cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
ဢီႇၶမ်းလႅင်၊ ၼၢင်း
ၸဝ်ႈလူင်မႅဝ်ႉပုင်ႇ လႄႈ လုၵ်ႈလၢင်းၼၢင်းမေး
“ၸဝ်ႈလူင်မႅဝ်ႉပုင်ႇ” မီးလုၵ်ႈယိင်း သီႇၼၢင်း။ တေႃႇထိုင် ဢႃႇယူႉယႂ်ႇၵႄႇယဝ်ႉၵေႃႈ ဢမ်ႇမီး လုၵ်ႈၸၢႆး ဢၼ်တေပုတ်ႈႁၢင်ႈႁေႃလႄႈ ၽွင်းမိူင်းတင်းလၢႆ ဢွၼ်ၵၼ်ၼၵ်းၸႂ်ဝႆႉယူႇ။ လုၵ်ႈယိင်းၼၼ်ႉၸိုင် 1. ၼၢင်းယေႈၶမ်းလူင်ႇ	(ၵိူတ်ႇ1266 မိူဝ်းၶိုၼ်ႈပႂ်ႉ မိူင်းၼွင်သႄ)။ 2. ၼၢင်းဢီႇၶမ်းလႅင်	(ၵိူတ်ႇ1270 ဢမ်ႇတႄႇၼႃႈႁိူၼ်း။ ယူႇၸွႆႈၵၢၼ်ဢူႈ)။ 3. ၼၢင်းဢၢမ်ဢေႃး	(ၵိူတ်ႇ1273 မိူဝ်းၶိုၼ်ႈပႂ်ႉ မိူင်းၵွင်)။ 4. ၼၢင်းသႅင်ဢႆႇ		(ၵိူတ်ႇ1276 မိူဝ်းၶိုၼ်ႈပႂ်ႉ ၵဵင်းႁုင်ႉ)။ မိူင်းမၢဝ်းလူင် ယၢမ်ႈၶၢတ်ႇၶုၼ်မႃးလႄႈ ဢမ်ႇမီးလုၵ်ႈၸၢႆးၼၼ်ႉ ပဵၼ်လွင်ႈၼၵ်းၸႂ်ဝႆႉတႄႉ တႄႉ။ “ၼၢင်းဢီႇၶမ်းလႅင်” ဢၼ်ပႂ်ႉၸွႆႈၵၢၼ်ဢူႈယူႇၼၼ်ႉၵေႃႈ ၵူဝ်သၢႆသိုပ်ႇၶုၼ်မိူင်းမၢဝ်း ၶၢတ်ႇထႅင်ႈ။ ၵူဝ်လႆႈၶၢမ်ႇ တၢင်ႇဝၢၼ်ႈတၢင်ႇမိူင်း ၶဝ်ႈၸိမ်ယႃႉၵဝ်းလႄႈ ၼၵ်းၸႂ်ဝႆႉယူႇတႄႉတႄႉ။ ၼၢင်းဢီႇၶမ်းလႅင်ၼၼ်ႉ “ၼင်းဢီႇ” ၼႆၵေႃႈႁွင်ႉယဝ်ႉ။ မုင်ႈမွင်းမီးၼွင်ႉၸၢႆး ပုတ်ႈတႅၼ်း ၸဝ်ႈ ဢူႈ ဢုပ်ႉပိူင်ႇမိူင်းမၢဝ်းလႄႈ ပီ 1287 ၼၢင်းဢီႇ ႁႂ်ႈၸဝ်ႈဢူႈၵူပ်ႉၵူႈၵိုၵ်း ဢူၺ်းၵေႃႉမၼ်း “ၼၢင်းဢွၼ်ႇ” ထႅင်ႈ။ ၼၢင်းဢွၼ်ႇၼၼ်ႉ “ၼၢင်းဝၢင်ႈၸႄႈ” ၼႆၵေႃႈႁွင်ႉယဝ်ႉ။ ပီ 1288 ၶုၼ်ပူးၵမ်ႇ “ၵျေႃႇၸႂႃႇ” ဢဝ်ၼွင်ႉယိင်းမၼ်း “ၼၢင်းၸိင်ႇ” သၢၵ်ႈၸဝ်ႈလူင်မႅဝ်ႉ ပုင်ႇထႅင်ႈ။ 	ၼၢင်းၾႃႉၸိင်ႇ ႁွတ်ႈမိူင်းမၢဝ်းလႆႈႁူၵ်းလိူၼ် ၵိူတ်ႇလဵင်ႉလုၵ်ႈၸၢႆး။ သႂ်ႇၸိုဝ်ႈဝႃႈ “ၸဝ်ႈပူးၶမ်း”။ ၼၢင်းၾႃႉၸိင်ႇ ယိူင်းဢၢၼ်း ဢဝ်လုၵ်ႈမၼ်းပဵၼ် ၵႅမ်မိူင်း မိူင်းမၢဝ်းလူင်ယူႇယဝ်ႉ။ ပီ 1289 “ၼၢင်းဢွၼ်ႇ” ၸပ်းသၼ်ႇထေႇမႃးလႄႈ ၼၢင်းၾႃႉၸိင်ႇ ၽိတ်းၸႂ်လူင်လၢင်သေ ၶိုင်ႁႃ လၢႆးယႃႉၵဝ်းႁဵတ်းႁႂ်ႈ ၸဝ်ႈလူင်မႅဝ်ႉပုင်ႇ ႁၼ်ၽိတ်းၼၢင်းဢွၼ်ႇယူႇယဝ်ႉ။ ၼၢင်းၾႃႉၸိင်ႇ ၸႂ်ႉလုမ်းလၢင်းမၼ်း ဢၼ်လုၵ်ႉပူးၵမ်ႇမႃးၸွမ်းၼၼ်ႉ ၽႅၼ်ႁဵတ်းႁႂ်ႈပိူၼ်ႈ ႁၼ်ၽိတ်း ၼၢင်းဢွၼ်ႇယူႇ ယဝ်ႉ။ မိူဝ်ႈၽႂ်ဢမ်ႇႁၼ် ပွႆႇႁႂ်ႈၵူၼ်းၸၢႆး မိူဝ်းပႅပ်ႉသွၼ်ႈဝႆႉၼႂ်းမိုတ်း။ မိူဝ်ႈသေၵေႃႉၵေႃႉ လႅပ်ႈတေႁၼ် သမ်ႉ တင်ႈၸႂ်ႁဵတ်းၼင်ႇ လုၵ်ႉၼႂ်းလုၵ်း ၼၢင်းဢွၼ်ႇဢွၵ်ႇမႃးသေ လႅၼ်ႈလူင်းႁေႃႁၢႆလၢႆၵႂႃႇ။ ၵႆႉၵႆႉႁဵတ်း ၼၼ်ယူႇလႄႈ ဢမ်ႇႁိုင်ဢမ်ႇၼၢၼ်း ၶၢဝ်ႇဝွင်းဝႅင်း ဢွၵ်ႇမႃးဝႃႈ “ၼၢင်းဢွၼ်ႇ လၵ်ႉလဵၼ်ႈၸူႉၵႅမ်ၽူဝ်” ၼႆယဝ်ႉ။ ၼင်ႇႁိုဝ် တေလိုဝ်းထႅင်ႈ ၼၢင်းၾႃႉၸိင်ႇ ပွႆႇၶၢဝ်ႇဝႃႈ “ၵူၼ်းၸၢႆးၵေႃႉၼိုင်ႈ... လုၵ်ႉၼႂ်းလုၵ်း ၼၢင်းဢွၼ်ႇ... လႅၼ်ႈၶိုၼ်ႈၸွမ်ႁေႃသေ... ဢွၵ်ႇပၢႆႈၵႂႃႇၵူႈၶိုၼ်း...” ၼႆထႅင်ႈယဝ်ႉ။ ဢမ်ႇႁိုင်ဢမ်ႇၼၢၼ်း ၸဝ်ႈလူင်မႅဝ်ႉပုင်ႇ လႆႈၶၢဝ်ႇၼၼ်ႉသေ ပွႆႇၵူၼ်းလွမ်ငွႆးၵေႃႈ လႆႈၶၢဝ်ႇ ၼင်ႇယၢမ်ႈငိၼ်းၼၼ်ႉထႅင်ႈၵူၺ်း။ လိုၼ်းၼၼ်ႉ တူဝ်မၼ်းၸဝ်ႈ ဢွၵ်ႇတူၺ်းႁင်းၵူၺ်း။ ၼၢင်းၾႃႉၸိင်ႇ ၽႅၼ်ဝႆႉယဝ်ႉလႄႈ ႁၼ်ၵူၼ်းၸၢႆးၵေႃႉၼိုင်ႈ ဢွၵ်ႇမႃးၼႂ်းမိုတ်းယဝ်ႉ ၵျွၵ်းၶိုၼ်ႈၸွမ်ႁေႃၼၢင်းဢွၼ်ႇသေ ပၢႆႈၵႂႃႇယူႇယဝ်ႉ။ ၸဝ်ႈလူင်မႅဝ်ႉပုင်ႇ ၸႂ်လမ်ၼႅၼ်ႇလႄႈ လမ်းလူၺ်း ၼၢင်းဢွၼ်ႇဢွၵ်ႇႁၢင်ႈႁေႃၵႂႃႇ ၵမ်းလဵဝ်။ သၢင်ႉၶေႃႈပူင်ၼၵ်းပႃးဝႃႈ “ၽႂ်ၵေႃႉလႂ်သေမဝ်ႇဝႃႈ... တေဢမ်ႇလႆႈၸွႆႈ ၼၢင်းဢွၼ်ႇ... တႄႇၸဵမ်ၶဝ်ႈၼမ်ႉတၢင်းၵိၼ်... တီႈယူႇတၼ်းသဝ်း... တီႈၼင်ႈတီႈၼွၼ်းၼၼ်ႉ... တၵ်းတေဢမ်ႇလႆႈ ယိုၼ်ႈပၼ်လႃးလႃး... ၽႂ်လိူဝ်ၶေႃႈပူင်ၼႆႉၵေႃႈ... လၢပ်ႇယူႇၼိူဝ် ၶေႃႈယူႇတႂ်ႈ...” ၼႆယဝ်ႉ။ ၼၢင်းဢီႇ သွၼ်ႇပဵၼ်ဢူၺ်းၵေႃႉ။ ပဵၼ်ၼၢင်းလူင်မိူင်းမၢဝ်း။ ပဵၼ်မႄႈၼွင်ႉ။ ပဵၼ်ၼၢင်းယိင်း မိူၼ်ၵၼ်။ ၸပ်းသၼ်ႇထေႇသေ လူင်းႁၢင်ႈႁေႃၵႂႃႇ။ ငိၼ်းဢဵတ်းလူၼႅၼ်ႇလႄႈ ယွၼ်းမိတ်ႉတႃႇ ဢဵတ်း လူပၼ်ၵေႃႈ ၸဝ်ႈလူင်မႅဝ်ႉပုင်ႇ ဢမ်ႇၽွမ်ႉလႃးလႃး။ မၼ်းၼၢင်း ၸင်ႇဝူၼ်ႉႁႃလွၵ်းလၢႆး တႃႇတေၸွႆႈ ထႅမ်ယူႇယဝ်ႉ။
ၼေႃႇသႅင်မိူင်းမၢဝ်းလူင်
ၼၢင်းဢွၼ်ႇၵေႃႈ ဢမ်ႇလိူဝ်လႆႈ ၶေႃႈပူင်ၼၵ်းလႄႈ ပႃးသၼ်ႇထေႇသေ လူင်းႁၢင်ႈႁေႃၵႂႃႇ။ ၵႂၢမ်းပူင်ၼၵ်းၶုၼ်ၼႆၼၼ်ႉ ၵူၼ်းတင်းမိူင်း ဢမ်ႇႁတ်းပူၼ်ႉပႅၼ်လႃးလႃး။ “ၵူၼ်းဢမ်ႇႁၼ်ၵေႃႈ... ၾီႁၼ်... လၵ်ႉပူၼ်ႉပႅၼ် ၶေႃႈသၢင်ႉၶုၼ်... ၸၢင်ႈတုၵ်ႉၶ” ၼႆလႄႈ ၽႂ်ၵေႃႈ ဢမ်ႇႁတ်းတၵ်ႉႁတ်းလၢတ်ႈ တေႃႇ။ ပိူင်ၼိုင်ႈၵေႃႈ ၵူဝ်လႆႈၺႃးတၢမ်ႇၼၵ်းလႄႈ ဢဵတ်းလူယူႇၵေႃႈ ဢမ်ႇႁတ်းၸွႆႈထႅမ်ၼၢင်းဢွၼ်ႇ။ ၼၢင်းဢွၼ်ႇ ယွၼ်းပိုင်ႈႁူမ်ႈလႂ် ၽႂ်ဢမ်ႇႁပ်ႉ။ ယွၼ်းၵိၼ်တီႈလႂ် ၽႂ်ဢမ်ႇလဵင်ႉ။ ယွၼ်းၼင်ႈလိုဝ်ႈ ၵူၺ်း ၽႂ်ဢမ်ႇၽွမ်ႉ။ ဢမ်ႇၸၢင်ႈပိုင်ႈၽႂ်လႄႈ ပၢႆႈဢွၵ်ႇဝဵင်းၵႂႃႇ။ မၢင်ဝၼ်းလႆႈၵိၼ်။ မၢင်ဝၼ်းဢိုပ်း။ မၢင် ၶိုၼ်း ၼွၼ်းၼႂ်းယုမ်း။ မၢင်ၶိုၼ်း ၼွၼ်းၼိူဝ်လိၼ်။ မၢင်ၶိုၼ်း ဢမ်ႇလႆႈၼွၼ်း။ ၶမ်ႈတီႈလႂ် ၼွၼ်းတီႈ ၼၼ်ႈ။ ၺႃးတၢမ်ႇၶုၼ်သေ သိုပ်ႇသၢႆၸႂ်တူဝ်ၵဝ်ႇလႄႈ လုၵ်ႈမီးၼႂ်းတွင်ႉယူႇၼၼ်ႉ ၼၢင်းဢွၼ်ႇတုၵ်ႉၶ ၶၢၼ်ၸႂ်တႄႉတႄႉ။ ၼၢင်းဢီႇ လိူၵ်ႈဢဝ်ၵူၼ်းမၼ်းၼၢင်း ဢၼ်မီးလွင်ႈဢမ်လပ်ႉလႆႈလႄႈ လႆႈတမ်းၸႂ်ၼၼ်ႉ ၸွမ်းၶႆႈ ၸွမ်းသွၵ်ႈႁႃ ၼၢင်းဢွၼ်ႇ။ ႁႃပၼ် တီႈမူၵ်းသေႃႉယူႇသဝ်း။ သူင်ႇလဵင်ႉၶဝ်ႈၼမ်ႉတၢင်းၵိၼ်။ ၼၢင်းဢွၼ်ႇ ၸင်ႇဢမ်ႇဢိုပ်းဢမ်ႇယၢၵ်ႈသေ လႆႈမူၵ်းသေႃႉဝႆႉယူႇတီႈ ဝၢၼ်ႈ “ၼမ်ႉၵႆႇမေႃႇ” ႁိမ်းတိၼ်လွႆ လၢဝ်း။ ယၢမ်းလဵဝ်မီး ၸဵင်ႇၸၢၼ်းဝၼ်းတူၵ်း မူႇၸႄႈ။ ၽၢႆႇဢွၵ်ႇၵုင်းသႃႇ၊ ၸႄႈႁႆးၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၼၢင်းဢွၼ်ႇ မႅပ်းမူၵ်းယူႇသဝ်းဝႆႉ ႁဵတ်းၼၼ်သေ ပီ 1290 ၼၼ်ႉ ၵိူတ်ႇလဵင်ႉလုၵ်ႈၽႃၽႄ သၢမ်ၵေႃႉ။ ပဵၼ်ၵူၼ်းၸၢႆး တင်းမူတ်းလႄႈ ၼၢင်းဢီႇ တင်ႈၸိုဝ်ႈၼွင်ႉဝႃႈ “ၶုၼ်ဢၢႆႈငမ်းမိူင်း၊ ၶုၼ်ယီႈ ၶၢင်ၶမ်း၊ ၶုၼ်သၢမ်လူင်” ၼႆယဝ်ႉ။ လိုၼ်းမႃး ၶုၼ်သၢမ်လူင်ၼၼ်ႉ ၶုၼ်သၢမ်ၵွၼ်းငိုၼ်း(ဢ) သၢမ်လူင် ၾႃႉ ၼႆၵေႃႈ ႁွင်ႉယဝ်ႉ။ ၼၢင်းၾႃႉၸိင်ႇ လွမ်ဢဝ်ၶၢဝ်ႇ ၼၢင်းဢွၼ်ႇယူႇတႃႇသေႇလႄႈ ႁူႉဝႃႈ မီးၵူၼ်းလၵ်ႉၸွႆႈ တူၺ်းထိုင် လဵင်ႉလူဝႆႉသေ ၵိူတ်ႇလုၵ်ႈၸၢႆးမႃး သၢမ်ၵေႃႉၼႆသေ ၽိတ်းၸႂ်လူင်လၢင်ယဝ်ႉ ပွႆႇၵူၼ်း ၸွမ်းပွင်ၵူတ်ႉ ၼၢင်းဢွၼ်ႇၶဝ်မႄႈလုၵ်ႈထႅင်ႈ ယူႇယဝ်ႉ။
ၼၢင်းဢီႇ တၼ်းလႆႈၶၢဝ်ႇ ၼၢင်းၾႃႉၸိင်ႇ ၸွမ်းၽႅၼ်ၵူတ်ႉၼၼ်ႉသေ ပွႆႇၵူၼ်းၶီႇမႃႉ လတ်း တၢင်းၵႂႃႇၸွႆႈ ၵမ်းလဵဝ်။ ၵူၼ်းၼၢင်းဢီႇလႄႈ ၵူၼ်းၼၢင်းၾႃႉၸိင်ႇ တိုၵ်းၽၼ်းၵၼ်။ ၵူၼ်းၼၢင်းဢီႇ ဢဝ်ၶဝ်မႄႈလုၵ်ႈ လွတ်ႈၽေးလႆႈသေတႃႉ ၵမ်ႈၽွင်ႈ လႆႈမၢတ်ႇၸဵပ်း။ ၵမ်ႈၽွင်ႈ လႆႈတူၵ်းသုမ်းၵႂႃႇယူႇ။ ပီ 1292 ဢႃႇယူႉၼွင်ႉ လႆႈ(2)ၶူပ်ႇသေ ၽွင်းတိုၵ်ႉၼၢဝ်ဝႆႉယူႇၼၼ်ႉ ၼၢင်းၾႃႉၸိင်ႇ ပွႆႇၵူၼ်း ၸွမ်းႁဵတ်းၶဵၼ်ထႅင်ႈ။ ၼၢင်းဢီႇ ပွႆႇၵူၼ်းၸွမ်းၸွႆႈထႅင်ႈ။ ပွၵ်ႈၼႆႉၵေႃႈ လႆႈတိုၵ်းၽၼ်းၵၼ်။ ၵူၼ်းၼၢင်း ဢီႇ ၵမ်ႈၽွင်ႈ တူၵ်းသုမ်းထႅင်ႈ။ ၼၢင်းဢွၼ်ႇၶဝ်မႄႈလုၵ်ႈ ပူၼ်ႉလွတ်ႈၶဵၼ် ၼၢင်းၾႃႉၸိင်ႇသေတႃႉ လႆႈပၢႆႈၼီ ၽွင်းၼၢဝ်ၶိုၼ်ႈ၊ လႆႈတူၵ်းၸႂ် ၵူဝ်ႁႄလႄႈ ယူတ်းယႃဢမ်ႇလႆႈသေ “ၶုၼ်ဢၢႆႈငမ်းမိူင်း” လူႉႁၢႆ တၢႆၵႂႃႇယူႇယဝ်ႉ။ ဝၢႆးသေ ပူၼ်ႉလွတ်ႈၶဵၼ်ယဝ်ႉ ၼၢင်းဢွၼ်ႇၶဝ်မႄႈလုၵ်ႈ ၶိုၼ်းမိူဝ်းတဵတ်ႇယူႇဝႆႉ ၼႂ်း ထမ်ႈယူႇယဝ်ႉ။ မိူဝ်ႈၼၼ်ႉ မီးသိူဝ်ၽိူၵ်ႇပေႃႈမႄႈလုၵ်ႈ မိူဝ်းမူၵ်းသေႃႉယူႇၸွမ်းထမ်ႈ ၼၼ်ႉထႅင်ႈ။ ဢမ်ႇပၼ် ၽေးၶဝ် မႄႈလုၵ်ႈၵူၺ်းမဝ်ႇၵႃး ၵႆႉလဵၼ်ႈၵေႃႉသွင်ပီႈၼွင်ႉထႅင်ႈလႄႈ ပဵၼ်လွင်ႈလၢၵ်ႇလၢႆးလူင် တႄႉတႄႉ ၼႆယဝ်ႉ။ မိူဝ်ႈလဵၼ်ႈၵေႃႉသိူဝ်ၼၼ်ႉ ယီႈၶၢင်ၶမ်း ၵႆႉလႆႈႁွႆးၼဵပ်ႉသိူဝ်ဢွၼ်ႇ ယၢႆးၶၢၼ်ႇတိူဝ်ႉမႅၼ်ႈဝႆႉ တႃႇသေႇလႄႈ ၸပ်းၸိုဝ်ႈဝႃႈ “ယီႈသိူဝ်ၶၢၼ်ႇ” ၼႆယဝ်ႉ။ တင်ႈဢဝ်ၼၼ်ႉမႃး ယီႈသိူဝ်ၶၢၼ်ႇ ၵႆႉႁၢႆလၢႆၵႂႃႇ လဵၼ်ႈၵေႃႉသိူဝ် ယူႇတႃႇသေႇၼႆယဝ်ႉ။ ပီ 1294 ၼၼ်ႉ ပီႈဢၢႆႈၼၢင်းၾႃႉၸိင်ႇ ၶုၼ်ပူးၵမ်ႇ “ၵျေႃႇၸႂႃႇ” ပွႆႇသိုၵ်းၶိုၼ်ႈတိုၵ်းမိူင်းတႆးလႄႈ ၶုၼ်ယီႈၵႂၢႆးၶမ်း ၶီႇသိုၵ်းမိူင်းမၢဝ်း၊ မိူင်းမိတ်ႈ၊ သႅၼ်ဝီ၊ မိူင်းၵွင်၊ မိူင်းယၢင်း လူင်းတိုၵ်းပူးၵမ်ႇယူႇယဝ်ႉ။ မိူင်းသုၵ်ႉလႄႈ ၼၢင်းၾႃႉၸိင်ႇ ဢမ်ႇႁတ်းယူႇမိူင်းမၢဝ်းသေ ဢွၼ်လုၵ်ႈၸၢႆးမၼ်း မိူဝ်းၶိုၼ်းပူးၵမ်ႇ။ ထိုင်ပူးၵမ်ႇယဝ်ႉ ဢမ်ႇႁိုင်ဢမ်ႇၼၢၼ်း ၸပ်းမႆႈ၊ ၶႆႈၼၢဝ်ယူတ်းယႃဢမ်ႇလႆႈလႄႈ ၸဝ်ႈပူးၶမ်း တၢႆၵႂႃႇ ယူႇယဝ်ႉ။ ဢမ်ႇမီးလုၵ်ႈၸၢႆး တေဢဝ်ၶႄႉၶဵင်ႇ ပဵၼ်ၶုၼ်မိူင်းမၢဝ်းလႆႈယဝ်ႉသေ မိူင်းပူးၵမ်ႇၵေႃႈ သုၵ်ႉယုင်ႈၼႅၼ်ႇလႄႈ ၼၢင်းၾႃႉၸိင်ႇပႆႇႁတ်း မိူဝ်းၶိုၼ်းမိူင်းမၢဝ်း။
ၼၢင်းဢီႇၶိုၼ်ႈဢုပ်ႉမိူင်း
ပီ 1295 ၸဝ်ႈလူင်မႅဝ်ႉပုင်ႇ ၼွၼ်းၽႄးယဝ်ႉ။ မိူင်းမၢဝ်းလူင် ဢမ်ႇမီး ၵေႃႉတေပုတ်ႈႁၢင်ႈ ႁေႃတႄႉယဝ်ႉ။ ၼေႃႇသႅင်တိုၼ်းၶမ်း သွင်ပီႈၼွင်ႉၵေႃႈ ပဵၼ်လုၵ်ႈမႄႈ လႆႈထူပ်းတၢမ်ႇဝႆႉ။ ဢႃႇယူႉၵေႃႈ ယင်းတိုၵ်ႉလဵၵ်ႉ ယူႇလႄႈ ဢမ်ႇၸၢင်ႈယုၵ်ႉယွင်ႈဢုပ်ႉမိူင်း။ တေပွႆႇပဵၼ် မိူင်းလုတ်ႈၸဝ်ႈႁၢမ်းၶုၼ်ၵေႃႈ မိူင်းႁိမ်းႁွမ်း တေၸၢင်ႈၶဝ်ႈၸိမ်လႄႈ ဝူၼ်ႉယၢပ်ႇဝႆႉယူႇတႄႉတႄႉယဝ်ႉ။ တၢဝ်ႉ၊သိုင်ႇ၊ၽွင်းမိူင်းတင်းလၢႆ ၵုမ်ၵၼ်ဝႃႈ “ၼၢင်းဢီႇၶမ်းလႅင်ၼႆႉ... ယၢမ်ႈယူႇႁိမ်း ၸဝ်ႈဢူႈ သေ... ၸွႆႈၵၢၼ်မႃးလႄႈ... မီးတူဝ်ထူပ်း ၵၢၼ်ၽွင်းငမ်း ဝၢၼ်ႈမိူင်းယူႇ... သင်ဝႃႈ ဢမ်ႇၶႂ်ႈႁႂ်ႈ ဝၢၼ်ႈမိူင်း... တူၵ်းတႂ်ႈ တၢင်ႇဝၢၼ်ႈတၢင်ႇမိူင်းတႄႉ... ထုၵ်ႇယုၵ်ႉၼၢင်းဢီႇ... ၶိုၼ်ႈဢုပ်ႉမိူင်းၵူၺ်းယဝ်ႉ...” ၼႆသေ တုၵ်းယွၼ်းၼၢင်းဢီႇၶိုၼ်ႈ ပုတ်ႈႁၢင်ႈႁေႃလႄႈ မိူဝ်ႈတႄႇတႄႉ ၼၢင်းဢီႇ ဢမ်ႇၶႂ်ႈၽွမ်ႉႁပ်ႉ။ ၽွင်းမိူင်း တင်းလၢႆ တုၵ်းယွၼ်းၼႅၼ်ႇလႄႈ မၼ်းၼၢင်းဝူၼ်ႉဝႃႈ “ၽွင်းမိူဝ်ႈ...မိူင်းတႆးလႄႈ... ပူးၵမ်ႇ တိုၵ်းၵၼ်သေ... ဝၢၼ်ႈမိူင်း သုၵ်ႉယုင်ႈဝႆႉယူႇၼင်ႇၼႆ... ၼၢင်းၾႃႉၸိင်ႇၵေႃႈ... မိူဝ်းမီးဝႆႉတီႈပူးၵမ်ႇ... သင်ၸိူဝ်ႉ တႆးဢမ်ႇပႄႉပူးၵမ်ႇလႄႈ... မိူင်းမၢဝ်း သမ်ႉၶၢတ်ႇ ၶုၼ်ဝႆႉၼႆၸိုင်... မိူင်းမၢဝ်းတေၸၢင်ႈ... တူၵ်းတႂ်ႈပူးၵမ်ႇၵႂႃႇ... မိူဝ်ႈၼွင်ႉယႂ်ႇမႃးၵေႃႈ... တေဢမ်ႇမီး ဝၢၼ်ႈ မိူင်း... ဢုပ်ႉပိူင်ႇယဝ်ႉလႄႈ... သၢႆသိုပ်ႇၶိူဝ်းၶုၼ်မိူင်းမၢဝ်း... တေႁၢႆလၢႆၵႂႃႇ...” ၼႆသေ မုင်ႈထိုင် ၵၢမ်ႇၵျၢမ်ႇ မႃႇဝၢၼ်ႈမိူင်း မိူဝ်းၼႃႈလႄႈ ၼၢင်းဢီႇ ၶိုၼ်ႈဢုပ်ႉပိူင်ႇ မိူင်းမၢဝ်းလူင် မိူဝ်ႈပီ 1295 ၼၼ်ႉယူႇယဝ်ႉ။ ၼၢင်းဢီႇ ၶိုၼ်ႈပဵၼ်ၶုၼ်ယဝ်ႉသေတႃႉ ဢမ်ႇၵိုင်ႉၵၢင်ႉႁတ်းသၢၼ်ၶတ်းပႅတ်ႈ ၶေႃႈပူင်ၼၵ်း ၸဝ်ႈဢူႈ လႄႈ ဢမ်ႇၸၢင်ႈႁွင်ႉဢဝ် ၼၢင်းဢွၼ်ႇၶဝ်မႄႈလုၵ်ႈ ၶဝ်ႈႁၢင်ႈႁေႃၶိုၼ်းၵမ်းလဵဝ်။ သိုပ်ႇလၵ်ႉ လွမ်လဵင်ႉလူ ဝႆႉယူႇ တီႈၵဝ်ႇၼၼ်ႉၵူၺ်းယဝ်ႉ။ ပီ 1304 ၼၼ်ႉ ဢၢႆႈသႅင်ၶႆႇ(အသင်္ခယာ) တႅပ်းဢဝ်ႁူဝ် “ၵျေႃႇၸႂႃႇ” သၢၵ်ႈထိုင် ၶုၼ်ယီႈၵႂၢႆးၶမ်းလႄႈ ၼၢင်းၾႃႉၸိင်ႇ ဢမ်ႇႁတ်းယူႇပူးၵမ်ႇယဝ်ႉသေ မိူဝ်းပိုင်ႈ ၼၢင်းဢီႇၶိုၼ်း။ ပီ 1305 မိူဝ်ႈဢႃႇယူႉ ၼွင်ႉလႆႈ(15)ၶူပ်ႇ ၼၢင်းဢီႇဝႃႈ “ၶုၼ်ၽွင်းငမ်းဝၢၼ်ႈမိူင်း... မၼ်ႈၵိုမ်း ၶိုၼ်ႈယႂ်ႇၼၼ်ႉ... တေလႆႈမီးၵႂၢမ်းႁူႉလီ... ဢူၺ်းၵေႃႉလီလႄႈ... ၵိုင်ႇလီပူၵ်းပွင်ပၼ် ၼွင်ႉယဝ်ႉ...” ၼႆသေ သူင်ႇၶုၼ်ယီႈ မိူဝ်းၸူး ၼၢင်းယေႈၶမ်းလူင်ႇ မိူင်းၼွင်သႄ။ ပွႆႇၶုၼ်သၢမ်လူင် မိူဝ်းၸူး ၼၢင်းဢၢမ်ဢေႃး တီႈၵဵင်းႁုင်ႉယူႇယဝ်ႉ။
မိူင်းမၢဝ်းလူင် လႄႈ မိူင်းမိတ်ႈ
ပီ 1306 ၶုၼ်ယီႈၵႂၢႆးၶမ်း ၼွၼ်းၽႄးလႄႈ ဢမ်ႇမီး ၶုၼ်ပုတ်ႈၽွင်းငမ်း မိူင်းမိတ်ႈယဝ်ႉ။ ၽွင်း မိူင်း မိူဝ်းယွၼ်း တီႈ “ၶုၼ်တၢႆႇပုင်ႈ” ၸဝ်ႈလူင်သႅၼ်ၸႄႈလႄႈ ႁႂ်ႈလုၵ်ႈၸၢႆးလူင်မၼ်း “ၽိူဝ်ၸင်ႇၶင်ႇ” မိူဝ်းၽွင်းငမ်း မိူင်းမိတ်ႈယဝ်ႉ။ “ၽိူဝ်ၸင်ႇၶင်ႇ” တၼ်းႁဵတ်းၶုၼ် လႆႈသွင်ပီၵူၺ်းသေ ၼွၼ်းၽႄးၵႂႃႇလႄႈ ပီ 1308 လုၵ်ႈၸၢႆး မၼ်း “ၶုၼ်တၢႆႇၶိုၼ်ႈ” ၶိုၼ်ႈပုတ်ႈ။ လုၵ်ႈယိင်း ၸဝ်ႈၾႃႉမိူင်းလႅမ်း “ၼၢင်းဢၢမ်ၶွင်ႇ” မိူဝ်းပဵၼ် ၼၢင်းၾႃႉ “ၶုၼ်တၢႆႇၶိုၼ်ႈ” ဝႆႉလႄႈ ၼွင်ႉယိင်းမၼ်းၼၢင်း “ၼၢင်းၵၢၼ်ႈၶမ်းသႂ်” ၵေႃႈ မိူဝ်းယူႇၸွမ်း တီႈမိူင်းမိတ်ႈ ဝႆႉယဝ်ႉ။ “ၽိူဝ်ၸင်ႇၶင်ႇ” ပဵၼ်ပီႈဢၢႆႈဢွၵ်ႇဢွၵ်ႇ ၶုၼ်ၽၢင်ႇၶမ်း(ၸဝ်ႈလူင်မႅဝ်ႉပုင်ႇ)လႄႈ ၶုၼ်တၢႆႇၶိုၼ်ႈ ၶႃ ၼၢင်းဢီႇၵေႃႈ ပဵၼ်လုၵ်ႈပီႈလုၵ်ႈၼွင်ႉၵၼ်ယဝ်ႉ။ မိူင်းမိတ်ႈလႄႈမိူင်းမၢဝ်းလူင် ပဵၼ်မိူင်းပီႈမိူင်းၼွင်ႉ ၵၼ်သေ မိူင်းမၢဝ်း ဢမ်ႇမီးၵႅမ်မိူင်းဝႆႉလႄႈ ၶုၼ်တၢႆႇၶိုၼ်ႈ မုင်ႈမွင်းလႆႈဢုပ်ႉပႃး မိူင်းမၢဝ်းသေ ၵႆႉမိူဝ်း သူႇၸႂ်း မိူင်းမၢဝ်းတႃႇသေႇယဝ်ႉ။ ပီ 1309 ၼၼ်ႉ ၼၢင်းဢီႇ ၸပ်းတၢင်းပဵၼ်။ ၶုၼ်တၢႆႇၶိုၼ်ႈ မိူဝ်းပႂ်ႉယူႇတီႈမိူင်းမၢဝ်း။ မိူဝ်ႈႁူႉဝႃႈ ၼၢင်းဢီႇ တေဢမ်ႇၶႅၼ်းၶိုၼ်းယဝ်ႉၼႆၼၼ်ႉ ၶုၼ်တၢႆႇၶိုၼ်ႈ ယွၼ်းႁႂ်ႈဢဝ်မိူင်းမၢဝ်း ဢၢပ်ႈပၼ်မၼ်း သေတႃႉ ၼၢင်းဢီႇ ဢမ်ႇတွပ်ႇသင်။ လၵ်ႉၼၵ်းၸႂ် တႃႇဝၢၼ်ႈမိူင်းမၼ်းၼၢင်း ယူႇတႄႉတႄႉ။ တၢင်းပဵၼ် ၵေႃႈ ၵိၼ်းမႃးလွႆးလွႆး။ ၼွင်ႉၸၢႆးသမ်ႉ ဢမ်ႇမီးတီႈဝၢၼ်ႈမိူင်းလႄႈ ၼၢင်းဢီႇ ၸင်ႇလၵ်ႉပွႆႇၵူၼ်းၸွမ်းၶႆႈ ႁႂ်ႈမႃးၶိုၼ်းဝႆးဝႆးယူႇယဝ်ႉ။
ၼၢင်းဢီႇၼွၼ်းၽႄး
ပီ 1310 ၼၢင်းဢီႇ ဢမ်ႇလၢမ်းႁူႉလႆႈ သၢႆၸႂ်တူဝ်ၵဝ်ႇလႄႈ လၵ်ႉၵုမ် “ၽွင်းၶၢင်း” မၼ်းၼၢင်း ယဝ်ႉ ႁႂ်ႈဢဝ်ၸုမ်ႈမိူင်းမၢဝ်းလူင် ဢၼ်ပဵၼ် ၶမ်းၼၵ်းၼိုင်ႈပၼ်း(80ၵျၢပ်ႈ)ၼၼ်ႉ ၵႂႃႇပၼ်ၼၢင်းဢွၼ်ႇ သိမ်းဝႆႉ။ သင်ႇလၢတ်ႈပႃးဝႃႈ “ဢမ်ႇႁိုင်ဢမ်ႇၼၢၼ်း... မိူင်းမၢဝ်းလူင်ႁဝ်းၼႆႉ... တေၸၢင်ႈမီး လွင်ႈသုၵ်ႉယုင်ႈ... ႁိမ်ဝၢၼ်ႈမိူင်း ၵၼ်ယူႇ... ၼွင်ႉသွင်ၸဝ်ႈၵေႃႈ... ပႆႇၽႅဝ်ႁွတ်ႈမႃးလႄႈ... မီးလွင်ႈၼၵ်းၸႂ်သေ... ဢဝ်ၸုမ်ႈမိူင်း သူင်ႇမႃးယဝ်ႉ... ဢမ်ႇၶႂ်ႈႁႂ်ႈထူပ်းၽေးယွၼ်ႉလႄႈ... ၸူဝ်ႈၵႃႈ ၶၢဝ်းမၼ်းပႆႇထိုင်ၼၼ်ႉ... ဢမ်လပ်ႉဝႆႉ လွင်ႈၼႆႉလီလီ...   မိူဝ်ႈၼွင်ႉႁွတ်ႈမႃးလႄႈ... မီးလွင်ႈႁိမ်မိူင်းၵၼ်ၸိုင်... ႁႂ်ႈၼွင်ႉဢဝ်ၸုမ်ႈမိူင်းၼႆႉ... ပဵၼ်သၢၵ်ႈသေႇ သေ... ၶိုၼ်ႈပုတ်ႈသၢႆသိုပ်ႇၶုၼ်... မိူင်းမၢဝ်းလူင်ႁဝ်းၵႂႃႇ...” ၼႆယဝ်ႉ။ ၼၢင်းဢွၼ်ႇ ဢဝ်ၸုမ်ႈမိူင်း ၵႂႃႇၽင်ဝႆႉ တႂ်ႈမၢၵ်ႇႁိၼ်လူင် ႁိမ်းထမ်ႈ မၼ်းၼၢင်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ပီ 1311 လႆႈဢဝ်ၸုမ်ႈမိူင်းပၼ် ၼၢင်းဢွၼ်ႇဝႆႉယဝ်ႉလႄႈ ၼၢင်းဢီႇပူင်ၸႂ်ၵႂႃႇယဝ်ႉသေ ၽွင်း မိူဝ်ႈ ၼွင်ႉတိုၵ်ႉမီးယူႇၸွမ်းတၢင်းၼၼ်ႉ ၼၢင်းဢီႇၼွၼ်းၽႄးၵႂႃႇယူႇယဝ်ႉ။ ဝၢႆးလိုၼ်းမႃး ၸုမ်ႈမိူင်းၼၼ်ႉ ပဵၼ်သၢၵ်ႈသေႇလူင် ပၼ်ႁႂ်ႈၼွင်ႉ ၶိုၼ်ႈၽွင်းငမ်း မိူင်းမၢဝ်းလႆႈတႄႉယဝ်ႉ။ ၼၢင်းဢီႇၶမ်းလႅင် ပဵၼ်လုၵ်ႈယိင်းလီတႃႇ “ဢူႈ”။ ပဵၼ်ပီႈၼၢင်းလီ တႃႇ “ၼွင်ႉ”။ ပဵၼ်ၶုၼ်လီ တႃႇ “ဝၢၼ်ႈမိူင်း”။ ပဵၼ်ၼၢင်းယိင်းလီ တႃႇ “ၸိူဝ်ႉၸၢတ်ႈ” လႄႈ မိူင်းမၢဝ်းလူင် ဢမ်ႇႁၢႆလၢႆၵႂႃႇသေ ဝၢႆးလိုၼ်းမႃး လႆႈမီးပိုၼ်းလိုဝ်းလင်မႃးထႅင်ႈ ယူႇယဝ်ႉ။ သင်ၸိူဝ်ႉ ဢမ်ႇမီးပီႈၼၢင်း ၼင်ႇၼၢင်းဢီႇ ၼႆၸိုင် သိူဝ်ၶၢၼ်ႇၾႃႉလႄႈ သၢမ်လူင်ၾႃႉၵေႃႈ တေ ဢမ်ႇၸၢင်ႈမီးမႃးလႆႈ။ ၸဝ်ႈႁေႃသႅင်လူင် “ၸဝ်ႈသိူဝ်ၶၢၼ်ႇၾႃႉ” ၼႆၼၼ်ႉၵေႃႈ တေဢမ်ႇၸၢင်ႈၵိုၵ်း ပိုၼ်းလိုဝ်းလင် ဝႆႉမႃးပၼ်လႆႈၼင်ႇၵဝ်ႇ။ ၼၢင်းယိင်းႁဵတ်းၶုၼ်။ ၼၢင်းယိင်းၵႅတ်ႇၶႄမိူင်း။ ၼၢင်းယိင်းႁၵ်ႉၸိူဝ်ႉၸၢတ်ႈ။ ၼၢင်းယိင်း ႁၵ်ႉ ဝၢၼ်ႈမိူင်း။ ၼၢင်းယိင်းၵတ်ႉၶႅၼ်ႇ ၼႆၼၼ်ႉ ၵူၼ်းတၢင်ႇၶိူဝ်းၵူၺ်း မီးမႃးဢမ်ႇၸိုဝ်ႈ။ “တႆး”ၵေႃႈ မီးယူႇၼႆ ၼၼ်ႉ “ၼၢင်းဢီႇ” ပဵၼ်သၢၵ်ႈသေႇၼႄဝႆႉ ယူႇၵေႃႉၼိုင်ႈ။ ႁၵ်ႉၸိူဝ်ႉၸၢတ်ႈ၊ ႁၵ်ႉဝၢၼ်ႈမိူင်း၊ ၼမ်ႉၵတ်ႉတၢင်းၶႅၼ်ႇ ၼႆၼၼ်ႉ ဢမ်ႇဝႃႈယိင်း ဢမ်ႇဝႃႈၸၢႆး မီးမိူၼ်ၵၼ်ယူႇ ၼႆၼၼ်ႉၵေႃႈ “ၼၢင်းဢီႇ” ပဵၼ်သၢၵ်ႈသေႇၼႄဝႆႉ ယူႇၵေႃႉၼိုင်ႈ။ သင်ဝႃႈ မီးၵိုင်ႇထိူၵ်ႈယူႇၸိုင် “တႆး” ဢမ်ႇၸႅၵ်ႇထၢၼ်ႈယိင်းၸၢႆး။ “တႆး”ပၼ်သုၼ်ႇၼၢင်းယိင်း ပဵင်းၽူႈၸၢႆးယူႇ ၼႆၼၼ်ႉၵေႃႈ “ၼၢင်းဢီႇ” ပဵၼ် သၢၵ်ႈသေႇၼႄဝႆႉ ယူႇၵေႃႉၼိုင်ႈ။ ၼၢင်းယိင်းၵတ်ႉတၢင်းၶႅၼ်ႇ၊ ၼၢင်းယိင်း ႁၵ်ႉၸိူဝ်ႉၸၢတ်ႈ၊ ၼၢင်းယိင်းႁဵတ်းၶုၼ်ဢုပ်ႉပိူင်ႇ ဝၢၼ်ႈမိူင်းမႃးၼၼ်ႉ ဢမ်ႇၸိုဝ်ႈဝႃႈ မီးၼၢင်းဢီႇ ၵေႃႉလဵဝ်ၵူၺ်း။ ယၢမ်ႈမီးမႃးတင်းၼမ်ယူႇ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ပိုၼ်းသုၼ်ႇတူဝ်
ၵုၺ်ၸရဝိမႃဝတ်ထု ၼၢင်းၽီၶီႇၸၢင်ႉၵႅဝ်ႈ
5-ၵုၺ်ꩡရဝိမႃၼဝတ်ထု
ၵုၺ်ၸရဝိမႃၼဝတ်ထု ႁူဝ်ႁႃႈ သုတ်းယဝ်ႉ။
ၵျႃႇၼီႇၵၢၼ်ႇ၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းပတဵင်ႇၵျီး
ဢၢင်ႈဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းပတဵင်ႇၵျီး
ဢေႇတီႇ 20
လိူၼ်ၸၼ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၾႅပ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မၢတ်ႉၶျ်
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢေႇပရႄႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မေႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျုၼ်ႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျူႇလၢႆႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢေႃးၵၢတ်ႉ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်သႅပ်ႇထႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢွၵ်ႇထူဝ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၼူဝ်ႇဝႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်တီႇသႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:20
မိင်ႇၵလႃႇတူင်ႇ၊ ၸႄႈဝဵင်း
ၸ​ႄႈဝဵင်းမိင်ႇၵလႃႇတူင်ႇ (မင်္ဂလာဒုံမြို့နယ်), (Mingalardon Township), ၼႆႉ ပဵၼ်ၸ​ႄႈဝဵင်းဢၼ်ၼိူင်ႈ ဢၼ်မီးဝႆႉတီႈၼႂ်း ပွတ်းႁွင်ႇတႃႈၵုင်ႈ၊  ဝဵင်းတႃႈၵုင်ႈ ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
လၢႆးႁွင်ႉ
မိင်ႇၵလႃႇတူင်ႇ ဢၼ်ဝႃႈၼႆႉ လုၵ်ႉတီႈ ဝေႃးႁၢၼ်မွၼ်း "မင်္ဂလာဍုင်" ဢၼ်ဝႃႈၼၼ်ႉသ​ေ လူင်းပဵၼ်မႃး ၼႆယဝ်ႉ။ မိင်ႇၵလႃႇ ဢၼ်ဝႃႈၼႆႉ မီးၵႂၢမ်းလၢတ်ႈဝႃႈ ပဵၼ်တူဝ်သတ်းလၢၵ်ႇလၢႆး ဢၼ်မီးတူဝ်ၶိင်းၵူၼ်းလ​ႄႈ ၵွၵ်းႁူဝ်ၵႂၢင် ဢမ်ႇၼၼ် တူဝ်ၶိင်းၵႂၢင်လ​ႄႈ ၵွၵ်းႁူဝ်ၵူၼ်း ဝႃႈၼႆႉယဝ်ႉ။ (ဍုင်) ဢၼ်ဝႃႈၼႆႉၸမ်ႉ မီးတီႈပွင်ႇဝႃႈ "ဝဵင်း" ၼႆႉယဝ်ႉ။ ၸင်ႇဝႃႈ မီးတီႈပွင်ႇဝႃႈ ပဵၼ်ဝဵင်း ဢၼ်ပဵၼ်တူဝ် မိင်ႇၵလႃႇ ၼၼ်ႉယူႇသဝ်း ဝႃႈၼႆႉယဝ်ႉ။ လုၵ်ႉတီႈ မင်္ဂရာဍုင် သေ လူင်းမႃးၼႆၵေႃႈဝႃႈယဝ်ႉ။  မိင်ႇၵရႃႇ ဢၼ်ဝႃႈၼႆႉ ပဵၼ် ၵႂၢင်၊ ယွၼ်ႉပိူဝ်ႈၼၼ်ႉ ပဵၼ်ဝဵင်းဢၼ်ၵႂၢင်လိူင်ႇ ၼႆႉၵ​ေႃႈဝႃႈယဝ်ႉ။ မိင်ႇၵလႃႇတူင်ႇ ဢၼ်ဝႃႈၼႆႉ ပ​ေႃးဢဝ် ၽႃႇသႃႇမွၼ်းဝႃႈ (မင်ကြဲဍုင်း- မင်ကရိုင်ဒိန်း) = ပဵၼ်တီႈဢၼ် ၵႂၢင်လိူင်ႇ၊ သူၼ်ၵႂၢင်။ တီႈၼႂ်းလိၵ်ႈပိုၼ်းၽြႃးပႃႇၵိူဝ်ဝႃႈဝႆႉ မင်္ဂလာဍုင်(ပါဠိ+မွန်) ဢဝ်တီႈပွင်ႇ လ​ေႃးလ​ေးၵၼ်သ​ေ ဝႃႈဝႆႉ ပဵၼ်ဝဵင်းဢၼ်မီး မင်ႇၵလႃႇ ၼႆၵေႃႈဝႃႈယဝ်ႉ။
ဢေႇတီႇ 76
လိူၼ်ၸၼ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၾႅပ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မၢတ်ႉၶျ်
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢေႇပရႄႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မေႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျုၼ်ႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျူႇလၢႆႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်သႅပ်ႇထႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢွၵ်ႇထူဝ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၼူဝ်ႇဝႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်တီႇသႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:76
တွင်ႇပူဝ်ႉ၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းၵျွၵ်ႉသႄႇ
ဝၢၼ်ႈတွင်ႇပူဝ်ႉ  (တောင်ဘို့ရွာ, Taungboet) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇတမၢၼ်ႇတလိၼ်း၊ ၸႄႈဝဵင်းၵျွၵ်ႉသႄႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈပၢင်ႇဢူး၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 190520 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇၸလေႇၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 872 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 950 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 1822 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းၵျွၵ်ႉသႄႇ
20
ၶႂ်ႈမၢႆထိုင်ဝႃႈ -
76
ၶႂ်ႈမၢႆထိုင်ဝႃႈ
ယေႇလွင်ႇ၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းပတဵင်ႇၵျီး
ဝၢၼ်ႈယေႇလွင်ႇ  (ရေလောင်ရွာ, Yaelaung) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇယေႇလွင်ႇ၊ ၸႄႈဝဵင်းပတဵင်ႇၵျီး၊ ၸႄႈတွၼ်ႈတႃႈလိူဝ်ႇ၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 189743 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇယေႇလွင်ႇၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 1708 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 1867 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 3575 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ဢၢင်ႈဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းပတဵင်ႇၵျီး
ဢေးတႃႇယႃႇ၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းပျေႃႇပွႆႇ
ဝၢၼ်ႈဢေးတႃႇယႃႇ  (အေးသာယာရွာ၊ Ayetharyar) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇသႃးတွင်ႇ၊ ၸႄႈဝဵင်းပျေႃႇပွႆႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈယမႄးတိၼ်း၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 192841 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇသႃးတွင်ႇၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 785 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 986 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 1771 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းပျေႃႇပွႆႇ
ယႂႃႇတိတ်ႉ၊ ဝၢၼ်ႈ၊ တေႃးမ
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းမဵၵ်ႉထီႇလႃႇ
မယူဝ်းၵူင်း၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းငၸုၼ်ႇ
ဝၢၼ်ႈမယူဝ်းၵူင်း  (မရိုးကုန်းရွာ၊ Mayoekone) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇမယူဝ်းၵူင်း ၊ ၸႄႈဝဵင်းငၸုၼ်ႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈမျိၼ်းၶျၢၼ်ႇ၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 192279 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇမယူဝ်းၵူင်းၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 459 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 618 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 1077 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းငၸုၼ်ႇ
369
လိူၼ်ၾႅပ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မၢတ်ႉၶျ်
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢေႇပရႄႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မေႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျုၼ်ႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျူႇလၢႆႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢေႃးၵၢတ်ႉ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်သႅပ်ႇထႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢွၵ်ႇထူဝ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၼူဝ်ႇဝႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်တီႇသႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
1433
1433
လိူၼ်ၸၼ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၾႅပ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢေႇပရႄႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မေႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျုၼ်ႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျူႇလၢႆႇ
(1) ဝၼ်း။
ဢေႃးၵၢတ်ႉ
(1) ဝၼ်း။
သႅပ်ႇထႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
ဢွၵ်ႇထူဝ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
ၼူဝ်ႇဝႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
တီႇသႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:1433
ၽိၵ်ႉၶု မႁိၼ်ႇတ
ဝၢႆးသေ ဝိတတူႇပလႄႈ ၵူၼ်းသိုၵ်းမၼ်း လႆႈတၢႆယွၼ်ႉတၢမ်ႇၽေးသၽႃႇဝတိုၼ်းလၢႆႈယဝ်ႉ မႁႃႇၼၢမ်ႇၵေႃႈ ၸင်ႇဢွၵ်ႇမႃးတီႈ ဢၼ်ပႅပ်ႉမႅပ်းယူႇၼၼ်ႉသေ ဢွၼ်ဢဝ်ပီႈၼွင်ႉတိုၼ်းၶိူၼ်းမၼ်း ၵႂႃႇယူႇတီႈ ဝီႇတိတ ၼၼ်ႉယူႇယဝ်ႉ။ တီႈၼၼ်ႈၼၼ်ႉ ပဵၼ်တီႈၵူၼ်းၸၢဝ်းပုတ်ႉထၶဝ်ယူႇထင်ယူႇယဝ်ႉ။ ၶုၼ်ႁေႃၶမ်းဢႃႇသေႃးၵလႄႈ ဝေႇတိတ်ႉသတေႇဝီႇ ၶဝ်ၼႆႉ ယွၼ်ႉၸဝ်ႈပေႃႈပၼ်ၶႂၢင်ႉလႄႈ ၵူပ်ႉၵူႈပဵၼ်ႁိူၼ်းၵၼ်၊ ဝၢႆးၼၼ်ႉ ၸဝ်ႈပေႃႈ ဢၼ်ပဵၼ် ၶုၼ်ႁေႃၶမ်း ပိၼ်ႇထုသႃႇရ ၸင်ႇယုၵ်ႉယွင်ႈဢႃႇသေႃးၵ ၶိုၼ်ႈပဵၼ်ၶုၼ်ႁေႃၶမ်း ဢဝၼ်ႇတိယူႇယဝ်ႉ။ ၵိူတ်ႇလဵင်ႉႁၼ်ၼႃႈ လုၵ်ႈၸၢႆး မႁိၼ်ႇတလႄႈ လုၵ်ႈယိင်းၸဝ်ႈ သင်ႇၶမိတ်ႉတ တီႈဝဵင်းဢုတ်ႉၸၼီႇ ၼၼ်ႉယူႇယဝ်ႉ။ ယၢမ်းၼၼ် တႃႇတေသွၼ်ႁဵၼ်းဢဝ်ပၺ်ႇၺႃႇ တမ်ႈတီႈ ၸဝ်ႈမႁႃႇမွၵ်ႉၵလိပုတ်ႉတတိသ်သၼၼ်ႉ ၸင်ႇပွႆႇလုၵ်ႈၸၢႆးမႁိၼ်ႇတလႄႈ လုၵ်ႈယိင်းၸဝ်ႈ ဢၼ်ပဵၼ်သင်ႇၶမိတ်ႉတ ၵႂႃႇမိူင်းလူင်ပႃႇတလိပုတ်ႉယူႇယဝ်ႉ။ လုၵ်ႈၸၢႆးဢိၵ်ႇလုၵ်ႈယိင်းတင်းသွင်ၼေႃႇ ၵတ်ႉၶႅၼ်ႇလႅၼ်ႇမေႃပၺ်ႇၺႃႇတႄႉတႄႉဝႃႈဝႃႈယူႇယဝ်ႉ။ ၶုၼ်လူင်ဢႃႇသေႃးၵ ၸင်ႇလဝ်ႈလၢတ်ႈထၢမ်ထိုင် တမ်ႈတီႈၸဝ်ႈမႁႃႇမွၵ်ႉၵလိပုတ်ႉတတိသ်သဝႃႈ "ပုၼ်ႈတႃႇသႃႇသၼႃႇ ၽြႃးပဵၼ်ၸဝ်ႈၼၼ်ႉ လူႇတၢၼ်းတႃႇၼမႃးတင်းၼမ်ယဝ်ႉလႄႈ ၶႃႈႁဝ်းၼႆႉ ၸွင်ႇပႃႈပဵၼ်ၽူႈသိုပ်ႇၶူဝ်းၵိုတ်းၶွင်ပူၺ်ႈသႃႇသၼ ပဵၼ်မႁႃႇဢုပႃႇသိၵႃႇၶႃႈႁႃႉ" ၼႆလႄႈ ၸဝ်ႈမႁႃမွၵ်ႉၵလိပုတ်ႉတတိသ်သ ၸင်ႇတွပ်ႇဝႃႈ "ပႆႇပဵၼ်၊ ၽူႈသိုပ်ႇၶူဝ်းၵိုတ်းၶွင်ပူၺ်ႈသႃႇသၼဢၼ်ဝႃႈၼႆႉ ပေႃးဢဝ်လုၵ်ႈၸၢႆး (ဢမ်ႇၼၼ်) လုၵ်ႈယိင်းၶဝ်ႈၼႂ်းသႃႇသၼႃႇ ၸင်ႇႁွင်ႉဝႃႈ မႁႃႇဢုပႃႇသိၵႃႇဢိူဝ်ႈ" ၼႆယဝ်ႉ။ ယၢမ်းၼၼ် ၵေႃႉပဵၼ်လုၵ်ႈၸၢႆးလႄႈ လုၵ်ႈယိင်းၸဝ်ႈတင်းသွင် ပေႃးတူဝ်ႈတၼ်းတႃႇၶဝ်ႈၼႂ်းသႃႇသၼႃႇယူႇယဝ်ႉ။ ၵေႃႉပꧣႂ်လုၵ်ႈၸၢႆးမႁိၼ်ႇတၼႆႉ ဝၢႆးႁဵတ်းရႁၢၼ်းယဝ်ႉ ၶတ်းၸႂ်ၸွမ်းလွၵ်းလၢႆးပၢႆးဢၼ် ၸဝ်ႈမႁႃႇမၵ်ႉၵလိပုတ်ႉတတိသ်သ သင်ႇသွၼ်ႇပၼ်ဝိပသ်သၼႃႇတြႃးၸဝ်ႈၼၼ်ႉ ႁၢဝ်ႈႁၢဝ်ႈႁႅင်းႁႅင်းလႄႈ လႆႈပဵၼ်ရႁၢၼ်းတႃႇၵႂႃႇ။ ၶုၼ်လူင်ဢႃႇသေႃးၵၼႆႉ ဢဝ်ဢေႃးဝႃႇတ ၸဝ်ႈမႁႃႇမွၵ်ႉၵလိပုတ်ႉတတိသ်သသေ ၼင်ႇႁိုဝ်သႃႇသၼႃႇ တေႁိူဝ်ႈႁိူင်း ၽႄႈလၢမ်းၼၼ်ႉ ၸင်ႇပွႆႇထမ်ႇမတူႇတ ၸဝ်ႈသင်ႇၶႃႇၶဝ် ပိုၼ်ၽႄႈၼႂ်းမိူင်း ၽႃႇရတၵူႈၸိုင်ႈမိူင်းယဝ်ႉ။ ၸဝ်ႈမႁိၼ်ႇတၵေႃႈ ၸွမ်းလင်ရႁၢၼ်းႁႃႈပၢၵ်ႇသေ တႃႇပိုၼ်ၽႄႈသႃႇသၼႃႇၼႆလႄႈ ၽႅဝ်မႃးမိူင်းသီႇရိလင်းၵႃယူႇယဝ်ႉ၊ ယူႇသဝ်းတႂ်ႈႁူမ်ႈမႄႈလိူၼ်ပၢႆသေ ၸင်ႇယေႃးၶိင်းၵႂႃႇ မိူင်းသီႇရိလင်းၵႃယူႇယဝ်ႉ။ ယၢမ်းၼၼ်ႉၶုၼ်လူင်ပီႇယတတ်ႉသီႇတိတ်သ ဢၼ်ဢုပ်ႉပိူင်ႇမိူင်းသီႇရိလင်းၵႃၼႆႉ ပဵၼ်ဢူၺ်းလီတင်းၶုၼ်လူင်ဢႃႇသေႃးၵယဝ်ႉ။ ၵွပ်ႈၼၼ်လႄႈ ၸွႆႈထႅမ်ပၼ် လွင်ႈႁပ်ႉႁွင်းၸဝ်ႈမႁိၼ်ႇတ ဢိၵ်ႇသင်ႇၶႃႇၶဝ်ၵူႈလွင်ႈလွင်ႈယဝ်ႉ။ ၶုၼ်ႁေႃၶမ်းပီႇယတတ်ႉသီႇတိသ်သၼႆႉ ပုၼ်ႈတႃႇရႁၢၼ်းၶဝ် ပေႃးတေလႆႈယူႇသဝ်းၵတ်းၵတ်းယဵၼ်ယဵၼ်ၼၼ်ႉ ၸင်ႇဢဝ်ထိူၼ်ႇလူင်မၼ်းၸဝ်ႈ မေႇဝၼ်ႇၼၼ်ႉ လူႇတၢၼ်းပၼ်တီႈၸဝ်ႈမႁိၼ်ႇတ။ တီႈၼၼ်ႈၼၼ်ႉ ႁွင်ႉဝႃႈ တိသ်သရႃႇမ ၼႆယူႇယဝ်ႉ။ တီႈၼၼ်ႈၼၼ်ႉ ဢဝ်ၸွမ်းတၢင်းႁၼ်ထိုင် ၸဝ်ႈမႁိၼ်ႇတသေ ၶုၼ်လူင်ဢႃႇသေႃးၵ ၸင်ႇဢဝ်ထၢတ်ႈသရီႇရၽြႃးပဵၼ်ၸဝ်ႈထႃႇပၼႃႇသေ တႄႇတင်ႈၵေႃႇၵွင်းမူး ထႃႇတု ဝႆႉယူႇယဝ်ႉ။ တီႈၼၼ်ႈၼၼ်ႉ ၽွင်းၼႂ်းဝႃႇဢွၼ်တၢင်းသုတ်းၼၼ်ႉ ဢဝ်ၶေႃႈလႆႈၸႂ် ၶုၼ်ႁေႃၶမ်းပီႇယတတ်ႉသီႇတိသ်သသေ ၸဝ်ႈမႁိၼ်ႇတ ၸင်ႇၼုင်ႈပၼ်ရႁၢၼ်းၶိူဝ်းၶတ်ႉတိယ ႖႒ တူၼ်ယူႇယဝ်ႉ။ ဝၢႆးၼၼ်ႉ သွၼ်ပၼ်တြႃးဝိပသ်သၼႃႇလႄႈ လႆႈပဵၼ်ရႁၢၼ်းတႃႇၵႂႃႇၵူႈၸဝ်ႈယဝ်ႉ။ ႁဵတ်းၼၼ်သေ ၵၢၼ်ထမ်ႇမတူႇတၸဝ်ႈမႁိၼ်ႇတမိူင်းသီႇရိလင်းၵႃၼၼ်ႉ လႅင်းထမ်ႇမထွင်ႇပိူင်းပၼ်ၵူၼ်းတင်းလၢႆ တေႃႇထိုင်ပီသွင်ႁဵင်သီႇပၢၵ်ႇၽၢႆႇၼႆႉ ႁိူဝ်ႈႁိူင်းပိူင်းသႂ်ဝႆႉယူႇယဝ်ႉ။ ၵွပ်ႈၼၼ်လႄႈ ၵူၼ်းမိူင်းသီႇရိလင်းၵႃၶဝ်ၵေႃႈ ၸင်ႇၼွပ်ႇယိုၼ်ႈဢၢပ်ႈၸုမ်ႈၶူး တီႇပၸေႃးတိၽူႇတ ပၼ်ၸဝ်ႈထမ်ႇမတူႇတမႁိၼ်ႇတယူႇယဝ်ႉ။ ႁၢၼ်ႇတေႃႇထိုင်ယၢမ်းလဵဝ် ဢွၼ်ၵၼ်ၼပ်ႉမ်ၵိူဝ်းလီတင်းၸိုဝ်ႈသဵင်ၸုမ်ႈၶူးမၼ်းၸဝ်ႈဝႆႉယူႇယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ၼႃႈလိၵ်ႈ ႑႑႑၊ ပပ်ႉ - ႁၢင်ႈပိုၼ်းပုတ်ႉထၸဝ်ႈ| တႅမ်ႈ - သြႃႇလူင်ဢူးၵူဝ်ႇဢိင်ႇၵႃႇ (ၽူႈၼႄတြႃးဝိပသ်သၼႃႇလုမ်ႈၾႃႉ)
1051
လိူၼ်ၸၼ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၾႅပ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မၢတ်ႉၶျ်
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢေႇပရႄႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မေႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျုၼ်ႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျူႇလၢႆႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢေႃးၵၢတ်ႉ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်သႅပ်ႇထႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢွၵ်ႇထူဝ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၼူဝ်ႇဝႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်တီႇသႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:1051
ဢေႃးၵၢတ်ႉ 3
လိူၼ်ဢေႃးၵၢတ်ႉ (3) ဝၼ်းၼႆႉ ပေႃးဢဝ် ပၵ်းယဵမ်ႈဝၼ်းၵရီႇၵေႃးရီးယႅၼ်း ဝႃႈ ပဵၼ်ဝၼ်းထူၼ်ႈ (215) (ပေႃးပဵၼ် ပီဝႃႇထၢပ်ႈ ၼႆ ပဵၼ် ဝၼ်းထူၼ်ႈ (216))ဝၼ်းယဝ်ႉ။ တွၼ်ႈတႃႇတေသုတ်းပီၼႆႉ ၵိုတ်းထႅင်ႈယူႇ (150) ဝၼ်း။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၼ်းထိ ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဢေႃးၵၢတ်ႉ
ဢိၼ်းၵၢၼ်းၵူင်း၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းဝၢၼ်းတႂိၼ်း
ဝၢၼ်ႈဢိၼ်းၵၢၼ်းၵူင်း  (အင်းကန်းကုန်းရွာ, Innkankone) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇဢိၼ်းၵၢၼ်းၵူင်း၊ ၸႄႈဝဵင်းဝၢၼ်းတႂိၼ်း၊ ၸႄႈတွၼ်ႈမဵၵ်ႉထီႇလႃႇ၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 194680 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇဢိၼ်းၵၢၼ်းၵူင်းၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 1014 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 1203 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 2217 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ဢၢင်ႈဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းဝၢၼ်းတႂိၼ်း
ၽလၢၼ်ႇၵၢၼ်ႇ၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းၺွင်ႇဢူး
ဝၢၼ်ႈၽလၢၼ်ႇၵၢၼ်ႇ  (ဖလန်ကန်ရွာ၊ Hpalankan) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇယႂႃႇပလႄး၊ ၸႄႈဝဵင်းၺွင်ႇဢူး၊ ၸႄႈတွၼ်ႈၺွင်ႇဢူး၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 192512 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇယႂႃႇပလႄးၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 736 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 1037 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 1773 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းၺွင်ႇဢူး
ၵတႄး (ၵၢင်)၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းမိူင်းၵုတ်ႈ
ဝၢၼ်ႈၵတႄး (ၵၢင်)  (ကသဲ (အလယ်ပိုင်း)ရွာ၊ Kathea(Middle)) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇၵတႄး၊ ၸႄႈဝဵင်းမိူင်းၵုတ်ႈ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈပၢင်ႇဢူး၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 190321 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇၵတႄးၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 8600 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 8309 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 16909 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းမိူင်းၵုတ်ႈ
ၸလူၵ်ႉၵျီး၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းယမႄးတိၼ်း
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းယမႄးတိၼ်း
1432
1432
လိူၼ်ၸၼ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၾႅပ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မၢတ်ႉၶျ်
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢေႇပရႄႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မေႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျုၼ်ႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျူႇလၢႆႇ
(1) ဝၼ်း။
ဢေႃးၵၢတ်ႉ
(1) ဝၼ်း။
သႅပ်ႇထႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
ဢွၵ်ႇထူဝ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
ၼူဝ်ႇဝႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
တီႇသႅမ်ႇပႃႇ
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:1432
ဢေႇတီႇ 75
လိူၼ်ၸၼ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၾႅပ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မၢတ်ႉၶျ်
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢေႇပရႄႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မေႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျုၼ်ႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျူႇလၢႆႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢေႃးၵၢတ်ႉ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်သႅပ်ႇထႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢွၵ်ႇထူဝ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၼူဝ်ႇဝႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်တီႇသႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:75
ႁူၺ်ႈမူင်ႈ၊ ဝၢၼ်ႈ
ဝၢၼ်ႈႁူၺ်ႈမူင်ႈ (, Hoi Mong, ဟွေမုန်) ၼႆႉ ပဵၼ်ဝၢၼ်ႈ ဢၼ်မီးၼႂ်း ဢိူင်ႇၵိူၼ်ႇတူလူင်၊ ၸႄႈဝဵင်းမွၵ်ႇမႆႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈ လၢင်းၶိူဝ်း၊ မိူင်းတႆး၊ မိူင်းမျၢၼ်ႇမႃႇၶႃႈဢေႃႈ။
ပီႁူဝ်ပၢၵ်ႇ 4
ပီႁူဝ်ပၢၵ်ႇ 4 ၼႆႉ တႄႇတီႈ ဢေႇတီႇ 301 တေႃႇထိုင် ပီ 400 ပဵၼ် ပီႁူဝ်ပၢၵ်ႇဢၼ်ၼိုင်ႈယဝ်ႉ။ မိူဝ်ႈၶၢဝ်းၸဝ်ႉ ပီႁူဝ်ပၢၵ်ႇၼၼ်ႉ တီႈမိူင်းဝၼ်းတူၵ်းၼၼ်ႉ မႁႃႇၵွၼ်ႇၸတႅတ်ႉသတိၼ်း ၵေႃႉၽွင်းငမ်း ဢႅမ်ႇပႃႇရႃႇရူမ်းမႃးသေ ပဵၼ်ၵေႃႉဢွၼ်တၢင်ႈသုတ်း ဢၼ်ၶၢႆႉၸူး ၽႃႇသႃႇၶရိတ်ႉယၼ်ႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ပီႁူဝ်ပၢၵ်ႇ ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ပီႁူဝ်ပၢၵ်ႇ 4
ၸဝ်ႈသြႃႇၺႃႇၼသမ်ႇၽႃႇရ
သြႃႇၸဝ်ႈလူင်ႁဝ်းၶႃႈ ၵိူတ်ႇႁၼ်ၼႃႈ
သြႃႇၸဝ်ႈလူင်ၺႃႇၼသမ်ႇၽႃႇရၼႆႉ ၸိုဝ်ႈပေႃႈ ပူႇလွႆၼွႆႉၶျႄႇ ၸိုဝ်ႈမႄး ပႃႈဢေးၼၢင်း၊ ၸႃႇတိ ဝၢၼ်ႈၼမ်ႉသၢႆး၊ ပွၵ်ႉၽၢႆႇတူၵ်းၵျွင်း၊ ဢိူင်ႇဝၢၼ်ႈႁၢတ်ႇ တူင်ႇဝဵင်းၸဝ်ႈၽမွၵ်ႇမႆႇ (မိူဝ်ႈလဵဝ် ပဵၼ်တူင်ႇဝဵင်းလၢင်းၶိူဝ်း)၊ လႆႈၵိူၼ်ႇႁၼ်ၼႃႈမႃး မိူဝ်ႈပီၵေႃးၸႃႇ 1286 ၼီႈ လိူၼ်သိပ်းဢဵတ်းလွင်ႈ 2 ၶမ်ႈ၊ (14.11.1924) ဝၼ်းဢင်းၵၢၼ်း၊ ၸိုဝ်ႈမိူဝ်ႈလဵၵ်ႉ ႁွင်ႉဝႃႈ ၸၢႆးထီး၊ မီးပီႈၼွင်ႉ 6 ၵေႃႉ၊ သြႃႇၸဝ်ႈလူင်ပဵၼ်ၵေႃႉမၢႆသီႇ၊ မိူဝ်ႈဢႃႇယုလႆႈ 4 ၶူပ်ႇၼၼ်ႉ ပေႃႈၸဝ်ႈလုသေ လႆႈယူႇတႂ်ႈႁူမ်ႈငဝ်းမႄႈသေ ယႂ်ႇမႃးယဝ်ႉ။
ၶိုၼ်ႈပဵၼ်သၢင်ႇ
ပီၵေႃးၸႃႇ 1300 ၼီႈ၊ ပီမႂ်ႇဝၼ်းၼိုင်ႈ မႄႈထဝ်ႈ ဢဝ်ၸဝ်ႈမိူဝ်းဢၢပ်ႈပၼ် တမ်ႈတီႈ သြႃႇၸဝ်ႈပုင်ႇၺသႃႇမိ၊ ဝတ်ႉမၢၵ်ႇၵႅင်းမူၼ်းသေ သွၼ်ဢဝ်လိၵ်ႈမၢၼ်ႈ လိၵ်ႈပႃႇလိၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။ မၼ်းၸဝ်ႈၸဵဝ်းလႆႈ ၸဵဝ်းမေႃၸဵဝ်းတွင်းလႄႈ ပဵၼ်တီႈၵူၼ်းတင်းၼမ် ယွင်ႈယေႃးဢၢမ်းဢေႃး မၼ်းၸဝ်ႈဝႆႉယူႇယဝ်ႉ။ ပီ 1300 ၼီႈ လိူၼ်သီႇလွင်ႈ 14 ၶမ်ႈ၊ (3.3.1939) ဝၼ်းသဝ်ၼၼ်ႉ ၵေႃႉပဵၼ်မႄႈ (ပႃႈဢေးၼၢင်း) ၶတ်းၸႂ် ႁႃဢဝ် သၢင်ႇၵၢၼ်း၊ ပရိၵ်ႉၶရႃႇ ၶိူင်ႈလူႇၶူဝ်းတၢၼ်း သိူဝ်ႈၶူဝ်းသၢင်ႇလွင်း ၵူႈပိူင်သေလႄႈ ဢဝ်ၸဝ်ႈႁဵတ်း သၢင်ႇလွင်း ႁႃႈဝၼ်းႁႃႈၶိုၼ်းသေယဝ်ႉ ၶိုၼ်ႈပဵၼ် ၸဝ်ႈသၢင်ႇသႃႇမၼေႇ တမ်ႈတီႈ သြႃႇၸဝ်ႈလူင်ပုၺ်ႇၺသႃႇမိ ဝတ်ႉမၢၵ်ႇၵႅင်းမူၼ်း ဝဵင်းလၢင်းၶိူဝ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ သြႃႇၸဝ်ႈလူင်ၵေႃႈ မႄးလၢႆႈၸိုဝ်ႈမႂ်ႇ သႂ်ႇပၼ်ၸိုဝ်ႈလီဝႃႈ ၸဝ်ႈသၢင်ႇၺႃႇၼၼႆသေ ယူႇၸွမ်းသိၼ် ၵိၼ်ၸွမ်းထမ်း လီလီငၢမ်းငၢမ်းယူႇယဝ်ႉ။
မိူဝ်ႈၸဝ်ႈပဵၼ်သၢင်ႇႁၢႆး ၵတ်ႉလိၵ်ႈလၢႆးထမ်းၸဝ်ႈ
ဝၢႆးသေၶိုၼ်ႈပဵၼ်သၢင်ႇသႃႇမၼေႇယဝ်ႉ ၶတ်းၸႂ်သွၼ်ဢဝ်ပၺ်ႇၺႃႇလေႃးၵုတ်ႉတရႃႇလႄႈ ပီ 1302 ၼီႈ၊ လိူၼ်သိပ်းသွင်မႂ်ႇၼၼ်ႉ ၶဝ်ႈၶူၼ်ႉၶႆႈလိၵ်ႈ တီႈၵျွင်းတေႃႇ ဝဵင်းလၢင်းၶိူဝ်းသေ ဢွင်ႇၵႂႃႇယူႇယဝ်ႉ။ ပီ 1303 ၼီႈၼၼ်ႉ လႆႈပၢႆႈၽေးသိုၵ်းၵမ်ႇၽႃႇ ပွၵ်ႈသွင်လႄႈ ၸဝ်ႈႁဵၼ်းဝႆႉလိၵ်ႈသေတ ဢမ်ႇလႆႈတွပ်ႇ။ ထိုင်မႃးပီ 1304 ၼီႈၼၼ်ႉ ၸဝ်ႈသိုပ်ႇၶဝ်ႈၶူၼ်ႉၶႆႈတႅမ်ႈတွပ်ႇလိၵ်ႈ တီႈၵျွင်းတေႃႇ ဝဵင်းလၢင်းၶိူဝ်းသေ ဢွင်ႇပူၼ်ႉၸၼ်ႉဢွၼ်ႇယဝ်ႉ။ ဝၢႆးသေၼၼ်ႉ ၸဝ်ႈႁဝ်းၶၢႆ့မႃးယူႇတီႈ ၵျွင်းတေႃးသေ ပီ 1305ၼီႈ ၸဝ်ႈဢွင်ႇပူၼ်ႉၸၼ်ႉၵၢင်၊ ပီ 1306 ၼီႈ ဢွင်ႇပူၼ်ႉ ၸၼ်ႉလူင်ၵႂႃႇယူႇယဝ်ႉ။
ဝၼ်းလီမျၢတ်ႈႁူင်ႁၢင်း ၸဝ်ႈပဵၼ်ၸၢင်းသုင်ယႂ်ႇ
ပီ 1306 ၼီႈ၊ လိူၼ်သိပ်းသွင်မႂ်ႇ 8 ၶမ်ႈ၊ ပီၶရိတ်ႉ (23.10.1944) ဝၼ်းၸၼ်ၼၼ်ႉ လုင်းၸရေးသိင်း ပႃႈၼၢင်းၼ (ပႃႈၼၢင်းတႅင်ႉ) ၶဝ်တင်းႁိူၼ်း၊ ဝၢၼ်ႈၼမ်ႉသၢႆး၊ ႁဵတ်းပဵၼ်ပေႃႈဢွၵ်ႇမႄႈယေႃး ၵမ်ႉထႅမ်ၶူဝ်းၶွင်သီႇပိူင်၊ ဢဝ်ၸဝ်ႈသြႃႇလူင်ၵိတ်ႉတိထမ်ႇမ ၵျွင်းတေႃး ဝဵင်းလၢင်းၶိူဝ်း ႁဵတ်းပဵၼ်ြသႃႇဢု ပတ်ႉသၢႆႇသေ လႆႈၶိုၼ်ႈပဵၼ်ၸၢင်း ၽဝရႁၢၼ်း ဢုပသမ်ႇပတႃႇ တီႈၼႂ်းသိမ်ႇၶၼ်ႇတ ၵျွင်းမၢၵ်ႇၵႅင်းမူၼ်း ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ သမ်ႉၶိုၼ်းမႄးလႅၵ်ႈလၢႆႈၸိုဝ်ႈမႂ်ႇ သႂ်ႇၸိုဝ်ႈလီဝႃႈ ၸဝ်ႈၸၢင်ႈၺႃႇၼသမ်ႇၽႃႇရ ၼႆယူႇယဝ်ႉ။
ပႆႇၺႃႇၵူႈလၢႆထႃႇၸဝ်ႈႁဝ်းၵႂႃႇႁႃႁဵၼ်း
ပီ 1307 ၼီႈ၊ လိူၼ်ပႅတ်ႇမႂ်ႇ ၽွင်းၸမ်တေၶဝ်ႈဝႃႇၼၼ်ႉ သင်ႇၶႃႇၸဝ်ႈၶဝ် လႆႈပၢႆႈသိုၵ်းၵျပၢၼ်ႇလႄႈ တီႈဝတ်ႉမၢၵ်ႇၵႅင်းမူၼ်းၼၼ်ႉ ၵိုတ်းဝႆႉၸဝ်ႈသြႃႇလူင် ႁဝ်းၼႆႉလႄႈ တင်းမုၼ်ၸၢင်းသွင်ပႃး ပုၼ်ႈတႃႇပႂ်ႉ ၵျွင်းယဝ်ႉ။ ဢမ်ႇတၼ်းႁိုင်တၼ်းၼၢၼ်း သိုၵ်းၵျပၢၼ်ႇၶဝ် လုၵ်ႉတီႈဝဵင်းမွၵ်ႇမႆႇသေ မႃးၼမ်ၼႃႇလႄႈၶဝ်ၸဝ်ႈသၢမ်ပႃးၵေႃႈ လႆႈပၢႆႈလႆႈၼီယူႇယဝ်ႉ။ ၶဝ်ၸဝ်ႈလႆႈပၢႆႈၽၢတ်ႇၵၼ် ၸဝ်ႈၼိုင်ႈ ပၢႆႈၵႂႃႇတၢင်းၼိုင်ႈ၊ ၸဝ်ႈသြႃႇလူင်လႄႈ မုၼ်ၸၢင်းတူၼ်ၼိုင်ႈ ပၢႆႈၵႂႃႇၸွမ်းၵၼ်၊ ပၢႆႈၵႂႃႇယူႇတီႈထမ်ႈလွႆလႅမ်၊ ၽၢႆႇၸၢၼ်း ဝၢၼ်ႈၵုၼ်ၶၢၼ်၊ ႁိမ်းဝၢၼ်ႈမၢၵ်ႇပိၼ်းဝၢၼ် ၼႂ်းၸွၵ်ႉလွႆ ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၶႃသွင်ၸဝ်ႈ ဢွၼ်ၵၼ်ၶတ်းၸႂ် ၵမ်ႇမထၢၼ်းတြႃး ဢႃႇၼႃႇပႃႇၼတီႈၼၼ်ႈယဝ်ႉ။ ၸဝ်ႈ သြႃႇလူင်သမ်ႉ ဢဝ်ၵႂႃႇပႃးပပ်ႉဢႃႇၼႃႇပႃႇၼတီႇပၼီႇ ဢၼ်ၸဝ်ႈသြႃႇလႄႇတီႇတႅမ်ႈၼၼ်ႉလႄႈ တူဝ်မၼ်း ၸဝ်ႈၵေႃႈ တူၺ်းၸွမ်းလၢႆးၼၼ်ႉသေ ၽိုၵ်းတိုဝ်းၵမ်။ လိူဝ်သေၼၼ်ႉ သမ်ႉလႆႈသွၼ်ပၼ်ပႃး မုၼ်ၸၢင်း တူၼ်ၼၼ်ႉယူႇယဝ်ႉ။ ဝၢႆးဢွၵ်ႇဝႃႇမႃး ငိၼ်းၶၢဝ်ႇဝႃႈ သိုၵ်းၵျပၢၼ်ႇၶဝ် မိူဝ်းၵႂႃႇယဝ်ႉၼႆလႄႈ  ၶႃသွင်ၸဝ်ႈ ဢွၼ်ၵၼ်မႃးၶိုၼ်း တီႈဝတ်ႉမၢၵ်ႇၵႅင်းမူၼ်း။ ဢမ်ႇႁိုင်ဢမ်ႇၼၢၼ်း ဢၼ်ပဵၼ်သင်ႇၶႃႇၸဝ်ႈ တီႈဝတ်ႉ မၢၵ်ႇၵႅင်းမူၼ်းၸိူဝ်းၼၼ်ႉၵေႃႈ ဢွၼ်ၵၼ် ပွၵ်ႈၽႅဝ်မႃးၶိုၼ်း တင်းၼမ်ယူႇယဝ်ႉ။ ဝၢႆးသေ မႃးၶိုၼ်း တီႈဝတ်ႉမၢၵ်ႇၵႅင်းမူၼ်း ဢမ်ႇပေႃးႁိုင် ၸဝ်ႈသြႃႇလူင်ပုၺ်ႇၺသႃမိ ဝတ်ႉမၢၵ်ႇၵႅင်းမူၼ်း သမ်ႉလွၼ်ႇၵႂႃႇပႅတ်ႈယူႇယဝ်ႉ။ ပီၼၼ်ႉ ဝၢႆးၶဝ်ႈ ဝၢႆးၼမ်ႉ တူင်ႈပွင်ႇလႅင်ႉၶႆႇယဝ်ႉ တပႄးလႄႈ တၵႃႇ ၽွမ်ႉၵၼ်ႁဵတ်းပွႆး လုမ်းလႃးသၢင်းၵျူဝ်ႇ ၸဝ်ႈသြႃႇလူင် ပုၺ်ႇၺႃႇသႃမိယူႇယဝ်ႉ။ ပီၼၼ်ႉၼင်ႇၵဝ်ႇ ဝၢႆးလိူၼ်ႁႃႈမႃး သင်ႇၶႃႇၸဝ်ႈၶဝ် ၼႂ်းဝတ်ႉမၢၵ်ႇၵႅင်းမူၼ်းၵေႃႈ ပၢႆႈၽၢတ်ႇၽႄၵၼ်ၵႂႃႇ ၵေႃႉႁူးၵေႃႉတၢင်းသေ ၸဝ်ႈၸၢင်းဝီရိယသမ်ႉ လႆႈၵိုတ်ႈဝႆႉ ပဵၼ်ပုၵ်ႉၵူဝ်ႇၼင်ႈၵျွင်း ယူႇယဝ်ႉ။ ၸဝ်ႈသြႃႇလူင်ၺႃႇၼသမ်ႇၽႃႇရၼႆၵေႃႈ ထိုင်မႃး 1308 ၼီႈၼၼ်ႉ ၶၢႆ့ၵႂႃႇသွၼ်ဢဝ်လိၵ်ႈ ၼႂ်းၼွင် ႁၢႆးယႃႈ တီႈၵျွင်းလႅင် တမ်ႈတီႈၸဝ်ႈသြႃႇသေႃးၽိတ ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ပီ 1309 ၼီႈၼၼ်ႉ ၸဝ်ႈသြႃႇၶဝ်ႈ တွပ်ႇၸၼ်ႉပထမ ၼႂ်းပၢင်ပွႆး ဝိၼယႃႇတိၼုၵ်ႉၵႁသေ ဢွင်ႇၵႂႃႇလီငၢမ်းယူႇယဝ်ႉ။ ဝၢႆးတွပ်ႇလိၵ်ႈယဝ်ႉ ၸွမ်းၸဝ်ႈသြႃႇဝိမလႃႇၽိဝမ်ႇသ ၵႂႃႇယူႇၵျွင်းဝိသုတ်ႉထႃႇရူင်ႇမႂ်ႇ ဝဵင်းလိူဝ်ႇသေ ဝၢႆးဢွၵ်ႇဝႃႇမႃး ၸဝ်ႈၽယွင်ႁူၺ်ႈၶဝ် ၵႂႃႇပၢင်းၸဝ်ႈသြႃႇ ဝိမလႃႇၽိဝမ်ႇသ မႃးၼင်ႈၵျွင်းၵၢၼ်ႇၵျီးလႄႈ ၸဝ်ႈသြႃႇၺႃႇၼသမ်ႇၽႃႇရၼႆႉၵေႃႈ လႆႈၶၢႆ့မႃးၸွမ်းယူႇယဝ်ႉ။ ယူႇတီႈၵျွင်းၵၢၼ်ႇၵျီးၼၼ်ႉ ၶၢဝ်းတၢင်းႁႃႈ ပီသေ ဢွင်ႇၸၼ်ႉတတိယ တေႃႇထိုင် ၸၼ်ႉသတ်ႉထၼႂ်းပၢင်ပွႆး ဝိၼယႃႇတိၼုၵ်ႉၵႁလႄႈ ဢွင်ႇၸၼ်ႉ (ပထမငႄႇ)၊ ၸၼ်ႉၵၢင်(ပထမလၢတ်ႉ)၊ ၸၼ်ႉလူင် (ပထမၵျီး) ၼႂ်းပၢင်ထၢမ်လိၵ်ႈ ပႃႇလိပထမပျၢၼ်ႇ လူင်ပွင်ၸိုင်ႈယဝ်ႉ။ ဝၢႆးၼၼ်ႉ ႁဵတ်းလိၵ်ႈၸၼ်ႉၶူးသွၼ်သေ ပီ 1315 ၼီႈၼၼ်ႉ လႆႈၵႂႃႇတွပ်ႇလိၵ်ႈ ထမ်ႇမႃႇၸရိယ လူင်ပွင်ၸိုင်ႈ တီႈယၼ်ႇၵုင်ႇလႄႈ ဢွင်ႇၵႂႃႇ 6 ၽိုၼ်ယဝ်ႉ။ ၸဝ်ႈသြႃႇၵေႃႈ ဝၢႆးတွပ်ႇလိၵ်ႈယဝ်ႉ သိုပ်ႇယူႇတီႈ ၵျွင်းပုတ်ႉထသႃႇသၼသိပ်ႉပမ်ႇ၊ ၼႂ်းတိူၵ်ႈၸွႆးၸူင်ႇ ယၢၼ်ႇၵုင်ႇၼၼ်ႉသေ လႆႈသွၼ် ဢဝ်လၢႆးပိၼ်ႇၽႃႇသႃႇလႂ်၊ လိၵ်ႈဢႅင်းၵလဵတ်ႈလႂ် ၸိူဝ်းၼႆႉယူႇယဝ်ႉ။ တီႈၵျွင်းၼၼ်ႉ သမ်ႉမီး မုၼ်ၸဝ်ႈထႆးၸဝ်ႈၼိုင်ႈလႄႈ ၸဝ်ႈသြႃႇၵေႃႈ လႆႈသွၼ်ဢဝ်ပႃး လိၵ်ႈထႆးထႅင်ႈယူႇယဝ်ႉ။ ပီ 1316 ၼီႈၼၼ်ႉ ၸဝ်ႈသြႃႇသမ်ႉ ၶၢႆ့ၵႂႃႇယူႇ တီႈၵျွင်းဢလႄႇတေႃးယ ဝဵင်းပႁၢၼ်းသေ သိုပ်ႇၶိုၼ်ႈလိၵ်ႈ ၸၼ်ႉၶူးလႄႈ ပီၼၼ်ႉ ဢွင်ႇပူၼ်ႉသီႇလၵ်ႉၶၼ်ႇယဝ်ႉ။ ပီ 1317 ၼီႈၼၼ်ႉ သမ်ႉၶၢႆ့ၵႂႃႇ ယူႇၵျွင်းၽြႃးလူင် ဝဵင်းတႃႈလိူဝ်ႇသေ ပီၼၼ်ႉၼင်ႇၵဝ်ႇ ဢွင်ႇပူၼ်ႉၸၼ်ႉထမ်ႇမသင်ႇၵၼီႇယဝ်ႉ။ ၵွပ်ႈပိူဝ်ႈ ၸဝ်ႈသြႃႇဢွင်ႇထမ်ႇမႃႇၸရိယ 8 ၽိုၼ်လႄႈ လႆႈၸုမ်ႈၸိုဝ်ႈ သႃႇသၼꩪꩡသိရီပဝရꩪမ်မႃ ၸရိယေသ လႆႈသူးငိုၼ်း 800 ပျႃးယူႇယဝ်ႉ။
တီႈယူႇၵဝ်ႇၶမ်းၸဝ်ႈ ၶိုၼ်းတဝ်ႈႁွတ်ႈမႃးထိုင်
ဝၢႆးသေ သွၼ်ႁဵၼ်းလိၵ်ႈလၢႆးယဝ်ႉ သြႃႇၸဝ်ႈလင်ၵေႃႈ ၶုၵ်းၸႂ်လႆႈဝၢၼ်ႈၵဝ်ႇမိူင်းလင်လႄႈ ပွၵ်ႈမႃးၶိုၼ်း တီႈဝတ်ႉမၢၵ်ႇၵႅင်းမူၼ်းသေ ပိုတ်ႇတိူၵ်ႈသွၼ်လိၵ်ႈယူႇယဝ်ႉ။ ၵူၺ်းၵႃႈ ၸိူဝ်းပဵၼ်လုၵ်ႈႁဵၼ်းၶဝ် ပႆႇၸွမ်း လႆႈလိၵ်ႈလႄႈ ဢမ်ႇမိူၼ်ၼင်ႇဢူၵ်းၼင်ႇၸႂ်။ ထိုင်မႃးပီ 1318 ၼီႈၼၼ်ႉ သမ်ႉလႆႈမႃးဢုပ်ႇၵုမ် တႃႇတေပိၼ်ႇလိၵ်ႈ ပိတၵၢတ်ႈတႆး တီႈဝတ်ႉ မူၺ်ႇတေႃႇ ဝဵင်းပၢင်လူင်ယဝ်ႉ။ ၼႂ်းပၢင်ၵုမ်ၼၼ်ႉ လႆႈၽႄပၼ်ပုၼ်ႈၽွၼ်းၽႂ်မၼ်း ၸဝ်ႈလႂ်တေလႆႈ ပိၼ်ႇပပ်ႉလႂ်ၼႆသေဢမ်ႇၵႃး သြႃႇၸဝ်ႈလူင်မိူင်းသူႈ လၢတ်ႈမွၵ်ႇဝႃႈ ႁႂ်ႈပဵၼ်ၶူးလၢႆး ဢၼ်လဵဝ်ၵၼ်ၼႆ လႄႈတၢမ်တူဝ်ြသႃႇၸဝ်ႈလူင်မိူင်းသူႈ ႁပ်ႉဢဝ်ပုၼ်ႈၽွၼ်း တႃႇတေၼႄလၢႆးပိၼ်ႇၽႃႇသႃႇ မူတ်းမူတ်းၵႂႃႇယူႇယဝ်ႉ။ ပီ 1319 ၼီႈ မိူဝ်ႈႁဵတ်းပၢင်ၵုမ်လူင် ၼႂ်းႁူင်းငဝ်းတူင်ႉ ဢွင်ႇသီႇရိ ဝဵင်းလွႆလႅမ်သေ ၽွတ်ႈ မုၵ်ႉၸုမ်းသင်ႇၶႃႇၸိုင်ႈတႆးၼၼ်ႉ သြႃႇၸဝ်ႈလူင်ၺႃႇၼသမ်ႇၽႃႇရၼႆႉ လႆႈၵႂႃႇလဵပ်ႈႁဵၼ်း လွင်ႈပိၼ်ႇၽႃႇ သႃႇ တႃႇပူင်သွၼ်ပၼ်လုၵ်ႈဢွၼ်ႇလႄႈ ဢမ်ႇတၼ်း လႆႈၶိုၼ်ႈႁွတ်ႈပၢင်ၵုမ်။ ပီ 1320 ၼီႈ မိူဝ်ႈၵေႃႇသၢင်ႈဝတ်ႉပိတၵၢတ်ႈ တိုၵ်ႉယဝ်ႉၵျွင်းယွတ်ႈလႄႈ ၵျွင်းယၢဝ်းၵူၺ်းၼၼ်ႉ သြႃႇၸဝ်ႈလူင်သမ်ႉ တူၵ်းပုၼ်ႈၽွၼ်း လႆႈမႃးပႂ်ႉထႃႈ တီႈဝတ်ႉပိတၵၢတ်ႈယူႇယဝ်ႉ။ ဝၢႆးသေသြႃႇၸဝ်ႈလူင် မိူင်းသူႈၶဝ်ၸဝ်ႈ မႃးယူႇတီႈဝတ်ႉပိတၵၢတ်ႈၼၼ်ႉယဝ်ႉ ဢၼ်ပဵၼ်ြသႃႇၸဝ်ႈလူင်ၺႃႇၼသမ်ႇၽႃႇရ ၶၢႆ့ ၵႂႃႇၼွၼ်းတီႈ သႃလႃးၼၵႃးလႅင်သေ သွၼ်ပၼ်လိၵ်ႈ ပရိယတ်ႉတိၽၢႆႇတႆးၵႂႃႇယူႇယဝ်ႉ။ ပီ 1321 ၼီႈ ၼႂ်းဝႃႇသၢမ်လိူၼ်ၼၼ်ႉ သြႃႇၸဝ်ႈလူင်သမ်ႉလႆႈၵႂႃႇၸွႆႈထတ်းလိၵ်ႈ ပိတၵၢတ်ႈ ဢၼ်ပေႃႉဝႆႉ တီႈတႃႈၵုင်ႈၸိူဝ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ဝၢႆးဢွၵ်ႇဝႃႇမႃး မၼ်းၸဝ်ႈသမ်ႉၶိုၼ်းမႃးယူႇတီႈ ဝတ်ႉမၢၵ်ႇၵႅင်းမူၼ်း ယိူင်းဢၢၼ်းဢၢင်ႈပိုတ်ႇ တိူၵ်ႈသွၼ်လိၵ်ႈၼႆသေတ ၵၢၼ်လိၵ်ႈတႆးမႂ်ႇ မီးမႃးလႄႈ လႆႈမႃးဢုပ်ႇၵုမ်ၵၢၼ်လိၵ်ႈတႆးမႂ်ႇ တီႈတူၼ်ႈတီးၼၼ်ႉယူႇယဝ်ႉ။ ပီ 1322 ၼီႈၼၼ်ႉ မၼ်းၸဝ်ႈလႆႈမႃးၼင်ႈ ၵျွင်းၼွင်လႅင် ဝဵင်းပၢင်လူင်လႄႈ ဢၼ်ပဵၼ်ၵၢၼ် သွၼ်ႁဵၼ်းပရိယတ်ႉတိၽၢႆႇတႆး ၼင်ႇယိူင်းဢၢၼ်းၼၼ်ႉ ပဵၼ်ဢၼ်ပဵင်းၸႂ်ပဵင်းၶေႃးဝႆႉယူႇယဝ်ႉ။ ဝၢႆးသေ ယူႇတီႈၼွင်လႅင် 8 ပီယဝ်ႉ သြႃႇၸဝ်ႈလူင်ၶဝ်ၸဝ်ႈ ႁႂ်ႈၸဝ်ႈသြႃႇဝၼ်ႇၼ ၵႂႃႇပုတ်ႈတီႈၼွင်လႅင်သေ မၼ်း ၸဝ်ႈသမ်ႉ ႁႂ်ႈမႃးယူႇတီႈ ဝတ်ႉပိတၵၢတ်ႈၼႆလႄႈ ၸဝ်ႈသြႃႇၺႃႇၼသမ်ႇၽႃႇရ ၽွမ်ႉသေ မႃးယူႇတီႈ ဝတ်ႉပိတၵၢတ်ႈယူႇယဝ်ႉ။ ၵူၺ်းၵႃႈ မၼ်းၸဝ်ႈသမ်ႉ ပဵၼ်တၢင်းပဵၼ် သႆႈ မႆႈ ဢမ်ႇသုင်းလႆႈ ၽၵ်းၼင်ႇပိူၼ်ႈလႄႈ ပီ 1331 ၼီႈၼၼ်ႉ မၼ်းၸဝ်ႈၵႂႃႇယူႇၼႂ်းထိူၼ်ႇသေ ပီ 1332 ၼီႈၼၼ်ႉ သမ်ႉၵႂႃႇဢဝ်ဝႃႇတီႈၵမ်ႇမထၢၼ်း ၼမ်ႉ သၢႆးယဝ်ႉ။ ဝၢႆးဢွၵ်ႇဝႃႇယဝ်ႉ သမ်ႉၶိုၼ်းၶၢႆ့ႁႃတီႈယူႇ ဢၼ်မႅၼ်ႈမၼ်းၸဝ်ႈၼၼ်ႉ တီႈၼိုင်ႈယဝ်ႉတီႈၼိုင်ႈသေ ပီ 1333 ၼီႈၼၼ်ႉ သြႃႇတၵႃႇတူင်ႇဝဵင်းလၢင်းၶိူဝ်းၶဝ် မႃးပၢင်းၸဝ်ႈ ႁႂ်ႈဢဝ်ဝႃႇၶိုၼ်း တီႈဝတ်ႉမၢၵ်ႇၵႅင်းမူၼ်းၼႆလႄႈ မၼ်းၸဝ်ႈၵေႃႈ မႃးၼင်ႈၵျွင်းဝတ်ႉ မၢၵ်ႇၵႅင်းမူၼ်းယူႇယဝ်ႉ။ ပီ 1332 ၼီႈၼၼ်ႉ သြႃႇၸဝ်ႈလူင်ပၺ်ႇၺႃႇၽေႃးၵ မိူင်းသူႈ ႁႂ်ႈၸဝ်ႈၸၢင်းၸိၼ်ႇတိတ ၵုမ်းၵၢၼ် ၼႃႈၵျွင်းပိတၵၢတ်ႈသေ သွၼ်ပၼ်လိၵ်ႈ ၸဝ်ႈဢွၼ်ႇ ၶဝ်ယူႇယဝ်ႉ။ ထိုင်မႃးပီ 1337 ၼီႈ ဝၢႆးပွႆးၶူၼ်ႉၶႆႈ တႅမ်ႈတွပ်ႇလိၵ်ႈ ပရိယတ်ႉတိသတ်ႉထမ်ႇမပႃႇလ ၵဵၼ်ႇၸဝ်ႈ ၸိုင်ႈတႆး ဝဵင်းပၢင်လူင်ၼၼ်ႉ ဢၼ်ပဵၼ် ၸဝ်ႈၸၢင်းၸိၼ်ႇတိတ ထွတ်ႇသိၵ်ႈၶႃႇဝႃႇမၼ်းၸဝ်ႈၵႂႃႇလႄႈ ပီ 1337 ၼီႈ လိူၼ်ပႅတ်ႇမူၼ်းၼၼ်ႉ ၸဝ်ႈသြႃႇရေဝတ ဝတ်ႉပိတၵၢတ်ႈ ဝဵင်းပၢင်လူင်ၶဝ်သြႃႇတၵႃႇ ဢုပ်ႇၵုမ်ၵၼ်လီလီသေ ၵႂႃႇၽိတ်ႈပၢင်းသြႃႇၸဝ်ႈလူင် ႁႂ်ႈမိူဝ်းၼင်ႈၵျွင်းပိတၵၢတ်ႈ ဝဵင်းပၢင်လူင် ၼႆလႄႈ သြႃႇၸဝ်ႈလူင်ၺႃႇၼသမ်ႇၽႃႇရ ၸင်ႇမႃးႁဵတ်းပူၵ်ႉၵူဝ်ႇၼင်ႈၵျွင်း ဝတ်ႉပိတၵၢတ်ႈပၢင်လူင် ယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်လိၵ်ႈထမ်းသုင်သႂ် ၸဝ်ႈၶတ်းၸႂ်တႅမ်ႈဢွၵ်ႇ
(ပပ်ႉၸိူဝ်းၼႆႉ မၢင်ပပ်ႉၵေႃႈဢိတ်ႇဢွၵ်ႇပဵၼ်ၽိုၼ်သေ မၢင်ပပ်ႉၵေႃႈ ပႆႇလႆႈဢိတ်ႇဢွၵ်ႇ။ ဢၼ်တိုၵ်ႉတႅမ်ႈ ပႆႇယဝ်ႉလီၸိူဝ်းၼၼ်ႉၵေႃႈ မီးဝႆႉယူႇ။)
လီယွင်ႈယေႃးၼမ်ၼႃႇ ၵုင်ႇမုၼ်ြသႃႇၸဝ်ႈႁဝ်း
သြႃႇၸဝ်ႈလူင်ၼႆႉ မေႃထွမ်ႇဢဝ်ၵႂၢမ်း ပေႃႈမႄႈသြႃႇၶူးဝႃး ၸွမ်းၼင်ႇဝတ်ႉတြႃးမီးၼၼ်ႉ ၶတ်းၸႂ် ႁဵတ်းၸွမ်း ဢမ်ႇပၼ်ၸုတ်ႈယွမ်း။ ပၵ်းပိူင်ဝိၼႆးၵေႃႈ ဢမ်ႇပၼ်ၽိတ်းပိူင်ႈ၊ ဝႆ့မဵတ်ႉတႃႇၼိူဝ်သင်ႇၶႃႇလႄႈ ဢူၺ်းၵေႃႉမႃးယူႇယဝ်ႉ။ ထိုင်တီႈ ပဵၼ်ၸဝ်ႈသြႃႇ ၽူႈဢွၼ်ႁူဝ်ၼႆၵေႃႈ တိုဝ်းၵမ်ၸွမ်း ၵုင်ႇၼႃႇယၵႁူၵ်းပိူင် (ယိူၼ်ႉ၊ တိုၼ်ႇ၊ လုၵ်ႉ၊ ၽႄပၼ်၊ ဝူၼ်ႉႁၼ်၊ ဢိတ်းလူ)သေ ဢမ်ႇၵႃး ဢမ်ႇမေႃၸႂ်ႉပိူၼ်ႈ၊ မိူဝ်ႈၶႂ်ႈႁႂ်ႈပိူၼ်ႈႁဵတ်းၸွႆႈၼႆၵေႃႈ လီႁဵတ်းၼႆ၊ ထုၵ်ႇႁဵတ်းၼႆ ၼႆသေ သင်ဝႃႈ ၵေႃႉထွမ်ႇၼၼ်ႉ ပွင်ႇၸႂ်သေ ႁဵတ်းၸွမ်းၵေႃႈ ငိၼ်းၸူမ်းၶွပ်ႈၸႂ်၊ သင်ဝႃႈ ဢမ်ႇႁဵတ်းၵေႃႈ ဢမ်ႇတွၼ်ႉသႄႉၼႄးၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ မိူဝ်ႈထူပ်းလေႃးၵထမ်ႇၵေႃႈ ၸႂ်ဢမ်ႇၶွၼ်းဝႆ၊ လိူဝ်သေၼၼ်ႉ မၼ်းၸဝ်ႈဢမ်ႇမေႃထီႇၼဵဝ်၊ ဢမ်ႇမေႃသိူင်ႇ မေႃမႅပ်း။ ၶူပ်ႇမိူဝ်ႈလၢပ်ႈလႃႇၽ မီးမႃးၵေႈ ယိပ်းဢဝ် သင်ႇၵႁသီႇပိူင်သေ မေႃၸႅၵ်ႇၽႄ ယုၵ်ႉယွင်ႈပၼ် ႁႂ်ႈၵိုင်ႇၵၼ်ၵႂႃႇယူႇယဝ်ႉ။ ပေႃးဝႃႈ သင်ႇၶႃႇလႄႈတၵႃႇ မီးမႃးလွင်ႈၶွင်ႈၶမ်ၸႂ် ၼႂ်းထမ်ႇမၵေႃႈ ၸိၼႄသႃႇထၵမၼ်းသေ ဝႆႉၸႂ် ယႂ်ႇၸႂ်ယၢဝ်း ၵႄႈလိတ်ႈပၼ်ၵႂႃႇယူႇယဝ်ႉ။ တီႈၼိူဝ် သင်ၶႃႇလႄႈ တၵႃႇၶဝ်ၵေႃႈ ဢမ်ႇဝႆႉၽၢၼ်မီး ၼႃႈလဵၵ်ႉၼႃႈယႂ်ႇ ၵပ်းသိုပ်ႇလၢတ်ႈတေႃႇ မိူၼ်ၵၼ်ယဝ်ႉ။ ပေႃးဝႃႈ သင်ႇၶႃႇလႄႈတၵႃႇ တီႈၵႆတီႈၸမ်ၶဝ်မႃးထူပ်းၵေႃႈ ႁပ်ႉတွၼ်ႈႁူမ်ႁူမ်ၸူမ်းၸူမ်းသေဢမ်ႇၵႃး ၸိသင်ႇ လၢတ်ႈပၼ်ပႃး ၶေႃႈထမ်းတြႃး ဢၼ်လီႁုၸိူဝ်းၼၼ်ႉ ၽွင်ႈယူႇယဝ်ႉ။ လိူဝ်သေၼၼ်ႉ မၼ်းၸဝ်ႈ ဢမ်ႇ တွၼ်ႉသၢၼ်ၶတ်းၵၢင်ၸႂ် သင်ႇၶႃႇၸဝ်ႈၶဝ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ သြႃႇၸဝ်ႈလူင်ၼႆႉ ဢႃႇယုလႆႈ 80 လိူဝ်လိူဝ်သေတၵေႃႈ ႁူဢမ်ႇၼူၵ်ႇ၊ တႃဢမ်ႇမူဝ်း၊ ၶဵဝ်ႈဢမ်ႇမၢင်ႈ ၼႆၵေႃႈ ပဵၼ်တီႈလီဢၢမ်းဝႆႉပိူင်ၼိုင်ႈၼင်ႇၵဝ်ႇယဝ်ႉ။ လိူဝ်သေၼၼ်ႉ မၼ်းၸဝ်ႈ မီးၸိုဝ်ႈသဵင်လိုဝ်းလင်ဝႃႈ မၼ်းၸဝ်ႈပဵၼ်ၵူၼ်းမေႃလိၵ်ႈ၊ ပဵၼ်ပူၵ်ႉၵူဝ်ႇၵုင်ႇမုၼ်ယႂ်ႇလူင် ဢၼ်ဢမ်ႇသၢၼ်ၶတ်း (ဂဏအဝိရောဓန) ၼႆယူယဝ်ႉ။
တၵႃႇၶဝ်တင်းၼမ် ဢွၼ်ၽွမ်ႉၵၼ်ထၢပ်ႈၵၢမ်ႇ
ၵွပ်ႈပိူဝ်ႈ သြႃႇၸဝ်ႈလူင် မီးၵုင်ႇၵုၼ်းမုၼ်ငဝ်း ၼိူဝ်သြႃႇလႄႈ တၵႃႇတင်းၼမ်လႄႈ ၸဝ်ႈၸေႇတၼႃႇ ၸဝ်ႈသတ်ႉထႃး လႆႈမႃးထၢပ်ႈၵၢမ်ႇယေႃးမုၼ် ပုၼေႃးပသမ်ႇပတႃႇ လၢႆပွၵ်ႈလၢႆၽဝ်ႇယူႇယဝ်ႉ။ ၸိူဝ်းဢၼ် လႆႈမႃး ထၢပ်ႈၵၢမ်ႇယေႃးမုၼ် သြႃႇၸဝ်ႈလူင်ၼၼ်ႉ လႆႈႁၼ်ၼင်ႇပႃႈတႂ်ႈၼႆႉယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ၸဝ်ႈၶူးၸေႃးတိၵ (ၶူဝ်လမ်) ပပ်ႉႁၢင်ႈၵႅဝ်ႈပီၵွၼ်းၶမ်း၊ ၼႃႈလိၵ်ႈ 40-50၊ ဢိတ်ႇပီ 2009။
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ပိုၼ်းသုၼ်ႇတူဝ်
1050
1050
ဢမႄးရီးၶိူဝ်းတႂ်ႈ
ဢမႄးရီးၵႃ့ၸၢၼ်း
ဢမႄးရီးၵႃႉၸၢၼ်း ပဵၼ်လိုမ် ဢၼ်ယႂ်ႇသေပိူၼ်ႈ ထူၼ်ႈသီႇ။ မၼ်းမီးတၢင်းယၢဝ်းမွၵ်ႈ 4,600 လၵ်း(7,401 ၵီႇလူဝ်ႇမီႇတိူဝ်ႇ။ ပေႃးဢဝ်တီႈ ဢၼ်ၵႂၢင်ႈသေပိူၼ်ႈမၼ်းၼၼ်ႉဝႃႈၸိုင် မၼ်းၼႆႉမီး 3,000 လၵ်း(4,827 ၵီးလူဝ်းမီးတႂ်း)လိူဝ်၊ ဢၼ်လုၵ်ႉတၢင်းဢွၵ်ႇတႅၵ်ႈၸူးတၢင်းတူၵ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
1050
လိူၼ်ၸၼ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
ဢမႄးရီးၶိူဝ်းတႂ်ႈ
ဢမႄးရီးၵႃ့ၸၢၼ်း
ဢမႄးရီးၵႂ်းၸၢၼ်းၼႆႉ မီးလႅၼ်ႊမိူင်း ဢၼ်ပႅၵ်ႇပိူင်ႈၵၼ်ၼႃႇၼၼ်ႉလၢႆၸိူဝ်ႉဝႆႉယဝ်ႉ။ မၼ်းမီးလွႆလူင်၊ လႅၼ်ႊၼႃႈလိၼ်သုင်၊ ႁူၺ်ႈႁိုၵ်း၊ ပႃႇႁၢတ်ႇသၢႆး၊ ထိူၼ်ႇမႆႉလႅၼ်ႊမိူင်းမႆႈတၼ်ၼႃ၊ ပၢင်ႇပႃႇယိူဝ်ႈ၊ လႅၼ်ႊပဵင်းလူင်၊ တင်းၼမ်ႉၵႄးယႂ်ႇလူင် မိူင်ၼင်ႇ ၼမ်ႉလူင်ဢမေႇသူၼ်ႊတင်း ဢူဝ်ရိၼ်းၼူဝ်းၵူဝ်းၶဝ်လႂ်ယဝ်ႉ။ ဢႅၼ်းတိသ်ႉ ဢၼ်ပဵၼ်ႁၢဝ်းလွႆလူင် ဢၼ်ၼၢင်ယၢဝ်းၵႆသေပိူၼ်ႈတီႈသုတ်းၼႂ်းလုမ်ႈၾႃႉၼႆႉသမ်ႉ တတ်းၽၢတ်ႈလူင်းသိုဝ်ႈသိုဝ်ႈၸွမ်းပွတ်းတွၼ်ႊ ၽၢႆတူၵ်းလိုမ်လိၼ်လူင်ယဝ်ႉ။ လွႆလူင်မွင်ႉတ်ႉ ဢၵွၼ်းၵႃးၵူးဢႃး တီႈဢႃႇၸႅၼ်ႇတီးၼႂ်း တင်း ၶျိလ်းလီးၶဝ်ၼႆႉ မီးတၢင်းသုင်ထိုင် 22,834 ထတ်း၊ (6,960 မီးတႂ်း)။ မၼ်းၼႆႉပဵၼ် ၸိၵ်းလွႆဢၼ်သုင်သုတ်း တီႈၽၢႆႇၵၢႆလုမ်ႈၾႃႉတၢင်းတူၵ်း။ ဢမႄးရီးၵႂ်းၸၢၼ်းၼႆႉ မီးၽၢႆႇတႂ်ႈ တၢင်းသႆၵၢင်ႊလႄႈ ၾိင်ႈၶၢဝ်းမၼ်းၼႆႉ ၸင်ႇလႆႈပိၼ်ႈၽူၼ်ႈၵၼ်တင်းၸိူဝ်းဢၼ်မီးတီႈဢမႄးရီးၵႂ်းႁွင်ႇၶဝ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ဢေႃးၵၢတ်ႉ 4
လိူၼ်ဢေႃးၵၢတ်ႉ (4) ဝၼ်းၼႆႉ ပေႃးဢဝ် ပၵ်းယဵမ်ႈဝၼ်းၵရီႇၵေႃးရီးယႅၼ်း ဝႃႈ ပဵၼ်ဝၼ်းထူၼ်ႈ (216) (ပေႃးပဵၼ် ပီဝႃႇထၢပ်ႈ ၼႆ ပဵၼ် ဝၼ်းထူၼ်ႈ (217))ဝၼ်းယဝ်ႉ။ တွၼ်ႈတႃႇတေသုတ်းပီၼႆႉ ၵိုတ်းထႅင်ႈယူႇ (149) ဝၼ်း။
1050
လိူၼ်ၾႅပ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
ဢမႄးရီးၶိူဝ်းတႂ်ႈ
ဢမႄးရီးၵႃ့ၸၢၼ်း
ဢမႄးရီးၵႂ်းၸၢၼ်းၼႆႉ ဢဝ်ၸိုင်ႈမိူင်း 13 ဢၼ်သေၵေႃႇပဵၼ်ဝႆႉယဝ်ႉ။ ပဵၼ်တီႈၵူၼ်းလၢၼ်ႉ 230 ၶဝ်ယူႇသဝ်းဝႆႉ။ ဢိၼ်းတီးယၼ်းဝ်ၼႆႉ ပဵၼ်ၵူၼ်းၸိူဝ်းမႃးယူႇသဝ်းဢွၼ်တၢင်းပိူၼ်ႈ။ မိူဝ်ႈၽွင်းၼႃႈ ပီႊ 1500 ပီႊၸိူဝ်းၼၼ်ႉ ၶိူဝ်းသပႅၼ်းၼိသ်ႉတင်း ပွတ်ႉတူးၵိသ်ႉၶဝ်တႄႇမႃးပၵ်းသဝ်း။ ၶဝ်တေႃႉဢဝ် ၵူၼ်းလမ် လုၵ်ႉဢႅၾ်ႉရီးၶိူဝ်း ၵႂႃႇၸူးဢမႄးရီးၵႂ်းၸၢၼ်းတႃႇဢဝ်ႁဵတ်းၶႃႈ။ ဝၼ်းမိူဝ်ႈၼႆႉ တႃႇၵူၼ်းဢမႄးရီးၵႂ်းၸၢၼ်း မွၵ်ႈၶိုင်ႈလိူဝ်ၶဝ်ၼႆႉ ပဵၼ်ၵူၼ်းလေႃးလႄႈး ၶိူဝ်းၽိူၵ်ႇ၊ လမ်ႇတင် ဢိၼ်းတီးယၼ်ၶဝ်ၼၼ်ႉသေမႃးၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ဢမႄးရီးၵႂ်းၸၢၼ်း မီးလိၼ်ၽုၵ်ႇသွမ်ႈယႂ်ႇလူင်တင်းၼမ်လၢႆ ဢိၵ်ႇမေႃႇႁႄႊ ၶဝ်ၵေႃႈမီးၼမ်။ ၶူဝ်းၽုၵ်ႇသွမ်ႈပိူင်လူင်ပဵၼ် ၵႃႇၽီႇ၊ ၵူၺ်ႈ၊ မဵတ်ႉသၢၼ်၊ ယႃႈမႂ်ႊလူင်၊ တင်းဢွႆႈ။ ဝူဝ်းၵႂၢႆးတႄႉ လဵင်ႉတႃႇဢဝ်ၼိူဝ်ႉ။ တွင်းသမ်ႉလႆႈတီႈမေႃႇမိူင်းၶျိလ်းလီး။ ႁဵၵ်ႇသမ်ႉလႆႈတီႈမေႃႇၼႂ်းပူဝ်ႇလီးဝီးယႂ်း။ ဝႅၼ်ႇၼီႇသွႆးလႂ်း တင်းဢႃႇၸႅၼ်ႇတီးၼႂ်းသမ်ႉ မီးမေႃႇယေးၼမ်ႉမၼ်း ဢၼ်ယႂ်ႇလူင်ၶဝ်။
1050
လိူၼ်မၢတ်ႉၶျ်
(1) ဝၼ်း။
ဢေႃးၵၢတ်ႉ 4
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၼ်းထိ ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဢေႃးၵၢတ်ႉ
1050
လိူၼ်ဢေႇပရႄႇ
(1) ဝၼ်း။
ဢမႄးရီးၶိူဝ်းတႂ်ႈ
ဢမႄးရီးၵႃ့ၸၢၼ်း
ႁူဝ်ၵူၼ်းဢမႄရီးၵႂ်းၸၢၼ်း မွၵ်ႈၶႂ်ႈၶိုင်ႈၼိူင်ႈၼႆႉ ယူႇတီႈ ပရႃႇသိလ်း၊ သမ်ႉလၢတ်ႈၵႂၢမ်း ပွတ်ႉတူးၵိသ်ႉ။ တႃႇၸိုင်ႈမိူင်းဢမႄးရီးၵႂ်းၸၢၼ်းတၢင်ႇၸိူဝ်းၼၼ်ႉတင်းသဵင်ႈတႄႉ ၵႂၢမ်းသပႅၼ်း ၼိသ်ႉၼႆႉ ပဵၼ်ပိူင်လူင်ဝႆႉတႃႇၶဝ်ယဝ်ႉ။ ၵူၼ်းဢိၼ်းတီးယၼ်း ဢၢၼ်ႇလၢၼ်ႉၶဝ်ၵေႃႈ ၵွၺ်းလၢတ်ႈၵႂၢမ်းၶိူဝ်းၵိုၵ်းမိူင်းၶဝ် ဢၼ်လဵဝ်ၵွၺ်းယဝ်ႉ။
1050
လိူၼ်မေႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျူႇလၢႆႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢေႃးၵၢတ်ႉ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်သႅပ်ႇထႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢွၵ်ႇထူဝ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၼူဝ်ႇဝႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်တီႇသႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:1050
ယႂႃႇတႃႇဢေး၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းမျိတ်ႉတႃး
ဝၢၼ်ႈယႂႃႇတႃႇဢေး  (ရွာသာအေးရွာ, Ywartharaye) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇမိၼ်းဝုၼ်ႇ၊ ၸႄႈဝဵင်းမျိတ်ႉတႃး၊ ၸႄႈတွၼ်ႈၵျွၵ်ႉသႄႇ၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 190810 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇမိၼ်းဝုၼ်ႇၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 2420 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 2769 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 5189 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းမျိတ်ႉတႃး
75
ၶႂ်ႈမၢႆထိုင်ဝႃႈ
ယေႇမ၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းပတဵင်ႇၵျီး
ဢၢင်ႈဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းပတဵင်ႇၵျီး
ထၼွင်ႇပိၼ်ႇတႄး၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းမဵၵ်ႉထီႇလႃႇ
ဝၢၼ်ႈထၼွင်ႇပိၼ်ႇတႄး  (ထနောင်ပင်တဲရွာ, Htanaungpinte) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇတီးပိၼ်ႇၵူင်း၊ ၸႄႈဝဵင်းမဵၵ်ႉထီႇလႃႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈမဵၵ်ႉထီႇလႃႇ၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 193782 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇတီးပိၼ်ႇၵူင်းၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 2092 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 2645 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 4737 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းမဵၵ်ႉထီႇလႃႇ
လႅတ်ႉၵွင်း၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းပတဵင်ႇၵျီး
ဝၢၼ်ႈလႅတ်ႉၵွင်း  (လက်ကောင်းရွာ, Letkaung) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇလႅတ်ႉၵွင်း၊ ၸႄႈဝဵင်းပတဵင်ႇၵျီး၊ ၸႄႈတွၼ်ႈတႃႈလိူဝ်ႇ၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 189737 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇလႅတ်ႉၵွင်းၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 549 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 578 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 1127 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
368
လိူၼ်ၸၼ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၾႅပ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မၢတ်ႉၶျ်
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢေႇပရႄႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မေႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျုၼ်ႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျူႇလၢႆႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢေႃးၵၢတ်ႉ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်သႅပ်ႇထႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢွၵ်ႇထူဝ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၼူဝ်ႇဝႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်တီႇသႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:368
ဢသျေႉၵူင်း၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းပျေႃႇပွႆႇ
ဝၢၼ်ႈဢသျေႉၵူင်း  (အရှေ့ကုန်းရွာ၊ Ahsheykone) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇသႃးတွင်ႇ၊ ၸႄႈဝဵင်းပျေႃႇပွႆႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈယမႄးတိၼ်း၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 192840 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇသႃးတွင်ႇၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 785 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 986 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 1771 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းပျေႃႇပွႆႇ
ၼွင်တႅတ်ႉတေး
ၼွင်တႅတ်ႉတေး
ၼွင်တႅတ်ႉတေး (တက်သေးအင်း) ၼႆႉ ပဵၼ်ၼွင်လူင် ဢၼ်လိုဝ်းလင် တီႈ ဝဵင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ပဵၼ်ၼွင် ဢၼ် သူၺ်ႇတၶျွင်း၊ တိင်ႇၵၸႃႇၶျွင်း ၸိူဝ်းၼႆႉ လႆၶဝ်ႈၼႂ်းမၼ်းယဝ်ႉ။ မီးဝႆႉတီႈၼႂ်း တၢၼ်ႇလႅတ်ႉမေႃႇပွၵ်ႉၸၢၼ်း၊ ၸႄႈဝဵင်းၶျၢၼ်းမျႃႉတႃႇၸီႇ ယဝ်ႉ။ မိူဝ်ႈပီ 1997 လိူၼ်ၵျုၼ်ႇၼၼ်ႉ လႆႈဢဝ် ၽႅၼ်ၵၢၼ် ၵၢၼ်ႇတေႃႇၵျီးတႃႇလိူဝ်ႇ သေၵေႃႈ လႆႈမူၼ်ႉမႄးမႃးယဝ်ႉ။
ထၼွင်းပိၼ်ႇ၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းငၸုၼ်ႇ
ဝၢၼ်ႈထၼွင်းပိၼ်ႇ  (ထနောင်းပင်ရွာ၊ Htanaungpin) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇမျူဝ်ႉတႃႇ ၊ ၸႄႈဝဵင်းငၸုၼ်ႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈမျိၼ်းၶျၢၼ်ႇ၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 192209 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇမျူဝ်ႉတႃႇၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 4090 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 4873 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 8963 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းငၸုၼ်ႇ
ၵတႄး (တွၼ်ႈတႂ်ႈ)၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းမိူင်းၵုတ်ႈ
ဝၢၼ်ႈၵတႄး (တွၼ်ႈတႂ်ႈ)  (ကသဲ (အောက်ပိုင်း)ရွာ၊ Kathea(Lower)) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇၵတႄး၊ ၸႄႈဝဵင်းမိူင်းၵုတ်ႈ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈပၢင်ႇဢူး၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 190320 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇၵတႄးၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 8600 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 8309 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 16909 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းမိူင်းၵုတ်ႈ
ၵၢၼ်ႇတေႃႇၵျီး(တႃႈၵုင်ႈ)
မိူဝ်ႈပီ ၁၁၄၇ (ပီမိူင်း?၊ ပီၵေႃးၸႃႇ?) မိူဝ်ႈပၢၼ်လၢၵ်ႈထၢၵ်ႈ ပူဝ်းတေႃႇၽယႃးၼၼ်ႉ ဢၼ်ပဵၼ်ၽွင်းတႃႈၵုင်ႈ ဢူးသူၺ်ႇယေး ၼႆႉ တွၼ်ႈတႃႇ ၵူၼ်းယူႇသဝ်းၼႂ်းဝဵင်းတႃႈၵုင်ႈ ပေႃးတေလႆႈ ၼမ်ႉသႅၼ်ႈၼမ်ႉသႂ်ၼႆ ၸင်ႇတႄႇၶူတ်းမႃးယဝ်ႉ။ ဢၼ်ပဵၼ် ၼွင် ဢၼ်ၶုတ်းဝႆႉတႃႇ၊ ၸၢင်ႉ။ မႃႉ၊ ဝူဝ်း၊ ၵႂၢႆး ဢၼ်လဵင်ႉဝႆႉ တွၼ်ႈတႃႇ ၵႅတ်ႇၶႄၽေးဢင်းၵိတ်ႉၶဝ်ၼၼ်ႉ ႁွင်ႉၸိုဝ်ႈဝႃႈ ၵၢၼ်ႇတေႃႇၵလေး ၼႆယဝ်ႉ။
လႆႈသၢင်ႈမႃး တွၼ်ႈတႃႇ ပၼ်ၼမ်ႉ တီႈ လိၼ်တပ်ႉ ၽၢႆႉဢုပ်ႉပိူင်ႇ ၶူဝ်ႇလူဝ်ႇၼီႇ ဢင်းၵိတ်ႉ ဢၼ်မီးတီႈ ၵၢင်ဝဵင်းတႃႈၵုင်ႈၼၼ်ႉသေ လႆႈလၢမ်းတူၺ်း တေမီး တၢင်းၵႂၢင်ႈ ႕ လၵ်း လႄႈ ႘ ၶီႇလူဝ်ႇမီႇတႃႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
တီႈႁိမ်းႁွမ်းၵၢၼ်ႇတေႃႇၵျီး ဢၼ်မီး 150 ဢေႇၵၼၼ်ႉ တႃႇ 110 ဢေႇၵၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸိူဝ်းပဵၼ် မျေႇပတေႇတႃႇၵျုၼ်း၊ သူၼ်မွၵ်ႇပူဝ်ႇၶျူၵ်ႉ၊ ၵရဝဵၵ်ႉ၊ ပၵၢၼ်ႇလူင်းၵျုၼ်း၊ ၶျိတ်ႉတူႇမျႃးၵျုၼ်း (ၵုၼ်ၵေႃႉႁၵ်ႉ)၊ သူၼ်သတ်း၊ သူၼ်သတ်းဝဵင်းတႃႈၵုင်ႈ]]၊ ႁွင်ႈၼႄပႃ၊ လုမ်းၽွင်းတၢင်မိူင် လႄႈ ႁူင်းလႅမ်းၸၼ်ႉသုင် လႄႈ ႁူင်းယႃ ၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။ ၽၢႆႇႁွင်ႇလႄႈ ၽၢႆႇဢွၵ်ႇၼၼ်ႉ မီးဝႆႉ သဵၼ်ႈတၢင်းၼတ်ႉမွၵ်ႉ၊ ၽၢႆႇတူၵ်းၼႆႉ မီးဝႆႉ သဵၼ်ႈတၢင်းပႁၢၼ်း၊ ၽၢႆႇၸၢၼ်း မီးဝႆႉ သဵၼ်ႈတၢင်းၵၢၼ်ႇယဵၵ်ႉတႃႇ ၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။ မိူဝ်ႈဢွၼ်တၢင်း ပၢၼ် ပူဝ်ႇၶျူၵ်ႉၶိၼ်ႇၺုၼ်ႉ ၼၼ်ႉ လႆႈၸတ်းႁဵတ်း ပၢင်ပွႆးၽၢႆးႁိူဝ်း ၽိင်ႈမၢၼ်ႈ ၸၼ်ႉၸိုင်ႈမိူင်းမႃးယဝ်ႉ။ ၵရဝဵၵ်ႉ ၵေႃႈ တီႈႁိမ်းႁွမ်းၵၢၼ်ႇတေႃႇၵျီးၼၼ်ႉ ပဵၼ်ဢၼ်ၸိုဝ်ႈလိုဝ်းလင်ဢၼ်ၼိုင်ႈယဝ်ႉ။
မိူဝ်ႈပီ 2010 လိူၼ်ဢေႇပရႄႇ 16 ဝၼ်း ၽွင်းၶၢဝ်းသၢင်းၵျၢၼ်ႇ တၢမ်းၶမ်ႈၼၼ်ႉ ယွၼ်ႉမၢၵ်ႇတႅၵ်ႇ သၢမ်လုၵ်ႈလႄႈ ၵူၼ်းလႆႈတၢႆၵႂႃႇ 24 ၵေႃႉသေ ၵူၼ်း 60 ပၢႆလႆႈတၢင်းၸဵပ်းမၢတ်ႇမႃးယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝဵင်းတႃႈၵုင်ႈ ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ၼွင်ဢၼ်မီးတီႈၼႂ်း မိူင်းမျၢၼ်ႇမႃႇ ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဢွင်ႈတီႈဢႅဝ်ႇလႄႇ တီႈၼႂ်းမိူင်းမျၢၼ်ႇမႃႇ
တိုဝ်ႉၸၢႆးၶႃး၊ ၼမ်ႉတူၵ်းတၢတ်ႇ
တိုဝ်ႉၸၢႆးၶႃးၼႆႉ ပဵၼ်ၼမ်ႉတူၵ်းတၢတ်ႇဢွၼ်ႇ မီးဝႆႉတမ်ႈတီႈ ဝူင်ႈၵၢင်လႅၼ်လိၼ် မိူင်းယၢင်းလႅင်လႄႈ မိူင်းတႆး ၸပ်းတိတ်းၵၼ် ဢၼ်ပဵၼ် ႁွင်ႈၼမ်ႉတမ်ႇၽၢၵ်ႇ ၶႅၼ်ႈၵၢင်သွင်မိူင်းဝႆႉ။ ဢွင်ႈတီႈမၼ်း မီးဝႆႉ ၽၢႆႇႁွင်ႇၶူဝ်လူင် ဢၼ်ၶၢမ်ႈၼမ်ႉတမ်ႇၽၢၵ်ႇ။ ၼမ်ႉတူၵ်းတၢတ်ႇမၼ်း တေသုင်မွၵ်ႈ 6 ထတ်းတေႃႇ 8 ထတ်းမွၵ်ႈၶၼၢၼ်ႉၵူၺ်း။ ၼမ်ႉဢၼ်တူၵ်းမႃးၼၼ်ႉ ငၢႆးမိူၼ်ႁေႃႇၸၢႆးၶႃးဝႆႉလႄႈ ပီႈၼွင်ႉတႆးၸိူဝ်းႁိမ်း ႁွမ်းၼၼ်ႉ ဢွၼ်ၵၼ် ႁွင်ႉဝႃႈ တိုဝ်ႉၸၢႆးၶႃး၊ ပဢူဝ်းၶဝ်ၵေႃႈ ယိူင်ႈၸိုဝ်ႈတႆးသေ ႁွင်ႉဝႃႈ ထီႇစဲးခါး၊ မၢၼ်ႈၵေႃႈ သမ်ႉဢွၼ်ၵၼ်ႁွင်ႉဝႃႈ ထီးစဲခါးၼႆယဝ်ႉ။
တမ်တီႈမိူင်းတႆးတႄႉ မီးဝႆႉၼႂ်းၸေႈဝဵင်းသီႇသႅင်ႇ မူႇဝၢၼ်ႈၵုၼ်ၵေႃႇသေ တမ်ႈတီႈ မိူင်းယၢင်းလႅင်တႄႉ မီးဝႆႉၼႂ်းၸေႈဝဵင်းလွႆၵေႃႇ ဢိူင်ႇလွႆလႅမ်ဢွၼ်ႇ၊ ဝၢၼ်းၸၢႆးၶႃး။ (ဝၢၼ်ႈၸၢႆးၶႃးၼႆႉ ပီ 2015 လင်ႁိူၼ်းတႆး 35 လင် မၢၼ်ႈ 30 လင် ၵယၢၼ်းပတွင်ႇ 17 လင်) တၢတ်ႇဢွၼ်ႇဢၼ်ၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸဵမ်မိူဝ်ႈမိုၼ်ႉသိုၼ်းၵွၼ်ႇယူႇသေ ၵူၼ်းမိူဝ်ႈၵွၼ်ႇၶဝ်ၵေႃႈ ဢွၼ်ၵၼ် မႃးလူလွမ်တူၺ်းယူႇ၊ ယွၼ်ႉပိူဝ်ႈ ဢမ်ႇပေႃးၵႂႃႇယၢပ်ႇၵေႃႈပိူင်ၼိုင်ႈ၊ သမ်ႉၸမ်တၢင်းၵႃး သီႇသႅင်လွႆၵေႃႇၵေႃႈ ပိူင်ၼိုင်ႈလႄႈ ယၢမ်းလဵဝ် ၵူၼ်းဢွၼ်ၵၼ် ၶဝ်ႈၸႂ်မႃးဢႅဝ်ႇလႄႇၵၼ် လိူဝ်မႃးတိၵ်းတိၵ်းယူႇ။ တၢတ်ႇမၼ်းၼၼ်ႉ ၸဵမ်ၶၢဝ်းႁိုဝ်ႉ ၶၢဝ်းႁႅင်ႈ ၼမ်ႉမၼ်းတိုၼ်းဢမ်ႇထၢတ်ႇ၊ ၵူၺ်းၵႃႈ ၶၢဝ်းႁိုဝ်ႉတႄႉ ၼမ်ႉမၼ်းၼမ်တိူဝ်း။ ၼမ်ႉတမ်ႇၽၢၵ်ႇ ဢၼ်မႃးပဵၼ်တိုဝ်ႉၸၢႆးၶႃးၼႆႉ ႁူဝ်မၼ်း လုၵ်ႉမႃးတီႈ ၼမ်ႉမွတ်းႁူဝ်ပူင်း၊ လူင်းလတ်းထုင်ႉပူင်း ထိုင်မႃး ထုင်ႉတမ်ႇၽၢၵ်ႇသေ လႆလတ်းလူင်းမႃး ၸင်ႇမႃးပဵၼ် တိုဝ်ႉၸၢႆးၶႃးယဝ်ႉ။ ၼမ်ႉတမ်ႇၽၢၵ်ႇ လုၵ်ႉတီႈ တိုဝ်ႉၸၢႆးၶႃး သိုပ်ႇလႆလူင်းၵႂႃႇ ထႅင်ႈႁူၵ်းလၵ်း ၵႂႃႇလႆၶဝ်ႈ ႁူးလဝ်သေ ႁၢႆလၢႆၵႂႃႇၼႆယဝ်ႉ။
တိုဝ်ႉၸၢႆးၶႃးၼႆႉ ၽၢႆႇၼိူဝ်တၢတ်ႇမၼ်း လူင်ပွင်ၸိုင်ႈ ဢဝ်မၢၵ်ႇႁိၼ် မႃးၵေႃႇတႅၼ်ႈ တႃႇတေၵႅတ်ႇၼမ်ႉဝႆႉယူႇ၊ မိူဝ်ႈပႆႇမီးတႅၼ်ႈၼၼ်ႉ မၢင်ပွၵ်ႈမၢင်လႂ် တုမ်မႆႉယႂ်ႇမႆႉလူင် ၵႆႉလႆလူင်းမႃး ၶင်ႉတၢတ်ႇသေတႃႉ ယၢမ်းလဵဝ်တႄႉ တေဢမ်ႇပဵၼ်ယဝ်ႉ။ ၽၢႆႇမိူင်းယၢင်းလႅင်ၼႆႉတႄႉ ပဵၼ်ၼႃး၊ ၽၢႆႇမိူင်းတႆးတႄႉ ယၢမ်းလဵဝ် ပဵၼ်ဝႆႉ ၵျွင်းၵမ်ႇမထၢၼ်း သထုင်ႇမူႇလမိၼ်းၵုၼ်းသေ ပဵၼ်တီႈ မႃးၵျၢင်ႉၵမ်တြႃးယူႇယဝ်ႉ။ ဢွင်ႈတီႈၼႆႈ မိူဝ်ႈၸဝ်ႉၼၼ် ၸဝ်ႈသြႃႇပၺ်ႇၺႃႇဝမ်ႇသ (လွႆၵေႃႇ) မႃးတင်ႈပဵၼ် ၵျွင်းဢွၼ်ႇ ပႅင်ႈၼင်ႇ ဢဵၼ်ႁႅင်းမၼ်းမီးယူႇ၊ ထိုင်မႃး ပီ 2012 လိူၼ်မၢတ်ႉ 23 ဝၼ်းၼၼ်ႉ ၸဝ်ႈသြႃႇပၺ်ၺႃႇဝမ်ႇသ ဢဝ်ၵျွင်းမၼ်း မႃးလူႇတၢၼ်းပၼ် ၸဝ်ႈသြႃႇသုၶမ်း ဢၼ်မႃးႁေႃးတြႃး တမ်ႈတီႈ ၵျွင်းပိင်ႈၶဵတ်ႇ၊ ဝၢၼ်ႈပိင်ႈၶဵတ်ႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၸဝ်ႈသြႃႇသုၶမ်း သမ်ႉဝူၼ်ႉတႃႇ သႃႇသၼႃႇႁိူဝ်ႈႁိူင်းပိူင်းသႂ်ၵႂႃႇ ပုၼ်ႈတႃႇ မိူဝ်းၼႃႈသေ ၶိုၼ်းဢဝ်လူႇတၢၼ်းပၼ် မူႇၸုမ်း ၵမ်ႇမထၢၼ်း သထူင်ႇမူႇလမိၼ်းၵုၼ်း ဢၼ်ၸဝ်ႈသြႃႇမိူင်းၼွင် ဢွၼ်တႄႇတင်ႈမႃးၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ တႄႇဢဝ် ပီ 2013 မႃး ၸဝ်ႈသြႃႇပၼ်ႇတိတ (တူၼ်ႈတီး) မႃးဢွၼ်ၵေႃႇတင်ႈပဵၼ် ဝတ်ႉၵမ်ႇမထၢၼ်းသေ တေသိုပ်ႇႁဵတ်းပဵၼ် ဢွင်ႈတီႈ ၼင်ႈၵၢၼ်ြတႃးၵႂႃႇယူႇ။ ၼႂ်းပီ 2013-14 ၸဝ်ႈသြႃႇသုၶမ်း ႁဵတ်းလူႇပၼ်ၶူဝ်ဢုတ်ႇဢွၼ်ႇ တႃႇလတ်းၶၢမ်ႈ ႁွင်ႈၼမ်ႉတမ်ႇၽၢၵ်ႇသေ ႁႂ်ႈလႆႈတူၺ်း တၢင်းႁၢင်ႈလီ တၢတ်ႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၼႂ်းပီ 2015 လူင်ပွင်ၸိုင်ႈမိူင်းတႆး ၶုၼ်ၽွင်းလူင် ၽၢႆႇပႃႇမႆႉ လုင်းၸၢႆးဢၢႆႈပဝ်း ၸင်ႇၸႂ်ႉပိူၼ်ႈ မႃးၵူတ်ႇထတ်းတူၺ်းသေ ႁူႉထိုင်ဝႃႈ ပဵၼ်ပုၼ်ႇတႃႇ သႃႇသၼႃႇတေႁိူဝ်ႈႁိူင်းၼႆလႄႈ ၸင်ႇမၵ်းမၼ်ႈပၼ် ၼႃႈလိၵ်ႈ 35 ဢေႇၵယဝ်ႉ။ ပိူင်ထၢၼ်ႈ:!Main category
ပီႁူဝ်ပၢၵ်ႇ 5
ပီႁူဝ်ပၢၵ်ႇ 5 ၼႆႉ ပေႃးဢဝ် ပၵ်းယဵမ်ႈဝၼ်း ၵျူႇလီႇယႅၼ်ႇဝႃႈ တႄႇတီႈ ဢေႇတီႇ 401 သေ သုတ်းတီႈ ပီ 500 ယဝ်ႉ။ ပီႁူဝ်ပၢၵ်ႇၼၼ်ႉတႄႉ တွၼ်ႈတႃႇ ဢႅမ်ႇပႃႇရႃႇရူမ်း မိူင်းဝၼ်းတူၵ်းတႄႉ ပဵၼ်ၶၢဝ်းမူၺ်ႉယဝ်ႉ။ ၵမ်းလိုၼ်းသုတ်းမႃး ဢႅမ်ႇပႃႇရႃႇၼႆႉ လႆႈလူႉလႅဝ်ၵႂႃႇ မိူဝ်ႈ ဢေႇတီႇ 417 ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ တီႈမိူင်းၶႄႇၵေႃႈ ပွတ်းႁွင်ႇ ပွတ်းၸၢၼ်းၼႆသေ တႅၵ်ႇပဵၼ်သွင်တွၼ်ႈၵႂႃႇသေ တင်းသွင်ပႃႈသွင်ၽၢႆၼႆႉ ၶဝ်မၵ်းမၼ်ႈတူဝ်ၶဝ်ဝႃႈ ပဵၼ်ၸဝ်ႈဢႅမ်ႇပႃႇရၢႇ ၼႆယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ပီႁူဝ်ပၢၵ်ႇ ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ပီႁူဝ်ပၢၵ်ႇ 5
မႄႇၸႄႇတေႃး၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းၵျွၵ်ႉသႄႇ
ဝၢၼ်ႈမႄႇၸႄႇတေႃး  (မယ်ဇယ်တောရွာ, Meizeitaw) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇတမၢၼ်ႇတလိၼ်း၊ ၸႄႈဝဵင်းၵျွၵ်ႉသႄႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈပၢင်ႇဢူး၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 190523 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇၸလေႇၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 872 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 950 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 1822 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းၵျွၵ်ႉသႄႇ
ယႂႃႇပလႄး၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းၺွင်ႇဢူး
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းၺွင်ႇဢူး
ယေႇၶျူဝ်ႇ၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းမဵၵ်ႉထီႇလႃႇ
ဝၢၼ်ႈယေႇၶျူဝ်ႇ  (ရေချိုရွာ, Yaecho) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇတေႃးမ၊ ၸႄႈဝဵင်းမဵၵ်ႉထီႇလႃႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈမဵၵ်ႉထီႇလႃႇ၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 193888 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇတေႃးမၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 3487 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 4386 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 7873 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းမဵၵ်ႉထီႇလႃႇ
တိုဝ်ႉၼိဝ်ႉ၊ ဝၢၼ်ႈ
ဝၢၼ်ႈတိုဝ်ႉၼိဝ်ႉ (Tuenio,, တိညု) ၼႆႉ ပဵၼ်ဝၢၼ်ႈ ဢၼ်မီးၼႂ်း ဢိူင်ႇၼႃးၵူင်း၊ ၸႄႈဝဵင်း လၢင်းၶိူဝ်း၊ ၸႄႈတွၼ်ႈ လၢင်းၶိူဝ်း၊ မိူင်းတႆး ဢေႃႈ။
မျွၵ်ႉယႂႃႇလေး၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းမျိၼ်းၶျၢၼ်ႇ
ဝၢၼ်ႈမျွၵ်ႉယႂႃႇလေး  (မြောက်ရွာလေးရွာ, Myaukywarlay) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇတလူၵ်ႉမျူဝ်ႉ၊ ၸႄႈဝဵင်းမျိၼ်းၶျၢၼ်ႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈမျိၼ်းၶျၢၼ်ႇ၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 191275 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇတလူၵ်ႉမျူဝ်ႉၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 3873 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 4494 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 8367 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းမျိၼ်းၶျၢၼ်ႇ
ဢေႃးၵၢတ်ႉ 5
လိူၼ်ဢေႃးၵၢတ်ႉ (5) ဝၼ်းၼႆႉ ပေႃးဢဝ် ပၵ်းယဵမ်ႈဝၼ်းၵရီႇၵေႃးရီးယႅၼ်း ဝႃႈ ပဵၼ်ဝၼ်းထူၼ်ႈ (217) (ပေႃးပဵၼ် ပီဝႃႇထၢပ်ႈ ၼႆ ပဵၼ် ဝၼ်းထူၼ်ႈ (218))ဝၼ်းယဝ်ႉ။ တွၼ်ႈတႃႇတေသုတ်းပီၼႆႉ ၵိုတ်းထႅင်ႈယူႇ (148) ဝၼ်း။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၼ်းထိ ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဢေႃးၵၢတ်ႉ
1431
လိူၼ်ၸၼ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၾႅပ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မၢတ်ႉၶျ်
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢေႇပရႄႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မေႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျုၼ်ႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျူႇလၢႆႇ
(1) ဝၼ်း။
ဢေႃးၵၢတ်ႉ
(1) ဝၼ်း။
သႅပ်ႇထႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
ဢွၵ်ႇထူဝ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
ၼူဝ်ႇဝႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
တီႇသႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:1431
လႅတ်ႉပၢတ်ႉၵူင်း၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းဝၢၼ်းတႂိၼ်း
ဝၢၼ်ႈလႅတ်ႉပၢတ်ႉၵူင်း  (လက်ပါတ်ကုန်းရွာ, Letpatkone) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇဢိၼ်းၶမ်း၊ ၸႄႈဝဵင်းဝၢၼ်းတႂိၼ်း၊ ၸႄႈတွၼ်ႈမဵၵ်ႉထီႇလႃႇ၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 194586 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇဢိၼ်းၶမ်းၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 921 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 998 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 1919 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ဢၢင်ႈဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းဝၢၼ်းတႂိၼ်း
မႄႇၺူဝ်ႇ၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းမျိတ်ႉတႃး
ဝၢၼ်ႈမႄႇၺူဝ်ႇ  (မယ်ညိုရွာ, Meinyo) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇမိၼ်းဝုၼ်ႇ၊ ၸႄႈဝဵင်းမျိတ်ႉတႃး၊ ၸႄႈတွၼ်ႈၵျွၵ်ႉသႄႇ၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 190809 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇမိၼ်းဝုၼ်ႇၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 2420 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 2769 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 5189 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
မျိတ်ႉၵွၵ်ႉ၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းမတယႃႇ
မျိတ်ႉၵွၵ်ႉ (မြစ်ကောက်ရွာ, Myitkauk) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇမျိတ်ႉၵွၵ်ႉ၊ ၸႄႈဝဵင်းမတယႃႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈပၢင်ႇဢူး၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 190064 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇမျိတ်ႉၵွၵ်ႉၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 257 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 303 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 560 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ႁူၺ်ႈၽႄႇ၊ ဝၢၼ်ႈ
ဝၢၼ်ႈႁူၺ်ႈၽႄႇ (, Hoi Phe, ဟွေဖယ် (ဟိုဖယ်)) ၼႆႉ ပဵၼ်ဝၢၼ်ႈ ဢၼ်မီးၼႂ်း ဢိူင်ႇၵိူၼ်ႇတူလူင်၊ ၸႄႈဝဵင်းမွၵ်ႇမႆႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈ လၢင်းၶိူဝ်း၊ မိူင်းတႆး၊ မိူင်းမျၢၼ်ႇမႃႇၶႃႈဢေႃႈ။
ဢေႃးၵၢတ်ႉ 6
လိူၼ်ဢေႃးၵၢတ်ႉ (6) ဝၼ်းၼႆႉ ပေႃးဢဝ် ပၵ်းယဵမ်ႈဝၼ်းၵရီႇၵေႃးရီးယႅၼ်း ဝႃႈ ပဵၼ်ဝၼ်းထူၼ်ႈ (218) (ပေႃးပဵၼ် ပီဝႃႇထၢပ်ႈ ၼႆ ပဵၼ် ဝၼ်းထူၼ်ႈ (219))ဝၼ်းယဝ်ႉ။ တွၼ်ႈတႃႇတေသုတ်းပီၼႆႉ ၵိုတ်းထႅင်ႈယူႇ (147) ဝၼ်း။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၼ်းထိ ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဢေႃးၵၢတ်ႉ
ၶျွင်းၵႂႃႉ၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းမဵၵ်ႉထီႇလႃႇ
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းမဵၵ်ႉထီႇလႃႇ