cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
ၽႃပွၼ်၊ ဝဵင်း
ဝဵင်းၽႃပွၼ် (ဖာပွန်မြို့) ; (Hpapun) ၼႆႉ ပဵၼ်ဝဵင်းပၵ်းလုမ်းၸႄႈဝဵင်း ႁင်း ၸႄႈဝဵင်းၽႃပွၼ် ဢၼ်မီးဝႆႉတီႈၼႂ်း ၸႄႈတွၼ်ႈၽႃပွၼ်၊ ၸႄႈမိူင်းယၢင်း၊ မိူင်းမျၢၼ်ႇမႃႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ မိူဝ်ႈၸႅၵ်ႇၽႄမၵ်းမၼ်ႈပဵၼ် ၸႄႈမိူင်းယၢင်း မိူဝ်ႈပီ 1954 ၼၼ်ႉ ဢဝ်ၸႄႈတွၼ်ႈသၢၼ်ႇလႂိၼ်ႇ မႃးႁူမ်ႈပွင်းသႂ်ႇၼႂ်း ၸႄႈမိူင်းယၢင်းလႄႈ ၸႄႈဝဵင်းၽႃပွၼ်ၼႆႉ မိူဝ်ႈပၢၼ် လူင်ပွင်ၸိုင်ႈ ဢင်းၵိတ်ႉၶဝ်ၼႆႉ ႁူမ်ႈဝႃႈ ပဵၼ်ဝဵင်းပၵ်းလုမ်းၸႄႈတွၼ်ႈမႃးသေတႃႉ ယွၼ်ႉပိူဝ်ႈ လင်ႁိူၼ်းၵူၼ်း ဢမ်ႇပေႃးမီးၼမ်လႄႈ ပဵၼ်ဝဵင်းဢွၼ်ႇမႃးၵူၺ်း။ ၵူၺ်းၵႃႈဝႃႈ ယွၼ်ႉပိူဝ်ႈဝႆႉမီးတီႈ သၢပ်ႇလႅၼ်လိၼ် မိူင်းထႆး လႄႈ ပဵၼ်ဝဵင်း ဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈဝႆႉၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
570
လိူၼ်ၾႅပ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
ၽႃပွၼ်၊ ဝဵင်း
ဝဵင်းၽႃပွၼ်ၼႆႉ မိူဝ်ႈၽွၼ်းၵဵဝ်းဢဝ် သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း မိူဝ်ႈပီ 1953 ၼၼ်ႉ ယွၼ်ႉပိူဝ်ႈ တိုၵ်းတူၵ်းဝႆႉၼႂ်းမိုဝ်း ၵူၼ်းထိူၼ်ႇ ၶေႇဢိၼ်ႇတီႇဢူဝ်ႇဝႆႉလႄႈ ဢမ်ႇၸၢင်ႈၵဵပ်းဢဝ် သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း လႄႈ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်းမႃး။ ယၢမ်းလဵဝ်ဢၼ်လႆႈလၢမ်းတူၺ်းတႄႉ တီႈဝဵင်းၽႃပွၼ်ၼႆႉ လင်ႁိူၼ်းတေမီးမွၵ်ႈ 400 ၼႆႉသေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း တေမီးမွၵ်ႈ 2000 ပၢႆယဝ်ႉ။ ၵူၼ်းယူႇတီႈဝဵင်းၵမ်ႉၼမ်ၼႆႉ ပဵၼ် ၸၢဝ်းပုတ်ႉထ လႄႈ ၸၢဝ်းဢိတ်ႇသလၢမ်ႇ ယဝ်ႉ။
570
လိူၼ်မၢတ်ႉၶျ်
(1) ဝၼ်း။
ၽႃပွၼ်၊ ဝဵင်း
ဝဵင်းၽႃပွၼ်ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈၼိူဝ် ၽင်ႇၽၢႆႇဢွၵ်ႇ ႁွင်ႈယူၼ်းၸလိၼ်း ဢၼ်ပဵၼ် ၵိင်ႈၼမ်ႉ ၼမ်ႉၶူင်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ဝဵင်းၼႆႉ ၵေႃႇတင်ႈဝႆႉ တီႈၼႂ်းၵႄႈ သၼ်လွႆသွင်ဢၼ်ယဝ်ႉ။ ဝဵင်းၽႃပွၼ်ၼႆႉ မိူဝ်ႈပူၼ်ႉမႃး မွၵ်ႈပၢၵ်ႇပီၼၼ်ႉ ပဵၼ် ဝၢၼ်ႈဢွၼ်ႇမႃးၵူၺ်း။ ဝၢႆးသေ ဢင်းၵိတ်ႉၶဝ် သိမ်းဢဝ်မိူင်းမၢၼ်ႈယဝ်ႉ ယွၼ်ႉပိူဝ်ႈဝႃႈ မီးဝႆႉတီႈ သၢပ်ႇလႅၼ်လိၼ် မိူင်းမၢၼ်ႈ-မိူင်းထႆးလႄႈ ၽႃပွၼ်ၼႆႉ ပဵၼ်ဝဵင်းပၵ်းလုမ်းၶုၼ်ၸႄႈတွၼ်ႈမႃးယဝ်ႉ။ လွင်ႈဢၼ်လႆႈႁွင်ႈဝႃႈ ၽႃပွၼ်ဢၼ်ဝႃႈၼႆႉ မိူဝ်ႈၵူႈပွၵ်ႈၼႆႉ ပဵၼ်တီႈ ၵူၼ်းၶိူဝ်း တႆးယူၼ်း၊ မွၼ်း လႄႈ ယၢင်း ၶဝ်ယူႇသဝ်းမႃးယဝ်ႉ။ ယွၼ်ႉပိူဝ်ႈ မၢၵ်ႇႁိၼ် ၽႃႁိၼ် ၼမ်ႇလိူင်ႇသေ ပေႃးဢဝ်ၵႂၢမ်းတႆးယူၼ်းဝႃႈ ၽႃပွၼ်း ၼႆႉ တေလႆႈဝႃႈပဵၼ် ၽႃႁိၼ်ၼႆသေ ႁိုင်မႃး ပဵၼ်မႃး ၽႃပွၼ် ဝႃႈၼႆယဝ်ႉ။
570
လိူၼ်ဢေႇပရႄႇ
(1) ဝၼ်း။
ၽႃပွၼ်၊ ဝဵင်း
ၼႃႈလိၼ်
ၸႄႈဝဵင်းၽႃပွၼ်ၼႆႉ ပဵၼ်ထုင်ႉပွတ်းႁွင်ႇ တီႈ ၸႄႈမိူင်းယၢင်းယဝ်ႉ။ ၵွင်းလွႆၼမ်လိူင်ႇယဝ်ႉ။ ႁူၺ်ႈၵႄႈလွႆၸိူဝ်းဢၼ်လိုၵ်ႉယၢဝ်းၼၼ်ႉၵေႃႈ ၼမ်လိူင်ႇယဝ်ႉ။ ၸိၵ်းလွႆမၢင်ၸိူဝ်းၼႆႉ လုၵ်ႉတီႈၼႃႈသုင်ပၢင်ႇလၢႆသေ သုင် သီႇႁဵင်းထတ်းပၢႆ တေႃႇ ႁႃႈႁဵင်ထတ်းပၢႆယဝ်ႉ။ ပႃႇထိူၼ်ႇၸိူဝ်းၼႆႉၵေႃႈ ၼႃလီယဝ်ႉ။ တီႈၼႂ်းၸႄႈဝဵင်းၽႃပွၼ်ၼႆႉ ၸိူဝ်းပဵၼ် ၵိင်ႈၼမ်ႉ ၼမ်ႉၶူင်း ဢၼ်ပဵၼ် ၼမ်ႉမႄးတလွၵ်ႉ၊ ၼမ်ႉယူၼ်းသလိၼ်း လႄႈ ၸိူဝ်းပဵၼ် ၵိင်ႈၼမ်ႉဢွၼ်ႇ၊ ႁွင်ႈပီးလိၼ်း ၸိူဝ်းၼႆႉၵေႃႈ လႆလူင်းဝႆႉယူႇယဝ်ႉ။
570
လိူၼ်မေႇ
(1) ဝၼ်း။
ၽႃပွၼ်၊ ဝဵင်း
ပၢႆးမၢၵ်ႈမီး
ၵၢၼ်ပၢႆးမၢၵ်ႈမီး ၵူၼ်းယူႇတီႈဝဵင်းၶဝ်ၼႆႉ ပိူင်လူင်မၼ်း ႁဵတ်း ၵၢၼ်မႆႉ၊ ၵၢၼ်ႁႆႈ၊ ၵၢၼ်မၢၵ်ႇၵၢၼ်တႅင် လႄႈ မၢၵ်ႇၽႃႈ၊ တၢင်းၵိၼ်မူင် ၸၵႂႃႇၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။ ၵုၼ်ႇသိၼ် ဢၼ်ဢွၵ်ႇတႄႉ မႆႉသၵ်း၊ မႆႉမွင်ၵူႈမဵဝ်းမဵဝ်း၊ မၢၵ်ႇမု၊ ငႃး လႄႈ မၢၵ်ႇမၢၵ်ႇတႅင်တႅင် ၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။ ၸႄႈဝဵင်းၽႃပွၼ်ၼႆႉ ပဵၼ်ၸႄႈဝဵင်းထီႉသွင် ဢၼ်မၢၵ်ႇမု ဢွၵ်ႇၼမ်သေပိူၼ်ႈၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ပေႃးၶၢဝ်းၽူၼ်မႃး လုၵ်ႉတီႈ ၼမ်ႉယူၼ်းသလိၼ်း သေ ဢဝ်မႆႉ လွင်ႈၸွမ်း သၢႆၼမ်ႉၶူင်းသေ လွင်ႈလူင်း တေႃႇပေႃးထိုင် ဝဵင်းမေႃႇလမႅင်ႇယဝ်ႉ။ မၢၵ်ႇတိုင်ႇယၢင်း၊ မၢၵ်ႇမု လႄႈ ငႃးၸိူဝ်းၼႆႉၵေႃႈ သူင်ႇၸူး မေႃႇလမႅင်ႇ၊ ဝဵင်းတထူင်ႇ လႄႈ ဝဵင်းပီးလိၼ်း ၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။
သဵၼ်ႈတႃႈသၢႆတၢင်း
သဵၼ်ႈတႃႈသၢႆတၢင်းၼႆႉ လုၵ်ႉဢဝ်ဝဵင်းၽႃပွၼ် တေႃႇ ဝၢၼ်ႈၵေႃႉၵရဵၵ်ႉ ၼႆႉ မႃးၸွမ်း ၼမ်ႉယူၼ်းသလိၼ်းသေ လုၵ်ႉဢဝ် ဝၢၼ်ႈၵေႃႉၵရဵၵ်ႉ တေႃႇထိုင် မေႃႇလမႅင်ႇၼႆႉ ၸၢင်ႈလွင်ႈလႆၸွမ်း ၼမ်ႉၶူင်းယဝ်ႉ။ ဢၼ်ပဵၼ်သၢႆတၢင်းၼမ်ႉ ဢၼ်ၼၼ်ႉၼႆႉ တင်းဝဵင်းမေႃႇလမႅင်ႇသေ ယၢၼ်ၵႆ ပၢၵ်ႇလၵ်းယဝ်ႉ။ လုၵ်ႉဢဝ် ဝဵင်းမေႃႇလမႅင်ႇ တေႃႇ ၵေႃႉၵရဵၵ်ႉၼၼ်ႉ ၸၢင်ႈဢဝ် ႁိူဝ်းမေႃႇတေႃႇၵႂႃႇမႃးသေ ဢၼ်ပဵၼ် သၢႆတၢင်ႇၸိူဝ်းၼၼ်ႉတႄႉ ၵူၺ်းၸၢင်ႈဢဝ်ႁိူဝ်းလူင်သေၵႂႃႇမႃးယဝ်ႉ။
570
လိူၼ်ၵျူႇလၢႆႇ
(1) ဝၼ်း။
ၽႃပွၼ်၊ ဝဵင်း
သဵၼ်ႈတႃႈသၢႆတၢင်း
ပေႃးဢဝ်သၢႆတၢင်းလိၼ်ဝႃႈ လုၵ်ႉဢဝ် ၽႃပွၼ် တေႃႇ ထိုင် ပီးလိၼ်း လုၵ်ႉဢဝ် ပီးလိၼ်း တေႃႇပေႃးထိုင် သထူင်ႇၼႆႉ မီးတၢင်းလူတ်ႉၵႃးယဝ်ႉ။ ပေႃးထိုင်ၶၢဝ်းႁႅင်ႈမႃး လုၵ်ႉဢဝ် ၽႃပွၼ် တေႃႇ သထူင်ႇၼႆႉ မီးတၢင်းလူတ်ႉၵႃး ၽႅဝ်ဝၼ်းလဵဝ်သေတႃႉ ပေႃးၶၢဝ်းႁိုဝ်ႉမႃး ဢမ်ႇၸၢင်ႈၵႂႃႇမႃးလႆႈ။ လုၵ်ႉဢဝ် ပီးလိၼ်း တေႃႇ သထူင်ႇၼႆႉ ၵႆပၢၵ်ႇလၵ်းယဝ်ႉ။ လုၵ်ႉဢဝ်ၽႃပွၼ် ၵႂႃႇၸူး ဝၢၼ်ႈတႃးၵႂိၼ်း ဢၼ်ပဵၼ် ဝၢၼ်ႈသၢပ်ႇလႅၼ်လိၼ် မိူင်းမၢၼ်ႈ-မိူင်းထႆၼၼ်ႉ ၸၢင်ႈဢဝ် ၸၢင်ႉ ဢဝ်မႃႉသေ ၵႂႃႇမႃးလႆးယဝ်ႉ။ ၶၢဝ်းတၢင်းၼၼ်ႉ မီး 29 လၵ်းယဝ်ႉ။ မီးဝႆႉတီႈၼိူဝ်ၽင်ႇ ၼမ်ႉၶူင်းသေ တႃႇၵႂႃႇၸူး ၵျွၵ်ႉၺႅတ်ႉ ဢၼ်ပဵၼ် ဝၢၼ်ႈ သၢပ်ႇလႅၼ်လိၼ် ၼၼ်ႉၵေႃႈ ၸၢင်ႈဢဝ် လေႃႉ၊ ၸၢင်ႉ၊ မႃႉၸိူဝ်းၼႆႉ ၵႂႃႇမႃးလႆႈယူႇ။ လုၵ်ႉဢဝ်ၽႃပွၼ် ၵႂႃႇၸူး ဝၢၼ်ႈၵေႃႉလူတူဝ် ဢၼ်မီးၸမ် သၢပ်ႇလႅၼ်လိၼ် ၸႄႈမိူင်းယၢင်းလႅင်ၼၼ်ႉ ယၢၼ်ၵႆႉ မွၵ်ႈ 40 လၵ်းသေ ၼၼ်ႉၵေႃႈ ၸၢင်ႈဢဝ် ၸၢင်ႉ၊ ဢဝ်မႃႉ၊ လႄႈ ၸၢင်ႈၵႂႃႇ ၶၢဝ်းတၢင်းပႆလိၼ်ယူႇယဝ်ႉ။ လႆႈၶိုၼ်ႈလွႆလူင်းလွႆယဝ်ႉ။
570
လိူၼ်ဢေႃးၵၢတ်ႉ
(1) ဝၼ်း။
ၽႃပွၼ်၊ ဝဵင်း
သဵၼ်ႈတႃႈသၢႆတၢင်း
ၸႄႈဝဵင်းၽႃပွၼ် ၼႆႉ ႁူမ်ႈဝႃႈပဵၼ်ထုင်ႉ ဢၼ်မီး ဝူးၽရမ်ႇ၊ ၸိုၼ်း၊ လဵၵ်း လႄႈ မႆႉ ၸိူဝ်ႈၼႆႉ လိူင်ႇၼမ်သေတႃႉ ယွၼ်ႉပိူဝ်ႈ မီးၵွင်းလွႆၼမ်၊ သဵၼ်ႈတႃႈသၢႆတၢင်း လွင်ႈၵပ်းသိုပ်း ဢမ်ႇပေႃးၶႅမ်ႉလႄႈ ဢမ်ႇပေႃးမီးလွင်ႈၶိုၼ်ႈယႂ်ႇ။ ပေႃးဝႃႈ သဵၼ်ႈတႃႈသၢႆတၢင်း ၶႅမ်ႉလႅပ်ႈမႃးၼႆၵေႃႈ တေပဵၼ်တီႈဢၼ်ၵူၼ်းၵိုၼ်းမႃးယူႇယဝ်ႉ။
ဢွင်ႈတီႈၸိုဝ်ႈလိုဝ်းလင်
တီႈၼႂ်းဝဵင်းၽႃပွၼ်ၼၼ်ႉ ၵွင်းမူး ၸိူဝ်းဢၼ်လိုဝ်းလင်ၼႆႉ ပဵၼ် ၵွင်းမူးသူၺ်ႇဢၢၼ်ႇတေႃႇ ဢၼ်မီးတီႈၽင်ႇ ၼမ်ႉယူၼ်းလိၼ်း ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ မီးၵႂၢမ်းလၢတ်ႈဝႆႉဝႃႈ လႆႈဢဝ်ၶဵဝ်ၽြႃးပဵၼ်ၸဝ်ႈသေ ထႃႇပၼႃႇဝႆႉ ၼႆယဝ်ႉ။ တေၸဵမ်မိူဝ်ႈပၢၼ်ဢင်းၵိတ်ႉၶဝ်ၼၼ်ႉ ၵူႈပီၵူႈပီၼႆႉ ပေႃးထိုင် လိူၼ်သီႇမူၼ်းမႃး ၸတ်းႁဵတ်းပွႆးၽြႃးသေ ၵူၼ်းတင်းထုင်ႉၼႆႉ ဢွၼ်ၵၼ်မႃးဝႆႈသႃၶဝ်ႈပွႆးယဝ်ႉ။ ၵူၼ်းၸၢဝ်းၶိူဝ်းယၢင်း ၸိူဝ်းယူႇတီႈ သၼ်လွႆၵွင်းလွႆ တီႈၸႄႈဝဵင်းၽႃပွၼ်ၼႆႉ ၵမ်ႉၼမ် ဢွၼ်ၵၼ်ၵိူဝ်းယမ် ၽီ ၸွမ်းၼင်ႇၽိင်ႈထုင်းပေႃႈမႄႈမီးမႃးၼၼ်ႉသေ ၼိုင်ႈပီၼိုင်ႈပွၵ်ႈ ဢွၼ်ၵၼ်ႁဵတ်းႁိူၼ်းသေ ပေႃးႁဵတ်းႁိူၼ်းမိူဝ်ႈလႂ်ၵေႃႈ ၵူႈပီၵူႈပီ ၽွင်းသွမ်ႈၶဝ်ႈ၊ ၽွင်းပၢတ်ႇၶဝ်ႈၼၼ်ႉ ဢွၼ်ၵၼ်ႁဵတ်းပွႆးၽီ၊ ပွႆးႁွင်ႉၽၼ် ၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။ ၵူႈႁိူၼ်းႁိူၼ်းၼႆႉ ဝႆႉ ၶိူင်ႈတေႃးႁုၵ်ႇ သေ ဢွၼ်ၵၼ်ၼုင်ႈၽႃႈၽႅၼ်ႇ ဢၼ်တေႃးႁုၵ်ႇဢဝ်ႁင်းၸဝ်ႈၵဝ်ႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ဢၼ်လၢၵ်ႇလၢႆး တွၼ်ႈတႃႇၼၢင်းယိင်းၶဝ်ၼႆႉ ၶူဝ်း သၢဝ် လႄႈ ၶူဝ်းၵူၼ်းထဝ်ႈၶဝ် ပႅၵ်ႇပိူင်ႈၵၼ်ဝႆႉယဝ်ႉ။ ပေႃးပဵၼ်သၢဝ်ၼႆၼုင်ႈၽႃဝဵၼ်း ဢၼ်ယၢဝ်းတေႃႇထိုင် မၢၵ်ႇၵၢဝ်ႈၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၼၢင်းငိုၼ်းၶဝ်ၼႆႉ ဢဝ် မဵတ်ႉမၢၵ်ႇၼပ်ႉသီလႅင် လႄႈ ဢဝ်ၶႅပ်းငိုၼ်းမၢတ်ႈၸိူဝ်းၼႆႉ ႁၢင်ႈၶိုင်ႈၶူဝ်းသေ ၼုင်ႈယဝ်ႉ။
ၼၼ်ႇတ၊ ၸၢတ်ႈ
39 - ꩡၢတ်ႈၼၼ်ႇၻ
(ၼၼ်ၻ = ဝူဝ်းဢၼ်ၸိုဝ်ႈဝႃႈ ၼၼ်ႇၻ) ၵွပ်ႈၶူဝ်းၶွင်ဢုၸ်ႉၸႃႇ၊ မႃႇၼၸၢင်ႈယႂ်ႇၸွမ်း
570
လိူၼ်တီႇသႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
ၽႃပွၼ်၊ ဝဵင်း
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝဵင်းၸိူဝ်းမီးၼႂ်း ၸႄႈမိူင်းယၢင်း ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝဵင်းၸိူဝ်းမီးၼႂ်း မိူင်းမျၢၼ်ႇမႃႇ
ၼၼ်ႇတ၊ ၸၢတ်ႈ
ဝတ်ႉထုပၸ်ႉၸုပၼ်ႇ
ၽွင်းမိူဝ်ႈ မုၼ်ၶမ်းၽြႃး တိုၵ်ႉယူႇသဝ်း တမ်ႈတီႈ ဝတ်ႉꩡေႇတဝၼ်ႇၼၼ်ႉ ၵဵပ်ႇၵပ်းလူၺ်ႈ တပႄး ၸဝ်ႈသႃႇရိပုတ်ႉတသေ ၸင်ႇတေႁေႃး ꩡၢတ်ႈဢၼ်ၼႆႉယဝ်ႉ။ ပွၵ်ႈၼိုင်ႈ ၸဝ်ႈသႃႇရိပုတ်ႉတၼႆႉ မၼ်းၸဝ်ႈမီးဝႆႉ တပႄးယူႇသဝ်းၸမ် ပႃးၼိုင်ႈ။ ၸဝ်ႈရႁၢၼ်းၼၼ်ႉ သင်ႇသွၼ်ဝႃႈငၢႆႈ။ ထွမ်ႇသူပ်း ဢဝ်ၵႂၢမ်းသြႃႇယဝ်ႉ။ ၵူၺ်းၵႃႈ ပေႃးဝႃႈ ၸဝ်ႈရႁၢၼ်းဢွၼ်ႇၼၼ်ႉ ၸွမ်းၸဝ်ႈသႃႇရိပုတ်ႉတ ၵႂႃႇၽႅဝ်တမ်ႈတီႈ ၻၵ်ၶိၼꩡၼပုၻ်ႈၼႆ မၢၼ်ႇမႃႇၼမၼ်း ယႂ်ႇမႃးယဝ်ႉ။ ဢမ်ႇထွမ်ႇၵႂၢမ်းသြႃႇ၊ ႁဵတ်းသၢၼ်ၶတ်းယဝ်ႉ။ ပေႃးဝႃႈ ၶိုၼ်းမႃးၽႅဝ် ဝတ်ႉꩡေတဝၼ်ႇၼႆၸိုင် ၶိုၼ်းမိူၼ်ၼင်ႇ ပၵ်းၵဝ်ႇပိူင်ၵဝ်ႇသေ ထွမ်ႇၵႂၢမ်း သြႃႇယဝ်ႉ။ ၵွပ်ႈၼၼ်ႉ ၸဝ်ႈသႃႇရိပုတ်ႉတ ၸင်ႇၵႂႃႇလဝ်ႈလၢတ်ႈ မုၼ်ၶမ်းၽြႃး လွင်ႈဝႃႈ ၸဝ်ႈရႁၢၼ်း ဢွၼ်ႇပႃးၼၼ်ႉ ၼိုင်ႈတီႈ ပဵၼ်ၼိုင်ႈပိူင်ၼႆလႄႈ မုၼ်ၶမ်းၽြႃးၸင်ႇဝႃႈ “ၸဝ်ႈသႃႇရိပုတ်ႉတ ၸဝ်ႈရ ႁၢၼ်းဢွၼ်ႇပႃးၼႆႉ ꩡၢတ်ႈၼႆႉၵူၺ်း မၼ်းပဵၼ်ၼႆဢမ်ႇၸႂ်ႈ၊ ꩡၢတ်ႈၵွၼ်ႇၵေႃႈ ယၢမ်ႈပဵၼ် ၼင်ႇၼႆမႃး ယဝ်ႉ”ၼႆသေ ၸင်ႇတေႁေႃးလွင်ႈ ꩡၢတ်ႈၵွၼ်ႇၼင်ႇတီႈတႂ်ႈၼႆႉယဝ်ႉ-
ဝတ်ႉထုဢတိတ်ႉ
မိူဝ်ႈၵွၼ်ႇ တီႈမိူင်းၿႃႇရၼသီႇ ၽွင်းၶုၼ်ၿြႁ်မၻတ်ႈ တိုၵ်ႉပဵၼ် ၶုၼ်ယူႇၼၼ်ႉ ၼေႃၶမ်းၽြႃး ပဵၼ် ၶိူဝ်းၵူၼ်းမၢၵ်ႈမီးယဝ်ႉ။ တႆးၵေႃႉ ၼေႃႇၶမ်းၽြႃး ၽူႈမၢၵ်ႈမီးၵေႃႉၼိုင်ႈၼၼ်ႉ ဢႃႇယုယႂ်ႇမႃးသေ ၸင်ႇတေ ဢဝ်မေးၼုမ်ႇၼုမ်ႇဢွၼ်ႇယဝ်ႉ။ ၽွင်းမိူဝ်ႈ လႆႈလုၵ်ႈၸၢႆးဢွၼ်ႇမႃး ၵေႃႉၼိုင်ႈၼၼ်ႉ ၸင်ႇဝူၼ်ႉဝႃႈ “မေးၵဝ်ၼႆႉ တိုၵ်ႉလဵၵ်ႉ တိုၵ်ႉၼုမ်ႇယူႇလႄႈ ပေႃးၵဝ်တၢႆၵႂႃႇၼႆၸိုင် တေဢဝ်ၽူဝ်မႂ်ႇထႅင်ႈသေ တေၸၢႆႇတိုဝ်းပႅတ်ႈ ၶူဝ်းၶွင်ၵဝ်ၸိူဝ်းၼႆႉယူႇယဝ်ႉ။ တေပၼ်လုၵ်ႈၵဝ်ၵေႃႈ ဢမ်ႇၸႂ်ႈ။ ပုၼ်ႈတႃႇ လုၵ်ႈၸၢႆးၵဝ်ၼၼ်ႉ သင်ဢဝ်ၶူဝ်းၶွင်ၵဝ် ၵႂႃႇၽင်ဝႆႉၼႆ တေလီယူႇ”ၼႆယဝ်ႉ။ ၵမ်းၼၼ်ႉ ၸင်ႇႁွင်ႉၶႃႈၸႂ်ႉ ဢၼ်ၸိုဝ်ႈဝႃႈၼၼ်ႇၻ ၵႂႃႇတီႈၼႂ်းထိူၼ်ႇတီႈၼိုင်ႈ ၵႂႃႇဢဝ် ၶူဝ်းၶွင်ၽင်ဝႆႉသေ သင်ႇလၢတ်ႈဝႆႉဝႃႈ “ပေႃးၵဝ်တၢႆၵႂႃႇၸိုင် ၶူဝ်းၶွင် ဢၼ်ၵဝ်ၽင်ဝႆႉၼၼ်ႉ မွၵ်ႇလၢတ်ႈပၼ် လုၵ်ႈၸၢႆးၵဝ်တႃႉ။ ယႃႇပေပိုၼ်ႉ ပေပႅတ်ႈ လုၵ်ႈၸၢႆးၵဝ်”ၼႆယဝ်ႉ။ ဝၢႆးသေ ၽူႈမၢၵ်ႈၼၼ်ႉတၢႆၵႂႃႇသေ ပေႃးဝႃႈ လုၵ်ႈၸၢႆးၽူႈမၢၵ်ႈၼၼ်ႉ ယႂ်ႇမႃႈၵႃႈသုင်မႃး ၸွမ်းၼင်ႇ ဢၼ်ဢူႈမၼ်း မွၵ်ႇလၢတ်ႈၼႄၼၼ်ႉ ၸင်ႇလႆႈႁူႉဝႃႈ ပေႃႈၶဝ်ၽင်ဝႆႉ ၶူဝ်းၶွင်ၼႆသေ ၸင်ႇတေႁွင်ႉဢဝ် ၶႃႈၸႂ်ႉၼၼ်ႇၻ ႁႂ်ႈၵႂႃႇၼႄပၼ် တီႈၽင်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၼၼ်ႇၻၵေႃႈ ၸင်ႇႁႂ်ႈၸၢႆးဢွၼ်ႇၼၼ်ႉ ဢဝ်သဵမ်ဢဝ်သွင်းသေ ဢွၼ်ၵႂႃႇတမ်ႈတီႈ ထိူၼ်ႇ ဢၼ်ၽင်ဝႆႉ ၶူဝ်းၶွင်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ပေႃးဝႃႈ ၽႅဝ်ၵႂႃႇ တမ်ႈတီႈ ၼႂ်းထိူၼ်ႇၼၼ်ႉၼႆ ၼၼ်ႇၻၸင်ႇၵႂႃႇ ၸုၵ်းတီႈၼိူဝ် ဢၼ်ၽင် ၶူဝ်းၶွင်ဝႆႉၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ပေႃးဝႃႈ ၸၢႆးဢွၼ်ႇၼၼ်ႉထၢမ် “လုင်း... တီႈၽင် ၶူဝ်းၶွင်ဝႆႉၼၼ်ႉ ပဵၼ်တီႈလႂ်”ၼႆၸိုင် ယွၼ်ႉပိူဝ်ႈ ၶူဝ်းၶွင်ၸိူဝ်းၼၼ်ႉသေ မႃႇၼယႂ်ႇမႃးလႄႈ ၸင်ႇ ႁိုတ်းဢဵၵ်းဝႃႈ “ႁေႉ ဢၢႆႈလုၵ်ႈၶီႈၶႃႈ၊ ဢၢႆႈၵိၼ်ၸၢင်ႈ... ၶူဝ်းၶွင်မႂ်း ႁိုဝ်တေၵႂႃႇမီးၼႂ်းထိူၼ်ႇၼႆႉ”ၼႆ ယဝ်ႉ။ ၸၢႆးဢွၼ်ႇၼၼ်ႉ ႁဵတ်းၵဵင်ႈ ဢမ်ႇငိၼ်းသေ ၶိုၼ်းပွၵ်ႈမႃးမိူဝ်ႈယဝ်ႉ။ ၸၢႆးဢွၼ်ႇၼၼ်ႉ ႁဵတ်းၼၼ် ၶတ်းၸႂ်မႃး သွင်ပွၵ်ႈၵေႃႈ တေႃႈဢမ်ႇဢွင်ႇ။ ၸၢႆးဢွၼ်ႇၼၼ်ႉ ၸင်ႇဝူၼ်ႉဝႃႈ “ႁၢင်ႈၽၢင် ဢၼ်ၼၼ်ႇၻႁဵတ်းယူႇၼၼ်ႉ မၼ်းတေမီး တီႈပွင်ႇမၼ်းယူႇ”ၼႆသေ ၸင်ႇၵႂႃႇယွၼ်း တၢင်းၶႆႈၸႂ် တမ်ႈတီႈ တႆးၵေႃႉပေႃႈမၼ်း ဢၼ်ပဵၼ် ၼေႃႇၶမ်းၽြႃး ၵူၼ်းမၢၵ်ႈမီးၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၼေႃႇၶမ်းၽြႃႈ ၽူႈမၢၵ်ႈမီး ၸင်ႇဝႃႈ “လုၵ်ႈႁၵ်ႉ... တီႈဢၼ်ၼၼ်ႇၻ ၸုၵ်းသေ လႃႇမႂ်းၼၼ်ႉ ပဵၼ်တီႈ ဢၼ်ၽင်ၶူဝ်းၶွင်ဝႆႉၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၵွပ်ႈၼၼ်ႇ ပေႃးဝႃႈ ၼၼ်ႇၻလႃႇမႂ်းၼႆ ၸၼ်မၼ်းပႅတ်ႈသေ ၶုတ်းဢဝ် ၶူဝ်းၶွင် တီႈၼၼ်ႈတႃႉ” ၶႂ်ႈဝႃႈၼႆလႄႈ ၸင်ႇလွတ်ႈႁေႃး ၷႃႇထႃႇတီႈတႂ်ႈၼႆႉယဝ်ႉ-
ပႃႇꩮိ
39 -	မၺ်ၺေ ဝေႃဝၼ်ၼယေႃ ရႃသိ၊ သွၼ်ၼမႃလႃ ၸ ၼၼ်ၻၵေႃ။ ယတ်ထ ၻႃသေႃ ဢႃမꩡႃတေႃ၊ ꩪိတေႃ ထုလ်လႃၼိ ၷꩡ်ꩡတိ။
ပိၼ်ႇတႆး
လုၵ်ႈႁၵ်ႉ... တီႈၼၼ်ႈ လုၵ်ႉၶႃႈၸႂ်ႉ ၼၼ်ႇၻၸုၵ်းသေ ထႃႉလႃႇမႂ်းယဝ်ႉ။ (တီႈၼၼ်ႈ ၼၼ်ႉ) ၶူဝ်းၶွင်ရတၼႃႇလႄႈသင်၊ ၶူဝ်ႈမွၵ်ႇၶမ်းလႄႈသင် တေမီးယူႇၼႆ ၵဝ်ထၢင်ႇၼင်ႇၼႆဢိူဝ်ႈ။
ၶႃႈၸႂ်ႉဢၼ်ပဵၼ်ၼၼ်ႇၻၼၼ်ႉ မႃးပဵၼ် တပႄးၸဝ်ႈသႃႇရိပုတ်ႉတ။ (2) ၶူဝ်းၶွင်ၶိူင်ႈဢုၸ်ႉၸႃႇ၊ ၸင်ႈဢဝ်မႃႇၼၶိုၼ်ႈ။
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ၸႃႇတၵ
ႁၢင်းသႃႇဝတီႇ (မူင်ႉတီႇၸု)၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းတတႃးဢူး
ဝၢၼ်ႈႁၢင်းသႃႇဝတီႇ (မူင်ႉတီႇၸု)  (ဟံသာဝတီ (မုံ့တီစု)ရွာ, Hantharwadi(Monttisu)) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇႁၢင်းသႃႇဝတီႇ၊ ၸႄႈဝဵင်းတတႃးဢူး၊ ၸႄႈတွၼ်ႈၵျွၵ်ႉသႄႇ၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 191056 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇၸလေႇၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 1011 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 1139 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 2150 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းတတႃးဢူး
မျႃႉဝတီႇ၊ ၸႄႈဝဵင်း
ၸႄႈဝဵင်းမျႃႉဝတီႇ (မြဝတီမြို့နယ်) ; (Myawaddy Township) ၼႆႉ ပဵၼ်ၸႄႈဝဵင်းဢၼ်ၼိုင်ႈ ဢၼ်ၶဝ်ႈပႃးဝႆႉ တီႈၼႂ်း ၸႄႈတွၼ်ႈမျႃႉဝတီႇ၊ ၸႄႈမိူင်းယၢင်း၊ မိူင်းမျၢၼ်ႇမႃႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ တီႈၼႂ်း ၸႄႈဝဵင်းမျႃႉဝတီႇၼႆႉ ၶဝ်ႈပႃးဝႆႉ ၸိူဝ်းပဵၼ် ဝဵင်းမျႃႉဝတီႇ၊ ဝဵင်းၸုၵလိ လႄႈ ဝဵင်းဝေႃးလေႇမျႅင်ႇ ၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။ ဝဵင်းပၵ်းလုမ်းၸႄႈဝဵင်းၼႆႉ ပဵၼ် ဝဵင်းမျႃႉဝတီႇယဝ်ႉ။
လႅၼ်ႇလိၼ် ၸိူဝ်းဢိူမ်ႈၸပ်းဝႆႉ
ၸႄႈဝဵင်းမျႃႉဝတီႇတီႇၼႆႉ ဢိူမ်ႈၸပ်းၵၼ်ဝႆႉတင်း လႅၼ်လိၼ် ၸိူဝ်းၼင်ႇၽၢႆႇတႂ်ႈၼႆႉယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ၸႄႈဝဵင်းၸိူဝ်းမီးၼႂ်း ၸႄႈမိူင်းယၢင်း ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ၸႄႈဝဵင်းၸိူဝ်းမီးၼႂ်း မိူင်းမျၢၼ်ႇမႃႇ
ဢိၼ်ႇတၢႆး (ဢွၵ်ႇ)၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းၵျွၵ်ႉပတွင်း
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းၵျွၵ်ႉပတွင်း
ၶႃးတႅတ်ႉၵူင်း၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းတွင်ႇတႃႇ
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းတွင်ႇတႃႇ
ဢွင်ႇၶျၢၼ်းတႃႇ၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းပျေႃႇပွႆႇ
ဝၢၼ်ႈဢွင်ႇၶျၢၼ်းတႃႇ  (အောင်ချမ်းသာရွာ၊ Aungchanthar) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇလႅတ်ႉတႄးၵျူဝ်း၊ ၸႄႈဝဵင်းပျေႃႇပွႆႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈယမႄးတိၼ်း၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 218341 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇလႅတ်ႉတႄးၵျူဝ်းၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 1661 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 2183 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 3744 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းပျေႃႇပွႆႇ
ၵျွင်ႇ၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းၵျွၵ်ႉသႄႇ
ဝၢၼ်ႈၵျွင်ႇ  (ကြောင်ရွာ, Kyaung) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇၵျွင်ႇ၊ ၸႄႈဝဵင်းၵျွၵ်ႉသႄႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈပၢင်ႇဢူး၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 190645 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇၸလေႇၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 1337 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 1221 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 2558 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းၵျွၵ်ႉသႄႇ
မလ်လိၵႃဝိမႃၼဝတ်ထု၊ ၼၢင်းၽီ ဢၼ်လႆႈလူႇ ၽႃႈဝၢတ်ႈ မႁႃႇလတႃႇ
8. မလ်လိၵႃဝိမႃၼဝတ်ထု၊ ၼၢင်းၽီ ဢၼ်လႆႈလူႇ ၽႃႈဝၢတ်ႈ မႁႃႇလတႃႇ
မလ်လိၵႃဝိမႃၼဝတ်ထု ႁူဝ်ပႅတ်ႇ သုတ်းယဝ်ႉ။
ၺွင်ႇပိၼ်ႇလႃႉ၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းတႃႇၸီႇ
ဝၢၼ်ႈၺွင်ႇပိၼ်ႇလႃႉ  (ညောင်ပင်လှရွာ, Nyaungpinhla) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇၺွင်ႇပိၼ်ႇလႃႉ၊ ၸႄႈဝဵင်းတႃႇၸီႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈမဵၵ်ႉထီႇလႃႇ၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 194414 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇၺွင်ႇပိၼ်ႇလႃႉၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 190 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 244 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 434 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ဢၢင်ႈဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းတႃႇၸီႇ
တဵင်ႇၵူင်း၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းယမႄးတိၼ်း
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းယမႄးတိၼ်း
569
လိူၼ်ၸၼ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၾႅပ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မၢတ်ႉၶျ်
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢေႇပရႄႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မေႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျုၼ်ႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျူႇလၢႆႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢေႃးၵၢတ်ႉ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်သႅပ်ႇထႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၼူဝ်ႇဝႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်တီႇသႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:569
ၷူၺ်ႉၵျီး၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းၼထူဝ်းၵျီး
ဝၢၼ်ႈၷူၺ်ႉၵျီး  (ဂွေ့ကြီးရွာ, Gwaytgyi) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇꩡီးၵၢၼ်ႇ ၊ ၸႄႈဝဵင်းၼထူဝ်းၵျီး၊ ၸႄႈတွၼ်ႈမျိၼ်းၶျၢၼ်ႇ၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 218289 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇꩡီးၵၢၼ်ႇၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 1880 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 1987 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 3867 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းၼထူဝ်းၵျီး
568
လိူၼ်ၸၼ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၾႅပ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢေႇပရႄႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မေႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျုၼ်ႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျူႇလၢႆႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢေႃးၵၢတ်ႉ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်သႅပ်ႇထႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢွၵ်ႇထူဝ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၼူဝ်ႇဝႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်တီႇသႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:568
မျိၼ်းၼီႇ၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းၼထူဝ်းၵျီး
ဝၢၼ်ႈမျိၼ်းၼီႇ  (မြင်းနီရွာ, Kyaungkangyipin) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇမျိၼ်းၼီႇ ၊ ၸႄႈဝဵင်းၼထူဝ်းၵျီး၊ ၸႄႈတွၼ်ႈမျိၼ်းၶျၢၼ်ႇ၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 191702 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇမျိၼ်းၼီႇၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 906 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 1221 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 2127 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းၼထူဝ်းၵျီး
International Standard Book Number
မၢႆပပ်ႉ လၵ်းၸဵင်ပိူင်ယၢင်ႇ ၵူႈၸိုင်ႈမိူင်း (ISBN) ၼႆႉ လုၵ်ႉတီႈ Gordon Foster တီႈ ၶေႃးလဵၵ်ႉထရီႇၼတီႇ၊ ဝဵင်းတပ်ႉပလိၼ်ႇ၊ မိူင်းဢၢႆႇယႃႇလႅၼ်ႇၼၼ်ႉ ၵေႃႉၶူင်သၢင်ႈမႃးသေ ပဵၼ်ပိူင်မၢႆ ဢၼ်ၸၢင်ႈၵူတ်ႇထတ်း ပပ်ႉ ဢၼ်ဢိင်ဝႆႉတီႈၼိူဝ် တူဝ်ၼပ်ႉ 9 တူဝ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ဢၼ်ၼၼ်ႉၼႆႉ လႆႈၵေႃႇသၢင်ႈမႃး မိူဝ်ႈပီ 1965 တွၼ်ႈတႃႇ ၵူၼ်းၶၢႆပပ်ႉ လႄႈ ၵူၼ်းၵဵပ်းသိမ်းပပ်ႉ ယဝ်ႉ။ တွၼ်ႈတႃႇၵူၼ်းတင်းၼမ် ပေႃးတေႁပ်ႉၸႂ်ႉ ISBN ၼၼ်ႉ David Whitaker ဢၼ်ဝႃႈၼၼ်ႉ ၵေႃႉႁဵတ်းသၢင်ႈမႃးပၼ်ယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:လိၵ်ႈလၢႆး
ဢူၵ်ႉၽူဝ်ႇလေး၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းမတယႃႇ
ဝၢၼ်ႈဢူၵ်ႉၽူဝ်ႇလေး (အုတ်ဖိုလေးရွာ, Okehpolay) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇၸၵႃးပိၼ်ႇ၊ ၸႄႈဝဵင်းမတယႃႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈပၢင်ႇဢူး၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 189936 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇၸၵႃးပိၼ်ႇၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 2748 ၵေႃႉ၊ ယိင်း 2939 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 5687 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းမတယႃႇ
ပီမႂ်ႇသွၼ်းၼမ်ႉၵၼ်
ၼိုင်ႈပီတီႈဢေႇသုတ်း တေလႆႈထူပ်းပီမႂ်ႇတႆး၊ ပီမႂ်ႇလုမ်ႈၾႃႉ၊ ပီမႂ်ႇၶႄႇလႄႈပီမႂ်ႇသွၼ်းၼမ်ႉ ပၼ်ႇပဵၼ် သင်ၶႃရယူႇၸိူင်ႉၼႆ။ ပီမႂ်ႇသွၼ်းၼမ်ႉ ပဵၼ်ၾိင်ႈၸၢဝ်းၵလႃးမိူင်းၸမ်းပူး(ၸမ်ႇပူႇတီႇပႃႇ-ဢိၼ်းတိယိူဝ်း) ၸိူဝ်းၼပ်ႉ ယမ်ၶုၼ်သၢင်ပြမ်ႇမႃႇၶဝ်မႃးဢွၼ်တၢင်း။ ဝၢႆးမႃးလႆႈၽႄႈၶဝ်ႈမႃးၼႂ်းမိူင်း ၾင်ႇတၢင်းဢွၵ်ႇမႄႈၼမ်ႉပၢင်ႇလၢႆႇ ၸွမ်း ၵူၼ်းၵႃႉၵူၼ်းၶၢႆၸၢဝ်းႁိၼ်ႇတူႇလႄႈပုတ်ႉထသႃသၼႃးသေ ဢဝ်ယဵၼ်းမႃးပဵၼ်ၾိင်ႈၸၢဝ်းၶိူဝ်း ဢၼ်ၼပ်ႉယမ် ပုတ်ႉထသႃသၼႃးၶဝ်မႃး ၸဵမ်ထႆး လၢဝ်း ၶမဵၼ် သီရိလင်ၵႃလႄႈမၢၼ်ႈတင်းတႆးၸိူဝ်းပဵၼ်ၼိၵၢႆႁိၼယၢၼ်း။ ၾိင်ႈ ပီမႂ်ႇသွၼ်းၼမ်ႉၼႆႉ ၵူၼ်းၶိူဝ်းတႆး ႁဝ်းဢမ်ႇဝႃႈထႆး လၢဝ်း လိုဝ်ႉ ၶိုၼ် တႆး ယင်းယုမ်ႇယမ်ဝႃႈ ပဵၼ်ၾိင်းတႆး (ႁဝ်းႁင်းၵွႆး) မႃးၸဵမ်လႂ် ၼႆလူးၵွၼ်ႇ။
ၼၢင်းသင်ၶၢၼ်တင်းၸဵတ်းယိင်း မီးၸိုဝ်ႈ မီးတၢင်းၵိၼ် မီးၶိူင်ႈမိုဝ်းလႄႈသတ်းတဝႃႇဢၼ်ၶီႇ ဢမ်ႇမိူၼ် ၵၼ်၊ ၸိူင်ႉၼင်ႇ - 1) ဝၼ်းဢႃတိၸ်ႉ ၸိုဝ်ႈၼၢင်းတုင်းသီ (Dungsi-devi) ပၵ်းမွၵ်ႇမၢၵ်ႇၵွင်ႉၵႅင်း (မွၵ်ႇမၢၵ်ႇၸင်ႈ)၊ ႁွႆႈတိုဝ်းသႅင်လႅင်(ပတ်ႉတမျႃး)၊ ၵိၼ်မၢၵ်ႇလိူဝ်ႇပဵၼ်ဢႃႁၢရ်၊ မိုဝ်းၶႂႃယိပ်းၵူင်းၸၵ်း၊ မိုဝ်းသၢႆႉ ယိပ်းႁွႆသင် လႄႈ ဢဝ်ၼူၵ်ႉၶုတ်ႈ(ၵႃလူၼ်ႇ) ပဵၼ်သတ်းၶီႇ။ 2) ဝၼ်းၸၼ် ၸိုဝ်ႈၼၢင်းၵူဝ်း ရႃးၵ (Goraga-devi) ပၵ်းမွၵ်ႇပိပ်ႇ၊ ႁွႆႈတိုဝ်းသႅင်ၶႆႇ(သႅင်ၶႆႇမုၵ်ႉ)၊ ၵိၼ်ၼမ်ႉမၼ်းပဵၼ်ဢႃႁၢရ်၊ မိုဝ်းၶႂႃ ယိပ်းမိတ်ႈသွင်ၶူမ်း၊ မိုဝ်းသၢႆႉ ယိပ်းမႆႉတဝ်ႉ၊ ဢဝ်သိူဝ်ပဵၼ်သတ်းၶီႇ။ 3) ဝၼ်းဢင်းၵၢၼ်း ၸိုဝ်ႈၼၢင်းရႃး ၵသ်ႉသ(Rakasya-devi) ပၵ်းမွၵ်ႇမူဝ်၊ ႁွႆႈတိုဝ်းသႅင် မူဝ်းရႃး(ႁိၼ်လၢႆး)၊ ၵိၼ်ၼမ်ႉလိူတ်ႈပဵၼ်ဢႃႁၢရ်၊ မိုဝ်းၶႂႃယိပ်းႁွၵ်ႇသၢမ်ငႅမ်ႈ၊ မိုဝ်းသၢႆႉယိပ်းၵၢင်ႇၶႃသႅင်(ၵူင်ထၼူး)၊ ဢဝ်မူပဵၼ်သတ်းၶီႇ။ 4) ဝၼ်းပုတ်ႉ ၸိုဝ်ႈၼၢင်းမူၼ်းထႃး (Mantha-devi) ပၵ်းမွၵ်ႇၸၢမ်ၶၢဝ်၊ ႁွႆႈတိုဝ်းသႅင် ၽႆးထုၼ်း(သႅင်တႃမႅဝ်း)၊ ၵိၼ်ၼူမ်း၊ မၼ်းၼိူၺ်း(မၼ်းထူဝ်းပၢတ်ႈ) ပဵၼ်ဢႃႁၢရ်၊ မိုဝ်းၶႂႃယိပ်းလဵၵ်းပၢႆလႅမ်၊ မိုဝ်းသၢႆႉ ယိပ်းမႆႉတဝ်ႉ၊ ဢဝ်မႃႉလႃးပဵၼ်သတ်းၶီႇ။ 5) ဝၼ်းၽသ်း ၸိုဝ်ႈၼၢင်းၵိရိၼီး(Kirini-devi)  ပၵ်းမွၵ်ႇမူၼ်းထႃး၊ ႁွႆႈ တိုဝ်းသႅင်ၶဵဝ် (marakot or jade) ၊ ၵိၼ်ထူဝ်ႇလႄႈငႃးပဵၼ်ဢႃႁၢရ်၊ မိုဝ်းၶႂႃယိပ်းၶေႃငွင်း၊ မိုဝ်းသၢႆႉ ယိပ်းၵွင်ႈၵၢင်ႇ၊ ဢဝ်ၸၢင်ႉပဵၼ်သတ်းၶီႇ။ 6) ဝၼ်းသုၵ်း ၸိုဝ်ႈၼၢင်းၵိမိထႃး (kimitha-devi)  ပၵ်းမွၵ်ႇၸူင်း ၵူၼ်းၼီး(မွၵ်ႇမူဝ်လႅင်)၊ ႁွႆႈတိုဝ်းသႅင်သီလိူင်(ပုသ်ႉသရႃၶမ်း)၊ ၵိၼ်ၼမ်ႉၵူၺ်ႈဝႃႉ(ၵူၺ်ႈရၶႅင်ႇ) ပဵၼ်ဢႃႁၢရ်၊ မိုဝ်းၶႂႃယိပ်းမိတ်ႈသွင်ၶူမ်း၊ မိုဝ်းသၢႆႉယိပ်းတိင်ႇ၊ ဢဝ်ၵႂၢႆးပဵၼ်သတ်းၶီႇ။ 7) ဝၼ်းသဝ် ၸိုဝ်ႈၼၢင်းမ ႁူဝ်ထရ (Mahodhara) ပၵ်းမွၵ်ႇ သၢမ်ႁၢဝ်(မွၵ်ႇၽၵ်းတူပ်း)၊ ႁွႆႈတိုဝ်းသႅင်ၵမ်ႇ(သႅင်ၼီႇလႃႇ)၊ ၵိၼ်ၼိူဝ်ႉ တိုင်ၵႂၢင်ပဵၼ်ဢႃႁၢရ်၊ မိုဝ်းၶႂႃယိပ်းဝူင်းၸၵ်း (ၸၵ်ျႃႇ)၊ မိုဝ်းသၢႆႉယိပ်းႁွၵ်ႇသၢမ်ငႅမ်ႈ၊ ဢဝ်ၼူၵ်ႉယုင်းပဵၼ် သတ်းၶီႇၸိူင်ႉၼႆ။ (သင်ၶၢၼ်ပီ 2012 ၼႆႉ ၼႂ်းပိုၼ်း သင်ၶၢၼ်မိူင်းထႆး ၶိုၼ်ႈဝတ်ႉၼႂ်းဝၼ်းၸၼ်လႄႈ ၵူၼ်းၵိူတ်ႇဝၼ်းၸၼ်ၵိၼ်တႃႇၵၼ်| (ၵိၼ်လဵင်ႉ လူႇတၢၼ်း လႄႈ ယွၼ်းၽွၼ်းတီႈၵူၼ်းထဝ်ႈၵူၼ်းၵႄႇၼႂ်းဝၼ်းသင်ၶၢၼ်)၊ မၢင်ပီၼႆႉ မိူင်းၼိုင်ႈတင်းမိူင်းၼိုင်ႈ ဝၼ်းၶိုၼ်ႈဝတ်ႉ ဢမ်ႇမႅၼ်ႈဝၼ်းလဵဝ်ၵၼ် (ၸိုဝ်ႈၼၢင်း သင်ၶၢၼ်ၼႆႉ တီႈၼိုင်ႈတင်းတီႈၼိုင်ႈပႅၵ်ႇပိူင်ႈၵၼ်ဝႆႉE။
ယၢမ်းၶွပ်ႈၶွႆႈၼိုင်ႈပီ(တဵမ် 365 ဝၼ်း) ဢမ်ႇၼၼ် ယၢမ်းဢၼ်ၶၢႆႉပဵၼ်ႇပီၵဝ်ႇပီမႂ်ႇၼၼ်ႉၵေႃႈ ဢဝ်ၸွမ်း လီးလႃး(လွင်ႈၶီႇသတ်း)ၼၢင်းသင်ၶၢၼ်သေ မၵ်းမၼ်ႈၵၼ်ၸိူင်ႉၼင်ႇ- ပေႃးပဵၼ်ပီဢၼ်ၼၢင်း သင်ၶၢၼ်ၸုၵ်း ၼိူဝ်လင်သတ်းၶီႇမႃးၼႆႉ မၼ်းၼႄဝႃႈ ၶုၼ်သင်ၶၢၼ် (ၶုၼ်ဝၼ်း) ၶၢႆႉၶဝ်ႈႁႃရႃးသီမေးသႃ ၼႂ်းယၢမ်းၵၢင်ၼႂ်ၸဝ်ႉ ထိုင် တဵင်ဝၼ်း ၼႂ်းဝၼ်းမႁႃသင်ၶၢၼ်။ ပေႃးၼၢင်းသင်ၶၢၼ်ၼင်ႈၼိူဝ်လင်သတ်းၶီႇမႃးၼႆ ပဵၼ်ၼႂ်းယၢမ်းၵႄႈၵၢင် တဵင်ႈဝၼ်း ထိုင်ႁူဝ်ၶမ်ႈ။ ပေႃးၼၢင်းသင်ၶၢၼ်ၼွၼ်းမိုၼ်းတႃ ၼိူဝ်လင်သတ်းၶီႇမႃး ပဵၼ်ယၢမ်းၵႄႈၵၢင်ႁူဝ်ၶမ်ႈ ထိုင်တဵင်ႈၶိုၼ်း။ ပေႃးသမ်ႉၼွၼ်းလပ်းတႃ ၼိူဝ်လင်သတ်းၶီႇမႃး ပဵၼ်ယၢမ်းၵႄႈၵၢင်တဵင်ႈၶိုၼ်း ထိုင်ႁူဝ်မိူင်းယုၵ်ႉ ၸိူင်ႉၼႆ။ ယင်းယုမ်ႇယမ်ၽွၼ်းလီ ၽွၼ်းၸႃႉၵၼ်ဝႃႈ ပေႃးပဵၼ်ပီဢၼ်ၼၢင်းသင်ၶၢၼ်ၸုၵ်းမႃး တေမီးလွင်ႈလိူတ်ႇမႆႈ၊ တၢင်းပဵၼ်တေၼမ်။ ပေႃးၼင်ႈမႃး ရေႃးၵႃႇတၢင်းပဵၼ်တေၼမ်၊ ၽေးၽႆးလိူင်ႇၼမ်။ ပေႃးၼွၼ်းမိုၼ်းတႃမႃး ၽူႈၵူၼ်း တေလႆႈယူႇယဵၼ် သိူဝ်းမူၼ်ႈ လႄႈပေႃးၼွၼ်းလပ်းတႃမႃး ၸဝ်ႈယႂ်ႇၶုၼ်လူင် တေၶိုၼ်ႈယႂ်ႇမၢၵ်ႈမီးၼႆယဝ်ႉ။
ပီ 2012 ၼႆႉ ၶုၼ်သၢင်ၶၢၼ်ၶီႇဝူဝ်း မိုဝ်းၶႂႃယိပ်းၶႂၢၼ်၊ မိုဝ်းသၢႆႉယိပ်းဝူင်းၸၵ်း၊ လုၵ်ႉၼႃႈတၢင်းၸဵင်ႇ ၸၢၼ်းဝၼ်းဢွၵ်ႇ ၶိုၼ်ႈၵႂႃႇတၢင်းပွတ်းႁွင်ႇ၊ ဝၼ်းတီႈ 16 ၶိုၼ်ႈဝတ်ႉ၊ ဝၼ်းတီႈ 17 ပဵၼ်ဝၼ်းပီမႂ်ႇ 1 ဝၼ်း မႅၼ်ႈ လိူၼ်ႁႃႈ ထႆး တႆး/လိူၼ်ႁူၵ်းၶိုၼ် လိုဝ်ႉ/လိူၼ် 7 ယူၼ်း- လွင်ႈ 11 ၶမ်ႈ၊ မဵင်းဝၼ်းဢင်းၵၢၼ်း(ရႃးၸသီ) ၊ တႆး ဝၼ်းပိုၵ်းသၼ်(ဝၼ်းလိင်း) ၶဝ်ႈၼႂ်းပီပုတ်ႉထသႃသၼႃး 2556(ပီပုတ်ထသႃသၼႃးၶၢႆႉပဵၼ်ႇမိူဝ်ႈဝၼ်း လိူၼ်ႁူၵ်း လွင်ႈ 1 ၶမ်ႈၵူႈပီE။ ပီသၶၢၸ်ႇ 1374 ၼႆႉ ထႆး တႆး ပဵၼ်ပီ 2 ပႅတ်ႇဝႃသႃသွၼ်ႉ(ဝႃႇထၢပ်ႈ)၊ ယူၼ်း ၶိုၼ် လိုဝ်ႉ ပဵၼ်ပီ 9 လဵဝ်ဢမ်ႇသွၼ်ႉ(ဢမ်ႇထၢပ်ႈ)။
သင်ၶၢၼ် သူင်ၶၢၼ် သူင်ၵရၢၼ်း လႄႈသၢင်းၵျၢၼ်ႇ ပဵၼ်ၵႂၢမ်းၶေႃႈလဵဝ်ၵၼ် မႃးတီႈၵႂၢမ်း သၼ်သၵရိတ်ႈ သင်ၵရၢၼ်းတ(ပႃလိပဵၼ်-သင်ၵၼ်တ)။ ပွင်ႇဝႃႈ လႅၵ်ႈလၢႆႈ ၶၢႆႉပိၼ်ႇ။ ဝၼ်းသင်ၶၢၼ် ၸွမ်းၾိင်ႈမၼ်းမီး 3 ဝၼ်း၊ ဝၼ်းမႁႃသင်ၶၢၼ်(ဝၼ်းဢၼ်ၶုၼ်သင်ၶၢၼ်ၶဝ်ႈႁႃရႃးသီမေးသႃ) ၵမ်ႈၼမ်ပဵၼ်မႅၼ်ႈၼႂ်းဝၼ်းတီႈ 13 လိူၼ်ဢေႈ ပရိူဝ်ႈ (မၢင်ပီမႅၼ်ႈၼႂ်းဝၼ်းတီႈ 14 ၵေႃႈမီး၊ ၼႂ်းပီ 2012 ၼႆႉမႅၼ်ႈၼ်ဝၼ်းတီႈ 13 ယူႇ)၊ ဝၼ်းၼဝ်း (ဝၼ်းၶုၼ်သင်ၶၢၼ်ယူႇပဵၼ်တီႈပဵၼ်တၢင်းၼႂ်းရႃးသီမေးသႃ၊ မႅၼ်ႈဝၼ်တီႈ 14_15 ၊ မၢင်ပီဝၼ်းၼဝ်းမီး 2 ဝၼ်း)၊ လႄႈဝၼ်းၽယႃးဝၼ်းမႃး ဢမ်ႇၼၼ် ဝၼ်းသင်ၶၢၼ်ၶိုၼ်ႈမႅၼ်ႈဝၼ်းတီႈ 15_16 မၢင်ပီ)၊ ဝၼ်းၶိုၼ်ႈပီမႂ်ႇ/ ဝၼ်းပိၼ်ႇ သၵ်ႉၵရၢၸ်ႈမႂ်ႇ၊ မႅၼ်ႈဝၼ်း တီႈ 16-17 မၢင်ပီ)။။ ၼႂ်းၽွင်းဝၼ်းသၢင်ၶၢၼ် 3 ဝၼ်း (မၢင်ပီ 4 ဝၼ်း)ၼႆႉ ဢဝ်ၸွမ်း ၾိင်ႈဢၼ်ၽၢမ်း ၶဝ်တင်ႈဝႆႉၼၼ်ႉသေ ဢမ်ႇႁဵတ်းႁႃၵၢၼ်လဵင်ႉတွင်ႉၵၼ်လႄႈႁွင်ႉဝႃႈဝၼ်းၵမ်၊ လႄႈဢမ်ႇႁဵတ်းႁႂ်ႈ လိူတ်ႈတူၵ်းယၢင်ဢွၵ်ႇၵၼ်။ ၵွပ်ႈပဵၼ်ၽွင်းဢၼ်ၼၢင်းသင်ၶၢၼ်ၶဝ် ဢၢပ်ႇသုၵ်ႈၵွၵ်းႁူဝ်ၶုၼ်သၢင်ၵပိလလႄႈ ၸိူဝ်း ၼပ်ႉယမ်သႃသၼႃးၽၢမ်း(ႁိၼ်ႊတူႊ)ၶဝ် သွၼ်းၼမ်ႉၵၼ်တၢင်ဢၢပ်ႇၼမ်ႉပၼ်ၵွၵ်းႁူဝ်ၶုၼ်သၢင် ႁႂ်ႈပႃးတူဝ်ၵဝ်ႇ ၸုမ်ႉၸိုၼ်ႈ ၵတ်းယဵၼ်ၸွမ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၵွႆးၵႃႈ ၾိင်ႈသွၼ်းၼမ်ႉၼႆႉ ၼႂ်းမိူင်းၵလႃးဢိၼ်းတိယိူဝ်း (မိူင်းၸမ်းပူး) ယၢမ်းလဵဝ် ၵူၼ်းႁူႉၸၵ်းဢမ်ႇၶႂ်ႈမီးယဝ်ႉ။ ၽူႈႁူႉၵမ်ႈၽွင်ႈဝႃႈ ပဵၼ်ၾိင်ႈထုင်း ၶုၼ်ၵလႃးလမ် ၶိူဝ်းႁိူၼ်းပလ်လဝ တၢင်းမိူင်းဢိၼ်ႊတိယိူဝ်ႊပွတ်းၸၢၼ်းၶဝ်ၵွႆး၊ ဢမ်ႇၸႂ်ႈၾိင်ႈထုင်း မိူင်းဢိၼ်ႊတိယိူဝ်ႊတင်းပတ်းပိုၼ်ႉၼႆၵေႃႈမီး။
ပီမိူင်းၵေႃးၸႃႇ(ၸူးလသၵ်ႉၵရႃးၸႃး)ၵေႃႈ ၶၢႆႉပိၼ်ႇၼႂ်းလိူၼ် 5-6 ၼႆႉ၊ ၸင်ႇဝႃႈပီႈ(2012)ၼႆႉ လုၵ်ႉတီႈပီ 1373 (ပီႁုင်ႉမဝ်ႈ-ပၢင်တၢႆး) သေ ၶၢႆႉပဵၼ်မႃးပီ 1374 (ပီတဝ်ႇသီ-ငိူၵ်ႈ) ၼႆမႃးၵၼ်။ ၸိုဝ်ႈပီ မိူင်းသၵ်ႉၵရႃးၸႃး (သၵ်ႉၵရၢၸ်ႈ၊ သၵ်းၶၢၸ်ႇ) ၼႆၼၼ်ႉၵေႃႈ ႁွင်ႉၸွမ်းၸိုဝ်ႈၶုၼ်သၵ်ႉၵ ၶိူဝ်းႁိူၼ်း သရိဝႃးႁၼ မိူင်းၸမ်းပူး(India) ၽူႈဢၼ်ယႃႉပႅတ်ႈပီၵလိယုၵ်ႈ 3179 ၼီႈသေ တင်ႈပီမိူင်း မႃးမႂ်ႇလႄႈတႄႇၼပ်ႉ 1 မႃးၼၼ်ႉ ၼႆယဝ်ႉ (ၽူႈႁူႉၵမ်ႈၽွင်ႈဝႃႈ ၶိူဝ်းႁိူၼ်းသရိဝႃးႁၼ ပဵၼ်ၶိူဝ်းၶုၼ် ဢူဝ်းၵႃၵ မိူင်းဢယူဝ်းထယႃး ဢၼ်ပဵၼ်ၵဝ်ႉငဝ်ႈ ၶိူဝ်းသၵ်ႉၵ မိူင်းၵပိလဝတ်ႉထုၼၼ်ႉၼႆ)။ တင်ႈဢဝ်ပီၼၼ်ႉမႃးႁွင်ႉပီမိူင်းဝႃႈ သၵ်ႉၵရႃးၸႃးၼႆမႃး။ မိူဝ်ႈသၵ်ႉ ၵရႃးၸႃး လႆႈမႃး 6847 ၼီႈၼၼ်ႉ ၶုၼ်ဢၺ်းၸၼ ၶိူဝ်းႁိူၼ်းသၵ်ႉၵ (မိူင်းၵူဝ်းလိယ-ၽူႈပဵၼ်တႃမွၼ်ႇၸဝ်ႈ ၸၢႆးသိတ်ႉတတ်ႉထ) လႆႈယႃႉပႅတ်ႈသၵ်ႉၵရႃးၸႃး 6845 ယဝ်ႉဝႆႉ 2 သေတင်ႈၼပ်ႉပဵၼ်မႁႃသၵ်ႉၵရႃးၸႃးမႃး။ မိူဝ်ႈမႁႃသၵ်ႉၵရႃးၸႃး ႁွတ်ႈထိုင် 149 ၼီႈၼၼ်ႉ ၶုၼ်ဢၸႃးတသတ်းထု ၸိုင်ႈမိူင်းမၵထလႆႈယႃႉပႅတ်ႈသေ တင်ႈပဵၼ်ပီသ ၶၢၸ်ႇပုတ်ႉထသႃသၼႃးယဝ်ႉယိပ်းတိုဝ်းမႃး။ ထိုင်မႃးပုတ်ႉထသႃသၼႃးသၶၢၸ်ႇလႆႈ 642 ၼီႈၼၼ်ႉ ၸဝ်ႈသုမုၼ်းတရီး ၶုၼ်သိုပ်ႇၶိူဝ်းပိဝ် ၸိုင်ႈမိူင်းသီရိၶဵတ်ႉ(မီးၼႂ်းၸႄႈမိူင်းမွၼ်းယၢမ်းလဵဝ်) လႆႈယႃႉ ပႅတ်ႈ 640 သေ ဝႆႉလိူဝ် 2 ယဝ်ႉတင်ႈပဵၼ်မႃးၵေႃးၸႃႇသၵ်ႉၶၢၸ်ႇၼႆ။ တင်ႈၼၼ်ႈမႃး ၸႂ်ႉတင်းပီၵေႃး ၸႃႇလႄႈပီသႃသၼႃး ႁူမ်ႈၵၼ် မႃးဝႃႈၼႆ။
မိူဝ်ႈပီၵေႃးၸႃႇႁွတ်ႈမႃး 652 ၼီႈၼၼ်ႉ ၶုၼ်ၶိူဝ်းပိဝ်ႇ ဢၼ်ပဵၼ်ၶုၼ်ၸိုင်ႈမိူင်းၼွင်ၵၢဝ်လူင် (ပူးၵၢမ်ႇ၊ ပုၵၢၼ်ႇ မီးၼႂ်းမိူင်းမၢၼ်ႈပွတ်းၼိူဝ်ယၢမ်းလဵဝ်) တူၼ်ထူၼ်ႈ 28၊ ၸဝ်ႈပုပ်ႉပႃးၸေႃးရႁၼ် (ႁွင်ႉၸွမ်းၸိုဝ်ႈမိူဝ်ႈပဵၼ် မုၼ်ၸဝ်ႈ တိုဝ်းၵမ်ထမ်းယူႇတီႈလွႆပုပ်ႉပႃး၊ ၸိုဝ်ႈတႄႉဢၼ်ပေႃႈမႄႈတၢင်ႇပၼ် ဝႃႈႁိုဝ် ဢမ်ႇႁၼ်တႅမ်ႈဝႆႉ) ယႃႉပႅတ်ႈ 560 သေဝႆႉ 2 ယဝ်ႉၼပ်ႉဢၢၼ်ႇပဵၼ်ပီၸူးလသၶၢၸ်ႇမႃးလႄႈၸႂ်ႉ မႃးတေႃႇပၢၼ်မိူဝ်ႈလဵဝ်(2012)ၼႆႉယဝ်ႉ။ (ၼႂ်းပိုၼ်းထႆး မၢင်ၽိုၼ်တႄႉဝႃႈ ၸူးလသၶၢၸ်ႇၼႆႉ ၽျႃးသၵ်းလမ် ၸဝ်ႈမိူင်းတၢၵ်ႇ(ၸေႈတွၼ်ႈတၢၵ်ႇ ဢၼ်မီးၼႂ်း မိူင်းထႆး ပွတ်းၼိူဝ်ယၢမ်းလဵဝ်) ၶုၼ်ၶိူဝ်းၶွမ်ပဵၼ် ၵေႃႉတင်ႈမႃးမွၵ်ႈမိူဝ်ႈဢွၼ်တၢင်းပီၶရိသ်ႉတ် 638 ပီၼၼ်ႉ)။ ၸူးလသၶၢၸ်ႇ(ၸုလသၵ်ႉၵရႃးၸႃး)ၼႆႉ ပဵၼ်ပီမိူင်းဢၼ်ၽႄႈလၢမ်းမႃးၸွမ်းပုတ်ႉထသႃသၼႃးၼိၵၢႆ ႁိၼယၢၼ်း (ထေရဝႃးတ)ၵွႆးလႄႈ မီးမိူင်းၸိူဝ်းၼပ်ႉယမ်ပုတ်ႉထသႃသၼႃးၼိၵၢႆထေရဝႃးတ ၸိူင်ႉၼင်ႇမိူင်းထႆး လၢဝ်း ၶမဵၼ် မၢၼ်ႈလႄႈ ၵူၼ်းတႆးၸၢဝ်းပုတ်ႉထၶဝ်ၵွႆး ဢၼ်ၸႂ်ႉတိုဝ်းၵၼ်။ ၼႂ်းမိူင်းၵလႃးၸမ်ႇပူႇတီႇပႃႇ လႄႈတၢင်ႇ တီႈတၢင်ႇလႅၼ် ႁူမ်ႈတင်းၸၢဝ်းပုတ်ႉထၼိၵၢႆမႁႃယၢၼ်း(ဢႃၸရိယဝႃးတ)ယဝ်ႉ ၵွပ်ႈၶဝ်မီးသၶၢၸ်ႇ-ပီမိူင်းႁင်းၶဝ် ၸဝ်ႈယူႇယဝ်ႉလႄႈ ဢမ်ႇမီးၽႂ်ၸႂ်ႉတိုဝ်းၸူးလသၶၢၸ်ႇၸိူင်ႉဝႃႈၼႆႉ။
ပီမႂ်ႇသွၼ်းၼမ်ႉၼႆႉ ၽူႈတႅမ်ႈၶႂ်ႈလၢတ်ႈၼႄဝႃႈ ႁႂ်ႈဢဝ်ပဵၼ်ၾိင်ႈထုင်းၵွႆးသေ ပိူင်လူင်မၼ်း ႁႂ်ႈမေႃဢဝ် ပဵၼ်မရၼဢၼုသတိထမ်း ဢၼ်ဝႃႈၽဝပၢၼ်ၵူၼ်းႁဝ်းၼမ်မႃးတူဝ်းမႃးထႅင်ႈၼိုင်ႈပီယဝ်ႉ(ၸိူင်ႉၼင်ႇၵႂၢမ်းသွၼ် ပုတ်ႉထမီးဝႃႈ- ၵႃလူဝ်း ၶႃးတတိ ၽူးတႃႁိ- ယၢမ်းဝေးလႃး ဢိုၼ်ၵိၼ်ဢႃယုသတ်း တဝႃႇတင်းလၢႆယူႇၵူႈဝိ ၼႃးထီး) ၼႆၼၼ်ႉသေ လူဝ်ႇၸႂ်ႉတိုဝ်းသတိထမ်းၵူႈၵၼ်တင်းမဵတ်ႉတႃထမ်းသေ ႁႃဢူဝ်းၵၢသ်ႇ (တိုဝ်ႉတၢင်း) ႁဵတ်းၵၢၼ်ၸွႆႈ ထႅမ်ၽူႈဢိုၼ်ႇ၊ ႁဵတ်းႁႂ်ႈၽူႈၵူၼ်းၼႂ်းၾိင်ႈၵူၼ်း မီးမဵတ်ႉတႃထမ်း မီးလွင်ႈၽဵင်ႇပဵင်းယုတ်ႉတိထမ်းယဝ်ႉ ႁူႉပွင်ႇလွင်ႈ ၵၼ်လႄႈမေႃႁၵ်ႉမေႃၸွႆႈၵၼ်ၸွမ်းလၵ်းပိူင် ပူၸ်ႉၸင်ၵ(ထမ်းပၸ်ႉၸႆတႃႇႁူႉပွင်ႇလွၵ်းလၢႆး ဢၼ်မွတ်ႇ လႆႈတၢင်း တုၵ်ႇၶ) 7 ယၢင်ႇဢၼ်မီးဝႃႈ- ယူႇဢမ်ႇလိုမ်းႁၢင်ႈလိုမ်းတူဝ်(သတိ)၊ ႁဵတ်းသင်ၵေႃႈဝူၼ်ႉႁႂ်ႈၸေးၸွတ်ႇ ၵူႈၾၢႆႇၾၢႆႇ ယဝ်ႉၸင်ႇႁဵတ်း (ထမ်းမဝိၸယ)၊ မိူဝ်ႈႁဵတ်းၵၢၼ်သင်ၵေႃႈ ဢဝ်ၸႂ်သႂ်ႇတႄႉတႄႉသေႁဵတ်း(ဝီးရိယ)၊ လီၸႂ်ထူမ်ၸႂ် ၼိူဝ်ၵၢၼ်ႁဵတ်းတူဝ်ၵဝ်ႇယူႇသေႇသေႇ(ပီတိ)၊ ၾိုၵ်းႁဵတ်းႁႂ်ႈတူဝ်ယူႇငၢႆႈသဝ်းလူမ် လႄႈမီးၸႂ်ၵတ်းၸႂ် ယဵၼ် ဢမ်ႇဝႃႈယူႇၼႂ်းသထႃၼဢၼ်လႂ်(ပသ်ႉသတ်ႉထိ)၊ တင်ႈၸႂ်ႁႂ်ႈမၼ်ႈ၊ ဝႆႉၸႂ်ႁႂ်ႈၼိမ်လူၺ်ႈလွၵ်းလၢႆး ၽႃးဝၼႃး (သမႃးထိ)၊ လႄႈပွႆႇဝၢင်းလွင်ႈတိတ်းႁွႆႈၸပ်းပႅၼ်းသေ ႁႃဢူဝ်းၵၢသ်ႇၸွႆႈထႅမ်ပိူၼ်ႈ၊ ႁဵတ်း ႁႂ်ႈပိူၼ်ႈပူၼ်ႇလွတ်ႈလႆႈ တၢင်းတုၵ်ႉၶ လူၺ်ႈဢမ်ႇလိူၵ်ႈဝႃႈပဵၼ်ၽႂ်ၽူႈလႂ်(ဢုပဵၵ်ႉၶႃ)-ၸိူင်ႉၼႆ။ လိုၼ်းသုတ်းယွၼ်းဢဝ်ၵႂၢမ်းသွၼ်ၽရႃႉၻွၵ်ႉတိူဝ်ႊၶမ်းမၢႆ ၸဝ်ႈၶူးထမ်းမသႃမိ ဝတ်ႉဢွၵ်ႉသ်ၾိူတ်ႉ မိူင်းဢင်းၵိသျ်ႉသေ ၾၢၵ်ႇတွၼ်ႈတႃႇပဵၼ်ၶွင်ၶႂၼ်ပီမႂ်ႇသွၼ်းၼမ်ႉပီ 2012 ၼႆႉယဝ်ႉ ၶွတ်ႇယွတ်ႈပွင်ႈၵႂၢမ်း ၼင်ႇပႃႈ တႂ်ႈၼႆႉ။
- ပေႃးၶႂ်ႈပဵၼ်ၵူၼ်းလီ ၶႂ်ႈၵျႃႉမိူင်းၽီ ၶႂ်ႈလီမိူင်းၵူၼ်းၼႆႉ ထုၵ်ႇလီလႆႈႁဵတ်းၵၢၼ်လိူဝ်ပိူၼ်ႈ(ႁႂ်ႈပဵၼ် ၺမသ-ၶေငႄလၼ)။ သမ်ႉလူဝ်ႇၶတ်းၸႂ်ႁဵတ်းၵၢၼ်ၽႃးဝၼႃး မိူၼ်ၼင်ႇသိၼ်ထမ်းၸဝ်ႈ ၶူးဝႃးဝုၼ်းၸုမ်ႉ (မိူင်းၽူင်း)။ မၼ်းၸဝ်ႈၼႆႉ မေႃထွမ်ႇမေႃၾင်းမေႃထၢမ်၊ မေႃႁဵၼ်းႁူႉ(မီးသုတမယ)၊ မေႃဝူၼ်ႉမေႃၶိတ်ႉ၊ ၶဝ်ႈၸႂ်ၼႃႈၵၢၼ်လႄႈ ႁူႉပွင်ႇလွၵ်းလၢႆးႁဵတ်းသၢင်ႈ(မီးၸိၼ်တႃမယ)၊ ယူႇႁင်းၵွႆးလႆႈ၊ ယူႇတီႈလႂ်လႆႈ၊ ဢမ်ႇမီးၶူဝ်းၶွင်သုၼ်ႇတူဝ်၊ ဢမ်ႇတိတ်း ႁွႆႈၸပ်းပႅၼ်းသင်၊ ၼွၼ်းဢေႇတိုၼ်ႇၼမ်၊ ႁဵတ်းၵၢၼ်ၼမ်သေ ယူႇလၢႆဢေႇ၊ တင်းယင်း ၵႄႈလိတ်ႈပၼ်ႁႃလႆႈႁင်းၵွႆး (ၼႆႉပဵၼ်ၽႃးဝၼႃးမယ)ယဝ်ႉ။ ႁဝ်းၸိူဝ်းၼႆႉ တေႃႉတႄႉႁဵတ်းလႆႈသုတမယ တင်းၸိၼ်တႃမယၵွႆး၊ လႆႈၵေႃႈယင်းပႆႇ လႆႈသဵင်ႈ။ ၸဝ်ႈၶူးဝႃးၼႆႉ မၼ်းၸဝ်ႈႁဵတ်းလႆႈတင်းသၢမ်ယိူင်ႈယဝ်ႉ။ လီယုၵ်ႉယေႃးလီၼပ်ႉထိုဝ်တႄႉတႄႉ။ ပဵၼ်မုၼ် ၵုၼ်း ပဵၼ်သရေႇၼႃႈတႃ ပုၼ်ႈတႃႇၸၢဝ်းၶိူဝ်းတႆးႁဝ်းတႄႉတႄႉၼႆၼၼ်ႉ ယႃႇပေလိုမ်းၵၼ်သေၵမ်း၊ ၶတ်းၸႂ် ၸွႆႈတၢၼ်ႈၸဝ်ႈ ၵေႃႇသၢင်ႈပႃရမီးထမ်းတႄႉတႄႉသေၵမ်း။ ႁဵတ်းၵၢၼ်ၼမ်လိူဝ်ပိူၼ်ႈ(ပဵၼ် ၺမသ-ၶေငႄလၼ) ၸင်ႇပဵၼ်ၽူႈဢွၼ် ႁူဝ်ပိူၼ်ႈလႆႈ- ၼႆ။
ၼမ်ႉၵွၵ်ႇ၊ ဝၢၼ်ႈ
ဝၢၼ်ႈၵွၵ်ႇ (, Nam Kauk, နမ့်ကောက်) ၼႆႉ ပဵၼ်ဝၢၼ်ႈ ဢၼ်မီးၼႂ်း ဢိူင်ႇၼွင်ႁီး၊ ၸႄႈဝဵင်း မိူင်းၼၢႆး၊ ၸႄႈတွၼ်ႈ လၢင်းၶိူဝ်း၊ မိူင်းတႆး ဢေႃႈ။
ဢိၼ်ႇတေႃးၵျႄႇ၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းၵျွၵ်ႉပတွင်း
ဝၢၼ်ႈဢိၼ်ႇတေႃးၵျႄႇ  (အင်တောကျယ်ရွာ၊ Intawkyei) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇဢိၼ်ႇတေႃးၵျႄႇ၊ ၸႄႈဝဵင်းၵျွၵ်ႉပတွင်း၊ ၸႄႈတွၼ်ႈၺွင်ႇဢူး၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 191960 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇဢိၼ်ႇတေႃးၵျႄႇၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 478 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 543 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 1021 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းၵျွၵ်ႉပတွင်း
ယႂႃႇတိတ်ႉ၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းၸိၼ်ႉၵၢႆႇ
ဝၢၼ်ႈယႂႃႇတိတ်ႉ  (ရွာသစ်ရွာ, Ywarthit) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇမူင်ႇပိၼ်ႇ၊ ၸႄႈဝဵင်းၸိၼ်ႉၵၢႆႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈၵျွၵ်ႉသႄႇ၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 190684 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇၸလေႇၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 2346 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 2596 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 4942 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
လႅတ်ႉတႄးၵျူဝ်း၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းပျေႃႇပွႆႇ
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းပျေႃႇပွႆႇ
ယႂႃႇတိတ်ႉ၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းၸိၼ်ႉၵၢႆႇ
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းၸိၼ်ႉၵၢႆႇ
တွင်ႇပျူင်း (ၸၢၼ်း)၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းတတႃးဢူး
ဝၢၼ်ႈတွင်ႇပျူင်း (ၸၢၼ်း)  (တောင်ပြုံး (တောင်)ရွာ, Taungpyone(South)) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇတွင်ႇပျူင်း၊ ၸႄႈဝဵင်းတတႃးဢူး၊ ၸႄႈတွၼ်ႈၵျွၵ်ႉသႄႇ၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 191163 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇၸလေႇၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 1549 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 2045 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 3594 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းတတႃးဢူး
ၺွင်ႇပိၼ်ႇၸွၵ်ႉ၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းၵျွၵ်ႉသႄႇ
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းၵျွၵ်ႉသႄႇ
ၵျွၵ်ႉၽူး၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းတတႃးဢူး
ဝၢၼ်ႈၵျွၵ်ႉၽူး  (ကျောက်ဖူးရွာ, Kyaukhpu) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇဢိၼ်ႇၵၢၼ်ႇ၊ ၸႄႈဝဵင်းတတႃးဢူး၊ ၸႄႈတွၼ်ႈၵျွၵ်ႉသႄႇ၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 191048 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇၸလေႇၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 1811 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 2029 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 3840 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းတတႃးဢူး
ၵၢၼ်ႇၶျႃး (ၸၢၼ်း)၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းမဵၵ်ႉထီႇလႃႇ
ဝၢၼ်ႈၵၢၼ်ႇၶျႃး (ၸၢၼ်း)  (ကန်ခြား (တောင်)ရွာ, Kanchar(South)) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇၵျွၵ်ႉၽူး ၊ ၸႄႈဝဵင်းမဵၵ်ႉထီႇလႃႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈမဵၵ်ႉထီႇလႃႇ၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 193764 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇၵျွၵ်ႉၽူးၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 945 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 1203 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 2148 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းမဵၵ်ႉထီႇလႃႇ
ၽွင်းပၢင်ႇ၊ ၸႄႈဝဵင်း
ၸႄႈဝဵင်းၽွင်းပၢင်ႇ (ဖောင်းပြင်မြို့နယ် ; Paungbyin Township ; ) ၼႆႉ ပဵၼ်ၸႄႈဝဵင်းဢၼ်ၼိုင်ႈ ဢၼ်မီးတီႈ ၸႄႈတွၼ်ႈမေႃႇလဵၵ်း၊ ၸႄႈတိူင်းၸႄႈၵႅင်း၊ မိူင်းမျၢၼ်ႇမႃႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ဝဵင်းပၵ်းလုမ်းၸႄႈဝဵင်းၼႆႉ ပဵၼ် ဝဵင်းၽွင်းပၢင်ႇယဝ်ႉ။
ၵၢၼ်ႇလႃႉ၊ ဝၢၼ်ႈ၊ တၢႆႉမျွင်ႇ
ဝၢၼ်ႈၵၢၼ်ႇလႃႉ  (ကန်လှရွာ၊ Kanhla) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇတၢႆႉမျွင်ႇ၊ ၸႄႈဝဵင်းယမႄးတိၼ်း၊ ၸႄႈတွၼ်ႈယမႄးတိၼ်း၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 192720 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇတၢႆႉမျွင်ႇၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 1441 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 1589 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 3030 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းယမႄးတိၼ်း
567
လိူၼ်မၢတ်ႉၶျ်
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢေႇပရႄႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မေႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျုၼ်ႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျူႇလၢႆႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢေႃးၵၢတ်ႉ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်သႅပ်ႇထႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢွၵ်ႇထူဝ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၼူဝ်ႇဝႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
ꧡူးၽျူႇၵၢၼ်ႇ၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းၼထူဝ်းၵျီး
ဝၢၼ်ႈꧡူးၽျူႇၵၢၼ်ႇ  (ဆူးဖြူကန်ရွာ, Suhpyukan) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇꩡီးၵၢၼ်ႇ ၊ ၸႄႈဝဵင်းၼထူဝ်းၵျီး၊ ၸႄႈတွၼ်ႈမျိၼ်းၶျၢၼ်ႇ၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 191753 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇꩡီးၵၢၼ်ႇၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 1880 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 1987 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 3867 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
567
လိူၼ်တီႇသႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
ꧡူးၽျူႇၵၢၼ်ႇ၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းၼထူဝ်းၵျီး
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းၼထူဝ်းၵျီး
567
လိူၼ်တီႇသႅမ်ႇပႃႇ
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:567
ဢလႄႉ၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းတႃႇၸီႇ
ဝၢၼ်ႈဢလႄႉ  (အလှည့်ရွာ, Ahhleit) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇၺွင်ႇပိၼ်ႇတႃႇ၊ ၸႄႈဝဵင်းတႃႇၸီႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈမဵၵ်ႉထီႇလႃႇ၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 194356 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇၺွင်ႇပိၼ်ႇတႃႇၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 877 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 987 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 1864 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ဢၢင်ႈဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းတႃႇၸီႇ
ပိၼ်းတႃး၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းပျေႃႇပွႆႇ
ဝၢၼ်ႈပိၼ်းတႃး  (ပင်းတားရွာ၊ Pintar) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇလွႆးပွၵ်ႉၵူင်း၊ ၸႄႈဝဵင်းပျေႃႇပွႆႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈယမႄးတိၼ်း၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 192999 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇလွႆးပွၵ်ႉၵူင်းၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 711 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 830 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 1541 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းပျေႃႇပွႆႇ
ꧡိၼ်ႇမိၼ်း၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းတွင်ႇတႃႇ
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းတွင်ႇတႃႇ
ဢိၼ်ႇတေႃး၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းၵျွၵ်ႉပတွင်း
ဝၢၼ်ႈဢိၼ်ႇတေႃး  (အင်တောရွာ၊ Intaw) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇဢိၼ်ႇတေႃး၊ ၸႄႈဝဵင်းၵျွၵ်ႉပတွင်း၊ ၸႄႈတွၼ်ႈၺွင်ႇဢူး၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 191961 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇဢိၼ်ႇတေႃးၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 478 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 543 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 1021 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းၵျွၵ်ႉပတွင်း
566
လိူၼ်ၸၼ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၾႅပ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မၢတ်ႉၶျ်
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢေႇပရႄႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မေႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျုၼ်ႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢေႃးၵၢတ်ႉ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်သႅပ်ႇထႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လွႆသၢႆး၊ ဝၢၼ်ႈ (ဢိူင်ႇၼမ်ႉတွင်း၊ မိူင်းၼၢႆး)
ဝၢၼ်ႈလွႆသၢႆး (, Loi Hseng, လွယ်ဆိုင်း) ၼႆႉ ပဵၼ်ဝၢၼ်ႈ ဢၼ်မီးၼႂ်း ဢိူင်ႇၼွင်ႁီး၊ ၸႄႈဝဵင်း မိူင်းၼၢႆး၊ ၸႄႈတွၼ်ႈ လၢင်းၶိူဝ်း၊ မိူင်းတႆး ဢေႃႈ။
566
လိူၼ်ဢွၵ်ႇထူဝ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၼူဝ်ႇဝႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်တီႇသႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
မၵျီးၵူင်း၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ꩡီးၵၢၼ်ႇ
ဝၢၼ်ႈမၵျီးၵူင်း  (မကျီးကုန်းရွာ, Magyikone) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇꩡီးၵၢၼ်ႇ ၊ ၸႄႈဝဵင်းၼထူဝ်းၵျီး၊ ၸႄႈတွၼ်ႈမျိၼ်းၶျၢၼ်ႇ၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 191751 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇꩡီးၵၢၼ်ႇၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 1880 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 1987 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 3867 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းၼထူဝ်းၵျီး
ၼေႃးတေႃး၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းယမႄးတိၼ်း
ဝၢၼ်ႈၼေႃးတေႃး  (နှောတောရွာ၊ Hnawtaw) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇတၢႆႉမျွင်ႇ၊ ၸႄႈဝဵင်းယမႄးတိၼ်း၊ ၸႄႈတွၼ်ႈယမႄးတိၼ်း၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 192719 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇတၢႆႉမျွင်ႇၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 1441 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 1589 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 3030 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
လွႆလႅမ်၊ ဝဵင်း
ဝဵင်းလွႆလႅမ် (လွိုင်လင်မြို့; Loi Lem; ) ၼႆႉ မီးၼႂ်း ၸႄႈဝဵင်းလွႆလႅမ်၊ ၸႄႈတွၼ်ႈလွႆလႅမ်၊ ၸႄႈမိူင်းတႆး၊ မိူင်းမျႅၼ်ႇမႃႇဢေႃႈ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:မိူင်းတႆး ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝဵင်းၸိူဝ်းမီးၼႂ်း မိူင်းမျၢၼ်ႇမႃႇ
565
လိူၼ်ၸၼ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
တွင်ႇပျူင်း (ႁွင်ႇ)၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းတတႃးဢူး
ဝၢၼ်ႈတွင်ႇပျူင်း (ႁွင်ႇ)  (တောင်ပြုံး (မြောက်)ရွာ, Taungpyone(North)) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇတွင်ႇပျူင်း၊ ၸႄႈဝဵင်းတတႃးဢူး၊ ၸႄႈတွၼ်ႈၵျွၵ်ႉသႄႇ၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 191162 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇၸလေႇၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 1549 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 2045 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 3594 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
565
လိူၼ်ၾႅပ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
တွင်ႇပျူင်း (ႁွင်ႇ)၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းတတႃးဢူး
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းတတႃးဢူး
565
လိူၼ်မၢတ်ႉၶျ်
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢေႇပရႄႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မေႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျုၼ်ႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျူႇလၢႆႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢေႃးၵၢတ်ႉ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်သႅပ်ႇထႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢွၵ်ႇထူဝ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၼူဝ်ႇဝႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်တီႇသႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:565
ၵၢၼ်ႇၶျႃး (ႁွင်ႇ)၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းမဵၵ်ႉထီႇလႃႇ
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းမဵၵ်ႉထီႇလႃႇ
တႃႈႁိူဝ်းမိၼ် ၸႄႈၼႃး
တႃႈႁိူဝ်းမိၼ် ၸႄႈၼႃး (Myitkyina Airport) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဝဵင်းၸႄႈၼႃး၊ ၸႄႈမိူင်းၶၢင်၊ မိူင်းမျၢၼ်ႇမႃႇယဝ်ႉ။.
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:တႃႈႁိူဝ်းမိၼ် တီႈ မိူင်းမျၢၼ်ႇမႃႇ ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ၸႄႈမိူင်းၶၢင်
ဢေႇပရႄႇ 2027
(26) ဝၼ်း
5
BTS
BTS ၸိုဝ်တဵမ်ႈ ပင်ထၼ်သူဝ်ၺေႃၼ်တၼ် (방탄소년단) ၸုမ်း Boyband မိူင်းၵၢဝ်းလီၸၢၼ်း လႄႈၵေႃႇတင်ႈဝၢင်ႈပီ 2013 ပၢႆးတႂ် Big Hit Entertainment
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ၸုမ်း Boyband
လွႆးပွၵ်ႉၵူင်း၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းပျေႃႇပွႆႇ
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းပျေႃႇပွႆႇ
သႄႇ၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းတတႃးဢူး
ဝၢၼ်ႈသႄႇ  (ဆည်ရွာ, Se) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇဢိၼ်ႇၵၢၼ်ႇ၊ ၸႄႈဝဵင်းတတႃးဢူး၊ ၸႄႈတွၼ်ႈၵျွၵ်ႉသႄႇ၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 191049 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇၸလေႇၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 1811 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 2029 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 3840 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းတတႃးဢူး
ငႃးပိၼ်ႇၸိၼ်ႇ၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းတွင်ႇတႃႇ
ဝၢၼ်ႈငႃးပိၼ်ႇၸိၼ်ႇ  (ငါးပင်စင်ရွာ, Ngarpinsin) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇငႃးပိၼ်ႇၸိၼ်ႇ၊ ၸႄႈဝဵင်းတွင်ႇတႃႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈမျိၼ်းၶျၢၼ်ႇ၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 191555 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇငႃးပိၼ်ႇၸိၼ်ႇၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 676 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 833 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 1509 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းတွင်ႇတႃႇ
ဢိၼ်ႇပိၼ်ႇၸၢမ်း၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းၵျွၵ်ႉပတွင်း
ဝၢၼ်ႈဢိၼ်ႇပိၼ်ႇၸၢမ်း  (အင်ပင်စမ်းရွာ၊ Inpinsan) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇဢမျွင်ႇၵၢၼ်ႇ၊ ၸႄႈဝဵင်းၵျွၵ်ႉပတွင်း၊ ၸႄႈတွၼ်ႈၺွင်ႇဢူး၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 191999 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇဢမျွင်ႇၵၢၼ်ႇၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 900 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 1277 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 2177 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းၵျွၵ်ႉပတွင်း
564
လိူၼ်ၸၼ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၾႅပ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မၢတ်ႉၶျ်
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢေႇပရႄႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျူႇလၢႆႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢေႃးၵၢတ်ႉ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢွၵ်ႇထူဝ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၼူဝ်ႇဝႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်တီႇသႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:564
မူင်ႇပိၼ်ႇ၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းၸိၼ်ႉၵၢႆႇ
ဝၢၼ်ႈမူင်ႇပိၼ်ႇ  (မုံပင်ရွာ, Monpin) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇမူင်ႇပိၼ်ႇ၊ ၸႄႈဝဵင်းၸိၼ်ႉၵၢႆႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈၵျွၵ်ႉသႄႇ၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 190682 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇၸလေႇၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 2346 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 2596 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 4942 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ဢူၵ်ႉၽူဝ်ႇလေးယႂႃႇတိတ်ႉ၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းမတယႃႇ
ဝၢၼ်ႈဢူၵ်ႉၽူဝ်ႇလေးယႂႃႇတိတ်ႉ (အုတ်ဖိုလေးရွာသစ်ရွာ, Okehpolayywarthit) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇၸၵႃးပိၼ်ႇ၊ ၸႄႈဝဵင်းမတယႃႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈပၢင်ႇဢူး၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 218173 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇၸၵႃးပိၼ်ႇၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 2748 ၵေႃႉ၊ ယိင်း 2939 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 5687 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းမတယႃႇ
မွင်ႊတဵတ်းၵီႊယိူဝ်ႊ
မွင်ႊတဵတ်းၵီႊယိူဝ်ႊ (ၸိုဝ်ႈၾရႅၼ်ႉၶျ်: Charles-Louis de Secondat, baron de La Brède et de Montesquieu) ပဵၼ်ၵူၼ်းၸၢဝ်းၶိူဝ်းၾရႅၼ်ႉၶျ် မၼ်းၸဝ်ႈပဵၼ်ၸဝ်ႈပၢႆးဝူၼ်ႉ လွင်ႈတူင်ႇဝူင်းၵူၼ်း လႄႈလွင်ႈၵၢၼ်မိူင်း ၸၢဝ်းၶိူဝ်း ၾရႅၼ်ႉၶျ်ယဝ်ႉ၊ မိူဝ်ႈပၢၼ်လွင်ႈႁိူဝ်းလႅင်းလွင်ႈပၺ်ႇၺႃႇ (Age Of Enlightenment) မၼ်းၸဝ်ႈမီးၸိုဝ်ႈသဵင် ၸွမ်းဢၼ်မၼ်းၸဝ်ႈလႆႈတႅမ်ႈလိၵ်ႈ လွင်ႈပၢႆးဝူၼ်ႉလွင်ႈ ၸႅၵ်ႇယႅၵ်ႈဢႃႈၼႃႇ (Separation of Powers) ပၢႆးဝူၼ်ႉမၼ်းၸဝ်ႈ ဢမ်ႇဝႃႈၵူၼ်းၼႂ်း ပၢၼ်ၼၼ်ႉ ၵေႃႈလႆႈဢဝ်မႃးၸႂ်ႉ ၼႂ်းမၢႆမီႈမိူင်းပိူင်လွင်ႈဢုပ်ႇပိူင်ႇၶုၼ်ၶေႃၶမ်းပၢၼ်ၼၼ်ႉ ၼႂ်းပၢၼ်မႂ်ႇမိူဝ်ႈလဵဝ်ၵေႃႈ ယင်းလႆႈဢဝ်ပၢႆးဝူၼ်ႉလွင်ႈဢၼ် မွင်ႊတဵတ်းၵီႊယိူဝ်ႊ လႆႈတႅမ်ႈဝႆႉမႃးၸႂ်ႉတိုဝ်းယူႇယဝ်ႉ။
ပိုၼ်းသုၼ်ႇတူဝ်
ဝၢႆးၼၼ်ႉဢမ်ႇပေႃးႁိုင် မိူဝ်ႈပီ 1721 မွင်ႊတဵတ်းၵီႊယိူဝ်ႊ လႆႈမီးလွင်ႈဢွင်ႇမၢၼ်ၼႂ်းလွင်ႈတႅမ်ႈပပ်ႉဢၼ်မီးၸိုဝ်ႈဝႃႈ ၽိုၼ်လိၵ်ႈပိူဝ်ႊသျေႊ (Persian Letters) ပဵၼ်ပပ်ႉလိၵ်ႈဢၼ်လႆႈလၢတ်ႈၶိတ်ႈလၢတ်ႈပၢႆႇ လွင်ႈဢုပ်ႇပိူင်ႇ လႄႈၵၢၼ်မိူင်း ၼႂ်း ၾရႅၼ်ႉၶျ် ပၢၼ်ၼၼ်ႉ၊ ၼႂ်းပပ်ႉလႆႈဢဝ်တူဝ်ၸိူင်းဢၼ်ပဵၼ်ၵူၼ်း ပိူဝ်ႊသျေႊ ဢၼ်လႆႈဢွၵ်ႇၶၢဝ်းတၢင်းမႃးလေႇ တီႈမိူင်းပႃႊရိတ်ႉ သေလႆႈတႅမ်ႈၽိုၼ်လိၵ်ႈတွပ်ႇၵႂႃႇမႃးမိူဝ်ႈတိုၵ်ႉဢွၵ်ႇၶၢဝ်းတၢင်း၊ ပပ်ႉၼႆႉပဵၼ်ပပ်ႉဢၼ်ၶႅမ်ႉလႄႈမီးၸိုဝ်ႈသဵင် ပပ်ႉၼိုင်ႈၶွင်မွင်ႊတဵတ်းၵီႊယိူဝ်ႊ၊ ဝၢႆးၼၼ်ႉဢမ်ႇႁိုင်မိူဝ်ႈပီ 1734 မၼ်းၸဝ်ႈလႆႈဢွၵ်ႇပပ်ႉလိၵ်ႈထႅင်ႈပပ်ႉၼိုင်ႈ ပိၼ်ႇပဵၼ်ၽႃႇသႃႇဢင်းၵိတ်ႉဝႃႈ Considerations on the Causes of the Greatness of the Romans and Their Decline ပဵၼ်ပပ်ႉဢၼ်မီးၼိူဝ်ႉလိၵ်ႈၵိဝ်ႇလူၺ်ႈ လွင်ႈဢၼ်လီဝူၼ်ႉထတ်ႉသၢင်ဢၼ်ဢႃႈၼႃႇၸၢၵ်း ရူဝ်ႇမၼ်ႇ လႆႈယိုင်ႈယႂ်ႇသေလႆႈ လုလႅဝ်ၵႂႃႇ၊ ဝၢႆးၼၼ်ႉမိူဝ်ႈပီ 1748 မၼ်းၸဝ်ႈလႆႈထုၵ်ႈဢွၵ်ႇထႅင်ႈပပ်ႉၼိုင်ႈဢၼ်ၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈ မၢႆမီႈ မီးၸိုဝ်ႈပပ်ႉဝႃႈ The Spirit of Law ပပ်ႉၼႆႉလႆႈဝႃႈ ပဵၼ်ပပ်ႉဢၼ်ၶိုၵ်ႉၶႅမ်ႉသေပိူၼ်ႈပပ်ႉၼိုင်ႈၼႂ်းၵႃႈပပ်ႉဢၼ်မၼ်းၸဝ်ႈလႆႈတႅမ်ႈဝႆႉယူႇယဝ်ႉ၊ ပပ်ႉပပ်ႉၼႆႉလႆႈမီးလွင်ႈတုပ်ႉယွၼ်ႈၼိူဝ်ၽူႈလူလိၵ်ႈ ႁူမ်ႈလူၺ်ႈတူင်ႇဝူင်းၵူၼ်းၼႂ်းပၢၼ်ၼၼ်ႉ ဝႆႉတႄႉတႄႉဝႃႈဝႃႈ ယူႇယဝ်ႉ၊ မိူဝ်ႈပီ 1751 ၼၼ်ႉၵျွင်းၶႃႊထေႃႊလိၵ်ႇၼႂ်းမိူင်းၾရႅၼ်ႉၶျ်တင်းသဵင်ႈလႆႈပိုၼ်ႇၽၢဝ်ႇႁၢမ်ႈပိုၼ်ၽေပပ်ႉ မွင်ႊတဵတ်းၵီႊယိူဝ်ႊ တင်းသဵင်ႈ ပပ်ႉမၼ်းၸဝ်ႈလႆႈၶဝ်ႈပႃးၼႂ်းပပ်ႉဢၼ်ႁၢမ်ႈၵူၼ်းမိူင်းလူ ၵူၺ်းၵႃႈ ၼႂ်းၵုၼ်ယူးရူပ်ႉ ပိူင်လူင်မၼ်း ၼႂ်းမိူင်းႁုပ်ႈတုမ် ယူႇၶေႇပၢၼ်ၼၼ်ႉ ပပ်ႉမွင်ႊတဵတ်းၵီႊယိူဝ်ႊ ပဵၼ်ပပ်ႉဢၼ် ၵူၼ်းမိူင်းၶဝ်သူင်ၵျိူၵ်ႈလူဢၢၼ်ႇတႄႉတႄႉယူႇယဝ်ႉ။
တၢၼ်ႇပယႃႇၵၢၼ်ႇ၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းမလႅင်ႇ
ဝၢၼ်ႈတၢၼ်ႇပယႃႇၵၢၼ်ႇ  (သံပုရာကန်ရွာ, Thanpuyarkan) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇတပျေႇပိၼ်ႇ ၊ ၸႄႈဝဵင်းမလႅင်ႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈမဵၵ်ႉထီႇလႃႇ၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 194172 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇ တပျေႇပိၼ်ႇၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 1090 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 1249 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 2339 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
မွင်ႊတဵတ်းၵီႊယိူဝ်ႊ
ပိုၼ်းသုၼ်ႇတူဝ်
မွင်ႊတဵတ်းၵီႊယိူဝ်ႊ လႆႈႁပ်ႉလွင်ႈယုၵ်ႉယွင်ႈၼမ်တႄႉတႄႉတီႈၼိူဝ်ဢႃႈၼႃႇၸၢၵ်ႈၽႅၼ်လိၼ် ဢၼ်ဢင်းၵိတ်ႉလႆႈ ဢုပ်ႇပိူင်ႇဝႆႉပၢၼ်ၼၼ်ႉ မိူၼ်ၸိူင်ႉၼင်ႇဢမေႇရိၵႃး ပွတ်းၼိူဝ်၊ ၽွင်းၼၼ်ႉပဵၼ်ၽွင်းဢၼ် မီးလွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆးၵၢၼ်မိူင်း ၵူၼ်းၼႂ်းမိူင်းဢမေႇရိၵႃး ပွတ်းၼိူဝ်လႆႈပၼ်ႁႅင်း လႄႈလၢတ်ႈထိုင် လွင်ႈလွတ်ႈလႅဝ်းၵၼ်တင်းၼမ်၊ ၸဝ်ႈပၢႆးမိူင်း တူဝ်ႊၼၼ်ႊ လုတ်းသ် လႆႈပၼ်လၢတ်ႈဝႆႉဝႃႈ မွင်ႊတဵတ်းၵီႊယိူဝ်ႊ ပဵၼ်ႁူဝ်ထႅၼ်ႈၸဝ်ႈပၢႆးမိူင်းတင်းသဵင်ႈၼႂ်းပၢၼ်ၼၼ်ႉ ဢၼ်ပိူၼ်လႆႈဢုပ်ႇၵၼ်လွင်ႈမၼ်းၸဝ်ႈလႄႈပၢႆးဝူၼ်ႉ လွင်ႈၵၢၼ်မိူင်း ၵၢၼ်ဢုပ်ႇပိူင်ႇမၼ်းၸဝ်ႈ တီႈၼႂ်းဢမေႇရိၵပွတ်းၼိူဝ် ဢွၼ်တၢင်းဢမေႇရိၵႃး ပႆႇတိုၵ်းဢဝ်လွင်ႈလွတ်ႈလႅဝ်းတီႈဢင်းၵိတ်ႉၼၼ်ႉ၊ မီးလွင်ႈလိုဝ်ႈလင်ၵၼ်ဝႃႈ ပပ်ႉလႄႈပၢႆးဝူၼ်ႉ မွင်ႊတဵတ်းၵီႊယိူဝ်ႊ ၼၼ်ႉ ၵူၼ်းၼႂ်းပၢၼ်ၼၼ်ႉဢၢင်ႈဢဝ်မႃးလၢတ်ႈ ဢဝ်မႃးဢုပ်ႇၵၼ် ဢဝ်မႃးတႅမ်ႈ ပဵၼ်လွင်းမၢႆသွင် ၽိုၼ်ထမ်းပၢႆႊပိူဝ်ႉ ၵူၺ်းၼႆယူႇယဝ်ႉ၊ ထိုင်မႃးပၢၼ်ဢမေႇရိၵႃး လႆႈတိုၵ်းဢဝ်လွင်ႈလွတ်ႈလႅဝ်း တီႈဢင်းၵိတ်ႉ ယဝ်ႉ ပၢႆးဝူၼ်ႉ  မွင်ႊတဵတ်းၵီႊယိူဝ်ႊ ဢၼ်လႆႈတႅမ်ႈဝႆႉ လႆႈမီးဢႃႈၼႃႇၼိူဝ် ၽူႈဢွၼ်ႁူဝ်ၵေႃႇတင်ႈ မိူင်းဢမေႇရိၵႃး ပၢၼ်ၼၼ်ႉတႄႉတႄႉ ၽူႈဢွၼ်ႁူဝ်ပၢၼ်ၼၼ်ႉ၊ ၼင်ႇႁိုဝ်ၸိုင်ႈမိူင်းဢၼ်ၼိုင်ႈတေ ၶိုၼ်ႈယႂ်ႇမႂ်ႇသုင် ၵူၼ်းမိူင်းတေမီးလွင်ႈၽဵင်ႇပဵင်းၵၼ်ၼၼ်ႉ မိူၼ်ၸိူင်ႉၼင်ႇ ၸဵမ်းသ် မေႊတီသၼ်ႊ ဢၼ်ပဵၼ်ၽူႈၵေႃႇတင်ႈ မၢႆမီႈၸိုင်ႈမိူင်းဢမေႇရိၵႃး လႆႈဝၢင်းထၢၼ်မၢႆမီႈ ႁႂ်ႈမီးလွင်ႈၸႅၵ်ႇယႅၵ်ႈဢႃႈၼႃႇ မိူၼ်ပၢႆးဝူၼ်ႉ မွင်ႊတဵတ်းၵီႊယိူဝ်ႊ ယူႇယဝ်ႉ။
တၢၼ်ႇပယႃႇၵၢၼ်ႇ၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းမလႅင်ႇ
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းမလႅင်ႇ
မွင်ႊတဵတ်းၵီႊယိူဝ်ႊ
ပိုၼ်းသုၼ်ႇတူဝ်
လိူဝ်သေလွင်ႈတႅမ်ႈလိၵ်ႈ ဢၼ်ၵဵဝ်လူၺ်ႈၵၢၼ်မိူင်း လႄႈတူင်ႇဝူင်းၵူၼ်းယဝ်ႉ မွင်ႊတဵတ်းၵီႊယိူဝ်ႊ ယင်းလႆႈၸႂ်ႉၶၢဝ်းယၢမ်း လၢႆပီဢွၵ်ႇၶၢဝ်းတၢင်းလဵပ်ႈႁဵၼ်း ၼႂ်းယူးရူပ်ႉ မိူၼ်ၸိူင်ႉၼင်ႇမိူင်း ဢွတ်းသတေး လႄႈႁင်ႇၵႃႈရိ မၼ်းၸဝ်ႈလႆႈၸႂ်ႉၶၢဝ်းယၢမ်းယူႇမိူင်းဢိတ်ႉတႃႇလီႇၼိုင်ႈပီ လႄႈယူႇမိူင်းဢင်းၵိတ်ႉ 18 လိူၼ် ဢွၼ်မၼ်းၸဝ်ႈတေပွၵ်ႈမႃးၶိုၼ်းမိူင်းၾရႅၼ်ႉၶျ် ၶိုၼ်း၊ ဝၢႆးၼၼ်ႉ မွင်ႊတဵတ်းၵီႊယိူဝ်ႊ လႆႈတုၵ်ႉၶၸွမ်းတၢင်းပဵၼ် လွင်ႈသၢႆတႃဢမ်ႇလီ တၢင်းပဵၼ်ၼၼ်ႉလႆႈႁၢႆႉႁႅင်းတေႃႇတႃမၼ်းပေႃးမွတ်ႇလိပ်းၵႂႃႇ၊ ဝၢႆးၼၼ်ႉမၼ်းလႆႈမီးလူမ်းၼၢဝ်သုင်သေ လႆႈသဵင်ႈၵၢမ်ႇၵႂႃႇမိူဝ်ႈပီ 1755 ၶၢပ်ႈတူဝ် မွင်ႊတဵတ်းၵီႊယိူဝ်ႊ လႆႈၽင်ဝႆႉတီႈ ၵျွင်းသႅင်ႊ သျူၼ်ႊပိတ်ႊ ၼႂ်းဝဵင်းပႃႊရိတ်ႉ ၼၼ်ႉယူႇယဝ်ႉ။
ပၢႆးဝူၼ်ႉၶပ်ႉလွင်ႈပိုၼ်း
မွင်ႊတဵတ်းၵီႊယိူဝ်ႊ ၶဝ်ႈၸႂ်လွင်ႈပိုၼ်းတႄႉတႄႉ ထိုင်ပေႃးလႆႈတႅမ်ႈပပ်ႉပပ်ႉၼိုင်ႈ ဢၼ်ၸိုဝ်ႈသဵင်ယႂ်ႇ လႆႈမီးဢႃႈၼႃႇၼိူဝ်ပၢႆးဝူၼ်ႉတေႃႇၵူၼ်းၼႂ်းပၢၼ်ၼၼ်ႉထိုင်ပၢၼ်ယၢမ်းလဵဝ်၊ ပပ်ႉၼၼ်ႉမီးၸိုဝ်ႈဝႃႈ Considerations on the Causes of the Greatness of the Romans and Their Decline ပပ်ႉၼႆႉပဵၼ်ပပ်ႉဢၼ်ဝူၼ်ႉထတ်းလွင်ႈဢုပ်ႇပိူင်ႇ၊ လွင်ႈၵၢၼ်မိူင်း၊ လွင်ႈၶိုၼ်ႈယႂ်ႇမႂ်ႇသုင် လႄႈ လွင်ႈလုပင်းဢႃႈၼႃႇၸၢၵ်းလူဝ်ႇမၼ်း (Roman Empire) ၼႂ်းၼၼ်ႉ မွင်ႊတဵတ်းၵီႊယိူဝ်ႊ လႆႈလၢတ်ႈဝႆႉဝႃႈ-
လွင်ႈဢၼ်ပဵၼ်ယူႇၵူႈလွင်ႈၼႂ်းမိူင်းၵူၼ်းမၼ်းဢမ်ႇၸႂ်ႈၵၢမ်ႇၸႃႇတႃႇ ဢၼ်မီးၼိူဝ်တေႃႇၵမ်ႇၽႃႇ ထၢမ်တူၺ်းၸၢဝ်းၶိူဝ်းလူဝ်ႇမၼ်ႇၶဝ် တူၺ်းလူးၶဝ်ဢွင်ႇမၢၼ်လွင်ႈဢုပ်ႇပိူင်ႇ လွင်ႈၵေႃႇသၢင်ႈဢႃႈၼႃႇၸၢၵ်ႈ လွင်ႈသၢင်ႈဝၢၼ်ႈသၢင်ႈမိူင်းမႃး လၢႆပွၵ်ႈလၢႆၵမ်းၶၢဝ်းယၢမ်းတင်းႁိုင် မိူဝ်ႈၶဝ်ၸွမ်းၽႅၼ်ၵၢၼ်ဢၼ်ထုၵ်ႇမႅၼ်ႈ၊ ထႅင်ႈၽၢႆႇၼိုင်ႈ မိူဝ်ႈၶဝ်ႈလႆႈၸွမ်းၽႅၼ်ၵၢၼ်ထႅင်ႈဢၼ်ၼိုင်ႈ ၶဝ်လႆႈထူပ်းၺႃးလွင်ႈတူၵ်းတႅမ်ႇႁူၼ်လင် တေႃႇထိုင်ဢႃႈၼႃႇၸၢၵ်ႈၶဝ်ႈလႆႈလုပင်း၊ ဢိင်ၼိူဝ်လွင်ႈၸိူဝ်းၼႆႉသေ မၼ်းလၢတ်ႈၼေလႆႈဝႃႈ လွင်ႈၶိုၼ်ႈယႂ်ႇလႄႈလွင်ႈလုပင်း ဢႃႈၼႃႇၸၢၵ်ႈဝၢၼ်ႈမိူင်း မၼ်းမီးငဝ်ႈႁၢၵ်ႈလွင်ႈတၢင်းမၼ်း ဢမ်ႇဝႃႈတေပဵၼ်လွင်ႈၵျၢင်ႉၵမ်လီၵူၼ်း လွင်ႈႁဵတ်းသၢင်ႈ လွင်ႈၼမ်ႉၸႂ် မၼ်းတုမ်ႉယွၼ်ႈၼိူဝ်ႈၶုၼ်ႁေႃၶမ်း လူဝ်ႇမၼ်ႇၵူႈၸဝ်ႈၸဝ်ႈ ၸဵမ်လွင်ႈယုၵ်ႉဢႃႈၼႃႇ ပႃႇရမီႇ ၼင်ႇႁိုဝ်တေလႆႈယူႇၼႂ်းဢႃႈၼႃႇ တေႃႇၵႂႃႇထႅင်ႈၸဵမ်ၸိူဝ်းၼႆႉ၊ ဢမ်ႇဝႃႈၸဵမ်ဢၼ်ႁဵတ်းႁႂ်ႈပႃႇရမီႇၶုၼ်ႁေႃၶမ်းလူဝ်ႇမၼ်ႇ ထိုင်ၸၼ်ႉပေႃးလႆႈထိုင်ၸၼ်ႉဢၼ်တူၵ်းတႅမ်ႇ တေႃႇပေႃးထိုင်လိၼ် ၸဵမ်လွင်ႈၶိုၵ်ႉၶၵ်ႉဢိတ်းဢွတ်းဢွၼ်ႇၵူၺ်းၵေႃႈ လႆႈပဵၼ်မႃးလႆႈမီးလွင်ႈၵွင်ႉၵၢႆႇၵၼ် ၸွမ်းလွင်ႈတၢင်းဢၼ်လႆႈလၢတ်ႈၼေမႃးတၢင်းၼိူဝ်ၼႆႉယဝ်ႉ၊ လႄႈ လွင်ႈတေႃႇသူႈပဵၼ်သိုၵ်းပွၵ်ႈလဵဝ် မၼ်းပဵၼ်လွင်ႈတၢင်းဢၼ်ၸၢင်ႈ ႁဵတ်းႁႂ်ႈဢႃႈၼႃႇၸၢၵ်ႈဝၢၼ်ႈမိူင်း လူဝ်ႇမၼ်ႇလႆႈလုပင်းၵႂႃႇလႆႈယူႇယဝ်ႉ၊ ၵွပ်ႈၼၼ်ၸင်ႇသပ်းလႅင်းၼေလႆႈဝႃႈ လွင်ႈတၢင်းၵူႈလွင်ႈလွင်ႈ ဢၼ်လၢတ်ႈၼေမႃးႁူမ်ႈၵၼ်သေ ပဵၼ်လွင်ႈတၢင်းဢၼ် ႁႂ်ႈမိူင်းၼၼ်ႉလုပင်းၵႂႃႇ ပိုၼ်းၵမ်ႇၽႃႇၵေႃႈလႆႈမီးၸိူင်ႉၼႆႉ ပေႃႇၶိုၼ်ႈမႃးသမ်ႉယဝ်ႉသမ်ႉထႅင်ႈ သိုပ်ႇၵၼ်မႃးယူႇယဝ်ႉ။
တိုဝ်ႉႁုင်း၊ ဝၢၼ်ႈ
ဝၢၼ်ႈတိုဝ်ႉႁုင်း (, Ti Huong, တီဟုန်း) ၼႆႉ ပဵၼ်ဝၢၼ်ႈ ဢၼ်မီးၼႂ်း ဢိူင်ႇၼွင်ႁီး၊ ၸႄႈဝဵင်း မိူင်းၼၢႆး၊ ၸႄႈတွၼ်ႈ လၢင်းၶိူဝ်း၊ မိူင်းတႆး ဢေႃႈ။
တႃႈႁိူဝ်းမိၼ် လွႆၶေႃ
တႃႈႁိူဝ်းမိၼ် လွႆၶေႃၼႆႉ မီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းလွႆၶေႃ၊ ၸႄႈမိူင်းယၢင်းလႅင်၊ မိူင်းမျၢၼ်ႇမႃႇယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:တႃႈႁိူဝ်းမိၼ် တီႈ မိူင်းမျၢၼ်ႇမႃႇ ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ၸႄႈမိူင်းယၢင်းလႅင်
ၵျွင်ႇပၢၼ်းၵူင်း၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းၵျွၵ်ႉသႄႇ
ဝၢၼ်ႈၵျွင်ႇပၢၼ်းၵူင်း  (ကြောင်ပန်းကုန်းရွာ, Kyaungpankone) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇၵျွင်ႇပၢၼ်းၵူင်း၊ ၸႄႈဝဵင်းၵျွၵ်ႉသႄႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈပၢင်ႇဢူး၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 190454 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇၸလေႇၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 733 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 658 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 1391 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းၵျွၵ်ႉသႄႇ
ၵျွၵ်ႉထူင်း၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းထဝႄႇ
ဝၢၼ်ႈၵျွၵ်ႉထူင်း  (ကျောက်ထုံးရွာ, Kyaukhtone) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇပျႃးတႃးၶျွင်း၊ ၸႄႈဝဵင်းထဝႄႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈထဝႄႇ၊ ၸႄႈတိူင်းတၼိၼ်းတႃႇယီႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 177,072 ယဝ်ႉ။
ထၢၼ်းၵၢၼ်ႇ၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းတႃႇၸီႇ
ဝၢၼ်ႈထၢၼ်းၵၢၼ်ႇ  (ထန်းကန်ရွာ, Htankan) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇၺွင်ႇပိၼ်ႇတႃႇ၊ ၸႄႈဝဵင်းတႃႇၸီႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈမဵၵ်ႉထီႇလႃႇ၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 194355 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇၺွင်ႇပိၼ်ႇတႃႇၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 877 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 987 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 1864 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ဢၢင်ႈဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းတႃႇၸီႇ
ၶႅတ်ႉလၢၼ်းၵျိၼ်း၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းပျေႃႇပွႆႇ
ဝၢၼ်ႈၶႅတ်ႉလၢၼ်းၵျိၼ်း  (ခက်လန်းကျင်းရွာ၊ Khetlankyin) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇလႅင်းပၢင်ႇ၊ ၸႄႈဝဵင်းပျေႃႇပွႆႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈယမႄးတိၼ်း၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 192997 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇလႅင်းပၢင်ႇၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 1301 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 1667 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 2968 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းပျေႃႇပွႆႇ
လႅတ်ႉပၢၼ်ႇ၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းၼထူဝ်းၵျီး
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းၼထူဝ်းၵျီး
လွႆ
‌တောင်ဆိုသည်မှာ ကမ္ဘာ့မြေမျက်နှာပြင်ပေါ်တွင် ထင်ရှားစွာမြင့်တက်နေသည့် ကုန်းမြေအစိတ်အပိုင်းကို ဆိုလိုသည်။
ဖြစ်ပေါ်လာရသော အကြောင်းအရင်း
တောင်များ ဖြစ်‌ပေါ်လာခြင်း အ‌ကြောင်းကြီး သုံးရပ်ရှိသည်။ ကမ္ဘာ‌မြေကြီးသည် လွန်ခဲ့သည့် နှစ်‌ပေါင်းကု‌ဋေကုဋာ အလွန် ‌ရှေးကျ‌သောအခါက အလွန်ပူရာမှ တဖြည်းဖြည်း ‌အေးလာ‌သော အခါ၌ ‌မြေကြီး၏ အ‌ပေါ်ယံအလွှာသည် ဖိနှိပ်အား‌ကြောင့် တွန့်ရှုံ့သွားသဖြင့် ‌မြေမျက်နှာသွင်ပြင်တွင် ‌ပေါင်းကူးကုန်းကြီး များသဏ္ဌာန် ‌ပေါ်‌ပေါက်လာ၏။ ‌အေးလာ‌သောအခါတွင်ကား ယင်းကုန်းကြီးများမှာ မာကျစ်လာခြင်း‌ကြောင့်၊ ‌တောင်များဖြစ် လာ‌လေသည်။ ဥ‌ရောပတိုက်ရှိ အဲ့လပ်တောင်တန်းများသည် ယင်းကဲ့သို့ ဖြစ်‌ပေါ်လာ‌သော ‌တောင်များဖြစ်၏။
အချို့‌နေရာများ၌ ကမ္ဘာ‌မြေကြီး၏ အ‌ပေါ်ယံလွှာသည် ‌ကျောက်သားပကတိ ဖြစ်‌နေသဖြင့်၊ ‌မြေမျက်နှာပြင်မှာ ခုံး၍ မထဘဲ၊ ကွဲပြတ်၍သွားတတ်၏။ သို့ဖြစ်‌သော‌ကြောင့် မတ် ‌စောက်‌သော ‌တောင်ကြီးများဖြစ်‌ပေါ်လာပြန်သည်။ ယင်း‌တောင် မျိုးမှာ တစ်ဘက်၌ မတ်‌စောက်‌သော်လည်း အခြားတစ်ဘက်၌ ကား ခပ်‌ပြေ‌ပြေ ဆင်‌ခြေ‌လျှောရှိ‌နေတတ်၏။ တစ်ခါတစ်ရံ လည်း လွန်စွာ‌ရေစီးသန်လှ‌သော မြစ်များသည် ကုန်းပြင်မြင့်ကို တိုက်စားသွားရာတွင် တိုက်စား၍မ၇‌သော ‌ကျောက်မာများသည် ထီးတည်းကျန်ကာ မြင့်မား‌သော‌တောင်များအဖြစ် တည်ရှိ‌နေခဲ့ ကြ၏။ နယူး‌ယော့ပြည်နယ်ရှိ ကတ်စကီး‌တောင်များနှင့် မိဇူးရီ ပြည်နယ်ရှိ အိုဇတ်‌တောင်တန်းများမှာ ယင်းကဲ့သို့ ဖြစ်‌ပေါ်လာ ‌သော ‌တောင်များသာတည်း။
အချို့‌သော ‌တောင်များမှာကား ‌အောက်ခံ‌မြေအတွင်းမှ ထွက်လာ‌သော ‌ချော်ပူတို့သည် ‌မြေမျက်နှာပြင်တွင် စုပုံလျက်၊ မာသွားရာမှ ဖြစ်‌ပေါ်လာသည့် ‌တောင်ပူစာများဖြစ်ကြသည်။ ‌တောင်အ‌မေရိကတိုက်ရှိ အန်းဒီး‌တောင်တန်းများမှာ ထိုကဲ့သို့ ပင် ဖြစ်‌ပေါ်လာခဲ့သည်။
တောင်များမှ ရရှိနိုင်သည့် အရင်းအမြစ်များ
‌တောင်ထူထပ်‌သော‌ဒေသ၌ လူ‌နေအိမ်‌ခြေ ယုတ်‌လျော့နည်း ပါးတတ်၏။ အဘယ်‌ကြောင့်ဆို‌သော် ‌မြေညီနည်းပါး သဖြင့် စိုက်ပျိုးမှုအတွက် အခက်အခဲ‌တွေ့တတ်ခြင်း၊ ‌လေတင် ဘက်တွင် မိုးလွန်၍ ‌လေ‌အောက်ဘက်တွင် မိုး‌ခေါင်‌ရေရှား ဖြစ်တတ်ခြင်း စသည်တို့‌ကြောင့်ဖြစ်သည်။ သို့‌သော် ‌တောင်များ ရှိမှ မြစ်ဖျားရှိတတ်သဖြင့် မြစ်မရှိ‌သော‌ဒေသမှာ ကူးသန်း ‌ရောင်းဝယ်‌ရေး ညံ့ဖျင်းတတ်၏။ အချို့‌တောင်များတွင် အဖိုး တန် ဓာတ်သတ္တု ‌ပေါများသည့်ပြင်၊ ‌တောင်ခါးပန်း သစ်‌တော များမှလည်း လူတို့အတွက်အသုံးဝင်‌သော သစ်များရရှိ‌သော ‌ကြောင့် တစ်နည်းအားဖြင့် အကျိုးရှိသည်ဟု ဆိုနိုင်‌လေသည်။ ထိုပြင် မြို့ကြီးများအတွက် လျှပ်စစ်ဓာတ်အား‌ပေးရန် ‌ရေစီးသန် ‌သော ‌တောင်ကျမြစ်‌ချောင်းများမှ ‌ရေအားကိုလည်း အသုံးပြုနိုင် ကြ‌သေးသည်။
အမြင့်တိုင်းတာခြင်း
‌တောင်၏အမြင့်ကို ဗရိုမီတာ‌ခေါ် ‌လေဖိတိုင်းကရိယာဖြင့် တိုင်းထွာကြသည်လည်းရှိ၏။ တြီဂိုနို‌မေတြီနည်းဖြင့် တွက်ချက် တိုင်းထွာယူကြသည်လည်းရှိ၏။ အချို့ သိပ္ပံပါရဂူများက ‌တောင်ကိုတိုင်းရာ၌ ကမ္ဘာ၏ အလယ်ဗဟိုချက်မှ‌နေ၍ တိုင်း ထွာရမည်ဟူ၍၎င်း၊ အချို့ကမူ ပင်လယ်ပြင်အထက်မှစ၍ တိုင်း ရမည်ဟူ၍၎င်း ဆိုကြ‌လေသည်။ ပင်လယ်ပြင်မှ တိုင်း‌သော အတိုင်းအတာအရဆိုပါက အာရှတိုက်ရှိ ဧဝရက်‌တောင်ထိပ် သည် ‌ပေ‌ပေါင်း ၂၉၀၂၈ ‌ပေ‌ကျော်မြင့်၍ ကမ္ဘာ‌ပေါ်တွင် အမြင့်ဆုံး‌တောင်ဖြစ်သည်။ ကမ္ဘာ‌ပေါ်တွင် ထင်ရှား‌သော ‌တောင်ကြီးများကား အာရှတိုက်ရှိ ဟိမဝန္တာ‌တောင်တန်း၊ ဥ‌ရောပတိုက်ရှိ အယ်လ်ပ် တောင်တန်း၊ ‌တောင်အ‌မေရိကတိုက်ရှိ အန်းဒီး‌တောင်တန်းနှင့် ‌မြောက်အ‌မေရိကတိုက်ရှိ ‌ရော့ကီး တောင်တန်း အစရှိသည်တို့ ဖြစ်သည်။
ကမ္ဘာ‌ပေါ်ရှိ တိုက်အသီးသီးတွင် ‌တောင်စဉ်‌တောင်တန်း များစွာရှိသည့်အနက် ဟိမဝန္တာ တောင်တန်း၊ အန်းဒီး‌တောင်နှင့် ‌ရော့ကီး‌တောင်များမှာ သက်နု‌တောင်များသာဖြစ်ကြ၍ အာဖရိက တိုက်ရှိ ‌တောင်တန်းများမှာ သက်လတ်‌တောင်များဖြစ်လျက် က‌နေဒါနိုင်ငံရှိ ‌လော်ရင်းရှန်း‌တောင်တန်းများမှာ သက်ရင့် ‌တောင်များ ဖြစ်‌လေသည်။ အသက်အကြီးဆုံး ‌တောင်များကို စ‌ကော့တလန်ပြည်တွင် ‌တွေ့ရလေသည်။
ဟိမဝန္တာ‌တောင်တန်းကြီးသည် အိန္ဒိယနှင့် တရုတ်နိုင်ငံ တို့ကို ပိုင်းခြားထား၏။ ပီးရနီး‌တောင်တန်းသည် စပိန်နိုင်ငံကို အခြား‌သော ဥ‌ရောပနိုင်ငံများမှ ပိုင်းခြားထား၏။ အယ်လ်ပ်တောင် တန်းကြီးသည်လည်း အီတလီနှင့် ဂျာမနီနိုင်ငံတို့ကို ပိုင်းခြား ထား၏။ ထိုကဲ့သို့ပင် မြန်မာနိုင်ငံကိုလည်း ရိုးမ‌တောင်တန်း များက တံတိုင်းသဖွယ် ဝိုင်းရံကာဆီးတားသဖြင့် သဘာဝနယ် နိမိတ်ကဲ့သို့ ဖြစ်‌နေ‌လေသည်။
ချင်းပြည်နယ် သို့‌ရောက်‌သောအခါ ‌ပေ ၃ ဝ၀၀ ‌ကျော်မြင့်၍ ချင်း‌တောင်ဟု ‌ခေါ်သည်။ တစ်ဖန် ‌တောင်ဘက် ရခိုင်ပြည်နယ်သို့ ဆင်းလာရာ ရခိုင်ရိုးမဟုတွင်၍ ‌တောင်ဘက်စွန်းတွင် ‌ပေ ၁၀၀ နှင့် ‌ပေ ၂၀၀ မျှ‌လောက်သာ မြင့်‌လေသည်။ အလယ်ရိုးမ ‌တောင်သည် ‌မြောက်ပိုင်း၌ချင်းတွင်းမြစ်နှင့်ဧရာဝတီမြစ်အကြား တွင် တည်ရှိ၏။ အလယ်ရိုးမ‌တောင်ကို မြစ်များဖြတ်စီးဆင်း ‌ကြောင့် ထို‌တောင်တန်းသည် တဆက်တည်း မတည်ဘဲ၊ ‌ရွှေ ‌တောင်တန်း၊ ဟူး‌ကောင်း‌တောင်တန်း၊ ဇီးဖြူ‌တောင်၊ မင်းဝံ ‌တောင် အစရှိသည်ဖြင့် ပြတ်လျက်‌နေသည်။ ယင်းသို့‌တောင် ဘက်၌ ဧရာဝတီမြစ် ဖြတ်စီး‌သော‌နေရာတွင် ‌တောင်ဘက်သည် ပို၍ပြတ်‌နေပြီးလျှင် မြင်းခြံနယ်တွင် ‌ပေ ၄၀၀၀ ‌ကျော်မြင့်‌သော ပုပ္ပါးတောင်မှ တစ်ဖန်ပြန်၍ အစပြုပြီးလျှင် ရန်ကုန်မြို့သို့ အ‌ရောက် မိုင် ၃၀၀ ခန့်ရှည်လျားစွာ တဖြည်းဖြည်း နိမ့်‌လျှော ၍ တည်ရှိသည်။
ပဲခူးနယ်သို့ ဖြတ်သန်းလာ‌သောအခါ ယင်း ‌တောင်တန်းသည် ပဲခူးရိုးမဟူ၍ တွင်‌လေသည်။ ‌တောင်တန်း၏ ‌တောင်ဘက်ဆုံးတွင် ‌ရွှေတိဂုံ‌စေတီတည်ရှိ၏။ အထက်ပါ ချင်းတွင်းမြစ်နှင့် ဧရာဝတီမြစ်တို့အကြားရှိ ‌တောင်များတွင် ဟူး‌ကောင်း‌တောင်၌ ပယင်းထွက်သည်။ ထို့‌ကြောင့် ပယင်း တွင်းဟုထင်ရှားသည်။ ပုပ္ပား‌တောင်သည် ‌ရှေးအခါက မီး‌တောင်ဖြစ်ခဲ့ဘူးသည်။ ပုပ္ပား‌တောင်နှင့် ပတ်သက်၍ မြန်မာ့ သမိုင်းတွင် ထင်ရှား‌သောအဖြစ် အပျက်များလည်း ရှိ‌လေသည်။