cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
ၼၢင်းသုပ်ႉပဝႃႇသႃႇ မႄႈၸဝ်ႈသီႇဝလိ
သတ်ႉထႃႇၼႆႉ ၶိုၵ်ႉလိုၵ်ႉလိူဝ် ၶူဝ်းၶွင်လႄႈ ဢႃႇယူႉ
တၵ်ႉၵႃႇၸၢႆးၵေႃႉၼၼ်ႉၵေႃႈ ၶိုၼ်းတွပ်ႇဝႃႈ ‘ဢေႃႈ ဢမ်ႇပဵၼ်သင်၊ ပေႃးဝႃႈၸဝ်ႈႁဝ်းႁပ်ႉဢဝ်ပုၼ်ႈၽွၼ်း သွင်ပိူင်ၼၼ်ႉလႆႈၵေႃႈ ႁႂ်ႈၼၢင်းသုပ်ႉပဝႃႇသႃႇၼၼ်ႉ ၵၢပ်ႈဢွၼ်တၢင်းၶႃႈလႄႈ။ ဝၢႆးၼၼ်ႉယဝ်ႉ ၶႃႈၸင်ႇ တေပၢင်းသုင်းၵူၺ်းၶႃႈ’ ၼႆယူႇ။ ဝၢႆးသေ လႆႈငိၼ်းၶေႃႈ ၵႂၢမ်းတၵ်ႉၵႃႇမၼ်းၸဝ်ႈယဝ်ႉၵေႃႈ မၼ်းၸဝ်ႈ ၶိုၼ်းပွၵ်ႈ မိူဝ်းၵႂႃႇတီႈဝတ်ႉသေ ဝႆႈသႃလဝ်ႈပွင်ႇထိုင် တမ်ႈတီႈ ၽြႃးပဵၼ်ၸဝ်ႈယူႇယဝ်ႉ။ တီႈၼႆႈ လႆႈႁူႉဝႃႈ သတ်ႉထႃႇ လွင်ႈယုမ်ႇယမ်ၼႆႉ ယႃႇႁႂ်ႈမၼ်းလူႉၼႆ ၽႂ်ဢမ်ႇႁၢပ်ႉၶၢမ်ႇ ဢဝ်ပုၼ်ႈၽွၼ်းမၼ်းလႆႈၼႆယူႇ။
ၵၢပ်ႈသွမ်းၸဵတ်းဝၼ်း ႁႂ်ႈၽွၼ်းမၼ်းပၼ် တႃႇၸၼ်ၸႂ်ထႅင်ႈ
ၼၢင်းသုပ်ပဝႃႇသႃႇၵေႃႈ တင်းၽူဝ်မၼ်းသေ ဢွၼ်ၵၼ်ၶပ်ႉၶိုင်ႁၢင်ႈႁႅၼ်းၶဝ်ႈသွမ်း ၽၵ်းသွမ်း ၵၢပ်ႇလူႇတၢၼ်းထိုင် ပုတ်ႉထၽြႃးပဵၼ်ၸဝ်ႈလႄႈ သင်ႇ ၶႃႇၸဝ်ႈၶဝ် တႃႇၶၢဝ်ႇတၢင်း ၸဵတ်းဝၼ်းတဵမ်တဵမ် ယူႇ ယဝ်ႉ။ မီးဝၼ်းၼိုင်ႈ ဝၢႆးသုင်းသွမ်းယဝ်ႉၼၼ်ႉ ၸဝ်ႈ သႃႇရိပုတ်တရႃႇ ၸင်ႇထၢမ်တီႈၸၢႆးဢွၼ်ႇ ဢၼ်တိုၵ်ႉ ၵိူတ်ႇလႆႈမႃး(11)ဝၼ်းၼၼ်ႉဝႃႈ
“ၸၢႆးဢွၼ်ႇဢူၺ်း ပဵၼ်ၸိူင်ႉႁိုဝ်ဝႆႉ၊ တူဝ်မႂ်းၸၢႆး ၸွင်ႇၶၢမ်ႇလႆႈ တၢမ်ႇတုၵ်ႉၶ ၶၢၼ်ၸႂ်ယူႇႁိုဝ်၊ ယူႇလီယူႇ ၼေႃႈ၊ တူဝ်မႂ်းၸၢႆးလူး မီးလွင်ႈတဵမ်ႈထူၼ်ႈလူၺ်ႈၸွမ်း ဢိရိယႃႇပုတ်ႈ သီႇပႃးယူႇႁႃႉ မိူၼ်ၸႂ်ယူႇၼႄႇ တေၵႂႃႇ ၸိူဝ်းၼႆႉယူႇယဝ်ႉ။ ၸၢႆးဢွၼ်ႇၼၼ်ႉ ၶိုၼ်းတွပ်ႇဝႃႈ ‘ၸဝ်ႈႁဝ်းတီႈၶႃႈ ႁဵတ်းႁိုဝ်လႄႈဝႃႈ တူဝ်ၶႃႈ တေ ဢမ်ႇၶၢမ်ႇတၢမ်ႇလႆႈ တၢင်းတုၵ်ႉၶ ၶၢၼ်ၸႂ်ၶႃႈလႃႇ၊ ၶႃႈ ၼႆႉ လႆႈယူႇမႃးၼႂ်းမေႃႈလိူတ်ႈလူင် ၶၢဝ်းတၢင်းမၼ်း မီး ပဵၼ်ၸဵတ်းပီၵွၼ်ႇ ဢေႃႈ’ၼႆယဝ်ႉ။ ၼၢင်းသုပ်ပဝႃႇသႃၼႆႉ ၽွင်းမိူဝ်ႈ ၸဝ်ႈသႃႇရိပုတ်ႉ တရႃႇလႄႈ တင်းလုၵ်ႈၸၢႆးမၼ်း (ၼေႃႇၶမ်းသီႇဝလိ) တိုၵ်ႉဢုပ်ႇလၢတ်ႈတေႃႇၵၼ်ယူႇၼၼ်ႉ မၼ်းၼၢင်း လႆႈ ငိၼ်းသေ မီးလွင်ႈႁူမ်ၸူမ်သိူဝ်းတႄႉတႄႉ၊ ယဝ်ႉၵေႃႈ ဝူၼ်ႉဝႃႈ ‘ဢေႃး- လုၵ်ႈၸၢႆးဢွၼ်ႇၵဝ်ၼႆႉ မေႃထၢမ် တွပ်ႇၵၼ် တင်းၸဝ်ႈသႃႇရိပုတ်ႉတရႃႇ ၸဝ်ႈပိၵ်ႇၶႂႃမိုဝ်း ၽြႃးပဵၼ်ၸဝ်ႈၵွၼ်ႇလူင်ၼႆႉ’ၼႆယူႇယဝ်ႉ။ လွင်ႈဢၼ် မၼ်းၼၢင်း မီးတၢင်းၸူမ်းသိူဝ်းၼၼ်ႉ ပုတ်ႉထၸဝ်ႈလႆႈ ႁူႉႁၼ်သေ ထၢမ်မၼ်းၼၢင်းဝႃႈ ‘ၼၢင်းသုပ်ပဝႃႇသႃႇ ဢူၺ်း- လုၵ်ႈၸၢႆးဢွၼ်ႇ ဢၼ်လႆႈ ၵိူတ်ႇယၢပ်ႇၸိူင်ႉ ၼင်ႇၼႆၼႆႉ ၸွင်ႇၶႂ်ႈလႆႈထႅင်ႈႁႃႉ”ၼႆယဝ်ႉ။ မၼ်းၼၢင်း ၶိုၼ်းတွပ်ႈ ဝႃႈ‘လုၵ်ႈၸၢႆးဢွၼ်ႇၸိူင်ႉၼႆ ၶႃႈၶႂ်ႈလႆႈထႅင်ႈ (7)ၵေႃႉၵွၼ်ႇဢေႃႈ’ၼႆယဝ်ႉ။
လွင်ႈဢၼ်ၸဝ်ႈသီႇဝလိ လႆႈယူႇၼႂ်းတွင်ႉမႄႈ မၼ်းလႄႈ လွင်ႈမႄႈမၼ်းၸဝ်ႈၵေႃႈ လႆႈၶၢမ်ႇတၢမ်ႇပႃး တွင်ႉ ၶၢဝ်းတၢင်းႁိုင်ၼၢၼ်းၸဵတ်းပီ ၸဵတ်းလိူၼ် ၸဵတ်း ဝၼ်းၼၼ်ႉ မိူဝ်ႈပၢၼ်ၵွၼ်ႇၼၼ်ႉ ၼေႃႇၸဝ်ႈသီႇဝလိ ၼႆႉ ယၢမ်ႈတိုၵ်းဢဝ် မိူင်းပေႃႈမၼ်းၶိုၼ်း ဢၼ်ပဵၼ် မိူင်းပႃႇရႃႇၼသီႇ၊ ယၢမ်းမိူဝ်ႈတိုၵ်းၼၼ်ႉ ဢိုတ်းဝႆႉပႅတ်ႈ ၽၵ်းတူလူင် သီႇၼႃႈမိူင်း သီႇႁူး သီႇၽၢၵ်ႇ၊ လွင်ႈဢိုတ်း ၼၼ်ႉ ၵေႃႉပဵၼ်မႄႈၵေႃႉ လၢတ်ႈၼႄပၼ်ႁႅင်းၸွမ်း ၼႆယဝ်ႉ။ ယွၼ်ႉဢိင် ဢဝ်ၼၼ်ႉသေ ၸၢတ်ႈၼႆႉ ၸင်ႇလႆႈၶၢမ်ႇတၢမ်ႇ တင်းသွင်ၵေႃႉမႄႈလုၵ်ႈၼႆယဝ်ႉ။ ဢိင်ႇလူၺ်ႈလႆႈႁူႉႁၼ် လွင်ႈတၢင်း ပႃႈၼိူဝ်ၸိူဝ်း ၼႆႉသေ ပုတ်ႉထၸဝ်ႈ လၢတ်ႈဢွၵ်ႇသူပ်း ၵႂၢမ်းဢၼ် လူၼ်ႉဢွၵ်ႇမၢၵ်ႇႁူဝ်ၸႂ်မၼ်းၸဝ်ႈ ဢၼ်ႁွင်ႉဝႃႈ ဢုတႃႇၼၵႃႇထႃႇ ဢမ်ႇၼၼ် ဢုတၢၼ်းႁူဝ်ၼိုင်ႈ ယူႇယဝ်ႉ။ ဢသႃတံ သႃတရူပေၼ၊ ပိယရူပေၼ ဢပ်ပိယံ။ ၻုၵ်ၶံ သုၶသ်သရူပေၼ၊ ပမတ်တမတိဝတ်တတိ။ သင်ႇၶႃႇရတြႃး ဢၼ်ဢမ်ႇမီး လွင်ႈသႃႇယႃႇ လူမ် ၸႂ်တႄႉသေ ဢမ်ႇၵႃး ပဵၼ်ပႃး လွင်ႈဝတ်ႈ(ဝူတ်ႈ)ၼၼ်ႉ မၼ်းၸၢင်ႈမေႃၽၢမ်းပဵၼ် လွင်ႈသႃႇယႃႇမူၼ်ႈၸႂ်သေ ယႃႉၵဝ်း ပေႉဢဝ်ႁဝ်းယဝ်ႉ၊ သင်ၶႃႇရတြႃး ဢၼ်ဢမ်ႇလီႁၵ်ႉသေဢမ်ႇၵႃး ပဵၼ် ပႃးဝတ်ႈတုၵ်ႉၶၼၼ်ႉ ၸၢင်ႈမေႃ ၽၢမ်းပဵၼ် လွင်ႈႁၵ်ႉ မူၼ်ႈတူၼ်ႈၸႂ်သေ ယႃႉၵဝ်းဢဝ် ၵူၼ်းၵေႃႉဢၼ် မူၵ်း တူၵ်းၸွမ်း ၵႃႇမၵုင်ႇ ဢႃႇရုင်ႇႁႃႈပိူင် ၼင်ႇၼမ်ႉၽိုင်ႈတႃး ၶူမ်းလႅဝ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ တၢင်းတုၵ်ႉၶၶၢၼ်ၸႂ် ဝတ်ႈသင်ႇၶႃႇရၼၼ်ႉ ၸၢင်ႈမေႃ ၽၢမ်းႁဵတ်းပဵၼ် လွင်ႈသုၶသိူဝ်းသႃႇသေ ယႃႉၵဝ်း ဢဝ် ၵူၼ်းၵေႃႉဢၼ်လိုမ်းတူဝ် ၸပ်းလူၺ်ႈၵႃႇမၵုင်ႇ ၼၼ်ႉယူႇယဝ်ႉ။
ၾႅပ်ႇဝႃႇရီႇ 22
လိူၼ်ၾႅပ်ႇဝႃႇရီႇ (22) ဝၼ်းၼႆႉ ပေႃးဢဝ် ပၵ်းယဵမ်ႈဝၼ်းၵရီႇၵေႃးရီးယႅၼ်း ဝႃႈ ပဵၼ်ဝၼ်းထူၼ်ႈ (53) တွၼ်ႈတႃႇ ၼိုင်ႈပီယဝ်ႉ။ တွၼ်ႈတႃႇတေသုတ်းပီၼႆႉ ၵိုတ်းထႅင်ႈ (312) ဝၼ်းယူႇ။ ပေႃးပဵၼ် ပီဝႃႇထၢပ်ႈ ၼႆ ၵိုတ်းယူႇ (313) ဝၼ်းယဝ်ႉ။
ထဵင်ႇၺႅတ်ႉတေႃး၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းမျိတ်ႉတႃး
ဝၢၼ်ႈထဵင်ႇၺႅတ်ႉတေႃး  (ထိန်ညက်တောရွာ, Hteinnyettaw) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇၶၼ်းတေႃး၊ ၸႄႈဝဵင်းမျိတ်ႉတႃး၊ ၸႄႈတွၼ်ႈၵျွၵ်ႉသႄႇ၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 190918 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇၶၼ်းတေႃးၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 2067 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 2279 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 4346 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ပုင်ႇဝ၊ ဝၢၼ်ႈ
ဝၢၼ်ႈပုင်ႇဝ (, Poet Wa, ပို့ဝ) ၼႆႉ ပဵၼ်ဝၢၼ်ႈ ဢၼ်မီးၼႂ်း ဢိူင်ႇၼႃးမွၼ်၊ ၸႄႈဝဵင်းမိူင်းပၼ်ႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈ လၢင်းၶိူဝ်း၊ မိူင်းတႆး ဢေႃႈ။
1144
လိူၼ်ၸၼ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၾႅပ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
ꧤူႇတီးၵျိၼ်း၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းၼထူဝ်းၵျီး
ဝၢၼ်ႈꧤူႇတီးၵျိၼ်း  (ဘူသီးကျင်းရွာ, Butheekyin) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇတမိၼ်ႇꧤေး ၊ ၸႄႈဝဵင်းၼထူဝ်းၵျီး၊ ၸႄႈတွၼ်ႈမျိၼ်းၶျၢၼ်ႇ၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 191635 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇတမိၼ်ႇꧤေးၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 1022 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 1175 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 2197 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
1144
လိူၼ်မၢတ်ႉၶျ်
(1) ဝၼ်း။
ꧤူႇတီးၵျိၼ်း၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းၼထူဝ်းၵျီး
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းၼထူဝ်းၵျီး
1144
လိူၼ်ဢေႇပရႄႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မေႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျုၼ်ႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျူႇလၢႆႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢေႃးၵၢတ်ႉ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်သႅပ်ႇထႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢွၵ်ႇထူဝ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၼူဝ်ႇဝႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
ပႃယႃသိဝိမႃၼဝတ်ထု၊ ၶုၼ်ၽီ လႆႈလူႇ ၶဝ်ႈသွမ်း ၼမ်ႉဝၢၼ် သၢင်ႇၵၢၼ်း
10 - ပႃယႃသိဝိမႃၼဝတ်ထု၊ ၶုၼ်ၽီ လႆႈလူႇ ၶဝ်ႈသွမ်း ၼမ်ႉဝၢၼ် သၢင်ႇၵၢၼ်း
ၶုၼ်ၽီ ဢၼ်ယၢမ်ႈပဵၼ် ၽူႈၵႅမ်တူဝ် ၶုၼ်ပႃႇယႃႇသိၼၼ်ႉ ပေႃးဝႃႈ လႆႈႁၼ်ၸဝ်ႈရႁၢၼ်းၶဝ်ၸိုင် မီးၸႂ် ၼပ်ႉယမ်ႁၵ်ႉသႃသေ ဢဝ်ၶဝ်ႈသွမ်း ၼမ်ႉဝၢၼ် သၢင်ႇၵၢၼ်းလူႇတၢၼ်းလႄႈ လႆႈၵႂႃႇၸၢမ်ႇပူၺ်ႈ ႁေႃဝိမၢၼ်ႇ ဢၼ်မိူၼ် ႁေႃသုထမ်ႇမႃႇ ပႃယႃသိဝိမႃၼဝတ်ထု ႁူဝ်သိပ်း သုတ်းယဝ်ႉ။ ပႃယႃသိဝၷ် ႁူဝ်ႁူၵ်း သုတ်းယဝ်ႉ။
1144
လိူၼ်တီႇသႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:1144
ပွႆးၸႃးၵူင်း၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းမတယႃႇ
ပွႆးၸႃးၵူင်း (ပွဲစားကုန်းရွာ, Pwesarkone) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇၺွင်ႇဢူၵ်ႉ၊ ၸႄႈဝဵင်းမတယႃႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈပၢင်ႇဢူး၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 218165 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇၺွင်ႇဢူၵ်ႉၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 1647 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 1814 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 3461 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းမတယႃႇ
ၸၵျၢမ်းၵူင်း၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းဝၢၼ်းတႂိၼ်း
ဝၢၼ်ႈၸၵျၢမ်းၵူင်း  (ဇဂျမ်းကုန်းရွာ, Zagyankone) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇယႂႃႇတၢၼ်း၊ ၸႄႈဝဵင်းဝၢၼ်းတႂိၼ်း၊ ၸႄႈတွၼ်ႈမဵၵ်ႉထီႇလႃႇ၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 194698 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇယႂႃႇတၢၼ်းၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 3813 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 4565 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 8378 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ဢၢင်ႈဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းဝၢၼ်းတႂိၼ်း
476
လိူၼ်ၸၼ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၾႅပ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မၢတ်ႉၶျ်
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢေႇပရႄႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မေႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျူႇလၢႆႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢေႃးၵၢတ်ႉ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်သႅပ်ႇထႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢွၵ်ႇထူဝ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၼူဝ်ႇဝႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်တီႇသႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:476
55
ၶႂ်ႈမၢႆထိုင်ဝႃႈ -
ၸိတ်တလတႃဝိမႃၼဝတ်ထု၊ ၶုၼ်ၽီ လုမ်းလႃးပေႃႈမႄႈ လူႇတၢၼ်း ၶဝ်ႈသွမ်း ၼမ်ႉဝၢၼ် သၢင်ႇၵၢၼ်း
1 - ၸိတ်တလတႃဝိမႃၼဝတ်ထု၊ ၶုၼ်ၽီ လုမ်းလႃးပေႃႈမႄႈ လူႇတၢၼ်း ၶဝ်ႈသွမ်း ၼမ်ႉဝၢၼ် သၢင်ႇၵၢၼ်း
ၶုၼ်ၽီ ဢၼ်လႆႈ လူႁၼ်လုမ်းလႃး ပေႃႈမႄႈသွင်ၸဝ်ႈ ဢၼ်ဢမ်ႇမီး တီႈဢိင်ပိုင်ႈၵိူဝ်းလီ၊ ဢၼ်ႁၵ်ႉသႃ ၽူႈမီးသိၼ်သေ လႆႈလူႇတၢၼ်း ၶဝ်ႈသွမ်း ၼမ်ႉဝၢၼ် သၢင်ႇၵၢၼ်းလႄႈ လႆႈၵႂႃႇၸၢမ်ႇပူၺ်ႈ ႁေႃဝိမၢၼ်ႇ ဢၼ်ငၢႆးမိူၼ်ၼင်ႇ ႁေႃၸိတ်ႉတလတႃႇ ၶိုၵ်ႉၶၢႆးလူင် ၸိတ်တလတႃဝိမႃၼဝတ်ထု ႁူဝ်ႁႅၵ်ႈသုတ်းယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝိမႃႇၼဝတ်ႉထု
ၸဝ်ႈတူၼ်ၶူး ၸဝ်ႈထမ်ႇမတိင်ႇၼ
ၵၢၼ်ႁဵၼ်းလႄႈလွင်ႈတူင်ႉၼိုင်
မိူဝ်ႈဢယုၸဝ်ႈလႆႈ(8)ၶူပ်ႇယူႇဝတ်ႉ(ၵျွင်း)ပဵၼ်ၵပ်ႉပီႇ၊ ဢယု(9)ၶူပ်ႇၼုင်ႈသၢင်ႇၵၢၼ်း၊ ပဵၼ်ၸဝ်ႈသၢင်ႇ ၸိုဝ်ႈယူႇၵျွင်းႁွင်ႉၸဝ်ႈထမ်ႇမတိင်ႇၼႃႉ မိူဝ်ႈဢယုၸဝ်ႈလႆႈ(20)ၶၢမ်ႇပဵၼ်ၸၢင်း၊ ၸိုဝ်ႈၸဝ်ႈထမ်ႇမတိင်ႇၼၼင်ႇၵဝ်ႇ၊ ၸဝ်ႈၸၢင်းၼႆႉယွၼ်ႉၺၢၼ်ႇၽၢႆ လႅတ်းဝႆးၸဵမ်လဵၵ်ႉ ၵတ်ႉၶႅၼ်ႇသႅၼ်ပိူင်၊ မိူၼ်ၼင်ႇၸဝ်ႈတူၼ်ၶူးလူင်-ဝတ်ႉ(ၵျွင်း)ဝၢၼ်ႈၶၢင်ၸႄႈႁၵ်ႉ၊ ဢၼ်ပဵၼ်သြႃႇဢုပၸ်ႉသေႇတူၼ်ငဝ်ႈၸဝ်ႈၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၸဝ်ႈၸၢင်းထမ်ႇမတိင်ႇၼ ဝႃႇတေႃႇယႂ်ႇမႃးၸိုဝ်ႈသဵင်ၵေႃႈလိုဝ်းလင်မႃးသေ ၸင်ႇၼၼ်ႉၸဝ်ႈၾႃႉမိူင်းသႅၼ်ဝီလူင် ၸဝ်ႈၶမ်းၶႅင်ၾႃႉ ပၢင်းၶၢႆႉမႃးႁဵတ်းသြႃႇတေႃႇၼင်ႈဝတ်ႉ ဝဵင်းသူပ်းတၢတ်ႇ မိူဝ်ႈပီႊတႆး-1684ၼီႈ (ပီႊၶရဵတ်ႈ-1590) ၼၼ်ႉ၊ မိူဝ်ႈပွၵ်ႈၼိုင်ႈ တင်းၸဝ်ႈၾႃႉ လူင်လူင်းဝႆႈၽြႃးၸဝ်ႈၵၢင်ႉမေႃႇ(ပေႃႇၵျူဝ်ႇ)ဝဵင်းသီႇပေႃႉပွၵ်ႈၶိုၼ်းမိူဝ်း၊ဢမ်ႇႁိုင်သင်သြႃႇတေႃႈၸဝ်ႈ ထမ်ႇမတိင်ႇၼ လႆႈထႂၢၵ်ႈလူင်းဝတ်ႉ(ၵျွင်း)သေတေႇၼႃႈႁိူၼ်းယဝ်ႉၵေႃႈ လႆႈၸိုဝ်ႈဝႃႈၶိင်းလူင်ၼႆယဝ်ႉ။ မိူဝ်ႈပၢၼ်ယၢမ်းၼၼ်ႉယွၼ်ႉပိူၼ်ႈၸဝ်ႈသူင်ႁတ်ႉသၢႆႁၢင်ႉ-သၢႆၵႅတ်းၼႃႇလႄႈ ၸပ်းၸိုဝ်ႈဝႃႈၸဝ်ႈ ၶိင်းလူင်သၢႆႁၢင်ႉၼႆၵေႃႈဝႃႈယဝ်ႉ။ မိူဝ်ႈပီႊတႆး-1694ၼီႈ (ပီႊၶရေတ်ႈ-1600)၊ၼၼ်ႉယွၼ်ႉဝႃႈၼႂ်း ဝၢင်း ႁေႃ မီးလွင်ႈသုၵ်ႉယုင်ႈၽိတ်းၽႅၵ်ႇၵၼ်လႄႈ ၸဝ်ႈၶိင်းလူင်သၢႆႁၢင်ႉၵေႃႈ ၸင်ႇလႆႈဢွၵ်ႇယၢၼ်ဝၢင်း ႁေႃသေ မိူဝ်းယူႇသဝ်းတီႈၸႄႈလၢၼ်ႉႁိမ်းၼမ်ႉၶမ်းၼႆယဝ်ႉ။
ဝၼ်းသဵင်ႈၵၢမ်ႇသုတ်းမုၼ်
ၸဝ်ႈထမ်ႇမတိင်ႇၼ (ၸဝ်ႈၶိင်းလူင်သၢႆႁၢင်ႉ)ပဵၼ်ၸဝ်ႈဢၼ် ၵတ်ႉၶႅၼ်ႇလွင်ႈလိၵ်ႈလၢႆး လင်ႇၵႃႇ၊ လွင်ႈထၢတ်ႈပိင်းတေႃး ၽၢႆႇယူတ်းယႃ၊ ၽၢႆႇၼၢၵ်ႈၶၢတ်ႈ လိူၼ်လၢဝ် ပေႇတၢင်ႇၵႃႇလႃး၊ ပဵၼ်ပေႃႈလဵင်ႉ ပေႃႈပိုင်ႈပိူၼ်ႈတင်းလၢႆႊ၊ တေႃႇထိုင်ဢယုထူၼ်ႈထိုင်(99)သေသဵင်ႈၵၢမ်ႇသုတ်းမုၼ်ၵႂႃႇ မိူဝ်ႈ ပီႊတႆး-1734ၼီႈ (ပီႊၶရဵတ်ႈ-1641) လိူၼ်ႁူၵ်းလွင်ႈ ႁူၵ်းၶမ်ႈဝၼ်းသဝ်ၼႆယဝ်ႉ။
မၢႆးပၢၼ်ႇ၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းၵျွၵ်ႉသႄႇ
ဝၢၼ်ႈမၢႆးပၢၼ်ႇ  (မှိုင်းပန်ရွာ, Hmaingpan) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇမၢႆးပၢၼ်ႇ၊ ၸႄႈဝဵင်းၵျွၵ်ႉသႄႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈပၢင်ႇဢူး၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 190590 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇၸလေႇၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 1607 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 1804 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 3411 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းၵျွၵ်ႉသႄႇ
ၵုင်းသုင်၊ ဝၢၼ်ႈ
ဝၢၼ်ႈၵုင်းသုင် (, Kone Hson, ကုန်းဆုံ့) ၼႆႉ ပဵၼ်ဝၢၼ်ႈ ဢၼ်မီးၼႂ်း ဢိူင်ႇၼႃးမွၼ်၊ ၸႄႈဝဵင်းမိူင်းပၼ်ႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈ လၢင်းၶိူဝ်း၊ မိူင်းတႆး ဢေႃႈ။
တိၼ်းပေႃးတိၼ်ႇ၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းမျိၼ်းၶျၢၼ်ႇ
ဝၢၼ်ႈတိၼ်းပေႃးတိၼ်ႇ  (သင်္ဘောတင်ရွာ, Thinbawtin) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇၶွင်းၵႂႄး၊ ၸႄႈဝဵင်းမျိၼ်းၶျၢၼ်ႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈမျိၼ်းၶျၢၼ်ႇ၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 191312 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇၶွင်းၵႂႄးၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 3048 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 3644 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 6692 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းမျိၼ်းၶျၢၼ်ႇ
1143
လိူၼ်ၸၼ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၾႅပ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မၢတ်ႉၶျ်
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢေႇပရႄႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မေႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျုၼ်ႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျူႇလၢႆႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢေႃးၵၢတ်ႉ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်သႅပ်ႇထႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢွၵ်ႇထူဝ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၼူဝ်ႇဝႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်တီႇသႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:1143
ဢေႇတီႇ 55
လိူၼ်ၸၼ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၾႅပ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မၢတ်ႉၶျ်
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မေႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျုၼ်ႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျူႇလၢႆႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢေႃးၵၢတ်ႉ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်သႅပ်ႇထႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢွၵ်ႇထူဝ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၼူဝ်ႇဝႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်တီႇသႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:55
ၾႅပ်ႇဝႃႇရီႇ 23
လိူၼ်ၾႅပ်ႇဝႃႇရီႇ (23) ဝၼ်းၼႆႉ ပေႃးဢဝ် ပၵ်းယဵမ်ႈဝၼ်းၵရီႇၵေႃးရီးယႅၼ်း ဝႃႈ ပဵၼ်ဝၼ်းထူၼ်ႈ (54) တွၼ်ႈတႃႇ ၼိုင်ႈပီယဝ်ႉ။ တွၼ်ႈတႃႇတေသုတ်းပီၼႆႉ ၵိုတ်းထႅင်ႈ (311) ဝၼ်းယူႇ။ ပေႃးပဵၼ် ပီဝႃႇထၢပ်ႈ ၼႆ ၵိုတ်းယူႇ (312) ဝၼ်းယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၼ်းထိ ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ၾႅပ်ႇဝႃႇရီႇ
ၸီႇပိၼ်ႇတႃႇ၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းၺွင်ႇဢူး
ဝၢၼ်ႈၸီႇပိၼ်ႇတႃႇ  (စည်ပင်သာရွာ၊ Sipinthar) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇတွင်ႇပီႇလေး ၊ ၸႄႈဝဵင်းၺွင်ႇဢူး၊ ၸႄႈတွၼ်ႈၺွင်ႇဢူး၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 192361 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇတွင်ႇပီႇလေးၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 2813 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 3392 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 6205 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းၺွင်ႇဢူး
မွၵ်ႇၶမ်း၊ ၸၢႆး (မေႃယႃ)
မေႃယႃ ၸၢႆးမွၵ်ႇၶမ်း (ၵိူတ်ႇ 1950) ၼႆႉ ပဵၼ် ၵူၼ်းၶိူဝ်းတႆး ၵူၼ်းၵၢၼ်မိူင်းၵေႃႉၼိုင်ႈသေ ပဵၼ်ၵေႃႉဢၼ်လႆႈႁၢပ်ႇၵၢၼ် ၵႅမ်ၸွမ်ၸိုင်ႈ မိူင်းမျၢၼ်ႇမႃႇ မႃးယဝ်ႉ။ မိူဝ်ႈ ပီ 2011 လိူၼ်ၾႅပ်ႇဝႃႇရီႇ 4 ဝၼ်းၼၼ်ႉ မၼ်းထုၵ်ႇလိူၵ်ႈတၢင်ႇပဵၼ် ၵႅမ်ၸွမ်ၸိုင်ႈမိူင်း မိူင်းႁူမ်ႈတုမ်မျၢၼ်ႇမႃႇသေ လႆႈႁၢပ်ႇၵၢၼ်တေႃႇထိုင် ပီ 2016 လိူၼ်မၢတ်ႉၶျ် 30 ဝၼ်းယဝ်ႉ။
ၽွင်းပၢၼ်ၼုမ်ႇ
ၸၢႆးမွၵ်ႇၶမ်းၼႆႉ ၵိူတ်ႈႁၼ်ၼႃႈ တီႈဝဵင်းမူႇၸေႈ မိူဝ်ႈပီ 1950 ၼၼ်ႉ။ လႆႈသွၼ်ႁဵၼ်းၸၼ်ႉငဝ်ႈ တီႈဝဵင်းမူႇၸေႈသေ ထိုင် 1968 မႃးလႆႈၶိုၼ်ႈ ၸၼ်ႉၸွမ် ပၢႆးမေႃယႃတီႈ ဝဵင်းတႃႈလိူဝ်ႇသေ လႆႈႁပ်ႉၶူးၸုမ်ႈ ပၢႆးမေႃယႃမႃးယဝ်ႉ။
ၼႃႈၵၢၼ်
ပိုတ်ႇၽုၺ်ႇဝႆႉ ႁူင်းယႃ ယူႇလီၶ တီႈဝဵင်းလႃႈသဵဝ်ႈ၊ မိူင်းတႆး ။ ႁၢၼ်ႉတေႃႇထိုင်ယၢမ်းလဵဝ် တိုၵ်ႉႁပ်ႉဢဝ်ပုၼ်ႈၽွၼ်း ၽူႈၼၢမ်းႁူဝ်ၸတ်းၵၢၼ် ဢိၵ်ႇလူၺ်ႈ ၼႃႈၵၢၼ်ၼၼ်ႉယူႇ။
လွင်ႈတူင်ႉၼိုင် ၵၢၼ်မိူင်းလႄႈ လွင်ႈတူင်ႉၼိုင် မုၵ်ႉၸုမ်း
မေႃယႃ ၸၢႆးမွၵ်ႇၶမ်းၼႆႉ ယၢမ်ႈႁဵတ်းႁူဝ်ပဝ်ႈ ၵေႃလိၵ်ႈလၢႆး ငဝ်ႈငုၼ်းလႄႈ ၵေႃလိၵ်ႈလၢႆး ၽိင်ႈငႄႈတႆး တူင်ႇဝဵင်း လႃႈသဵဝ်ႈ။ မိူဝ်ႈပီ 2010 ၼၼ်ႉ လုၵ်ႉတီႈပႃႇတီႇ ပျီႇထွင်ႇၸုလႄႈ ၵျၢၼ်ႉၶႅင်ႇရေးသေ ၶဝ်ႈပၢင်လိူၵ်ႈတင်ႈ တီႈ ၼႃႈလိၼ် ၵၢင်ၸႂ် မၢႆ(႓)သေလႆႈ ၸူးလႆႈဢွင်ႈတီႈ ပဵၼ်တႅၼ်းၽွၼ်း ၸိူဝ်ႉၸၢတ်ႈယဝ်ႉ။ ထိုင် ပီ 2011 လိူၼ် ၾႅပ်ႇဝႃႇရီႇ 4 ဝၼ်းၼၼ်ႉ လုၵ်ႉတီႈ သၽႃးမိူင်းႁူမ်ႈတုမ်သေ ထုၵ်ႇၵဵပ်းလိူၵ်ႈ ပဵၼ် ၵႅမ်ၸွမ်ၸိုင်ႈမိူင်း ယူႇယဝ်ႉ။
ပၢင်လိူၵ်ႈတင်ႈ 2015
တီႈပၢင်လိူၵ်ႈတင်ႈ 2015 ၼၼ်ႉ လႆႈဢွင်ႇပႄႉတီႈ ဝဵင်းလႃႈသဵဝ်ႈသေ တိုၵ်ႉႁၢပ်ႇၵၢၼ်ဝႆႉပဵၼ် တႅၼ်းၽွၼ်းသၽႃးၵူၼ်းမိူင်းဝႆႉယူႇ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ၵူၼ်းၵၢၼ်မိူင်း ၸၢဝ်းၶိူဝ်းတႆး ပိူင်ထၢၼ်ႈ:မေႃယႃ ၸၢဝ်းၶိူဝ်းတႆး
ၵူၵ်ႉၵူဝ်ႇ၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းၸိၼ်ႉၵူး
ဝၢၼ်ႈၵူၵ်ႉၵူဝ်ႇ (ကုက္ကိုရွာ, Kokeko) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇၵူၵ်ႉၵူဝ်ႇ၊ ၸႄႈဝဵင်းၸိၼ်ႉၵူး၊ ၸႄႈတွၼ်ႈပၢင်ႇဢူး၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 190243 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇၵျွင်းသဵၵ်ႉၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 1789 ၵေႃႉ၊ ယိင်း 1723 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 3512 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းၸိၼ်ႉၵူး
ၼၼ်ၻၼဝိမႃၼဝတ်ထု၊ ၶုၼ်ၽီ လူႁၼ်လုမ်းလႃး ပေႃႈမႄႈ
2 - ၼၼ်ၻၼဝိမႃၼဝတ်ထု၊ ၶုၼ်ၽီ လူႁၼ်လုမ်းလႃး ပေႃႈမႄႈ
ၶုၼ်ၽီ ဢၼ်လႆႈ လူႁၼ်လုမ်းလႃး ပေႃႈမႄႈသွင်ၸဝ်ႈၸိူဝ်းၼၼ်ႉလႄႈ လႆႈၸၢမ်ႇပူၺ်ႈ ႁေႃဝိမၢၼ်ႇ ၸဵတ်းပၢၵ်ႇလင် ဢၼ်သဝ်မၼ်း ပဵၼ်သႅင်ပတ်ႉတမျႃး ဢၼ်ၶိုၵ်ႉၶၢႆးမိူၼ်ၼင်ႇ သူၼ်သိူဝ်းၼၼ်ႇတဝၼ်ႇ ၼၼ်ၻၼဝိမႃၼဝတ်ထု ႁူဝ်သွင် သုတ်းယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝိမႃႇၼဝတ်ႉထု
ဢေႇတီႇ 88
လိူၼ်ၸၼ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၾႅပ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မၢတ်ႉၶျ်
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢေႇပရႄႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မေႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျုၼ်ႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျူႇလၢႆႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢေႃးၵၢတ်ႉ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်သႅပ်ႇထႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢွၵ်ႇထူဝ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၼူဝ်ႇဝႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်တီႇသႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:88
ပူဝ်ႇတႄးၵူင်း၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းတႃႇၸီႇ
ဝၢၼ်ႈပူဝ်ႇတႄးၵူင်း  (ဘိုတဲကုန်းရွာ, Botekone) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇဢလႄႇၵၢၼ်ႇ၊ ၸႄႈဝဵင်းတႃႇၸီႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈမဵၵ်ႉထီႇလႃႇ၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 194391 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇဢလႄႇၵၢၼ်ႇၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 1966 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 2107 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 4073 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ဢၢင်ႈဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းတႃႇၸီႇ
မျွၵ်ႉဢူး၊ ဝဵင်း
ဝဵင်းမျွၵ်ႉဢူး (မြောက်ဦးမြို့ ; Mrauk-U) ၼႆႉ ပဵၼ်ဝဵင်း ဢၼ်မီး ဝဵင်းၵဝ်ႇမိူဝ်ႇၵွၼ်ႇ ဢၼ်မီးဝႆႉ ပွတ်းႁွင်ႇ ၸႄႈမိူင်းရၶႅင်ႇ ဢၼ်မီး ပွတ်းတူၵ်း မိူင်းမျၢၼ်ႇမႃႇၼၼ်ႉသေ မီးဝႆႉ ၽၢႆႇဢွၵ်ႇ ၼမ်ႉၵလတၢၼ်ႇသေ ၽၢႆႇတၢင်းႁွင်ႇ လႄႈ ၽၢႆႇတၢၼ်းၸၼ်းၼၼ်ႉ မီးသၼ်လွႆ၊ ငႃးလွႆ လွမ်ႉႁွပ်ႈဝႆႉၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
သၢႆပိုၼ်း
ရၶႅင်ႇၶဝ်ၼႆ့ ပဵၼ်ၸၢဝ်း တိပႅတ်ႉ-မၢၼ်ႈသေ လုၵ်ႉဢဝ်တင်းဢိၼ်းတီးယႃးသေ ၽႅဝ်မႃး မိူင်းရၶႅင်ႇ ၼႆယဝ်ႉ။ တီႈမျွၵ်ႉဢူး (ႁွင်ႉ) ဝဵင်းၵဝ်ႇၼၼ်ႉ ဢၼ်ပဵၼ် ၸိူဝ်ႉသၢႆၶိူဝ်းႁိူၼ်း ဝေႇသႃႇလီႇၸၼ်ႇတရ ၼႆႉ လႆႈၽွင်းငမ်းမႃး တႄႇၸိူဝ်ႈမိူဝ်ႈ ႁူဝ်ပၢၵ်ႇပီ 4 ၼၼ်ႉၼႆယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ လိၵ်ႈၶႅပ်းႁိၼ် ဢႃႇၼၼ်ႇတၸၼ်ႇတရ ဢၼ်ပဵၼ် ပၢၼ် ပီၶရိတ်ႉ ႁူဝ်ပၢၵ်ႇပီ 8 ဢၼ်လႆႈႁၼ်တီႈ ၽြႃးပႅတ်ႇမိုၼ်ႇၼၼ်ႉသေၼႆ တေႇဝၸၼ်ႇတရၼႆႉ ပဵၼ် ၸဝ်ႈႁေႃၶမ်း ဢွၼ်တၢင်းသုတ်းတႃႇ ၸိူဝ်ႉႁိူၼ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ တီႈၼႂ်း လိၵ်ႈၶႅပ်းႁိၼ်ၼၼ်ႉ တႅမ်ႈၼႄဝႆႉဝႃႈတႄႉ ၶုၼ်ၸိူဝ်းၼၼ်ႉ မေႃႁၵ်ႉ မေႃဢီးလူသေ မေႃပၼ်မေႃယိုၼ်ႈဝႃႈၼႆယဝ်ႉ။ တွၼ်ႈတႃႇ သဵၼ်ႈတႃႈသၢႆတၢင်း တေၶႅမ်ႉလႅပ်ႈၼၼ်ႉ လႆႈ ႁဵတ်းသဵၼ်ႈတၢင်းလူင်မႃးသေ လႆႈၵေႃႇသၢင်ႈ ၽၢႆမႃးၼႆယဝ်ႉ။ ၶုၼ်ၸိူဝ်းၼၼ်ႉ ယွၼ်ႉဝႃႈ ပဵၼ်ၽူႈၵိူဝ်းယမ် ၶုၼ်ၽီသီႇဝ ဢၼ်ပဵၼ် ၸၢဝ်းပျၢမ်ႇမၼသေ ပေႃးဝႃႈ ၶုၼ်ပႃးၼိုင်ႈ ၶိုၼ်ႈႁၢင်ႈႁေႃၸိုင် ႁႂ်ႈပဵၼ် တီႈမၢႆတွင်းသေၼႆ လႆႈႁဵတ်း ၶႅပ်းတႅင်းၵႃးမႃးယဝ်ႉ။ ၶႅပ်းတႅင်းၵႃး ဢၼ်ၸဝ်ႉသုတ်းၼႆႉ ပဵၼ် ၶႅပ်းတႅင်းၵႃး တေႇဝၸၼ်ႇတရ (ၶရိတ်ႉ 454 - 76) ယဝ်ႉ။
မိူဝ်ႈပီမိူင်း 1431 ၼၼ်ႉ ၶုၼ်ႁေႃၶမ်းရၶႅင်ႇ မိၼ်းၸေႃးမုၼ်ႇ လႆႈတႄႇတင်ႈ မိူင်းရၶႅင်ႇ (ၸိုင်ႈမိူင်းဢႃႇရၵၢၼ်ႇ)သေ ထိုင်မႃး ပၢၼ်ၵၢင် ႁူဝ်ပၢၵ်ႇပီ 17 မႃး သႅၼ်းဝဵင်းငဝ်ႈၸိုင်ႈၼႆႉ တၢင်းယႂ်ႇမီးမႃးထိုင် 120000 ဢေႇၵၼႆႉယဝ်ႉ။ လုၵ်ႉတီႈဝဵင်းငဝ်ႈၸိုင်ႈၼၼ်ႉသေ တင်း ပေႃႇထူႇၵီႇ၊ ၼႄႇတႃႇလႅၼ်ႇ၊ ဢႃႇဝ၊ ပႃႇၵိူဝ်၊ ဢႃႇရေဝီးယႃး၊ ပႃႇသျႃး လႄႈ တင်း မိူင်းဢိၼ်းတီးယႃး ၸိူဝ်းၼႆႉ လႆႈမီး လွင်ႈၵပ်းသိုပ်ႇတိတ်းတေႃႇ ၵႃႉၶၢႆမႃးယဝ်ႉ။ လႆႈၵႃႉၶၢႆ ၶဝ်ႈသၢၼ်၊ မႆ၊ ၵႅဝ်ႈသႅင်၊ ၸၢင်ႉ၊ ၶႃႈၸႂ်ႉ၊ မႃႉ၊ ငႃးၸၢင်ႉ၊ ယႃႈႁွမ်ယႃႈၽဵတ်း ၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။
ၵၢၼ်ထႅတ်ႉ (ႁွင်ႇ)၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းယမႄးတိၼ်း
ဝၢၼ်ႈၵၢၼ်ႇထႅတ်ႉ (ႁွင်ႇ)  (ကန်ထက် (မြောက်)ရွာ၊ Kanhtet(North)) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇၵၢၼ်ႇထႅတ်ႉ၊ ၸႄႈဝဵင်းယမႄးတိၼ်း၊ ၸႄႈတွၼ်ႈယမႄးတိၼ်း၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 192559 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇၵၢၼ်ႇထႅတ်ႉၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 375 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 467 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 842 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
မျွၵ်ႉဢူး၊ ဝဵင်း
သၢႆပိုၼ်း
ႁၢၼ်ႉတေႃႇထိုင်ဝၼ်းမိူဝ်ႈၼႆႉ မျွၵ်ႉဢူးၼႆႉ ပေႃးၵဵဝ်ႇၵပ်းလူၺ်ႈ လွင်ႈၵၢၼ်ၶူၼ်ႉၶႂႃႉ ပိုၼ်းမိူဝ်ႈၵွၼ်ႇသေၼႆႉ တိုၵ်ႉပဵၼ်တီႈၸၼ်ၸႂ် ၵူၼ်းမိူင်းၼွၵ်ႈၶဝ်မႃးသေ ပေႃးလုၵ်ႉတီႈ ဝဵင်းတႃႈၵုင်ႈ ၼႆႉ ၶၢဝ်းတၢင်းႁိုင် 2 ဝၼ်း (ဢမ်ႇၼၼ်) လုၵ်ႉတီႈ ဝဵင်းၸိတ်ႉတူၺ်ႇသေ ၵႂႃႇၸွမ်းႁိူဝ်း ၸွမ်းၶၢဝ်းတၢင်းၼမ်ႉၼႆ ႁိုင် 3 ၸူဝ်ႈမူင်း တေႃႇ 5 ၸူဝ်ႈမူင်းယဝ်ႉ။
ၵွင်းမူး ၸိူဝ်းမီးတီႈ ဝဵင်းမျွၵ်ႉဢူး
မိူဝ်ႈပီမိူင်း 1341၊ တႄႇဢဝ် ၶုၼ်ရၶႅင်ႇ မိၼ်းၸေႃးမုၼ်ႇ ၸၢမ်ႇႁၢင်ႈႁေႃမႃးၼၼ်ႉ လႆႈတႄႇ ၵွင်းမူးမႃးတင်းၼမ်တင်းလၢႆယဝ်ႉ။ ၽြႃးၵွင်းမူး ၸိူဝ်းၼႄဝႆႉ ၽၢႆႇတႂ်ႈၼႆႉ ပဵၼ် ၽြႃးၵွင်းမူး ဢၼ်ၸိုဝ်ႈလိုဝ်းလင် ဢၼ်ၵူၼ်းႁူႉၼမ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ဝဵင်းမျွၵ်ႉဢူးၼႆႉ ပိူင်လူင်မၼ်းပဵၼ် ဢွင်ႈတီႈ ဢၼ်မီးဝႆႉ ယူင်ႉသၢင်ႈၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈပုတ်ႉထ ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၸိူဝ်းပဵၼ်ယူင်ႉသၢင်ႈ ဢၼ်ၵပ်းၵၢႆႇလူၺ်ႈ လွင်ႈၽႃႇသႃႇၵိူဝ်းယမ်တၢင်ႇၸိူဝ်းၵေႃႈ တေလႆႈႁၼ်မီးဝႆႉယူႇယဝ်ႉ။ ၼႂ်းၵႃႈၼၼ်ႉတႄႉ ဢၼ်ပဵၼ်ပလီႇမိူဝ်ႈၵွၼ်ႇ ဢၼ်လႆႈတႄႇႁဵတ်းမႃး ၸဵမ်မိူဝ်ႈပၢၼ် ၶုၼ်မိၼ်းၸေႃးမုၼ်ႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၼၼ်ႉတႄႉ မီးဝႆႉ တီႈ ၸဵင်ႇၸၢၼ်းဝၼ်းဢွၵ်ႇ ဝဵင်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ဝဵင်းၵဝ်ႇ
ဝဵင်းၵဝ်ႇၼႆႉ ပဵၼ်ဝဵင်းပၵ်းလုမ်း ႁင်း ၸႄႈဝဵင်း ဝဵင်းၵဝ်ႇဢၼ်မီးတီႈ ၸႄႈတွၼ်ႈၸိတ်ႉတူၺ်ႇ၊ တိူင်းရၶႅင်ႇ၊ မိူင်းမျၢၼ်ႇမႃႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ မိူဝ်ႈၵွၼ်ႇၵွၼ်ႇတႄႉ ႁွင်ႉဝႃႈ ဝဵင်းရၶႅင်ႇတၺဝတီႇၼႆလႄႈသင်၊ ဝဵင်းမျွၵ်ႉဢူးၼႆလႄႈသင် ပဵၼ်ဝဵင်းငဝ်ႈၸိုင်ႈ ဢၼ်ပၵ်းႁၢင်ႈႁေႃမႃး ပၢၼ်ၶုၼ်ရၶႅင်ႇ ၵူႈပၢၼ်ၵူႈသိုပ်ႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ယွၼ်ႉၼၼ်ပိူဝ်ႈၼၼ်လႄႈ ၵူႈတီႈၵူႈလႅၼ်ၼႆႉ မီးဝႆႉၽြႃး ဢၼ်ၶုၼ်ရၶႅင်ႇမိူဝ်ႈၵွၼ်ႇၶဝ်တႄႇမႃး ၼင်ႇ ၽြႃးပႅတ်ႇမိုၼ်ႇ၊ ၽြႃးသိမ်ႇတူၵ်ႉၶၢၼ်ႇ၊ ၽြႃးသီႇၼႃႈ၊ ၽြႃးဢၢၼ်ႇတေႃႇ ၸိူဝ်းၼႆႉသေဢမ်ႇၵႃး ဢၼ်ပဵၼ် ဢွင်ႈတီႈႁၢင်ႈႁေႃ၊ ႁူဝ်ဝဵင်း၊ ဝဵင်းႁၢမ်းၸိူဝ်းၼႆႉၵေႃႈ တေလႆႈႁၼ်မီးဝႆႉယူႇသေ ၼၼ်ႉ မၼ်းပဵၼ် လၵ်းထၢၼ် လွင်ႈလႆႈလီလႆႈပဵၼ် မႃး မိူဝ်ႈၵွၼ်ႇၵွၼ်ႇၼၼ်ႉၼႆယဝ်ႉ။
မိူဝ်ႈၵွၼ်ႇၵွၼ်ႇၼၼ်ႉ ဝဵင်းၶုၼ်ႁေႃၶမ်း မျွၵ်ႉဢူး (ဝဵင်းၵဝ်ႇ) ၼႆႉ ပဵၼ်ဢၼ်လၢၵ်ႇလၢႆးဝႆႉယဝ်ႉ။ ၼႃႈလိၼ်ဝဵင်းၼႆႉ ဢမ်ႇၸႂ်ႈဝႃႈ ပဵၼ်ၼႃႈလိၼ်ပဵင်း၊ ပဵၼ်ၵွင်း ပဵၼ်လွႆဢွၼ်ႇသေ သႃႇယႃႇဝႆႉယဝ်ႉ။ ႁေႃၶမ်းၼႆႉ မီးဝႆႉ တီႈၼိူဝ် ၵွင်းသုင်ဢွၼ်ႇသေ တေပဵၼ်ဢၼ်လီမုင်ႈလီယဵမ်ႈဝႆႉယဝ်ႉ။ ၽၢႆႇႁွင်ႇဝဵင်းၼႆႉ မီးဝႆႉ ၽြႃးပႅတ်ႇမိုၼ်ႇ၊ ၽြႃးသိမ်ႇတူၵ်ႉၶၢၼ်ႇ ၸိူဝ်းၼႆႉလႄႈသင်၊ ၽၢႆႇၸၢၼ်းၼႆႉ မီးဝႆႉ ၵွင်းမူးသူၺ်ႇတွင်ႇ လႄႈသင် ပဵၼ်ဢၼ်ႁၢင်ႈလီဝႆႉၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ဢၼ်ပဵၼ် ၼမ်ႉတိင်ႇၵတီႇ (ႁွင်ႈသူၺ်ႇၼၢတ်ႉပျိၼ်ႇ) ၼၼ်ႉၵေႃႈ ပဵၼ်တီႈလဵၼ်ႈၼမ်ႉယဝ်ႉ။ ယွၼ်ႉၼၼ်လႄႈ ၸဝ်ႈၶူးမေႃလိၵ်ႈရၶႅင်ႇ ဢူးၵႃႇပျၢၼ်ႇ (ဢူၵ်ႉၵႃႇပျၢၼ်ႇ) ဢၼ်ပဵၼ်ဝႆႉယူႇတီႈ ဝဵင်းၶုၼ်ႁေႃၶမ်း ႁၢၼ်ႇတႃႇဝတီႇၼၼ်ႉ မၼ်းၶုၵ်းၸႂ်လႆႈ ဝဵင်းႁေႃၶမ်းမျွၵ်ႉဢူးလႄႈ ပေႃးဢဝ်တႅမ်ႈသႂ်ႇ ၼႂ်းဝွၵ်းသိပ်းသွင်လိူၼ်မၼ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ဝဵင်းၵဝ်ႇၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ၽင်ႇ သူၺ်ႇၼၢတ်ႉပျိၼ်ႇ ဢၼ်ပဵၼ် ၵိင်ႇ ၼမ်ႉၵလတၢၼ်ႇ ဢၼ်မီးၽၢႆၼိူဝ်ဝဵင်းၸိတ်ႉတူၺ်ႇ ယၢၼ် 50 လၵ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ပေႃးဝႃႈ ႁိူဝ်းမႃးသိူၵ်ႈတီႈ ဝဵင်းၵဝ်ႇၼႆ ယွၼ်ႉပိူဝ်ႈ တႃႈႁိူဝ်းၼႆႉ ၵႆတင်းဝဵင်းတၢၼ်ႇတၢၼ်ႇလႄႈ လႆႈဢဝ် ႁိူဝ်းဢွၼ်ႇသေၵေႃႈ ၶိုၼ်းသိုပ်ႇၵႂႃႇတီႈ ၼႂ်းဝဵင်းၵဝ်ႇယဝ်ႉ။ လုၵ်ႉတီႈၼၼ်ႉ ပေႃးၶိုၼ်းၵႂႃႇၸွမ်းတၢင်းလိၼ် မွၵ်ႈ ၶိုင်ႈလၵ်းၼႆ ၸင်ႇၽႅဝ်ၼႂ်းဝဵင်း ဝဵင်းၵဝ်ႇယဝ်ႉ။ သၢႆငၢႆဝဵင်းၼႆႉ ယွၼ်ႉပိူဝ်ႈ ႁွင်ႈၼမ်ႉတင်းၼမ် လတ်းၶဵၼ်းဝႆႉလႄႈ ပဵၼ်ဢၼ်ႁူမ်ႇလူမ်ႈလီယဝ်ႉ။ ၽၢႆႇပုၼ်ႉဝဵင်းၼၼ်ႉ မီးပၢင်ႇလူင်သေ ပေႃးပူၼ်ႉပၢင်ႇလူင်ၼၼ်ႉ သၼ်လွႆတေးလွႆၶိုၼ်းႁႄႉဢိုတ်းဝႆႉယဝ်ႉ။
တီႈထုင်ႉလိၼ်ပဵင်းၼၼ်ႉ ၽုၵ်ႇသွမ်ႈၶဝ်ႈယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း ဢၼ်ၵဵပ်းမိူဝ်ႈပီ 1953 ၼၼ်ႉသေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း တီႈဝဵင်းၵဝ်ႇၼၼ်ႉ မီးယူႇ 6555 ၵေႃႉယဝ်ႉ။ တၢင်းၵႂၢင်ႈၶႂၢင် ၸႄႈဝဵင်းဝဵင်းၵဝ်ႇၼႆႉ မီးယူႇ 642 လွၵ်းလၵ်းသေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း မိူဝ်ႈပီ 1956 ၼၼ်ႉ မီးယူႇ 67,004 ၵေႃႉယဝ်ႉ။ ၽၢႆႇႁွင်ႇလႄႈ ၽၢႆႇဢွၵ်ႇ ၸႄႈဝဵင်းၼႆႉ ပဵၼ်ၵွင်းလွႆ ဢၼ်မီးပႃႇထိူၼ်ႇႁူမ်ႇဝႆႉသေ၊ ၽၢႆႇၸၢၼ်း လႄႈ ၽၢႆႇတူၵ်းၼႆႉ ၽုၼ်ႇလိၼ်ၶႅမ်ႉလီယဝ်ႉ။ သဵၼ်ႈတၢင်းလူတ်ႉၵႃး ဢၼ်လုၵ်ႉတီႈ ဝဵင်းမိၼ်းပျႃးသေ ႁွတ်ႈမႃးၼႆႉ လႆႈလတ်းဝဵင်းၵဝ်ႇသေ လုၵ်ႉတီႈ တယႅတ်ႉပိၼ်ႇ ႁွတ်ႈၽႅဝ်ထိုင် ၵျွၵ်ႉတေႃႇယဝ်ႉ။ တီႈၸႄႈဝဵင်းဝဵင်းၵဝ်ႇၼႆႉ လွင်ႈၽုၵ်ႇသွမ်ႈၶဝ်ႈ ပဵၼ်ၵၢၼ်ပိူင်လူင်ယဝ်ႉ။
ၽူႈဢၼ်ဢဝ် ဝဵင်းၵဝ်ႇ (ဝဵင်းမျွၵ်ႉဢူး) သေ တႄႇတင်ႈဝဵင်းႁေႃၶမ်း ဢွၼ်တၢင်းသုတ်းၼႆႉ ပဵၼ် ၶုၼ်ပႄးၽျူႇယဝ်ႉ။ ၶုၼ်ပႄးၽျူႇၼႆႉ လႆႈၸုၼ်ႉဝေႇသႃႇလီႇသေ မႃးတင်ႈဝဵင်းမျွၵ်ႉဢူးယဝ်ႉ လႆႈၸၢမ်ႇႁၢင်ႈႁေႃမႃး တႄႇဢဝ် ပီမိူင် 338 တေႃႇ 356 ယဝ်ႉ။ ဝၢႆးသေၼၼ်ႉ ၶုၼ်မိၼ်းၸေႃးမုၼ်ႇၼႆႉ လႆႈသိုပ်ႇပုတ်ႈဢဝ် ႁၢင်ႈႁေႃရၶႅင်ႇ မိူဝ်ႈ ပီမိူင်း 766 ၼၼ်ႉသေ ထိုင်မႃး ပီ 768 မႃး မၢၼ်ႈၶဝ် သိမ်းဢဝ် ဝဵင်းလွင်းၶျႅတ်ႉၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ဝၢၼ်းသေၼၼ်ႉ မွၼ်းၶဝ် ၶိုၼ်းတိုၵ်းထႅင်ႈသေ မိူင်းရၶႅင်ႇၼႆႉ လႆႈႁၢမ်းၶုၼ်သေၵေႃႈ ၸႅၵ်ႇယၢႆးသေ မိၼ်းၸေႃးမုၼ်ႇၵေႃႈ လႆႈဢွၵ်ႈပၢႆႈၵႂႃႇ ၽၢႆႇတူၵ်းသေ ယွၼ်ႉတၢင်းၸွႆႈထႅမ် ၶုၼ်သူႇရတၢၼ်ႇသေ ၽိူဝ်ႇၶိုၼ်းလႆႈႁၢင်ႈႁေႃယဝ်ႉ ထိုင် ပီမိူင်း 792 လိူၼ်ၸဵင်မႂ်ႇ 1 ၶမ်းမႃး လႆႈတႄႇဝဵင်းမျွၵ်ႉဢူးမႃးယဝ်ႉ။ တီႈၼႂ်းပိုၼ်းတႄႉ ဢမ်ႇတႄႇၼပ်ႉဢၢၼ်ႇ ဢၼ်တႄႇမျွၵ်ႉဢူးၵမ်းဢွၼ်တၢင်းသုတ်းသေ ၸူးၼပ်ႉဢၢၼ်ႇ ဝႃႈ မိၼ်းၸေႃးမုၼ်ႇ ပဵၼ်ၶုၼ်တႄႇတင်ႈဝဵင်းမျွၵ်ႉဢူး ဢွၼ်တၢင်းသုတ်းၼႆယဝ်ႉ။ လုၵ်ႉတီႈၼၼ်ႈသေ ၶုၼ် 12 ပႃး သိုပ်ႇၸၢမ်ႇပူၺ်ႈမႃးသေ တေႃႇထိုင် ပၢၼ် မိၼ်းၶွင်ႇရႃႇၸႃႇၼႆႉ လႆႈဝဵင်းမူၼ်းၵူၼ်းၵိုၼ်းမႃးယဝ်ႉ။ ထိုင် ပီမိူင်း 893 ၼၼ်ႉ ဢၼ်ပဵၼ် တၢၼ်ႇတွႆးၸႃးမိၼ်းပႃႇၵျီး ၵေႃႉပဵၼ်လုၵ်ႈၸၢၼ်း မိၼ်းၶွင်ႇရႃႇၸႃႇ ၶိုၼ်ႈႁၢင်ႈႁေႃသေ ၶိုၼ်းသိုပ်ႇၵေႃႇၵုမ်း ဝဵင်းမျွၵ်ႉဢူးတေႉတေႉဝႃႈဝႃႈယဝ်ႉ။ လုၵ်ႉဢဝ် မိၼ်းပႃႇၵျီး တေႃႇပဵၼ် ထိုင် သၢႆသိုပ်ႇၶုၼ်ႇ 9 သိုပ်ႇလႆႈ ၽွင်းငမ်းမႃးတေႃႇ တေႃႇပေႃးထိုင် ပၢၼ် မိၼ်းၸၼေႇယဝ်ႉ။ ဝၢႆးသေ မိၼ်းၸၼေႇယဝ်ႉ တႄႇဢဝ် ၶုၼ်ၼရပတိ ဢၼ်ပဵၼ် လိၼ်မိၼ်းပႃႇၵျီးသေ ၶုၼ် 28 ပႃး သိုပ်ႇၽွင်းငမ်းမႃးသေ ထိုင် ပီ 1146 လိူၼ်ၵမ်လွင်ႈ 7 ၶမ်ႈ ဝၼ်းသဝ်ၼၼ်ႉ ဢၼ်ပဵၼ် ၶုၼ်မၢၼ်ႈ ပူဝ်းတေႃႇၽယႃး သိမ်းဢဝ်ယဝ်ႉ။ တႄႇဢဝ်မိူဝ်ႈၼၼ်ႉမႃးသေ တီႈမျွၵ်ႉဢူးၼႆႉ ပၼ်ပုၼ်ႈၽွင်းၶုၼ်ၽွင်းဝဵင်းသေ ဢုပ်ႉပိူင်ႇမႃးလႄႈ ၵေႃႉဢၼ်ထုၵ်ႇဢၢပ်ႈပဵၼ် ၶုၼ်ၽွင်းဝဵင်း ၵေႃႉဢွၼ်တၢင်းသုတ်းၼႆႉ ပဵၼ် ၼၼ်ႇတပၵျၢၼ်ႇယဝ်ႉ။ ဝၢႆးသေၼၼ်ႇတပၵျၢၼ်ႇယဝ်ႉ ၽွင်းဝဵင်း 8 ၵေႃႉ သိုပ်ႇဢုပ်ႉပိူင်ႇမႃးယဝ်ႉ။
ထိုင် ပီၶရိတ်ႉ 1824 ၽွင်းပဵၼ် သိုၵ်း မၢၼ်ႈဢင်းၵိတ်ႉ ပွၵ်ႈၵမ်းၼိုင်ႈၼၼ်ႉ ၸိူဝ်းပဵၼ်တပ်ႉဢင်းၵိတ်ႉ ႁင်း ၶုၼ်သိုၵ်းလူင်မေႃႇရိတ်ႉသၢၼ်ႇၼႆႉ တမ်းဢွင်ႈသဝ်းတီႈ ဝဵင်းၵဝ်ႇသေ ၵူၼ်းသိုၵ်းတင်ၼမ် လႆႈပဵၼ်လႆႈၼၢဝ်ႈသေ တၢႆၵႂႃႇတင်းၼမ်သေဢမ်ႇၵႃး တူဝ်ၸွမ်ႁၢၼ်ၶဝ်ၵေႃႈ ဢမ်ႇယူႇလီလႄႈ လႆႈပွၵ်ႈမိူဝ်းသေ လႆႈလူႉသဵင်ႈၵၢမ်ႇတီႈ ၸွမ်းတၢင်းယဝ်ႉ။ ဝၢႆးသေသိုၵ်းယဝ်ႉ ၸင်ႇတင်ႈဝဵင်းၸိတ်ႉတူၺ်ႇသေၵေႃႈ ၸူးၶၢႆႉပဵၼ် ဝဵင်းငဝ်ႈၸိုင်ႈၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝဵင်းၸိူဝ်းမီးၼႂ်း မိူင်းမျၢၼ်ႇမႃႇ ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝဵင်းၸိူဝ်းမီးၼႂ်း ၸႄႈမိူင်းရၶႅင်ႇ
1508
1508
လိူၼ်ၸၼ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၾႅပ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မၢတ်ႉၶျ်
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢေႇပရႄႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မေႇ
(1) ဝၼ်း။
မၢၵ်ႇႁိၼ်မူၼ်း၊ ဝၢၼ်ႈ
ဝၢၼ်ႈမၢၵ်ႇႁိၼ်မူၼ်း (, Ma Hin Mun, မဟင်မွန်း) ၼႆႉ ပဵၼ်ဝၢၼ်ႈ ဢၼ်မီးၼႂ်း ဢိူင်ႇဝၢၼ်ႈတဵင်း၊ ၸႄႈဝဵင်း လၢင်းၶိူဝ်း၊ ၸႄႈတွၼ်ႈ လၢင်းၶိူဝ်း၊ မိူင်းတႆး ဢေႃႈ။
1508
လိူၼ်ၵျုၼ်ႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျူႇလၢႆႇ
(1) ဝၼ်း။
ဢေႃးၵၢတ်ႉ
(1) ဝၼ်း။
သႅပ်ႇထႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
ဢွၵ်ႇထူဝ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
ၼူဝ်ႇဝႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
တီႇသႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:1508
ၾႅပ်ႇဝႃႇရီႇ 24
လိူၼ်ၾႅပ်ႇဝႃႇရီႇ (24) ဝၼ်းၼႆႉ ပေႃးဢဝ် ပၵ်းယဵမ်ႈဝၼ်းၵရီႇၵေႃးရီးယႅၼ်း ဝႃႈ ပဵၼ်ဝၼ်းထူၼ်ႈ (55) တွၼ်ႈတႃႇ ၼိုင်ႈပီယဝ်ႉ။ တွၼ်ႈတႃႇတေသုတ်းပီၼႆႉ ၵိုတ်းထႅင်ႈ (310) ဝၼ်းယူႇ။ ပေႃးပဵၼ် ပီဝႃႇထၢပ်ႈ ၼႆ ၵိုတ်းယူႇ (311) ဝၼ်းယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၼ်းထိ ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ၾႅပ်ႇဝႃႇရီႇ
သၢၼ်းတၢၼ်း၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းတွင်ႇတႃႇ
ဝၢၼ်ႈသၢၼ်းတၢၼ်း  (သန်းတန်းရွာ, Thantan) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇဝႃးၵျီးဢၢႆႇ၊ ၸႄႈဝဵင်းတွင်ႇတႃႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈမျိၼ်းၶျၢၼ်ႇ၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 191427 ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇဝႃးၵျီးဢၢႆႇၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 521 ၊ ယိင်း 569 သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 1090 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းတွင်ႇတႃႇ
1142
1142
လိူၼ်ၸၼ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၾႅပ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မၢတ်ႉၶျ်
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢေႇပရႄႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မေႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျုၼ်ႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျူႇလၢႆႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်သႅပ်ႇထႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢွၵ်ႇထူဝ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၼူဝ်ႇဝႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်တီႇသႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:1142
ဢိူင်ႇသွမ်ႇ၊ ဝၢၼ်ႈ
ဝၢၼ်ႈဢိူင်ႇသွမ်ႇ (, Ein Sum, အိမ်ဆွမ်) ၼႆႉ ပဵၼ်ဝၢၼ်ႈ ဢၼ်မီးၼႂ်း ဢိူင်ႇၼႃးမွၼ်၊ ၸႄႈဝဵင်းမိူင်းပၼ်ႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈ လၢင်းၶိူဝ်း၊ မိူင်းတႆး ဢေႃႈ။
ယႂႃႇတိတ်ႉ၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ယႂႃႇတၢၼ်း
ဝၢၼ်ႈယႂႃႇတိတ်ႉ  (ရွာသစ်ရွာ, Ywarthit) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇယႂႃႇတၢၼ်း၊ ၸႄႈဝဵင်းဝၢၼ်းတႂိၼ်း၊ ၸႄႈတွၼ်ႈမဵၵ်ႉထီႇလႃႇ၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 194700 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇယႂႃႇတၢၼ်းၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 3813 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 4565 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 8378 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
လႅတ်ႉပၢၼ်ႇၵျိၼ်း (ၸၢၼ်း)၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းၵျွၵ်ႉပတွင်း
ဝၢၼ်ႈလႅတ်ႉပၢၼ်ႇၵျိၼ်း (ၸၢၼ်း)  (လက်ပံကျင်း (တောင်)ရွာ၊ Letpankyin(South)) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇၺွင်ႇပိၼ်ႇတႃႇ၊ ၸႄႈဝဵင်းၵျွၵ်ႉပတွင်း၊ ၸႄႈတွၼ်ႈၺွင်ႇဢူး၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 192042 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇၺွင်ႇပိၼ်ႇတႃႇၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 1616 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 2032 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 3648 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းၵျွၵ်ႉပတွင်း
မူင်ႉပွင်း (ၸၢၼ်း)၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းၵျွၵ်ႉသႄႇ
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းၵျွၵ်ႉသႄႇ
ဢႄးလိၸ်ႉၸပႅတ်ႉ ထူၼ်ႈသွင်
ဝၢႆးႁေ ၶုၼ်ႁေႃၶမ်း ၵျေႃႉ ထူၼ်ႈႁူၵ်း ၼွၼ်းၽေးၵႂႃႇယဝ်ႉသေ ဢႄးလိၸ်ႉၸပႅတ်ႉ ထူၼ်ႈသွင် ၼႆႉ  လႆႈပဵၼ် ၼၢင်းႁေႃၶမ်း ဢၼ်သိုပ်ႇပုတ်ႈႁၢင်ႈႁေႃ မိူင်းႁူမ်ႈတုမ်ႁေႃၶမ်း ပရိတ်ႈတဵၼ်ႇ ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ မၼ်းၼၢင်းၼႆႉ ပဵၼ် လုၵ်ႈယိင်းငဝ်ႈ ၶုၼ်ႁေႃၶမ်း ၵျေႃႉ လႄႈ မေးၼၢင်း ဢႄးလိၸ်ႉၸပႅတ်ႉ သေ ၵိူတ်ႇႁၼ်ၼႃႈ တီႈ ဝဵင်းလၼ်ႇတၼ်ႇ မိူဝ်ႈပီ 1926၊ လိူၼ်ဢေႇပရႄႇ 21 ဝၼ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ယွၼ်ႉပိူဝ်ႈဝႃႈ ၶုၼ်ႁေႃၶမ်းဢႅတ်ႉဝတ်ႉ ထူၼ်ႈပႅတ်ႇ လႆႈၸုၼ်ႉႁၢင်ႈႁေႃလႄႈ ၵေႃႉဢၼ်ပဵၼ် ပေႃႈမၼ်းၼၢင်း ဢၼ်ပဵၼ် မျူဝ်ႉၸႃးဝဵင်းယွၵ်ႉၼၼ်ႉ လႆႈၶိုၼ်ႈႁၢင်ႈႁေႃ သေ ပဵၼ်ၶုၼ်ႁေႃၶမ်းၵျေႃႉ ထူၼ်ႈႁူၵ်း မိူဝ်ႈပီ 1936 ၼၼ်ႉလႄႈ ၸဝ်ႈၼၢင်းဢွၼ်ႇ ဢႄးလိၸ်ႉၸပႅတ်ႉ ဢၼ်တိုၵ်ႉမီး ဢႃႇယု 10 ၶူပ်ႇၼၼ်ႉၵေႃႈ လႆႈပဵၼ် ၸဝ်ႈၼၢင်းၵႅမ်မိူင်းမႃးယဝ်ႉ။
တူဝ်ၸဝ်ႈမႄႈမၼ်းၼၢင်း ၵေႃႉတူၺ်းထိုင် ပၢႆးပႆႇၺႃႇ ၸဝ်ႈယိင်းဢႄးလိၸ်ႉၸပႅတ်ႉ သေ ၼွၵ်ႈသေ လၵ်းရုတ်ႇၼၼ်ႉ ဢဝ်တင်း မေႃသွၼ်ၼႂ်းႁၢင်ႈႁေႃသေၵေႃႈ ႁႂ်ႈသွၼ်ပၼ် ပၢႆးမၢၵ်ႈမီး၊ ပိုၼ်းမၢႆမီႈ လွင်ႈဢုပ်ႉပိူင်ႇမိူင်း၊ ပၢႆးပႆႇၺႃႇၵၢၼ်မိူင်း တႄႇၵႂႃႇၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။ ၸဝ်ႈယိင်းၼႆႉ ၶႅၼ်ႈၽၢႆႇ တၢင်းမေႃၶီႇမႃႉ၊ တၢင်းမေႃလုၺ်းၼမ်ႉ ၸိူဝ်းၼႆႉသေ ဢၼ်ပဵၼ် ပီႇယႃႇၼူဝ်ႇၵေႃႈ တွႆႇလႆႈလီလီယဝ်ႉ။ ၸၢတ်ႈၸိူင်းၸိူဝ်းၼႆႉၵေႃႈ မၼ်းၼၢင်းၶဝ်ႈၸႂ်ယဝ်ႉ။
ထိုင် ပီ 1937 မႃး ၸဝ်ႈယိင်းဢႄးလိၸ်ႉၸပႅတ်ႉၼႆႉ ၶဝ်ႈပႃးၼႂ်း ၸုမ်းလုၵ်ႈသိူဝ်ၼၢင်းယိင်းလႄႈသင် ထိုင်ပီ 1942 မႃး ၶဝ်ႈၼႂ်းၸုမ်းလုၵ်ႈသိူဝ်ပၢင်ႇလၢႆႇ ၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။ ၼႂ်းၵႃႈပီၸိူဝ်းၼၼ်ႉ ၶုၼ်ႁေႃၶမ်းၵျေႃႉၼႆႉ လႆႈပၼ်တႃၶုၼ်လုၵ်ႈယိင်းမၼ်း ပဵၼ် ၸဝ်ႈသိုၵ်းလူင် တီႈ ၸုမ်းပႂ်ႉယၢမ်းၵရိၼ်ႇၼေးတီးယႃးၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ မိူဝ်ႈၼႂ်း သိုၵ်းၵမ်ႇၽႃႇ ပွၵ်ႈသွင်ၼၼ်ႉ မၼ်းလႆႈၶဝ်ႈႁၢပ်ႇၵၢၼ်သိုၵ်းတီႈ တပ်ႉၵႅမ် ဢေႇ၊ တီႇ၊ ဢႅတ်ႉသ်သေ ထိုင်မႃး ပီ 1945 ၼၼ်ႉ မၼ်းၼၢင်း လႆႈပဵၼ် ၽူႈမီးၸၼ်ႉ ဢၼ်ၶဝ်ႈသဵၼ်ႈမၢႆ ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
မိူဝ်ႈႁူဝ်ပီ 1947 ၼၼ်ႉ ၽူႈၶဝ်ႈပႃးၼႂ်း မုင်ႉႁေႃႁိူၼ်းၶိူဝ်းၶုၼ် ပရိတ်ႈတဵၼ်ႇ ၸဝ်ႈယိင်းဢႄးလိၸ်ႉၸပႅတ်ႉ ၼႆႉ လႆႈၸွမ်း ၸဝ်ႈပေႃႈ၊ ၸဝ်ႈမႄႈ မၼ်းသေ ဢွၵ်ႇၶၢဝ်းတၢင်းၵႂႃႇ လိုမ်ဢႃႇၾရိၵယဝ်ႉ ၽွင်းၼၼ်ႉ လႆႈၸတ်းႁဵတ်း ပၢင်ပွႆးဝၼ်းၵိူတ်ႇ ဢႃႇယုထူၼ်ႈတဵမ် 21 ပီ ယဝ်ႉ။ တီႈဝၼ်းၵိူတ်ႇၼၼ်ႉ ၸဝ်ႈၼၢင်းဢွၼ်ႇ လႆႈပိုၼ်ၽၢဝ်ႇၸွမ်း ဢွမ်လူမ်းဝႃႈ မၼ်းၼၢင်း တေႁၢပ်ႇၵၢၼ်ပုၼ်ႈပၢင်ႈၽွၼ်းလီ တွၼ်ႈတႃႇ မိူင်းဢူၺ်းလီပၢႆးမၢၵ်ႈမီး ပရိတ်ႉတဵၼ်ႇၵႂႃႇ တေႃႇၸူဝ်ႈ ဝႃႈၼႆယဝ်ႉ။
ထိုင်မႃး ပီ 1948 လိူၼ်မေႇၼၼ်ႉ ၸဝ်ႈယိင်းဢႄးလိၸ်ႉၸပႅတ်ႉ လႄႈ တင်း ၸဝ်ႈၽူဝ်ႇမၼ်း ၸဝ်ႈၵိၼ်ဝဵင်းဢႅတ်ႉတၼ်ႇဝႃႇရႃႇ ၶဝ် ႁဵတ်းပဵၼ်ၶႅၵ်ႇသေ ၵႂႃႇဢႅဝ်ႇလႄႇ မိူင်းၾရၢင်ႇသဵတ်ႈယဝ်ႉ။ ၼႂ်းပီၼၼ်ႉ လိူၼ်ၼူဝ်ႇဝႅမ်ႇပႃႇ 14 ဝၼ်းၼၼ်ႉ လႆႈႁၼ်လုၵ်ႈၸၢႆးငဝ်ႈ ဢၼ်ပဵၼ် ၸဝ်ႈၸၢႆး ၶျႃးလ်ၽီးလိပ်ႉဢႃႇတႃႇၵျေႃႉၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ဝႃႆးသေၼၼ်ႉ ထိုင်မႃး 1950 လိူၼ်ဢေႃးၵၢတ်ႉ 15 ဝၼ်းၼၼ်ႉ လႆႈႁၼ် လုၵ်ႈယိင်း ဢၼ်ပဵၼ် ၸဝ်ႈယိင်း ဢႅၼ်ႇဢႄးလိၸ်ႉၸပႅတ်ႉ လႄးလိၸ်ႉလူႇဝီႇ ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ပီ 1951 ၼႂ်း လိူၼ်ဢွၵ်ႇထူဝ်ႇပႃႇ လႄႈ ၼူဝ်ႇဝႅမ်ႇပႃႇၼၼ်ႉ ၸဝ်ႈယိင်းဢႄးလိၸ်ႉၸပႅတ်ႉ လႄႈ တင်း ၸဝ်ႈၽူဝ်မၼ်းၼၢင်း ၸဝ်ႈၵိၼ်ဝဵင်းဢႅတ်ႉတၼ်ႇဝႃႇရႃႇ ၶဝ်ၼႆႉ ႁဵတ်းပဵၼ်ၶႅၵ်ႇသေ ၵႂႃႇဢႅဝ်ႇလႄႇ ၸႄႈမိူင်းၸိူဝ်းမီးတီႈ မိူင်းၶႅၼ်ႇၼေတႃႇလႄႈသင်၊ ႁဵတ်းပဵၼ်ၶႅၵ်ႇ ၸဝ်ႈၸွမ်ၸိုင်ႈ ဢမေႇရိၵၢၼ်ႇသေၵေႃႈ ၵႂႃႇဢႅဝ်ႇလႄႇထိုင် ဝဵင်းလူင်ဝႃႇသျိၼ်ႇတၼ်ႇ ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
မိူဝ်ႈပီ 1960 ၾႅပ်ႇဝႃႇရီႇ 19 ဝၼ်းၼၼ်ႉ ၼၢင်းႁေႃၶမ်း ဢႄးလိၸ်ႉၸပႅတ်ႉ ထူၼ်ႈသွင်ၼႆႉ လႆႈၵိူတ်ႇလုၵ်ႈၸၢႆးထူၼ်ႈသွင် ဢၼ်ပဵၼ် ဢိၼ်ႇတရူးလႄးလ်ပတ်ႉ ၶရိတ်ႉသတီႇယႅၼ်ႇ ဢႅတ်ႉဝတ်ႉ ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၸဝ်ႈၸၢႆးဢိၼ်ႇတရူးၼႆႉ ဝၢႆးသေၸဝ်ႈၸၢႆးၶျႃးယဝ်ႉ မၼ်းပဵၼ် ၸဝ်ႈၵႅမ်မိူင်း ဢၼ်မီးသုၼ်ႇ တႃႇသိုပ်ႇႁၢပ်ႇဢဝ် ႁၢင်ႈႁေႃပရိတ်ႉတဵၼ်ႇယဝ်ႉ။
ၼၢင်းႁေႃၶမ်း ဢႄးလိၸ်ႉၸပႅတ်ႉ ထူၼ်ႈသွင်ၼႆႉ မၼ်းပဵၼ်မႃး ၼၢင်းႁေႃၶမ်း မိူင်းႁူမ်ႈတုမ်ႁေႃၶမ်း ပရိတ်ႈတဵၼ်ႇ (ပရိတ်ႉတဵၼ်ႇ၊ ယူႇၶေႇ)၊ မိူင်းဢူၺ်းလီပၢႆးမၢၵ်ႈမီး လႄႈ မိူင်းၶႅၼ်ႇၼေႇတႃႇ၊ မိူင်းဢေႃႉသထရေးလီးယႃး၊ မိူင်းၼိဝ်းၸီႇလႅၼ်ႇ လႄႈ မိူင်းတၢင်ႇၸိူဝ်း တႃႇ 15 မိူင်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ဝၢႆးသေ ၸဝ်ႈပေႃႈမၼ်းၼၢင်း ၵျေႃႉထူၼ်ႈႁူၵ်း ၼွၼ်းၽေးၵႂႃႇယဝ်ႉ မၼ်းၼၢင်းလႆႈၶိုၼ်ႈႁၢင်ႈႁေႃမႃး မိူဝ်ႈ 1952 လိူၼ်ၸုၼ်ႇ 2 ဝၼ်းၼၼ်ႉသေ မၼ်းၼၢင်းလႆႈပဵၼ် ၼၢင်းႁေႃၶမ်း ဢၼ်ဢႃႇယုႁၢင်ႈႁေႃ ယၢဝ်းသေပိူၼ်ႈယဝ်ႉ။ ပီ 1947 ၼၼ်ႉ တႄႇၼႃႈႁိူၼ်းတင်း ၸဝ်ႈၸၢႆးၽီးလိပ်ႉသေၵေႃႈ မီးလုၵ်ႈယိင်းလုၵ်ႈၸၢႆး 4 ၵေႃႉသေ မီးလၢၼ် 8 ၵေႃႉ၊ မီးလိၼ် 12 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ၼွၼ်းၽေး
မိူဝ်ႈပီ 2022 သႅပ်ႇထႅမ်ႇပႃႇ 8 ဝၼ်းၼၼ်ႉ လုၵ်ႉတီႈ ႁၢင်ႈႁေႃ Buckingham ပိုၼ်ၽၢဝ်ႇဝႃႈ ၼၢင်းႁေႃၶမ်း လႆႈၶၢမ်ႇဢဝ် တီႈယူတ်းယႃယူႇဝႃႈၼႆယဝ်ႉ။ တီႈၼႂ်း လွင်ႈပိုၼ်ၽၢဝ်ႇၼၼ်ႉ လၢတ်ႈဝႆႉဝႃႈ မေႃယႃၶဝ် လႆႈမႆႈၸႂ်ၸွမ်း ပၢႆးယူႇလီ ၼၢင်းႁေႃၶမ်း သေ ၼၢင်းႁေႃၶမ်းတႄႉ ယူႇငၢႆးလူမ်ၸႂ်ယူႇ ဝႃႈၼႆယဝ်ႉ။ ၸိူဝ်းပဵၼ် လုၵ်ႈယိင်းလုၵ်ႈၸၢႆး ၼၢင်းႁေႃၶမ်း ၶဝ် သီႇပီႈၼွင်ႉၵေႃႈ ႁွတ်ႈမႃးထိုင်တီႈ ၼၢင်းႁေႃၶမ်းယဝ်ႉ။  ႁူဝ်ၶမ်ႈဝၼ်းၼၼ်ႉၼင်ႇၵဝ်ႇ လႆႈၼႄႉၼမ်းဝႃႈ ၼၢင်းႁေႃၶမ်း လႆႈၼွၼ်းၽေးၵႂႃႇယဝ်ႉ ၼႆယဝ်ႉ။
475
လိူၼ်ၸၼ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၾႅပ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မၢတ်ႉၶျ်
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢေႇပရႄႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မေႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျုၼ်ႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျူႇလၢႆႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢေႃးၵၢတ်ႉ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်သႅပ်ႇထႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢွၵ်ႇထူဝ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်တီႇသႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:475
1141
လိူၼ်ၸၼ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၾႅပ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မေႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျုၼ်ႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျူႇလၢႆႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢေႃးၵၢတ်ႉ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်သႅပ်ႇထႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
ၾႅပ်ႇဝႃႇရီႇ 25
လိူၼ်ၾႅပ်ႇဝႃႇရီႇ (25) ဝၼ်းၼႆႉ ပေႃးဢဝ် ပၵ်းယဵမ်ႈဝၼ်းၵရီႇၵေႃးရီးယႅၼ်း ဝႃႈ ပဵၼ်ဝၼ်းထူၼ်ႈ (56) တွၼ်ႈတႃႇ ၼိုင်ႈပီယဝ်ႉ။ တွၼ်ႈတႃႇတေသုတ်းပီၼႆႉ ၵိုတ်းထႅင်ႈ (309) ဝၼ်းယူႇ။ ပေႃးပဵၼ် ပီဝႃႇထၢပ်ႈ ၼႆ ၵိုတ်းယူႇ (310) ဝၼ်းယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၼ်းထိ ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ၾႅပ်ႇဝႃႇရီႇ
ၺွင်ႇဢူၵ်ႉ၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းမတယႃႇ
ၺွင်ႇဢူၵ်ႉ (ညောင်အုပ်ရွာ, Nyaungoke) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇၺွင်ႇဢူၵ်ႉ၊ ၸႄႈဝဵင်းမတယႃႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈပၢင်ႇဢူး၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 189902 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇၺွင်ႇဢူၵ်ႉၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 1647 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 1814 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 3461 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
1141
လိူၼ်ၼူဝ်ႇဝႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
ၺွင်ႇဢူၵ်ႉ၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းမတယႃႇ
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းမတယႃႇ
1141
လိူၼ်တီႇသႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:1141
ၵျုၼ်းၵၢၼ်ႇ (ဢွၵ်ႇ)၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းငၸုၼ်ႇ
ဝၢၼ်ႈၵျုၼ်းၵၢၼ်ႇ (ဢွၵ်ႇ)  (ဂျွန်းကန် (အရှေ့)ရွာ၊ Gyunkan(East)) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇၵျုၼ်းၵၢၼ်ႇ ၊ ၸႄႈဝဵင်းငၸုၼ်ႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈမျိၼ်းၶျၢၼ်ႇ၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 192211 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇၵျုၼ်းၵၢၼ်ႇၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 958 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 1123 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 2081 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းငၸုၼ်ႇ
ဢေႇတီႇ 54
လိူၼ်ၸၼ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
1916
လိူၼ်ၸၼ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
ဢေႇတီႇ 54
လိူၼ်ၾႅပ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မၢတ်ႉၶျ်
(1) ဝၼ်း။
1916
လိူၼ်ၾႅပ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
ဢေႇတီႇ 54
လိူၼ်ဢေႇပရႄႇ
(1) ဝၼ်း။
1916
လိူၼ်မၢတ်ႉၶျ်
(1) ဝၼ်း။
ဢေႇတီႇ 54
လိူၼ်မေႇ
(1) ဝၼ်း။
1916
လိူၼ်ဢေႇပရႄႇ
(1) ဝၼ်း။
ဢေႇတီႇ 54
လိူၼ်ၵျုၼ်ႇ
(1) ဝၼ်း။
1916
လိူၼ်မေႇ
(1) ဝၼ်း။
ဢေႇတီႇ 54
လိူၼ်ၵျူႇလၢႆႇ
(1) ဝၼ်း။
1916
လိူၼ်ၵျုၼ်ႇ
(1) ဝၼ်း။
ဢေႇတီႇ 54
လိူၼ်ဢေႃးၵၢတ်ႉ
(1) ဝၼ်း။
1916
လိူၼ်ၵျူႇလၢႆႇ
(1) ဝၼ်း။
ဢေႇတီႇ 54
လိူၼ်သႅပ်ႇထႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
1916
ဢေႃးၵၢတ်ႉ
(1) ဝၼ်း။
ဢေႇတီႇ 54
လိူၼ်ဢွၵ်ႇထူဝ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
1916
သႅပ်ႇထႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
ဢေႇတီႇ 54
လိူၼ်ၼူဝ်ႇဝႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
1916
ဢွၵ်ႇထူဝ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
ဢေႇတီႇ 54
လိူၼ်တီႇသႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
1916
ၼူဝ်ႇဝႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
ဢေႇတီႇ 54
လိူၼ်တီႇသႅမ်ႇပႃႇ
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:54
1916
တီႇသႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:1910 ႁူဝ်သိပ်းပီ
2042
2042
လိူၼ်ၾႅပ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မၢတ်ႉၶျ်
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢေႇပရႄႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မေႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျုၼ်ႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျူႇလၢႆႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢေႃးၵၢတ်ႉ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်သႅပ်ႇထႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢွၵ်ႇထူဝ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၼူဝ်ႇဝႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်တီႇသႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:2040 ႁူဝ်သိပ်းပီ
တႅၵ်ႉၵႄႇၵျိၼ်း၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းတတႃးဢူး
ဝၢၼ်ႈတႅၵ်ႉၵႄႇၵျိၼ်း  (သက္ကယ်ကျင်းရွာ, Thetkeikyin) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇမျႅင်ႇတႃႇ၊ ၸႄႈဝဵင်းတတႃးဢူး၊ ၸႄႈတွၼ်ႈၵျွၵ်ႉသႄႇ၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 191103 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇၸလေႇၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 660 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 723 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 1383 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းတတႃးဢူး
ၾႅပ်ႇဝႃႇရီႇ 26
လိူၼ်ၾႅပ်ႇဝႃႇရီႇ (26) ဝၼ်းၼႆႉ ပေႃးဢဝ် ပၵ်းယဵမ်ႈဝၼ်းၵရီႇၵေႃးရီးယႅၼ်း ဝႃႈ ပဵၼ်ဝၼ်းထူၼ်ႈ (57) တွၼ်ႈတႃႇ ၼိုင်ႈပီယဝ်ႉ။ တွၼ်ႈတႃႇတေသုတ်းပီၼႆႉ ၵိုတ်းထႅင်ႈ (308) ဝၼ်းယူႇ။ ပေႃးပဵၼ် ပီဝႃႇထၢပ်ႈ ၼႆ ၵိုတ်းယူႇ (309) ဝၼ်းယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၼ်းထိ ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ၾႅပ်ႇဝႃႇရီႇ
ၵျွၵ်ႉတေႃႇ၊ ၸႄႈဝဵင်း
ၸႄႈဝဵင်းၵျွၵ်ႉတေႃႇ (ကျောက်တော်မြို့နယ် ; Kyauktaw Township) ၼႆႉ ပဵၼ်ၸႄႈဝဵင်းဢၼ်ၼိုင်ႈ ဢၼ်မီးဝႇ့ တီႈၼႂ်း ၸႄႈတွၼ်ႈမျွၵ်ႉဢူး၊ ၸႄႈမိူင်းရၶႅင်ႇ၊ မိူင်းမျၢၼ်ႇမႃႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ဝဵင်းပၵ်းလုမ်းၸႄႈဝဵင်းၼႆႉ ပဵၼ် ဝဵင်းၵျွၵ်ႉတေႃႇယဝ်ႉ။
ဝၢၼ်ႈတီႈ ၸႄႈဝဵင်းၵျွၵ်ႉတေႃႇ
• တလူႇၶျွင်း
• ၸပႃးသဵၵ်ႉ
• တၢၼ်ႇမျႃႇ
• မီးဝ
• မုၼ်ႇထွင်ႉ
• ၵျိၼ်ႇၵျီး
• တွင်ႇမူႇၸီႇ
• တပွၵ်ႉၵၢၼ်ႇ
• ဝႄးၵျီးတွင်ႉ
• ဢွင်ႇယ
• မတိၼ်ႇမႅင်းၶျွင်း
• တင်းမ
• မႃႇလႃႇ
• မိၼ်းတႃးတွင်ႇ
• မႄးတွင်ႇတႃႇၸီႇ
• မျွၵ်ႉတွင်ႇ
• တွင်ႇပူၺ်ႇ
• ယတၼႃႇပူင်ႇ
• ၼႃႇၵရႃႇ
• တၢၼ်ႇထွင်ႇ
• သျိၼ်ႇၵျၢၼ်း
• ထွၵ်ႉလေႇမိၼ်ႇတၢၼ်ႇ
• ငႃးသွင်ႇပႅတ်ႉ
• တွင်ႇထွင်ႇႁယႃး
• ပီထု
• ဝၵိၼ်း
• လၢၼ်းမတေႃႇ
• ၶွင်းတူၵ်ႉ
• ဢလႄႇၵျုၼ်း
• ၵျွၵ်ႉတလူင်း
• တိတ်ႉတပူင်ႇ
• ၺွင်ႇၶျွင်း
• ယႂႃႇမပျိၼ်ႇ
• တဝိၼ်ႇၵႅင်း
• ပႅၵ်ႉတႄႇ
• ၵျွင်ႇသွႆႇၽျူႇ
• သျွၵ်ႉၶျွင်း
• င/ထပွင်း
• ၽယႃးပွင်း
• ၵႂၼ်းဢူင်ႇၶျွင်း
• တိင်ႇၵၼႅတ်ႉ
• ၵႃႇတီႇ
• ဢွၵ်ႉလႃႇ
• ၵၢၼ်ႇၸွၵ်ႉ
• တွင်ႇမိၼ်းၵလႃး
• သွင်းတူႇ
• ၶမွင်းတေႃး
• ပၢၼ်းၽႄးၶျွင်း
• ပျဵင်းၶျွင်း
• ပျွင်းသဵၵ်ႉ
• ၶႂႃႉသူင်ႇ
• ဢူင်းပတီး
• ဢွင်ႇၸေႇယ
• ပရဝႃႇ
• ပူဝ်ႇမိၼ်း
• တူၵ်ႉၵၢၼ်ႇၶျွင်း
• ယႂႃႇတိတ်ႉၵေ
• ၵျွၵ်ႉၽျူႇ
• ၵတိတ်ႉတေႃး
• ပလွင်ႇ
• သိၼ်ႇဢူဝ်းၶျႅင်ႇ
• ၸဵင်ႇၶျူင်ႇ
• ၸၽူဝ်ႇတႃး
• လမုတပိၼ်ႇ
• ဢၶၸႃး
• ၼၵူမေ
• ၸိၼ်းၶႃးၶျေ
• လႅတ်ႉၶူၵ်ႉပိၼ်ယိၼ်း
• ၵေႃးရေႃးမၼီ
• မျူဝ်ႉ
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ၸႄႈဝဵင်းၸိူဝ်းမီးၼႂ်း ၸႄႈမိူင်းရၶႅင်ႇ ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ၸႄႈဝဵင်းၸိူဝ်းမီးၼႂ်း မိူင်းမျၢၼ်ႇမႃႇ
ၵမ်ႇၽႃႇ
လူၵ်ႈလုမ်ႈၾႃႉ ဢမ်ႇၼၼ် လုမ်ႈၾႃႉ(ၵမ်ႇၾႃႇ)
ၵျူဝ်ႇၵမ်ႇၽႃႇ Earth (မၢႆ: ) ၼႆႉ ပဵၼ်ၵျူဝ်ႇ ဢၼ်ၵူၼ်းလႄႈသတ်း ယူႇသဝ်း ပဵၼ်ဢွင်ႈတီႈ တူၼ်ႈမႆႉမၢၵ်ႈမွၵ်ႇၶဝ် ဢွၵ်ႇႁုၼ်ႈမုၼ်းလႆႈၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ပေႃးလုၵ်ႈတီႈ လႅတ်ႇ ဢၢၼ်ႇမႃးၸိုင် ၶဝ်ႈပဵၼ် ၵျူဝ်ႇမၢႆသၢမ် လုၵ်ႈၼိုင်ႈ။ ၵမ်ႇၽႃႇ (လုမ်ႈၾႃႉ)ၼႆႉ မီးဝႆႉၵျူဝ်ႇၵႅမ်လုၵ်ႈၼိုင်ႈ ဢၼ်ပဵၼ် လိူၼ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၵမ်ႇၽႃႇၼႆႉ လႆႈဢဝ်ၶၢဝ်းယၢမ်း 365.2564 ဝၼ်းသေ ပၼ်ႇႁွပ်ႈလႅတ်ႇ ၼိုင်ႈႁွပ်ႈလႄႈ ႁွင်ႉဝႃႈ ၼိုင်ႈပီယဝ်ႉ။ ပေႃးဢဝ် လွင်ႈမၵ်းမၢႆဝၼ်း ရေႇတီႇယူဝ်ႇမႅတ်ႉထရိတ်ႉဝႃႈၸိုင် ၵမ်ႇၽႃႇၼႆႉ ဢႃႇယုမၼ်း မီးမႃး ပီပွင်း 4.54 ၿီႇလီႇယၢမ်ႇပီယဝ်ႉ ၼႆယူႇ။
လႅတ်ႇၼႆႉ ပိူင်းပၼ်သၢႆလႅင်း လႄႈ ပၼ်ပၼ် ထၢတ်ႈဢုၼ်ႇ တမ်ႈတီႈ ၵမ်ႇၽႃႇယဝ်ႉ။ လုၵ်ႈၵမ်ႇၽႃႇၼႆႉ ထၢတ်ႈၼမ်ႉ ၶဝ်ႈပႃးဝႆႉ 71% သေ ၼင်လိၼ် ၶဝ်ႈပႃးဝႆႉ 29% မွၵ်ႈၶၼၢၼ်ႉယူႇ။ ၼႂ်းၸုမ်းတူင်ႇဝူင်းလႅတ်ႇၼၼ်ႉ ၵမ်ႇၽႃႇၼႆႉဢၼ်လဵဝ်ၵူၺ်း ပဵၼ်တီႈယူႇ ဢၼ်တူဝ်သတ်းယူႇသဝ်းလႆႈ။ ၸိူဝ်ႉၽၼ်းတူဝ်ၸႂ် ဢၼ်ယူႇသဝ်း ၼိူဝ်ၵမ်ႇၽႃႇ မီးယူႇမွၵ်ႈ 10 – 14 မီႇလီႇယၢမ်ႇ။ ၸိူဝ်ႉၽၼ်းၵူၼ်းတႄႉ မီးယူႇ 7.6 ၿီႇလီႇယၢမ်ႇယဝ်ႉ။ ဢၼ်မီးႁိမ်းၸမ် ၵမ်ႇၽႃႇႁဝ်းၼၼ်ႉ ယွၼ်ႉပိူဝ်ႈ ၵျူဝ်ႇၽတ်း (ၵျူဝ်ႇၵျႃႇသပတေး) ၼႆႉ ႁႅင်းၸၼ်မၼ်း ႁႅင်းယႂ်ႇၼႃႇလႄႈ တေလႆႈဝႃႈ လွင်ႈမၢၵ်ႇႁိၼ်မိၼ် တေမႃးတူၵ်းသႂ်ႇ ၼိူဝ်ၵမ်ႇၽႃႇႁဝ်းၼၼ်ႉ မၼ်းႁႄႉၵင်ႈပၼ်ဝႆႉယူႇ ၼႆယဝ်ႉ။ ဝၢႆးသေ လူၵ်ႈၵမ်ႇၽႃႇ တႄႇတင်ႈပဵၼ်မႃးယဝ်ႉ မိူဝ်ႈပီၿီႇလီႇယၢမ်ႇ မိူဝ်ႈၸဝ်ႉၼၼ်ႉ တူဝ်မီးၸႂ်ၶဝ် တေလႅပ်ႈတႄႇမီးမႃး ၼႂ်းၼမ်ႉပၢင်ႇလၢႆႇ ၼမ်ႉသမုတ်ႉတရႃႇယဝ်ႉ။ ယွၼ်ႉပိူဝ်ႈ လူမ်းၵမ်ႇၽႃႇလႄႈ ၼင်လိၼ်မႃးၵုမ်ႉၸွႆႈၵၼ်သေ မိူဝ်ႈပူၼ်ႉမႃး ပီပွင်း 4.1 ၿီႇလီႇယၢမ်ႇၼၼ်ႉ သတ်းတူဝ်မီးၸႂ် လႅပ်ႈတေ ပဵၼ်မႃး မီးမႃးယူႇယဝ်ႉ။ ပေႃးဢဝ် ပိုၼ်းၵမ်ႇၽႃႇဝႃႈၸိုင် ယွၼ်ႉပိူဝ်ႈ လႆႈထူပ်းမႃး လွင်ႈမူၺ်ႉၸိူဝ်ႉၶိူဝ်း ၸိူဝ်ႉၽၼ်းတူဝ်ၸႂ်လႄႈ ၸၢဝ်းတူဝ်မီးၸႂ် 99% ၼၼ်ႉ ယၢမ်ႈလႆႈ လူႉႁၢႆမႃးယဝ်ႉ။ ၸိူဝ်ႉၽၼ်း ဢၼ်တိုၵ်ႉၵိုတ်းဝႆႉ ယူႇ တေႃႇထိုင် ယၢမ်းမိူဝ်ႈလဵဝ်ၼႆႉ ႁႅင်ႉၵႂၢင်ႈၶႂၢင်ၼႃႇလႄႈ ယင်းပႆႇၸၢင်ႈ လၢတ်ႈၼႄၵၼ်လႆႈ ၸေးၸွတ်ႇၵွၼ်ႇ။
လွင်ႈၽွတ်ႈပဵၼ်
လွင်ႈၽွတ်ႈပဵၼ် လႅတ်ႇၼႆႉ ဢႃႇယုဢၼ်ၵႄႇသေပိူၼ်ႈၼၼ်ႉ မီးမႃး ပီပွင်း 4.5672 ± 0.0006 ၿီႇလီႇယၢၼ်ႇပီယဝ်ႉ။ ပေႃးဢဝ်ၸွမ်း ႀီႇဢူဝ်ႇရီႇဝႃႈၸိုင် ၵမ်ႇၽႃႇၼႆႉ ပဵၼ်ၸၢၵ်ႈလႅတ်ႇ တႅၵ်ႇဢွၵ်ႇသေ ပဵၼ်မႃးၼႆယဝ်ႉ။
ဢၼႃႇၵၢတ်ႈ မိူဝ်းၼႃႈ
ပုၼ်ႈတႃႇ ဢၼႃႇၵၢတ်ႈ ၵမ်ႇၽႃႇမိူဝ်းၼႃႈၼၼ်ႉ မၼ်းၵပ်းၵၢႆႇၵၼ် တင်းလႅတ်ႇဝႆႉယူႇ။ ပေႃးထႅင်ႈ ပီပွင်း 1.1 ၿီႇလီႇယၢၼ်ႇၸိုင် လွင်ႈႁိူဝ်ႈလႅင်း လႅတ်ႇၼႆႉ တေႁႅင်းလိူဝ်သေၼႆႉ 10%၊ ပေႃးထႅင်ႈ ပီပွင်း 3.5 ၿီႇလီႇယၢၼ်ႇၸိုင် တေလိူတ်ႇႁိူဝ်ႈလႅင်းလိူဝ်ၼႆႉ 40% ၼႆယဝ်ႉ။ ၵမ်ႇၽႃႇ မိူင်းၵူၼ်းၵေႃႈ တေမႆႈလိူဝ်မႃး ႁႅင်းၶွၼ်ႈ ထၢတ်ႈၶႃႇပုၼ်ႇတၢႆႇဢွၵ်ႉသၢႆႉ တေယွမ်းမႃးယူႇ။ ပေႃးပဵၼ်ၼၼ်မႃးၸိုင် ၼႂ်းပီပွင်း 500 တေႃ 900 မီႇလီႇယၢၼ်ႇၼၼ်ႉ တူၼ်ႈမႆႉ တူၼ်ႈမွၵ်ႇၸိူဝ်းၼႆႉ ဢဝ်လၢႆးၾူဝ်ႇတူဝ်ႇသိၼ်ႇတိတ်ႉသိတ်ႉသေ တေဢမ်ႇၸၢင်ႈ ႁဵတ်းၵၢၼ် တႃႇမုၼ်းယႂ်ႇမႂ်ႇၵီႈမႃးလႄႈ တူၼ်ႈမႆႉ တေလဵၵ်ႉၵေႇဢေႇမၢင်ၵႂႃႇ။ ယွၼ်ႉၼၼ် လူမ်းဢွၵ်ႉသီႇၵျိၼ်ႇၵေႃႈ တေဢေႇၵႂႃႇ။ ပေႃးႁိုင်မႃးထႅင်ႈ ပီပွင်း 1 ၿီႇလီႇယၢၼ်ႇၸိုင် ၼမ်ႉဢၼ်မီးၼိူဝ်လိၼ်တင်းသဵင်ႈ တေႁႅင်ႈႁႅတ်းၵႂႃႇ၊ ႁႅင်းမႆႈ ၵမ်ႇၽႃႇၵေႃႈ တေထိုင်ၵႂႃႇ 70°C (158°F) ယူႇ၊ တႄႇဢဝ် ၶၢဝ်းယၢမ်းၼၼ်ႉၵႂႃႇ ထႅင်ႈပီပွင်းမွၵ်ႈ 500 မီႇလီႇယၢၼ်ႇၼၼ်ႉ တူဝ်မီးၸႂ် လႅပ်ႈတေသိုပ်ႇယူႇသဝ်းၵႂႃႇလႆႈယူႇ။ သင်ဝႃႈ ပၢၵ်ႈပႅတ်ႈလူမ်း ၼၢႆႇထရူဝ်ႇၵျိၼ်ႇၸိုင် ထႅင်ႈပီပွင်း 2.3 ၿီႇလီႇယၢၼ်ႇၼၼ်ႉ တူဝ်မီးၸႂ် တေလႅပ်ႈယူႇလႆႈယူႇ။ သင်ယုမ်ႇယမ်ဝႃႈ လႅတ်ႈၼႆႉ တေသိုပ်ႇ ၼိမ်မၼ်ႈယူႇၸိုင် ၼႂ်းပီပွင်း 1 ၿီႇလီႇယၢၼ်ႇၼၼ်ႉ ၼမ်ႉသမုတ်ႇတရႃႇ မွၵ်ႈ 27% ၼၼ်ႉ တေႁွတ်ႈထိုင်ၵႂႃႇ တီႈၼႂ်းပိုၼ်ႉလိၼ်ၵမ်ႇၽႃႇယူႇ ၼႆယဝ်ႉ။
ပေႃးထႅင်ႈပီပွင်း 5 ၿီႇလီႇယၢၼ်ႇၸိုင် လႅတ်ႇၼႆႉ တေယဵၼ်းပဵၼ်ၵႂႃႇ လၢဝ်လႅင်လူင်သေ တေယႂ်ႇလိူဝ်သေၼႆႉ 250 ပုၼ်ႈယဝ်ႉ။ တၢင်းယႂ်ႇမၼ်း တေမီး 1 AU (လၵ်းပွင်း 93 မီႇလီႇယၢၼ်ႇ)ယဝ်ႉ။ ၵမ်ႇၵျမ်ႇမႃႇ ၵမ်ႇၽႃႇလူင်ႁဝ်းၼႆႉၵေႃႈ တေႃႈဢမ်ႇတႅတ်ႈၼႅတ်ႈ။ ယွၼ်ႉပိူဝ်ႈ ဢမ်ႇမီး ႁႅင်း Tidal effect ယဝ်ႉလႄႈ လႅတ်ႇၼႆႉ တေသုတ်ႉၶၢႆႉ ယၢၼ်ၵႆ သၢႆတၢင်းပၼ်ႇၵမ်ႇၽႃႇၵႂႃႇ မွၵ်ႈ 1.7 AU ယဝ်ႉ။ လွင်ႈႁိူဝ်ႈလႅင်းလႅတ်ႇၼၼ်ႉၵေႃႈ တေႁိူဝ်ႈႁႅင်းလိူဝ်မႃး 500 ပုၼ်ႈလႄႈ တူဝ်မီးၸႂ် ၼိူဝ်ၵမ်ႇၽႃႇတင်းသဵင်ႈ ဢမ်ႇၼၼ် တင်းၼမ် တေလူႉလႅဝ်ယူႇ။ ယွၼ်ႉ ဢမ်ႇမီး Tidal effect လႄႈ ၵမ်ႇၽႃႇၼႆႉ တေၶဝ်ႈၵႂႃႇၸူးၸမ် လႅတ်ႇသေ တေမႆႈလႅဝ်ၵႂႃႇၼႆယဝ်ႉ။
ၼႂ်းၵႃႊ လူၵ်ႈလူင်ၵဝ်ႈဢၼ် ဢၼ်မီးတီႈၼႂ်းပၵ်းပိူင်လႅင်ႊဝၼ်းၼႆႉ လုမ်ႈၾႃႉၼႆႉ ပဵၼ်လူၵ်ႈဢၼ်ယႂ်ႇသေပိူၼ်ႈ တီႈသုတ်းထူၼ်ႈထီႈႁႃႈယဝ်ႉ။ ယဝ်ႉသမ်ႉ ပဵၼ်လူၵ်ႈ ဢၼ်တီႈၵူၼ်းၶူင်းၵၢင်ႁဝ်း ယူႇသဝ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ လုမ်ႈၾႃႉၼႆႉ လႆႈဝႃႈႁမ်ႉၶႂ်ႈပဵၼ်ၼင်ႇ ပိူင်ၾၢင်ႁၢင်ႊမၢၵ်ႇၼင်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ မီးတၢင်းၵႂၢင်ႈမွၵ်ႈ 7,920 လၵ်း(12,743 ၵီႇလူဝ်ႇမီႇထိူဝ်ႇ)ယဝ်ႉ။ တႃႇမွၵ်ႈ 29 ဝၢၵ်ႈလႅၼ်ႊၵႂၢင်ႈလုမ်ႈၾႃႉပတ်းပိုၼ်ႉ ဢၼ်ပဵၼ်တႃႇ 197 လၢၼ်ႉလွၵ်းလၵ်း(510 လၢၼ်ႉလွၵ်းၵီးလူဝ်းမီးတႂ်း)ၼႆႉ ပဵၼ်လိၼ်ယဝ်ႉ။ ဢၼ်ၵိုတ်းထႅင်ႈလႅၼ်ႊၵႂၢင်ႈလုမ်ႈၾႃႉ ၸိူဝ်းၼၼ်ႉတႄႉ ပဵၼ်ၼမ်ႉသမုတ်ႉ တင်းပၢင်ႇလၢႆႇၶဝ်ႁူမ်ႈဝႆႉယဝ်ႉ။
54
ၶႂ်ႈမၢႆထိုင်ဝႃႈ -
ပၢင်တၶ၊ ဝၢၼ်ႈ
ဝၢၼ်ႈပၢင်တၶ (, Pang Ta Hka, ပန်တခ) ၼႆႉ ပဵၼ်ဝၢၼ်ႈ ဢၼ်မီးၼႂ်း ဢိူင်ႇၼႃးမွၼ်၊ ၸႄႈဝဵင်းမိူင်းပၼ်ႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈ လၢင်းၶိူဝ်း၊ မိူင်းတႆး ဢေႃႈ။
ဢေႇတီႇ 87
လိူၼ်ၸၼ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၾႅပ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မၢတ်ႉၶျ်
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢေႇပရႄႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မေႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျူႇလၢႆႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢေႃးၵၢတ်ႉ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်သႅပ်ႇထႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢွၵ်ႇထူဝ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၼူဝ်ႇဝႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်တီႇသႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:87
1140
လိူၼ်ၸၼ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၾႅပ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မၢတ်ႉၶျ်
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢေႇပရႄႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မေႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျုၼ်ႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျူႇလၢႆႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢေႃးၵၢတ်ႉ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်သႅပ်ႇထႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢွၵ်ႇထူဝ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၼူဝ်ႇဝႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်တီႇသႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:1140
ၸဝ်ႈတူၼ်ၶူးလူင် ဢႃလေႃၵ
<B>ၸဝ်ႈငမ်းပၢႆးလူင် သႅၼ်ႈဝီ ၸဝ်ႈတူၼ်ၶူးလူင် ဢႃလေႃၵ</B> (ဢၵ်ၵမႁႃပၼ်တိတ) ဢေႃဝႃတႃၸရိယ ငဝ်ႈငုၼ်းမုၵ်ႉၸုမ်းလူင် သင်ၶႃႇၸိုင်ႈတႆး
တီႈၸဝ်ႈသွၼ်ႁဵၼ်းမႃး
မၼ်းၸဝ်ႈ ပဵၼ်သၢင်ႇမိူဝ်ႈပီႈ 1272 ၼီႈ၊ ပဵၼ်ၸၢင်းမိူဝ်ႈပီ 1279 ၼီႈၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ မၼ်းၸဝ်ႈယၢမ်ႈသွၼ်ႁဵၼ်းမႃး တီႈၵျွင်းမႁႃႇဝိသုတ်ႉထႃႇရုင်ႇ ဢလေႇတဵၵ်ႉ ၵျီးဢၼွၵ်ႉပျိၼ်ႇ တီႈၸဝ်ႈသြႃႇမၸူဝ်းယိင်ႇ တီႈၵျွင်းသူၺ်ႇယေးသွင်ႇ တွင်ႇပျိၼ်ႇ၊ တီႈ ဝဵင်းပၶူၵ်ႉၵူႇ ဝဵင်းလႅတ်ႉပတၢၼ်း၊ ဝဵင်းပတဵင်ႇ၊ ဝဵင်းတႃႈၵုင်ႈ၊ ဝဵင်းသထုင်၊ ဝဵင်းဢမရပူရ ၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။
ၼႃႈၵၢၼ်သႃႇသၼႃႇဢၼ်ၸဝ်ႈႁဵတ်းမႃး
ပီ 1290 ၼီႈ ၼင်ႈၵျွင်းၵူတ်ႉၶၢႆ။ ပီ 1299 ၼီႈ မႃးယူႇသဝ်းတီႈ ၵျွင်းထမ်ႈသႅၼ်ႈဝီ။ ပီ 1303 ၼီႈ ၸဝ်ႈၾႃႉလူင် ၸဝ်ႈၶမ်းႁူမ်ႇၾႃႉ လူႇတၢၼ်းၸုမ်ႈၸိုဝ်ႈ ၸဝ်ႈဢႃႇလေႃးၵထမ်ႇမၵထိၵ။ ပီ 1307 ၼီႈ ၸဝ်ႈဢမၢတ်ႈၶျုၵ်ႈၸိုၼ်ႈလၢႆးဢူ ပၢင်းမိူဝ်း သႅၼ်ႈဝီသေ ႁဵတ်းၵျွင်းၶႃးလူႇပၼ်ၸဝ်ႈ တီႈၵျွင်းမင်ႇၵလႃႇရုင်ႇ ၵၢင်ဝဵင်း။ ပီ 1308 ၼီႈ လႆႈပဵၼ်ၸဝ်ႈၵွၼ်းပၢႆး သႅၼ်ဝီ။ ပီ 1309 ၼီႈ ၸဝ်ႈႁဝ်းဢွၼ်ဢဝ် သၢင်ႇၶႃႇၸဝ်ႈ 10 တူၼ် မိူဝ်းပွင်ၵၢၼ်သႃႇသၼႃႇ ၼႂ်းမိူင်းဝႃႉပီပၢႆ။ ပီ 1313 ၼီႈ လႆႈပဵၼ် ၸဝ်ႈငၢမ်းပၢႆးလူင် သႅၼ်ႈဝီ။ ပီ 1318 ၼီႈ ပွႆးတၢင်ႇသင်ႇၵႃယၼႃႇၵမ်းႁူၵ်း တီႈတႃႈၵုင်ႈၼၼ်ႉ လႆႈပဵၼ် ဢေႃဝႃတႃၸရိယ။
လႆႈႁပ်ႉမိူင်ႈၾႃႉ ယႃႇမိူင်းလူမ်ႈ
ၸဝ်ႈႁဝ်းလႆႈႁပ်ႉမိူင်းၾႃႉ ယႃႇမိူင်းလူမ်ႈ မိူဝ်ႈပီ 1333-ၼီႈ၊ လိူၼ်ၸဵင်လပ်း။ ဢႃႇယူႉၸဝ်ႈလႆႈ 74 ပီ၊ ဝႃႇၸဝ်ႈလႆႈ 55 ဝႃႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
မျေႇၶျႃး၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းၼထူဝ်းၵျီး
ဝၢၼ်ႈမျေႇၶျႃး  (မြေခြားရွာ, Myaychar) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇတမိၼ်ႇꧤေး ၊ ၸႄႈဝဵင်းၼထူဝ်းၵျီး၊ ၸႄႈတွၼ်ႈမျိၼ်းၶျၢၼ်ႇ၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 191634 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇတမိၼ်ႇꧤေးၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 1022 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 1175 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 2197 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းၼထူဝ်းၵျီး
Insertion Point
ဢၼ်ပဵၼ် Insertion point ဢၼ်ဝႃႈၼႆႉ မၼ်းပဵၼ် ဢွင်ႈတီႈ location ဢၼ်မီးတီႈၼိူဝ် ၼႃႈၸေႃး screen ႁဝ်းၼၼ်ႉသေ မၼ်းပဵၼ် ဢွင်ႈတီႈ ဢၼ်တေဢဝ် character တူဝ်လိၵ်ႈမႃး ပေႃႉသႂ်ႇ ထႅမ်သႂ်ႇ ၼၼ်ၶႃႈဢေႃႈ။ ဢွင်ႈတီႈၸိူဝ်းၼႆႉ မၼ်းတေၸၢင်ႈမီး တီႈၽိုၼ်လိၵ်ႈ text document ၊ ဢွင်ႈလွၵ်းတီႈ ၾွမ်ႇ form field ၊ တီႈလွၵ်းသႂ်ႇ ႁဵင်းလိၵ်ႈ တူဝ်ပိုတ်ႇဝႅပ်ႉ Web browser address bar ဢမ်ႇၼၼ် တေမီးသေတီႈတီႈ တီႈၼိူဝ်ၼႃႈၸေႃး ၸိူဝ်းပဵၼ် တီႈဢၼ်ပေႃႉသႂ်ႇ လိၵ်ႈသေတီႈတီႈယဝ်ႉ။
တႁတ်ႉတၢၼ်း၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းပျေႃႇပွႆႇ
ဝၢၼ်ႈတႁတ်ႉတၢၼ်း  (ဒဟတ်တန်းရွာ၊ Dahattan) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇၵျွင်း၊ ၸႄႈဝဵင်းပျေႃႇပွႆႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈယမႄးတိၼ်း၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 192786 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇၵျွင်းၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 833 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 1049 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 1882 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
Insertion Point
ၸဝ်ႈၵဝ်ႇ ၸၢင်ႈၵႂႃႇၼဵၵ်းသေ တီႈတီႈသေၵေႃႈ ၸၢင်ႈၶၢႆႉ လၢႆႈ Insertion point ယူႇ။ ပေႃးပဵၼ် တီႈၼႂ်း လွၵ်းလိၵ်ႈ ဢၼ်ၸၢင်ႈ ပေႃႉလိၵ်ႈသေဢၼ်ဢၼ်လႄႈ ပေႃးပဵၼ် ၼႃႈလိၵ်ႈ word processing ၼႆ ၸဝ်ႈၵဝ်ႇ ၸၢင်ႈၶၢႆႉလႆႈယူႇ။ ၸဝ်ႈၵဝ်ႇၶၢႆႉမၼ်းၵႂႃႇ တီႈႁိမ်းလႂ်ၵေႃႈ မၼ်းတေႁဵတ်းႁႂ်ႈ ၸဝ်ႈၵဝ်ႇ ထႅမ်သႂ်ႇလိၵ်ႈ ဢမ်ႇၼၼ် delete မွတ်ႇတူဝ်လိၵ်ႈ တီႈႁိမ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ပေႃးၸဝ်ႈၵဝ်ႇ တဵၵ်းသေ ၼဵၵ်းသေ ၸၼ်မၼ်းၵႂႃႇၼႆ မၼ်းတေႁဵတ်းၵၢၼ် လိူၵ်ႈ ပၼ်တူဝ်လိၵ်ႈဢေႃႈ။ ပေႃး တူဝ်လိၵ်ႈၸိူဝ်းၼၼ်ႉ ထုၵ်ႇလိူၵ်ႈဝႆႉ ယဝ်ႉၼႆ ဢၼ်ပဵၼ် insertion point ၼၼ်ႉ မၼ်းတေပဵၼ် ဢၼ် တူဝ်ႈတၼ်း ဝႆႉ တႃႇဢဝ်လိၵ်ႈမႃးလႅၵ်ႈလၢႆႈသႂ်ႇယဝ်ႉ။ ပွင်ႇဝႃႈ ၽွင်းတိုၵ်ႉထုၵ်ႇလိူၵ်ႈဝႆႉသေ ပေႃးၸဝ်ႈၵဝ်ႇ ပေႃႉလိၵ်ႈသႂ်ႇၼႆ မၼ်းတေဢဝ် လိၵ်ႈဢၼ်မႂ်ႇၼၼ်ႉ မႃးတၢင်သႂ်ႇတီႈ လိၵ်ႈ ၸိူဝ်း ဢၼ်ၸဝ်ႈၵဝ်ႇ လိူၵ်ႈဝႆႉ ၼၼ်ႉဢေႃႈ။
တႁတ်ႉတၢၼ်း၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းပျေႃႇပွႆႇ
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းပျေႃႇပွႆႇ
မူင်ႉပွင်း (ႁွင်ႇ)၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းၵျွၵ်ႉသႄႇ
ဝၢၼ်ႈမူင်ႉပွင်း (ႁွင်ႇ)  (မုန့်ပေါင်း (မြောက်)ရွာ, Montpaung(North)) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇမူင်ႉပွင်း၊ ၸႄႈဝဵင်းၵျွၵ်ႉသႄႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈပၢင်ႇဢူး၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 190518 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇၸလေႇၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 732 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 894 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 1626 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းၵျွၵ်ႉသႄႇ
1507
1507
လိူၼ်ၸၼ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၾႅပ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မၢတ်ႉၶျ်
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢေႇပရႄႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မေႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျုၼ်ႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျူႇလၢႆႇ
(1) ဝၼ်း။
ဢေႃးၵၢတ်ႉ
(1) ဝၼ်း။
သႅပ်ႇထႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
ဢွၵ်ႇထူဝ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
ၼူဝ်ႇဝႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
ႁူဝ်ၼႃး (ဢိူင်ႇဝၢၼ်ႈတဵင်း)၊ ဝၢၼ်ႈ
ဝၢၼ်ႈႁူဝ်ၼႃး (, Ho Nar, ဟိုနား) ၼႆႉ ပဵၼ်ဝၢၼ်ႈ ဢၼ်မီးၼႂ်း ဢိူင်ႇဝၢၼ်ႈတဵင်း၊ ၸႄႈဝဵင်း လၢင်းၶိူဝ်း၊ ၸႄႈတွၼ်ႈ လၢင်းၶိူဝ်း၊ မိူင်းတႆး ဢေႃႈ။
ၾႅပ်ႇဝႃႇရီႇ 27
လိူၼ်ၾႅပ်ႇဝႃႇရီႇ (27) ဝၼ်းၼႆႉ ပေႃးဢဝ် ပၵ်းယဵမ်ႈဝၼ်းၵရီႇၵေႃးရီးယႅၼ်း ဝႃႈ ပဵၼ်ဝၼ်းထူၼ်ႈ (58) တွၼ်ႈတႃႇ ၼိုင်ႈပီယဝ်ႉ။ တွၼ်ႈတႃႇတေသုတ်းပီၼႆႉ ၵိုတ်းထႅင်ႈ (307) ဝၼ်းယူႇ။ ပေႃးပဵၼ် ပီဝႃႇထၢပ်ႈ ၼႆ ၵိုတ်းယူႇ (308) ဝၼ်းယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၼ်းထိ ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ၾႅပ်ႇဝႃႇရီႇ
မႆႉပူၵ်ႇ၊ ဝၢၼ်ႈ (ဢိူင်ႇၼႃးမွၼ်၊ မိူင်းပၼ်ႇ)
ဝၢၼ်ႈမႆႉပူၵ်ႇ (, Hpaik Poke, ဖိုက်ပုတ်) ၼႆႉ ပဵၼ်ဝၢၼ်ႈ ဢၼ်မီးၼႂ်း ဢိူင်ႇၼႃးမွၼ်၊ ၸႄႈဝဵင်းမိူင်းပၼ်ႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈ လၢင်းၶိူဝ်း၊ မိူင်းတႆး ဢေႃႈ။
474
လိူၼ်ၸၼ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၾႅပ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မၢတ်ႉၶျ်
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢေႇပရႄႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မေႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျုၼ်ႇ
(1) ဝၼ်း။
1139
1139
474
လိူၼ်ဢေႃးၵၢတ်ႉ
(1) ဝၼ်း။
1139
လိူၼ်ၸၼ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၾႅပ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
474
လိူၼ်ဢွၵ်ႇထူဝ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
1139
လိူၼ်မၢတ်ႉၶျ်
(1) ဝၼ်း။
474
လိူၼ်ၼူဝ်ႇဝႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်တီႇသႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
1139
လိူၼ်မေႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျုၼ်ႇ
(1) ဝၼ်း။
474
လိူၼ်တီႇသႅမ်ႇပႃႇ
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:474
1139
လိူၼ်ၵျူႇလၢႆႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢေႃးၵၢတ်ႉ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်သႅပ်ႇထႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢွၵ်ႇထူဝ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၼူဝ်ႇဝႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်တီႇသႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:1139