႃႉ ပေႃးဢဝ်ပိုၼ်း လၢႆးသွၼ်လိၵ်ႈတႆးမႃးတႄႉ တိုၼ်းပဵၼ်ၵၢႆႇၶိုၼ်းၵူၺ်း၊ ဢမ်ႇႁၼ်ဝႃႈ ဢ+ဢီ ပဵၼ် -ႆ (ၵၢႆႇၶိုၼ်း) သေပွၵ်ႈ။ လိူဝ်သေၼၼ်ႉ -ႆ (ၵၢႆႇၶိုၼ်း) ၼႆႉ ယွၼ်ႉယူႇႁင်းၵူၺ်း ဢမ်ႇဢွၵ်ႇသဵင်လႆႈလႄႈ သရ ၼႆၵေႃႈ ဢမ်ႇလီႁွင်ႉ။ ပေႃးဢဝ်ၵပ်းသႂ်ႇ (ၵ) ၵွၼ်ႇ ၸင်ႇတေဝႃႈ ‘ၵႆ’၊ ဢဝ်ၵပ်းသႂ်ႇ ‘ၶ’ ၸင်ႇတေဝႃႈ ‘ၶႆ’ ၼႆလႄႈ ၵိုင်ႇလီႁွင်ႉမႄးၵပ်းၼႆၵူၺ်း။
(34)ထၢမ်။	ၸဝ်ႈသြႃႇၸဵင်ၶမ်းလႅင်းၶႃႈ ‘မၢၼ်ႈ’ ‘ဝၢၼ်ႈ’ သွင်ၶေႃႈၼႆႉ ၶေႃႈလႂ်ၸိုဝ်ႈၸႂ်ႈ၊ မၢၼ်ႇမႅၼ်ႈၶႃႈ။ (ၼၢင်းၶမ်းၽွင် ထုင်ႉလိၼ်ပဵင်း၊ ဝၢၼ်ႈၼွင်မိုတ်ႈလူင်)
(35)ထၢမ်။	ၸွမ်းၼင်ႇ ၵၢၼ်ႁဵတ်းႁႂ်ႈပေႃးသူၼ်းတုမ် တိုတ်ႉၸၼ်လႆႈၸႂ် ၼုမ်ႇယိင်း ၼုမ်ႇၸၢႆးၶဝ် ႁႂ်ႈပေႃး ၶႂ်ႈမႃး ႁဵၼ်းလိၵ်ႈလၢႆးတႆးႁဝ်းၼႆႉ တေလႆႈမေႃၵပ်းသိုပ်ႇ ၸိူင်ႉႁိဝ်?၊ တေလႆႈၶႆႈလၢတ်ႈ တိုၵ်းသူၼ်း လၢႆးငၢႆႈၼင်ႇႁိုဝ် တေလႆႈ ႁဵတ်းၼႄပိူင်သင်ၶႃႈ၊ တေလႆႈႁဵတ်းႁိုဝ်ႁူၺ်းၶႃႈ။ (ၸဝ်ႈၸၢင်းပၼ်ႇတဝမ်ႇသ၊မိူင်းပၼ်ႇ)
(1) ဒါန - လွင်ႈတွၼ်ႈ၊ မႅင်ႇ၊ လဵင်ႉ၊ ပၼ်ပိူၼ်ႈ (2) ပေႇႄ0ꧤ၈ ပျေသဇဂ - ႁႂ်ႈမေႃလၢတ်ႈၵႂၢမ်းဝၢၼ်ႁူပိူၼ်ႈ (3) ဢတႁုႁိံိႇ အတ- ႁႂ်ႈမီးၸႂ်ၸေႇတၼႃႇသေ ႁဵတ်း 			ပၼ်ပုၼ်ႈပိူၼ်ႈ၊ (4) ဝမၢၼတတၢ - မၢတ်ႈပိူၼ်ႈတၢၼ်ႇႁဝ်းသေ 			ၼပ်ႉယမ်ၼိူဝ်ပိူၼ်ႈ၊ (1) ၾွၼ - လွင်ႈတွၼ်ႈ၊ မႅင်ႇ၊ လဵင်ႉ၊ ပၼ်ပိူၼ်ႈ ၼႆႉၵေႃႈ ပဵၼ်ဢၼ်ၸၼ်ၸႂ်ပိူၼ်ႈလႆႈပိူင်ၼိုင်ႈယဝ်ႉ။ တေႃႈသတ်းၵူၺ်း ပေႃးဝႃႈလဵင်ႉလူပၼ်ၼႆ ယင်းမီးၸႂ် မိုတ်ႈၵိုဝ်းႁဝ်းယူႇ၊ ၵူၼ်းႁဝ်းၼႆႉ ႁႃတီႈဝႃႈဢမ်ႇမီးယဝ်ႉ။ ၶူဝ်းၶွင်၊ တၢင်းၵိၼ် မဵဝ်းဢၼ်ယွႆႈ ꧦယႅမ်း  ꧦၼၼ်ႉ ဢဝ် တွၼ်ႈပၼ်၊ လဵင်ႉပၼ် ပေႃးဝႃႈၼႆ တၵ်းတေပႃးၸႂ် ပႃး ၶေႃးမႃးယူႇ ဢမ်ႇႁၢင်ႉယဝ်ႉ။ (2) ပေႇႄ0ꧤ၈ - ႁႂ်ႈမေႃလၢတ်ႈၵႂၢမ်း ဝၢၼ်ႁူပိူၼ်ႈ ၼႆႉၵေႃႈ ပဵၼ်ဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈယူႇယဝ်ႉ။ ပေႃးမေႃးလၢတ်ႈ ၵႂၢမ်းဝၢၼ်ႁူပိူၼ်ႈၼႆႉ မၼ်းပဵၼ်ဢၸုၼ်းပိူင်ၼိုင်ႈယဝ်ႉ၊ ၸိူင်ႉၼင်ႇဝႃႈ “ၵႂၢမ်းဝၢၼ်ၶဝ်ႈႁူၽႂ်ဢမ်ႇၸႃႉ” ၼႆလႄႈ တီႈၼႂ်းၸၢတ်ႈတေႃႇၼၼ်ႉ တိဝိသႃႇလၼၼ်ႉ ၵွပ်ႈပိူဝ်ႈ မေႃလၢတ်ႈၵႂၢမ်းဢူၼ်ႈဢွၼ်ႇ၊ တေႃႈၸႂ်သတ်းတင်း ၸၼ်မႃးၽၢႆႇႁဝ်းလႆႈယူႇ၊ ၵူၼ်းႁဝ်းၼႆႉ ၶႅၼ်းႁႃတီႈဝႃႈ ဢမ်ႇမီးယဝ်ႉ။ (3) ဢတႁုႁိံိႇ - ႁႂ်ႈမီး ၸႂ်ၸေႇတၼႃႇသေ ႁဵတ်း ပၼ်ပုၼ်ႈပိူၼ်ႈသေလႄႈ ႁႂ်ႈပိူၼ်ႈပေႃးပႃးၸႂ်ပႃး ၶေႃးမႃး ၽၢႆႇႁဝ်းၼႆႉၵေႃႈ လမ်ႇလွင်ႈယူႇ၊ ဢၼ်ႁဝ်းၵႂႃႇ သွၼ် လိၵ်ႈပၼ်ပိူၼ်ႈၼႆႉ မၼ်းပဵၼ်ႁဝ်းၵႂႃႇႁဵတ်းပၼ် ၽွၼ်း လီပိူၼ်ႈတႄႉ ꧦယဝ်ႉ။ ၵူၺ်းၵႃႈ ၵမ်ႈၽွင်ႈ ဢမ်ႇပႆႇ ပွင်ႇၸႂ် လႄႈ၊ ထၢင်ႇဝႃႈ ႁဝ်းၵႂႃႇပၼ်တုၵ်ႉၶၶဝ်ၼႆယဝ်ႉ။ ၼင်ႇႁိုဝ် ၶဝ်ပေႃး တေပွင်ႇၸႂ်ၼၼ်ႉ တေလႆႈဝႆႉၸႂ်ယိုၼ်း ၸႂ် ယၢဝ်းသေ တွမ်းဢဝ်လၢတ်ႈဢဝ်လွႆး  ꧦယဝ်ႉ။ (4) ဝမၢၼတတၢ - မၢတ်ႈပိူၼ်ႈတၢၼ်ႇႁဝ်းသေ 	ၼပ်ႉယမ်ၼိူဝ်ပိူၼ်၊ တင်းပိူၼ်ႈတင်းႁဝ်း ဝႆႉပဵၼ်သႅၼ်း လဵဝ်ၵၼ်သေ ၵပ်းသိုပ်ႇသူၼ်းတုမ်ၼႆႉၵေႃႈ လမ်ႇလွင်ႈ ယူႇ၊ ႁဝ်းႁူႉႁဝ်းမေႃသေပိူၼ်ႈယဝ်ႉ ၼႆသေလႄႈ လၢတ်ႈ ၵႂၢမ်း တဵၵ်းတဵင်ပိူၼ်ႈၸိူဝ်းၼႆႉ တေလႆႈဝႄႈယဝ်ႉ။ ပေႃး တဵမ်ထူၼ်ႈ (4) ပိူင်ၼႆႉၸိုင် တၵ်းတေၸဵဝ်းထိုင်တီႈ ယွတ်ႈ ႁွတ်ႈတီႈပၢႆဢမ်ႇႁၢင်ႉယဝ်ႉ။
ပၢင်ၵႆႇၽူႈ၊ ၸႄႈဝဵင်း
ၸႄႈဝဵင်းပၢင်ၵႆႇၽူႈ (ပင်လယ်ဘူးမြို့နယ် ; Pinlebu Township ; ) ၼႆႉ ပဵၼ်ၸႄႈဝဵင်းဢၼ်ၼိုင်ႈ ဢၼ်မီးတီႈ ၸႄႈတွၼ်ႈၵၢတ်ႇသႃ၊ ၸႄႈတိူင်းၸႄႈၵႅင်း၊ မိူင်းမျၢၼ်ႇမႃႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ဝဵင်းပၵ်းလုမ်းၸႄႈဝဵင်းၼႆႉ ပဵၼ် ဝဵင်းပၢင်ၵႆႇၽူႈယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ၸႄႈဝဵင်းၸိူဝ်းမီးၼႂ်း ၸႄႈတွၼ်ႈၵၢတ်ႇသႃ ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ၸႄႈတိူင်းၸႄႈၵႅင်း
ပုၵ်ႉၵုသတိ ၸဝ်ႈၸွမ်မိူင်းၵၼ်ႇထႃႇရ
ၽိုၼ်ဢိင်
ၼႃႈလိၵ်ႈ ႕႙၊ ပပ်ႉ - ႁၢင်ႈပိုၼ်းပုတ်ႉထၸဝ်ႈ| တႅမ်ႈ - သြႃႇလူင်ဢူးၵူဝ်ႇဢိင်ႇၵႃႇ (ၽူႈၼႄတြႃးဝိပသ်သၼႃႇလုမ်ႈၾႃႉ)
သၽႃးၸိူဝ်ႉၸၢတ်ႈ
သၽႃးၸိူဝ်ႉၸၢတ်ႈ (အမျိုးသားလွှတ်တော်) ၼႆႉ ပဵၼ် ဢွင်ႈတီႈ သၢင်ႈၾိင်ႈမိူင်းတီႈၼိူင်ႈသေ ပဵၼ်သၽႃးၽၢႆႇၼိူဝ် တီႈ သၽႃးမိူင်းႁူမ်ႈတုမ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ တီႈသၽႃးၸိူဝ်ႉၸၢတ်ႈ ၼၼ်ႉ တႅၼ်းၽွင်းၶဝ်ႈပႃးဝႆႉ ၂၂၄ ၵေႃႉသေ ၽွတ်ႈႁႅၼ်းဝႆႉယဝ်ႉ။ ၁၆၈ ၵေႃႉၼႆႉ ပဵၼ်ၵူၼ်းမိူင်း လိူၵ်ႈတၢင်ႇဝႆႉသေ ဢၼ်ၵိုတ်းလိူဝ် ၅၆ ၼႆႉပဵၼ် တႅၼ်းၽွင်းၵူၼ်းသိုၵ်းတပ်ႉမတေႃႇ ဢၼ် လုၵ်ႉတီႈ ၸွမ်ပွင်ၵၢၼ်သိုၵ်းသေ လဝ်ႈတၢင်ႇၸိုဝ်ႈ ၶိုၼ်ႈမႃးၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ လွၵ်းလၢႆးၵူၼ်းမိူင်းလိူၵ်ႈတၢင်ႇၼႆႉ တီႈ ၸႄႈမိူင်းလႄႈ ၸႄႈတိူင်းၼိုင်ႈဢၼ်ၼႆႉ တႅၼ်းၽွင်း ၁၂ ၵေႃႉၽဵင်ႇၵၼ်သေ ၶဝ်ၸိူဝ်းၼၼ်ႉၵေႃႈ ထုၵ်ႇလိူၵ်ႈတင်ႈ ၵႃႈတီႈ ၶဵတ်ႇလိူၵ်ႈတင်ႈ ဢၼ်ၵေႃၵမ်ၵၢၼ်ပၢင်လိူၵ်ႈတင်ႈ ၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈ ၸႄႈမိူင်း ဢမ်ႇၸႄႈတိူင်းမၵ်းမၼ်ႈဝႆႉပၼ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ယွၼ်ႉပိူဝ်ႈၼၼ်လႄႈ ၸင်ႇလႆႈလိူၵ်ႈဢဝ် တႅၼ်းၽွင်းၵႃႈတီႈ ၸႄႈမိူင်း ၸႄႈတိူင်း ၁၄  ဢၼ် တႅၼ်းၽွင်း ၁၆၈ ၵေႃႉ (၁၄×၁၂) ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ဢႃႇယုသၽႃးၸိူဝ်ႉၸၢတ်ႈၼႆႉ တႄႇဢဝ် ဝၼ်းဢၼ်ၼႄႇပၢင်ၵုမ်ပွၵ်ႈၵမ်းၼိုင်ႈသေ ၶၢဝ်းတၢင်း ၅ ပီယဝ်ႉ။ ယၢမ်းလဵဝ် ဢၼ်ပဵၼ် ၽူႈၼၢမ်း သၽႃးၸိူဝ်ႉၸၢတ်ႈ ပွၵ်ႈၵမ်းသွင်ၼႆႉ ပဵၼ် မၢၼ်းဝိၼ်းၶႅင်ႇတၢၼ်းယဝ်ႉ။
တႅၼ်းၽွင်း ၸိူဝ်းဢၼ်ၵူၼ်းမိူင်းလိူၵ်ႈတၢင်ႇမႃး ၸိူဝ်းမီးတီႈ သၽႃးၸိူဝ်ႉၸၢတ်ႈၼၼ်ႉ ၽွၼ်ႈႁႅၼ်း ၸုမ်းလိူၵ်ႈတၢင်ႇၸွမ်ၸိုင်ႈမိူင်း သေ မီးသုၼ်ႇလိူၵ်ႈ ၵႅမ်ၸွမ်ၸိုင်ႈမိူင်းၼိုင်ႈၵေႃႉယဝ်ႉ။ ၸိူဝ်းပဵၼ်တႅၼ်းၽွင်းၵူၼ်းသိုၵ်းတပ်ႉမတေႃႇ ၵႃႈတီႈ သၽႃးၵူၼ်းမိူင်း လႄႈတင်း ၸုမ်းလိူၵ်ႈတၢင်ႇၸွမ်ၸိုင်ႈမိူင်းၶဝ် ၽွတ်ႈႁႅၼ်းသေၵေႃႈ ၸၢင်ႈလိူၵ်ႈတၢင်ႇလႆႈ ၸွမ်ၸိုင်ႈမိူင်း ၸိူဝ်းၶဝ်လႆႈၸႂ် ၵေႃႉၼိုင်ႈယဝ်ႉ။
ၸိတ်ႉတူၺ်ႇ၊ ဝဵင်း
ဝဵင်းၸိတ်ႉတူၺ်ႇ ၼႆႉ ပဵၼ်ၸႄႈလူင် ႁင်း ၸႄႈမိူင်းရၶႅင်ႇယဝ်ႉ။ ပဵၼ်ဝဵင်း တီႈဢၼ်တူၵ်းၵႅၼ်ၵၢင် တွၼ်ႈတႃႇ ၵၢၼ်ၽွင်းငမ်း၊ ၵၢၼ်ပၢႆးမၢၵ်ႈမီးယဝ်ႉ။ ပဵၼ် ဝဵင်းပၵ်းလုမ်း ၸႄႈမိူင်းရၶႅင်ႇလႄႈ ၸႄႈတွၼ်ႈၸိတ်ႉတူၺ်ႇယဝ်ႉ။ ဝဵင်းၸိတ်ႉတူၺ်ႇၼႆႉ မီးဝႆႉ တီႈၼႂ်းၵႄႈ လတ်ႉတီႇတုတ်ႉႁွင်ႇ ၂၀° ၈' လႄႈ ၼႂ်းၵႄႈလွင်ႇၵျီႇတုတ်ႇဢွၵ်ႇ  ၉၂° ၅၄' ယဝ်ႉ။ တၢင်းၵႂၢင်ႈၶႂၢင် ၸႄႈဝဵင်းၼႆႉ မီး (၈၉.၄၂) လွၵ်းလၵ်း၊ (၅၇၂၂၈) ဢေႇၵယဝ်ႉ။ မီႈဝႆႉ ပွၵ်ႉ (၃၂)ပွၵ်ႉ၊ ဝၢၼ်ႈဢွၼ်ႇ (၈၉) ဝၢၼ်ႈယဝ်ႉ။ ၽၢႆႇဢွၵ်ႇဝဵင်းၸိတ်ႉတူၺ်ႇၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸႄႈဝဵင်းပွၵ်ႉတေႃး လႄႈ မႄႈၼမ်ႉၵလတၢၼ်ႇ၊ ၽၢႆႇၸၢၼ်းမီးဝႆႉ ဢၢဝ်ႇပၢင်ႇလၢႆႇပိင်းၵလႃး၊ ၽၢႆႇတူၵ်း မီးဝႆႉ ဢၢဝ်ႇပၢင်ႇလၢႆႇပိင်းၵလႃး လႄႈ ၸႄႈဝဵင်းယတေႉတွင်ႉ၊ ၽၢႆႇႁွင်ႇမီး မႄႈၼမ်ႉၵျွီတႄး၊ ၸႄႈဝဵင်းပူင်ႇၼႃးၵျုၼ်း လႄႈ ၸႄႈဝဵင်းယတေႉတွင်ႇ ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ဢိင်ၼိူဝ် သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ပီ 2014 သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း မီးဝႆႉ (၁၄၇,၈၉၉) ယဝ်ႉ။ မီးဝႆႉတီႈၼိူဝ် ၼႃႈသုင်ပၢင်ႇလၢႆႇ ၽတ်ႉၽဵင်ႇ (၁၅) ထတ်းယဝ်ႉ။ တီႈဝဵင်းၸိတ်ႉတူၺ်ႇၼႆႉ ၸိူဝ်းပဵၼ် ၵူၼ်းၶိူဝ်းရၶႅင်ႇ၊ ရၶႅင်ႇ၊ မရမၢလူင်၊ ၵမၢၼ်ႇ၊ ႁိၼ်ႇတူႇ၊ မၢၼ်ႈ လႄႈ ပင်ႇၵႃႇလီႇ ၸိူဝ်းၼႆႉ ယူႇသဝ်းဝႆႉယူႇယဝ်ႉ။
ပိုၼ်းၵႅပ်ႈ
မိူဝ်ႈပၢၼ်ၶုၼ်ႁေႃၶမ်းရၶႅင်ႇၶဝ်ၼၼ်ႉ ၵုၼ်ၸိတ်ႉတူၺ်ႇၼႆႉ ပဵၼ်ဢွင်ႈတီႈ ၵူၼ်းသိုၵ်း၊ ၽူႈၼၢမ်းသိုၵ်း တပ်ႉသိုၵ်းၼမ်ႉၶုၼ်ႁေႃၶမ်းၶဝ် လိုဝ်ႈထင်ယဝ်ႉ။ ဝၢႆးသေ ဢင်းၵိတ်ႉၶဝ် သိမ်းဢဝ်ၼႃႈလိၼ်ရၶႅင်ႇၶဝ် မိူဝ်ႈပီ (1826) ၼၼ်ႉယဝ်ႉသေ ၵၢၼ်ၽွင်းၵမ်းလႆႈ ပၵ်းယၼ်တီႈ ဝဵင်းမျွၵ်ႉဢူးသေ ယွၼ်ႉၾိင်ႈၾႃႉဢမ်ႇၽဵင်ႇဢမ်ႇၶႅမ်ႉလီသေ ၸူးလႆႈၶၢႆႉၸူး သူပ်းၼမ်ႉၵလတၢၼ်ႇ ဢၼ်ပဵၼ်တီႈၼမ်ႉလိၼ်လီ တွၼ်ႈတႃႇၵၢၼ်သိုၵ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ မိူဝ်ႈပၢၼ်ၶုၼ်ႁေႃၶမ်းၵူႈပွၵ်ႈၼႆႉ ပဵၼ် ဢွင်ႈတီႈ လိုဝ်ႈထင်တပ်ႉသိုၵ်းမႃးသေ ဢွၼ်တေးမၼ်း လုၵ်ႉတီႈ ဝေႃးႁၢၼ် ၸိတ်ႉတႄး (သုမ်ႉသိုၵ်း) ၼႆသေ ၸင်ႇလႅၵ်ႈလၢႆႈပဵၼ်မႃး ၸိတ်ႉတူၺ်ႇ ဝႃႈၼႆယဝ်ႉ။ ၽၢႆႇတူၵ်း ဝဵင်းၸိတ်ႉတူၺ်ႇ ယၢၼ်ႇမွၵ်ႈ (၂) လၵ်းၼၼ်ႉ မီးဝႆႉ ၵွင်းမူးဢၼ်ဢဝ် ထၢတ်ႈတေႃႇၶဵဝ်ႈသႂ်ႇဝႆႉၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ဢိင်လူၺ် ၵွင်းမူးထၢတ်ႈတေႃႇၶဵဝ်ႈၼၼ်ႉသေ လုၵ်ႉတီႈ ဢၢၼ်ႇၵျဵၵ်း၊ ပဵၼ်မႃး ဢႃႇၵျႅပ်ႉ ယဝ်ႉၵေႃႈ ဢႃႇၵျႅတ်ႉ ၼႆသေ လႅၵ်ႈလၢႆးမႃးၼင်ႇၼႆဝႃႈၼႆ။ ဢင်းၵိတ်ႉၶဝ်ၼႆႉ ႁွင်ႉဝဵင်းၸိတ်ႉတူၺ်ႈဝႃႈ (Akyab) ဢႃႇၵျႅပ်ႉ ၼႆယဝ်ႉ။ ၵူၺ်းၵႃႈဝႃႈ ရၶႅင်ႇၶဝ်တႄႉ ဢွၼ်ၵၼ်ႁွင်ႉဝႃႈ ဝဵင်းၸိတ်ႉတူၺ်ႇ ၼႆၵူၺ်း။
ၽၢင်ႁၢင်ႈၼႃႈလိၼ်လႄႈ ၾိင်ႈၾႃႉ
ဝဵင်းၸိတ်ႉတူၺ်ႇၼႆႉ ဢမ်ႇမီးၵွင်းလွႆသေ မႄႈၼမ်ႉၵႄးၼမ်လိူင်ႇလႄႈ ၼႃႈလိၼ်ပဵင်းလီယဝ်ႉ။ ပဵၼ်ထုင်ႉသၢပ်ႇပၢင်ႇလၢႆႇယဝ်ႉ။ မီးၾိင်ႈၾႃႉဢုၼ်ႇယမ်းသေ ၶိင်ႇၶၢဝ်းဢၼ်မႆႈလိူဝ်သုတ်းၼႆႉ ပဵၼ် လိူၼ်မေႇ လႄႈ လိူၼ်ဢေႇပရႄႇသေ ၶၢဝ်းဢၼ်ၵတ်းလိူဝ်သေပိူၼ်ႈၼႆႉ ပဵၼ်လိူၼ်ၸၼ်ႇဝႃႇရီႇ လႄႈ လိူၼ်ၾႅပ်ႇဝႃႇရီႇယဝ်ႉ။ တၢင်ႉၼမ်ႉၽူၼ်ၽတ်ႉၽဵင်ႇၼႆႉ မီး (၁၉၄.၉၂) ယဝ်ႉ။
လွင်ႈၵပ်းသိုပ်ႇတိတ်းတေႃႇ
ဝဵင်းရၶႅင်ႇၼႆႉ ယွၼ်ႉပဵၼ်ၸႄႈလူင် ႁင်း ၸႄႈမိူင်းရၶႅင်ႇလႄႈ ၸိူဝ်းပဵၼ် သၢႆတၢင်း ၼင်လိၼ်၊ သၢႆတၢင်းၼမ်ႉ၊ သၢႆတၢင်းလူမ်းၸိူဝ်းၼႆႉ ၸၢင်ႈၵပ်းသိုပ်ႇတိတ်းတေႃႇလႆႈၸူး တၢင်ႇတီႈလႆႈငၢႆႈငၢႆႈယဝ်ႉ။
တႃႈႁိူဝ်းမိၼ်ၸိတ်ႉတူၺ်ႇ ၼႆႉ ပဵၼ် တႃႈႁိူဝ်းမိူၼ်ပိူင်လူင် ႁင်း ၸႄႈမိူင်းရၶႅင်ႇသေ ၸၢင်ႈၵွင်ႉၵၢႆႇ ၵႂႃႇမႃးၸူး ၼေႇပျီႇတေႃႇ၊ ဝဵင်းတႃႈၵုင်ႈ၊ ဝဵင်းဢမ်း၊ ဝဵင်းၵျွၵ်ႉၽျူႇ၊ ဝဵင်းတၢၼ်ႇတွႆး ၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။ လိူဝ်သေၼၼ်ႉဢမ်ႇၵႃး တႃႈႁိူဝ်းမိၼ်ၸိတ်ႉတူၺ်ႇၼႆႉ ပဵၼ်တႃႈႁိူဝ်းမိၼ် ဢၼ်ၵူၼ်းလၢဝ်းလႄႇၵူႈမိူင်းမိူင်းၶဝ်မႃးၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
သဵၼ်ႈတၢင်းလူတ်ႉၵႃး ၸိတ်ႉတူၺ်ႇ-တႃႈၵုင်ႈ ၼႆႉ ယၢဝ်း (၅၃၄.၃) လၵ်းသေ လႆႈလတ်းၶၢမ်ႈ ပူင်ႇၼႃးၵျုၼ်း၊ ၵျွၵ်ႉတေႃႇ၊ မျွၵ်ႉဢူး၊ မိၼ်းမျႃး လႄႈ ဝဵင်းဢမ်း ၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။ ယွၼ်ႉပိူဝ်ႈပဵၼ် သဵၼ်ႈတၢင်းယၢင်လႄႈ ၸၢင်ႈၵႂႃႇမႃးလႆႈ ၵူႈၶၢဝ်းယဝ်ႉ။ လုၵ်ႉတီႈ ဢၢမ်း-မိၼ်းပူးသေ ၸၢင်ႈၵႂႃႇမႃးဢၼ်မီးၽၢႆႇဢွၵ်ႇ သၼ်လွႆ(ယူဝ်းမ) တီႈမိူင်းမျၢၼ်ႇမႃႇပတ်ႉပိုၼ်ႉၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ လုၵ်ႉတီႈ ဢၢမ်းသေ ၸၢင်ႈၵႂႃႇမႃးလႆႈၸူး ၵျွၵ်ႉၽျူႇ၊ ရမ်းပျႄး၊ မဢီႇ၊ တၢၼ်ႇတွႆး၊ ၵျဵင်ႇတလီႇ၊ ၵႂႃႉ လႄႈ တွင်ႇၵူတ်ႉ ၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။
ပေႃးဢဝ်တၢင်းသၢႆတၢင်းၼမ်ႉသေ ၸၢင်ႈၵႂႃႇမႃးလႆႈၸူး ၸႄႈဝဵင်း ၸိူဝ်းပဵၼ် ပူးတီးတွင်ႇ၊ ယတေႉတွင်ႇ၊ ပူင်ႇၼႃးၵျုၼ်း၊ ၵျွၵ်ႉတေႃႇ၊ မျွၵ်ႉဢူး ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ တီႈဝဵင်းၸိတ်ႉတူၺ်ႇ ဢၼ်မီးတီႈသူပ်းၼမ်ႉၵလတၢၼ်ႇၼၼ်ႉ မီးဝႆႉ တႃႈၼမ်ႉၸိတ်ႉတူၺ်ႇ၊ တႃႈၼမ်ႉသူၺ်ႇမိၼ်းၵၢၼ်ႇ ၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။ တႃႈၼမ်ႉၸိတ်ႉတူၺ်ႇၼႆႉ မၼ်းပဵၼ် တႃႈၼမ်ႉပၢင်ႇလၢႆႇ ၵူႈမိူင်းမိူင်းလႄႈ ၸိူဝ်းပဵၼ် ႁိူဝ်းတၢင်ႇၵုၼ်ႇသိၼ်ၵူႈမိူင်းမိူင်း၊ ႁိူဝ်းတၢင်ႇၵူၼ်း ဢၼ်ၵႂႃႇၸွမ်း သၢပ်ႇပၢင်ႇလၢႆႇ ၸိူဝ်းၼႆႉ ၶဝ်ႈၵိုတ်းယဝ်ႉ။ တီႈ တႃႈၼမ်ႉသူၺ်ႇမိၼ်းၵၢၼ်ႇၼႆႉ ပဵၼ်တႃႈၼမ်ႉ ဢၼ်တေႃႉသူင်ႇၵုၼ်ႇသၢပ်ႇလႅၼ်လိၼ်လႄႈ ပဵၼ်တႃႈၼမ်ႉ ဢၼ်ဢဝ်ၶူဝ်းတၢင်ႇၶဝ်ႈ ၶဝ်ႈမႃးၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ တႃႈၼမ်ႉ ၸိူဝ်းမီးတီႈၼႂ်း သတ်ႉယူဝ်းၵျႃႉၶျွင်းၼၼ်ႉ ၸိူဝ်းပဵၼ်ႁိူဝ်း တၢင်ႇၵုၼ်ႇတၢင်ႇၵူၼ်း ဢၼ်လုၵ်ႉတီႈ ၸႄႈဝဵင်းၵူႈတီႈတီႈၼၼ်ႉ မႃးၵိုတ်းယဝ်ႉ။ တီႈၼႂ်း သတ်ႉယူဝ်းၵျႃႉၶျွင်းၼၼ်ႉ မီးဝႆႉ လုၵ်းႁိူဝ်းၸိတ်ႉတူၺ်ႇယဝ်ႉ။
ပၢႆးမၢၵ်ႈမီး
ဝဵင်းၸိတ်ႉတူၺ်ႇ ၼႆႉ ယွၼ်ႉပဵၼ်ဝဵင်းဢၼ်မီး ဢွင်ႈၵႃႉၶၢႆၵုၼ်ႇသိၼ်သၢပ်ႇလႅၼ်လိၼ်လႄႈ ပဵၼ်ဝဵင်းဢၼ်ၵိုၼ်း လွင်ႈသိုဝ်ႉၶၢႆၵုၼ်ႇသိၼ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ပဵၼ်ဝဵင်း တီႈဢၼ်ၵုၼ်ႇသိၼ်ႇ ၸိူဝ်းလုၵ်ႉၵူႈတီႈတီႈ ၼႂ်းၸႄႈမိူင်းရၶႅင်ႇ ၼၼ်ႉ ၶဝ်ႈမႃးသေ ပဵၼ်တီႈဢၼ်ၵုၼ်ႇသိၼ်ၸိူဝ်းၼႆႉ ၶိုၼ်းလႆလူင်းၵႂႃႇၵေႃႈၸႂ်းယဝ်ႉ။ ၵူၼ်းယူႇၸႄႈဝဵင်းၼႆႉ ႁဵတ်းၵၢၼ်ၽုၵ်ႇသွမ်ႈ၊ ၵၢၼ်ၵႃႉၶၢႆ၊ ၵၢၼ်တိၺွပ်းပႃပၢင်ႇလၢႆ လႄႈ ၵၢၼ်လဵင်ႉၵုင်ႈၼမ်ႉပၢင်ႇလၢႆႇ ၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။ တီႈဝဵင်းၸိတ်ႉတူၺ်ႇၼႆႉ မီးဝႆႉ ႁူင်းၸၢၵ်ႈၶဝ်ႈ၊ ဢွင်ႈသိုဝ်ႉၶၢႆ ပႃ၊ ၵုင်ႈ၊ ႁူင်းငၢၼ်းၶွင်ႉၵတ်း၊ ႁူင်းၸၢၵ်ႈၼမ်ႉၶႅင် ၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။ ၸိူဝ်းပႃ ၵုင်ႈပႃ၊ လႄႈ ၶူဝ်းၵုၼ်ႇဢွၵ်ႇၼႃးၸိူဝ်းၼႆႉ လုၵ်ႉတီႈ တႃႈၼမ်ႉသူၺ်ႇမိၼ်းၵၢၼ်ႇသေ သူင်ႇၸူးမိူင်းပင်းၵလႃးတိတ်ႉ ၸွမ်းသၢႆတၢင်းၼမ်ႉယဝ်ႉ။
ၸိူဝ်းပဵၼ်ယေးငိုၼ်းတႄႉ မီးဝႆႉ ယေးငိုၼ်းပၢႆးမၢၵ်ႈမီးမျၢၼ်ႇမႃႇ၊ ယေးငိုၼ်းၵမ်ႇပေႃးၸ၊ ယေးငိုၼ်းယူဝ်းမ၊ ယေးငိုၼ်းဢိၼ်းဝ၊ ယေးငိုၼ်းႁုၼ်ႈမုၼ်းၶိုၼ်ႈယႂ်ႇၵၢၼ်လဵင်ႉသတ်း လႄႈၵၢၼ်ငၢၼ်းၼမ်ႉ ၸိူဝ်းၼႆႉသေ ပၼ်ၵၢၼ်ၸွႆႈသၢင်ႈ ၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈလွင်ႈငိုၼ်းတွင်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ဢွင်ႈတိုဝ်ၸိုဝ်ႈလိုဝ်း
ဢွင်ႈတီႈၸိုဝ်ႈလိုဝ်းလင် တီႈဝဵင်းၸိတ်ႉတူၺ်ႇၼႆႉ ပျူးပႂၢႆႉ၊ ႁူင်းလႅမ်းၸိတ်ႉတူၺ်ႇ၊ ၵွင်းမူးလေႃးၵႃၼၼ်ႇတႃႇ (ၸိတ်ႉတူၺ်ႇ)၊ တႃႈႁိူဝ်းမိၼ်ၸိတ်ႉတူၺ်ႇ၊ တႃႈၼမ်ႉၸိတ်ႉတူၺ်ႇ၊ ၵွင်းမူးလႅတ်ႉဝႄးတလူင်းတေႃႇ၊ ႁွင်ႈၼႄၽိင်ႈငႄႈ၊ ႁွင်ႈၼႄပုတ်ႉထ၊ ၵျွင်းၵွင်းမူးၶမ်ႈ၊ ပၢင်ႇဝႅင်ႇၵပႃႇ၊ ၽြႃးလူင်ပျီႇလူင်းၶျၢၼ်းတႃႇ ၸၵႂႃႇၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။ သဵၼ်ႈတၢင်းပိူင်လူင်တီႈ ဝဵင်းၸိတ်ႉတူၺ်ႇၼႆႉ သဵၼ်ႈတၢင်းလူင်၊ သဵၼ်ႈတၢင်းမိၼ်းပႃႇၵျီး၊ လႄႈ သဵၼ်ႈတၢင်းၵၢၼ်းၼႃး ၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ၸႄႈမိူင်းၼႂ်းမိူင်းမျၢၼ်ႇမႃႇ ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝဵင်းၸိူဝ်းမီးၼႂ်း မိူင်းမျၢၼ်ႇမႃႇ ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝဵင်းၸိူဝ်းမီးၼႂ်း ၸႄႈမိူင်းရၶႅင်ႇ
မၼႅင်းတႃႇ၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းၼထူဝ်းၵျီး
ဝၢၼ်ႈမၼႅင်းတႃႇ  (မနှိုင်းသာရွာ, Mahnaingthar) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇၻွင်ႉꧤူဝ်း ၊ ၸႄႈဝဵင်းၼထူဝ်းၵျီး၊ ၸႄႈတွၼ်ႈမျိၼ်းၶျၢၼ်ႇ၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 191657 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇၻွင်ႉꧤူဝ်းၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 1575 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 1678 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 3253 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းၼထူဝ်းၵျီး
ဢေႇပရႄႇ 1843
(26) ဝၼ်း
5
မျူဝ်ႉၵူင်း၊ ဝၢၼ်ႈ၊ တီႇၶွင်ႇ
ဝၢၼ်ႈမျူဝ်ႉၵူင်း  (မြို့ကုန်းရွာ, Myokone) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇတီႇၶွင်ႇ၊ ၸႄႈဝဵင်းမျိတ်ႉတႃး၊ ၸႄႈတွၼ်ႈၵျွၵ်ႉသႄႇ၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 190981 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇတီႇၶွင်ႇၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 933 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 1073 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 2006 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
1678
1678
မျူဝ်ႉၵူင်း၊ ဝၢၼ်ႈ၊ တီႇၶွင်ႇ
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းမျိတ်ႉတႃး
1678
လိူၼ်ၸၼ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၾႅပ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မၢတ်ႉၶျ်
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢေႇပရႄႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မေႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျုၼ်ႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျူႇလၢႆႇ
(1) ဝၼ်း။
ဢေႃးၵၢတ်ႉ
(1) ဝၼ်း။
သႅပ်ႇထႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
ဢွၵ်ႇထူဝ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
ၼူဝ်ႇဝႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
တီႇသႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:1678
တယႅတ်ႉတေႃး၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းမတယႃႇ
ဝၢၼ်ႈတယႅတ်ႉတေႃး  (သရက်တောရွာ, Thayettaw) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇတယႅတ်ႉတေႃး ၊ ၸႄႈဝဵင်းမတယႃႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈပၢင်ႇဢူး၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 189981 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇတယႅတ်ႉတေႃး ၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 775 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 765 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 1540 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းမတယႃႇ
229
လိူၼ်ၸၼ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၾႅပ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မၢတ်ႉၶျ်
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢေႇပရႄႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မေႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျုၼ်ႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျူႇလၢႆႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢေႃးၵၢတ်ႉ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢွၵ်ႇထူဝ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၼူဝ်ႇဝႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်တီႇသႅမ်ႇပႃႇ
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:229
ၵျွၵ်ႉသွင်ႇ၊ ဝၢၼ်ႈ၊ တတုတ်ႉသျူဝ်ႇ
ဝၢၼ်ႈၵျွၵ်ႉသွင်ႇ  (ကျောက်ဆောင်ရွာ၊ Kyauksaung) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇတတုတ်ႉသျူဝ်ႇ၊ ၸႄႈဝဵင်းမိူင်းၵုတ်ႈ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈပၢင်ႇဢူး၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 190273 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇတတုတ်ႉသျူဝ်ႇၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 3997 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 1956 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 5953 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းမိူင်းၵုတ်ႈ
ဝၢၼ်ႈတႃႈ၊ ဢိူင်ႇ
ဢိူင်ႇဝၢၼ်ႈတႃႈ ၼႆႉ ပဵၼ်ဢိူင်ႇ ဢၼ်မီးၼႂ်း ၸႄႈဝဵင်းလၢင်းၶိူဝ်း၊ ၸႄႈတွၼ်ႈလၢင်းၶိူဝ်း၊ မိူင်းတႆး ၼၼ်ႉၶႃႈဢေႃႈ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဢိူင်ႇၼႂ်းၸႄႈဝဵင်းလၢင်းၶိူဝ်း
1286
1286
လိူၼ်ၸၼ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၾႅပ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မၢတ်ႉၶျ်
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢေႇပရႄႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မေႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျုၼ်ႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျူႇလၢႆႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်သႅပ်ႇထႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢွၵ်ႇထူဝ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၼူဝ်ႇဝႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်တီႇသႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:1286
ယႂႃႇတေႃႇ၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းၸိၼ်ႉၵၢႆႇ
Superscript text
ဝၢၼ်ႈယႂႃႇတေႃႇ  (ရွာတော်ရွာ, Ywartaw) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇထၢၼ်းတေႃး၊ ၸႄႈဝဵင်းၸိၼ်ႉၵၢႆႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈၵျွၵ်ႉသႄႇ၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 190766 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇၸလေႇၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 715 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 862 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 1577 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းၸိၼ်ႉၵၢႆႇ
686
လိူၼ်ၸၼ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၾႅပ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢေႇပရႄႇ
(1) ဝၼ်း။
တလိၼ်းၵူင်း၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းပျေႃႇပွႆႇ
ဝၢၼ်ႈတလိၼ်းၵူင်း  (တလင်းကုန်းရွာ၊ Talinkone) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇပတ်ႉတ၊ ၸႄႈဝဵင်းပျေႃႇပွႆႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈယမႄးတိၼ်း၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 192940 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇပတ်ႉတၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 1918 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 2295 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 4213 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
686
လိူၼ်မေႇ
(1) ဝၼ်း။
တလိၼ်းၵူင်း၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းပျေႃႇပွႆႇ
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းပျေႃႇပွႆႇ
686
လိူၼ်ၵျူႇလၢႆႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢေႃးၵၢတ်ႉ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်သႅပ်ႇထႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၼူဝ်ႇဝႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်တီႇသႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:686
ၸွမ်ပိဝ် သႃႇသၼႃႇ
ၸွမ်ပိဝ် သႃႇသၼႃႇ (ဢမ်ႇၼၼ်) ၶိတုင်းသႃႇသၼႃႇ
ၶေႃႈၵႂၢမ်း ဢၼ်ဝႃႈ “ၸွမ်ပိဝ်” ၼႆၼၼ်ႉ တိုၵ်ႉၸႂ်ႉမႃး မိူဝ်ႈၵၢင်ပီ ပီႁူဝ်ပၢၵ်ႇ 20 ၼႆႉၵူၺ်း။ ၵႃႈၵွၼ်ႇတွၼ်းဢွၼ်တႄႉ ၸႂ်ႉဝႃႈ “ၶိတုင်း၊ တုင်း” ၼႆသေ ၼႂ်းလိၵ်ႈလူင်ၵေႃႈ ၸႂ်ႉဝႃႈ “တုင်းလႄႈတမ်းၶွၼ်ႇ ပိဝ်ယွၼ်ႇဝႆႉယူၼ်ႈယူၼ်ႈ” ၼႆယဝ်ႉ။ ၽၢႆႇထႆးလၢဝ်းတႄႉ ၸႂ်ႉဝႃႈ “ထူင်း” ၼႆယူႇ။ ထႅင်ႈၶေႃႈၼိုင်ႈတႄႉ ၸႂ်ႉဝႃႈ “လၢမ်ႇ”။
ဝၼ်းလိူၼ်ႁူၵ်းမူၼ်းၼႆႉ ပဵၼ်-
ၵွပ်ႈပိူဝ်ႈဝႃႈ ဝၼ်းလိူၼ်ႁူၵ်းမူၼ်းၼႆႉ ပဵၼ်ဝၼ်းယႂ်ႇဝၼ်းလူင် ဝၼ်းၶိုၵ်ႉလိုၵ်ႉ ပုၼ်ႈတႃႇ မုၼ်ၶမ်းၽြႃးလႄႈ တီႈမိူင်းသီႇႁူဝ် မိူဝ်ႈပီၶရိတ်ႉ 1885 ၼၼ်ႉ ၵူၼ်းၽူႈႁၵ်ႉသႃႇသၼႃႇၶဝ် ဢုပ်ႇၵုမ်ၵၼ်သေ ဢဵၼ်းဢၢၼ်း ဢဝ်ဝၼ်းလိူၼ်ႁူၵ်းမူၼ်း မၵ်းမၼ်ႈပဵၼ် ဝၼ်းပုတ်ႉထၸဝ်ႈ ၼႆယဝ်ႉ။ တႄႇဢဝ် လွင်ႈတၢင်း တႃႇတေပဵၼ် ဝၼ်းပုတ်ႉထၸဝ်ႈၼၼ်ႉသေ ၸင်ႇသိုပ်ႇဝူၼ်ႉပဵၼ် လွင်ႈၶီႉတုင်း ၸွမ်ပိဝ်သႃႇသၼႃႇယဝ်ႉ။
ၵွပ်ႈသင်ၼႆၸိုင် မိူဝ်ႈၼႂ်းပီ 1850 ၼၼ်ႉ တီႈမိူင်းသီႇႁူဝ်ႇ ပဵၼ်ၽွင်း ၽႃႇသႃႇၶရိယၢၼ်ႇ ႁူမ်ႇငမ်းဝႆႉယဝ်ႉသေ ဢမ်ႇၵႃး ၸုမ်းၽိူၺ်ၽႄႈ (ပိုၼ်ၽႄႈ) သႃႇသၼႃႇ၊ ႁူင်းႁဵၼ်းၽိူၺ်ၽႄႈ သႃႇသၼႃႇ ၶရိယၢၼ်ႇၶဝ်ၵေႃႈ ပဵၼ်ဢၼ်ႁႅင်းယႂ်ႇတႄႉတႄႉ။ ၵွပ်ႈၼႆ တီႈၼႂ်းမိူင်းသီႇႁူဝ်ၼႆႉ ၼင်ႇႁိုဝ် သႃႇသၼႃႇ မုၼ်ၶမ်းၽြႃး ပေႃးတေၶိုၼ်း ႁိူဝ်ႈႁိူင်းပိူင်းသႂ်၊ ၼင်ႇႁိုဝ် သုၼ်ႇလႆႈသုၼ်ႇပဵၼ် ၸၢဝ်းၶိူဝ်းၵိူဝ်းလီ ပုတ်ႉထ ဢၼ်တူၵ်းသုမ်း ပေႃးတေလႆႈၶိုၼ်းၼၼ်ႉ ၸင်ႇၽွတ်ႈပဵၼ် ၸုမ်းၵႅတ်ႇၶႄသႃႇသၼႃႇပုတ်ႉထၸဝ်ႈ မိူဝ်ႈ 1884 လိူၼ်ၵျၼ်ႇၼဝရီႇ 27 ဝၼ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
တီႈၼႂ်း ၸုမ်းၵႅတ်ႇၶႄသႃႇသၼႃႇၼၼ်ႉ ႁူဝ်သိုၵ်းလူင် ဢမေႇရိၵၢၼ်ႇ ႁိၼ်ႇၼရီႇၸတီးလ် ဢေႃးလၵွတ်ႉ (Henny Stttle Olcott) ၸင်ႇဢဝ် ၸီႇၽီႇၵုၼဝတ်ႉထၼ (Carolis Pujitha Gune Wardene) ပဵၼ် ၽူႈပွင်ၵၢၼ်ယဝ်ႉ။
ၸီႇၽီႇၵုၼဝတ်ႉထၼ (1854-1926) ၼႆႉ တီႈၼႂ်းမိူင်းသီႇႁူဝ်ႇ ၼင်ႇႁိုဝ် သႃႇသၼႃႇ မုၼ်ၶမ်းၽြႃး တေၽႄႈတိူၼ်းၼၼ်ႉ မၼ်းၶတ်းၸႂ် သႂ်ႇမႃႇသႂ်ႇႁႅင်း တႄႉတႄႉဝႃႈဝႃႈ မွၵ်ႈသီႇသိပ်းပီၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။ ငိုၼ်းႁူဝ်လိူၼ်မၼ်းၼၼ်ႉၵေႃႈ မၼ်းဢဝ်လူႇဢဝ်တၢၼ်းသေ ႁဵတ်းသၢင်ႈ ႁူင်းႁဵၼ်းသွၼ်ထမ်း လိၵ်ႈပုတ်ႉထ၊ လိၵ်ႈသီႇႁူဝ်ႇလႄႈ လိၵ်ႈဢင်းၵိတ်ႉ ၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။
မိူဝ်ႈ 1885 လိူၼ်မၢတ်ႉၶျ် 15 ဝၼ်း လွင်ႈဢၼ် ၶုၼ်ဢင်းၵိတ်ႉၶဝ် မၵ်းမၼ်ႈပၼ် လိူၼ်ႁူၵ်းမူၼ်း ႁႂ်ႈပဵၼ် ဝၼ်းပုတ်ႉထၸဝ်ႈသေ ပဵၼ်ဝၼ်းဢိုတ်းလုမ်းဢိုတ်းၸၢႆးၼၼ်ႉ ပဵၼ်မႃးလူၺ်ႈ ၵွပ်ႈတၢင်းၶတ်းၸႂ် ၸီႇၽီႇၵုၼဝတ်ႉထၼ ဢၼ်ႁဵတ်းၵၢၼ်ၸွမ်း ဢေႃးလၵွတ်ႉၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၽွင်းမိူဝ်ႈ 1885 လိူၼ်ဢေႇပိူဝ်ႇလ် 28 ဝၼ်း၊ ဝၼ်းလိူၼ်ႁူၵ်းမူၼ်းၼၼ်ႉ တႄႇမၵ်းမၼ်ႈႁဵတ်းပဵၼ် ဝၼ်းပုတ်ႉထၸဝ်ႈလႄႈ ၵူၼ်းမိူင်းသီႇႁူဝ်ႇၶဝ် ပဵၼ်ဢၼ်သိူဝ်းၸႂ်တႄႉတႄႉ။ ပုၼ်ႈတႃႇ တေႁဵတ်းပဵၼ် လွင်ႈမၵ်းမၢႆ ဝၼ်းပုတ်ႉထၸဝ်ႈၼၼ်ႉ ႁူမ်ႈပႃး ၸီႇၽီႇၵုၼဝတ်ႉထၼ ၽူႈၶဝ်ႈၸုမ်းၶိုင်သၢင်ႈ ဝၼ်းပုတ်ႉထၸဝ်ႈ (10) ၵေႃႉ ၸင်ႇဢုပ်ႇၵၼ် တီႈၵေႃးထႁေၼတီႇတူႇပ ဝိႁႃႇရသေ တေဢၢၼ်း ၶိုင်သၢင်ႈ ဝၼ်းပုတ်ႉထၸဝ်ႈ ႁႂ်ႈၵိုၼ်းဢိုၵ်ႉဢိုၵ်ႉ ႁႂ်ႈၶိုၵ်ႉၶိုၵ်ႉၼႆယဝ်ႉ။ တီႈပၢင်ၵုမ်ၼၼ်ႉ ၸင်ႇဢုပ်ႇပႃး လွင်ႈတႃႇတေႁဵတ်းပဵၼ် ၶိတုင်းသႃႇသၼႃႇ ၸွမ်ပိဝ်သႃႇသၼႃႇ ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၵေႃႉတႄႇၶူင်သၢင်ႈ ႁဵတ်းပဵၼ် ၸွမ်ပိဝ်သႃႇသၼႃႇ
တီႈပၢင်ၵုမ်ၼၼ်ႉ ၸီႇၽီႇၵုၼဝတ်ႉထၼ ၸင်ႇပၼ်တၢင်းၶႂ်ႈၸႂ်ဝႃႈ “ၸိူင်ႉၼင်ႇ ၶရိယၢၼ်ႇၶဝ် မီးဝႆႉ လွင်ႈမၵ်းမၼ်ႈ ၶႂႆႇၶႂႃပႄၼၼ်ႉ ၸိူဝ်းဢၼ်ၵိူဝ်းလီပုတ်ႉထ ၼႂ်းလူၵ်ႈ (ၼႂ်းၵမ်ႇၽႃႇ)ၼႆႉၵေႃႈ ထုၵ်ႇလီမီး ၶိတုင်း ၸွမ်ပိဝ် သႃႇသၼႃႇယဝ်ႉ။ ၸွမ်ပိဝ်သႃႇသၼႃႇၼႆႉ ထုၵ်ႇလီဢဝ် ဢူဢၢႆသၢႆငဝ်းၽြႃး ႁူၵ်းပိူင်ၼၼ်ႉသေ ႁဵတ်းယဝ်ႉ” ၼႆယဝ်ႉ။
ၸွမ်းၼင်ႇ တၢင်းၶႂ်ႈၸႂ် ၸီႇၽီႇၵုၼဝတ်ႉထၼၼၼ်ႉ ဢွၼ်ၵၼ် လႆႈၸႂ်သေ တေဢၢၼ်းဢဝ်ၶိတုင်း ၸွမ်ပိဝ်သႃႇသၼႃႇ ပူၵ်းၽႅၼ် မိူဝ်ႈ 1885 လိူၼ်ဢေႇပိူဝ်ႇလ် 28 ဝၼ်းလိူၼ်ႁူၵ်းမူၼ်းၼၼ်ႉၼႆယဝ်ႉ။
လွင်ႈပၵ်းပိူင် ၸွမ်ပိဝ်သႃႇသၼႃႇၼၼ်ႉ လိၵ်ႈၶၢဝ်ႇသရသဝိသၢၼ်ႇတေႇရေႇသ ၸင်ႇသႂ်ႇၼႂ်း ၽိုၼ်လိူဝ်သေ ပိုၼ်ၽႄၵႂႃႇ မိူဝ်ႈ 1885 လိူၼ်ဢေႇပိူဝ်ႇလ် 17 ဝၼ်းၼၼ်ႉယူႇယဝ်ႉ။ ၵူၺ်းၵႃႈ ၸိုဝ်ႈၵေႃႉၽူႈတႄႇၶူင်သၢင်ႈ ၶိတုင်းသႃႇသၼႃႇၼၼ်ႉ ပဵၼ်ၽႂ်ၼႆ ၼႂ်းလိၵ်ႈၼၼ်ႉ ဢမ်ႇသႂ်ႇပႃး။
ဢမ်ႇၸႂ်ႈ ဢေႃးလၵွတ်ႉ တႄႇၶူင်သင်ႈ
ၵူၼ်းၵမ်ႉၼမ်ၼမ်တႄႉ ဢွၼ်ၵၼ်ဝႃႈ ဢေႃးလၵွတ်ႉ ၵေႃႉတႄႇၶူင်သၢင်ႈ ၶိတုင်း ၸွမ်ပိဝ်သႃႇသၼႃႇ ၼႆယဝ်ႉ။ တီႈတႄႉမၼ်း ဢမ်ႇၸႂ်ႈ ဢေႃးလၵွတ်ႉ။ ဝၢႆးသေ ၸီႇၽီႇၵုၼဝတ်ထၼ တၢႆၵႂႃႇယဝ်ႉ လႆႈသွင်ပီ မိူဝ်ႈ 1928 လိူၼ်မေႇ 1 ဝၼ်းၼၼ်ႉ ၼႂ်းၽိုၼ်လိၵ်ႈ သုတၼမိၼ လႄႈသင်၊ ၼႂ်းၽိုၼ်လိၵ်ႈ ၶွပ်ႈၶူပ်ႇ တဵမ်ပီ ၸုမ်းပုတ်ႉထသႃႇသၼႃႇ တီႇဢူဝ်ႇသူဝ်ႇၽီႇၵူဝ်လမ်ႇပူဝ်ႇ ၼၼ်ႉလႄႈသင် ၽူႈမၢႆၸုမ်းၵေႃႈ တႅမ်ႈမွၵ်ႇၼႄဝႃႈ ၵေႃႉဢၼ်တႄႇၶူင်သၢင်ႈ ၶိတုင်းသႃႇသၼႃႇၼႆႉ ပဵၼ် ၸီႇၽီႇၵုၼဝတ်ႉထၼ ၼႆယဝ်ႉ။
လိူဝ်သေၼၼ်ႉ တီႈၼႂ်းပပ်ႉမၢႆတွင်း ဢေႃးလၵွတ်ႉ ၼႃႈလိၵ်ႈ 469 ၼၼ်ႉ မၼ်းယိုၼ်သေ တႅမ်ႈမၢႆဝႆႉ “ၵေႃႉဢၼ် တႄႇၶူင်သၢင်ႈ ၶိတုင်းသႃႇသၼႃႇၼၼ်ႉ ဢမ်ႇၸႂ်ႈမၼ်း” ၼႆယဝ်ႉ။ မိူဝ်ႈ 1885 လိူၼ်ဢေႇပူဝ်ႇ 28 ဝၼ်း၊ ဝၼ်းလိူၼ်ႁူၵ်းမူၼ်း ၽွင်းမိူဝ်ႈ တႄႇႁဵတ်း ဝၼ်းပုတ်ႉထၸဝ်ႈၼၼ်ႉ ဢေႃးလၵွတ်ႉ တိုၵ်ႉၵႂႃႇမီး တီႈမိူင်းဢိၼ်ႇတိယၼႆယဝ်ႉ။ ၽိူဝ်ႇထိုင် 1885 လိူၼ်ၵျၼ်ႇၼဝရီ 28 ဝၼ်း ၽွင်းမိူဝ်ႈ ဢေႃးလၵွတ်ႉ ၶိုၼ်းၽႅဝ်မႃး သီႇႁူဝ်ႇၼၼ်ႉ မၼ်းတႄႇမႃး လႆႈႁၼ်မႅၼ်ႈ ၶိတုင်း ၸွမ်ပိဝ် သႃႇသၼႃႇ ပွၵ်ႈထိၼိုင်ႈသေ မၼ်းပဵၼ်ဢၼ် ႁၢၼ်ႉၸႂ်မၼ်းတႄႉတႄႉ။ ၵူၺ်းၵႃႈ ၸွမ်ပိဝ်သႃႇသၼႃႇၼၼ်ႉ မၼ်းယၢဝ်းဝႆႉလႄႈ ဢေႃးလၵွတ်ႈႉ ၸင်ႇၶိုၼ်း ပၼ်တၢင်းၶႂ်ႈၸႂ် ႁႂ်ႈႁဵတ်းပွတ်းဢိတ်းၼိုင်ႈသေ ႁႂ်ႈမိူၼ်ၼင်ႇ ပၵ်းပိူင်ၸွမ်ပိဝ် ဝၢၼ်းမိူင်းၼၼ်ႉၼႆယဝ်ႉ။ ၵွပ်ႈၼႆ ၵေႃႉဢၼ်တႄႇၶူင်သၢင်ႈ ၶိတုင်းသႃႇသၼႃႇၼၼ်ႉ ပဵၼ်ၸီႇၽီႇၵုၼဝတ်ႉထၼ ယဝ်ႉ။ ဢၼ်တမ်းဝၢင်းပၼ် ပၵ်းၵႂၢင်ႈၵႅပ်ႈမၼ်းၼၼ်ႉတႄႉ ပဵၼ်ဢေႃးလၵွတ်ႉယဝ်ႉ။
ပၵ်းပိူင်ငဝ်ႈငႃႇ မၢႆမီႈ ၸုမ်းသင်ႇၶႃႇ
ၸွမ်ပိဝ်သႃႇသၼႃႇ ဢၼ်ဢဝ်သီဢူဢၢႆသၢႆငဝ်း ၽြႃးသေ ႁဵတ်းၼၼ်ႉ ပုၼ်ႈတႃႇ ၸႂ်ႉတိုဝ်း ၼႂ်းမိူင်းၽွမ်ႉႁူမ်ႈမိူင်းမၢၼ်ႈၼႆႉ ၽူႈဢွၼ်ႁူဝ် သင်ႇၶႃႇၸဝ်ႈၶဝ် ၶိုၼ်ႈပၢင်ၵုမ်ၵၼ် တီႈတႃႈၵုင်ႈ ၼႂ်းထမ်ႈမႁႃႇၽႃႇသႃႇၼ မိူဝ်ႈပီသႃႇသၼႃႇ 2524 ပီၵေႃးၸႃႇ 1342 လိူၼ်ၸဵတ်းမူၼ်းၼၼ်ႉသေ ၸွမ်းၼင်ႇ ၶေႃႈမၵ်းမၼ်ႈ ငဝ်ႈငႃႇမၢႆမီႈ ၸုမ်းသင်ႇၶႃႇ တွၼ်ႈၵၼ် 8 ၵူတ်းမၢႆ 7 ၼၼ်ႉလႄႈသင်၊ ပပ်ႉၵႅမ်မိုဝ်း သင်ႇၶၼႃႇယၵ 107 ၼၼ်ႉလႄႈသင်၊ ပၵ်းပိူင် ၸွမ်ပိဝ်သႃႇသၼႃႇၼၼ်ႉ ၼႄဝႆႉ ၸွမ်းၼင်ႇ တီႈတႂ်ႈၼႆႉယဝ်ႉ။
ပၵ်းပိူင်ၸွမ်ပိဝ်သႃႇသၼႃႇ
ပၵ်းပိူင်ၸွမ်ပိဝ်သႃႇသၼႃႇၼႆႉ တေလႆႈပဵၼ် သီႇၸဵင်ႇယၢဝ်း Rectangle သေ ၼႄဝႆႉ သီႇသႅၼ်း ၸွမ်းၼင်ႇ တီႈတႂ်ႈၼႆႉယဝ်ႉ။
လၢႆးၸႂ်ႉတိုဝ်း ၸွမ်ပိဝ်သႃႇသၼႃႇ
ၼင်ႇႁိုဝ် တေၸၢင်ႈၸႂ်ႉတိုဝ်း ၸွမ်ပိဝ်သႃႇသၼႃႇ ၸွမ်းလူၺ်ႈ ဝၼ်းယႂ်ႇဝၼ်းလူင်လႄႈ ပၢင်ၵပ်းၵၢႆႇ သႃႇသၼႃႇၼၼ်ႉၼႆ သင်ႇၶမႁႃႇၼႃႇယၵၸိုင်ႈမိူင်း မၵ်းမၼ်ႈဝႆႉ ၼင်ႇၼႆယဝ်ႉ။
ၶူးလၢႆးပၵ်းပိူင် ၸႂ်ႉၸွမ်ပိဝ်သႃႇသၼႃႇ
ပိူင်လူင်မၼ်း ပၢင်ၵုမ်သင်ႇၶႃႇၸိုင်ႈမိူင်း မိူင်းၽွမ်ႉႁူမ်ႈမိူင်းမၢၼ်ႈၼႆႉ ပၢင်ၵုမ်သင်ႇၶႃႇ ၵူႈၸၼ်ႉၸၼ်ႉၼၼ်ႉၵေႃႈ တၵ်းတေလႆႈ ပူၵ်းၸွမ်ပိဝ်သႃႇသၼႃႇယူႇ (ဢမ်ႇၼၼ်) တေလႆႈ ႁွႆႈတေလႆႈပႃႉ ၸွမ်ပိဝ်သႃႇသၼႃႇယူႇယဝ်ႉ။
ၶေႃႈတိုၵ်းသူၼ်း
ၸွမ်ပိဝ်သႃႇသၼႃႇၼႆႉ ပဵၼ်မႃး မိူဝ်ႈ 1885 သေ ပီပွင်းပၢၵ်ႇပၢႆယဝ်ႉလႄႈ ၸွမ်းၼင်ႇ လႆႈလူတူၺ်း ပိုၼ်းမၼ်းယဝ်ႉသေ ပေႃးဝႃႈ ႁၼ်ၸွမ်ပိဝ်သႃႇသၼႃႇ တီႈလႂ်သေဢမ်ႇဝႃႈ ႁႂ်ႈမေႃႁူႉ မေႃပွင်ႇၸႂ်ဝႃႈ မၼ်းပဵၼ် ဢူဢၢႆသၢႆငဝ်းၽြႃး မၼ်းပဵၼ် ၵုင်ႇၵုၼ်းမုၼ်ငဝ်းၽြႃးၼႆသေ ႁႂ်ႈမေႃႁူႉၼပ်ႉယမ် ၼၵ်းၼၵ်းၸူမ်ၸူမ်သေၵမ်း။ ႁႂ်ႈမေႃဢဝ်ၾၼ်ဢဝ်ငဝ်း ၸွမ်ပိဝ်သႃႇသၼႃႇႁဝ်း သေၵမ်း။
မၢၵ်ႇမူင်ႈၵူင်၊ ဝၢၼ်ႈ
ဝၢၼ်ႈမၢၵ်ႇမူင်ႈၵူင် (, Ma Mon Kon, မမုန်ကုန်) ၼႆႉ ပဵၼ်ဝၢၼ်ႈ ဢၼ်မီးၼႂ်း ဢိူင်ႇမႆႉႁႆး၊ ၸႄႈဝဵင်း မိူင်းၼၢႆး၊ ၸႄႈတွၼ်ႈ လၢင်းၶိူဝ်း၊ မိူင်းတႆး ဢေႃႈ။
228
လိူၼ်ၸၼ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၾႅပ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မၢတ်ႉၶျ်
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢေႇပရႄႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မေႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျုၼ်ႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢေႃးၵၢတ်ႉ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်သႅပ်ႇထႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢွၵ်ႇထူဝ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၼူဝ်ႇဝႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်တီႇသႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:228
ပုၼ်ႇၼႃးလူင် ဝေႇရၼ်ႇၸႃႇ
ၽိုၼ်ဢိင်
ၼႃႈလိၵ်ႈ ႙႔၊ ပပ်ႉ - ႁၢင်ႈပိုၼ်းပုတ်ႉထၸဝ်ႈ| တႅမ်ႈ - သြႃႇလူင်ဢူးၵူဝ်ႇဢိင်ႇၵႃႇ (ၽူႈၼႄတြႃးဝိပသ်သၼႃႇလုမ်ႈၾႃႉ)
ၸီႇပိၼ်ႇၶျၢၼ်ႇ၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းယမႄးတိၼ်း
ဝၢၼ်ႈၸီႇပိၼ်ႇၶျၢၼ်ႇ  (စည်ပင်ခြံရွာ၊ Sipinchan) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇသူၺ်ႇတႃးသူၺ်ႇၵူင်း၊ ၸႄႈဝဵင်းယမႄးတိၼ်း၊ ၸႄႈတွၼ်ႈယမႄးတိၼ်း၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 218329 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇသူၺ်ႇတႃးသူၺ်ႇၵူင်းၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 2045 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 2444 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 4489 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းယမႄးတိၼ်း
ၸၵ၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းၺွင်ႇဢူး
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းၺွင်ႇဢူး
တွင်ႇၺူဝ်ႇ၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းဝၢၼ်းတႂိၼ်း
ဝၢၼ်ႈတွင်ႇၺူဝ်ႇ  (တောင်ညိုရွာ, Taungnyo) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇတွင်ႇသႄႇ၊ ၸႄႈဝဵင်းဝၢၼ်းတႂိၼ်း၊ ၸႄႈတွၼ်ႈမဵၵ်ႉထီႇလႃႇ၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 194727 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇတွင်ႇသႄႇၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 922 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 1090 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 2012 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းဝၢၼ်းတႂိၼ်း
တႃႇပွင်း၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းမျိၼ်းၶျၢၼ်ႇ
ဝၢၼ်ႈတႃႇပွင်း  (သာပေါင်းရွာ, Tharpaung) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇတႃႇပွင်း၊ ၸႄႈဝဵင်းမျိၼ်းၶျၢၼ်ႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈမျိၼ်းၶျၢၼ်ႇ၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 191303 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇတႃႇပွင်းၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 3553 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 4512 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 8065 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းမျိၼ်းၶျၢၼ်ႇ
ႁိၼ်းတႃႇမ၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းၸိၼ်ႉၵူး
ဝၢၼ်ႈႁိၼ်းတႃႇမ (ဟင်္သာမရွာ, Hintharma) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇႁိၼ်းတႃႇမ၊ ၸႄႈဝဵင်းၸိၼ်ႉၵူး၊ ၸႄႈတွၼ်ႈပၢင်ႇဢူး၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 190202 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇၵျွင်းသဵၵ်ႉၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 1316 ၵေႃႉ၊ ယိင်း 1580 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 2896 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းၸိၼ်ႉၵူး
မတူႇပီႇ၊ ဝဵင်း
ဝၢႆးသေ မိူင်းမၢၼ်ႈလႆႈလွင်ႈလွတ်ႈလႅဝ်းသဝ်းၶေႃႈယဝ်ႉ ထိုင် ပီ 1949 မႃး ၸင်ႇပဵၼ်ဝဵင်းပၵ်းလုမ်းၶုၼ်ၽွင်းၼႃႈလိၼ်မႃးယဝ်ႉ။ ဝဵင်းမတူႇပီႇၼႆႉ မီးၽၢႆႇတူၵ်း ဝဵင်းမိၼ်းတတ်ႉသေ ယၢၼ် ႗႐ လၵ်းသေ မီးၽၢႆႇဢွၵ်ႇ ဝဵင်းပလႅတ်ႉဝ ယၢၼ်ၵႆ ႗႕ လၵ်းယဝ်ႉ။ ပေႃးတင်း သၢပ်ႇလႅၼ်လိၼ် မိူင်းပႃႇၵိတ်ႉသတၢၼ်ႇဢွၵ်ႇၼႆႉ ယၢၼ်ၵႆ ႑႐႐ လၵ်းယဝ်ႉ။ တီႈထုင်ႉမတူႇပီႇၼႆႉ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း မီး ႒႕႐႐႐ ပၢႆယဝ်ႉ။ ဝဵင်းမတူႇပီႇၼႆႉ တၢင်းၵႂၢင်ႈၶႂၢင် မီး ႒ လၵ်းပၼ်မူၼ်းယဝ်ႉ။
ၼႃႈလိၼ်
ဝဵင်းမတူႇပီႇၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈၼိူဝ်ၵွင်းလွႆ ဢၼ်ၵႂၢင်ႈသေ ဢၼ်မီး တၢင်းသုင် ႔႐႐႐ ထတ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ထိူၼ်လူင်လွႆလူင်ၸိူဝ်းၼႆႉ လွမ်ႉႁွပ်ႈဝႆႉယဝ်ႉ။ လိူဝ်သေၼၼ်ႉဢမ်ႇၵႃး ဢၼ်ပဵၼ် ႁွင်ႈလေးမျူဝ်ႉ လႄႈ ႁွင်ႈၵွင်ဝႃ ၸိူဝ်းၼႆႉၵေႃႈ လွမ်ႉႁွပ်ႈဝႆႉယဝ်ႉ။ တီႈၼႂ်းပႃႇထိူၼ်ႇၼႆႉ တူဝ်သဝ်းလိူင်ႇၼမ်သေ ၵူၼ်းၶိူဝ်းမတူႇၶဝ်ၼႆႉ လႆႈၸႂ်လႄႇထိူၼ်ႇယဝ်ႉ။ ပေႃးထၢင်ၶၢဝ်းမႆႈမႃး ဢဝ် ၽိူဝ်ႇမႆႉၸိူဝ်းႁူင်ႈတူၵ်းၼၼ်ႉ ၵွင်သေ ၸုတ်ႇၽႆးသေ ၵူၼ်းဢွၼ်ၵၼ် ဢွၵ်ႇလိုပ်ႈထိူၼ်ႇၼႆႉ ပဵၼ်ၽိင်ႈထုင်းၶဝ်ယဝ်ႉ။ ယွၼ်ႉပႃႇထိူၼ်ႇၼႆႉ လိူၵ်ႉၵႂၢင်ႈၼႃႇလႄႈ မိူဝ်ႈပႆႇပဵၼ်သိုၵ်းၼၼ်ႉ မီးၸူင်၊ မီးၸၢင်ႉထိူၼ်ႇၸိူဝ်းၼၼ်ႉၵွၼ်ႇယဝ်ႉ။ မၢင်ၸိူဝ်းၵေႃႈ ၽွင်းၶၢဝ်းတူဝ်ႈတၼ်း ဢွၼ်ၵၼ် ဢွၵ်ႇလိုဝ်ႈႁိူဝ်ႉလိုဝ်ႈၸႂ် ၸွမ်းၽင်ႇႁွင်ႈသေ ဢွၼ်ၵၼ် မဵတ်းပႃယဝ်ႉ။ ၸိူဝ်းပဵၼ် လွၵ်းႁႆႈၸိူဝ်းၼၼ်ႉၵေႃႈ ပဵၼ် ၽၢင်မုင်ႈယဵမ်ႈ ဢၼ်ႁၢင်ႈလီဢၼ်ၼိုင်ႈယဝ်ႉ။ပြုလုပ်လေ့ရှိကြသည်။ ဤသို့တောတောင်ရေမြေ တင့်တယ်သည်တွင် တောင်ယာလယ်ကွက်များမှာလည်း ရှုမျှော်ခင်းတစ်ရပ် ဖြစ်၏။
သဵၼ်ႈတႃႈသၢႆတၢင်း
ဝဵင်းမတူႇပီႇ ၼႆႉ ယွၼ်ႉပဵၼ်ဝဵင်းဢၼ်တူၵ်းၸွၵ်ႉသေပိူၼ်ႈလႄႈ ၵပ်းၵၢႆႇလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈတႃႈသၢႆတၢင်းၼႆႉ ဢမ်ႇပႆႇၶႅမ်ႉလႅပ်းမႃးလီလီ။ မီးသဵၼ်ႈတၢင်းရူတ်ႉၵႃးပဵၼ်ပွတ်းပဵၼ်တွၼ်ႈ ဢၼ်လုၵ်ႉဢဝ် မိၼ်းတတ်ႉ ၵၢႆႇဝႆႉၸူးပလႅတ်ႉဝၼၼ်ႉၵူၺ်း။ ပေႃးဝႃႈ ႁဵတ်းတၢင်းရူတ်ႉၵႃးယဝ်ႉတူဝ်ႈၵႂႃႇတႄႉ သဵၼ်ႈတႃႈသၢႆတၢင်းၵေႃႈ ဢၢပ်ႈတေၶႅမ်ႉလႅပ်ႈမႃးယူႇယဝ်ႉ။ တွၼ်ႈတႃႇ လုၵ်ႉတီႈၼိုင်ႈၵႂႃႇတီႈၼိုင်ႈၼႆႉ ၵူၺ်းမီး သဵၼ်ႈတၢင်းႁူၵ်းထတ်း ဢၼ်ပဵၼ်သဵၼ်ႈတၢင်းၵူၼ်းပႆၼၼ်ႉၵူၺ်း။
သၢႆတၢင်းလူမ်း၊ သၢႆတၢင်းၼမ်ႉၵေႃႈ ဢမ်ႇမီးလႃးလႃးလႄႈ လွင်ႈၵုၼ်ႇသိၼ်ဢဝ်ၶဝ်ႈၼႆႉ တေလႆႈဝႃႈ ဢမ်ႇမီးၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ လိူဝ်သေၵူၼ်းမၢၵ်ႈၵမ်ႈၽွင်ႈ ၸိူဝ်းပဵၼ် ၵူၼ်းမိူင်းထုင်ႉၼၼ်ႉတႄႉ ၵူၺ်းဢွၼ်ၵၼ် ၼုင်ႈမႆ ၶူဝ်းၶွင်ၸိူဝ်းပဵၼ်ၼႂ်းတိၼ်ၼႂ်းမိုဝ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၵူၼ်းထုင်ႉၼၼ်ႉ ၵမ်ႉပႃႈၼမ် ဢွၼ်ၵၼ်ၽုၵ်ႇသွမ်ႈၶဝ်ႈႁႆႈယဝ်ႉ။ မၢင်ၸိဝ်းၵေႃႈ ၵႂႃႇတီႈ ထုင်ႉမိၼ်းတတ်ႉ လႄႈ ထုင်ႉႁႃးၶႃးသေ ၵႂႃႇႁဵတ်းၵူၼ်းႁဵတ်းၵၢၼ်သဵၼ်ႈတၢင်းသေၵေႃႈ ႁႃလဵင်ႉတွင်ႉယဝ်ႉ။
လွင်ႈၵူၼ်းယူႇသဝ်း
ထုင်ႉမတူႇပီႇ ၼႆႉ ႁူမ်ႈဝႃႈတူၵ်းၸွၵ်ႉၼႃႈႁိုဝ်ၵေႃႈလၢႆး ယွၼ်ႉပိူဝ်ႈဝႃႈ ၶဝ်ႈဢွၵ်ႇတဵမ်ထူၼ်ႈလႄႈ တေလႆႈဝႃႈ လွင်ႈယူႇသဝ်းၵုမ်ႇထူၼ်ႈယူႇၼႆယဝ်ႉ။ တီႈထုင်ႉမတူႇပီၼႆႉ ၵူၼ်းၶိူဝ်းၶျၢင်း ႓ မဵဝ်းယူႇသဝ်းသေ ၸိူဝ်းၼၼ်ႉတႄႉ ပဵꧣ် ၵူၼ်းၶိူဝ်းမတူႇ၊ ၵူၼ်းၶိူဝ်းၸူဝ်း လႄႈ ၵူၼ်းၶိူဝ်းမေႇရၢၼ်ႇယဝ်ႉ။ ၵမ်ႉၼမ်ပဵၼ် ၵူၼ်းၶိူဝ်းၸူဝ်းသေ တီႈဝဵင်းမတူႇပီႇၼႆႉ ၵူၼ်းၶိူဝ်းၶျၢင်းၶဝ်ယူႇသဝ်းသေ ၵမ်ႉၼမ်ႉ ဢွၼ်ၵၼ်ၵိူဝ်းယမ်ၽီ ၸွမ်းၼင်ႇၽိင်ႈထုင်ႈမီးမႃးၼၼ်ႉလႄႈ ၵူၼ်းၵိူဝ်းယမ် ၶရိတ်ႉယၢၼ်ႇမီးဝႆႉ ၵမ်ႈၽွင်ႈယဝ်ႉ။
ၸၢဝ်းပုတ်ႉထတႄႉ တေလႆႈဝႃႈပႆႇမီးတႄႉတႄႉဝႃႈဝႃႈ။ ၵူၺ်းၵႃႈဝႃႈ ယၢမ်းလဵဝ်တႄႉ တီႈဝဵင်းမတူႇပီႇၼႆႉ မီးၵျွင်းမုၼ်ၸဝ်ႈပူၵ်းပွင်သႃႇသၼႃႇ လႄႈ မီး မုၼ်ၸဝ်ႈပူၵ်းပွင်သႃႇသၼႃႇ ပႃးၼိုင်ႈ ယူႇယဝ်ႉ။ ၵူႈပီၵူႈပီ တႄႇဢဝ် လိူၼ်တီႇသႅမ်ႇပႃႇတေႃႇ လိူၼ်ၾႅပ်ႇဝႃႇရီႇၼႆႉ ဢွၼ်ၵၼ်ႁဵတ်း ပွႆးယူႇသူၵ်ႉ လႄႈပွႆဢူၺ်ပီ ႁွင်ႉ ပွႆးပၢတ်ႇၶဝ်ႈၼမ်ႉမႂ်ႇၼၼ်ႉလႄႈသင် ပွႆးၽီလူင် ၸိူဝ်းၼႆႉလႄႈသင် ဢွၼ်ၵၼ်ႁဵတ်း ၼိူဝ်ဝဵင်းၼွၵ်ႈဝဵင်းပေႃးၸွတ်ႇယဝ်ႉ။ တႄႇဢဝ် ၵၢင်ဝၼ်းတူၵ်းတေႃႇပေႃးထိုင်မိူင်းလႅင်း ဢွၼ်ၵၼ် တူမ်ႈႁုင်ႈၵိၼ် ၼိူဝ်ႉဝူဝ်း၊ ၼိူဝ်ႉမူသေ ဢွၼ်ၵၼ်ၵိၼ် ၼမ်ႉၶဝ်ႈမွင်ၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။ ပႃးလႅမ်ႈၽႆးသေ ၵႂႃႇႁိူၼ်းၼိုင်ႈယဝ်ႉ ႁိူၼ်းၼိုင်ႈ။ တင်းၶမ်ႈတင်းၶိုၼ်း ဢမ်ႇဢွၼ်ၵၼ်ၼွၼ်းသေ ႁဵတ်းၵွင်ၽႆးလူင်ယဝ်ႉ ၸိူဝ်းပဵၼ် မၢဝ်ႇမၢဝ်ႇသၢဝ်သၢဝ်ၶဝ် ဢွၼ်ၵၼ် ႁွင်ႉၵႂၢမ်း ဢၼ်ႁွင်ႉမၢၵ်ႇတႃႇ လွင်ႈပၢတ်ႇၶဝ်ႈၼမ်ႉမႂ်ႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
1677
1677