cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
သူၺ်ႇပယႅတ်ႉ၊ သိၼ်ႇတေႇ
ဝၢၼ်ႈသူၺ်ႇပယႅတ်ႉ (ရွှေဘယက်ရွာ, Shwebayet) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇသိၼ်ႇတေႇ၊ ၸႄႈဝဵင်းၸိၼ်ႉၵူး၊ ၸႄႈတွၼ်ႈပၢင်ႇဢူး၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 190221 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇၵျွင်းသဵၵ်ႉၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 1482 ၵေႃႉ၊ ယိင်း 1760 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 3242 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းၸိၼ်ႉၵူး
1479
လိူၼ်ၸၼ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မၢတ်ႉၶျ်
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢေႇပရႄႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မေႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျုၼ်ႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျူႇလၢႆႇ
(1) ဝၼ်း။
ဢေႃးၵၢတ်ႉ
(1) ဝၼ်း။
သႅပ်ႇထႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
ဢွၵ်ႇထူဝ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
ၼူဝ်ႇဝႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
တီႇသႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:1479
ပၢင်းတၢင်ႇ၊ ဝၢၼ်ႈ
ဝၢၼ်ႈပၢင်းတၢင်ႇ (, Paan Taang, ပန်းတန်) ၼႆႉ ပဵၼ်ဝၢၼ်ႈ ဢၼ်မီးၼႂ်း ဢိူင်ႇပၢင်းတၢင်ႇ၊ ၸႄႈဝဵင်းမွၵ်ႇမႆႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈ လၢင်းၶိူဝ်း၊ မိူင်းတႆး၊ မိူင်းမျၢၼ်ႇမႃႇၶႃႈဢေႃႈ။
တမႃႇပိၼ်ႇ၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းငၸုၼ်ႇ
ဝၢၼ်ႈတမႃႇပိၼ်ႇ  (တမာပင်ရွာ၊ Tamarpin) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇတမႃႇပိၼ်ႇ ၊ ၸႄႈဝဵင်းငၸုၼ်ႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈမျိၼ်းၶျၢၼ်ႇ၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 192175 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇတမႃႇပိၼ်ႇၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 1216 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 1547 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 2763 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းငၸုၼ်ႇ
မၢၵ်ႇၶိူဝ်
မၢၵ်ႇၶိူဝ်ဢၼ်ဝႃႈၼၼ်ႉမီးလၢႆမဵဝ်းၼင်ႇၵဝ်ႇ။
ၽၵ်းၸိူဝ်းဢဝ်မၢၵ်ႇၶိူဝ်သေ ႁဵတ်းလႆႈ
မၢၵ်ႇၶိူဝ်ၼႆႉႁဵတ်းၽၵ်းလႆႈလၢႆမဵဝ်း မိူၼ်ၼင်ႇ
လၢႆးႁဵတ်းမၢၵ်ႇၶိူဝ်ဢုပ်ႉလႄႈမီႇၵီး
႑ လိူၵ်ႈႁႃဢဝ်မၢၵ်ႇၶိူဝ်ဢၼ်ၼုမ်ႇၼုမ်ႇ သုၵ်ႈလၢင်ႉၼမ်ႉႁႂ်ႈမူတ်းသႂ် ယဝ်ႉဢဝ်မိတ်ႈၽႃႇႁႂ်ႈပဵၼ်သိၵ်ႈ  ၼမ်ဢေႇဢဝ်ၵမ်ႈၸႂ်။ ႒ သင်ဝႃႈမီးတႅင်ၸိင် ဢမ်ႇၼၼ် ထူဝ်ႇၽၵ်းယၢဝ်း ဢဝ်သုၵ်ႈလၢင်ႉၼမ်ႉႁႂ်ႈမူတ်းသႂ်ယဝ်ႉသႂ်ႇၸွမ်းေၵႃႈလႆႈ  သင်ဝႃႈၵျိူၵ်ႈ ပေႃးဢမ်ႇၵျူိၵ်ႈဢမ်ႇသႂ်ႇေၵႃႈလႆႈယူႇ။ ႓ ၽၵ်းမီႇႁူဝ်လႅင်ၽႃႇႁဵတ်းၵိပ်ႇ လႄႈၽၵ်းမီႇႁေႃ (ၽၵ်းမီႇႁူဝ်ၽိူၵ်ႇ) ႁႂ်ႈၵိုင်ႇတၢၼ်ႇ။ ႔ ၼမ်ႉမၼ်း သႂ်ႇႁႂ်ႈၵိုင်ႇတၢၼ်ႇ ႕ ၵိူဝ်ၸဵမ်း သႂ်ႇႁႂ်ႈၵိုင်ႇတၢၼ်ႇ ႖ ၽွင်ဝၢၼ် သႂ်ႇႁႂ်ႈၵိုင်ႇတၢၼ်ႇ ႗ ထူဝ်ႇၼဝ်ႈ သႂ်ႇႁႂ်ႈၵိုင်ႇတၢၼ်ႇ ႘ ၶိင်လႄႈ မၢၵ်ႇၽဵတ်း ႙ ၽွင်မိၼ်ႉ ႑႐ မၢၵ်ႇၶိူဝ်သူမ်ႈ ပေႃးယဝ်ႉမူတ်းယဝ်ႉေၵႃႈ ဢဝ်ေမႃႈမၢၵ်ႇၶိူဝ်ႁဝ်းၼၼ်ႉတင်ႈဝႆႉၼိူဝ်ၵဵင်းသေသႂ်ႇၾႆးပၼ်ပၢၼ်ၵၢင်ၼႆၶႃႈယဝ်ႉ။ ၼႂ်းမၢၵ်ႇၶိူဝ်ဢုပ်ႉႁဝ်းၼၼ်ႉ ပေႃးဝႃႈႁဝ်းဢမ်ႇလႆႈသႂ်ႇမၢၵ်ႇၽဵတ်းဝႆႉၼႆၸိုင် ၶႂ်ႈႁဵတ်းၼမ်ႉၽိတ်ႉသေၵပ်းၵိၼ်ဢဝ်ေၵႃႈလႆႈၶႃႈေဢႃႈ။ လၢႆးႁဵတ်းၼမ်ႉၽိတ်းမၼ်းၸမ်ႉ ။ ႑ ၽၵ်းမီႇႁေႃ (ၽၵ်းမီႇႁူဝ်ၽိူၵ်ႇ) ၵိုင်ႇတၢၼ်ႇ ႒ ထူဝ်ႇၼဝ်ႈ ၵိုင်ႇတၢၼ်ႇ ႓ ၵိူဝ် လႄႈ ၽွင်ဝၢၼ် ၵိုင်ႇတၢၼ်ႇ ဢဝ်သႂ်ၼႂ်းၶူၵ်ႉသေတမ်ၼႆၶႃႈဢေႃႈ။
လၢႆးႁဵတ်းမၢၵ်ႇၶိူဝ်ဢွင်ႇ
႑ ႁႃဢဝ်မၢၵ်ႇၶိူဝ်ဢၼ်ၼုမ်ႇၼုမ်ႇ ပဵၼ်မၢၵ်ႇၶိူဝ်မဵဝ်းလႂ်ေၵႃႈလႆႈ လၢင်ႉၼမ်ႉႁႂ်ႈမူတ်းသႂ်ယဝ်ႉသွႆးႁဵတ်းပွတ်း ႁိုဝ်သွႆးႁဵတ်းၶႅပ်းေၵႃႈလႆႈ ၼမ်ေဢႇဢဝ်ၵမ်ႈၸႂ်ဝႃႈ။ ႒ ဢဝ်ေမႃႈသႂ်ႇၼမ်ႉဢၼ်မူတ်းသႂ်ေသတင်ႈဝႆႉၼိူဝ်ၵဵင်းၾႆး ႓ ဢဝ်မၢၵ်ႇၶိူဝ်ဢၼ်သွႆးဝႆႉၼၼ်ႉသႂ်ႇၼႂ်းေမႃႈ ႔ သႂ်ႇမၢၵ်ႇၶိူဝ်သူမ်ႈ ႕ သႂ်ႇထူဝ်ႇၼဝ်ႈ ႖ သႂ်ႇၼမ်ႉမၼ်းလိပ်း ႗ သႂ်ႇၵိူဝ် ႄလႈ ၽွင်ဝၢၼ် ႁႂ်ႈၵိုင်ႇတၢၼ်ႇ ႘ သႂ်ႇမၢၵ်ႇႁႅင်ႈၶူမ် ႙ သႂ်ႇၶိင် ၽၵ်းေၶျႃးေၶျႃး။ ဢဝ်တင်ႈဝႆႉၼိူဝ်ၾႆးပၢၼ်ၵၢင်ေသၼင်းပႂ်ႉသူၼ်းပၼ်ၾႆးတႃႉ။
လၢႆးႁဵတ်းမၢၵ်ႇၶိူဝ်ၶူဝ်ႈ
႑ ႁႃဢဝ်မၢၵ်ႇၶိူဝ်ဢၼ်ၼုမ်ႇၼုမ်ႇ လၢင်ႉၼမ်ႁႂ်ႈမူတ်းသႂ်ေသသွႆးယွႆႈယွႆႈ ၼမ်ေဢဢဝ်ၵမ်ႈၸႂ်ဝႃႈ။ ႒ ဢဝ်ေမႃႈတင်ႈဝႆႉၼိူဝ်ၵဵင်း သႂ်ႇၼမ်ႉမၼ်းႁႂ်ႈၵိုင်ႇတၢၼ်ႇ ႓ ဢဝ်မၢၵ်ႇၶိူဝ်ဢၼ်သွႆးဝႆႉၼၼ်ႉသႂ်ႇ ႔ သႂ်ႇမၢၵ်ႇၶိူဝ်သူမ်ႈ ႕ သႂ်ႇၵိူဝ် ႄလႈ ၽွင်ဝၢၼ် ႁႂ်ႈၵိုင်ႇတၢၼ်ႇ ႖ သႂ်ႇထူဝ်ႇၼဝ်ႈ ႗ သႂ်ႇၽွင်မိၼ်ႉ ယဝ်ႉၼင်ႈပႂ်ႉသူၼ်းၾႆးပၼ် ၸိမ်းတူၺ်းဢီႈသင်ၸၢင်ေၵႃႈထႅင်ႈပၼ်လႆႈယူႇၶႃႈ။
လၢႆးႁဵတ်းမၢၵ်ႇၶိူဝ်သႃႈ
႑  ႁႃဢဝ်မၢၵ်ႇၶိူဝ်ဢၼ်ေၵႇဢၼ်လိူင်ဝႆႉၼၼ်ႉလၢင်ႉၼမ်ႉႁႂ်ႈမူတ်းသႂ်ေသသွႆးေၶျႃးေၶျႃး ၽၵ်ႉယွႆႈယွႆႈယဝ်ႉဢဝ်သႂ်ႇၼႂ်းဝၢၼ်ႇယႂ်ႇဢဝ်ၵိူဝ်သႂ်ႇၸွမ်းေသၼူတ်ႈပႅတ်ႈၼမ်ႉၶၼ်းမၼ်းယဝ်ႉၶိုၼ်းလၢင်ႉၼမ်ႉပႅတ်ႈယဝ်ႉၶိုၼ်း ဢဝ်သႂ်ႇၼႂ်းဝၢၼ်ႇဢၼ်မူတ်းသႂ်။ ႒ သွႆးၽၵ်းမီႇႁူဝ်လႅင်သႂ်ႇ ႁႂ်ႈၵိုင်ႇတၢၼ်ႇ ႓ သႂ်ႇၵိူဝ် ႄလႈ ၽွင်ဝၢၼ် ႁႂ်ႈၵိုင်ႇတၢၼ်ႇ ႔ သႂ်ႇၽၵ်းၵီးေၶႇ ႁိုဝ် ၽၵ်းၵီးမိူင်းၵွၵ်ႇ ႕ သႂ်ႇမၢၵ်ႇၽဵတ်း ဢသ်ၵမ်ႈၸႂ်ၵျူိၵ်ႈ။ ေပႃးယဝ်ႉေၵႃႈၶူၼ်းႁႂ်ႈၶဝ်ႈၵၼ် ဢီႈသင်ၸၢင်ေၵႃႈထႅင်ႈဢဝ်လႆႈယူႇၶႃႈ။
လၢႆးႁဵတ်းမၢၵ်ႇၶိူဝ်မိုတ်ႈ
႑  ႁႃဢဝ်မၢၵ်ႇၶိူဝ်ဢၼ်ၼုမ်ႇၼုမ်ႇၼၼ်ႉေသဢဝ်မူၵ်းၾႆး ၸီႇၾႆး ႁၢင်းၾႆး ႁႂ်ႈသုၵ်း။ ႒  ေပႃးမၢၵ်ႇၶိူဝ်ၼၼ်ႉသုၵ်းယဝ်ေၵႃႈဢဝ်သႂ်ႇၼႂ်းၶူၵ်ႉ ႓  သႂ်ႇၵိူဝ် ႄလႈ ၽွင်ဝၢၼ် ႁႂ်ႈၵိုင်ႇတၢၼ်ႇ ႔  သႂ်ႇထူဝ်ႇၼဝ်ႈ ႕  သႂ်ႇၽၵ်းၵီးေၶႇ ႁိုဝ် ၽၵ်းၵီးမိူင်းၵွၵ်ႇ ႖ သႂ်ႇမၢၵ်ႇၽဵတ်း ႗ သႂ်ႇေၼႃႇႁဵဝ်ႇ ေပႃးယဝ်ႉေၵႃႈတမ်ႁႂ်ႈၶဝ်ႈၵၼ် ၸိမ်းတူၺ်းဢီႈသင်ၸၢင်ေၵႃႈထႅင်ႈဢဝ်ၶႃႈတႃႉ။
ၼႃႈလိၼ် ထၼု ၽွင်းငမ်းႁင်းၶေႃ
ဢိင်ၼိူဝ် (ပြည်ထောင်စု သမ္မတ မြန်မာနိုင်ငံတော် ဖွဲ့စည်းအုပ်ချုပ်ပုံ အခြေခံဥပဒေ (၂၀၀၈ ခုနှစ်) အရ ပုဒ်မ ၅၆။(ခ)) သေ​လႄႈ ၸႄႈဝဵင်းသွင်ဢၼ် ဢၼ်ပႃးယူႇ ၼႂ်းမိူင်းတႆးၼၼ်ႉ မၵ်းမၼ်ႈဝႃႈပဵၼ် ၼႃႈလိၼ် ထၼု ၽွင်းငမ်းႁင်းၶေႃ ၼႆယူႇယဝ်ႉ။
ၸႄႈဝဵင်း
တီႈၼႂ်း ၼႃႈလိၼ် ထၼု ၽွင်းငမ်းႁင်းၶေႃၼၼ်ႉ မၼ်းပႃးဝႆႉ ၸႄႈဝဵင်းပၢင်းတရႃႉလႄႈ ၸႄႈဝဵင်းယႂႃႇငၢၼ်ႇ သွင်ၸႄႈဝဵင်းသေ၊ တီႈ ၸႄႈဝဵင်းယႂႃႇငၢၼ်ၼၼ်ႉ ႁူဝ်ႁိူၼ်းမီးၵႂႃႇ ႑႕႘႒႙ လင်သေ၊ ႁူဝ်ၵူၼ်း မီးယူႇ ႗႘႖႕႑ ယဝ်ႉ။ တီႈၸႄႈဝဵင်း ပၢင်းတရႃႉၸမ်ႉ ႁူဝ်ႁိူၼ်း မီးၵႂႃႇ ႑႔႓႖႔ လင်လႄႈ ႁူဝ်ၵူၼ်း မီးယူႇ ႗႖႐႐႑ ၵေႃႉၼႆယဝ်ႉ။ ပေႃးမႃးတူၺ်း ၸႄႈဝဵင်းယႂႃႇငၢၼ်ႇလႄႈ ၸႄႈဝဵင်း ပၢင်းတလႃႉၼႆႉၼႆ တေလႆႈႁၼ် တီႈ ​ၸႄႈဝဵင်ႈယႂႃႇငၢၼ်ႇ လင်ႁိူၼ်း ၼမ်လိူဝ် ၸႄႈဝဵင်းပၢင်းတရႃႉ ႑႔႖႕ လင်လႄႈ ႁူဝ်ၵူၼ်း ႒႖႕႐ ၵေႃႉၼႆယဝ်ႉ။
ၼႃးဢုင်၊ ဝၢၼ်ႈ (ၸႄႈဝဵင်းမွၵ်ႇမႆႇ)
ဝၢၼ်ႈၼႃးဢုင် (, Nar Ong, နားအုံ) ၼႆႉ ပဵၼ်ဝၢၼ်ႈ ဢၼ်မီးၼႂ်း ၸႄႈဝဵင်းမွၵ်ႇမႆႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈ လၢင်းၶိူဝ်း၊ မိူင်းတႆး၊ မိူင်းမျၢၼ်ႇမႃႇၶႃႈဢေႃႈ။
ဢေႇပရႄႇ 1989
(26) ဝၼ်း
5
1077
1077
လိူၼ်ၸၼ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၾႅပ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မၢတ်ႉၶျ်
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢေႇပရႄႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မေႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျုၼ်ႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျူႇလၢႆႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢေႃးၵၢတ်ႉ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်သႅပ်ႇထႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢွၵ်ႇထူဝ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၼူဝ်ႇဝႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်တီႇသႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:1077
မၢၵ်ႇၶိူဝ်တမ်
မၢၵ်ႇၶိူဝ်တမ်ၼႆ့ တေလႆႈဝႃႈပဵၼ် ၽၵ်းတႆးမီႇၼိုင်ႈယဝ်ႉ။ ၵမ်ႉၼမ်တႄႉၵေႃႈ ၵႆႉလႄႇႁဵတ်း ပေႃးဝႃႈႁုင်ၽၵ်းၵႅင်ၼႆႉ ဢဝ်မၼ်းပဵၼ်ၽၵ်းၵမ်ႉၽိူၼ်ယဝ်ႉ။ မၢၵ်ႇၶိူဝ်တမ်ၼႆႉ ယွၼ်ႉလႆႈၸႂ်ႉ မီႇၵီး ဢၼ်မီးႁိမ်းႁွမ်းသေႁဵတ်း ဢမ်ႇၸႂ်ႉပႃး ၶိူင်ႈၶူဝ်းထၢတ်ႈသေလႄႈ ပေႃးတူၺ်းၽၢႆႇပၢႆးယူႇလီၵေႃႈ လႆႈဝႃႈမၼ်း ဢမ်ႇမီးၽေးၶဵၼ်သင်ယဝ်ႉ။ မီႇၵီး ဢၼ်ပႃးၼႂ်းမၼ်းလႄႈ လၢႆးႁဵတ်းမၼ်းတႄႉ မီးၼင်ႇၽၢႆႇတႂ်ႈၼႆႉယဝ်ႉ။
ၵိၼ်ၵိုၵ်း
ႁူမ်ႈဝႃႈ မၢၵ်ႇၶိူဝ်ၼမ်ၼႆႉ မၼ်းၶဝ်ႈပႃးၼႂ်း ၸုမ်းၼမ်ႉၽိတ်ႉ သေတႃႉ မၼ်းဢမ်ႇလူဝ်ႇၽၵ်းၵပ်းမၼ်းသၢၼ်ႉသၢၼ်ႉ မိူၼ်ၼင်ႇ မၢၵ်ႇၶိူဝ်သူမ်ႈတမ်ဝႃႇ၊ ၼမ်ႉၽိတ်ႉၽူး ၸၵႂႃႇၸိူဝ်းၼႆႉ။ ၵမ်ႉၼမ်တႄႉၵေႃႈ ပေႃးႁုင်ၽၵ်းၵႅင်သေ မဵဝ်းမဵဝ်းၼႆ ၵႆႉဢွၼ်ၵၼ် ႁဵတ်းမၢၵ်ႇၶိူဝ်တမ်ၼႆ့ ၵပ်းႁႂ်ႈပဵၼ်ၽၵ်းၵမ်ႉမီႇၼိုင်ႈ ၼႆၵူၺ်းယဝ်ႉ။
မၢၵ်ႇၶိူဝ်တမ်လႄႈ ပၢႆးယူႇလီ
ပေႃးတူၺ်းၽၢႆႇပၢႆးယူႇလီတႄႉၵေႃႈ ယွၼ်ႉပိူဝ်ႈဝႃႈ မၢၵ်ႇၶိူဝ်တမ်ၼႆႉ မၼ်းဢမ်ႇပႃး ၶိူင်ႈၶူဝ်းထၢတ်ႈသင်လႄႈ ႁႂ်ႈတိူဝ်ႉၶိူၵ်ႈ ပၢႆးယူႇလီတႄႉတႄႉဝႃႈဝႃႈတႄႉ မၼ်းဢမ်ႇမီးသင်၊ ၵူၺ်းမၢင်ၸိူဝ်း ယွၼ်ႉ ဢမ်ႇမႅၼ်ႈၵၼ်တင်း ၽၵ်းၽႆႇလႄႈႁိုဝ်ၼႆၼၼ်ႉတႄႉ ၵေႃႈ ထုၵ်ႇလီဝႄႈ ႁင်းၸဝ်ႈၵဝ်ႇၵႂႃႇၵူၺ်း။ ၵမ်ႉပႃႈၼမ်တႄႉ ပဵၼ်မီႇၵီးဢၼ်လွတ်ႈၽေးဢွၵ်ႇၶၢင်ႈ တင်းသဵင်ႈလႄႈ ပဵၼ်ၽၵ်းဢၼ်ဢမ်ႇၸၢင်ႈပၼ်ၽေး ပၢႆးယူႇလီ မီႇၼိုင်ႈယူႇၼင်ႇၵဝ်ႇ။
တႄးလႃႉ၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းမဵၵ်ႉထီႇလႃႇ
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းမဵၵ်ႉထီႇလႃႇ
422
လိူၼ်ၸၼ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၾႅပ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မၢတ်ႉၶျ်
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢေႇပရႄႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မေႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျုၼ်ႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျူႇလၢႆႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢေႃးၵၢတ်ႉ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်သႅပ်ႇထႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၼူဝ်ႇဝႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်တီႇသႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:422
သျုၼ်ႉတေႃး၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းမိူင်းၵုတ်ႈ
ဝၢၼ်ႈသျုၼ်ႉတေႃး  (ရွှံ့တောရွာ၊ Shunttaw) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇၵိၼ်း၊ ၸႄႈဝဵင်းမိူင်းၵုတ်ႈ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈပၢင်ႇဢူး၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 193054 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇၵိၼ်းၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 1749 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 1303 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 3052 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းမိူင်းၵုတ်ႈ
တႂိၼ်းၽျူႇ၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းၵျွၵ်ႉပတွင်း
ဝၢၼ်ႈတႂိၼ်းၽျူႇ  (တွင်းဖြူရွာ၊ Twinhpyu) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇတႂိၼ်းၽျူႇ၊ ၸႄႈဝဵင်းၵျွၵ်ႉပတွင်း၊ ၸႄႈတွၼ်ႈၺွင်ႇဢူး၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 191974 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇတႂိၼ်းၽျူႇၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 920 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 1183 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 2103 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ဢူၵ်ႉတႂိၼ်း၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းတႃႇၸီႇ
ဢၢင်ႈဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းတႃႇၸီႇ
တႂိၼ်းၽျူႇ၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းၵျွၵ်ႉပတွင်း
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းၵျွၵ်ႉပတွင်း
868
‘’’868’’’
လိူၼ်ၸၼ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၾႅပ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မၢတ်ႉၶျ်
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢေႇပရႄႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မေႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျုၼ်ႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျူႇလၢႆႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢေႃးၵၢတ်ႉ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢွၵ်ႇထူဝ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၼူဝ်ႇဝႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်တီႇသႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:868
ဢွင်ႇပိၼ်ႇတႃႇ၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းပျေႃႇပွႆႇ
ဝၢၼ်ႈဢွင်ႇပိၼ်ႇတႃႇ  (အောင်ပင်သာရွာ၊ Aungpinthar) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇၵူၺ်းပိၼ်ႇယူဝ်း၊ ၸႄႈဝဵင်းပျေႃႇပွႆႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈယမႄးတိၼ်း၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 192807 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇၵူၺ်းပိၼ်ႇယူဝ်းၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 815 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 894 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 1709 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းပျေႃႇပွႆႇ
ဢိၼ်းၵူင်း၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းၵျွၵ်ႉသႄႇ
ဝၢၼ်ႈဢိၼ်းၵူင်း  (အင်းကုန်းရွာ, Innkone) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇလႅတ်ႉပၢၼ်ႇၸိၼ်ႇ၊ ၸႄႈဝဵင်းၵျွၵ်ႉသႄႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈပၢင်ႇဢူး၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 190516 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇၸလေႇၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 1455 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 1614 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 3069 ၵေႃႉယဝ်ႉ။ 1
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းၵျွၵ်ႉသႄႇ
ဢူးယဵၼ်ႇ၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းမျိတ်ႉတႃး
ဝၢၼ်ႈဢူးယဵၼ်ႇ  (ဥယျာဉ်ရွာ, Uyin) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇတေႇၸူဝ်း၊ ၸႄႈဝဵင်းမျိတ်ႉတႃး၊ ၸႄႈတွၼ်ႈၵျွၵ်ႉသႄႇ၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 190990 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇတေႇၸူဝ်းၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 655 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 747 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 1402 ၵေႃႉယဝ်ႉ။ ဝၢၼ်ႈၼႆႉ လႆႈႁၢမ်းၵႂႃႇယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းမျိတ်ႉတႃး
1076
1076
လိူၼ်ၸၼ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၾႅပ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မၢတ်ႉၶျ်
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢေႇပရႄႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မေႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျူႇလၢႆႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢေႃးၵၢတ်ႉ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်သႅပ်ႇထႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢွၵ်ႇထူဝ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၼူဝ်ႇဝႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်တီႇသႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:1076
ၵုၼ်မၢၵ်ႇၶိူဝ်၊ ဝၢၼ်ႈ
ဝၢၼ်ႈၵုၼ်မၢၵ်ႇၶိူဝ် (, Kun Ma Hkay, ကွန်မခေ) ၼႆႉ ပဵၼ်ဝၢၼ်ႈ ဢၼ်မီးၼႂ်း ၸႄႈဝဵင်းမွၵ်ႇမႆႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈ လၢင်းၶိူဝ်း၊ မိူင်းတႆး၊ မိူင်းမျၢၼ်ႇမႃႇၶႃႈဢေႃႈ။
1478
လိူၼ်ၸၼ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၾႅပ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မၢတ်ႉၶျ်
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢေႇပရႄႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မေႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျုၼ်ႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျူႇလၢႆႇ
(1) ဝၼ်း။
သႅပ်ႇထႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
ဢွၵ်ႇထူဝ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
ၼူဝ်ႇဝႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
တီႇသႅမ်ႇပႃႇ
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:1478
လွႆတႂ်ႈ၊ ဝၢၼ်ႈ (ဢိူင်ႇပၢင်းတၢင်ႇ)
ဝၢၼ်ႈလွႆတႂ်ႈ (ဢိူင်ႇပၢင်းတၢင်ႇ) (, Laui Taue, လွိုင်တိုက် (လွိုင်တောင်)) ၼႆႉ ပဵၼ်ဝၢၼ်ႈ ဢၼ်မီးၼႂ်း ဢိူင်ႇပၢင်းတၢင်ႇ၊ ၸႄႈဝဵင်းမွၵ်ႇမႆႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈ လၢင်းၶိူဝ်း၊ မိူင်းတႆး၊ မိူင်းမျၢၼ်ႇမႃႇၶႃႈဢေႃႈ။
ၼၼ်ႉတႃႇလႅင်ႇ၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းမျိၼ်းၶျၢၼ်ႇ
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းမျိၼ်းၶျၢၼ်ႇ
ပျိၼ်းၶျွင်း၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းၺွင်ႇဢူး
ဝၢၼ်ႈပျိၼ်းၶျွင်း  (ပျဉ်းချောင်းရွာ၊ Pyinchaung) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇပျိၼ်းၶျွင်း ၊ ၸႄႈဝဵင်းၺွင်ႇဢူး၊ ၸႄႈတွၼ်ႈၺွင်ႇဢူး၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 192489 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇပျိၼ်းၶျွင်းၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 390 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 457 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 847 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းၺွင်ႇဢူး
1477
1477
လိူၼ်ၸၼ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၾႅပ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မၢတ်ႉၶျ်
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢေႇပရႄႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မေႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျုၼ်ႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျူႇလၢႆႇ
(1) ဝၼ်း။
ဢေႃးၵၢတ်ႉ
(1) ဝၼ်း။
ဢွၵ်ႇထူဝ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
တီႇသႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
တေႇၸူဝ်း၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းမျိတ်ႉတႃး
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းမျိတ်ႉတႃး
ၼပႄးၵူင်း၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းမဵၵ်ႉထီႇလႃႇ
ဝၢၼ်ႈၼပႄးၵူင်း  (နဘဲကုန်းရွာ, Nabekone) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇတၢၼ်ႇပူဝ်ႇဢူးယဵၼ်ႇ၊ ၸႄႈဝဵင်းမဵၵ်ႉထီႇလႃႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈမဵၵ်ႉထီႇလႃႇ၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 193717 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇတၢၼ်ႇပူဝ်ႇဢူးယဵၼ်ႇၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 1669 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 1996 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 3665 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
421
လိူၼ်ၸၼ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၾႅပ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မၢတ်ႉၶျ်
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢေႇပရႄႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မေႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျုၼ်ႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျူႇလၢႆႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢေႃးၵၢတ်ႉ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်သႅပ်ႇထႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢွၵ်ႇထူဝ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၼူဝ်ႇဝႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်တီႇသႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:421
867
‘’’867’’’
လိူၼ်ၾႅပ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မၢတ်ႉၶျ်
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢေႇပရႄႇ
(1) ဝၼ်း။
လွႆလၢၼ်း၊ ဝၢၼ်ႈ
ဝၢၼ်ႈလွႆလၢၼ်း (, Loi Lan, လွယ်လန်း) ၼႆႉ ပဵၼ်ဝၢၼ်ႈ ဢၼ်မီးၼႂ်း ဢိူင်ႇမႄႈဢေႃႈ၊ ၸႄႈဝဵင်း လၢင်းၶိူဝ်း၊ ၸႄႈတွၼ်ႈ လၢင်းၶိူဝ်း၊ မိူင်းတႆး ဢေႃႈ။
867
လိူၼ်မေႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျုၼ်ႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျူႇလၢႆႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢေႃးၵၢတ်ႉ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်သႅပ်ႇထႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢွၵ်ႇထူဝ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၼူဝ်ႇဝႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်တီႇသႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:867
သႄႇၵျႃး၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းမဵၵ်ႉထီႇလႃႇ
ဝၢၼ်ႈသႄႇၵျႃး  (ဆည်ကြားရွာ, Sekyar) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇသျၢၼ်းတႄး၊ ၸႄႈဝဵင်းမဵၵ်ႉထီႇလႃႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈမဵၵ်ႉထီႇလႃႇ၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 194011 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇသျၢၼ်းတႄးၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 1189 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 1293 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 2482 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းမဵၵ်ႉထီႇလႃႇ
ၵူဝ်းၵႃႇတေႃး၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းဝၢၼ်းတႂိၼ်း
ဝၢၼ်ႈၵူဝ်းၵႃႇတေႃး  (ကိုးကာတောရွာ, Koekartaw) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇယေႇတႂိၼ်း၊ ၸႄႈဝဵင်းဝၢၼ်းတႂိၼ်း၊ ၸႄႈတွၼ်ႈမဵၵ်ႉထီႇလႃႇ၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 194639 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇယေႇတႂိၼ်းၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 960 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 1108 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 2068 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ဢၢင်ႈဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းဝၢၼ်းတႂိၼ်း
1075
1075
လိူၼ်ၸၼ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၾႅပ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မၢတ်ႉၶျ်
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢေႇပရႄႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မေႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျုၼ်ႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျူႇလၢႆႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်သႅပ်ႇထႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၼူဝ်ႇဝႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်တီႇသႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:1075
မၢၵ်ႇၸွၵ်း
မၢၵ်ႇၸွၵ်း
မၢၵ်ႇၸွၵ်းၼႆႉ ပဵၼ်ၸၢဝ်းၸိူဝ်ႉမၢၵ်ႇ ဢၼ်ဢွၵ်ႇပၼ် ၼမ်ႉသူမ်ႈ citrus ဢၼ်မီး ဢၢႆသႅဝ်ႁွမ်ႁိုၼ်း၊ ဢၼ်မွၵ်ႇမႃးယဝ်ႉသေ ၸင်ႇတေပဵၼ်မႃးမၢၵ်ႇမၼ်း။ မၢၵ်ႇၸွၵ်းၼႆႉ ၸဵမ်မိူဝ်ႈ ၿီႇၸီႇ 314 ၼၼ်ႉ လႆႈႁၼ် ၼႂ်းပိုၼ်းၶႄႇၶဝ် တႅမ်ႈမၢႆလွင်ႈမၼ်းဝႆႉ။ ထိုင်မႃး 1987 ၼၼ်ႉ ၼႂ်းၵႃႈတူၼ်ႈတင်းလူင် တူၼ်ႈမၢၵ်ႇၸွၵ်းၼႆႉ ပဵၼ်မႃး တူၼ်ႈဢၼ် ၽုၵ်ႇၼမ်သေပိူၼ်ႈ ၼႂ်းၵမ်ႇၽႃႇ။ တူၼ်ႈမၢၵ်ႇၸွၵ်းၼႆႉ ၽုၵ်ႇဢွၵ်ႇလႆႈ တမ်ႈတီႈ ၼိူဝ်လွႆ ဢၼ်သုင်သေ ၼမ်ႉပၢင်ႇလၢႆႇ 1500 ၶိုၼ်ႈၼိူဝ် ယွၼ်ႉပိူဝ်ႈ ဢွၼ်ၵၼ် ႁူႉႁၼ်လွင်ႈလီၸႂ်ႉတိုဝ်း ၼမ်ႉဝၢၼ်ၼမ်ႉၸဵမ်း မၢၵ်ႇၸွၵ်းလႄႈ လွင်ႈပိူၵ်ႇႁွမ်မၢၵ်ႇၸွၵ်းသေ ၼႂ်းၵမ်ႇၽႃႇ ၸေႈတွၼ်ႈ ၸိူဝ်းဢၼ်မႆႈ တႄႇဢဝ် ပွတ်းႁွင်ႇ ပွင်ႇႁွတ်ႈထိုင်ပွတ်းၸၢၼ်း ဢွၼ်ၵၼ်ၽုၵ်ႇ တူၼ်ႈမၢၵ်ႇၸွၵ်း တင်းၼမ်တင်းလၢႆ။ ၼႂ်းပီ 2012 ၼႆႉ လွင်ႈႁဵတ်းၼမ်ႉသူမ်ႈၼမ်ႉဝၢၼ် တင်းၵမ်ႇၽႃႇၼၼ်ႉ ၼမ်ႉမၢၵ်ႇၸွၵ်းၼႆႉ ဢဝ်ဢွၵ်ႇပၼ်လႆႈ 70% ၼႆယဝ်ႉ။
တီႈၽုၵ်ႇသွမ်ႈ
ၼႂ်းပီ 2013 မၢၵ်ႇၸွၵ်းၼႆႉ ၽုၵ်ႇဢွၵ်ႇၵႂၢင်ႈၶႂၢင်မႃးတႄႉတႄႉသေ ပဵၼ်ၵုၼ်ႇၶၢႆဢွၵ်ႇ 71.4 လၢၼ်ႉတၢၼ်ႇ၊ ဢၼ်ၽုၵ်ႇၼမ်သေပိူၼ်ႈ ပဵၼ်ၸိူဝ်း မိူင်းပရႃႇၸီး၊ မိူင်းဢမေႇရိၵၢၼ်ႇ တီႈၾလေႃႇရီႇတႃႇ ဢိၵ်ႇ ၶႃႇလီႇၾူဝ်းၼီးယႃးယဝ်ႉ။ ၼႂ်းၵုၼ်ဢေးသျႃးၵေႃႈ မိူင်းတင်းၼမ် ၽုၵ်ႇသွမ်ႈယူႇ။ တီႈၼႂ်းမိူင်းတႆးႁဝ်းတႄႉ မၢၵ်ႇၸွၵ်းဢၼ်ၸိုဝ်ႈသဵင်ယႂ်ႇပဵၼ် ဢၼ်ၽုၵ်ႇတီႈ သီႇပေႃႉ (သၢပ်ႇၼမ်ႉတူႈ)၊ ႁမ်းငၢႆး (ၵျေးသီး)၊ ႁၢႆးပႃ (မိူင်းသူႈ)၊ ၸလၢၼ်း (မိူင်းယႆ)ၸိူဝ်းၼႆႉ ပဵၼ်မၢၵ်ႇဢၼ် ၵူၼ်းမိူင်းတႆး ႁူႉႁၼ်ၼမ်ယဝ်ႉ။
ၸႄႈၼႃး၊ ၸႄႈဝဵင်း
ၸႄႈဝဵင်းၸႄႈၼႃး (မြစ်ကြီးနားမြို့နယ်), (Myitkyina township) ၼႆႉ ပဵၼ်ၸႄႈဝဵင်းဢၼ်ၼိုင်ႈ ဢၼ်မီးတီႈၼႂ်း ၸႄႈတွၼ်ႈၸႄႈၼႃး၊ ၸႄႈမိူင်းၶၢင်၊ မိူင်းမျၢၼ်ႇမႃႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၶဝ်ႈပႃးဝႆႉ ဝဵင်းၸႄႈၼႃး လႄႈ ဝဵင်းသိၼ်ႇပူဝ်ႇသေ ဝဵင်းပၵ်းလုမ်းၸႄႈဝဵင်းၼႆႉ ပဵၼ် ဝဵင်းၸႄႈၼႃးယဝ်ႉ။
ပႃႇရမီႇ သိပ်းပိူင်
ၽွမ်ႉတၼ်းၵူႈလွင်ႈ ၊ ဢမ်ႇၶွင်ႈဢမ်ႇၶမ် ၵွႆႈၸမ်မၢၵ်ႈၽူဝ်ႇ ၊ ၵႃႈလူဝ်ႇၼိပ်ႉပၢၼ်ႇ ဢေႇၵၢၼ်ႇဢမ်ႇႁၢင်ႉယဝ်ႉ။
ဢၼ်ၸၼ်ႉၶူဝ်းၶွင် ၼွၵ်ႈတူဝ်သေ ထႅမ်သၢင်ႈတိုဝ်းၵမ်းၼၼ်ႉ ႁွင်ႉဝႃႈ "ပႃႇရမီႇသိပ်းပႃး" ယဝ်ႈ။ ဢၼ်ၸုၼ်ႉတူဝ်ၶၼ်ႇထႃႇ ပဵၼ်ပွတ်းပဵၼ်တွၼ်ႈသေ ထႅမ်သၢင်ႈတိုဝ်းၵမ်ၼၼ်ႉ ႁွင်ႉဝႃႈ "ပုပႃႉပႃႇရမီႇသိပ်းပိူင်" ယဝ်ႉ။ ဢၼ်ၸုၼ်ႉသၢႆၸႂ်သေ ထႅမ်သၢင်ႈတိုဝ်းၵမ်ၼၼ်ႉ ႁွင်ႉ "ပရမၢတ်ႉထႃႉပႃႇရမီႇသိပ်းပိူင်" ယဝ်ႈ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ၼႃႈလိၵ်ႈ (႒႖)၊ တြႃးပုတ်ႉထႃႉၽႃႇသႃႇ (ၸၼ်ႉ ႁႃႈ၊ႁူၵ်း၊ ၸဵတ်း) ပြည်ထောင်စု မြန်မာနိုင်ငံတော် အစိုးရ သာသနာဝန်ကြီးဌာန၊ ဗုဒ္ဓဘာသာ တရားတော် (အထက်အဆင့် ရှမ်းဘာသာ)
ၼႃႈလိၼ် ပလွင်ႈ ၽွင်းငမ်းႁင်းၶေႃ
ၼႃးလိၼ်ပလွင်ႈၽွင်းငမ်းႁင်းၶေႃ (Palaung Self-Administered Zone), (ပလောင်ကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ရဒေသ)ၼႆႉ ဢိင်ၼိူဝ် လၵ်းမိူင်း ႒႐႐႘ သေ ဢဝ်ၸႄႈဝဵင်းသွင်ဢၼ် ဢၼ်မီးၼႂ်းမိူင်းတႆးသေ ၽွတ်ႈႁႅၼ်းပဵၼ် ၼႃႈလိၼ်ၽွင်းငမ်းႁင်းၶေႃ ဢၼ်ၼိူင်ႈယဝ်ႉ။
ၸွမ်းလူၺ်ႈ ၾိင်ႈမိူင်း လၵ်းမိူင်း မိူင်းႁူမ်ႈတုမ် မျၢၼ်ႇမႃႇ (ပီ ႒႐႐႘) ဢၼ်ပဵၼ် တွၼ်ႈ ၅၆(ဃ)ၼၼ်ႉ ဢၼ် ၸႄႈဝဵင်းၼမ်ႉသၼ်ႇ လႄႈ ၸႄႈဝဵင်းမၢၼ်ႈတူင်ႈ ၸိူဝ်းၶဝ်ႈပႃးၼႂ်း မိူင်းတႆးၼၼ်ႉ ႁူမ်ႈၵၼ်သေ မၵ်းမၼ်ႈပဵၼ် ၼႃးလိၼ် ပလွင်ႈ ၽွင်းငမ်းႁင်းၶေႃ ဝႃႈၼႆယဝ်ႉ။
ပျေႃႉၵၢၼ်ႇ၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းၺွင်ႇဢူး
ဝၢၼ်ႈပျေႃႉၵၢၼ်ႇ  (ပျော့ကန်ရွာ၊ Pyawtkan) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇပျေႃႉၵၢၼ်ႇ ၊ ၸႄႈဝဵင်းၺွင်ႇဢူး၊ ၸႄႈတွၼ်ႈၺွင်ႇဢူး၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 192386 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇပျေႃႉၵၢၼ်ႇၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 483 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 692 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 1175 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းၺွင်ႇဢူး
ၵိၼ်းတတႃး၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းမိူင်းၵုတ်ႈ
ဝၢၼ်ႈၵိၼ်းတတႃး  (ကင်းတံတားရွာ၊ Kintadar) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇၵိၼ်း၊ ၸႄႈဝဵင်းမိူင်းၵုတ်ႈ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈပၢင်ႇဢူး၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 193053 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇၵိၼ်းၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 1749 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 1303 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 3052 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းမိူင်းၵုတ်ႈ
ၸဝ်ႈၼၢင်းဝႅၼ်းတိပ်ႉ
ၸဝ်ႈၼၢင်းဝႅၼ်းတိပ်ႉၼႆႉ ပဵၼ်ပီႈၼွင်ႉၵၼ်တင်း ၸဝ်ႈၼၢင်းတိပ်ႉထီးလႃး သေ ပဵၼ်ပီႈၼွင်ႉႁူမ်ႈဢူႈႁူမ်ႈမႄႈၵၼ်တင်း ၸဝ်းၾႃႉၵဵင်းတုင် ၸဝ်ႈၵွၼ်းၵႅဝ်ႈ ဢိၼ်းတလႅၼ်း ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ မၼ်းၼၢင်းၼႆႉ ပဵၼ်မေးၸဝ်ႈၾႃႉ မိူင်းသိပ်းသွင်ပၼ်းၼႃး ၸဝ်ႈသႅၼ်ဝီၾႃႉ။ မၼ်းၼၢင်းသွၼ်ႇဝႃႈ ၸဝ်ႈၽူဝ်မၼ်းၼၢင်းၼၼ်ႉ ဢမ်ႇမီးၼမ်ႉၵတ်ႉတၢင်းၶႅၼ်ႇသင်၊ ဢူၼ်ႈဢွၼ်ႇပူၼ်ႉတီႈၼႃႇၼႆသေ ၽၢတ်ႇယၢၼ်ၽူဝ်မၼ်းၼၢင်း ၸဝ်ႈသႅၼ်ဝီၾႃႉ မႃးယူႇယဝ်ႉ။
မၼ်းၼၢင်းပဵၼ်ၼၢင်းယိင်းဢၼ် ႁတ်းႁၢၼ်လႅတ်းသႅဝ်း၊ ၵၢၼ်မိူင်းလႄႈသင် ၵၢၼ်မၢၵ်ႈမီးလႄႈသင် မေႃသွၼ်ႇ မေႃဝူၼ်ႉ မေႃႁဵတ်းသၢင်ႈ ထိုင်တီႈထိုင်တၢင်း။ လူင်ၽြႃႉပၢင်း ၼႂ်းလႅၼ်ႊလိၼ် ၶူဝ်ႇလူဝ်ႇၼီႇပႅင်ႇသဵတ်ႈ တေႃႇထိုင် လၢၼ်ႉၼႃး ၵဵင်းမႆႇ ၸိူဝ်းၼႆႉ ပဵၼ်တီႈမၼ်းၼၢင်း ၵႆႉၵႂႃႇၵႂႃႇမႃးမႃးတႃႇသေႇယဝ်ႉ။ ၵွပ်ႈဝႃႈမၼ်းၼၢင်း မေႃၵႃႉမေႃၶၢႆလႄႈ ငိုၼ်းၶမ်းမၢၵ်ႈမီးဝႆႉယူႇတေႉတေႉ။ ၵွပ်ႈတၢင်းႁူႉတၢင်းႁၼ်ၼမ် ၵပ်းသိုပ်ႇလႆႈၵူႊၵေႃႉ ဢဝ်ၸဵမ်ၵူၼ်းၵႃႉ၊ ၵူၼ်းထၢမ်းၵၢၼ်မိူင်းၸိူဝ်းၼႆႉ မိုတ်ႈၵိုဝ်းဝႆႉၵူႊထၢၼ်ႈ။ ဢႃႇၼႃႈၸၢၵ်ႈမၼ်းၼၢင်း ႁူမ်ႇငမ်းထိုင်လႆႈ ဢိင်းၵလဵတ်ႈ တင်း ပႅင်ႇသဵတ်ႈ ၵူႊၸုမ်းယဝ်ႉ။
မိူဝ်ႈပီႊ 1901 ၼၼ်ႉ မၼ်းၼၢင်းလႄႈ ၸဝ်ႈၵွၼ်းၵႅဝ်ႈ ဢိၼ်းတလႅၼ်း ယၢမ်ႈပဵၼ်ဢမူႉၵၼ် လွင်ႈႁိမ်ၶူဝ်းပူၺ်ႈ(ဢမူၺ်ႇ)ဢူႈမႄႈမႃး။ ၸဝ်ႈၵွၼ်းၵႅဝ်ႈ ၵေႃႉတၢင်ႇဢမူႉသႂ်ႇမၼ်းၼၢင်းယဝ်ႉ။ မိူဝ်ႈၼၼ်ႉ ၵႅပ်ႇတဵၼ်ႇ ၻရဵတ်ႉ (Capt: Drage) ၵေႃႉပဵၼ်ၵူၼ်းတတ်းသိၼ်ပၼ်သေတႃႉ ယွၼ်ႉဝႃႈ ပဵၼ်ၵူၼ်းမီးၸိုဝ်ႈသဵင်ယိုင်ႈယႂ်ႇ ဝႆႉတင်းသွင်ၵေႃႉလႄႈ ဢမ်ႇၸၢင်ႊတႅပ်းတတ်းပၼ်လႆႈငၢႆႈငၢႆႈ ထိုင်တီႈပေႃးလႆႈယဝ်ႉၵႂႃႇႁဵတ်းၼႆၵွၺ်း။
ၸဝ်ႈၼၢင်းဝႅၼ်းတိပ်ႉၼႆႉ လူႉႁၢႆတၢႆၵႂႃႇ မိူဝ်ႈပီႊၶရိတ်ႉ 1913 ၼၼ်ႉယူႇယဝ်ႉ။
ဢိင်ဢၢင်ႈ
ပပ်ႉ "ပိုၼ်ႉၶိူဝ်းတႆး လႄႈ ပိုၼ်းမိူင်းတႆး" - ၶိူဝ်းသႅၼ်
မၢၵ်ႇၵႅမ်ႈၶွင်ႇ
မၢၵ်ႇၵႅမ်ႈၶွင်ႇ
မၢၵ်ႇၵႅမ်ႈၶွင်ႇၼႆႉ မီးသီၶဵဝ်၊ သီလိူင်၊ သီလႅင်၊ သီၶွင်ႇသေလႄႈ မီးဢရသႃႇ ဢၼ်ဝၢၼ်ဝႆႉ။ မၢၵ်ႇၵႅမ်ႈၶွင်ႈၼႆႉ တၢင်းယႂ်ႇမၼ်း မီး 3 cm ထိုင် 7 cm ပၼ်ႇႁွပ်ႈယဝ်ႉ။ မၢၵ်ႇၵႅမ်ႈၶွင်ႇၼႆႉ မီးထၢတ်ႈဢႃးႁၢၼ်ၵူၺ်း ဢမ်ႇၵႃး ၸၢင်ႈၵႅတ်ႇၶႄပၼ် တၢင်းပဵၼ်၊ ႁဵတ်းႁႂ်း ၼိူဝ်ႉၼင် ၼုမ်ႇၼုတ်းႁၢင်ႈလီ၊ ႁဵတ်းပၼ် ႁႂ်ႈၵူၼ်းႁဝ်း ယူႇလီ၊ ဢႃႇယုယၢဝ်းလႄႈ ပဵၼ်မၢၵ်ႇမႆႉ ဢၼ်ၸိုဝ်ႈသဵင်ယ်ႇ မီးၵႃႈၶၼ် မဵဝ်းၼိုင်ႈယဝ်ႉ။ မၢၵ်ႇၵႅမ်ႈၶွင်ႇၼႆ ၵူၼ်းၵုၼ်ဝၼ်းတူၵ်း၊ ယူးရူပ်ႇတွၼ်ႈဢွၵ်ႇလႄႈ ၵုၼ်ဢေးသျႃး ပွတ်းတူၵ်းၶဝ် ၽုၵ်ႇသွမ်ႈမႃး ၸဵမ်မိူဝ်ႈၵွၼ်ႇ မိူဝ်ႈမိုၼ်ႉယဝ်ႉ။ တီႈၼႂ်းပပ်ႉမၢႆတွင်း ဝဵင်းပေႇပီႇလူၼ်ႇ မိူင်းဢီႇၵျိပ်ႉလႄႈ မိူင်းၶႄႇ ပၢၼ်မိူဝ်ႈၵွၼ်ႇၼၼ်ႉ လႆႈႁၼ် တႅမ်ႈဝႆႉ လွင်ႈလီ မၢၵ်ႇၵႅမ်ႈၶွင်ႇ တင်းၼမ်ယူႇ။ ၵူၼ်းမိူင်းၼေႃႇဝူၺ်းလႄႈ သုၺ်ႇတိၼ်ႇၶဝ် ယင်းႁွင်ႉမၢၵ်ႇၵႅမ်ႈၶွင်ႇဝႃႈ ‘’’တၢင်းၵိၼ်ၽြႃးပၼ်’’’ (Food of God) ၼႆၵွၼ်ႇယဝ်ႉ။
မၢၵ်ႇၵႅမ်ႈၶွင်ႇၼႆႉ ပဵၼ်မၢၵ်ႇမႆႉ ဢၼ်ယႃပၼ်လႆႈ တၢင်းပဵၼ်ၵူႈမဵဝ်းမဵဝ်းသေ ဢမ်ႇၵႃး သမ်ႉၸၢင်ႈႁဵတ်းႁႂ်ႈ တူဝ်ၸႂ်သွင်ပႃး ယူႇလီ ၵိၼ်ဝၢၼ် ၵူၼ်းၼွၵ်ႈမိူင်းၶဝ် ယုမ်ႇယမ်ဝႆႉ ၼင်ႇၼႆယဝ်ႉ။ တီႈမိူင်း ဢိၼ်ႇတိယတႄႉ မၢၵ်ႇၵႅမ်ႈၶွင်ႇၼႆႉ ဢွၵ်ႇတီႈလွႆ Kashmir kulu လႄႈ kumaon ၸိူဝ်းၼၼ်ႉယူႇ။ ၽူႈလဵပ်ႈႁဵၼ်းၶဝ် လႆႈလဵပ်ႈႁဵၼ်းႁၼ်ဝႃႈ ၼႂ်းလုမ်ႈၾႃႉၼႆႉ မၢၵ်ႇၵႅမ်ႈၶွင်ႇ မီး 7500 မဵဝ်း ၼႆယဝ်ႉ။
ထၢတ်ႈၼႂ်းမၢၵ်ႇၵႅမ်ႈၶွင်ႇ
မၢၵ်ႇၵႅမ်ႈၶွင်ႇၼႆႇ ပၼ်လႆႈ ထၢတ်ႈဝီႇထိူဝ်ႇမိၼ်ႇ ၵူႈမဵဝ်းမဵဝ်းလႄႈ ထၢတ်ႈဢႃးႁၢၼ် တင်းၼမ်ယဝ်ႉ။ ၼႂ်းမၢၵ်ႇၵႅမ်ႈၶွင်ႇ ၼိုင်ႈလုၵ်ႈၼၼ်ႉ ပႃးထၢတ်ႈၵိူဝ်ဝၢၼ် 21%၊ ထၢတ်ႈၵလူးၵူတ်ႉၸ် ပႃး 25%၊ ထၢတ်ႈၼမ်ႉဢွႆႈ 15% လႄႈ ထၢတ်ႈၸဵမ်းသၽႃႇဝၼႆႉ ပႃးယူႇ 60% ၼႆယဝ်ႉ။ သင်တေၸႅတ်ႈတူၺ်း ထၢတ်ႈဢႃးႁၢၼ် ၼႂ်းမၢၵ်ႇၵႅမ်ႈၶွင်ႇၼိုင်ႈလုၵ်ႈၼႆၸိုင် တေလႆးႁၼ် ထၢတ်ႈၼမ်ႉ 84.6%၊ ထၢတ်ႈၼိူဝ်ႉ (ပလူဝ်ႇတိၼ်း) 0.2%၊ ၼမ်ႉမၼ်း 0.5%၊ ထၢတ်ႈႁႄႈ 13.4%၊ ထၢတ်ႈၶႄႇၸီႇယမ်ႇ 10 mmg၊ ၽေႃးၸၾရပ်ႉ 14 mmg၊ ထၢတ်ႈလဵၵ်း၊ ထၢတ်ႈဝိတ်ႉထိူဝ်,မိၼ်ႇ A 40 Unit, ထၢတ်ႈဝိတ်ႉထိူဝ်ႇမိၼ်ႇ E.H လႄႈ B ၵေႃႈ ၶဝ်ႈပႃးသေ တၢင်းသဵင်ႈ ၶဝ်ႈပႃး 59 ၵႄႇလူဝ်ႇရီႇယူႇယဝ်ႉ။
ၽွၼ်းလီသိပ်းဢၼ် ယွၼ်ႉၵိၼ်ပၼ် မၢၵ်ႇၵႅမ်ႈၶွင်ႇ
ၵႂၢမ်းၵူၼ်းဝၼ်းတူၵ်းၶဝ်ဝႃႈ ပေႃးၵိၼ်ပၼ် မၢၵ်ႇၵႅမ်ႈၶွင်ႇ ၼိုင်ႈဝၼ်းၼိုင်ႈလုၵ်ႈၼႆ ယင်းဢမ်ႇလူဝ်ႇ မေႃယႃၵွၼ်ႇ ၼႆယဝ်ႉ။ ၵူၺ်းၵႃႈဝႃႈ ၽွၼ်းလီဢၼ်လႆႈတီႈ မၢၵ်ႇၵႅမ်ႈၶွင်ႇတႄႉၵေႃႈ ဢမ်ႇပႆႇၸၢင်ႈလၢတ်ႈလႆႈ တႅတ်ႈတႅတ်ႈတေႃးတေႃး။ လွင်ႈတၢင်းၸိူဝ်းပႃႈတႂ်ႈၼႆႉတႄႉ တေလႆႈဝႃႈပဵၼ် ၶေႃႈမၼ်ႈ ဢၼ်ၵမ်ႉပၼ်ၼင်ႇ ၵႂၢမ်းၵူၼ်းဝၼ်းတူၵ်းၶဝ်လၢတ်ႈဝႆႉၼၼ်ႉယူႇ။
႑။ ၵႅတ်ႇၶေပၼ် လုပ်ႇ
ၽူႈၶူၼ်ႉၶႂႃႉ ၵူၼ်းမိူင်းပျၢင်ႇသဵတ်ႈၶဝ်ဝႃႈဝႆႉ ဢၼ်ပဵၼ် ထၢတ်ႈ Flavanoid ၼႆႉ မၼ်းႁဵတ်းႁႂ်ႈ လုပ်ႇ ၼၢင်းယိင်း ၸိူဝ်းဢၼ်လိူတ်ႈထမ်ႇမတႃႇသုတ်းယဝ်ႉၼၼ်ႉ ပဵၼ်ဢၼ် ၵႅၼ်ႇၶႅင်ႁႅင်းၼႆယဝ်ႉ။ ထၢတ်ႈဢၼ်ၼၼ်ႉၼႆႉ မၼ်းၵူၺ်းပႃးဝႆႉတီႈ မၢၵ်ႇၵႅမ်ႈၶွင်ႇၵူၺ်း။ လိူဝ်သေၼၼ်ႉဢမ်ႇၵႃး ထၢတ်ႈ Boron ဢၼ်ပႃးဝႆႉတီႈ မၢၵ်ႇၵႅမ်ႈၶွင်ႇၼၼ်ႉ မၼ်းႁဵတ်းႁႂ်ႈ လုပ်ႇႁဝ်း ၵႅၼ်ႇၶႅင်လီၼႆယဝ်ႉ။
႒။ ၵႅတ်ႇၶေပၼ်လႆႈ တၢင်းပဵၼ် ႁူဝ်ၸႂ်ၵပ်ႉ
လုၵ်ႉတီႈ ၽွၼ်းလႆႈ ဢၼ်ပဵၼ် ၵၢၼ်လဵပ်ႈႁဵၼ်း မိူဝ်ႈပႆႇပေႃးႁိုင်ၼၼ်ႉသေ လႆႈႁူႉဝႃႈ လုၵ်ႈဢွၼ် ဢၼ်ၵိၼ်ပၼ် ၼမ်ႉမၢၵ်ႇၵႅမ်ႈၶွင်ႇ ၵူႈဝၼ်းၼႆႉ မၼ်းဢမ်ႇပေႃးပဵၼ် တၢင်းပဵၼ်ႁူဝ်ၸႂ်ၵပ်ႉထၢၼ်ႇ လုၵ်ႉဢွၼ်ႇ ဢၼ်ၵိၼ် ၼိုင်ႈလိူၼ်ၼိုင်ႈပွၵ်ႈ ၼႆယဝ်ႉ။ ပေႃးမႃးတႅၵ်ႈၼိူင်း​တူၺ်းတီႈ မႄႈမၢၼ်း (ၼၢင်းယိင်းပႃးတွင်ႉ) ၵေႃႉဢၼ်ၵိၼ် မၢၵ်ႇၵႅမ်ႈၶွင်ႇ လႄႈ ၵေႃႉဢမ်ႇၵိၼ် မၢၵ်ႇၵႅမ်ႈၶွင်ႇၼႆၸိုင် လုၵ်ႈဢွၼ်ႇ ဢၼ်ၵိူတ်ႇဢွၵ်ႇမႃးတီႈ မႄႈ ဢၼ်ၵိၼ်မၢၵ်ႇၵႅမ်ႈၶွင်ႇၼၼ်ႉ ဢမ်ႇပေႃးလႆႈႁၼ် ၸပ်းတၢင်းပဵၼ် ႁူဝ်ၸႂ်ၵပ်ႉ ၼႆယဝ်ႉ။
ၽူႈလူင်ႉလႅၼ်ႇပၢႆးသၢႆႊ တီႈၸၼ်ႉၸွမ် Cornell ဢၼ်မီးတီႈမိူင်း ဢမေႇရိၵၢၼ်ႇၶဝ် ဢဝ်ၼူသေ ၸၢမ်းတူၺ်းဝႃႈ ထၢတ်ႈ quercetin ဢၼ်မီးတီႈ မၢၵ်ႇၵႅမ်ႈၶွင်ႇၼႆႉ မၼ်းၸၢင်ႈ ၵႅတ်ႇၶေပၼ် Free radical ဢၼ်မီးတီႈ ​သႄးလ်ဢွၵ်းဢေႃႇၼၼ်ႉ ယႃႇပေႁႂ်ႈလူႉလႅဝ် ၼႆယဝ်ႉ။ ဢၼ်ၼၼ်ႉၼၼ်ႉ မၼ်းႁဵတ်းႁႂ်ႈ လွင်ႈပဵၼ်တၢင်းပဵၼ် ဢႄႇလ်ၸၢႆးမႃးၼႆႉ ယွမ်းတူၵ်းၵႂႃႇၼႆယဝ်ႉ။
႔။ ႁဵတ်းႁႂ်ႈထၢတ်ႈ ၵူဝ်ႇလႅတ်ႇသထေႃး တူၵ်းလူင်း
ပေႃးၵိၼ်မၢၵ်ႇၵႅမ်ႈၶွင်ႇ ၼိုင်ႈဝၼ်းသွင်လုၵ်ႈၼႆ ထၢတ်ႈမၼ်း ဢၼ်မီးၼႂ်းလိူတ်ႈႁဝ်းၼၼ်ႉ မၢၼ်းၸၢင်ႈယွမ်းလူင်းၵႂႃႇ ႁူဝ်ပၢၵ်ႇ ႑႖ (16%) ၼႆယဝ်ႉ။
႕။ ၵႅတ်ႇၶေပၼ် လွင်ႈတၢင်းပဵၼ် ၵႅၼ်ႇသႃႇပွတ်ႇ
ၸွမ်းလူၺ်ႈ ၽွၼ်းလႆႈ ၽူႈၶူၼ်ႉၶႂႃႉၶဝ်ဝႃႈ ၼႂ်းၵႃႈ ၵူၼ်းၵိၼ်မၢၵ်ႇၵႅမ်ႈၶွင်ႇ ႑႐႐႐႐ ၵေႃႉၼႆႉ မၼ်းၸၢင်ႈယွမ်းလူင်းပၼ် တၢင်းပဵၼ် ၵႅၼ်ႇသႃႇပွတ်ႇ ႁူဝ်ပၢၵ်ႇ ႕႐ (50%) ၼႆၶႃႈဢေႃႈ။
႖။ ၵႅတ်ႇၶေပၼ် လွင်ႈတၢင်းပဵၼ် ၵႅၼ်ႇသႃႇၼူမ်း
႗။ ၵႅတ်ႇၶေပၼ် လွင်ႈတၢင်းပဵၼ် ၵႅၼ်ႇသႃႇသႆႈလူင်
႘။ ၸၢင်ႈယွမ်းလူင်ပၼ် လွင်ႈတၢင်းပဵၼ် ၵႅၼ်ႇသႃႇတပ်း
ပေႃးၵိၼ်ပၼ် ၼမ်ႉမၢၵ်ႇၵႅမ်ႈၶွင်ႇ ဢၼ်ဢိတ်ႇ​တင်းၼိူဝ်ႉတင်းပိူၵ်ႇမၼ်းဝႆႉၼၼ်ႉၼႆ ၸၢင်ႈၵႅတ်ႇၶေပၼ်လႆႈ ၵႅၼ်ႇသႃႇတပ်း ႁူဝ်ပၢၵ်ႇ ႕႗ (57%) ၼႆယဝ်ႉ။
႙။ မၼ်းထိင်းပၼ် လိူတ်ႈဝၢၼ်ယဵဝ်ႈဝၢၼ်
ၵွပ်ႈပိူဝ်ႈဝႃႈ ထၢတ်ႈ Pectine ဢၼ်မီးၼႂ်း မၢၵ်ႇၵႅမ်ႈၶွင်ႇၼၼ်ႉ မၼ်းၵႂႃႇၵမ်ႉထႅမ်ပၼ် ပိူင် ၵလႃႇၵျူႇတူဝ်းၼိတ်ႉ ဢၼ်မီးဝႆႉ တီႈၼႂ်းတူဝ်ႁဝ်းၼၼ်ႉလႄႈ မၼ်းပၼ်လွင်ႈၵမ်ႉထႅမ် တႃႇတေထိင်းပၼ် လိူတ်ႈဝၢၼ်ယဵဝ်ႈဝၢၼ်ယူႇ။
႑႐။ ၵႅတ်ႇၶေပၼ် ယႃႇႁႂ်ႈ ၼမ်ႉၼၵ်းတူဝ် ၶိုၼ်ႈမႃး
ၽွင်းတိုၵ်ႉယွမ်း ၼမ်ႉၼၵ်းတူဝ်ယူႇၼၼ်ႉ ၼၢင်းယိင်း ဢၼ်ၵိၼ်ပၼ် မၢၵ်ႇၵႅမ်ႈၶွင်ႇ ဢမ်ႇၼၼ် မၢၵ်ႇၵေႃႈ တႃႇသၢမ်လုၵ်ႈၼၼ်ႉ ၼမ်ႉၼၵ်းမၼ်း ၸဵဝ်းတူၵ်းလိူဝ်သေ ၼၢင်းယိင်း ဢၼ်ဢမ်ႇၵိၼ်ၼၼ်ႉၼႆ ၽူႈၶူၼ်ႉၶႂႃႉ ပရႃႇၸီးၶဝ် လဵပ်ႈႁဵတ်းဝႆႉၼင်ႇၼႆယဝ်ႉ။
လၢႆးၸႂ်ႉမၢၵ်ႇၵႅမ်ႈၶွင်ႇ
လၢႆးၸႂ်ႉမၢၵ်ႇၵႅမ်ႈၶွင်ႈၼႆႉတႄႉ ၵိၼ်မၼ်းလၢႆလၢႆၵေႃႈလႆႈ၊ ဢမ်ႇၼၼ် ၵိၼ်ႁူမ်ႈၵၼ် တင်းမၢၵ်ႇတၢင်ႇၸိူဝ်း ႁဵတ်းပဵၼ် ၼမ်ႉဝၢၼ်၊ ႁဵတ်းႁႅင်ႈ၊ ႁဵတ်းပဵၼ် Jelly၊ ႁုင်ၵိၼ်၊ ၸီႇၵိၼ်၊ သႂ်ႇၼႂ်းၶဝ်ႈမုၼ်းသေၵိၼ်၊ ႁဵတ်းၼမ်ႉဝၢႆႇသေၵိၼ်ၵေႃႈ လႆႈယဝ်ႉ။ ၼမ်ႉမၢၵ်ႇၵႅမ်ႈၶွင်ႇၼႆႉ လွင်ႈႁဵတ်းႁႂ်ႈ ၼိူဝ်ႉၼင်ၼုမ်ႇမူႈမႃးၼႆႉ ၵျႃႉတွၼ်းလိူဝ်ပိူၼ်ႈမူတ်းယဝ်ႉ။ ၼမ်ႉမၢၵ်ႇၵႅမ်ႈၶွင်ႇၼႆႉ ယင်းၸၢင်ႈၵႅတ်ႇၶႄပၼ်လႆႈ ၵွင်ႉၵူႈမဵဝ်းမဵဝ်းၵွၼ်ႇယဝ်ႉ။ မၢၵ်ႇၵႅမ်ႈၶွင်ႇၼႆႉ ပဵၼ်ယႃႈယႃလီ ယႃပၼ်လႆႈ တၢင်းပဵၼ်ၵူႈလွင်ႈလွင်ႈၼႆသေတႃႉ မိူဝ်ႈၸမ်တေၵိၼ်ၼၼ်ႉ တေလႆႈသုၵ်ႈမူတ်ႈမူတ်းသႂ်သႂ်သေ ၸင်ႇလီၵိၼ်ယဝ်ႉ။
1476
1476
လိူၼ်ၸၼ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၾႅပ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မၢတ်ႉၶျ်
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢေႇပရႄႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မေႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျူႇလၢႆႇ
(1) ဝၼ်း။
ဢေႃးၵၢတ်ႉ
(1) ဝၼ်း။
သႅပ်ႇထႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
ဢွၵ်ႇထူဝ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
ၼူဝ်ႇဝႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
တီႇသႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:1476
တိုဝ်ႉၼဵဝ်ႉ၊ ဝၢၼ်ႈ
ဝၢၼ်ႈတိုဝ်ႉၼဵဝ်ႉ (, Ti Nu, တိနု) ၼႆႉ ပဵၼ်ဝၢၼ်ႈ ဢၼ်မီးၼႂ်း ၸႄႈဝဵင်းမွၵ်ႇမႆႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈ လၢင်းၶိူဝ်း၊ မိူင်းတႆး၊ မိူင်းမျၢၼ်ႇမႃႇၶႃႈဢေႃႈ။
ၼွင်ယူၺ်ႉ၊ ဝၢၼ်ႈ (ဢိူင်ႇပၢင်းတၢင်ႇ)
ဝၢၼ်ႈၼွင်ယူၺ်ႉ (ဢိူင်ႇပၢင်းတၢင်ႇ) (, Naung Yoi, နောင်ယွေ့ (ယွေး)) ၼႆႉ ပဵၼ်ဝၢၼ်ႈ ဢၼ်မီးၼႂ်း ဢိူင်ႇပၢင်းတၢင်ႇ၊ ၸႄႈဝဵင်းမွၵ်ႇမႆႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈ လၢင်းၶိူဝ်း၊ မိူင်းတႆး၊ မိူင်းမျၢၼ်ႇမႃႇၶႃႈဢေႃႈ။
ၵွင်းမူးၵဵင်းလိူၼ်
ၵွင်းမူးၵဵင်းလိူၼ် ဢၼ်ဝႃႈၼႆႉ ပဵၼ်ၵွင်းမူး ဢၼ်ၸိုဝ်ႈသဵင်လိုဝ်းလင် ၼႂ်းမိူင်းတႆး သူႇၼိုင်ႈယဝ်ႉ။ လွင်ႈလႆႈလိုဝ်းလင်ၼႆႉ လႆႈဝႃႈပဵၼ် ပိူဝ်ႈပွႆးလိူၼ်သီႇမၼ်းယဝ်ႉ။ မိူဝ်ႈၵွၼ်ႇၵွၼ်ႇ ပေႃးဝႃႈၽွင်းပွႆး လိူၼ်သီႇၵဵင်းလိူၼ်ၼႆ ၵူၼ်းၵူႈဝၢၼ်ႈ ၵူႈမိူင်း ၽႃႈၵၢၼ်ၽႃႈငၢၼ်းသေ ဢွၼ်ၵၼ် မႃးၶဝ်ႈပွႆး၊ မႃးႁႃၵ ႁႃၶၢႆယဝ်ႉ။ ယွၼ်ႉၼၼ်လႄႈ မိူၼ်ၼင်ႇ ပွႆးလႆႈဢိင်ၵွင်းမူးသေ ၵိုၼ်းမႃးၼၼ်ႉ ၵွင်းမူးၵေႃႈ လႆႈဢိင်လူၺ်ႈ ပွႆးသေလႄႈ ၸိုဝ်ႈသဵင်လိုဝ်းလင်မႃးယဝ်ႉ။ ၵွပ်ႈပိူဝ်ႈၼၼ်လႄႈ ပေႃးဝႃႈ ‘’’ၵွင်းမူးၵဵင်းလိူၼ်’’’ ၼႆ ၵေႃႉဢမ်ႇႁူႉ ဢမ်ႇၼၼ် ၵေႃႉဢမ်ႇယၢမ်ႈငိၼ်းၼၼ်ႉ ႁၢမ်ႉၶႂ်ႈၼၢၼ်းမီးဝႆႉယဝ်ႉ။
ၵွင်းမူးၵဵင်းလိူၼ်ၼႆႉ ဢမ်ႇၸႂ်ႈ ၵွင်းမူးသူႇလဵဝ်၊ ပဵၼ်ၵွင်းမူးသႅမ်းသေ မီးဝႆႉ ၵွင်းမူး တင်းၼမ်တင်းလၢႆယဝ်ႉ။ ၵူၺ်းၵႃႈ မီးတင်းၼမ် ဝႃႈၼႆသေတၵေႃႈ ယွၼ်ႉၵေႃႇဝႆႉ တမ်ႇတိူဝ်း ႁူမ်ႈၵၼ် ဢၼ်လဵဝ်လႄႈ ပဵၼ်ဢၼ်သၢင်ႇထုၵ်ႇ တူၺ်းငၢႆႈ၊ ဢမ်ႇမၢၵ်ႇမိူဝ်၊ ၽႂ်ၶႂ်ႈၵေႃႇတီႈလႂ်ၵေႃႈ ၵေႃႇထႅင်ႈလူင်ၵႂႃႇ မဵဝ်းၼၼ်ႉ ဢမ်ႇၸႂ်ႈ။
ၵွင်းမူးၵဵင်းလိူၼ်ၼႆႉ မီးဝႆႇ ၼႂ်းဢိူင်ႇၵဵင်းလိူၼ် (သီႇၶၵ်ႉ)၊ မီးၸဵင်ႇႁွင်ႉ ဝၼ်းဢွၵ်ႇ ၵေးသီးဝၢၼ်ႈၸၢမ် ၶႂ်ႈပၢႆႉမိူဝ်း ၼႃႈတၢင်းဢွၵ်ႇ ႁၢမ်ႉႁႅင်းသေ ယၢၼ်ဝဵင်းၵေးသီး မွၵ်ႈ 18 လၵ်း ၸူဝ်ႈၼႆႉယဝ်ႉ။ မီးၶႅပ်ႇ ၽၢႆႇႁွင်ႉ တၢင်းၵႃး ၵေးသီး မိူင်းသူႈထွင်ၵၼ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ သဵၼ်ႈတၢင်း ဢၼ်လုၵ်ႉလႃႈသဵဝ်ႈ မိူင်းယႆသေ ၵႂႃႇၸူး မိူင်းသူးၼၼ်ႉၵေႃႈ ယွၼ်ႉမႃး ၶွပ်ႈ သဵၼ်ႈတၢင်း ၵေးသီး မိူင်းသူး ၽၢႆႇတူၵ်းၵွင်းမူး ၵဵင်းလိူၼ်ၼၼ်ႉလႄႈ သင်ဝႃႈ လုၵ်ႉတၢင်း လႃးသဵဝ်ႈ မိူင်းယႆသေ ၶဝ်ႈၸူး ၵဵင်းလိူၼ်ၵေႃႈ ပဵၼ်ဢၼ်သၢင်ႇထုၵ်ႇ ယူႇၼင်ႇၵဝ်ႇ။ ၵဵင်းလိူၼ်ၼႆႉ ပၢၼ်မိူဝ်ႈလဵဝ် လွင်ႈဢုပ်ႉပိူင်ႇ ၽွင်းငမ်း ယူႇဝႆႉ တႂ်ႈၵေးသီးဝၢၼ်ႈၸၢမ်၊ သွၼ်ႇပဵၼ် ၼႂ်းတူင်ႇဝဵင်း ၵေးသီးဝၢၼ်ႈၸၢမ်သေတ မိူဝ်ႈၵွၼ်ႇၵွၼ်ႇတႄႉ ယၢမ်ႈပဵၼ်ဝဵင်း။ မီးၶွပ်ႇတၢႆႈႁိမ်းလိၼ်၊ မီးၸဝ်ႈၽ ပိူင်ႇၼမ်ႉငမ်းလိၼ် ႁင်းၶေႃမႃးယဝ်ႉ။ လွင်ႈၼၼ်ႉ တူၺ်းလိၵ်ႈ မႃႇသႃႇတေႃႇ ၵဵင်းလိူၼ် ဢၼ်မေႃလိၵ်ႈ မိူင်းယႆၵေႃႉၼိုင်ႈ တႅမ်ႈဝႆႉ တီႈပႅၵ်ႈသွင် ဢၼ်ဝႃး “ဢၼ်ပဵၼ် ရတ်ႉထၵမ်ႇပေႃးၸသိုင်ႇတိူင်း မိူင်းတႆး ၶိူဝ်းၶႆးလၢၼ်သၢင် လူင်းမႃး ၵုၼ်ၵၢင်ၸမ်းပူး ၽွႃးၼႂ်းၼၢၼ်းဢူးႁေႃႁွမ် ပဵၼ်ၸဝ်ႈပဵၼ်ၸွမ်ဝဵင်းလွႆ တီႈဢၼ်လီၶွႆဢၢမ်းၽုင်း လႅတ်ႉယုင်းၶွၼ်ၶႂႃ လႅတ်ႉယႃမိုဝ်းၶမ်း ဝၢင်းတမ်းၼိူဝ်မွၼ် သွင်ၶွၼ်လႅတ်ႉၺုၼ်း ဢုပ်ႉၼိူဝ်ၵျွၼ်းၵုၼ်ၵူမ် ၶႃႈၵူၼ်းၸူမ်းႁူမ်ဢၢမ်းငဝ်း ယင်းမီးမိူင်းၶမ်းၸဝ်ႈႁဝ်းၵဵင်းလိူၼ် ဢၼ်တၵ်းငၢႆးမိူၼ်ၼၢၼ်းမီး ဝၼ်းဢွၵ်ႇၵေးသီးဝၢၼ်ႈၸၢမ် ပႃႈၸၢၼ်းလွင်းႁၢမ်ထူဝ်းလႆ မိူင်းယႆပွတ်းၸၢတ်း ပႃႈႁွင်ႇမိူင်းၼွင်ၸပ်းတၢၼ်း ၸမ်ၵၼ်ဝၼ်းတူၵ်း မိူင်းလိူၼ်း (ၵိုၼ်းတွၼ်း) လီဝွၼ်းၸူမ်းယေႃး ပူၵ်းပႅၼ်ႁေႃၶေႃးၼၼ်းၸႅင်း ပၢတ်ႈဝႅင်းမွင်းလင် တီးမင်တူပ်းၶဝ်း ဢယဵၵ်ႉဢယႃႇ မႁႃႇပုၵ်ႉၵလပုၵ်ႉၵူဝ်ႇ ႁိၵ်ႈႁူဝ်ႇဢုပ်ႉၸၢမ်ႇ ၶၢမ်ႇပွႆး တင်ႈပွႆးၵၢမ်ႇၽုင်းသုင် လႄႈ ၶဝ်ႈၸိုဝ်ႈဢရုင်ႇၼဝတီႇ ၺီၺႃႇ မႁႃႇၼွႆႇယူဝ်း တၶူဝ်းထွင်ႇ မၼ်းဢွင်ႇပွႆးဢွင်ႇလၢမ်း မိူဝ်ႈယၢမ်းၵၢပ်ႈပၢၼ်မၢၼ်ႈ၊ ၸၢၼ်ႈဢိမ်ႈလိမ်ႈၵၢႆႇ ဝၢႆႇၵႂၢမ်း ၸၢပ်ႈၸၢမ်းၵလႃးပူဝ်ႇၶဝ်ၽျူဝ်ႇၵိင်း တြိင်းပျေႇလိုမ်ၸိုင်ႇ၊ ယၢမ်းဢတႂၢင်းငႃးသႄႇၵျေႃႇ လိူဝ်ဝႆႉတူဝ်ၼိုင်ႈပုၼ်ႉယဝ်ႉ” ၼႆၼၼ်ႉၵေႃႈ လႆႈႁူႉထိုင် ၸႅင်ႈလႅင်းယဝ်ႉ။
လိၵ်ႈၽိုၼ်ၼၼ်ႉၵူၺ်းၼင်ႇၵဝ်ႇ တီႈပႅၵ်ႈ 3 ၼၼ်ႉသမ်ႉဝႃႈ “ၸင်ႇႁႂ်ႈဢရုင်ႇၼဝတီႇ သိုင်ႇမိူင်းၵဵင်းလိူၼ်လုၵ်ႈၼႆႉၵေႃႈ ဢမ်ႇလႆႈၽွႆႉပႃး ဢပွင်းဢဝၢင်ႇ ဝၼ်းတူၵ်းဝၼ်းဢွၵ်ႇ ပႃႈႁွင်ႇပႃႈၸၢၼ်း ႁၢပ်ႇၵၢၼ်းလႅမ်ႈၼိုင်ႈ ပျုပဵၼ်မျူဝ်ႉၸိုင်ႈတလုင်း ယင်းဢိတသွင်ႇ ၽၢႆႇႁွင်ႇတၢမ်းဢလႄႇလႅတ်ႉၼွၵ်ႉၽႅတ်ႉ ႁမ်ႇသႃႇဝတီႇ ဝၼ်းဢွၵ်ႇမိူဝ်းမီႇ မိူင်းသူႈ ဢူမ်ပူႈတၢတ်ႇလိင်ႇ ၸၢမ်ႇမူၼ်ႈၸေးၸိင်ႇ သမ်ႇမုတိၼၢၼ်ႈ ပွႆးၸၢတ်ႈၶၢမ်ႇယူႇသေႇသေႇ တႅင်းပျေႇၼႃႇၵရ ထၢတ်ႈတေႃႇၸဝ်ႈၵေႃႇတမ ၼရပတိၸေႇသူႇ ၶျတွၵ်ႇၸုမ်ႈ မၢႆၵပျီးၽေႃႇ ထၢတ်ႈမူၺ်ႇတေႃႇ မီးၵႃႈၵုင်းလုၵ်ႈလွႆသုင်၊ မိူင်းငႂ်ႈမီးၶွၼ်ႇ ၸဵမ်ၸူဝ်ႈမိုၼ်ႉသိုၼ်းၵွၼ်ႇ တွၼ်းပိူၼ်ႈတင်းၽုင်၊ ဝဵင်းဢရုင်ႇၶၢမ်ႇ ၸဝ်ႈၸူဝ်းၸၢမ်ႇ ပၵ်းတင်ႈလၵ်းသုင်” ၼႆယဝ်ႉ။
ၸဝ်ႈၽလူင်ၵဵင်းလိူၼ် ၸၢမ်ႇပူႈၼွၼ်းၽေးၵႂႃႇ မိူဝ်ႈပမ 1287 ၼီႈၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ လွင်ႈၼၼ်ႉ ၼႂ်းလိၵ်ႈမႃႇသႃႇတေႃႇၵဵင်းလိူၼ် တီႈပႅၵ်ႈ 12 ၼၼ်ႉ တႅမ်ႈဝႆႉဝႃႈ “ဢလိူၵ်ႈဢလႄႇ ထိုင်မႃးၼီႈၼႅတ်ႈ ဢတႂၢင်းပီၼႆႉ သၵ်းၵရဵတ်ႈၵေႃႈ ၼပ်ႉလႆႈ ႁဵင်ၼိုင်ႈသွင်ပၢၵ်ႇ ပႅတ်ႈသိပ်းၸဵတ်းၶု ႁေႇမၼ်ႇတဢုတုမၵႃႇရ ဢၼ်ပဵၼ် ၸဝ်ႈဢၸူဝ်းယ ၶွႃႉပိူင်ႇ ဢရူင်ႇၼဝတီႇ ၼႃႇမီႇသမ်ႇမုတိၽွႆႉဢၢပ်ႈ ဢသျိၼ်ႇတၶိၼ်ႇၸူဝ်းပႅင်ႇမိူင်းလုၵ်ႈ ဢုၵ်ႈၶျုၵ်ႈၸူဝ်းပျေႃႇ ဢသၢၵ်ႈတေႃႇ ပႅတ်ႇသိပ်းႁၢပ်ႇၶိုၼ်ႈ ဢူဝ်ႇၵိူင်ႈၸရႃႇ ထိုင်ၶႃႇၼၢင်းၼၢတ်ႈ ၽိတ်ႈဝၢတ်ႈပၢင်းပျၢၼ်ႇ ၼၢၼ်းႁၢၼ်ၼၢတ်ႈပျေႇ တႃႇသေမွင်းမုင်ႈ ဢမ်ႇပျၢတ်ႈ တူၵ်ႇလၢတ်ႈထၢမ်ၶၢဝ်ႇ လိုမ်ဝၢဝ်ႇယလဝထႃႇၼ သမ်ႉပၢင်းၵျွသူႇႁွတ်ႈ ႁေႃယွတ်ႈၼၼ်းတီႈတၢၼ်းပျေႃႇ - ဝဵင်းၼၢတ်ႈသႃးသိၵ်ႉၵျႃးသဝ်း ငဝ်းႁၢင်ႈႁေႃၸဝ်ႈမွင်ၵဝ်ႇ ငဝ်ဢူၼ်ႈလုမ်းလုမ်း ၽူၺ်းလေႇသႃႆသွင်ႇ မွင်ဢူၼ်ႈထုမ်းထုမ်း လုမ်းတေႃႈမွင်ဝႆႉႁင်းမၼ်း၊ ၸိူဝ်ႉၽၼ်းသူၺ်ႇၺႃႇတေႃႇ တူၺ်းၵေႃႈ မၼ်းပိူင်ႈလၢႆၸိူဝ်ႉလၢႆမဵဝ်း၊ ႁဵဝ်းမႆႉမိူင်းၸဝ်ႈၶီသူင်း၊ ပီၼႆႉ သူႇဢူဝ်ႇယႃႇယီႇ ၶျီႇၵိင်း ၽူႈယိင်းၼၢတ်ႈၶဝ်သမ်ႉဝွၼ်းလၢတ်ႈ ပၢင်းၸဝ်ႈႁဝ်း ၶိုၼ်ႈႁူၵ်းၶူင်းယဝ်ႉ” ၼႆယဝ်ႉ။
ဝၢႆးသေ ၸဝ်ႈၽလူင်ၼွၼ်းၽေးၵႂႃႇယဝ်ႉ မိူဝ်ႈပမ 1288 ၼီႈၼၼ်ႉ ၵလႃးၼႃႈၽိူၵ်ႇၶဝ် ဢဝ်ၵဵင်းလိူၼ် သွၼ်ႇၶဝ်ႈၼႂ်းၵေးသီးဝၢၼ်ႈၸၢမ်ၵွႃႇယဝ်ႉ။ ဝၢႆးသေၼၼ်ႉ ဝဵင်းၵဵင်းလိူၼ် ဝွတ်ႈၵႂႃႇ ဝွတ်ႈၵႂႃႇ တေႃႇပေႃးထိုင်ထၢၼ်ႈ ပဵၼ်ဝၢၼ်ႈဢွၼ်ႇၵႂႃႇပႅတ်ႈ ၼင်ႇလႆႈႁၼ် ပၢၼ်မိူဝ်ႈလဵဝ်ယဝ်ႉ။
ၵွင်းမူးၵဵင်းလိူၼ်ၼႆႉ ၼိူဝ်တမ်ႇတိူင်းမၼ်း ၼႃႈတၢင်းဢွၵ်ႇၼၼ်ႉ လႆႈႁၼ် မေႃသၢင်ႈၶဝ် ဢဝ်ဢုတ်ႇ ၵေႃႇႁဵတ်း ႁၢင်ႈ တိုင်ဝႆႉယဝ်ႉ။ ဢွၼ်ၵၼ်ဝႃႈ မိူဝ်ႈပၢၼ်ၽြႃး ဢလွင်းပဵၼ်တိုင်ၼၼ်ႉ ယၢမ်ႈမႃးယူႇသဝ်းၵႂႃႇ ၼိူဝ်ၵုင်း ဢၼ်မီးၵွင်းမူး မိူဝ်ႈလဵဝ်ၼႆယဝ်ႉ။ ၵမ်ႈၽွင်ႈသမ်ႉဝႃႈ “ယိူင်းၸူး မိူဝ်ႈပၢၼ်ၽြႃးဢလွင်း ပဵၼ် တိုင်သေလႄႈ ၵေႃႇၵွင်းမူးဝႆႉ” ၼႆၵေႃႈဝႃႈယဝ်ႉ။
လွင်ႈၼၼ်ႉ ၽူႈတႅမ်ႈလိၵ်ႈ မႃႇသႃႇတေႃႇ ၵဵင်းလိူၼ်ၵေႃႈ တီႈၼႂ်းလိၵ်ႈမၼ်း ပႅၵ်ႈပႅတ်ႇၼၼ်ႉ ဝႃႈ “ၵျွင်းမူၺ်ႇတေႃႇမၢၼ်ႇ ၶေႃးသၢင်ႉသၢမ်ၸၢႆး ငၢႆးသထေးဢၼႃႇထပိၼ်ႇလူႇ ပၢၼ်ၸဝ်ႈၽြႃးပႂၢင်း တႂၢင်းၸိုင်ႈၶုၵ်းၶုမ်ႉလိူၼ်ၵဵင်း၊ ဝဵင်းသႃႇယႃႇပျေႃႇ ၼႅင်ႇငၢၼ်ႇတေႃႇ မူၼ်းဝႆႉၵႂၢၼ်းၵႂၢၼ်း မိူင်းထၢတ်ႈတေႃႇမၢၼ်ႇ ပဵၼ်ၸၢတ်ႈတိုင်ၽၢၼ်း” ၼႆယဝ်ႉ။
တီႈတႄႉမၼ်း လွင်ႈၸိူဝ်းၼႆႉ ဢမ်ႇပဵၼ်ၵႂၢမ်း ဢၼ်ၽူႈမီးတၢင်းႁူႉၶဝ် ယွမ်းႁပ်ႉလႆႈ။ ပိုၼ်းၽြႃး ဢၼ်ဝႃႈၼႆႉ ယႃႇၼႅတ်ႈဝႃႈ မိူဝ်ႈပၢၼ်ၵႅၼ်,ၸဝ်ႈ တိုၵ်ႉပဵၼ်တူဝ်သတ်းသေ ပၼ်ႇႁွၼ်ႈယူႇ ၼႂ်းသမ်ႇသရႃႇၼၼ်ႉၵွၼ်ႇလႃႈ၊ တေႃႈၵႃႈ မိူဝ်ႈတႄႇၵွင်းမူးၵဵင်းလိူၼ်ၵူၺ်း ယင်းဢမ်ႇမၢႆဝႆႉလႄႈ သမ်ႉဝႃႈ “မိူဝ်ႈၽြႃးဢလွင်း ပဵၼ် တိုင် ယၢမ်ႈမႃးယူႇၼိူဝ်ၵုင်း ၵွင်းမူးၵဵင်းလိူၼ်” ၼႆ ၽႂ်သမ်ႉ တၼ်းၸွမ်းႁၼ်၊ ၸွမ်းမၢႆဝႆႉ။ ဢၼ်ဝႃႈ “ယိူင်းၸူး မိူဝ်ႈၽြႃးဢလွင်း ပဵၼ်ၸၢတ်ႈတိုင်သေ တႄႇဝႆႉ” ၼႆၼၼ်ႉၵေႃႈ ဢမ်ႇသၢင်ႇထုၵ်ႇၼင်ႇၵဝ်ႇ။ ပေႃးတေယိူင်းၸူး မိူဝ်ႈၵႅၼ်ႇၸဝ်ႈ ပဵၼ်ဢလွင်းၸိုင် ဢမ်ႇၵိုင်ႇလီယိူင်းၸူး မိူဝ်ႈပဵၼ်ၽဝသတ်း၊ ၵိုင်ႇလီ ယိူင်းၸူး မိူဝ်ႈၵႅၼ်ႇၸဝ်ႈ ပဵၼ်ပၢၼ်ၸၢဝ်ႈဝေႇသၼ်ႇၶဝ်၊ ၸဝ်ႈသုဝၼ်ႇၼသႃႇမၶဝ် ၸိူဝ်းၼၼ်ႉ တေလီလိူဝ်ယူႇ။ ယွၼ်ႉဝႃႈ ပဵၼ်ၸၢတ်း ဢၼ်မီးတၢင်းႁူႉသေ ႁူႉမေႃၵိၼ် မေႃလူႇ မေႃၵမ် မေႃပၼ်ႈၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
တေႃႈမွၵ်ႈၼၼ်ႉၵေႃႈ ပိူၼ်ႈတၢင်ႇမိူင်း ယင်းဢမ်ႇလႆႈႁၼ် ပိူၼ်ႈယိူင်းၸူးသေ ၵေႃႇသၢင်ႈၵွင်းမူး။ လွင်ႈၵေႃႇ ၵွင်းမူးၼမ်ၼႆႉ လႆႈႁူႉဝႃႈ ပဵၼ်ၶုၼ်ႁေႃၶမ်း သီႇရိထမ်ႇမႃႇသေႃးၵယဝ်ႉ။ ၵေႃႇၵႂႃႇ 84000 သူႇၼႆႉယဝ်ႉ။ တေႃႈ ၵွင်းမူးတင်းၵႃႈၼၼ်ႉၵေႃႈ ဢမ်ႇလႆႈႁၼ်ဝႃႈ မၼ်းယိူင်းၸူး ပၢၼ်ၽြႃးဢလွင်းသေလႄႈ ၵေႃႇဝႆႉသေသူႇ။ လႆႈႁူႉဝႃႈ မၼ်းယိူင်းၸူး တြႃးဢၼ်ၽြႃးပဵၼ်ၸဝ်ႈ ႁေႃးၼၼ်ႉ ထမ်ႇမၵ်ႉၶၼ်ႇထႃႇမၼ်းမီး 84000 လႄႈ မၼ်း ၵေႃႇၵွင်းမူး လူႇ တႃႇၼိုင်ႈထမ်ႇမၵ်ႉၶၼ်ႇ ၼိုင်ႈသူႇယဝ်ႉ။ ယိူင်းၸူးတြႃးသေ ၵေႃႇၵွင်းမူး ပွင်ႇဝႃႈၼႆႉယဝ်ႉ။ လိူဝ်သေၼၼ်ႉ ဢၼ်ပိူၼ်ႈၵေႃႇ ၵွင်းမူးၼႆႉ လႆႈႁၼ် ပိူၼ်ႈ ယိူင်းၸူး ၽြႃးပဵၼ်ၸဝ်ႈသေ ၵေႃႇဝႆႉလၢႆလၢႆယဝ်ႉ။ ဢမ်ႇႁၼ်ၽႂ် ယိူင်းၸူး မိူဝ်ႈပဵၼ် ပၢၼ်ဢလွင်းသေၵေႃႇ။
တႂိၼ်းမ၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းၵျွၵ်ႉပတွင်း
ဝၢၼ်ႈတႂိၼ်းမ  (တွင်းမရွာ၊ Twinma) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇတွင်ႇၸိၼ်ႇ၊ ၸႄႈဝဵင်းၵျွၵ်ႉပတွင်း၊ ၸႄႈတွၼ်ႈၺွင်ႇဢူး၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 191944 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇတွင်ႇၸိၼ်ႇၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 896 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 1076 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 1972 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ၵွင်းမူးၵဵင်းလိူၼ်
ႁူဝ်ႁုပ်ႈမၼ်း ၼႂ်းလိၵ်ႈၽိုၼ်ၼ်ႉဝႃႈ “ၵွင်းမူးၵဵင်းလိူၼ်ၼႆႉ ပဵၼ်ၶုၼ်ႁေႃၶမ်း သီႇရိထမ်ႇမႃႇသေႃးၵ တႄႇတင်ႈမႃး၊ မိူဝ်ႈတႄႇမၼ်း မီးသီႇသွၵ်ႇ၊ ဝၢႆးၼၼ်ႉ ၶုၼ်ႁေႃၶမ်း ၼရပတိၸီႇတူႇ မႃးမႄးၵုမ်းလႄႈ ၸင်ႇယႂ်ႇမႃး မွၵ်ႈပၢၼ်မိူဝ်ႈလဵဝ်” ၼႆလူင်ၵႂႃႇ။ မိူဝ်ႈၶုၼ်ႁေႃၶမ်း သီႇရိထမ်ႇမႃႇသေႃးၵ မႃးၼၼ်ႉ တင်းလုၵ်ႈၼွင်ႉတပႄးမၼ်း ဢွၼ်ၵၼ်ၶီႇၽွင်ႇၸၵျႃႇမႃး သႅၼ်ၼိုင်ႈၼႆ။ လွင်ႈၼႆႉ ဢဝ်ပိုၼ်းဝႃႈၵေႃႈ ဢမ်ႇပဵၼ်လႆႈ၊ ဢဝ်သၽေႃး ပိူင်ပဵၼ်ဝႃႈၵေႃႈ ဢမ်ႇပဵၼ်လႆႈ။ ပေႃးလၢတ်ႈလူၺ်ႈ လွင်ႈပိုၼ်းၼႆ မိူဝ်ႈၶုၼ်သီႇရိထမ်ႇမႃႇသေႃးၵ တႄႇၵျွင်း ၵွင်းမူး 84000 ဢၼ်ဝႃႈၼၼ်ႉ မၼ်းဢမ်ႇၵႂႃႇ ၵူႈတီႈ၊ တူဝ်မၼ်းတႄႉ ဢွၼ်ႁူဝ် ႁဵတ်းသၢင်ႈ တီႈၵျွင်းဢသေႃးၵရႃႇမ ၼႆၼၼ်ႉ တီႈလဵဝ်သေ ဢၼ်ၵိုတ်း တၢင်ႇတီႈၸိူဝ်းၼၼ်ႉ သမ်ႉၸႂ်ႉၶုၼ် တႂ်ႈမိုဝ်းမၼ်း ႁဵတ်းသၢင်ႈၵႂႃႇ၊ ႁိုင်ၶၢဝ်းတၢင်း သၢမ်ပီ၊ ထိုင်ဝၼ်းႁဵတ်းပွႆးလူႇၵျွင်းၼၼ်ႉ ၼင်ႇႁိုဝ် မၼ်းတေႁၼ်လႆႈတၢင်းလူႇမၼ်း တင်းမူတ်းၼၼ်ႉ သင်ႇၶႃႇၸဝ်ႈၶဝ် ၸင်ႇဢဝ်ဢူမုၼ် ၽၢၼ်ႇၼႄမၼ်းၼႆ ဝႃႈဝႆႉ ၼႂ်းပႃႇရႃႇၸိၵၼ်ႇ ဢတ်ႉထၵထႃႇပပ်ႉငဝ်ႈ တီႈၼႃႈလိၵ်ႈ 37 ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
တႂိၼ်းမ၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းၵျွၵ်ႉပတွင်း
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းၵျွၵ်ႉပတွင်း
ၵွင်းမူးၵဵင်းလိူၼ်
ၽူႈတႅမ်ႈပိုၼ်း ၽၢႆႇသႃႇသၼႃႇ ဝႃႈဝႆႉ ၸိူင်ႉၼၼ်သေ ၽူႈတႅမ်ႈပိုၼ်းၵွင်းမူးၵဵင်းလိူၼ် သမ်ႉဝႃႈ “ၶီႇၽွင်ႇၸၵျႃႇမႃး” ၼႆၼၼ်ႉ မၼ်းၶႂၢင်ၵၼ်ႁႅင်းၼႃႇလႄႈ မၼ်းဢမ်ႇမိူၼ်ပိုၼ်း၊ ၽူႈမီးပၢႆးႁူႉပိုၼ်းၶဝ် ဢမ်ႇယွမ်းႁပ်ႉလႆႈ။ တေလႆႈသွၼ်ႇဝႃႈ မိူၼ်ဢပုမ်ႇၵူၺ်း။ ပိုၼ်းဢၼ်ဝႃႈၼႆႉ လူဝ်ႇမီး ပီ လိူၼ် ဝၼ်း ယၢမ်းမၼ်းဝႆႉ ၵႅၼ်ႇၼႅၼ်ႈၵွၼ်ႇ ၸင်ႇသွၼ်ႇပဵၼ်ပိုၼ်းလႆႈ။ ပေႃးဢမ်ႇၼၼ်တႄႉ ပဵၼ်ဢပုမ်ႇၵူၺ်းယဝ်ႉ။
လွင်ႈၵွင်းမူးၵဵင်းလိူၼ်ၼႆႉ လႆႈႁၼ် ၼႂ်းပပ်ႉမၢႆၶပ်ႉပိ တီႈၵျွင်းဝၢၼ်ႈႁႆး (တူင်ႇဝဵင်းၵေးသီး၊ မိူဝ်ႈၼၼ်ႉ မိူင်းၼွင်) ဢၼ်သြႃႇၸဝ်ႈၵျွင်းဝၢၼ်ႈႁႆး ၶဝ်ၸဝ်ႈ ၵူႈသိုပ်ႇသိုပ်ႇ တႅမ်ႈမၢႆဝႆႉ တႃႇပီ 1269 ၼီႈၼၼ်ႉဝႃႈ “1269 ပီတႆး ႁူင်ႉသႂ်ႈ၊ လိူၼ်ႁႃႈသၢၼ်း 5၊ လိူၼ် 6 မႂ်ႇ 3 ၶမ်ႈ ပိူၼ်ႈထပၼႃႇ ၵွင်းမူးၵဵင်းလိူၼ်” ၼႆ တီႈၼိုင်ႈယဝ်ႉ။ လိူဝ်သေၼၼ်ႉ ဢၼ်မၢႆဝႆႉတႃႇပမ 1271 ၼီႈၼၼ်ႉ သမ်ႉဝႃႈ “ပိူၼ်ႈတၢင်ႇထီး ၵွင်းမူးသူၺ်ႇပုၵ်ႉထေႃး ၵဵင်းလိူၼ်” ၼႆယဝ်ႉ။ ၼႂ်းပပ်ႉမၢႆပီ ၵျွင်းဝၢၼ်ႈဝ (မီးၽၢႆႇၸၢၼ်း ၵဵင်းလိူၼ်၊ ယၢၼ်မွၵ်ႈသီႇလၵ်း) ၼၼ်ႉၵေႃႈ ဝႃႈၼၼ် ၼင်ႇၵဝ်ႇယဝ်ႉ။ လိၵ်ႈဢၼ်ၵပ်းၵၢႆႇလူၺ်ႈ ၵွင်းမူးၵဵင်းလိူၼ်လႄႈ ၵႅၼ်ႇၼႅၼ်ႈလီၼၼ်ႉ ႁၼ်မႅၼ်ႈ သွင်တီႈၼႆႉယဝ်ႉ။
မိူဝ်ႈပမ 1341 ၼီႈၼၼ်ႉ ယွၼ်ႉၼႂ်းၼႃႈတီႈ သုၵ်ႉယုင်ႈလႄႈ ပွႆးလိူၼ်သီႇၵဵင်းလိူၼ်ၵေႃႈ ဢမ်ႇပဵၼ် လႆႈႁူႉၼင်ႇၼႆယဝ်ႉ။ ၼႂ်းၽွင်း ပမ 1340 လိူဝ်လိူဝ်ၼၼ်ႉ လူင်ပွင်ၸိုင်ႈ သမ်ႉဢဝ်ႁဵတ်းတပ်ႉသေ ဝႆႉသိုၵ်းလႄႈ ၵွင်းမူးၵဵင်းလိူၼ် ဢၼ်ဢမ်ႇတွၼ်ႉမီးႁူဝ်ႉၼၼ်ႉၵေႃႈ မီးႁူဝ်ႉၼူတ်ႇမႃး။ မီးႁွင်ႈၶူးမႃးလႄႈ ဝူဝ်းၵႂၢႆး ဢမ်ႇၸၢင်ႈၶဝ်ႈတဝ်သေ ႁၢင်ႈလီမႃး ဝႆႉထႅင်ႈ လၢႆးၼိုင်ႈႁင်းမၼ်းယဝ်ႉ။
ဝၢႆးသေ လူင်ပွင်ၸိုင်ႈ တင်းတပ်ႉသိုၵ်းၸိုင်ႈတႆးၶဝ် ၵိုတ်းသိုၵ်းတေႃႇၵၼ်သေ ဢဝ်လွင်ႈၵတ်းယဵၼ်ယဝ်ႉၼၼ်ႉ လႆႈႁူႉဝႃႈ ၸဝ်ႈသိုၵ်းလူင်ပၢင်ႇၽ (ႁူဝ်ၼႃႈ တပ်ႉၸုမ်းမၢႆၼိုင်ႈ၊ ၽူႈၵႂၢၼ်းသိုၵ်းတပ်ႉသိုၵ်းၸိုင်ႈတႆး) ၶၢမ်ႇသဵင်ႈငိုၼ်း ႁူဝ်လၢၼ်ႉမၼ်းသေ မႄးၵုမ်းလုမ်းလႃး တႃးၼမ်ႉယႃႈ တဵၵ်းၶမ်း ႁဵတ်းႁူင်းထမ်း သၢမ်လ်င (ၼႃႈတၢင်းႁွင်ႇ၊ တၢင်းၸၢၼ်း၊ တၢင်းတူၵ်း) လူႇတၢၼ်းလႄႈ ၸင်ႇႁၢင်ႈလီမႃးယဝ်ႉ။ မိူဝ်ႈၽွင်း မႄးၵုမ်းလုမ်းလႃးၼၼ်ႉ သြႃႇၸဝ်ႈလူင် မုၼိၼ်ႇတ ၵျွင်းၶိူဝ်းပွမ်း ၵေႃႉလူလွမ်တူၺ်းထိုင်သေ ဢွၼ်ႁဵတ်းသၢင်ႈ ႁၢင်ႈပွင်ယဝ်ႉ။
ၵွင်းမူးၵဵင်းလိူၼ်ၼႆႉ ပေႃးထိုင် လိူၼ်သီႇမႃးၼႆ တႄႇဢဝ် ဝၼ်းလိူၼ်မႂ်ႇ 8 ၶမ်ႈ တေႃႇလိူၼ်မူၼ်းၼၼ်ႉ ပဵၼ်ပွႆး ၵူႈပီယဝ်ႉ။ မိူဝ်ႈၵွၼ်ႇၵွၼ်ႇ ယၢမ်ႈမီးပၢင်ၸၢတ်ႈ ပၢင်သႅင်းသေၵွၼ်ႇလႄႈ ပဵၼ်ပွႆးလိူၼ်သီႇ ဢၼ်ယၢမ်ႈၵိုၼ်းမႃးတႄႉတႄႉယဝ်ႉ။
ၵူၺ်းပိၼ်ႇယူဝ်း၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းပျေႃႇပွႆႇ
ဝၢၼ်ႈၵူၺ်းပိၼ်ႇယူဝ်း  (ဂွေးပင်ရိုးရွာ၊ Gwaypinyoe) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇၵူၺ်းပိၼ်ႇယူဝ်း၊ ၸႄႈဝဵင်းပျေႃႇပွႆႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈယမႄးတိၼ်း၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 192806 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇၵူၺ်းပိၼ်ႇယူဝ်းၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 815 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 894 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 1709 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းပျေႃႇပွႆႇ
လႅတ်ႉပၢၼ်ႇၸိၼ်ႇ၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းၵျွၵ်ႉသႄႇ
ဝၢၼ်ႈလႅတ်ႉပၢၼ်ႇၸိၼ်ႇ  (လက်ပန်ဇင်ရွာ, Letpanzin) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇလႅတ်ႉပၢၼ်ႇၸိၼ်ႇ၊ ၸႄႈဝဵင်းၵျွၵ်ႉသႄႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈပၢင်ႇဢူး၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 190514 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇၸလေႇၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 1455 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 1614 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 3069 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းၵျွၵ်ႉသႄႇ
ၸႄႈၼႃး၊ ဝဵင်း
ဝဵင်းၸႄႈၼႃး (မြစ်ကြီးနားမြို့), (Myitgyina) ၼႆႉ ပဵၼ်ဝဵင်းငဝ်ႈၸိုင်ႈ ၸႄႈမိူင်းၶၢင်၊ မိူင်းမျၢၼ်ႇမႃႇ ယဝ်ႉ။ တီႈၽၢႆႇၼိူဝ် ဝဵင်းၸႄႈၼႃး ယၢၼ် ၂၅ လၵ်းၼၼ်ႉ မီးဝႆႉ မျိတ်ႉသူင်ႇ ဢၼ်မႄႈၼမ်ႉ မေႇၶ လႄႈ မလိၶ မႃးႁူမ်ႈၵၼ်သေ လုၵ်ႉတီႈၼၼ်ႉ ၸင်ႇပဵၼ်ႁူဝ်မႄႈၼမ်ႉၵဵဝ်ႈသေၵေႃႈ ၸင်ႇလႆႇလူင်းမႃး လုၵ်ႉဢဝ် ၽၢႆႇႁွင်ႇ လႆလူင်းၽၢႆႇၸၢၼ်း ၼႃးယၢဝ်းမိူင်းမၢၼ်ႈယူႇယဝ်ႉ။ ဝဵင်းၸႄႈၼႃးၼႆ့ မီးဝႆႉတီႈ ၼႃႈသုင် ပၢင်ႇလၢႆႇ ၄၇၆ ထတ်းယဝ်ႉ။ ပေႃးလုၵ်ႉဢဝ်တီႈ ဝဵင်းတႃႈၵုင်ႈ ၼႆ ၵႆယၢၼ် ၉၁၉ လၵ်းသေ ပေႃးလုၵ်ႉဢဝ်တီႈ ဝဵင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ၼႆ ၵႆယၢၼ် ၄၈၇ လၵ်းသေ ပဵၼ်ဝဵင်းၼိူဝ်လွႆ ဢၼ်သႃႇယႃႇၵတ်းယဵၼ်ဝႆႉၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ တင်း ဝဵင်းမၢၼ်ႈမေႃႇသေ ယၢၼ်ၵႆၵၼ် ၁၃၅ လၵ်းယဝ်ႉ။ တင်းတီႈ မႄႈၼမ်ႉ မေႇၶ မလိၶ မႃးႁူမ်ႈၵၼ်ၼၼ်ႉ ၵႆယၢၼ် ၂၆ လၵ်းယဝ်ႉ။
သၢႆပိုၼ်း
ဝဵင်းၸႄႈၼႃးၼႆႉ မီးမႃးၸဵမ်မိူဝ်ႈပၢၼ် ၶုၼ်ႁေႃၶမ်းမၢၼ်ႈမိူဝ်ႈၵူႈပွၵ်ႈယဝ်ႉ။ မိူဝ်ႈပႆႇထိုင် ပီ 1892 ၼၼ်ႉ ပဵၼ်ဝၢၼ်ႈတႆး ဢွၼ်ႇဝၢၼ်ႈၼိုင်ႈ ဢၼ်မီးတီႈၼႂ်း ထုင်ႉမိူင်းၵွင်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ မိူဝ်ႈ ဢေႇပရႄႇ 1985 ၼၼ်ႉ ဢဝ်ၸေႈတွၼ်ႈ မၢၼ်ႈမေႃၽႄပၼ်သေ ႁဵတ်းၸေႈတွၼ်ႈမႂ်ႇၽႆၢႇႁွင်ႇသုတ်းဢၼ်ဝႃႈ ၸေႊတွၼ်ႈၸေႊၼႃး မႃးယဝ်ႉ။ မိူဝ်ႈၼၼ်ႉ တၢင်းၵႂင်ႈ ၽႆၢႇႁွင်ႇတူၵ်း ပဵၼ် မိူင်းၶွၼ်း ဢၼ်ဝႃႈ ထုင်ႉပဵင်းႁူးၵွင် လႄႈ ၽႆၢႁွင်ဝၼ်းဢွၵ်ႇ ထိုင်တီႈ ထုင်ႉလွႆ ယူႇၼၼ်သေ ထိုင်တီႈထုင်ႉလွႆႁူၺ်ႈၼမ်ႉမၢဝ်း၊ ၼမ်ႉဝၼ်းသေ ၽႆၢႇဝၼ်းတူၵ်း ထိုင်တီႈၼမ်ႉၶျင်းတွင်းသေ ၶိုၼ်ႈ 20 လၵ်းမႃးတီႈ မႄႈၼမ်ႉ ဢူႉရု-သူၺ်ႇတုၼ်းသေ ၸွမ်းမႃးတီႈ ၼမ်ႉသၢင် ၽႆၢႇၸၢၼ်း ထိုင်တီႈ ၸေႈတွၼ်ႈ ၵၢတ်ႇသႃ မၢၼ်ႈမေႃ။ လုၵ်ႈတီႈ သႆၢၼမ်ႉသၢင်သေ တႂ်ႈႁူၺ်ႈလွႆၼွင်မႄႈမႆႈသေ သဵၼ်ႈတၢင်းလူတ်ႈၾႆး ႁူဝ်ပၢင်ႇ သေ တမ်ႊတီႈ သႆၢၼမ်ႉၶဵဝ် ၶၢမ်ႈၼမ်ႉၵွင်ႉၵူၺ်ႉသေ မႃးတီႈမႄႈၼမ်ႉၵဵဝ်ႊသေထိုင် မၢၼ်ႈသူၺ်ႇပူႉ၊ ၽၢႆႇသၢႆႉ မႄႈၼမ်ႉၵဵဝ်ႊၸွမ်းမႃး 3-4 လၵ်းသေ ၶၢမ်ႈထိုင်တီႈ ၶေးၼမ်ႉဢိၼ်လဵင်၊ မၢၼ်ႈပၢင်တွင်ႊ ၶိုၼ်းထိုင်တီႈ ထုင်ႉႁူၺ်ႈလွႆ မိူင်းယူႇၼၼ်။ ပဵၼ်တႃႈၼမ်ႉ တႃႇၵႃႉၶၢႆၵုၼ်ႇ ထုင်ႉမိူင်းၵွင်း လႄႈ မိူင်းၶႄႇယဝ်ႉ။ လုၵ်ႉတီႈ ဝဵင်းမႂ်ႇ ဢၼ်မီးၽၢႆႇပုၼ်ႉၼမ်ႉသေ မီးမႃးဢွင်ႈတီႈၵႃႉၶၢႆၵုင်ႇတင်း မိူင်းၶႄႇယဝ်ႉ။ ဝၢႆးသေ ဢင်းၵိတ်ႉၶဝ် သိမ်းဢဝ် မိူင်းမၢၼ်ႈယဝ်ႉ မႃးပၵ်းတီႈ ဝဵင်းမိူင်းၵွင်းသေ ယွၼ်ႉပိူဝ်ႈဝႃႈ ထိူၼ်ႇဢုင်ၼမ်လိူင်ႇလႄႈ ၸင်ႇၶိုၼ်းၶၢႆႉၵႂႃႇၸူး ၸႄႈၼႃး (မျိတ်ႉၵျီးၼႃး) ယဝ်ႉ။ ဝၢႆးၼႆႉမႃး ပဵၼ်ဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈမႃးသေပဵၼ်မႃး ဝဵင်းပၵ်းလုမ်း ၶုၼ်ပွင်ဝဵင်းယူႇယဝ်ႉ။ ၽွင်းၶၢဝ်း သိုၵ်းၵမ်ႇၽႃႇပွၵ်ႈသွင်ၼၼ်ႉ လႆႈႁဵတ်း သဵၼ်ႈတၢင်းလူင်လီႇတူဝ်ႇ၊ သဵၼ်ႈတၢင်းမိူင်းမၢၼ်ႈ-မိူင်းၶႄႇ၊ တမ်းဢွင်ႈတပ်ႉသိုၵ်းဢူၺ်းလီ ယွၼ်ႉၸိူဝ်းၼႆႉလႄႈ ၸႄႈၼႃးၼႆႉ တိူဝ်းလမ်ႇလွင်ႈမႃးယူႇယဝ်ႉ။ ၽွင်းၶၢဝ်းလွတ်ႈလႅဝ်းသဝ်းၶေႃးမႃး လႆႈၵဵပ်းဢဝ် ၵၢင်ၸႂ်ၵူၼ်းမိူင်း ၸိူဝ်းယူႇသဝ်းတီႈ ၸႄႈတွၼ်ႈၸႄႈၼႃး၊ ၸႄႈတွၼ်ႈမၢၼ်ႈမေႃႇ သေ လွင်ႈဝႃႈ ၸွင်ႇတေဢဝ် ထုင်ႉသၼ်လွႆၶၢင် ႁူမ်ႈႁွမ်း ဢမ်ႇႁူမ်ႈႁွမ်းတင်း မိူင်းလူင် ၼႆယဝ်ႉ။ ႁူမ်ႈဝႃႈ လႆႈၵၢင်ၸႂ်ၵမ်ႉၼမ် တွၼ်ႈတႃႇ ႁူမ်ႈၵၼ်တင်း မိူင်းလူင်ၼႆသေတႃႉ ပူဝ်ႇၶျူၵ်ႉဢွင်ႇသၢၼ်း ၼႆႉ ဢဝ်ၸႄႈတွၼ်ႈသွင်ဢၼ်ၼၼ်ႉ ႁူမ်ႈပၼ်ပႃး ထုင်ႉသၼ်လွႆသေဢမ်ႇၵႃး လႆႈဢဝ် ဝဵင်းၸႄႈၼႃးၼႆႉ မၵ်းမၼ်ႈပဵၼ် ဝဵင်းငဝ်ႈၸိုင်ႈ တႃႇ ၸႄႈမိူင်းၶၢင်မႃးယူႇယဝ်ႉ။
ထိုင် 1948 လိူၼ်ၸၼ်ႇဝႃႇရီႇ 4 ဝၼ်း ဝၢႆးသေ မိူင်းမၢၼ်ႈလႆႈ လွင်ႈလွတ်ႈလႅဝ်းသဝ်ၶေႃယဝ်ႉ ထိုင် လိူၼ်ၸၼ်ႇဝႃႇရီႇ 10 ဝၼ်းမႃး ၸႄႈမိူင်းၶၢင် လႆႈဢွၵ်ႇပဵၼ်မႃးသေ တႄႇဢဝ်ၽွင်းၼၼ်ႉ ဝဵင်းၸႄႈၼႃးၵေႃႈ ပဵၼ် ဝဵင်းငဝ်ႈၸိုင်ႈႁင်း ၸႄႈမိူင်းၶၢင်မႃးယူႇယဝ်ႉ။
ႁွင်ႈၵၢၼ်လူင်ပွင်ၸိုင်ႈ
မီးဝႆႉ လုမ်းလူင်ပွင်ၸိုင်ႈ ဢၼ်ပၵ်းဝႆႉတီႈၸႄႈဝဵင်းမိူင်းၶၢင်၊ ႁူင်းယႃၵူၼ်းမိူင်း၊ လႄႈ ၶွၵ်ႈၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။ ပဵၼ်ဝဵင်းပၵ်းလုမ်း ၶုၼ်ပွင်ၵၢၼ်ၸႄႈတွၼ်ႈယဝ်ႉ။ လိူဝ်သေၼၼ်ႉဢမ်ႇၵႃး မီးပႃး ဢုပၸႃႇၶေႃးလဵၵ်ႉ၊ ႁူင်းႁဵၼ်းၽိုၵ်းပဵၼ်မေႃသွၼ်၊ ႁူင်းႁဵၼ်းၸၼ်ႉသုင်၊ ၸၼ်ႉၵၢၼ် လႄႈ ၸၼ်ႉငဝ်ႈၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။ ယွၼ်ႉပိူဝ်ႈၸမ် သၢပ်ႇလႅၼ်လိၼ်မိူင်း ပွတ်းႁွင်ႇမျၢၼ်ႇမႃႇလႄႈ ပဵၼ်ၼႃႈလိၼ် ဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈ တွၼ်ႈတႃႇ မိူင်းႁူမ်ႈတုမ်သေ ပဵၼ် ဝဵင်းဢၼ်တမ်းဝၢင်းဝႆႉ ဢွင်ႈတီႈသိုၵ်းယဝ်ႉ။ လႆႈပိုတ်ႇၽုၺ်ႇဝႆႉ ငဝ်ႈငုၼ်းတိူင်းသိုၵ်းပွတ်းႁွင်ႇ ယဝ်ႉ။
လွင်ႈၵပ်းသိုပ်ႇတိတ်းတေႃႇ
ဝဵင်းၸႄႈၼႃးၼႆႉ ပဵၼ်ဝဵငး သဵၼ်ႈတၢင်းရူတ်ႉရဵၼ်းသုတ်းယဝ်ႉ။ ပေႃးဢဝ်တင်းသၢႆတၢင်းရူတ်ႉရဵၼ်းဝႃႈ လုၵ်ႉတီႈဝဵင်းတႃႈလိူဝ်ႇသေ ၵႆယၢၼ် ၃၃၇ လၵ်းသေ လုၵ်ႉဢဝ်တီႈဝဵင်းတႃႈၵုင်ႈ ၵႆယၢၼ် ၇၂၄ လၵ်းယဝ်ႉ။ မိူဝ်ႈဢွၼ်တၢင်းၼႆႉ ပဵၼ်ဢွင်ႈတီႈၵႃႉၶၢႆၵုၼ်ႇ ၶူဝ်းၶွင်ဢွၵ် ထုင်ႉသၼ်လွႆမိူင်းၶၢင် လႄႈ ၸိူဝ်းဢွၵ်ႇတီႈ မိူင်းမၢၼ်ႈၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ဝဵင်းၸႄႈၼႃးၼႆႉ ပဵၼ်ဝဵင်း ဢၼ်ႁိူဝ်းသၢင်းၽေႃး ၶဝ်ႈဢွၵ်ႇၵႂႃႇမႃးယူႇတႃႇသေယဝ်ႉ။ လုၵ်ႉဢဝ်ၸႄႈၼႃး ၵႂႃႇၸူး သၢင်ႇၽူဝ်ႇၼႆႉ ၸၢင်ႈဢဝ်ႁိူဝ်းသေၵႂႃႇမႃးလႆႈယဝ်ႉ။ ၶူဝ်းၵုၼ်ႇ ၸိူဝ်းဢၼ်ဢွၵ်ႇတီႈ ၸႄႈမိူင်းၶၢင် သၢမ်ပုၼ်ႈသွင်ပုၼ်ႈၼႆႉ လႆႈဢဝ်တင်း လူတ်ႉၵႃး၊ ႁိူဝ်းဢွၼ်ႇ၊ ရူတ်ႉရဵၼ်း လႄႈ ႁိူဝ်းမိၼ်ၸိူဝ်းၼႆႉသေ တေႃႉသူင်ႇၸူးတၢင်ႇဝဵင်းယဝ်ႉ။ ပဵၼ်ဝဵင်းၽၵ်းတူ တၢင်းလိၼ် တွၼ်ႈတႃႇၵႂႃႇၸူး မိူင်းဢိၼ်းတီးယႃး လႄႈ မိူင်းၶႄႇယဝ်ႉ။ ဝၢႆးသေလႆႈလွတ်ႈလႅဝ်းသဝ်းၶေႃယဝ်ႉ ယွၼ်ႉလူင်ပွင်ၸိုင်ႈမိူင်းႁူမ်ႈတုမ် ၶတ်းၸႂ်ႁဵတ်းသၢင်ႈလႄႈ ၸၢင်ႈဢဝ်တင်းလူတ်ႉၵႃးသေ ၵႂႃႇတီႈၼိူဝ်သဵၼ်ႈတၢင်းလူင်လီႇတူဝ်ႇ ၵႂႃႇၸူးမိူင်းဢိၼ်းတီးယႃးလႆႈသေ လတ်းၶၢတ်ႈဝဵင်းမၢၼ်ႈမေႃႇသေၵေႃႈ ၵႂႃႇၸွမ်းတၢင်းလူတ်ႉၵႃးသေ ၽဵဝ်ႁွတ်ႈထိုင် မိူင်းတႆးပွတ်းႁွင်ႇယဝ်ႉ။ ၼႂ်းၸႄႈမိူင်းၼၼ်ႉ တၢင်းလူတ်ႉၵႃးၵႂႃႇမႃးလႆႈၸူး မၢၼ်ႈမေႃႇ၊ ပူႇတႂ်း၊ သုမ်ႇပရႃႇပုမ်ႇ၊ မိူင်းၵွင်း ၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။ ၼႂ်းမိူင်းမၢၼ်ႈၼႆႉ ပဵၼ်ဝဵင်းဢၼ်မီး တႃႈႁိူဝ်းမိၼ် ၼမ်သေပိူၼ်ႈယဝ်ႉ။ မိူဝ်ႈပၢၼ်သိုၵ်းၼၼ်ႉ တပ်ႉဢူၺ်းလီၶဝ် ၵေႃႇသၢင်ႈ တႃႈႁိူဝ်းမိၼ်မႃး မီး ၆ ဢၼ်ယဝ်ႉ။ တႃႈႁိူဝ်းမိၼ် ဢၼ်ၸႂ်ႉဝႆႉယူႇယၢမ်းလဵဝ်တႄႉ ပဵၼ်ဢၼ်ယႂ်ႇလိူဝ်သေပိူၼ်ႈယဝ်ႉ။
ပၢႆးမၢၵ်ႈမီး
လုၵ်ႉတီႈမိူင်းမၢၼ်ႈပတ်ႉပိုၼ်ႉသေ ဢဝ် ၵျုင်ႇ၊ ၼမ်ႉမၼ်းၸၢၵ်ႈ၊ ၽႃႈၽႅၼ်ႇ၊ ၶိူင်ႈလဵၵ်း၊ ၵိူဝ် ၸၸိူဝ်းၼႆႉ တၢင်ႇသူင်ႇၸူး ဝဵင်းၸႄႈၼႃးသေ လုၵ်ႉတီႈ ၸႄႈၼႃး ၶိုၼ်းဢဝ် ၵိူဝ်ဝၢၼ်၊ ၶဝ်ႈသၢၼ်၊ သႅင်ၶဵဝ်၊ သႅင်ပတ်း ၵူႈမဵဝ်းမဵဝ်း၊ ထူဝ်ႇလိၼ်၊ ၵႃႇၽီႇ၊ မႆႉသၵ်း၊ မၢၵ်ႇမႆႉမၢၵ်ႇတွၵ်ႇၸိူဝ်းၼႆႉ ၶိုၼ်းသူင်ၸူး မိူင်းလူင်လႄႈသင် ၶိုၼ်းသူင်ၵႃႉၶၢႆၸူး ပိုၼ်ႉတီႈၼႂ်းၸႄႈမိူင်းယဝ်ႉ။ ၶူဝ်းၵုၼ်ႇလႄႈ ယႃႈယႃ ဢၼ်ၵူၼ်းမိူင်း ၸႄႈမိူင်းၶၢင်ၶဝ်ၸႂ်ႉတိုဝ်းယူႇၼၼ်ႉ လုၵ်ႉတီႈ ၸႄႈၼႃးသေ ပိုၼ်ၽႄႈပၼ်ယဝ်ႉ။ ဝဵင်းၼႆႉ ယွၼ်ႉမၼ်းပဵၼ် ဝဵင်းယႂ်ႇဢၼ်ၼိုင်ႈလႄႈ ၶိူဝ်းၵူၼ်းၵူႈမဵဝ်း ဢွၼ်ယူႇသဝ်းဝႆႉယဝ်ႉ။ ဢၼ်ပဵၼ် ၵွင်းမူးယွၼ်းသူးတဵမ်ထူၼ်ႈ ဢၼ်ၶုၼ်ဢႃႇသူဝ်းၵ တႄႇတင်ႈမႃးၼၼ်ႉၵေႃႈ ပဵၼ်ဢၼ်လီၼပ်ႉယမ်တႄႉတႄႉသေ ၸတ်းႁဵတ်းပွႆးၽြႃးမႃးယူႇ ၵူႈပီယဝ်ႉ။ ယၢမ်းလဵဝ် ဢဝ် လွင်ႈၵမ်ႉထႅမ် လူင်ပွင်ၸိုင်ႈၶႄႇသေ လုၵ်ႉဢဝ် ဝဵင်းထဵင်ႇၶျူင်း မိူင်းၶႄႇ တေႃႇ ၸႄႈၼႃးၼႆႉ လႆႈႁဵတ်း သဵၼ်ႈတၢင်းပႆသီႇသဵၼ်ႈ သဵၼ်ႈတၢင်းဝႆးလူင်ယဝ်ႉတူဝ်မႃးယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ၸႄႈမိူင်းၼႂ်းမိူင်းမျၢၼ်ႇမႃႇ ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝဵင်းၸိူဝ်းမီးၼႂ်း မိူင်းမျၢၼ်ႇမႃႇ ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝဵင်းၸိူဝ်းမီးၼႂ်း ၸႄႈမိူင်းၶၢင်
1074
1074
လိူၼ်ၸၼ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မေႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျုၼ်ႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျူႇလၢႆႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢေႃးၵၢတ်ႉ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်သႅပ်ႇထႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢွၵ်ႇထူဝ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၼူဝ်ႇဝႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်တီႇသႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:1074
ပႃႇရမီႇသိပ်းပိူင်၊ ဝွၵ်း
ပႃႇရမီႇသိပ်းပိူင်
ၽွမ်ႉတၼ်းၵူႈလွင်ႈ၊ ဢမ်ႇၶွင်ႈဢမ်ႇၶမ် ၵွႆႈၸမ်မၢၵ်ႈၽူဝ်ႇ၊ ၵႃႈလူဝ်ႇၼိပ်ႉပၢၼ်ႇ ဢေႇၵၢၼ်ႇ ဢမ်ႇႁၢင်ႉယဝ်ႉ။ ။
ၵူၵ်ႉၵူဝ်ႇပိၼ်ႇ၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းတႃႇၸီႇ
ဝၢၼ်ႈၵူၵ်ႉၵူဝ်ႇပိၼ်ႇ  (ကုက္ကိုပင်ရွာ, Kokekopin) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇဢူၵ်ႉၽူဝ်ႇ၊ ၸႄႈဝဵင်းတႃႇၸီႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈမဵၵ်ႉထီႇလႃႇ၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 194298 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇဢူၵ်ႉၽူဝ်ႇၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 387 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 491 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 878 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ဢၢင်ႈဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းတႃႇၸီႇ
420
လိူၼ်ၸၼ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၾႅပ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မၢတ်ႉၶျ်
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢေႇပရႄႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မေႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျုၼ်ႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျူႇလၢႆႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢေႃးၵၢတ်ႉ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်သႅပ်ႇထႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢွၵ်ႇထူဝ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၼူဝ်ႇဝႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်တီႇသႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:420
မျိတ်ႉတႃႇ၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းမျိၼ်းၶျၢၼ်ႇ
ဝၢၼ်ႈမျိတ်ႉတႃႇ  (မြစ်သာရွာ, Myitthar) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇငႃႇၼၢၼ်း၊ ၸႄႈဝဵင်းမျိၼ်းၶျၢၼ်ႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈမျိၼ်းၶျၢၼ်ႇ၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 191206 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇငႃႇၼၢၼ်းၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 2008 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 2401 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 4409 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းမျိၼ်းၶျၢၼ်ႇ
ပျေႃႇပွႆႇ၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းမျိတ်ႉတႃး
ဝၢၼ်ႈပျေႃႇပွႆႇ  (ပျော်ဘွယ်ရွာ, Pyawbwe) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇတႃးယႄႇၵွင်း၊ ၸႄႈဝဵင်းမျိတ်ႉတႃး၊ ၸႄႈတွၼ်ႈၵျွၵ်ႉသႄႇ၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 190830 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇတႃးယႄႇၵွင်းၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 1573 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 1807 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 3380 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းမျိတ်ႉတႃး
ၵလႃးၵႃႇ၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းဝၢၼ်းတႂိၼ်း
ဝၢၼ်ႈၵလႃးၵႃႇ  (ကုလားကာရွာ, Kalarkar) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇယေႇတႂိၼ်း၊ ၸႄႈဝဵင်းဝၢၼ်းတႂိၼ်း၊ ၸႄႈတွၼ်ႈမဵၵ်ႉထီႇလႃႇ၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 194640 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇယေႇတႂိၼ်းၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 960 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 1108 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 2068 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ဢၢင်ႈဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းဝၢၼ်းတႂိၼ်း
ၼႃႈလိၼ် ပဢူဝ်း ၽွင်းငမ်းႁင်းၶေႃ
ဢိင်ၼိူဝ် (ပြည်ထောင်စု သမ္မတ မြန်မာနိုင်ငံတော် ဖွဲ့စည်းအုပ်ချုပ်ပုံ အခြေခံဥပဒေ (၂၀၀၈ ခုနှစ်) အရ ပုဒ်မ ၅၆။(ဂ)) သေလႄႈ ဢဝ်ၸႄႈဝဵင်းသၢမ်ဢၼ် ဢၼ်မီးၼႂ်း မိူင်းတႆး ၼင်ႇပႃႈတႂ်ႈၼၼ်ႉ မၵ်းမၼ်ႈပၼ်ဝႃႈ ႁႂ်ႈပဵၼ် ၼႃႈလိၼ် ပဢူဝ်း ၽွင်းငမ်းႁင်းၶေႃ ၼႆယဝ်ႉ။
ၽၢႆႁိၼ်၊ ဝၢၼ်ႈ
ဝၢၼ်ႈၽၢႆႁိၼ် (, Hpai Tin, ဖိုင်တင်) ၼႆႉ ပဵၼ်ဝၢၼ်ႈ ဢၼ်မီးၼႂ်း ၸႄႈဝဵင်းမွၵ်ႇမႆႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈ လၢင်းၶိူဝ်း၊ မိူင်းတႆး၊ မိူင်းမျၢၼ်ႇမႃႇၶႃႈဢေႃႈ။
1475
လိူၼ်ၸၼ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၾႅပ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢေႇပရႄႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျုၼ်ႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျူႇလၢႆႇ
(1) ဝၼ်း။
သႅပ်ႇထႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
ဢွၵ်ႇထူဝ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
ၼူဝ်ႇဝႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
တီႇသႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
ယေႇငၢၼ်ႇ၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းမဵၵ်ႉထီႇလႃႇ
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းမဵၵ်ႉထီႇလႃႇ
866
‘’’866’’’
လိူၼ်ၸၼ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၾႅပ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မၢတ်ႉၶျ်
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢေႇပရႄႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မေႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျုၼ်ႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျူႇလၢႆႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢေႃးၵၢတ်ႉ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်သႅပ်ႇထႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢွၵ်ႇထူဝ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၼူဝ်ႇဝႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်တီႇသႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:866
တယႅတ်ႉတၢၼ်း၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၺွင်ႇပိၼ်ႇလျူဝ်ႇ
ဝၢၼ်ႈတယႅတ်ႉတၢၼ်း  (သရက်တန်းရွာ, Thayettan) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇၺွင်ႇပိၼ်ႇလျူဝ်ႇ၊ ၸႄႈဝဵင်းမဵၵ်ႉထီႇလႃႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈမဵၵ်ႉထီႇလႃႇ၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 193667 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇၺွင်ႇပိၼ်ႇလျူဝ်ႇၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 2141 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 2642 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 4783 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းမဵၵ်ႉထီႇလႃႇ
1073
1073
လိူၼ်ၸၼ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၾႅပ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မၢတ်ႉၶျ်
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢေႇပရႄႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မေႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျုၼ်ႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျူႇလၢႆႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢေႃးၵၢတ်ႉ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်သႅပ်ႇထႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢွၵ်ႇထူဝ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၼူဝ်ႇဝႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်တီႇသႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:1073
ပၢင်ၸပေႇ၊ ဝၢၼ်ႈ
ဝၢၼ်ႈပၢင်ၸပေႇ (, Pang Sa Pay, ပန်စပေ) ၼႆႉ ပဵၼ်ဝၢၼ်ႈ ဢၼ်မီးၼႂ်း ဢိူင်ႇမႄႈဢေႃႈ၊ ၸႄႈဝဵင်း လၢင်းၶိူဝ်း၊ ၸႄႈတွၼ်ႈ လၢင်းၶိူဝ်း၊ မိူင်းတႆး ဢေႃႈ။
ငူဝ်ရဵင်၊ ဝၢၼ်ႈ
ဝၢၼ်ႈငူဝ်ရဵင် (, Ngo Raeng, ငိုရိမ်) ၼႆႉ ပဵၼ်ဝၢၼ်ႈ ဢၼ်မီးၼႂ်း ဢိူင်ႇပၢင်းတၢင်ႇ၊ ၸႄႈဝဵင်းမွၵ်ႇမႆႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈ လၢင်းၶိူဝ်း၊ မိူင်းတႆး၊ မိူင်းမျၢၼ်ႇမႃႇၶႃႈဢေႃႈ။
ပွၵ်ႉတေႃး၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းယမႄးတိၼ်း
ဝၢၼ်ႈပွၵ်ႉတေႃး  (ပေါက်တောရွာ၊ Pauktaw) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇၵလႃးမျေႃး၊ ၸႄႈဝဵင်းယမႄးတိၼ်း၊ ၸႄႈတွၼ်ႈယမႄးတိၼ်း၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 192574 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇၵလႃးမျေႃးၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 1061 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 1233 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 2294 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းယမႄးတိၼ်း
ၸဝ်ႈဝေႃးရၶႄႉ ယွင်ႈႁူၺ်ႇ
ၵၢၼ်ႁဵၼ်မိူဝ်ႈလဵၵ်ႉ
မိူဝ်ႈဢယုၸဝ်ႈလႆႈ(7) ၶူပ်ႇ မိူဝ်းယူႇဝတ်ႉသူၺ်ႇၵူႇ၊ တမ်ႈတီႈသြႃႇၸဝ်ႈလူင် ၵွၼ်းတၺ်ၺ၊ ပဵၼ်ၵပ်ႉပီႇဝႃႇၼိုင်ႈ ၸင်ႇၶၢမ်ႇပဵၼ်ၸဝ်ႈသၢင်ႇ၊ လႆႈၸိုဝ်ႈ ၸဝ်ႈဝႃႇရိင်ႇတၼႆယဝ်ႉ။ ၺၢၼ်ႇၸဝ်ႈၵေႃႈ ၽၢႆႁၢႆႉႁၢႆႉလူၼ်းꧦလႄႈၵမ်ႈၽွင်ႈႁွင်ႉၸဝ်ႈဝႃႈ သၢင်ႇလူၼ်းၼႆၵေႃႈမီးယဝ်ႉ။ ယူႇႁိုင်ထိုင်မႃးဢယုၸဝ်ႈ ၵေႃႈယႂ်ႇၶိုၼ်ႈမႃး ပေႃးႁဵၼ်းသတ်ႇတႃႇ သၢင်းၵျူဝ်ႇသုတ်းယဝ်ႉ၊ သိုပ်ႇႁဵၼ်ထႅင်ႈလင်ႇၵႃႇ တႃႇပဵၼ်ၶူး မေႃ ၽိုၵ်းႁဵၼ်ႈဢဝ်တမ်ႈတီႈ လုင်းဢတႂၢင်းဝူၼ်ႇၸဝ်ႈၾႃႉ(ၸဝ်ႈတႂၢင်းဝူၼ်ႇၶမ်းႁိုင်း)ၼႆယဝ်ႉ။