cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
ၽီ
လွင်ႈပၢႆႈၽီ သွင်ႈၽီ (ပူႇၸေႃႇၽီ)
တီႈၼႂ်းထမ်း ထမ်ႇမပတၼၼ်ႉ ရသေႉဢၵ်ႉၵိတတ်ထ တိုၵ်းသူၼ်း ႁႂ်ႈၵူၼ်းဝၢၼ်ႈၵူၼ်းမိူင်း ပိုင်ႈဢိင် ဝႆႈသႃ ထိူၼ်ႇလွႆ တူၼ်ႈမႆႉ လႄႈ ၶဵင်ႇၽီၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။ ၽြႃးပဵၼ်ၸဝ်ႈ ႁူႉထိုင်လွင်ႈၼႆႉသေ ၽြႃးႁေႃးလၢတ်ႈဝႃႈ “လွင်ႈဢၼ် ပိုင်ႈဢိင် ဝႆႈသႃ ထိူၼ်ႇ လွႆ တူၼ်ႈမႆႉ လႄႈ ၶဵင်ႇၽီၸိူဝ်းၼႆႉ ဢမ်ႇၸႂ်ႈ လွင်ႈပိုင်ႈဢိင်ထွတ်ႈမျၢတ်ႈ၊ ဢၼ်ဢိင်ပိုင်ႈ ၼင်ႇၼၼ်ၼၼ်ႉ ဢမ်ႇႁဵတ်း ႁႂ်ႈၸဝ်ႈၵဝ်ႇ ဢွၵ်ႇမူၼ်ႉပူၼ်ႉလွတ်ႈ တၢင်းတုၵ်ႉၶလႆႈ။ ဢၼ်ဢိင်ပိုင်ႈၵိူဝ်းလီ ရတၼႃႇသၢမ်ၸဝ်ႈၼၼ်ႉၵူၺ်း ၸင်ႇတေပဵၼ် ဢၼ်ဢိင်ပိုင်ႈၵိူဝ်းလီ ထွတ်ႈမျၢတ်ႈ၊ ဢၼ်ဢိင််ပိုင်ႈ ၵိူဝ်းလီ ရတၼႃႇသၢမ်ပႃးၼႆႉၵူၺ်း တေႁဵတ်း ႁႂ်ႈ ဢွၵ်ႇမူၼ်ႉပူၼ်ႉလွတ်ႈ လွင်ႈတုၵ်ႉၶတင်းသဵင်ႈ” ၼႆယဝ်ႉ။ ၵွပ်ႈၼႆ ၸၢဝ်းပုတ်ႉတင်းသဵင်ႈ ဢမ်ႇၵိုင်ႇလီ ဝႆႈသႃၵိူဝ်းလီၽီ။ ဢဝ်တၢင်းၵိၼ်တၢင်းယႅမ်ႉ လဵင်ႉပၼ်ၶဝ်ၼၼ်ႉ ၵႂၢမ်းပႃႇလိႁွင်ႉဝႃႈ ၻေဝတႃၿလိ ၼႆယဝ်ႉ။ ဢၼ်လဵင်ႉပၼ် ၽီၶဝ် ၼင်ႇၼၼ်ၼၼ်ႉ ဢမ်ႇၸႂ်ႈ လႄႈဝႃႈ ၽီၶဝ်ၸိူဝ်းၼၼ်ႉ ထွတ်ႈမျၢတ်ႈၼႃႇ (ထွတ်ႈမျၢတ်ႈလိူဝ်သေ ၽြႃးတြႃးသင်ႇၶႃႇ)သေ လူႇပၼ်ၽီ ဢမ်ႇၸႂ်ႈ၊ လူဝ်ႇမီးၸႂ်ဢီးလူ ၶႂ်ႈႁႂ်ႈၶဝ် လႆႈၵိၼ်လႆႈယႅမ်ႉသေ ယိုၼ်ႈမႅင်ႇၼင်ႇၼၼ်ၵူၺ်း။
ၼင်ႇႁိုဝ် သရၼၵုင်ႇ ဢၼ်ၼပ်ႉယမ်ၵိူဝ်းလီ တီႈၼိူဝ် ၽြႃးတြႃးသင်ႇၶႃႇ တေဢမ်ႇၵဝ်ႇသဝ်ႈ ဝဝ်းလမ်ၼၼ်ႉ ၵူၼ်းထဝ်ႈမိူဝ်ႈၵွၼ်ႇ ယၢမ်ႈသင်ႇဝႆႉဝႃႈ ပေႃးၵႂႃႇ ၶိုၼ်ႈၸဝ်ႈမိူင်း “တေဢမ်ႇလႆႈႁွမ်းမိုဝ်း သွင်ၽႃႇ ၽႅပ်ႉ ၸပ်းၵၼ်သေဝႆႈ ၸဝ်ႈမိူင်း၊ တေလႆႈဢဝ် ၽႃႇမိုဝ်း သွင်ၽႃ ယၢၼ်ႁၢင်ႇၵၼ်သေဝႆႈ” ၼႆယဝ်ႉ။ ဢၼ်ဢဝ် ၽႃႇမိုဝ်းသွင်ၽႃႇ ယၢၼ်ႁၢင်ႇၵၼ် (ဢမ်ႇႁွမ်းၵၼ်)သေ ဝႆႈၸိူင်ႉၼင်ႇ မူးမၢတ်ႈၽွင်းမိူင်းၶဝ် ဝႆႈၸဝ်ႈႁေႃၶမ်းၼၼ်ႉ ပွင်ႇဝႃႈ ၸဝ်ႈၵဝ်ႇ ဢမ်ႇဝႆႉ ၸိူဝ်းၽီၶဝ်ၼၼ်ႉ ပဵင်းၽြႃးတြႃးသင်ႇၶႃႇ ၼႆယဝ်ႉ။ လွင်ႈဝႆႈ ရတၼႃႇသၢမ် ၸဝ်ႈၼၼ်ႉတႄႉ တေလႆႈ ႁွမ်းသွင်ၽႃႇမိုဝ်း ၽႅပ်ႉၸပ်း ၵၼ်သေဝႆႈယဝ်ႉ။ ၸိူဝ်းၵိူဝ်းယမ်ၽီသေ ဝႆႈၽီ၊ မၢတ်ႈဝႃႈ ၽီၼႆႉ ပဵၼ်တီႈၵိူဝ်းလီႁဝ်း၊ ဝႆႉၽီ ၶိုၵ်ႉလိုၵ်ႉသေ ရတၼႃႇ သၢမ်ၸဝ်ႈသေ ဝႆႈသႃၵိူဝ်းလီၸိုင် ဢၼ်ၼၼ်ႉ လႆႈဝႃႈ သရၼၵုင်ႇ လူႉလႅဝ်ယဝ်ႉ။ သင်ဝႃႈ ဝႆႉၽီ ၽဵင်ႇပဵင်း မိူၼ်ၼင်ႇ ရတၼႃႇသၢမ်ၸဝ်ႈၸိုင် လႆႈဝႃႈ သရၼၵုင်ႇ ၵဝ်ႇသဝ်ႈလၢႆးလၢင်ႇယဝ်ႉ။
ၵႂၢမ်းၽီ ၼႂ်းဝိမႃႇၼဝတ်ႉထု
ပွၵ်ႈၼိုင်ႈ ၵူၼ်းၵႃႉၸုမ်းၼိုင်ႈ ပႃးတင်းလေႃႉႁဵင် လမ်းသေ လတ်းၵႂႃႇ ၼႂ်းၵၼ်ႇထႃႇရ ပႃႇႁၢတ်ႇသၢႆးလႄႈ ၸိူဝ်းၶဝ် ၽိတ်းတၢင်း ထူပ်းတၢင်းယၢပ်ႇၽိုတ်ႇ ဝႆႉယူႇ။ ၸွမ်းၼင်ႇ ၶုၼ်ၽီလူင်ဝဵတ်ႉသဝၼ်ႇ ပၼ်ပုၼ်ႈၽွၼ်ႈ ဝႆႉၼၼ်ႉ ၶုၼ်ၽီပႃႇယႃႇသိၸၺ်ၺ ၸင်ႇဢဝ်ႁၢင်ႈႁေႃ မၼ်းၽႅဝ်မႃးသေ မႃးၸွႆႈထႅမ် ၵူၼ်းၵႃႉ ၸိူဝ်းၽိတ်း တၢင်းဝႆႉၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၵမ်းၼၼ်ႉ ၵူၼ်းၵႃႉတင်းလၢႆ မီးလွင်ႈၸူမ်းသိူဝ်းၶွပ်ႈၸႂ်သေ ႁၢင်ႈႁႅၼ်း တႃႇတေ ဝႆႈသႃ ၶုၼ်ၽီီ ဢၼ်မႃးၸွႆႈထႅမ်ၽူတ်ႇၶဝ်ၼၼ်ႉလႄႈ ၶုၼ်ၽီ ပႃႇယႃႇသိၸၺ်ႇၺ ၸင်ႇလၢတ်ႈဝႃႈ “သူၶဝ်တင်းလၢႆ ဢမ်ႇတၢပ်ႈ လူဝ်ႇမႃး ပူႇၸေႃႇဝႆႈ သႃၵဝ်၊ ၸိူဝ်းသူ ၵူၺ်းလူဝ်ႇ ၶတ်းၸႂ် ငိူင်ႉဝႄႈၵၢၼ်မိူၵ်ႈသေ ႁဵတ်းၵၢၼ်လီၵုသူဝ်ႇ လူႇလူႇတၢၼ်းတၢၼ်း ၵမ်သိၼ်မၼ်ႈၵိုမ်းၵႂႃႇၵူၺ်းၵေႃႈ မိူၼ်ၼင်ႇ ပူႇၸေႃႇၵဝ်ယဝ်ႉ။ ဢၼ်ၵဝ် လႆႈမႃး ၸွႆႈထႅမ်ၽူတ်ႇသူပွၵ်ႈၼႆႉၸမ်ႉ ၼႂ်းသူၼႆႉ မၼ်းပႃးဝႆႉ ၵူၼ်းဢၼ်ၼပ်ႉယမ် ရတၼႃႇသၢမ်ၸဝ်ႈ ၵေႃႉၼိုင်ႈၼၼ်ႉဢိူဝ်ႈ၊ ၵွပ်ႈပိူဝ်ႈ ပႃးဝႆႉ ၽူႈယုမ်ႇ ယမ်ရတၼႃႇ သၢမ်ၸဝ်ႈၵေႃႉၼိုင်ႈလႄႈ ၸိူဝ်းသူတင်း သဵင်ႈ ၸင်ႇဢမ်ႇလႆႈလူႉႁၢႆတၢႆၶွႆႈၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၵွပ်ႈၼႆ ဢမ်ႇတၢပ်ႈလူဝ်ႇဝႆႈသႃ ၵဝ်ၽီ”ၼႆယဝ်ႉ။ တမ်ႈတီႈ ၽီၼၼ်ႉ ၵူၼ်းႁဝ်း လူဝ်ႇလႆႈဝႆႉၸႂ်မဵတ်ႉ တႃႇတေႃႇၶဝ်ၵေႃႈ မိူၼ်ၼင်ႇ ပူႇၸေႃႇၶဝ်ယဝ်ႉ။ ပူႇၸေႃႇ ဢၼ်ဝႃႈၼၼ်ႉ ဢမ်ႇၸႂ်ႈဝႃႈ ဝႆႈသႃၶဝ်၊ ပူႇၸေႃႇ ဢၼ် ဝႃႈၼၼ်ႉ ပွင်ႇဝႃႈ ၵမ်ႉထႅမ် ၸွႆႈထႅမ် ႁဵတ်းႁႂ်ႈၶဝ် လႆႈလီလႆႈပဵၼ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၵိုင်ႇလီ ပူႇၸေႃႇၽီယူႇႁႃႉ
ပူႇၸေႃႇဢၼ်ဝႃႈၼၼ်ႉ ဢမ်ႇၸႂ်ႈ ၼပ်ႉယမ်ဝႆႉသႃ ၵိူဝ်းလီၼႆ ယႃႇပေလိုမ်း၊ ပူႇၸေႃႇဢၼ်ဝႃႈၼၼ်ႉ ၵုမ်ႉ ၵႅမ်ထႅမ်ၸွႆႈပၼ်ၶဝ်၊ ၸႅၵ်ႇၽႄၵုသူဝ်ႇပၼ်ၶဝ်၊ လဵင်ႉလူ တၢင်းၵိၼ်ပၼ်ၶဝ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ တီႈၼႂ်း ဢင်ႇၵုတ်ႉတရ ၸတုၵ်ၵ ပၺ်ၸၵၼၼ်ႉတႄႉ လၢတ်ႈဝႆႉဝႃႈ ၶူဝ်းၶွင် ဢုတ်ႉၸႃႇ ဢၼ်ၸဝ်ႈၵဝ်ႇ ႁႃႁွမ်လႆႈမႃးၸိူဝ်းၼၼ်ႉ သင်ဝႃႈ ဢဝ်ႁဵတ်းၿလိႁႃႈပိူင် (ၶဝ်ႈပႃး လွင်ႈပူႇၸေႃႇ ၽီ)ၸိုင် ပဵၼ်လွင်ႈ တႃႇတေလႆႈ ၶူဝ်းၶွင်ဢုတ်ႉၸႃႇ လိူဝ်တွၼ်း ၼႆယဝ်ႉ။
တီႈၼႂ်း ပၺ်ၸင်ၵုတ်တရ ၼၼ်ႉၵေႃႈ လၢတ်ႈဝႆႉဝႃႈ လွင်ႈပူႇၸေႃႇၽီၼႆႉ ဢမ်ႇၸႂ်ႈလွင်ႈတၢင်း တႃႇတေယူပ်ႈ ယွမ်း၊ ပဵၼ်လွင်ႈတၢင်း တႃႇတေ ၶိုၼ်ႈယႂ်ႇယူႇ ၼႆယဝ်ႉ။ ၽီဢၼ်ဝႃႈၼၼ်ႉ ဢၼ်လီၵေႃႈ တေမီး ဢၼ်ၸႃႉ ၵေႃႈ တေႃႈတေမီးယူႇ။ ၵူၺ်းၵႃႈ လွင်ႈဢၼ် ၵူၼ်းႁဝ်း လဵင်ႉလမ်ႈတမ်ႈၽီ (ဢမ်ႇၸႂ်ႈလႄႈဝႃႈ တေလႆႈ ထိူဝ် တူဝ်ၸႂ်ပိူၼ်ႈသေ လဵင်ႉလမ်ႈတမ်ႈၽီ) ဢဝ်တၢင်းၵိၼ် တၢင်းယႅမ်ႉ ႁႅၼ်းပၼ်ၶဝ်၊ ႁဵတ်းၵုသူဝ်ႇတၢင်းလီသေ ၸႅၵ်ႇၽႄပၼ်ၶဝ်ၼၼ်ႉ ၵိုင်ႇလီႁဵတ်းယူႇ။ ပေႃးဝႃႈ ၸဝ်ႈၵဝ်ႇ တူၺ်းထိုင်ၽီၶဝ် ၼင်ႇၼၼ်ၸိုင် ပိၵ်ႉသမ်ႉဝႃႈ ၶဝ်ဢမ်ႇၸွႆႈထႅမ်ႁဝ်းသေတ ၶဝ်တေ ဢမ်ႇႁဵတ်းသင်တီႈႁဝ်း၊ ၽီၵေႃႈ တေႃႈမိူၼ်ၵူၼ်းၵူၺ်း ၼင်ႇၵဝ်ႇလႄႈ သင်ဝႃႈ ႁဝ်းလႆႈ ၸွႆႈထႅမ်ဝႆႉ တီႈၼိူဝ် ၵူၼ်းၼိုင်ႈၵေႃႉ ပေႃးၼႆၸိုင် ပေႃးၶိုၼ်းမီးသုၼ်ႇမႃး ပေႃးမီး တိုဝ်ႉတၢင်းမႃး ၵူၼ်းၵေႃႉၼၼ်ႉၵေႃႈ ၸၢင်ႈၶိုၼ်ႈ ၸွႆႈထႅမ်ႁဝ်းၼင်ႇၼၼ် ၽီၶဝ်ၵေႃႈ ၸၢင်ႈၸွႆႈထႅမ် ႁဝ်းၶိုၼ်းယူႇ။ လွင်ႈၼႆႉ သႃႇထၵမၼ်းၵေႃႈ တေႃႈမီးဝႆႉ တင်းၼမ်ယူႇ။
တီၼႂ်းဝိၼယမႁႃႇဝၵ်ႉၵၼၼ်ႉ ဝႃႈဝႆႉ သီလဝၼ်တေတ်ထ ေꧤႃꩡေတွႃ၊ သၺ်ၺတေ ၿြႁမၸႃရေꧠႃ။ တႃ ပူꩡိတႃ ပူꩡယၼ်တိ။ မႃၼိတႃ မႃၼယၼ်တိ ၼံ။ ၻေဝတႃၼုၵမ်ပိတေႃ ပေႃသေႃ၊ သၻႃ ꧤၻြႃၼိ ပသ်သတိ။
ၵူၼ်းၽူႈမီးပၺ်ႇၺႃႇၼၼ်ႉ ယူႇတီႈလႂ်သေဢမ်ႇဝႃႈ မၼ်းဢဝ် တၢင်းၵိၼ်တၢင်းယႅမ်ႉသေ လူႇတၢၼ်းပၼ် ၽူႈလီၽူႈမျၢတ်ႈ ၽူႈမီးသိၼ်ယဝ်ႉ၊ ႁဵတ်းၵၢၼ်ၵုသူဝ်ႇ တၢင်းလီယဝ်ႉသေ ၸႅၵ်ႇၽႄၵုသူဝ်ႇပၼ် ၽီဢၼ်မီး ၸိူဝ်းႁိမ်းႁွမ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ပေႃးႁဵတ်းၼၼ်ၸိုင် ၽီ ၸိူဝ်းႁိမ်းႁွမ်းၼၼ်ႉၵေႃႈ ၼပ်ႉယမ်ႁၵ်ႉပႅင်းမၼ်းယဝ်ႉ။ ၽီၸိူဝ်းၼၼ်ႉ တေလူႁၼ်လုမ်းလႃးမၼ်း မိူၼ်ၼင်ႇ မႄႈလုမ်းလႃး ပႂ်ႉပႃးလုၵ်ႈၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၵူၼ်းၵေႃႉဢၼ် ၽီၶဝ် ပႂ်ႉပႃးပၼ်ၼၼ်ႉ မၼ်းတေလႆႈထူပ်း လွင်ႈလီ ယူႇ တႃႇသေႇယဝ်ႉ။ တီႈၼႂ်းရတၼသုတ်ႈၼၼ်ႉၵေႃႈ ဝႃႈဝႆႉ ၻိဝႃၸ ရတ်တေႃၸ ႁရၼ်တိ ယေ ၿလိံ၊ တသမႃ ႁိ ၼေ ရၵ်ၶတ ဢပ်ပမတ်တႃ (ၵူၼ်းမိူင်းၶူင်းၵၢင် ပူႇၸေႃႇ ၽီယူႇ ၵူႈၶမ်ႈဝၼ်းၼႂ်ယဝ်ႉ။ တမ်ႈတီႈ ၵူၼ်းၸိူဝ်းဢၼ် ပူႇၸေႃႇၵမ်ႉၸွႆႈပၼ်သူၼၼ်ႉ ယႃႇပေလိုမ်း လူႁၼ် လုမ်းလႃး ပႂ်ႉပႃးၶဝ်တႃႉ) ၼႆယဝ်ႉ။
တမၢၼ်းတေႃး၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းၼထူဝ်းၵျီး
ဝၢၼ်ႈတမၢၼ်းတေႃး  (သမန်းတောရွာ, Thamantaw) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇယႂႃႇၵျီး ၊ ၸႄႈဝဵင်းၼထူဝ်းၵျီး၊ ၸႄႈတွၼ်ႈမျိၼ်းၶျၢၼ်ႇ၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 191714 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇယႂႃႇၵျီးၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 3280 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 4524 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 7804 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းၼထူဝ်းၵျီး
မွၼ်းလႃႉ၊ ဝၢၼ်ႈ (ဢိူင်ႇသႃးဝႃး၊ မိူင်းပၼ်ႇ)
ဝၢၼ်ႈမွၼ်းလႃႉ (, Mun La, မွန်းလ) ၼႆႉ ပဵၼ်ဝၢၼ်ႈ ဢၼ်မီးၼႂ်း ဢိူင်ႇသႃးဝႃး၊ ၸႄႈဝဵင်းမိူင်းပၼ်ႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈ လၢင်းၶိူဝ်း၊ မိူင်းတႆး ဢေႃႈ။
ၶျိၼ်ႇပျိတ်ႉၵျိၼ်း၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းယမႄးတိၼ်း
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းယမႄးတိၼ်း
ၸၼ်ႇဝႃႇရီႇ 18
လိူၼ်ၸၼ်ႇဝႃႇရီႇ (18) ဝၼ်းၼႆႉ ပေႃးဢဝ် ပၵ်းယဵမ်ႈဝၼ်းၵရီႇၵေႃးရီးယႅၼ်း ဝႃႈ ပဵၼ်ဝၼ်းထူၼ်ႈ (18) တွၼ်ႈတႃႇ ၼိုင်ႈပီယဝ်ႉ။ တွၼ်ႈတႃႇတေသုတ်းပီၼႆႉ ၵိုတ်းထႅင်ႈ (347) ဝၼ်းယူႇ။ ပေႃးပဵၼ် ပီဝႃႇထၢပ်ႈ ၼႆ ၵိုတ်းယူႇ (348) ဝၼ်းယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၼ်းထိ ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ၸၼ်ႇဝႃႇရီႇ
ဢၼ်း၊ ဝဵင်း
ပထဝီႇ
ဝဵင်းဢၼ်းၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈၼိူဝ် ႁွင်ႈဢၼ်းယဝ်ႉ။ ႁွင်ႈဢၼ်းၼႆႉ လုၵ်ႉတီႈ လွႆဢၼ်း ဢၼ်ပဵၼ် လွႆပႅၼ်ႁင်း သၼ်လွႆရၶႅင်ႇသေ လႆလူင်း ၽၢႆၸၢင်း တေႃႇ ၽၢႆႇႁွင်ႇယဝ်ႉ။ ဝဵင်းၼႆႉလႆႈ တႄႇဝႆႉ ၽၢႆႇပုၼ်ႉ ၽၢႆႇၼႆႉႁွင်ႈလႄႈ လႆႈၸႅၵ်ႇဝႆႉ ဝၢၼ်ႈၽၢႆႇၼိူဝ်၊ ဝၢၼ်ႈၽၢႆႇတႂ်ႈ ၼႆယဝ်ႉ။ ဝၢၼ်ႈၽၢႆႇၼိူဝ်ၼႆႉ ႁွင်ႉဝႃႈ ဝၢၼ်ႈၽၢႆႇၸၢၼ်းသေ ဝၢၼ်ႈၽၢႆႇတႂ်ႈၼႆႉ ႁွင်ႉဝႃႈ ဝၢၼ်ႈၽၢႆႇႁွင်ႇယဝ်ႉ။ ၼႃႈယၢဝ်းဝဵင်းၼႆႉ မီးမွၵ်ႈ ႁူင်းၽႃႇလူင်ႇသေ ၼႃႈပွတ်းၼႆႉ မီးမွၵ်ႈ သွင်ၽႃႇလူင်ႇၼႆႉယဝ်ႉ။ တီႈၼိူဝ်ဝဵင်းၼႆႉ မီးဝႆႉ လူင်ႁိူၼ်း မွၵ်ႈ 1300 ၼႆႉသေ လႆႈလၢမ်းတူၺ်းဝႃႈ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း တေမီးမွၵ်ႈ 7000 ၼႆႉယဝ်ႉ။ ဝၢၼ်ႈၽၢႆႇၸၢၼ်းၼၼ်ႉ လႆႈၸႅၵ်ႇဝႆႉ ပွတ်းဢွၵ်ႇ၊ ပွတ်းၵၢင်၊ ပွတ်းတူၵ်းၼႆသေ ဢၼ်ပဵၼ် ယူင်ႉသၢင်ႈလူင်ပွင်ၸိုင်ႈ ၸိူဝ်းပဵၼ် ႁွင်ႈၵၢၼ်လုမ်းၽၢႆႇၽွင်းငမ်းၵူႈလွင်ႈလွင်ႈ၊ ဢွင်ႈပလိၵ်ႈ၊ တိူၵ်ႈသူင်ႇလိၵ်ႈ ၸိူဝ်းၼႆႉ မီးဝႆႉ တီးဝၢၼ်ႈၽၢႆႇၸၢၼ်းယဝ်ႉ။ တီႈဝၢၼ်ႈၽၢႆႇၼိူဝ်တႄႉ ဢမ်ႇမီးဝႆႉႁင်းၶေႃ။ ၵူၺ်းမီး ၵူၼ်းတဵင်ႇပၢၼ်ႉၶၢႆႇၵၢတ်ႇၵူၺ်း။
ၸႄႈဝဵင်းဢၼ်းၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ၸဵင်ႇႁွင်ႇဝၼ်းဢွၵ်ႇ ၸႄႈတွၼ်ႈၵျွၵ်ႉၽျူႇသေ တူၵ်းၽၢႆႇၼႂ်းၵွင်းလိၼ်ယဝ်ႉ။ တၢင်းၵႂၢင်ႈၶႂၢင် ႁင်း ၸႄႈဝဵင်းပတ်ႉပိုၼ်ႉၼႆႉ မီးယူႇ 2542 လွၵ်းလၵ်းသေ ၶဝ်ႈပႃးဝႆႉ 54 ဢိူင်ႇယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း ပီ 1973 သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်းတီႈၸႄႈဝဵင်းၼႆႉ မီးဝႆႉ 60,632 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ၾိင်ႈၾႃႉ
ဝဵင်းဢၼ်း တင်းသီႇၼႃႈသီႇၽၢႆႇၼႆႉ ၸိူဝ်းပဵၼ် ၵွင်းလွႆ လွႆပႅၼ် လွမ်ႉဝႆႉသေ တီႈၼိူဝ် ၵွင်းလွႆ လွႆပႅၼ်ၸိူဝ်းၼၼ်ႉ ပႃႇမႆႉပႃႇထိူၼ်ႇ ႁူမ်ႇဝႆႉသေ မီးဝႆႉ မိုၵ်းမိုၵ်းယမ်းယမ်းလႄႈ ပဵၼ်ဢၼ်မုင်ႈသႃႇဝႆႉယဝ်ႉ။ ဢွင်ႈတီႈဝဵင်းၼႆႉ ႁူမ်ႈဝႃႈ ဢမ်ႇပေႃးၵႆယၢၼ်တင်း ၽင်ႇပၢင်ႇလၢႆႇသေတႃႉ ယွၼ်ႉပိူဝ်ႈတူၵ်းဝႆႉ ၽၢႆႇၵွင်းသုင်သေ လွႆလွမ်ႉဝႆႉလႄႈ ပေႃးထိုင်ၶၢဝ်းၵတ်းမႃး ၵတ်းဝႆႉတၢၼ်ႇတၢၼ်ႇသေ ပေႃးၶၢဝ်းမႆႉမႃးၵေႃႈ မႆႉဝႆႉယဝ်ႉ။ ပေႃးၶၢဝ်းၽူၼ်မႃးၵေႃႈ ပဵၼ်ဝဵင်း ဢၼ်ၽူၼ်ၼမ်ဝႆႉယဝ်ႉ။
ပၢႆးမၢၵ်ႈမီး
ၸႄႈဝဵင်းဢၼ်းၼႆႉ မိူဝ်ႈဢွၼ်တၢင်း ပဵၼ်တီႈ ဢၼ်ၶဝ်ႈသၢၼ်ဢွၵ်ႇၼမ်သေပိူၼ်ႈ တီႈၼႂ်း ၸႄႈတွၼ်ႈၵျွၵ်ႉၽျူႇယဝ်ႉ။ ၵူၼ်ႇသိၼ်ပိူင်လူင်တႄႉ ပဵၼ်ငႃးယဝ်ႉ။ တီႈၼႂ်းၸႄႈဝဵင်းၼႆႉ ယွၼ်ႉပိူဝ်ႈ ပႃႇမႆႉပႃႇထိူၼ်ႇ ၼမ်လႄႈ မႆႉၵေႃႈ ဢွၵ်ႇယဝ်ႉ။ ၶူဝ်းၵုၼ်ႇတၢင်ႇၸိူဝ်ႈၼႆႉ ပဵၼ် မႆႈယႃႈ၊ မၢၵ်ႇၽိတ်ႉ၊ ၵိူဝ်၊ ပႃၼဝ်ႈ၊ ပႃႁႅင် ၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။
သဵၼ်ႈတႃႈသၢႆတၢင်း လႄႈ ၵၢၼ်တေႃႉသူင်ႇ
တီႈၼႂ်းၸႄႈဝဵင်းၼႆႉ ယွၼ်ႉပိူဝ်ႈဝႃႈ ၵွင်းလွႆလိူင်ႇၼမ်လႄႈ သဵၼ်ႈတႃႈသၢႆတၢင်း လႄႈ လွင်ႈၵပ်းသိုပ်ႇတိတ်းတေႃႇ ပဵၼ်ဢၼ်တူၵ်းတႅမ်ႇဝႆႉ။ တီႈႁွင်ႈဢၼ်းၼၼ်ႉၵေႃႈ ယႃႇဝႃႈ ႁိူဝ်းသၢင်းၽေႃးလူင်လၢင် တေၵႂႃႇမႃးလႆႈ တေႃႈ ႁိူဝ်းလူင်ၵူၺ်း ယင်းဢမ်ႇၸၢင်ႈၵႂႃႇမႃးလႆႈလီ။ ယွၼ်ႉၼၼ်ႉလႄႈ တွၼ်ႈတႃႇ လွင်ႈၵႃႉၶၢႆၼႂ်းၸႄႈဝဵင်း လႄႈ တွၼ်ႈတႃႇၵႂႃႇမႃးၼႆႉ လႆႈပိုင်ႈဢိင် ဝူဝ်း၊ မႃႉလႃးၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။ တင်းၸႄႈဝဵင်းတၢင်ႇၸိူဝ်း ၸိူဝ်းမီးတီႈၼႂ်း ၸႄႈမိူင်းရၶႅင်ႇၼၼ်ႉတႄႉၵေႃႈ ဢဝ်သၢႆတၢင်းၼမ်ႉသေ မီးလွင်ႈၵပ်းသိုပ်ႇယူႇ။ မိူဝ်ႈၽၢႆႇၼိူဝ်ၼၼ်ႉ လႆႈလၢတ်ႈမႃးဝႃႈ ၸႄႈဝဵင်းဢၼ်းၼႆႉ မီးလွင်ႈၵပ်းသိုပ်ႇ တင်း မိူင်းလူင်ၵမ်ႉၼမ် ၼႆယဝ်ႉ။ သဵၼ်ႈတၢင်းၵႄႈလွႆဢၼ်းၼႆႉ ပဵꧣ်ၽၵ်းတူၸိုဝ်ႈသဵင်ယႂ်ႇ တွၼ်ႈတႃႇ ၵပ်းသိုပ်ႇတင်း မိူင်းလူင်ယဝ်ႉ။ လတ်းဢဝ် သဵၼ်ႈတၢင်းၵႄႈလွႆၼၼ်ႉသေ လႆႈႁဵတ်းတၢင်းလူတ်ႉၵႃး ဝဵင်းဢၼ်း တင်း ဝဵင်းမိၼ်းပူး မႃးသေ ယဝ်ႉတူဝ်ႈ မိူဝ်ႈပီ 1964 ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ဢၼ်ပဵၼ် သဵၼ်ႈတၢင်းလူတ်ႉၵႃးဢၼ်ၼၼ်ႉ လုၵ်ႉဢဝ် ၽၢႆႇတၢင်းၸႄႈဝဵင်းဢၼ်းသေ ႁဵတ်းမႃး 34 လၵ်းလႄႈ လုၵ်ႉဢဝ်ၽၢႆႇတၢင်း မိၼ်းပူးသေ ႁဵတ်းမႃး 52 လၵ်းယဝ်ႉ။ ၸႄႈဝဵင်းဢၼ်းၼႆႉ ဢမ်ႇၵႃးၸႄႈဝဵင်းမိၼ်းပူးၵူၺ်း၊ လုၵ်ႉတီႈ လႅတ်ႉပၢၼ်ႇၵႃးသေ မီးတၢင်းၵပ်းသိုပ်ႇတင်း ဝဵင်းတယႅတ်ႉလႄႈသင်၊ သေႃး၊ ယေႃး၊ ၸႄႈဝဵင်းလွင်းသျေႇၸိူဝ်းၼႆႉၵေႃႈ မီးတင်းၵပ်းသိုပ်ႇယဝ်ႉ။ ၸိူဝ်းပဵၼ် ၵိူဝ်၊ ပႃၼဝ်ႈ၊ ငႃး၊ မၢၵ်ႇၽိတ်ႉ၊ ပႃႈႁႅင်ႈ ၵႃႈတီႈ ဝဵင်းဢၼ်းၼႆႉ လုၵ်ႉဢဝ်တီႈ ဝဵင်းပၶူၵ်ႉၵူႇသေ တၢင်ႇၶၢႆၸူး မိူင်းမျၢၼ်ႇမႃႇပွတ်းၼိူဝ်သေ လုၵ်ႉတီႈ ဝဵင်းၸိူဝ်းမီးတီႈ ပွတ်းၼိူဝ်မိူင်းမျၢၼ်ႇမႃႇသေ ၸိူဝ်းပဵၼ် ၼမ်ႉထၢၼ်၊ ၽၵ်းမီႇ၊ သႃးၸေး၊ ပွတ်းသၼၢတ်ႈၶႃး ၸိူဝ်းၼႆႉ ဢဝ်တင်း ဝူဝ်းသေ မႃႉလႃးသေ ဢဝ်တင်းၵူၼ်းတဵင်ႇသေၵေႃႈ တေႃႉဢဝ်သေ ၵႃႉၵႃႉၶၢႆၶၢႆယဝ်ႉ။
လွင်ႈယူႇသဝ်းၵူၼ်း
ပိုၼ်းလင် ၵူၼ်းဝဵင်းဢၼ်းၼႆႉ ၶဝ်ၸိူဝ်းၼၼ်ႉၼႆႉ ၽွင်းမိူဝ်ႈဢင်းၵိတ်ႉၶဝ် သိမ်းဢဝ် မိူင်းမၢၼ်ႈပွတ်းၼိူဝ်ယဝ်ႉ ၸိူဝ်းပဵၼ် တီႈ ဝဵင်းတႃႈလိူဝ်ႇ လႄႈ ႁိမ်းႁွမ်းၼၼ်ႉ ဢွၼ်ၵၼ် ပၢႆႈဢွၵ်ႇမႃးလႄႈ လႆႈဝႃႈ ပဵၼ် ၸၢဝ်းၵူၼ်းၸိူဝ်းၼၼ်ႉၼႆယဝ်ႉ။ ယွၼ်ႉၼၼ်လႄႈ ဢွၼ်ၵၼ် လၢတ်ႈၵႂၢမ်းမၢၼ်ႈသေၵေႃႈ လႆႈႁၼ် သိုပ်ႇပႂ်ႉထိင်းၾိင်ႈငႄႈမၢၼ်ႈမႃးၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ဝၢၼ်ႈၽၢႆႇတႂ်ႈၼႆႉ ဢဝ်တင်း ၵႂၢမ်းမၢၼ်ႈ ၵႂၢမ်းရၶႅင်ႇလၢတ်ႈလေႃးၵၼ်ယဝ်ႉ။
တီႈၼႂ်းၸႄႈဝဵင်းဢၼ်း ဢၼ်ပဵၼ်လွင်ႈ ထိင်းသိမ်းၽိင်ႈထုင်းမိူဝ်ႈၵွၼ်ႇ ႁၢၼ်ႉတေႃႇဝၼ်းမိူဝ်ႈၼႆႉၼၼ်ႉ ပဵၼ်ဢၼ်လီယွင်ႈဢၢမ်းတႄႉတႄႉ။ ပေႃးၽႅဝ်ႁွတ်ႈထိုင်ၶၢဝ်းသွၼ်းၼမ်ႉသၢင်းၵျၢၼ်ႇမႃး ၵူၼ်းၼုမ်ႇလုၵ်ႈဢွၼ်ၶဝ်ၼႆႉ ၵႂႃႇႁွတ်ႈထိုင်တီႈ ႁိူၼ်းၵူၼ်းထဝ်ႈ ၸိူဝ်းမိုတ်ႈၵိုဝ်းၸမ်ၸႂ်ၵၼ်သေ ဢဝ်တင်းၼမ်ႉ တီႈႁိမ်းႁွမ်းၼၼ်ႉသေ ထႅမ်သႂ်ႇပၼ် ၼႂ်းဢုမ်ၼႂ်းမေႃႈသေ ၵၼ်ႇတေႃးၼမ်ႉၼႆႉ ပဵၼ်ၽိင်ႈထုင်းၶဝ် ဢၼ်ၼိုင်ႈယဝ်ႉ။
လိူဝ်သေၼၼ်ႉဢမ်ႇၵႃး မီးဝႆႉ ၽိင်ႈထုင်းထႅင်ႈဢၼ်ၼိုင်ႈ။ ႁိူၼ်းၸိူဝ်းမီးၼႂ်း ဝၢၼ်ႈၼႆႉ ပၼ်ႇပုတ်ႈၵၼ် ဢဝ်ပုၼ်ႈၽွၼ်း တႃႇၵၢပ်ႈသွမ်းၼႂ် သွမ်းဝၼ်း ၸဝ်ႈသင်ႇၶႃႇ ၸိူဝ်းမီးတီႈ ၵျွင်းမုၼ်ၸဝ်ႈ ၵူႈဝၢၼ်ႈဝၢၼ်ႈ ဢၼ်မီးတီႈၼႂ်းၸႄႈဝဵင်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ယွၼ်ႉဢဝ် ၸွမ်ပိဝ် ပၵ်းဝႆႉ တီႈႁိမ်းႁိူၼ်း ဢၼ်တူၵ်းလႄႉသွမ်းၼၼ်ႉလႄႈ ႁူႉလႆႈဝႃႈ ႁိူၼ်းလႂ် တူၵ်းပုၼ်ႈၽွၼ်းၼႆၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၸွမ်ပိဝ်ၼၼ်ႉ ၶပ်ႉၸွမ်းႁိူၼ်းသေၵေႃႈ ဝၼ်းၼိုင်ႈယဝ်ႉဝၼ်းၼိုင်ႈ လႅၵ်ႈလၢႆႈပၵ်းၵႂႃႇလႄႈ ယွၼ်ႉလႆႈႁူႉဝႆႉ ဝၼ်းဢၼ်တေလႃးလေႉလႄႈ ၸၢင်ႈႁၢင်ႈႁႅၼ်းဝႆႉၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၵွင်းမူးဢၼ်ၸိုဝ်ႈလိုဝ်းလင် တီႈၼႂ်းၸႄႈဝဵင်းၼႆႉ ပဵꧣ် ၵွင်းမူးထၢၼ်းတိၼ်ႇသေ ၵႆႉၸတ်ႉႁဵတ်းပွႆးၽြႃးယူႇယဝ်ႉ။ ယွၼ်ႉပဵꧣ် ပွႆးၽြႃး ဢၼ်ၵဵပ်းငိုၼ်းၵႃႈတီႈ ဝၢၼ်ႈ 36 ဝၢၼ်ႈ တီႈၼႂ်း ၸႄႈဝဵင်းဢၼ်းသေ ႁဵတ်းလႄႈ ပဵꧣ်ဢၼ်ၵိုၼ်းတႄႉတႄႉ။ ဢၼ်ပဵၼ် ပွႆးၽြႃး ၵွင်းမူးပလွင်ႇတွင်ႇ ဢၼ်မီး ၽၢႆႇႁွင်ႇဝဵင်းဢၼ်းၼၼ်ႉၵေႃႈ ၸတ်းႁဵတ်းၼႂ်း လိူၼ်သိပ်းဢဵတ်းယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝဵင်းၸိူဝ်းမီးၼႂ်း မိူင်းမျၢၼ်ႇမႃႇ ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝဵင်းၸိူဝ်းမီးၼႂ်း ၸႄႈမိူင်းရၶႅင်ႇ
သေႃးပႃႇၵ
သေႃးပႃႇၵၼႆႉ ၵိူတ်ႇမႃးတီႈၶိူဝ်းၸၢတ်ႈတႅမ်ႇ ဢၼ်ယူႇတီႈၼႂ်းမိူင်းရႃႇၸၵျူဝ်ႇယူႇယဝ်ႉ။ မိူဝ်ႈဢႃႇယုလႆႈသီႇလိူၼ်ၼၼ်ႉ ၵေႃႉပဵၼ်ပေႃႈ သဵင်ႈၵၢမ်ႇၵႂႃႇလႄႈ လႆႈပဵၼ်ၵူၼ်းၽၢၼ်ပေႃႈ၊ ဢၢဝ်ၶဝ်ၸင်ႇၵဵပ်းလဵင်ႉဝႆႉ။ ၵူၺ်းၵႃႈ ဢၢဝ်ၶဝ်ၵေႃႈ ၽၢၼ်ၶၢၼ်ၸႂ်လႄႈ တႃႇတေၵဵပ်းလဵင်ႉသေႃးပႃႇၵၼၼ်ႉ ၼၵ်းၼႃပႃးပၢၼ်ႈတႄႉတႄႉ။ သေႃးပႃႇၵၼႆႉ လႆႈၶၢမ်ႇတၢင်းဢၢဝ်ၶဝ်ပႄႉၵိၼ်သေ မိူဝ်ႈဢႃႇယုလႆႈၸဵတ်းၶူပ်ႇၼၼ်ႉ ၽိတ်းၵၼ်တင်းၼွင်ႉၸၢႆးၶႅၼ်ႈတွင်ႉ (လုၵ်ႈၸၢႆးဢၢဝ်ႇမၼ်း)။ ၵေႃႉပဵၼ်ဢၢဝ်ၶဝ်ၼႆႉ ဢမ်ႇဢူတ်းယိူၼ်ႉလႆႈတေႃးသသေ ဢဝ်ၸိူဝ်ႈမတ်ႉသႃးပႃႇၵယဝ်ႉ တိုတ်ႉလၢၵ်ႈၵႂႃႇတီႈပႃႈႁဵတ်ႈ၊ ၽွင်းၵူၼ်းယဵၼ်ၼၼ်ႉ ၸင်ႇဢဝ်ၵႂႃႇမတ်ႉၵိုၵ်းလေႃးၵူၼ်းတၢႆ၊ ဢၼ်တေသၢင်းၵျူဝ်ႇၼၼ်ႉသေ ပႅတ်ႈဝႆႉယူႇယဝ်ႉ။ ၶၢဝ်းယၢမ်းၵၢင်ၶိုၼ်းလိုၵ်း၊ မႃးၸိူဝ်းၵိၼ်ၼိူဝ်ႉၵူၼ်းၸိူဝ်းၼၼ်ႉ ဢွၼ်ၵၼ်ဢွၵ်ႇမႃးႁႃၵိၼ်ၼိူဝ်ႉၵူၼ်းတၢႆ၊ သေႃးပႃႇၵၼႆႉ ၵဝ်ႁေသၼ်ႇသၢႆသေ ႁႆႈႁွင်ႉပၢဝ်ႇႁႃတၢင်းၸွႆႈထႅမ်ယူႇယဝ်ႉ။ လွင်ႈၼၼ်ႉ ၸင်ႇထၢင်ႇၸႅင်ႈမႃးၼႂ်းၺၢၼ်ႇၽြႃးပဵၼ်ၸဝ်ႈ။ ပဵၼ်မႁႃႇၵရုၼႃႇသေ ႁွင်ႉဢဝ် ရႁၢၼ်းတူၼ်ၼိုင်ႈယဝ်ႉ ႁႂ်ႈၵႂႃႇဢဝ်မႃးသေႃးပႃႇၵထိုင်တီႈၵျွင်းၼႆ။ ပေႃးၽႅဝ်တီႈၵျွင်းၵေႃႈ ၽြႃးပဵၼ်ၸဝ်ႈႁႂ်ႈႁဵတ်းသႃႇမၼေႇသေ သွၼ်ပၼ်ၵၢၼ်တြႃးဝိပသ်သၼႃႇယူႇယဝ်ႉ။ ဝၢႆးၼၼ်ႉ လႆႈပဵၼ်ရႁၢၼ်းတႃႇၵႂႃႇယူႇယဝ်ႉ။ မီးဝၼ်းၼိုင်ႈ ၵေႃႉပဵၼ်မႄႈ မႃးသွၵ်ႈႁႃလုၵ်ႈၸၢႆးမၼ်းသေ ၽႅဝ်မႃးတီႈၵျွင်း ဢၼ်ၽြႃးပဵၼ်ၸဝ်ႈယူႇသဝ်းဝႆႉၼၼ်ႉယူႇယဝ်ႉ။ ၽွင်းယၢမ်းၼၼ်ႉ သမ်ႉမႅၼ်ႈၽွင်းၽြႃးပဵၼ်ၸဝ်ႈ ႁေႃးထမ်ႇမတြႃးတေႇသၼႃႇၼႄၵူၼ်းတင်းလၢႆယူႇ။ ၵေႃႉပဵၼ်မႄႈ သေႃးပႃႇၵၶဝ်ၵေႃႈ လႆႈထွမ်ႇငိၼ်းထမ်ႇမတေႇသၼႃႇသေ ပဵၼ်သေႃးတႃႇပၢၼ်ႇၵႂႃႇ။ ၵေႃႉပဵၼ်မႄႈ လႆႈႁူႉဝႃႈ လုၵ်ႈၸၢႆးမၼ်းလႆႈပဵၼ်ရႁၢၼ်းတႃႇယဝ်ႉၼႆလႄႈ ယိၼ်းပဵၼ်ဢၼ်ၸူမ်းသိူဝ်းႁၢၼ်ႉၸႂ်လူင်လၢင်။ မိူဝ်ႈၽွင်းတေဢၢင်ႈမိူဝ်းၶိုၼ်းၼၼ်ႉ လုၵ်ႈၸၢႆးမၼ်းၸင်ႇႁေႃးတြႃးပၼ်မၼ်းယူႇယဝ်ႉ။
ꩡိတိယႃ သတ်ဝဝသ်သႃႁံ လၻ်ꩪႃၼ ၵဢသမ်ပတံ ႁဝ်းၸဝ်ႈပဵၼ်ရႁၢၼ်း ဢၼ်ဢႃႇယုတိုၵ်ႉလႆႈၸဵတ်းၶူပ်ႇၵွႆးဢိူဝ်ႈ။
ၻႃရေမိ ဢၼ်တိမံ ၻေႁံ ပတိသၼ်ႇထေႇၼႆႉ ပဵꧣ်ၵမ်းလိုၼ်းသုတ်းယဝ်ႉ။ ႁဝ်းၸဝ်ႈလႆႈယွင်ႈႁၢမ်ဝႆႉ တူဝ်ၶၼ်ႇထႃႇၵမ်းလိုၼ်းသုတ်းယဝ်ႉ။ ဝၢႆးၼၼ်ႉ သေႃးပႃႇၵၼႆႉ ၸင်ႇမီးၸႂ်လူၺ်ႈတၢင်းသိူဝ်းသႃႇသေ ပၢဝ်ႇၶၢၼ်ၼင်ႇပႃႈတႂ်ႈၼႆႉယူႇယဝ်ႉ။
'''"ဢႁေႃ ꩪမ်မသုꩪမ်မသႃ" ထမ်ႇမၼႆႉ ၵတ်းယဵၼ်တႄႉ။ ငမ်းယဵၼ်တႄႉ။ (ထေရၷႃထႃ ႔႘႖၊ သေႃပႃၵ ထေရၷထႃ)
ၽြႃးပဵၼ်ၸဝ်ႈၵေႃႈ ႁူႉႁၼ်ထိုင်လွင်ႈသေႃးပႃႇၵ ဢွၵ်ႇမူၼ်ႉပူၼ်ႉလွတ်ႈသမ်ႇသရႃႇဝူတ်ႈတုၵ်ႉၶသေ ၸင်ႇႁေႃးတေႇသၼႃႇၼင်ႇပႃႈတႂ်ႈၼႆႉယူႇယဝ်ႉ။ လႃꧤႃ ဢင်ၷႃၼံ မၷၻႃၼံ၊ ယေသႃယံ ပရိၽုၼ်ꩡတိ၊ ၸိဝရံ ပိꧣ်တပႃတၼ်ၸ၊ ပၸ်ၸယံ သယၼႃသၼံ ပၸ်ၸုၻႃၼၼ်ၸ သႃမိၸိင်၊ တေလံ လႃꧤႃတိ ၸႃၿြဝိ (ထေရၷႃထႃ ႔႘႔၊ သေႃပႃၵ ထေရၵႃထႃ) ၵူၼ်းၸိူဝ်းယူႇၼႂ်းတိူင်း ဢင်ႇၵမႃႇၵထၼႆႉ ပေႃးဝႃႈလူႇတၢၼ်းလၢပ်ႈလႃႇၽ၊ ၶူဝ်းၼုင်ႈ၊ ဢွင်ႈတီႈ၊ ၵျွင်း၊ သွမ်း၊ ယႃႈယႃလႄႈ ဢႃႇႁႃႇရၽေႃးၸၼ်ႇတီႈသေႃးပႃႇၵပေႃးၼႆၸိုင် တေလႆႈၽွၼ်းလီယႂ်ႇလူင်တႄႉတႄႉဝႃႈဝႃႈယူႇယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ၼႃႈလိၵ်ႈ ႖႗၊ ပပ်ႉ - ႁၢင်ႈပိုၼ်းပုတ်ႉထၸဝ်ႈ| တႅမ်ႈ - သြႃႇလူင်ဢူးၵူဝ်ႇဢိင်ႇၵႃႇ (ၽူႈၼႄတြႃးဝိပသ်သၼႃႇလုမ်ႈၾႃႉ)
503
လိူၼ်ၸၼ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၾႅပ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မၢတ်ႉၶျ်
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢေႇပရႄႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မေႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျုၼ်ႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျူႇလၢႆႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢေႃးၵၢတ်ႉ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်သႅပ်ႇထႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢွၵ်ႇထူဝ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၼူဝ်ႇဝႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်တီႇသႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:503
ပွၵ်ႉၶၼီး၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းပျေႃႇပွႆႇ
ဝၢၼ်ႈပွၵ်ႉၶၼီး  (ပေါက်ခနီးရွာ၊ Paukkhanee) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇၵၢၼ်ႇတႄး၊ ၸႄႈဝဵင်းပျေႃႇပွႆႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈယမႄးတိၼ်း၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 192793 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇၵၢၼ်ႇတႄးၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 1853 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 2400 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 4253 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းပျေႃႇပွႆႇ
1198
လိူၼ်ၸၼ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၾႅပ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မၢတ်ႉၶျ်
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢေႇပရႄႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မေႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျုၼ်ႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျူႇလၢႆႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢေႃးၵၢတ်ႉ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်သႅပ်ႇထႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢွၵ်ႇထူဝ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၼူဝ်ႇဝႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်တီႇသႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:1198
ၵျွၵ်ႉတၢႆႇ၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းတတႃးဢူး
ဝၢၼ်ႈၵျွၵ်ႉတၢႆႇ  (ကျောက်တိုင်ရွာ, Kyauktaing) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇမျိၼ်းတႄႇ၊ ၸႄႈဝဵင်းတတႃးဢူး၊ ၸႄႈတွၼ်ႈၵျွၵ်ႉသႄႇ၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 191106 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇၸလေႇၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 1357 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 1559 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 2916 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းတတႃးဢူး
115
လိူၼ်ၸၼ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၾႅပ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မၢတ်ႉၶျ်
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မေႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျုၼ်ႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျူႇလၢႆႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢေႃးၵၢတ်ႉ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်သႅပ်ႇထႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢွၵ်ႇထူဝ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်တီႇသႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:115
သႄႇထဵၵ်ႉ၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းမလႅင်ႇ
ဝၢၼ်ႈသႄႇထဵၵ်ႉ  (ဆည်ထိပ်ရွာ, Sehteik) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇလႅတ်ႉၸူၺ်ႉ ၊ ၸႄႈဝဵင်းမလႅင်ႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈမဵၵ်ႉထီႇလႃႇ၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 194204 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇ လႅတ်ႉၸူၺ်ႉၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 1755 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 2200 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 3955 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းမလႅင်ႇ
ၼူၵ်ႉသႅဝ်း
ပေႃးဢဝ် ပၢႆးသတ်းဝႃႈၸိုင် ၼူၵ်ႉသႅဝ်းၼႆႉ ၶဝ်ႈပႃးၼႂ်းၸၢဝ်း ၻၢႆႇၵရူးရီႇၻီးသေ တၢင်းယၢဝ်းမၼ်း မီးယူႇ မွၵ်ႈ 12 ႁၵ်းမိုဝ်း၊ ႁၢင်ယၢဝ်းမၼ်းၵူၺ်း ပေႃးမီးယူႇ 5 ႁၵ်းမိုဝ်းၶိုင်ႈယဝ်ႈ။ သီမၼ်း ပဵၼ်သီလမ်မူၼ်ႇသေ ႁၢင်မၼ်း ထႅၵ်ႇပဵၼ်သွင်သဵၼ်ႈ ပႅၵ်ႇပိူင်ႈ ၼူၵ်ႉတၢင်ႇၸိူဝ်းဝႆႉယူႇ။ ၼူၵ်ႉသႅဝ်းၼႆႉ ဢဝ်ၸွမ်းရႃႇသီႇသေ ၶဝ်မေႃၶၢႆႉယူႇသဝ်း တီႈၼိုင်ႈယဝ်ႉတီႈၼိုင်ႈယူႇ။
ၼူၵ်ႉသႅဝ်းၼႆႉ ၵႆႉၸပ်းၸွမ်း တူၼ်ႈမႆႉ၊ သၢႆၾႆးသေ သဵင်ႁွင်ႉၶဝ် လင်ဝႆႉတၢၼ်ႇတၢၼ်ႇ။ ၼူၵ်ႉသႅဝ်းၼႆႉ ဢမ်ႇၸႂ်ႈၼႂ်းၸုမ်းၵႃသေတႃႉ လွင်ႈပႂ်ႉပႃး ၵႅတ်ႇၶႄႁၢင်းၶဝ်ၼၼ်ႉ ၶဝ်ယင်းၵတ်ႉၶႅၼ်ႇ ႁတ်းႁၢၼ်လိူဝ်သေ ၵႃလမ်ၵွၼ်ႇ။ ၼူၵ်ႉသႅဝ်းၼႆႉ တူဝ်လဵၵ်ႉသေၵႃသေတႃႉ တၢင်းႁတ်းႁၢၼ်ၶဝ် ယႂ်ႇတႄႉတႄႉ၊ မၢင်ပွၵ်ႈ ၵႆႉလႆႈႁၼ် ၼူၵ်ႉသႅဝ်း ၽွမ်ႉၵၼ် လမ်းသၵ်းၵႃ ၵႃပေႃးလႆႈပၢႆႈၶဝ်ယူႇ။ ၼူၵ်ႉသႅဝ်းၼႆႉ မိၼ်လႅတ်းမိၼ်ၽၢႆတႄႉတႄႉ၊ မိၼ်သေ ၵိုင်ႉၵၢင်ႉငွၵ်းၶိုၼ်းၵေႃႈ ပဵၼ်လႆႈ။ ၼူၵ်ႉသႅဝ်းၼႆႉ ယူႇၸွမ်း တီႈပၢင်ႇ၊ တီႈထိူၼ်ႇယုမ်း လႄႈ ၵႆႉၸပ်းၼိူဝ်သၢႆၾႆး၊ ၵႆႉၸပ်းၼိူဝ်ပၢႆမႆႉပူၵ်ႇၸိူဝ်းၼၼ်ႉယူႇ။ ၶဝ်ၵႆႉၸပ်းၼိူဝ်တေႃမႆႉ ပၢႆမႆႉသေ သႅဝ်ႈၺွပ်းၵိၼ် မူင်ႈမႅင်း ဢၼ်တိုၵ်ႉမိၼ်လႄႈသင် ဢၼ်မီးၸွမ်းလိၼ်လႄႈသင်ယူႇ။ ၽွင်းမိူဝ်ႈၶဝ် ၸပ်းလိုဝ်ႈၼၼ်ႉ ၶဝ်ၵႆႉဢဝ် ႁၢင်ၶဝ် ၶိတ်းၶိုၼ်ႈၶိတ်းလူင်းယူႇ။ ၶဝ်ၵႆႉမိုတ်ႈယူႇၸွမ်း ၼိူဝ်ၵွင်းလင်ဝူဝ်းၵႂၢႆးသေ သၵ်းၵိၼ်ပၼ် မူင်ႈမႅင်း ဢၼ်ၸပ်းၸွမ်း တီႈတူဝ်ဝူဝ်းၵႂၢႆးၼၼ်ႉယဝ်ႈ။ မၢင်ပွၵ်ႈမၢင်လႂ် ၶဝ်ယင်း မေႃၵႂႃႇႁိမ်ဢဝ် တၢင်းၵိၼ်တမ်ႈတီႈ ၼူၵ်ႉတၢင်ႇၸိူဝ်းလူးၵွၼ်ႇ။ ၼူၵ်ႉသႅဝ်းၼႆႉ ၵူၺ်းၵိၼ် မူင်ႈမႅင်းၵူၺ်းလႄႈ တေလႆႈဝႃႈ ပဵၼ်ၼူၵ်ႉဢၼ် ၸွႆႈထႅမ်ႁဵတ်းၽွၼ်းလီပၼ်ၵူၼ်းႁဝ်းယူႇ။
ၶဝ်တူၵ်းၶႆႉ မိူဝ်ႈလိူၼ်ဢေႇပိူဝ်ႇလ်လႄႈ လိူၼ်မေႇ။ ၶဝ်ႁဵတ်းႁၢင်းၶဝ် တီႈၼိူဝ်ၶႃႈမႆႉ ႁၢမ်ႉသုင်သုင်ၼၼ်ႉသေ ဢဝ်ယိူဝ်ႈႁႅင်ႈ မႆႉႁႅင်ႈၸိူဝ်းၼႆႉ ႁဵတ်းဝႆႉၶႅမ်ႉၶႅမ်ႉယဝ်ႈ။ ၵူၺ်းၵႃႈ ပိုၼ်ႉႁၢင်းၶဝ် မၢင်ၼႃႇလႄႈ ယူႇတႂ်ႈမၼ်းတူၺ်း ယင်းႁၼ်လႆႈ ၶႆႇမၼ်းယူႇ။ ၶႆႉၼူၵ်ႉသႅဝ်း ၸၢင်ႈမီးယူႇ 2 လုၵ်ႈတေႃႇထိုင် 5 လုၵ်ႈသေ မီးဝႆႉသီၵူႈပိူင်ပိူင်။ ပေႃးၶဝ်မႃးလဵင်ႉ တၢင်းၵိၼ်လုၵ်ႈၶဝ်ၸိုင် ၶဝ်ႁၢၵ်ႈသေ ဢဝ်ႁၢၵ်ႈၶဝ်ၼၼ်ႉ လဵင်ႉလုၵ်ႈၶဝ်ယဝ်ႉ။
ၼူၵ်ႉသႅဝ်းၼႆႉ ဢၼ်လႆႈႁၼ်ၼမ်ၼၼ်ႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢေးသျႃးပွတ်းၸၢၼ်းလႄႈ ဢေးသျႃးၸဵင်ႇၸၢၼ်းဝၼ်းဢွၵ်ႇယဝ်ႉ။ တီႈၼႂ်းမိူင်းတႆးၵေႃႈ ၸၢင်ႈလႆႈႁၼ် ၼူၵ်ႉသႅဝ်း မီးဝႆႉယူႇ ၵူႈတီႈ။ ၼူၵ်ႉသႅဝ်းမၢင်ၸိူဝ်းၼႆႉ မိုတ်ႈယူႇသဝ်း တီႈလဵဝ်သေတႃႉ မၢင်ၸိူဝ်းတႄႉ ၶၢႆႉၵႂႃႇတီႈၼိုင်ႈယဝ်ႉ တီႈၼိုင်ႈၵေႃႈမီးယူႇ။ ပိူင်လူင်မၼ်း ၶၢဝ်းမႆႈၼၼ်ႉ ၶဝ်ၵႆႉၶၢႆႉလုၵ်ႉၽၢႆႇၸၢၼ်းသေ ၵႂႃႇ ႁႃၶႆႉတၢင်းၽၢႆႇႁွင်ႇ လႄး ၽၢႆႇပွတ်းၵၢင်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ပေႃးထိုင် လိူၼ်ဢွၵ်ႇထူဝ်ႇပိူဝ်ႇမႃးတႄႉ ၶိုၼ်းၽႅဝ်မႃးၶိုၼ်း တီႈယူႇၵဝ်ႇၶဝ်ယဝ်ႈ။
ပွင်ႇလွင်ႇၵျီး၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းၵျွၵ်ႉသႄႇ
ဝၢၼ်ႈပွင်ႇလွင်ႇၵျီး  (ပေါင်လောင်ကြီးရွာ, Paunglaunggyi) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇပွင်ႇလွင်ႇၵျီး၊ ၸႄႈဝဵင်းၵျွၵ်ႉသႄႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈပၢင်ႇဢူး၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 190632 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇၸလေႇၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 1269 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 1386 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 2655 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းၵျွၵ်ႉသႄႇ
မျဵၵ်ႉ၊ ၸႄႈဝဵင်း
ၸႄႈဝဵင်းမျဵၵ်ႉ (မြိတ်မြို့နယ် ; Myeik Township) ၼႆႉ ပဵၼ်ၸႄႈဝဵင်းဢၼ်ၼိုင်ႈ ဢၼ်ၶဝ်ႈပႃးဝႆႉ တီႈၼႂ်း ၸႄႈတွၼ်ႈမျဵၵ်ႉ၊ ၸႄႈတိူင်းတၼိၼ်းတႃႇယီႇ၊ မိူင်းမျၢၼ်ႇမႃႇ ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ဝဵင်းပၵ်းလုမ်းၸႄႈဝဵင်းၼႆႉ ပဵၼ် ဝဵင်းမျဵၵ်ႉယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ၸႄႈဝဵင်းၸိူဝ်းမီးၼႂ်း ၸႄႈတွၼ်ႈမျဵၵ်ႉ ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ၸႄႈတိူင်းတၼိၼ်းတႃႇယီႇ
ၵၢၼ်ႇၵျီး၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းယမႄးတိၼ်း
ဝၢၼ်ႈၵၢၼ်ႇၵျီး  (ကန်ကြီးရွာ၊ Kangyi) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇၵၢၼ်ႇၵျီး (တွင်ႇၵၢၼ်ႇၵျီး)၊ ၸႄႈဝဵင်းယမႄးတိၼ်း၊ ၸႄႈတွၼ်ႈယမႄးတိၼ်း၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 192597 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇၵၢၼ်ႇၵျီး (တွင်ႇၵၢၼ်ႇၵျီး)ၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 2162 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 2524 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 4686 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ပၢႆးမိူင်း မိူင်းမၢၼ်ႈ
ပၢႆးမိူင်း မိူင်းမၢၼ်ႈ
တႄႇဢဝ် ပီ 1988 တေႃႇ 2011 ၼႆႉ ပဵၼ်ပၢၼ်သိုၵ်းၽွင်းငမ်း ဢၼ်လႆႈၸိုဝ်ႈဝႃႈ ၼႅင်ႇငၢၼ်ႇတေႃႇဢေးၶျၢၼ်းတႃႇယႃႇယေးၼိၼ်ႉ ၽုၼ်ႉၽျူဝ်းယေးၶွင်ႇၸီႇ (နိုင်ငံတော်အေးချမ်းသာယာရေးနှင့် ဖွံ့ဖြိုးရေးကောင်စီ) ဢၼ်ဝႃႈၼၼ်ႉ ၵေႃႉဢုပ်ႉပိူင်ႇၽွင်းငမ်းၸိုင်ႈမိူင်းယႃးယဝ်ႉ။ မိူဝ်ႈပီ 1990 ၼၼ်ႉၵေႃႈ လႆႈလိူၵ်ႈတၢင်ႇ တႅၼ်းၽွင်း လုမ်းတႅၼ်းၽွင်းၵူၼ်းမိူင်းမႃးသေတႃႉ လူင်ပွင်ၸိုင်ႈ ဢၼ်ဢဝ်တႅၼ်းၽွင်းၸိူဝ်းၼၼ်ႉသေၽွတ်ႈႁႅၼ်းၼၼ်ႉ ဢမ်ႇဢွၵ်ႇပေႃႇပဵၼ်မႃး။ ထိုင်မႃး ပီ 2010 ၸင်ႇၶိုၼ်းၸတ်းႁဵတ်း ပၢင်လိူၵ်ႈတင်ႈၵူႈထၢၼ်ႈသေၵေႃႈ လုၵ်ႉတီႈ ပျီႇထွင်ႇၸုၵျၢၼ်ႉၶႅင်ႇယေးၼိၼ်ႉ ၽုၼ်ႉၽျူဝ်းယေးပႃႇတီႇ (ပြည်ထောင်စုကြံ့ခိုင်ရေးနှင့် ဖွံ့ဖြိုးရေးပါတီ) ဢၼ် လူင်ပွင်ၸိုင်ႈသိုၵ်း ၽွတ်ႈႁႅၼ်းပၼ်ဝႆႉၼၼ်ႉ ဢွင်ႇပႄႉသေ ထိုင်မႃး ပီ 2011 တႄႇလိူၼ်ဢႄႇပရႄႇမႃး လႆႈတႄႇတင်ႈ ပဵၼ်မိူင်း တီႇမူဝ်ႇၶရေႇၸီႇ မိူင်းၸွမ်ၸိုင်ႈ မိူင်းၼိုင်ႈယဝ်ႉ။ ထိုင်ပီ 2012 တီႈပၢင်လိူၵ်ႈတင်ႈသွမ်ႈၼၼ်ႉ ဢၼ်ပဵၼ်ပႃႇတီႇသၢၼ်ၶတ်း ဢမျူဝ်းတႃးတီႇမူဝ်ႇၶရေၸီႇ ဢၽွႆႉၶျူၵ်ႉ (အမျိုးသားဒီမိုကရေစီအဖွဲ့ချုပ်) ၸိူဝ်းပဵၼ်တႅၼ်းၽွင်းၶဝ် လႆႈတႄႇၶဝ်ႈမႃးၼႂ်း လုမ်းတႅၼ်းၽွင်းယူႇယဝ်ႉ။ ထိုင်ပီ 2015 တီႈပၢင်လိူၵ်ႈတင်ႈၵူႈထၢၼ်ႈၼၼ်ႉ ဢမျူဝ်းတႃးတီႇမူဝ်ႇၶရေႇၸီႇဢၽွႆႉၶျူၵ်ႉ လႆႈဢွင်ႇပႄႉတႄႉတႄႉဝႃႈဝႃႈမႃးယူႇယဝ်ႉ။
သၢႆငၢႆပၢႆးမိူင်း
ၵူၺ်းၵႃႈဝႃႈ ထိုင် ပီ 1962 ၼၼ်ႉ လႆႈပဵၼ်လွင်ႈသိမ်းဢၢမ်းၼၢၵ်ႈမႃးသေ မိူင်းမၢၼ်ႈၼႆႉ လႆႈၶတ်းၸႂ်ဢၢင်ႈတႃႇပူၵ်းတင်ႈ လူင်ပွင်ၸိုင်ႈ ဢၼ်ပဵၼ်ပိူင်သူဝ်ႇသျေႇလိတ်ႉ ၽၢႆႇတႂ်ႈမိုဝ်း မျၢၼ်ႇမႃႉသူဝ်ႇသျႄႇလိတ်ႉလၢၼ်းၸိၼ်ႇပႃႇတီႇ (မြန်မာ့ဆိုရှယ်လစ်လမ်းစဉ်ပါတီ) ဢၼ် ၸွမ်သိုၵ်းၼေႇဝိၼ်း ဢွၼ်ႁူဝ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ မိူင်းမၢၼ်ႈၼႆ့ တႄႇဢဝ် ပီ 1962 သေ လႆႈတူၵ်းၽၢႆႇတႂ်ႈ သိုၵ်းဢုပ်ႉပိူင်ႇမႃးယဝ်ႉ။ တႄႇဢဝ်ပီ 1992 တေႃႇ 2011 ၼႆႉ ၽူႈယႂ်ႇၸိုင်ႈမိူင်းၼႆႉပဵၼ် ၸွမ်သိုၵ်းလူင်တၢၼ်းသူၺ်ႇသေ မၼ်းလႆႈဢဝ်ၸၼ်ႉထၢၼ်ႈ ၽူႈၼၢမ်း ၼႅင်ႇငၢၼ်ႇတေႃႇ ဢေးၶျၢၼ်းတႃႇယႃႇယေးၼိၼ်ႉ ၽုၼ်ႉၽျူဝ်းယေးၶွင်ႇၸီႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၸိူဝ်းပဵၼ်ၸွမ်ၽွင်းလူင်ၼၼ်ႉ မိူဝ်ႈပီ 2003 တေႃႇ 2004 ၼႆႉ ပဵၼ် ၶိၼ်ႇၺုၼ်ႉသေ လႆႈဢဝ် ၸွမ်သိုၵ်းၸူဝ်းဝိၼ်း တႅၼ်းတၢင်တီႈမၼ်းမႃးယဝ်ႉ။ ၸိူဝ်းပဵၼ်တီႈၸၼ်ႉထၢၼ်ႈၽွင်းလူင်ၸိူဝ်းၼႆႉ ၸဝ်ႈၼႃႈတီႈၽၢႆႇတပ်ႉမတေႃႇၶဝ် ၵမ်ႉၼမ် ဢဝ်တီႈယူႇဝႆႉယဝ်ႉ။ ပီ 2007 တီႈၸၼ်ႉထၢၼ်ႈၸွမ်ၽွင်းလူင်ၼၼ်ႉ ဢူးတဵင်းၸဵင်ႇ လႆႈဢဝ်ပုၼ်ႈၽွၼ်းမႃးယဝ်ႉ။
မိူဝ်ႈပီ 2003 ၼၼ်ႉ လႆႈမၵ်းမၼ်ႈ "ၾိင်ႈမိူင်းဢႅၵ်ႉ လွင်ႈလွတ်ႈလႅဝ်းသဝ်ၶေႃမိူင်းမၢၼ်ႈလႄႈ တီႇမူဝ်ႇၶရေႇၸီႇ" ယဝ်ႉသေ လူင်ပွင်ၸိုင်ႈဢမေႇရိၵၢၼ်ႇၼႆႉ လႆႈႁႄႉတတ်းလွင်ႈသင်ဢဝ်ၶူဝ်းၽႃႈၽႅၼ်ႇလႄႈ ၶႅပ်းတိၼ် တီႈမိူင်းမၢၼ်ႈၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ လွင်ႈႁႄႉတတ်းပၢႆးမၢၵ်ႈမီး ဢၼ်ဢမေႇရိၵၢၼ်ႇဢွၼ်ႁူဝ်ၼၼ်ႉ လႆႈထုၵ်ႇတၢင်ႇတၢင်းၽိတ်းဝႃႈ မၼ်းမီးလွင်ႈတိူဝ်ႉၶိူၵ်ႈၼိူဝ် ၵူၼ်းမိူင်းဝႃႈၼၼ်ယဝ်ႉ။ ၵူၺ်းၵႃႈ ၽူႈဢွၼ်ႁူဝ် တီႇမူဝ်ႇၶရေႇၸီႇမိူင်းမၢၼ်ႈ ဢၼ်ပဵၼ် တေႃႇဢွင်ႇသၢၼ်းၸုၵျီႇၼၼ်ႉတႄႉ လွင်ႈႁႄႉတတ်းၼၼ်ႉ မၼ်းပဵၼ်ႁႅင်းတဵၵ်းတွၼ်ႈတႃႇ လူင်ပွင်ၸိုင်ႈသိုၵ်းလႄႈ မၼ်းၼၢင်း ႁၼ်ထိုင်မႃးယူႇတႃႇသေႇယဝ်ႉ။
လူင်ပွင်ၸိုင်ႈသိုၵ်းၼႆႉ လႆႈထုၵ်ႇတၢင်ႇတၢင်းၽိတ်း ယွၼ်ႉမီး လွင်ႈပူၼ်ႉပႅၼ်သုၼ်ႇလႆႈသုၼ်ႇပဵၼ်ၵူၼ်းသေ ဢိၵ်ႇလူၺ်ႈလွင်ႈၸိူဝ်းဢၼ်ပဵၼ်ယူႇတီႈၼႂ်းမိူင်းၼၼ်ႉသေၵေႃႈ ၸိူဝ်းပဵၼ်ၸုမ်းၵူႈမိူင်းမိူင်းလႆႈမႆႈၸႂ်ၸွမ်းယူႇယဝ်ႉ။ တီႈမိူင်းမၢၼ်ႈၼႆႉ ဢမ်ႇမီးလွင်ႈတတ်းသိၼ်ဢၼ်လွတ်းလႅင်းသေ ဢၼ်ပဵၼ်လူင်ပွင်ၸိုင်ႈသိုၵ်းၼႆႉ ပေႃးၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈ လွင်ႈသၢၼ်ၶတ်းၵၢၼ်ပၢႆးမိူင်းမႃး ဢမ်ႇမီးလွင်ႈယိူၼ်ႉၵၼ်သေဢိတ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ လွင်ႈၸႂ်ႉတိုဝ်း ဢိၼ်ႇတႃႇၼႅတ်ႉၵေႃႈ ၵုမ်းၵမ်ဝႆ့။ ၸႂ်ႉတိုဝ်းပိူင်ထွင်ဢဝ် ဢၼ်ပဵၼ်ၶွင် ၽေႃးတိၼႅတ်ႉ ၶွမ်ႇပၼီႇဢိၼ်ႇတႃႇၼႅတ်ႉ ဢမေႇရိၵၢၼ်ႇသေၵေႃႈ ထွင်ႁႄႉဝႆႉ လွင်ႈၸႂ်ႉတိုဝ်းဢိၼ်ႇတႃႇၼႅတ်ႉ ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ လွင်ႈၸွႆႈသၢင်ႈ ဢီးမေးလ်၊ ၵၢၼ်ဝႅပ်ႉသၢႆႉဢမ်ႇလႆႈပၼ်ၵႃႈမၼ်းလႄႈ ၸိူဝ်းပဵၼ်ၼႃႈလိၵ်ႈၶၢဝ်ႇငၢဝ်း ဢၼ်ၵမ်ႉထႅမ်ၽၢႆႇ တီႇမိူဝ်ႇၶရေႇၸီႇၸိူဝ်းၼႆႉ ထုၵ်ႇထွင်ႁႄႉဝႆႉယူႇယဝ်ႉ။
မိူဝ်ႈပီ 1988 ၼၼ်ႉၵေႃႈ လႆႈပဵၼ်လွင်ႈၼႄၵၢင်ၸႂ်မႃး ယွၼ်ႉလွင်ႈၸတ်းၵၢၼ် ပၢႆးမၢၵ်ႈမီးၽင်ႉၼႃႇလႄႈ လွင်ႈတဵၵ်းတဵင်ပၢႆးမိူင်းသေ လႆႈမီးလွင်ႈဢဝ်လိူင်ႈႁၢဝ်ႈႁႅင်းမႃးယဝ်ႉ။ ပီၼၼ်ႈ လိူၼ်ဢေႃးၵၢတ်ႉ ဝၼ်းတီႈ 8 ၼၼ်ႉ တပ်ႉသိုၵ်းလႆႈယိုဝ်း ၵူၼ်းၼႄၵၢင်ၸႂ်လႄႈ ၸင်ႇပေႃးလႆႈၵိုၵ်းၸိုဝ်ႈမႃးဝႃႈ လွင်ႈလုၵ်ႉၽိုၼ်ႉ 8888 (ပႅတ်ႇသီႇတူဝ်) ဝႃႈၼႆယဝ်ႉ။ ၵူၺ်းၵႃႈဝႃႈ လွင်ႈၼႄၵၢင်ၸႂ် 1988 ၼႆႉ တေလႆႈဝႃႈ ပဵၼ်ဢၼ်သိူဝ်ႇတၢင်းပၼ် တွၼ်ႈတႃႇပဵၼ် ပၢင်လိူၵ်ႈတင်ႈ ပီ 1990 ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၵူၺ်းၵႃႈဝႃႈ လူင်ပွင်ၸိုင်ႈသိုၵ်း ဢၼ်လႆႈမၵ်းမၼ်ႈပၼ် ၽွၼ်းလႆႈပၢင်လိူၵ်ႈတင်ႈၼၼ်ႉ။ တီႈပၢင်လိူၵ်ႈတင်ႈ 1990 ၼၼ်ႉ လုၵ်ႉတီႈ ဢမျူဝ်းတႃးတီႇမူဝ်ႇၶရေႇၸီႇ ဢၽွႆႉၶျူၵ်ႉ ဢၼ်တေႃႇဢွင်ႇသၢၼ်းၸုၵျီႇ ဢွၼ်ႁူဝ်ၼၼ်ႉသေ လႆႈဢွင်ႇပႄႉ တီႈတႅၼ်းၽွင်း ႁူဝ်ပၢၵ် 83 လိူဝ်သေတႃႉ လူင်ပွင်ၸိုင်ႈသိုၵ်း လႆႈႁႄႉႁၢမ်ႈမႃးယူႇယဝ်ႉ။
တေႃႇဢွင်ႇသၢၼ်းၸုၵျီႇၼႆႉ တွၼ်ႈတႃႇမိူင်းမၢၼ်ႈတေၶို်ၼ်းလႆႈ တီႇမူဝ်ႇၶရေႇၸီႇၼႆႉ မၼ်းလႆႈတေႃႇသူႈမႃးလႄႈ လႆႈလွင်ႈတၢင်းယုၵ်ႉယွင်ႈမႃးယူႇယဝ်ႉ။ မၼ်းၼၢင်းၼႆႉ လႆႈ သူးၼူဝ်ႇဝႄႇလ်ၽၢႆႇလွင်ႈငမ်းယဵၼ် မိူဝ်ႈပီ 1991 ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ မၼ်းၼၢင်းၼႆႉ ၵမ်းၵမ်းၵႆႉလႆႈ ထုၵ်ႇၶင်ဝႆႉတီႈႁိူၼ်းယဝ်ႉ။ မိူဝ်ႈပႆႇပေႃးႁိုင်ၼၢၼ်းၼၼ်ႉ ဢၼ်ပဵၼ် လူင်ပွင်ၸိုင်ႈသိုၵ်းၼႆႉ ၶႂ်ႈဢုပ်ႇဢူဝ်းငူပ်ႉငိၵၼ်တင်း ဢမျူဝ်းတႃးတီႇမူဝ်ႇၶရေႇၸီႇ ဢၽွႆႉၶျူၵ်ႉ (ဢႅၼ်ႇဢႄႇလ်တီႇ) ဢၼ်ပဵၼ်ပႃႇတီႇမၼ်းၼၢင်းၼၼ်ႉယူႇယဝ်ႉ။ ထိုင်မႃး ပီ 2003 လိူၼ်မေႇ 31 ဝၼ်းၼၼ်ႉ သၢႆလူတ်ႉမၼ်းၼၢင်း ထုၵ်ႇႁဵတ်းႁၢႆႉတီႈ တီႇပႄးယိၼ်း ပွတ်းႁွင်ႇမိူင်းမၢၼ်ႈသေ မၼ်းၼၢင်း ထုၵ်ႇၶင်ဝႆႉ တီႈႁိူၼ်းထႅင်ႈယူႇယဝ်ႉ။ မိူဝ်ႈပီ 2005 လိူၼ်ၼူဝ်ႇဝႅမ်ႇပႃႇသုတ်းၼၼ်ႉ ၶိုၼ်းတိူဝ်းလိူဝ် လွင်ႈၶင်ယူႇတီႈႁိူၼ်းတႃႇထႅင်ႈပီၼိုင်ႈယဝ်ႉ။ ဢၼ်ပဵၼ် ၸွမ်ၽူႈၼၢမ်းၼႂ်း ၸုမ်းၸၢတ်ႈၸိုင်ႈလုမ်ႈၾႃႉ ၵူဝ်ႇၽီႇဢႃႇၼၢၼ်ႇ လႆႈမဵတ်ႉတႃႇတုၵ်းယွၼ်း တီႈ ၸွမ်ပွင်သိုၵ်းလူင် တၢၼ်းသူၺ်ႇသေၸိူဝ်းပဵၼ်မိူင်းဢႃႇသီႇယႅၼ်ႇၼၼ်ႉၵေႃႈ ဢွၼ်ၵၼ်ပၼ်ႁႅင်းတဵၵ်းသေတႃႉ ပီ 2006 လိူၼ်မေႇၼၼ်ႉ လႆႈၶိုၼ်းတူဝ်းလွင်ႈၶင် တေႃႇဢွင်ႇသၢၼ်းၸုၵျီႇဝႆႉတီႈႁိူၼ်း ထႅင်ႈပီၼိုင်ႈယူႇယဝ်ႉ။
လူင်ပွင်ၸိုင်ႈသိုၵ်းၼႆႉ လႆႈတိူဝ်းထုၵ်ႇၵူႈမိူင်းမိူင်း ပွႆႇၽႃႈဝႆႉယူႇယဝ်ႉ။ တွၼ်ႈတႃႇဢုပ်ႇၵုမ်လွင်ႈမိူ်ငးမၢၼ်ႈ တီႈ ၸၢတ်ႈၸိုင်ႈလုမ်ႈၾႃႉၼႆ လႆႈလဝ်ႈတၢင်ႇၸူးတီႈ ၶွင်ႇၸီႇၽၢႆႇႁူမ်ႇလူမ်ႈ ၸၢတ်ႈၸိုင်ႈလုမ်ႈၾႃႉ မိူဝ်ႈပီ 2005 ၼၼ်ႉ ပဵၼ်ပွၵ်ႈဢွၼ်တၢင်းသုတ်းယဝ်ႉ။ ၽၢႆႇမိူင်းဢႃႇသီႇယႅၼ်ႇ ၵေႃႈ လၢတ်ႈမႃးဝႃႈ လႆႈၸႂ်လူႉၼိူဝ် လူင်ပွင်ၸိုင်ႈသိုၵ်း မိူင်းမၢၼ်ႈဝႃႈၼႆယဝ်ႉ။ ၵူၺ်းၵႃႈဝႃႈ ၶႄႇလႄႈ ရသျႃးတႄႉ တိုၵ်ႉၵမ်ႉထႅမ်ပၼ် လူင်ပွင်ၸိုင်ႈသိုၵ်းယူႇ။ ထိုင်ပီ 2010 မႃး ဢၼ်ပဵၼ် ပျီႇထွင်ႇၸုၵျၢၼ်ႉၶႅင်ႇယေးၼိၼ်ႉ ၽုၼ်ႉၽျူဝ်းယေးဢတိၼ်း ဢၼ်ၸွမ်ၽွင်းလူင်ၸိုင်ႈမိူင်း ဢူးတဵင်းၸဵင်ႇ လႆႈဢွၼ်ႁူဝ်ၼၼ်ႉ လႅၵ်ႈလၢႆႈၽွတ်ႈႁႅၼ်းပဵၼ် ပျီႇထွင်ႇၸုၵျၢၼ်ႉၶႅင်ႇယေးၼိၼ်ႉ ၽုၼ်ႉၽျူဝ်းယေးပႃႇတီႇသေ ၸင်ႇလႆႈၸတ်းႁဵတ်း ပၢင်လိူၵ်ႈတင်ႈၵူႈထၢၼ်ႈ 2010 ၼၼ်ႉယူႇယဝ်ႉ။ ပျီႇထွင်ႇၸုၵျၢၼ်ႉၶႅင်ႇယေးၼိၼ်ႉ ၽုၼ်ႉၽျူဝ်းယေးပႃႇတီႇ လႆႈဢွင်ႇပႄႇသေ ထိုင် ပီ 2011 လိူၼ်ဢေႇပရႄႇ (1) ဝၼ်းမႃး လႆႈလႅၵ်ႈလၢႆႈပဵၼ် လူင်ပွင်ၸိုင်ႈမိူင်းႁူမ်ႈတုမ် တီႇမူဝ်ႇၶရေႇၸီႇ ၵူၼ်းမိူင်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၸွမ်ၸိုင်ႈမိူင်းတႄႉ ပဵၼ် ဢူးတဵင်းၸဵင်ႇ ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ဢမျူဝ်းတႃးတီႇမူဝ်ႇၶရေႇၸီႇဢၽွႆႉၶျူၵ်ႉ ဢၼ်လႆႈၼႄၵၢင်ၸႂ် ပၢင်လိူၵ်ႈတင်ႈၵူႈထၢၼ်ႈ 2010 ၼၼ်ႉ ထိုင်မႃး ပၢင်လိူၵ်ႈတင်ႈသွမ်ႈ 2012 မႃး လႆႈၶဝ်ႈၶႄႉၶဵင်ႇသေၵေႃႈ တႄႇၶဝ်ႈမႃးၼႂ်း လုမ်းတႅၼ်းၽွင်းယူႇယဝ်ႉ။ ဢၼ်ပဵၼ်ၸုမ်း လူင်ပွင်ၸိုင်ႈ ဢၼ် ဢူးတဵင်းၸဵင်ႇ ဢွၼ်ႁူဝ်ၼႆႉ ယွၼ်ႉပိူဝ်ႈဝႃႈ လႆႈမီးလွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႈ ဢၼ်ပိၼ်ႇပဵၼ်လီလႄႈ မိူင်းႁူမ်ႈတုမ်ဢမေႇရိၵၢၼ် လႄႈ ဢိၵ်ႇတင်း မိူင်းရူးရူပ်ႉၶဝ် လႆႈပူတ်းပွႆႇပၼ် လွင်ႈႁႄႉတတ်းမိူင်းမၢၼ်ႈၼၼ်ႉယူႇယဝ်ႉ။ ၵူၺ်းၵႃႈဝႃႈ ဢမ်ႇပႆႇပွႆႇပၼ်တင်းမူတ်းၼင်ႇၵဝ်ႇ။
ထိုင်ပီ 2015 တီႈပၢင်လိူၵ်ႈတင်ႈ ၵူႈထၢၼ်ႈၼၼ်ႉ ဢမျူဝ်းတႃးတီႇမူဝ်ႇၶရေႇၸီႇဢၽွႆႉၶျူၵ်ႉဢၼ် တေႃႇဢွင်ႇသၢၼ်းၸုၵျီႇဢွၼ်ႁူဝ်ၼၼ်ႉ လႆႈဢွင်ႇပႄႉ တႄႉတႄႉဝႃႈဝႃႈယူႇယဝ်ႉ။ ဢၼ်ပဵၼ်လူင်ပွင်ႈၸိုင်ႈ ဢၼ်မႂ်ႇၼႆႉ တႄႇမႃး မိူဝ်ႈပီ 2016 လိူၼ်ဢေႇပရႄႇ (1) ဝၼ်းသေ ၸွမ်ၸိုင်ႈမိူင်းတႄႉ လႆႈပဵၼ် ဢူးထိၼ်ႇၵျေႃႇ မႃးယူႇယဝ်ႉ။ ဝၢႆးသေ ဢူးထိၼ်ႇၵျေႃႇ လႆႈႁၢပ်ႇၵၢၼ်ၸမ်သွင်ပီတဵမ်သေ ယွၼ်ႉပိူဝ်ႈပၢႆးယူႇလီလႄႈ လႆႈလိုဝ်ႈၵၢၼ်ၵႂႃႇသေ ဢူးဝိၼ်းမျိၼ်ႉ ၵေႃႉဢၼ်ပဵၼ် ၽူႈၼၢမ်း လုမ်းတႅၼ်းၽွင်းၵူၼ်းမိူင်း ၼၼ်ႉ လႆႈၶိုၼ်ႈပဵၼ် ၸွမ်ၸိုင်ႈမိူင်းမႃးယူႇယဝ်ႉ။ တီႈပၢင်ၸႅင်ႈၶၢဝ်ႇ မိူဝ်ႈပႆႇႁဵတ်းပၢင်လိူၵ်ႈတင်ႈၼၼ်ႉ တေႃႇဢွင်ႇသၢၼ်းၸုၵျီႇ လႆႈမွၵ်ႇလၢတ်ႈထိုင် ၽူႈဢဝ်ၶၢဝ်ႇၶဝ်ဝႃႈ မၼ်းၼၢင်းတေယူႇၽၢႆႇၼိူဝ် ၸွမ်ၸိုင်ႈမိူင်း ဝႃႈၼႆယဝ်ႉ။
ၼႅင်ႇငၢၼ်ႇတေႃႇဢေးၶျၢၼ်းတႃႇယႃႇယေးၼိၼ်ႉ ၽုၼ်ႉၽျူဝ်းယေးၶွင်ႇၸီႇ
ၽူႈၸိူဝ်းမီးပုၼ်ႈၽွၼ်းလုမ်းပိူင်လူင်
မိူဝ်ႈပၢၼ်သိုၵ်းၽွင်းငမ်းၼၼ်ႉ ၽူႈၼၢမ်း ၼႅင်ႇငၢၼ်ႇတေႃႇဢေးၶျၢၼ်းတႃႇယႃႇယေးၼိၼ်ႉ ၽုၼ်ႉၽျူဝ်းယေးၶွင်ႇၸီႇ ၼႆႉ ပဵၼ် ၽူႈဢွၼ်ႁူဝ် ၸိုင်ႈမိူင်းသေ ပဵၼ် ၽူႈယႂ်ႇတီႈ ၸုမ်းလူင်ပွင်ၸိုင်ႈယဝ်ႉ။ ၶွင်ႇၸီႇဢၼ်ၼႆႉၼႆႉ လႆႈၵုမ်းၵမ် ၸုမ်းၽွင်းလူင် ဢၼ်ၸွမ်ၽွင်းလူင် ဢွၼ်ႁူဝ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ လိူဝ်သေ ထၢၼ်ၽွင်းလူင် (႓႒) ဢၼ်ၼၼ်ႉဢမ်ႇၵႃး ၸိူဝ်းပဵၼ် လုမ်းၸွမ်ၽွင်းလူင်၊ လုမ်းၸွမ်ထတ်းသဵၼ်ႈ၊ လုမ်းၸွမ်ၽူႈတၢင်ၼႃႈ၊ လုမ်းၸွမ်ထတ်းသိၼ် လႄႈ ၸုမ်းၽိုၵ်းလိူၵ်ႈၽူႈႁၢပ်ႇၵၢၼ်ၸိူဝ်းၼႆႉၵေႃႈ လႆႈၽွတ်ႈႁႅၼ်းသေ ၽွင်းငမ်းၸိုင်ႈမိူင်းမႃးယူႇယဝ်ႉ။
၂၀၁၁ - ၂၀၁၆
ဢိင်လူၺ်ႈ လၵ်းမိူင်း 2008 သေယဝ်ႉ ဢဝ် ၸွမ်ၸိုင်ႈမိူင်း၊ ၵႅမ်ၸွမ်ၸိုင်ႈမိူင်း၊ ၽွင်းလူင်မိူင်းႁူမ်ႈတုမ်၊ ၸွမ်ထတ်းသိၼ်မိူင်းႁူမ်ႈတုမ်ၸိူဝ်းၼႆႉသေ ၽွတ်ႈႁႅၼ်းဝႆႉ ၸုမ်းလူင်ပွင်ၸိုင်ႈ မိူင်းႁူမ်ႈတုမ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ လႆႈသႂ်ႇပႃး ၸၼ်ႉထၢၼ်ႈဢၼ်ဝႃႈ ၽူႈၵိူဝ်းၵုမ်ၸိုင်ႈမိူင်းသေၵေႃႈ ၽွတ်ႈႁႅၼ်းဝႆႉယူႇယဝ်ႉ။
ဢဝ်ထၢၼ်ၽွင်းလူင် တင်းမူတ်း (႓႖) ဢၼ်သေ ၽွတ်ႈႁႅၼ်းဝႆႉယဝ်ႉ။
၂၀၁၆ တေႃႇထိုင်ဝၼ်းမိူဝ်ႈၼႆႉ
ဢိင်လူၺ်ႈ လၵ်းမိူင်း 2008 သေယဝ်ႉ ဢဝ် ၸွမ်ၸိုင်ႈမိူင်း၊ ၵႅမ်ၸွမ်ၸိုင်ႈမိူင်း၊ ၽွင်းလူင်မိူင်းႁူမ်ႈတုမ်၊ ၸွမ်ထတ်းသိၼ်မိူင်းႁူမ်ႈတုမ်ၸိူဝ်းၼႆႉသေ ၽွတ်ႈႁႅၼ်းဝႆႉ ၸုမ်းလူင်ပွင်ၸိုင်ႈ မိူင်းႁူမ်ႈတုမ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ လႆႈသႂ်ႇပႃး ၸၼ်ႉထၢၼ်ႈဢၼ်ဝႃႈ ၽူႈၵိူဝ်းၵုမ်ၸိုင်ႈမိူင်းသေၵေႃႈ ၽွတ်ႈႁႅၼ်းဝႆႉယူႇယဝ်ႉ။ တေႃႇထိုင် ဢူးဝိၼ်းမျိၼ်ႉၶိုၼ်ႈမႃး ထၢၼ်ၽွင်းလူင် မီးယူႇ (႒႔) ဢၼ်ယဝ်ႉ။
ၼႅင်ႇငၢၼ်းတေႃႇဢေးၶျၢၼ်းတႃႇယႃႇယေးၼိၼ်ႉ ၽုၼ်ႉၽျူဝ်းယေးၶွင်ႇၸီႇ
မိူဝ်ႈပၢၼ်သိုၵ်းၽွင်းငမ်းမႃးၼၼ်ႉ ဢမ်ႇမီးလုမ်းတႅၼ်းၽွင်းသၢင်ႈၾိင်ႈမိူင်း။ လုၵ်ႉတီႈ ၼႅင်ႇငၢၼ်ႇတေႃႇဢေးၶျၢၼ်းတႃႇယႃႇယေးၶွင်ႇၸီႇသေ လႆႈၸၼ်ၾိင်ႈမိူင်းသေၵေႃႈ မၵ်းမၼ်ႈမႃးယဝ်ႉ။ ဢၼ်ပဵၼ် လုမ်းတႅၼ်းၽွင်းၵူၼ်းမိူင်း ဢၼ်မီးဢွင်ႈတီႈ တႅၼ်းၽွင်း တႃႇ ႔႘႑ တီႈၼၼ်ႉ သီႇပီ ႁွင်ႉဢဝ် ၼိုင်ႈပွၵ်ႈယဝ်ႉ။ မိူဝ်ႈပီ 1990 ၼၼ်ႉ လႆႈႁဵတ်းပၼ် ပၢင်လိူၵ်ႈတင်ႈၵူႈထၢၼ်ႈသေတႃႉ ဢမ်ႇလႆႈမၵ်းမၼ်ႈပၼ် ၽွၼ်းလႆႈပၢင်လိူၵ်ႈတင်ႈမႃး။
၂၀၁၁ - ၂၀၁၆
ဢိင်လူၺ်ႈ လၵ်းမိူင်း 2008 သေ လႆႈၸတ်းႁဵတ်းမႃး ပၢင်လိူၵ်ႈတင်ႈၵူႈထၢၼ်ႈ မိူဝ်ႈ ပီ 2010 လိူၼ်ၼူဝ်ႇဝႅမ်ႇပႃႇ ဝၼ်းတီႈ 7 ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ဢၼ်ပဵၼ်ၽွင်းလႆႈလိုၼ်းသုတ်းမၼ်းၼၼ်ႉ ၵေႃၵမ်ၵၢၼ် ၶဝ် လႆႈပိုၼ်ၽၢဝ်ႇမႃးမိူဝ်ႈ ဝၼ်းတီႈ ၼူဝ်ႇဝႅမ်ႇပႃႇ 17 ပီ 2010 ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
လုမ်းတႅၼ်းၽွင်းၸိူဝ်ႉၸၢတ်ႈ
ၼႂ်းၵႃႈဢွင်ႈတီႈ တႅၼ်ႈၽွင်းတီႈ လုမ်းတႅၼ်းၽွင်းၸိူဝ်ႉၸၢတ်ႈ တႃႇ ႒႒႔ တီႈၼၼ်ႉ လႆႈလိူၵ်ႈတၢင်ႇမႃး ႑႖႘ တီႈယဝ်ႉ။ ႁူဝ်ၼပ်ႉတႅၼ်းၽွင်း ပႃႇတီႇ-
လုမ်းတႅၼ်းၽွင်းၵူၼ်းမိူင်း
ၼႂ်းၵႃႈဢွင်ႈတီႈတႅၼ်းၽွင်း လုမ်းတႅၼ်းၽွင်းၵူၼ်းမိူင်း ႔႔႐ တီႈၼၼ်ႉ လိူၵ်ႈတၢင်ႇမႃး တႃႇ ႓႓႐ တီႈၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ တႅၼ်းၽွင်းၸိူဝ်းဢၼ်ထုၵ်ႇလိူၵ်ႈတၢင်ႇမႃး ၸွမ်းလူၺ်ႈ ပႃႇတီႇၼၼ်ႉ-
ယွၼ်ႉလူၺ်ႈ ပၢင်လိူၵ်ႈတင်ႈ 2010 သေ ဢၼ်ပဵၼ်ပၢင်ၵုမ်လုမ်းတႅၼ်းၽွင်း ၼၼ်ႉ လႆႈတႄႇမႃး မိူဝ်ႈပီ 2011 လိူၼ်ၾႅပ်ႇဝႃႇရီႇ (1) ဝၼ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ဢၼ်ပဵၼ် ၽူႈၼၢမ်းလုမ်းတႅၼ်းၽွင်းၵူၼ်းမိူင်းၼႆႉ ပဵၼ် ဢူးသူၺ်ႇမၢၼ်း လႄႈ ဢၼ်ပဵၼ် ၽူႈၼၢမ်း လုမ်းတႅၼ်းၽွင်းၸိူဝ်ႉၸၢတ်ႈၼၼ်ႉ ပဵၼ် ဢူးၶိၼ်ႇဢွင်ႇမျိၼ်ႉ ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ဢႃႇယု လႆႈသုတ်းမိူဝ်ႈ ပီ 2016 လိူၼ်ၸၼ်ႇဝႃႇရီႇ (31) ဝၼ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
၂၀၁၆ - တေႃႇထိုင်ဝၼ်းမိူဝ်ႈၼႆႉ
ၸွမ်းလူၺ်ႈၶေႃႈပိုၼ်ၽၢဝ်ႇ ၵေႃၵမ်ၵၢၼ် ပၢင်လိူၵ်ႈတင်ႈမိူင်းႁူမ်ႈတုမ် ဢၼ်ပိုၼ်ၽၢဝ်ႇမိူဝ်ႈဝၼ်းတီႈ 13 လိူၼ်ၼူဝ်ႇဝႅမ်ႇပႃႇ 2015 ၼၼ်ႉသေ ဢၼ်ပဵၼ် ဢမျူဝ်းတႃးတီႇမူဝ်ႇၶရေႇၸီႇဢၽွႆႉၶျူၵ်ႉၼႆႉ လႆႈဢွင်ႈတီႈတႅၼ်းၽွင်း တီႈလုမ်းတႅၼ်းၽွင်းၵူၼ်းမိူင်း ႒႓႘ ဢွင်ႈ လႄႈ တီႈဢွင်ႈ လုမ်းတႅၼ်းၽွင်းမိူင်းႁူမ်ႈတုမ် ႓႔႘ ဢွင်ႈသေ လႆႈပူၼ်ႉလိူဝ်သေ တၢင်းလူဝ်ႇႁူဝ်ၼမ်တႅၼ်းၽွင်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ယွၼ်ႉပိူဝ်ႈ ၽွၼ်းလႆႈၸိူဝ်းၼၼ်ႉသေ ဢမျူဝ်းတႃးတီႇမူဝ်ႇၶရ​ေႇၸီႇ ဢၽွႆႉၶျူၵ်ႉၼႆႉ ၶဝ်ၸၢင်ႈလိူၵ်ႈတၢင်ႇ ၸဝ်ႈၸွမ်ၸိုင်ႈ ၵေႃႉၼိုင်ႈယူႇယဝ်ႉ။
လုမ်းတႅၼ်းၽွင်းၵူၼ်းမိူင်း
လုၵ်ႉတီႈပၢင်လိူၵ်ႈတင်ႈၵူႈထၢၼ်ႈ 2015 သေ ဢၼ်ပဵၼ် ပၢင်ၵုမ်လုမ်းတႅၼ်းၽွင်း ပွၵ်ႈၵမ်းသွင် ဢၼ်ၶဝ်ႈပႃး တႅၼ်းၽွင်းလုမ်းတႅၼ်းၽွင်းၼၼ်ႉ လႆႈတႄႇႁွင်ႉဢဝ် မိူဝ် ပီ 2016 လိူၼ်ၾႅပ်ႇဝႃႇရီႇ (1) ဝၼ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၽူႈၼၢမ်း လုမ်းတႅၼ်းၽွင်းၵူၼ်းမိူင်းၼႆႉ ပဵၼ် ဢူးဝိၼ်းမျိၼ်ႉ လႄႈ ၽူႈၼၢမ်းလုမ်းတႅၼ်းၽွင်းၸိူဝ်ႉၸၢတ်ႈ ၼႆႉ ပဵၼ် မၢၼ်းဝိၼ်းတၢၼ်းၶႅင်ႇ ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
တွၼ်ႈတတ်းသိၼ်
တွၼ်ႈတတ်းသိၼ် မိူင်းမၢၼ်ႈၼႆႉ မီးလွင်ႈမၵ်းၶၢၼ်းဝႆႉယဝ်ႉ။ ၾိင်ႈမိူင်းလႄႈ ပိူင်တတ်းသိၼ် ၸဵမ်မိူဝ်ႈပၢၼ်ဢင်းၵိတ်ႉၼၼ်ႉ တိုၵ်ႉၵိုတ်းဝႆႉယူႇသေတႃႉ တွၼ်ႈတႃႇ တတ်းသိၼ်လႆႈ ပၢၵ်ႇၼႃႈၵူၼ်းတင်းၼမ်တႄႉ ဢမ်ႇပႆႇမီး လွင်ႈမၼ်ႈၸႂ်။ တွၼ်ႈတတ်းသိၼ်ၼႆႉ ဢမ်ႇပႆႇၸုၵ်းမၼ်ႈလႆႈႁင်းၶေႃ ၵႃႈတီႈ ၵၼ်ၽွင်းငမ်း။ မိူင်းမၢၼ်ႈၼႆႉ ဢမ်ႇယွမ်းႁပ်ႉ ႁူဝ်ပၢၵ်ႇတဵမ် လွင်ႈႁုမ်ႇငမ်း လုမ်းတတ်းသိၼ် ၵူႈမိူင်းမိူင်း။ ပီ 2011 ဝၢႆးသေ လူင်ပွင်ၸိုင်ႈၵူၼ်းမိူင်းၶိုၼ်ႈမႃးယဝ်ႉ ၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈ ၽၢႆႇတတ်းသိၼ်ၵေႃႈ လႆႈမီး လွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႈမႃးယူႇယဝ်ႉ။
လၵ်းမိူင်း ၂၀၀၈
ၸႄႈတိူင်း မိူဝ်ႈၵူႈပွၵ်ႈၼႆႉ မၢၼ်ႈၶဝ်ႁွင်ႉဝႃႈ (တိုင်း) ၼႆသေ ဢိင်ၼိူဝ် လၵ်းမိူင်း ၂၀၀၈ သေ ၸင်ႇလႆႈလႅင်ႈလၢႆႈႁွင်ႉဝႃႈ (တိုင်းဒေသကြီး) ဝႃႈၼႆယဝ်ႉ။ ၸိူဝ်းပဵၼ် ၸႄႈမိူင်း (႗) ၸႄႈမိူင်းၼၼ်ႉတႄႉ ဢမ်ႇမီးလွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႈသင်။ လိူဝ်သေၼၼ်ႉဢမ်ၵႃး မီးဝႆႉ ၼႃႈလိၼ်မိူင်းႁူမ်ႈတုမ် (႑) ဢၼ် လႄႈ တိူင်း/ၼႃႈလိၼ်ၽွင်းငမ်းႁင်းၶေႃ ႁူမ်ႈ (႖) ဢၼ်ယဝ်ႉ။
ၸႄႈတိူင်း ၽွင်းငမ်းႁင်းၶေႃ လႄႈ ၼႃႈလိၼ် ၽွင်းငမ်းႁင်းၶေႃ
တီႈၼႂ်းၸႄႈတိူင်းၸႄႈၵႅင်း
သူပ်းပွင်ႇ၊ ဝၢၼ်ႈ
ဝၢၼ်ႈသူပ်းပွင်ႇ (, Soke Pawng, ဆုတ်ပေါင်) ၼႆႉ ပဵၼ်ဝၢၼ်ႈ ဢၼ်မီးၼႂ်း ဢိူင်ႇသႃးဝႃး၊ ၸႄႈဝဵင်းမိူင်းပၼ်ႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈ လၢင်းၶိူဝ်း၊ မိူင်းတႆး ဢေႃႈ။
ဢိၼ်းၵူင်း၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းဝၢၼ်းတႂိၼ်း
ဝၢၼ်ႈဢိၼ်းၵူင်း  (အင်းကုန်းရွာ, Innkone) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇမျွၵ်ႉသႄႇ၊ ၸႄႈဝဵင်းဝၢၼ်းတႂိၼ်း၊ ၸႄႈတွၼ်ႈမဵၵ်ႉထီႇလႃႇ၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 194528 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇမျွၵ်ႉသႄႇၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 662 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 846 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 1508 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ဢၢင်ႈဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းဝၢၼ်းတႂိၼ်း
502
လိူၼ်ၸၼ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၾႅပ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢေႇပရႄႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မေႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျုၼ်ႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျူႇလၢႆႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢေႃးၵၢတ်ႉ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်သႅပ်ႇထႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢွၵ်ႇထူဝ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၼူဝ်ႇဝႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်တီႇသႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:502
ၼူၵ်ႉၵဵဝ်ႇ
ၼူၵ့်ၵဵဝ်ႇၼႆႉ မီးဝႆႉယူႇ မဵဝ်းပွင်းမၼ်း တင်းၼမ်။ တူၺ်းဢဝ် သီမၼ်း လွင်ႈသၽႃႇဝမၼ်းသေ ၸႅၵ်ႇၽႄဝႆႉ လၢႆလၢႆမဵဝ်းယူႇ။ ၵူၺ်းၵႃႈ ႁၢင်ႈၽၢင် ၸၢဝ်းၼူၵ်ႉၵဵဝ်ႇ ၼႆႉ ဢမ်ႇပေႃးပိူင်ႈၵၼ်ယႂ်ႇလူင်လၢင် ၼင်ႇၵဝ်ႇ။ ၼူၵ်ႉၵဵဝ်ႇ ဢၼ်မီးၼႂ်းမိူင်းတႆး မိူင်းမၢၼ်ႈၼႆႉတႄႉ ပေႃးဢဝ် ပၢႆးသတ်းဝႃႈၸိုင် ၸိုဝ်ႈမၼ်းၶဝ်ႈပႃးၼႂ်းသႅၼ်း Acridotheres tristis ဢႅၵ်ႉၶရီႇၻူဝ်ႇတီးရီးထရၢႆႉသ်ယဝ်ႉ။ ငဝ်ႈၶိူဝ်းမၼ်းတႄႉ ပဵၼ်ၸတႃႇၼီႇၻီး ဢၼ်ၶဝ်ႈပႃး ၼူၵ်ႉဢဵင်ႈၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၵၢၼ်ႇတႄး၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းပျေႃႇပွႆႇ
ဝၢၼ်ႈၵၢၼ်ႇတႄး  (ကန်တဲရွာ၊ Kante) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇၵၢၼ်ႇတႄး၊ ၸႄႈဝဵင်းပျေႃႇပွႆႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈယမႄးတိၼ်း၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 192791 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇၵၢၼ်ႇတႄးၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 1853 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 2400 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 4253 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ၼူၵ်ႉၵဵဝ်ႇ
ၼူၵ်ႉၵဵဝ်ႇၼႆႉ တၢင်းယၢဝ်းမၼ်း မီးယူႇ မွၵ်ႈ 9 ႁၵ်းမိုဝ်း၊ ၽွင်းမိူဝ်ႈ မိၼ်ၼၼ်ႉ တီႈပၢႆႁၢင်လႄႈ တီႈပိၵ်ႇမၼ်းၼၼ်ႉ တေလႆႈႁၼ် ၶူၼ်ၽိူၵ်ႇမၼ်းယူႇ။ ပဵၼ်ၼူၵ်ႉ ဢၼ်သဵင်လင်သဵင်ႁႅင်း မေႃးပၼ်းဝႆႉလႄႈ ပေႃးၵိၼ်ၶဝ်ႈသေ ဢုပ်ႇၵၼ်ၼႆ ပီႈၼွင်ႉတႆးႁဝ်း ၵႆႉသင်ႇသွၼ်လုၵ်ႈဢွၼ်ႇဝႃႈ "ၵိၼ်ၵိၼ်မေႃးမေႃး တၢႆပဵၼ်ၼူၵ်ႉၵဵဝ်ႇ" ၼႆယူႇ။ ၼူၵ်ႉၵဵဝ်ႇပေႃႈၼႆႉ ၵႆႉယူႇၽၢႆႇၼႃႈ ၼူၵ်ႉၵဵဝ်ႇမေႈသေ ငွၵ်ႁူဝ်မၼ်း ႁွင်ႉယဝ်ႉ။ ၽွင်းမိူဝ်ႈ ၶဝ်တိုၵ်ႉၵိၼ်ယူႇၼၼ်ႉ ပေႃႈၵႂႃႇ ႁေႃႈလိုပ်ႈၶဝ်ၸိုင် ၶဝ်မေႃႁွင်ႉ သဵင်လင်လင်သေ မိၼ်ပၢႆႈယဝ်ႈ။ ၼူၵ်ႉၵဵဝ်ႇၼႆႉ ဢမ်ႇပေႃးမေႃၵူဝ်ႁႄ ၸိူင်ႉၼင်ႇ ၵႃလမ်။ ၶဝ်ႁတ်းႁၢၼ်၊ လႅၼ်းသႅဝ်းဝႆႉ။ မိူဝ်ႈႁႃၵိၼ်ၵေႃႈ မေႃႁွင်ႉသေ ႁႃၵိၼ်တၢင်းၵိၼ်ယူႇ။
ၵၢၼ်ႇတႄး၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းပျေႃႇပွႆႇ
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းပျေႃႇပွႆႇ
တႃႇယႃႇၵူင်း၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းၼထူဝ်းၵျီး
ဝၢၼ်ႈတႃႇယႃႇၵူင်း  (သာယာကုန်းရွာ, Tharyarkone) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇယႂႃႇၵျီး ၊ ၸႄႈဝဵင်းၼထူဝ်းၵျီး၊ ၸႄႈတွၼ်ႈမျိၼ်းၶျၢၼ်ႇ၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 191719 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇယႂႃႇၵျီးၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 3280 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 4524 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 7804 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းၼထူဝ်းၵျီး
ၼူၵ်ႉၶဵဝ်
ၼူၵ်ႉၶဵဝ်ၼႆႉ ပဵၼ်ၼူၵ်ႉႁၢင်ႈလီ မဵဝ်းၼိုင်ႈ။ သူပ်းၼူၵ်ႉၶဵဝ်ၼႆႉ လႅင်ၸွင်းႁွင်းသေ ပၢႆဢွၼ်ႇမၼ်း ၵူတ်ႉငေႃးလူင်းတႂ်ႈဝႆႉ။ ၶူၼ်မၼ်း ပိၵ်ႇမၼ်းၵေႃႈ မီးသီၶဵဝ် မိူၼ်မႂ်မႆႉဝႆႉ။ ၼူၵ်ႉၶဵဝ်ၼႆႉ ၵွၵ်းႁူဝ်ယႂ်ႇ၊ ႁၢင်ယၢဝ်းသေး၊ တိၼ်ပွတ်း။ ၼိဝ်ႉတိၼ်မၼ်း ဢွၵ်ႇဝႆႉ ၽၢႆႇၼႃႈ ၽၢႆႇလင် ၵူႈတေႃႇၵူႈ။ လိူဝ်သေ မိူင်းယူးရူပ်ႉၼၼ်ႉ ၼူၵ်ႉၶဵဝ်ၼႆႉ လႆႈႁၼ် မီးဝႆႉ တင်းၵမ်ႇၽႃႇယူႇ။
114
လိူၼ်ၸၼ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၾႅပ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
ၼူၵ်ႉၶဵဝ်
ၶၢဝ်းၶႆႉၶဝ်တႅၵ်ႇတႄႉ ပဵၼ်ၶၢဝ်းမႆႈ။ ၼူၵ်ႉၶဵဝ်ၼႆႉ ဢႃႇယုၶဝ် ယၢဝ်းထိုင်လႆႈ 70 ပီၼႆယဝ်ႈ၊ ၼူၵ်ႉၶဵဝ်ၼႆႉ မေႃယိူင်ႈလၢတ်ႈ သဵင်ၵူၼ်းယဝ်ႈ။ ပေႃးသွၼ်မၼ်းဝႆႉ ၵႂၢမ်းၶေႃႈဢမ်ႇပေႃးၼမ်ၸိုင် မၼ်းမေႃဝႃႈၸွမ်းယဝ်ႉ။
114
လိူၼ်မၢတ်ႉၶျ်
(1) ဝၼ်း။
ၼူၵ်ႉၵဵဝ်ႇ
ၼူၵ်ႉၵဵဝ်ႇၼႆႉ ၵႆႉလႆႈႁၼ် ၸွမ်းႁိမ်းဝၢၼ်ႈ ႁိမ်းဝဵင်းယူႇ။ ၵႆႉလေႇႁၼ် ယူႇသဝ်းၸွမ်းၵၼ် သွင်တူဝ်သေ လႅပ်ႈမီးၸႂ်ႁၵ်ႉပႅင်းၵၼ်ဝႆႉ။ ၽွင်းမိူဝ်ႈ ၵႂႃႇႁႃတင်းၵိၼ် ၸွမ်းၵၼ်ၼၼ်ႉ တူဝ်ၼိုင်ႈလႄႈ တူဝ်ၼိုင်ႈ မေႃဢဝ်သူပ်းသေ မႄးပၼ် ၶူၼ်ၵၼ်ယဝ်ႈ။ ၵူၺ်းၵႃႈ ပေႃးၶဝ် ၽိတ်းၵၼ်မႃးၸိုင် တူဝ်ၼိုင်ႈလႄႈ တူဝ်ၼိုင်ႈ လမ်းသၵ်းၵၼ် ပေႃးၵိင်ႈၵူမ်ၵိင်ႈၵူမ်ၵႂႃႇ ၼိူဝ်လိၼ်ၵေႃႈ လႆႈႁၼ်ယူႇ။ ပေႃးထိုင်မႃး ႁူဝ်ၶမ်း ၶဝ်ၵႆႉၵႂႃႇၼွၼ်း တီႈၼႂ်းပႃႇမႆႉ၊ ပႃႇဢွႆႈ ၸွမ်းၵၼ်တင်းၼမ်။ ၽွင်းႁူဝ်ၶမ်ႈ မိူဝ်ႈၶဝ် ၽႅဝ်တီႈၼွၼ်းၶဝ်ၼၼ်ႉ ၶဝ်ႁွင်ႉႁွင်ႉမေႃးမေႃး ပေႃးပၼ်းလူင်ၵႂႃႇလႄႈ ၸဝ်ႈရေးတႅမ်ႈလိၵ်ၶဝ် ယင်းၵွႆ တႅမ်ႈလိၵ်ႈမၢၵ်ႇဝႃႈ "ၵၢင်ဝၼ်းတူၵ်းၵႃႈပုၼ်ႉ ၼူၵ်ႉၵဵဝ်ႇ ႁုၼ်ႉၵၼ်ၼွၼ်း" ၼႆယူႇ။ မၢင်ပွၵ်ႈမၢင်လႂ် ၵၢင်ၶမ်ႈၵၢင်ၶိုၼ်းၵေႃႈ ၶဝ်ၵႆႉၸၢင်ႈႁွင်ႉယဝ်ႈ။
114
လိူၼ်ဢေႇပရႄႇ
(1) ဝၼ်း။
ၼူၵ်ႉၵဵဝ်ႇ
ၶၢဝ်းၶႆႇၶဝ်တႅၵ်ႇတႄႉ ပဵၼ်ၼႂ်းလိူၼ်ဢေႇပိူဝ်ႇလႄႈ ဢွၵ်ႇထူဝ်ႇပိူဝ်ႇၼၼ်ႉယဝ်ႈ။ ႁၢင်းၶဝ်ၼၼ်ႉ ၵႆႉလေႇႁဵတ်းၸွမ်း ၸွမ်ႁိူၼ်း၊ ၼႂ်းၵူင်မႆႉ၊ ၸွမ်းႁူးၽႃ ၼမ်ႉမေႃႇ ၸိူဝ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၶဝ်ဢဝ် ၽိူင်း၊ မႆႉႁႅင်ႈ လႄႈ ၶူၼ်ၼူၵ်ႉၸိူဝ်းၼႆႉ ႁဵတ်းပဵၼ်ႁၢင်းၶဝ်ႁၢင်ႇႁီႈ ႁၢင်ႇႁၢႆးဝႆႉယဝ်ႈ။ တမ်ႈတီႈ ႁၢင်းႁုင်ႉ။ ႁၢင်းၵႃ၊ ႁၢင်းၸွၼ်ႈ ၸိူဝ်းၼၼ်ႉၵေႃႈ ၶဝ်ၶိုၼ်း မေႃမႄးဢဝ်ႁဵတ်းပဵၼ်ႁၢင်းၶဝ်ယဝ်ႈ။ ၼိုင်ႈႁၢင်းၼႆႉ ၶႆႇၶဝ်မီး 3 လုၵ်ႈ  တေႃႇထိုင် 6 လုၵ်ႈ။ ၶဝ်ၶဝ် မီးသီသွမ်ႇၼုမ်ႇသေ ဢမ်ႇလဵၼ်းဢမ်ႇလၢႆး။ တမ်ႈတီႈ မိူင်းဢိၼ်ႇတိယ၊ မိူင်းမၢၼ်ႈ၊မိူင်းသီႇႁူဝ်ႇၼၼ်ႉ လႆႈႁၼ် ၼူၵ်ႉၵဵဝ်ႇတင်းၼမ်။ ၼႂ်းမိူင်းတႆးတႄႉ ဢၼ်ၵႆႉလႆႈႁၼ်ၼၼ်ႉ ပဵၼ် ၼူၵ်ႉၵဵဝ်ႇလမ်၊ ၼူၵ်ႉၵဵဝ်ႇလၢင်ႇ၊ ၼူၵ်ႉၵဵဝ်ႇႁူဝ်ယွႆး ပဵၼ်ၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။ သဵင်ႁွင်ႉ ၼူၵ်ႉၵဵဝ်ႇ မိူၼ်ၵၼ်ၵမ်ႉပႃႈၼမ်သေတႃႉ သဵင်ႁွင်ႉ ၼူၵ်ႉၵဵဝ်ႇလၢင်ႇမိူဝ်ႈမိၼ်ပၢႆႈၼၼ်ႉ မေႃးဝႃႈ"တီးလိူၼ် တီးလိူၼ်" ၼႆလူဝ်လူဝ်။
114
လိူၼ်မေႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျုၼ်ႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျူႇလၢႆႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢေႃးၵၢတ်ႉ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်သႅပ်ႇထႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢွၵ်ႇထူဝ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၼူဝ်ႇဝႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်တီႇသႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:114
လႄးပွႆး၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းမဵၵ်ႉထီႇလႃႇ
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းမဵၵ်ႉထီႇလႃႇ
သိၼ်ႇၸွႆႇယ၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းမဵၵ်ႉထီႇလႃႇ
ဝၢၼ်ႈသိၼ်ႇၸွႆႇယ  (ဆင်စွယ်ရရွာ, Sinsweiya) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇၸယႅတ်ႉၵူင်း၊ ၸႄႈဝဵင်းမဵၵ်ႉထီႇလႃႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈမဵၵ်ႉထီႇလႃႇ၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 193933 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇၸယႅတ်ႉၵူင်းၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 1499 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 1794 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 3293 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းမဵၵ်ႉထီႇလႃႇ
ၺွင်ႇတႃႇ၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းၵျွၵ်ႉပတွင်း
ဝၢၼ်ႈၺွင်ႇတႃႇ  (ညောင်သာရွာ၊ Nyaungthar) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇၸေးၵူင်း၊ ၸႄႈဝဵင်းၵျွၵ်ႉပတွင်း၊ ၸႄႈတွၼ်ႈၺွင်ႇဢူး၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 192085 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇၸေးၵူင်းၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 819 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 1132 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 1951 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းၵျွၵ်ႉပတွင်း
501
လိူၼ်ၸၼ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၾႅပ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မၢတ်ႉၶျ်
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢေႇပရႄႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မေႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျုၼ်ႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျူႇလၢႆႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢေႃးၵၢတ်ႉ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်သႅပ်ႇထႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢွၵ်ႇထူဝ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၼူဝ်ႇဝႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်တီႇသႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:501
မဵၵ်ႉထီႇလႃႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈ
ၸႄႈတွၼ်ႈမဵၵ်ႉထီႇလႃႇ (မိတ္ထိလာခရိုင်), (Meiktila District) ၼႆႉ ပဵၼ် ၸႄႈတွၼ်ႈ ဢၼ်မီးတီႈၼႂ်း ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ဢၼ်မီးတီႈပွတ်းၵၢင်မိူင်းမျၢၼ်ႇမႃႇ ဢၼ်ၼိုင်ႈယဝ်ႉ။ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ဢၼ်ဢိင်ၼိူဝ် သဵၼ်မၢႆႁူဝ်ႁိူဝ်းဢၼ်ၵဵပ်းမိူဝ်ႈ ပီ 2014 ၼၼ်ႉသေ မီးၵႂႃႇ 880,802 ၵေႃႉ ဝႃႈၼႆယဝ်ႉ
ၸႄႈဝဵင်း
ၸႄႈဝဵင်းၸိူဝ်းဢၼ်မီးတီႈၼႂ်း ၸႄႈတွၼ်ႈမဵၵ်ႉထီႇလႃႇ ၼႆႉ မီးၼင်ႇပႃႈတႂ်ႈၼႆႉယဝ်ႉ။
1197
1197
လိူၼ်ၾႅပ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မၢတ်ႉၶျ်
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢေႇပရႄႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မေႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျုၼ်ႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျူႇလၢႆႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢေႃးၵၢတ်ႉ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်သႅပ်ႇထႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢွၵ်ႇထူဝ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၼူဝ်ႇဝႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်တီႇသႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
သေႃးၼလႄႈ ဢုတ်ႉတရ
ၽိုၼ်ဢိင်
ၼႃႈလိၵ်ႈ ႑႐႙၊ ပပ်ႉ - ႁၢင်ႈပိုၼ်းပုတ်ႉထၸဝ်ႈ| တႅမ်ႈ - သြႃႇလူင်ဢူးၵူဝ်ႇဢိင်ႇၵႃႇ (ၽူႈၼႄတြႃးဝိပသ်သၼႃႇလုမ်ႈၾႃႉ)
1197
လိူၼ်တီႇသႅမ်ႇပႃႇ
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:1197
ယႂႃႇတေႃႇ၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းတတႃးဢူး
ဝၢၼ်ႈယႂႃႇတေႃႇ  (ရွာတော်ရွာ, Ywartaw) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇမျိၼ်းတႄႇ၊ ၸႄႈဝဵင်းတတႃးဢူး၊ ၸႄႈတွၼ်ႈၵျွၵ်ႉသႄႇ၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 191107 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇၸလေႇၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 1357 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 1559 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 2916 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းတတႃးဢူး
ၵျွၵ်ႉတၵႃး၊ ဝဵင်း
ဝဵင်းၵျွၵ်ႉတၵႃး (ကျောက်တံခါးမြို့), (Kyaukdaga), ၼႆႉ ပဵၼ်ဝဵင်းပၵ်းလုမ်း ၸႄႈဝဵင်းၵျွၵ်ႉတၵႃး၊ ၸႄႈတွၼ်ႈပႃႇၵိူဝ်၊ ၸႄႈတိူင်းပႃႇၵိူဝ်ၶႃႈဢေႃႈ။ ၵျွၵ်ႉတၵႃးၼႆႉ တႄႇဢဝ်ပၢႆးၸဝ်ႉပၢၼ်ၶူဝ်းလၼီႇမႃး ပဵၼ်ဝဵင်းဢၼ်ၵိုၼ်းမႃးယဝ်ႉ။ ႁၢၼ်ႉတေႃႇထိုင် တီႇမေႃးမိၼ်း ပႃးၵႂႃႇၸွမ်းဢင်းၵိတ်ႉၼၼ်ႉ ၵျႂၵ်ႉတၵႃးၼႆႉ တိုၵ်ႉပဵၼ် ပႃႇထိူၼ်ႇႁူမ်ႇဝႆႉယူႇ။ တီႈၽင်ႇ မႄႈၼမ်ႉၸိတ်ႉတွင်း ဢၼ်မီးၽၢႆႇဢွၵ်ႇဝဵင်းၼႆႉ ပဵၼ်တီႈႁိူဝ်းမႃးၵိုတ်းယင်ႉသေ တမ်းတၢင်ႇၵုၼ်ႇယဝ်ႉ။ ပီ 1885 ၼၼ်ႉ လူင်ပွင်ၸိုင်ႈ ဢိၼ်းတီးယႃး ၼႆႉ ဢဝ်လွၵ်းလိၼ် ၵူၼ်းမၢၵ်ႈမီးၸဝ်ႈလိၼ် ဢိၼ်းတီးယႃး ဢဵၵ်ႉၶျ်ဢေႇမီးလိၼ်း သေၵေႃႈ လွၵ်းလိၼ်ဢေႇၵ 28700 ဢၼ်မီးၽၢႆႇတူၵ်းၵျွၵ်းတၵႃး တီႈပႃႇထိူၼ်ႇၼၼ်ႉ ပၼ်ၵရၢၼ်ႇတႃႇ 60 ပီယဝ်ႉ။ မိတ်ႇၸတႃႇမီးလိၼ်းၼႆႉ မိူဝ်ႈပီ 1885 ၼၼ်ႉ မၼ်းတႄႇႁွင်ႉဢဝ် ႁိၼ်ႇတူႇတီႈမိူင်းဢိၼ်းတီးယႃးမႃးဝႃႈ တေပၼ်သုၼ်ႇႁဵတ်းၼႃး ၼႆသေ ၶၢမ်ႇပၼ်ၸရိတ်ႈသေႁွင်ႉမႃးယဝ်ႉ။ မိူဝ်ႈၼၼ်ႉ ၽွင်းတိုၵ်ႉႁဵတ်းတၢင်းလူတ်ႉလဵၼ်း တႃႈၵုင်ႈ ပျုၼ်ႇတၢၼ်ႇသႃႇ-တွင်ႇငူႇ ၼၼ်ႉလႄႈ ၸင်ႇႁွင်ႉၶဝ် သၢမ်ပီထပ်းၵၼ်သေ ပၼ်ဢွင်ႈတီႈဝႆယဝ်ႉ။ ၼႂ်းၵရၢၼ်ႇငဝ်ႈတိုၼ်းၼၼ်ႉ မီးဝႆႉဝၢၼ်ႈ ယၢင်းၽိူၵ်ႇ၊ တႆး လႄႈ မၢၼ်ႈ ဝႆႉ ဢိတ်းဢွတ်းလႄႈ ၶဝ်ပဵၼ်ၸိူဝ်းဢၼ်ယူႇတီႈၼိူဝ် ၵွင်းလွႆတႆးသေ ႁဵတ်းၵိၼ်ၵၢၼ်ႁႆႈၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၸိူဝ်းပဵၼ်ၵူၼ်းၸၢဝ်းၶိူဝ်းတႆးၶဝ်ၼႆႉ တွၼ်ႈတႃႇပၢႆးယူႇလီၶဝ် ၶဝ်လႆႈပိုင်ႈဢိင် မေႃယႃမၢၼ်ႊ ဢၼ်ယူႇတီႈ သျၢၼ်းဢူၵ်ႉသျိတ်ႉၵူင်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ တႆးၶဝ် ဢွၼ်ၵၼ်ႁွင်ႉ မေႃယႃၼၼ်ႉဝႃႈ ၵျွင်းတၵႃႇ ၼႆသေ ၸွမ်းၼင်ႇသဵင်ဢွၵ်ႇတႆး သေ မၢၼ်ႈၶဝ်ဝႃႈပဵၼ် ၵျွၵ်ႉတၵႃး (မၢၼ်ႊ:ကျောက်တကား) ၼႆယဝ်ႉ။ ၽိူဝ်ႇႁဵတ်းတၢင်းလူတ်ႉလဵၼ်းယဝ်ႉ ယွၼ်ႉမၼ်းငၢႆးၵၼ်တင်း ၸႄႈဝဵင်းၵျွၵ်ႉတတႃး တီႈတႃႈၵုင်ႈၼၼ်ႉလႄႈ ၸင်ႇလၢႆႈပဵၼ် ၵျွၵ်ႉတၵႃး ဝႃႈၼႆယဝ်ႉ။ ဝၢႆးၼၼ်ႉ ဢဝ် ဝဵင်းပႄးၼွႆႇၵူင်း၊ တေႃးၵျွႆးဢိၼ်း၊ ၽတူဝ်ႇ ဢဝ်ထုင်ႉၵျွၵ်ႉတၵႃး သီႇဢၼ်ႁူမ်ႈၵၼ်သေ ပဵၼ်မႃး ၸႄႈဝဵင်းၵျွၵ်ႉတၵႃး ယူႇယဝ်ႉ။ ဝဵင်းၵျွၵ်ႉတၵႃးၼႆႉ ပၢၼ် တေႃႇလၢၼ်ႇယေးၶွင်ႇၸီႇ မိူဝ်ႈပီ 1964 လိူၼ်ဢေႃးၵၢသ်ႉ 28 ၼၼ်ႉ ၸူးၸႅၵ်ႇဢွၵ်ႇၵႃႈတီႈ ၸႄႈဝဵင်းပွတ်းတူၵ်း ၺွင်ႇလေးပိၼ်ႇ သေ ပဵၼ်မႃး ၸႄႈဝဵင်းယူႇယဝ်ႉ။
သဵၼ်ႈတၢင်းၶိုၼ်ႈသိုၵ်း တပိၼ်ႇသူၺ်ႇထီး
တီႈၽၢႆႇတူၵ်းၵျွၵ်ႉတၵႃး ယၢၼ်မွၵ်ႈ 5 လၵ်းၼၼ်ႉ တေလႆႈႁၼ် သဵၼ်ႈတၢင်း တပိၼ်ႇသူၺ်ႇထီး ၶိုၼ်ႈသိုၵ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ သဵၼ်ႈတၢင်းဢၼ်ၼၼ်ႉ လတ်းၵႂႃႇတီႈ ဝၢၼ်ႈလူင်ပႄးၼွႆႇၵူင်း တီႈႁိမ်းဝၢၼ်ႈၵျုၼ်းၶျွင်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ဝဵင်းၵဝ်ႇ
ၽၢႆႇဢွၵ်ႇၵျွၵ်ႉတၵႃး ယၢၼ်မွၵ်ႈသၢမ်လၵ်းၼၼ်ႉ မီးဝႆႉ ဝဵင်းၵဝ်ႇဝဵင်းၼိူင်ႈသေ ယွၼ်ႉမီးဝႆႉတီႈႁိမ်းဝၢၼ်ႈၵျွၵ်ႉၸယိတ်ႉလႄႈ ၶုၼ်ပႃႇထိူၼ်ႇ ဢူးဢွင်ႇမျိၼ်ႉ ၸင်ႇပၼ်ၸိုဝ်ႈဝႃႈ ဝဵင်းၵဝ်ႇၵျွၵ်ႉၸယိတ်ႉ ဝႃႈၼႆႉယဝ်ႉ။
လႅတ်ႉဝႄး၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းၺွင်ႇဢူး
ဝၢၼ်ႈလႅတ်ႉဝႄး  (လက်ဝဲရွာ၊ Letwea) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇတူးယႂိၼ်းတၢႆႇ ၊ ၸႄႈဝဵင်းၺွင်ႇဢူး၊ ၸႄႈတွၼ်ႈၺွင်ႇဢူး၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 192337 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇတူးယႂိၼ်းတၢႆႇၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 2279 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 3099 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 5378 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းၺွင်ႇဢူး
ဢူင်းပိၼ်ႇ၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းပျေႃႇပွႆႇ
ဝၢၼ်ႈဢူင်းပိၼ်ႇ  (အုန်းပင်ရွာ၊ Ohnpin) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇဢူင်းပိၼ်ႇ၊ ၸႄႈဝဵင်းပျေႃႇပွႆႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈယမႄးတိၼ်း၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 193036 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇဢူင်းပိၼ်ႇၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 1668 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 1968 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 3636 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းပျေႃႇပွႆႇ
ၶွၼ်ႉတွမ်ႇ
ၶွၼ်ႉတွမ်ႇ (Condom) ၼႆႉ ပဵၼ်ၶိူင်ႈၸႂ်ႉ ဢၼ်လႆႈၸႂ်ႉမိူဝ်ႈ တႃႇႁဵတ်းလွင်ႈ ႁွမ်းသွင်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၶွၼ်ႉတွမ်ႇၼႆႉ ႁဝ်းၶႃႈ ဢဝ်သူပ်းသႂ်ႇတီႈ ၵႂႆးဢၼ်တင်ႈ၊ ဢၼ်ၶႅင် သေ တွၼ်ႈတႃႇႁႄႉၵင်ႈ ယႃႇႁႂ်ႈ ၼမ်ႉငၢၼ် ဢၼ်တေၸိတ်းၶဝ်ႈၵႂႃႇၸူး တီႈၼႂ်း တူဝ်ၼၢင်းယိင်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၶွၼ်ႉတွမ်ႇၼႆႉ ႁဝ်းၶႃႈၸႂ်ႉ တွၼ်ႈတႃႇ ႁႄႉၵင်ႈဢဝ်လုၵ်ႉဢွၼ်ႇ လႄႈ တွၼ်ႈတႃႇ ၵႅတ်ႇ​ၶေႇ​ႁႄႉၵင်ႈ တၢင်းပဵၼ် ဢၼ်ၸပ်းၸွႆး လွင်ႈႁွမ်းသွင် ၼႆၶႃႈယဝ်ႉ။ ၶွၼ်ႇတွမ်ႇၼႆႉ ယွၼ်ႉမၼ်း ႁေႉလႆႈၼမ်ႉသေ ဢူၼ်ႈဢွၼ်ႇ ၵႅၼ်ႇၶႅင်ဝႆႉလႄႈ ထႅင်ႈတၢင်ႇတီႈ တၢင်ႇလႅၼ်ၵေႃႈ ၸႂ်ႉတိုဝ်းဝႆႉယူႇ။ မိူၼ်ၼင်ႇ ၸႂ်ႉတႃႇ​ႁႄႉၼမ်ႉ တႄႇဢဝ် မႅၵ်ႉလၢတ်ႈၵႂၢမ်း တေႃႇပေႃးထိုင် လွတ်ႉႁူးၵွင်ႉရၢႆႇၽၢႆႇ ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
လၢႆးႁဵတ်းၵၢၼ်
ၶွၼ်ႉတွမ်ႇၼႆႉ မၼ်းပဵၼ် ၵၢၼ်ႁေႉၵင်ႈပၼ် ယႃႇႁႂ်ႈ ၼမ်ႉငၢၼ် ၵူၼ်းၸၢႆး လႆႈၶဝ်ႈၵႂႃႇတီႈၼႂ်း တူဝ်ၼၢင်းယိင်းၼႆၶႃႈယဝ်ႉ။
လွင်ႈတိူဝ်ႉယမ်
သင်ၸိူဝ်ႉဝႃႈ ၸႂ်ႉတိုဝ်းၸွမ်း လွၵ်းလၢႆးမၼ်းၽဵၼ်ႈၽဵၼ်ႈၼႆ မၼ်းၵေႃႈ တိူဝ်ႉယမ်ဝႆႉၼင်ႇၵဝ်ႇ။ ပေႃးၸႂ်ႉတိုဝ်း​ၸွမ်း လွၵ်းလၢႆးမၼ်း ၽဵၼ်ႈၽဵၼ်ႈၼႆ ၼႂ်းၽူဝ်မေး ႑႐႐ ​ၼၼ်ႉ မွၵ်ႈသွင်ၵေႃႉၼႆႉၵူၺ်း တေၸၢင်ႈပႃးတွင်ႉ။ ၽူဝ်မေး ၸိူဝ်းဢၼ်ဢမ်ႇၸႂ်ႉၸွမ်း လွၵ်းလၢႆးမၼ်းၽဵၼ်ႈၽဵၼ်ႈၼႆႉတႄႉ ၼႂ်းၵႃႈ ႑႐႐ ၵေႃႉၼႆႉ တေၸၢင်ႈပႃးတွင်ႉမွၵ်ႈ ႑႕ ၵေႃႉၼႆႉၼႆယဝ်ႉ။
မူင်ႇတၢႆႇ၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းၵျွၵ်ႉသႄႇ
ဝၢၼ်ႈမူင်ႇတၢႆႇ  (မုန်တိုင်ရွာ, Montaing) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇပႄးၶိၼ်း၊ ၸႄႈဝဵင်းၵျွၵ်ႉသႄႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈပၢင်ႇဢူး၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 190630 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇၸလေႇၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 1272 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 1342 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 2614 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းၵျွၵ်ႉသႄႇ
တႁတ်ႉၵူင်း၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းၵျွၵ်ႉပတွင်း
ဝၢၼ်ႈတႁတ်ႉၵူင်း  (ဒဟပ်ကုန်းရွာ၊ Dahatkone) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇၸေးၵူင်း၊ ၸႄႈဝဵင်းၵျွၵ်ႉပတွင်း၊ ၸႄႈတွၼ်ႈၺွင်ႇဢူး၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 192086 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇၸေးၵူင်းၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 819 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 1132 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 1951 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းၵျွၵ်ႉပတွင်း
မွၵ်ႇလႅင်၊ ဝၢၼ်ႈ
ဝၢၼ်ႈမွၵ်ႇလႅင် (, Mawng Lai, မောင်လိုင်) ၼႆႉ ပဵၼ်ဝၢၼ်ႈ ဢၼ်မီးၼႂ်း ဢိူင်ႇသႃးဝႃး၊ ၸႄႈဝဵင်းမိူင်းပၼ်ႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈ လၢင်းၶိူဝ်း၊ မိူင်းတႆး ဢေႃႈ။
သဵၵ်ႉၵျီးၶၼွင်ႇတူဝ်ႇ၊ ၸႄႈဝဵင်း
ၸႄႈဝဵင်းသဵၵ်ႉၵျီးၶၼွင်ႇတူဝ်ႇ (ဆိပ်ကြီးခနောင်တိုမြို့နယ်), (Seikgyi Kanaungto Township), ၼႆႉ မီးဝႆ့တီႈၼိူဝ်ၽင်ႇ ၸဵင်ႇၸၢၼ်းဝၼ်းတူၵ်း မႄႈၼမ်ႉတႃႈၵုင်ႈယဝ်ႉ။ ၸႄႈဝဵင်းသဵၵ်ႉၵျီးၶၼွင်ႇတူဝ်ႇၼႆႉ ၽၢႆႇႁွင်ႇမီး မႄႈၼမ်ႉတႃႈၵုင်ႈ၊ ၽၢႆႇဢွၵ်ႇမီး ႁွင်ႈၶုတ်းတုၼ်ႇတေး၊ ၽၢႆႇတူၵ်း လႄႈ ၽၢႆႇၸၢၼ်း မီး ၸႄႈဝဵင်းတုၼ်ႇတေး ယဝ်ႉ။
ၸႄႈဝဵင်းသဵၵ်ႉၵျီးၶၼွင်ႇတူဝ်ႇၼႆႉ ဢဝ်ပွၵ်ႉ (႙) ပွၵ်ႉသေ ၽွတ်ႈႁႅၼ်းဝႆႉယဝ်ႉ။ ႁူမ်ႈဝႃႈ မီးၽၢႆႇပုၼ်ႉၽင်ႇၼမ်ႉ ၵၢင်ဝဵင်း ဝဵင်းတႃႈၵုင်ႈသေတႃႉ ဢမ်ႇပႆႇမီး ၶူဝ်ဢၼ်ၵၢႆႇၸူးလႄႈ လွင်ႈႁုၼ်ႈမုၼ်းၶိုၼ်ႈယႂ်ႇၸႄႈဝဵင်းၼႆႉ တိုၵ်ႉဢေႇဝႆႉယူႇ။
တီႈၸႄႈဝဵင်းသဵၵ်ႉၵျီးၶၼွင်ႇတူဝ်ႇ ၼၼ်ႉ မီး ႁူင်းႁဵၼ်းလူင်ပွင်ၸိုင်ႈ ႁူင်းႁဵၼ်းၸၼ်ႉငဝ်ႈ (႑႖) ႁူင်း၊ ႁူင်းႁဵၼ်းၸၼ်ႉသုင် (႑) ႁူင်းယဝ်ႉ။
1196
1196
လိူၼ်ၸၼ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၾႅပ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မၢတ်ႉၶျ်
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢေႇပရႄႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျူႇလၢႆႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢေႃးၵၢတ်ႉ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်သႅပ်ႇထႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢွၵ်ႇထူဝ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၼူဝ်ႇဝႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်တီႇသႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:1196
1195
1195
လိူၼ်ၸၼ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၾႅပ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
113
လိူၼ်ၸၼ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၾႅပ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မၢတ်ႉၶျ်
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢေႇပရႄႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မေႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျုၼ်ႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျူႇလၢႆႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢေႃးၵၢတ်ႉ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်သႅပ်ႇထႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢွၵ်ႇထူဝ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၼူဝ်ႇဝႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်တီႇသႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:113
ဝၼ်းၵူၼ်းႁဵတ်းၵၢၼ် ၵမ်ႇၽႃႇ
ဝၼ်း လိူၼ်မေႇ ႑ ဝၼ်းၼႆႉ ပဵၼ်ဝၼ်းၵူၼ်းႁဵတ်းၵၢၼ်သေ ၸိူဝ်းပဵၼ် လုမ်းလူင်ပွင်ၸိုင်ႈ၊ ၸိူဝ်းပဵၼ် ဢွင်ႈႁဵတ်းၵၢၼ်၊ လၢၼ်ႉတၢင်းၶၢႆၸိူဝ်းၼႆႉ ဢွၼ်ၵၼ်ဢိုတ်းသေလႄႈ ၸိူဝ်းပဵၼ် ၵူၼ်းႁဵတ်းၵၢၼ်ၶဝ် ​ႁဵတ်းပွႆးၼႄဢဵၼ်ႁႅင်း၊ ၶပ်ႉယႆၵၼ်သေ ပႆဢွၵ်ႇၼိူဝ်တၢင်း ၸိူဝ်းၼႆႉ မၼ်းပဵၼ် ၽၢင်ႁၢင်ႈ ပွႆးမၢႆတွင်း ဝၼ်းၵူၼ်းႁဵတ်းၵၢၼ်ယဝ်ႉ။
မေႇတေး ၼႆၵေႃႈဝႃႈ ဝၼ်းၵူၼ်းႁဵတ်းၵၢၼ်ၼႆႉ​ တွၼ်ႈတႃႇ ၸၼ်ႉထၢၼ်ႈ ၵူၼ်းႁဵတ်းၵၢၼ်တင်းၵမ်ႇၽႃႇၼႆႉတႄႉ တေလႆႈဝႃႈ ပဵၼ်ဝၼ်းလူင်ဝၼ်းယႂ်ႇ ဝၼ်းဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈလူင်ဢၼ်ၼိုင်ႈယဝ်ႉ။ မိူဝ်ႈပူၼ်ႉမႃးပီယၢဝ်းၶၢဝ်းႁိုင်ၼၼ်ႉ ၽူႈမီးတိုၼ်းလၢင်းယႂ်ႇၼႆႉ ၶဝ်တဵၵ်းတဵင် ၸၼ်ႉထၢၼ်ႈၵူၼ်း ၸိူဝ်းဢမ်ႇမီး ၶူဝ်းၶွင်ငိုၼ်းၶမ်းသေၵေႃႈ ဢုပ်ႇပိူင်ႇမႃး။ ယွၼ်ႉပိူဝ်ႈဝႃႈ ဝၼ်းၵူၼ်းႁဵတ်းၵၢၼ်ၼႆႉ တေလႆႈဝႃႈပဵၼ်ဝၼ်း ဢၼ်ၵူၼ်းႁဵတ်းၵၢၼ်ၶဝ် ၼင်ႇႁိုဝ်ပေႃးတေ တႄႇတင်ႈလႆႈ ၸၢတ်ႈပၢၼ်မႂ်ႇၵႂႃႇၼၼ်ႉ ဢွၼ်ၵၼ်ၽွမ်ႉႁူမ်ႈၵၼ်သေ ၶိုၼ်းလုၵ်ႉၽိုၼ်ႉ ၽူႈမီးတိုၼ်းလၢင်းယႂ်ႇ ဢၼ်ၶီႇၼဵၵ်းတဵၵ်းတဵင်ၶဝ်မႃးယဝ်ႉ။
သၢႆငၢႆ လွင်ႈသုၵ်ႉယုင်ႈ ၼႂ်းၵႄႈ ၸဝ်ႈၵၢၼ်လႄႈ ၵူၼ်းႁဵတ်းၵၢၼ် ဢၼ်ပဵၼ်ငဝ်ႈတိုၼ်း တႃႇတေပဵၼ် မေႇတေးမႃးၼႆႉ တေလႆႈဝႃႈ တႄႇမႃးမိူဝ်ႈ ႑႙ ပၢၵ်ႇပီမိူင်း တီႈ မိူင်းႁူမ်ႈတုမ် ဢမေႇရိၵၢၼ်ႇၼႆယဝ်ႉ။ မိူဝ်ႈပၢၼ်ၼၼ်ႉ ၵူၼ်းႁဵတ်းၵၢၼ် ၶဝ်ၼႆႉ ​လႆႈႁဵတ်းၵၢၼ် တႄႇဢဝ်လႅတ်ႇဢွၵ်ႇ တေႃႇ​ လႅတ်ႇပေႃးတူၵ်း ၼိုင်ႈဝၼ်း လႆႈႁဵတ်းၵၢၼ် ႑႖ ၸူဝ်ႈမူင်း တေႃႇ ႒႐ ၸူဝ်ႈမူင်း၊ လႆႈႁဵတ်းၵၢၼ်ပၼ် ႁူင်းၵၢၼ်၊ ႁူင်းၸၢၵ်ႈ ယၢပ်ႇယၢပ်ႇယဵၼ်းယဵၼ်းယဝ်ႉ။ ႁူမ်ႈဝႃႈ လႆႈၶတ်းၸႂ် ႁဵတ်းၵၢၼ် ယၢပ်ႇယဵၼ်းထၢၼ်ႇၼၼ်ႉၵေႃႈ ၸၢတ်ႈပၢၼ်ၶဝ် ဢမ်ႇႁွၼ်ႇတိူဝ်းတွၼ်း ၶိုၼ်ႈယႂ်ႇမႃးလႆႈ သေပွၵ်ႈ။ လွင်ႈပိူင်ယူႇ တၼ်းသဝ်း၊ လွင်ႈပၢႆးယူႇလီၶဝ်ၵေႃႈ ပဵၼ်ဢၼ်တူၵ်းတႅမ်ႇဝႆႉယူႇ။
ၸိူဝ်းပဵၼ် ၽူႈဢွၼ်ႁူဝ် ၵူၼ်းႁဵတ်းၵၢၼ်ၶဝ်ၵေႃႈ ယွၼ်ႉၶဝ်လႆႈထူပ်းတူဝ်ႁၼ်မႅၼ်ႈ လွင်ႈတၢင်းယၢပ်ႇၽိုတ်ႇ ၵူၼ်းႁဵတ်းၵၢၼ်ၶဝ်လႄႈ ၼင်ႇႁိူဝ်ၵူၼ်းႁဵတ်းၵၢၼ်ၶဝ် ပေႃးတေလႆႈ ယူႇလူမ်ၸႂ်ၼၼ်ႉ ၸင်ႇလႆႈ တုၵ်းယွၼ်း တီႈၸဝ်ႈၵၢၼ်ၶဝ်ယူႇယဝ်ႉ။
ယႂႃႇၵျီး၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းၼထူဝ်းၵျီး
ဝၢၼ်ႈယႂႃႇၵျီး  (ရွာကြီးရွာ, Ywargyi) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇယႂႃႇၵျီး ၊ ၸႄႈဝဵင်းၼထူဝ်းၵျီး၊ ၸႄႈတွၼ်ႈမျိၼ်းၶျၢၼ်ႇ၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 191711 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇယႂႃႇၵျီးၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 3280 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 4524 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 7804 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းၼထူဝ်းၵျီး
112
လိူၼ်ၸၼ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၾႅပ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မၢတ်ႉၶျ်
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢေႇပရႄႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မေႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျုၼ်ႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျူႇလၢႆႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢေႃးၵၢတ်ႉ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢွၵ်ႇထူဝ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၼူဝ်ႇဝႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်တီႇသႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။