cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
ဝၼ်းၶိူဝ်းတႆး
ဝၼ်းၶိူဝ်းတႆး ၵမ်းထီႈၼိူင်ႈ မိူဝ်ႈပီႊ 1930 ၼီႈ
ဝၼ်းၶိူဝ်းတႆး ၵမ်းထီႈၼိူင်ႈၼႆႉ လႆႈတႄႇမႃးမိူဝ်ႈ 7. 9. 1930 ၼီႈၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ဝၢႆးသေ ၶုၼ်ၼႃႈၽိူၵ်ႇၶဝ်ၵေႃႇတင်ႈပၼ် မုၵ်ႉၸုမ်းၸဝ်ႈၶႆႇၾႃႉၸိုင်ႈတႆး မိူဝ်ႈ 1922 ၼၼ်ႉ ၸဝ်ႈၾႃႉမိူင်းတႆးတင်းလၢႆ လႆႈပဵၼ်မႃး 33 ၸဝ်ႈသေ တိူဝ်းမီးတၢင်းမိုတ်ႈၵိုဝ်းၸမ်ၸႂ်ၵၼ်မႃး။ သမ်ႉၶႂ်ႈမူၼ်ႉမႄးပူၵ်းပွင်ၵေႃႇသၢင်ႈ တင်ႈလွင်ႈၸိူဝ်ႉၸၢတ်ႈၸိုင်ႈတႆး ႁႂ်ႈလႆႈၶိုၼ်ႈယႂ်ႇမႃးယူႇ။ ၵူၺ်းၼႃႇ ဢိင်းၵလဵတ်ႈၶဝ် ဢမ်ႇပၼ်သုၼ်ႇတူၵ်ႇလၢတ်ႈသင်မႃးလႄႈ လႆမီးမႃးၼႂ်းၵၢင်ၸႂ်မူမ်ႇပႅင်းဝႆႉၵွၺ်း။ ၽႅဝ်မႃးၼႂ်းပီႊ 1930 ၼီႈ လိူၼ်ထူၼ်ႈၵဝ်ႈ (သႅမ်ႇထႅမ်ႇပႂ်ႇ) လႆႈ 7 ဝၼ်းၼၼ်ႉ ၸဝ်ႈၾႃႉလူင်သၢမ်ၸဝ်ႈ(မိူင်းမိတ်ႈ၊ သီႇပေႃႉ၊ သႅၼ်ဝီ) ၸင်ႇတၢင်ႇတူဝ်ၸဝ်ႈၾႃႉမိူင်တႆးသေ ၵႂႃႇတုၵ်းယွၼ်းးသုၼ်ႇလႆႈ တီႈမိူင်းဢိင်းၵလဵတ်ႈ။ ဢမ်ႇလႆႈသုၼ်ႇသင်မႃးသေတႃႉ ၸႂ်ၸိူဝ်ႉၸၢတ်ႈ ဢၼ်မေႃၽွမ်ႉႁူမ်ႈၵၼ်သေ တူၵ်ႇလၢတ်ႈတႃႇတင်ႈၶိူဝ်းတင်ႈမိူင်းလႆႈၼၼ်ႉ လႆႈယင်ႇႁၢၵ်ႈၾင်ပႅင်ႈမႃး လႆႈတႄႇမီးမႃး။ တႄႇပဵၼ်မႃးယဝ်ႉလႄႈ ဝၼ်းဢၼ်တႆးတႄႇၵႂႃႇၶတ်းၸႂ် တႃႇလႆႈသုၼ်ႇၵၢၼ်မိူင်း ႁႂ်ႈတိူဝ်းတွၼ်းမႃးၼၼ်ႉ ၸင်ႇလႆႈမၵ်းမၼ်ႈမႃး ႁႂ်ႈပဵၼ်ဝၼ်းၶိူဝ်းတႆး ၵမ်းဢွၼ်တၢင်းသုတ်းပိူၼ်ႈယဝ်ႉ။ ႁဵတ်းၼႆသေ ၼႂ်းၸိုင်ႈတႆး လႆႈမီးမႃး ထၢတ်ႈၸႂ်ၸိူဝ်ႉၸၢတ်ႈ မၢၼ်ႈမိူင်း လႄႈ လွင်ႈတၢင်းၵၢၼ်ပၢႆးမိူင်းမႃးယူႇယဝ်ႉ။ ၼႂ်းပၢၼ်ၼႆႉ လႆႈမီးမႃး ႁူင်းႁဵၼ်းသွၼ်ပႃးလိၵ်ႈတႆး ဢၼ်ပဵၼ်တႃႇလုၵ်ႈလၢၼ်ငိူၼ်ႈၶိူဝ်းၸဝ်ႈၶႆႇၾႃႉၶဝ်ၶိုၼ်ႈႁဵၼ်းၼၼ်ႉ တီႈဝဵင်းတွင်ႇၵီးယူႇယဝ်ႉ။ ႁူင်းႁဵၼ်းၼႆႉ ဝၢႆးမႃး လၢႆႊပဵၼ်ႁူင်းႁဵၼ်းႁူင်းမူၺ်း(ၵေႃးလဵၵ်ႉ) ၵမ်ႇပေႃးၸမႃးၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ဝၼ်းၶိူဝ်းတႆး မိူဝ်ႈပီႊ 1947 ၼီႈ
ပၢင်ၵုမ်ပီႊၼႆႉ ပဵၼ်ၵမ်းထူၼ်ႈသွင် ဢၼ်ႁဵတ်းတီႈဝဵင်းပၢင်လူင်၊ လိၼ်မိူင်းၸဝ်ႈၾႃႉလၢႆးၶႃႈ။ ယွၼ်ႉၵွပ်ႈပဵၼ်တီႈတူၵ်းၵၢင်ၵႄႈမိူင်းတႆးပွတ်းႁွင်ႇပွတ်းၸၢၼ်းလႄႈ လႆႈၵႂႃႇမႃးသၢင်ႇထုၵ်ႇတႃႇတင်းသဵင်ႈ။ ၶိုင်ႁႂ်ႈပဵၼ်ပၢင်တုမ်ႊလူင် ၶိူဝ်းၸိူဝ်းတႄးႁူတ်ႈသၼ်လွႆ ဢၼ်ၶဝ်ႈပႃး ၸၢဝ်းၶိူဝ်းၶျၢင်း၊ ၸၢဝ်းၶိူဝ်းၶၢင်ၶဝ် လႄႈ ၸၢဝ်းၶိူဝ်းၼႂ်းမိူင်းတႆးတင်းသဵင်ႈ တႄႇဢဝ်ၶိူဝ်းပလွင်ႈတဢၢင်း၊ ၶိူဝ်းတႆးထၼူႉ၊ ၶိူဝ်းပဢူဝ်းတွင်ႇသူႇ၊ ၶိူဝ်းတႆးၼွင်(ဢၢင်းသႃး)၊ တႆးပွတ်းႁွင်ႇပွတ်းၸၢၼ်းတင်းသဵင်ႈ။ ၸဝ်ႈၾႃႉၵူႊမိူင်းမိူင်းၶဝ်ၵေႃႈ မႃးၶိုၼ်ႈႁွတ်ႈထိုင်ယဝ်ႉ။ ပၢင်ၵုမ်လူင်သၢမ်ဝၼ်း(3-7. 2. 1947) ၼႆ တႅပ်းတတ်းတႅမ်ႈမၢႆလႆႈ ၶေႃႈလမ်ႇလွင်ႈလူင် တႃႇလွင်ႈလီလွင်ႈၸႃႉ ဢၼ်တေပဵၼ်ပိုၼ်းမၼ်ႈၵႅၼ်ႇလူင်ၵႂႃႇ တႃႇၶိူဝ်းႁဝ်းမိူင်းႁဝ်း။ လုၵ်ႉတီႈပၢင်တုမ်ႊလူင်ၼႆႉသေ တႅပ်းတတ်းတႃႇတေၵေႃႇသၢင်ႈ မုၵ်ႉၸုမ်းၽွမ်ႉႁူမ်ႈ ၶိူဝ်းမိူင်းၸိူဝ်းတႄးႁူတ်ႈသၼ်လွႆ။ လႆႈၸႂ်ၵၼ် တႃႇၽွမ်ႉႁူမ်ႈသေ တေတုၵ်းယွၼ်းဢဝ် လွတ်ႈလႅဝ်းသဝ်းၶေႃႈတီႈဢိင်းၵလဵတ်ႈ။ လႆႈၸႂ်တႃႇပူၵ်းပွင်ၵၢၼ်ယဵၼ်ႇငႄႈလိၵ်ႈလၢႆး ဢိၵ်ႇပၢႆးမၢၵ်ႈမီးၽႂမၼ်း ႁႂ်ႈတိူဝ်းလွတ်ႈလႅဝ်းၶိုၼ်ႈယႂ်ႇၵႂႃႇ တင်ႈပိူင်ၽႂ်မၼ်း။ လႆႈၸႂ်တႃႇပူၵ်းတင်ႈ မိူင်းတီႇမူဝ်ႇၶရေႇၸီႇ တင်းလွင်ႈမီးသုၼ်ႇလႆႈၽဵင်ႇပဵင်း။ တႃႇလႆႈမီးလွင်ႈသုၼ်ႇပိုၼ်ႊၼႄလႆႈ ပိူင်ႇမီႈၽိင်ႈမိူင်းႁင်းၶေႃႈ ၼႂ်းမိူင်းတူဝ်ၸဝ်ႈၵဝ်ႇၽႂ်မၼ်းၸိူဝ်းၼႆႉယူႇယဝ်ႉ။ လၵ်းထၢၼ်သၢၵ်ႈသေႇ ၸၢဝ်းၶိူဝ်းမိူင်းလွႆ ၸိူဝ်းလႆႈၸႂ်လူင်းလၢႆမးိုဝ်း ၽွမ်ႉၸွမ်းတႆးၸမ်း -
ၾၢႆႇၸၢဝ်းၶိူဝ်းၶၢင်ၶၢဝ်ပဵၼ်
(1) သမႃးတူႇဝႃႇသိၼ်ႇဝႃးၼွင်ႇ (ၸေႊတွၼ်ႊမျိတ်ႉၵျီးၼႃး/ ဝဵင်းၸေႊၼႃး)
(2) တူႇဝႃႇၸၢဝ်ႇရိပ်ႉ (ၸေႊတွၼ်ႊမျိတ်ႉၵျီးၼႃး/ ဝဵင်းၸေႊၼႃး)
(3) တိင်ႇရတၼ်ႇ (ၸေႊတွၼ်ႊမိတ်ႉၵျီးၼႃး/ ဝဵင်းၸေႊၼႃး)
(4) ၸၢဝ်ႇလႃႉ (ၸေႊတွၼ်ႊမၢၼ်ႈမူဝ်ႇ)
(5) ၸၢဝ်ႇလွၼ်း (ၸေႊတွၼ်ႊမၢၼ်ႈမူဝ်ႇ)
(6) လပၢင်ႇၵရွင်ႇ(ၸေႊတွၼ်ႊမၢၼ်ႈမူဝ်ႇ) ၶဝ်ၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။
ၾၢႆႇၸၢဝ်းၶိူဝ်းၶျၢင်းပဵၼ်
(2) တွင်ႇၸႃႇၶပ်ႉ(တီးတိမ်ႇ)
(3) ၵဵဝ်ႊမၢၼ်း(ႁႃးၶႃး) ၶဝ်ၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။
တွၼ်ႊတႃႇမိူင်းတႆးၼႆၵေႃႈ ၽူႈတၢင်တူဝ်ၵူၼ်းမိူင်းတႆး ၵူႊတီႈၵူႊတွၼ်ႊၶဝ် ႁူမ်ႈပႃးတင်း ၸဝ်ႈၶႆႇၾႃႉမိူင်းတႆး 33 ၸဝ်ၶဝ် လႆႈတၢင်းၽွမ်ႉႁူမ်ႈၵၼ် တႃႇတေယွၼ်ႇယွမ်းပၼ်ႁႅင်းပွင်ႊ (ဢႃႇၼႃႇ) ပိူင်ႇငမ်းၸဝ်ႈၾႃႉၶဝ်သေ ၸဝ်ႈၾႃႉၵူၼ်းမိူင်းတင်းလၢႆ လႆႈၸႂ်ၵၼ် တႃႇႁူမ်ႈႁွမ်းၵၼ်ပူၵ်းပွင်မိူင်းတႆးၵႂႃႇမိူဝ်းၼႃႈယူႇယဝ်ႉ။ ၵွပ်ႈၼႆ ၸင်ႇလႆႈၸႂ်ၵၼ် တႃႇတေတင်ႈပဵၼ်လုမ်းလူင် တႅၼ်းၽွင်းမိူင်းတႆး ဢၼ်ၶဝ်ႈပႃးၸဝ်ႈၾႃႉ 33 ၸဝ်ႈ၊ ႁူမ်ႈပႃးၽူႈတၢင်တူဝ်ၵူၼ်းမိူင်း 33 ၵေႃႉၶဝ်  ၽဵင်ႇပဵင်းၵၼ်သေ 66 ၸဝ်ႈ ႁူမ်ႈႁွမ်းၼႆႉပဵၼ်တႅၼ်းၽွင်းတၢင်ႇတူဝ်မိူင်းၸိုင်ႈတႆးပတ်းပိုၼ်ႉ တီႈလုမ်းလူင်တႅၼ်းၽွင်း(သၽႃး -ႁူမ်ႈတုမ်ႊလူင်) ၼၼ်ႉမႃး ၵမ်းဢွၼ်တၢင်းသုတ်းပိူၼ်ႈယဝ်ႉ။ လုၵ်ႉတီႈပၢင်တုမ်ႊလူင်တႅၼ်းၽွင်းၼႆႉသေ ၸင်ႇသိုပ်ႇလိူၵ်ႈဢွၵ်ႇထႅင်ႈ ၽူႈတၢင်ႇတူဝ်ၾၢႆႇၸဝ်ႈၾႃႉလႄႈၼႂ်းၵူၼ်းမိူင်း ယေႈၾၢႆႇ 7 ၵေႃႉ ပဵင်းၵၼ်ယဝ်ႉ။
ၽူႈတၢင်တူဝ်ၾၢႆႇၸဝ်ႈၾႃႉ 7 ၸဝ်ႈၸမ်း
(1) ၶုၼ်ပၢၼ်းၸိင်ႇ (ၸဝ်ႈၾႃႉလူင် မိူင်းသၼ်လွႆလူင်ၼမ်ႉသၼ်ႇ၊ ၶိူဝ်းပလွင်ႈ)
(2) ၸဝ်ႈၶမ်းသိူၵ်ႈ (ၸဝ်ႈၾႃႉလူင် မိူင်းယွင်ႁူၺ်ႈ၊ ၶိူဝ်းတႆးၼွင်)
(3) ၸဝ်ႈႁူမ်ႇၾႃႉ (ၸဝ်ႈၾႃႉလူင် မိူင်းသႅၼ်ဝီ၊ ၶိူဝ်းတႆး)
(4) ၸဝ်ႈၾလၢႆးၶႃႈၸဝ်ႈၼုမ်ႇ (ၸဝ်ႈၾႃႉလူင် မိူင်းလၢႆးၶႃႈ၊ ၶိူဝ်းတႆး)
(5) ၸဝ်ႈၸၢမ်ႇထုၼ်း (ၸဝ်ႈၾႃႉလူင် မိူင်းပွၼ်၊ ၶိူဝ်းတႆး)
(6) ၸဝ်ႈထုၼ်းဢေး (ၸဝ်ႈၾႃႉလူင် မိူင်းသႃမိူင်းၶမ်း၊ ၶိူဝ်းတႆးထၼူႉ)
(7) ဢူးၽိဝ်ႇ (ၽူႈတၢင်တူဝ် ၸဝ်ႈၾႃႉမိူင်းသီႇသႅင်ႇ၊ ၶိူဝ်းပဢူဝ်း)
ၽူႈတၢင်တူဝ်ၾၢႆႇၵူၼ်းမိူင်း 7 ၸဝ်ႈၸမ်း
(1) ၶုၼ်ၽူင်း (ၽူႈတၢင်တူဝ်တွၼ်ႊၵူတ်ႉၶၢႆ၊ ၶိူဝ်းၶၢင်)
(2) လုင်းတိၼ်ႇဢေး (ၽူႈတၢင်တူဝ်တွၼ်ႊမိူင်းၼွင်ႁၢႆးယႃႈ၊ ၶိူသ်းတႆးၼွင်)
(3) လုင်းထုၼ်းမျိၼ်ႉ (ၽူႈတၢင်တူဝ်တွၼ်ႊမိူင်းမွၵ်ႇမႆႇလၢင်းၶိူဝ်း၊ ၶိူဝ်းတႆး)
(4) လုင်းၶုၼ်ၵျႃႇပူႉ (ၽူႈတၢင်တူဝ်တွၼ်ႊမိူင်းသီႇပေႃႉ၊ ၶိူဝ်းတႆး)
(5) လုင်းၶုၼ်ၸေႃး (ၽူႈတၢင်တူဝ်တွၼ်ႊပၢင်းတြႃႉ၊ ၶိူဝ်းတႆးထၼူႉ)
(7) ၸဝ်ႈယဵပ်ႇၾႃႉ (ၽူႈတၢင်တူဝ်တွၼ်ႊသႅၼ်ဝီ၊ ၶိူဝ်းတႆး) ၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။
ၶဝ်ၸဝ်ႈ 14 ၸဝ်ႈၼႆႉ ၸင်ႇလိူၵ်ႈယေႃးႁႂ်ႈ ၸဝ်ႈၶုၼ်ပၢၼ်းၸိင်ႇ (ၸဝ်ႈၾႃႉမိူင်းလွႆလူင်ၼမ်ႉသၼ်ႇ) ႁႂ်ႈၶိုၼ်ႈပဵၼ်ႁူဝ်ပဝ်ႈလူင်သေယဝ်ႉ ဢၼ်ၵိုတ်းၸိူဝ်းၼၼ်ႉသမ်ႉ ႁႂ်ႈပဵ်ၽူႈၶဝ်ႈၸုမ်း။ ၽူႈႁၢပ်ႇၵၢၼ်ၼၢမ်းၼႂ်းမၼ်းသမ်ႉ ႁႂ်ႈပဵၼ်ၸဝ်ႈၾႃႉမိူင်းပွၼ် ၸဝ်ႈၸၢမ်ႇထုၼ်း လႄႈ လုင်းၶုၼ်ၵျႃႇပူႇ သီႇပေႃႇၶဝ်ႁဵတ်းပွင်။ ၸုမ်းၼႆႉ ႁိၵ်ႇၸိုဝ်ႈဝႃႈၶွင်ႇသီႇမိူင်းၸိုင်ႈတႆး (Shan State Council)၊ ပဵၼ်ၸုမ်းပွင်ၵၢၼ်ႈ ၽူႈတၢင်တူဝ်မိူင်းတႆး။ ပွင်ႇဝႃႈ ပဵၼ်ၸုမ်းလူင်ပွင်ႊၸိုင်ႈမိူင်းတႆး ဢၼ်ပႃးၵၢင်ၸႂ်ၵူၼ်းမိူင်းၼၼ်ႉ ၵမ်းဢွၼ်တၢင်းသုတ်းပိူၼ်ႈၼႆၵေႃႈဝႃႈလႆႈယဝ်ႉ။ ၼႆႉပွင်ႇဝႃႈ တႆးယၢမ်ႈမီးမႃး ၽူႈတၢင်တူဝ် ဢၼ်တေဢုပ်ႉမိူင်းတႆးၵႂႃႇၼႃႈ။
ဢၼ်လူင်ပွင်ႊၸိုင်ႈမိူင်းတႆး တႄႇမီးမႃးၼႆႉ ၸဵမ်မိူဝ်ႈပီႊ 1947 ၼီႈ မိူဝ်ႈဝၼ်း 7. 2. 1947 ၼႆလႄႈ ၼႂ်းၵၢၼ်ပိုၼ်းပၢႆးမိူင်းမိူင်းတႆးၼႆႉ ပဵၼ်ဝၼ်းလမ်ႇလွင်ႈလူင် ဢၼ်ထုၵ်ႇလီႁူႉၵၼ်ဝႆႉၼၼ်ႉဝၼ်းၼိူင်ႈႈယဝ်ႉ။ ယွၼ်ႉၵွပ်ႈ လႆႈမီးမႃးလူင်ပွင်ႊၸိုင်ႈယဝ်ႉလႄႈ ၼင်ႇႁိုဝ်ပိူင်ၾၢင်ၸိုင်ႈမိူင်း ပေႃးတေတဵမ်ထူၼ်ႈၸုမ်ႇၵူႈၼၼ်ႉ ထုၵ်ႇလႆႈမီးပႃးတုင်းၸိူဝ်ႉၸၢတ်ႈ ဢမ်ႇၼၼ် မိၵ်ႈမၢႆၸွမ်ပိဝ်တၢင်ၶိူဝ်းမိူင်းယူႇ။ တႃႇဢူဢၢႆၸိူဝ်ႉၶိူဝ်းၼၼ်ႉၵေႃႈ ထုၵ်ႇမီးၵႂၢမ်းတၢင်ႇတုင်းၸိူဝ်ႉၸၢတ်ႈယူႇၼႆလႄႈ ဢိင်ဢဝ်ဢၼ်လုင်းၶုၼ်ပႃႉၺၢၼ်ႇ မိူင်းသီႇပေႃႉ လႆႈတႅမ်ႈမႃးဝႆႉၼၼ်ႉ ၸင်ႇတၢင်ႇၼႄထိုင်ပၢင်ၵုမ်လူင်သေ တင်းလၢႆၸင်ႇဢွၼ်ၵၼ်ၵိုၼ်ႉႁိုၼ်ႇၸိုၼ်ႇၵမ်ႉသေ ဢွၼ်ၵၼ်လႆႈၸႂ်တႅပ်းတတ်းပၼ်မႃး ၽဵင်းၵႂၢမ်းတၢင်ႇၸွမ်ပိဝ်ၸိူဝ်ႉၸၢတ်ႈၼႆႉ ႁႂ်ႈပဵၼ်ၵႂၢမ်းတႆး ဢၼ်မီးၶေႃႈတႄႇဝႃႈ ၶိူဝ်းတႆးၶိူဝ်းရႃႇၸႃႉ ၼၼ်ႉမႃးယဝ်ႉ။ တႃႇတုင်းၸိူဝ်ႉၸၢတ်ႈၼၼ်ႉၵေႃႈ ဢွၼ်ၵၼ်တႅပ်းတတ်းမၵ်းမၼ်ႈပၼ် ႁႂ်ႈပဵ် တုင်းၸွမ်ပိဝ် ဢၼ်သီသၢမ်ႁၢဝ်း လိူင်၊ ၶဵဝ်၊ လႅင် ၽဵင်ႇၵၼ် တင်းဝူင်းလုၵ်ႈလိူၼ်မူၼ်းသီႇၶၢဝ်ႇယူႇၵၢင်ၼၼ်ႉမႃးယူႇယဝ်ႉ။ တၢင်းယၢဝ်းႁႂ်ႈမီး 5 ထတ်း၊ တၢင်းၵႂၢင်ႇမီး 3 ထတ်း။ လုၵ်ႈလိူၼ်မူၼ်းသီၶၢဝၼႂ်းၵၢင်မၼ်းၼၼ်ႉ ႁႂ်ႈတၢင်းၵႂၢင်ႈလတ်းၵႂၢင်ႈၼိူင်ႈသွၵ်ႈတင်ႈ ( 18 ပႅၵ်ႉ) တဵမ်တဵမ်ၼႆသေ ဢွၼ်ႇတႄႇၸႂ်ႉတိုဝ်းၵၼ်မႃးၼႆႉတေႃႇမိူဝ်ႈၼႆႉယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိုၼ်ႊႁၢၼ်တႆး၊ 2012 ၼီႈ။ ၶူၼ်ႉလိူၺ်ႈ ဝၼ်းၶိူဝ်းတႆး(ဝၼ်းမိူင်းတႆး) ၶွပ်ႇၶူပ်ႇ 65 ပီႊ။ သၢႆပႅၼ်း၊ No. 31၊ May၊ 2012။ ၸုမ်းယုၵ်ႉယွင်ႈ ၽူႈၵတ်ႉၶႅၼ်ႇၵူၼ်းၶိူဝ်းတႆး။
ၸၼ်ႇဝႃႇရီႇ 21
လိူၼ်ၸၼ်ႇဝႃႇရီႇ (21) ဝၼ်းၼႆႉ ပေႃးဢဝ် ပၵ်းယဵမ်ႈဝၼ်းၵရီႇၵေႃးရီးယႅၼ်း ဝႃႈ ပဵၼ်ဝၼ်းထူၼ်ႈ (21) တွၼ်ႈတႃႇ ၼိုင်ႈပီယဝ်ႉ။ တွၼ်ႈတႃႇတေသုတ်းပီၼႆႉ ၵိုတ်းထႅင်ႈ (344) ဝၼ်းယူႇ။ ပေႃးပဵၼ် ပီဝႃႇထၢပ်ႈ ၼႆ ၵိုတ်းယူႇ (345) ဝၼ်းယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၼ်းထိ ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ၸၼ်ႇဝႃႇရီႇ
ဢေႇတီႇ 100
လိူၼ်ၸၼ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၾႅပ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မၢတ်ႉၶျ်
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢေႇပရႄႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မေႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျုၼ်ႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျူႇလၢႆႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢေႃးၵၢတ်ႉ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်သႅပ်ႇထႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢွၵ်ႇထူဝ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၼူဝ်ႇဝႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်တီႇသႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:100
495
လိူၼ်ၸၼ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၾႅပ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မၢတ်ႉၶျ်
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢေႇပရႄႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မေႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျုၼ်ႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျူႇလၢႆႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢေႃးၵၢတ်ႉ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်သႅပ်ႇထႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢွၵ်ႇထူဝ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၼူဝ်ႇဝႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်တီႇသႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
ၶျွင်းတေႃႇဝ၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းမတယႃႇ
ၶျွင်းတေႃႇဝ (ချောင်းတော်ဝရွာ, Chaungtawwa) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇၸီးၽျူႇၵူင်း၊ ၸႄႈဝဵင်းမတယႃႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈပၢင်ႇဢူး၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 189947 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇၸီးၽျူႇၵူင်းၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 1530 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 1638 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 3168 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
495
လိူၼ်တီႇသႅမ်ႇပႃႇ
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:495
ၶျွင်းတေႃႇဝ၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းမတယႃႇ
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းမတယႃႇ
ၵၵျႄး၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းၺွင်ႇဢူး
ဝၢၼ်ႈၵၵျႄး  (ကကျဲရွာ၊ Kakye) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇတွင်ႇၸိၼ်း ၊ ၸႄႈဝဵင်းၺွင်ႇဢူး၊ ၸႄႈတွၼ်ႈၺွင်ႇဢူး၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 192327 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇတွင်ႇၸိၼ်းၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 4480 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 5294 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 9774 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
လႅတ်ႉပၢၼ်ႇဢၢႆႉ၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းမဵၵ်ႉထီႇလႃႇ
ဝၢၼ်ႈလႅတ်ႉပၢၼ်ႇဢၢႆႉ  (လက်ပံအိုင့်ရွာ, Letpanaint) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇၸယႅတ်ႉၵူင်း၊ ၸႄႈဝဵင်းမဵၵ်ႉထီႇလႃႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈမဵၵ်ႉထီႇလႃႇ၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 193931 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇၸယႅတ်ႉၵူင်းၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 1499 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 1794 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 3293 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းမဵၵ်ႉထီႇလႃႇ
1524
1524
လိူၼ်ၸၼ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၾႅပ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မၢတ်ႉၶျ်
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢေႇပရႄႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မေႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျုၼ်ႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျူႇလၢႆႇ
(1) ဝၼ်း။
ဢေႃးၵၢတ်ႉ
(1) ဝၼ်း။
ဢွၵ်ႇထူဝ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
ၼူဝ်ႇဝႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
တီႇသႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:1524
သူၺ်ႇၵမ်ႇ၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းဝၢၼ်းတႂိၼ်း
ဝၢၼ်ႈသူၺ်ႇၵမ်ႇ  (ရွှေဂံရွာ, Shwegan) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇသူၺ်ႇတွင်ႇ၊ ၸႄႈဝဵင်းဝၢၼ်းတႂိၼ်း၊ ၸႄႈတွၼ်ႈမဵၵ်ႉထီႇလႃႇ၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 194558 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇသူၺ်ႇတွင်ႇၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 1416 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 1583 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 2999 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ဢၢင်ႈဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းဝၢၼ်းတႂိၼ်း
သျိၼ်ႇငႄႇပျေး၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းမျိတ်ႉတႃး
ဝၢၼ်ႈသျိၼ်ႇငႄႇပျေး  (ရှင်ငယ်ပြေးရွာ, Shinngepyay) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇၵူင်း၊ ၸႄႈဝဵင်းမျိတ်ႉတႃး၊ ၸႄႈတွၼ်ႈၵျွၵ်ႉသႄႇ၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 190898 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇၵူင်းၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 755 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 900 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 1655 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
လႄးၸထုၼ်း၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းၼထူဝ်းၵျီး
ဝၢၼ်ႈလႄးၸထုၼ်း  (လှည်းစထွန်းရွာ, Hlesahtun) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇလႄးၸထုၼ်း ၊ ၸႄႈဝဵင်းၼထူဝ်းၵျီး၊ ၸႄႈတွၼ်ႈမျိၼ်းၶျၢၼ်ႇ၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 191767 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇလႄးၸထုၼ်းၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 194 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 223 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 417 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
လႄႇသျီး၊ ဝဵင်း
ဝဵင်းလႄႇသျီး (လေရှီးမြို့ ; Leshi ; ) ၼႆႉ ပဵၼ် ဝဵင်းပၵ်းလုမ်းၸႄႈဝဵင်း ၸႄႈဝဵင်းလႄႇသျီး၊ ၼႃႈလိၼ် ၼႃႇၵ ၽွင်းငမ်းႁင်းၶေႃ၊ ၸႄႈတိူင်းၸႄႈၵႅင်း၊ မိူင်းမျၢၼ်ႇမႃႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ မီးဝႆႉတီႈႁိမ်းၸမ် လႅၼ်လိၼ် မိူင်းဢိၼ်ႇတိယၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ လုၵ်ႉတီး ဝၢၼ်ႈထမၢၼ်ႇသီႇ သေ မီးတၢင်းၵႃး ၵၢႆႇသိုပ်ႇၸူး ဝဵင်းႁုင်းမၢၵ်ႇလၢင်းယဝ်ႉ။
လႄႇသျီးဢၼ်ဝႃႈၼႆႉ လုၵ်ႉတီး ၽႃႇသႃႇၵႂၢမ်းၵတႄး လၢႆႇသျီးၼႆသေ မၼ်းတီႈပွင်ႇဝႃႈ ပဵၼ်တီႈၼႃႈလိၼ် ၽုၼ်ႇလိၼ်မၼ်းလိၼ်ႁႅင်ႈၼႆယဝ်ႉ။
ဝၢႆးသေ မိူင်းမၢၼ်ႈတင်းမိူင်း တူၵ်းတႂ်းမိုဝ်းဢင်းၵိတ်ႉယဝ်ႉ မိူဝ်ႈပီ 1917 ၼၼ်ႉ ဢင်းၵိတ်ႉၶဝ် ၶဝ်ႈမႃးတီႈၼႂ်းၼႃႈလိၼ်လႄႇသျီးသေ ဢဝ်တပ်ႉ တမ်းတီႈ ထဵင်ႇၵူတ်ႉ ဢၼ်မီးတီႈ ၸဵင်ႇၸၢၼ်းဝၼ်းတူၵ်းလႄႇသျီးၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ဝၢႆးသေၼၼ်ႉ မိူဝ်ႈပီ 1923 လႆႈလုၵ်ႉဢဝ် ထဵင်ႇၵူတ်ႉ ၶၢႆႉၸူး လႄႇသျီးသေ မၵ်းမၼ်ႈပဵၼ် ဝဵင်းယဝ်ႉ။
ယၢမ်းလဵဝ်တႄႉ ၸွမ်းလူၺ်ႈ လၵ်းမိူင်း 2008 သေ မိူဝ်ႈ 2008 လိူၼ်မေႇ 29 ၼၼ်ႉ လႆႈဢဝ် ၸႄႈဝဵင်း လႄႇသျီး၊ လႁႄႇ လႄႈ ၼၢၼ်းယုၼ်း 3 ၸႄႈဝဵင်းၼႆႉ ႁူမ်ႈၵၼ်သေ မၵ်းမၼ်ႈပဵၼ် ၼႃႈလိၼ် ၼႃႇၵ ၽွင်းငမ်းႁင်းၶေႃယဝ်ႉ။
ၵျွၵ်ႉသႄႇ၊ ဝဵင်း
တၢင်းၵႂၢင်ႈဝဵင်းၼႆႉ မီး 1.05 လွၵ်းလၵ်းပၼ်ႇမူၼ်းၵူၺ်းသေတႃႉ လွၵ်းတင်ႈဝဵင်းၼႆႉ တူၵ်းပိူင်မၼ်းလီဝႆႉ။ တီႈဝဵင်းၵျွၵ်ႉသႄႇၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈတိၼ်ယွၼ် သူၺ်ႇတႃႇလွင်း ဢၼ်တၢင်းသုင်မီး 975 ထတ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ တီႈႁူဝ်လွႆၼၼ်ႉ မၼ်းၵွင်းမူး ဢၼ်ၶုၼ် ဢၼေႃႇယထႃႇ ပူးၵမ်ႇတႄႇမႃးသေ တီႈတိၼ်လွႆၼၼ်ႉ မၼ်းၵွင်းမူးသူၺ်ႇမုၺေႃးယဝ်ႉ။
ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း
ဝဵင်းၵျွၵ်ႉသႄႇၼႆႉ ပေႃးဢဝ်ၼႂ်း ၸႄႈတွၼ်ႈၵျွၵ်ႉသႄႇဝႃႈ ပဵၼ်ဝဵင်းဢၼ်ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်းၼမ်သေပိူၼ်ႈသေ ပေႃးဢဝ် သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း မိူဝ်ႈပီ 1953 ၼၼ်ႉဝႃႈ မီး 8668 ၵေႃႉယဝ်ႉ။ တွၼ်ႈတႃႇ ႁဵတ်းၵၢၼ်လွင်ႈမူတ်းသႂ် ဝဵင်းၼႆ လႆႈၽွတ်ႈႁဵၼ်းၸုမ်းမျူႇၼီႇၸီႇပႄႇ မိူဝ်ႈပီ 1888 ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ပွႆးၸၢင်ႉၵျွၵ်ႉသႄႇ
တီႈၼိူဝ်ဝဵင်းၵျွၵ်ႉသႄႇၼႆႉ ပေႃးထိုင် လိူၼ်သိပ်းဢဵတ်း မႃးၼႆ ဢွၼ်ၵၼ်ၸတ်းႁဵတ်း ပွႆးၸၢင်ႉ ၼႆ ၵူႈပီၵူႈပီယဝ်ႉ။
လွင်ႈတၢင်းဢၼ်ပွႆးၼႆႉ ပေႃႇပဵၼ်မႃးၼႆႉ ပၢၼ်ၶုၼ် ဢၼေႃႇယထႃႇ ပူးၵမ်ႇၼႆႉ ပၼ်ၶေႃႈပူင်ဝႃႈ ၸႄႈတွၼ်ႈလႄႇတုၼ်းၵဝ်ႈတွၼ်ႈ ၼႆႉ တေလႆႈမႃးဝႆႈသႃ ၵွင်းမူး ၼိူဝ်လွႆသူၺ်ႇတႃႇလွင်းၼႆ ၼႆယဝ်ႉ။ တႄႇဢဝ်မိူဝ်ႈၼၼ်ႉသေ ပဵၼ်ၾိင်ႈထုင်းမႃးယဝ်ႉ။
ပေႃးထိုင် လိူၼ်သိပ်းဢဵတ်းမႂ်ႇ ႑႔ ၶမ်ႈမႃးၼႆ ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းႁိမ်းႁွမ်း ဝဵင်းၵျွၵ်ႉသႄႇၼႆႉ ဢွၼ်ၵၼ်ႁဵတ်း ႁၢင်ႈၸၢင်ႉလူင်သေ ဢဝ်ႁၢင်ႈၸၢင်ႉလူင်ၼၼ်ႉ လဵပ်ႈပၼ်ဝဵင်းသေ ဢွၼ်ၵၼ် ၵႃႈၵႃႈဝႅၼ်ဝႅၼ်ယဝ်ႉ။ မိူဝ်ႈၵူႈပွၵ်ႈတႄႉ ဢဝ်ၸၢင်ႉဢၼ်တႄႉမၼ်းသေ လဵပ်ႈပၼ်ႇယဝ်ႉ။ ပေႃးယဝ်ႉ ဢွၼ်ၵၼ်ၵႂႃႇဝႆႈသႃ ၵွင်းမူးသူၺ်ႇတႃႇလွင်းသေ ၸင်ႇၽၢတ်ႇၽုင်ယဝ်ႉ။ ပဵၼ်ပွႆးဢၼ် ၵူၼ်းၼုမ်ႇၵူၼ်းဢွၼ်ႇၶဝ် ဢွၼ်ၵၼ် ၶဝ်ႈႁူမ်ႈမူၼ်ႈသိူဝ်းဢၼ်ၼိုင်ႈယဝ်ႉ။
ၼႃႈလိၼ်ပထဝီႇ
ဝဵင်းၵျွၵ်ႉသႄႇၼႆႉ ၶဝ်ႈပႃးၼႂ်း ပွတ်းၵၢင်မိူင်းမၢၼ်ႈ တီႈဢၼ်မႆႈ ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ မီးၽၢႆႇတၢင်းတူၵ်း ဝဵင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယၢၼ်ၵႆ 30 လၵ်းယဝ်ႉ။ ၽၢႆႇတၢင်းဢွၵ်ႇဝဵင်းၵျွၵ်ႉသႄႇၼႆႉ မီးသၼ်ႇလွႆမိူင်းတႆးသေ ၽၢႆႇတၢင်း ဢွၵ်ႇဝဵင်းၸမ်ႉမီးလွႆသူၺ်ႇတႃႇလွင်းယဝ်ႉ။ ဢၼ်ပဵၼ် မႄႈၼမ်ႉၸေႃႇၵျီႇ ၼႆႉ လုၵ်ႉဢၼ် ပွတ်းဢွၵ်ႇၽၢႆႇၸၢၼ်းသေ လတ်းလႆၶၢမ်ႈၵႂႃႇ ပွတ်းတူၵ်းၽၢႆႇႁွင်ႇ ဝဵင်းၵျွၵ်ႉသႄႇယဝ်ႉ။ တီႈၼႂ်းဝဵင်းၼႆႉ မီး ႁွင်ႈတမူတ်ႉ၊ ႁွင်ႈမိၼ်းယႄး ၸၵႂႃႇၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။
ၸၼ်ႉၸွမ်ပၢႆးမေႃ ၵျွၵ်ႉသႄႇ
ၵေႃႈတင်ႈဝႆႉ ႁိမ်းၶၢင်ႈ ႁွင်ႈတမူၵ်ႉ၊ တီႈပွၵ်ႉဢေးမျႃႉၵျီႇလိၼ်ႇ ဢၼ်မီးတၢင်းပွတ်းၸၢၼ်းၽၢႆႇတူၵ်းဝဵင်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
911
လိူၼ်ၸၼ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၾႅပ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မၢတ်ႉၶျ်
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢေႇပရႄႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မေႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျုၼ်ႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျူႇလၢႆႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်သႅပ်ႇထႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢွၵ်ႇထူဝ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၼူဝ်ႇဝႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်တီႇသႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:911
ထုၼ်းထုၼ်းဢူး (ၸွမ်တတ်းသိၼ်)
ဢူးထုၼ်းထုၼ်းဢူး ၼႆႉ မိူဝ်ႈပၢၼ် လူင်ပွင်ၸိုင်ႈ ဢူးတဵင်းၸဵင်ႇၼၼ်ႉ ပဵၼ် ၸွမ်တတ်းသိၼ် မိူင်းႁူမ်ႈတုမ်မႃးယဝ်ႉ။
Arrow Keys
ပေႃးပဵၼ်တီႈ ၽၢင်ၼဵၵ်းၶွမ်း Computer Keyboard ၵမ်ႉပႃႈၼမ်တႄႉ တေလႆႈႁၼ် ပႃးဝႆႉ ၼဵၼ်ပိုၼ် arrow keys သီႇဢၼ်ယဝ်ႉ။ မၼ်းပဵၼ် တွၼ်ႈတႃႇ ၶၢႆႉ ပိုၼ်ၸီႉ cursor ဢမ်ႇၼၼ် insertion point ၼႆဢေႃႈ။ မၼ်းမီးဝႆႉ ပိုၼ်သၢႆႉ၊ ပိုၼ်ၶႂႃ၊ ပိုၼ်တႂ်ႈ၊ ပိုၼ်ၼိူဝ်ၼႆဢေႃႈ။ ပေႃးဝႃႈ မႃးၸႂ်ႉၵိုၵ်းၸွမ်းၵၼ်တင်း ၼဵၼ် Shift, Control ဢမ်ႇၼၼ် Alt (တီႈ PCs) ၼႆ ဢၼ်ပဵၼ် ၼဵၼ်ပိုၼ် arrow keys ၸိူဝ်းၼႆႉ မၼ်းတေမီး တီႈပွင်ႇႁင်းမၼ်းၵႂႃႇသေ ၵၢၼ်ၶဝ်ၵေႃႈ တေပႅၵ်ႇပိူင်ႈၵၼ်ၵႂႃႇယူႇယဝ်ႉ။ တူဝ်ယၢင်ႇမၼ်း၊ သင်ၸိူဝ်ႉဝႃႈ ၼဵၵ်း Shift + Up-arrow ၼႆ မၼ်းတေဢဝ် ပိုၼ်ၸီႉ pointer ႁဝ်း ၶၢႆႉၵႂႃႇၸူးပၼ် တီႈတင်းၽၢႆႇၼိူဝ် ၼႃႈလိၵ်ႈဢေႃႈ။ ပေႃးပဵၼ်တီႈ ၶိူင်ႈၸၢၵ်ႈ Macintoshes ၼႆ ၼဵၼ်ပိုၼ်ၼႆႉ ၸၢင်ႈၸႂ်ႉလႆႈၸွမ်း Shift, Option လႄႈ Command keys ၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။ လွင်ႈလၢႆးႁဵတ်းၵၢၼ် ၼဵၼ်ပိုၼ်ၸိူဝ်းၼႆႉတႄႉ ဢိင်ၼိူဝ် ၽရူဝ်ႇၶႅမ်ႇ ဢၼ်ႁဝ်းၸႂ်ႉသေၵေႃႈ လၢႆးႁဵတ်းၵၢၼ်မၼ်း ၸၢင်ႈတေပႅၵ်ႇပိူင်ႈ ၵၼ်ၵႂႃႇယူႇ။ ၽရူဝ်ႇၶႅမ်ႇမၢင်ၸိူဝ်းတႄႉ မၼ်းဢမ်ႇၸႂ်ႉ ၼဵၼ်ပိုၼ်ၸိူဝ်းၼႆႉၼင်ႇၵဝ်ႇ။ ဢၼ်ပဵၼ် ၼဵၼ်ပိုၼ် arrow keys ၼႆႉ မၢင်ၸိူဝ်းၵေႃႈႁွင်ႉဝႃႈ cursor control keys ၼဵၼ်ၵုမ်းၶႃႇသႃႇ ၼႆဢေႃႈ။
ၵုၼ်းၶျၢၼ်ႇၵူင်း၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းပျေႃႇပွႆႇ
ဝၢၼ်ႈၵုၼ်းၶျၢၼ်ႇၵူင်း  (ကွမ်းခြံကုန်းရွာ၊ Kunchankone) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇၵျီႇ၊ ၸႄႈဝဵင်းပျေႃႇပွႆႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈယမႄးတိၼ်း၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 192781 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇၵျီႇၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 1192 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 1463 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 2655 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းပျေႃႇပွႆႇ
ဢေႇတီႇ 99
လိူၼ်ၾႅပ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မၢတ်ႉၶျ်
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢေႇပရႄႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မေႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢေႃးၵၢတ်ႉ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်သႅပ်ႇထႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢွၵ်ႇထူဝ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၼူဝ်ႇဝႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်တီႇသႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:99
2040
လိူၼ်ၸၼ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မၢတ်ႉၶျ်
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢေႇပရႄႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မေႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျုၼ်ႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢေႃးၵၢတ်ႉ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်သႅပ်ႇထႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢွၵ်ႇထူဝ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၼူဝ်ႇဝႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်တီႇသႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
မျိၼ်းၶျၢၼ်ႇ၊ ဝဵင်း
ဝဵင်းမျိၼ်းၶျၢၼ်ႇ (မြင်းခြံမြို့), (Myingyan) ၼႆ့ ပဵၼ်ဝဵင်းပၵ်းလုမ်း ၸႄႈဝဵင်းမျိၼ်းၶျၢၼ်ႇ ဢၼ်မီးတီႈၼႂ်း ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ဝဵင်းၼိုင်ႈယဝ်ႉ။
သၢႆပိုၼ်း
လုၵ်ႉတီႈ မျိၼ်းၵျၢၼ်ႇ (မျဉ်းကျန်) သေ ပဵၼ်မႃး မျိၼ်းၶျၢၼ်ႇ (မြင်းခြံ) ဝႃႈၼႆယဝ်ႉ။ မိူဝ်ပၢၼ် ၶုၼ်သူၺ်ႇပူဝ်ႇ ၼၼ်ႉ ၼႂ်းၼႃႈလိၼ် ၵူၼ်းလူင် သီႇၵေႃႉၼႆႉ ၵႆႉမီးလွင်ႈႁႅမ်ၵၼ်တၢႆၼမ်ၼႆယဝ်ႉ။ သင်ၸိူဝ်ႉဝႃႈ ဢမ်ႇၸွပ်ႇဢွၵ်ႇလႆႈ ၵေႃႉၶႃႈႁႅမ်တၢႆၼႆ ၽူႈၵႄႇၼႃႈလိၼ်ၼၼ်ႉ လႆႈထၢမ်းငိုၼ်း သၢမ်ၸွႆႈ ဝႃႈၼႆႉယဝ်ႉ။ ယွၼ်ႉၼၼ်လႄႈ ပဵၼ်ၼႂ်းၼႃႈလိၼ်ၽႂ်ၼႆ ႁႂ်ႈပေႃး ၸႅင်ႈလႅင်းလီ ၸင်ႇလႆႈ ၸၼ်သၢႆၶႅၼ်ႈၵၼ်သေ မၵ်းမၼ်ႈဝႆႉယဝ်ႉ။ ဢၼ်လႆႈႁၼ် တူဝ်တၢႆၵူၼ်းၼၼ်ႉ ပဵၼ်တီႈ ဢၼ်ၵိုတ်းဝႆႉ တႃႇၸၼ်ထႅဝ်ၶႅၼ်ႈၵၼ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ယွၼ်ႉပိူဝ်ႈဝႃႈ သၢႆၶႅၼ်ႈဢၼ်ၵိုတ်းဝႆႉ တႃႇၸၼ် မျိၼ်းၵျၢၼ်ႇ (မျဉ်းကျန်)ၼၼ်ႉ ယဵၼ်းပဵၼ်မႃး မျိၼ်းၶျၢၼ်ႇ (မြင်းခြံ) ဝႃႈၼႆယဝ်ႉ။
မႄႈၼမ်ႉၵဵဝ်ၼႆ့ ၵႂႃႇမီးတီႈ လုၵ်ႉဢဝ် ဢၼ်မီးယၢမ်လဵဝ်ၵႆႇယၢၼ် ၽၢႆတူၵ်း 6 လၵ်း ၽႅဝ်ထိုင်တီႈႁိမ်း ၸႄႈဝဵၼ်းယေႇၸၵျူဝ်ႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈပၶူၵ်ႉၵူႇ ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ မိူၼ်ၼင်ႇ ဝဵင်းမျိၼ်းၶျၢၼ်ႇ မီးယူႇယၢမ်းလဵဝ် မိူဝ်ႈၵူႈပွၵ်ႈၵေႃႈ ၽၢႆႇၸၢၼ်း ႁွင်ႈၸုၼ်းလုၼ်း၊ ၽၢႆႇႁွင်ႇ ႁွင်ႈပျွင်းပျႃႇသေ ၼႂ်းၵႄႈမၼ်းမီး ဝၢၼ်ႈယေႇလႄး ယဝ်ႉ။ ၽၢႆႇပုၼ်ႉမႄႈၼမ်ႉသမ်ႉမီး ဝၢၼ်ႈသိၼ်ႇတႄးယဝ်ႉ။ ပီသၢၵ်ႈၵရဵတ်ႈ 1199 (ပီၶရဵတ်ႉ 1837) မိူဝ်ႈပၢၼ်ၵူင်းပွင်ႇ ပၢၼ်ၶုၼ်သူၺ်ႇပူဝ်ႇၼၼ်ႉ ယၢၼ်ၵႆႇဝၢၼ်ႈယေႇလႄး ၽၢႆႇဢွၵ်ႇ 500 ဝၢႆႈ ၼၼ်ႉ ၵူၼ်းႁၢႆႉၶဝ် ဢဝ်တၢႆႇၵူၼ်းၵေႃႉၼိုင်ႈလႄႈ ၸင်ႇလႆႈႁၼ်မႅၼ်ႈၺႃးသေ ၵႂႃႇတိူင်ႇလၢတ်ႈ ၸဝ်ႈၼႃႈတီႈၶဝ်ႈယဝ်ႉ။ ၸဝ်ႈၼႃႈတီႈၶဝ် မႃးတူၺ်းသေ ဢမ်ႇသွၵ်ႈႁႃႁၼ်လႆႈ ၵေႃႉဢဝ်တၢႆမၼ်း။ တီႈဢၼ်ဢဝ်ၵူၼ်းတၢႆၼၼ်ႉၵေႃႉ မီးဝႆႉတီႈ ၼႃႈလိၼ်ပူႇၵႄႇသီႇၵေႃႉ တိူဝ်ႉၸပ်းၵၼ်ဝႆႉ။ သင်ၸိူဝ်ႉဝႃႈ ဢမ်ႇၸွပ်ႇႁႃၺွပ်းလႆႈ ၽူႈဢဝ်တၢႆၼႆ ၸဝ်ႈၼႃႈတီႈ ဢၼ်ၵွၼ်းထုင်ႉၼၼ်ႉ တေလႆႈပၼ်ငိုၼ်း သၢမ်ၸွႆႉၼႆလႄႈ ပူႇၵႄႇၶဝ်ၸိူဝ်းၼၼ်ႉၵေႃႈ တီႈဢၼ်ပဵၼ်လွင်ႈၼၼ်ႉ ဢမ်ႇၶဝ်ႈပႃးၼႂ်း ၼႃႈလိၼ်ၽႂ်မၼ်းၼႆႉ ဢွၼ်ၵၼ်ထဵင်ႁင်းၽႂ်မၼ်းယဝ်ႉ။ ႁဵတ်းၼၼ်သေ ပူႇၵႄႇ သီႇၵေႃႉၼၼ်ႉၵေႃႈဢွၼ်ၵၼ် ထတ်းၸၼ်ၼႃႈလိၼ် ဢၼ်ၸဝ်ႈၵဝ်ႇပိူင်ႇသေ ၼႃႈလိၼ်တီႈဢၼ်ပဵၼ် လွင်ႈဢဝ်တၢႆၵူၼ်းၼၼ်ႉၸမ်ႉ ၵိုတ်းဝႆႉ လွတ်ႈပဝ်ႇဝႆႉ။ တီႈဝၢၼ်ႈယေႇလႄးၼၼ်ႉ မီးပွႆးၸႃးလူင် ဢူးပေႇ ၵေႃႉဢၼ်ၵူၼ်းဝၢၼ်ႈၶဝ် ယုမ်ႇယမ်ႇ ၵေႃႉဢၼ်မီး သီႇလ သမႃႇထိ ပႆႇၺႃႇၼၼ်ႉ။ သင်ၸိူဝ်ႉဝႃႈ ပၼ်ၶႂၢင်ႉ တႃႇတေတင်ႈဝၢၼ်ႈ တီႈၼႃႈလိၼ် ဢၼ်ဢဝ်တၢႆၵူၼ်းၼၼ်ႉ မၼ်းတေၵေႃႉၶၢမ်ႇသၢႆႈပၼ် ငိုၼ်းသၢမ်ၸွႆႉ ဝႃႈၼႆသေ မၼ်းလဝ်ႈလၢတ်ႈၸိူင်ႉၼၼ်လႄႈ လွၵ်းလိၼ်ဢၼ်ၼၼ်ႉၵေႃႈ ဢူးပေႇ ၵေႃႉလႆႈၵႂႃႇယဝ်ႉ။ ႁိုင်မႃးတၢၼ်ႇတၢၼ်ႇ ယွၼ်ႉၽင်ႇၼမ်ႉမႄႈၵဵဝ် ၵူၼ်ႇတူၵ်းလႄႈ ဝၢၼ်ႈယေႇလႄးၵေႃႈ ပႃးၵႂႃႇၼႂ်း ဢၼ်ၵူၼ်တူၵ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ယွၼ်ႉၼၼ်လႄႈ မႄႈၼမ်ႉၼႆႉ ၸင်ႇၽႅဝ်မႃးႁိမ်း ဢၼ်ဝဵင်းမျိၼ်းၶျၢၼ်ႇ မီးယူႇယၢမ်းလဵဝ်ၼႆႉယဝ်ႉ။ မိူဝ်ႈၵူႈပွၵ်ႈ ယွၼ်ႉ ပူႇၵႄႇၶဝ် ၸိုၼ်ႈသၢႆ မၵ်းမၼ်ႈၼႃႈလိၼ်သေ တီႈဢၼ်ၵိုတ်းဝႆႉၼင်ႇ ၸင်ႇႁွင်ႉဝႃႈ မျိၼ်းၵျၢၼ်ႇ ၼႆသေ ပီယၢဝ်းၶၢဝ်းႁိုင် လႅၵ်ႈလၢႆႈယဵၼ်းပဵၼ်မႃး မျိၼ်းၶျၢၼ်ႇ ဝႃႈၼႆယဝ်ႉ။
ဢွင်ႈတီႈ
ဝဵင်းမျိၼ်းၶျၢၼ်ႇၼႆႉ ပဵၼ်ဝဵင်းပၵ်းလုမ်း ၸႄႈဝဵင်းမျိၼ်းၶျၢၼ်ႇ ဢၼ်ၶဝ်ႈပႃးၼႂ်း ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ပွတ်းၽၢႆႇၼိူဝ် မိူင်းမျႅၼ်ႇမႃႇ ဝဵင်းၼိုင်ႈယဝ်ႉ။ မၼ်းမီးဝႆႉၽၢႆႇၼိူဝ် ၽင်ႇၽၢႆႇၶႂႃ မႄႈၼမ်ႉၵဵဝ်သေ ပဵၼ်သဵင်းႁိူဝ်းသၢင်းၽေႃးမႃးသိူၵ်ႈဝဵင်းၼိုင်ႈယဝ်ႉ။ ပေႃးဝႃႈလုၵ်ႉဢဝ်တီႈ ဝဵင်းတႃႈၵုင်ႈ မႃးၸွမ်းလၵ်းၼမ်ႉၼႆ ၵႆယၢၼ်ၵၼ် 515 လၵ်းသေ ပေႃးဢဝ်တင်း ဝဵင်းတႃႈလိူဝ်ႇဝႃႈ ၵႆယၢၼ်ၵၼ် 80 လၵ်းယဝ်ႉ။ ပေႃးဝႃႈထိုင်ၶၢဝ်းမႆႈမႃး ႁိူဝ်းသၢင်းၽေႃးၼႆႉ ၸၢင်ႈၵိုတ်းလႆႈတီႈ ၵႆယၢၼ်ၽင်ႇၵူၺ်း။ ဝဵင်းမျိၼ်းၶျၢၼ်ႇၼႆႉ ပဵၼ်ဝဵင်းတၢင်းလူတ်ႉလဵၼ်းသုတ်း ဢၼ်လုၵ်ႉတီႈ ဝဵင်းတႃႇၸီႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈမဵၵ်ႉထိလႃႇ ၼၼ်ႉၽႄမႃးယဝ်ႉ။ မိူဝ်ႈၵူႈပွင်ႈ လုၵ်ႉဢဝ်တီႈ မျိၼ်းၶျၢၼ်ႇ လတ်းမႃး ဝဵင်းၼထူဝ်းၵျီးသေ တၢင်းလူတ်ႉလဵၼ်းၼႆႉ ၽႅဝ်မႃးတီႈ တႃႈလူတ်ႉလဵၼ်းပလဵၵ်ႉယဝ်ႉ။ သဵၼ်ႈတၢင်းလူတ်ႉၵႃး မျိၼ်းၶျၢၼ်ႇ - ၼထူဝ်းၵျီး ဢၼ်ပဵၼ်တၢင်းသိူဝ်ႇယၢင်ၼႆႉ မီး 20 လၵ်းသေ တေႃႇထိုင် ၸႄႈတွၼ်ႈၵျွၵ်ႉသႄႇ မီး 42 လၵ်းယဝ်ႉ။
သၢႆတၢင်းၵပ်းသိုပ်ႇ
သဵၼ်ႈတၢင်းသိူဝ်ႇယၢင် မျိၼ်းၶျၢၼ်ႇ ၵျွၵ်ႉပတွင်း ၼႆႉ မီး 59 လၵ်းယဝ်ႉ။ သဵၼ်ႈတၢင်းသိူဝ်ႇယၢင် လုၵ်ႉဢဝ် မျိၼ်းၶျၢၼ်ႇ ၵႂႃႇ ၺွင်ႇဢူး မီး 59 လၵ်း လႄႈ လုၵ်ႉဢဝ်တၢင်းၽႄ ဝဵင်းၵျွၵ်ႉပတွင်း မီး 34 လၵ်းယဝ်ႉ။ ပေႃးလုၵ်ႉဢဝ်တီႈ မျိၼ်းၶျၢၼ်ႇလတ်းၶၢမ်ႈ ၵျွၵ်ႉပတွင်း တေႃႇထိုင်သၢပ်ႇလႅၼ်လိၼ် ထုင်ႉမဵၵ်ႉထိလႃႇၼႆ ၵႆယၢၼ် 81 လၵ်းယဝ်ႉ။ လုၵ်ႉဢဝ်မျိၼ်းၶျၢၼ်ႇ တေႃႇထိုင် ပိၼ်းၶျွင်း သၢပ်ႇလႅၼ်လိၼ် မၵူၺ်း မီး 75 လၵ်းယဝ်ႉ။ ပေႃးၵႂႃႇၸွမ်းသဵၼ်ႈတၢင်းၵူၺ်းၶျူဝ်ႇ လုၵ်ႉဢဝ် ၽၢႆႇတူၵ်းၵျွၵ်ႉပတွင်းတေႃႇထိုင် သၢပ်ႇလႅၼ်လိၼ်မၵူၺ်းၼႆ မီး 65 လၵ်းယဝ်ႉ။ လုၵ်ႉဢဝ် မျိၼ်းၶျၢၼ်ႇ တေႃႇထိုင် သီႇမီးၶူင်ႇ တၢင်းလူတ်ႉၵႃး ၵႆယၢၼ် 22 လၵ်းယဝ်ႉ။ ယွၼ်ႉၼၼ် ဝဵင်းမျိၼ်းၶျၢၼ်ႇၼႆႉ မီးသၢႆတၢင်းၼမ်ႉ၊ သၢႆတၢင်းလူတ်ႉၵႃး၊ သၢႆတၢင်းလူတ်ႉလဵၼ်းလႄႈ ပဵၼ်ထုင်ႉဢၼ်ၵူၼ်းၵိုၼ်းယူႇၼမ်လႄႈ ပဵၼ်ဝဵင်းၵိုၼ်းဝဵင်းၼိုင်ႈယူႇယဝ်ႉ။
ပထဝီႇလွင်ႈၵူၼ်း
ဝဵင်းမျိၼ်းၶျၢၼ်ႇၼႆႉ တၢင်းၵႂၢင်ႈမၼ်းမီး 3.7 လၵ်းပၼ်ႇမူၼ်းသေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း မိူဝ်ႈပီ 1963 ၼၼ်ႉ လႆႈလၢမ်းဝႃႈ မီးမႃး 37,850 ၵေႃႉၼႆယဝ်ႉ။ တီႈၼိူဝ်ဝဵင်းၼႆႉ ပွၵ်ႉၸိူဝ်းပဵၼ် ပျွင်းပျႃႇ၊ ၵူၺ့်ၵျီး၊ ၵၢၼ်ႇဢူး၊ ၵျီႇတေႃႇရႅတ်ႉ၊ ဢေးၵျိၼ်း ၸၵႂႃႇၸိူဝ်းၼႆႉသေ မီး ပွၵ်ႉ 18 ၵွင်ႇ လင်ႁိူၼ်း တေမီးပွၵ်ႈ 7,560 ၼႆႉယဝ်ႉ။ ယွၼ်ႉပဵၼ်ဝဵင်းပၵ်းလုမ်း ၸႄႈတွၼ်ႈလႄႈ ဢၼ်ပဵၼ်လုမ်းလူင်ပွင်ၸိုင်ႈ၊ ႁူင်းႁဵၼ်း ၸၼ်ႉသုင်၊ ၸၼ်ႉၵၢင်၊ ၸၼ်ႉငဝ်ႈ၊ ႁူင်းယႃ၊ ၶွၵ်ႈ၊ လုမ်းမျူႇၼီႇၸပႄႇ လႄႈ တိူၵ်ႈဢုတ်ႇတိူၵ်ႈဝႃး၊ ၸၢၵ်ႈၼမ်ႉမၼ်း၊ ၸၢၵ်ႈၶဝ်ႈ၊ ၸၢၵ်ႈၵုၺ် ၸၵႂႃႇၸိူဝ်းၼႆႉသေ ပဵၼ်ဝဵင်းၵိုၼ်းဝဵင်းၼိုင်ႈယဝ်ႉ။ တီႈထုင်ႉမျိၼ်းၶျၢၼ်ႇလႄႈ ၵူၼ်းယူႇၼိူဝ်ဝဵင်းၵမ်ႉပႃႈၼမ်ၼႆႉ ပဵၼ်ၵူၼ်းၶိူဝ်းမၢၼ်ႈ ၸၢဝ်းပုတ်ႉထ ၵမ်ႉၼမ်ယဝ်ႉ။ ယွၼ်ႉၼၼ်လႄႈ ၽြႃး၊ ၵျွင်းမုၼ်ၸဝ်ႈၵေႃႈ လိူင်ႇၼမ်တႄႉတႄႉ။ ၵွင်းမူးဢၼ်ၸိုဝ်ႈသဵင်လိုဝ်းလင်ၼႆႉ ပဵၼ် ၵွင်းမူးသၢၼ်ႇတတေႃႇပျေႉ၊ ၵွင်းမူးသမ်ႇသရႃႇဢေး၊ ၽြႃးယၢၼ်ႇဢွင်ႇမျိၼ်ႇ၊ ၵွင်းမူးသူၺ်ႇမျိၼ်ႇတိၼ်ႇ၊ ၽြႃးၼၵျဵၵ်ႉသျိတ်ႉသူႇ (ၽြႃးသၢဝ်းပႅတ်ႇ)၊ သျိၼ်ႇပိၼ်ႇယေႇပေႃႇ၊ ၽြႃးတူင်းသူႇ (ၽြႃးသၢမ်သူႇ) ၸၵႂႃႇၸိူဝ်းၼႆႉသေ ထိုင်ၶၢဝ်းလႂ်ၶၢဝ်းၼၼ်ႉ မီးပွႆးၽြႃးလႄႈ ပဵၼ်ပွႆးၵိုၼ်းလူင်ၼင်ႇၵဝ်ႇ။ လိူဝ်သေၼၼ်ႉ ၵျွင်းၵူဝ်းသွင်ႇ၊ ၵျွင်းသုထမ်ႇမႃႇ၊ တိူၵ်ႈသွၼ်လိၵ်ႈ သုတွင်းပျေႉ၊ ၵျွင်းၸုၼ်းလုၼ်းၵူႇ၊ ၵျွင်းသူၺ်ႇမျိၼ်ႇတိၼ်ႇ၊ ၵျွင်းမႁႃႇသတိပထၢၼ်ႇ ၸၵႂႃႇၸိူဝ်းပဵၼ်ၵျွင်းၵမ်ႇမထႃးၵေႃႈမီးဝႆႉ။ တီႈဝဵင်းမျိၼ်းၶျၢၼ်ႇၼႆႉ ဢွၼ်ၵၼ်သိုဝ်ႉၶၢႆ ၵုၺ်ၵူႈမဵဝ်းမဵဝ်း၊ ထူဝ်ႇၵူႈမဵဝ်းမဵဝ်း။ လိူဝ်သေၼၼ်ႉဢမ်ႇၵႃး ၶူဝ်းမၼ်ႈလိူင် လႄႈ ၵွၼ်ႈသီႇ ၸိူဝ်းၼႆႉၵေႃႈဢွၵ်ႇယဝ်ႉ။
ၵျွၵ်ႉသႄႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈ
ၸႄႈတွၼ်ႈၵျွၵ်ႉသႄႇ (ကျောက်ဆည်ခရိုင်), (Kyaukse district) ၼႆႉ ပဵၼ် ၸႄႈတွၼ်ႈ ဢၼ်မီးၼႂ်း ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ပွတ်းၵၢင်မိူင်းမျၢၼ်ႇမႃႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း တီႈၼႂ်းၸႄႈတွၼ်ႈၵျွၵ်ႉသႄႇ ဢၼ်ၵဵပ်းမိူဝ်ႈ ပီ 2014 ၼၼ်ႉဝႃႈ မီးၵူၼ်း 739, 315 ၵေႃႉ ဝႃႈၼႆယဝ်ႉ။
တီႈၼႂ်းၸႄႈတွၼ်ႈၵျွၵ်ႉသႄႇၼႆႉ မီးဝၢၼ်ႈၸိုဝ်ႈမိူၼ်ႈၵၼ် ၼမ်တႄႉတႄႉ။ ဢၼွၵ်ႉငႄႇတူဝ်း၊ ဢသျေႉငႄႇတူဝ်း၊ ဢၼွၵ်ႉၼၢၼ်းယႂႃႇ၊ ဢသျေႉၼၢၼ်းယႂႃႇ၊ ဢသျေႉသႃႇၵရ၊ ဢၼွၵ်ႉသႃႇၵရ၊ ဢသျေႉတပျေႇၵူင်း၊ ဢၼွၵ်ႉတပျေႇၵူင်း၊ တွင်ႈပွင်လွင်၊ မျွၵ်ႉပွင်လွင်၊ တိၼ်ႇတွင်းၵျီး၊ ဝၢၼ်ႈတိၼ်ႇတွင်းငႄႇ ၸၵႂႃႇၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။
ၸႄႈဝဵင်း
ၸႄႈဝဵင်း ၸိူဝ်းမီးၼႂ်း ၸႄႈတွၼ်ႈၵျွၵ်ႉသႄႇ ၼၼ်ႉ ပဵၼ်ၸိူဝ်းၼင်ႇပႃႈတႂ်ႈၼႆႉယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ၸႄႈတွၼ်ႈၼႂ်းမိူင်းမျၢၼ်ႇမႃႇ
ၵိၼ်ႇမုၼ်းၶျၢၼ်ႇ၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းၵျွၵ်ႉပတွင်း
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းၵျွၵ်ႉပတွင်း
တႄးပူင်ႇ၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းတႃႇၸီႇ
ဝၢၼ်ႈတႄးပူင်ႇ  (သဲပုံရွာ, Theapon) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇတႄးပူင်ႇ၊ ၸႄႈဝဵင်းတႃႇၸီႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈမဵၵ်ႉထီႇလႃႇ၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 194363 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇတႄးပူင်ႇၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 857 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 982 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 1839 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ဢၢင်ႈဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းတႃႇၸီႇ
ၵုလ၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းမျိၼ်းၶျၢၼ်ႇ
ဝၢၼ်ႈၵုလ  (ကုလရွာ, Kula) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇၵုလ၊ ၸႄႈဝဵင်းမျိၼ်းၶျၢၼ်ႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈမျိၼ်းၶျၢၼ်ႇ၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 191211 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇၵုလၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 1029 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 1133 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 2162 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းမျိၼ်းၶျၢၼ်ႇ
ၸၼ်ႇဝႃႇရီႇ 22
လိူၼ်ၸၼ်ႇဝႃႇရီႇ (22) ဝၼ်းၼႆႉ ပေႃးဢဝ် ပၵ်းယဵမ်ႈဝၼ်းၵရီႇၵေႃးရီးယႅၼ်း ဝႃႈ ပဵၼ်ဝၼ်းထူၼ်ႈ (22) တွၼ်ႈတႃႇ ၼိုင်ႈပီယဝ်ႉ။ တွၼ်ႈတႃႇတေသုတ်းပီၼႆႉ ၵိုတ်းထႅင်ႈ (343) ဝၼ်းယူႇ။ ပေႃးပဵၼ် ပီဝႃႇထၢပ်ႈ ၼႆ ၵိုတ်းယူႇ (344) ဝၼ်းယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၼ်းထိ ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ၸၼ်ႇဝႃႇရီႇ
ၼႃးမွၼ်၊ ဝၢၼ် (ၼႃးဝွၼ်)ႈ
ဝၢၼ်ႈၼႃးမွၼ် (, Nar Mun, နားမွန်) ၼႆႉ ပဵၼ်ဝၢၼ်ႈ ဢၼ်မီးၼႂ်း ဢိူင်ႇၼႃးမွၼ်၊ ၸႄႈဝဵင်းမိူင်းပၼ်ႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈ လၢင်းၶိူဝ်း၊ မိူင်းတႆး ဢေႃႈ။
မျိၼ်းတေႇ၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းမလႅင်ႇ
ဝၢၼ်ႈမျိၼ်းတေႇ  (မြင်းသေရွာ, Myinthay) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇလႅတ်ႉၸူၺ်ႉ ၊ ၸႄႈဝဵင်းမလႅင်ႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈမဵၵ်ႉထီႇလႃႇ၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 194206 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇ လႅတ်ႉၸူၺ်ႉၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 1755 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 2200 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 3955 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းမလႅင်ႇ
1523
လိူၼ်ၸၼ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၾႅပ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မၢတ်ႉၶျ်
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢေႇပရႄႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မေႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျူႇလၢႆႇ
(1) ဝၼ်း။
ဢေႃးၵၢတ်ႉ
(1) ဝၼ်း။
သႅပ်ႇထႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
ဢွၵ်ႇထူဝ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
တီႇသႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:1523
1182
လိူၼ်ၾႅပ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မၢတ်ႉၶျ်
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢေႇပရႄႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မေႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျုၼ်ႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျူႇလၢႆႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢေႃးၵၢတ်ႉ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်သႅပ်ႇထႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢွၵ်ႇထူဝ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၼူဝ်ႇဝႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်တီႇသႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:1182
1825
'''1825’’’
လိူၼ်ၸၼ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၾႅပ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မၢတ်ႉၶျ်
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢေႇပရႄႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မေႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျုၼ်ႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျူႇလၢႆႇ
(1) ဝၼ်း။
ဢေႃးၵၢတ်ႉ
(1) ဝၼ်း။
သႅပ်ႇထႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
ဢွၵ်ႇထူဝ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
ၼူဝ်ႇဝႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
တီႇသႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:1825 ပိူင်ထၢၼ်ႈ:1820 ႁူဝ်သိပ်းပီ
ဢေႇပရႄႇ 1897
(26) ဝၼ်း
5
တူင်ႇလူင်ႇ၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းၵျွၵ်ႉသႄႇ
ဝၢၼ်ႈတူင်ႇလူင်ႇ  (တုံလုံရွာ, Tonlon) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇမျိၼ်းၵပႅတ်ႉ၊ ၸႄႈဝဵင်းၵျွၵ်ႉသႄႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈပၢင်ႇဢူး၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 190528 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇၸလေႇၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 621 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 648 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 1269 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းၵျွၵ်ႉသႄႇ
910
လိူၼ်ၸၼ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၾႅပ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မၢတ်ႉၶျ်
(1) ဝၼ်း။
လျေႃႇၽျူႇပိၼ်ႇ၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းမဵၵ်ႉထီႇလႃႇ
ဝၢၼ်ႈလျေႃႇၽျူႇပိၼ်ႇ  (လျှော်ဖြူပင်ရွာ, Hlyawhpyupin) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇၸယႅတ်ႉၵူင်း၊ ၸႄႈဝဵင်းမဵၵ်ႉထီႇလႃႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈမဵၵ်ႉထီႇလႃႇ၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 193932 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇၸယႅတ်ႉၵူင်းၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 1499 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 1794 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 3293 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
910
လိူၼ်ဢေႇပရႄႇ
(1) ဝၼ်း။
လျေႃႇၽျူႇပိၼ်ႇ၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းမဵၵ်ႉထီႇလႃႇ
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းမဵၵ်ႉထီႇလႃႇ
910
လိူၼ်မေႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျုၼ်ႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျူႇလၢႆႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်သႅပ်ႇထႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၼူဝ်ႇဝႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်တီႇသႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:910
ၵျုၼ်းတေႃႇ၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းၸိၼ်ႉၵူး
ဝၢၼ်ႈၵျုၼ်းတေႃႇ (ကျွန်းတော်ရွာ, Kyuntaw) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇၵျုၼ်းၵျီး၊ ၸႄႈဝဵင်းၸိၼ်ႉၵူး၊ ၸႄႈတွၼ်ႈပၢင်ႇဢူး၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 190213 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇၵျုၼ်းၵျီးၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 1074 ၵေႃႉ၊ ယိင်း 1456 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 2530 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းၸိၼ်ႉၵူး
ဢေႇတီႇ 98
လိူၼ်ၸၼ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢေႇပရႄႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မေႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျူႇလၢႆႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢေႃးၵၢတ်ႉ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်သႅပ်ႇထႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢွၵ်ႇထူဝ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၼူဝ်ႇဝႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်တီႇသႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:98
သဵၼ်ႈမၢႆ ၸွမ်ၸိုင်ႈမိူင်း မိူင်းမၢၼ်ႈ
ၼႃႈလိၵ်ႈဢၼ်ၼႆႉ ပဵၼ်ၼႃႈလိၵ်ႈသဵၼ်ႈမၢႆ ၸဝ်ႈၸွမ်ၸိုင်ႈ တႄႇဢဝ် ပီ 1948 ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
တွၼ်ႈသွင်ၼႆႉ ပဵၼ်သဵၼ်ႈမၢႆၽူႈၼၢမ်း မျၢၼ်ႇမႃႉသူဝ်ႇသျႄႇလိတ်ႉ လၢၼ်းၸိၼ်ႇပႃႇတီႇ ပီ 1962-88၊ ဝၢႆးၼၼ်ႉ လုၵ်ႉတီႈ တပ်ႉမတေႃႇ လႆႈသိမ်းဢဝ် ဢၢမ်းၼၢၵ်ႈမႃးယဝ်ႉ။
ၸဝ်ႈၸွမ်ၸိုင်ႈမိူင်းမၢၼ်ႈ (၁၉၄၈-တေႃႇယၢမ်းလဵဝ်)
(Dates in italics indicate de facto continuation of office)
မိူင်းႁူမ်ႈတုမ် သူဝ်ႇသျႄႇလိတ်ႉ မိူင်းမၢၼ်ႈ (၁၉၇၄-၁၉၈၈)
{{Legend|#E6E6AA|ၸွမ်ၸိုင်ႈမိူင်း ၸူဝ်ႈၵႅပ်ႉ}}
ၵျီႇ၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းပျေႃႇပွႆႇ
ဝၢၼ်ႈၵျီႇ  (ကျီရွာ၊ Kyi) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇၵျီႇ၊ ၸႄႈဝဵင်းပျေႃႇပွႆႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈယမႄးတိၼ်း၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 192780 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇၵျီႇၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 1192 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 1463 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 2655 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းပျေႃႇပွႆႇ
ဝီႇၶီႇမီႇတီႇယႃႇ ၾွင်ႇတေးသျိၼ်း
ဝီႇၶီႇမီႇတီႇယႃႇ ၾွင်ႇတေးသျိၼ်း (Wikimedia Foundation; တူဝ်ယေႃႈ WMF) ၼႆႉ ပဵၼ်ၸုမ်းပရႁိတ ဢၼ်ဢမ်ႇဢဝ်ၼမ်ႉမျၢတ်ႈၼမ်ႉတွၼ်းသင်သေ ၸတ်းၵၢၼ်ဝီႇၶီႇဝႆႉယူႇ တင်းၼမ်ယဝ်ႉ။ ငဝ်ႈၸိုင်ႈၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဝဵင်းသၢၼ်ႇၽရၢၼ်ႇသိတ်ႉသၵူဝ်ႇ၊ ၸႄႈမိူင်းၵႄႇလီၽူဝ်းၼီးယႃး ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ဝီႇၶီႇမီႇတီႇယႃႇ ၾွင်ႇတေးသယိၼ်ႈၼႆႉ ဢၼ်ၵူၼ်းႁူႉၼမ်ဝႃႈ ပဵၼ်ၸုမ်းတၢင်ႇၶိုၼ်ႈ ပပ်ႉသႅၼ်ႇသမ်ႇဢိၼ်ႇထႃႇၼႅတ်ႉ ဝီႇၶီႇၽီးတီးယႃးၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ဢမ်ႇၵႃး ဝီႇၶီႇၽီးတီးယႃး ၸိူဝ်းပဵၼ် ဝိၵ်ႇသျိၼ်ႇၼရီႇ၊ ဝီႇၶီႇၽိုၼ်ဢိင်၊ ဝီႇၶီႇပပ်ႉ၊ ဝီႇၶီႇငဝ်ႈငႃႇ၊ Wikimedia Commons၊ ဝီႇၶီႇၸိူဝ်ႉၽၼ်း၊ ဝီႇၶီႇၶၢဝ်ႇ၊ ဝီႇၶီႇၸၼ်ႉၸွမ်၊ ဝီႇၶီႇတေႇတႃႇ၊ Wikivoyage၊ Wikimedia Incubator လႄႈ မေႇတႃႇ-ဝီႇၶီႇ ၸိူဝ်ႉၼႆႉၵေႃႈ ၸတ်းၵၢၼ်ဝႆႉယူႇယဝ်ႉ။
မိူဝ်ႈပီ 2003 ၼၼ်ႉ ၽူႈႁူမ်ႈတႄႇတင်ႈ ဝီႇၶီႇၽီးတီးယႃး ၵျိမ်ႇမီႇဝေးလ် ၼႆႉ လႆႈတႄႇတင်ႈ မူႇၸုမ်းမႃး တွၼ်ႈတႃႇၵမ်ႉထႅမ်ပၼ် ဝီႇၶီႇၽီးတီးယႃး လႄႈ ပရေႃးၵျႅတ်ႉပီႈၼွင်ႉမၼ်း ဢမ်ႇဢၢၼ်းဢဝ် ၼမ်ႉမျၢတ်ႈၼမ်ႉတွၼ်းသင်သေ တႃႇၵမ်ႉထႅမ်ပၼ်ၵႂႃႇ ဝႃႈၼႆႉယဝ်ႉ။
မိူဝ်ႈပီ 2015 ၼၼ်ႉ ၽူႈႁၢပ်ႇၵၢၼ်တီး ၾွင်ႇတေးသျိၼ်းၼႆႉ မီးမွၵ်ႈ ႒႕႐ ၼၼ်ႉသေ ငိုၼ်းၶဝ်ႈႁူဝ်ပီၼႆႉ မီးယူႇ ဢမေႇရိၵၢၼ်ႇတေႃႇလႃႇ ႕႐ လၢၼ်ႉပၢႆၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ တီႈၾွင်ႇတေးသျိၼ်းၼႆႉ Lila Tretikov ၵေႃႉႁၢပ်ႇၵၢၼ်ပဵၼ် ၽူႈၼၢမ်းႁၢပ်ႇၵၢၼ် သေ Patricio Lorente ၵေႃႉဢဝ်ပုၼ်ႈၽွင်း ႁူဝ်ပဝ်ႈၸုမ်းပူတ်ႉယဝ်ႉ။
သၢႆပိုၼ်း
မိူဝ်ႈပီ 2001 ၼၼ်ႉ ၵျိမ်ႇမီႇဝေးလ် ၵေႃႉဢၼ်ပဵၼ် ၸဝ်ႈပၢႆးၵၢၼ်မၢၵ်ႈမီး ဢိၼ်ႇထႃႇၼႅတ်ႉ လႄႈ လႃႇရီႇသၢၼ်ႇၵႃႇ ဢၼ်ပဵၼ် ၽူႈတႅမ်ႈသွပ်ႉၾ်ဝႄးလ် ၶဝ်ၼႆႉ ဢွၼ်ၵၼ် တႄႇတင်ႈ ဝီႇၶီႇၽီးတီးယႃး ဢၼ်ပဵၼ် ပပ်ႉသႅၼ်သမ်ႇ ဢိၼ်ႇထႃႇၼႅတ်ႉၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ မိူဝ်ႈပၢႆးၸဝ်ႉၼၼ်ႉတႄႉ လုၵ်ႉတီႈ ၶွမ်ႇပၼီႇပူဝ်းမိတ်ႉ ၶွင်ဝေးလ်ၼၼ်ႉသေ ၵမ်ႉထႅမ်ပၼ် ပရေႃးၵျႅတ်ႉမႃးယဝ်ႉ။ ဝီႇၶီႇၽီးတီးယႃးၵေႃႈ လႆႈၵိုင်ႉၵၢင်ႉယႂ်ႇၵႂၢင်ႈမႃးသေ ၵူၼ်းႁူႉၵေႃႈၼမ်မႃးလႄႈ တွၼ်ႈတႃႇၵမ်ႉထႅမ်ပၼ်ငိုၼ်းၵွင်ၵၢင် ပရေႃးၵျႅတ်ႉၼႆႉ ထုၵ်ႇၸၼ်ၶၢဝ်းယၢမ်းယင်ႉၵိုတ်းဝႆႉယဝ်ႉ။ ဝီႇၶီႇၽီးတီးယႃးၼႆႉ ယွၼ်ႉပိူဝ်ႈမၼ်းႁဵတ်းႁႂ်ႈ တိုၼ်းလၢင်းၶွမ်ႇပၼီႇပူဝ်းမိတ်ႉၼႆႉ ယွမ်းဢေႇမႃးလႄႈ ဝေးလ်လႄႈ သၢၼ်ႇၵႃႇၶဝ် ၼႆႉ လႆႈဝူၼ်ႉတွၼ်ႈတႃႇ တႄႇတင်ႈၸုမ်းပရႁိတ ဢၼ်တႃႇၵမ်ႉထႅမ်ပၼ် ငိုၼ်းၵွင်ၵၢင် ပရေႃးၵျႅတ်ႉၼႆယဝ်ႉ။ ထိုင် ပီ 2003 လိူၼ်ၵျုၼ်ႇ 20 မႃး ဢဝ်ဝီႇၶီႇမီႇတီႇယႃႇ ၾွင်ႇတေးသျိၼ်းၼႆႉ တႄႇတင်ႈပဵၼ် ဝီႇၶီႇၽီးတီးယႃး လႄႈ ၼျူႇပီးတီးယႃးမႃးယူႇယဝ်ႉ။
ၵျႅတ်ႉတႄး၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းပျေႃႇပွႆႇ
ဝၢၼ်ႈၵျႅတ်ႉတႄး  (ကြက်တဲရွာ၊ Kyette) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇဢူၵ်ႉၸႃႇၼွႆႇ၊ ၸႄႈဝဵင်းပျေႃႇပွႆႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈယမႄးတိၼ်း၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 193049 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇဢူၵ်ႉၸႃႇၼွႆႇၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 1591 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 1753 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 3344 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းပျေႃႇပွႆႇ
တတိယၼႃၷဝိမႃၼဝတ်ထု၊ ၶုၼ်ၽီ လူႇၵျွင်းမုင်းမႂ်ဢွႆႈ
12 - တတိယၼႃၷဝိမႃၼဝတ်ထု၊ ၶုၼ်ၽီ လူႇၵျွင်းမုင်းမႂ်ဢွႆႈ
ၶုၼ်ၽီ ပဵၼ်လႆႈတၢၼ်ႇႁိုဝ်ၵေႃႈ ႁဵတ်းလူႇ ၵျွင်းမုင်းမႂ်ဢွႆႈ၊ ၵျွင်းမုင်းၶႃး၊ ၵျွင်းမုင်းၽႅၼ်ႇလႄႈ ၽွၼ်းလီမၼ်း တမ်ႈတီႈ မိူင်းၽီတႃႇဝတိမ်ႇသႃႇၼၼ်ႉ လႆႈၵႂႃႇပဵၼ် ၸၢဝ်းၽီသုထမ်ႇမႃႇ လႆႈၶီႇၸၢင်ႉၽိူၵ်ႇၵႂႃႇၼိူဝ်ၵၢင်ႁၢဝ်သေ ဢၼ်လႆႈၶၢမ်ႇလွင်ႈဢဝ် တူႇရိယႃႇၵူႈပိူင်ပိူင် ပူႇၸေႃႇၼၼ်ႉ
တတိယၼႃၷဝိမႃၼဝတ်ထု ႁူဝ်သိပ်းသွင် သုတ်းယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝိမႃႇၼဝတ်ႉထု
ၸၼ်ႇဝႃႇရီႇ 23
လိူၼ်ၸၼ်ႇဝႃႇရီႇ (23) ဝၼ်းၼႆႉ ပေႃးဢဝ် ပၵ်းယဵမ်ႈဝၼ်းၵရီႇၵေႃးရီးယႅၼ်း ဝႃႈ ပဵၼ်ဝၼ်းထူၼ်ႈ (23) တွၼ်ႈတႃႇ ၼိုင်ႈပီယဝ်ႉ။ တွၼ်ႈတႃႇတေသုတ်းပီၼႆႉ ၵိုတ်းထႅင်ႈ (342) ဝၼ်းယူႇ။ ပေႃးပဵၼ် ပီဝႃႇထၢပ်ႈ ၼႆ ၵိုတ်းယူႇ (343) ဝၼ်းယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၼ်းထိ ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ၸၼ်ႇဝႃႇရီႇ
ၵၢၼ်ႇဢူး၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းၼထူဝ်းၵျီး
ဝၢၼ်ႈၵၢၼ်ႇဢူး  (ကံဦးရွာ, Kanu) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇဝႅတ်ႉလူး ၊ ၸႄႈဝဵင်းၼထူဝ်းၵျီး၊ ၸႄႈတွၼ်ႈမျိၼ်းၶျၢၼ်ႇ၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 191774 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇဝႅတ်ႉလူးၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 2505 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 3088 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 5593 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းၼထူဝ်းၵျီး
ပုင်ႇၸၢၼ်း၊ ဝၢၼ်ႈ
ဝၢၼ်ႈပုင်ႇၸၢၼ်း (, Pong Sam, ပုံစမ်း) ၼႆႉ ပဵၼ်ဝၢၼ်ႈ ဢၼ်မီးၼႂ်း ဢိူင်ႇၼႃးမွၼ်၊ ၸႄႈဝဵင်းမိူင်းပၼ်ႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈ လၢင်းၶိူဝ်း၊ မိူင်းတႆး ဢေႃႈ။
494
လိူၼ်ၾႅပ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မၢတ်ႉၶျ်
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢေႇပရႄႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မေႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျုၼ်ႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျူႇလၢႆႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢေႃးၵၢတ်ႉ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်သႅပ်ႇထႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢွၵ်ႇထူဝ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၼူဝ်ႇဝႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်တီႇသႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
1181
လိူၼ်ၸၼ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၾႅပ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မၢတ်ႉၶျ်
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မေႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျုၼ်ႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျူႇလၢႆႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢေႃးၵၢတ်ႉ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်သႅပ်ႇထႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢွၵ်ႇထူဝ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၼူဝ်ႇဝႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်တီႇသႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:1181
ၵွင်းၸိၼ်ႇ၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းငၸုၼ်ႇ
ဝၢၼ်ႈၵွင်းၸိၼ်ႇ  (ကောင်းဇင်ရွာ, Kaungzin) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇၵွင်းၸိၼ်ႇ ၊ ၸႄႈဝဵင်းငၸုၼ်ႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈမျိၼ်းၶျၢၼ်ႇ၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 192235 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇၵွင်းၸိၼ်ႇၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 519 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 614 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 1133 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းငၸုၼ်ႇ
909
'''909’’’
လိူၼ်ၸၼ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၾႅပ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မၢတ်ႉၶျ်
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢေႇပရႄႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မေႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျုၼ်ႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျူႇလၢႆႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢေႃးၵၢတ်ႉ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်သႅပ်ႇထႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢွၵ်ႇထူဝ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၼူဝ်ႇဝႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်တီႇသႅမ်ႇပႃႇ
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:909
တပုတ်ႉၵူင်း၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸယႅတ်ႉၵူင်း
ဝၢၼ်ႈတပုတ်ႉၵူင်း  (သဘွတ်ကုန်းရွာ, Thabutkone) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇၸယႅတ်ႉၵူင်း၊ ၸႄႈဝဵင်းမဵၵ်ႉထီႇလႃႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈမဵၵ်ႉထီႇလႃႇ၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 193927 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇၸယႅတ်ႉၵူင်းၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 1499 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 1794 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 3293 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းမဵၵ်ႉထီႇလႃႇ
ၵူင်း၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းမျိတ်ႉတႃး
ဝၢၼ်ႈၵူင်း  (ကုန်းရွာ, Kone) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇၵူင်း၊ ၸႄႈဝဵင်းမျိတ်ႉတႃး၊ ၸႄႈတွၼ်ႈၵျွၵ်ႉသႄႇ၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 190897 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇၵူင်းၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 755 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 900 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 1655 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းမျိတ်ႉတႃး
ၺွင်ႇၶျၢႆး (ၸၢၼ်း)၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းၵျွၵ်ႉပတွင်း
ဝၢၼ်ႈၺွင်ႇၶျၢႆး (ၸၢၼ်း)  (ညောင်ချိုင်း (တောင်)ရွာ၊ Nyaungchaing(South)) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇၺွင်ႇၶျၢႆး၊ ၸႄႈဝဵင်းၵျွၵ်ႉပတွင်း၊ ၸႄႈတွၼ်ႈၺွင်ႇဢူး၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 192072 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇၺွင်ႇၶျၢႆးၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 889 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 1206 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 2095 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းၵျွၵ်ႉပတွင်း
Character
Character ဢၼ်ဝႃႈၼႆႉ မၼ်းပဵၼ် တူဝ်လိၵ်ႈ letter ၊ တူဝ်ၼပ်ႉ number ၊ လွၵ်းပဝ်ႇ space ၊ မၢႆလၢၵ်ႇလၢႆး punctuation mark လႄႈ ဢမ်ႇၼၼ် ပဵၼ် ႁၢင်ႈၼႄ symbol သေဢၼ်ဢၼ် ၸိူဝ်း ဢၼ်ၸၢင်ႈၸၢင်ႈ ပေႃႉလႆႈတီႈၼႂ်း ၶွမ်ႇပိဝ်ႇတႃႇ ၼႆယဝ်ႉ။ တူဝ် ယၢင်ႇမၼ်း မိူၼ်ၼင်ႇ တူဝ်လိၵ်ႈဢင်းၵိတ်ႉ “computer” ၼႆၼၼ်ႉ မၼ်းတေၶဝ်ႈပႃးဝႆႉ တူဝ်လိၵ်ႈဢင်းၵိတ်ႉ character ပႅတ်ႇတူဝ်။ ဢၼ်ပဵၼ်ပွင်ႈလိၵ်ႈ “Hi there.” ၼၼ်ႉ မၼ်းတေမီး ၵဝ်ႈတူဝ်။ Character ၼိုင်ႈတူဝ်ၼႆႉ မၼ်းတေဢဝ် ဢွင်ႈတီႈ လွၵ်းပဝ်ႇ space မၼ်း ၼိုင်ႈ byte ဢေႃႈ။ ပေႃးၼၼ် ဢၼ်ပဵၼ် “computer” ၼၼ်ႉ မၼ်းတေဢဝ် ဢွင်ႈလွၵ်းပဝ်ႇ ပႅတ်ႇ bytes ယဝ်ႉ။ သဵၼ်ႈမၢႆ တူဝ်လိၵ်ႈ characters ၸိူဝ်းဢၼ်တေၸၢင်ႈ ပေႃႉၼႂ်းၶွမ်းၼၼ်ႉ ၶဝ်မၵ်းမၢႆဝႆႉတီႈၼႂ်း ASCII လႄႈတင်း extended ASCII ယဝ်ႉ။
ပေႃးမႃးၼိူင်းတူၺ်း တင်းတူဝ်လိၵ်ႈတႆးႁဝ်းၵေႃႈ ႁူႉတေမိူၼ် ၵၼ် ၵူၺ်းယူႇၼင်ႇၵဝ်ႇ။ ၵ ၼႆၵေႃႈ ပဵၼ် တူဝ်လိၵ်ႈ character ၼိုင်ႈတူဝ်သေ ပေႃးဢဝ်တူဝ်ယၢင်ႇ ၼင်ႇဝႃႈ “တႆး” ၼႆ မၼ်းတေ ၶဝ်ပႃးဝႆႉ တူဝ်လိၵ်ႈ Character သၢမ်တူဝ်။ ၵ ၊ ၵၢႆႇၶိုၼ်း၊ ၸမ်ႈၼႃႈ ၼႆသေ မၼ်းတေမီးဝႆႉ သၢမ်တူဝ်။ ပေႃးဝႃႈပဵၼ်ပွင်ႈ ၵႂၢမ်း ဢၼ်ဝႃႈ “မႂ်ႇသုင်ၶႃႈ” ၼၼ်ႉ မၼ်းတေပႃး တူဝ်လိၵ်ႈ Character သိပ်းဢဵတ်းတူဝ်ဢေႃႈ။ ပေႃးပဵၼ်ၼင်ႇ “ပီမႂ်ႇတႆး ႒႑႐႘” ၼႆၸမ်ႉ မၼ်းတေၶဝ်ႈပႃး တူဝ်လိၵ်ႈ Character သိပ်းသၢမ်တူဝ်ဢေႃႈ။ ယွၼ်ႉပိူဝ်ႈဝႃႈ ၼႂ်းၵႄႈၵၢင် ပီမႂ်ႇတႆးတင်း ႒႑႐႘ ၼၼ်ႉ ႁဝ်းၶႃႈ ဢဝ် လွၵ်းပဝ်ႇ space သေ ၶႅၼ်ႈဝႆႉ။ ၼၼ်ႉၵေႃႈ လႆႈၼပ်ႉသွၼ်ႇပဵၼ်ဝႃႈ တူဝ်လိၵ်ႈ character တူဝ်ၼိုင်ႈယဝ်ႉ။
ရတၼႃႇပူင်ႇ၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းတွင်ႇတႃႇ
ဝၢၼ်ႈရတၼႃႇပူင်ႇ  (ရတနာပုံရွာ, Yadanarpon) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇလႄးၵူးမ၊ ၸႄႈဝဵင်းတွင်ႇတႃႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈမျိၼ်းၶျၢၼ်ႇ၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 191415 ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇလႄးၵူးမၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 2034 ၊ ယိင်း 2604 သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 4638 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းတွင်ႇတႃႇ
မျိၼ်းၵပႅတ်ႉ၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းၵျွၵ်ႉသႄႇ
ဝၢၼ်ႈမျိၼ်းၵပႅတ်ႉ  (မြင်းကဘက်ရွာ, Myinkabet) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇမျိၼ်းၵပႅတ်ႉ၊ ၸႄႈဝဵင်းၵျွၵ်ႉသႄႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈပၢင်ႇဢူး၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 190527 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇၸလေႇၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 621 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 648 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 1269 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းၵျွၵ်ႉသႄႇ
တႃႈလိူဝ်ႇ၊ ဝဵင်း
ဝဵင်းတႃႈလိူဝ်ႇ (မန္တလေးမြို့), (Mandalay) ၼႆႉ ပဵၼ်ဝဵင်းဢၼ်ယႂ်ႇသေပိူၼ်ႈ မၢႆသွင် ၼႂ်း မိူင်းမျႅၼ်ႇမႃႇ ၼႆႉသေ ပဵၼ်ၸႄႈလူင်တီႈ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇယဝ်ႉ။ ဢိင်ၼိူဝ်သဵၼ်ႈမၢႆ ႁူဝ်ၼပ်ႉႁူဝ်ႁိူၼ်း ဢၼ်ၵဵပ်းမိူဝ်ႈ ပီ 2014 ၼၼ်ႉသေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း မီးၵႂႃႇ 1,225,553 ၵေႃႉယဝ်ႉ။ ၵႆႇယၢၼ်ၵၼ်တင်း ဝဵင်းပၢႆးမၢၵ်ႈမီး ဝဵင်ႈတႃႈၵုင်ႈ 445 လၵ်းသေ မီးၽၢႆႇဢွၵ်ႇ မႄႈၼမ်ႉၵဵဝ်ယဝ်ႉ။ ၼႂ်းသၢပ်ႇလႅၼ် ၸႄႈလူင်တႃႈလိူဝ်ႇၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸႄႈဝဵင်း 6 ၸႄႈဝဵင်းသေ ၵႅမ်ၸႄႈဝဵင်း မီးဝႆႉယူႇ 1 ဝဵင်းယဝ်ႉ။ ပဵၼ်ဝဵင်းႁေႃၶမ်း ပၢၼ်ၶုၼ်ၵူင်းပွင်ႇ ၵမ်းလိုၼ်းသုတ်း တႃႇမိူင်းမၢၼ်ႈယဝ်ႉ။ ယၢမ်းလဵဝ်တႄႉ ပဵၼ်ဝဵင်းပၵ်းလုမ်း ၸႄႈတွၼ်ႈတႃႈလိူဝ်ႇ တႃႇ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ၊ ပွတ်းၼိူဝ်မိူင်းမျႅၼ်ႇမႃႇယဝ်ႉ။ ပေႃးဝႃႈ ဝဵင်းတႃႈၵုင်ႈ ယဝ်ႉ ပဵၼ်ဝဵင်းဢၼ်ယႂ်ႇထီႉသွင်ယဝ်ႉ။ ဝဵင်းတႃႈလိူဝ်ႇၼႆႉ မီးတီႈပွတ်းၵႅၼ်ၵၢင် မိူင်းမျႅၼ်ႇမႃႇသေ ပဵၼ်ဝဵင်းဢၼ် ၾိင်ႈမျႅၼ်ႇမႃႇ မီးၸုတုမ်ၵၼ်ဝႆႉၵေႃႈၸႂ်ႈယဝ်ႉ။ ဝဵင်းတႃႈလိူဝ်ႇၼႆ လႆႈလတ်းၶၢမ်ႈမႃး ပၢၼ်သၢမ်ပၢၼ်ယဝ်ႉသေတႃႉ တိုၵ်ႉမီးလွင်ႈလိုဝ်းလင်ဝႆႉယူႇ။ မိူဝ်ႈပူၼ်ႉမႃး ၼႂ်း 100 ပီၼၼ်ႉ ဝဵင်းတႃႈလိူဝ်ႇၼႆႉ လႆႈထုၵ်ႇၺႃးၽေးၾႆး၊ လႆႈထုၵ်ႇၺႃးတၢမ်ႇ သိုၵ်းၵမ်ႇၽႃႇပွၵ်ႈသွင်လႄႈ လႆႈမီးလွင်ႈလူႉလႅဝ်မႃးသေ တႃႉ ၶိုၼ်းမႄႈတင်ႈၶိုၼ်းမႂ်ႇမႃးယူႇ။ မီးဝႆႉတီႈၼႂ်းၵႄႈ လတ်ႉတီႇၵျုႁွင်ႇ 21 တီႇၵရီႇ 98 မိတ်ႉၼိတ်ႉလႄႈ လွင်ႇၵျီႇၵျုဢွၵ်ႇ 96 တီႇၵရီႇ 08 မိတ်ႉၼိတ်ႉ ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ဝဵင်းတႃႈလိူဝ်ႇၼႆႉ ယွၼ်ႉမၼ်းပဵၼ်ဝဵင်းႁေႃႇၶမ်း မိူင်းမၢၼ်ႈ ၵမ်းလိုၼ်းသုတ်းလႄႈ ၶူဝ်းပူၺ်ႈမိူဝ်ႈမိုၼ်ႉၵွၼ်ႇၼႆႉ ၵိုတ်းဝႆႉတင်းၼမ်တင်းလၢႆယဝ်ႉ။
သၢႆပိုၼ်း
မိူဝ်ႈပီ 1857 ၼၼ်ႉ ႁူမ်ႈဝႃႈ ရႁၢၼ်းလႄႈ ၵူၼ်းမိူင်းၶဝ် ဢၼ်ၵၼ်သၢၼ်ၶတ်းသေတႃႉ ၶုၼ်မင်းတုင်း တႄႇတင်ႈမႃး ဝဵင်းတႃႈလိူဝ်ႇ (မၢၼ်းတလေး) ၼႆႉယူႇယဝ်ႉ။ ဝဵင်းတႃႈလိူဝ်ႇ(မၢၼ်းတလေး) ၼႆႉ တေႃႇထိုင် ပီ (1860-1885) မိူဝ်ႈပႆႇထိုင် ပၢင်တိုၵ်း သိုၵ်းမၢၼ်ႈဢင်းၵိတ်ႉပွၵ်ႈထိသၢမ် မိူဝ်ႈပီ 1885 ၼၼ်ႉၼႆ ပဵၼ်မႃး ဝဵင်းၼေႇပျီႇတေႃႇ ၶုၼ်မၢၼ်ႈ ဢၼ်လွတ်ႈလႅတ်း မႃးၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ဝဵင်းတႃႈလိူဝ်ႇၼႆႉ မီးဝႆႉၽၢႆႇသၢႆႉ ၼိူဝ်ၽင်ႇၼမ်ႉမႄႈၵဵဝ်သေ မီးၼႂ်းၵႄႈ မႄႈၼမ်ႉၵဵဝ် လႄႈ သၼ်လွႆတႆး တၢင်းၵႂၢင်ႈမၼ်းမီး 8 လၵ်းသေ ပဵၼ်တီႈၼႃႈလိၼ်ပဵင်းဝႆႉၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ တၢင်းၵႂၢင်ႈဝဵင်းတႃႈလိူဝ်ႇၼႆႉ မီးဝႆႉ 25 လၵ်းပၼ်မူၼ်းသေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်းၼႆႉ မိူဝ်ႈပီ 1963 ၼၼ်ႉ လၢမ်းဝႃႈ မီး 215,426 ၵေႃႉၼႆယဝ်ႉ။ မီး 38 ပွၵ်ႉ၊ လင်ႁိူၼ်းမီး 35000 ၼႆႉယဝ်ႉ။ ၵူၼ်းၵူႈမဵဝ်း ဢွၼ်ၵၼ်ယူႇသဝ်းၼင်ႇ ဝဵင်းတႃႈၵုင်ႈ ၼၼ်ႉၼင်ႇၵဝ်ႇ။ ၾိင်ႈၾႃႉယႃႇသီႇတႄႉ မႆႉသေ ႁႅင်ႈႁွင်ဝႆႉယဝ်ႉ။
မိူဝ်ႈၵူႈပွၵ်ႈတႄႉ လႆႈၸိုဝ်ႈဝႃႈ "ရတၼႃႇပူင်ႇ" ၼႆသေတႃႉ ဝၢႆးလင်မႃး ဢိင်ၸွမ်းၸိုဝ်ႈ "မၢၼ်းတလေးတွင်ႇ" သေ ၸင်ႇလႆႈၸိုဝ်ႈဝႃႈ "မၢၼ်းတလေး" ဝႃႈၼႆယဝ်ႉ။
တႃႈလိူဝ်ႇ ၵၢပ်ႈပၢၼ်ၶူဝ်ႇလူဝ်ႇၼီႇ (၁၈၈၅ တေႃႇ ၁၉၄၈)
ဝၢႆးသေ ပၢင်သိုၵ်း ဢင်းၵိတ်ႉ - မၢၼ်ႈ ပွၵ်ႈၵမ်းသၢမ် ယဝ်ႉတူဝ်ႈၵႂႃႇ မိူဝ်ႈပီ 1885 ၼၼ်ႉ မိူင်းမၢၼ်ႈၼႆႉ လႆႈသုမ်း လွင်ႈလွတ်ႈလႅဝ်းသဝ်းၶေႃသေ တူၵ်းတႂ်ႈမိုဝ်း ဢင်းၵိတ်ႉၵႂႃႇယူႇယဝ်ႉ။ ႁူမ်ႈဝႃႈၶၢႆႉဢဝ် ဝဵင်းငဝ်ႈၸိုင်ႈ ၵႂႃႇပဵၼ်တႃႈၵုင်ႈသေတႃႉ ဢၼ်ပဵၼ်ဝဵင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ဝဵင်းပဵၼ်ၵႅၼ်ပၢႆးမၢၵ်ႈမီးၼႆႉၵေႃႈ ဢမ်ႇပၼ်ယူပ်ႈယွမ်းၼင်ႇၵဝ်ႇ။ ၶဝ်တႄႇၵေႃႇသၢင်ႈပၼ် ၵၢၼ်တေႃႉသူင်ႇလူတ်ႉလႅၼ်း မိူဝ်ႈပီ 1889 ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ မိူဝ်ႈပီ 1925 ၼၼ်ႉၸမ်ႉ ပိုတ်ႇၽုၺ်ႇပၼ် ၶေႃးလဵၵ်ႉတႃႈလိူဝ်ႇ မႃးယူဝ်ႉ။
ၵၢပ်ႈပၢၼ်ၶူဝ်ႇလူဝ်ႇၼီႇၼၼ်ႉ ဝဵင်းတႃႈလိူဝ်ႇၼႆႉ လႆႈပဵၼ်ဝဵင်းၵႅၼ်ၵၢင် တွၼ်ႈတႃႇပူင်သွၼ် လွင်ႈၾိင်ႈငႄႈပုတ်ႉထ လႄႈ ပၢႆးမွၼ်းၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။
ဝဵင်းတႃႈလိူဝ်ႇၼႆႉ လႆႈၶၢမ်ႇတၢမ်ႇ သိုၵ်းၵမ်ႇၽႃႇပွၵ်ႈသွင် ႁၢဝ်ႈႁၢဝ်ႈႁႅင်းႁႅင်းမႃးယဝ်ႉ။ မိူဝ်ႈပီ 1942၊ လိူၼ်ဢေႇပႄႇ 3 ဝၼ်းၼၼ်ႉ ၵျပၢၼ်ႇၶဝ် ဢဝ်ႁိူဝ်းမိၼ်သေ ၶဝ်ႈတိုၵ်းလႄႈ ဝဵင်းတႃႈလိူဝ်ႇၼႆႉ လႆႈလူႉလႅဝ်ၵႂႃႇ ႁႃႈပုၼ်ႈသၢမ်ပုၼ်ႈသေ ၵူၼ်း 2000 လႆႈတၢႆယွၼ်ႉမၼ်းယဝ်ႉ။
တႃႈလိူဝ်ႇ ပၢၼ်ယၢမ်းလဵဝ် (1948 တေႃႇ ယၢမ်းလဵဝ်)
ဝၢႆးသေ လႆႈလွင်ႈလွတ်ႈလႅဝ်းသဝ်းၶေႃ ၵႃႈတီႈ ဢင်းၵိတ်ႉၶဝ် မိူဝ်ႈပီ 1948 ၼၼ်ႉယဝ်ႉယဝ်ႈၵေႃႈ ဝဵင်းတႃႈလိူဝ်ႇၼႆႉ သိုပ်ႇပဵၼ်ဝဵင်း ၵႅၼ်ၵၢင်တွၼ်ႈတႃႇ ၾိင်ႈငႄႈ၊ ပၢႆးပႆႇၺႃႇ လႄႈ ပၢႆးမၢၵ်ႈမီးၸိူဝ်းၼႆႉယူႇယဝ်ႉ။
မိူဝ်ႈပႆႇထိုင် 1991 ၶၢဝ်းယၢမ်းၼၼ်ႉ တီႈပွတ်းၼိူဝ် မိူင်းမၢၼ်ႈ (မျႅၼ်ႇမႃႇ) ၼႆႉ မီး ၸၼ်ႉၸွမ်တႃႈလိူဝ်ႇ၊ ၸၼ်ႉၸွမ်ပၢႆးမေႃယႃတႃႈလိူဝ်ႇ လႄႈ ၸၼ်ႉၸွမ်ပၢႆးသိုၵ်း ၸိူဝ်းၼႆႉၵူၺ်း။ တီႇၵရီႇၶေႃးလဵၵ်ႉ တီႈဝဵင်းဢွၼ်ႇၵမ်ႈၽွင်ႈၵူၺ်း မႃးၵွင်ႉၵၼ်တီႈ ၸၼ်ႉၸွမ်တႃႈလိူဝ်ႇၼႆႉသေသွၼ်ယဝ်ႉ။
မိူဝ်ႈပီ 1959 လိူၼ်ၼူဝ်ႇဝႅမ်ႇပႃႇၼၼ်ႉ ၸတ်းႁဵတ်း ပၢင်ပွႆး တႃႈလိူဝ်ႇတဵမ်ပၢၵ်ႇပီ ၵႃႈတီႈ တိၼ်လွႆတႃႈလိူဝ်ႇ (မၢၼ်းတလေးတွင်ႇ) ၼၼ်ႉသေ ယင်းႁဵတ်းဢွၵ်ႇ တသဵၵ်ႉၶွင်းမႃးၵွၼ်ႇ။
လၢၵ်ႈထၢၵ်ႈလူင်ပွင်ၸိုင်ႈပႃႇတီႇလဵဝ် (1962-1988) ၼႆႉ ယွၼ်ႉၸႂ်ႉလၢႆးၵၢၼ်ႁပ်ႉၽၵ်းတူ မႃးလႄႈ ၽၢင်ႁၢင်ႈဝဵင်းတႃႈလိူဝ်ႇၼႆႉ လႆႈတူၵ်းယွမ်းလူင်းမႃး။ မိူဝ်ႈၸဝ်ႉ 1980 ၼၼ်ႉ လင်ႁိူၼ်းတႅမ်ႇ ဢၼ်မႂ်ႇ ဢွၵ်ႇမႃးတင်းၼမ်ယဝ်ႉ။ ၼိူဝ်သဵၼ်ႈတၢင်းၸိူဝ်းၼႆႉၵေႃႈ မီးလႅင်တၢင်းၼမ်သေ ပေႃးလႆႈၸိုဝ်ႈဝႃႈ ဝဵင်းလႅင် (စက်ဘီးမြို့တော်) ဝႃးၼႆယဝ်ႉ။ ယွၼ်ႉၾႆးမႆႈမိူဝ်ႈ 1981 လိူၼ်မေႇၼၼ်ႉသေ လင်ႁိူၼ်း လႆႈလူႉသုမ်းၵႂႃႇ မွၵ်ႈ 6000 လင်ၼႆႉသေ ၵူၼ်း 36000 ပၢႆ လႆႈပဵၼ်ၵူၼ်းၽၢၼ်ႁိူၼ်းၽၢၼ်ယေးၵႂႃႇယဝ်ႉ။ 1984 လိူၼ်မၢၶျ်ႉ 24 ဝၼ်းၼၼ်ႉၵေႃႈ ၾႆးမႆႈထႅင်ႈလႅင်ႈ လင်ႁိူၼ်း 2700 လႆႈလူႉသုမ်းၵႂႃႇသေ ၵူၼ်း 23000 လႆႈၽၢၼ်ႁိူၼ်းၽၢၼ်ယေးၵႂႃႇထႅင်ႈ။ ယွၼ်ႉလွင်ႈၾႆးမႆႈၸိူင်ႉၼၼ်ၼႆႉ မၼ်းပဵၼ်လွင်ႈႁဵတ်းႁႂ်ႈလွင်ႈၶိုၼ်ႈယႂ်ႇ ဝဵင်းတႃႈလိူဝ်ႇၼႆႉ ထိူင်းၵႂႃႇယဝ်ႉ။ မိူဝ်ႈပီ 2008 လိူၼ်ၾႅပ်ႉဝႃႇရီႇၼၼ်ႉၵေႃႈ ၾႆးလႆႈမႆႈ ၵၢတ်ႈလူင် ယတၼႃႇပူင်ႇ ဢၼ်ယႂ်ႇထီႉသွင် တီႈဝဵင်းတႃႈလိူဝ်ႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၾႆးဢၼ်မႆႈထႅင်ႈ ယႂ်ႇယႂ်ႇလူင်လူင်ၼႆႉ မႆႈမိူဝ်ႈ ပီ 2009 လိူၼ်ၾႅပ်ႉဝႃႇရီႇ ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ မႆႈၵႂႃႇ လင်ႁိူၼ်း 320 လင်သေ ၵူၼ်း 1600 လႆႈၽၢၼ်ႁိူၼ်းၽၢၼ်ယေးၵႂႃႇ။
မႁႃႇမုၼိ
ႁူၼ်ႁၢင်ႈ ၽြႃးလူင် မႁႃႇမုၼိ ဢၼ်မီးတီႈ ဝဵင်းတႃႈလိူဝ်ႇၼႆႉ ပဵၼ်ဢွင်ႈတီႈ ဢၼ်ၸိုဝ်ႈသဵင်လိုဝ်းလင် တီႈၼိုင်ႈယဝ်ႉ။ ယွၼ်ႉၽြႃးပဵၼ်ၸဝ်ႈ ၵေႃးတမ ဢဝ်ဢၢႆဢူၵ်းမၼ်းၸဝ်ႈ ပၼ် 7 ပွၵ်ႈလႄႈ ဢွၼ်ၵၼ်ယုမ်ႇယမ်ဝႃႈ မီးၸႂ် ၼႆယဝ်ႉ။ ပၢၼ် ပူဝ်းတေႃႇၽယႃး ၶုၼ်ပတူင်ႇ မိူဝ်ႈပီ 1784 ၼၼ်ႉ ၵေႃႉပဵၼ်လုၵ်ႈၸၢႆးမၼ်း ၸဝ်ႈၵႅမ်မိူင်း ဢူးပေႃႇၼႆႉ ၵႂႃႇပၢင်းမႃးတီႈ ရၶႅင်ႇ ၼႆယဝ်ႉ။
လွႆတႃႈလိူဝ်ႇ (မၢၼ်းတလေႈတွင်ႇ)
လွႆမၢၼ်းတလေးၼႆႉ မီးဝႆႉ ၽၢႆႇႁွင်ႇဝဵင်းတႃႈလိူဝ်ႇ (မၢၼ်းတလေး) ယဝ်ႉ။ မီးဝႆႉတီႈ တၢင်ႉသုင် ၼႃႈပၢင်ႇလၢႆႇ 230 မီႇတႃႇယဝ်ႉ။ တႄႇဝႆႉၵွင်းမူးတင်းၼမ်ယဝ်ႉ။ လွႆမၢၼ်းတလေးၼႆႉ မိူၼ်မႂ်းသုမ်ႇမုင်းဝႆႉတီႈၼိူဝ် ဝဵင်းတႃႈလိူဝ်ႇဝႆႉလႄႈ ပေႃးလုၵ်ႉတီႈၼိူဝ်လွႆမၢၼ်းတလေးၼၼ်ႉတူၺ်းၼႆ တေလႆႈႁၼ် ႁူဝ်ဝဵင်းၵဝ်ႇ၊ ၶူးဝဵင်းလႄႈ ၽၢင်ႈႁၢင်ႈယဵမ်ႈ ဝဵင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ၸၵႂႃႇၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။ ပေႃးမုင်ႈတူၺ်း ၽၢႆႇတၢင်းဢွၵ်ႇၼႆ တေလႆႈႁၼ် သၼ်လွႆတႆးသေ ပေႃးမုင်ႈတူၺ်း ၽၢႆႇတူၵ်းသမ်ႉတေလႆႈႁၼ် ၽင်ႇၼမ်ႉၵဵဝ်ယူႇယဝ်ႉ။ ၶေႃႈၵႂၢမ်းဢၼ်ဝႃႈ မၢၼ်းတလေး ဢၼ်ဝႃႈၼၼ်ႉ မၼ်းလုၵ်ႉတီႈ 'မဏ္ဍလ' ဢၼ်ဝႃႈ 'မဏ္ဍလေး' ၼႆသေ ဝၢႆးၼႆႉ ၸင်ႇပဵၼ်မႃး 'မန္တလေး' ဝႃႈၼႆႉယဝ်ႉ။ တီႈပွင်ႇမၼ်းၼႄႉ ပဵၼ်တီႈလိၼ် မူၼ်ႈသိူဝ်းသႃႇယႃႇ ဝႃႈၼႆႉယဝ်ႉ။ ၵမ်ႈၽွင်ႈၵေႃႈဝႃႈ လုၵ်ႉတီႈ 'မန္ဓရေး' သေ လၢႆႈပဵၼ်မႃးၼႆၵေႃႈဝႃႈ။ တီႈပွင်ႇမၼ်းတႄႉ ပဵၼ်တီႈ ဢၼ်မီးၽုင်းဢူ ၼႆၵေႃႈဝႃႈ။ ၵမ်ႈၽွင်းၵေႃႈဝႃႈ မိူဝ်ႈပၢၼ်ပူးၵမ်ၼၼ်ႉ ယွၼ်ႉပိူဝ်ႈပဵၼ်လွႆ ဢၼ် ၶုၼ်သျိၼ်ႇၸေႃး မိၼ်းၵလေး မႃးထင်သဝ်းၵႂႃႇလႄႈ ၸင်ႇႁွင်ႉဝႃႈ မိၼ်းၵလေးတွင်ႇ ၼႆသေ ဝၢႆးၼႆႉပဵၼ်မႃး မၢၼ်းတလေးတွင်ႇ ၼႆၵေႃႈဝႃႈ။ ယွၼ်ႉၸွမ်းႁိမ်းႁွမ်းလွႆၼၼ်ႉ မႃးတင်ႇဝဵင်းလႄႈ ၸင်ႇႁွင်ႉဝႃႈ ဝဵင်းမၢၼ်းတလေး ၼႆၵေႃႈ ဢွၼ်ၵၼ်ဝႃႈယဝ်ႉ။
ႁၢင်ႈႁေႃ တႃႈလိူဝ်ႇ (မၢၼ်းတလေး ၼၢၼ်းတေႃႇ)
ႁေႃၶမ်းလူင်တႃႈလိူဝ်ႇ (မၢၼ်းတလေးၼၢၼ်းတေႃႇ) ဢၼ်ဢဝ်ၶူးဝႄးလႄႈ ႁူဝ်ဢုတ်ႇလူင် ၵင်ႈဝႆႉၼၼ်ႉ ပဵၼ်ႈတီႈ ဢၼ် ၶုၼ်ၵူင်းပွင်ႇ ၶဝ် ဢုပ်ႉပိူင်ႇၽွင်းငမ်းမႃးယဝ်ႉ။ မိူဝ်ႈၽွင်း သိုၵ်းၵမ်ႇၽႃႇပွၵ်ႈသွင် ၼၼ်ႉ ၵမ်းၵမ်းထုၵ်ႇၺႃး မၢၵ်ႇပွႆႇသႂ်ႇလႄႈ လႆႈလူႉလႅဝ်ၵႂႃႇသေတႃႉ ဝၢႆးလင်မႃး ၶိုၼ်းမႄးၵေႃႈတင်ႈ ႁၢင်ႈႁေႃ မျႃႉၼၢၼ်းၸၢမ်ႇၵျေႃႇ မႃးယဝ်ႉ။ တီႈၼႂ်းႁေႃမၢၼ်းတလေးၼၼ်ႉ ယွၼ်ႉပိူဝ်ႈဝႃႈ ငဝ်ႈငုၼ်းတိူင်းသိုၵ်းပွတ်းၵၢင်ၶဝ် ဢဝ်ပၵ်းႁဵတ်းတီႈယူႇၶဝ်ဝႆႉလႄႈ တွၼ်ႈတႃႇ ၵူၼ်းမိူင်းၶဝ် တေၶဝ်ႈဢႅဝ်ႇလေႇၼႂ်းမၼ်းတႄႉ ဢမ်ႇပေႃးငၢႆႈ။
ၽၢႆႇတေႃႉသူင်ႇလႄႈ ၵပ်းသိုပ်ႇတိတ်းတေႃႇ
ဝဵင်းတႃႈလိူဝ်ႇၼႆႉ ယွၼ်ႉမီးဝႆႉတီႈ ၵႅၼ်ၵၢင်မိူင်းမၢၼ်ႈ (မျႅၼ်ႇမႃႇ) လႄႈ တွၼ်ႈတႃႇ ၵပ်းသိုပ်ႇတိတ်းတေႃႇ သူင်ႇၶူဝ်းတေႃႉၶူဝ်းၵႂႃႇမႃးၸူး မိူင်းႁိမ်းႁွမ်းၵၼ်ၼၼ်ႉ လႆႈဝႆႉပဵၼ်ၵႅၼ်မၼ်းယဝ်ႉ။ တွၼ်ႈတႃႇ ၵၢၼ်တေႃႉသူင်ႇ ၼႂ်းဝဵင်းတႄႉ ႁူမ်ႈဝႃႈမီး လူတ်ႉၵႃးပၢတ်ႉၸ် ပၼ်ဝဵင်းယူႇသေတႃႉ ဢမ်ႇပေႃးဢွၼ်ၵၼ်ၸႂ်ႉၵႂၢင်ႈၵႂၢင်ႈၶႂၢင်ၶႂၢင်။ ယွၼ်ႉပိူဝ်ႈ ၵမ်ႉၼမ်ၼႆႉဢွၼ်ၵၼ်ၸႂ်ႉ လႅင် လႄႈ လူတ်ႉၶိူင်ႈ ၵူၺ်း။ မိူဝ်ႈၵူႈပွၵ်ႈ ယင်းႁွင်ႉဝႃႈပဵၼ် ဝဵင်းလႅင် ၼႆသေတႃႉ ယၢမ်းလဵဝ်တႄႉ သမ်ႉပေႃးတေလႆႈႁွင်ႉဝႃႈပဵၼ် ဝဵင်းလူတ်ႉၶိူင်ႈ ၼႆယူႇယဝ်ႉ။
သၢႆႁိူဝ်းမိၼ်
မိူဝ်ႈၵူႈပွၵ်ႈတႄႉ ဢွၼ်ၵၼ်ၸႂ်ႉ တႃႈႁိူဝ်းမိၼ်ၶျၢၼ်းမႃႉတႃႇၸီႇ မႃးသေ ၽိူဝ်ႇထိုင် ပီ 2000 မႃး ၶၢမ်ႇသဵင်ႈငိုၼ်း တေႃႇလႃႇဢမေႇရိၵၢၼ်ႇ 150 လၢၼ်ႉသေၵေႃႈ ႁဵတ်းသၢင်ႈပိုတ်ႇၽုၺ်ႇမႃး တႃႈႁိူဝ်းမိၼ်ၵူႈမိူင်းမိူင်း တႃႈလိူဝ်ႇ ၵႃႈတီႈ ဝဵင်းတတႃးဢူး ၼၼ်ႉယူႇယဝ်ႉ။ ၵႆယၢၼ်ၵၼ်တင်း ဝဵင်းတႃႈလိူဝ်ႇ 28 လၵ်းယဝ်ႉ။ ပိူင်လူင်မၼ်းတႄႉ သၢႆႁိူဝ်းမိၼ်ၼႂ်းမိူင်း ဢွၼ်ၵၼ်ၶိုၼ်ႈလူင်းသေ ၸိူဝ်းပဵၼ် သၢႆႁိူဝ်းမိၼ်ၼွၵ်ႈမိူင်းတႄႉ ၵွင်ႉသိုပ်ႇမိၼ်ၸူး မိူင်းၶႄႇ၊ ဝဵင်းၶူၺ်းမိၼ်ႈ၊ မိူင်းထႆး ဝဵင်းမိူင်းၵွၵ်ႇ၊ မိူင်းသိင်ႇၵႃႇပူႇ ဝဵင်းသိင်ႇၵႃႇပူႇ ၸၵႂႃႇၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။
သၢႆၼမ်ႉ
ႁူမ်ႈဝႃႈ တၢင်းလူတ်ႉလဵၼ်း လႄႈ တၢင်းလူတ်ႉၵႃး ၶႅမ်ႉလႅပ်ႈၶိုၼ်ႈယႂ်ႇမႃးသေတႃႉ ဢၼ်ပဵၼ်မႄႈၼမ်ႉၵဵဝ် ဢၼ်ၸိုဝ်ႈသဵင်လိုဝ်းလင်တီႈမိူင်းမျႅၼ်ႇမႃႇၼၼ်ႉတႄႉ သိုပ်ႇပဵၼ်တီႈဢၼ်တေႃႉသူင်ႇ ၶဝ်ႈသၢၼ်၊ ၼမ်ႉမၼ်း၊ ၵိူဝ်၊ မၢၵ်ႇၽိတ်ႉ၊ မႆႉပွင်လႄႈ ၶူဝ်းၶွင်တၢင်ႇၸိူဝ်းယူႇၼင်ႇၵဝ်ႇ။
တၢင်းလူတ်ႉလဵၼ်း
တႃႈလူတ်ႉလဵၼ်းဝဵင်းလိူဝ်ႇ ၼႆႉ မၼ်းမီႈတီႈ တၢင်းၽႄဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈ တွၼ်ႈတႃႇ မိူင်းမၢၼ်ႈ (မျႅၼ်ႇမႃႇ)ယူႇ။ လုၵ်ႉတီႈ ဝဵင်းလိူဝ်ႇသေ ဢဝ်တင်းသၢႆလူတ်ႉလဵၼ်း ၵႂႃႇၸူးလႆႈ ဝဵင်းတႃႈၵုင်ႈ၊ ၼေႇပျီႇတေႃႇ၊ ဝဵင်းပၢင်ႇဢူး၊ ဝဵင်းလႃႈသဵဝ်ႈ၊ ဝဵင်းမူင်ႇယႂႃႇ၊ ဝဵင်းပၶူၵ်ႉၵူႇ၊ ဝဵင်းၵလေး၊ ဝဵင်းၵၢၼ်ႉၵေႃး၊ ဝဵင်းသူၺ်ႇပူဝ်ႇ၊ ဝဵင်းၵေႃလၢင်း (ၵေႃးလိၼ်း)၊ ဝဵင်းၼပႃး၊ ဝဵင်းၵၢၼ်ႉပလူႇ၊ ဝဵင်းမိူင်းယၢင်း (မူဝ်းၺိၼ်း)၊ ဝဵင်းႁူဝ်ပၢင်ႇ (ႁူဝ်ႇပိၼ်ႇ)၊ ဝဵင်းမိူင်းၵွင်း (မူဝ်းၵွင်း)၊ ဝဵင်းၸႄႈၼႃး (မျိတ်ႉၵျီးၼႃး) ၸိူဝ်းၼႆႉယူႇယဝ်ႉ။
တီႈဝဵင်းတႃႈလိူဝ်ႇၼႆႉ မိူဝ်ႈဢွၼ်တၢင်း မီး လူတ်ႉလဵၼ်းထၢတ်ႈ ပၼ်ႇႁွပ်ႇဝဵင်းသေတႃႉ ယၢမ်းလဵဝ်တႄႉ ပိူင်လူတ်ႉလဵၼ်းထၢတ်ႈပၼ်ႇဝဵင်းၼၼ်ႉ ဢမ်ႇမီးယဝ်ႉ။
တၢင်းလူတ်ႉၵႃး
ဝဵင်းတႃႈလိူဝ်ႇၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢွင်ႈတီႈလီ တွၼ်ႈတႃႇၵပ်းသိုပ်ႇၸူး မိူင်းဢဵၼ်ႁႅင်းယႂ်ႇ ၸိူဝ်းပဵၼ် မိူင်းၶႄႇ လႄႈ မိူင်းဢိၼ်းတီးယႃးယဝ်ႉ။ သဵၼ်ႈတၢင်းလူင်းဢေးသျႃးၼႆႉၵေႃႈ လတ်းၶၢမ်ႈဝဵင်းတႃႈလိူဝ်ႇဝႆႉယူႇယဝ်ႉ။
ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း
ဢိင်ၼိူဝ်ၶေႃႈလၢမ်း ၸၢတ်ႈၸိုင်ႈလုမ်ႈၾႃႉသေႄႈ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ဝဵင်းတႃႈလိူဝ်ႇ မိူဝ်ႈပီ 2007 ၼၼ်ႉ တင်းသဵင်ႈ မီးမွၵ်ႈ 1 လၢၼ်ႉ ဝႃႈၼႆႉယဝ်ႉ။ ယွၼ်ႉလွင်ႈတိူဝ်းတွၼ်းႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်းလႄႈ ပေႃးထိုင် ပီ 2025 မႃးၼႆ ၵူၼ်းယူႇၼႂ်းဝဵဝ်းၼႆႉ တေမီးမႃးမွၵ်ႈ 1.5 လၢၼ်ႉၼႆႉၼႆ လႆႈလၢမ်းဝႆႉမီးၼင်ႇၼႆယဝ်ႉ။ ဝဵင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ဢၼ်ပဵၼ်ဝဵင်းၾိင်ႈငႄႈ တွၼ်ႈတႃႇ မိူင်းမၢၼ်ႈ (မျႅၼ်ႇမႃႇ) ၼႆႉ ၸဵမ်မိူဝ်ႈပူၼ်ႉမႃး 20 ပၢႆၼၼ်ႉ ၵူၼ်းၶိူဝ်းၶႄႇၶဝ် လႆႈၸိုမ်းၶဝ်ႈမႃးသေ ၾိင်ႈငႄႈၶႄႇၵေႃႈ လႆႈၸိုမ်းၶဝ်ပႃးမႃးယူႇယဝ်ႉ။ ၵူၼ်းၶိူဝ်းၶႄႇၼႆႉ ၶဝ်ဢမ်ႇလႆႈ ၶႅပ်းမႂ်တူဝ် ဢဝ်ၶဝ်ႈၸွမ်းတြႃးမၼ်း။ ၽူႈတႅမ်ႈလိၵ်ႈ လူႇထုတေႃႇဢမႃႇ ဝႃႈမႃး "ၸၢဝ်းၶိူဝ်းယူႇၼၢၼ်ႇၶဝ်ၼႆ့ ဢမ်ႇပိုၼ်ၽၢဝ်ႇသိုၵ်းသေ ၶႂၢၵ်ႈမိူင်းမႃး" ဝႃႈၼႆယဝ်ႉ။ ယၢမ်းလဵဝ်ၼႆႉ ၼႂ်းၵႃႈၵူၼ်းယူႇၼႂ်းဝဵင်းၼႆႉ ၸိူဝ်းပဵၼ်ၵူၼ်းၶိူဝ်းၶႄႇ မီးဝႆႉ ႁူဝ်ပၢၵ်ႇ 30 တေႃႇ ႁူဝ်ပၢၵ်ႇ 40 ယဝ်ႉ။ ၵူၼ်းၶိူဝ်း ဢိၼ်းတီးယႃးၶဝ်ၵေႃႈ ယူႇသဝ်း တီႈဝဵင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ၼႆႉၼင်ႇၵဝ်ႇ။
ၵၢၼ်ပၢႆးမၢၵ်ႈမီး
ဝဵင်းတႃႈလိူဝ်ႇၼႆႉ မၼ်းပဵၼ်ဝဵင်းပိူင်လူင် တွၼ်ႈတႃႇပၢႆးမၢၵ်ႈမီး မိူင်းမၢၼ်ႈပွတ်းၵၢင်လႄႈ ပွတ်းၼိူဝ်ယဝ်ႉ။ ယွၼ်ႉပိူဝ်ႈဝႃႈ သၢႆတၢင်းလွင်ႈၵႃႉၶူဝ်းၸူး ၼွၵ်ႈမိူင်း ၼင်ႇ မိူင်းၶႄႇ လႄႈ ဢိၼ်းတီးယႃးၼႆႉ လႆႈလတ်းၶၢမ်ႈ ဝဵင်းတႃႈလိူဝ်ႇၵႂႃႇယဝ်ႉ။ ပၢႆးမၢၵ်ႈမီးပိူင်လူင်မၼ်းတႄႉပဵၼ် လွင်ႈၽႅၼ်ႇပူဝ်း၊ တတ်းၽႃႇ သူၺ်း တၢင်ႇသီ သႅင်ၶဵဝ်၊ ၵၢၼ်ႁဵတ်းၶူဝ်းမႆႉ၊ ၵၢၼ်ဢဝ်သႅင်ႁၢင်ႈၶိူင်ႈ၊ ၵၢၼ်ႁဵတ်း ၽြႃးႁိၼ်ၶၢဝ် လႄႈ ႁူၼ်ႁၢင်ႈၽြႃႈမႆႉ၊ ၵၢၼ်ႁဵတ်း ၶႅပ်းငိုၼ်း၊ ၶႅပ်းၶမ်း၊ ၶမ်းသိူင်း ၸၵႂႃႇၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။