ၼၼ်ႇတထီး၊_လုင်း
တႄႉၶဝ်ႈၸၢတ်ႈသႅင်း
ၸွမ်းၼင်ႇ ပႆႇၺႃႇၽႂ် လဵင်ႉၸႂ်မၼ်းၼႆၼၼ်ႉ လုင်းၼၼ်ႇတထီးၵေႃႈ တေႃႈမေႃႁေႃႈၵႃးၵူၺ်းၼင်ႇၵဝ်ႇ။ ၵႃးဢၼ်လုင်းၼၼ်ႇတထီးႁေႃႈၼၼ်ႉ တႅမ်ႈၸိုဝ်ႈဝႆႉဝႃႈ "ၸၢႆးလၢဝ်းမိူင်း" ၼႆယူႇ။ ပီ 1957 ၼၼ်ႉ ၸုမ်းၸၢတ်ႈသႅင်းပၢင်လူင် လုင်းပူဝ်ႇယုင်းလႄႈ လုင်းၸရေးသေႃးၶဝ် သမ်ႉမႃးၶၢတ်ႈၵႃး လုင်းၼၼ်ႇ တထီး ႁႂ်ႈၵႂႃႇသူင်ႇၶဝ် တမ်ႈတီႈ ၵုၼ်ႁိင်းယဝ်ႉ။ ၵေႃႉမႃးၶၢတ်ႈၸၢတ်ႈပၢင်လူင်တႄ့ ပဵၼ်လုင်းပေႃႈ သၢင်ႇတိၼ်ႇ (ၸဝ်ႈတႅင်ႇပၢင်လွင်း)ၼႆယဝ်ႉ။ မၼ်းလႆႈႁေႃႈၵႃး ၵႂႃႇသူင်ႇၶဝ် တီႈၵုၼ်ႁိင်း။ ၽွင်းၶဝ်ၵႃႈၸၢတ်ႈယူႇၼၼ်ႉ ၼႂ်းၸႂ်လုင်းၼၼ်ႇတထီးၼႆႉ ၵေႃႈ သမ်ႉပႃးဝႃႇသၼႃႇလွင်ႈၵျေႃႇမူၼ်ႈလႄႈ ၶႂ်ႈၶဝ်ႈပႃးၵေႃႈ ၶဝ်တေႃႈဢမ်ႇႁွင်ႉမၼ်းလႃးလႃး၊ ၵူၺ်းလႆႈ ထူၺ်ႈၸႂ်လူင်သေ ၼွၼ်းပႂ်ႉၼိူဝ်ၵႃးယူႇႁဵတ်းၼၼ်ယဝ်ႉ။ ဝၢႆးသေၼၼ်ႉ ၶဝ်သိုပ်ႇၵႂႃႇၵႃႈတီႈ ပွႆးထမ်ႈၵႅင်း ၵေႃႈ တေႃႈဢမ်ႇႁွင်ႉမၼ်းလႄႈ မၼ်းၼႆႉ ၼွၼ်းပေႃး ဢမ်ႇလပ်းလႆႈယဝ်ႉ။ ထႅင်ႈၶမ်ႈၼိုင်ႈ ၶဝ်သမ်ႉလူဝ်ႇၼႄ ၸၢတ်ႈၼၢင်းပတႃႇၸႃႇရီႇလႄႈ ၸင်ႇမႃးထၢမ် လုင်းၼၼ်ႇတထီး ႁႂ်ႈတႅမ်ႈပၼ်ၶဝ်လႄႈ လုင်းၼၼ်ႇတထီး ၸူမ်းႁပ်ႉဢဝ်ၵမ်းလဵဝ်သေ တႅမ်ႈပၼ်လင်ႇ ၵႃႇၶွတ်ႇယွတ်ႈၸၢတ်ႈသေ လႆႈပႂ်ႉႁေႃးလၢတ်ႈပၼ် ၽွင်းၸၢတ်ႈတေယဝ်ႉၼၼ်ႉလႄႈ မၼ်းၼႆႉ ၸူမ်း သိူဝ်းပေႃးဢမ်ႇမီးတီႈဝႃႈ ၵွပ်ႈလႆႈၶဝ်ႈပႃး ၼႂ်းၸၢတ်ႈတႆးၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၽွင်းမိူဝ်ႈ လုင်းၼၼ်ႇတထီးမႃး လူၼႄပိုၼ်းၼၢင်းပတႃႇၸႃႇရီႇသေ ၶွတ်ႇယွတ်ႈၵႂႃႇၼၼ်ႉ ၸဵမ်ယိင်းၸဵမ်ၸၢႆး ဢွၼ်ၵၼ်တူပ်းမိုဝ်းပၼ် ႁႅင်း ပေႃးဢူၼ်ၼၼ်ႈပၼ်းမေႃးၵႂႃႇယူႇ။ ၽိူဝ်ႇၽဵဝ်ၵဵင်းလူမ်း လုင်းၸေရးသေႃး သမ်ႉၽိတ်ႈမွၵ်ႇဝႃႈ ႁႂ်ႈၶဝ်ႈၸွမ်းၸုမ်းၸၢတ်ႈၶဝ်ၼႆထႅင်ႈလႄႈ လုင်းၼၼ်ႇတထီးၵေႃႈ ၶႂ်ႈၶဝ်ႈၸဵမ်မိူဝ်ႈပိူၼ်ႈပႆႇႁွင်ႉလႄႈ ၸူမ်းသိူဝ်း ပေႃးၶႂ်ႈၵျွၵ်းၵႃႈသေ ႁပ်ႉဢဝ်ၵႂႃႇ ယဝ်ႉ။ ၶမ်ႈၼၼ်ႉ လုင်းၼၼ်ႇတထီး ႁဵတ်းပဵၼ် ၽူႈၸတ်းၸိူင်း (တႃႇရၢႆႇတိူဝ်ႇ) မၼ်းသေ ႁႂ်ႈၶဝ် ၵႃႈၼႄၵႂႃႇ "ၸိူင်းၵွၼ်ႇႁႆႇၵွင်"ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၸိူင်းႁူဝ်ၼႆႉ လုင်းၼၼ်ႇတထီး မေႃၶိုင်ၼႃႇလႄႈ ၵူၼ်းတူၺ်းမၼ်း ပေႃးထိုင်ၶၢၼ်းႁႆႈၵေႃႈ ဢွၼ်ၵၼ်ႁႆႈၸွမ်းသေ ပေႃးထိုင်တီႈၶူဝ်မႃးၵေႃႈ ဢွၼ်ၵၼ်ၶူဝ်ပေႃးဢူၼ် ပၼ်းဝႆႉယူႇလႄႈ ထိုင်တီႈယဝ်ႉတူဝ်ႈၵႂႃႇ ပီႈၼွင်ႉၵဵင်းလူမ်းၶဝ် ၸူမ်းတႄႉၸူမ်းဝႃႈ ပၼ်ႁႅင်းတႄႉတႄႉဝႃႈဝႃႈယဝ်ႉ။ ႁူဝ်ၼႃႈၸၢတ်ႈၶဝ် လုင်းပူဝ်ႇယုင်းလႄႈ လုင်းၸေရးသေႃးၵေႃႈ ႁူႉႁၼ်ၼမ်ႉၵတ်ႉ လုင်းၼၼ်ႇတထီးယဝ်လႄႈ ၸင်ႇၸူမ်းၸူမ်းသိူဝ်းသိူဝ်းမႃးလၢတ်ႈဝႃႈ "ႁႂ်ႈသိုပ်ႇၸွႆႈၶဝ်ၵႂႃႇထႅင်ႈမိူဝ်းၼႃႈ"ၼႆယူႇ။ လုင်းၼၼ်ႇတထီးၵေႃႈ ႁၼ်ထိုင်ဝႃႈ ၵၢၼ်ဢၼ်လႆႈႁဵတ်း ၸွမ်းဝႃႇသၼႃႇၼႆႉ တိုၼ်းထုၵ်ႇၸႂ်လႄႈ ၸင်ႇၽွမ်ႉ ၵႂၢမ်းၶဝ်သေ ၸွႆးထႅမ်ၸၢတ်ႈသႅင်းတႆးမႃးယူႇယဝ်ႉ။ ၽွင်းၼၼ်ႉ ၸၢတ်ႈတႆးလႆႈ ၼိုင်ႈၶိုၼ်း ႁူၵ်းပၢၵ်ႇၵျၢပ်ႈ။ ယေႈၵေႃႉလႆႈ သွင်ၵျၢပ်ႈယွမ်းမၢတ်ႈ၊ ၵေႃႉႁေႃႈၵႃးသမ်ႉလႆႈ ႁႃႈၵျၢပ်ႈယဝ်ႉ။ ၽွင်းၼၼ်ႉ ၶၼ်ၶမ်း ယေႈၵျၢပ်ႈ 245 ၵျၢပ်ႈၼႆယဝ်ႉ။ ႁဵတ်းၼၼ်သေ လႆႈၵႂႃႇၵႃႈၸၢတ်ႈၸိူဝ်း ႁူဝ်ပူင်း၊ ၼမ်ႉၶူၵ်ႉ၊ ၼွင်မွၼ်၊ ဝၢၼ်ႈယဵၼ်ႇ၊ ပိင်ႈၶဵတ်ႇ၊ မိူင်းလၢင်း သမ်ႉပေႃးၸွတ်ႇ ၵႂႃႇၵူႈတီႈၵူႈတၢင်း ၸွမ်းၼင်ႇ ပိူၼ်ႈၽိတ်းပၢင်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ လုင်းၼၼ်ႉတထီးၼႆႉ တႄႇဢဝ်လိူၼ်12 တေႃႇထိုင်လိူၼ် 5 ၼၼ်ႉ ၵႃႈၸၢတ်ႈ။ ပေႃးထိုင်လိူၼ်ႁူၵ်းလိူၼ်ၸဵတ်း ၶိုၼ်းႁေႃႈၵႃး။ မၢင်ပွၵ်ႈ ပႃးလိၵ်ႈၵႂႃႇၶၢႆၸွမ်းလွႆႁဵတ်ႈၼႆယဝ်ႉ။ ယွၼ်ႉမေႃလူမေႃတႅမ်ႈလႄႈ မၢင်တီႈၼႆႉ လူၵေႃႈ လူၼႄပိူၼ်ႈ၊ မၢင်ပွၵ်ႈၵေႃႈ တႅမ်ႈလိၵ်ႈၵႂၢမ်းပိတ်းၵႂၢမ်းပွတ်း၊ မၢင်ပွၵ်ႈၵေႃႈ တႅမ်ႈလိၵ်ႈသၢင်းၵျၢၼ်ႇသေ ၵိုင်ႇတၢၼ်ႇႁေႃးၼႄပိူၼ်ႈၵေႃႈႁေႃး၊ ၵိုင်ႇတၢၼ်ႇႁဵတ်းၸၢတ်ႈႁဵတ်းၸိူင်းၵေႃႈ ႁဵတ်းၵႂႃႇ ၸွမ်းၼင်ႇ ဝႃႇသၼႃႇမီးၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ 1962 လႆႈၵႂႃႇၵႃႈၸၢတ်ႈသႅင်းတႆး တမ်ႈတီႈ မိူင်းတူၼ် 24 ၶိုၼ်းသေ မိူဝ်ႈပွၵ်ႈမႃး ၶၢမ်ႈၶူင်းၼၼ်ႉ မႅၼ်ႈဝၼ်း 1962 လိူၼ်မၢတ်ႉၶျ် 2 ဝၼ်းလႄႈ ပဵၼ်ဝၼ်း ၸွမ်သိုၵ်းၼေႇဝိၼ်း ၸုမ်းၵွင်ႇၸီႇလုၵ်ႉ ၽိုၼ်ႉ သိမ်းဢႃႇၼႃႇဝၢၼ်ႈမိူင်းယဝ်ႉ။ ႁွတ်ႈၽႅဝ်ပၢင်လူင် သိုပ်ႇၵႃႈၸၢတ်ႈ ႁေႃႈၵႃးၵႂႃႇ မႃးၼင်ႇၼႆသေ ထိုင်မႃး 1965 ၸင်ႇႁဵတ်းပႃး ၵၢၼ် ၵႃႉၶႃႇယူႇယဝ်ႉ။ ၵႂႃႇၵႃႈၸၢတ်ႈသႅင်းၵေႃႈ ပႃးၶူဝ်းၵႂႃႇၶၢႆၸွမ်းပွႆးယဝ်ႉ။ မိူဝ်ႈ 1973 ၽွင်းမိူဝ်ႈ လုၵ်ႉပၢင်လူင် ႁေႃႈၵႃးၵျိပ်ႉၵႂႃႇတူၼ်ႈတီးသေ ၽွင်းၵႂႃႇႁွတ်ႈၽႅဝ် တီႈလွႆဝူဝ်းတူၵ်း (ဝူင်ႈၵၢင် မိူင်းပွၼ်လႄႈႁူဝ်ပူင်း)ၼၼ်ႉ ၵႃးၵျိပ်ႉလမ်းၼိုင်ႈ မႃးၽႃႇၵႃးလုင်းၼၼ်ႇတထီးလႄႈ ၸင်ႇဢဝ်လုပ်ႇၶီႈၶၢင်ႈမၼ်း ႁၵ်းၵႂႃႇသေ လႆႈၵႂႃႇၶိုၼ်ႈ ႁူင်းယႃ ၸဝ်ႈၸၢမ်ႇထုၼ်း တူၼ်ႈတီးယဝ်ႉ။ မေႃယႃလူင် တွၵ်ႉတိူဝ်ႇဢွင်ႇၶိၼ်ႇ ၸင်ႇၽႃႇသေ ယူတ်းယႃပၼ်ယဝ်ႉ။ ၽွင်းမိူဝ်ႈၽႃႇၼၼ် ၸဝ်ႈမဵဝ်ႉၸႃးဢူး ၸၢမ်ႇမျ ၵေႃႉလူႇပၼ်လိူတ်ႈတဝ်ႈၼိုင်ႈ။ ဝၢႆးၽႃႇယဝ်ႉၵေႃႈ တိုၵ်ႉလႆႈထႅမ်လိူတ်ႈလႄႈ လုၵ်ႈဢွၼ်ႇၼုမ်ႇဝဵင်းတူၼ်ႈတီးၶဝ်ၵေႃႈ မႃးလူႇပၼ်လိူတ်ႈယဝ်ႉ။ လိူတ်ႈလုင်းၼၼ်ႇတထီးတႄႉ ပဵၼ်လိူတ်ႈ"ဢူဝ်ႇ"သေ လႆႈသႂ်ႇလိူတ်ႈ 12 တဝ်ႈ၊ ယႃႈတဝ်ႈလူင် 36 တဝ်ႈသေ ၵူၼ်းတီႈႁိူၼ်းၵေႃႈ လႆႈမႃးၼွၼ်းပႂ်ႉလူႁၼ်လုမ်းလႃး ၸႃႉႁူမ်ႈၶီ လီႁူမ်ႈၸၢမ်ႇယူႇယဝ်ႉ။ ၽွင်းၶိုၼ်ႈႁူင်းယႃ ၼႂ်းၶၢဝ်းတၢင်း 2 လိူၼ်ပၢႆ 3 ဝၼ်း တေႃႇပေႃးႁၢႆၶႅၼ်းၼၼ်ႉ ၵေႃႉၵႆႉမႃးသူႇ မႃးၸႂ်းတႄႉ ပဵၼ် လုင်းတၢင်းၵႄးယဝ်ႉ။ ဝၢႆးလူင်းႁူင်းယႃမႃးၵေႃႈ ၼႂ်းၶၢဝ်းတၢင်း သွင်သၢမ် ပီၼႆႉ ပႆႇၸၢင်ႈႁဵတ်းသင်။ တိုၵ်ႉပဵၼ် ၽွင်းၶိုၼ်းႁွမ်ႁႅင်းတူဝ်ယူႇ။