cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
ပွၵ်ႉတေႃး၊ ဝဵင်း
လွင်ႈဝဵင်းပွၵ်ႉတေႃးပေႃႇပဵၼ်မႃး
ဝဵင်းပွၵ်ႉတေႃးၼႆႉ ဢမ်ႇၸႂ်ႈဝဵင်း ဢၼ်မီးမႃး ၸဵမ်မိူဝ်ႈပၢၼ် ၶုၼ်ရၶႅင်ႇၼၼ်ႉသေ ပဵၼ်ဝဵင်း ဢၼ်တိုၵ်ႉႁႃမီးမႃး ပၢၼ်ဢင်းၵိတ်ႉၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ဝၢႆးသေ ႁေႃၶမ်းရၶႅင်ႇ လႆႈတူၵ်းသုမ်းၵႂႃႇ မိူဝ်ႈပီၶရိတ်ႉ (1784) ၼၼ်ႉသေ မိူင်းရၶႅင်ႇပတ်ႉပိုၼ်ႉၼႆႉ လႆႈၶၢမ်ႇတၢမ်ႇၽေးသိုၵ်းသေ ယၢႆႈလဵဝ်ယဝ်ႉ ၽူႈၵွၼ်းဝၢၼ်ႈ ဢူးၸၢၼ်ႇၽျူႇ လႄႈ မႄးၼၢင်းမိမလႃႉ ဢၼ်ယူႇတီႈ ဝၢၼ်ႈယၢၼ်းပျႄးၸိၼ်ႇၶျွင်း၊ ရမ်ႇမႃႇဝတီႇၼၼ်ႉ ၶဝ်တင်းမုင်ႉႁေႃႁိူၼ်း ၶၢႆႉၸူးတီႈထုင်ႉတွင်ႇယိၼ်းၵျုၼ်းမႃးယဝ်ႉ။ မုင်ႉႁေႃႁိူၼ်းၼၼ်ႉ ဢဝ်ၶႅပ်းတႅင်းၵႃး (35) သေၵေႃႈ သိုဝ်ႉဢဝ် ပၢင်ႇပွၵ်ႉတေႃး ဢၼ်ပဵၼ်တီႈ ပႃႇယိူဝ်ႈဝူဝ်းၵႂၢႆး ႁင်း ဢူးမျႃႉၽေႃႇဢွင်ႇ ဢၼ်မီးတီႈႁိမ်းဝၢၼ်ႈ တယွႆးၵျုၼ်း ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၸူးလႆႈ ၽဵဝ်ႈသၢင်းလၢင်း တူၼ်ႈယိူဝ်ႈတူၼ်ႈယႃႈ ဢၼ်မီးတီႈၼႂ်း ပၢင်ႇၼၼ်ႉသေ ထိုင် ပီၶရိတ်ႉ (1787) ၼၼ်ႉ လႆႈတႄႇတင်ႈဝၢၼ်ႈယဝ်ႉ။ ၸိုဝ်ႈဝၢၼ်ႈတႄႉ ယွၼ်ႉပိူဝ်ႈမီး တူၼ်ႈပွၵ်ႉ (ပေါက်ပင်ကြီး) လႄႈ ၸူးႁွင်ႉၵိုၵ်းၼၼ်ႉသေ ၸင်ႇႁွင်ႉဝႃႈ တယွႆးပွၵ်ႉတေႃး ဝႃႈၼႆယဝ်ႉ။
ထိုင် ပီၶရိတ်ႉ (1824) ဝၢႆးသေ ဢင်းၵိတ်ႉၶဝ် သိမ်းဢဝ် မိူင်းရၶႅင်ႇယဝ်ႉ ဢၼ်ပဵၼ် ဝၢၼ်ႈတယွႆးပွၵ်ႉတေႃးၼႆႉၵေႃႈ ၽႅဝ်ႁွတ်ႈတႂ်ႈမိုဝ်း ဢင်းၵိတ်ႉၶဝ်ၵႂႃႇယဝ်ႉ။ တီႈႁိမ်းႁွမ်းဝၢၼ်ႈၵျုၼ်းၼႆႉ ယွၼ်ႉပိူဝ်ႈ ၵၢၼ်တေႃႉသူင်ႇ၊ ၵၢၼ်ၵႃႉၶၢႆ၊ ပဵၼ်တီႈလီတွၼ်ႈတႃႇ တႃႈႁိူဝ်းလႄႈ ဝၢႆးၼႆႉ ပဵၼ်ဢၼ်ၵိုၼ်းမႃးသေ ထိုင်ပီ (1890) ၼၼ်ႉ ၶုၼ်ဢင်းၵိတ်ႉၶဝ်ၼႆႉ မၵ်းမၼ်ႈဝၢၼ်ႈၵျုၼ်း ပဵၼ် ဝဵင်းဢၼ် ၽူႈၵွၼ်းၼႃႈလိၼ် ဢုပ်ႉပိူင်ႇသေ (ဝဵင်းပွၵ်ႉတေႃး) ဢၼ်ဝႃႈၼၼ်ႉၵေႃႈ လႆႈပေႃႇပဵၼ်မႃးယူႇယဝ်ႉ။
ဢွင်ႈတီႈ၊ တၢင်းၵႂၢင်ႈၶႂၢင် လႄႈ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း
ဝဵင်းပွၵ်ႉတေႃးၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈၼႂ်းၵႄႈ လုတ်ႉတီႇတုတ်ႉႁွင်ႇ (20) တီႇၵရီႇ (10) မိတ်ႉၼိတ်ႉ (36) ၸႅတ်ႉၵၢၼ်ႉ၊ လွင်ႇၵျီႇၵျုဢွၵ်ႇ (93) တီႇၵရီႇ (14) မိတ်ႉၼိတ်ႉ (18) ၸႅတ်ႉၵၢၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၽၢႆႇႁွင်ႇၸႄႈဝဵင်းၼၼ်ႉ မီးဝႆႉ ၸႄႈဝဵင်းမျွၵ်ႉဢူး၊ ၽၢႆႇၸၢၼ်း မီးဝႆႉ ဢၢဝ်ႇပၢင်ႇလၢႆႇပင်းၵလႃး၊ ၽၢႆႇဢွၵ်ႇမီးဝႆႉ ၸႄႈဝဵင်းမျေႇပူင်ႇ၊ ၽၢႆႇတူၵ်း ဢိူမ်ႈၸပ်းၵၼ်ဝႆႉတင်း ၸႄႈဝဵင်းၸိတ်ႉတူၺ်ႇ ၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။ တၢင်းၵႂၢင်ႈၶႂၢင် ၸႄႈဝဵင်းပတ်ႉပိုၼ်ႉၼႆႉ မီး 403.74 လွၵ်းလၵ်းယဝ်ႉ။ ၶဝ်ႈပႃးဝႆႉ ပွၵ်ႉ (5) ပွၵ်ႉ၊ ဢိူင်ႇ (53) ဢိူင်ႇ လႄႈ ဝၢၼ်ႈ (178) ဝၢၼ်ႈယဝ်ႉ။ တၢင်းၵႂၢင်ႈၶႂၢင် ဝဵင်းပွၵ်ႉတေႃးၼႆႉ မီး 0.68 လွၵ်းလၵ်းယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆ ပီ 1999 သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်းၼိူဝ်ဝဵင်း တီႈ ပွၵ်ႉ (5) ပွၵ်ႉၼႆႉ ၵူၼ်းယူႇသဝ်း မီး 14,094 ၵေႃႉသေ တီႈဝၢၼ်ႈၼႆႉ မီးႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း 123,916 ၵေႃႉယဝ်ႉ။ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်းႁူမ်ႈၵၼ်တင်း ၸႄႈဝဵင်းၼႆႉ မီးယူႇ 138,010 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ၼႃႈလိၼ် လႄႈ ၵႄးၼမ်ႉ
ၸႄႈဝဵင်းပွၵ်ႉတေႃးၼႆႉ ပဵၼ်ၸႄႈဝဵင်း ဢၼ်ဢိူမ်ႈၸပ်းၸမ်ၵၼ်တင်း ပၢင်ႇလၢႆႇယဝ်ႉ။ မီးဝႆႉတီႈၼိူဝ်သုင် ၼႃႈပၢင်ႇလၢႆႇ (11) ထတ်းယဝ်ႉ။ တီႈၸႄႈဝဵင်းၼႆႉ မီးဝႆႉ ၵုၼ်ၽယူင်ႇၵႃႇ (3)ၵုၼ်၊ ၵုၼ်တွင်ႇယိၼ်း၊ ၵုၼ်ပျႃး၊ ၵုၼ်ဝိၼ်း၊ ၵုၼ်ပျီႇၸူဝ်းၵျီး (ၵုၼ်ပျီႇတူႇၵျီး)၊ ၵုၼ်တလုၼ်ႇတွင်ႇ၊ ၵုၼ်ၸၢႆးတူၵ်ႉ၊ ၵုၼ်ၼၢၼ်းတႅတ်ႉ၊ ၵုၼ်ငပျီႇၼႆသေ ဢဝ်ၵုၼ် (11) ၵုၼ် ၽွတ်ႈႁႅၼ်းဝႆႉယဝ်ႉ။ လိူဝ်သေ ၵုၼ်ၽယူင်ႇၵႃႇ လႄႈ ၵုၼ်တွင်ႇယိၼ်းၼၼ်ႉ ၵုၼ်းၸိူဝ်းဢၼ်ၵိုတ်ႈလိူဝ်ၼၼ်ႉ ပဵၼ် ၵုၼ်ပၢင်ႇၼႃႈလိၼ်ပဵင်းယဝ်ႉ။ တီႈၼႂ်းၵႄႈၵုၼ်ၸိူဝ်းၼၼ်ႉ ၼႂ်းၵႃႈမႄႈၼမ်ႉၵႄးၼမ်ႉ ဢၼ်လႆလူင်းယူႇၼၼ်ႉ မႄႈၼမ်ႉပၸဵင်ႇၵျႃၼႆႉ လႆၶဝ်ႈၼႂ်း ပၢင်ႇလၢႆႇ တီႈပွတ်းၸၢၼ်းယဝ်ႉ။ မႄႈၼမ်ႉၵျွႆးၵူး ဢၼ်လႆလူင်းယူႇတီႈ ၼႂ်းၵၢင်ၵႅၼ်ၸႄႈဝဵင်းၼၼ်ႉ လုၵ်ႉဢဝ် ၽၢႆႇႁွင်ႇ လႆလူင်းၽၢႆႇၸၢၼ်းသေ ၵူၼ်းငွၵ်းၵႂႃႇၸူး ၸဵင်ႇၸၢၼ်းဝၼ်းတူၵ်းယဝ်ႉ ၵႂႃႇႁူမ်ႈၵၼ်တင်း ပၢၵ်ႇမႄႈၼမ်ႉၵိတ်ႉၸ်ပၼတီႇသေ လႆၶဝ်ႈၼႂ်းဢၢဝ်ႇပၢင်ႇလၢႆႇပင်းၵလႃးယဝ်ႉ။
ၵၢၼ်ၽွင်းငမ်း
ဝဵင်းပွၵ်ႉတေႃးလႆႈ လႆႈမၵ်းမၼ်ႈပဵၼ်ဝဵင်း မိူဝ်ႈပီ ၶရိတ်ႉ (1890)တဵမ်ၼၼ်ႉသေ လႆႈတႄႇၵၢၼ်ၽွင်းငမ်းဝဵင်းမႃးယဝ်ႉ။ ပိူင်ၵၢၼ်ၽွင်းငမ်း တင်းၸႄႈဝဵင်းၼႆႉ ပဵၼ် လၢႆးပိူင်ၵၢၼ်ၽွင်းငမ်း ၶုၼ်ဢင်းၵိတ်ႉယဝ်ႉ။
ပၢႆးမၢၵ်ႈမီး
ပၢႆးမၢၵ်ႈမီးပိူင်လူင် တီႈ ၸႄႈဝဵင်းပွၵ်ႉတေႃးၼႆႉ ပဵၼ် လွင်ႈၽုၵ်ႇသွမ်ႈႁဵတ်းဢွၵ်ႇၶဝ်ႈယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈသဵၼ်ႈမၢႆ ပီ (1998-99) သေ ဢွင်ႈတီႈၽုၵ်ႇသွမ်ႈၶဝ်ႈၶၢဝ်းၽူၼ်ႇၼႆႉ မီးယူႇ (74280) ဢေႇၵယဝ်ႉ။ လိူဝ်သေၼၼ်ႉဢမ်ႇၵႃး ဢွင်ႈတီႈလိၼ်မၢင်ၸိူဝ်းၼႆႉ ၸွမ်းလူၺ်ႈၶၢဝ်းမၼ်းသေ ၽုၵ်ႇသွမ်ႈ ထူဝ်ႇ၊ ငႃး၊ မွၵ်ႇဝၢႆႇဝၼ်း၊ မၢၵ်ႇၽိတ်ႉ၊ ၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။ ဢၼ်ပဵၼ် ထူၼ်ႈသွင်တႄႉ ယွၼ်ႉပိူဝ်ႈဝႃႈ ၸႄႈဝဵင်းပွၵ်ႉတေႃးၼႆႉ မီးဢိူမ်ႈၸမ်ၵၼ်တင်းပၢင်ႇလၢႆႇလႄႈ ဢၼ်ပဵၼ် ၵၢၼ်ငၢၼ်းလဵင်ႉပူပႃၵုင်ႈၸိူဝ်းၼႆႉၵေႃႈ ႁဵတ်းပဵၼ်ၵၢၼ်ပၢႆးမၢၵ်ႈမီးဢၼ်ၼိုင်ႈယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆ ပီ (2000)တဵမ်သေ ဢွင်ႈတီႈလဵင်ႉၵုင်ႈ တီႈ ၸႄႈဝဵင်းပွၵ်ႉတေႃးၼႆႉ မီးယူႇ (17112) ဢေႇၵယဝ်ႉ။ လိူဝ်သေၼၼ်ႉဢမ်ႇၵႃး ၸိူဝ်းပဵၼ်တီႈ ၵုၼ်ၽယူင်ႇၵႃႇ သၢမ်ၵုၼ်ၼၼ်ႉၵေႃႈ ပိုတ်ႇၽုၺ်ႇဝႆႉ ဢွင်ႈတီႈလဵင်ႉပႃသေၵေႃႈ ဢဝ်ပႃၼၼ်ႉ တၢင်ႇသူင်ႇၶၢႆထိုင်မိူင်းၼွၵ်ႈယဝ်ႉ။ ထူၼ်ႈသၢမ်တႄႉ ပဵၼ်ၵၢၼ်ငၢၼ်း ႁုင်ၵိူဝ်ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈသဵၼ်ႈမၢႆ (1997-98) သေ တီႈၸႄႈဝဵင်းပတ်ႉပိုၼ်ႉ ဢၼ်ပဵၼ်ဢွင်ႈတီႇ တၢၵ်ႇၵိူဝ်ၼႆႉ မီးယူႇ (738) ဢေႇၵသေ ၼမ်ႉၼၵ်းၵိူဝ် ဢၼ်ဢွၵ်ႇၼႆႉ မီးယူႇ ႁူၵ်းသိပ်းသႅၼ်ၸွႆႉ ၼႆယဝ်ႉ။
လွင်ႈၽႃႇသႃႇၵိူဝ်းယမ်
ၸၢဝ်းၶိူဝ်းၵူၼ်း ဢၼ်ယူႇသဝ်းတီႈၼႂ်း ၸႄႈဝဵင်းပွၵ်ႉတေႃး ၵမ်ႉၼမ်ၼႆႉ ပဵၼ် ၵူၼ်းၶိူဝ်းရၶႅင်ႇသေ ပဵၼ်ၸၢဝ်းပုတ်ႉထၽႃႇသႃႇယဝ်ႉ။ တီႈၸႄႈဝဵင်းၼႆႉ ႁူၼ်ႁၢင်ႈၽြႃးပဵၼ်ၸဝ်ႈ (ဢၼ်တၢင်းသုင်ယႂ်ႇ) မီး (16) သူႇ၊ ၵွင်းမူး (21) သူႇ လႄႈ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆ ပီ (1999) ၼၼ်ႉသေ ၵျွင်းမုၼ်ၸဝ်ႈ မီး (173) ၵျွင်း၊ ၵျွင်းၼၢႆးၶၢဝ် မီး (3) ၵျွင်း၊ ၸဝ်ႈရႁၢၼ်းသင်ႇၶႃႇ မီး (782) ပႃး၊ ၼၢႆးၶၢဝ် မီး (45) ပႃးၼႆယဝ်ႉ။ ၸိူဝ်းပဵၼ် ၽႃႇသႃႇၵိူဝ်းယမ်တၢင်ႇၸိူဝ်းၵေႃႈ မီးဝႆႉၵျွင်းၽြႃးၶရိတ်ႉယၢၼ်ႇ ၵျွင်းၼိုင်ႈ၊ ပလီမုတ်ႇသလိမ်ႇ မီးယူႇ (28) ဢၼ်ယဝ်ႉ။ ၽြႃးၵွင်းမူး ဢၼ်ၸိုဝ်ႈလိုဝ်းလင်ၼႆႉ ၵွင်းမူးသၢၼ်ႇတေႃႇသျိၼ်ႇ ဢၼ်မီးတီႈ ၵုၼ်မျေႇငူႇ၊ ထၢတ်ႈတေႃႇလၢႆႇယူဝ်း ဢၼ်မီးတီႈ ဝဵင်းပွၵ်ႉတေႃး၊ ၽြႃးလူင်တွင်းၽူး (ႁွင်ႉ) တိလေႃးၵမႃႇရၸဵင်ႇ၊ ၽြႃးၸိူဝ်းမီးၼႂ်းထမ်ႈတွင်ႇၺွင်ႇ လႄႈ ထၢတ်ႈတေႃႇဢူႇမ ဢၼ်မီးတီႈ ၵုၼ်ၵၢင် ၽယူင်ႇၵႃႇၵျုၼ်း၊ ၵွင်းမူးသျိၼ်ႇထီး၊ ထၢတ်ႈတေႃႇမႃႇလႃႇ ၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။ တီႈၵုၼ်ႇတၢင်ႇၸိူဝ်းၼၼ်ႉၵေႃႈ မီးဝႆႉ ၽြႃးၸိုဝ်ႈသဵင်ယႂ်ႇ လႄႈ ထၢတ်ႈတေႃႇၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။
ပၢႆးယူႇလီ
ဝဵင်းပွၵ်ႉတေႃးၼႆႉ ယွၼ်ႉပဵၼ်ဝဵင်း ဢၼ်လႆႈတႄႇတင်ႈမႃး မိူဝ်ႈပၢၼ်ဢင်းၵိတ်ႉ ႁူဝ်တီးမၼ်းၼၼ်ႉလႄႈ ဢွင်ႈတီႈယူတ်ႉယႃ ဢၼ်ၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈ ပၢႆးယူႇလီၼၼ်ႉ မိူဝ်ႈၸဝ်ႉၸဝ်ႉၼၼ်ႉတႄႉ ဢမ်ႇပႆႇလႆႈႁၼ်။ မိူဝ်ႈဢွၼ်တၢင်းၼႆႉ ၵူၼ်းၸိူဝ်းတီႈ ၸႄႈဝဵင်းၼႆႉ လႆႈၶၢမ်ႇဢဝ်တၢင်းယူတ်ႉယႃတီႈ ပူႇသြႃႇမေႃယႃရၶႅင်ႇၶဝ်မႃးယဝ်ႉ။ ဝၢႆးၼႆႉမႃး တီႈၼိူဝ်ဝဵင်းပွၵ်ႉတေႃးၼႆႉ မီးမႃး ႁွင်ႈယႃႈဢွၼ်ႇဢၼ်ၼိုင်ႈယဝ်ႉ။ ႁွင်ႈယႃၼၼ်ႉ မီးႁိမ်းၸမ် လုမ်း လ.ဝ.ၵ ယၢမ်းလဵဝ်ၼႆႉယဝ်ႉ။ ယူင်ႉသၢင်ႈမၼ်းတႄႉ ပဵၼ်ယူင်ႉသၢင်ႈမႆႉမွင် ဢဝ်ဢုတ်ႇမုင်းယဝ်ႉ။ ၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈလွင်ႈယူတ်းယႃသေ မီး ၶွမ်ႇပွင်းတႃ (ၽူႈၸၢပ်ႈယႃႈယႃ) ၵေႃႉၼိုင်ႈ လႄႈ ၵူၼ်းႁဵတ်းၵၢၼ်ၵေႃႉၼိုင်ႈၵူၺ်း။
ဝၢႆးၼႆႉမႃး ဢၼ်ပဵၼ် ႁွင်ႈယူတ်းယႃၼၼ်ႉ လႅၵ်ႈလၢႆႈပဵၼ် ယူင်ႉသၢင်ႈဢုတ်ႇမႃးယဝ်ႉ။ တီႈႁွင်ႈယႃႈၼၼ်ႉ မီးမႃး မေႃယႃၵေႃႉၼိုင်ႈ၊ ၶွမ်ႇပွင်းတႃ ၵေႃႉၼိုင်ႈ၊ ၵူၼ်းႁဵတ်းၵၢၼ်ၵေႃႉၼိုင်ႈယဝ်ႉ။ ထိုင် ပီ (1941) မႃး လုၵ်ႉတီႈ မုင်ႉႁေႃႁိူၼ်း သထေးလူင်ဢူးသူၺ်ႇတႃႇ ဢၼ်ပဵၼ် တႅၼ်းၽွင်း လုမ်းတႅၼ်းၽွင်းတႂ်ႈ မိူင်းမျၢၼ်ႇမႃႇ တီႈဝဵင်းၸိတ်ႉတူၺ်ႇၼၼ်ႉ လႆႈလူႇတၢၼ်း ႁဵတ်းၶႂၢင်ႈဢွင်ႈယူတ်းယႃမႂ်ႇ တီႈတႂ်ႈၼၼ်ႉ ဢၼ်ၼိုင်ႈယဝ်ႉ။ ထိုင် ပီ (1985) မႃး ဢဝ်ငိုၼ်းလူႇတၢင်းၸႄႈဝဵင်းသေ လႆႈၶၢႆႉႁဵတ်း ႁူင်းယႃမႂ်ႇမႃး ႁင်းၵူၺ်းယဝ်ႉ။
ယၢမ်းလဵဝ်တႄႉ တီႈၼိူဝ်ဝဵင်းပွၵ်ႉတေႃးၼႆႉ မီးဝႆႉ ႁူင်းယႃ ဢၼ်ၵူႇၶဝ်ႈ (16) လုၵ်ႈ ႁူင်းၼိုင်ႈ၊ ႁွင်ႈပၢႆးယူႇလီ (5) တီႈ၊ ႁူင်းယႃဢိူင်ႇ (ၵျွင်ႉသွင်ႇ)၊ ႁွင်ႈယႃ မႄႈ လႄႈ လုၵ်ႈဢွၼ်ႇ (1) ဢၼ်ၼႆႉယဝ်ႉ။ လိူဝ်သေၼၼ်ႉဢမ်ႇၵႃး တွၼ်ႈတႃႇယူတ်းယႃပၼ် ၸဝ်ႈသင်ႇၶႃႇၶဝ် ႁင်းၶေႃၼႆသေ လုၵ်ႉတီႈ ၸဝ်ႈသြႃႇလူင် ဢူးၼႃႇရတ ဢၼ်ပဵၼ်ၸဝ်ႈသြႃႇလူင် မျူဝ်ႉမပွၵ်ႉတေႃး ဢွၼ်ႁူဝ်သေ လႆႈႁဵတ်း ႁွင်ႈယူတ်ႉယႃသင်ႇၶႃႇသေ လူႇတၢၼ်းမႃးယဝ်ႉ။ ႁွင်ႈယူတ်းယႃ တွၼ်ႈတႃႇယူတ်းယႃ လုၵ်ႈဢွၼ်ၵေႃႈ ၶိုၼ်းၶႂၢၵ်ႈႁဵတ်းႁိမ်းၼၼ်ႉမႃးယဝ်ႉ။
ပၢႆးပႆႇၺႃႇ
ယွၼ်ႉၵၸႅတ်ႉတီႇယႃႇ ဝဵင်းၸိတ်ႉတူၺ်ႇသေ လႆႈႁူႉဝႃႈ မိူဝ်ႈပၢၼ်ဢင်းၵိတ်ႉၼၼ်ႉ တီႈဝဵင်းပွၵ်ႉတေႃးၼႆႉ မီးမႃး ႁူင်းႁဵၼ်းသွၼ်လိၵ်ႈ ႁူင်းၼိုင်ႈၼႆယဝ်ႉ။ ႁူင်းႁဵၼ်းၼၼ်ႉ မီးဝႆႉတီႈၼိူဝ်ဝဵင်းသေ သွၼ်ပၼ်လႆႈတေႃႇထိုင် ၸၼ်ႉၵၢင် ဝႃႈၼႆယဝ်ႉ။ ဝၢႆးသေၼၼ်ႉ ၶိုၼ်းသိုပ်ႇပိုတ်ႇ ႁူင်းႁဵၼ်းၸၼ်ႉၵၢၼ် တီႈဝၢၼ်ႈတဝိၼ်ႇၶျွင်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၸိူဝ်းပဵၼ်ၼႃႈလိၼ်ၵုၼ်တၢင်ႇၸိူဝ်းၼၼ်ႉတႄႉ ဢမ်ႇမီးႁူင်းႁဵၼ်းလူင်ပွင်ၸိုင်ႈသေ လႆႈပိုင်ႈဢိင် ပၢႆးပႆႇၺႃႇ ႁူင်းႁဵၼ်းၸဝ်ႈမုၼ်သွၼ်မႃးယဝ်ႉ။ ဢွင်ႈတီႈ ႁူင်းႁဵၼ်းၸၼ်ႉၵၼ် ဢွၼ်တၢင်းသုတ်း ႁင်း ဝဵင်းပွၵ်ႉတေႃးၼႆႉ ပဵၼ် ဢွင်ႈတီႈ ဢ.ထ.ၵ ယၢမ်းလဵဝ်ၼႆႉယူႇယဝ်ႉ။ မိူဝ်ႈၽွင်းၼၼ်ႉ ႁူင်းႁဵၼ်းၼႆႉ ဢဝ်မႆမၢၵ်ႇဢုၼ်၊ ဢဝ်ၽၢၵ်ႈသိုဝ်ႇ၊ ပဵၼ်ယူင်ႉသၢင်ႈ ဢဝ်ၽႃသၢၼ်ၵင်ႈဝႆႉၵူၺ်း။ ဝၢႆးသေ လႆႈလွင်ႈလွတ်ႈလႅဝ်းသဝ်းၶေႃႈယဝ်ႉ ထိုင် ပီ (1953) မႃး လႆႈယႃႉပႅတ်ႈ ယူင်ႉသၢင်ႈႁူင်းႁဵၼ်းၵဝ်ႇၼၼ်ႉသေ ၶိုၼ်းမႄးႁဵတ်း ႁူင်းႁဵၼ်းဢုတ်ႇသွင်ၸၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၽွင်းမိူဝ်ႈ ၵေႃႇသၢင်ႈႁူင်းႁဵၼ်းမႂ်ႇၼၼ်ႉ လႆႈၶၢႆႉၵႂႃႇတီႈ ႁူင်းထမ်း ၸူဝ်ႈၶၢဝ်း (ယၢမ်းလဵဝ် ပဵၼ်ၽၢႆႇဢေးၸေႇတီႇ ဝဵင်းပွၵ်ႉတေႃး) ၼၼ်ႉသေ သွၼ်ႁဵၼ်းမႃးယဝ်ႉ။ ထိုင် ပီ (1975) ၼၼ်ႉ လႆႈယုၵ်ႉဢဝ် ႁူင်းႁဵၼ်းၸၼ်ႉၵၢင် ၶိုၼ်ႈပဵၼ် ႁူင်းႁဵၼ်းၸၼ်ႉသုင်မႃးယဝ်ႉ။ ယၢမ်းလဵဝ်တႄႉ တီႈဝဵင်းပွၵ်ႉတေႃးၼႆႉ ႁူင်းႁဵၼ်းၸၼ်ႉသုင် မီး (2) ႁူင်း၊ ႁူင်းႁဵၼ်းၸၼ်ႉၵၢင ် (8) ႁူင်း၊ ႁူင်းႁဵၼ်းၸၼ်ႉငဝ်ႈ မီး (137) ႁူင်းယဝ်ႉ။
ၵၢၼ်ၵေႃႇသၢင်ႈ ၼႂ်းဝဵင်း
ၵၢၼ်ၵေႃႇသၢင်ႈၼႂ်းဝဵင်းၼႆႉ တိူဝ်းၶိုၼ်ႈယႂ်ႇမႃးလိူဝ်သေ မိူဝ်ႈဢွၼ်တၢင်းယဝ်ႉ။ မိူဝ်ႈၵူႈပွၵ်ႈတႄႉ သဵၼ်ႈတၢင်းၵူၼ်းပႆႇၼႆႉ ပဵၼ်သဵၼ်ႈတၢင်း မၢၵ်ႇႁိၼ်ၵျၢမ်းယဝ်ႉ။ မိူဝ်ႈပီ (1990-91) ၼၼ်ႉ လူင်ပွင်ၸိုင်ႈ လႆႈဢဝ် ငိုၼ်း (10) သႅၼ် ၵမ်ႉထႅမ်ပၼ် ၵၢၼ်ၵေႃႇသၢင်ႈၼႂ်းဝဵင်း၊ ပီ (1991-92) ၼၼ်ႉ လႆႈၶႂၢင်းပၼ် တႃႇ (23) သႅၼ်လႄႈ လႆႈဢဝ်ငိုၼ်းၸိူဝ်းၼၼ်ႉသေ သိုဝ်ႉတၢင်းၶွၼ်ႇၶရိတ်ႉ တီႈ သဵၼ်ႈတၢင်းဢူးဢူၵ်ႉတမ၊ သဵၼ်ႈတၢင်းမိၼ်းၸေႃးမုၼ်ႇ၊ လႆႈႁဵတ်းႁွင်ႈၼမ်ႉ တီႈ သဵၼ်ႈတၢင်းဢူးမျႃႉဝႃႇ မႃးယဝ်ႉ။ ဝၢႆးသေၼၼ်ႉ လုၵ်ႉတီႈၸုမ်းဝဵင်းမူၼ်းၵူၼ်းၵိုၼ်းလႆႈၶႂၢင်းပၼ်ငိုၼ်းသေ လႆႈသိုဝ်တၢင်းယၢင် တီႈ သဵၼ်ႈတၢင်းဢူးဢူၵ်ႉတမ (2800) ထတ်း၊ တီႈသဵၼ်ႈတၢင်း မိၼ်းၸေႃးမုၼ်ႇ (910) ထတ်း၊ တီႈသဵၼ်ႈတၢင်း ပူဝ်ႇၶျိၼ်းပျၢၼ်ႇ (790) ထတ်းၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။
တီႈဝဵင်းပွၵ်ႉတေႃးၼႆႉ မိူဝ်ႈဢွၼ်တၢင်း မီးလွင်ႈတၢင်းယၢပ်ႇၽိုတ်ႇလူၺ်ႈ ၼမ်ႉၵိၼ် ၼမ်ႉၸႂ်ႉတိုဝ်းယဝ်ႉ။ ထိုင် ပီ (1990) တဵမ်ၼၼ်ႉ ဢဝ် ႁဵင်းငိုၼ်းၵူၼ်းမိူင်း (6.5) သႅၼ်၊ ငိုၼ်းလူင်ပွင်ၸိုင်ႈသႂ်ႇပၼ် (15.5) သႅၼ်သေၵေႃႈ လႆႈၵေႃႇသၢင်ႈ ၽၢႆဢိုတ်းၽၢႆႇလဵဝ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ထိုင်ပီ (1995-96) မႃး ဢဝ် ငိုၼ်းဢၼ်လူင်ပွင်ၸိုင်ႈ ၶႂၢင်းပၼ် (20) သေၵေႃႈ လႆႈသိုဝ်ႉဢဝ် လွတ်ႇၽီႇဝီႇၸီႇ ဢၼ်မီးႁူၵ်းၼိဝ်ႉၼၼ်ႉ တႃႇ (400) သေၵေႃႈ လုၵ်ႉဢဝ်တီႈ ၽၢႆႇၼၼ်ႉသေ ၵၢႆႇဢဝ်ၼမ်ႉပၼ်ၼႂ်းဝဵင်းမႃးယဝ်ႉ။ လွတ်ႇဢၼ်မီးတၢင်းၵႂၢင်ႈ 3 ၼိဝ်ႉၼၼ်ႉၵေႃႈ ၶိုၼ်းဢဝ်လၢႆးပိုင်ႈတူဝ်ၵဝ်ႇ သိုဝ်ႉဢဝ်သေ လႆႈၶိုၼ်းၵၢႆႇႁႂ်ႈပေႃး ႁွတ်ႈထိုင်ၼႂ်းဝၢင်းယဝ်ႉ။ ယဝ်ႉၵေႃႈ လႆႈႁဵၼ်း ၼွင်ဢုတ်ႇ (6) လုၵ်ႈ တီႈၼႂ်းဝဵင်း ဢၼ်ၼမ်ႉၸၢင်ႈၶဝ်ႈ (200) ၵႃႇလၢၼ်ႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ၸႄႈမိူင်းၼႂ်းမိူင်းမျၢၼ်ႇမႃႇ ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝဵင်းၸိူဝ်းမီးၼႂ်း မိူင်းမျၢၼ်ႇမႃႇ ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝဵင်းၸိူဝ်းမီးၼႂ်း ၸႄႈမိူင်းရၶႅင်ႇ
တၼိၼ်းတႃႇယီႇ၊ ၸႄႈတိူင်း
ၸႄႈတိူင်းတၼိၼ်းတႃႇယီႇ (တနင်္သာရီတိုင်းဒေသကြီး), (Tanintharyi Region), (ဏၚ်ကသဳ) ဢမ်ႇၼၼ် (တနၚ်ဩဳ) ၼႆႉ ပဵၼ် ၸႄႈတိူင်း ဢၼ်ၼိူင်ႈ ဢၼ်မီးပွတ်းမိူင်းမၢၼ်ႈ သုတ်းသုတ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၸႄႈလူင်ၼႆႉ ပဵၼ် ဝဵင်းထဝႄႇ ၶႃႈဢေႃႈ။ ၸိူဝ်းပဵၼ် ဝဵင်းလမ်ႇလွင်ႈ တၢင်ႇဢၼ်ၼၼ်ႉတႄႉ ပဵၼ် ဝဵင်းပဵၵ်ႉ လႄႈ ဝဵင်းၵေႃႉတွင်း ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ၸႄႈတိူင်းတၼိၼ်းတႃႇယီႇ ဢၼ်ၵဵပ်းမိူဝ်ႈ ပီ 2014 ၼၼ်ႉ ဝႃႈ မီးၵႂႃႇ ႑,႔႐႘,႔႐႑ ၼႆယဝ်ႉ။
ဢွင်ႈတီႈလႄႈ တၢင်းၵႂၢင်ႈၶႂၢင်
ၸႄႈတိူင်းတၼိၼ်းတႃႇယီႇ တၢင်းၵႂၢင်ႈၶႂၢင် ဢေႇရိယႃႇမီး ႑႖,႗႓႖ လွၵ်းလၵ်းယဝ်ႉ။ မီးဝႆႉ ပွတ်းၸၢၼ်း မိူင်းမၢၼ်ႈ တီႈထုင်ႉၽင်ႇပၢင်ႇလၢႆႇသေ ပဵၼ်ၼႃႈလိၼ် ဢၼ်ၵူၼ်းယူႇသဝ်း ဢေႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ပၢင်ႇလၢႆႇဢႅတ်ႇတမၢၼ်ႇ၊ မိူင်းထႆး၊ ၸႄႈမိူင်းယၢင်းၽိူၵ်ႇ၊ ၸႄႈမိူင်းမွၼ်း ၸိူဝ်းၼႆႉ လွမ်ႉႁွပ်ႈဝႆႉယဝ်ႉ။ မီးဝႆႉတီႈၼႂ်း ၵႄႈ လတ်ႉတီႇတုတ်ႉႁွင်ႇ 9 တီႇၵရီႇ 30 မိတ်ႉၼိတ်ႉ တေႃႇ 15 တီႇၵရီႇ 5 မိတ်ႉၼိတ်ႉ၊ ၼႂ်းၵႄႈ လွင်ႇၵျီႇတုၼ်ႇ 97 တီႇၵရီႇ 40 မိတ်ႉၼိတ်ႉ တေႃႇ 99 တီႇၵရီႇ 40 မိတ်ႉၼိတ်ႉ ၼၼ်ႉၶႃႈယဝ်ႉ။
ၾိင်ႈၾႃႉ
ယွၼ်ႉပိူဝ်ႈပဵၼ်ၼႃႈလိၼ် ဢၼ်ၸမ်ပၢင်ႇလၢႆႇလႄႈ မီးၾိင်ႈၾႃႉၽူၼ်ၼမ်သေ ယိုၵ်းယမ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ယွၼ်ႉပိူဝ်ႈ ပဵၼ်တီႈဢၼ်ၸမ် ဢီႇၵူၺ်ႇတႃႇၼၼ်ႉလႄႈ တၢင်ႉမႆႈၵေႃႈ သုင်ဝႆႉယဝ်ႉ။ တၢင်ႇမႆႈၼႆႉ မီးဝႆႉ ၼႂ်းၵႄႈ 83 တီႇၵရီႇၽႃႇရိၼ်ႇႁၢႆႉ တေႃႇ 78 တီႇၵရီႇ ၽႃႇရိၼ်ႇႁၢႆႉၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၽူၼ်မႃးတင်းပီသေ တၢင်ႉၼမ်ႉၽူၼ်ၼႆႉ မီး ႑႗႐ တေႃႇ ႒႑0 ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၸႄႈတွၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်း၊ ဝဵင်း၊ ပွၵ်ႉ၊ ဢိူင်ႇ၊ ဝၢၼ်ႈ
တီႈၸႄႈတိူင်းတၼိၼ်းတႃႇယီႇၼႆႉ မီး ၸႄႈတွၼ်ႈ (႓) ၸႄႈတွၼ်ႈဢေႃႈ။
ၸႄႈဝဵင်း မီး (႑႐) ၸႄႈဝဵင်းယဝ်ႉ။ တီႈၸႄႈတွၼ်ႈထဝႄႇၼႆႉ ၸႄႈဝဵင်းထဝႄႇ၊ ၸႄႈဝဵင်းလွင်းလူင်၊ ၸႄႈဝဵင်းတယႅတ်ႉၶျွင်း၊ ၸႄႈဝဵင်းယ​ေႇၽျူႇ
တီႈၸႄႈတွၼ်ႈပဵၵ်ႉၼႆႉ ၸႄႈဝဵင်းပဵၵ်ႉ၊ ၸႄႈဝဵင်းၵျုၼ်းၸု၊ ၸႄႈဝဵင်းပုလေႃး၊ ၸႄႈဝဵင်းတၼိၼ်းတႃႇယီႇ
ၶဝ်ႈပႃးဝႆႉ ၸႄႈဝဵင်း (႑႖) ၸႄႈဝဵင်း၊ ပွၵ်ႉ (႘႓) ပွၵ်ႉ၊ ဢိူင်ႇ (႒႖႔) ဢိူင်ႇလႄႈ ဝၢၼ်ႈ (႑႒႓႐) ဝၢၼ်ႈယဝ်ႉ။
ဝၢၼ်ႈဝဵင်း တၢင်ႇၸိူဝ်း
• ပင်ႇၵၶျုၼ်း
• ဝဵင်းပူၵ်ႉပျိၼ်း
• ၶျွင်းဝႃႉပျိၼ်ႇ
• ၶျူႇပၢၼ်း
• ႁႃႇမျိၼ်းၵျီး
• ႁဵင်ႇတႃး
• ၼၢၼ်းၵျႄး
• ၵၢၼ်ႇပူင်ႇတလူဝ်ႇ
• ၵထွင်းၼီႇ
• ဝဵင်းၵလဵင်ႇဢွင်ႇ
• ၵလူင်းတႃး
• ၵၢၼ်ႇပွၵ်ႉ
• ၵရသူႇရီႇ
• ၵျွၵ်ႉမႄးတွင်ႇ
• ၵျွၵ်ႉတွင်ႇ
• ၵျွင်ႇတူင်း
• ၵျွႆးၵူး
• လွင်းလူင်
• လေႇၺႃႇ
• မလိဝၼ်း
• မယၢၼ်း
• မွင်းမၵၢၼ်ႇ
• မိၵျွင်းလွင်ႇ
• ပဵၵ်ႉ
• မႅတ်ႉတႃႇ
• ၼပူးလႄႇ
• ၼၢၼ်းတုၼ်ႇ
• ၼၼ်ႇတိၼ်ႇ
• ၼတ်ႉၵျီးၸိၼ်ႇ
• ပုလေႃး
• ပႄး
• ပိၼ်ႇလႄႇၵၢၼ်း
• ပျိၼ်ႇပူင်ႇၵျီး
• သိၼ်ႇတိၼ်ႇ
• သိၼ်ႇၽျူႇတႅင်ႇ
• ၸူင်ႇၸိၼ်ႇၽျႃး
• တၵူႇ
• တမူၵ်ႉ
• တၼိၼ်းတႃႇယီႇ
• တွင်ႇပျွၵ်ႉ
• တပေႃႉလဵၵ်ႉ
• တၵျႅတ်ႉတေႃႉ
• တၢၼ်းလႃႉ
• ဝၸွၼ်းၶျွင်း
• ယတၼႃႇပူင်ႇ
• ယေႇၽျူႇ
• ၸလုတ်ႉ
• တႃႇရပႂိၼ်ႇ
လိၵ်ႈလၢႆး
ၵူၼ်းၶိူဝ်းထဝႄႇ ၵမ်ႉၼမ်ၼႆႉ ဢွၼ်ၵၼ်ယူႇသဝ်းတီႈ ၸႄႈတိူင်းတိၼ်းတႃႇယီႇ ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ဢွၼ်ၵၼ်လၢတ်ႈၵႂၢမ်းၽႃႇသႃႇထဝႄႇ ပဵၼ်ပိူင်လူင်မၼ်းယဝ်ႉ။ တွၼ်ႈတႃႇ လိၵ်းလၢႆး ၵူၼ်းၶိူဝ်းထဝႄႇ ၶဝ်တႄႉ ဢမ်ႇပႆႇမီးဝႆႉ ၸွမ်းၼင်ႇၶႂၢင်ႇမၼ်း။ တွၼ်ႈတႃႇလိၵ်ႈလၢႆးထဝႄႇ ဢၼ်ၵူၼ်းၶိူဝ်းထဝႄႇ တင်းသဵင်ႈတေႁပ်ႉၶၢမ်ႇလႆႈၼၼ်ႉ ပေႃးတေဢွၵ်ႇပဵၼ်မႃး တိုၵ်ႉဢွၼ်ၵၼ်ၶတ်းၸႂ်ဝႆႉယူႇယဝ်ႉ။
ၾိင်ႈငႄႈ လႄႈ ထုင်းၾိင်ႈ
တီႈၵူၼ်းၶိူဝ်းထဝႄႇၶဝ်ၼႆႉ မီးၾိင်ႈငႄႈၶွင်တူဝ်ဝႆႉယဝ်ႉ။ ၵူၼ်းၸၢႆးထဝႄႇၶဝ်ၼႆ့ ၶဝ်ၼုင်ႈ သိုဝ်ႈၽိူၵ်ႇၶေႃးမူၼ်းတင်း သိုဝ်ႈထဝႄႇ၊ ၽႃႇတူင်ႇထဝႄႇ ၸိူဝ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၼၢင်းယိင်းထဝႄႇၶဝ်ၵေႃႈ ၼုင်ႈသိူဝ်ႈၼႃႈဝၢႆႈလႄႈ သိၼ်ႈထဝႄႇသေ ၸွၵ်းပႃးႁူဝ်ယဝ်ႉ။ ဢၼ်ပဵၼ် တၢင်းၵႃႈၽိင်ႈငႄႈထဝႄႇ ဢၼ်ပဵၼ်တၢင်းၵႃႈတဵင်ႇဢုမ်ၼုမ်ၼၼ်ႉၵေႃႈ ပဵၼ်တၢင်းၵႃႈ ဢၼ်ၸိုဝ်ႈသဵင်လိုဝ်းလင်ဝႆႉယဝ်ႉ။
ဝတ်ႈပေႃႈလဵင်ႉ ႁႃႈပိူင်
လဵင်ႉတဵမ်ၶေႃးဢိမ်ႇၼႅၼ်ႈ ၊ ၶပ်ႉမႅင်ႇမႅၼ်ႈၵၢၼ်ငၢၼ်း မိူဝ်ႈၸဵပ်းသႅပ်ႇယႃၵၼ် ၊ တၢင်းၵိၼ်ပၼ်ၽဵင်ႇသဵင်ႈ ထိုင်ယၢမ်းႁႂ်ႈပွႆႇၵႂႃႇ ၊ ဝတ်ႈတႃႇပေႃႈမႄႈလဵင်ႈႁဵတ်းႁႃႈယိူင်ႈၼႆႉယဝ်ႉ။
(ၽိင်ႈငႄႈ ပုတ်ႉထၽႃႇသႃႇ)
ၽိုၼ်ဢိင်
ၼႃးလိၵ်ႈ (႒႑႑) ၊ တြႃးပုတ်ႉထၽႃႇသႃႇ (ၸၼ်ႉငဝ်ႈ) ထၢၼ်ၽွင်းလူင်သႃႇသၼႃႇ၊ ဢိတ်ႇဢွၵ်ႇတီႈ ထၢၼ်ၵူမ်းသႃႇသၼႃႇ ပီ 1999
ၵၼ်ႉၵၼ်၊ ဝၢၼ်ႈ
ဝၢၼ်ႈၵၼ်ႉၵၼ် (, Kant Kan, ကန့်ကန်) ၼႆႉ ပဵၼ်ဝၢၼ်ႈ ဢၼ်မီးၼႂ်း ဢိူင်ႇၼွင်ႁီး၊ ၸႄႈဝဵင်းမိူင်းပၼ်ႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈ လၢင်းၶိူဝ်း၊ မိူင်းတႆး ဢေႃႈ။
ဝတ်ႈမေး ႁႃႈပိူင်
ၶိုင်ပွင်လွင်ႈႁိူၼ်းယေး ၊ ၸၢႆႇပၸ်ႉၸေးဢွမ်ႇဢီႈ ယႃႇလၢဝ်းၽိတ်းၵႃႇမေႇ ၊ ၸႂ်ႁၵ်ႉသေႇပႅင်းၶိူဝ်း ယႃႇၶၢၼ်ႉၼႃႇဢိူၼ်ဢၢၼ် ၊ မီးၵၢၼ်တႃႇၼၢင်းမေးႁႃႈယိူင်ႈၼႆႉယဝ်ႉ။
(ၽိင်ႈငႄႈ ပုတ်ႉထၽႃႇသႃႇ)
ၽိုၼ်ဢိင်
ၼႃးလိၵ်ႈ (႒႐႙) ၊ တြႃးပုတ်ႉထၽႃႇသႃႇ (ၸၼ်ႉငဝ်ႈ) ထၢၼ်ၽွင်းလူင်သႃႇသၼႃႇ၊ ဢိတ်ႇဢွၵ်ႇတီႈ ထၢၼ်ၵူမ်းသႃႇသၼႃႇ ပီ 1999
ၶူဝ်မိုၼ်ႈ၊ ဝၢၼ်ႈ
ဝၢၼ်ႈၶူဝ်မိုၼ်ႈ (, Hko Min, ခိုမင်) ၼႆႉ ပဵၼ်ဝၢၼ်ႈ ဢၼ်မီးၼႂ်း ဢိူင်ႇၼွင်ႁီး၊ ၸႄႈဝဵင်းမိူင်းပၼ်ႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈ လၢင်းၶိူဝ်း၊ မိူင်းတႆး ဢေႃႈ။
1560
1560
လိူၼ်ၸၼ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၾႅပ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မၢတ်ႉၶျ်
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢေႇပရႄႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မေႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျုၼ်ႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျူႇလၢႆႇ
(1) ဝၼ်း။
ဢေႃးၵၢတ်ႉ
(1) ဝၼ်း။
သႅပ်ႇထႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
ဢွၵ်ႇထူဝ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
ၼူဝ်ႇဝႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
တီႇသႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
ဝတ်ႈရႁၢၼ်း ႁူၵ်းပိူင်
ႁႄႉၶႄၵၢၼ်မိူၵ်ႈမၢပ်ႇ ၊ ၸႂ်ယွင်ႈႁၢပ်ႇၵၢၼ်လီ ၸႂ်မဵတ်ႉတႃႇသွၼ်းယမ်း ၊ ႁေႃးၼႄထမ်းမႂ်ႇထႅင်ႈ ငိၼ်းယဝ်ႉႁႂ်ႈလႅင်းပွင်ႇ ၊ ပၢၵ်ႈၼႄဝွင်ႇမိူင်းၽီ ဝတ်ႈတႃႇၸဝ်ႈမုၼ်းၵျွင်း ၊ ႁူၵ်းပိူင်မႅတ်ႇၵမ်တွင်းၵူႈမိူဝ်ႈၼႆယဝ်ႉ။
(ၽိင်ႈငႄႈ ပုတ်ႉထၽႃႇသႃႇ)
ၽိုၼ်ဢိင်
ၼႃးလိၵ်ႈ (႒႑႒) ၊ တြႃးပုတ်ႉထၽႃႇသႃႇ (ၸၼ်ႉငဝ်ႈ) ထၢၼ်ၽွင်းလူင်သႃႇသၼႃႇ၊ ဢိတ်ႇဢွၵ်ႇတီႈ ထၢၼ်ၵူမ်းသႃႇသၼႃႇ ပီ 1999
ၵျွၵ်ႉဢူဝ်း၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းမဵၵ်ႉထီႇလႃႇ
ဝၢၼ်ႈၵျွၵ်ႉဢူဝ်း  (ကျောက်အိုးရွာ, Kyaukoe) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇယေႇဝေႇ၊ ၸႄႈဝဵင်းမဵၵ်ႉထီႇလႃႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈမဵၵ်ႉထီႇလႃႇ၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 193738 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇယေႇဝေႇၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 2559 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 3088 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 5647 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းမဵၵ်ႉထီႇလႃႇ
ၺွင်ႇတူဝ်ႇ၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းၺွင်ႇဢူး
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းၺွင်ႇဢူး
ၶုၵ်း၊ ဝၢၼ်ႈ
ဝၢၼ်ႈၶုၵ်း (, Wan Hkoke, ဝန်ခုတ်) ၼႆႉ ပဵၼ်ဝၢၼ်ႈ ဢၼ်မီးၼႂ်း ဢိူင်ႇၼွင်ႁီး၊ ၸႄႈဝဵင်းမိူင်းပၼ်ႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈ လၢင်းၶိူဝ်း၊ မိူင်းတႆး ဢေႃႈ။
ဝတ်ႈလုၵ်ႈလဵင်ႉ ႁႃႈပိူင်
ၼွၼ်းတူၵ်းလိုၼ်းလင်ယဝ်ႉ ၊ လုၵ်ႉထႃႈၸဝ်ႉဢွၼ်တၢင်း ပၼ်ဝႆႉၸင်ၵွႆႈဢဝ် ၊ ႁဵတ်းၵၢၼ်ၶဝ်ၵုမ်ႇထူၼ်ႈ ယွင်ႈဢၢမ်းၸဝ်ႈလီၼႃႇ ၊ ဝတ်ႈတႃႇၶႃႈၵူၼ်း မီးႁႃႈယိူင်ႈၼႆႉယဝ်ႉ။
(ၽိင်ႈငႄႈ ပုတ်ႉထၽႃႇသႃႇ)
ၽိုၼ်ဢိင်
ၼႃးလိၵ်ႈ (႒႑႑) ၊ တြႃးပုတ်ႉထၽႃႇသႃႇ (ၸၼ်ႉငဝ်ႈ) ထၢၼ်ၽွင်းလူင်သႃႇသၼႃႇ၊ ဢိတ်ႇဢွၵ်ႇတီႈ ထၢၼ်ၵူမ်းသႃႇသၼႃႇ ပီ 1999
ဝတ်ႈသြႃႇ ႁႃႈပိူင်
သွၼ်မႅင်ႇလွင်ႈႁူႉႁၼ် ၊ လၢတ်ႈပၼ်လွင်ႈလီၸႃႉ တၢင်းမေႃယႃႇသိူင်ႇလွင်ႈ ၊ ၶိူင်ႈၵိတ်ႇၶွင်ႈႁႄႉပၼ် သူင်ႇႁွတ်ႈတီႈလီသဝ်း ၊ ဝတ်ႈႁဝ်းသြႃႇမီးႁႃႈယိူင်ႈၼႆႉယဝ်ႉ။
(ၽိင်ႈငႄႈ ပုတ်ႉထၽႃႇသႃႇ)
ၽိုၼ်ဢိင်
ၼႃးလိၵ်ႈ (႒႐႘) ၊ တြႃးပုတ်ႉထၽႃႇသႃႇ (ၸၼ်ႉငဝ်ႈ) ထၢၼ်ၽွင်းလူင်သႃႇသၼႃႇ၊ ဢိတ်ႇဢွၵ်ႇတီႈ ထၢၼ်ၵူမ်းသႃႇသၼႃႇ ပီ 1999
ဝတ်ႈလုၵ်ႈလၢင်း ႁႃႈပိူင်
လဵင်ႉလႃၽေးၵုင်ႇၵႂၢင်ႈ ၊ ၶတ်းသၢင်ႈၼႃႈၵၢၼ်ပွင် ႁႂ်ႈၵိုင်ႇပုတ်ႈႁိူၼ်းယေး ၊ လူႇပၼ်ၸေးၸႅၵ်ႇႁွတ်ႈ တူၺ်းလူၸိူဝ်ႉၶိူဝ်းၵႂႃႇ ၊ ဝတ်ႈတႃႇလုၵ်ႈလၢင်းႁဵတ်းႁႃႈယိူင်ႈၼႆႉယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ၼႃးလိၵ်ႈ (႒႐႗) ၊ တြႃးပုတ်ႉထၽႃႇသႃႇ (ၸၼ်ႉငဝ်ႈ) ထၢၼ်ၽွင်းလူင်သႃႇသၼႃႇ၊ ဢိတ်ႇဢွၵ်ႇတီႈ ထၢၼ်ၵူမ်းသႃႇသၼႃႇ ပီ 1999
ၼဝရတ်ႉ၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းငၸုၼ်ႇ
ဝၢၼ်ႈၼဝရတ်ႉ  (နဝရတ်ရွာ, Nawarat) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇၵျွႆးၸဵင်ႇ ၊ ၸႄႈဝဵင်းငၸုၼ်ႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈမျိၼ်းၶျၢၼ်ႇ၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 192227 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇၵျွႆးၸဵင်ႇၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 917 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 989 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 1906 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းငၸုၼ်ႇ
ၵေႃႇမတီႇ ဝဵင်းမူၼ်းၵူၼ်းၵိုၼ်း ၸႄႈလူင်တႃႈၵုင်ႈ
ၵေႃႇမတီႇ ဝဵင်းမူၼ်းၵူၼ်းၵိုၼ်း ၸႄႈလူင်တႃႈၵုင်ႈ (Yangon City Development Committee၊ တူဝ်ယေႃႈ YCDC) ၼႆႉ ပဵၼ်ၸုမ်းဢုပ်ႉပိူင်ႇ ဝဵင်းတႃႈၵုင်ႈယဝ်ႉ။ ၽွတ်ႈႁႅၼ်းဝႆႉတင်း ၵေႃႇမတီႇလႄႈ ႁွင်ႈၵၢၼ် (႒႐) ဢၼ်သေ ပၵ်းလုမ်းဝႆႉတီႈ ႁူင်းႁေႃၸႄႈလူင်တႃႈၵုင်ႈယဝ်ႉ။ ႁူဝ်ပဝ်ႈ ၵေႃႇမတီႇ ဝဵင်းမူၼ်းၵူၼ်းၵိုၼ်း ၸႄႈလူင်တႃႈၵုင်ႈၼႆႉ လႆႈဢဝ်ပုၼ်ႈၽွၼ်း ပဵၼ်ၶုၼ်ပွင်ဝဵင်းၸႄႈလူင်တႃႈၵုင်ႈယဝ်ႉ။
သၢႆပိုၼ်း
မိူဝ်ႈပီ ၁၉၂၂ ၼၼ်ႉ ၶိုၼ်းမူၼ်ႉမႄးပၵ်းပိူင်ဢႅၵ်ႉ မျူႇၼီႇၸီႇပႄႇၸႄႈလူင်တႃႈၵုင်ႈသေ ဢိင်လူၺ်ႈၼိူဝ် ပၵ်းပိူင်ၼၼ်ႉသေ ၶိုၼ်းမႄးလိူၵ်ႈတၢင်ႇ ၽူႈယႂ်ႇၸိူဝ်းပဵၼ်ၽူႈၶဝ်ႈၸုမ်းမျူႇၼီႇၸီႇပႄႇ ဢၼ်ၵဝ်ႇၼၼ်ႉ ၼင်ႇၸၢဝ်းၶိူဝ်းၽႂ်မၼ်းသေၵေႃႈ သိုပ်ႇႁဵတ်းၵၢၼ်ဝဵင်းမူၼ်းၵူၼ်းၵိုၼ်းမႃးယဝ်ႉ။ ၸုမ်းၼၼ်ႉ ႁွင်ႉမႃးဝႃႈ မျူႇၼီႇၸီႇပႄႇၵေႃႇပူဝ်ႇရေးသျိၼ်း ဝႃႈၼႆႉယဝ်ႉ။ ပီ ၁၉၆၂ ဝၢႆးသေ ၶွင်ႇၸီႇလုၵ်ႉၽိုၼ်ႉ (တေႃႇလၢၼ်ႇယေးၵွင်ႇၸီႇ) ၶိုၼ်ႈမႃးယဝ်ႉ ထိုင်ပီ ၁၉၇၂ ၼၼ်ႉဢၼ်ပဵၼ်ၸုမ်းမျူႇၼီႇၸီႇပႄႇဢၼ်ၵဝ်ႇၼၼ်ႉ ၶိုၼ်းၽွတ်ႈႁႅၼ်းပဵၼ် ၶွမ်ႇမတီႇမျူႇၼီႇၸီႇပႄႇသေ ဢဝ်ၽူႈတၢင်တူဝ် ၽၢႆႇႁူမ်ႇလူမ်ႈ တိူင်းတႃႈၵုင်ႈ၊ ၽူႈတၢင်တူဝ် ၽၢႆႇဢုပ်ႉပိူင်ႇ၊ ၽူႈတၢင်တူဝ် ၽၢႆႇႁူမ်ႇလူမ်ႈၸႄႈဝဵင်းလႄႈ ၶွမ်ႇမတီႇၽၢႆႇဢုပ်ႉပိူင်ႇၸိူဝ်းၼႆႉ ၶဝ်ႈပႃးသေ ႁဵတ်းသၢင်ႈမႃးယဝ်ႉ။
ထိုင် ပီ ၁၉၇၄ လိူၼ်မၢၶျ်ႉ ၂၅ ဝၼ်းမႃး ဢဝ်ၶေႃႈပူင် ထၢၼ်ၽွင်းၵၢၼ်ၼႂ်းမိူင်းလႄႈသႃႇသၼႃႇသေ ဢဝ်ၸုမ်း ၶွမ်ႇမတီႇမျူႇၼီႇၸီႇပႄႇ ၸႄႈလူင်တႃႈၵုင်ႈၼႆႉ လႅၵ်ႈလၢႆႈႁႂ်ႈႁွင်ႉပဵၼ် ၸုမ်းဝဵင်းမူၼ်းၵူၼ်းၵိုၼ်း ၸႄႈလူင်တႃႈၵုင်ႈ ဝႃးၼႆသေ၊ ထိုင် ပီ ၁၉၇၇ မႃး ဢိင်လူၺ်ႈ မၢႆတွၼ်ႈ ၁၃ ပၵ်းပိူင်သၽႃးၵူၼ်းမိူင်း၊ တွၼ်ႈ ၃၉ သေ ႁူဝ်ပဝ်ႈၶွင်ႇၸီႇၵူၼ်းမိူင်းတိူင်းတႃႈၵုင်ႈ ၶိုၼ်ႈပဵၼ် ႁူဝ်ပဝ်ႈ (ၶုၼ်ၵႂၼ်းဝဵင်း) ၸုမ်းဝဵင်းမူၼ်းၵူၼ်းၵိုၼ်း ၸႄႈလူင်တႃႈၵုင်ႈမႃးယူႇယဝ်ႉ။
မိူဝ်ႈပီ ၁၉၈၄ ၼၼ်ႉ ဢဝ် ပၵ်းပိူင်သၽႃးၵူၼ်းမိူၼ်း မၢႆ ၅ သေ ၵမ်းပၼ်ပၵ်းပိူင်ဝဵင်းမူၼ်းၵူၼ်းၵိုၼ်းမႃးယူႇယဝ်ႉ။ တီႈပၵ်းပိူင်ႇၼၼ်ႉ ၽွတ်ႈႁႅၼ်း သွင်တွၼ်ႈ၊ ၸွမ်းလူၺ်ႈသုၼ်ႇႁဵတ်း ဢၼ်လၢတ်ႈဝႆႉတီႈ ပၵ်းပိူင် မၢႆ ၃ ၼၼ်ႉသေ ၶွင်ႈၸီႇၸိုင်ႈမိူင်းၼႆႉ ႁဵတ်းလိၵ်ႈပိုၼ်ၽၢဝ်ႇ မၢႆ ၃၈/၈၅ ဢွၵ်ႇမိူဝ်ႈ ပီ ၁၉၈၅ လိူၼ်မၢၶျ်ႉ ၁၂ ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ တီႈလိၵ်ႈပိုၼ်ၽၢဝ်ႇၼၼ်ႉ ၸုမ်းဝဵင်းမူၼ်းၵူၼ်းၵိုၼ်း ၸႄႈလူင်တႃႈၵုင်ႈၼႆႉ ႁႂ်ႈပဵၼ် ၶွမ်ႇမတီႇဝဵင်းမူၼ်းၵူၼ်းၵိုၼ်း ၸႄႈလူင်တႃႈၵုင်ႈၼႆ ဢၼ်ပဵၼ်ထၢၼ်ႈၽွင်းလူင် ၽၢႆႇၼႂ်းမိူင်းလႄႈသႃႇသၼႃႇ ၸင်ႇလႆႈမၵ်းမၼ်ႈပၼ် ႁႂ်ႈပဵၼ်ၶွမ်ႇမတီႇႁင်းၶေႃမႃးယဝ်.
တႅတ်ႉငႄႇၶျၢၼ်ႇ၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းယမႄးတိၼ်း
ဝၢၼ်ႈတႅတ်ႉငႄႇၶျၢၼ်ႇ  (သက်ငယ်ခြံရွာ၊ Thetngechan) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇဢူင်းတီးၵႂႄး၊ ၸႄႈဝဵင်းယမႄးတိၼ်း၊ ၸႄႈတွၼ်ႈယမႄးတိၼ်း၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 192726 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇဢူင်းတီးၵႂႄးၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 653 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 764 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 1417 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းယမႄးတိၼ်း
ၶၢႆး၊ ဝၢၼ်ႈ (ဢိူင်ႇၼွင်ႁီး၊ မိူင်းပၼ်ႇ)
ဝၢၼ်ႈၶၢႆး (, Wan Hkaing, ဝမ်ခိုင်း) ၼႆႉ ပဵၼ်ဝၢၼ်ႈ ဢၼ်မီးၼႂ်း ဢိူင်ႇၼွင်ႁီး၊ ၸႄႈဝဵင်းမိူင်းပၼ်ႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈ လၢင်းၶိူဝ်း၊ မိူင်းတႆး ဢေႃႈ။
129
လိူၼ်ၾႅပ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မၢတ်ႉၶျ်
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢေႇပရႄႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မေႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျုၼ်ႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျူႇလၢႆႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢေႃးၵၢတ်ႉ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်သႅပ်ႇထႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢွၵ်ႇထူဝ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၼူဝ်ႇဝႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်တီႇသႅမ်ႇပႃႇ
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:129
ဝတ်ႈဢူၺ်းလီဢၼ်လႆႈၶၢမ်ႇၵျေးၸူး ႁႃႈပိူင်
ပႂ်ႉလူမိူဝ်ႈလိုမ်းၵႂႃႇ ၊ ပႂ်ႉတႃႇၶိူင်ႈၶူဝ်းလဵင်း ႁႄႉၸွႆႈလွင်ႈတၢင်းၵူဝ် ၊ ၽေးၺႃးတူဝ်ဢမ်ႇၽႃႈ ယွင်ႈၶိူဝ်းလုၵ်ႈလၢၼ်ၵႂႃႇ ၊ ဝတ်ႈတႃႇၵေႃႉသေႈႁဵတ်းႁႃႈယိူင်ႈၼႆႉယဝ်ႉ။
(ၽိင်ႈငႄႈ ပုတ်ႉထၽႃႇသႃႇ)
ၼွင်လူင်၊ ဝၢၼ်ႈ (တူၵ်း)
ဝၢၼ်ႈၼွင်လူင် (, Nawng Long, နောင်လုံ) ၼႆႉ ပဵၼ်ဝၢၼ်ႈ ဢၼ်မီးၼႂ်း ဢိူင်ႇၼွင်ႁီး၊ ၸႄႈဝဵင်းမိူင်းပၼ်ႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈ လၢင်းၶိူဝ်း၊ မိူင်းတႆး ဢေႃႈ။
ဝတ်ႈၽူဝ် ႁႃႈပိူင်
ႁွင်ႉၸိုဝ်ႈလီႁၵ်ႉၼႃႇ ၊ ယႃႇလၢတ်ႈၵႂႃႇၵႂၢမ်းမဝ် ယႃႇလေၵူတ်ႉၽိတ်းၼၢင်း ၊ ၶိူင်ႈၶွင်ဝၢင်းၼွပ်ႇယိုၼ်ႈ ႁႃပၼ်ၶူဝ်းလႅပ်ႈၼႃႇ ၊ ဝတ်ႈတႃႇၸဝ်ႈၽူဝ်ႁဵတ်း ႁႃႈယိူင်ႈၼႆႉယဝ်ႉ။
(ၽိင်ႈငႄႈ ပုတ်ႉထၽႃႇသႃႇ)
ၽိုၼ်ဢိင်
ၼႃးလိၵ်ႈ (႒႐႙) ၊ တြႃးပုတ်ႉထၽႃႇသႃႇ (ၸၼ်ႉငဝ်ႈ) ထၢၼ်ၽွင်းလူင်သႃႇသၼႃႇ၊ ဢိတ်ႇဢွၵ်ႇတီႈ ထၢၼ်ၵူမ်းသႃႇသၼႃႇ ပီ 1999
ၸီးပိၼ်ႇၵူင်း၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းဝၢၼ်းတႂိၼ်း
ဝၢၼ်ႈၸီးပိၼ်ႇၵူင်း  (ဇီးပင်ကုန်းရွာ, Zeepinkone) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇပျိၼ်ႇၵျီး၊ ၸႄႈဝဵင်းဝၢၼ်းတႂိၼ်း၊ ၸႄႈတွၼ်ႈမဵၵ်ႉထီႇလႃႇ၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 194563 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇပျိၼ်ႇၵျီးၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 1106 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 1171 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 2277 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းဝၢၼ်းတႂိၼ်း
ပၢင်ႇဢူး၊ ၸႄႈဝဵင်း
ၸႄႈဝဵင်းပၢင်ႇဢူး ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈၼႂ်း ၸႄႈတွၼ်ႈပၢင်ႇဢူး၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ၊ မိူင်းမျႅၼ်ႇမႃႇ ဢေႃႈ။ ဝဵင်းပၵ်းလုမ်းၸႄႈဝဵင်းတႄႉ ပဵၼ် ဝဵင်းပၢင်ႇဢူးယဝ်ႉ။
ဝတ်ႈဢူၺ်းၵေႃႉ ႁႃႈပိူင်
ယိုၼ်ႈယေႃးပၼ်မႅင်ႇၶိူင်ႈ ၊ ဝႆႉၼင်ႇယိူင်ႈတူဝ်ႁဝ်း ၸွႆႈလွင်ႈမၢၵ်ႈမီးၵၼ် ၊ လၢတ်ႈၵႂၢမ်းဝၢၼ်ၶေႃႈၸိုၼ်ႈ တင်ႈၸႂ်ၸွမ်းသၸ်ႉၸႃႇ ၊ ဝတ်ႈတႃႇၵေႃႉလီ မီးႁႃႈယိူင်ႈၼႆယဝ်ႉ။
(ၽိင်ႈငႄႈပုတ်ႉထၽႃႇသႃႇ)
ၽိုၼ်ဢိင်
ၼႃးလိၵ်ႈ (႒႑႐) ၊ တြႃးပုတ်ႉထၽႃႇသႃႇ (ၸၼ်ႉငဝ်ႈ) ထၢၼ်ၽွင်းလူင်သႃႇသၼႃႇ၊ ဢိတ်ႇဢွၵ်ႇတီႈ ထၢၼ်ၵူမ်းသႃႇသၼႃႇ ပီ 1999
ဝတ်ႈၽူႈယႂ်ႇ ႁူၵ်းပိူင်
ယိူၼ်ႉ ၊ တိုၼ်ႇ ၊ လုၵ်ႉ ၊ ၽႄပၼ် ၊ ဝူၼ်ႉႁၼ် - ဢိတ်းလူၼႃႇ ၵုင်ႇဢင်ႇၵႃႇၵူၼ်းလူင်း ၊ ဝႆႉဝၢင်းပူင်ႁူၵ်းယိူင်ႈၼႆႉယဝ်ႉ။
(ၽိင်ႈငႄႈ ပုတ်ႉထၽႃႇသႃႇ)
ၽိုၼ်ဢိင်
ၼႃးလိၵ်ႈ (႒႑႓) ၊ တြႃးပုတ်ႉထၽႃႇသႃႇ (ၸၼ်ႉငဝ်ႈ) ထၢၼ်ၽွင်းလူင်သႃႇသၼႃႇ၊ ဢိတ်ႇဢွၵ်ႇတီႈ ထၢၼ်ၵူမ်းသႃႇသၼႃႇ ပီ 1999
သီႇပေႃႉ၊ ဝဵင်း
ဝဵင်းသီႇပေႃႉ, (သီပေါ), (Hsipaw), ၼႆႉ မီးၼႂ်း ၸႄႈဝဵင်းသီႇပေႃႉ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈၵျွၵ်းမႄး၊ ၸႄႈမိူင်းတႆး၊ မိူင်းမျၢၼ်ႇမႃႇဢေႃႈ။
ဢိူင်ႇၼႂ်း ၸေႈဝဵင်းသီႇပေႃႉ
• # တိုင်းၸၢမ်
• # ဝၢၼ်ႈႁႆး
• # ၸၢမ်ၽိူၵ်ႇ
• # ဝၢၼ်ႈမႂ်ႇ
• # တူင်ႈၸၢင်ႉ
• # သူၼ်လူင်
• # ပၢင်ၸဝ်ႈမိူင်း
• # မိူင်းလင်း
• # ၼွင်ဢၢင်ႇ
• # ပၢင်မိူတ်ႇ
• # ၵုၼ်ၶႆႉ
• # ၼမ်ႉသိမ်ႇ
• # ပေႃႇၵျူဝ်ႇ
• # လဝ်ၶုၼ်ႇ
ပၢင်ႇဢူး၊ ၸႄႈတွၼ်ႈ
ၸႄႈတွၼ်ႈပၢင်ႇဢူး (Pyin Oo Lwin District), (ပြင်ဦးလွင်ခရိုင်) ၼႆ့ ပဵၼ်ၸႄႈတွၼ်ႈ ဢၼ်မီးၼႂ်း ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ဢၼ်ၼိုင်ႈယဝ်ႉ။ မၼ်းမီးဝႆႉ ၸဵင်ႇႁွင်ႇဝၼ်းတူၵ်း ဝဵင်းတႃႈလိူဝ်ႇသေ ၽၢႆႇၸၢၼ်း မီးဝႆႉ ၼမ်ႉတူႈ (မႄႈၼမ်ႉမျိတ်ႉငႄႇ)၊ ၽၢႆႇဢွၵ်ႇမၼ်းမီး ၸႄႈမိူင်းတႆး၊ ၽၢႆႇႁွင်ႇမၼ်းမီး ၸႄႈဝဵင်းတီႈၶင်ႉ (ထီးၶျႅင်ႉ)၊ (ၸႄႈတွၼ်ႈၵၢတ်ႇသႃ)၊ ၸႄႈတိူင်းၸႄႈၵႅင်း၊ ၽၢႆႇတူၵ်းမၼ်းမီး မႄႈၼမ်ႉၵဵဝ် ၸိူဝ်းၼႆႉ လွမ်ႉႁွပ်ႈဝႆႉယဝ်ႉ။ ၵူၺ်းၵႃႈ ဢၼ်ပဵၼ်ပွတ်းဢွၼ်ႇ ၶွင် ၸႄႈဝဵင်းတပဵၵ်ႉၵျိၼ်း ၼၼ်ႉတႄႉ ၵႂႃႇမီးဝႆႉ ၽၢႆႇတူၵ်း မႄႈၼမ်ႉၵဵဝ်ယူႇယဝ်ႉ။ ၸဵင်ႇၸၢၼ်းဝၼ်းတူၵ်းၼၼ်ႉ မီး ၸႄႈတွၼ်ႈတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း တီႈ ၸႄႈတွၼ်ႈပၢင်ႇဢူး ဢၼ်ၵဵပ်းမိူဝ်ႈ ပီ 2014 ၼၼ်ႉ မီးၵႂႃႇ 996,438 ၵေႃႉ ၼႆယဝ်ႉ။
ၸႄႈဝဵင်း
ၸႄႈဝဵင်း ၸိူဝ်းဢၼ်မီးတီႈၼႂ်း ၸႄႈတွၼ်ႈပၢင်ႇဢူးၼႆႉ မီးၼင်ႇပႃႈတႂ်ႈၼႆႉယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ၸႄႈတွၼ်ႈၼႂ်းမိူင်းမျၢၼ်ႇမႃႇ
သီႇပေႃႉ၊ ဝဵင်း
ဢိူင်ႇၼႂ်း ၸေႈဝဵင်းသီႇပေႃႉ
• # သွင်ၵေး
• # တူၼ်ႈၵႅင်း
• # ၼွင်တုင်
• # ဝၢၼ်ႈပဵတ်ႈ
• # ပၢင်ၶၢမ်
• # တႃႈတေႈ
• # ဝၢၼ်ႈသၢင်း
• # သႅင်ၵႅဝ်ႉ
• # ၼႃးတွင်
• # မၢၵ်ႇၶေႃ
• # ပၢင်သၢင်း
• # ၼမ်ႉမႃႉ
• # ၵုၼ်ႁၢတ်ႇ
• # ၼမ်ႉလၼ်ႈ
သီႇပေႃႉ၊ ၸႄႈဝဵင်း
ၸႄႈဝဵင်းသီႇပေႃႉ, (သီပေါမြို့နယ်), (Hsipaw Township), ၼႆႉပဵၼ်ႄၸႄႈဝဵင်းဢၼ်မီးၼႂ်း ၸႄႈတွၼ်ႈၵျွၵ်းမႄး၊ ၸႄႈမိူင်းတႆး၊ မိူင်းမျၢၼ်ႇမႃႇသေ တီႈပၵ်းလုမ်း၊ ၸႄႈဝဵင်းတႄႉ ပဵၼ်တီႈ ဝဵင်းသီႇပေႃႉယဝ်ႉ။
ဝဵင်းသီႇပေႃႉၼႆႉ မိူဝ်ႈပၢၼ်ၸဝ်ႈၾၶဝ် ပႆႇၸုၼ်ႉဢႃႇၼႃႇၼၼ်ႉ ပဵၼ်ဝဵင်းဢၼ်ၸဝ်ႈၾၶဝ် တင်ႈလုမ်းဝႆႉယဝ်ႉ။ ဝၢႆးၸဝ်ႈၾၶဝ် ၸုၼ်ႉဢႃႇၼႃႇယဝ်ႉတႄႉ ဝဵင်းသီႇပေႃႉၼႆႉ ၶဝ်ႈပဵၼ်မႃး ဝဵင်းဢၼ်ၼႄႇပႅင်ႇဢုပ်ႉသေ ပဵၼ်တီႈပၵ်းလုမ်း ၼႄႇပႅင်ႇမႃးယဝ်ႉ။ မိူဝ်ႈၵူႈပွၵ်ႈ ပၢၼ်ၸဝ်ႈႁေႃၶမ်းမၢၼ်ႈၼၼ်ႉတႄႉ ၸဝ်ႈၾသီႇပေႃႉ တင်ႈဝဵင်းၸဝ်ႈၾ တမ်ႈတီႈ ဢုင်းပွင်ႇယဝ်ႉ။ ၵူၺ်းၵႃႈ တမ်ႈတီႈဢုင်းပွင်ႇၼႆႉ ယွၼ်ႉပိူဝ်ႈ ၼႃႈဝၢၼ်ႈတႃမိူင်း ဢမ်ႇပေႃးသၢင်ႇထုၵ်ႇလႄႈ ဝၢႆးၼၼ်ႉ ၸင်ႇၶၢႆႉမႃး တမ်ႈတီႈ သီႇပေႃႉယၢမ်းလဵဝ်ၼႆႉယဝ်ႉ။ ၽွင်းမိူဝ်ႈ မႃးတီႇမႃးၸွၼ်ႉ ဢွင်ႈတီႈ တႃႇတေ ပၵ်းႁေႃသေ မိူဝ်ႈမႃး ၶုတ်းလိၼ်ၼၼ်ႉ သမ်ႉၶုတ်းၺႃးသႅင်၊ ၸင်ႇဢွၼ်ၵၼ်ဝႃႈ သႅင်ပေႃႇ ၼႆယဝ်ႉ။ လုၵ်ႉတီႈ ၶေႃႈၵႂၢမ်း ဢၼ်ဝႃႈ "သႅင်ပေႃႉ" ၼၼ်ႉသေ ဝၢႆးမႃ: ဝေႃးႁႃႇရ လႅၵ်ႈလၢႆႈလႄႈ ၸင်ႇပဵၼ်မႃး "သီႇပေႃႉ" ၼႆယဝ်ႉ။ လုင်းၵျေႃႇၸေႃး (သီႇပေႃႉ)လႄႈ ၵူၼ်းသီႇပေႃႉ ၵမ်ႈၽွင်ႈတႄ့ သမ်ႉဝႃႈ ယွၼ်ႉပိူဝ်ႈ ဝဵင်းဢၼ်မႃးတင်ႈၼႆႉ သမ်ႉမီးၼမ်ႉပေႃႉ၊ ၼမ်ႉပေႃႉၼၼ်ႉ သမ်ႉမႃးလႆၶဝ်ႈ ၼမ်ႉတူႈ ႁိမ်းဝဵင်းဢၼ်တင်ႈမႂ်ႇလႄႈ ၸင်ႇႁွင်ႉဝႃႈ "သူပ်းပေႃႉ"၊ လုၵ်ႉတီႈ သူပ်းပေႃႉသေ ဝၢႆးၼၼ်ႉ ၸင်ႇလႅၵ်ႈလၢႆႈ ပဵၼ်မႃး "သီႇပေႃႉ" ၼႆယဝ်ႉ။ မၢင်ၸိူဝ်းၵေႃႈ သမ်ႉဝႃႈ မိူဝ်ႈမႃးတင်ႈဝဵင်းၼၼ်ႉ ယွၼ်ႉပိူဝ်ႈ မီးသီႇပွၵ်ႉလႄႈ ႁွင်ႉဝႃႈ "ဝဵင်းသီႇပွၵ်ႉ"၊ ဝၢႆးၼႆႉ ၸင်ႇၶိုၼ်းလႅၵ်ႈလၢႆႈႁွင်ႉမႃႈဝႃႈ "သီႇပေႃႉ"၊ ဝဵင်းသီႇပေႃႉၼႆႉ မီးဝႆႉၼိူဝ် သဵၼ်ႈတၢင်းၵႃး ဝဵင်းလိူဝ်ႇလႄႈ လႃႈသဵဝ်ႈ။ ဝဵင်းသီႇပေႃႉၼႆႉ မီးဝႆႉ တမ်ႈတီႈ ႁိမ်းၽင်ႇၼမ်ႉတူႈသေ သုင်သေ ၼမ်ႉပၢင်ႇလၢႆႇ 1750 ထတ်း၊ တၢင်းၵႂၢင်ႈ ဢေႇရိယႃႇဝဵင်းမီး 104359 ဢေႇၵ၊ လင်ႁိူၼ်းမီး 1446 လင်၊ ပွၵ်ႉတႄႉပဵၼ် (1) ပွၵ်ႉမၢၼ်ႈၸၢတ်ႈ (2) ပွၵ်ႈတူၵ်း (3) ပွၵ်ႉၸၢၼ်း (4) ပွၵ်ႉၸၢင်ႈၶမ်းၸၢၼ်း (5) ပွၵ်ႉၸၢင်ႈၶမ်းႁွင်ႇ (6) ပွၵ်ႉၵၢတ်ႇ (7) ပွၵ်ႉၵၢင်ဝဵင်း (8) ပွၵ်ႉႁွင်ႉ (9) ပွၵ်ႉပူႇတႃႉ (ပွၵ်ႉၸၢတ်ႈၸု) သေ မီးၵဝ်ႈပွၵ်ႉ။
သီႇပေႃႉ၊ ဝဵင်း
ဢိူင်ႇၼႂ်း ၸေႈဝဵင်းသီႇပေႃႉ
• # ဝၢၼ်ႈၶၢႆး သီႇထွၵ်ႈ
• # ဝၢၼ်ႈမွၼ်း ဝၢၼ်ႈၵျွင်း
• # ၵုင်းၸူင်
• # ႁူဝ်ၶၢႆး
• # ဝၢၼ်ႈလီႈ
• # ၼမ်ႉမေႃႇသူၺ်ႇ
• # မၢၼ်ႈၵျွင်း
• # ၼႃးလိူဝ်ႇ
• # ၵုင်းယူမ်း
• # ၼႃးမၢၵ်ႇၶေႃ
• # ၸေႈၶၢၼ်
• # ၵုင်းသေႃႉ
• # ၼမ်ႉယၢင်း
• # ဝၢၼ်ႈလူင် မိူင်းၶိူဝ်း
• # ဝၢၼ်ႈမွၼ်း
• # ဝၢၼ်ႈလူင် ႁူဝ်ၶူဝ်
• # ဝၢၼ်ႈပၢၼ်းလူင်
• # ပဵင်းၺွင်ႇ
• # Ho Aun
• # မိူင်းတုင်
• # ၵုၼ်ၶႃး
• # သူပ်းတုင်
• # ၵုင်းၵေႃႇ
• # ပၢင်ႁုင်း
• # ဝၢၼ်ႈပၢတ်ႇ
• # ဝၢၼ်ႈၵျွင်း
• # ဝၢၼ်ႈမေႃႇ
• # မိူင်းလႃ
• # ၵွင်းၶၢမ်
• # လူင်တွင်း
• # ၼႃးၽွႆႇ
• # ၵိဝ်ႇသေႃႉ
• # Hsaik Hkawng
• # Hoo Mo
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:မိူင်းတႆး ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝဵင်းၸိူဝ်းမီးၼႂ်း မိူင်းမျၢၼ်ႇမႃႇ ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ပွင်ႈၵႂၢမ်းပွတ်း ပထဝီႇ မိူင်းမျၢၼ်ႇမႃႇ
ၸီးၽျူႇၶျၢၼ်ႇ၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းဝၢၼ်းတႂိၼ်း
ဝၢၼ်ႈၸီးၽျူႇၶျၢၼ်ႇ  (ဇီးဖြူခြံရွာ, Zeehpyuchan) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇပျိၼ်ႇၵျီး၊ ၸႄႈဝဵင်းဝၢၼ်းတႂိၼ်း၊ ၸႄႈတွၼ်ႈမဵၵ်ႉထီႇလႃႇ၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 194564 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇပျိၼ်ႇၵျီးၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 1106 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 1171 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 2277 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းဝၢၼ်းတႂိၼ်း
မၢတ်ႉၶျ် 25
လိူၼ်မၢတ်ႉၶျ် (25) ဝၼ်းၼႆႉ ပေႃးဢဝ် ပၵ်းယဵမ်ႈဝၼ်းၵရီႇၵေႃးရီးယႅၼ်း ဝႃႈ ပဵၼ်ဝၼ်းထူၼ်ႈ (84) (ပေႃးပဵၼ် ပီဝႃႇထၢပ်ႈ ၼႆ ပဵၼ် ဝၼ်းထူၼ်ႈ (85))ဝၼ်းယဝ်ႉ။ တွၼ်ႈတႃႇတေသုတ်းပီၼႆႉ ၵိုတ်းထႅင်ႈ (281) ဝၼ်းယူႇ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၼ်းထိ ပိူင်ထၢၼ်ႈ:မၢတ်ႉၶျ်
သီႇသႅင်ႇ၊ ၸႄႈဝဵင်း
ၸႄႈဝဵင်းသီႇသႅင်ႇ, (ဆီဆိုင်မြို့နယ်), (Hsihseng Township), ၼႆႉပဵၼ်ႄၸႄႈဝဵင်းဢၼ်မီးၼႂ်း ၼႃႈလိၼ်ပဢူဝ်းၽွင်းငမ်းႁင်းၶေႃ ၸႄႈတွၼ်ႈတူၼ်ႈတီး၊ ၸႄႈမိူင်းတႆး၊ မိူင်းမျႅၼ်ႇမႃႇသေ တီႈပၵ်းလုမ်း ၸႄႈဝဵင်းတႄႉ ပဵၼ်တီႈ ဝဵင်းသီႇသႅင်ႇယဝ်ႉ။
ၼႂႃးတေႃႇၵူင်း၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းတတႃးဢူး
ဝၢၼ်ႈၼႂႃးတေႃႇၵူင်း  (နွားတော်ကုန်းရွာ, Nwartawkone) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇၼႂႃးတေႃႇၵူင်း၊ ၸႄႈဝဵင်းတတႃးဢူး၊ ၸႄႈတွၼ်ႈၵျွၵ်ႉသႄႇ၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 191119 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇၸလေႇၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 669 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 767 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 1436 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ၼၼ်ႇတႃႇ၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းပတဵင်ႇၵျီး
ဝၢၼ်ႈၼၼ်ႇတႃႇ  (နန္ဒာရွာ, Nandar) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇၼၼ်ႇတႃႇ၊ ၸႄႈဝဵင်းပတဵင်ႇၵျီး၊ ၸႄႈတွၼ်ႈတႃႈလိူဝ်ႇ၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 189693 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇၼၼ်ႇတႃႇၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 2307 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 2570 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 4877 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
2037
2037
လိူၼ်ၸၼ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၾႅပ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မၢတ်ႉၶျ်
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢေႇပရႄႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မေႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျုၼ်ႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျူႇလၢႆႇ
(1) ဝၼ်း။
ၵျီႇတၢႆႇ၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းမျိတ်ႉတႃး
ဝၢၼ်ႈၵျီႇတၢႆႇ  (ကျီတိုင်ရွာ, Kyitaing) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇၵျီႇတၢႆႇ၊ ၸႄႈဝဵင်းမျိတ်ႉတႃး၊ ၸႄႈတွၼ်ႈၵျွၵ်ႉသႄႇ၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 191026 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇၵျီႇတၢႆႇၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 2215 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 2173 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 4388 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
2037
လိူၼ်ဢေႃးၵၢတ်ႉ
(1) ဝၼ်း။
ၵျီႇတၢႆႇ၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းမျိတ်ႉတႃး
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းမျိတ်ႉတႃး
2037
လိူၼ်သႅပ်ႇထႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၼူဝ်ႇဝႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်တီႇသႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:2030 ႁူဝ်သိပ်းပီ
927
လိူၼ်ၾႅပ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မၢတ်ႉၶျ်
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢေႇပရႄႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျုၼ်ႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢေႃးၵၢတ်ႉ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်သႅပ်ႇထႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢွၵ်ႇထူဝ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၼူဝ်ႇဝႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်တီႇသႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
မူၺ်ႇတေႃႇႁူဝ်လိုင်း
ၼႂ်းၵႃႈ မူၺ်ႇတေႃႇ ၸိုဝ်ႈသဵင်ယႂ်ႇ ၼႂ်းမိူင်းတႆးႁဝ်းၼႆႉ မူၺ်ႇတေႃႇ ႁူဝ်လိုင်းၵေႃႈ ၶဝ်ႈပႃးဝႆႉယဝ်ႉ။ ၶေႃႈၵႂၢမ်းႁူဝ်လိုင်းၼၼ်ႉ လုၵ်ႉတီႈ ႁူဝ်လိင်း̓̓ၼႆသေ ဝၢႆးမႃး ဝေႃးႁႃႇရ လႅၵ်ႈလၢႆႈၵႂႃႇလႄႈ ၸင်ႇဢွၵ်ႇသဵင်ဝႃႈႁူဝ်လိုင်း။
ၶေႃႈၵႂၢမ်းဢၼ်တႆးႁဝ်း ဢွၼ်ၵၼ် ႁွင်ႉဝႃႈမူၺ်ႇတေႃႇဢၼ်ဝႃႈၼၼ်ႉ ဢွၵ်ႇတီႈပွင်ႇဝႃႈ ထၢတ်ႈၵွင်းမူးၼၼ်ႉ မၼ်းတိုၼ်းမီးဝႆႉ ထၢတ်ႈၵႅဝ်ႈမုၼ်ၶမ်းၽြႃးၼႆယူႇ။ တမ်ႈတီႈ ၼႂ်းမိူင်းတႆးၼႆႉ မူၺ်ႇတေႃႇ မီးတင်းၼမ် မိူၼ်ၼင်ႇ မူၺ်ႇတေႃႇႁူဝ်လိုင်း၊ မူၺ်ႇတေႃႇမိူင်းၼွင်၊ မူၺ်ႇတေႃႇၵဵင်းလိူၼ်၊ မူၺ်ႇတေႃႇလၢႆးၶႃႈ၊ မူၺ်ႇတေႃႇၵၢတ်ႇၵူႇ၊ မူၺ်ႇတေႃႇမိူင်းၸိတ်ႇ၊ မူၺ်ႇတေႃႇမိူင်းပၢႆး၊ မူၺ်ႇတေႃႇမိူင်းယေႃ ၸိူဝ်းၼႆႉ တႆးႁဝ်းၵေႃႇတင်ႈ ယုမ်ႇယမ်ၼပ်ႉထိုဝ် ဝႆႈသႃမႃးသေ လၢႆးၵေႃႇတင်ႈမၼ်းတႄႉ ထၢတ်ႈဢၼ်ယႂ်ႇဢၼ်လူင်ၼၼ်ႉ တေမီးၼႂ်းၵၢင်မၼ်းသေ ၵွင်းမူးသႅမ်း သမ်ႉတေလွမ်ႉႁွပ်ႈဝႆႉ။ ထၢတ်ႈလူင်ၼၼ်ႉ ပဵၼ်ၽူႈယႂ်ႇၵူၼ်းလူင် ၶိူဝ်းၸဝ်ႈၶိူဝ်းၸွမ် ဢွၼ်တႄႇသေ ၵွင်းမူးသႅမ်းၸိူဝ်းၼၼ်ႉတႄႉ ၵူၼ်းမိူင်း ႁူမ်ႈတႄႇၸွမ်းယဝ်ႉ။
မူၺ်ႇတေႃႇ ႁူဝ်လိုင်းၼႆႉ ၼႂ်းၸႄႈဝဵင်းမိူင်းပဵင်း (မိူဝ်ႈၵူႈပွၵ်ႈ ပဵၼ်ၽၢႆႇၼႂ်းလိၼ် ၸဝ်ႈၽႃႉၵဵင်းတုင်) မီးဝႆႉၽၢႆႇဢွၵ်ႇၶူင်း ၵႆယၢၼ်ၽင်ႇၼမ်ႉၶူင်း မွၵ်ႈၶိုင်ႈလၵ်းသေ မီးဝႆႉ ၼိူဝ်ၵွင်းလွႆဢွၼ်ႇလုၵ်ႈၼိုင်ႈသေ ပဵၼ်ဢွင်ႈတီႈ မုင်ႈသႃႇတႄႉတႄႉ။ ပေႃးယူႇတီႈ ၼိူဝ်လွႆၵွင်းမူးႁူဝ်လိုင်းၼၼ်ႉသေ မုင်ႈတူၺ်းၵွႃႇ ၽၢႆႇတူၵ်းၸိုင် လႆႈႁၼ် ၼမ်ႉၶူင်း လႆလူင်းၼႂ်းၵႄႈလွႆဝႆႉယူႇ။ ၽၢႆႇဢွၵ်ႇ ၽၢႆႇႁွင်ႇ ၽၢႆႇၸၢၼ်းတႄႉ ပဵၼ်လွႆလွမ်ႉႁွပ်ႈဝႆႉသေ ႁိမ်းတိၼ်လွႆႁူဝ်လိုင်းၼၼ်ႉတႄႉ မီးဝႆႉ ဝၢၼ်ႈႁူဝ်လိုင်းဝၢၼ်ႈၼိုင်ႈ လင်ႁိူၼ်းတႆးတေမီးမွၵ်ႈ ႕။ ၶဝ်ႁဵတ်းၵိၼ်ႁႆႈ၊ ႁဵတ်းၵၢၼ်ႁႃၵိၼ်ၸွမ်းၼမ်ႉၶူင်း၊ လူႁၼ်လုမ်းလႃး မူၺ်ႇတေႃႇ ႁူဝ်လိုင်းလႄႈ ၽွင်းပွႆးလိူၼ်သီႇႁူဝ်လိုင်းၼႆႉ ဝၢၼ်ႈဢွၼ်ႇၶဝ် ၵူၼ်းၵိုၼ်းသေ ပဵၼ်ၵၢၼ်လူၺ်ႈၼၼ်ႉယူႇ။ ၵူၺ်းၵႃႈ ပၢႆးပႆႇၺႃႇၵူၼ်းဝၢၼ်ႈၶဝ်တႄႉ တႅမ်ႇတႄႉယဝ်ႉ။
မူၺ်ႇတေႃႇႁူဝ်လိုင်းၼႆႉ ၵိုၵ်းလူၺ်ႈပိုၼ်းၼေႃႇၶမ်းၸဝ်ႈ ပဵၼ်ၶုၼ်လိင်းၸၢတ်ႈၼိုင်ႈ။ ၶုၼ်လိင်း ဢွၼ်ဢဝ် လုၵ်ႈၼွင်ႉမၼ်း ႕ ႁႃၵိၼ်ႁႃယႅမ်ႉ ထိူၼ်ႇၼိုင်ႈယဝ်ႉ လွႆၼိုင်ႈသေ ပွၵ်ႈၼိုင်ႈ လုၵ်ႉဝၼ်းတူၵ်းၶူင်းသေ ၽႅဝ်မႃးတီႈ ႁၢတ်ႇသၢႆးလူင်တီႈၼိုင်ႈ။ ၸုမ်းၶဝ် ၶႂ်ႈၶၢမ်ႈၼမ်ႉၶူင်းသေ ၵႂႃႇႁႃၵိၼ် ဝၼ်းဢွၵ်ႇၶူင်း။ ၵူၺ်းၵႃႈ ၼမ်ႉၵေးယႂ်ႇၼႃႇလႄႈ ဢမ်ႇၸၢင်ႈၶၢမ်ႈသေ ထူပ်းတၢင်းယၢပ်ႇၽိုတ်ႇဝႆႉ။ ၼေႃႇၶမ်းၽြႃး ၶုၼ်လိင်း တူၺ်းႁၼ်ထိုင် ပုၼ်ႈတႃႇ ၸိူဝ်ႉၶိူဝ်းမၼ်းၸဝ်ႈသေ ၸင်ႇလၢတ်ႈၵႂၢမ်းမၼ်ႈသတ်ႉၸႃႇဝႃႈမိူဝ်းၼႃႈမႃး သင်ဝႃႈ ၵဝ်တေပဵၼ်ြၽႃး ဢမ်ႇၵၢတ်ႈၼႆၸိုင် ၼင်ႇႁိုဝ် ၸုမ်းႁဝ်း တေၶၢမ်ႈလႆႈ ၼမ်ႉၶူင်းလူင်ၼႆႉ တီႈၼႂ်းၵၢင်ၼမ်ႉၼၼ်ႉ ႁႂ်ႈမၢၵ်ႇႁိၼ်လူင် ၽုတ်းမႃးပၼ်သေၵမ်း̓̓ၼႆယဝ်ႉ။ ၸွမ်းၼင်ႇ သိၼ်ထမ်း ၶုၼ်လိင်းသေ ၵၢင်ၶမ်ႈမႃး တမ်ႈတီႈ ၼႂ်းၵၢင်ၼမ်ႉၼၼ်ႉ မၢၵ်ႇႁိၼ်လူင် ၽုတ်းဢွၵ်ႇမႃး။ ၵၢင်ၼႂ် ၶုၼ်လိင်းၵေႃႈ ၸင်ႇလုၵ်ႉ ၽၢႆႇတူၵ်းၶူင်း ဝႅၼ်ၶၢမ်ႈၵႂႃႇ ၼိူဝ်မၢၵ်ႇႁိၼ်လူင် ၼႂ်းၵၢင်ၼမ်ႉ၊ သမ်ႉၶိုၼ်း သိုပ်ႇဝႅၼ်ၶၢမ်ႈၵႂႃႇ ႁွတ်ႈထိုင် ၽၢႆႇဢွၵ်ႇၼမ်ႉယဝ်ႉ။ ၼေႃႇၶမ်းၸဝ်ႈ ၵႂႃႇႁႃဢဝ် ၸိူၵ်ႈၶိူဝ်း မတ်ႉၸပ်းဝႆႉ တူၼ်ႈမႆႉလူင် ၽၢႆႇဢွၵ်ႇၶူင်းသေ ပၢႆမၼ်းထႅင်ႈၽၢႆႇၼိုင်ႈ သမ်ႉမတ်ႉၸပ်းဢႅင်ႈၸဝ်ႈသေ ၶိုၼ်းဝႅၼ်မႃး ၼိူဝ်မၢၵ်ႇႁိၼ်၊ သိုပ်ႇဝႅၼ်မႃး ၽၢႆႇတူၵ်းၶူင်း ၼႃးၼၢဝ်ႉၺႃး ၵိင်ႇမႆႉၵိင်ႇၼိုင်ႈ၊ ၸိူၵ်ႈဢၼ်မတ်ႉဢႅင်ႈၸဝ်ႈၼၼ်ႉ သမ်ႉပွတ်းမွၵ်ႈဝႃးၼိုင်ႈလႄႈ ဢမ်ႇထိုင်လီ။ ယွၼ်ႉၼၼ် တူဝ်ၸဝ်ႈ ၽႅၼ်ဢွင်ႇဢွတ်ႈဝႆႉယူႇ။ ၼေႃႇၶမ်းၸဝ်ႈ ဢမ်ႇၸၢင်ႈႁဵတ်းႁိုဝ်ယဝ်ႉလႄႈ ၸင်ႇၸႂ်ႉၽုင်လိင်းတင်းသဵင််ႈ တႆႇၵွႃႇၼိူဝ်ၵွင်းလင်မၼ်းၸဝ်ႈ ႁႂ်ႈၼွင်ႇၸိူၵ်ႈၶိူဝ်းသေ ၶၢမ်ႈမိူဝ်း ၽၢႆႇဢွၵ်ႇၶူင်းယဝ်ႉ။ လိင်းၶဝ်တင်းလၢႆၵေႃႈ ဢွၼ်ၵၼ် ၼပ်ႉယမ်ဝႆႈသႃ ၼေႃႇၶမ်းၶုၼ်လိင်းသေ တႆႇၼိူဝ် ၵွင်းလင်ၸဝ်ႈ ၶၢမ်ႈၵႂႃႇ ၽၢႆႇဢွၵ်ႇၶူင်းယူႇ။ ၶၢဝ်းယၢမ်း ဢၼ်ၽုင်လိင်း ႁႃႈပၢၵ်ႇ တႆႇၶၢမ်ႈၸိူၵ်ႈၼၼ်ႉ မၼ်းႁိုင်ဝႆႉတၢၼ်ႇတၢၼ်ႇလႄႈ ႁႅင်းမိုဝ်းၶုၼ်လိင်း ဢၼ်ၼၢဝ်ႉၵိင်ႇမႆႉဝႆႉၼၼ်ႉၵေႃႈ ဢူၼ်ႈမႃးတိၵ်းတိၵ်းယဝ်ႉ။ ၵူၺ်းၵႃႈ မိူဝ်ႈလိင်းဢွၼ်ႇၶဝ် တႆႇၶၢမ်ႈပႆႇပူၼ်ႉၼၼ်ႉ သင်ဝႃႈ ၶုၼ်လိင်းၽႃႈမိုဝ်းမၼ်းၸဝ်ႈပႅတ်ႈၼႆ လိင်းဢွၼ်ႇတင်း သဵင်ႈ တေတူၵ်းတၢႆၼႂ်းၼမ်ႉလႄႈ ၼေႃႇၶမ်းၸဝ်ႈၶုၼ်လိင်း ၶၢမ်ႇမိုဝ်းၵူၼ်ႉသေ ၼၢဝ်ႉဝႆႉႁႅင်းႁႅင်း ဢမ်ႇသိူဝ်းပွႆႇၽႃႈ တေႃႇလိင်းဢွၼ်ႇ ပေႃးၶၢမ်းယဝ်ႉမူတ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ပေႃးဝႃႈ လိင်းတင်းသဵင်ႈ ၶၢမ်ႈပူၼ်ႉယဝ်ႉၼႆ မိုဝ်းၸဝ်ႈၵေႃႈ ဢမ်ႇမီးႁႅင်း ယဝ်ႉလႄႈ ၸင်ႇလုတ်ႈတူၵ်းၵႂႃႇ၊ ယွၼ်ႉပိူဝ်ႈ ၸိူၵ်ႈၶိူဝ်း သမ်ႉမတ်ႉၸပ်းဢႅဝ်ႈၸဝ်ႈဝႆႉလႄႈ တူဝ်ၸဝ်ႈ ဝူင်ႇၵႂႃႇၼႂ်းၵၢင်ၼမ်ႉသေ ဢဝ်ၵွၵ်းႁူဝ်ၸဝ်ႈ ဢူၵ်းၸဝ်ႈ ၵႂႃႇၽတ်ႉၺႃး မၢၵ်ႇႁိၼ်လူင် ၼႂ်းၵုၼ်ၵၢင်ၼမ်ႉယဝ်ႉ။
ႁူဝ်ၸဝ်ႈတႅၵ်ႇ ဢူၵ်းၸဝ်ႈႁၵ်းသေ ဢွၵ်ႇလိူတ်ႈမႃး ယွႆႈတူၵ်းသႂ်ႇ ၼိူဝ်မၢၵ်ႇႁိၼ်လူင် ၼႂ်းၵၢင်ၼမ်ႉ ပေႃးလႅင်ၵႂႃႇယူႇ။ ယွၼ်ႉၼၼ် မၢၵ်ႇႁိၼ်လူင် ၼႂ်းၵုၼ်ႇၵၢင်ၼမ်ႉၼၼ်ႉ တေႃႇထိုင်ဝၼ်းမိူဝ်ႈလဵဝ် တိုၵ်ႉမီးဝႆႉ ႁွႆးလိူတ်ႈလိင်းယူႇၼႆယဝ်ႉ။ ၶုၼ်လိင်းၵေႃႈ ႁွမ်ႁႅင်းသေ ၶိုၼ်းဝႅၼ်ၶၢမ်ႈၵႂႃႇႁွတ်ႈထိုင်လႆႈ ၽၢႆႇဢွၵ်ႇၶူင်းယူႇ။ ၵူၺ်းၵႃႈ ႁွႆးၸဵပ်းၸဝ်ႈ ႁႅင်ႉယႂ်ႇၼႃႇလႄႈ ၸဝ်ႈၶုၼ်လိင်းၼႆႉ ႁဵတ်းပၼ်ၽွၼ်းလီ တႃႇၸိူဝ်ႉၶိူဝ်းသေ သဵင်ႈၵၢမ်ႇသုတ်းမုၼ်ၵႂႃႇ ပႅတ်ႈယဝ်ႉ။ ယွၼ်ႉပိူဝ်ႈ ဢမ်ႇမီး တီႈဢိင်ပိုင်ႈ ၵိူဝ်းလီယဝ်ႉလႄႈ လိင်းဢွၼ်ႇတင်းသဵင်ႈ ဢွၼ်ၵၼ်ႁွင်ႉႁႆႈ မႆႈၸႂ်ဝႆႉယူႇ။ ၽွင်းၼၼ်ႉ ပလၢင်ႇၶုၼ်ဢိၼ်း လိူတ်ႇမႆႈမႃးလႄႈ ၸင်ႇတူၺ်းလူင်းမိူင်းၵူၼ်းၶူင်းၵၢင် လႆႈႁၼ် ၼေႃႇၶမ်းၸဝ်ႈ ၶုၼ်လိင်း တၢႆပႅတ်ႈ လုၵ်ႈၼွင်ႉၼႆလႄႈ ၶုၼ်ဢိၼ်း ၸင်ႇၽၢၼ်ႇႁဵတ်း လိင်းလူင်တူဝ်ၼိုင်ႈ မႃးဢွၼ်ႁူဝ် ၽုင်လိင်းတင်းသဵင်ႈ။ ၸႂ်ႉႁႂ်ႈ လိင်းဢွၼ်ႇၶဝ် ၵႂႃႇႁႃမႃး ၽိုၼ်းတူဝ်လူၼ်ႈလူၼ်ႈသေ ဢွၼ်ၶဝ် ၸုတ်ႇၽဝ် ၶၢပ်ႈတူဝ်ၶုၼ်လိင်းယဝ်ႉ။ ၽွင်းမိူဝ်ႈ ၸုတ်ႇၽဝ် ၽႆးလုၵ်ႉယူႇႁုၼ်ႈႁုၼ်ႈၼၼ်ႉ လိင်းသီႇတူဝ်ၵေႃႈ ၶေႃးၶူမ်းသေ ဝႅၼ်ၶဝ်ႈၼႂ်းၽႆး တၢႆၸွမ်း ၶုၼ်လိင်းၵႂႃႇယဝ်ႉ။ ဝၢႆးသေ ၽႆးမွတ်ႇၵႂႃႇ လိင်းဢွၼ်ႇတင်းသဵင်ႈၵေႃႈ ပၢႆႈၶဝ်ႈထိူၼ်ႇသေ ၵႂႃႇႁႃၵိၼ်ႁႃယႅမ်ႉယဝ်ႉ။ ဢွင်ႈတီႈ ၸုတ်ႇၽဝ် ၶုၼ်လိင်းၼၼ်ႉ မီးဝႆႉ ၽၢႆႇႁွင်ႇ ထၢတ်ႈႁူဝ်လိုင်း ယၢမ်းလဵဝ်ၼႆႉၼႆယဝ်ႉ။
ၵၢပ်ႈပၢၼ် ပၢၼ်ၼိုင်ႈယဝ်ႉပၢၼ်ၼိုင်ႈ လႅၵ်ႈလၢႆႈၵႂႃႇ ပီယၢဝ်းၶၢဝ်းႁိုင် ထိုင်မႃးပွၵ်ႈၼိုင်ႈ ၸဝ်ႈရႁၢၼ်းၸဝ်ႈၼိုင်ႈ ယူႇသဝ်း ထိုဝ်သိၼ်ၼႂ်းထိူၼ်ႇ ၽႅဝ်မႃး တီႈႁိမ်းၽင်ႇၶူင်းၼႆႉလႄႈ ၵၢင်ၶမ်ႈ လႆႈႁၼ် ငဝ်းလႅင်းဢွၵ်ႇႁိူဝ်ႈ တမ်ႈတီႈ ဢွင်ႈဢၼ် ၽဝ်ၽႆးၶၢပ်ႈတူဝ်တၢႆၶုၼ်လိင်းၼၼ်ႉသေ ဢွၵ်ႇၸႂ် ၶႂ်ႈတႄႇပဵၼ် ထၢတ်ႈၵွင်းမူးၼႆယူႇ။ ယွၼ်ႉၼၼ် ပေႃးမိူင်းလႅင်းမႃး ၸဝ်ႈရႁၢၼ်းၸင်ႇၵႂႃႇ ႁွင်ႉၸူဝ်း ၵူၼ်းဝၢၼ်ႈၵူၼ်းသူၼ်သေ ဢွၼ်ၵၼ်ၵႂႃႇ တီႇယုမ်းတီႇထိူၼ်ႇ၊ ၽိူဝ်ႇလႆႈမႃး သၢမ်ဝၼ်း ၽွင်းၶဝ်တိုၵ်ႉ ၶုတ်းႁႂ်ႈလိၼ်ပဵင်းယူႇၼၼ်ႉ ၸင်ႇမီး ပူႇထဝ်ႈၵေႃႉၼိုင်ႈ ၽႅဝ်မႃးသေ မႃးထၢမ်ၶဝ်ဝႃႈ
“သူၶဝ် တိုၵ်ႉႁဵတ်းသင်ယူႇ?”
̒̒ႁဝ်းတိုၵ်ႉၵၢတ်ႇလိၼ် ႁႂ်ႈပဵင်း တႃႇတေတႄႇတင်ႈ ထၢတ်ႈဢေႃႈ၊ ပူႇ ၊ သင်ဝႃႈ ပူႇႁဝ်း မေႃႁဵတ်းထၢတ်ႈၵွင်းမူးၼႆၸိုင် ဢွၼ်ႁူဝ်ႁဝ်းၶႃႈလႄႈ ႁဝ်းတေ ႁဵတ်းၸွမ်းၶႃႈဢေႃႈ” ̒̒လႆႈယူႇ မေႃယူႇ” ပူႇထဝ်ႈဝႃႈၼၼ်သေ ဢွၼ်ၶဝ် သိုပ်ႇၶုတ်းလိၼ်ၵႂႃႇထႅင်ႈ ၸဵတ်းၸၼ်ႉ၊ ၸင်ႇၵႂႃႇႁၼ်ၺႃး လုပ်ႇၵွၵ်းႁူဝ် ၶုၼ်လိင်း ဢၼ်ဢမ်ႇလူႉဢမ်ႇလႅဝ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၵမ်းၼၼ်ႉ ၸဝ်ႈရႁၢၼ်းလႄႈ ပူႇထဝ်ႈ ၸင်ႇဢဝ် ၵွၵ်းႁူဝ်ၶုၼ်လိင်းၼၼ်ႉ ထႃႇပၼႃႇသႂ်ႇၼႂ်းထၢတ်ႈသေ တႄႇပဵၼ်ၵွင်မူးယဝ်ႉ။ ယွၼ်ႉၼၼ် ထၢတ်ႈၵွင်းမူးသူႇၼႆႉၵေႃႈ ၸင်ႇဢွၼ်ၵၼ်ႁွင်ႉဝႃႈထၢတ်ႈႁူဝ်လိင်း̓̓ ႁိုင်မႃး ပဵၼ်ၵႂႃႇထၢတ်ႈႁူဝ်လိုင်း̓̓၊ ယွၼ်ႉပိူဝ်ႈ မိူဝ်ႈထႃႇပၼႃႇၼၼ်ႉ ပူႇထဝ်ႈ (ဢၼ်ပဵၼ်ၶုၼ်ဢိၼ်း) ဢဝ်ထၢတ်ႈၵႅဝ်ႈၽြႃး ထႃႇပၼႃႇသႂ်ႇပႃးလႄႈ ၸင်ႇႁွင်ႉဝႃႈ မူၺ်ႇတေႃႇႁူဝ်လိုင်းၼႆယဝ်ႉ။ လိူဝ်သေၼၼ်ႉ ၼင်ႇႁိုဝ်တေပဵၼ် လၵ်းထၢၼ် သၢၵ်ႈသေႇၵႂႃႇ ဝၼ်းတႃမိူဝ်းၼႃႈၼႆ ပူႇထဝ်ႈ ၸင်ႇၸႂ်ႉႁႂ်ႈ ၵူၼ်းမိူင်းၶဝ် ဢဝ်မႆႉသေ ႁဵတ်းႁၢင်ႈလိင်းၵူႈသႅၼ်းသႅၼ်းယဝ်ႉ။ ဝၢႆးၼၼ်ႉ ၼင်ႇႁိုဝ် မႆႉၸိူဝ်းၼၼ်ႉ ပေႃးတေ မၼ်ႈၵိုမ်း ပီယၢဝ်းၶၢဝ်းႁိုင်ၼႆလႄႈ ပူႇထဝ်ႈ (ၶုၼ်ဢိၼ်း) ၸင်ႇဢဝ် တၼ်းၶူဝ်းမၼ်းသေ ၽၢၼ်ႇပဵၼ် မၢၵ်ႇႁိၼ်သဵင်ႈၼႆယဝ်ႉ။ (ႁၢင်ႈႁိၼ်လိင်းဢွၼ်ႇၸိူဝ်းၼၼ်ႉ ပေႃးထိုင် ၶၢဝ်းပွႆး လိူၼ်သီႇမႃးၼႆ ဢဝ်ဢွၵ်ႇမႃးၼႄ ၵူၼ်းတင်းၼမ်ယူႇ ၵူႈပီပီယဝ်ႉ)။
ၽွင်းမိူဝ်ႈ တိုၵ်ႉႁဵတ်းထၢတ်ႈႁူဝ်လိုင်းၼၼ်ႉ ပူႇထဝ်ႈၵေႃႉၼၼ်ႉ မၼ်းၵႂႃႇၵိၼ်ၶဝ်ႈၼႂ်၊ ၶဝ်ႈဝၼ်း၊ ၶဝ်ႈၶမ်ႈတီႈလႂ်ၵေႃႈ ၽႂ်ဢမ်ႇႁူႉ ထိုင်ၶမ်ႈမႃး မၼ်းၵႂႃႇၼွၼ်းတီႈလႂ်ၵေႃႈ ၽႂ်ဢမ်ႇႁူႉ။ ၵေႃႉလႂ်ၵေႃႈ တေလွမ်ထၢင်ႇဝႃႈ ၵေႃႉၼၼ်ႉ ႁွင်ႉၵႂႃႇယူဝ်ႉၼႆယူႇ။ ပေႃးဝႃႈ မိူင်းလႅင်းမႃးတႄႉ ပူႇထဝ်ႈၼၼ်ႉ ၽႅဝ်မႃး ၸဵမ်ၸဝ်ႉသေ မႃးဢွၼ်ပိူၼ်ႈၵေႃႇ ထၢတ်ႈႁူဝ်လိုင်းယူႇ။ တေႃႇထိုင်ပေႃးၵေႃႇထၢတ်ႈ ႁူဝ်လိုင်းယဝ်ႉ ၸိုဝ်ႈမၼ်း ဝႃႈႁိုဝ်ၵေႃႈ ၽႂ်ဢမ်ႇၶုၵ်းၸႂ်လႆႈထၢမ်။ မၼ်းယူႇလႂ်ၼႆၵေႃႈ ၽႂ်ဢမ်ႇႁူႉ။ ပေႃးဝႃႈ ႁဵတ်းထၢတ်ႈယဝ်ႉသေ လူႇတၢၼ်းယၢတ်ႇၼမ်ႉယဝ်ႉၵွၼ်ႇ ၵူၼ်းတင်းလၢႆ ၸင်ႇဢွၼ်ၵၼ် ၶုၵ်းၸႂ်လႆႈသေ ဢွၼ်ၵၼ် ထၢမ်ႁႃမၼ်းယူႇ။ ၵူၺ်းၵႃႈ ၽွင်းၼၼ်ႉ မၼ်းဢမ်ႇမီးယဝ်ႉ။ ၵမ်းၼၼ်ႉ ၸဝ်ႈရႁၢၼ်း ၸင်ႇလၢတ်ႈဝႃႈ ပူႇထဝ်ႈၼၼ်ႉ ပဵၼ်ၸဝ်ႈၶုၼ်ဢိၼ်း ၽၢၼ်ႇပဵၼ်ပူႇထဝ်ႈသေ မႃးၸွႆႈၼႆလႄႈ ႁဵတ်းႁႂ်ႈၵူၼ်းတင်းၼမ် ဢွၼ်ၵၼ် ယုမ်ႇယမ်လိူဝ်ႁႅင်း တမ်ႈတီႈ ၼိူဝ်ထၢတ်ႈႁူဝ်လိုင်းၼႆႉ ၵူႈသိုပ်ႇၵူႈပၢၼ် လွင်ႈဝႃႈ ပဵၼ်ထၢတ်ႈ ၸဝ်ႈၶုၼ်ဢိၼ်း ဢွၼ်တႄႇၼႆယူႇ။
ဝၢႆးသေ တၢင်ႇၸွင်ႈ (တၢင်ႇထီး)ထၢတ်ႈယဝ်ႉ ဢမ်ႇႁိုင်ဢမ်ႇၼၢၼ်း ၽူၼ်လူင် လူမ်းလူင် တူၵ်းလူင်းမႃး ႁၢဝ်ႈႁၢဝ်ႈႁႅင်းႁႅင်း ၼင်လိၼ်မိူင်း သၼ်ႇႁွၼ််ႈၶွၼ်းဝႆ မိူၼ်ၼင်ႇ မၢၵ်ႇႁိၼ်တၢၵ်ႇၶိုဝ်းၵၼ်ဝႆႉယူႇ။ ၸဝ်ႈရႁၢၼ်းၵေႃႈ ၼွၼ်းဢမ်ႇလပ်းလႄႈ ၸင်ႇလုၵ်ႉမႃး ဢဝ်မွၵ်ႇၼမ်ႉၽႆးတဵၼ်း လူႇတၢၼ်းသေ တိူင်ႇၵၢဝ်ႇယွၼ်းသူး ယႃႇပေႁႂ်ႈ ထၢတ်ႈႁူဝ်လိုင်း ပဵၼ်သင်သေပိူင်ၼႆယူႇ။ ပေႃးႁဵတ်းၼၼ်ယဝ်ႉၵေႃႈ ၵိုင်ႉၵၢင်ႉတဵတ်ႇယဵၼ်ၵႂႃႇ ၵူႈၽၢႆႇၵူႈပႃႈယဝ်ႉ။
ထိုင်မိူင်းလႅင်းမႃး ၸဝ်ႈရႁၢၼ်း မႆႈၸႂ်သေ ယူႇတီႈဝတ်ႉမၼ်းၸဝ်ႈ ၽၢႆႇႁွင်ႇၼၼ်ႉ လွမ်တူၺ်းၵႂႃႇ ထၢတ်ႈႁူဝ်လိုင်း ဢၼ်မီးဝႆႉၽၢႆႇၸၢၼ်းၼၼ်ႉ လႆႈႁၼ် ပူႇထဝ်ႈၵေႃႉဢွၼ်တ​ႄႇၽြႃးၼၼ်ႉ မႃးမီးဝႆႉယူႇ တီႈထၢတ်ႈယဝ်ႉ။ ပူႇထဝ်ႈ ၸင်ႇမႃး ဝႆႈသႃၸဝ်ႈသေ လၢတ်ႈၼႄဝႃႈ မိူဝ်ႈဝႃး ၶုၼ်ၼၵႃးၶဝ် ၶႂ်ႈမႃးပၢင်းဢဝ် ထၢတ်ႈႁူဝ်လိုင်းၼႆႉ မိူဝ်းဝႆႉ မိူင်းၼၵႃးၶဝ်ၼႆလႄႈ ၶဝ်ဢၢၼ်းမႃး လူမ်ႇဢဝ် ၼင်လိၼ်မိူင်းၵႂႃႇၼႆယူႇ။ ၸဝ်ႈရႁၢၼ်း ၸင်ႇထၢမ်ဝႃႈ ၼင်ႇႁိုဝ် ၶဝ်တေဢမ်ႇၸၢင်ႈမႃးဢဝ်လႆႈၼၼ်ႉ တေလႆႈႁဵတ်းႁိုဝ်ၼႆလႄႈ ပူႇထဝ်ႈ ၸင်ႇတွပ်ႇဝႃႈ တီႈတိၼ်ၶူဝ်လႆၼၼ်ႉ တေလႆႈႁဵတ်းဝႆႉ ႁၢင်ႈၵႃလူၼ်ႇၼႆသေ တူဝ်မၼ်း ဢွၼ်ပိူၼ်ႈႁဵတ်းႁၢင်ႈၵႃလူၼ်ႇ ယဝ်ႉၵႂႃႇဝၼ်းလဵဝ်ယဝ်ႉ။ တႄႇဢဝ်ၼၼ်ႉမႃး ၶုၼ်ၼၵႃးၶဝ်ၵေႃႈ တေႃႈဢမ်ႇၸၢင်ႈမႃး ယႃႉထၢတ်ႈႁူဝ်လိုင်းထႅင်ႈယဝ်ႉ။ (တီႈႁိမ်းၽၢႆႇၸၢၼ်းတိၼ်လွႆ ၽၢႆႇၼႃႈ ႁုၼ်ႇႁၢင်ႈၵႃလူၼ်ႇၼၼ်ႉ လႆႈႁၼ် ႁွႆးလိၼ်ပဵၼ်ႁွင်ႈဝႆႉသေ ဢၼ်ၼၼ်ႉ ပဵၼ်ႁွႆးၼၵႃးၶဝ် ဢၢင်ႈမႃး လူမ်ႇဢဝ် ထၢတ်ႈၵွင်းမူးႁူဝ်လိုင်းၼႆယဝ်ႉ)။
ၶွပ်ႇတိၼ်ထၢတ်ႈတႄႉ ပဵၼ်သီႇၸဵင်ႇသေ တၢင်းယၢဝ်းမီး သိပ်းႁႃႈသွၵ်ႇပၼ်ႇမူၼ်း သုင်ၼိုင်ႈသွၵ်ႇယဝ်ႉ။ တၢင်းသုင်ထၢတ်ႈတႄႉ တေမီးမွၵ်ႈ သၢဝ်းသွၵ်ႇ။ ပဵၼ်ႁၢင်ႈထၢတ်ႈၵွင်းမူးတႆးသေ ထီးၵွင်းမူးၵေႃႈ ပဵၼ်ထီးသၢမ်သိပ်းပၢႆဢဵတ်းၸၼ်ႉ ထီးတႆးၼင်ႇၵဝ်ႇ။ တီႈသုင်မွၵ်ႈၵၢင်ၵွင်းမူးၼၼ်ႉတႄႉ သီႇၸဵင်ႇမၼ်း မီးဝႆႉ ၵွင်းမူးၵႅမ်ၼိုင်ႈၽၢႆႇၼိုင်ႈသူႇ။ ထၢတ်ႈႁူဝ်လိုင်းၼႆႉ မီးႁူဝ်ႉဢုတ်ႇသွင်ၸၼ်ႉ လွမ်ႉႁွပ်ႇဝႆႉ။ တီႈႁူဝ်ႉၽၢႆႇၼႂ်းၼၼ်ႉ တီႈသီႇၼႃႈသီႇၽၢႆႇမၼ်း မီးဝႆႉ ထၢတ်ႈၵွင်ႈမူးလိုင်ႇ ၼိုင်ႈၽၢႆႇၼိုင်ႈသူႇ။ လႆႈမူၼ်ႉၶဝ်ႈၵႂႃႇ တႂ်ႈလိုင်ႇထၢတ်ႈၵွင်းမူးၼၼ်ႉသေ ၸၢင်ႈၶဝ်ႈၵႂႃႇဝႆႈသႃ ထၢတ်ႈႁူဝ်လိုင်း ၸမ်ၸမ်ယဝ်ႉ။ ႁူဝ်ႉၸၼ်ႉၼွၵ်ႈ ၸၼ်ႉၼႂ်း ၼိုင်ႈၽၢႆႇ တေယၢၼ်ၵၼ် မွၵ်ႈသၢမ်ဝႃး။ ႁူဝ်ႉဢုတ်ႇ ၸၼ်ႉတၢင်းၼႂ်းၼၼ်ႉ တိၼ်မၼ်း ႁဵတ်းၼၵႃးၵွတ်ႇဝႆႉ ၵူႈၼႃႈသေ တီႈလိုင်ႇႁူးၶဝ်ႈၼၼ်ႉ ၼိုင်ႈၽၢႆႇမီးဝႆႉ ႁင်ႈသၢင်ႇသီႈသွင်တူဝ်။ ႁၢင်ႈမွၵ်ႇၼွၼ်းၶိူဝ်း မွၵ်ႇၽၵ်းပႅၼ်ႈ ဢၼ်တႅမ်ႈဝႆႉ ၸွမ်းထၢတ်ႈ ၸွမ်းႁူဝ်ႉၸိူဝ်းၼၼ်ႉၵေႃႈ လၢႆးမိုဝ်းမၼ်း ၶႅမ်ႉလႅပ်ႈလီသေ တေလႆႈဝႃႈ ပဵၼ်ႁၢင်ႈလၢႆးမိုဝ်း မိူဝ်ႈၵွၼ်ႇၼႆယူႇ။ Architecture လၢႆးမိုဝ်းတႆး ဢၼ်မီးတီႈ ထၢတ်ႈႁူဝ်လိုင်းၼၼ်ႉ သင်ဝႃႈ လဵပ်ႈႁဵၼ်းတူၺ်းလီလီသေ တႅမ်ႈပဵၼ် လိၵ်ႈၽိုၼ်ပွင် (Thesis) ၸိုင် ယင်းတေၸၢင်ႈလႆႈ ၸုမ်ႈ Ph.D လူးၵွၼ်ႇ။
ထၢတ်ႈႁူဝ်လိုင်းၼႆႉ မိူၼ်ထၢတ်ႈ ဢၼ်ၵေႃႇတင်ႈဝႆႉ ၼိူဝ်ၵွင်လင်ၸၢင်ႉသေ ၸၢင်ႉသိပ်းသွင်တူဝ် ဢဝ်လင်ၶဝ် တဵင်ႇထၢတ်ႈဝႆႉယဝ်ႉ။ ၼႂ်းဝူင်ႈၵၢင် ၸၢင်ႉၸိူဝ်းၼၼ်ႉ မီးဝႆႉ ႁၢင်ႈၶုၼ်ၽီ ႁၢင်ႈၼၢင်းၽီ ၵူႈပိူင်ပိူင်သေ ပဵၼ်ႁၢင်ႈၽူတ်ႉဝႆႉ။ ထၢတ်ႈႁူဝ်လိုင်းၼႆႉ မိူဝ်ႈၵွၼ်ႇ ဢဝ်ႁၵ်ႉတႃးသေ တဵၵ်းၶမ်းဝႆႉ ငဝ်ႈတေႃႇပၢႆယဝ်ႉ။ ပီ ၼၼ်ႉတႄႉ ၸဝ်ႈသိၼ်ထမ်းဝုၼ်းၸုမ်ႉ ဢဝ်ၶႅပ်းတွင်း မႃးတွၵ်ႇၸပ်းသေ တဵၵ်းၶမ်းဝႆႉ ၸိူင်ႉၼင်ႇ ထၢတ်ႈမိူင်းယွင်း မိူင်းထႆးၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၽၢႆႇႁွင်ႇ ထၢတ်ႈႁူဝ်လိုင်းၼၼ်ႉ မီးဝႆႉ ၼမ်ႉမေႃႇတိပ်ႉ (ၼမ်ႉမေႃႇၽီ) လုၵ်ႈၼိုင်ႈသေ ၵူၼ်းၵမ်ႉၼမ် ယုမ်ႇယမ်ဝႃႈ ပဵၼ်ယႃႈယႃလီ ၵူႈပိူင် ဢဝ်ၶၢတ်ႈတႃၵေႃႈ တႃလႅင်း ဢတ်ၶၢတ်ႈႁူၵေႃႈ ႁူလႅင်းၼႆယဝ်ႉ။ ၸဵမ်မိူဝ်ႈၵွၼ်ႇ ၽၢႆႇၸၢၼ်းထၢတ်ႈၼႆႉ မီးဝႆႉ ဝတ်ႉၽြႃးလူင် လင်ၼိုင်ႈ ပဵၼ်ဝတ်ႉမုင်းလိၼ်ၶေႃသေ ထိုင်မႃး ပီ ၸုမ်းၸဝ်ႈသၢႆၾႃႉၶဝ် ဢွၼ်ႁူဝ်သေ ၶိုၼ်းမႄႈမုင်းလဵၵ်း မႄးႁဵတ်းၶိုၼ်းၵုမ်းၶိုၼ်း ႁႂ်ႈပဵၼ်ဝတ်ႉမႂ်ႇယဝ်ႉ။ တီႈၼႂ်းဝတ်ႉၼၼ်ႉ လၢႆးမိုဝ်းၵဝ်ႇၵႄႇ မီးဝႆႉတင်းၼမ်။ လႆႈႁၼ် မီးဝႆႉ ႁေႃထမ်းႁၢင်ႈလီ သွင်ႁေႃ။ လိူဝ်သေၼၼ်ႉ မီးဝႆႉ တိူၵ်ႈပိၵၢတ်ႈ (တိူၵ်ႈဢၼ်သႂ်ႇပပ်ႉလိၵ်ႈပပ်ႉထမ်း) တင်းၼမ်။ တိူၵ်ႈပိတၵၢတ်ႈၼၼ်ႉ ပဵၼ်တိူၵ်ႈမႆႉသေ လႆႈႁၼ်ၶႅၵ်းဝႆႉ ႁၢင်ႈတူဝ်း၊ ႁၢင်ႈၼူၵ်ႉၵိင်ၵရႃႇ၊ ႁၢင်ႈၼူၵ်ႉႁၢင်းသႃႇ၊ ႁၢင်ႈၼၢင်းဝသုၼ်ႇတရီႇလႂ် ၸိူဝ်းၼႆႉ ႁွႆးမိုဝ်းၶႅမ်ႉလႅပ်ႈတႄႉတႄႉ။ ပပ်ႉလိၵ်ႈ ၽိုၼ်ပေႇ ၽိုၼ်ထမ်း ဢၼ်ၵဝ်ႇၵေႇ မီးတင်းၼမ်သေ သႂ်ႇဝႆႉ ၼႂ်းတိူၵ်ႈ။ မၢင်ၸိူဝ်ႈၵေႃႈ ၵဝ်ႇသဝ်ႈဝဝ်းမွင်ႇ။ ပပ်ႉၸေႈသႃမၢင်ၸိူဝ်းၵေႃႈ ၽင်ႉယွၵ်း။ လၢႆးၵုမ်းထိင်း ၶိူင်ႈၶူဝ်းၵဝ်ႇၼႆႉ ပီႈၼွင်ႉတႆးႁဝ်း တိုၵ်ႉလူဝ်ႇတင်းၼမ်။
ၶူဝ်းၵဝ်ႇၶူဝ်းမွၼ်ၼႆႉ ႁဝ်းႁဵတ်းဢဝ် မႂ်ႇမႂ်ႇဢမ်ႇလႆႈ။ ၼိုင်ႈၵဝ်ႇၵႄႇ ၼိုင်ႈၵႃႈၶၼ်ယႂ်ႇၼႆ လူဝ်ႇလႆႈႁူႉဝႆႉယူႇ။ ၵူၼ်းမၢင်ၸိူဝ်း ၵူၺ်းၶႂ်ႈတူၺ်းဝႃႈ ႁႂ်ႈႁၢင်ႈလီတႃၼႆသေ လၢႆးမိုဝ်းၵဝ်ႇမၢင်ၸိူဝ်း ဢဝ်ၼမ်ႉယႃႈၶမ်း တႃးပႅတ်ႈ၊ ဢဝ်ထုၼ်လုၺ်ႉတႃးပႅတ်ႈၸိူဝ်းၼၼ်ႉ ႁဵတ်းႁႂ်ႈၵႃႈၶၼ် ၶူဝ်းၵဝ်ႇၵႄႇ တူၵ်းၵႂႃႇတႄႉတႄႉ။ တီႈဝတ်ႉတီႈၵျွင်း မၢင်တီႈ ၶဝ်မီးဝႆႉ ႁုၼ်ႇႁၢင်ႈ ၽြႃးတွင်းမိူဝ်ႈၵွၼ်ႇသေတႃႉ ယွၼ်ႉပိူဝ်ႈဝႃႈ ၵူဝ်ပိူၼ်ႈမႃးဢဝ်ၵႂႃႇၼႆသေ ဢဝ်ၼမ်ႉယႃႈၶမ်း မႃးလုၺ်ႉတႃးပႅတ်ႈလႂ်ၵေႃႈ ႁဵတ်းယဝ်ႉ။ ဢၼ်ၼၼ်ႉ မိူၼ်ၼင်ႇ ယႃႉပႅတ်ႈ ၵႃႈၶၼ်လၢႆးမိုဝ်းၵဝ်ႇယဝ်ႉ။ မၢင်ၸိူဝ်း သမ်ႉဝႃႈ ႁုၼ်ႇႁၢင်ႈတွင်းၼႆႉ မၼ်းဢမ်ႇသႂ်လီၼႆသေ ဢဝ်သူမ်ႈဢဝ်ယႃႈယႃ မႃးပွတ်ႈထူဝ်းပႅတ်ႈၸိူဝ်းၼၼ်ႉၵေႃႈ မိူၼ်ၼင်ႇ လၼ်ႇပႅတ်ႈ ၵႃႈၶၼ်လၢႆးမိုဝ်းၵဝ်ႇၵႄႇႁဝ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ဢၼ်ႁဝ်း ထုၵ်ႇလီတွင်းဝႆႉၼၼ်ႉတႄႉဢၼ်မႂ်ႇၼႆႉ ႁဵတ်းဢဝ် မႂ်ႇမႂ်ႇလႆႈယူႇသေတႃႉ ဢၼ်ၵဝ်ႇၼႆႉ ႁဵတ်းဢဝ်မႂ်ႇမႂ်ႇတိုၼ်းဢမ်ႇလႆႈ̓̓ၼႆၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ႁႂ်ႈမေႃႁူႉၸၵ်း ၵႃႇၶၼ် ၶူဝ်းၵဝ်ႇၶူဝ်းမွၼ်သေၵမ်း။
တီႈဝူင်ႈၵၢင် ထၢတ်ႈလႄႈ ဝတ်ႉၼၼ်ႉ မီးဝႆႉ ၶူဝ်လႆယၢဝ်းလူင် ပုၼ်ႈတႃႇ ၶိုၼ်ႈၵႂႃႇဝႆႈထၢတ်ႈႁူဝ်လိုင်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ မိူဝ်ႈၵူႈပွၵ်ႈ ၶူဝ်လႆၼႆႉ ၶႅပ်းမၢၵ်ႇႁိၼ်သၽႃႇဝ ၶပ်ႉဝႆႉ သိၵ်ႈမၼ်း ဢမ်ႇၽဵင်ႇၵၼ်။ ယၢမ်းလဵဝ်တႄႉ (ပီ ) ၼႆႉတႄႉ ဢဝ်လိၼ်ပုၼ်သိူဝ်ႇဝႆႉ ၶႅမ်ႉလႅပ်ႈၽဵၵ်ႇၵၼ်သေ မီး ႕ သိၵ်ႈ။ တၢင်းယၢဝ်းမီး ႖႘ သွၵ်ႇ။ တီႈငဝ်ႈၶူဝ်လႆၼၼ်ႉတႄႉ လႆႈႁၼ် ႁၢင်ႈၵႃလူၼ်ႇ ၶိုၵ်ႉတွၼ်း ၼိုင်ႈၽၢႆႇသွင်တူဝ် တႃႇတေ ႁႄႈၵင်ႈ ၽေးၶဵၼ်ၼၵႃး တႃႇတေ မႃးလူမ်ႇဢဝ် ထၢတ်ႈၼၼ်ႉၼႆယဝ်ႉ။ ၽၢႆႇလင်ၵႃလူၼ်ႇ တီႈႁၢဝ်းလူင် ၶူဝ်လႆၼၼ်ႉတႄႉ ႁဵတ်းပဵၼ် တူဝ်ၼၵႃးယၢဝ်းလူင် ၼိုင်ႈၽၢႆႇ သွင်တူဝ် ပူၵ်းႁၢင်မၼ်း ၶို်ၼ်ႈၵႂႃႇၸူး ၽၢႆႇထၢတ်ႈပုၼ်ႉ။ ၵွၵ်းႁူဝ်ၼၵႃးတႄႉ ဢမ်ႇမိူၼ်ၼၵႃးမၢၼ်ႈ ဢၼ်မီးႁွၼ် ပူၵ်းတင်ႈသေ မိူၼ်ႁူဝ်ၼၵႃးၶႄႇ ၼၵႃးၸိင်ႇၵႃႇပူႇၼၼ်ႉဝႆႉယဝ်ႉ။ တီႈပၢႆၶၢင်ႈ ၶူဝ်လႆၼၼ်ႉတႄႉ မီးဝႆႉ တုမ်ႇမူဝ်ၶိုၵ်ႉတွၼ်း ၼိုင်ႈၽၢႆႇၼိုင်ႈတုမ်ႇ။ ပေႃးလုၵ်ႉတီႈတႂ်ႈသေ ယၢင်ႈၶိုၼ်ႈၶူဝ်လႆၵႂႃႇ ဢမ်ႇၵိုတ်း ဢမ်ႇလိုဝ်ႈ တေႃႇပေႃးႁွတ်ႈထိုင် ပၢႆမၼ်းၸိုင် ၶႃၵေႃႈ ပေႃးၶႂ်ႈၶႅင် သဵင်ထူၺ်ႈၸႂ်ၵေႃႈ ပေႃးမေႃးႁေႃးႁႄးႁႄးမႃးယူႇ။ ၵူၺ်းၵႃႈ ပေႃးဝႃႈ ႁွတ်ႈထိုင် တီႈၼိူဝ်သေ ၶိုၼ်းမုင်ႈလူင်းမႃးၼႆ ယွၼ်ႉပိူဝ်ႈ တီႈမုင်ႈယဵမ်ႈ ႁၢင်ႈလီၼႃႇ သမ်ႉလႆႈမုင်ႈႁၼ်ပႃး ၼမ်ႉၶူင်းမီးဝႆႉ တီႈတိၼ်လွႆၵႆၵႆ၊ လႆႈမုင်ႈႁၼ် လွႆၽၢႆႇပုၼ်ႉ လႆႈမုင်ႈႁၼ် ၸိူဝ်းတိၼ်လွႆၸိူဝ်းၼၼ်ႉလႄႈ ႁိူဝ်ႉပေႃးႁၢႆၵႂႃႇယူႇၵမ်းလဵဝ်ယဝ်ႉ။
ပွႆးလိူၼ်သီႇ ႁူဝ်လိုင်း
ပွႆးမူၺ်ႇတေႃႇႁူဝ်လိုင်းၼႆႉတႄႉ ပဵၼ်ဝၼ်းလိူၼ်သီႇမူၼ်းယဝ်ႉ။ တႄႇဢဝ် လိူၼ်သီႇမႂ်ႇၼၼ်ႉ ၵူၼ်းၶၢႆၶူဝ်းၶဝ် ဢွၼ်ၵၼ် ၽႅဝ်မႃး ယွတ်းယွတ်းယႅတ်းယႅတ်းသေ မႃးႁႅၼ်းသုမ်ႉတၢင်းၶၢႆၶဝ်ယူႇ။ မိူဝ်ႈၵွၼ်ႇ ယွၼ်ႉပိူဝ်ႈ တၢင်းလေႃႉတၢင်းရူတ်ႉတၢင်းၵႃး ဢမ်ႇမီးလႄႈ ၵူၼ်းၸိူဝ်းမႃးဝႆႉၽြႃးၶဝ် လႆႈပၼ်ၶၢဝ်းယၢမ်းသေ ပႆမႃးတႄႉတႄႉဝႃႈဝႃႈယူႇ။ မၢင်ၸိူဝ်းၵေႃႈ ၶီႇႁိူဝ်းလတ်းၼမ်ႉၸႅဝ်ႈသေ မႃးဝႆႈၽြႃး။ တႃႇတေမႃးဝႆႉမူၺ်ႇတေႃႇႁူဝ်လိုင်း ၼၼ်ႉ ၶႂ်ႈလုၵ်ႉတၢင်းတူၵ်းမႃးၵေႃႈယဝ်ႉ ၶႂ်ႈလုၵ်ႉတၢင်းဢွၵ်ႇမႃးၵေႃႈယဝ်ႉ လွင်ႈဢၼ်လႆႈပႆၶိုၼ််ႈလွႆ လူင်းလွႆၶူင်းလူင် ၼၼ်ႉ မၼ်းဢမ်ႇငၢႆႈငၢႆႈ။ လွႆၶူင်းလူင်ၼႆႉ ယႃႇပေၽူမ်ႈဝႃႈၶိုၼ်ႈလွႆ၊ တေႃႈၵႃႈ ပႆလူင်းၵူၺ်းၵေႃႈ ၼမ်ႉႁိူဝ်ႇပေႃးယွႆႉၸိုၵ်ႉၸိုၵ်ႉယဝ်ႉ။ ပေႃးပႆၶိုၼ်ႈလွႆၶူင်းတႄႉ တေလႆႈဝႃႈ မၢင်တီႈၼႆႉ လွႆလႄႈ တင်းၼႃႈၽၢၵ်ႇပဵင်းၵၼ်ၵွႃႇယဝ်ႉ။ (ပွင်ႇဝႃႈ လွႆသုင်ၼႃႇၼႆယဝ်ႉ)။
ပီၶရိတ်ႉ8.4.2000 ၼၼ်ႉ ယွၼ်ႉပိူဝ်ႈ ၸဝ်ႈသိၼ်ထမ်းဝုၼ်းၸုမ်ႉ တေမႃးဝႆႈထၢတ်ႈႁူဝ်လိုင်းၼႆလႄႈ ပေႃႈဢွၵ်ႇၶမ်းၶွင်ႇ ၸင်ႇသင်ႇသိုဝ်ႉမႃးႁိူဝ်းၸၢၵ်ႈလမ်းၼိုင်ႈ တီႈၼွင်ႁၢႆးယႃႈ (ၼွင်ဢၢင်းလေး) သေ ဢဝ်မႃးၸၢမ်းႁေႃႈတူၺ်း တီႈၼႂ်းၼမ်ႉၶူင်းယဝ်ႉ။ လႆႈတႄႇႁွင်ႉ မၢၼ်ႈၼွင် ဢူးတဵင်းလႅင်ႇ မႃးဢွၼ်ႁေႃႈယဝ်ႉ။ 11.4.2000 ၸဝ်ႈသိၼ်ထမ်းဝုၼ်းၸုမ်ႉ ႁွတ်ႈမႃးသေ ႁိူဝ်းလမ်းၼၼ်ႉၵေႃႈ လုၵ်ႉတီႈ တႃႈဝၢၼ်ႈဢိင်သေ တၢင်ႇဢဝ် ၸဝ်ႈသိၼ်ထမ်းဝုၼ်းၸုမ်ႉ ၶိုၼ်ႈမိူဝ်းၸွမ်း ၼမ်ႉၶူင်း တေႃႇႁွတ်ႈထိုင် တႃႈႁူဝ်လိုင်းယဝ်ႉ။ ဝၼ်းၼၼ်ႉ ၸဝ်ႈသိၼ်ထမ်းဝုၼ်းၸုမ်ႉ သုင်းသွမ်းဝၼ်း ၼိူဝ်ႁိူဝ်းသေ ယၢတ်ႇၼမ်ႉပၼ် ၸဝ်ႈၶမ်ႈၶွင်ႇ မႄႈဢွၵ်ႇၼၢင်းတၢၼ်းၶဝ်ၵႂႃႇယဝ်ႉ။  တႄႉဢဝ် ၼၼ်ႉမႃး လွင်ႈဝႃႈ ႁိူဝ်းၸၢၵ်ႈ ၸႂ်ႉလႆႈၼႂ်းၼမ်ႉၶူင်းယူႇၼႆလႄႈ ၸင်ႇဢွၼ်ႇၵၼ်သိုဝ်ႉမႃးၸႂ်ႉၼမ်မႃးယူႇယဝ်ႉ။ ပီ 28.1.2005 ၼႆႉ ၸုမ်းသိုၵ်းတႆး ၸုမ်းၸဵတ်း ထုၺ်တၢင်း ၵႂႃႇၽၢႆႇၶမ်းယူမ်းသေ ႁွတ်ႈထိုင်လႆႈ တီႈတႃႈႁူဝ်လိုင်း ၽၢႆႇဢွၵ်ႇၶူင်းယဝ်ႉလႄႈ တႃႇတေၵႂႃႇႁူဝ်လိုင်းၼၼ်ႉ ၶၢဝ်းတၢင်းမၼ်း ဢမ်ႇပေႃးၸိူင်ႉယဝ်ႉ။ ပေႃးလုၵ်ႉၵႃလိၵႂႃႇ ၸွမ်းတၢင်းၵႃး ၵႂႃႇတၢင်းၶမ်းယူမ်းၼၼ်ႉၸိုင် လႆႈႁေႃႈၵႃး မွၵ်ႈ ၼိုင်ႈမွင်းသေ ႁွတ်ႈၽႅဝ်ႁူဝ်လိုင်းယဝ်ႉ။ ၵူၺ်းၵႃႈ တၢင်းတိုၵ်ႉၵႅပ်ႉ လွႆသုင်လွႆၸၼ်းဝႆႉတႄႉတႄႉလႄႈ ၵႃးၵေႃႈ လူဝ်ႇပဵၼ်ၵႃးၾူဝ်းဝီး၊ လူဝ်ႇပဵၼ်ၵႃးဢၼ်မီး ႁၢႆးၵီႇယႃႇ၊ ၵေႃႉႁေႃႈရူတ်ႉၵႃးၵေႃႈ လူဝ်ႇၵတ်ႉၶႅၼ်ႇယဝ်ႉ။ ၶၢဝ်းၽူၼ်တႄႉ တၢင်းသဵၼ်ႈၼႆႉ တေဢမ်ႇၸၢင်ႈၶိုၼ်ႈလူင်း။ ပေႃးလုၵ်ႉၵႃလိ ၶီႇၵႃးၵွႃႇတီႈ တႃႈဝၢၼ်ႈဢိင်သေ သိုပ်ႇၶီႇႁိူဝ်းၸၢၵ်ႈၵႂႃႇၸိုင် လႆႈၶီႇၶိုၼ်ႈၵႂႃႇ မွၵ်ႈ ၼိုင်ႈမွင်းပၢႆ သီႇသိပ်းႁႃႈမိၼိတ်ႉ။ ပေႃးၶီႇႁိူဝ်းလူင်းမႃးတႄႉ မွၵ်ႈၼိုင်ႈမွင်းၶိုင်ႈယဝ်ႉ။ တႃႈဝၢၼ်ႈဢိင်ၼႆႉ မီးၽၢႆႇၼိူဝ် ၶူဝ်တႃႈၵေႃႈ မွၵ်ႈလၵ်းၼိုင်ႈ။ လုၵ်ႉတီႈ တႃႈဝၢၼ်ႈဢိင်ၵေႃႈ မုင်ႈႁၼ်လႆႈ ၶူဝ်တႃႈၵေႃႈယူႇ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ၼႃႈလိၵ်ႈဝႅပ်ႉသၢႆႉ ၸဝ်ႈသြႃႇသုၶမ်း Shanviews