cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
မၵူၺ်း (သဵင်မိူၼ် တူၼ်ႈထႅဝ်ပႅၵ်ႇ)
မၵူၺ်း ဢၼ်ဝႃႈၼႆႉ ၶႂ်ႈပွင်ႇဝႃႈ
ဝီႇၶီႇ
ဝီႇၶီႇ ၼႆႉ ပဵၼ်ဝႅပ်ႉသၢႆႉသေ ပဵၼ်ပပ်ႉသႅၼ်သမ်ႇဢွၼ်ႇလၢႆး ဢၼ်ၸၢင်ႈလုၵ်ႉတီႈ web browser သေၵေႃႈ မႄးထတ်းလႆႈၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ပေႃးဢဝ်ၽႃႇသႃႇၵႂၢမ်း ႁႃႇဝေႇယႅၼ်ႇ ဝႃႈ Wiki ဢၼ်ဝႃႈၼႆႉ မီးတီႈပွင်ႇဝႆႈ "ၽႂ်း" ဝႃႈၼႆယဝ်ႉ။
ၽိင်ႈပိူင်ႁၢင်ႈၸၢၵ်ႈ သၢမ်ယိူင်ႈ
ၽိင်ႈပိူင်ႁၢင်ႈၸၢၵ်ႈ သၢမ်ယိူင်ႈ ၼႆႉ ထုတ်ႇၵဵပ်းဢဝ် တီႈၼႂ်း Runnaround ဢၼ်ပဵၼ်ၶွင် ဢၢႆးသႅတ်ႉမေႃး ၽူႈတႅမ်ႈလိၵ်ႈပၢႆးသၢႆႊ ဝူၼ်ႉႁၼ် ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၽိင်ႈပိူင်ဢၼ်ၼၼ်ႉ လႆႈ သိုပ်ႇမိုတ်ႈမႃး မိူဝ်ႈပီ 1942 ၼၼ်ႉသေ ပေႃးတေလႆႈ ထုတ်ႇၵဵပ်းၼႄၼႆ မီးဝႆႉၼင်ႇ ၽၢႆႇတႂ်ႈၼႆႉယဝ်ႉ။
ဢၼ်ပဵၼ်ၽိင်ႈပိူင်ႁၢင်ႈၸၢၵ်ႈ ႁင်းဢၢႆးသႅတ်ႉမေႃး ၼႆႉ ပဵၼ်လွင်ႈႁုမ်ႇငမ်း ၵူၼ်းၼုမ်ႇလႄႈ ငဝ်းတူင်ႉၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ႁၢင်ႈၸၢၵ်ႈၼႆႉ ပေႃးဝႃႈလႆႈဢဝ်ပုၼ်ႈၽွင်း လူင်ပွင်ၸိုင်ႈလႄႈ ၸၢဝ်းၶိူဝ်းၵူၼ်းတင်းသဵင်ႈမႃးၼႆ ၽူႈတႅမ်ႈလိၵ်ႈၼၼ်ႉ သိုပ်ႇၽိူမ်ႉထႅမ်သႂ်ႇထႅင်ႈ ၽိင်ႈပိူင်မၢႆသီၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
သိၼ်ပႅတ်ႇပိူင်
သိၼ်ပႅတ်ႇပိူင်
႑. ပႃႇၼႃႇတိပႃႇတ = ၶႃႈတူဝ်ၸႂ်တၢႆ ႒. ဢတိၼ်ႇၼႃႇတႃႇၼ = မၢႆလၵ်ႉၶူဝ်းၶွင် ႓. ဢပြႁမၸရိယႃႇ = ပွင်ႁူမ်ႈၼွင်းၶၢဝ်း ႔. မုသႃႇဝႃႇၻ = တၢင်းပႅတ်ႉလႅၼ်မၢပ်ႇ ႕. သုရႃႇမေႇရယ = တၢပ်ႇမဝ်းယႃႈလဝ်ႈ ႖. ဝိၵႃႇလၽေႃးၸၼႃႇ = ၶဝ်ႈၵိၼ်ဝၢႆးဝၼ်း ႗. ၼိၸ်ႉၸ = လၼ်းၵၼ်းယွင်ႇၵႃႈ ႘. ဢုၵ်ႉၸႃႇသယၼ = သဝ်းယူႇတီႈတွၼ်း
မေႇ 2036
(26) ဝၼ်း
5
သိၼ်ပႅတ်ႇပိူင်
သိၼ်ပႅတ်ႇပိူင်
ငိူင်ႉဝႄႈဝႆႉ ပႂ်ႉပႃးၸူဝ်ႈၶၢဝ်းယဝ်ႉ။
သိၼ်ၵဝ်ႈပိူင်
သိၼ်ပႅတ်ႇပိူင်
႑. ပႃႇၼႃႇတိပႃႇတ = ၶႃႈတူဝ်ၸႂ်တၢႆ ႒. ဢတိၼ်ႇၼႃႇတႃႇၼ = မၢႆလၵ်ႉၶူဝ်းၶွင် ႓. ၵႃႇမေႇသုမိၸ်ႉသႃႇၸႃႇရ = ပွင်ၵူတ်ႉၼွင်းၶၢဝ်း ႔. မုသႃႇဝႃႇၻ = တၢင်းပႅတ်ႉလႅၼ်မၢပ်ႇ ႕. သုရႃႇမေႇရယ = တၢပ်ႇမဝ်းလဝ်ႈယႃႈ ႖. ဝိၵႃႇလ​ေ​​ၽေႃးတၼႃႇ = ၶဝ်ႈၵိၼ်ဝၢႆးဝၼ်း ႗. ၼိၸ်ႉၸ = လၼ်းၵၼ်းယွင်ႇၵႃႈ ႘. ဢုၵ်ႉၸႃႇသယၼ = သဝ်းယူႇတီႈတွၼ်း ႙.မဵတ်ႉတႃ သႁၷတေၼ ၸေတသႃ သၿ်ႉၿပႃၼ ၽူတေသု ၽရိတ်ႉတဝႃ ဝႁရၼမ် သမႃၻိယမိ
ၽိုၼ်ဢိင်
ၼႃႈလိၵ်ႈ 3၊ ပပ်ႉၵႅမ်မိုဝ်းယေႃးၵီႇ၊ ပၢင်တြႃးဢူမုၼ်ထမ်းႁူမ်ႈသႃႇ (တၢင်ႉယၢၼ်း)
ပၢင်ႇလၢႆႇ
ပၢင်ႇလၢႆႇ
ပၢင်ႇလၢႆႇ ဢၼ်ဝႃႈၼႆႉ ပဵၼ်ၶေႃႈၵႂၢမ်းတႆး ဢၼ်မီးတီႈပွင်ႇၸႅင်ႈလႅင်းလီၶေႃႈၼိုင်ႈ။ “ပၢင်ႇ” ဢၼ်ဝႃႈၼၼ်ႉ ပဵၼ်ဢွင်ႈတီႈ ဢၼ်ၵႂၢင်ႈၶႂၢင်လူင် ဢမ်ႇမီးသင်လပ်ႉသေ ပဵင်းဝႆႉၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ “လၢႆႇ” ဢၼ်ဝႃႈၼၼ်ႉတႄႉ ပဵၼ်တီႈ ၶွတ်ႇယွတ်ႈ သုတ်းယွတ်ႈ ႁွင်ႈၼမ်ႉ၊ ၶေးၼမ်ႉ၊ ႁၢင်ၼမ်ႉၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ယွၼ်ႉၼၼ် ၶေႃႈၵႂၢမ်း ပၢင်ႇလၢႆႇ ဢၼ်ဝႃႈၼၼ်ႉ မီးတီႈပွင်ႇဝႃႈ ၼမ်ႉတၵႃႉၼမ်ႉ မႃးၶွၼ်ႈၵၼ်သေ ပဵၼ်ပၢင်ႇပဵၼ်ပိုၼ်ႉလူင်ဝႆႉ ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၵမ်ႈၽွင်ႈၵေႃႈ ႁွင်ႉဝႃႈ “ပၢၵ်ႇလၢႆႇ” ၼႆယဝ်ႉ။ ယွၼ်ႉပိူဝ်ႈ မႄႈၼမ်ႉ ဢၢၼ်ႇႁူဝ်ပၢၵ်ႇမၼ်းၼၼ်ႉ လၢႆႇမၼ်း မႃးၶွၼ်ႈၵၼ်ဝႆႉ တီႈလဵဝ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ပၢင်ႇလၢႆႇ ဢၼ်ဝႃႈၼၼ်ႉ ပဵၼ်ပၢင်ႇၼမ်ႉၵႂၢင်ႈလူင် ဢၼ်လဵၵ်ႉသေ သမုတ်ႉတရႃႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ပၢင်ႇလၢႆႇလူင် 13 မႄႈ
ၼႂ်းၵမ်ႇၽႃႇၼႆႉ ပၢင်ႇလၢႆႇလူင် ဢၼ်ထၢင်ႇၸႅင်ႇၼၼ်ႉ မီးယူႇ 13 မႄႈ။
သိင်ႇၵႃႇလေႃးဝႃတ တၢင်းၵျၢင်ႉၵမ်ၵူၼ်း
ၽြႃးတြႃးလႄႈသင်ႇၶႃႇ ၊ ႁူမ်ႈသြႃႇသမႃး ပေႃႈဢိၵ်ႇမႄႈလႃပႃး ၊ ဝႆႈဢူးၶျႃးၵူႈမိူဝ်ႈ ၶေႃႈၼႄဢေႃးဝႃႇတ ၊ သိင်ႇၵႃႇလၸၢႆးလီ ၼႂ်းသုတ်ႉပႃႇထိၵႃႇ ၊ ၻီၶၼိၵႃႇယႃႇၽိုၼ်ထမ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ၼႃးလိၵ်ႈ (႒႐႗) ၊ တြႃးပုတ်ႉထၽႃႇသႃႇ (ၸၼ်ႉငဝ်ႈ) ထၢၼ်ၽွင်းလူင်သႃႇသၼႃႇ၊ ဢိတ်ႇဢွၵ်ႇတီႈ ထၢၼ်ၵူမ်းသႃႇသၼႃႇ ပီ 1999
သိမ်ႇသၢမ်ပိူင်
သိမ်ႇၶၼ်ႇထ
သိမ်ႇၶၼ်ႇထ ဢၼ်ဝႃႈၼႆႉ ပဵၼ်သိမ်ႇဢွၼ်ႇ ဢၼ်မၵ်းမၢႆဢဝ် ယေႈပွၵ်ႈ ယေႈတွၼ်ႈသေ ဢၼ်ဢမ်ႇၸႂ်ႈသိမ်ႇၵႃႇမ၊ သိမ်ႇမႁႃႇၸိူဝ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
သိမ်ႇသမႃႇၼသမ်ႇဝႃႇတ
သိမ်ႇသမႃႇၼသမ်ႇဝႃႇတဢၼ်ဝႃႈၼႆႉၸမ်ႉ ပဵၼ်သိမ်ႇဢၼ်ဢဝ် သမႃႇၼသမ်ႇဝႃႇသ ၵမ်ႇမဝႃႇၸႃႇသေ ၽတ်းလွတ်ႈ သမ်ႇမုၵ်ႈၼၼ်ႉယူႇယဝ်ႉ။
သိမ်ႇဢဝိပ်ႉပဝႃႇသ
သိမ်ႇဢဝိပ်ႉပဝႃႇသ ဢၼ်ဝႃႈၼႆႉၸမ်ႉ ပဵၼ်သိမ်ႇဢၼ်ဢဝ် ၵမ်ႇမဝႃႇၸႃႇ ဢဝိပ်ႉပဝႃႇသသေ ၽတ်းလွတ်ႈ သမ်ႇမုၵ်ႈဝႆႉၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ပေႃးဢဝ် ၵမ်ႇမဝႃႇၸႃႇ ဢၼ်ၼၼ်ႉ သမ်ႇမုၵ်ႈဝႆႉၸိုင် ၸဝ်ႈရႁၢၼ်း ၽၢတ်ႇသၢင်ႇၵၢၼ်း ဢၼ်တၢင်ႇဢတိတ်ႉထၢၼ်ႇဝႆႉၼၼ်ႉ ၵွႃႇၼွၼ်းၼိူဝ်မၼ်း ဢမ်ႇထုၵ်ႇဢႃႈပၢတ်ႈ၊ ၵူၺ်းၵႃႈ သၢင်ႇၵၢၼ်းၼၼ်ႉ တေဢမ်ႇလႆႈပဵၼ် ဢၼ်ဝႆႉဝႆႉၼႂ်းဝၢၼ်ႈလႄႈ ၼႂ်းႁိမ်းႁွမ်းဝၢၼ်ႈ ၼၼႆယဝ်ႉ။ ပေႃးဢမ်ႇၼၼ်ႉတႄႉ ပေႃးၼႃႈမိူင်းၸမ်လႅင်းလႄႈ သၢင်ႇၵၢၼ်း ဢမ်ႇမီးႁိမ်းတူဝ်ၵဝ်ႇၸိုင် ထုၵ်ႇဢႃႇပၢတ်ႈယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ၼႃႈလိၵ်ႈ ႑႓႓၊ ပပ်ႉၸဝ်ႈရႁၢၼ်း ယိပ်းတိုဝ်း၊ ၸဝ်ႈသြႃႇပၺ်ႇၺႃႇသႃႇမိ တူယႃး ၶပ်းၶိုင်
ၵူၼ်းႁၢႆႉ
ၵူၼ်းႁၢႆႉ
ၵေႃႉဢၼ်မီးတၢင်းယၢမ်ႈႁၢႆႉသေ ၸိူဝ်းပဵၼ်တၢင်းယၢမ်ႈႁၢႆႉၸိူဝ်းၼၼ်ႉ မၼ်းမေႃႁဵတ်း ၵႃႈပွင်ႇၵႃႈလၼ်။ ပေႃးဢဝ်ၵႂၢမ်းပႃႇလိဝႃႈ ပႃႇလ (ၼၼ်) ပႃလၼမ် ၵူၼ်းႁၢႆႉ ၵူၼ်းဢၼ်ပႆႇၺႃႇလဵၵ်ႉဢေႇၵေႇမၢင်၊ ၵေႃႉဢမ်ႇမေႃၸႅၵ်ႇႁူႉဝႃႈ လွင်ႈလႂ်ပဵၼ် လွင်ႈၽိတ်းလွင်ႈထုၵ်ႇၼႆယဝ်ႉ။ တွၼ်ႈတႃႇပဵၼ် ၵူၼ်းႁၢႆႉၼႆႉ မၼ်းငၢႆႈၼႃႇ။ ၵူၼ်းႁၢႆႉဢၼ်ဝႃႈၼႆႉ ပေႃးၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈ လွင်ႈၽွၼ်းလီၸဝ်ႈၵဝ်ႇမႃးသေ မၼ်းမေႃဝူၼ်ႉၶွပ်ႈပၼ် ၵေႃႉဢၼ်ယၢမ်ႈႁဵတ်းၽွၼ်းလီ ပၼ်မၼ်းမႃးယူႇ။
ၵူၼ်းႁၢႆႉ (ၵႂၢမ်းပၢၼ်မႂ်ႇ)
ၶေႃႈၵႂၢမ်းၼႆႉ ၵႆႉဢဝ်ၸႂ်ႉတႃႇ ယဝ်ႉယွၵ်ႇလၢတ်ႈ​လဵၼ်ႈတေႃႇၸူး ၵေႃႉႁၵ်ႉၵေႃႉပႅင်းႁဝ်း။
လူဆိုး
ၵူၼ်းဢၼ်ႁၢႆႉ၊ ဢၼ်ဢမ်ႇပေႃးဝူၼ်ႉသီႇဝူၼ်ႉႁႃႈ။
ၵူၼ်းႁၢႆႉ သွင်ယိူင်ႈ
ပဵၼ်ၵူၼ်းႁၢႆႉယူႇသေတႃႉ သင်ၸိူဝ်ႉဝႃႈ မၼ်းႁူႉ လွင်ႈဝႃႈမၼ်းပဵၼ် ၵူၼ်းႁၢႆႉသေ ႁူႉၸွမ်းၼင်ႇပိူင်ပဵၼ်ယူႇၼႆ တေလႆႈဝႃႈ မၼ်းၼႆႉ မိူၼ်ၼင်ႇ ၽူႈမီးပႆႇၺႃႇယဝ်ႉ (ၵူၺ်းၵႃႈဝႃႈ ၵႆႉယၢမ်ႈလႆႈငိၼ်း ပိူၼ်ႈဝႃႈ ၵူၼ်းမီးပႆႇၺႃႇသေ ပဵၼ်ၵူၼ်းႁၢႆႉၼႆႉ လီလႆႈၵူဝ်သေပိူၼ်ႈၼႆႉယဝ်ႉ)။ ပဵၼ်ၵူၼ်းႁၢႆႉသေ သမ်ႉထၢင်ႇတူဝ်ၸဝ်ႈၵဝ်ႇပဵၼ် ၽူႈမီးပႆႇၺႃႇ၊ လွင်ႈၸဝ်ႈၵဝ်ႇ ႁၢႆႉၼၼ်ႉၵေႃႈ ယင်းဢမ်ႇႁူႉတူဝ်ၸဝ်ႈၵဝ်ႇၶိုၼ်းၼႆတႄႉ မၼ်းၼႆႉပဵၼ် ၽူႈႁၢႆႉ ဢမ်ႇမီးပႆႇၺႃႇယဝ်ႉ
ဢေႇပရႄႇ 1979
(26) ဝၼ်း
5
ဢေႇပရႄႇ 1911
(26) ဝၼ်း
5
သိၼ်ႁႃႈပိူင်
ၽိုၼ်ဢိင်
ၼႃႈလိၵ်ႈ 2၊ ပပ်ႉၵႅမ်မိုဝ်းယေႃးၵီႇ၊ ပၢင်တြႃးဢူမုၼ်ထမ်းႁူမ်ႈသႃႇ (တၢင်ႉယၢၼ်း)
သမ်ႇမေႃးတမႃႇၼ၊ ၸၢတ်ႈ
33 - ꩡၢတ်ႈသမ်ႇမေႃးၻမႃႇၼ
(သမ်ႇမေႃးၻမႃႇၼ = ၽွမ်ႉႁူမ်ႈၵၼ်) ၽွမ်ႉၵၼ်ပဵၼ်ဢဵၼ်ႁႅင်း၊ ပႅင်းၵၼ်ၸင်ႇၶိုၼ်ႈယႂ်ႇ
ဝတ်ႉထုပၸ်ႉၸုပၼ်ႇ
ၽွင်းမိူဝ်ႈ မုၼ်ၶမ်းၽြႃး တိုၵ်ႉယူႇသဝ်း တမ်ႈတီႈ ဝတ်ႉၼိၷြေႃးꩪႃႇရႃႇမ မိူင်းၵပိလဝတ်ႉၼၼ်ႉ ၵဵဝ်ႇၵပ်းလူၺ်ႈ လွင်ႈၽိတ်းထဵင်ၵၼ် ၶဵၼ်းႁူဝ်သေ မုၼ်ၶမ်းၽြႃး ၸင်ႇတေႁေႃး ၸၢတ်ႈ တီႈတႂ်ႈၼႆႉယဝ်ႉ။ (ၸိူင်းတီႈၵႂၢင်ႈမၼ်း တူၺ်းတီႈၼႂ်း ꩡၢတ်ႈ“ၵုၼႃႇလ”ၼၼ်ႉတႃႉ) ၵမ်းၼၼ်ႉ မုၼ်ၶမ်းၽြႃးၸင်ႇဝႃႈတီႈ သၢႆၶိူဝ်းသႃႇၵီႇမၼ်းၸဝ်ႈဝႃႈ “ဢမ်ႇၵိုင်ႇလီ ၽိတ်းၽႅၵ်ႇ တႅၵ်ႇထဵင်ၵၼ်၊ ၸၢတ်ႈၵွၼ်ႇ တေႃႈၵႃႈ ပဵၼ်သတ်းတိရၸ်ႉꧡၢၼ်ႇၵူၺ်းသေတႃႉ မိူဝ်ႈၽွမ်ႉၵၼ်ၼၼ်ႉ ဢွင်ႇပႄႉၽူႈၶဵၼ်သေ မိူဝ်ႈဢမ်ႇၽွမ်ႉၵၼ်ၼၼ်ႉ လႆႈလူႉလႅဝ် တူၵ်းသုမ်းမႃးယဝ်ႉ”ၼႆသေ ၸင်ႇတေ ႁေႃးၼႄ ꩡၢတ်ႈၵွၼ်ႇဝၼ်းလင်ၼင်ႇၼႆယဝ်ႉ-
ဝတ်ႉထုဢတိတ်ႉ
မိူဝ်ႈၵွၼ်ႇ ၼေႃႇၶမ်းၽြႃး ပဵၼ်ၶိူဝ်းၼူၵ်ႉၶုမ်ႈသေ ယူႇသဝ်းလူၺ်ႈ ၼူၵ်ႉၶုမ်ႈတင်းၼမ် တီႈၼႂ်း ထိူၼ်ႇယဝ်ႉ။ ၽွင်းၼၼ်ႉ သမ်ႉမီး မူးသိူဝ်းၵေႃႉၼိုင်ႈ ၵႆႉလႄႇတီႉၺွပ်းဢဝ် ၼူၵ်ႉၶုမ်ႈၶၢႆသေ ႁႃလဵင်ႉ တွင်ႉမၼ်းယူႇ။ ၼေႃႇၶမ်းၼူၵ်ႉၶုမ်ႈ ၸင်ႇသင်ႇလၢတ်ႈ ၼူၵ်ႉၶုမ်ႈတင်းသဵင်ႈဝႃႈ “ပေႃးဝႃႈ မူးသိူဝ်းဢဝ်ၶႄ ဝၢၼ်ႇၺႃးသႂ်ႇၼႆၸိုင် ဢွၼ်ၵၼ် ဢဝ်ႁူဝ်မူၼ်ႉဢွၵ်ႇႁူးၶႄ ၼိုင်ႈႁူးၼိုင်ႈတူဝ်သေ မိၼ်ႁူမ်ႈၵၼ် ဢဝ်ၵႂႃႇပူဝ်ႉသႂ်ႇ ၼိူဝ်ယုမ်းသေ မူၼ်ႉဢွၵ်ႇတႃႉ”ၼႆယဝ်ႉ။ ၼူၵ်ႉၶုမ်ႈၶဝ်ၵေႃႈ ဢွၼ်ၵၼ်ႁဵတ်းၸိူင်ႉၼင်ႇ ၶုၼ်ၼူၵ်ႉၶုမ်ႈ သင်ႇလၢတ်ႈဝႆႉၼၼ်ႉလႄႈ မူး သိူဝ်း ဢမ်ႇတီႉလႆႈၼူၵ်ႉၶုမ်ႈသေ ပွၵ်ႈမိူဝ်းၵႂႃႇ မိုဝ်းလၢႆလၢႆယဝ်ႉ။ ပေႃးဝႃႈ မူးသိူဝ်းမိူဝ်းၵႂႃႇ မိုဝ်းပဝ်ႇၼႆၸိုင် ၼၢႆးမူးသိူဝ်း ႁၼ်ၽိတ်းၼိူဝ်မူးသိူဝ်းသေ တၢင်ႇတၢင်းၽိတ်းယူႇယဝ်ႉ။ ၵမ်းၼၼ်ႉ ၵမ်းၼၼ်ႉ မူးသိူဝ်း ၸင်ႇဝႃႈ “ယႃႇပေထၢင်ႇၽိတ်းယူႇ၊ ၼူၵ်ႉၶုမ်ႈၶဝ် ၽွမ်ႉၵၼ်လႄႈ ၸင်ႇဢမ်ႇၺွပ်းလႆႈၶဝ်ဢိူဝ်ႈ၊ ယႃႇပေ မႆႈၸႂ်၊ ၼူၵ်ႉၶုမ်ႈၸိူဝ်းၼႆႉ ၶဝ်ဢမ်ႇပႄႉၽွမ်ႉၵၼ်လႆႈတႃႇသေႇ၊ ဝၼ်းၼိုင်ႈၶဝ်တေတႅၵ်ႇယၢႆႈၵၼ်ယူႇ၊ ပေႃးဝႃႈ ၶဝ်တႅၵ်ႇၵၼ်ၼႆတႄႉ တေဢဝ်ၼူၵ်ႉၶုမ်ႈသေ ပွၵ်ႈမႃးႁိူၼ်းယူႇၵႂႃႈ” ၵွပ်ႈဝႃႈ ၶႂ်ႈဝႃႈၼင်ႇၼႆ လႄႈ ၸင်ႇလွတ်ႈႁေႃးၷႃႇထႃႇတီႈတႂ်ႈၼႆႉယဝ်ႉ-
ပႃႇꩮိ
33 -	သမ်မေႃၻမႃၼႃ ၷၸ်ꧡၼ်တိ၊ ꩡႃလမႃၻႃယ ပၵ်ၶိၼေႃ။ ယၻႃ တေ ဝိဝၻိသ်သၼ်တိ၊ တၻႃ ဢေႁိၼ်တိ မေ ဝသံ။
ပိၼ်ႇတႆး
ၼူၵ်ႉၶုမ်ႈ ဢၼ်ဝႃႈယၢပ်ႇၼၼ်ႉ မႃးပဵၼ် ၻေႇဝၻတ်ႈ။
(2) ၽွမ်ႉၵၼ်ပဵၼ်ဢဵၼ်ႁႅင်း၊ ပႅင်းၵၼ်မၼ်ႈၵိုမ်းၵႅၼ်ႇ။ (3) ဝူဝ်းၽၢတ်ႇၽုင်ပဵၼ်ၼိူဝ်ႉ၊ ၵူၼ်းၽၢတ်ႇၸိူဝ်ႉပဵၼ်ပိူၼ်ႈ။
သိၼ်ႁႃႈ
ၽွၼ်းလီၽွၼ်းၸ ဢမ်ႇဢဝ်တၢႆပိူၼ်ႈ လႄႈ ဢဝ်တၢႆပိူၼ်ႈ
သင်ဝႃႈဢဝ်တၢႆတူဝ်မီးၸႂ်မဵဝ်းလႂ်သေဢမ်ႇဝႃႈ တၵ်းတေလႆႈတူၵ်းငရၢႆးယူႇယဝ်ႉ။ လွတ်ႈဢွၵ်ႇငရၢႆးမႃးယဝ်ႉသေတႃႉ တေမႃးပဵၼ်
ၽွၼ်းလီၽွၼ်းၸ ဢမ်ႇလၵ်ႉလႄႈ လၵ်ႉ
ၶူဝ်းၶွင် ဢၼ်မီးၸႂ်လႄႈသင်၊ ဢမ်ႇမီးၸႂ်လႄႈသင် ဢၼ်ၸဝ်ႈပိူၼ်ႈ ဢမ်ႇပၼ်ၼၼ်ႉ သင်ဝႃႈ လၵ်ႉဢဝ်၊ ၸူၼ်ဢဝ်၊ ပေႉၵိၼ်ႁိမ်ဢဝ်၊ လႅၼ်ႁိဝ်ႈလၵ်ႉဢဝ် တီႈမၢၵ်ႇၸွႆႉမၢၵ်ႇၶၼ်၊ လၵ်ႉဢဝ်ၼမ်ႉသႂ်ႇၼႂ်းၵုၼ်ႇၶူဝ်းၶၢႆသေ လၵ်ႉလႅၼ်ၶၢႆ၊ လၵ်ႉလႅၼ်ၶျ​​ေႃးဢဝ်ၶူဝ်းၵူၼ်းငိူဝ်ႈ၊ ၵူၼ်းဢႃႉ ၵူၼ်းဢမ်ႇႁူႉသင်၊ လွၵ်ႈငိူတ်ႈဢဝ်ၶူဝ်းၶွင်ပိူၼ်ႈ၊ ၸူၵ်းဢဝ်ၶူဝ်းၶွင်ပိူၼ်ႈ လွင်ႈၵူတ်ႉသေ ဢဝ်တင်းလူင်ၼႆႉ ပဵၼ်လၵ်ႉဢဝ်ယဝ်ႉ။ ၵေႃႉဢၼ်ၽိတ်းၽႅၵ်ႇ လွင်ႈလၵ်ႉ ဢတိၼ်ႇၼႃႇၻႃႇၼၼႆႉ ပေႃးတၢႆၼႆ တေလႆႈၵႂႃႇ ငရၢႆး ၊ လွတ်ႈပူၼ်ႉငရၢႆးမႃးသေ ပေႃးဝႃႈမႃးပဵၼ်ၵူၼ်းၼႆၵေႃႈ -
ၽွၼ်းလီၽွၼ်းၸ ဢမ်ႇၽိတ်းၽႅၵ်ႇၵႃႇမ​လႄႈ ၽိတ်း
လိူဝ်သေမေးၸဝ်ႈၵဝ်ႇ၊ လိူဝ်သေၽူဝ်ၸဝ်ႈၵဝ်ႇ ပေႃးဝႃႈၵႂႃႇ ၽိတ်းၽႅၵ်ႇပူၼ်ႉလိူဝ် ၵူတ်ႉၵဝ်းၼၼ်ႉ ပွင်ႇဝႃႈ "ၽိတ်းၽႅၵ်ႇလွင်ႈၵႃႇမ" ၼႆယဝ်ႉ။ ၵေႃႉဢၼ်ၵႂႃႇ ၽိတ်းၽႅၵ်ႇၼၼ်ႉ ႁွင်ႉဝႃႈ "ၵူၼ်းၽိတ်းၵႃႇမေႇသု ၵူၼ်းၽိတ်းၽွၵ်ႇ" ၼႆယဝ်ႉ။ ၵေႃႉဢၼ် ၽိတ်းၽႅၵ်ႇၼၼ်ႉ ပေႃးဝႃႈတၢႆၼႆ လႆႈၵႂႃႇတူၵ်းငရၢႆးယဝ်ႉ။ ပေႃးလွတ်ႈငရၢႆးသေ သင်ဝႃႈမႃးပဵၼ်ၵူၼ်းၼႆၸိုင် -
ၽွၼ်းလီၽွၼ်းၸႃႉ လွင်ႈဢမ်ႇပႅတ်ႉလႅၼ် လႄႈ လွင်ႈပႅတ်ႉလႅၼ်
ဢဝ်တူဝ်သေလႄႈသင် ၊ ဢဝ်သူပ်းသေလႄႈသင် ပႅတ်ႉလႅၼ်ႁႂ်ႈပိူၼ်ႈလူႉသုမ်းၼၼ်ႉ ပွင်ႇဝႃႈ ၽိတ်းပူၼ်ႉလူၼ်ႉလိူဝ် မုသႃႇဝႃႇၻယဝ်ႉ။ လွင်ႈလၢတ်ႈ ဢမ်ႇၸိုဝ်ႈဢမ်ႇၸႂ်ႈ ႁႂ်ႈပိူၼ်ႈလူႉယႂ်ႇသုမ်းၼမ်ယႂ်ႇၵႃႈႁိုဝ်ၵေႃႈ တၢင်းၽိတ်းမၼ်းယႂ်ႇ တၢၼ်ႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၵေႃႉၼၼ်ႉ ပေႃးဝႃႈတၢႆၼႆ တၵ်းၵႂႃႇတူၵ်းငရၢႆး၊ ပေႃးလွတ်ႈငရၢႆးသေ မႃးပဵၼ် ၵူၼ်းၼႆၸိုင် -
ၽွၼ်းလီၽွၼ်းၸႃႉ ဝႄႈလဝ်ႈယႃႈမဝ်းလႄႈ ဢမ်ႇဝႄႈ
လဝ်ႈလႄႈယႃႈမဝ်းၵမ်ၸိူဝ်းၼႆႉ ပေႃးဝႃႈယၢမ်ႈၵိၼ်ပွၵ်ႈၼိုင်ယဝ်ႉၼႆၸိုင် ၸၢင်ႈၶႂ်ႈသိုပ်ႇၵိၼ်ထႅင်ႈယူႇ။ ပေႃးဝႃႈၵိၼ်သေ မဝ်းလိူဝ်ႁႅင်းမႃးၼႆၸိုင် ႁဝ်းၼင်ႇၵၼ်လႄႈသင်၊ တင်းပိူၼ်ႈတၢင်ႇၵေႃႉလႄႈသင် ၸၢင်ႈၽိတ်းၽႅၵ်ႇၵၼ်၊ ပေႃႉႁႅမ်ၵၼ်၊ ၸၢင်ႈၽိတ်းၼႃႈႁိူၼ်းပိူၼ်ႈ ၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။ လွင်ႈၵိၼ်လဝ်ႈသူႇယႃႈၼႆႉ ၸၢင်ႈပၼ်ၽွၼ်းႁၢႆႉပုၼ်ႈတႃႇ ၸၢၼ်ႈၼႆႉတေႃႇပေႃးတၢႆသေ ဢမ်ႇၵႃး သင်ဝႃႈတၢႆၵႂႃႇၼႆၸိုင် ၸၢင်ႈၵႂႃႇတူၵ်းငရၢႆးယဝ်ႉ။ ၵေႃႉဢၼ်ၵိၼ်လဝ်ႈသူႇယႃႈ ယႃႈမဝ်းၵမ်ၼၼ်ႉ ၸၢတ်ႈၼႆႉဢိၵ်ႇၸၢတ်ႈၼႃႈ ၸၢင်ႈပဵၼ် -
ၽွၼ်းလီသိၼ်ႁႃႈတဵမ်ထူၼ်ႈ
ၵူၼ်းၵေႃႉဢၼ် သိၼ်သီႇလတဵမ်ထူၼ်ႈၼၼ်ႉ ၸၢင်ႈလႆႈၽွၼ်းလီ ၸိူင်ႉၼင်ႇလၢတ်ႈမႃးၼၼ်ႉသေဢမ်ႇၵႃး ၽွၼ်းလီႁႃႈပိူင်ၼႆႉၵေႃႈ ၸၢင်ႈလႆႈၼႆ မုၼ်ၶမ်းၽြႃးႁေႃးပၼ် ၵူၼ်းဝၢၼ်ႈ ပႃႇတလိယူႇယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
<References />
လႅင်ႊလၢဝ်
ပၢႆးလႅင်ႊလၢဝ်ဢၼ်ဝႃႈၼႆႉ ပဵၼ်ပၢႆးသၢႆႊၾိင်ႈတိုၼ်းပဵၼ် ဢၼ်ပဵၼ်ပၢႆးႁဵၼ်းလွင်ႈၶူင်းၾႃႉ ၸိူင်ႉၼင်ႇ လွင်ႈလိူၼ်၊ လွင်ႈလူၵ်ႈ၊ လွင်ႈလၢဝ်၊ လွင်ႈၼႅပ်ႇပူႇလႂ်ႇ၊ လႄႈ လွင်ႈတၢင်းၸၢင်ႉ။ ယဝ်ႉၵေႃႈ ပဵၼ်ပၢႆးႁဵၼ်းဢၼ်ၵွင်ႉတင်းတင်း ပၢႆးလႅင်ႊတူဝ်ႁၢင်ႊ၊ ပၢႆးပိုတ်ႇထၢတ်ႈ၊ ပၢႆးၼပ်ႉသွၼ်ႇ၊ လႄႈ လၢႆႊႁၢင်ႊၶွင်ၶူဝ်းၸွင်ႈ၊ ၽိင်ႈဢၼ်ၵိူတ်ႇပဵၼ်ယူႇတၢင်းၼွၵ်ႈလႅင်ႊလူမ်းလုမ်ႈၾႃႉ ႁူမ်ႈပႃးတင်း လၢဝ်းႁိူဝ်ႈလႅင်းလူင်၊ လွင်ႈသၢႆးလႅင်းၵႃႇမႃႇ၊ လႄႈ လွင်ႈၾူင်းသၢႆပိုၼ်ႉလင်လႅင်ႊၾႃႉ။ ပၢႆးဢၼ်ၵဵဝ်ႇတင်းပၢႆးလႅင်ႊလၢဝ်သေ သမ်ႉပိူင်ႈပႅၵ်ႇၵၼ်ၼၼ်ႉၸမ်း ပဵၼ် ပၢႆးလႅင်ႊၾႃႉ (cosmology) ဢၼ်ပဵၼ် ပၢႆးႁဵၼ်းလွင်ႈၾႃႉမိုၼ်ႇမုင်ႊတင်းလုမ်ႈ။
ပၢႆးလႅင်ႊလၢဝ်ၼႆႉ ပဵၼ်ပၢႆးႁဵၼ်းလၢႆးသၢႆႊ ဢၼ်ၵဝ်ႇၵႄႇႁိုင်ႁီးသေပိူၼ်ႈဢၼ်ၼိူင်ႈ ၼႂ်းပၢႆသၢႆႊတင်းလၢႆ။ ၸဵမ်မိူဝ်ႈမိုၼ်ႉသိုၼ်းၵွၼ်ႇမႃးၼၼ်ႉ ၸၢဝ်းဢီႇၸိပ်ႉ၊ ၸၢဝ်းပေႇပီႇလူၼ်ႇ၊ ၸၢဝ်းရိၵ်ႉ၊ ၸၢဝ်းၶႄႇ၊ ၸၢဝ်းဢိၼ်းတီးယႂ်း၊ ၸၢဝ်းဢီႇရၢၼၼ်ႇလႄႈ ၸၢဝ်းမႃႇယႃႇၶဝ် လဵပ်ႈႁဵၼ်းလွင်ႈၾႃႉၵၢင် ႁၢဝ်ယၢမ်းၵၢင်ၶိုၼ်းမႃးယူႇယဝ်ႉ။ မိူဝ်ႈပၢႆးလႅင်ႊလၢဝ်ပႆႇပဵၼ်မႃးပၢႆးသၢႆႊပၢၼ်မႂ်ႇၼၼ်ႉ မီးၵၢၼ်ၶူင်ႊသၢင်ႈဢွၵ်ႇမႃးသႅင်ၸၢဝ်ႇမုင်ႊ(telescop)။ ပေႃးတေၶႆႊၶိုၼ်းပိုၼ်းပဵၼ်မႃးမၼ်းၸိုင် ပၢႆးလႅင်ႊလၢဝ်ၵေႃႈ လႆႈမီးပိူင်ၵၢၼ်လဵပ်ႈႁဵၼ်းတင်းၼမ်တင်းလၢႆ မိူၼ်ၸိူင်ႉၼင်ႇ ပၢႆးလႅင်ႊတႅၵ်ႈလၢဝ်၊ ပၢႆးတႅၵ်ႈတၢင်ႉမိူင်း၊ ပၢႆးလဵပ်ႈႁဵၼ်း လႅင်ႊလၢဝ်၊ လႄႈ ၵၢၼ်ႁဵၼ်းပၵ်းယဵမ်ႈဝၼ်း။ ၵူၺ်းၼႃႇ ပၢႆးလႅင်ႊလၢဝ်ဝၼ်းမိူဝ်ႈၼႆႉၼႆႉ ပိူင်လူင်မၼ်း ပၵ်းၸႂ်ၼိူဝ် ပၢႆးတူဝ်ႁၢင်ႊလႅင်ႊလၢဝ်(astrophysics)။
ဢပၼ်ႇၼၵ၊ ၸၢတ်ႈ
ဝတ်ႉထု ပၸ်ႉၸုပၼ်ႇ
ၽွင်းမိူဝ်ႈမုၼ်ၶမ်းၽြႃး ယူႇသဝ်းတမ်ႈတီႈ ဝတ်ႉꩡေႇတဝၼ်ႇၼၼ်ႉ တပႄးတိတ်ႉထိႁႃႈပၢၵ်ႇ ၸိူဝ်းၼၼ်ႉ ၸင်ႇၸွမ်းဢူၺ်းၵေႃႉၶဝ် သထေးလူင်ဢၼႃႇထပိၼ်ႇသေ မႃးၸူးတမ်ႈတီႈမုၼ်ၶမ်းၽြႃး ယဝ်ႉ။ ထွမ်ႇတြႃး၊ လူႇတၢၼ်း၊ ၵမ်သိၼ်ႁဵတ်းၼႆသေ လႅၵ်ႈလၢႆႈၼပ်ႉယမ်ၵိူဝ်းလီမုၼ်ၶမ်းၽြႃးမႃးယူႇယဝ်ႉ။ ပေႃးဝႃႈ မုၼ်ၶမ်းၽြႃးၶၢႆႉၵႂႃႇယူႇသဝ်းတမ်ႈတီႈ မိူင်းရႃႇၸၵႁၵေႃႈ ၸိူဝ်းၶဝ်ဢၼ်ပဵၼ်တပႄး တိတ်ႉထိသေ မႃးပဵၼ်တပႄးၽြႃးၼၼ်ႉ ၶိုၼ်းၵႂႃႇၼပ်ႉယမ်ၵိူဝ်းလီ တိတ်ႉထိၶဝ်ၶိုၼ်းယဝ်ႉ။ ပေႃးဝႃႈ မုၼ်ၶမ်းၽြႃး လႆႈႁူႉထိုင် လွင်ႈဢၼ်ၶဝ် ၼပ်ႉယမ်ၵိူဝ်းလီ ၽၢႆႇၼႃႈပိူင်ၼိုင်ႈ ၽၢႆႇလင်ပိူင်ၼိုင်ႈၼႆ ၸင်ႇဝႃႈ “မိူဝ်ႈၵွၼ်ႇၵေႃႈ ယွၼ်ႉပိူဝ်ႈ တီႈပိုင်ႈဢိင်ႇဢမ်ႇမၢၼ်ႇမႅၼ်ႈလႄႈ လႆႈလူႉသုမ်းမႃးယဝ်ႉ”ၼႆသေ ၸင်ႇႁေႃးၶႆႈၼႄ ꩡၢတ်ႈၵဝ်ႇ ဝတ်ႉထုဢတိတ်ႉ ၸိူင်ႉၼင်ႇတီႈတႂ်ႈၼႆႉယဝ်ႉ။
ဝတ်ႉထုဢတိတ်ႉ
ပဵၼ်ၽွင်းမိူဝ်ႈ ပၢၼ်ၶုၼ်ႁေႃၶမ်း ၿြႁမၻတ်ႈ ၼင်ႈၵိၼ်မိူင်းၿႃႇရႃႇၼသီႇ တိူင်းၵႃႇသိၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၽွင်းၼၼ်ႉ ၼေႃႇၶမ်းၸဝ်ႈ ပဵၼ်ၶိူဝ်းၵူၼ်းၵႃႉလေႃႉ တီႈမိူင်းၿႃႇရႃႇၼသီႇသေ ၵႆႉဢဝ်လေႃႉႁႃႈပၢၵ်ႇသေ ၵႃႉၶၢႆၵုၼ်ႇယူႇယဝ်ႉ။ ၸိူင်ႉၼင်ႇၼေႃႇၶမ်းၸဝ်ႈၼၼ်ႉၼင်ႇၵဝ်ႇ ၵူၼ်းၵႃႉလေႃႈလူင်ၵေႃႉၼိုင်ႈ ဢၼ်ပဵၼ် ၼေႃႇလွင်းၻေႇဝၻတ်ႈၼၼ်ႉၵေႃႈ ဢဝ်လေႃႉႁႃႈပၢၵ်ႇသေ ၵႃႉၶၢႆမီးယူႇတီႈ မိူင်းၿႃႇရႃႇၼသီႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၵူၼ်းၵႃႉၵေႃႉၼၼ်ႉတႄႉ ဢမ်ႇမီးၼမ်ႉၵတ်ႉသေ ဢမ်ႇလၵ်းလႅမ်၊ ပဵၼ်ၵူၼ်းဢၼ် ၺၢၼ်ႇတၢင်းႁူႉဢေႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ပုၼ်ႈတႃႇတေၵႂႃႇၵႃႉၶၢႆၼႆႉ ၵူၼ်းၵႃႉလေႃႉသွင်ၵေႃႉၼၼ်ႉ ဢွၼ်ၵၼ် ႁၢင်ႈႁႅၼ်း သိုဝ်ႈၽႂ်တၼ်းမၼ်းယူႇ။ သင်ဝႃႈ လေႃႉႁဵင်လမ်း ၵႂႃႇမိူဝ်ႈလဵဝ်ၵၼ်ၼႆၸိုင် တေမီး လွင်ႈယၢပ်ႇၽိုတ်ႇ တီႈယူႇတီႈသဝ်း၊ တၢင်းၵိၼ်တၢင်းယႅမ်ႉလႄႈ ယွၼ်ႉပိူဝ်ႈ ႁူႉႁၼ်ၼင်ႇၼႆသေ ၼေႃႇၶမ်းၸဝ်ႈၸင်ႇထၢမ် ၼေႃႇလွင်းၵူၼ်းၵႃႉလေႃႉၻေႇဝၻတ်ႈဝႃႈ “ၸဝ်ႈၵဝ်ႇတေၵႂႃႇဢွၼ်တၢင်းႁႃႉ၊ ဢမ်ႇၼၼ် တေၵႂႃႇၽၢႆႇလင်ႁႃႉ”ၼႆယဝ်ႉ။ ၼေႃႇလွင်းၵူၼ်းၵႃႉလေႃႉၻေႇဝၻတ်ႈ ၸင်ႇတူၺ်းႁၼ်ထိုင် “ပေႃးဝႃႈ ႁဝ်းၵႂႃႇဢွၼ်တၢင်းၼႆၸိုင် တေလႆႈၵႂႃႇ ၼိူဝ်သဵၼ်ႈတၢင်းဢၼ်လီ၊ ဝူဝ်းၵေႃႈ တေလႆႈၵိၼ် ယိူဝ်ႈယႃႈဢၼ်လီ” တူၺ်းႁၼ်ထိုင်ဢၼ်လီၸိူဝ်းၼႆႉၵူၺ်းသေ ၸင်ႇလၢတ်ႈဝႃႈ မၼ်းတေၵႂႃႇဢွၼ် တၢင်းၼႆယဝ်ႉ။ ၼေႃႇၶမ်းၽြႃးၸဝ်ႈၵေႃႈ ပဵၼ်ၵူၼ်းႁူႉႁၼ်ထိုင်ၽွၼ်းလီ ဢၼ်လႆႈၵႂႃႇၽၢႆႇလင်ၼၼ်ႉလႄႈ ၸင်ႇၽွမ်ႉၸႂ်သေဝႃႈ “လီယဝ်ႉ၊ တႆးၵေႃႉႁဝ်းၶဝ် ၵႂႃႇၽၢႆႇၼႃႈတႃႉ”ၼႆယဝ်ႉ။
လေႃႉႁႃႈပၢၵ်ႇ ဢၼ်ၼေႃႇလွင်းၵူၼ်းၵႃႉၻေႇဝၻတ်ႈဢွၼ်ႁူဝ်ၼၼ်ႉ ဢွၼ်ၵၼ်ပူၼ်ႉဝၢၼ်ႈ ၵူၼ်းသေ ၽႅဝ်မႃးတမ်ႈတီႈၼႂ်း ၵၼ်ႇတႃႇရႁၢတ်ႇသၢႆးလူင်ယဝ်ႉ။ ၵၼ်ႇတႃႇရၼၼ်ႉၸမ်ႉပဵၼ် ၵၼ်ႇတႃႇရ ဢၼ်ဢမ်ႇမီးၼမ်ႉလႄႈ ဢၼ်မီးၽီလူးၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၽွင်းမိူဝ်ႈၶဝ်ၽႅဝ်မႃး တမ်ႈတီႈၵၢင်ၵၼ်ႇတႃႇရၼၼ်ႉ ၽီလူးၶဝ်ၽၢၼ်ႇပဵၼ်ၵူၼ်းသေ ၸင်ႇၽၢမ်းႁဵတ်းၼင်ႇ ၽၢႆႇၼႃႈၼၼ်ႉ ဢၢပ်ႈၼမ်ႉၼမ်၊ ဢၢပ်ႈၽူၼ်လိူင်ႇသေ တိုၵ်းသူၼ်း ႁႂ်ႈထွၵ်ႇပႅတ်ႈဢုမ်ၼမ်ႉ ဢမ်ႇတၢပ်ႈတၢင်ႇၼၵ်း ၼိူဝ်လေႃႉႁႃႈပၢၵ်ႇၼႆယဝ်ႉ။ ၼေႃႇလွင်းၵူၼ်းၵႃႉၻေႇဝၻတ်ႈၼႆႉ ယွၼ်ႉဝႃႈ ပဵၼ်ၵူၼ်းဢမ်ႇလၵ်းလႅမ်၊ မီးၺၢၼ်ႇဢေႇလႄႈ ၸင်ႇယုမ်ႇ ၵႂၢမ်းၽီလူးၶဝ်သေ ၸင်ႇဢဝ်ဢုမ်ၼမ်ႉတင်းသဵင်ႈ ထွၵ်ႇပႅတ်ႈယဝ်ႉ။ ၵူၼ်းၵႃႉၸိူဝ်းၼၼ်ႉ သိုပ်ႇၶၢဝ်းတၢင်း တႄႇဢဝ်မိူင်းလႅင်း တေႃႇထိုင်ဝၼ်းၶမ်ႈသေတႃႉၵေႃႈ ဢမ်ႇလႆႈႁၼ်ၼမ်ႉသေဢိတ်း။ ႁဵၼ်းၼႆ ၸဵမ်ၵူၼ်း ၸဵမ်ဝူဝ်း ဢိုပ်းယၢၵ်ႈၶဝ်ႈၼမ်ႉတၢင်းၵိၼ်သေ လႆႈၼွၼ်းဢူၼ်ႈၼူၼ်း ၶၢၼ်ၸႂ် ၶၢၼ်ၶေႃးယူႇ။
ထိုင်မႃးၵၢင်ၶမ်ႈ ၽီလူးၶဝ်ၸင်ႇမႃး ၵိၼ်ပႅတ်ႈ ၵူၼ်းႁႃႈပၢၵ်ႇလႄႈ ဝူဝ်းၼိုင်ႈႁဵင်ယဝ်ႉ။ ႁိုင်မႃး ထႅင်ႈၽၢၵ်ႇလိူၼ်ၼိုင်ႈ ၵူၼ်းၵႃႉလေႃႉႁႃႈပၢၵ်ႇ ဢၼ်ၼေႃၶမ်းၽြႃး ဢွၼ်ႁူဝ်ၼၼ်ႉ ဢွၼ်ၵၼ် သိုပ်ႇၶၢဝ်းတၢင်းမႃးယဝ်ႉ။ ပေႃးဝႃႈ ၽႅဝ်မႃးတမ်ႈတီႈတေၶဝ်ႈ ၵၼ်ႇတႃႇရႁၢတ်ႇသၢႆးၼႆၸိုင် ၼေႃႇၶမ်းၽြႃး ၸႂ်ႉႁႂ်ႈ ထႅမ်ၼမ်ႉယဝ်ႉ။ ၼေႃႇၶမ်းၽြႃးၸဝ်ႈ ၸင်ႇသင်ႇသွၼ်ပၼ်သတိဝႆႉဝႃႈ “ပေႃးဢမ်ႇပၼ်ပိူၼ်ႈႁူႉၸိုင် ၼမ်ႉဢွၼ်ႇၼိုင်ႈဝၵ်ႉၵေႃႈ တေႃႈယႃႇပေၵိၼ်၊ မၢၵ်ႇမႆႉ၊ ယွတ်ႈမႆႉ၊ မွၵ်ႇမႆႉ ဢၼ်ၸဝ်ႈၵဝ်ႇ ဢမ်ႇယၢမ်ႈၵိၼ်ၼၼ်ႉ ယႃႇပေၵိၼ်”ၼႆယဝ်ႉ။ ပေႃးဝႃႈ ၼေႃႇၶမ်းၽြႃးၶဝ် ႁွတ်ႈၽႅဝ်မႃး ၼႂ်းၵၢင်ၵၼ်ႇတႃႇရ ၼႆၸိုင် ၽီလူးၶဝ် မႃးၽၢမ်းလႅၼ်ၶဝ် ၸိူင်ႉၼင်ႇၵႃႈၵွၼ်ႇတွၼ်းဢွၼ်ယဝ်ႉ။ ပေႃးဝႃႈ ၼေႃႇၶမ်းၽြႃး လႆႈႁၼ်လွင်ႈဝႃႈ ၽီလူးၸိူဝ်းၼႆႉ ဢမ်ႇမီးတၢင်းၵူဝ်၊ တႃလႅင်ၸိုၵ်းၶိုၵ်း၊ ဢမ်ႇမီးၵေႃႉငဝ်းၼႆၸိုင် ၵိုင်ႉ ၵၢင်ႉႁူႉဝႃႈ ပဵၼ်ၽီလူးၼႆယဝ်ႉ။
ၵွပ်ႈပိူဝ်ႈ ဢမ်ႇထွမ်ႇဢဝ်ၵႂၢမ်းၽီလူးၶဝ်သေ သိုပ်ႇၶၢဝ်းတၢင်းမႃးလႄႈ ထိုင်မႃးတၢမ်းၶမ်ႈ ၽွင်း ၽႅဝ်ထိုင်တီႈၼိုင်ႈၼၼ်ႉ ၸင်ႇမႃးႁၼ် လေႃႉတၢင်ႇၶူဝ်းတဵမ်ပိၵ်းႁႃႈပၢၵ်ႇလႄႈ လုပ်ႇၵူၼ်းလုပ်ႇဝူဝ်းသေ လႆႈႁူႉဝႃႈ ၼေႃလွင်းၵူၼ်းၵႃႉၸုမ်းၻေႇဝၻတ်ႈၶဝ် လႆႈၶၢမ်ႇတၢင်းၽီလူးၵိၼ်ၼႆယဝ်ႉ။ တီႈၼၼ်ႈ ၸင်ႇဢဝ် ဝူဝ်းဝႆႉၼႂ်းၵၢင်ၵူၼ်းသေ တူၼ်တူဝ်ၸဝ်ႈ ယိပ်းလၢပ်ႇ ပႂ်ႉတင်းၶိုၼ်းဢမ်ႇၼွၼ်းဢမ်ႇလပ်း။ ၵၢင်ၼႂ်မိူင်းလႅင်းမႃး ၸင်ႇဢဝ်လေႃႉဢမ်ႇလီ လႅၵ်ႈလေႃႉလီ၊ ဢဝ်ၶူဝ်းၵႃႈပေႃး လႅၵ်ႈၶူဝ်းၵႃႈယႂ်ႇသေ သိုပ်ႇၶၢဝ်းတၢင်း ၵႃႉၶၢႆသေ ၶိုၼ်းၽႅဝ်မႃး တီႈယူႇၸဝ်ႈၵဝ်ႇ ၵတ်းၵတ်းယဵၼ်ယဵၼ် မၢၵ်ႈမီးလီပဵၼ်ယဝ်ႉ။ ႁဵတ်းၼႆ ၶိုၼ်းႁေႃးၶႆႈၼႄ ꩡၢတ်ႈၵွၼ်ႇယဝ်ႉဝႃႈ “သထေးလူင်... ၵႃႈၵွၼ်တွၼ်းဢွၼ်ၼႆႉ ၵူၼ်း ၸိူဝ်းဢၼ်ဢဝ် လွင်ႈတၢင်းၽိတ်းၽႅၵ်ႇပႅၵ်ႇပိူင်ႈၼၼ်ႉ လႆႈလူႉသုမ်းသေ ၵူၼ်းၸိူဝ်းဢၼ် ဢဝ်လွင်ႈ တၢင်းဢမ်ႇၽိတ်းၽႅၵ်ႇဢမ်ႇပႅၵ်ႇပိူင်ႈၸိူဝ်းၼၼ်ႉ လႆႈလွတ်ႈၽေးၽီလူးသေ လႆႈသိူဝ်းသႃႇ ၶိုၼ်းယၢမ်ႈ လႆႈၽႅဝ် ထိုင်တီႈယူႇၵဝ်ႇယူႇယဝ်ႉ” ၼင်ႇၼႆသေ ၸင်ႇႁေႃးၼႄ ၷႃႇထႃႇတီႈတႂ်ႈၼႆႉယဝ်ႉ-
ပႃꩮိ
ဢေတၻၺ်ၺႃယ မေꩪႃဝီ၊ တံ ၷၼေႁ ယ ႆ ၻပၼ်ၼၵံ။
ပိၼ်ႇတႆး
ၽူႈမီးပၺ်ႇၺႃႇၶဝ် မၢင်ၸိူဝ်းၼႆႉ ၶဝ်မေႃလိူၵ်ႈဢဝ် တီႈတၢင်းတိုဝ်းၵမ်လီ ဢၼ်ဢွၵ်ႇမူၼ်ႉ ပူၼ်ႉလွတ်ႈ လွင်ႈတၢင်းတုၵ်ႉယၢၵ်ႈၶၢၼ်ၸႂ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၵေႃႉဢၼ်ဢမ်ႇမီးပၺ်ႇၺႃႇသေ ၵူၺ်းမေႃ လၢမ်းလိမ်းဝူၼ်ႉဢဝ်ၼၼ်ႉတႄႉ တေၵႂႃႇဢဝ်တၢင်းတိုဝ်းၵမ်ထိသွင် ဢၼ်ၽိတ်းၽိတ်းၽူၼ်ၽူၼ် ဢၼ်ဢမ်ႇလွတ်ႈတၢင်းတုၵ်ႉယၢၵ်ႈၶၢၼ်ၸႂ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၽူႈမီးပၺ်ႇၺႃႇ ဢၼ်ႁူႉႁၼ် တင်းသွင်ပိူင် ၼၼ်ႉတႄႉ ထုၵ်ႇလီတိုဝ်းၵမ်ဢဝ် တၢင်းတိုဝ်းၵမ်ဢၼ်ဢွၵ်ႇမူၼ်ႉပူၼ်ႉလွတ်ႈ လွင်ႈတုၵ်ႉယၢၵ်ႈၶၢၼ်ၸႂ် ၼၼ်ႉၵူၺ်းယဝ်ႉ။
ၸဝ်ႈလေႃႉၵူၼ်းၵႃႉ ၽူႈမီးပၺ်ႇၺႃႇၼၼ်ႉမႃးပဵၼ် ၽြႃး။ ၸဝ်ႈလေႃႉၵူၼ်းၵႃႉ ၽူႈဢမ်ႇမီးပၺ်ႇၺႃႇၼၼ်ႉ မႃးပဵၼ် ၻေႇဝၻတ်ႈ။
ၵေႃလိၵ်ႈလၢႆးလႄႈ ၽိင်ႈငႄႈတႆး (ဝဵင်းတႃႈလိူဝ်ႇ)
တီႈဝဵင်းတႃႈလိူဝ်ႇၼႆႉ ႁူမ်ႈဝႃႈဢမ်ႇၸႂ်ႈ ၽႅၼ်ႇလိၼ်မိူင်းတႆးႁဝ်းသေတႃႉ ယွၼ်ႉပိူဝ်ႈဝႃႈ ပီႈၼွင်ႉၸၢဝ်းၶိူဝ်းတႆးႁဝ်း မႃးယူႇသဝ်းမီးဝႆႉယူႇ တင်းၼမ်လႄႈ ၼင်ႇႁိုဝ်ပေႃး​ လိၵ်ႈလၢႆးတႆး ၽိင်ႈငႄႈတႆးႁဝ်း ပေႃးတေသိုပ်ႇယိုၼ်းယၢဝ်း ၶိုၼ်ႈယႂ်ႇၵႂႃႇ​ၼႆလႄႈ ၸင်ႇလႆႈ မီးဝႆႉ ၽွတ်ႈႁႅၼ်းဝႆႉ ၵေႃလိၵ်ႈလၢႆးလႄႈ ၽိင်ႈငႄႈတႆး (ဝဵင်းတႃႈလိူဝ်ႇ) ယူႇယဝ်ႉ။
ႁတ်ထပ်ပတႃပၵၻႃယိၵႃဝိမႃၼဝတ်ထု (8)၊ ၼၢင်းၽီ လူႇမေႃႈၽႆး
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝိမႃႇၼဝတ်ႉထု
1567
1567
လိူၼ်ၸၼ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၾႅပ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မၢတ်ႉၶျ်
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢေႇပရႄႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မေႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျုၼ်ႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျူႇလၢႆႇ
(1) ဝၼ်း။
ဢေႃးၵၢတ်ႉ
(1) ဝၼ်း။
သႅပ်ႇထႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
ဢွၵ်ႇထူဝ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
ၼူဝ်ႇဝႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
တီႇသႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:1567
ဝလ်လိၽလၻႃယိၵႃဝိမႃၼဝတ်ထု (6)၊ ၼၢင်းၽီ လူႇမၢၵ်ႇပၵ်ႉ
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝိမႃႇၼဝတ်ႉထု
ၵူႇပလၢႆႇၶၢၼ်ႇ
ၵူႇပလၢႆႇၶၢၼ်ႇ (Kubai Khan) ၼႆႉ ပဵၼ်လုၵ်ႈၸၢႆး ထူဝ်လိဝ် (Tolui dead-1232) ၊ ၼႂ်းလုၵ်ႈသီႇၵေႃႉၼၼ်ႉ မၼ်းၸၢႆးပဵၼ် ၵေႃႉထူၼ်ႈသွင်သေ ၵိူတ်ႇမိူဝ်ႈ 1216 ။ ၸိုဝ်ႈမႄႈမၼ်း ႁွင်ႉဝႃႈ သေႃၵၵ်ႉတၼိပီႇၶိ (Sorghaghtani Beki)၊ မၼ်ၸၢႆးပဵၼ် လၢၼ်ၸဝ်ႈႁေႃၶမ်းလူင် ၵျိၼ်ႇၵျိတ်ႉၶၢၼ်ႇ (Genghis Khan) ဢၼ်ၽုင်းတၼ်းၶူဝ်း ယႂ်ႇလူင် ၼႂ်းၵူင်မိူင်းၵမ်ႇၽႃႇ ပွတ်းဢွၵ်ႇ။ ၽွင်းမိူဝ်ႈ ၵျိၼ်ႇၵျိတ်ႉၶၢၼ်ႇ ဢွင်ႇပႄႉသိုၵ်း တီႈမိူင်းၶႂႃႉရိမဵင်း Khwarizmain Empire သေ ပွၵ်ႈၶိုၼ်းမႃး ဝၢၼ်ႈၵဝ်ႇမိူင်းလင်ၼၼ်ႉ မၼ်းၸဝ်ႈမႃးယွင်ႈယေႃး လၢၼ်ဢွၼ်ႇမၼ်းသွင်ၵေႃႉ ဢၼ်ပဵၼ် မွင်ႉၶေႇ (Mongke) ဢိၵ်ႇ ၵူႇပလၢႆႇၶၢၼ်ႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ လွင်ႈဢၼ်ယွင်ႈယေႃးၼၼ်ႉတႄႉ လၢၼ်ၸၢႆးဢွၼ်ႇမၼ်း သွင်ၵေႃႉ ၵႂႃႇလိုပ်ႈထိူၼ်ႇ တီႈႁိမ်း ႁွင်ႈၼမ်ႉဢီလီ မိူဝ်ႈ 1224 ။ ၵူႇပလၢႆႇၶၢၼ်ႇ တိုၵ်ႉလႆႈဢႃႇယု ၵဝ်ႈၶူပ်ႇ၊ ယွၼ်ႉပိူဝ်ႈ ၶႃပီႈၼွင်ႉ မီးၼမ်ႉၵတ်ႉ ၵႂႃႇတိဢဝ်လႆႈ ပၢင်တၢႆးတူဝ်ၼိုင်ႈလႄႈပႄႉထိူၼ်ႇ တူဝ်ၼိုင်ႈ။ ပူႇၶဝ် သွၼ်ပၼ်ၶႃ ၽိင်ႈထုင်းမုင်ႇၵူဝ်း လွၵ်းလၢႆးၸႂ်ႉမိုဝ်းၼိဝ်ႉၵၢင်သေ ဢဝ်တၢႆတူဝ်သတ်း။ ဝၢႆးသေ သိုၵ်းမုင်ႇၵူဝ်း တိုၵ်းပႄႉလႆႈ မိူင်းၵျိင်း မိူဝ်ႈ 1236 ၼၼ်ႉ Ogedei ပၼ်ၸၢဝ်းၶိူဝ်း ထူဝ်လိဝ် လႆႈၵွၼ်းဢုပ်ႉ ၼႃႈတီႈႁေပၢႆး (Hebei) ဢၼ်မီး 80,000 လင်ႁိူၼ်းလႄႈ ၵူႇပလၢႆႇၶၢၼ်ႇ လႆႈၶိုၼ်းပုတ်ႈ ၵွၼ်းဢုပ်ႉ လင်ႁိူၼ်း 10,000 ။ ၵူႇပလၢႆႇၶၢၼ်ႇ မီးပၢႆးဝူၼ်ႉလၵ်းလႅမ် ၶိုၵ်ႉတွၼ်းသေ ၵုမ်းထိင်းလႆႈ ၵူၼ်းၸွႆႈပွင်ၵၢၼ်မၼ်း- ၸဵမ်မိူဝ်ႈၸဝ်ႉၼၼ်ႉ ၵူႇပလၢႆႇၶၢၼ်ႇ ၶဝ်ႈၸႂ်ၼိူဝ် လွင်ႈၾိင်ႈငႄႈၶႄႇသေ မီးလွင်ႈၼပ်ႉယမ် ၸၼ်ၸႂ်မၼ်းတႄတႄႉ။ မၼ်းၽိတ်ႈမွၵ်ႇ မုၼ်ၸဝ်ႈၶႄႇ ႁၢႆးယွၼ်ႇ (Haiyun) ဢၼ်ယူႇသဝ်း မိူင်းၶႄႇၽၢႆႇႁွင်ႇ ႁႂ်ႈမိူဝ်းၽႄႈ သႃႇသၼႃႇ တီႈ မုင်ႇၵူဝ်းလီးယႃးယူႇ။ မိူဝ်ႈမၼ်းႁူပ်ႉထူပ်း ႁၢႆးယွၼ်ႇ မိူဝ်ႈ 1242 ၼၼ်ႉ မၼ်းၸွပ်ႇထၢမ် လွင်ႈဝႃႇတပုတ်ႉထၸဝ်ႈယဝ်ႉ။ ၸဝ်ႈႁၢႆးယွၼ်ႇ တၢင်ႇပၼ်ၸိုဝ်ႈလုၵ်ႈၸၢႆးမၼ်း ဢၼ်ၵိူတ်ႇ မိူဝ်ႈ 1243 ၼၼ်ႉ ႁႂ်ႈႁိၵ်ႈဝႃႈ ၸဵင်းၵျိင်း (Zenjin) ပွင်ႇဝႃႈ ၶမ်းၸႅတ်ႈ။ ၸဝ်ႈႁၢႆးယွၼ်ႇ ဢဝ်ၵူႇပလၢႆႇၶၢၼ်ႇ သိုပ်ႇမိုတ်ႈပၼ် ဝႃႇတထႃႇဢူဝ်ႇလူးၵွၼ်ႇ။ ဝၢႆးသေ ၸဝ်ႈႁၢႆးယွၼ်ႇ ပွၵ်ႈမိူဝ်းၶိုၼ်း မိူင်းၶႄႇပီႇၵိၼ်းယဝ်ႉ လိဝ်ႉပိင်းၸွင်ႈ ဢၼ်မေႃ တႅမ်ႈႁၢင်ႈ၊ မေႃတႅမ်ႈႁၢင်ႈၽႅၼ်ႇလိၼ်၊ မေႃတႅမ်ႈဝွၵ်း၊ လူင်ႉလႅၼ်ႇပၢႆးၼပ်ႉၼၼ်ႉ မႃးပဵၼ် ၽူႈပၼ်တၢင်းၶႆႈၸႂ် ၵူႇပလၢႆႇၶၢၼ်ႇယူႇ။ ၵူႇပလၢႆႇၶၢၼ်ႇ ပၼ်ၼႃႈတီႈ ၵူၼ်းၸၢဝ်းၶိူဝ်းတၢင်ႇဢၼ် လီလီငၢမ်းငၢမ်းယူႇ။ မၼ်းမီးၺၢၼ်ႇ မေႃႁိဝ်ႈၸင်ႈ ၼင်ႇႁိုဝ် ၵူၼ်းမိူင်းလႄႈ ၽူႈဢုပ်ႉပိူင်ႇ တေၶဝ်ႈဢွၵ်ႇၵၼ် တင်းမုင်ႇၵူဝ်းလႄႈတႃႇတႃႇ။https://commons.wikimedia.org/wiki/File%3AFleet_of_Kublai_Khan.JPG
တိုၵ်းပႄႉလႆႈ မိူင်းၶႄႇပွတ်းႁွင်ႇ
1251 မွင်ႉၶေႇ ၶိုၼ်ႈပဵၼ် ၸဝ်ႈၸွမ်မိူင်းမုင်ႇၵူဝ်းသေ ၸင်ႇဢဝ် ၼွင်ႉၸၢႆးမၼ်း ၵူႇပလၢႆႇၶၢၼ်ႇလႄႈ မႁမတ်ႉ ယလဝတ်ႉၶျ် (Mahmud Yalavach) သူင်ၵႂႃႇ မိူင်းၶႄႇ။ ၵူႇပလၢႆႇၶၢၼ်ႇ ႁပ်ႉဢဝ်ပုၼ်ႈၽွၼ်း ၽူႈတၢင်တူဝ်ၸဝ်ႈၶုၼ်သေ ၵႂႃႇတီႈ ၽၢႆႇႁွင်ႇမိူင်းၶႄႇ၊ မၼ်းၶၢႆႉ တပ်ႉသိုၵ်းမၼ်း မႃးဝႆႉတီႈ ၵၢင်မိူင်း မုင်ႇၵူဝ်းၶဝ်။ ၽွင်းမိူဝ်ႈ မၼ်းႁပ်ႉဢဝ် ပုၼ်ႈၽွၼ်း ၽူႈတၢင်တူဝ်ၶုၼ် ဢၼ်မီးသုၼ်ႇ ဢုပ်ႉဝၢၼ်ႈမိူင်း ၸိူင်ႉၼင်ႇၶုၼ်ၼၼ်ႉ မၼ်းၶိုင်သၢင်ႈ ႁၢင်ႈပွင်ပၼ် ဢွင်ႈတီႈ မၼ်းၵွၼ်းဢုပ်ႉၼၼ်ႉ ႁႂ်ႈၶႅမ်ႉလႅပ်ႈယူႇ၊ ႁဵတ်းပၼ် ႁႂ်ႈပၢႆးၽုၵ်ႇသွမ်ႈ တီႈမိူင်းႁေႈၼၼ်ႈ ႁႂ်ႈၶိုၼ်ႈယႂ်ႇ။ လိူဝ်သေၼၼ်ႉ ႁဵတ်းႁႂ်ႈ လွင်ႈယူႇသဝ်းၵူၼ်းမိူင်း ႁႂ်ႈၶိုၵ်ႉတွၼ်း။ တၢင်းႁဵတ်းတၢင်းသၢင်ႈမၼ်း ၸိူဝ်းၼႆႉ ႁဵတ်းႁႂ်ႈပိူၼ်ႈ ယွင်ႈယေႃးမၼ်းသေဢမ်ႇၵႃး မၼ်းၵွႆတင်ႈပၼ် ၸၢဝ်းၶိူဝ်းၶုၼ် ယႂၢၼ်ႇ (Yuan Dynasty) လူးၵွၼ်ႇ။ ထိုင်မႃး 1252 ၵူႇပလၢႆႇၶၢၼ်ႇ ႁၼ်တၢင်းၸုတ်ႈယွမ်း ပလဝၢတ်ႉၶျ် လွင်ႈဢၼ်မၼ်း ဢမ်ႇဝႆႉၼမ်ႉၼၵ်းၼိူဝ် ၸၢဝ်းၶႄႇ ဢၼ်ႁဵတ်းၵၢၼ် ႁူမ်ႈၵၼ်။ ဢိၵ်ႇလူၺ်ႈ လွင်ႈဢၼ်မၼ်း တႅပ်းတတ်းတြႃး ဢမ်ႇမၢၼ်ႇမႅၼ်ႈသေ လႃႈလီႈပၼ်တၢမ်ႇတၢႆပိူၼ်ႈၸိူဝ်းၼၼ်ႉလႄႈ ၸၢဝ်ႇပီႉ (Zhao Bi) ၸွႆႈထႅမ်မၼ်းသေ ၶႂ်ႈႁိမ်ဢဝ် ပလၢင်ႇလူင်ဝၢၼ်ႈမိူင်းၸိူဝ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၵွပ်ႈၼၼ် ၸဝ်ႈႁေႃၶမ်းလူင် မွင်ႉၶေႇ ၸင်ႇထွၼ်မၼ်းဢွၵ်ႇပႅတ်ႈ ၼႂ်းၸၼ်ႉၵၢၼ်။
တိုၵ်းလၢၼ်ႉၸဝ်ႈ
ထိုင်မႃး 1253 ၵူႇပလၢႆႇၶၢၼ်ႇ လႆႈႁပ်ႉၶေႃႈၸိသင်ႇ ၵႂႃႇတိုၵ်း ယူႇၼၢၼ်ႇလႄႈ မၼ်းတုၵ်းယွၼ်း ၸဝ်ႈႁေႃၶမ်းတႃႇလီး (ၸဝ်ႈႁေႃၶမ်းယူႇၼၢၼ်ႇ) ႁႂ်ႈၽွမ်ႉၸႂ်ၵၼ်ၼႆသေ သူင်ႇၽူႈတၢင်တူဝ်မၼ်း ၵႂႃႇဢုပ်ႇၵၼ်။ ၶုၼ်တႃႇလီး ဢၼ်ၸိုဝ်ႈဝႃႈ ၶုၼ်ၵဝ်ႉ (Gao) သမ်ႉဢဝ်တၢႆပႅတ်ႈ ၽူႈတၢင်တူဝ်မုင်ႇၵူဝ်းၶဝ်ယဝ်ႉ။ ယွၼ်ႉၼၼ် ၵူႇပလၢႆႇၶၢၼ်ႇ ၸင်ႇၽႄတပ်ႉမၼ်း ပဵၼ်သၢမ်ၸုမ်းသေ တိုၵ်းပႅတ်ႈတႃႇလီး(ၼွင်ဢေႁႆႈ)။ ၸုမ်းၼိုင်ႈ ၶီႇသိုၵ်းမႃးၽၢႆႇဢွၵ်ႇသေ ၶဝ်ႈၸူးသိုဝ်ႈၶျွၼ်း (Cichuan)(13)။ ၸုမ်းသွင် ဢၼ်ယူႇၽၢႆႇတႂ်ႈ ၶုၼ်သိုၵ်းဢုယၢင်ႇၶတၢႆး (Uryankhadai) ၼၼ်ႉ ၶိုၼ်ႈသိုၵ်း မႃးၸွမ်းလွႆ ၽၢႆႇတူၵ်းသိုဝ်ႈၶျွၼ်းသေ လိူၵ်ႈဢဝ် သဵၼ်ႈတၢင်း ဢၼ်ယၢပ်ႇလူင်။ ၵူႇပလၢႆႇၶၢၼ်ႇတႄႉ ဢွၼ်သိုၵ်းမၼ်း ၵႂႃႇၽၢႆႇၸၢၼ်း ၽၢႆႇတၢင်းမီးပၢင်ႇယိူဝ်ႈၶဵဝ်လူင်သေ ၵႂႃႇႁူပ်ႉၸုမ်းသိုၵ်းမၢႆၼိုင်ႈ။ ၽွင်းမိူဝ်ႈ ဢုယၢင်ႇၶတၢႆး လုၵ်ႉၽၢႆႇႁွင်ႇ ၶီႇသိုၵ်းမႃးၸွမ်းၽင်ႇၼွင်ၼၼ်ႉ ၵူႇပလၢႆႇၶၢၼ်ႇ ၶဝ်ႈတိုၵ်းသိမ်းဢဝ် ဝဵင်းတႃႇလီးယဝ်ႉ ၵႅၼ်ႇၶႄပၼ် ၵူၼ်းမိူင်းသေ ႁႅမ်တၢႆပႅတ်ႈ ၸိူဝ်းဢဝ် ၽူႈတၢင်တူဝ်မၼ်းတၢႆၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၶုၼ်တႃႇလီး ၵေႃႉလိုၼ်းသုတ်း ဢၼ်ၸိုဝ်ႈဝႃႈ တႂၢင်ႇသျိင်းသိုဝ်ႈ (Duan Xingzhi) ၸင်ႇၵွမ်းၸူး ႁဵတ်းပဵၼ် လွင်ႈငမ်းယဵၼ် တမ်ႈတီႈ ၶုၼ်မုင်ႇၵူဝ်းမွင်ႉၶေႇသေလႄႈ ၶိုၼ်းႁပ်ႉဢဝ် ပုၼ်ႈၽွၼ်းၵွၼ်းဢုပ်ႉ ၸေႈတွၼ်ႈမၼ်းယူႇ။ (14) ဝၢႆးၵူႇပလၢႆႇၶၢၼ်ႇ ပွၵ်ႈမိူဝ်းၵႂႃႇ လွင်ႈလုၵ်ႉၽိုၼ်ႉ ၸုမ်းဢွၼ်ႇၸုမ်းဢိတ်း ၶိုၼ်းမီးမႃးယဝ်ႉ။ ထိုင်မႃး 1255, 1256 ၶုၼ်တႃႇလီးတႂၢင်ႇသျိင်းသိုဝ်ႈ လႆႈၶိုၼ်းဢွၼ်ႁူဝ် တပ်ႉလူင် မုင်ႇၵူဝ်းသေ ႁဵတ်းႁႂ်ႈ ယူႇၼၢၼ်ႇတင်းသဵင်ႈ ငိမ်းယဵၼ် လွင်ႈသိုၵ်းသိူဝ်ယဝ်ႉ။ (15) ပိူင်ထၢၼ်ႈ:!Main category
ႁူၺ်ႈႁူၵ်း၊ ဝၢၼ်ႈ (ဢိူင်ၼွင်လူမ်ႇ၊ မိူင်းပၼ်ႇ)
ဝၢၼ်ႈႁူၺ်ႈႁူၵ်း (, Hway Hoke, ဟွေဟုတ်) ၼႆႉ ပဵၼ်ဝၢၼ်ႈ ဢၼ်မီးၼႂ်း ဢိူင်ႇၼွင်လူမ်ႇ၊ ၸႄႈဝဵင်းမိူင်းပၼ်ႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈ လၢင်းၶိူဝ်း၊ မိူင်းတႆး ဢေႃႈ။
ႁူၺ်ႈၸႅတ်ႈ၊ ဝၢၼ်ႈ
ဝၢၼ်ႈႁူၺ်ႈၸႅတ်ႈ (, Hway Sit, ဟွေစစ်) ၼႆႉ ပဵၼ်ဝၢၼ်ႈ ဢၼ်မီးၼႂ်း ဢိူင်ႇၼွင်လူမ်ႇ၊ ၸႄႈဝဵင်းမိူင်းပၼ်ႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈ လၢင်းၶိူဝ်း၊ မိူင်းတႆး ဢေႃႈ။
ၵုင်းသႃႇ၊ ဝၢၼ်ႈ
ဝၢၼ်ႈၵုင်းသႃႇ (, Kone Hsar, ကုံးဆာ) ၼႆႉ ပဵၼ်ဝၢၼ်ႈ ဢၼ်မီးၼႂ်း ဢိူင်ႇၼွင်ႁီး၊ ၸႄႈဝဵင်းမိူင်းပၼ်ႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈ လၢင်းၶိူဝ်း၊ မိူင်းတႆး ဢေႃႈ။
မျူဝ်ႉတိတ်ႉ၊ ၸႄႈဝဵင်း
ၸႄႈဝဵင်းမျူဝ်ႉတိတ်ႉ (မြို့သစ်မြို့နယ်), (Myothit), ၼႆႉ ပဵၼ်ၸႄႈဝဵင်းဢၼ်ၼိုင်ႈ ဢၼ်မီးတီႈၼႂ်း ၸႄႈတွၼ်ႈမၵူၺ်း၊ ၸႄႈတိူင်းမၵူၺ်း၊ ပွတ်းၵၢင် မိူင်းမၢၼ်ႈ ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ဝဵင်းပၵ်းလုမ်းၸႄႈဝဵင်းၼႆႉ ပဵၼ် ဝဵင်းမျူဝ်ႉတိတ်ႉယဝ်ႉ။ တီႈၸႄႈဝဵင်းမျူဝ်ႉတိတ်ႉၼႆႉ ၶဝ်ပႃးဝႆႉ ပွၵ်ႉၼိူဝ်ဝဵင်း ၅ ပွၵ်ႉ၊ ဢိူင်ႇ ၄၇ ဢိူင်ႇလႄႈ ဝၢၼ်ႈ ၁၇၀ ဝၢၼ်ႈယဝ်ႉ။ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း မိူဝ်ႈပီ ၂၀၁၄ ၼၼ်ႉ လႆႈလၢမ်းဝႆႉ မီးၵႂႃႇ ၁၅၉,၅၁၁ ​ၵေႃႉ ၼႆယဝ်ႉ။
ၽူဝ်ႇၵူင်း၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းဝၢၼ်းတႂိၼ်း
ဝၢၼ်ႈၽူဝ်ႇၵူင်း  (ဖိုကုန်းရွာ, Hpokone) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇၽူဝ်ႇၵူင်း၊ ၸႄႈဝဵင်းဝၢၼ်းတႂိၼ်း၊ ၸႄႈတွၼ်ႈမဵၵ်ႉထီႇလႃႇ၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 194679 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇၽူဝ်ႇၵူင်းၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 880 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 996 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 1876 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ၵဵင်းတွင်း၊ ဝၢၼ်ႈ
ဝၢၼ်ႈၵဵင်းတွင်း (, Keng Tawng, ကျိုင်းတောင်း) ၼႆႉ ပဵၼ်ဝၢၼ်ႈ ဢၼ်မီးၼႂ်း ဢိူင်ႇၼွင်လူမ်ႇ၊ ၸႄႈဝဵင်းမိူင်းပၼ်ႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈ လၢင်းၶိူဝ်း၊ မိူင်းတႆး ဢေႃႈ။
ၽူဝ်ႇၵူင်း၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းဝၢၼ်းတႂိၼ်း
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းဝၢၼ်းတႂိၼ်း
တၵ်ႉၶိၼႃႇသီႇရိ၊ ၸႄႈဝဵင်း
ၸႄႈဝဵင်းတၵ်ႉၶိၼႃႇသီႇရိ ၼႆႉ ပဵၼ်ၸႄႈဝဵင်းဢၼ်ၶဝ်ႈပႃးတီႈၼႂ်း ၼႃႈလိၼ်မိူင်းႁူမ်ႈတုမ် ၼေႇပျီႇတေႃႇ ဢၼ်ၼိုင်ႈယဝ်ႉ။ ပေႃးဢိင်ၼိူဝ် သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း ဢၼ်ၵဵပ်းမိူဝ်ႈ ပီ 2014 ၼၼ်ႉၼႆ တီႈ ၸႄႈဝဵင်းပုပ်ႉပသီႇရိ ၼႆႉ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း မီး ၅၀,၄၃၂ ၵေႃႉယဝ်ႉ။
1569
လ
လိူၼ်ၸၼ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၾႅပ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မၢတ်ႉၶျ်
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢေႇပရႄႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မေႇ
(1) ဝၼ်း။
မူၵ်း၊ ဝၢၼ် (ဢိူင်ၼွင်လူမ်ႇ၊ မိူင်းပၼ်ႇ)ႈ
ဝၢၼ်ႈမူၵ်း (, Wan Moke, ဝမ်မုတ်) ၼႆႉ ပဵၼ်ဝၢၼ်ႈ ဢၼ်မီးၼႂ်း ဢိူင်ႇၼွင်လူမ်ႇ၊ ၸႄႈဝဵင်းမိူင်းပၼ်ႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈ လၢင်းၶိူဝ်း၊ မိူင်းတႆး ဢေႃႈ။
1569
လိူၼ်ၵျုၼ်ႇ
(1) ဝၼ်း။
1568
1568
1569
လိူၼ်ၵျူႇလၢႆႇ
(1) ဝၼ်း။
1568
လိူၼ်ၸၼ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၾႅပ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မၢတ်ႉၶျ်
(1) ဝၼ်း။
1569
ဢေႃးၵၢတ်ႉ
(1) ဝၼ်း။
1568
လိူၼ်ဢေႇပရႄႇ
(1) ဝၼ်း။
1569
သႅပ်ႇထႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
1568
လိူၼ်မေႇ
(1) ဝၼ်း။
1569
ဢွၵ်ႇထူဝ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
မူၺ်ႇတေႃႇမိူင်းၵိုင်
မူၺ်ႇတေႃႇလူင်မိူင်းၵိုင်ၼႆ ပဵၼ်ထၢတ်ႈၵွင်းမူးလူင် ၸိုဝ်ႈလိုဝ်းႁူင် ၼႂ်းမိူင်းတႆးႁဝ်း သူႇၼိုင်ႈသေ တႄႇတင်ႈ မိူဝ်ႈပီၸီႇ 253 ပၢၼ်ၶုၼ်ႁေႃၶမ်း ဢသေႃးၵ သူင်ႇထၢတ်ႈၵႅဝ်ႈ တႃႇတႄႇတင်ႈ ထၢတ်ႈၵွင်းမူး ပႅတ်ႇမိုၼ်ႇသီႇႁဵင် ၼႂ်းၵုၼ်ၸမ်ႇပူႇတီႇပႃႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၸုမ်းၸိူဝ်း ပၢင်းထၢတ်ႈၵႅဝ်ႈမႃးၼၼ်ႉ မႃးလိူၵ်ႈႁႃ ဢွင်ႈတီႈၵိုင်ႇလီတႄႇၵွင်းမူးသေ ၽႅဝ်မႃႈ တမ်ႈတီႈ ထုင်ႉမိူင်းၵိုင် ယၢမ်းလဵဝ်ၼႆႉ။ ၶဝ်မႃးႁၼ်ဢွင်ႈတီႈၼႂ်းၵႄႈ ၼမ်ႉတဵင်းလႄႈ ၼမ်ႉၶမ်း မႃးလေႃးၵၼ်၊ ၸင်ႇတႅပ်းတတ်းဝႃႈ ဢွင်ႈတီႈၼႆႈ ၵိုင်ႇလီတႄႇပဵၼ်ထၢတ်ႈၵွင်းမူးယဝ်ႉ ၼႆသေ ၸင်ႇဢဝ် ထၢတ်ႈၵႅဝ်ႈၽြႃး ထႃႇပၼႃႇသႂ်ႇသေ ၵေႃႇပဵၼ် မူႇလငဝ်ႈငႃႇ ၵွင်းမူးယဝ်ႉ။ လိုၼ်းလၢႆးဝၢႆးမႃး ထုင်ႉတီႈၼႆႈၵေႃႈ ပဵၼ်မႃး ဢွင်ႈတီႈယူႇသေ မိူင်းၼႆႉၵေႃႈ ႁွင်ႉဝႃႈ "မိူင်းၵိုင်ႇ" ဝၢႆးၼႆႉ ၸင်ႇပဵၼ်မႃႈ "မိူင်းၵိုင်" ယဝ်ႉ။
1569
ၼူဝ်ႇဝႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
ၼွင်ႁီး၊ ဝၢၼ်ႈ (ဢိူင်ႇၼွင်ႁီး၊ မိူင်းပၼ်ႇ)
ဝၢၼ်ႈၼွင်ႁီး (, Nawng Hee, နောင်ဟီး) ၼႆႉ ပဵၼ်ဝၢၼ်ႈ ဢၼ်မီးၼႂ်း ဢိူင်ႇၼွင်ႁီး၊ ၸႄႈဝဵင်းမိူင်းပၼ်ႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈ လၢင်းၶိူဝ်း၊ မိူင်းတႆး ဢေႃႈ။
လႄႇဝေး၊ ၸႄႈဝဵင်း
ၸႄႈဝဵင်းလႄႇဝေး ၼႆႉ ပဵၼ်ၸႄႈဝဵင်းဢၼ်ၶဝ်ႈပႃး တီႈၼႂ်း ၼႃႈလိၼ်မိူင်းႁူမ်ႈတုမ် ၼေႇပျီႇတေႃႇ ဢၼ်ၼိုင်ႈယဝ်ႉ။ ပေႃးဢိင်ၼိူဝ် သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း ဢၼ်ၵဵပ်းမိူဝ်ႈ ပီ 2014 ၼၼ်ႉၼႆ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း မီး ၂၈၄,၁၄၄ ၵေႃႉယဝ်ႉ။
1569
တီႇသႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
ယတေႉတွင်ႇ၊ ဝဵင်း
ဝဵင်းယတေႉတွင်ႇ (ရသေ့တောင်မြို့ ; Rethedaung) ၼႆႉ ပဵၼ်ဝဵင်း ဢၼ်မီးဝႆႉတီႈ ၽၢႆႇႁွင်ႇ ၸႄႈမိူင်းရၶႅင်ႇၶႅင်ႇ ဢၼ်မီးပွတ်းတူၵ်း မိူင်းမျၢၼ်ႇမႃႇၼၼ်ႉသေ မီးဝႆႉတီႈၼႂ်းၵႄႈ လတ်ႉတီႇတုတ်ႉႁွင်ႇ 20.4833333 လႄႈ လွင်ႇၵျီႇၵျုဢွၵ်ႇ 92.75 ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ဝဵင်းယတေႉတွင်ႇၼႆႉ ၶဝ်ႈပႃးဝႆႉ တီႈၼႂ်း ၸႄႈတွၼ်ႈၸိတ်ႉတူၺ်ႇယဝ်ႉ။ မီးဝႆႉၽၢႆႇႁွင်ႇ ဝဵင်းၸိတ်ႉတူၺ်ႇယၢၼ် 37 လၵ်းသေ ပဵၼ်ဝဵင်းပၵ်းလုမ်း ၸႄႈဝဵင်းယတေႉတွင်ႇယဝ်ႉ။ တီႈၸႄႈဝဵင်းယတေႉတွင်ႇၼႆႉ ၶဝ်ႈပႃးဝႆႉ ၼႃႈတီႈပူႇၵႄႇဢုပ်ႉပိူင်ႇ 74 တီႈ သေ တၢင်းၵႂၢင်ႈၶႂၢင် မီးဝႆႉ 739 လွၵ်းလၵ်းယဝ်ႉ။ မိူဝ်ႈပီ 1961 လိူၼ်မေႇ 30 ၼၼ်ႉ လႆႈတႄႇ လွင်ႈၽွင်းငမ်းလႅၼ်ၶၼ်ႈမေႇယုႇသေ ဢၼ်ပဵၼ် ပွတ်းႁွင်ႇၸႄႈဝဵင်းယတေႉတွင်ႇၼႆႉၵေႃႈ ထုၵ်ႇဢဝ်သႂ်ႇၶဝ်ႈတီႈၼႂ်း ၸႄႈတွၼ်ႈလႅၼ်ၶၼ်ႈမေႇယုမႃးယဝ်ႉ။ ဝဵင်းယတေႉတွင်ႇၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈၽင်ႇၽၢႆႇသၢႆႉ ယၢၼ်မႄႈၼမ်ႉမယူႇ 18 လၵ်းသေ လုၵ်ႉတီႈဝဵင်းၸိတ်ႉတူၺ်ႇသေ လွင်ႈၵပ်းသိုပ်ႇ သၢႆတၢင်းၼမ်ႉ ပဵၼ်ဢၼ်ၶႅမ်ႉလႅပ်ႈဝႆႉယဝ်ႉ။ တီႈၽင်ႇ မႄႈၼမ်ႉမယူႇ ၽၢႆႇပုၼ်ႉၽၢႆႇၼၼ်ႉၼႆႉ ဢွၼ်ႁၼ်ၽုၵ်ႇသွမ်ႈၶဝ်ႈယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆ ပီ (2014) သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း မီးယူႇ 7511 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
1569
တီႇသႅမ်ႇပႃႇ
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:1569
ႁူၺ်ႈၸွႆး၊ ဝၢၼ်ႈ
ဝၢၼ်ႈႁူၺ်ႈၸွႆး (, Hoi Swea, ဟွေစွဲ) ၼႆႉ ပဵၼ်ဝၢၼ်ႈ ဢၼ်မီးၼႂ်း ဢိူင်ႇၼွင်လူမ်ႇ၊ ၸႄႈဝဵင်းမိူင်းပၼ်ႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈ လၢင်းၶိူဝ်း၊ မိူင်းတႆး ဢေႃႈ။
တပျေႇၵၢၼ်ႇ (ၸၢၼ်း)၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းမဵၵ်ႉထီႇလႃႇ
ဝၢၼ်ႈတပျေႇၵၢၼ်ႇ (ၸၢၼ်း)  (သပြေကန် (တောင်)ရွာ, Thapyaykan(South)) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇသႄႇဢွင်ႇၵူင်း၊ ၸႄႈဝဵင်းမဵၵ်ႉထီႇလႃႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈမဵၵ်ႉထီႇလႃႇ၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 193694 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇသႄႇဢွင်ႇၵူင်းၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 1434 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 1809 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 3243 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
သိူဝ်ၸုမ်ႈ
သိူဝ်ၸုမ်ႈၼႆႉ ၶဝ်ႈပႃးၼႂ်း ၸၢဝ်းၶိူဝ်းမႅဝ်း၊ မၼ်းၼႆႉၵေႃႈ လိူဝ်သေ သၢင်ႇသီႈလႄႈသိူဝ် ပဵၼ်တူဝ်သတ်း ဢၼ်လီၵူဝ်သေပိူၼ်ႈၼင်ႇၵဝ်ႇ။ တမ်ႈတီႈ ၼိူဝ်တူဝ်မၼ်းၼၼ်ႉ မီးၸုမ်ႈလမ် မိူၼ်မွၵ်ႇမၼ်းမူၺ်ဝႆႉလႄႈ ႁၢင်ႈလီဝႆႉပိူင်ၼိုင်ႈ။ သိူဝ်ၸုမ်ႈၼႆႉ တၢင်းယႂ်ႇတၢင်းသုင် ၽတ်ႉၽဵင်ႇမၼ်းၸမ်ႉ ႁူဝ်မႃႇမၼ်း တေမီးမွၵ်ႈ 2 ထတ်းပၢႆ 4 ႁၵ်း။ တႄႇဢဝ် ပၢႆၶူႈလင်မၼ်း တေႃႇထိုင်ပၢႆႁၢင်မၼ်းၼၼ်ႉ တေမီးယၵ်ႈ 7 ထတ်း။ သိူဝ်ၸုမ်ႈ မၢင်ၸိူဝ်း ၸၢင်ႈမီးထိုင် 7 ထတ်းၶိုင်ႈ။ သိူဝ်ၸုမ်ႈပေႃႈ မၢင်တူဝ် ယၢဝ်းမီး 9 ထတ်းလူးၵွၼ်ႇ။ ၼမ်ႉၼၵ်းတူဝ်ပေႃႈ မီးယူႇ ၼႂ်းဝူင်ႈၵၢင် 30 တေႃႇ 50 ၸွႆႉ။ ၼမ်ႉၼၵ်းတူဝ်မႄႈတႄႉ တေမီးယူႇ မွၵ်ႈ 25 ၸွႆႉ။ သိူဝ်ၸုမ်ႈမႄႈ ၼိုင်ႈတူဝ်ၼႆႉ ၼိုင်ႈပွၵ်ႈ မၼ်းၵိူတ်ႇလုၵ်ႈ 2 တူဝ် တေႃႇထိုင် 4 တူဝ်။
ယတေႉတွင်ႇ၊ ဝဵင်း
ဝၢၼ်ႈတီႈၼႂ်း ၸႄႈဝဵင်း
မၢႆတွင်း ။ ။ တၢင်းၵႆၸမ်ၼႆႉ ဢဝ်ၸဵင်ႇထတ်းဢၼ်ၸမ်သေပိူၼ်ႈသေ တႅၵ်ႈဝႆႉတီႈၼိူဝ် ႁၢင်ႈၽႅၼ်ႇလိၼ်ယဝ်ႉ။
သိူဝ်ၸုမ်ႈ
သိူဝ်ၸုမ်ႈၼႆႉ ဝႅၼ်လႆႈၵႆသေဢမ်ႇၵႃး ၶိုၼ်ႈၼိူဝ်တူၼ်ႈမႆႉၵေႃႈ ၽႂ်းၽၢႆတႄႉတႄႉ။ တမ်ႈတီႈ ၼိူဝ်ၵိင်ႇမႆႉၼၼ်ႉၵေႃႈ ၶဝ်မေႃၵွပ်ႈယူႇၼိူဝ်မၼ်းသေ ၼွၼ်းပႂ်ႉတူဝ်ထိူၼ်ႇလူးၵွၼ်ႇ။ ယူႇၼိူဝ်တူၼ်ႈမႆႉသေ ၶဝ်ၸၢင်ႈမေႃဝႅၼ် ၶူမ်ႇသႂ်ႇၼိူဝ်တူဝ်သတ်း ဢၼ်လတ်းမႃး တႂ်ႈတူၼ်ႈမႆႉၼၼ်ႉယူႇ။ မၢင်ပွၵ်ႈမၢင်လႂ် ၵႆႉလေႇ မူၵ်းၸွမ်းယွမ်းယွမ်ႇ ႁိမ်းၽင်ႇၼမ်ႉသေ ပႂ်ႉၵိၼ် တူဝ်သတ်းဢွၼ်ႇ ဢၼ်လူင်းမႃးၵိၼ်ၼမ်ႉၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ မၢင်ပွၵ်ႈမၢင်လႂ်ၵေႃႈ ၵႆႉၸၢင်ႈၶဝ်ႈမႃးၼႂ်းဝၢၼ်ႈသေ မႃးဢဝ်ၵိၼ်မႃ၊ ပႄႉ၊ ဝူဝ်းဢွၼ်ႇၸိူဝ်းၼႆႉယူႇ။ သိူဝ်ၸုမ်ႈၼႆႉ ၽႄႈတိူၼ်းမီးဝႆႉ ၸွမ်းၵုၼ်လူင်ဢေးသျႃး၊ ဢႃႇၾရိၵလႄႈ ၵုၼ်မလေးသျႃးၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။ တမ်ႈတီႈ ၵုၼ်လူင်ဢမေႇရိၵၼၼ်ႉၵေႃႈ မီးသိူဝ်ၸုမ်ႈမဵဝ်းၼိုင်ႈသေတႃႉ လွၵ်းလမ်မၼ်း ဢမ်ႇမိူၼ် သိူဝ်ၸုမ်ႈ တမ်ႈတီႈ ၵုၼ်လူင်ဢေးသျႃးတင်းဢႃႇၾရိၵ။ သိူဝ်ၸုမ်းမဵဝ်းၼိုင်ႈ ဢၼ်မီးတီႈ ဢိၼ်ႇတိယ ဢၼ်ႁွင်ႉဝႃႈ ၶျီႇတႃးၼၼ်ႉ ၸဵမ်မိူဝ်ႈလဵၵ်ႉ သင်ဝႃႈ သွၼ်ပၼ်မၼ်း လမ်းတူဝ်ထိူၼ်ႇၼႆၸိုင် မၼ်းမေႃလမ်းတူဝ်ထိူၼ်ႇၸွႆႈၸဝ်ႈမၼ်းလႄႈ ၵမ်ႈၽွင်ႈ ႁွင်ႉဝႃႈ သိူဝ်ၸုမ်ႈလိုပ်ႈထိူၼ်ႇၼႆယူႇ။ သိူဝ်ၸုမ်းၸႃႉၼၼ်ႉ ယၢမ်ႈဢဝ် ၵႂႃႇၸၢမ်းၽိုၵ်းလႅၼ်ႈၶႄႉၵၼ်တူၺ်း တမ်ႈတီႈ မိူင်းဢိင်ႇၵလၢၼ်ႇယူႇ။ တမ်ႈတီႈ မိူင်းဢိၼ်ႇတိယၼႆႉ သမ်ႉမီးထႅင်ႈ သိူဝ်ၶူၼ်လမ်တင်းတူဝ် သမ်ႉမီးၸုမ်ႈလမ် လိူမ်ႈၼိူဝ်တူဝ်မၼ်းၼၼ်ႉသေ ႁွင်ႉဝႃႈ သိူဝ်ၸုမ်ႈလမ်။ သိူဝ်ၸုမ်ႈလမ်ၼႆႉ ယွၼ်ႉပိူဝ်ႈ ဢမ်ႇၽႄႉမိူၼ်သိူဝ်တၢင်ႇမဵဝ်းလႄႈ ၼင်မၼ်းၼၼ်ႉ ယေႃးၵီႇႁိၼ်ႇတူႇၶဝ် ဝႆႉၵႃႈၶၼ် ၼၵ်းၼႃၼပ်ႉယမ်တႄႉယဝ်ႉ။ ၵပ်းၵၢႆႇလူၺ်ႈ သတ်းသေ မၢင်လွင်ႈမၢင်ပိူင်ၼႆႉ ၵူၼ်းႁဝ်း ၵႆႉဢဝ်ႁဵတ်း ၶေႃႈၵႂၢမ်းသင်ႇသွၼ်ၵၼ်ယူႇ။ လွၵ်းသိူဝ်ၸုမ်ႈၼႆႉ တိုၼ်းဢမ်ႇမေႃလႅၵ်ႈလၢႆႈလႄႈ ပိူၼ်ႈၸင်ႇဝႃႈ "သိူဝ်ၸုမ်ႈဢမ်ႇလၢႆႈလွၵ်း ၵူၼ်းယွၵ်းဢမ်ႇလၢႆႈတၢင်းယၢမ်ႈ" ၼႆၼၼ်ႉယူႇ။ ပိူင်ထၢၼ်ႈ:!Main category
လႄႇဝေး၊ ဝဵင်း
သၢႆပိုၼ်း
မိူဝ်ႈပီမိူင်း ႑႙႑ ၼၼ်ႉ မီးၵူၼ်းဢၼ်လႆႈၸိုဝ်ႈဝႃႈ မွင်ႇၼွႆႉ ၼၼ်ႉ မႃႇတႄႇတင်ႈဝဵင်းလႄႇဝေးၵႃႈတီႈၼိူဝ် ၵုင်းဢၼ်ၼိုင်ႈသေ ဝဵင်းလႄႇဝေးၼႆႉ မိူဝ်ႈငဝ်ႈငႃႇမၼ်း ႁွင်ႉဝႃႈ ဝဵင်းငၼွႆႉၵူင်း (ငနွဲ့ကုန်းမြို့), ဝဵင်းငၼွႆႇၵူင်း (ငနွယ်ကုန်းမြို့) ဝႃႈၼႆယဝ်ႉ။ လုၵ်ႉတီႈၼၼ်ႉသေ သမ်ႉၶိုၼ်းပဵၼ်ၵႂႃႇ ဝဵင်းဝႃးၼွႆၵူင်း (ဝါးနွယ်ကုန်း) ၼႆယဝ်ႉ။ တီႈဝဵင်းၵဝ်ႇဝႃးၼွႆႇၵူင်းၼႆႉ မီးတီႈ ၵုင်းဝဵင်း (မျူဝ်ႉၵူင်း-မြို့ကုန်း) ဢၼ်မီးၸဵင်ႇၸၢၼ်းဝၼ်းတူၵ်း ဝဵင်းလႄႇဝေးယၢမ်းလဵဝ်ၼႆႉယဝ်ႉ။ တၢင်းၵႂၢင်ႈဝဵင်းၵဝ်ႇၼႆႉ ၼႃႈၵႂၢင်ႈတၢင်းဢွၵ်ႇတၢင်းတူၵ်း မီး တႃႇ (100)၊ တၢင်းယၢဝ်းထတ်း မီး 1050 သေ ၼႃႈႁွင်ႇၼႃႈၸၢၼ်း တႃႇ (80) မီးတၢင်းယၢဝ်း 840 ထတ်းယဝ်ႉ။ ၽႃႇဝဵင်းၼႆႉ သုင်မွၵ်ႈ 15 ထတ်းၼၼ်ႉသေ ၽၢႆႇၼွၵ်ႈႁူဝ်ႉဝဵင်းၼၼ်ႉ ၶုတ်းၶူးဝဵင်းဝႆႉသေ ထုၵ်ႇတႅမ်ႈမၢႆဝႆႉတီႈၼႂ်း ပိုၼ်းရႃႇၸဝၢင်ႈမိူဝ်ႈၵွၼ်ႇယဝ်ႉ။ ယွၼ်ႉႁွင်ႉၸွမ်းၸိုဝ်ႈငၼွႆႇ ၵေႃႉဢၼ်တႄႇတင်ႈဝဵင်းမႃးၼၼ်ႉသေ လႅၵ်ႈလၢႆႈႁွင်ႉမႃးပေႃးလႆႈၸိုဝ်ႈဝႃႈ ဝႃးၼွႆႉၵူင်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
မူၺ်ႇတေႃႇမိူင်းၵိုင်
မိူင်းၵိုင်
မိူင်းၵိုင်ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ မိူင်းတႆးပွတ်းၸၢၼ်းသေ ၸဵင်ႁွင်ႇဝၼ်းဢွၵ်ႇ မီးၸႄႈဝဵင်း ၵျေးသီးဝၢၼ်ႈၸၢမ် ၽၢႆႇတၢင်းဢွၵ်ႇ မီးဢိူင်ႇမိူင်းၼွင်၊ ၽၢႆႇၸၢၼ်းဝၼ်းဢွၵ်ႇ မီးၸႄႈဝဵင်ႈလၢႆးၶႃႈ၊ ၽၢႆႇတူၵ်း မီးၸႄႈဝဵင်း လွၵ်ႉၸွၵ်ႇ၊ ၽၢႆႇႁွင်ႇ မီးၸႄႈဝဵင်းသီႇပေႃႉသေ တၢင်းၵႂၢင်ႈၸႄႈဝဵင်း မိူင်းၵိုင် မီးယူႇ 1599 လၵ်းပၼ်ႇမူၼ်း။ ၵူၼ်းဢၼ်ယူႇသဝ်း ၵမ်ႉပႃႈၼမ် ပဵၼ်တႆး၊ လိူဝ်သေၼၼ်ႉ ပလွင်ႈ၊ ပဢူဝ်းလႄႈ ယၢင်းၶဝ်ၵေႃႈ မီးဝႆႉ။ ၸိုဝ်ႈဝဵင်းမိူင်းၵိုင်ၼႆႉ ၵႂၢမ်းပႃႇလိ ႁွင်ႉဝႃႈ "လင်ႇၵႃႇဝတီႇ"၊ ၼႂ်းလိၵ်ႈလူင်တႄႉ တႅမ်ႈဝႆႉဝႃႈ "ဝဵင်းပၢႆး မိူင်းၵိုင်" ၼႆယဝ်ႉ။ ဝဵင်းပၢႆးဢၼ်ဝႃႈၼၼ်ႉ ႁွင်ႉၵိုၵ်း လွႆၸၢင်ႉ ဢၼ်မီးၽၢႆႇတူၵ်း ဝဵင်းမိူင်းၵိုင်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၸၢင်ႉၼႆႉ တႆးႁဝ်းႁွင်ႉဝႃႈ ၸၢင်ႉပၢႆး၊ တူဝ်ပၢႆးၼႆယူႇ။ ၶူးမေႃတႆး ၸဝ်ႈၼေႃႇၶမ်းတႄႉ တႅမ်ႈလိၵ်ႈ ႁၢင်ႈၶိူင်ႈပၼ် ဝဵင်းမိူင်းၵိုင်ဝႃႈ  ၼႂ်းၼင်ႇလင်ႇၵႃႇဝတီႇ ပၢႆးၶီႇတွင်ႇလိူင်ႇ ဢိူင်ႇမိူင်းၼမ်ႉတဵင်းဢုမ်ႈ ၼႆလႄႈ မိူင်းၵိုင်ၼႆႉ ႁိမ်းႁွမ်းမၼ်း လွႆတင်းၼမ် လွမ်ႉႁွပ်ႈဝႆႉယဝ်ႉ။ လိူဝ်သေၼၼ်ႉ ၸိုဝ်ႈႁၢင်ႈလီ ဝဵင်းမိူင်းၵိုင်ၼႆႉ မီးထႅင်ႈဢၼ်ၼိုင်ႈ ၼၼ်ႉတႄႉ ႁဝ်းဢွၼ်ၵၼ် ႁွင်ႉဝႃႈ ဝဵင်းၼၢင်းဢုပဵမ်ႇ။
ဢၼ်ၸိုဝ်ႈသဵင်ယႂ်ႇ ၵိုၵ်းမိူင်းၵိုင်
ဢၼ်ၸိုဝ်ႈသဵင်ယႂ်ႇ ၵိုၵ်းမိူင်းၵိုင်ၼႆႉတႄႉ ပဵၼေၸေႈသႃယဝ်ႉ။ မိူဝ်ႈတႆးႁဝ်း ဢွၼ်ၵၼ် ၸႂ်ႉတိုဝ်းၸေႈသႃတင်းၼမ်ၼၼ်ႉ ထုင်ႉမိူင်းၵိုင်ၼႆႉ ႁဵတ်းဢွၵ်ႇလႆႈ ၸေႈသႃ ၼိုင်ႈလိူၼ် ၼိုင်ႈသဵၼ်မၢင် ၼႆယဝ်ႉ။ ၵွပ်ႈၼၼ် ၸေႈသႃတႆးၼႆႉ မၢၼ်ႈၶဝ် ပေႃးႁွင်ႉဝႃႈ မိုင်းကိုင်စက္ကူ ၸေႈမိူင်းၵိုင် ၼႆယူႇ။ ဝၢၼ်ႈၵုၼ်ၼႃးလႄႈ ၵုၼ်ၵႅင်း ပဵၼ်ဝၢၼ်ႈၸိုဝ်ႈသဵင်ယႂ်ႇ ဢၼ်ႁဵတ်းဢွၵ်ႇ ၸေႈသႃယဝ်ႉ။ ဢၼ်ၸိုဝ်ႈသဵင်ယႂ်ႇ ထႅင်ႈဢၼ် ၼိုင်ႈတႄႉ ပဵၼ်ဝၢၼ်ႇလိၼ် မိူင်းၵိုင် ဢၼ်ႁဵတ်း ဢွၵ်ႇတီႈ ၸိူဝ်းဝၢၼ်ႈ ႁူဝ်ၼႃး ၵုင်းၵၢင်ၸိူဝ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ဝၢၼ်ႇလိၼ်၊ မေႃႈလိၼ်၊ ဢႅင်ႇ၊ ဢုမ်၊ ၼမ်ႉတဝ်ႈလိၼ်၊ ၼူၵ်ႉတွင်ႉလိတ်း၊ ဝူဝ်း၊ ၵႂၢႆးၸိူဝ်းႁဵတ်း ဢွၵ်ႇတီႈ မိူင်းၵိုင်ၼႆႉ ပဵၼ်ၶိူင်ႈၸႂ်ႉတိုဝ်းလီ ပုၼ်ႈတႃႇ ၵူၼ်းမိူင်းတႆးႁဝ်းယဝ်ႉ။ ဝၢၼ်ႇၼမ်ႉၼဵင်ႈမိူင်းၵိုင်ၼႆႉ ၵျႃႉလိူဝ်သေ ဢၼ်မႃး မိူင်းၶႄႇ မိူင်းၵျပၢၼ်ႇၼၼ်ႉၵွၼ်ႇယဝ်ႉ။ ၵွပ်ႈသင်လႄႈဝႃႈၵျႃႉ ၼႆၸိုင် ႁဝ်းသႂ်ႇၵိၼ် ၼမ်ႉၼဵင်ႈၶူမ်ၵေႃႈ မၼ်းသူတ်ႉငၢႆႈ ဢၢႆၵွၼ်းမၼ်း ဢမ်ႇတွင်ႈၶူႈၼင်၊ ယဝ်ႉၵေႃႈ ယိပ်းဝၢၼ်ႇမၼ်းၵေႃႈ ဢမ်ႇလိူတ်ႇ။ ၵွပ်ႈၼႆ ၶူဝ်းတႆး တႆးဢမ်ႇတိုဝ်းၽႂ်တေမႃးတိုဝ်း။
လႄႇဝေး၊ ဝဵင်း
သၢႆပိုၼ်း
မိူဝ်ႈပီမိူင်းမၢၼ်ႊ ၁၉၁ ၼၼ်ႉ မိၼ်းၼၵႃး ၼႆႉ ပဵၼ်မျူဝ်ႉၸႃးဝႃးၼွႆႇၵူင်းသေၵေႃႈ ဢုပ်ႉပိူင်ႇမႃးယဝ်ႉ။ ၽိူဝ်ႇထိုင် ပီမိူင်း ၂၀၂ မႃး မိၼ်းၼၵႃးၼႆႉ လႆႈၶိုၼ်ႈပဵၼ်ၶုၼ်ႁေႃၶမ်းတွင်ႇတႂိၼ်းၵျီးလႄႈ ၸင်ႇဢဝ် ဢမၢတ်ႈဢူးသူၺ်ႇလူႇ ႁဵတ်းပဵၼ်မျူဝ်ႉၸႃး ဝဵင်းဝႃးၼွႆႇၵူင်းယဝ်ႉ။ ႁဵတ်းၼၼ်သေ ဝဵင်းဝႃးၼွႆႇၵူင်းၼႆႉ ပၢၼ်သိုပ်ႇပၢၼ် မျူဝ်ႉၸႃး ၶုၼ်ပွင်ဝဵင်းၶဝ် ၵေႃႉဢုပ်ႉပိူင်ႇမႃးယဝ်ႉ။
မူၺ်ႇတေႃႇမိူင်းၵိုင်
မၢႆၶပ်ႉပီ မိူင်းၵိုင်
ထုင်ႉမိူင်းၵိုင်ၼႆႉ ၵူၼ်းမႃးယူႇသဝ်းၵႂႃႇ လႅပ်ႈတေပႆႇမီး သွင်ႁဵင်ပီသေတႃႉ လႆႈဝႃႈ ပဵၼ်မိူင်း ဢၼ်ၵိုၵ်းပိုၼ်းတႆး မိူင်းၼိုင်ႈယူႇ။ ဢၼ်လႆႈႁၼ် တႅမ်ႈမၢႆဝႆႉၸွမ်းပီၵေႃးၸႃႇတႄႉ မီးၼင်ႇၼႆ
ၽြႃးလုင်းသႅင်တဵင်ႈ (ၵွင်းမူးၵွၼ်ႇ)
မိူဝ်ႈၵွၼ်ႇ မီးၸဝ်ႈၼႃးၵေႃႉၼိုင်ႈ ၸိုဝ်ႈဝႃႈ လုင်းသႅင်တဵင်ႈ မၼ်းႁဵတ်းၼႃး လဵင်ႉၼႃႈႁိူၼ်းမၼ်းယူႇ။ ယွၼ်ႉပိူဝ်ႈ ၼူၵ်ႉၵွၼ်ႇ သွင်တူဝ်ၽူဝ်မေး ၵႆႉမႃးယႃႉ ၼႃးမၼ်းလႄႈ မၼ်းၸင်ႇဢဝ် ၵၢင်ႇထိူၵ်း ယိုဝ်းၺႃး ၵွၼ်ႇမႄႈ တၢႆပႅတ်ႈ။ ပေႃးဝႃႈ လႆႈႁူႉ ၵွၼ်မႄႈတၢႆၸိုင် ၵွၼ်ႇပေႃႈၼၼ်ႉ မိၼ်ၶိုၼ်ႈၵၢင်ႁၢဝ် သုင်သုင်သေ တူပ်ႉပိၵ်ႇ ပွႆႇတူဝ်မၼ်း ယၢတ်ႇတူၵ်းၽတ်ႉသႂ်ႇ ႁိမ်း ၵွၼ်ႇမႄႈသေ တၢႆၸွမ်းၵၼ်ပႅတ်ႈယဝ်ႉ။ လႆႈႁၼ်ၼင်ႇၼၼ် လုင်ႈသႅင်တဵင်ႈ ၸႂ်ဢမ်ႇလီလႆႈ။ ၵွပ်ႈၼၼ် ၼင်ႇႁိုဝ် တေပဵၼ် တီႈယႃၸႂ်မၼ်းၼႆ မၼ်းၸင်ႇ တႄႇႁဵတ်းၵွင်းမူးလူင်သူႇၼိုင်ႈ ဢဝ်ၵွၼ်ႇသွင်တူဝ်ၽူဝ်မေး ထႃႇပၼႃႇဝႆႉယဝ်ႉ။ ၵွပ်ႈၼၼ် ၵွင်းမူးသူႇၼၼ်ႉ ႁိၵ်ႈၸိုဝ်ႈဝႃႈ ၵွင်းမူး လုင်းသႅင်တဵင်ႈ ဢမ်ႇၼၼ် ၵွင်းမူးၵွၼ်ႇၼႆယူႇ။ မိူဝ်ႈၶိုၼ်း ၶုတ်းႁၼ်ၽြႃးၼၼ်ႉ လုပ်ႇၵွၼ်ႇသွင်တူဝ်ၵေႃႈ ၶိုၼ်းၶုတ်းႁၼ် ၺႃးသေ ယၢမ်းလဵဝ် ဢဝ်ၼႄဝႆႉ တီႈၵျွင်းမူၺ်ႇတေႃႇလူင်မိူင်းၵိုင်ယူႇ။ ပေႃးဝႃႈ ႁွတ်ႈၽႅဝ်ထိုင် မိူင်းၵိုင်ၼႆၸိုင် ႁႂ်ႈပေႃး ၵိုင်ႇဝႃႈ ႁွတ်ႈၼၼ်ႉ ဢွၼ်ၵၼ် မိူဝ်းဝႆႈသႃ မူၺ်ႇတေႃႇလူင် မိူင်းၵိုင်သေၵမ်း။ ။
လႄႇဝေး၊ ဝဵင်း
သၢႆပိုၼ်း
တႄႇဢဝ် ပီမိူင်း ၁၇၈၈ တေႃႇထိုင်ယၢမ်းလဵဝ် ၼႆႉ ၸင်ႇၸပ်းၸိုဝ်ႈမႃးဝႃႈ ဝဵင်းလႄႇဝေးၼႆႉယဝ်ႉ။ ဝေႃးႁၢၼ်ၸိုဝ်ႈဢၼ်ဝႃႈၼၼ်ႉၵေႃႈ မၼ်းၵႆႉလႅၵ်ႈလၢႆႈၸွမ်းမႃး ၵၢပ်ႈလႂ်ပၢၼ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ မိူဝ်ႈပီမိူင်း ၈၉၂ ဢၼ်ပဵၼ် ၸဝ်ႈမႄႈ တပိၼ်ႇသူၺ်ႇထီး ဢၼ်သိမ်းဢဝ် ႁေႃၶမ်းၵေႇတုမတီႇ တွင်ႇငူႇၼၼ်ႉ ပဵၼ်လုၵ်ႈယိင်း ပူႇၵႄႇဝဵင်းငၼွႆႇၵူင်းယဝ်ႉ။
1568
လိူၼ်ၵျုၼ်ႇ
(1) ဝၼ်း။
မူၺ်ႇတေႃႇမိူင်းၵိုင်
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:!Main category
ႁူၺ်ႈၶွၵ်း၊ ဝၢၼ်ႈ
ဝၢၼ်ႈႁူၺ်ႈၶွၵ်း (, Hway Hkauk, ဟွေခေါက်) ၼႆႉ ပဵၼ်ဝၢၼ်ႈ ဢၼ်မီးၼႂ်း ဢိူင်ႇၼွင်လူမ်ႇ၊ ၸႄႈဝဵင်းမိူင်းပၼ်ႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈ လၢင်းၶိူဝ်း၊ မိူင်းတႆး ဢေႃႈ။
ၼွင်ႁႅင်ႈ၊ ဝၢၼ်ႈ
ဝၢၼ်ႈၼွင်ႁႅင်ႈ (, Nawng Hai, နောင်ဟိုင်) ၼႆႉ ပဵၼ်ဝၢၼ်ႈ ဢၼ်မီးၼႂ်း ဢိူင်ႇၼွင်လူမ်ႇ၊ ၸႄႈဝဵင်းမိူင်းပၼ်ႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈ လၢင်းၶိူဝ်း၊ မိူင်းတႆး ဢေႃႈ။
ၵေးသီး၊ ဝဵင်း
ဝဵင်းၵေးသီး, (ကျေးသီးမြို့), (Kyethi), ၼႆႉ မီးၼႂ်း ၸႄႈဝဵင်းၵေးသီး၊ ၸႄႈတွၼ်ႈလွႆလႅမ်၊ ၸႄႈမိူင်းတႆး၊ မိူင်းမျၢၼ်ႇမႃႇ ဢေႃႈ။ ပဵၼ်ဝဵင်းပၵ်းလုမ်း ၸႄႈဝဵင်ၵေးးသီး ၶႃႈဢေႃႈ။ ႁူဝ်ၼမ်ၵူၼ်း မိူဝ်ႈပီ ႑႙႐႑ ၼၼ်ႉ မီးမႃး (႖႑႘) ၵေႃႉၶႃႈဢေႃႈ။ ဢိင်ၼိူဝ် သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း လႄႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ၼမ်ၵူၼ်း ဢၼ်လႆႈၵဵပ်းမႃး မိူဝ်ႈ ပီ ႒႐႑႔ ၼၼ်ႉတႄႉ မီးၵႂႃႇ (႔,႒႘႒) ၵေႃႉၶႃႈဢေႃႈ။
ဢွင်ႈလီၶဝ်ႈၸႂ်တီႈၼႂ်းဝဵင်း
ၼႂ်းဝဵင်းၵေးသီးၼႆႉ ၽၢႆႇဢွၵ်ႇဝဵင်းမီးဝႆႉႁၢင်ႈႁေႃၵဝ်ႇ ၸဝ်ႈၾႃႉ သူၺ်ႇမုင်ႇဝႆႉတေႃႇႁၢၼ်ၼႆႉသေ ပွၵ်ႉၼၼ်ႉပဵၼ်ဝႆႉပွၵ်ႉၵုင်ႁေႃၼႆယဝ်ႉ။ မိူၼ်ၼင်ႇၽၢႆႇၸဵင်ႇၸၢၼ်းဝၼ်းဢွၵ်ႇဝဵင်းသမ်ႉ မီးဝႆႉၼမ်ႉၵူင်း ပဵၼ်တီႈလီဢႅဝ်ႇယဵၼ်ႈဝႆႉတႄႉ
ၼမ်ႉသၼ်ႇ၊ ၸႄႈဝဵင်း
ၸႄႈဝဵင်းၼမ်ႉသၼ်ႇ, (နမ့်ဆန်မြို့နယ်), (Namhsan Township), ၼႆႉပဵၼ်ၸႄႈဝဵင်းဢၼ်မီးၼႂ်း ၼႃႈလိၼ်ပလွင်ႈၽွင်းငမ်းႁင်းၶေႃ၊ ၸႄႈမိူင်းတႆး၊ မိူင်းမျၢၼ်ႇမႃႇသေ တီႈပၵ်းလုမ်း ၸႄႈဝဵင်းတႄႉ ပဵၼ်တီႈ ဝဵင်းၼမ်ႉသၼ်ႇယဝ်ႉ။
ၵေးသီး၊ ဝဵင်း
ဢွင်ႈလီၶဝ်ႈၸႂ်ႁိမ်းႁွမ်းဝဵင်း
ၼႂ်းတူင်ႇဝဵင်းၵေးသီးၼႆႉ တီႈဢႅဝ်ႇယဵမ်ႈၵေႃႈမီးလၢႆလၢႆတီႈယူႇ မိူၼ်ၼင်ႇတၢတ်ႇမႃႉလႅၼ်ႈ ဢၼ်မီးၽၢႆႇႁွင်ႇဝဵင်းၵေးသီး လႄႈတၢတ်ႇမွၵ်ႇၸိူဝ်းၼႆႉ သင်ထိုင်ၶၢဝ်းလိူၼ်ႁႃ ပွႆးသွၼ်းၼမ်ႉၼႆ ပဵၼ်ဢွင်တီႈဢၼ်ၵူၼ်းတၢင်းလၢႆၵႂႃႉဢႅဝ်ႇယဵၼ်ႈၼၼ်ႉယဝ်ႉ
လွမ်ႉမိူင်း ၵေးသီး
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:မိူင်းတႆး
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝဵင်းၸိူဝ်းမီးၼႂ်း မိူင်းမျၢၼ်ႇမႃႇ ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ပွင်ႈၵႂၢမ်းပွတ်း ပထဝီႇ မိူင်းမျၢၼ်ႇမႃႇ
1568
လိူၼ်ၵျူႇလၢႆႇ
(1) ဝၼ်း။
ဢေႃးၵၢတ်ႉ
(1) ဝၼ်း။
သႅပ်ႇထႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
ဢွၵ်ႇထူဝ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
ၼူဝ်ႇဝႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
ပၢင်ႇသၢႆး၊ ဝဵင်း
ဝဵင်းပၢင်ႇသၢႆး ; (ပန်ဆိုင်းမြို့), (Pang Hseng), ၼႆႉ မီးၼႂ်း ၸႄႈဝဵင်းမူႇၸေႊ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈမူႇၸေႊ၊ ၸႄႈမိူင်းတႆး၊ မိူင်းမျၢၼ်ႇမႃႇသေ ပဵၼ်ဝဵင်းဢၼ်မီးၸၼ်ႉ ၵိင်ႇၸႄႈဝဵင်းဢၼ်ၼိူင်ႈယဝ်ႉ။
529
လိူၼ်ၸၼ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
ၵေႃလိၵ်ႈလၢႆးလႄႈ ၽိင်ႈငႄႈတႆး (ၸၼ်ႉၸွမ်တင်းလူင်-ဝဵင်းလိူဝ်ႇ)
ၵေႃလိၵ်ႈလၢႆးလႄႈ ၽိင်ႈငႄႈတႆး (ၸၼ်ႉၸွမ်တင်းလူင် - ဝဵင်းလိူဝ်ႇ) ၼႆႉ မၼ်းပဵၼ် ၵေႃလိၵ်ႈလၢႆး ဢၼ်ၸၼ်ႉၸွမ် ၵူႊပၢႆးပၢႆး ဢၼ်မီးၼႂ်း တိူင်းဝဵင်းလိူဝ်ႇ (မန္တ​လေးတိုင်းဒေသကြီး) မႃးႁူမ်ႈၵၼ်သေၵေႃႇ ႁဵတ်းပဵၼ် ၵေႃဝႆႉယဝ်ႉ။
ပၢင်ႇသၢႆး၊ ဝဵင်း
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:မိူင်းတႆး ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝဵင်းၸိူဝ်းမီးၼႂ်း မိူင်းမျၢၼ်ႇမႃႇ
ၶၢႆးမႆႉဢေႃႈ၊ ဝၢၼ်ႈ
ဝၢၼ်ႈၶၢႆးမႆႉဢေႃႈ (, Hkaing Maik Aw, ခိုင်းမိုက်အော်) ၼႆႉ ပဵၼ်ဝၢၼ်ႈ ဢၼ်မီးၼႂ်း ဢိူင်ႇၼွင်လူမ်ႇ၊ ၸႄႈဝဵင်းမိူင်းပၼ်ႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈ လၢင်းၶိူဝ်း၊ မိူင်းတႆး ဢေႃႈ။
လႄႇဝေး၊ ဝဵင်း
သၢႆပိုၼ်း
တႄႇဢဝ်ဝၢႆးသေ ၶိုၼ်းၶုတ်း ၼွင်သိၼ်ႇဢူင်ႇ (ဆင်အုံကန်) ဢမ်ႇၼၼ် ၼွင်ပျီႇလူင်းၶျၢၼ်းတႃႇ ၼၼ်ႉယဝ်ႉၼႆ တီႈၼႂ်းၸႄႈဝဵင်းလႄႇဝေးၼႆႉ ၽၢႆႇၽုၵ်ႇသွမ်ႈ ၶိုၼ်ႈယႂ်ႇမႂ်ႇသုင်မႃးသေ တီႈဝဵင်းလႄႇဝေးၼႆႉ မီးမႃး ၸၢၵ်ႈၶဝ်ႈ၊ ၸၢၵ်ႈမႆႉ၊ ၸၢၵ်ႈၼမ်ႉမၼ်း ၸၵႂႃႇၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။ ယွၼ်ႉမီးပႃႇမႆႉထိူၼ်ႇ ၸမ်ဝဵင်းလႄႈ ၸိူဝ်းပဵၼ်ၵၢၼ်မႆႉၵေႃႈ ၶိုၼ်ႈယႂ်ႇမႂ်ႇသုင်မႃးယူႇယဝ်ႉ။ ဢိင်ၼိူဝ် သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း ဢၼ်ၵဵပ်းမိူဝ်ႈ ပီ ၂၀၁၄ ၼၼ်ႉသေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း မီးဝႆႉ ၂၈၄,၁၄၄ ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ၶၢႆးၽၵ်းၼၢမ်၊ ဝၢၼ် (ဢိူင်ၼွင်လူမ်ႇ၊ မိူင်းပၼ်ႇ)ႈ
ဝၢၼ်ႈၶၢႆးၽၵ်းၼၢမ် (, Hkaing Hpat Num, ခိုင်းဖတ်နမ်) ၼႆႉ ပဵၼ်ဝၢၼ်ႈ ဢၼ်မီးၼႂ်း ဢိူင်ႇၼွင်လူမ်ႇ၊ ၸႄႈဝဵင်းမိူင်းပၼ်ႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈ လၢင်းၶိူဝ်း၊ မိူင်းတႆး ဢေႃႈ။
ယတေႉတွင်ႇ၊ ဝဵင်း
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ၸႄႈမိူင်းၼႂ်းမိူင်းမျၢၼ်ႇမႃႇ ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝဵင်းၸိူဝ်းမီးၼႂ်း မိူင်းမျၢၼ်ႇမႃႇ ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝဵင်းၸိူဝ်းမီးၼႂ်း ၸႄႈမိူင်းရၶႅင်ႇ
တပျေႇၵၢၼ်ႇ (ႁွင်ႇ)၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းမဵၵ်ႉထီႇလႃႇ
ဝၢၼ်ႈတပျေႇၵၢၼ်ႇ (ႁွင်ႇ)  (သပြေကန် (မြောက်)ရွာ, Thapyaykan(North)) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇသႄႇဢွင်ႇၵူင်း၊ ၸႄႈဝဵင်းမဵၵ်ႉထီႇလႃႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈမဵၵ်ႉထီႇလႃႇ၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 193689 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇသႄႇဢွင်ႇၵူင်းၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 1434 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 1809 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 3243 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ၺွင်ႇၶမ်း၊ ဝၢၼ်ႈ
ဝၢၼ်ႈၺွင်ႇၶမ်း (, Nyaung Hkam, ညောင်ခမ်း) ၼႆႉ ပဵၼ်ဝၢၼ်ႈ ဢၼ်မီးၼႂ်း ဢိူင်ႇၼွင်ႁီး၊ ၸႄႈဝဵင်းမိူင်းပၼ်ႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈ လၢင်းၶိူဝ်း၊ မိူင်းတႆး ဢေႃႈ။
တပျေႇၵၢၼ်ႇ (ႁွင်ႇ)၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းမဵၵ်ႉထီႇလႃႇ
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းမဵၵ်ႉထီႇလႃႇ
ယတေႉတွင်ႇ၊ ၸႄႈဝဵင်း
ၸႄႈဝဵင်းယတေႉတွင်ႇ (ရသေ့တောင်မြို့နယ် ; Rethedaung Township) ၼႆႉ ပဵၼ်ၸႄႈဝဵင်းဢၼ်ၼိုင်ႈ ဢၼ်မီးဝႆႉ တီႈၼႂ်း ၸႄႈတွၼ်ႈၸိတ်ႉတူၺ်ႇ၊ ၸႄႈမိူင်းရၶႅင်ႇ၊ မိူင်းမျၢၼ်ႇမႃႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ဝဵင်းပၵ်းလုမ်းၸႄႈဝဵင်း ၼႆႉ ပဵၼ် ဝဵင်းယတေႉတွင်ႇယဝ်ႉ။
ဝၢၼ်ႈ
ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းၶဝ်ႈပႃးဝႆႉ တီႈၼႂ်း ၸႄႈဝဵင်းၼႆႉ • တဵင်တွင်ႇ
• ၽႅတ်ႉလဵၵ်ႉ
• ၵျဵင်ႇတၢၼ်း
• ပျိၼ်ႇသျေႇ
ၶိၼ်ႇဢူး၊ ၸႄႈဝဵင်း
ၸႄႈဝဵင်းၶိၼ်ႇဢူး (ခင်ဦးမြို့နယ် ; Khin-U Township ; ) ၼႆႉ ပဵၼ်ၸႄႈဝဵင်းဢၼ်ၼိုင်ႈ ဢၼ်မီးတီႈ ၸႄႈတွၼ်ႈသူၺ်ႇပူဝ်ႇ၊ ၸႄႈတိူင်းၸႄႈၵႅင်း၊ မိူင်းမျၢၼ်ႇမႃႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ဝဵင်းပၵ်းလုမ်းၸႄႈဝဵင်းၼႆႉ ပဵၼ် ဝဵင်းၶိၼ်ႇဢူးယဝ်ႉ။
ၼမ်ႉသၼ်ႇ၊ ဝဵင်း
ဝဵင်းၼမ်ႉသၼ်ႇ, (နမ့်ဆန်မြို့), (Namhsan), ၼႆႉ မီးၼႂ်း ၸႄႈဝဵင်းၼမ်ႉသၼ်ႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈၵျွၵ်းမႄး၊ ၼႃႈလိၼ်ပလွင်ႈၽွင်းငမ်းႁင်းၶေႃ၊ ၸႄႈမိူင်းတႆး၊ မိူင်းမျၢၼ်ႇမႃႇဢေႃႈ။
ၶိၼ်ႇဢူး၊ ၸႄႈဝဵင်း
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ၸႄႈဝဵင်းၸိူဝ်းမီးၼႂ်း ၸႄႈတွၼ်ႈသူၺ်ႇပူဝ်ႇ ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ၸႄႈတိူင်းၸႄႈၵႅင်း
ၼမ်ႉသၼ်ႇ၊ ဝဵင်း
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝဵင်းၸိူဝ်းမီးၼႂ်း မိူင်းမျၢၼ်ႇမႃႇ
1568
တီႇသႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လႅင်ႇတႃႇယႃႇ၊ ၸႄႈဝဵင်း
ၸႄႈဝဵင်းလႅင်ႇတႃႇယႃႇ (လှိုင်သာယာမြို့နယ်), (Hlaingtharyar Township), ၼႆႉ မီးဝႆႉပွတ်းတူၵ်း ဝဵင်းတႃႈၵုင်ႈ ယဝ်ႉ။ ၽၢႆႇႁွင်ႇလႄႈ ၽၢႆႇတူၵ်း ၸႄႈဝဵင်းလႅင်ႇတႃႇယႃႇၼႆႉ မီး ၸႄႈဝဵင်ႈထၢၼ်းတပိၼ်ႇ၊ ၽၢႆႇဢွၵ်ႇ ၸွမ်းၶႅပ်ႇ မႄႈၼမ်ႉတႃႈၵုင်ႈၼၼ်ႉ မီး ၸႄႈဝဵင်းဢိၼ်းၸဵင်ႇ၊ ၸႄႈဝဵင်းမယၢၼ်းၵူင်း လႄႈ ၸႄႈဝဵင်းလႅင်ႇ၊ ၽၢႆႇၸၢၼ်းမီး ၸႄႈဝဵင်းတုၼ်ႇတေး ၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။ ၸႄႈဝဵင်းလႅင်ႇတႃႇယႃႇၼႆႉ ၽွတ်ႇႁႅၼ်း ၶဝ်ႈပႃး ပွၵ်ႉ (႒႐) ပွၵ်ႉ လႄႈ ဢိူင်ႇ (႙) ဢိူင်ႇ ယဝ်ႉ။ ၸႄႈဝဵင်းဢၼ်ၼႆႉၼႆႉ မိူဝ်ႈ ပီ (႑႙႘႐) ဢၼ်ပဵၼ်ၸႄႈဝဵင်း ၸိူဝ်းဢၼ် လူင်ပွင်ၸိုင်ႈသိုၵ်း ၶဝ် တႄႇတင်ႈမႃး ဝဵင်းမႂ်ႇၼၼ်ႉ ပဵၼ်ဝဵင်းဢၼ်ၶိုၼ်ႈယႂ်ႇသေပိူၼ်ႈယဝ်ႉ။ ဢၼ်ပဵၼ် ၸူင်ႇပၢႆးၵၢၼ်ၸၢၵ်ႈ ဢၼ်ယႂ်ႇသေပိူၼ်ႈ ၼႂ်းမိူင်းမျၢၼ်ႇမႃႇ ၸူင်ႇပၢႆးၵၢၼ်ၸၢၵ်ႈ လႅင်ႇတႃႇယႃႇ (လှိုင်သာယာစက်မှုဇုံ)၊ ပတေႇတႃႇမျူဝ်ႉတေႃႇဢဵင်ႇယႃႇ (ပဒေသာပင်မြို့တော်အိမ်ရာ)၊ ပၢၼ်းလႅင်ႇဢဵင်ႇယႃႇ (ပန်းလှိုင်အိမ်ရာ) ၸိူဝ်းၼႆႉၵေႃႈ မီးဝႆ့တီႈၼႂ်း ၸႄႈဝဵင်းဢၼ်ၼႆႉယဝ်ႉ။ ၸႄႈဝဵင်းဢၼ်ၼႆႉ ဢဝ် ၶူဝ်ပၢၼ်းလႅင်ႇ သေ ၵၢႆႇၸူး ၸႄႈဝဵင်းတုၼ်ႇတေး သေ တွၼ်ႈတႃႇၸူးတၢင်ႇၸႄႈဝဵင်းတႄႉ ဢဝ် ၶူဝ်ဢွင်ႇၸေႇယႃႉ လႄႈ ၶူဝ်ပယိၼ်ႉၼွင်ႇ ၸိူဝ်းၼႆႉ သိုပ်ႇဝႆႉပၼ်ယဝ်ႉ။
1568
တီႇသႅမ်ႇပႃႇ
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:1568
လႅင်ႇတႃႇယႃႇ၊ ၸႄႈဝဵင်း
ဢၼ်ပဵၼ် ၸၼ်ႉၸွမ်ပၢႆးၵေႃႇသၢင်ႈ ပွတ်းတူၵ်းတႃႈၵုင်ႈ YTU ၼၼ်ႉၵေႃႈ မီးဝႆႉတီႈၼႂ်း ၸႄႈဝဵင်းၼႆႉယဝ်ႉ။
529
လိူၼ်မၢတ်ႉၶျ်
(1) ဝၼ်း။
ၵေႃတႆး
ပိုၼ်းပွတ်း ၵၢၼ်ၵေႃႇတင်ႈၸုမ်းၵေႃတႆး
ဝၢႆးသေၼၼ်ႉ ၸၢႆးသႅင်ၾႃႉ(ၼမ်ႉၶူၵ်ႉ) ၵေႃႉပဵၼ်ၽူႈႁူမ်ႈၵေႃႇတင်ႈ ၵေႃတႆး) မီးတိုဝ်ႉတၢင်းၵႂႃႇလဵပ်ႈႁဵၼ်း ၼႂ်းပၢင်ၽိုၵ်းၽွၼ်ႉ ၵၢၼ်သၢင်ႉတၢင်ႉႁႅင်းၵူၼ်းမိူင်းတီႈ Burma Issues(BI)မိူင်းၵွၵ်ႇသေ လႆႈႁူႉမႃးလွၵ်းလၢႆးၵၢၼ်သၢင်ႈတၢင်ႉႁႅင်းၵူၼ်းမိူင်း ပွၵ်ႈၵမ်းဢွၼ်တၢင်းသုတ်း။ ထိုင်ဝႃႈဢမ်ႇပႆႇၸၢင်ႊႁဵတ်းၵၢၼ်တူဝ်ထူပ်းသေတႃႉ မၼ်းပဵၼ်သဵၼ်ႈသၢႆၵပ်းသၢၼ် တႃႇတေႁဵတ်းၵၢၼ်သူၼ်းတုမ်ႊ ၸွမ်းၵူၼ်းမူိင်း ၼႂ်းမိူင်းတႆးမိူဝ်းၼႃႈထႃႇလိုၼ်းမႃးတေႉတေႉယူႇယဝ်ႉ။ လင်သေၼၼ်ႉ ၼႂ်းပီႊ 1997 ၽူႈၶဝ်ႈမုၵ်ႉၸုမ်း ထႅင်ႈသွင်ၵေႃႉ ၵေႃႉပဵၼ်ၸၢႆးၽူင်းၶွင်ႇလႄႈၼၢင်းၸွမ်ဢူ(ၸၢမ်) ၸင်ႇလႆႈမီးတိုဝ်ႉတၢင်း ၵႂႃႇၶိုၼ်ႈပၢင်ၽိုၵ်းၽွၼ်ႉ ၼိူဝ်ႁူဝ်ၶေႃႈ ၵၢၼ်သၢင်ႈတၢင်ႉႁႅင်းၵူၼ်းမိူင်း ထႅင်ႈတီႈ BI ထႅင်ႈသေ ၸင်ႇႁႃတိုဝ်ႉတၢင်း ၶိုၼ်းပွၵ်ႈမႃးၼႂ်းမူိင်းတႆး တႃႇတေႁဵတ်းၵၢၼ်ထူပ်းမိုဝ်း ၼႂ်းၵၢၼ်သၢင်ႈတၢင်ႉႁႅင်းၵူၼ်းမူိင်း။ ၸၢႆးၽူင်းၶွင်ႇ လႆႈၵပ်းသၢၼ်တင်း ႁူဝ်ပဝ်ႈမုၵ်ႉၸုမ်းလူင်ၸိုင်ႈတႆး ၸဝ်ႈသႅင်သိုၵ်းသေ မၼ်းၸဝ်ႈလႆႈတႅမ်ႈပၼ် လိၵ်ႈၵမ်ႉထႅမ်ထိုင်တီႈ ၸုမ်းႁူဝ်သိူဝ် လႄႈ တပ်ႉသိုၵ်းၸိုင်ႈတႆး(SSA)တႃႇတေႁဵတ်းပၢင်ၽိုၵ်းၽွၼ်ႉ ၵၢၼ်သၢင်ႈတၢင်ႉႁႅင်းၵူၼ်းမိူင်း ၼႂ်းမိူင်းတႆး ပုၼ်ႈတႃႇၵိူတ်ႇဢွၵ်ႇ ၽူႈသူၼ်းတုမ်ႊၵူၼ်းမူိင်း ပွၵ်ႈၵမ်းၼိူင်ႈ ၼႂ်းပီႊ 1999 ၼီႈ။
ဝၢႆးသေပၢင်ၽိုၵ်းၽွၼ်ႉယဝ်ႉ လုၵ်ႈႁဵၼ်းၼႂ်းပၢင်သွၼ် ႁူမ်ႈႁွမ်းၽွၼ်ႉၸႂ်ၵၼ်သေ ၶွတ်ႇၽွတ်ႈမုၵ်ႉၸုမ်း တႃႇသၢင်ႈတၢင်ႉႁႅင်းၵူၼ်းမိူင်း ႁိၵ်ႈႁွင်ႉ မုၵ်ႉၸုမ်းၵေႃႁူမ်ႈမုၵ်ႉၸုမ်းတႆး(လွႆၶူင်း)ၼႆမႃး။ ၼႃႈၵၢၼ်မုၵ်ႉၸုမ်းတႄႉ လူင်းဝၢၼ်ႈ ပၼ်တၢင်းႁူႉၵူၼ်းမူိင်း၊ သၢင်ႈယေးၶၢဝ်ႇ၊ ၵၢၼ်ၵပ်းသၢၼ် ၼႂ်းၵႄႈၵူၼ်းလူင်တႆး ၸိူဝ်းတူင်ႉၼိုင် ၼႂ်းမူိင်းလႄႈၸိူဝ်းတေႃႈသူႈယူႇ တၢင်းၼွၵ်ႈမူိင်း ၸိူဝ်းၼႆႉ။ ပေႃးမုၵ်ႉၸုမ်း ႁဵတ်းၵၢၼ်မႃး ႁိုင်မွၵ်ႈသၢမ်ပီႊ ၵွပ်ႈလွင်ႈႁူမ်ႇလူမ်ႈသေ လႆႈၶိုၼ်းမႄးလၢႆႊၸိုဝ်ႈမုၵ်ႉၸုမ်းပဵၼ် ၸုမ်းၵေႃႁူမ်ႈမုၵ်ႉတႆး(ၵေႃတႆး)မႃး မိူဝ်ႈပီႊ 2002 ၼီႈၼၼ်ႉယူႇယဝ်ႉ။
ဢိင်ၼိူဝ်ၵၢၼ်ထတ်းသၢင်ၸၵ်းယွၺ်ႈငဝ်းလၢႆးၵူႊလွင်ႈလွင်ႈ တူဝ်ထူပ်းဢၼ်လႆႈတူင်ႉၼိုင်မႃးၸွမ်းၵူၼ်းမူိင်း ပီႊယၢဝ်းၶၢဝ်းႁိုင်၊ ၵၢၼ်ႁူမ်ႈသၢင်ႈၸွမ်းမုၵ်ႉၸုမ်းၸိူဝ်းႁဵတ်းၵၢၼ်ၸိူဝ်ႉၶိူဝ်းၸိူဝ်းၼၼ်ႉသေ ၵေႃတႆး ၸင်ႇလႆႈႁုၼ်ႈမုၼ်း တႃႈမုင်ႊႁၼ်(vision) ဢၼ်ဝႃႈ တႆးသိုပ်ႇပဵၼ်တႆး(ယၼ်ၼိူဝ်လွင်ႈၵတ်းယဵၼ်)မႃး။
ၼႃႈၵၢၼ်ၵေႃတႆး
လိုၼ်းလင် ႁိၵ်ႈၸိုဝ်ႈပဵၼ်ၵေႃတႆးမႃး၊ မုၵ်ႉၸုမ်းၸင်ႇဝႆႉ ယိူင်းဢၢၼ်း "ၵၢၼ်သၢင်ႉတၢင်ႉႁႅင်းၵူၼ်းမိူင်း" သေ ၼႃႈၵၢၼ်ၸမ်း ....
ၽိုၼ်ဢိင်
သဵၼ်တၢင်းတႆးလႄႈပၢႆးဝူၼ်ႉၵေႃတႆး၊ ပီႊ 2015၊ ၼႃႈလိၵ်ႈ 84- 85 ။
529
လိူၼ်ဢေႇပရႄႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မေႇ
(1) ဝၼ်း။
ၵေးသီး၊ ၸႄႈဝဵင်း
ၸႄႈဝဵင်းၵေးသီး, (ကျေးသီးမြို့နယ်), (Kyethi Township), ၼႆႉ မီးၼႂ်း ၸႄႈတွၼ်ႈလွႆလႅမ်၊ ၸႄႈမိူင်းတႆး၊ မိူင်းမျၢၼ်ႇမႃႇသေ ပဵၼ်ဝဵင်းဢၼ်မီးၸၼ်ႉ ၸႄႈဝဵင်းဢၼ်ၼိူင်ႈယဝ်ႉ။ ၼႂ်းၸႄႈဝဵင်းၵေးသီးၼႆႉ ၶဝ်ႈပႃး ဝဵင်းၵေးသီး လႄႈ ဝဵင်းမိူင်းၼွင် သေ ဝဵင်းပၵ်းလုမ်းတႄႉပဵၼ်ဝဵင်းၵေးသီးယဝ်ႉ။
ယတေႉတွင်ႇ၊ ၸႄႈဝဵင်း
ဝၢၼ်ႈ
• ၶျုတ်ႉပျိၼ်ႇ
• ဢထႅတ်ႉၼၢၼ်းယႃႇ
• ဢွၵ်ႇၼၢၼ်းယႃႇ
• ၵျွင်းတွင်ႇ
• ၵၺိၼ်ႇၶျွင်း
• ၵျုၼ်းပေႃႇ
• ပၢၼ်းၽေႃႇပျိၼ်ႇ
• တိတ်ႉၵတူဝ်း
• ယၢၼ်ႇဢွင်ႇပျိၼ်ႇ
• ၵူင်ႇတၢၼ်း
• ပျႃႇပိၼ်ႇယိၼ်း
• ၺွင်ႇပိၼ်ႇလႃႉ
• ၼၢတ်ႉၶျွင်း
• မျိၼ်းၽူး
• ၵျွၵ်ႉၸႃႇတႅင်ႇ
• ၵွင်းယီႇၶျွင်း
• သၢၼ်ႇၶျွင်း
• ပွင်းၸႃး
• တယႅတ်ႉၶျွင်း
• လွင်းၶျွင်း
• ၵပႅင်ႇ
• ၵူဝ်းတၢၼ်ႇၵွၵ်ႉ
• တူင်းပႅၵ်ႉ
• ဢွင်ႇပလ
• ၵလႃးၶျွင်း
• ဢငူႇမေႃးၵူင်ႇတၢၼ်း
• ဢငူႇမေႃႇ
• သိၼ်ႇၶူင်းတႅင်ႇ
• ဢူၵ်ႉၽူဝ်ႇ (မိူဝ်ႈဢွၼ်တၢင်း ဢူဝ်းၽွင်ႉ)
• ဢူင်းၶျွင်း
ပျီႇပၢၼ်း၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းၵျွၵ်ႉသႄႇ
ဝၢၼ်ႈပျီႇပၢၼ်း  (ပြည်ပန်းရွာ, Pyipan) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇပျီႇပၢၼ်း၊ ၸႄႈဝဵင်းၵျွၵ်ႉသႄႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈပၢင်ႇဢူး၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 190524 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇၸလေႇၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 695 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 759 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 1454 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ယတေႉတွင်ႇ၊ ၸႄႈဝဵင်း
ဝၢၼ်ႈ
• ယႅတ်ႉၶူင်းတႅင်ႇ
ပျီႇပၢၼ်း၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းၵျွၵ်ႉသႄႇ
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းၵျွၵ်ႉသႄႇ
ယတေႉတွင်ႇ၊ ၸႄႈဝဵင်း
ဝၢၼ်ႈ
• ၸီးၶွင်း
529
လိူၼ်ၵျုၼ်ႇ
(1) ဝၼ်း။
ထုၼ်းထုၼ်းႁဵင်ႇ
ဢူးထုၼ်းထုၼ်းႁဵင်ႇ (ဢူးထုၼ်းဢွင်ႇ) ၼႆႉ ပဵၼ် ၵႅမ်ၽူႈၼၢမ်း လုမ်းတႅၼ်းၽွင်းၵူၼ်းမိူင်း ၶႃႈဢေႃႈ။ ပဵၼ်တႅၼ်းၽွင်း လုမ်းတႅၼ်းၽွင်း ၸႄႈဝဵင်းၼွင်ၶဵဝ်ၶႃႈဢေႃႈ။ ဝၢႆးသေ ၽူႈၼၢမ်း လုမ်းတႅၼ်းၽွင်းၵူၼ်းမိူင်း ဢူးဝိၼ်းမျိၼ်ႉ ၶိုၼ်ႈပဵၼ် ၸဝ်ႈၸွမ်ၸိုင်ႈယဝ်ႉ ၵႅၼ်ၽူႈၼၢမ်း ဢူးတီႇၶုၼ်မျၢတ်ႈ ပဵၼ်မႃး ၽူႈၼၢမ်းသေ ဢူးထုၼ်းထုၼ်းႁဵင်ႇ ၵေႃႈ ပဵၼ်မႃး ၵႅမ်ၽူႈၼၢမ်းယူႇယဝ်ႉ။
ၼွင်မႂ်ႇ၊ ဝၢၼ်ႈ
ဝၢၼ်ႈၼွင်မႂ်ႇ (, Nawng Mae, နောင်မယ်) ၼႆႉ ပဵၼ်ဝၢၼ်ႈ ဢၼ်မီးၼႂ်း ဢိူင်ႇၼွင်ႁီး၊ ၸႄႈဝဵင်းမိူင်းပၼ်ႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈ လၢင်းၶိူဝ်း၊ မိူင်းတႆး ဢေႃႈ။
529
လိူၼ်ၵျူႇလၢႆႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢေႃးၵၢတ်ႉ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢွၵ်ႇထူဝ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၼူဝ်ႇဝႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်တီႇသႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လႅင်ႇ၊ ၸႄႈဝဵင်း
ၸႄႈဝဵင်းလႅင်ႇ ၼႆႉ ဢဝ်ပွၵ်ႉ (႑႖) သေၽွတ်ႈႁႅၼ်းဝႆ့ယဝ်ႉ။ ၸႄႈဝဵင်းလႅင်ႇၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈၼႂ်း ၸႄႈတိူင်းတႃႈၵုင်ႈယဝ်ႉ။ ၽၢႆႇႁွင်ႇ မီး ၸႄႈဝဵင်းမယၢၼ်းၵူင်း လႄႈ ႁွင်ႈတမဵင်း၊ ၽၢႆႇးဢွၵ်ႇမီး ၸႄႈဝဵင်းမယၢၼ်းၵူင်း လႄႈ ၼွင်ဢိၼ်းယႃး၊ ၽၢႆႇၸၢၼ်းမီး ၸႄႈဝဵင်းၵမႃႇယုတ်ႉ လႄႈ ၽၢႆႇတူၵ်းမီး ၸႄႈဝဵင်းလႅင်ႇတႃႇယႃႇ ယဝ်ႉ။
ပိုၼ်း
ဝေႃးႁၢၼ် လႅင်ႇ ဢၼ်ဝႃႈၼႆႉ မၼ်းလုၵ်ႉတီႈ ၶေႃႈၵႂၢမ်းၽႃႇသႃႇမွၼ်း ဢၼ်ဝႃႈ "ပီးလႅင်း" ဢၼ်ဝႃႈၼၼ်ႉမႃးယဝ်ႉ။ ပီးလႅင်းဢၼ်ဝႃႈၼႆႉ ပွင်ႇဝႃႈ ၼမ်ႉၸိုမ်းဢွၵ်ႇ၊ ၼမ်ႉၽုတ်းဢွၵ်ႇ ဝႃႈၼႆႉယဝ်ႉ။ မႄႈၼမ်ႉဢၼ်လုၵ်ႉတီႈငႃးလွႆ သၼ်လွႆပႃႇၵိူဝ်ႇ တီႈၼႂ်းၸႄႈဝဵင်းတႅၵ်ႉၵျီး၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈၵုင်ႈၼၼ်ႉ ၵူၼ်းပိုၼ်ႉတီႈၶဝ် ႁွင်ႉဝႃႈ မႄးၼမ်ႉပီးလႅင်ႇ ဝႃႈၼႆယဝ်ႉ။ ႁိူင်မႃးတၢၼ်ႇတၢၼ်ႇ ဢွၼ်ၵၼ်လႅၵ်ႈလၢႆႈႁွင်ႉဝႃႈ မႄႈၼမ်ႉလႅင်ႇ ဝႃႈၼႆႉယဝ်ႉ။
ဝႅင်းလႅင်ႇဢွၼ်ႇၼႆႉ မီးဝႆႉ ၽၢႆဢွၵ်ႇႁိမ်းၽင်ႇမႄႈၼမ်ႉ မႄႈၼမ်ႉလႅင်ႇသေ ၸူးႁွင်ႉၵိုၵ်းမႄႈၼမ်ႉလႅင်ႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ဝဵင်းဢွၼ်ၼၼ်ႉၼႆႉ မိူဝ်ႈၵွၼ်ႇ မီးၶူးဝဵင်း၊ ႁူဝ်ႉဝဵင်းၶိုင်ႇၶိုင်ႇၶမ်ႉၶမ်ႉယဝ်ႉ။ မိူဝ်ႈပၢၼ် ဝဵင်းႁၢၼ်ႇတႃႇဝတီႇ ၽွင်းၵၢပ်ႈပၢၼ်လီၼၼ်ႉ ပဵၼ်ဝဵင်းသိုၵ်း ဢၼ်ၶဝ်ႈပႃးၼႂ်း ႁၢၼ်ႇတႃႇဝတီႇ (႓႒) ဝဵင်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ မိူဝ်ႈ ပၢင်သိုၵ်းသီႇသိပ်းပီ ဢႃႇဝႃႉ-ႁၢၼ်ႇတႃႇဝတီႇၼၼ်ႉ ယၢမ်ႈပဵၼ်ဝဵင်းတႂ်ႈမိုဝ်း ၶုၼ်မွၼ်း လႄႈ ၶုၼ်မၢၼ်ႊမႃးယဝ်ႉ။ ထိုင်ပၢႆးၸဝ်ႉပၢၼ်ၵူင်းပွင်ႇမႃး ဝဵင်းလႅင်ႇၼႆႉ ၸင်ႇပဵၼ်ဝဵင်းတႂ်ႈမိုဝ်း ၶုၼ်ႁေႃၶမ်းမၢၼ်ႊမႃးယဝ်ႉ။
ယတေႉတွင်ႇ၊ ၸႄႈဝဵင်း
ဝၢၼ်ႈ
• ယေႇၵွင်းၶျွင်း
လႅင်ႇ၊ ၸႄႈဝဵင်း
ပိုၼ်း
ဝၢႆးသေ ဢလွင်ႈမိၼ်းတယႃး သိမ်းဢဝ် ထုင်ႉႁၢၼ်ႇတႃႇဝတီႇယဝ်ႉ 1755 လိူၼ်မေႇ 2 ဝၼ်းၼၼ်ႉ တႄႇတင်ႈဝဵင်းတႃႈၵုင်ႈယဝ်ႉ။ ဢလွင်းမိၼ်းတယႃးၼႆႉ ဢဝ်ၽွင်းဝဵင်းၵေႃႉၼိူင်ႈ ဝႆႉတီႈတႃႈၵုင်ႈသေ ႁႂ်ႈဢုပ်ႉပိူင်ႇ ႁၢၼ်ႇတႃႇဝတီႇ (႓႒) လႄႈ ဢိၵ်ႇပႃးၼႃႈလိၼ် ဢၼ်ၶဝ်ႈပႃးၼႂ်းမၼ်းတင်းသဵင်ႈယဝ်ႉ။ ယွၼ်ႉၼၼ်သေ ဝဵင်းလႅင်ႇဢွၼ်ႇၼႆႉၵေႃႈ ၶဝ်ႈပဵၼ်ဝဵင်းတႂ်ႈမိုဝ်း ၶုၼ်ပွင်ဝဵင်းတႃႈၵုင်ႈ မႃးယူႇယဝ်ႉ။ ၶုၼ်ပွင်ဝဵင်းတႃႈၵုင်ႈၼႆႉ ဝႆႉပၼ်ပူႇၵႄႇၵေႃႉၼိူင်ႈ တႃႇဝဵင်းလႅင်ႇယဝ်ႉ။ ၵူၺ်းၵႃႈဝႃႈ ဝဵင်းလႅင်ႇၼႆႉ ဢမ်ႇပေႃးၵိုၼ်းထၢၼ် မိူဝ်ႈပၢၼ်ၶုၼ်မွၼ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
မိူဝ်ႈပၢၼ် ၶုၼ်တႃႇယႃဝတီႇ (၁၈၃၇-၄၆) ၼၼ်ႉ ဢဝ်မပႂႃး ၵေႃႉပဵၼ် လုၵ်ႈယိင်း ဢၼွၵ်ႉၼၢၼ်းမတေႃႇ ၸဝ်ႈၼၢင်း မမျႃႉလေး ၼၼ်ႉ ပဵၼ်ၽူႈၵိၼ်ဝဵင်းလႅင်ႇလႄႈ ဝဵင်းလႅင်ႇၼႆႉ ၶိုၼ်းလိုဝ်းလင်မႃးၼႂ်း ပိုၼ်းထႅင်ႈယူႇယဝ်ႉ။ ဝၢႆးၼႆႉမႃး မပႂႃး ၵေႃႉပဵၼ်လုၵ်ႈယိင်းၶုၼ်ႁေႃၶမ်းၼႆႉ ၸိုဝ်ႈလိုဝ်းလင်မႃးဝႃႈပဵၼ် ၸဝ်ႈယိင်း လႅင်ႇထဵၵ်ႉၶွင်ႇတိၼ်ႇ (လှိုင်ထိပ်ခေါင်တင်) မႃးယူႇယဝ်ႉ။ ၵူၺ်းၵႃႈ လွင်ႈလိုဝ်းလင်ၸႄႈဝဵင်းလႅင်ႇၼႆႉ ဢမ်ႇပေႃးႁိုင်ယၢဝ်း။ ၽွင်း ဢၼွၵ်ႉၼၢၼ်းမတေႃႇ မမျႃႉလေး ႁဵတ်းမႅၼ်ႈလွင်ႈတၢင်းၽိတ်းသေ ဢၼ်ၸဝ်ႈလုၵ်ႈယိင်း လႅင်ႇထဵၵ်ႉၶွင်ႇတိၼ်ႇ လႆႈၵိၼ်ဝဵင်းလႅင်ႇၼၼ်ႉၵေႃႈ ထုၵ်ႇၶိုၼ်းႁုပ်ႈသိမ်းဢဝ်ယူႇယဝ်ႉ။ ထိုင်ပၢၼ်ၶုၼ်ပူးၵမ်ႇမႃး ၶိုၼ်းဢဝ်ဝဵင်းလႅင်ႈ ဢၢပ်ႈယိုၼ်ႈပၼ် လုၵ်ႈၸၢႆးတႃႇယႃႇဝတီႇမိၼ်း ၵေႃႉပဵၼ် ၸဝ်ႈၸၢႆးမွင်ႇထွင်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ မွင်ႇထွင်းၼၼ်ႉၵေႃႈ ယွၼ်ႉၶဝ်ႈပႃးပၢင်တိုၵ်း ဢၼ်ပူတ်းၶုၼ်ပူးၵမ်ႇၼၼ်ႉသေ လႆႈတူၵ်းသုမ်းၵႂႃႇလႄႈ မၼ်းၵေႃႈ ဢႃႇယုဢမ်ႇယၢဝ်းၼင်ႇၵဝ်ႇ။
ဝၢႆးပၢင်သိုၵ်း ဢင်းၵိတ်ႉ-မၢၼ်ႊပွၵ်ႈသွင်ယဝ်ႉ တႄႇဢဝ် ပီ 1835 မႃး ဝဵင်းလႅင်ႇၼႆႉၵေႃႈ လႆႈတူၵ်းတႂ်ႈမိုဝ်း ဢင်းၵိတ်ႉၵႂႃႇယူႇယဝ်ႉ။ ထိုင်ပီၶရိတ်ႉ 1861 မႃး ဝဵင်းလႅင်ႇၼႆႉ ထိုင်ၸၼ်ႉဝၢၼ်ႈၵႂႃႇယူႇယဝ်ႉ။ ႁၢၼ်ႉတေႃႇထိုင် ဝၼ်းမိူဝ်ႈၼႆႉ တိုၵ်ႉတေႁၼ်ပဵၼ်ဝၢၼ်ႈဢွၼ်ႇဝၢၼ်ႈၼိူင်ႈ ဢၼ်မီးတီႈၼႂ်းၸႄႈဝဵင်းတႅၵ်ႉၵျီး၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈၵုင်ႈယူႇယဝ်ႉ။ ၵူၺ်းၵႃႈဝႃႈ ၸႄႈဝဵင်းလႅင်ႇ ဢၼ်မီးၼႂ်းၸႄႈတိူင်းတႃႈၵုင်ႈ၊ ဢၼ်ဢဝ်ဝဵင်းလႅင်ႇမိူဝ်ႈၵွၼ်ႇၼၼ်ႉ ပဵၼ်ပိုၼ်ႉသေၼၼ်ႉတႄႉ ၶိုၼ်ႈယႂ်ႇမႃးၵူႈမိုဝ်ႉၵူႈဝၼ်းယူႇယဝ်ႉ။
ဝဵင်းတႃႈၵုင်ႈ ဢၼ်ၶုၼ်ၵူႈပၢၼ်ပၢၼ် ဢုပ်ႉပိူင်ႇမႃး ၸဵမ်မိူဝ်ႈပၢႆးၸဝ်ႈပၢၼ်ၵူင်းပွင်ႇၼၼ်ႉ သင်ဝႃႈမီးလွင်ႈႁၢပ်ႇၵၢၼ်သိုၵ်းမႃး လႆႈလူင်းၵဵပ်းၵူၼ်းသိုၵ်း ဢိၵ်ႇပႃး ႁၢၼ်ႇတႃႇဝတီႇ (႓႒) ဝဵင်းၸိူဝ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ပေႃးမီးလွင်ႈမီးတၢင်းမႃး ၸွမ်းၼင်ႁူဝ်ၼပ်ႉ ဢၼ်မၵ်းမၼ်ႈဝႆႉၼၼ်ႉသေ လႆႈၶိုၼ်မႃးတီႈၸႄႈလူင်တႃႈၵုင်ႈသေ မႃးႁၢပ်ႇၵၢၼ်သိုၵ်းယဝ်ႉ။ ယွၼ်ႉၼၼ်လႄႈ ၵူၼ်းၸိူဝ်းယူႇႁိမ်းႁွမ်းဝဵင်းလႅင်ႇၼႆႉ လႆႈဢွၼ်ၵၼ်ၽႅဝ်ႁွတ်ႈတီႈ တႃႈၵုင်ႈယဝ်ႉ။ လုၵ်ႉတီႈဝဵင်းလႅင်ႇသေ မႃးၸွမ်းမႄႈၼမ်ႉလႅင်ႇၼႆ မႃးၽႅဝ်လႆႈတီႈဝဵင်းတႃႈၵုင်ႈလႄႈ ယင်းမီးၵူၼ်းၵႃႉၵူၼ်းၶၢႆမႃးၵွၼ်ႇယဝ်ႉ။
ယူင်ႉသၢင်ႈ ၸိုဝ်ႈသဵင်လိုဝ်းလင်
ယူင်ႉသၢင်ႈၸိူဝ်းဢၼ်မီးဝႆႉ တီႈၼႂ်း ၸႄႈဝဵင်းလႅင်ႇ ဢၼ်ၼႄဝႆႉၼင်ႇပႃႈတႂ်ႈၼႆႉၼႆႉ ထိင်းသိမ်းဝႆႉပဵၼ် ၶူဝ်းပူၺ်ႈၵဝ်ႇမွၼ် တီႈဝဵင်းတႃႈၵုင်ႈ ၶႃႈဢေႃႈ။
ယတေႉတွင်ႇ၊ ၸႄႈဝဵင်း
ဝၢၼ်ႈ
• ပႄးတတူႇ
• ငၸၢၼ်ႇပေႃႇ
• ပျဵင်းတေႃး
• ယေႇမျႅတ်ႉ
• တမီးလ
• ယေႇၸူဝ်းၶျွင်း
• ၵျွၵ်ႉတၢၼ်း
• ၼႂႃးလႃႉၵျေႃႇ
• ထီးၸွႆး
• တွင်းတယႃး
• လမူင်ႉတႅင်ႇ
• ၸပႃးထႃး
• ၶၼွင်းၵျီး
• ငတွၵ်ႉတူႇၵျီး
• လေးၶႂႃႉၸူင်ႇ
• ငတွၵ်ႉတူႇၶျေႇ
• ပွၵ်ႉတေႃး
• ပျႃးၶွင်းၵျီး
• ပႃတလေႇ
• ထုၼ်းရဝေႇ
• ၵျဵင်ႇတႃႇ
• ၸူဝ်းမေႇ
• လေးၵၢၼ်ႇ (မိူဝ်ႈဢွၼ်တၢင်း ပွၵ်ႉတေႃးၵျီး)
• သေးဢူဝ်းၵျႃႉ
• ၼၵႃးမွၵ်ႉ
• တိၼ်းၵူၵ်ႉ
• မိၼ်းၵၢၼ်ႇ
• ၵူႇတွင်ႇ
• ဢၼွၵ်ႉပျိၼ်ႇ
• မျိၼ်းၵၢၼ်းၶျွင်း
• ဢူးၵႃႇ