လီၵႂၢၼ်းယု
သိုၵ်းလုမ်ႈၾႃႇသွင် လႄႈ သိင်ႇၵႃႇပူဝ်ႇ
ၼႂ်းသိုၵ်းလုမ်ႈၾႃႉသွင် 1941 ၼၼ်ႉ ၵျပၢၼ်ႇ ၶဝ်ႈတိုၵ်း မႃႇလႃႇယုယဝ်ႉ ပွႆႇမၢၵ်ႇလူင် သႂ်ႇသိင်ႇၵႃႇပူဝ်ႇလႄႈ တပ်ႉၼမ်ႉဢင်းၵိတ်ႉ တီႈသိင်ႇၵႃႇပူဝ်ႇ လူႉလႅဝ်။ ဢမ်ႇတၼ်းလႆႈႁၢင်ႈႁႅၼ်းသေမဝ်ႇၵႃး ၶိူင်ႈၵၢင်ႇၵေႃႈ ဢဝ်မိူဝ်းၶိုၼ်း မိူင်းတူၵ်းယဝ်ႉလႄႈ တိုၵ်းၵၼ်ၼႂ်းၶၢဝ်းတၢင်း(6)ဝၼ်းၵူၺ်း ဢင်းၵိတ်ႉလႆႈသုမ်းပၼ် ၵျပၢၼ်ႇ။ သိုၵ်းဢင်းၵိတ်ႉ 60,000 လႆႈဝၢင်းၶိူင်ႈပၼ် ၸွမ်သိုၵ်း တူဝ်ႇမူဝ်ႇယူႇၵီႇ ယႃႇမႃႇသျီႇၵႃႇ (Tomoyuki Yamashita)ၵႂႃႇ မိူဝ်ႈ 15.2.1942 ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၸိူဝ်းလႆႈၶၢမ်ႇတိၺွပ်းမီး 85,000 ။ တၢႆ ႁၢႆ ၊ဝၢတ်ႇၸဵပ်း 5,000 ၼႆယဝ်ႉ။ လွင်ႈၼႆႉ ၸွမ်ပွင်ၸိုင်ႈ ဢင်းၵိတ်ႉ ဝုၼ်ႇၸတၢၼ်ႇၶျုႇၶျီႇ (Winston Churchill) လၢတ်ႈဝႃႈ“ပဵၼ်ပိုၼ်းႁၢင်ႈႁၢႆႉလူင် ဢင်းၵိတ်ႉ ဢၼ်လႆႈဝၢင်းၶိူင်ႈၵႂႃႇ ႁၢင်ႈၸႃႉႁၢင်ႈလၢႆၼႅၼ်ႇ” ၼႆယဝ်ႉ။ ၵျပၢၼ်ႇ သိမ်းလႆႈသိင်ႇၵႃႇပူဝ်ႇယဝ်ႉ သႂ်ႇၸိုဝ်ႈမႂ်ႇဝႃႈ ၶျူဝ်းၼၢင်ႇ (Syonan-to) ဢၼ်မီးတီႈပွင်ႇဝႃႈ ၵုၼ်ၸၢၼ်းလႅင်းႁိူဝ်ႈ ၼႆၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၵျပၢၼ်ႇ သုမ်းသိုၵ်းသေ ဝၢင်းၶိူင်ႈၵႂႃႇယဝ်ႉသေတႃႉ ၵျပၢၼ်ႇသိုပ်ႇဢဝ်ဝႆႉ ထႅင်ႈလိူၼ်ၼိုင်ႈလႄႈ 12.9.1945 ၼၼ်ႉၸင်ႇ သိင်ႇၵႃႇပူဝ်ႇ ၽႅဝ်ၶိုၼ်း တႂ်ႈဢင်းၵိတ်ႉယဝ်ႉ။ 1946 ပဵၼ် မိူင်းတႂ်ႈမိုဝ်းဢင်းၵိတ်ႉ ႁင်းၶေႃမႃး။ 1959 မီးပႃႇတီႇၵၢၼ်မိူင်း၊ မီးပၢင်လိူၵ်ႈတင်ႈယဝ်ႉ တင်ႈလူင်ပွင်ၸိုင်ႈႁင်းၶေႃသေ လီၵႂၢၼ်းယု လႆႈၶိုၼ်ႈပဵၼ် ၸွမ်ၽွင်းလူင် ၵေႃႉထိၼိုင်ႈ သိင်ႇၵႃႇပူဝ်ႇ မႃးယူႇယဝ်ႉ။ 1.9.1963 သိင်ႇၵႃႇပူဝ်ႇ လႆႈသုၼ်ႇတႅပ်းတတ်းႁင်းၶေႃ ဢၼ်လွတ်ႈတႂ်ႈ ဢင်းၵိတ်ႉမႃး။ လီၵႂၢၼ်းယု ႁၼ်ထိုင်ဝႃႈ သိင်ႇၵႃႇပူဝ်ႇ ဢၼ်ပဵၼ်ယၢမ်ႈ တီႈလမ်ႇလွင်ႈ ၵၢၼ်ၵႃႉၶၢႆလႄႈ ၵၢၼ်သိုၵ်း တႂ်ႈဢႃႇၼႃႇၸၢၵ်ႈ ဢင်းၵိတ်ႉ မႃးၼၼ်ႉ လႆႈလွတ်ႈလႅဝ်းသေတႃႉ ပဵၼ်မိူင်းလဵၵ်ႉဢွၼ်ႇ ဢၼ်ဢမ်ႇမီး ၶူဝ်းၶွင်ၼိူဝ်လိၼ်တႂ်ႈလိၼ် သေယိူင်ႈလႄႈ ႁူမ်ႈတင်းမိူင်းႁိမ်းႁွမ်းသေ သၢင်ႈမိူင်း ၸင်ႇတေၸၢင်ႈပဵၼ် သဵၼ်ႈတၢင်း တႃႇသၢင်ႈပၢႆးမၢၵ်ႈမီး ၶိုၼ်ႈယႂ်ႇၶိူင်ႇၶမ်ႉလႆႈ ၼႆသေ ဢဝ်သိင်ႇၵႃႇပူဝ်ႇ ႁူမ်ႈတင်းမလေးယႃး(Malaya)၊ သႃႇၿႃး(Sabah)၊ သရႃႇဝၵ်ႉ(Sarawak)သေ တင်ႈပဵၼ် မိူင်းတုမ်းလဵဝ် မလေးယႃး(Federation of Malaya) မိူဝ်ႈ 16.9.1963 ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ လွင်ႈႁူမ်ႈၵၼ်ၼၼ်ႉ ႁဵတ်းႁႂ်ႈၸုမ်းပႃႇတီႇၵၢၼ်မိူင်း(PAP)မၼ်း ပဵၼ်ၸုမ်း ၶဝ်ႈၼႂ်းပၵ်းပိူင်မႃးသေ မဝ်ႇၵႃး တတ်းၶၢတ်ႇပႅတ်ႈ လွင်ႈၶွမ်ႇမိဝ်ႇၼိတ်ႉ ႁူမ်ႇငမ်းၼၼ်ႉထႅင်ႈ ၼႆယဝ်ႉ။ ၵူၺ်းၵႃႈ ႁူမ်ႈၵၼ်ဢမ်ႇႁိုင် တင်းႁၼ်ထိုင် ၵၢၼ်မိူင်းလႄႈ ၵၢၼ်ပၢႆးမၢၵ်ႈမီး လူင်ပွင်ၸိုင်ႈသိင်ႇၵႃႇပူဝ်ႇလႄႈ လူင်ပွင်ၸိုင်ႈ မိူင်းတုမ်းလဵဝ်မလေးယႃး ပိူင်ႈၵၼ်မႃးတင်းၼမ်။ 1964 July တီႈသိင်ႇၵႃႇပူဝ်ႇ မီးပၢင်ပွႆးမူႇသလိၼ်ႇ ႁဵတ်းဝၼ်းၵိူတ်ႇၽြႃး ၶဝ်လႄႈ ၵူၼ်းၶိူဝ်းမလေး(မူႇသလိၼ်ႇ) ဢွၼ်ၵၼ်ၶိုၼ်ႈႁွတ်ႈ သွင်မိုၼ်ႇႁႃႈ(25,000)သေ တိူင်ႇၵၢဝ်ႇသူးတွင်း။ မိူဝ်ႈၼၼ်ႉ လွင်ႈႁေႃးလၢတ်ႈၶဝ် ဢမ်ႇထုၵ်ႇမႅၼ်ႈၼႆသေ ၽိတ်းၵၼ် တင်းၶႄႇ ယူႇသဝ်းတီႈသိင်ႇၵႃႇပူဝ်ႇ ၼၼ်ႉသေ မီးလွင်ႈယုင်ႈယၢင်ႈသၢၼ်ၶတ်း၊ ထုပ်ႉႁႅမ်ၵၼ်လႄႈ တၢႆၵႂႃႇ (22) ၵေႃႉ။ ဝၢတ်ႇၸဵပ်း (454) ၵေႃႉ။ 10.3.1965 မူႇသလိၼ်ႇတီႈ ဢိၼ်ႇတူဝ်ႇၼီးသျုး ဢဝ်မၢၵ်ႇပွမ်း မႃးႁၢင်ႈဝႆႉ ၼိူဝ်ၶိုဝ်ႇ(တိူမ်း)ႁူင်းႁေႃးလူင် မႅၵ်ႉတေႃးၼႃး(MacDonald House) ၼၼ်ႉ တႅၵ်ႇလႄႈ ၵူၼ်းတၢႆ(3)ၵေႃႉ ဝၢတ်ႇၸဵပ်း(33)ၵေႃႉ။ ႁူင်းႁေႃးၵေႃႈ လူႉလႅဝ်လႄႈ မႅၼ်ႈၵႃႈၶၼ် 250,000 ၻေႃႇလႃႇ ၼႆယဝ်ႉ။ မိူဝ်ႈႁူမ်ႈၵၼ် ပဵၼ်မိူင်းႁူမ်ႈပဵၼ် မိူင်းတုမ်းလဵဝ်မလေးယႃးၼၼ်ႉဝႃႈ တေႁူမ်ႈၵၼ်သၢင်ႈ လွၵ်းၵၢတ်ႇၵႃႉၶၢႆ ၼႆသေတႃႉ မိူဝ်ႈႁူမ်ႈၵၼ်မႃးယဝ်ႉၼၼ်ႉ ၵႃႉၶၢႆၶိုၼ်း ၼႂ်းမိူင်းတုမ်းလဵဝ်ၵၼ်ၶိုၼ်း တီႈသႃႇၿႃး(Sabah)၊ သရႃႇဝၵ်ႉ (Sarawak) ၼၼ်ႉၵူၺ်းၵေႃႈ သိင်ႇၵႃႇပူဝ်ႇ လႆႈၶၢမ်ႇႁၢမ်ႈတၢပ်ႈ။ ငဝ်းလၢႆး ႁူမ်ႈႁွမ်းၵၼ်ၼၼ်ႉ ႁၢင်ႈႁၢႆႉတေႃႇၵၼ်မႃး တိၵ်းတိၵ်းသေ လူင်ပွင်ၸိုင်ႈ သွင်ၽၢႆႇ မီးလွင်ႈလၢတ်ႈ၊ လွင်ႈတႅမ်ႈ ဢမ်ႇတူၵ်းထုၵ်ႇၼိူဝ်ၵၼ်မႃးထႅင်ႈ တင်းၼမ်။ 7.8.1965 ၸွမ်ၽွင်းလူင်မလေး တၢၼ်ႇၵူ ဢတူ(လ်) ရမႅၼ်ႇ(Tunku Abdul Rahman) ပၼ်တင်းႁၼ်ထိုင် ၼႂ်းသၽႃးဝႃႈ ၼင်ႇႁိုဝ်တေဢမ်ႇမီး လိူတ်ႈတူၵ်းယၢင်ယွႆႉတေႃႇၵၼ်ၼၼ်ႉ ၵိုင်ႇလီတွတ်ႈၶႅပ်းၵၢင်ၸႂ် တႅပ်းတတ်း ထွၼ်သိင်ႇၵႃႇပူဝ်ႇ ဢွၵ်ႇၼႂ်းမိူင်း တုမ်းလဵဝ်မလေးယႃး ၼႆလႄႈ တွတ်ႈၶႅပ်းၵၢင် ၸႂ်ၵၼ်မိူဝ်ႈ 9.8.1965။ ၽၢႆႇၶႂ်ႈႁႂ်ႈၽၢတ်ႇ လႆႈ (126) ၶႅပ်း။ ဢမ်ႇႁႂ်ႈၽၢတ်ႇ ဢမ်ႇမီးသေၶႅပ်း။ ဝၼ်းၼၼ်ႉ တႅၼ်းၽွင်းသိင်ႇၵႃႇပူဝ်ႇ ဢမ်ႇလႆႈ ၶိုၼ်ႈႁွတ်ႈ။ ယွၼ်ႉၼၼ်လႄႈ သိင်ႇၵႃႇပူဝ်ႇလႆႈၶၢမ်ႇပၢၵ်ႈဢွၵ်ႇ မိူင်းတုမ်းလဵဝ်မလေးယႃးသေ ပဵၼ်မိူင်းလွတ်ႈလႅဝ်း ႁင်းၵူၺ်းမႃး မိူဝ်ႈ 9.8.1965။ 21.9.1965 သိင်ႇၵႃႇပူဝ်ႇ ၶဝ်ႈၸုမ်း ၸိုင်ႈမိူင်းလုမ်ႈၾႃႉ ႁူမ်ႈတုမ် (UN)။ 8.8.1967 ၶဝ်ႈၸုမ်း ၸၢဝ်းၶိူဝ်းၸဵင်ႇၸၢၼ်းဝၼ်းဢွၵ်ႇၵုၼ်ဢေးသျုး (ASEAN = Association of South East Asian Natioms)။ 1971 တပ်ႉ ဢင်းၵိတ်ႉ ဢၼ်ၵိုတ်းဝႆႉ တီႈသိင်ႇၵႃႇပူဝ်ႇၼၼ်ႉ ထွႆမိူဝ်းၶိုၼ်းတင်းမူတ်း။