ၸၢတ်ႈၸိုင်ႈလုမ်ႈၾႃႉ
ပိုၼ်ႉလင်
ၼႂ်းပီႁူဝ်ပၢၵ်ႇ မိူဝ်ႈပႆႇၽွတ်ႈႁႅၼ်း ၸၢတ်ႈၸိုင်ႈလုမ်ႈၾႃႉၼၼ်ႉ တွၼ်ႈတႃႇ ၸွႆႈထႅမ်၊ ၵႅတ်ႇၵင်ႈၽူႈၸိူဝ်းလႆႈၶၢမ်ႇတၢမ်ႇ လွင်ႈတိုၵ်းတေႃး လႄႈ လုင်ႈယုင်ႈၸၢင်ႈ ၸုမ်းယိပ်းၵွင်ႈၵၢင် ၼႆသေ လႆႈၽွတ်ႈႁႅၼ်း ၸုမ်းလိၵ်ႈႁူမ်ႈမၢႆၵူႈၸိုင်ႈမိူင်း ဢၼ်မိူၼ်ၼင်ႇ ၸုမ်းပွင်ၵၢၼ်ၶႂၢႆႇၶႃပေလႅင်ၵူႈၸိုင်ႈမိူင်း ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ မိူဝ်ႈပီ 1914 ၼၼ်ႉ တီႈ သႃႇရႃႇယေပူဝ်ႇၼၼ်ႉ လႆႈပဵၼ် လွင်ႈၶႃႈႁႅမ်တၢႆ ၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈၵၢၼ်မိူင်းလႄႈ ၼၼ်ႉ လႆႈပဵၼ်လွင်ႈတၢင်း တွၼ်ႈတႃႇတႄႇပဵၼ် သိုၵ်းၵမ်ႇၽႃႇပွၵ်ႈၵမ်းၼိုင်ႈယဝ်ႉ။ ၵူၼ်းၼုမ်ႇတင်းၼမ်တင်းလၢႆၵေႃႈ ထုၵ်ႇသူင်ႇၸူး တီးၼႂ်းၶူးတပ်ႉလႄႈ ၸိူဝ်းပဵၼ် မိူင်းဢၼ်ဢွၵ်ႇသဵင်ႁႅင်းလႆႈ ၼင်ႇ ဢမေႇရိၵၢၼ်ႇ လႄႈ ဢိင်းၵလဵတ်ႈၶဝ် လႆႈတုၵ်းယွၼ်းထိုင် ၵူႈၸိုင်ႈမိူင်း ႁႂ်ႈဢွၼ်ႁၼ်ထင်းသိမ်းပၼ် လွင်ႈငမ်းယဵၼ်ၼႆယဝ်ႉ။ ၸဝ်ႈၸွမ်ၸိုင်ႈ Woodrow Wilson ၼႆႉ မၼ်းႁပ်ႉၶၢမ်ႇပၢႆးဝူၼ်ႉဢၼ်ၼႆႉသေ မိူဝ်ႈပီ 1918 ၼၼ်ႉ တွၼ်ႈတႃႇ ၵိုတ်းသိုၵ်းၼႆသေ မၼ်းဢဝ်တင်း ၶေႃႈတၢင်ႇလဝ်ႈ 14 ၶေႃႈသေ တၢင်ႇပဵၼ် ပိူင်လိူင်း ၸုမ်းၵူႈၸိုင်ႈမိူင်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ မိူဝ်ႈပီ 1918 ၼၼ်ႉ ၸိူဝ်းပဵၼ် ဝဵင်းဢဵၼ်ႁႅင်းယႂ်ႇၸိူဝ်းၼၼ်ႉ လႆႈၽွမ်ႉလွင်ႈလႆႈၸႂ် တွၼ်ႈတႃႇ ၵိုတ်းလွင်ႈၶႃႈၶႅမ်ၵၼ်တၢႆ တီႈၼႂ်း သိုၵ်းၵမ်ႇၽႃႇပွၵ်ႈၵမ်းၼိုင်ႈၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ဝၢႆးႁိုင်သွင်လိူၼ် ၸိူဝ်းပဵၼ် ၸုမ်းဢူၺ်းလီပဵၼ်တၢင်းၵၢၼ်ၶဝ် တွၼ်ႈတႃႇတႄႇသၢင်ႈ ၶေႃႈၽွမ်ႉၸႂ် လွင်ႈငမ်းယဵၼ်ၼၼ်ႉလႆႈထူပ်းတင်း ၵျႃႇမၼီႇ၊ ဢေႃႉသထရေးလီးယႃး တင်း ႁင်ႇၵေႇရီႇ ၵႃႈတီႈ ဝႃႇသၢႆးယဝ်ႉ။ ၸဝ်ႈၸွမ်ၸိုင်ႈ Wilson တႄႉ ၶႂ်ႈလႆႈလွင်ႈငမ်းယဵၼ်ယူႇ။ ၵူၺ်းၵႃႈဝႃႈ ယူႇၼၢႆႉတႅၵ်ႉၶိင်းတမ်း လႄႈ ၾရၢင်ႇသဵတ်ႈၶဝ် ဢမ်ႇၽွမ်ႉၸွမ်း။ ၶဝ်ႈႁႂ်ႈႁၢင်ႈသိုၵ်းႁၢဝ်ႈႁႅင်းၸူးတေႃႇ ၽူႈၶဵၼ်ၵဝ်ႇၶဝ်ယဝ်ႉ။ ဝၢႆးသေ လႆႈမၵ်းမၼ်ႈ ၸုမ်းႁူမ်ႈတုမ်ၵူႈၸိုင်ႈမိူင်းယဝ်ႉ ထိုဝ်ၶၢဝ်မႆႈ မိူဝ်ႈပီ 1919 ၼၼ်ႉ လႆႈဢဝ် လိၵ်ႈႁူမ်ႈမၢႆဝႃႇသၢႆး လႄႈ ပတိၼ်ႇၺၢၼ်ႇ ၸုမ်းႁူမ်ႈတုမ်ၵူႈၸိုင်ႈမိူင်း တၢင်ႇထိုင် သၽႃးသီးၼဵတ်ႉဢမေႇရိၵၢၼ်ႇယဝ်ႉ။ ထိုင် ပီ 1920 လိူၼ်ၸၼ်ႇဝႃႇရီႇ 10 ဝၼ်းမႃးဢၼ်ပဵၼ် ပတိၼ်ႇၺၢၼ်ႇ ၸုမ်းႁူမ်ႈတုမ်ၵူႈၸိုင်ႈမိူင်း ဢၼ် မိူင်း 42 မိူင်းလႆႈမၵ်းမၼ်ႈမႃး မိူဝ်ႈပီ 1919 ၼၼ်ႉ ဢႃႇၼႃႇလႆႈမၼ်မႃးၼႆ ၸုမ်းႁူမ်ႈတုမ်ၵူႈၸိုင်ႈမိူင်း ၼၼ်ႉၵေႃႈ လႆႈပေႃႇပဵၼ်မႃးပဵၼ်တၢင်းၵၢၼ်ယူႇယဝ်ႉ။ မိူဝ်ႈၵျႃႇပၢၼ်ႇ ပူၼ်ႉပႅၼ် မၢၼ်ႇၶျူးရီးယႃးၼၼ်ႉ မိူင်း 40 မိူင်း ပၼ်ၶႅပ်းၵၢင်ၸႂ် တွၼ်ႈတႃႇ ၵျႃႇပၢၼ်ႇထွႆဢွၵ်ႇၶိုၼ်းၵႃႈတီႈ မၢၼ်ႇၶျူးရီးယႃးၼၼ်ႉသေတႃႉ ၵျႃႇပၢၼ်ႇလႆႈပင်ၶႅၵ်းၵၢင်ၸႂ် သၢၼ်ၶတ်းၼၼ်ႉသေ လႆႈဢွၵ်ႇၵႂႃႇတီႈၼႂ်း League ၼၼ်ႉလႄႈ ၸုမ်းၵေႃႈ လႆႈပဵၼ် လွင်ႈဢမ်ႇတိူဝ်ႉယမ်မႃး။ ထႅင်းပွၵ်ႈၼိုင်ႈၸမ်ႉ ၶဝ်ဢၢၼ်းၶတ်းၸႂ် ဢုပ်ႇဢူဝ်းတင်း ပႅၼ်ႇၼီႇမူႇသူဝ်ႇလူဝ်ႇၼီႇ ယႃႇႁႂ်ႈပဵၼ် ပၢင်သိုၵ်း ဢီႇတလီႇ-ဢီႇတီႇယူဝ်းပီးယႃး ပွၵ်ႈၵမ်းသွင်ၼႆသေတႃႉ ပႅၼ်ႇၼီႇတူဝ်ႇ မူႇသူဝ်ႇလူဝ်ႇၼီႇၼႆႉ လႆႈပွၵ်ႉသိုၵ်းမၼ်းၵႂႃႇၸူးတီႈ ဢႃႇၾရိၵ။ လုၵ်ႉတီႈၸုမ်း မီးၶပ်ႉမၢႆတွၼ်ႈတႃႇ မူႇသူဝ်ႇလူဝ်ႇၼီႇ တွၼ်ႈတႃႇ ဢဝ်ပွတ်းတွၼ်ႈဢၼ်ၼိုင်ႈ ႁင်း ဢီႇတီႇယူဝ်းပီးယႃးၼႆသေတႃႉ မၼ်းဢမ်ႇထွမ်ႇ လွင်ႈၸုမ်းလၢတ်ႈသေ လႆႈပူၼ်ႉပႅၼ် ဢီႇတီႇယူဝ်းပီးယႃးမႃးယဝ်ႉ။ ယွၼ်ႉၼၼ် မူႇၸုမ်းၼႆႉ ၶတ်းၸႂ် တႃႇပၼ်တၢမ်ႇၼိူဝ် ဢီႇတႃႇလီၼႆသေတႃႉ ဢီႇတႃႇလီၼႆႉ ပေႃးဢွင်ႇပႄႉဢဝ် ဢီႇတီႇယူဝ်းပီးယႃးယဝ်ႉလႄႈ လွင်ႈၵႅတ်ႇၶႄ ၸုမ်းႁူမ်ႈတုမ်ၵူႈၸိုင်ႈမိူင်းၼၼ်ႉၵေႃႈ လႆႈတုၵ်းသူမ်းၵႂႃႇထႅင်ႈယူႇယဝ်ႉ။ ဝၢႆးလွင်ႈသိမ်းဢဝ် ဢီႇတီႇယူဝ်းပီးယႃးယဝ်ႉသေ ဢီႇတီႇယူဝ်းပီးယႃး၊ ဢီႇတႃႇလီႇလႄႈ ၸိူဝ်းပဵၼ် တၢင်ႇမိူင်း ဢွၵ်ႇၵႂႃႇတီႈၼႂ်း ၸုမ်းယူႇယဝ်ႉ။ ၵူၺ်းၵႃႈဝႃႈ ဝၢႆးသေ ၶဝ်ပွင်ႇၸႂ်ဝႃႈ ၶဝ်တၢင်းသဵင်ႈလႆႈလူႉႁၢမ်းမႃးၼႆ ၶဝ်ၶိုၼ်းသႂ်ႇၶိူင်ႈလၢၵ်ႈၼၢၵ်ႈၶဝ် ၽႂ်းၽႂ်းယူႇယဝ်ႉ။ မိူဝ်ႈၼႂ်း ပီ 1938 ပရိတ်ႉတဵင်ႇ လႄႈ ၾရၢင်ႇသဵတ်ႈၶဝ် ၶတ်းၸႂ် ဢၢၼ်းငူပ်ႉငိၵၼ်တင်း ႁိတ်ႇတလႃႇ ယွၼ်ႉ ႁိတ်ႉတလႃႇ လႆႈပူၼ်ႉပႅၼ် ၶျႅၵ်ႇၵူဝ်ႇသလူဝ်ႇဝႃးၵီးယႃး မိူဝ်ႈပီ 1939 ၼၼ်ႉလႄႈ လွင်ႈငူပ်ႉငိၵၼ်ၵေႃႈ လႆႈလူႉႁၢမ်းၵႂႃႇယူႇယဝ်ႉ။ ၽွင်းတႄႇပဵၼ်သိုၵ်း မိူဝ်ႈပီ 1939 ၼၼ်ႉသေ ဢၼ်ပဵၼ် ၸုမ်းႁူမ်ႈတုမ်ၼၼ်ႉၵေႃႈ လႆႈဢိုတ်းဝႆႉသေ ငဝ်ႈငုၼ်းဢၼ်မီးတီႈ ၵျၼီႈဝႃႇၼၼ်ႉၵေႃႈ ၽွင်းၶၢဝ်းပဵၼ်သိုၵ်းၼၼ်ႉ ပဵၼ်ဢွင်ႈပဝ်ႇဝႆႉၵူၺ်းယဝ်ႉ။ ယူႇၼၢႆႉတႅၵ်ႉသတဵၵ်ႉၼႆႉ ႁူမ်ႈဝႃႈ ဢမ်ႇၶဝ်ႈႁူမ်ႈတင်းၸုမ်းသေပွၵ်ႉၼႆသေတႃႉ ၵပ်းၵၢႆႇလူၺ်ႈ လွင်ႈပၢႆးမၢၵ်ႈမီး လႄႈ ၵၢၼ်သၢင်ႈလွင်ႈၵူၼ်းၸိူဝ်းၼႆႉတႄႉ မၼ်းပွႆႇ ၵၢၼ်ငၢၼ်းပရႁိတ လႄႈ ၽွင်းတၢင်တူဝ်သ ပၼ်လွင်ႈၵမ်ႉထႅမ်မႃးယူႇ။