cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
မူႇၸေႈ၊ ဝဵင်း
ပိုၼ်းဝဵင်း
လွင်ႈသႃႇသၼႃႇ ပုတ်ႉထၸဝ်ႈ ပၵ်းသင်ႉမၼ်ႈၵိုမ်းတီႈထုင်ႉမၢဝ်းၼၼ်ႉ ဝတ်ႉမႁႃႇဝၼ်ႇ (ၵျွင်းႁွင်ႇ) ဝဵင်းမူႇၸေႊၼႆႉၵေႃႈ တေႃႈၶဝ်ႈပဵၼ် လၵ်းထၢၼ်သၢၵ်ႈသေႇ ပိူင်ၼိုင်ႈၼင်ႇၵဝ်ႇ။ မိူဝ်ႈပီ ၶရိတ်ႉ 1910 ၼီႈ ၸဝ်ႈၶုၼ်ၾၢင်ၶမ်းဢုမ်ႈမိူင်းသႅင် ၸင်ႇမႃးလူႇပၼ် ဢွင်ႈလိၼ် ဝတ်ႉမႁႃႇဝၼ်ႇ ယၢမ်းလဵဝ် တီႈပွၵ်ႉႁွင်ႇသေ ႁဵတ်းလူႇတၢၼ်းဝတ်ႉမႂ်ႇ မုင်းဝႃးႁၢင်ႈဢႅမ်ႇယဝ်ႉ။ မိူဝ်ႈ (8.3.1941) ၽႆးမႆႈဝတ်ႉလႄႈ ထိုင်မႃး 1943 ၶိင်းလွႆသူၺ်ႇၵျွင်း ဢွၼ်ႁူဝ်မႄးႁဵတ်းပဵၼ် ၵျွင်းယွတ်ႈမႂ်ႇလူင် သၢမ်လင်သေတႃႉ ဢမ်ႇတၼ်းလႆႈယၢတ်ႇၼမ်ႉ သမ်ႉၺႃးသိုၵ်းၵမ်ႇၽႃႇပွၵ်ႈသွင်လႄႈ ၽႆႈမႆႈပႅတ်ႈယဝ်ႉ။
1947 ၶိင်းလွႆသူၺ်ႇၵျွင်းလႄႈ ၶိင်းသႅင်ၶမ်းႁိူင်း (ပွၵ်ႉၵၢၼ်ႇ) မႄးၵုမ်းလူႇတၢၼ်း ၵျွင်းဢုတ်ႇလိၼ်ယဝ်ႉ။ ထိုင်မႃး 1971 ၸဝ်ႈၵိၼ်ဝဵင်း ၶိင်းလွႆသႅင်ၸၢမ်ႇထုၼ်း ၶိင်းသွႆႈသႅင် သၢမ်မွင်ႇ၊ ၶိင်းၶမ်းယွတ်ႈဢွင်ႇလ ဢွၼ်ႁူဝ်ၶိုၼ်းမႄးႁဵတ်းဝတ်ႉမုင်းလဵၵ်း သၢမ်လင်သေ ၸင်ႇတၢင်ႇၸိုဝ်ႈဝႃႈ "ဝတ်ႉမႁႃႇဝၼ်ႇ"ယဝ်ႉ။ ၸဝ်ႈၵႂၼ်းဝတ်ႉတႄႉပဵၼ် ၸဝ်ႈငမ်းပၢႆးလူင် ၸဝ်ႈသြႃႇပၺ်ႇၺႃႇသႃႇမိ (1912-1973) သေ ဢဝ်ထမ်းတြႃး ယႃယဵၼ်ပၼ် တၵႃႇဢိူင်ႇထုင်ႉမၢဝ်းတင်းသဵင်ႈယဝ်ႉ။ တႄႉဢဝ် 1973 မႃးတႄႉ ၸဝ်ႈသြႃႇၼရၼႃႇထ (မႁႃႇသတ်ႉထမ်ႇမၸေႃးတိၵထၸ) သိုပ်ႇဢဝ်ပုၼ်ႈၽွၼ်း သိုပ်ႇၵွၼ်းၼႃႈၵၢၼ် ဝတ်ႉမႁႃႇဝၼ်ႇယဝ်ႉ။
တမ်ႈတီႈ ဝတ်ႉမႁႃႇဝၼ်ႇၼႆႉ တႄႇၸဵမ် မိူဝ်ႈ 1971 ၼၼ်ႉ သြႃႇၸဝ်ႈလူင်ၶဝ်ၸဝ် ပၼ်ႁႅင်းလႄႈ ၸဝ်ႈၸၢင်းၼရၼႃႇထ (ၽူႈၵွၼ်းဝတ်ႉ ယၢမ်းလဵဝ်) ဢွၼ်ႁူဝ် သင်ႇၶႃႇၼုမ်ႇၶဝ်ၸဝ်ႈသေ ၽုၺ်ႇပၼ် ပၢင်သွၼ်လိၵ်ႈတႆး ပၢင်သွၼ်ၽိင်ႈငႄႈပုတ်ႉထ ၵူႈပီပီယဝ်ႉ။ မိူဝ်ႈႁဵတ်း ပွႆးလူင်းပၢင်ၼၼ်ႉ တႃႇတေပၼ် ၶူဝ်းတွၼ်ႈ လုၵ်ႈႁဵၼ်းၶဝ်ၼႆ သင်ႇၶႃႇၸဝ်ႈၶဝ် လႆႈၸႂ်ၵၼ်သေ ၽႄဢဝ် ၶူဝ်းလူႇၶဝ်ၸဝ်ႈ ၵမ်ႈၽွင်ႈ ဢဝ်ႁဵတ်းပဵၼ် ၶွင်ၽၢၵ်ႇလုၵ်ႈႁဵၼ်း ႁႂ်ႈပေႃးမီးၸႂ် ၶႂ်ႈသိုပ်ႇႁဵတ်းလိၵ်ႈ ၸိူဝ်ႉၶိူဝ်းၸဝ်ႈၵဝ်ႇယူႇ။ ႁဵတ်းၼၼ်သေ ဝၼ်းႁဵတ်းပွႆးလူင်းပၢင်ၼၼ်ႉ ၸင်ႇဢွၼ်ၵၼ် မၵ်းမၼ်ႈလိူၵ်ႈဢဝ် ဝၼ်းပီမႂ်ႇ ဝၼ်းၼိုင်ႈၼႆလႄႈ ၸင်ႇဢွၼ်လုၵ်ႈႁဵၼ်းဢွၼ်ႇၶဝ် ႁပ်ႉတွၼ်ႈပီမႂ်ႇ တီႈဝတ်ႉမႁႃႇဝၼ်ႇ (မူႇၸေႊ) ႁဵတ်းပွႆးတွၼ်ႈသူး လုၵ်ႈႁဵၼ်း ဢွင်ႇလိၵ်ႈ ၽိင်ႈငႄႈပုတ်ႉထယူႇ။ ဝၢႆးမႃး ပေႃႈမႄႈလုၵ်ႈဢွၼ်ႇၵေႃႈ မႃးၸွမ်း၊ ဝၢႆးမႃး ၵူၼ်းၼုမ်ႇၵူၼ်းထဝ်ႈ ၵူႈသႅၼ်းသႅၼ်းၵေႃႈ မႃးမူၼ်ႈၸွမ်း ပွႆးလူင်းပၢင်သွၼ် ပီၼိုင်ႈယဝ်ႉပီၼိုင်ႈ ၵွႆႈယူႇၵွႆႈၵိုၼ်းမႃး တိၵ်းတိၵ်းလႄႈ လုၵ်ႉတီႈ ပွႆးလူင်းပၢင်သွၼ် ၽိင်ႈငႄႈပုတ်ႉထ တီႈဝတ်ႉမႁႃႇဝၼ်ႇ (ၵျွင်းႁွင်ႇ) ဝဵင်းမူႇၸေႊသေ ၸင်ႇတေပဵၼ်မႃး ပွႆးပီမႂ်ႇတႆး ဢၼ်ဢွၼ်ၵၼ် ႁဵတ်းၸွတ်ႇတူဝ်ႈမိူင်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
မူႇၸုမ်းၽိင်ႈငႄႈပုတ်ႉထ (ၵေႃၽႄ ငဝ်ႈငုၼ်းမုၵ်ႉၸုမ်းလူင် သင်ႇၶႃႇၸိုင်ႈတႆး) ဢၼ်တႄႇမႃး တီႈငဝ်ႈႁၢၵ်ႈပုတ်ႉထၼၼ်ႉၵေႃႈ လႆႈဝႃႈ လုၵ်ႉတီႈ ဝတ်ႉမႁႃႇဝၼ်ႇၼႆႉသေ ပဵၼ်ၵႂႃႇၼႆယူႇ။ ၵွပ်ႈၼႆ ဝတ်ႉမႁႃႇဝၼ်ႇၼႆႉ ၶဝ်ႈပဵၼ် ပတိရူႇပတေႇသ ပုၼ်ႈတႃႇ ၸိူဝ်ႉၶိူဝ်း ၽႃႇသႃႇ သႃႇသၼႃႇတႄႉတႄႉသေ မိူဝ်ႈပီ 2010 ၼၼ်ႉ လႆႈႁဵတ်းပဵၼ် ပွႆႈပၢၵ်ႇပီတဵမ် ပုၼ်ႈတႃႇဝတ်ႉမႁႃႇဝၼ်ႇယဝ်ႉ။
တီႈပၵ်းသဝ်းလႄႈ သဵၼ်ႈတႃႈသၢႆတၢင်း ၵပ်းသိုပ်ႇ
ပဵၼ်လႅၼ်လိၼ်ၵၢႆႇၵၼ် တင်းမိူင်းၶႄႇ ဢၼ်ဢဝ် မႄႈၼမ်ႉမၢဝ်း ၶႅၼ်ႈဝႆႉၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ဝဵင်းမူႇၸေႊၼႆႉ မီးၼႂ်းဝူင်ႈၵၢင် သၢႆၼၢင်ႁွင်ႇ 23 တီႇၵရီႇ 45 မိၼိတ်ႉလႄႈ 24 တီႇၵရီႇ 18 မိၼိတ်ႉ ဢိၵ်ႇလူၺ်ႈ သၢႆၶႂၢင်ဢွၵ်ႇ 87 တီႇၵရီႇ 45 မိၼိတ်ႉ လႄႈ 98 တီႇၵရီႇ 37 မိၼိတ်ႉၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၽၢႆႇႁွင်ႇ မီးဝႆႉမိူင်းၶႄႇလႅင်၊ ၽၢႆႇၸၢၼ်း မီးဝႆႉၸႄႈဝဵင်းၵူတ်ႉၶၢႆ၊ ၽၢႆႇတူၵ်းသမ်ႉ မီးဝႆႉၸႄႈဝဵင်းၼမ်ႉၶမ်းသေ တၢင်းၵႂၢင်ႈၸႄႈဝဵင်း မီး 1308 လၵ်းပၼ်ႇႁွပ်ႈ (471074) ဢေႇၵ။ ဝဵင်းမူႇၸေႊၼႆႉ သုင်သေ ၼမ်ႉပၢင်ႇလၢႆႇ 2700 ပေႇ (822.96) မီႇတိူဝ်ႇယဝ်ႉ။ ဝဵင်းမူႇၸေႊၼႆႉ ၵႆယၢၼ် ဝဵင်းၼမ်ႉၶမ်း (17) လၵ်း၊ ၵႆယၢၼ် ဝဵင်းလႃႈသဵဝ်ႈ (110) လၵ်းသေ မီးသဵၼ်ႈတၢင်းၵႃး ၵပ်းသိုပ်ႇၵၼ်ဝႆႉယူႇ။
တီႈၸိူဝ်းၸိုဝ်ႈသဵင်ယႂ်ႇ
ဝဵင်းမူႇၸေႊၼႆႉ လုၵ်ႉတီႈ ၵၢတ်ႇတႂ်ႈမႆႉႁုင်းဢွၼ်ႇသေ ၵွႆႈယူႇၵွႆႈၵိုၼ်းမႃးလႄႈ ယၢမ်းလဵဝ် ပဵၼ်ဝဵင်းလူင်မႃး ဝဵင်းၼိုင်ႈယူႇ။ ၼႂ်းပီႁူဝ်ပၢၵ်ႇ 20 ၼၼ်ႉ ယွၼ်ႉပိူဝ်ႈ မိူင်းၶႄႇၵေႃႈ ၶိုၼ်ႈယႂ်ႇ လႅၵ်ႈလၢႆႈမႃးလႄႈ မူႇၸေႊ ဢၼ်ပဵၼ် ၽၵ်းတူမိူင်းၶႄႇၼၼ်ႉၵေႃႈ လႅၵ်ႈလၢႆႈၶိုၼ်ႈယႂ်ႇမႃး တင်းၼမ်ယဝ်ႉ။ ဢွင်ႈတီႈ ၸိုဝ်ႈသဵင်ယႂ်ႇတႄႉၵေႃႈ ပဵၼ်ဝတ်ႉမႁႃႇဝၼ်ႇ (ၵျွင်းႁွင်ႇ)၊ ဝတ်ႉၼၼ်ႇတဝၼ်ႇ (ၵျွင်းၸၢၼ်း)၊ ဝတ်ႉၵမ်ႇမထၢၼ်း (မႁႃႇၸီႇ)၊ ဝတ်ႉလွႆတိုင်ၶမ်း၊ ၵၢတ်ႇလူင်မူႇၸေႊ၊ လွႆပူဝ်ႇတႄး လႄႈ (105) လၵ်း ၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။ လွႆၵိဝ်ႇၼွၵ်ႇလႄႈ လွႆတႄးမိူင်း လွႆတိုင်ၶမ်း တႄႉ ပဵၼ်ဢွင်ႈတီႈ ယဵမ်ႈမုင်ႈသႃႇ ၼႂ်းထုင်ႉမၢဝ်းယဝ်ႉ။ ဝဵင်းမူႇၸေႊၼႆႉ ယွၼ်ႉပိူဝ်ႈပဵၼ် ၽၵ်းတူလႅၼ်လိၼ် မိူင်းၶႄႇမိူင်းမၢၼ်ႈလႄႈ ၵူၼ်းဢၼ်မႃးဢႅဝ်ႇလႄႇၵေႃႈ မီးၼမ်တႄႉတႄႉ။ ၵုၼ်ႇၵႃႉၶူဝ်းၶၢႆ တင်းသွင်မိူင်း ဢၼ်လႆၶဝ်ႈ လႆဢွၵ်ႇၼၼ်ႉ လႆႈဝႃႈၼမ်တႄႉတႄႉသေ ႁဵတ်းႁႂ်ႈပၢႆးမၢၵ်ႈမီး ပဵၼ်ၵၢၼ်ၶိုၼ်ႈယႂ်ႇၼင်ႇၵၼ် တင်းသွင်မိူင်းယဝ်ႉ။
ၶိူဝ်းၵူၼ်း
ၶိူဝ်းၵူၼ်း ဢၼ်ယူႇသဝ်း တမ်ႈတီႈ မူႇၸေႊၸမ်ႉ တႆး၊ ပလွင်ႈ၊ ၶၢင်၊ မၢၼ်ႈ၊ ၶႄႇယူႇသဝ်းဝႆႉသေ ၵမ်ႉပႃႈၼမ် ပဵၼ်ၸၢဝ်းၶိူဝ်းတႆးယဝ်ႉ။ ဝၢႆးသေ ၽၵ်းတူမိူင်းၶႄႇ ပိုတ်ႇတၢင်းၵႃႉၶၢႆတေႃႇမိူင်းမၢၼ်ႈၸိုင် တမ်ႈတီႈ မူႇၸေႊၼႆႉ ၵူၼ်းၼႂ်းမိူင်းမၢၼ်ႈ ၵူႈဝဵင်းဝဵင်း ဢွၼ်ၵၼ် မႃးႁဵတ်းၵၢၼ်လႄႈ ၶိူဝ်းမၢၼ်ႈၵေႃႈ ႁူဝ်ၵူၼ်းၼမ်မႃးယူႇတႄႉတႄႉ။
ၵၢၼ်ပၢႆးမၢၵ်ႈမီး
ၵၢၼ်ပိုၼ်ႉမိူင်းတႄႉ ပဵၼ်ၵၢၼ်ႁႆႈၵၢၼ်ၼႃးယဝ်ႉ။ ယွၼ်ႉပိူဝ်ႈ ပဵၼ်ၽၵ်းတူမိူင်း ဢၼ်ၵပ်းသိုပ်ႇ မိူင်းၶႄႇလႄႈ ၵၢၼ်ၵႃႉၶၢႆၼႆႉ ပဵၼ်ပိူင်လူင်မၼ်းယဝ်ႉ။ ၵုၼ်ႇၶူဝ်း ၼႂ်းမိူင်းမၢၼ်ႈ ဢၼ်ပဵၼ် ၶဝ်ႈသၢၼ်၊ ၶဝ်ႈၵၢပ်ႇ၊ ၶူဝ်းဢွၵ်ႇၼႂ်းသူၼ်ၼႂ်းႁိူၵ်ႈ တင်းသဵင်ႈ လုၵ်ႉၼႂ်းမိူင်းမၢၼ်ႈသေ သူင်ႇၶၢႆၼႂ်းမိူင်းၶႄႇယဝ်ႉ။ လိူဝ်သေၼၼ်ႉ ၶူဝ်းဢွၵ်ႇၼႂ်းၼမ်ႉ ပႃယဵၼ်၊ ၵုင်ႈၸိူဝ်းၼႆႉၵေႃႈ လုၵ်ႉမိူင်းမၢၼ်ႈ ၶဝ်ႈၵႂႃႇ ၼႂ်းမိူင်းၶႄႇယူႇ။ ၶူဝ်းမိူင်းၶႄႇ ဢၼ်သူင်ႇၶၢႆမိူင်းမၢၼ်ႈတႄႉ ပဵၼ်ၶိူင်ႈၸၢၵ်ႈၵူႈပိူင်ပိူင်၊ တၢင်းၵိၼ်တၢင်းယႅမ်ႉ ၵူႈၸိူဝ်ႉၸိူဝ်ႉ၊ ၶိူင်ႈၸႂ်ႉ ၼႂ်းႁိူၼ်း ၵူႈပိူင်ပိူင် လုၵ်ႉတီႈမိူင်းၶႄႇ သူင်ႇႁွတ်ႈထိုင်မူႇၸေႊသေ ၸင်ႇသိုပ်ႇသူင်ႇ ႁွတ်ႈထိုင်ၼႂ်းမိူင်းမၢၼ်ႈၵူႈတီႈယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:မိူင်းတႆး ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝဵင်းၸိူဝ်းမီးၼႂ်း မိူင်းမျၢၼ်ႇမႃႇ
014 ဝႃႇတမိၵ၊ ၸၢတ်ႈ
14- ၸၢတ်ႈဝႃတမိၷ
(ဝႃတမိၵ = တိုင်မိၼ်) ၸွမ်းလင်လိၼ်ႉၸႂ်ၽၢၼ်၊ ၶႂ်ႈၵိၼ်ဝၢၼ်တူၵ်းၵိၼ်း
တပျေႇလႃႉ၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းမတယႃႇ
တပျေႇလႃႉ (သပြေလှရွာ, Thapyayhla) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇသဵၵ်ႉတႃႇ၊ ၸႄႈဝဵင်းမတယႃႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈပၢင်ႇဢူး၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 189962 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇသဵၵ်ႉတႃႇၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 1868 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 1910 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 3778 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
014 ဝႃႇတမိၵ၊ ၸၢတ်ႈ
ဝတ်ႉထုပၸ်ႉၸုပၼ်ႇ
ၽွင်းမိူဝ်ႈ မုၼ်ၶမ်းၽြႃး တိုၵ်ႉယူႇသဝ်း တမ်ႈတီႈ မိူင်းရႃႇꩡၷႁ တီႈဝတ်ႉဝေႇꩮုဝၼ်ႇၼၼ်ႉ ယွၼ်ႉပိူဝ်ႈ လႆႈငိၼ်းထွမ်ႇ တြႃးၽြႃးပဵၼ်ၸဝ်ႈသေ လုၵ်ႈၸၢႆးသထေး ဢၼ်ၸိုဝ်ႈဝႃႈ “တိသ်ႉသ”ၼၼ်ႉ ၸင်ႇမီး ၸႂ်ယုမ်ႇယမ်သေ ဢွၵ်ႇၵၢင်ၸႂ် ၶႂ်ႈမႃးပဵၼ် ရႁၢၼ်းယဝ်ႉ။ ၵႂႃႇယွၼ်းၶႂၢင်း တမ်ႈတီႈ ပေႃႈမႄႈမၼ်းသေတႃႉ ယွၼ်ႉပိူဝ်ႈ ပဵၼ်လုၵ်ႈၸၢႆးလဵဝ်လႄႈ ဢမ်ႇပၼ်ၶႂၢင်း။ ၵူၺ်းၵႃႈ ၸၢႆးတိသ်ႉသ ဢမ်ႇယွၼ်ႇၸႂ်။ မၼ်း ၶၢမ်ႇဢိုပ်း တၢင်းၵိၼ် ၸဵတ်းဝၼ်းသေ ၼႄၵၢင်ၸႂ်မၼ်းယဝ်ႉ။ ၵမ်းၼၼ်ႉ ၸင်ႇလႆႈၶႂၢင်ႉသေ မႃးပဵၼ် ရႁၢၼ်းလႄႈ ၸင်ႇၸွမ်း မုၼ်ၶမ်းၽြုႃး ၵႂႃႇတီႈ ဝတ်ႉꩡေႇတဝၼ်ႇယဝ်ႉ။ တမ်ႈတီႈ မိူင်းသႃႇဝတ်ႉထိၼၼ်ႉ ၸဝ်ႈရႁၢၼ်းဢွၼ်ႇၼႆႉ တိုဝ်းၵမ်ꩪုတင်ႇ သိပ်းသၢမ်ပိူင်သေ ၵၢင်ၼႂ်တင်းၼႂ် ၵႆႉလေႇႁႃတုင်း သွမ်း ၸွမ်းထႅဝ်ႁိူၼ်းယူႇ။ ၵွပ်ႈၼၼ် ၼႂ်းသႃႇသၼႃႇမုၼ်ၶမ်းၽြႃးၼႆႉ ၸိုဝ်ႈဢၼ်ဝႃႈ “ၸူꩮပိၼ်ꩦပႃတိၵတိသ်သ”ၼႆၼၼ်ႉ ၵေႃႉဢမ်ႇႁူႉ ဢမ်ႇၶႂ်ႈမီး။ ဝၼ်းၼိုင်ႈ တီႈမိူင်းရႃႇꩡၷႁၼၼ်ႉ ပဵၼ်ပွႆးၼၵ်ႈၶတ်ႈလႄႈ ဝၼ်းၼိုင်ႈ ဢူႈမႄႈၸဝ်ႈရႁၢၼ်းၼၼ်ႉ ၸင်ႇၶုၵ်းၸႂ်လႆႈ လုၵ်ႈၸၢႆးၶဝ်ႁႅင်းၼႃႇသေ ၸင်ႇတေဢဝ်ၶူဝ်းငိုၼ်းၶူဝ်းၶမ်း ဢၼ်မၼ်းၼုင်ႈၼၼ်ႉ သႂ်ႇသွင်းငိုၼ်းသွင်းၶမ်း ဢုမ်ႈႁွပ်ႇသေ ႁႆႈႁႆႈႁွင်ႉႁွင်ႉ ၸွမ်းၵၢင်ပၢင်ပွႆးၼၼ်ႉယူႇယဝ်ႉ။ ၵမ်းၼၼ်ႉ မႄႈမွၵ်ႇယႃႈၵေႃႉၼိုင်ႈ ၸင်ႇၵႂႃႇႁိမ်းၸမ် ၼၢႆးသထေးၼၼ်ႉသေ ထၢမ်လွင်ႈတၢင်း ဢၼ်လႆႈႁႆႈၼၼ်ႉလႄႈ ၼၢႆးသထေးၵေႃႈ ၸင်ႇလၢတ်ႈၼႄ လွင်ႈတၢင်းမၼ်းယဝ်ႉ။
ၸွမ်းၼင်ႇ ၼၢႆးသထေးလၢတ်ႈၼႄလႄႈ မႄႈမွၵ်ႇယႃႈၼၼ်ႉ လႆႈႁူႉဝႃႈ လုၵ်ႈၸၢႆးသထေးၼၼ်ႉ မၼ်းမၵ်ႉ ၶဝ်ႈလီၽၵ်းဝၢၼ်ၼႆလႄႈ ၸင်ႇဝႃႈ “သင်ဝႃႈ ပၼ်မၼ်း ၶူဝ်းၶွင်ၸီးၸိမ်ႇ တင်းသဵင်ႈ ၼႆၸိုင် တေႁွင်ႉပၼ် လုၵ်ႈၸၢႆး ႁႂ်ႈၶိုၼ်းလႆႈ” ၼႆယဝ်ႉ။ ၼၢႆးသထေးလူင်ၵေႃႈဝႃႈ “လီယဝ်ႉ”ၼႆသေ ၸင်ႇတေ ဢဝ်ၸဵမ် ၶႃႈၸႂ်ႉၵူၼ်းသွႆ ႁူမ်ႈလူၺ်ႈ တၢင်းၵိၼ်တၢင်းယႅမ်ႉ ပၼ်ၵႂႃႇၸွမ်း တဵမ်တဵမ်ထူၼ်ႈထူၼ်ႈယဝ်ႉ။ မႄႈမွၵ်ႇယႃႈၼၼ်ႉၵေႃႈ ႁူမ်ႈလူၺ်ႈတင်း ၶိူင်ႈၸႂ်ႉၶူဝ်းတိုဝ်း ၵူၼ်းၸႂ်ႉၵူၼ်းသွႆ မႃးယူႇသဝ်း တမ်ႈတီႈ မိူင်းသႃႇဝတ်ႉထိသေ ၸင်ႇပၢင်းဢဝ် ၸဝ်ႈရႁၢၼ်းၼၼ်ႉ မႃးၼင်ႈတုင်းသွမ်း ၼႂ်းႁိူၼ်းသေ ႁဵတ်းလူႇႁဵတ်းတၢၼ်း ၶဝ်ႈၽၵ်း ဢၼ်ၸဝ်ႈရႁၢၼ်းပႃးၼၼ်ႉ မၵ်ႉၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ပေႃးဝႃႈ ၶၢဝ်းမၼ်းႁိုင်မႃး လႆႈႁူႉဝႃႈ ၸဝ်ႈရႁၢၼ်းၼၼ်ႉ ၸပ်းပႅၼ်းတၢင်းၵိၼ်လီဝၢၼ် ပဵၼ်ရသတၼ်ႁႃယဝ်ႉၼႆ မႄႈမွၵ်ႇယႃႈၼၼ်ႉ ႁဵတ်းၵဵင်ႈ ဢမ်ႇယူႇလီသေ ယူႇဝႆႉၼႂ်းလုၵ်းၼွၼ်းယဝ်ႉ။ ပေႃးဝႃႈ ဢမ်ႇလႆႈႁၼ် မႄႈမွၵ်ႇယႃႈၼၼ်ႉၼႆ ၸဝ်ရႁၢၼ်း ၸင်ႇထၢမ်လႄႈ ၸင်ႇလၢတ်ႈဝႃႈ မၼ်းၼၢင်း ဢမ်ႇယူႇလီသေ ၶႂ်ႈႁၼ်ၶႂ်ႈဝႆႈ ၸဝ်ႈႁဝ်းၼႆလႄႈ ၸင်ႇၶဝ်ႈၵႂႃႇတူၺ်း ၼႂ်းလုၵ်းၼွၼ်းယဝ်ႉ။ ၵမ်းၼၼ်ႉ မႄႈမွၵ်ႇယႃႈၼၼ်ႉၵေႃႈ ၸင်ႇမွၵ်ႇလၢတ်ႈၼႄ လွင်ႈတၢင်းၵူႈၸိူဝ်ႉၵူႈပိူင် ႁႂ်ႈၸဝ်ႈရႁၢၼ်း သိၵ်းသေ ၶိုၼ်းႁွင်ႉမိူဝ်း မိူင်းရႃႇꩡၷႁယဝ်ႉ။
လွင်ႈၼၼ်ႉ ၸဝ်ႈရႁၢၼ်းၶဝ်လႆႈႁူႉသေ တမ်ႈတီႈ ပၢင်ၵုမ်သင်ႇၶႃႇ တီႈၼိုင်ႈၼၼ်ႉ ဢွၼ်ၵၼ် လၢတ်ႈလွင်ႈၼၼ်ႉယူႇ။ ၽွင်းၼၼ်ႉ မုၼ်ၶမ်းၽြႃး ၽႅဝ်မႃးလႄႈ လႆႈမႃးႁူႉထိုင် လွင်ႈဢၼ် ၸဝ်ႈရႁၢၼ်းၶဝ် လၢတ်ႈၸႃယူႇၼၼ်ႉသေ ၸင်ႇလၢတ်ဝႃႈ “မိူဝ်ႈၵွၼ်ႇၵေႃႈ မႄႈမွၵ်ႇယႃႈၵေႃႉၼႆႉ ယၢမ်ႈဢဝ် ရသတၼ်ႁႃသေ ႁူၺ်းဢဝ် ႁႂ်ႈပႃးၵႂႃႇ ၽၢႆႇမၼ်းမႃးယဝ်ႉ”ၼႆသေ ႁေႃးၼႄ လွင်ႈꩡၢတ်ႈၵွၼ်ႇဝၼ်းလင် ၼင်ႇၼႆယဝ်ႉ-
ဝတ်ႉထုဢတိတ်ႉ
တီႈမိူင်း ၿႃႇရႃႇၼသီႇၼၼ်ႉ ပဵၼ်ၽွင်း ၶုၼ်ၿြႁ်မၻတ်ႈ ပဵၼ်ၶုၼ်ယဝ်ႉ။ ဝၼ်းၼိုင်ႈ တိုင်မိၼ် တူဝ်ၼိုင်ႈ လႆႈႁၼ်သၺ်ႇꩡယ ၵူၼ်းပႂ်ႉသူၼ်သိူဝ်း ၶုၼ်ႁေႃၶမ်းသေ ၼႅတ်ႈဢႅၼ်ႇပၢႆႈယဝ်ႉ။ သၺ်ႇꩡယ ဢမ်ႇလွၵ်ႇဢမ်ႇလိုပ်ႈမၼ်းသင်။ တိုင်မိၼ်ၼၼ်ႉၵေႃႈ ၵမ်းၵမ်းမႃးႁႃၵိၼ်ယူႇ ၸွမ်းသူၼ်သိူဝ်း ၶုၼ်ၼၼ်ႉယူႇယဝ်ႉ။ ၵူၼ်းပႂ်ႉသူၼ်ၼၼ်ႉ လႆႈဢဝ်မွၵ်ႇမၢၵ်ႇသေ ၵႂႃႇသူင်ႇပၼ်ႁေႃၶမ်း ၵူႈဝၼ်းဝၼ်းယဝ်ႉ။ ဝၼ်းၼိုင်ႈ ၶုၼ်ႁေႃၶမ်း ၸင်ႇထၢမ် တီႈသူၼ်သိူဝ်း ၸွင်ႇမီး၊ ဢမ်ႇမီး လွင်ႈလၢၵ်ႇလၢႆးသင် ၼႆယဝ်ႉ။ ၵူၼ်းပႂ်ႉသူၼ်ၵေႃႈ တွပ်ႇဝႃႈ လွင်ႈတၢင်းလၢၵ်ႇလၢႆး တၢင်ႇၸိူဝ်ႉတၢင်ႇပိူင် ဢမ်ႇမီးသင် ၵူၺ်းလႆႈ ႁၼ်မီး တိုင်မိၼ်တူဝ်ၼိုင်ႈ ၵႆႉမႃးႁႃၵိၼ်ႁႃယႅမ်ႉ တီႈသူၼ်သိူဝ်းၼႆယဝ်ႉ။ ၶုၼ်လူင်ထၢမ်ဝႃႈ ၸွင်ႇတေ ၸၢင်ႈတီႉၺွပ်းႁိုဝ်ၼႆလႄႈ ၵူၼ်းပႂ်ႉသူၼ်ၼၼ်ႉ ၸင်ႇဝႃႈ ပေႃးလႆႈၼမ်ႉၽိုင်ႈ ဢိတ်းၼိုင်ႈၼႆလႄႈ တေၸၢင်ႈၺွပ်းလႆႈယူႇ ၼႆယဝ်ႉ။ ၶုၼ်လူင်ၵေႃႈ ၸင်ႇဢဝ်ၼမ်ႉၽိုင်ႈပၼ် ၵူၼ်းပႂ်ႉသူၼ်သေ ႁႂ်ႈတီႉၺွပ်း တိုင်မိၼ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၵူၼ်းပႂ်ႉသူၼ်ၼၼ်ႉ ၸင်ႇဢဝ်ၼမ်ႉၽိုင် တႃးယိူဝ်ႈယႃႈသေ ယူႇတီႈလပ်ႉယုမ်း လွမ်တူၺ်းယဝ်ႉ။ ထႅင်ႈပွၵ်ႈၼိုင်ႈ ၼႄႁၢင်ႈၽၢင်ၵူၼ်း ႁိမ်းႁွမ်းမၼ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ႁဵတ်းၼႆ တိုင်မိၼ်ၼၼ်ႉ ငႄႈမႃးလွႆးလွႆးသေ ၵမ်းလိုၼ်းမႃး ငႄႈလွမ်ႈလွမ်ႈ မႃးဢဝ်ၵိၼ်ယိူဝ်ႈယႃႈ ၼႂ်းမိုဝ်းယူႇယဝ်ႉ။ ပေႃးပဵၼ်ၼၼ်မႃး ၵူၼ်းပႂ်ႉသူၼ် ၸင်ႇႁႂ်ႈဢဝ် သၢတ်ႇ ၵင်ႈသွင်ၽၢၵ်ႇၶၢင်ႈတၢင်း တေႃႇထိုင်ဝၢင်းႁေႃ၊ ဢဝ်ၽိူဝ်မႆႉ ဢၼ်တႃးၼမ်ႉၽိုင်ႈ ဝၢင်းတမ်းပၼ် ၵမ်းဢိတ်းဢိတ်း၊ တီႈၼႂ်းမိုဝ်းၵေႃႈ ယိပ်းတင်း ဢုမ်ၼမ်ႉၽိုင်ႈသေ ဢွၼ်ဢဝ်တိုင်မိၼ်ၼၼ်ႉ ၵႂႃႇၽႅဝ် တမ်ႈတီႈ ဝၢင်းႁေႃယဝ်ႉ။
တိုင်မိၼ်ၼၼ်ႉ ယွၼ်ႉပိူဝ်ႈ ၸႂ်ၸပ်းပႅၼ်း တီႈၼိူဝ် ရသတၼ်ႁႃလႄႈ ၸင်ႇၸွမ်းလင် ၵူၼ်းပႂ်ႉသူၼ်ၵႂႃႇယဝ်ႉ။ ၽိူဝ်ႇၽႅဝ်ၵႂႃႇ တမ်ႈတီႈၵၢင်ဝၢင်းႁေႃ ပေႃးပိူၼ်ႈ ဢိုတ်းၽၵ်းတူပႅတ်ႈၼႆ ၸင်ႇလႆႈႁၼ် ၵူၼ်းတင်းၼမ်လႄႈ ၵူဝ်ၵူဝ်ႁႄႁႄသေ ဢႅၼ်ႇဢႅၼ်ႇလႅၼ်ႈလႅၼ်ႈ ၵႃႈပွင်ႇၵႃႈပဵၼ်ယူႇ။ ၶုၼ်ႁေႃၶမ်း ယူႇၼိူဝ် ပြသၢၻ်ႈတူၺ်းၵႂႃႇ လႆႈႁၼ် တိုင်မိၼ်တူဝ်ၼၼ်ႉ ၵူဝ်ၵူဝ်ႁႄႁႄ ထဝ်ႇၵႂႃႇထဝ်ႇၶိုၼ်း ၼင်ႇၼၼ်သေ “တိုင်ဢၼ်ဝႃႈၼႆႉ တီႈဢၼ် ၶဝ် ႁၼ်ၵူၼ်းၼၼ်ႉ ၸဵတ်းဝၼ်း၊ တီႈဢၼ်ပိူၼ်ႈ လွၵ်ႇၶဝ်လိုပ်ႈၶဝ်ၼၼ်ႉ တေႃႇၸူဝ်ႈတေႃႇပၢၼ် ၶဝ်ဢမ်ႇပွၵ်ႈမႃးၶိုၼ်းၵူၺ်း။ တိုင်ထိူၼ်ႇတူဝ်ၼႆႉတႄႉ ယွၼ်ႉပိူဝ်ႈ ၸႂ်ၸပ်းပႅၼ်း ရသတၼ်ႁႃလႄႈ ၸင်ႇတေၽႅဝ်မႃး တီႈၼႆႈယဝ်ႉ။ ၼႂ်းလေႃးၵလူင်ၼႆႉ ဢၼ်ယုတ်ႈၸုတ်ႈတႅမ်ႇသေ ရသတၼ်ႁႃၼႆႉ ဢမ်ႇမီးသင်ယဝ်ႉ”ၼႆ ပဵၼ်ၺၢၼ်ႇသံႇဝေႇၵသေ ၸင်ႇႁေႃးလွတ်ႈ ၷႃႇထႃႇတီႈတႂ်ႈၼႆႉယဝ်ႉ။
တပျေႇလႃႉ၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းမတယႃႇ
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းမတယႃႇ
014 ဝႃႇတမိၵ၊ ၸၢတ်ႈ
ပႃႇꩮိ
ဝ တမိၷံ ၷႁၼၼိသ်သိတံ၊ ဝသမႃၼေသိ ရသေႁိ သၺ်ꩡယေႃ။
ပိၼ်ႇတႆး
ဢူဝ်း သူၶဝ်ဢိူၺ်း... လွင်ႈၸပ်းပႅၼ်း ရသႃႇႁူၵ်းပိူင်ၼၼ်ႉ သၽေႃးတြႃး ဢၼ်ယုတ်ႈၸုတ်ႈတႅမ်ႇသေ ရသတၼ်ႁႃၼၼ်ႉ ဢမ်ႇမီးသင်ယဝ်ႉ။ ရသတၼ်ႁႃၼႆႉ ၸုတ်ႈယုတ်ႈတႅမ်ႇသေ လွင်ႈၸပ်းပႅၼ်း တီႈယူႇတီႈသဝ်းငဝ်းႁူမ်ႈၼၼ်ႉလႄႈသင်၊ လွင်ႈၸပ်းပႅၼ်း တီႈၼိူဝ် ဢူၺ်းၵေႃႉဢူၺ်းသေႈၼၼ်ႉ လႄႈသင် မၼ်းယုတ်ႈၸုတ်ႈတႅမ်ႇ ပၢၵ်ႇပုၼ်ႈ ႁဵင်ပုၼ်ႈ မိုၼ်ႇပုၼ်ႈ သႅၼ်ပုၼ်ႈ ဢမ်ႇၵႃးၵွၼ်ႇယဝ်ႉ။ ၵူၼ်းပႂ်ႉသူၼ် သၺ်ႇꩡယၼႆႉ ဢဝ်ရသႃႇ(ယိူဝ်ႈတႃးၼမ်ႉၽိုင်ႈ)သေ ႁူၺ်းဢဝ် တိုင်ဝႃႇတမိၷ ဢၼ်ယူႇၼႂ်းထိူၼ်ႇပႃႇ ၸွမ်းၼင်ႇၵၢင်ၸႂ်မၼ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
တၽၢၼ်းပိၼ်ႇယူဝ်း၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းမဵၵ်ႉထီႇလႃႇ
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းမဵၵ်ႉထီႇလႃႇ
ဝိပတ်ႉတိတြႃးသီႇပိူင်
ဝိပတ်ႉတိတြႃးသီႇပိူင် = လွင်ႈပႅၵ်ႇပိူင်ႈလုလဵဝ်ၼၼ်ႉ ႁွင်ႉဝႃႈ ဝိပၸ်ႉတိယဝ်ႉ
015 ၶရႃႇတိယ၊ ၸၢတ်ႈ
15- ၸၢတ်ႈၶရႃႇၻိယ
(ၶရႃၻိယ = တိုင်ဢၼ်ၸိုဝ်ႈဝႃႈ ၶရႃႇၻိယ) ဢမ်ႇထွမ်ႇၵႂၢမ်းသြႃႇပေႃႈမႄႈ လႆႈၶမ်ၵႄႈတုၵ်ႉၶ
ဝိပတ်ႉတိတြႃးသီႇပိူင်
ဢူမ်သူမ်ႈ
ၺႃးပၢၼ်ၶုၼ်မိူၵ်ႈ ၊ လႆႈသိူၵ်ႈငရၢႆး ၊ ႁၢင်ႈႁၢႆးလုၵွမ်း ၊ ၶတ်းၸႂ်ယွမ်း ၊ ႁွမ်းႁူဝိပတ်ႉတိသီႇ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ၼႃးလိၵ်ႈ (႑႑႖) ၊ တြႃးပုတ်ႉထၽႃႇသႃႇ ထၢၼ်ၽွင်းလူင်သႃႇသၼႃႇ၊ ပီ 1999
015 ၶရႃႇတိယ၊ ၸၢတ်ႈ
ဝတ်ႉထုပၸ်ႉၸုပၼ်ႇ
ပဵၼ်ၽွင်းမိူဝ်ႈ မုၼ်ၶမ်းၽြႃး ယူႇသဝ်းတမ်ႈတီႈ ဝတ်ႉၸေႇတဝၼ်ႇ မိူင်းသႃႇဝတ်ႉထိၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၽွင်းၼၼ်ႉ ၸဝ်ႈရႁၢၼ်းၸဝ်ႈၼိုင်ႈ ဢမ်ႇထွမ်ႇၵႂၢမ်း ၸဝ်ႈဝႃႇယႂ်ႇဝႃႇလူင်ၶဝ်သေ မီးသၽေႃး သင်ႇသွၼ်ယၢပ်ႇဝႆႉ။ မုၼ်ၶမ်းၽြႃး ၸင်ႇႁွင်ႉ ၸဝ်ႈရႁၢၼ်းၼၼ်ႉ မႃးထၢမ်သေ လႆႈႁူႉဝႃႈ မၢၼ်ႇမႅၼ်ႈတႄႉ ၼႆလႄႈ “မႂ်းၼႆႉ မိူဝ်ႈၵွၼ်ႇၼၼ်ႉ ယွၼ်ႉပိူဝ်ႈ ဝႃႈယၢပ်ႇ ဢမ်ႇထွမ်ႇသူပ်းဢဝ်ၵႂၢမ်း ၽူႈမီးပၺ်ႇၺႃႇၶဝ်လႄႈ လႆႈၶမ်ၶိုမ်းသေ လႆႈတၢႆမႃးယဝ်ႉယဝ်ႈ”ၼႆသေ ၸင်ႇၶိုၼ်းႁေႃးၼႄ ၸၢတ်ႈဝၼ်းလင် ၼင်ႇၼႆယဝ်ႉ-
ဝတ်ႉထုဢတိတ်ႉ
မိူဝ်ႈၵွၼ်ႇ ၽွင်းမိူဝ်ႈ ၶုၼ်ႁေႃၶမ်းၿႃႇရႃႇၼသီႇ ႁဵတ်းၶုၼ်ယူႇ တီႈမိူင်းၿႃႇရႃႇၼသီႇၼၼ်ႉၼၼ်ႉ ၼေႃႇၶမ်းၽြႃးႁဝ်း ပဵၼ်တိုင်သေ တင်းတိုင်တင်းၼမ် ယူႇသဝ်း တမ်ႈတီႈထိူၼ်ႇယူႇယဝ်ႉ။ ၼွင်ႉယိင်း ၼေႃႇၶမ်းတိုင်ၼၼ်ႉ ဢဝ်လုၵ်ႈမၼ်း မႃးဢၢပ်ႈပၼ် တမ်ႈတီႈ ၼေႃႇၶမ်းတိုင် တမ်ႈတီႈ ပီႈဢၢႆႈမၼ်းသေ ႁႂ်ႈသွၼ်ပၼ် “လၢႆးလိင်ႉတိုင်”ယဝ်ႉ။ ၼေႃႇၶမ်းတိုင်ၵေႃႈ သင်ႇလၢတ်ႈလၢၼ်မၼ်းဝႃႈ “မႃးႁဵၼ်းသွၼ်ဢဝ် ၶၢဝ်းၼၼ်ႉ ၶၢဝ်းၼႆႉတႃႉ”ၼႆယူႇ။ ၵူၺ်းၵႃႈ တိုင်ဢွၼ်ႇၼၼ်ႉ သမ်ႉပေႃးမီးၵႂႃႇ ၸဵတ်းဝၼ်းသေတႃႉ ဢမ်ႇမႃးႁဵၼ်းဢဝ်လႄႈ ၵႂႃႇဢႅဝ်ႇ တီႈၼိုင်ႈယဝ်ႉတီႈၼိုင်ႈသေ ၸင်ႇၵႂႃႇထုၵ်ႇၶိုမ်း မူးသိူဝ်းယဝ်ႉ။ မႄႈတိုင်ဢွၼ်ႇၼၼ်ႉ ၸင်ႇၵႂႃႇတမ်ႈတီး ၼေႃႇၶမ်းတိုင်သေ “ပီႈဢၢႆႈလူင်... ၸွင်ႇပႃႈသွၼ်ပၼ် လၢႆးလိင်ႉတိုင် တမ်ႈတီႈ လၢၼ်ပီႈဢၢႆႈလူင်ႁိုဝ်”ၼႆယဝ်ႉ။ ၼေႃႇၶမ်းၽြႃး ၸင်ႇဝႃႈ “ယႃႇပေမႆႈၸႂ်တၢင် လုၵ်ႈၸၢႆးဝႃႈယၢပ်ႇမႂ်းၼၼ်ႉတႃႉ၊ လုၵ်ႈၸၢႆးမႂ်းၼၼ်ႉ ဢမ်ႇမႃးႁဵၼ်းဢဝ် လၢႆးလိင်ႉတိုင် သေပွၵ်ႈ”ၼႆသေ ၸင်ႇတေလွတ်ႈၵႃႇထႃႇ တီႈတႂ်ႈၼႆႉယဝ်ႉ-
သတ်တႁိ ၵႃလႃတိၵ်ၵၼ်တံ၊ ၼ ၼံ ဢေႃဝၻိတု’သ်သႁေ။
ပၢင်တူၵ်း၊ ဝၢၼ်ႈ
ဝၢၼ်ႈပၢင်တူၵ်း (, Pang Toek, ပန်တုတ်) ၼႆႉ ပဵၼ်ဝၢၼ်ႈ ဢၼ်မီးၼႂ်း ဢိူင်ႇဝူဝ်းလၢႆး၊ ၸႄႈဝဵင်းမိူင်းပၼ်ႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈ လၢင်းၶိူဝ်း၊ မိူင်းတႆး ဢေႃႈ။
ပထူဝ်းၼီႇ၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းၵျွၵ်ႉသႄႇ
ဝၢၼ်ႈပထူဝ်းၼီႇ  (ပုထိုးနီရွာ, Puhtoeni) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇပထူဝ်းၼီႇ၊ ၸႄႈဝဵင်းၵျွၵ်ႉသႄႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈပၢင်ႇဢူး၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 190505 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇၸလေႇၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 906 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 971 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 1877 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းၵျွၵ်ႉသႄႇ
သုၼ်ႇယႅတ်ႉသိၼ်ႇ
သုၼ်ႇယႅတ်ႉသိၼ်ႇ (Sun Yet-sen 孫逸仙,) သုၼ်းဝုၼ် (孫文) မိူင်းၶႄႇလႅင်ႁွင်ႉ သုၼ်းၸူင်းသၢၼ်း (孫中山) (12.11.1866-12.3.1925) ၼႆႉ ပဵၼ်ၵူၼ်းသိုၵ်းလုၵ်ႉၽိုၼ်ႉ ၵေႃႉၼိုင်ႈသေ ဢမ်ႇၵႃး ပဵၼ်ၽူႈဢွၼ်ႁူဝ် ပၢႆးမိူင်းၵေႃႉၼိုင်ႈ။ ပဵၼ်ပႃးမေႃယႃ၊ ၽူႈတႅမ်ႈလိၵ်ႈ၊ ၽူႈမီးပၢႆးဝူၼ်ႉလီ၊ ၽူႈၵတ်ႉၶႅၼ်ႇ ပၢႆးၼႃႈလိၼ်ၵေႃႉၼိုင်ႈယဝ်ႉ။  မိူဝ်ႈပီ 1911 လိူၼ်ဢွၵ်ႉထူဝ်ႇပိူဝ်ႇ 10 ဝၼ်းၼၼ်ႉ သုၼ်ႇယႅတ်ႉသိၼ်ႇ ဢွၼ်ႁူဝ် လုၵ်ႉၽိုၼ်ႉပႅတ်ႈ သၢႆသိုပ်ႇၶိူဝ်းၶုၼ်ၶျိင်း (清朝) ဢၼ်ပဵၼ် ၶုၼ်ႁေႃၶမ်းၸၢဝ်းမၢၼ်ႇၶျူး ၵေႃႉလိုၼ်းသုတ်းၼၼ်ႉသေ ယဵၼ်းပဵၼ်မႃး ၵၢၼ်လုၵ်ႉၽိုၼ်ႉသျိင်ႉႁၢႆႉ (辛亥革命) ယဝ်ႉ။ မၢၼ်ႇၶျူးၶဝ်ၼႆႉ ဢုပ်ႉငမ်းမိူင်းၶႄႇမႃး ၸဵမ်မိူဝ်ႈ ပီႁူဝ်ပၢၵ်ႇ 17 ပုၼ်ႉယဝ်ႉ။ ဝၢႆးသေ လုၵ်ႉၽိုၼ်ႉပႅတ်ႈ ၶုၼ်ၶျိင်းယဝ်ႉ တီႈၼႂ်းမိူင်းဢေးသျႃးၼႆႉ သုၼ်ႇယႅတ်ႉသိၼ်ႇ ဢွၼ်ၵေႃႇတင်ႈမိူင်းၶႄႇ တီႇမူဝ်ႇၶရေႇၸီႇ 中華民國; Republic of China ဢွၼ်တၢင်းသုတ်းပိူၼ်ႈယဝ်ႉ၊ ၵွပ်ႈၼၼ် တေႃႇထိုင်ယၢမ်းလဵဝ် မိူင်းထၢႆဝၢၼ်း မၵ်းမၼ်ႈ သုၼ်ႇယႅတ်ႉသိၼ်ႇပဵၼ် ပေႃႈၸဝ်ႈငဝ်ႈငႃႇ မိူင်း R.O.C ၶဝ်ဝႆႉယူႇ။ မိူဝ်ႈပီ 1912 ၼီႈ ဝၢႆးသေ တႄႇတင်ႈပဵၼ်မိူင်း R.O.C ယဝ်ႉ သုၼ်ႇယႅတ်ႉသိၼ်ႇ သုၼ်ႇယႅတ်ႉသိၼ်ႇ လႆႈၶၢမ်ႇလိူၵ်ႈၵဵပ်းပဵၼ် ၸွမ်ပွင်ၸိုင်ႈၸူဝ်ႈၶၢဝ်းယူႇယဝ်ႉ။ ပေႃးဢဝ်ၼႂ်းပိုၼ်းဝႃႈၸိုင် ၼႂ်းပီႁူဝ်ပၢၵ်ႇ 20 ၼၼ်ႉ သုၼ်ႇယႅတ်ႉသိၼ်ႇၼႆႉ ပဵၼ်ၽူႈဢွၼ်ႁူဝ် ဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈလူင် ၵေႃႉၼိုင်ႈလႄႈ ၸဵမ်မိူင်းၶႄႇလူင် (ၶႄႇလႅင်) လႄႈ ထၢႆဝၢၼ်း (ၶႄႇၽိူၵ်ႇ) ၼပ်ႉယမ်မၼ်းဝႆႉယဝ်ႉ။ တွၵ်ႇတိူဝ်ႇသုၼ်ႇယႅတ်ႉသိၼ်ႇ ၵိူတ်ႇႁၼ်ၼႃႈ မိူဝ်ႈပီ 1866 လိူၼ်ၼူဝ်ႇဝိမ်ႇပိူဝ်ႇ 12 ဝၼ်း တမ်ႈတီႈ ဝၢၼ်ႈၸုၺ်းႁၢႆး ၸႄႈမိူင်းၵွၼ်ႇတၢၼ်ႇ ယၢမ်းလဵဝ် ႁွင်ႉဝႃႈ ၶျူင်ႇသျၢင်သေ မိူဝ်ႈၵွၼ်ႇ ႁွင်ႉဝႃႈ ဢီးဢၢၼ်းသျၢင်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ပေႃႈမၼ်း ပဵၼ်ၸဝ်ႈႁႆႈၸဝ်ႈၼႃးၵေႃႉၼိုင်ႈ မိူဝ်ႈၸဝ်ႉၼၼ်ႉ ပေႃႈမၼ်း ပဵၼ်ၵူၼ်းယုမ်ႇယမ်ၸွမ်းၼင်ႇ ၽိင်ႈထုင်းၶႄႇသေတႃႉ ယွၼ်ႉပိူဝ်ႈ ၼႃႈၵၢၼ်ပူၵ်းပွင်သႃႇသၼႃႇ ၸုမ်းလၢၼ်ႇတၢၼ်ႇၶဝ်လႄႈ ပေႃႈသုၼ်ႇယႅတ်ႉသိၼ်ႇ လႅၵ်ႈလၢႆႈပဵၼ်ၵႂႃႇ ၸၢဝ်းယုမ်ႇယမ် ၶရိယၢၼ်ႇယဝ်ႉ။ တွၵ်ႇတိူဝ်ႇသုၼ်ႇၼႆႉ ၸိုဝ်ႈမၼ်း မိူဝ်ႈလဵၵ်ႉ ႁွင်ႉဝႃႈ သုၼ်ႇဝၢင်းၼႆသေ ယွၼ်ႉပိူဝ်ႈ သၢၼ်ၶတ်း ၸဝ်ႈႁေႃၶမ်းမၢၼ်ႇၶျူးလႄႈ လႆႈငိူင်ႉတူဝ် ပၢႆႈၵႂႃႇမိူင်းၵျပၢၼ်ႇသေ သႂ်ႇၸိုဝ်ႈလပ်ႉဝႃႈ ၶျူင်ႉသျၢင်ၶျီႇယၢဝ်း ၼႆလႄႈသင်၊ တီႈမိူင်းၶႄႇၸမ်း သႂ်ႇၸိုဝ်ႈလပ်ႉဝႃႈ သုၼ်ႇၶျူင်ႉသျၢင်ယဝ်ႉ။
1551
1551
1552
1552
1551
လိူၼ်ၾႅပ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
1552
လိူၼ်ၸၼ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၾႅပ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
ၼတ်ႉမျွင်း၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းပျေႃႇပွႆႇ
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းပျေႃႇပွႆႇ
1551
လိူၼ်မၢတ်ႉၶျ်
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢေႇပရႄႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျုၼ်ႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျူႇလၢႆႇ
(1) ဝၼ်း။
ဢေႃးၵၢတ်ႉ
(1) ဝၼ်း။
သႅပ်ႇထႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
ဢွၵ်ႇထူဝ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
ၼူဝ်ႇဝႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
သုၼ်ႇယႅတ်ႉသိၼ်ႇ
မိူဝ်ႈၽွင်းသုၼ်ႇယႅတ်ႉသိၼ်ႇ ဢႃႇယုလႆႈ 12 ၶူပ်ႇၼၼ်ႉ လႆႈၸွမ်းလင်မႄႈမၼ်းသေ ၵႂႃႇယူႇသဝ်း တမ်ႈတီႈ ၵုၼ်ႁူဝ်ႇၼူဝ်ႇလူႇလူႇယဝ်ႉ။ ပီ 1878 တေႃႇထိုင် 1883 ၽွင်းမိူဝ်ႈ ယူႇသဝ်းၸွမ်းမႄႈမၼ်းၼၼ်ႉ လႆႈၵႂႃႇၶိုၼ်ႈႁူင်းႁဵၼ်း ပူၵ်းပွင်သႃႇသၼႃႇ ၶရိယၢၼ်ႇၶဝ်ယဝ်ႉ။ ပီ 1884-85 ၶႄႇလႄႈ ၾရၢင်ႇသဵတ်ႈ ပဵၼ်သိုၵ်းၵၼ်လႄႈ ၽွင်းၼၼ်ႉ သုၼ်ႇယႅတ်ႉသိၼ်ႇ ႁွတ်ႈထိုင်ဝႆႉ တီႈႁွင်ႉၵွင်ႇသေ သိုပ်ႇႁဵၼ်းလိၵ်ႈယူႇ။ တီႈၼႂ်းပိုၼ်းသုၼ်ႇတူဝ် ဢၼ်တၢမ်တူဝ်မၼ်း တႅမ်ႈဝႆႉၼၼ်ႉ မၼ်းတႅမ်ႈဝႆႉဝႃႈ “ပီ 1885 ၽွင်းမိူဝ်ႈ ၾရၢင်ႇသဵတ်ႈၶဝ် ဢွင်ႇပႄႉလႆႈ မိူင်းၶႄႇၼၼ်ႉ ၼႂ်းၸႂ်ၵဝ် တမ်းမၵ်းမၢႆဝႆႉဝႃႈ ၵဝ်တေ လုၵ်ႉၽိုၼ်ႉပႅတ်ႈ ၸၢဝ်းၶိူဝ်းၶုၼ်မၢၼ်ႇၶျူးၶဝ်သေ တႅပ်းတတ်း ၼႂ်းၸႂ်ဝႃႈ တေဢၢၼ်းတင်ႈ မိူင်းၸွမ်ၸိုင်ႈ” ၼႆယဝ်ႉ။ ၽွင်းၼၼ်ႉ သုၼ်ႇယႅတ်ႉသိၼ်ႇ တိုၵ်ႉလႆႈ ဢႃႇယု 19 ၶူပ်ႇၵူၺ်း။ 1886 မၼ်းၸၢႆး ၶၢႆႉၵႂႃႇ တီႈဝဵင်းၵၢၼ်ႇတူင်ႇ ၵႂႃႇသိုပ်ႇႁဵၼ်းဢဝ် တၢင်းမေႃ ပၢႆးမေႃယႃယူႇ။ ထႅင်ႈပီၼိုင်ႈ ၶိုၼ်းလုၵ်ႉ ၵၢၼ်ႇတူင်ႇ ၶၢႆႉမႃးတီႈႁွင်ႇၵွင်ႇ မႃးသိုပ်ႇႁဵၼ်းတၢင်းမေႃ ပၢႆးမေႃယႃ တမ်ႈတီႈ ႁူင်းယႃဢႄးလိတ်ႉယဝ်ႉ။ 1892 ဢွင်ႇပူၼ်ႉ ၸၼ်ႉမေႃယႃ လႆႈၸုမ်ႈၶူးသေ ပဵၼ်မႃး တွၵ်ႇတိူဝ်ႇၵေႃႉၼိုင်ႈယဝ်ႉ။ ၽွင်းမိူဝ်ႈ ယူႇသဝ်း တမ်ႈတီႈ ဝဵင်းႁွင်ႇၵွင်ႇၼၼ်ႉ တင်းၵူၼ်းဢဵင်းၵလဵတ်ႈၵေႃႉၼိုင်ႈ ၸိုဝ်ႈဝႃႈ သႃႇၵျဵမ်းၵၼ်ႇတလီႇ လႆႈပဵၼ် ဢူၺ်းၵေႃႉလီၵၼ်ဝႆႉသေ ဝၢႆးလင်ၼၼ်ႉ သႃႇၵျဵမ်း ၸွႆႈထႅမ် တွၵ်ႇတိူဝ်ႇ သုၼ်ႇယႅတ်ႉသိၼ်ႇ တင်းၼမ်ယဝ်ႉ။ ၽွင်းမိူဝ်ႈ တိုၵ်ႉၼုမ်ႇၼၼ်ႉ တွၵ်ႇတိူဝ်ႇသုၼ်ႇ ၶဝ်ႈၸႂ် လွင်ႈဢမေႇရိၵၢၼ်ႇ ပူၵ်းပွင်မိူင်းၽွမ်ႉႁူမ်ႈသေ ၶဝ်ႈၸႂ် တႃႇတေပူၵ်းပွင် မိူင်းၶႄႇ ပဵၼ်မိူင်းလွတ်ႈလႅဝ်းသဝ်းၶေႃယူႇယဝ်ႉ။
1223
လိူၼ်ၸၼ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
1551
တီႇသႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
သုၼ်ႇယႅတ်ႉသိၼ်ႇ
ပၢၼ်ၵူၼ်းလုၵ်ႉၽိုၼ်ႉ
ၵွပ်ႈပိူဝ်ႈ မီးမႃး ၼမ်ႉၸႂ်လုၵ်ႉၽိုၼ်ႉ ၼင်ႇၼၼ်လႄႈ 1893-94 ၼၼ်ႉ မၼ်းတႄႇ လၵ်ႉလွမ်ၽွတ်ႈၸုမ်း လုၵ်ႉၽိုၼ်ႉ ၶုၼ်မၢၼ်ႇၶျူးယဝ်ႉ။ 1894 ၵျပၢၼ်ႇလႄႈ ၶႄႇ ပဵၼ်သိုၵ်းၵၼ်လႄႈ တွၵ်ႇတိူဝ်ႇသုၼ်ႇ ဢဝ်သုၼ်ႇလႆႈ ဢၼ်ၼႆႉသေ ၸင်ႇၶိုၼ်းဢွၵ်ႇၵႂႃႇ ၵုၼ်ႁူဝ်ႇၼူဝ်ႇလူႇလူႇ ၵႂႃႇႁူၺ်းဢဝ် ၸၢဝ်းၶိူဝ်းၶႄႇ ဢၼ်မီးတီႈ ၼွၵ်ႈမိူင်း၊ တႄႇတင်ႈ ၸုမ်းတႃႇပူၵ်းတင်ႈ မိူင်းၶႄႇႁုၼ်ႈမုၼ်းယဝ်ႉ။ ပီၼၼ်ႉ ၵျပၢၼ်ႇ တိုၵ်းပႄႉၶႄႇယဝ်ႉ။ ၵွပ်ႈၼႆ ဢဝ်ၸွမ်းၼင်ႇ လိၵ်ႈမၼ်ႈၵႅၼ်ႇ သျီႇမူဝ်ႇၼူဝ်ႇသေႇၵီႇသေ ၶႄႇၶဝ် လႆႈဢဝ် ၵုၼ်ထၢႆဝၢၼ်း (ၽေႃႇမူဝ်ႇသႃႇ) လႄႈ ၵုၼ်ပိၼ်ႇၵူႇ ၼွပ်ႇဢၢပ်ႈပၼ် ၵျပၢၼ်ႇယဝ်ႉ။ 1895 တွၵ်ႇတိူဝ်ႇသုၼ်ႇ တႄႇႁဵတ်း ၵၢၼ်လုၵ်ႉၽိုၼ်ႉ တမ်ႈတီႈ ဝဵင်းၵၢၼ်ႇတူင်ႇသေ မၼ်းလႄႈ ၵူၼ်းသိုၵ်းႁၢၼ်မၼ်း 40 ပၢႆ လႆႈၶၢမ်ႇတိၺွပ်းသေ ၵူၼ်းႁူမ်ႈမိုဝ်းမၼ်း ၵမ်ႈၽွင်ႈ လႆႈၺႃးဢဝ်တၢႆပႅတ်ႈယူႇ။ တူဝ်တွၵ်ႇတိူဝ်ႇသုၼ်ႇတႄႉ လႆႈငိူင်ႉပၢႆႈၽၢတ်ႇယၢၼ် မိူင်းၶႄႇဝႆႉယဝ်ႉ။ တႄႇဢဝ် 1895 ပွႆးတိုၵ်းၵၢၼ်ႇတူင်ႇသေ တေႃႇပေႃးႁွတ်ႈထိုင် ပီ 1911 ၼႂ်းၶၢဝ်းတၢင်း 16 ပီၼၼ်ႉ ပဵၼ်ပွႆးတိုၵ်းလုၵ်ႉၽိုၼ်ႉမႃးသေ ဢွၵ်ႇၸိုဝ်ႈသဵင်ဝႃႈ ပဵၼ်တွၵ်ႇတိူဝ်ႇသုၼ်ႇ ဢွၼ်ႁူဝ်ၼႆယဝ်ႉ။
သၢၼ်းမိၼ်းၶျုၺ်ႉ
1896 တွၵ်ႇတိူဝ်ႇသုၼ်ႇ လႆႈဢွၵ်ႇပၢႆႈမိူင်းၶႄႇသေ ႁွတ်ႈထိုင်ၵႂႃႇ မိူင်းဢိင်ႇၵလၢၼ်ႇယဝ်ႉ။ ႁွတ်ႈၵႂႃႇသေတ ပီၼၼ်ႉ ၸုမ်းတၢင်မိူင်း ၶုၼ်မၢၼ်ႇၶျူးမိူင်းၶႄႇၶဝ် တီႈဢိင်ႇၵလၢၼ်ႇ လႆႈတိၺွပ်းမၼ်းဝႆႉယဝ်ႉ။ ၵူၺ်းၵႃႈ သႃႇၵျဵမ်းၵၼ်ႇတလီ ၸွႆႈထႅမ်ပၼ် တႄႉတႄႉဝႃႈဝႃႈလႄႈ တွၵ်ႇတိူဝ်ႇသုၼ်ႇ လႆႈလွတ်ႈဢွၵ်ႇမႃးၶိုၼ်းယဝ်ႉ။ ၽွင်းမိူဝ်ႈ ယူႇသဝ်း တမ်ႈတီႈ ဢိင်ႇၵလၢၼ်ႇ သွင်ပီၼၼ်ႉ မၼ်းလဵပ်ႈႁဵၼ်း သၽေႃးတြႃး လွင်ႈလုၵ်ႉၽိုၼ်ႉတင်းၼမ်။ ဝၢႆးၼၼ်ႉ မၼ်းဢႅဝ်ႇလႄႇ မိူင်းၵျပၢၼ်ႇ၊ မိူင်းၵုၼ်ပၢင်ႇလၢႆႇၸၢၼ်း၊ ၵုၼ်ယွၼ်ႇဢိၼ်ႇတူဝ်ႇၶျၢႆးၼႃး၊ မိူင်းယူးရူပ်ႉ၊ မိူင်းဢမေႇရိၵၢၼ်ႇ ၸိူဝ်းၼႆႉသေ လႄႇႁႃႁူၺ်း ၸၢဝ်းၶိူဝ်းၶႄႇ ဢၼ်မီးဝႆႉၼွၵ်ႈမိူင်း ႁႂ်ႈမီးၸႂ်လုၵ်ႉၽိုၼ်ႉၼၼ်ႉယူႇ။ 1898 တွၵ်ႇတိူဝ်ႇသုၼ်ႇယႅတ်ႉသိၼ်ႇ ၸင်ႇတမ်းဝၢင်း မူႇပိူင်သၢမ်ပိူင် ဢၼ်ပိုင်ႈဢိင်လူၺ်ႈ ၼိူဝ်ပိုၼ်ႉထၢၼ်ၸိူဝ်ႉၸၢတ်ႈ၊ ပိုၼ်ႉထၢၼ် တီႇမူဝ်ႇၶရေႇၸီႇလႄႈ ပိုၼ်ႉထၢၼ် သူဝ်ႇသျႄႇလိတ်ႉယဝ်ႉ။ ဝၢႆးလင်မႃး ၸင်ႇတႅမ်ႈပဵၼ်ၽိုၼ်လိၵ်ႈ ၽိုၼ်ၼိုင်ႈသေ ႁိၵ်ႈၸိုဝ်ႈဝႃႈ ‘’’သၢၼ်းမိၼ်းၶျုၺ်ႉ’’’ ယဝ်ႉ။ မူႇပိူင်သၢမ်ပိူင်ၼၼ်ႉ ပဵၼ်ပိုၼ်ႉထၢၼ် တႃႇတေ လႅၵ်ႈလၢႆႈ ၵၢၼ်ပၢႆးမိူင်း မိူင်းၶႄႇယဝ်ႉ။ ၵူၺ်းၵႃႈ မူႇပိူင်သၢမ်ဢၼ်ၼႆႉ ထိုင်မႃး ပီ 1905 မႃး ၸင်ႇၵွႆႈလႆႈ တၢမ်းဝၢင်း ပိုၼ်ၽၢဝ်ႇၼႄ ၵူၼ်းမိူင်း ႁူဝ်ပဵတ်းႁူဝ်ၵႆႇမၼ်းယဝ်ႉ။
1223
လိူၼ်ၾႅပ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
သုၼ်ႇယႅတ်ႉသိၼ်ႇ
သၢၼ်းမိၼ်းၶျုၺ်ႉ
တႄႇဢဝ်တီႈၼၼ်ႈမႃးသေ တမ်ႈတီႈ မိူင်းယူးရူပ်ႉလႄႈ ၵျပၢၼ်ႇၼၼ်ႉ ၸင်ႇတေတင်ႈၽွတ်ႈပဵၼ် ၸုမ်းလုၵ်ႉၽိုၼ်ႉၶႄႇလႄႈ လူင်ပွင်ၸိုင်ႈမၢၼ်ႇၶျူးၶဝ် ၸင်ႇပၼ်ၵႃႈတိၺွပ်း တွၵ်ႇတိူဝ်ႇသုၼ်ႇ ငိုၼ်းသူး ပွၼ်းၼိုင်ႈသႅၼ်ယဝ်ႉ။
1552
လိူၼ်မၢတ်ႉၶျ်
(1) ဝၼ်း။
1223
လိူၼ်မၢတ်ႉၶျ်
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢေႇပရႄႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မေႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျုၼ်ႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျူႇလၢႆႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢေႃးၵၢတ်ႉ
(1) ဝၼ်း။
1552
လိူၼ်ဢေႇပရႄႇ
(1) ဝၼ်း။
1223
လိူၼ်သႅပ်ႇထႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
သုၼ်ႇယႅတ်ႉသိၼ်ႇ
သိပ်းလိူၼ်သိပ်းဝၼ်း
ၼႂ်းဝူင်ႈဝၢင်ႈပီၸိူဝ်းၼၼ်ႉ တီႈၼႂ်းမိူင်းၶႄႇ ၵိူတ်ႇဢွၵ်ႇမႃႈ ပၢင်တိုၵ်း လုၵ်ႉၽိုၼ်ႉ တင်းၼမ်တင်းလၢႆယူႇ။ ပၢင်လုၵ်ႉၽိုၼ်ႉ တီႈၵၢၼ်ႇတူင်ႇ ပီ 1911 ၼၼ်ႉ သိုၵ်းႁၢၼ်လုၵ်ႉၽိုၼ်ႉၶႄႇ တင်းၼမ် လႆႈတူၵ်းသုမ်းၵႂႃႇယူႇ. ယွၼ်ႉၼၼ် တမ်ႈတီႈ ႁွႃႇၵၢၼ်ႇ ဢၼ်မီးၽၢႆႇႁွင်ႉဝဵင်းၵၢၼ်ႇတူင်ႇၼၼ်ႉ ၸင်ႇလႆႈႁဵတ်းဝႆႉ တီႈမၢႆတွင်း ၽူႈႁတ်းႁၢၼ် 72 ၵေႃႉသေ ပွႆႈတိုၵ်းဢၼ်ၼႆႉ ပဵၼ်ပွၵ်ႈၵမ်းသိပ်းသေတႃႉ ဢမ်ႇဢွင်ႇမၢၼ်။ တႄႇဢဝ် သိပ်းလိူၼ်သိပ်းဝၼ်း ပဵၼ်ငိူၼ်ႈမၼ်းမႃး တမ်ႈတီႈ ဝဵင်းဝူႇၶျၢၼ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉသေ ပွႆးတိုၵ်းၼႆႉ ၽႄႈတိူၼ်းၽိူဝ်းလၢမ်းၵႂႃႇ တမ်ႈတီႈ ၸႄႈမိူင်း 15 ၸႄႈမိူင်းသေ ၵမ်းလိုၼ်းမႃး ဢွင်ႇမၢၼ်ၵႂႃႇယဝ်ႉ။ ဝၢႆးပွၵ်းတိုၵ်းယဝ်ႉၵႂႃႇ သိုၵ်းႁၢၼ်လုၵ်ႉၽိုၼ်ႉၶဝ် ၸင်ႇပိုၼ်ၶၢဝ်ႇ ယုၵ်ႉဢဝ် တွၵ်ႇတိူဝ်ႇသုၼ်ႇယႅတ်ႉသိၼ်ႇ ၶိုၼ်ႈပဵၼ် ၸွမ်ပွင်ၸိုင်ႈ ၸူဝ်ႈၶၢဝ်း ပုၼ်ႈတႃႇ မိူင်းၶႄႇယဝ်ႉ။ တွၵ်ႇတိူဝ်ႇသုၼ်ႇၵေႃႈ လႆႈၶိုၼ်းလုၵ်ႉတီႈ မိူင်းဢိင်ႇၵလၢၼ်ႇသေ ပွၵ်ႈမႃးၶိုၼ်း မိူင်းၶႄႇၵမ်းလဵဝ်ယူႇ။ 1912 ဝၼ်းလိူၼ်ၵျၼ်ႇၼဝရီႇ 1 ဝၼ်းၼၼ်ႉ တွၵ်ႇတိူဝ်ႇသုၼ်ႇယႅတ်ႉသိၼ်ႇ ႁပ်ႉဢဝ် တႃၶုၼ် ၸွမ်ပွင်ၸိုင်ႈၸူဝ်ႈၵႅပ်ႉ တမ်ႈတီႈ ဝဵင်းၼၢၼ်ႇၵျိၼ်းယဝ်ႉ။ ၽွင်းၼၼ်ႉ ၶုၼ်ႁေႃၶမ်းမၢၼ်ႇၶျူးၵေႃႈ ပၼ်ၵႂၢမ်းမၼ်ႈဝႃႈ တေလူင်းပၼ်ႁေႃၼႆသေ ၸင်ႇပွႆႇႁူဝ်သိုၵ်းလူင်မၼ်း ယႂၢၼ်ႇသျီႇၵၢႆႇ မႃးထူပ်း တွၵ်ႇတိူဝ်ႇသုၼ်ႇယႅတ်ႇသိၼ်ႇယဝ်ႉ။ တူၺ်းႁၼ်ထိုင် ပုၼ်ႈတႃႇတေ ငူပ်ႉငိၵၼ်လႆႈ တင်းႁူဝ်သိုၵ်းလူင် ယႂၢၼ်ႇသျီႇၵၢႆႇသေ တွၵ်ႇတိူဝ်ႇသုၼ်ႇၵေႃႈ ႁပ်ႉလွင်ႈထူပ်းၵၼ်ယဝ်ႉ။ ႁဵတ်းၼၼ်သေ ထိုင်မႃး 1912 လိူၼ်ၾႅပ်ႉၽေႃႇဝႃႇရီႇ 12 ဝၼ်း ၸဝ်ႈႁေႃၶမ်းမၢၼ်ႇၶျူးၵေႃႈ ၸုၼ်ႉဝၢင်းပူင် ဢႃႇၼႃႇၵႂႃႇယဝ်ႉ။ ပေႃးၼၼ်ၵေႃႈ ပိူင်ၶွတ်ႇၽွတ်ႈ မိူင်းၸွမ်ၸိုင်ႈၶႄႇၸူဝ်ႈၶၢဝ်း ၼၼ်ႉၵေႃႈ ပဵၼ်ၶေႃႈမၼ်ႈၵႅၼ်ႇၵႂႃႇယဝ်ႉလႄႈ ထိုင်မႃး လိူၼ်ဢေႇပိူဝ်ႇ 1 ဝၼ်း တွၵ်ႇတိူဝ်ႇသုၼ်ႇၵေႃႈ လႆႈပူတ်းပႅတ်ႈ ဢႃႇၼႃႇၸွမ်ပွင်ၸိုင်ႈမၼ်းသေ ၸင်ႇဢဝ် ႁူဝ်သိုၵ်းလူင် ယႂၢၼ်ႇသျီႇၵၢႆႇ ၶိုၼ်ႈပဵၼ် ၸွမ်ပွင်ၸိုင်ႈယဝ်ႉ။ ၸုမ်းသိုၵ်းလုၵ်ႉၽိုၼ်ႉလႄႈ ၸုမ်းပၢႆးမိူင်းၸိူဝ်းၼၼ်ႉၵေႃႈ ၸင်ႇႁူမ်ႈလေႃးၵၼ်သေ တႄႇတင်ႈပဵၼ် ၸုမ်းၵူင်းမိၼ်ႈတၢၼ်းယဝ်ႉ။
1223
လိူၼ်ဢွၵ်ႇထူဝ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
သုၼ်ႇယႅတ်ႉသိၼ်ႇ
သိုၵ်းၼႂ်းမိူင်း
ပိၵ်ႉသမ်ႉ တွၵ်ႇတိူဝ်ႇသုၼ်ႇ ၶဝ်ႈပႃးၼႂ်းၸုမ်းလူင်ပွင်ၸိုင်ႈ ယႂၢၼ်ႇသျီႇၵၢႆႇသေ ပဵၼ်ၽူႈၵွၼ်း ၽၢႆႇတေႃႈသူင်ႇသေတႃႉ ယႂၢၼ်ႇသျီႇၵၢႆႇ သမ်ႉမီး ၵၢင်ၸႂ် ၶႂ်ႈၶိုၼ်းတႄႇတင်ႈ ပၢၼ်ၶုၼ်ႁေႃၶမ်းလႄႈ ၵၢင်ၸႂ်ၶႃတႅၵ်ႇယၢႆႈၵၼ်ယဝ်ႉ။ ၸုမ်းၵူင်းမိၼ်ႈတၢၼ်းၶဝ်ၵေႃႈ ဢမ်ႇၶႂ်ႈတိုဝ်းၵမ် ႁဵတ်းၸွမ်း ပႅင်ႈၼင်ႇ ဢၼ်တွၵ်ႇတိူဝ်ႇသုၼ်ႇ တမ်းဝၢင်းဝႆႉ မူႇပိူင်ၸိူဝ်းၼၼ်ႉ။ ၵွပ်ႈၼႆ တွၵ်ႇတိူဝ်ႇသုၼ်ႇ ၸင်ႇလႆႈလူင်းၵႂႃႇ မိူင်းၶႄႇ ပွတ်းၸၢၼ်းသေ ၵႂႃႇႁူၺ်းၵူၼ်းမိူင်း တႃႇတေၶိုၼ်းတိုၵ်းပႅတ်ႈ လူင်ပွင်ၸိုင်ႈ ယႂၢၼ်ႇသျီႇၵၢႆႇယဝ်ႉ။ ႁဵတ်းၼႆသေ မိူင်းၶႄႇပွတ်းႁွင်ႇ ဢၼ်ယႂၢၼ်ႇသျီႇၵၢႆႇ မီးဢေႃးၸႃႇလႄႈ မိူင်းၶႄႇပွတ်းၸၢၼ်း ဢၼ်တွၵ်ႇတိူဝ်ႇသုၼ်ႇ မီးဢေႃးၸႃႇၼၼ်ႉ ၸင်ႇလႆႈပဵၼ် ပၢင်တိုၵ်းၵၼ်သေ ႁဵတ်းႁႂ်ႈ ၾႆးသိုၵ်း ၼႂ်းမိူင်း လုၵ်ႉႁိူင်းလူင်ဝႆႉယူႇ။ တွၵ်ႇတိူဝ်ႇသုၼ်ႇ ၵၢၼ်ႉသုမ်းလႄႈ လႆႈပၢႆႈၼီဝႆႉယဝ်ႉ။ 1914 ၼီႈ ဢၼ်ပဵၼ် ၸုမ်းၵူင်းမိၼ်ႈတၢၼ်းၼၼ်ႉလႄႈသင်၊ ပႃႇလီႇမၢၼ်ႇ မိူင်းၸွမ်ၸိုင်ႈၶႄႇလႄႈသင်၊ ပိူင်ၶွတ်ႇၽွတ်ႈ လၵ်းမိူင်း မိူင်းၸွမ်ၸိုင်ႈၶႄႇလႄႈသင် ယႂၢၼ်ႇသျီႇၵၢႆႇ ယႃႉလူႉလႅဝ်ပႅတ်ႈယဝ်ႉ။ ၽွင်းၼၼ်ႉ တွၵ်ႇတိူဝ်ႇသုၼ်ႇ တိုၵ်ႉမီးဝႆႉယူႇ တမ်ႈတီႈ မိူင်းၵျပၢၼ်ႇ ဝဵင်းတူဝ်ႇၵျူဝ်ႇလႄႈ လုၵ်ႉတီႈဝဵင်းၼၼ်ႉ ၶိုၼ်းလႆႈႁႃႁူၺ်းၵူၼ်းသိုၵ်းမၼ်းသေ ပီ 1914 လိူၼ်ၵျူႇလၢႆႇ 8 ဝၼ်း ၶိုၼ်းၽွတ်ႈပဵတ် ၸုမ်းၵေႇမိၼ်ႇတၢၼ်ႇ ၶျူင်ႇႁွႃႇယဝ်ႉ။ ပီ 1917 ယႂၢၼ်ႇသျီႇၵၢႆႇ သဵင်ႈၵၢမ်ႇၵွႃႇယဝ်ႉ။ ၽွင်းမိူဝ်ႈၼၼ်ႉ မိူင်းၶႄႇ ပွတ်းႁွင်ႇလႄႈ ပွတ်းၸၢၼ်း ၽွမ်ႉႁူမ်ႈၵၼ် ၵမ်းၼိုင်ႈယဝ်ႉ။ ၵူၺ်းၵႃႈ ၵပ်းၵၢႆႇလူၺ်ႈ တေၶဝ်ႈႁူမ်ႈ သိုၵ်းၵမ်ႇၽႃႇ ပွၵ်ႈသွင်ႁိုဝ်ႉ ဢမ်ႇၶဝ်ႈႁူမ်ႈႁိုဝ်ႉၼႆ ၵၢင်ၸႂ် ပႅၵ်ႇပိူင်ႈၵၼ်လႄႈ ၶိုၼ်းတႅၵ်ႇၵၼ် ထႅင်ႈၵမ်းၼိုင်ႈယဝ်ႉ။ ဝၢႆးသေ ယႂၢၼ်ႇသျီႇၵၢႆႇ သဵင်ႈၵၢမ်ႇၵႂႃႇယဝ်ႉ တွၵ်ႇတိူဝ်ႇသုၼ်ႇ ၶီႇတပ်ႉၼမ်ႉ ၶိုၼ်ႈမႃးတီႈ ၵၢၼ်ႇတူင်ႇသေ မႃးႁဵတ်းပဵၼ် ပၢင်ၵုမ်လူင် ၶိုၵ်ႉတွၼ်းယဝ်ႉ။ တီႈပၢင်ၵုမ်ၼၼ်ႉ ၸင်ႇတႅပ်းတတ်း လႆႈၸႂ် ဢဝ်တွၵ်ႇတိူဝ်ႇသုၼ်ႇ ၶိုၼ်ႈပဵၼ်ၸွမ်ၸိုင်ႈသိုၵ်းလူင်ယဝ်ႉ။ ၵူၺ်းၵႃႈ ၽွင်းၼၼ်ႉ ၽူႈဢွၼ်ႁူဝ် ပွတ်းႁွင်ႇလႄႈ ပွတ်းၸၢၼ်း တႅၵ်ႇယၢႆႈၵၼ် ၵွၼ်းဢုပ်ႉဝၢၼ်ႈမိူင်း ႁင်းၽႂ်မၼ်းယူႇလႄႈ 1918 တွၵ်ႇတိူဝ်ႇသုၼ်ႇ ၶိုၼ်းလႆႈပၢႆႈၵႂႃႇတီႈ ဝဵင်းသၢင်ႇႁၢႆးယဝ်ႉ။ ၽွင်းယူႇသၢင်ႇႁၢႆးၼၼ်ႉ ၵူၺ်းလႆႈ ဢဝ်လိၵ်ႈတႅမ်ႈပိုၼ်သေ တိုၵ်းသူၼ်း တႃႇတေပူၵ်းပွင်ၸိူဝ်ႉၸၢတ်ႈယူႇၵူၺ်းယဝ်ႉ။ ပေႃးဝႃႈ ထိုင်မႃး 1919 လိူၼ်မေႇ 4 ဝၼ်းၼၼ်ႉ ၸုမ်းၵူၼ်းႁဵတ်းၵၢၼ်ၵေႃႈ ၶဝ်ႈပႃးမႃး ၼႂ်းၵၢၼ်တူင်ႉၼိုင် ပၢႆးမိူင်းလႄႈ ဢိင်ပိုင်ႈလွင်ႈၼၼ်ႉသေ တွၵ်ႇတိူဝ်ႇသုၼ်ႇၵေႃႈ သိုပ်ႇႁဵတ်း ၵၢၼ်လုၵ်ႉၽိုၼ်ႉမၼ်းယဝ်ႉ။ ပီ 1920 တွၵ်ႇတိူဝ်ႇသုၼ်ႇ ၶိုင်ပွင်ပဵၼ်လႆႈ ႁႂ်ႈၸႄႈမိူင်းၵၢၼ်ႇတူင်ႇလႄႈ ၵၢၼ်ႇသီး ႁူမ်ႈႁွမ်းၸွမ်းၵၼ်လႆႈၵႂႃႇယဝ်ႉ။ 1920 လိူၼ်ၼူဝ်ႇဝိမ်ႇပိူဝ်ႇၼၼ်ႉ ၼင်ႇၵဝ်ႇ ၸိုဝ်ႈဢၼ်ဝႃႈ ၶျူင်ႇႁွႃႇၵေႇမိၼ်ႇတၢၼ်ႇၼၼ်ႉ ၶိုၼ်းလႅၵ်ႈလၢႆႈပဵၼ် ၵူႇမိၼ်ႇတၢၼ်ႇၸၢဝ်းၶိူဝ်းၶႄႇၼႆယဝ်ႉ။ ၽွင်းမိူဝ်ႈ တွၵ်ႇတိူဝ်ႇသုၼ်ႇ ဢဝ်တပ်ႉသိုၵ်းသေ ၶိုၼ်ႈမိူဝ်းပွတ်းႁွင်ႇ တႃႇတေႁူၺ်းလွင်ႈၽွမ်ႉႁူမ်ႈၼၼ်ႉ ၸွမ်သိုၵ်း ၶျိင်ၶျိယူင်ႉမိၼ်း ဢၼ်ယၢမ်ႈၸွႆႈထႅမ် တွၵ်ႇတိူဝ်ႇသုၼ်ႇၼၼ်ႉ ၶိုၼ်းတိုၵ်းမၼ်းလႄႈ တွၵ်ႇတိူဝ်ႇသုၼ်ႇ ၶိုၼ်းလႆႈပၢႆႈၵႂႃႇသၢင်ႇႁၢႆးယဝ်ႉ။
1223
လိူၼ်ၼူဝ်ႇဝႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
သုၼ်ႇယႅတ်ႉသိၼ်ႇ
လွင်ႈသူၼ်းတုမ် ၸႄႈမိူင်း
ယိူင်းဢၢၼ်း လွင်ႈဢၼ် တွၵ်ႇတိူဝ်ႇသုၼ်ႇ ၶႂ်ႈၶိုၼ်ႈမိူဝ်း ပွတ်းႁွင်ႇၼၼ်ႉ ပဵၼ်ပုၼ်ႈတႃႇ ႁဵတ်းႁႂ်ႈ ဢၼ်ႁူဝ်သိုၵ်းၶဝ်ၼင်ႇၵၼ် တိုၵ်းၵၼ်ၼၼ်ႉ ၵိုတ်းယိုတ်းသေ ႁႂ်ႈလႆႈၽွမ်ႉၵၼ် ၵႅတ်ႇၶႄ ၽူႈၶႂၢၵ်ႈမိူင်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၵွပ်ႈၼႆ ပီ 1923 လိူၼ်ၾႅပ်ႉၽေႃႇဝရီႇၼၼ်ႉ တွၵ်ႇတိူဝ်ႇသုၼ်ႇ ၸင်ႇသိမ်းဢဝ် ဝဵင်းၵၢၼ်ႇတူင်ႇသေ ဢွင်ႇပႄႉလႆႈ ႁူဝ်သိုၵ်းၶျိင်ႇၶျိယူင်ႇယဝ်ႉ။ ၵူၺ်းၵႃႈ ပွႆးတိုၵ်းၼၼ်ႉ ဢမ်ႇယဝ်ႉလႆႈငၢႆႈငၢႆႈ ပႅင်ႈၼင်ႇ ထၢင်ႇဝႆႉၼၼ်ႉ။ ၽွင်းၼၼ်ႉ တပ်ႉၼမ်ႉ ပရိတ်ႉတိသျလႄႈ ဢမေႇရိၵၢၼ်ႇၶဝ်ၵေႃႈ မႃးသိူၵ်ႈဝႆႉ တမ်ႈတီႈ မႄႈၼမ်ႉပလႄးသေ ပႂ်ႉတူၺ်း သၢႆငၢႆ လူင်ပွင်ၸိုင်ႈၵၢၼ်ႇတူင်ႇဝႆႉယူႇ။ ႁူဝ်သိုၵ်းၶႄႇ မၢင်ၸိူဝ်း ၸႂ်ယႂ်ႇ တပ်ႉၼမ်ႉၸိူဝ်းၼၼ်ႉသေ ဢွၼ်ၵၼ် တိုၵ်းတေႃးလုၵ်ႉၽိုၼ်ႉ လူင်ပွင်ၸိုင်ႈၵၢၼ်ႇတူင်ႇယဝ်ႉ။ တွၵ်ႇတိူဝ်ႇသုၼ်ႇ မီးၵၢင်ၸႂ် ၶႂ်ႈဢဝ်တၢင်းၸွႆႈထႅမ် ပရိတိသျလႄႈ ဢမေႇရိၵၢၼ်ႇသေ တိုၵ်းတေႃးပႅတ်ႈ ၸိူဝ်းဢၼ်လုၵ်ႉၽိုၼ်ႉၼၼ်ႉယူႇ၊ ၵူၺ်းၵႃႈ ယွၼ်ႉပိူဝ်ႈ ဢမ်ႇလႆႈ တၢင်းၸွႆႈထႅမ် တီႈၶဝ်ၸိူဝ်းၼၼ်ႉလႄႈ ၸင်ႇလႆႈၵႂႃႇႁဵတ်း မႁႃႇမိတ်ႉ ဢူၺ်းလီၵၼ် တင်းလူင်ပွင်ၸိုင်ႈ သူဝ်ႇဝီႇယႅတ်ႉရသျႃးယဝ်ႉ။ ၵမ်းလိုၼ်း တွၵ်ႇတိူဝ်ႇသုၼ်ႇ ၼပ်ႉယမ် ၽူႈဢွၼ်ႁူဝ်ရသျႃး လီႇၼိၼ်ႇတႄႉတႄႉသေ ဢဝ်ပဵၼ် သြႃလူင်ပၢႆးမိူင်း ပုၼ်ႈတႃႇမၼ်းယဝ်ႉ။ ပေႃးဝႃႈ လႆႈၵပ်းသိုပ်ႇ လူင်ပွင်ၸိုင်ႈသူဝ်ႇဝီႇယႅတ်ႉယဝ်ႉၵေႃႈ ၸင်ႇလဵပ်ႈႁဵၼ်း လႆႈၽွတ်ႈသိုၵ်း သူဝ်ႇဝီႇယႅတ်ႉ ဢဝ်တၢင်းၸွႆးထႅမ် တမ်ႈတီႈ ၽူႈလူင်ႉလႅၼ်ႇသူဝ်ႇဝီႇယႅတ်ႉၶဝ်သေ ၶိုၼ်းမႄး ၶွတ်ႇၽွတ်ႈတပ်ႉသိုၵ်းလုၵ်ႉၽိုၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၵမ်းလိုၼ်း ၸင်ႇႁူမ်ႈႁွမ်းၵၼ် တင်းပႃႇတီႇၶွမ်ႇမိဝ်ႇၼိတ်ႉၶႄႇသေ သိုပ်ႇႁဵတ်းၵၢၼ်လုၵ်ႉၽိုၼ်ႉၵႂႃႇ။ သိုပ်ႇၽွတ်ႈႁႅၼ်း ႁဵတ်းႁႂ်ႈၵူႇမိၼ်ႇတၢၼ်ႇ မၼ်ႈၵႅၼ်ႇၼႅၼ်ႈၼႃသေ မိူဝ်ႈ 1924 လိူၼ်ၸၼ်ႇၼဝႃႇရီႇၼၼ်ႉ ၸင်ႇႁဵတ်းပဵၼ်လႆႈ ပၢင်ၵုမ် ၵူႇမိႇၼ်တၢၼ်ႇ, ၸိူဝ်ႉၸၢတ်ႈၶႄႇ ပီထိၼိုင်ႈယဝ်ႉ။ ၽွင်းၼၼ်ႉ တွၵ်ႇတိူဝ်ႇသုၼ်ႇ တိုၵ်းသူၼ်း တႃႇတေၽွတ်ႈပဵၼ် ပၢင်ၵုမ်လူင်ၸိူဝ်ႉၸၢတ်ႈ ဢၼ်တၢင်တူဝ် ၸၢဝ်းၶႄႇတင်းသဵင်ႈယဝ်ႉ။ 1924 မႃး ၸွမ်သိုၵ်းၸိူဝ်းၼၼ်ႉၵေႃႈ ႁပ်ႉၶၢမ်ႇၶေႃႈတုၵ်းယွၼ်း ၶေႃႈၽိတ်ႈမွၵ်ႇ တွၵ်ႇတိူဝ်ႇသုၼ်ႇ တႃႇတေၽွမ်ႉႁူမ်ႈၵၼ်လႄႈ ၸင်ႇလႆႈလုၵ်ႉတီႈ မိူင်းၵျပၢၼ်ႇသေ ၵႂႃႇတီႈဝဵင်းပီႇၵိၼ်းယဝ်ႉ။ 1925 လိူၼ်မၢတ်ႉ 12 ဝၼ်းၼၼ်ႉ တွၵ်ႇတိူဝ်ႇသုၼ်ႇ လႆႈတၢႆၵႂႃႇ တီႈဝဵင်းပီႇၵိၼ်း ယွၼ်ႉပိူဝ်ႈ တၢင်းပဵၼ်ၶႅၼ်ႇသႃႇ ဢၼ်တိုၼ်းပဵၼ်ဝႆႉၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ 1929 လႆႈဢဝ် ၶၢပ်ႈတူဝ်တၢႆမၼ်း မႃး တီႈဝဵင်းၼၢၼ်ႇၵျိၼ်းသေ လူင်ပွင်ၸိုင်ႈၶႄႇလႄႈ ၵူၼ်းမိူင်းၶဝ် ၸင်ႇတေႁဵတ်းပဵၼ် သူၼ်တီႈမၢႆတွင်း သုၼ်ႇယႅတ်ႉသိၼ်ႇယဝ်ႉ။
1223
လိူၼ်တီႇသႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:1223
1551
တီႇသႅမ်ႇပႃႇ
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:1551
1552
လိူၼ်မေႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျုၼ်ႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျူႇလၢႆႇ
(1) ဝၼ်း။
ဢေႃးၵၢတ်ႉ
(1) ဝၼ်း။
သႅပ်ႇထႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
ဢွၵ်ႇထူဝ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
ၼူဝ်ႇဝႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
တီႇသႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:1552
ဢွင်ႇမျိၼ်ႉမူဝ်ႇ၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းတွင်ႇတႃႇ
ဝၢၼ်ႈဢွင်ႇမျိၼ်ႉမူဝ်ႇ  (အောင်မြင့်မိုရ်ရွာ, Aungmyintmo) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇလႄႇၵႂႅတ်ႉၵျီး၊ ၸႄႈဝဵင်းတွင်ႇတႃႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈမျိၼ်းၶျၢၼ်ႇ၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 191474 ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇလႄႇၵႂႅတ်ႉၵျီးၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 918 ၊ ယိင်း 1099 သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 2017 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းတွင်ႇတႃႇ
ၸၼ်ႇဝႃႇရီႇ 9
လိူၼ်ၸၼ်ႇဝႃႇရီႇ (9) ဝၼ်းၼႆႉ ပေႃးဢဝ် ပၵ်းယဵမ်ႈဝၼ်းၵရီႇၵေႃးရီးယႅၼ်း ဝႃႈ ပဵၼ်ဝၼ်းထူၼ်ႈ (9) တွၼ်ႈတႃႇ ၼိုင်ႈပီယဝ်ႉ။ တွၼ်ႈတႃႇတေသုတ်းပီၼႆႉ ၵိုတ်းထႅင်ႈ (356) ဝၼ်းယူႇ။ ပေႃးပဵၼ် ပီဝႃႇထၢပ်ႈ ၼႆ ၵိုတ်းယူႇ (357)ဝၼ်းယဝ်ႉ။
ၵျွၵ်ႉၽျူႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈ
ၸႄႈတွၼ်ႈၵျွၵ်ႉၽျူႇ (ၸႄႈတွၼ်ႈၵျွၵ်ႉၽျူႇ ; Kyaukphyu District) ၼႆႉ ပဵၼ်ၸႄႈတွၼ်ႈဢၼ်ၼိုင်ႈ ဢၼ်ၶဝ်ႈပႃးဝႆႉ တီႈၼႂ်း ၸႄႈမိူင်းရၶႅင်ႇ၊ မိူင်းမျၢၼ်ႇမႃႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ တီႈၼႂ်းၸႄႈတွၼ်ႈၵျွၵ်ႉၽျူႇၼႆႉ ၶဝ်ႈပႃးဝႆႉ သၢပ်ႇၽင်ႇပၢင်ႇလၢႆႇရၶႅင်ႇ ဢၼ်လုၵ်ႉ ဢၢဝ်ႇပၢင်ႇလၢႆႇႁၢၼ်းတႃး တေႃႇထိုင် ႁွင်ႈမဢီႇၼၼ်ႉသေဢမ်ႇၵႃး၊ ၽၢႆႇတူၵ်းသၢပ်ႇၽင်ႇပၢင်ႇလၢႆႇၼၼ်ႉ မီးဝႆႉ ၵုၼ်ယၢၼ်းပျႄး၊ ၵုၼ်မၢၼ်ႇဢွင်ႇ လႄႈ ဢိၵ်ႇပႃးၵုၼ်ဢွၼ်ၵုၼ်ဢိတ်းတင်းၼမ်ယဝ်ႉ။
ၼႃႈလိၼ်
ပေႃးဢဝ်လႅၼ်လိၼ်ဝႃႈ ၽၢႆႇႁွင်ႇၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸႄႈတွၼ်ႈၸိတ်ႉတူၺ်ႇ၊ ၽၢႆႇဢွၵ်ႇ မီးဝႆႉ သွၼ်လွႆရၶႅင်ႇ၊ ၽၢႆႇၸၢၼ်း မီးဝႆႉ ၸႄႈတွၼ်ႈတၢၼ်ႇတွႆး၊ ၽၢႆႇတူၵ်းမီးဝႆႉ ဢၢဝ်ႇပၢင်ႇလၢႆႇပင်းၵလႃးယဝ်ႉ။ ပွတ်းႁွင်ႇလႄႈ ပွတ်းဢွၵ်ႇ ၸႄႈတွၼ်ႈၵျွၵ်ႉၽျူႇၼႆႉ ထိူၼ်ႇလွႆၼမ်သေ ၽၢႆႇၸၢၼ်းတႄႉၵေႃႈ ႁွင်ႈၼမ်ႉၵေးၼမ်ႉ တင်းၼမ်ၼႆႉ ဢၼ်ၼိုင်ႈလႄႈ ဢၼ်ၼိုင်ႈ ဢိူမ်ႈၸမ်ၵၼ်သေ လႆလူင်းယူႇယဝ်ႉ။ တီႈၼႂ်းၵႄႈ ၽင်ႇပၢင်ႇလၢႆႇ လႄႈ ၵုၼ်ယၢၼ်းပျႄးၼၼ်ႉ မီးဝႆႉၵုၼ်ဢွၼ်ႇတင်းၼမ်လႄႈ တႃႈတႃႇ တႃႈႁိူဝ်းၵျွၵ်ႉၽျူႇ ဢၼ်မီးဝႆႉ ၸဵင်ႇႁွင်ႇဝၼ်းဢွၵ်ႇၼၼ်ႉတႄႉ ပဵၼ် ဢၼ်ႁူမ်ႇလူမ်ႈလီဝႆႉယဝ်ႉ။ ၽၢႆႇဢွၵ်ႇၸႄႈတွၼ်ႈၵျွၵ်ႉၽျူႇၼႆႉ ႁူမ်ႈဝႃႈ ဢိူမ်ႈၸပ်းၵၼ်ဝႆႉတင်း ၸႄႈတွၼ်ႈမိၼ်းပူးသေတႃႉ ယွၼ်ႉပိူဝ်ႈဝႃႈ သၼ်လွႆလူင်ရၶႅင်ႇ ၶၼ်ႈဝႆႉလႄႈ သဵၼ်ႈတႃႈသၢႆတၢင်းၵပ်းသိုပ်ႇ ပဵၼ်ဢၼ်ယၢပ်ႇယဵၼ်းဝႆႉယဝ်ႉ။ သဵၼ်တၢင်းၵႄႈလွႆ ဢၼ်လတ်းသၼ်လွႆၼႆႉ မီးယူႇ 2 သဵၼ်ႈၵူၺ်းသေ ၼၼ်ႉတႄႉ ပဵၼ်သဵၼ်ႈတၢင်းၵႄႈလွႆ တလႅတ်ႉ လႄႈ သဵၼ်ႈတၢင်းၵႄႈလွႆဢၢမ်းယဝ်ႉ။ သဵၼ်ႈတၢင်းၵႄႈလွႆ တလႅတ်ႉလႄႈ ဢၢမ်းၼႆႉ တွၼ်ႈတႃႇ လတ်းၶၢမ်ႈၵေႃႈ ပဵၼ်ဢၼ်ယၢပ်ႇယဵၼ်းဝႆႉယဝ်ႉ။ သဵၼ်ႈတၢင်းၵႄႈလွႆဢၢမ်းၼႆႉ သုင်ထိုင်တီႈၼႃႈပၢင်ႇလၢႆႇ 4664 ထတ်းသေတႃႉ တေႃႈလေႃႉဝူဝ်းၵေႃႈ ၶၢမ်ႈလႆႈယဝ်ႉ။ တီႈၼမ်ႉတလႅတ်ႉၼၼ်ႉ တေႃႇထိုင် ဝၢၼ်ႈတလႅတ်ႉ၊ တီႈၼမ်ႉဢၢမ်းၼၼ်ႉ တေႃႇထိုင် ဝဵင်းဢၢမ်းၼၼ်ႉ ဢဝ်ႁိူဝ်းသေၵႂႃႇမႃးလႆႈယဝ်ႉ။ တီႈၵုၼ်ၸိူဝ်းၼၼ်ႉ ယွၼ်ႉမီး ႁွင်ႈဢွၼ်ႇလႄႈ ဢဝ်ႁိူဝ်းဢွၼ်ႇသေ ၵႂႃႇမႃးလႆႈယဝ်ႉ။ သၢႆတၢင်းၵုင်းတႄႉၵေႃႈ ဢမ်ႇမီးဝႆႉလီလီ။ တီႈၼိူဝ်ၵွင်းလွႆ ၼႂ်းၸႄႈတွၼ်ႈၼၼ်ႉ မီးဝႆႉပႃႇထိူၼ်ႇလူင်သေ မႆႉ၊ မႆႉမွင်၊ ဝၢႆၸိူဝ်းၼႆႉၵေႃႈ မီးဝႆႉယဝ်ႉ။
ပၢႆးမၢၵ်ႈမီး
မိူဝ်ႈတႄႇပိုတ်ႇပဵၼ် ၸႄႈတွၼ်ႈမႂ်ႇၼၼ်ႉ တီႈၸႄႈတွၼ်ႈတင်းဢၼ်ၼႆႉ ယွၼ်ႉပိူဝ်ႈ ထိူၼ်ႇလွႆၼႃၼႃႇလႄႈ ဢွင်ႈတီႈတႃႇၽုၵ်ႇသွမ်ႈ ဢမ်ႇပေႃးမီးၼမ်။ ၸိူဝ်းၽူႈမီးဝိရယႁႅင်းယႂ်ႇတႄႉၵေႃႈ ၽၼ်းၽဵဝ်ႈပႃႇထိူၼ်ႇသေ ႁဵတ်းၵုၼ်ႁဵတ်းၽၢႆယဝ်ႉ ၽုၵ်ႈသွမ်ႈတၢၼ်ႇတၢၼ်ႇယဝ်ႉ။ ယၢမ်းလဵဝ်တႄႉ တီႈၸႄႈတွၼ်ႈတင်းဢၼ်ၼႆႉ ၽၼ်းၽဵဝ်ႈသေၵေႃႈ ဢွၼ်ၵၼ် မႄးႁဵတ်းၼႃးသေ ၽုၵ်ႇသွမ်ႈမႃးလႄႈ တီႈၼႃႈလိၼ်ပဵင်းၼၼ်ႉ ဢွၼ်ၵၼ်ႁဵတ်းၼႃးမႃးတင်းၼမ်ယဝ်ႉ။ ၵူၺ်းၵႃႈဝႃႈ ပေႃးၸႃႇဢဝ် တၢင်းၵႂၢင်ႈၶႂၢင် လႅၼ်လိၼ်ၸႄႈတွၼ်ႈသေၼႆ ၼႃးတိုၵ်ႉဢေႇဝႆႉယူႇယဝ်ႉ။ တီႈၵုၼ်မၢၼ်ႇဢွင်ႇ ဢၼ်ပဵၼ် ၼႃႈလိၼ်ပဵင်းၼၼ်ႉတႄႉ ၶဝ်ႈဢွၵ်ႇလီသေ ပေႃးဢဝ်ၼႂ်းၸႄႈတွၼ်ႈၵျွၵ်ႉၽျူႇဝႃႈ ပဵၼ်တီႈဢၼ်ၶဝ်ႈဢွၵ်ႇလီသေပိူၼ်ႈယဝ်ႉ။ ၼမ်ႉ တီႈမႄႈၼမ်ႉၼႆႉ ၽႅဝ်ႁွတ်ႈထိုင်တီႈ ၸႄႈဝဵင်းမျေႇပူင်ႇလႄႈ ၽၼ်းၽဵဝ်ႈၸွမ်း သၢပ်ႇၼမ်ႉသေ ႁဵတ်းၽၢႆယဝ်ႉၵေႃႈ ဢွၼ်ၵၼ်သွမ်ႈၶဝ်ႈယဝ်ႉ။ ၸွမ်းၼင်ႇ ၽႅၼ်ၵၢၼ်ပျီႇတေႃႇသႃႇသေ တီႈၼႂ်းၸႄႈတွၼ်ႈၵျွၵ်ႉၽျူႇၼႆႉ လႆႈႁဵတ်းၽၢႆသေၵေႃႈ ၶတ်းၸႂ်ၽုၵ်ႇသွမ်ႈၶဝ်ႈသေ ၶဝ်ႈၵေႃႈ တေတိူဝ်းဢွၵ်ႇမႃးယူႇယဝ်ႉ။ ၵၢၼ်ငၢၼ်း မေႃႈလိၼ်ဢၢင်ႇလိၼ်၊ ၵၢၼ်ငၢၼ်းၺွပ်းပႃ လႄႈ ၵၢၼ်ၸွင်ႈၸေႈ ၸိူဝ်းၼႆႉၵေႃႈ မီးဝႆႉတၢၼ်ႇတၢၼ်ႇယဝ်ႉ။ ၵၢၼ်ငၢၼ်း ၸိူဝ်းလိုဝ်းလင်ဝႆႉၼၼ်ႉ ပဵၼ်တေႃးမၼ်ႈ၊ ၵၢၼ်ႁုင်ၼမ်ႉဢွႆႈ၊ ၵၢၼ်ႁုင်ၵိူဝ်ၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။ မၢၵ်ႇၼမ်ႉၶဝ်ႈတႅင် ၸိူဝ်းဢွၵ်ႇတီႈ ၸႄႈတွၼ်ႈၼႆႉ ၶဝ်ႈ၊ ဢွႆႈ၊ ၵုၺ်၊ တူၼ်ႈသူဝ်၊ ယႃႈ၊ မၢၵ်ႇမု၊ မၢၵ်ႇၽိတ်ႉ၊ ငႃး၊ ထူဝ်ႇလိၼ်၊ ၽၵ်းမီႇ လႄႈ မၢၵ်ႇဢုၼ်ၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။ ယႃႈမၢၼ်ႇဢွင်ႇ၊ ၵိူဝ်ၵၢၼ်ႉၵႃႇ လႄႈ ၽၵ်းမီႇယႄးၵျုၼ်း ဢၼ်ဢွၵ်ႇတီႈ ၸႄႈတွၼ်ႈၵျွၵ်ႉၽျူႇၼႆႉ ပဵၼ်ၶူဝ်းၵုၼ်ႇဢၼ်ၸိုဝ်ႈလိုဝ်းလင်သေ လႆႈတၢင်ႇၶၢႆႇတီႈ မိူင်းရၶႅင်ႇပတ်ႉပိုၼ်ႉယဝ်ႉ။ တီႈၵုၼ်မၢၼ်ႇဢွင်ႇ ဢၼ်ၶဝ်ႈပႃးဝႆႉတီႈၼႂ်း ၸႄႈတွၼ်ႈၼႆႉၼၼ်ႉ မီးဝႆႉ တွင်ႇၼီႇ (လွႆလႅင်) ဢမ်ႇၼၼ် လွႆလိၼ်လႅၼ် လွႆၼၵႃးၽူတ်ႉ လုၵ်ႈၼိုင်ႈယဝ်ႉ။ တီႈလွႆၼၼ်ႉ ဢမ်ႇဢွၵ်ႇ ၼမ်ႉပုၼ်းမႆႈသေ ဢွၵ်ႇဢူၼ်လိၼ်ဝႆႉယဝ်ႉ။ တီႈၸႄႈတွၼ်ႈၵျွၵ်ႉၽျူႇၼႆႉ ၼမ်ႉမၼ်းမဵၼ် ဢွၵ်ႇဢိတ်းဢွတ်းယဝ်ႉ။
ပွႆး
တီႈၸႄႈတွၼ်ႈၵျွၵ်ႉၽျူႇၼႆႉ ၸွမ်းလူၺ်ႈၽိင်ႈထုင်းရၶႅင်ႇ မိူဝ်ႈၵွၼ်ႇသေ မီးဝႆႉပွႆးရထႃး ဢၼ်ၸိုဝ်ႈလိုဝ်းလင်မႃးၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ပွႆးရထႃးၼႆႉ မၼ်းမိူၼ်ၵၼ်တင်း ပွႆးၸၼ်ၸိူၵ်ႈ ဢၼ်ႁဵတ်းတီႈမိူင်းလူင်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ လွင်ႈတၢင်းဢၼ်လႆႈႁဵတ်းပွႆးရထႃးၼႆႉ တွၼ်ႈတႃႇ ၽူၼ်လီ လႄႈ တွၼ်ႈတႃႇ ၶဝ်ႈၼမ်ႉမၢၵ်ႇတႅင် ဢွၵ်ႇလီၼႆယဝ်ႉ။ လၢႆးႁဵတ်းပွႆးၼၼ်ႉတႄႉ မီးဝႆႉ ရထႃးဢွၼ်ႇလမ်းၼိုင်ႈ ဢၼ်သႂ်ႇဝႆႉ မၢၵ်ႇသီႇလုၵ်ႈသေ ၽၢႆတၢင်းဢွၵ်ႇ တၢင်းတူၵ်းရထႃးၼၼ်ႉ ဢဝ်ၸိူၵ်ႈမတ်ႉဝႆႉ ၼိုင်ႈၽၢႆႇၼိုင်ႈသဵၼ်ႈယဝ်ႉ။ မိူၼ်ၼင်ႇ ပွႆးလေႃႉ ပွႆးၸၼ်ၸိူၵ်ႈၼၼ်ႉ ၽၢႆႇၼိုင်ႈလႄႈ ၽၢႆႇၼိုင်ႈ ဢွၼ်ၵၼ် တိုတ်ႉၸၼ်လၢၵ်ႈ ႁႂ်ႈပႄႉယဝ်ႉ။ ပေႃးဝႃႈ ၸၼ်လၢၵ်ႈရထႃးၼၼ်ႉၼႆ ၶဝ်ႈပႃး လွင်ႈႁႆႇလွင်ႈတိုင်ႈ လွင်ႈလဵင်ႉလွင်ႈလူသေ ပဵၼ်ဢၼ်ၵိုၼ်းဝႆႉယဝ်ႉ။ ပွႆးရထႃးၼႆႉ ၵႆႉၸတ်းႁဵတ်း လိူၼ်သၢမ်မႂ်ႇ 14 ၶမ်ႈ တဵင်ႈၶိုၼ်း တေႃႇ လိူၼ်လွင်ႈၼိုင်ႈၶမ်ႈတဵင်ႈၶိုၼ်းယဝ်ႉ။ ပေႃးထိုင် တဵင်ႈၶိုၼ်းထူၼ်ႈသၢမ် ဝၼ်းလိုၼ်းသုတ်းၼၼ်ႉ ဢဝ်ၽႆးၸုတ်ႇရထႃးၼၼ်ႉသေၵေႃႈ သိမ်းပၢင်ပွႆးယဝ်ႉ။ တီႈၼိူဝ်ဝဵင်းၵျွၵ်ႉၽျူႇတႄႉ ႁူမ်ႈဝႃႈ ဢမ်ႇႁဵတ်းပွႆးရထႃးၼႆႉယဝ်ႉသေတႃႉ တီႈၼႂ်း ၸႄႈတွၼ်ႈၵျွၵ်ႉၽျူႇတၢင်ႇတီႈတၢင်ႇၸိူဝ်းတႄႉ တိုၵ်ႉဢွၼ်ၵၼ်ၸတ်းႁဵတ်းဝႆႉယူႇယဝ်ႉ။
ၸႄႈဝဵင်း
တီႈၼႂ်းၸႄႈတွၼ်ႈၵျွၵ်ႉၽျူႇၼႆႉ ၶဝ်ႈပႃးဝႆႉ ၸႄႈဝဵင်းၵျွၵ်ႉၽျူႇ၊ ၸႄႈဝဵင်းယၢၼ်းပျႄး၊ ၸႄႈဝဵင်းဢၢမ်း လႄႈ ၸႄႈဝဵင်းမၢၼ်ႇဢွင်ႇ ၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။ ဢိင်လူၺ်ႈၽႅၼ်ၵၢၼ်ပျီႇတေႃႇသႃႇသေ တီႈၼႂ်းၸႄႈတွၼ်ႈၵျွၵ်ႉၽျူႇၼႆႉ ၽုၵ်ႇသွမ်ႈ ပႃႇမၢၵ်ႇဢုၼ်ပျီႇတေႃႇသႃႇ၊ ႁဵတ်းၽၢႆ၊ ၶုတ်းသၢႆးတီႈၼမ်ႉၵႅပ်ႈ ၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။ ၸႄႈတွၼ်ႈၵျွၵ်ႉၽျူႇၼႆႉ တၢင်းၵႂၢင်ႈမီး 4793 လွၵ်းလၵ်းသေ ဢိင်လူၺ်ႈသဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း ပီ 2014 သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း မီးယူႇ 439,674 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ၸႄႈမိူင်းရၶႅင်ႇ ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ၸႄႈတွၼ်ႈၼႂ်း ၸႄႈမိူင်းရၶႅင်ႇ ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ၸႄႈတွၼ်ႈၼႂ်းမိူင်းမျၢၼ်ႇမႃႇ
ထမ်ႈ၊ ဝၢၼ်ႈ
ဝၢၼ်ႈထမ်ႈ (, Wan Htan, ဝမ်ထမ်) ၼႆႉ ပဵၼ်ဝၢၼ်ႈ ဢၼ်မီးၼႂ်း ဢိူင်ႇဝူဝ်းလၢႆး၊ ၸႄႈဝဵင်းမိူင်းပၼ်ႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈ လၢင်းၶိူဝ်း၊ မိူင်းတႆး ဢေႃႈ။
1550
1550
လိူၼ်ၸၼ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၾႅပ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မၢတ်ႉၶျ်
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢေႇပရႄႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မေႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျုၼ်ႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျူႇလၢႆႇ
(1) ဝၼ်း။
ဢေႃးၵၢတ်ႉ
(1) ဝၼ်း။
သႅပ်ႇထႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
ဢွၵ်ႇထူဝ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
ၼူဝ်ႇဝႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
တီႇသႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
ၵူၵ်ႉၵႄး၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းမျိၼ်းၶျၢၼ်ႇ
ဝၢၼ်ႈၵူၵ်ႉၵႄး  (ကုက္ကဲရွာ, Kokeke) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇၵူၵ်ႉၵႄး၊ ၸႄႈဝဵင်းမျိၼ်းၶျၢၼ်ႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈမျိၼ်းၶျၢၼ်ႇ၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 191258 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇၵူၵ်ႉၵႄးၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 1005 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 1102 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 2107 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းမျိၼ်းၶျၢၼ်ႇ
တႃႇၸီႇ၊ ဝဵင်း
ဝဵင်းတႃႇၸီႇ (သာစည်မြို့), (Thazi) ၼႆႉ ၶဝ်ႈပႃးၼႂ်း ၸႄႈဝဵင်းတႃႇၸီႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈမဵၵ်ႉထီႇလႃႇ၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ သေ ပဵၼ်ဝဵင်းပၵ်းလုမ်း ၸႄႈဝဵင်းတႃႇၸီႇယဝ်ႉသေဢမ်ႇၵႃး ပဵၼ်ဝဵင်းဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈ တီႈဢၼ်တၢင်းလူတ်ႉလဵၼ်း မႃးႁူပ်ႉၵၼ်ၼၼ်ႉ တီႈမိူင်းမျၢၼ်ႇမႃႇပွတ်းၵၢင်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
သၢႆတၢင်းၵပ်းသိုပ်ႇ
ဝဵင်းတႃႇၸီႇၼႆႉ မီးၽၢႆႇဢွၵ်ႇ ဝဵင်းမဵၵ်ႉထီႇလႃႇ ယၢၼ်ၵႆႇ 13 လၵ်းယဝ်ႉ။ ပေႃးၸွမ်းတၢင်းလူတ်ႉလဵၼ်းၼႆ တင်း ဝဵင်းတႃႈလိူဝ်ႇၼႆႉ ၵႆယၢၼ် 80 လၵ်းသေ တင်း ဝဵင်းတႃးၵုင်ႈတႄႉ ယၢၼ်ၵႆၵၼ် 306 လၵ်းယဝ်ႉ။ သၢပ်ႇလႅၼ်လိၼ်ၸႄႈဝဵင်းၼႆႉ ၽၢႆႇဢွၵ်ႇမီး မိူင်းတႆး ပႃးၸဵမ် ထုင်ႉသမၶၢၼ်း၊ ထုင်ႉၵျူင်း၊ ထုင်ႉပူၺ်းလႃႉ ၸၵႂႃႇၸိူဝ်းၼႆႉသေ၊ ၽၢႆတူၵ်းၸမ်ႉ မီး ၸႄႈဝဵင်းမဵၵ်ႉထီႇလႃႇလႄႈသင် တိူဝ်ႉၸပ်းၵၼ်ဝႆႉယူႇယဝ်ႉ။
ဢွင်ႈတီႈ လႄႈ တၢင်းၵႂၢင်ႈၶႂၢင်
ဢွင်ႈတီႈဝဵင်းတႃႇၸီႇၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ တၢင်ႉသုင်ၼႃႈပၢင်ႇလၢႆႇ 600 ထတ်းပၢႆၼၼ်ႉသေ ၸပ်းသိုပ်ႇၵၼ်ဝႆႉတင်း သၼ်လွႆသူၺ်ႇမိၼ်းဝုၼ်ႇယဝ်ႉ။ ပွတ်းၽၢႆႇတူၵ်းဝဵင်းၼႆႉ ႁူမ်ႈဝႃႈပဵၼ်ၼႃႈလိၼ်ပဵင်းသေတႃႉ ပွတ်းၽၢႆႇဢွၵ်ႇဝဵင်းတႄႉ သုင်ႈၶိုၼ်ႈၵႂႃႇၸူး သၼ်လွႆယဝ်ႉ။ တင်းၵႂၢင်ႈဝဵင်းၼႆႉ မီး 76.8 လွၵ်းလၵ်းပၼ်မူၼ်းယဝ်ႉ။
လွင်ႈယူႇသဝ်း
ဢိင်ၼိူဝ်သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း ဢၼ်ၵဵပ်းမိူဝ်ႈ ပီ 2014 ၼၼ်ႉသေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်းယူႇၼိူဝ်ဝဵင်းၼႆႉ မီး 20,561 ၵေႃႉ ဝႃႈၼႆယဝ်ႉ။ တီႈၸႄႈဝဵင်းတႃႇၸီႇၼႆႉ မီးဝၢၼ်ႈ 169 ဝၢၼ်ႈယဝ်ႉ။ ၵူၼ်းၵမ်ႉၼမ် ၸိူဝ်းယူႇၼိူဝ်ဝဵင်းလႄႈသင် ၸိူဝ်းယူႇတီႈ ၸႄႈဝဵင်းၼၼ်ႉလႄႈသင် ပဵၼ်ၵူၼ်းၶိူဝ်းမၢၼ်ႈ ၸၢဝ်းပုတ်ႉထယဝ်ႉ။ ပွတ်းၽၢႆႇဢွၵ်ႇဝဵင်းၼၼ်ႉ တေလႆႈႁၢၼ် ၵူၼ်းၶိူဝ်းထၼု ယူႇယဝ်ႉ။ လိူဝ်သေၼၼ်ႉဢမ်ႇၵႃး လုၵ်ႉတီႈ တပ်ႉၸုမ်း မူႇသလိမ်ႇ ၸဵမ်မိူဝ်ႈပၢၼ် ၶုၼ်မင်းတုင်း ၼၼ်ႉ သိုပ်ႇၽႄႈမႃးသေ တီႈၼႂ်း ၸႄႈဝဵင်းၼႆႉ တေလႆႈႁၼ်ပႃး ၵူၼ်းၶိူဝ်းမၢၼ်ႈၸၢဝ်းမူႇသလိမ်ႇ တင်းၼမ်ယူႇယဝ်ႉ။
ပၢႆးမၢၵ်ႈမီး
ဝဵင်းတႃႇၸီႇၼႆႉ ယွၼ်ႉမၼ်းပဵၼ်ဝဵင်းတၢင်းၽႄလႄႈ လွင်ႈသိုဝ်ႉလွင်ႈၶၢႆၶႅမ်ႉလႅပ်ႈဝႆႉယဝ်ႉ။ မီးၵၢတ်ႇၵူႈဝၼ်းသေ ၵၢတ်ႇႁႃႈဝၼ်းၼိုင်ႈပွၵ်ႈ ဢၼ်ၵူၼ်းၵႃႉၸိူဝ်းလုၵ်ႉတီႈထုင်ႉၵူႈတီႈတီႈ ၼႂ်းၸႄႈဝဵင်းၼၼ်ႉ ဢွၼ်ၵၼ်မႃး သိုဝ်ႉၶၢႆၼၼ်ႉၵေႃႈ မီးပႃးယဝ်ႉ။ ၵူၼ်းၸိူဝ်းယူႇၼိူဝ်ဝဵင်း ၵမ်ႉပႃႈၼမ်တႄႉ ပဵၼ်ၵူၼ်းၵႃႉၵုၼ်ႇယဝ်ႉ။ ယွၼ်ႉပိူဝ်ႈဝႃႈ ပဵၼ်တီႈတၢင်းလူတ်ႉလဵၼ်းႁူပ်ႉၵၼ်လႄႈ ၵူၼ်းႁဵတ်းၵၢၼ်ၽၢႆႇလူတ်ႉလဵၼ်း မွၵ်ႈ 1000 ပၢႆၵေႃႈ ယူႇသဝ်းဝႆႉ တီႈဝဵင်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၵၢၼ်ၽုၵ်ႇသွမ်ႈ ပိူင်လူင် တီႈၸႄႈဝဵင်းၼႆႉ ပဵၼ်လွင်ႈ ၽုၵ်ႇသွမ်ႈၶဝ်ႈ၊ ငႃး၊ ထူဝ်ႇ၊ ၶဝ်ႈၵၢပ်ႇ လႄႈ မၢၵ်ႇၽိတ်းၸၵႂႃႇၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။ တွၼ်ႈတႃႇၽုၵ်ႇသွမ်ႈၼႆႉ ယွၼ်ႉၼမ်ႉၽူၼ်ဢႄႇၼႃႇလႄႈ လႆႈပိုင်ႈဢိင်ၼိူဝ် ၼွင်မဵၵ်ႉထီႇလႃႇ၊ ၼွင်မိၼ်းလႃႉ လႄႈ ၼွင်ၺွင်ႇယၢၼ်း ၸၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။ ယွၼ်ႉမီးၵၢၼ်မႆႉ ၸိူဝ်းလုၵ်ႉၽၢႆႇမိူင်းတႆးမႃးလႄႈသင် ၸိူဝ်းလုၵ်ႉၽၢႆႇတႂ်ႈမႃးလႄႈ တီႈႁိမ်းဝဵင်းတႃႇၸီႇၼႆႉ မီးႁူင်းၵၢၼ်ၸၢၵ်ႈမႆႉယဝ်ႉ။
သၢႆပိုၼ်း
ဝဵင်းတႃႇၸီႇၼႆႉ မိူဝ်ႈပၢၼ်ၶုၼ်မၢၼ်ႈၶဝ်ၼၼ်ႉ ၵူၺ်းမီး လင်ႁိူၼ်းဢွၼ်ႇ မွၵ်ႈ ႑႕ ႁိူၼ်းၼၼ်ႉသေ ပဵၼ်ဝၢၼ်ႈလဵၵ်ႉလဵၵ်ႉဢွၼ်ႇဝၢၼ်ႈၼိုင်ႈၵူၺ်း။ ဝႃႈၼၼ်သေတႃႉၵေႃႈ ၸဵမ်မိူဝ်ႈပၢၼ်ၵူႈပွၵ်ႈၼၼ်ႉ မၼ်းလႆႈပဵၼ် တီႈယင်ႉလိုဝ်ႈသဝ်း တွၼ်ႈတႃႇၵၢၼ်ၵႃႉၶၢႆ မိူင်းတႆး လႄႈ ထုင်ႉလိၼ်ပဵင်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၽိူဝ်ႇဢင်းၵိတ်ႉၶဝ် သိမ်းဢဝ် မိူင်းမၢၼ်ႈၼႆ တီႈဢၼ်တေပဵၼ်ဝဵင်းတႃႇၸီႇမႃးၼႆႉ ႁူဝ်ႁိူၼ်းတႅၵ်ႇၵၼ်ဝႆႉ မီးသၢမ်ၸုမ်းယဝ်ႉ။ တီႈဝဵင်းတႃႇၸီႇယၢမ်းလဵဝ် တီႈပွၵ်ႉပွတ်းဢွၵ်ႇ ဢၼ်မိူဝ်ႈၵူႈပွၵ်ႈမီးမႃး လင်ႁိူၼ်း ႑႕ ႁိူၼ်းၼၼ်ႉ၊ တီႈထုင်ႉၶေႃးၵႂၢႆး (ကျွဲလည်ပင်းအရပ်)ၼၼ်ႉ မီး ၵွင်းမူးၵဝ်ႇမွၼ် ဢၼ်ႁွင်ႉဝႃႈ တဝၵူႇ ဢၼ်ဝႃႈၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ လုၵ်ႉတီႈၼၼ်ႈ ၵႂႃႇၽၢႆႇတူၵ်းမွၵ်ႈ သွင်ၽႃႇလူင်ႇၼၼ်ႉ ၸင်ႇမီးဝၢၼ်ႈတႃႇၸီႇ ဢၼ်မီးလင်ႁိူၼ်း ႑႕႒႐ ဢၼ်မီးပွတ်းဢွၵ်ႇ ၵၢတ်ႇတႃႇၸီႇယၢမ်းလဵဝ်ၼႆႉယဝ်ႉ။ တီႈပွၵ်ႉထဵင်ႇၵၢၼ်ႇ ဢၼ်မီးၽၢႆႇတူၵ်းဝဵင်းယၢမ်းလဵဝ်ၼၼ်ႉၵေႃႈ ၸမ်ႉၵႂႃႇမီး လင်ႁိူၼ်းဢွၼ်ႇ မွၵ်ႈ ႑႐ လင်သေ ပဵၼ်ၸုမ်းယူႇႁင်းမၼ်းယဝ်ႉ။ လူင်ပွင်ၸိုင်ႈဢင်းၵိတ်ႉၼႆႉ မိူဝ်ႈပီ 1886-87 ၼၼ်ႉ ၶဝ်ႁဵတ်းတၢင်းၵႂႃႇ မိူင်းတႆးပွတ်းႁွင်ႇလႄႈသင် မိူဝ်ႈပီ 1888 ၼၼ်ႉ ႁဵတ်းတၢင်းလူတ်ႉလဵၼ်း လုၵ်ႉတွင်ႇငူႇ ၵႂႃႇ ဝဵင်းတႃႈလိူဝ်ႇလႄႈ ၸင်ႇဝႃႈ တၢင်းမႃးႁူပ်ႉၵၼ် ဢၼ်တေတင်ႈပဵၼ် ဝဵင်းတႃႇၸီႇၼႆႉယူႇယဝ်ႉ။ မိူဝ်ႈၼၼ်ႉ ၶုၼ်ၽွင်းၸႄႈတွၼ်ႈမဵၵ်ႉထီႇလႃႇ မိတ်ႇသတႃႇၵေႇယႃႇၼႆႉ ၸင်ႇဢုပ်ႇဢူဝ်းတိူင်ႇပၢင်ႇၵၼ်တင်း ၽွင်းလူင်မၢၼ်ႈ ဢၼ်ႁၢပ်ႇၵၢၼ် မိူဝ်ႈပၢၼ်ၶုၼ်ႁေႃၶမ်းမၢၼ်ႈမႃးၼၼ်ႉသေ ဢဝ်ၸုမ်းသၢမ်ၸုမ်း ဢၼ်ယၢႆႇၵၼ်ဝႆႉၼၼ်ႉ ၸူႉၵၼ်သေ တႄႇတင်ႈဝဵင်းမႃးယဝ်ႉ။
ထိုင်မႃးသၢၵ်ႈၵရိတ်ႈပီမိူင်း ၁၂၅၃ ၸိုင် ဢဝ်ဝၢၼ်ႈသၢမ်ဝၢၼ်ႈၼၼ်ႉ ႁူမ်ႈၵၼ်သေ ဢဝ် ဢူးတႃႇတုၼ်း ၵေႃႉဢၼ်ယၢမ်ႈပဵၼ် ၽူႈယိပ်းၶႅပ်းတိၼ် ၶုၼ်သီႇပေႃႉၼၼ်ႉ ႁဵတ်းပဵၼ် ၶုၼ်ၵႂၼ်းဝဵင်းသေ ဢုပ်ႉပိူင်ႇမႃးယူႇယဝ်ႉ။ ၵေႃႉဢၼ်လုၵ်ႉၽိုၼ်ႉ ဢင်းၵိတ်ႉ မွင်ႇၵျီးၶူၼ်ႁူဝ်ယၢဝ်းၼၼ်ႉၵေႃႈ ဝၢႆးမႃး ဝၢင်းၶိူင်ႈသေ လႆႈႁၢပ်ႇၵၢၼ်ပဵၼ် ႁၢၼ်ယူႇယဝ်ႉ။ ထိုင်မႃး ပီ ၁၂၅၄ ၸိုင် မိတ်ႇသတႃႇၵေႇယႃႇၼႆႉ ဢဝ်ဢူးမႅင်ႇ ဢၼ်ယၢမ်ႈပဵၼ်မႃး ၵူၼ်းသိုၵ်းတပ်ႉမတေႃႇမၢၼ်ႈၼၼ်ႉ ႁဵတ်းပဵၼ်ပူႇႁဵင်ဝဵင်းသေ ၸင်ႇႁႂ်ႈႁဵတ်းတၢင်း၊ ႁဵတ်းပွၵ်ႉသေ တမ်းႁဵတ်းလွၵ်းယူႇယဝ်ႉ။
ၼႂ်းဝၢၼ်ႈသၢမ်ဝၢၼ်ႈၼၼ်ႉ ဝၢၼ်ႈတႃႇၸီႇဢွၼ်ႇၼႆႉ မၼ်းဢမ်ႇလွတ်ႈ ဢၼ်တေႁဵတ်းတၢင်း လူတ်ႉလဵၼ်း မဵၵ်ႉထီႇလႃႇ-မျိၼ်းၶျၢၼ်ႇၼၼ်ႉလႄႈ ဢဝ်ဝၢၼ်ႈၼၼ်ႉ ၶၢႆႉၵႂႃႇတီႈၵုင်းပွတ်းၸၢၼ်းဝဵင်းၼၼ်ႉသေ တီႈၼၼ်ႈၼႆႉ ႁႂ်ႈႁွင်ႇ ၵုင်းသႃႇယႃႇ (သာယာကုန်း) ဝႃႈၼႆယဝ်ႉ။ ဝၢႆးသေ တမ်းႁဵတ်းလွၵ်းဝဵင်းယဝ်ႉ ဢုပ်ႇဢူဝ်းၵၼ်တွၼ်ႈတႃႇပၼ်ၸိုဝ်ႈဝဵင်းယဝ်ႉ။ မိူဝ်ႈပီမိူင်း ၁၂၄၆ ၼၼ်ႉ ၵပ်းၵၢႆႇလူၺ်ႈ ၵွင်းမူးတဝၵူႇၼၼ်ႉသေ လႆႈမီးမႃးၵႂၢမ်းတၵ်ႉဝႆႉဝႃႈ (နှံပဲရွှေထီး ထွန်တုံးလောက်ကြီး၊ သာစည်မြို့ကြီးစည်လတ္တံ) ဝႃႈၼႆႉယဝ်ႉ။ မိူဝ်ႈၼၼ်ႉၼႆႉ ၵွင်းမူးတဝၵူႇၼႆႉ ဢမ်ႇပႆႇမီးထီးလဵၵ်း၊ တီႈၵၢင်ၵႅၼ်ၵွင်းမူးၼၼ်ႉ ဢွၵ်ႇမႃးတူၼ်ႈထူဝ်ႇတူၼ်ႈၼိုင်ႈသေ ဢၼ်ပဵၼ်ၵိင်ႇမႆႉတူၼ်ႈထူဝ်ႇၼၼ်ႉ ႁူမ်ႇဝႆႉၵွင်းမူး မိူၼ်ၼင်ႇထီးယဝ်ႉ။ ပေႃးဝႃႈလမ်းမႆႉတူၼ်ႈထူဝ်ႇၼၼ်ႉ ယႂ်ႇမႃးထၢၼ်ႇလမ်ႈထႆၼႆ ၼႃႈလိၼ်ထုင်ႉၼၼ်ႉ တေႁိူဝ်ႈႁိူင်းၶိုၼ်ႈယႂ်ႇ ၼႆ ၵူၼ်းထဝ်မိူဝ်ႈၵွၼ်ႇၶဝ် ယုမ်ႇယမ်မႃးဝႃႈၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၽွင်းမိူဝ်ႈဢွၼ်ၵၼ်ဝူၼ်ႉၶႆႈႁႃ လွင်ႈၸိုဝ်ႈဝဵင်းၼၼ်ႉ ဢွၼ်ၵၼ်ဢိင်ၼိူဝ်ၵႂၢမ်းတၵ်ႉမိူဝ်ႈၵွၼ်ႇသေ ၽိူဝ်ႇတမ်းလွၵ်းႁဵတ်းဝဵင်း ဝၢၼ်ႈတႃႇၸီႇဢွၼ်ႇၼႆႉ ၵႂႃႇတူၵ်းသိုဝ်ႈၵၢင်ဝဵင်းလီလီလႄႈ ၸင်ႇဢဝ်ၸိုဝ်ႈဝၢၼ်ႈၼၼ်ႉ ႁွင်ႉပဵၼ်ဝႃး ဝဵင်းတႃႇၸီႇ ဝႃႈၼႆႉယဝ်ႉ။
ၽိူဝ်ႇတႄႇဝဵင်းယဝ်ႉယဝ်ႈ ပူႇႁဵင်ဢူးမျႅင်ႇ ၵေႃႉၼမ်းၼႃႈသေ ၶိုၼ်းၵုမ်းၵွင်းမူးၵဝ်ႇၵႄႇ တဝၵူႇၼၼ်ႉ လုၵ်ႉဢဝ် ၸဵတ်းသွၵ်ႇ ၶိုၼ်ႈသုင် ႓႐ သွၵ်ႈသေ ၸင်ႇႁွင်ႉဝႃႈပဵၼ် ၵွင်းမူးထီးထူဝ်ႇၶမ်း (နှံပဲရွှေထီးစေတီတော်) ၼႆသေ ႁၢၼ်ႉတေႃႇယၢမ်းလဵဝ် တေလႆႈႁၼ် မီးဝႆႉယူႇ ၽၢႆႇၸၢၼ်းတၢင်းလူတ်ႉၵႂႃႇ မိူင်းတႆး၊ ၽၢႆႇဢွၵ်ႇ တၢင်းလူတ်ႉလဵၼ်း တႃႈၵုင်ႈ-တႃႈလိူဝ်ႇ တီႈႁူဝ်ဝဵင်းတႃႇၸီႇၼၼ်ႉယူႇယဝ်ႉ။
မူဝ်းၵၢၼ်ႇ (ဢွၵ်ႇ)၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းၼထူဝ်းၵျီး
ဝၢၼ်ႈမူဝ်းၵၢၼ်ႇ (ဢွၵ်ႇ)  (မိုးကန် (အရှေ့)ရွာ, Moekan(East)) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇမူဝ်းၵၢၼ်ႇ ၊ ၸႄႈဝဵင်းၼထူဝ်းၵျီး၊ ၸႄႈတွၼ်ႈမျိၼ်းၶျၢၼ်ႇ၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 191642 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇမူဝ်းၵၢၼ်ႇၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 782 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 774 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 1556 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းၼထူဝ်းၵျီး
ဝၢၼ်းတႂိၼ်း၊ ၸႄႈဝဵင်း
ၸႄႈဝဵင်းဝၢၼ်းတႂိၼ်း (ဝမ်းတွင်းမြို့နယ်), (Wundwin Township) ၼႆႉ ၶဝ်ႈပႃးဝႆႉ တီႈၼႂ်း ၸႄႈတွၼ်ႈမဵၵ်ႉထီႇလႃႇ၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ၊ မိူင်းမျၢၼ်ႇမႃႇသေ ဝဵင်းပၵ်းလုမ်းၸႄႈဝဵင်းတႄႉ ပဵၼ် ဝဵင်းဝၢၼ်းတႂိၼ်းယဝ်ႉ။
919
လိူၼ်ၸၼ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၾႅပ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မၢတ်ႉၶျ်
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢေႇပရႄႇ
(1) ဝၼ်း။
ၸေး၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းၵျွၵ်ႉသႄႇ
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းၵျွၵ်ႉသႄႇ
919
လိူၼ်မေႇ
(1) ဝၼ်း။
1222
လိူၼ်ၸၼ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
919
လိူၼ်ၵျုၼ်ႇ
(1) ဝၼ်း။
1222
လိူၼ်ၾႅပ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
919
လိူၼ်ၵျူႇလၢႆႇ
(1) ဝၼ်း။
1222
လိူၼ်မၢတ်ႉၶျ်
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢေႇပရႄႇ
(1) ဝၼ်း။
919
လိူၼ်သႅပ်ႇထႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢွၵ်ႇထူဝ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
1222
လိူၼ်ၵျုၼ်ႇ
(1) ဝၼ်း။
919
လိူၼ်ၼူဝ်ႇဝႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
1222
လိူၼ်ၵျူႇလၢႆႇ
(1) ဝၼ်း။
919
လိူၼ်တီႇသႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
1222
လိူၼ်ဢေႃးၵၢတ်ႉ
(1) ဝၼ်း။
919
လိူၼ်တီႇသႅမ်ႇပႃႇ
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:919
1222
လိူၼ်သႅပ်ႇထႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢွၵ်ႇထူဝ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၼူဝ်ႇဝႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်တီႇသႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:1222
ၸၼ်ႇဝႃႇရီႇ 10
လိူၼ်ၸၼ်ႇဝႃႇရီႇ (10) ဝၼ်းၼႆႉ ပေႃးဢဝ် ပၵ်းယဵမ်ႈဝၼ်းၵရီႇၵေႃးရီးယႅၼ်း ဝႃႈ ပဵၼ်ဝၼ်းထူၼ်ႈ (10) တွၼ်ႈတႃႇ ၼိုင်ႈပီယဝ်ႉ။ တွၼ်ႈတႃႇတေသုတ်းပီၼႆႉ ၵိုတ်းထႅင်ႈ (355) ဝၼ်းယူႇ။ ပေႃးပဵၼ် ပီဝႃႇထၢပ်ႈ ၼႆ ၵိုတ်းယူႇ (356)ဝၼ်းယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၼ်းထိ ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ၸၼ်ႇဝႃႇရီႇ
120
လိူၼ်ၸၼ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မၢတ်ႉၶျ်
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢေႇပရႄႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မေႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျုၼ်ႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျူႇလၢႆႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢေႃးၵၢတ်ႉ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်သႅပ်ႇထႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢွၵ်ႇထူဝ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၼူဝ်ႇဝႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်တီႇသႅမ်ႇပႃႇ
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:120
523
လိူၼ်ၸၼ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၾႅပ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မၢတ်ႉၶျ်
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ဢေႇပရႄႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်မေႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျုၼ်ႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျူႇလၢႆႇ
(1) ဝၼ်း။
တႃႇၸီႇ၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းငၸုၼ်ႇ
ဝၢၼ်ႈတႃႇၸီႇ  (သာစည်ရွာ, Tharsi) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇၵျွၵ်ႉတလူင်း ၊ ၸႄႈဝဵင်းငၸုၼ်ႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈမျိၼ်းၶျၢၼ်ႇ၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 192187 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇၵျွၵ်ႉတလူင်းၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 1859 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 2155 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 4014 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
1549
1549
523
လိူၼ်ဢေႃးၵၢတ်ႉ
(1) ဝၼ်း။
တႃႇၸီႇ၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းငၸုၼ်ႇ
ၽိုၼ်ဢိင်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းငၸုၼ်ႇ
1549
လိူၼ်ၸၼ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
523
လိူၼ်သႅပ်ႇထႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
1549
လိူၼ်ၾႅပ်ႇဝႃႇရီႇ
(1) ဝၼ်း။
523
လိူၼ်ဢွၵ်ႇထူဝ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၼူဝ်ႇဝႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
1549
လိူၼ်ဢေႇပရႄႇ
(1) ဝၼ်း။
523
လိူၼ်တီႇသႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
1549
လိူၼ်မေႇ
(1) ဝၼ်း။
523
လိူၼ်တီႇသႅမ်ႇပႃႇ
ပိူင်ထၢၼ်ႈ:523
1549
လိူၼ်ၵျုၼ်ႇ
(1) ဝၼ်း။
လိူၼ်ၵျူႇလၢႆႇ
(1) ဝၼ်း။
ဢေႃးၵၢတ်ႉ
(1) ဝၼ်း။
သႅပ်ႇထႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
ဢွၵ်ႇထူဝ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
ၼူဝ်ႇဝႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
တီႇသႅမ်ႇပႃႇ
(1) ဝၼ်း။
ၵျွင်းပိတၵၢတ်ႈ ဝဵင်းပၢင်လူင်
ၵျွင်းပိတၵၢတ်ႈ ဝဵင်းပၢင်လူင်
1308 ၼီႈ လိူၼ်ၸဵင်မႂ်ႇ 1 ၶမ်ႈ လႄႈ 2 ၶမ်ႈ ဝၼ်းပီမႂ်ႇတႆး ယွၼ်ႉပိူဝ်ႈ ပဵၼ်ၶၢဝ်းၵတ်းလႄႈ ၽွင်မူၺ်ၼၢႆး လူင်းဢွႆ ၼိူဝ်သၼ်လွႆမိူင်းတႆး ၵူႈတီႈသေ ပၼ် လွင်ႈတၢင်းၵတ်းယဵၼ် ၵူၼ်းမိူင်းတႆးယူႇ။ ဝၼ်းၼၼ်ႉ ၼင်ႇၵဝ်ႇ ပုၼ်ႈတႃႇတေပၼ် တၢင်းၵတ်းယဵၼ် ၸၢဝ်းၶိူဝ်းၽႃႇသႃႇ သႃႇသၼႃႇၸိုင်ႈတႆးၼႆႉ ၸွမ်းၼင်ႇ ဢၼ်လႆႈဢုပ်ႇလၢတ်ႈၵၼ်မႃး မိူဝ်ႈ 1307 ၼီႈ တမ်ႈတီႈ မိူင်းပွၼ်၊ လၢႆးၶႃႈ၊ ဝၢၼ်ႈၸၢမ်ၵျေးသီး၊ မိူင်းၼၢင်း၊ မိူင်းၼွင်၊ မိူင်းသူႈၼၼ်ႉ ၸဝ်ႈၽူႈ ဢၼ်တေမႃးပဵၼ် ၵေႃႉပိူင်းၾႆး သႃႇသၼႃႇၸိုင်ႈတႆး ၶဝ်ၸဝ်ႈၸင်ႇဢုပ်ႇၵုမ်ၵၼ် တႃႇတေ ဢဝ်လိၵ်ႈပိတၵၢတ်ႈ ပုတ်ႉထၸဝ်ႈ ပိၼ်ႇပဵၼ် ၽႃႇသႃႇၽၢႆႇတႆးၼၼ်ႉလႄႈ ၸင်ႇႁဵတ်း ပၢင်ၵုမ်ၵၼ် တီႈၵျွင်းမူၺ်ႇတေႃႇ ဝဵင်းပၢင်လူင်ယဝ်ႉ။
တီႈၼႂ်းပၢင်ၵုမ်ၼၼ်ႉ ၸင်ႇၽွတ်ႈပဵၼ် “မုၵ်ႉၸုမ်းပိၼ်ႇၽႃႇသႃႇၽၢႆႇတႆး” ၼႆသေ ၸဝ်ႈသြႃႇလူင် ပၺ်ၺႃႇၽေႃးၵ (မိူင်းသူႈ)၊ ၸဝ်ႈသြႃႇလူင် ပꧣ်တိတ (မိူင်းၼွင်)၊ ၸဝ်ႈသြႃႇလူင် ၺႃႇၼသမ်ႇၽႃႇရ (ꩪမ်မႃၸရိယ ဝၢၼ်ႈႁၢတ်ႇ)၊ ၸဝ်ႈသြႃႇ ၵိတ်ႉတိသႃႇရ (လၢင်းၶိူဝ်း)၊ ၸဝ်ႈၸၢင်း ဝိၸိတ်တသႃႇရ လႄႈ ၸဝ်ႈသြႃႇမိူင်းတႆး တူင်ႇၸၢၼ်း တင်းသဵင်ႈ ၶိုၼ်ႈႁွတ်ႈသေ ဢွၼ်ၵၼ်ၼၢမ်းၼႃႈ ၶိုင်သၢင်ႈ တႃႇတေပိၼ်ႇၽႃႇသႃႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၵပ်းၵၢႆႇလူၺ်ႈလွင်ႈၼႆႉ မုၵ်ႉၸုမ်းရႁၢၼ်းၸဝ်ႈ ၸိူဝ်းဢၼ်မီးပုၼ်ႈၽွၼ်းၼၼ်ႉ ၶဝ်ၸဝ်ႈၸင်ႇၵႂႃႇဢုပ်ႇလၢတ်ႈၼႄ ၸဝ်ႈၶမ်းသိူၵ်ႈ (ၸဝ်ႈၾႃႉလူင် ယွင်ႈႁူၺ်ႇ)လႄႈ ၸဝ်ႈၾႃႉလူင်ၸဝ်ႈၶမ်းသိူၵ်ႈၵေႃႈ တူၺ်းႁၼ်ထိုင် ပုၼ်ႈတႃႇ သႃႇသၼႃႇ မိူင်းတႆးသေ ၶဝ်ႈၸႂ်ၶဝ်ႈၶေႃး ပၼ်ဢဵၼ်ပၼ်ႁႅင်း ၵမ်ႉထႅမ်တႄႉယဝ်ႉ။
ၵၢၼ်ဢၼ်ၼႆႉ ပဵၼ်ၵၢၼ်ပုၼ်ႈၽွၼ်း သႃႇသၼႃႇ ၼႂ်းမိူင်းတႆးတင်းသဵင်ႈလႄႈ ၸင်ႇၶိုၼ်း ပၢင်းဢဝ် ရႁၢၼ်းသင်ႇၶႃႇၸဝ်ႈ ၼႂ်းမိူင်းတႆး ၵူႈတီႈတီႈ၊ ဢိၵ်ႇလူၺ်ႈ ၽိတ်ႈမွၵ်ႇပႃး ၵူၼ်းႁိူၼ်း ၽူႈမီးပၺ်ႇၺႃႇၶဝ်သေ ထိုင်မႃး 1319 ၼီႈ လိူၼ် 12 လွင်ႈ 12/13/14 ၶမ်ႈ (18,19,20/11/1957) ၸင်ႇၶိုၼ်းႁဵတ်း ပၢင်ၵုမ်လူင် သင်ႇၶႃႇၸိုင်ႈတႆး ပွၵ်ႈၵမ်းသွင် တီႈႁူင်းငဝ်းတူင်ႉ ဢွင်ႇသီႇရိ ဝဵင်းလွႆလႅမ်ယဝ်ႉ။
တီႈပၢင်ၵုမ်လူင်ၼၼ်ႉ ၸင်ႇလႆႈတႄႇတင်ႈ “ငဝ်ႈငုၼ်း မုၵ်ႉၸုမ်းလူင် သင်ႇၶႃႇၸိုင်ႈတႆး” သေ ဢဝ်ၸဝ်ႈသြႃႇလူင် ပၺ်ႇၺႃႇၽေႃးၵ (မိူင်းသူႈ) ၶိုၼ်ႈပဵၼ် မႁႃႇၼႃႇယၵ သင်ႇၶႃႇၸိုင်ႈတႆးယဝ်ႉ။ လိူဝ်သေၼၼ်ႉ ၽွတ်ႈပႃး “မုၵ်ႉၸုမ်းၵူၼ်းလမ် ၵမ်ႉထွၵ်ႈသင်ႇၶႃႇၸိုင်ႈတႆး” သေ ဢဝ်ၸဝ်ႈၾႃႉလူင်ယွင်ႈႁူၺ်ႇ ၸဝ်ႈၶမ်းသိူၵ်ႈ ၼၢမ်းႁူဝ်ယဝ်ႉ။
ၽွင်းမိူဝ်ႈ ႁဵတ်းပၢင်ၵုမ်လူင် ပွၵ်ႈၵမ်းသွင်ယူႇၼၼ်ႉ ၸင်ႇဢုပ်ႇၵုမ်ၵၼ် တႃႇတေပဵၼ်ၵျွင်း တီႈပိၼ်ႇၽႃႇသႃႇတႆး ၼႆလႄႈ ၸင်ႇလိူၵ်ႈႁႃတူၺ်း တီႈဢၼ်ၵႂႃႇငၢႆႈမႃးငၢႆႈ၊ တီႈဢၼ်သၢင်ႇထုၵ်ႇ ၵူႈပိူင်ပိူင်သေ ၸင်ႇလႆႈမႃး လိူၵ်ႈဢဝ် တီႈဝဵင်းပၢင်လူင် ၽၢႆႇႁွင်ႇ ၵျွင်းမူၺ်ႇတေႃႇယဝ်ႉ။ လွင်ႈလႆႈလိူၵ်ႈပၢင်လူင် ပဵၼ်ၵျွင်းတႃႇပိၼ်ႇၽႃႇသႃႇၼၼ်ႉ ၸဝ်ႈၾႃႉၶမ်းသိူၵ်ႈ ၵႂႃႇလွမ်တူၺ်း သင်ႇၶႃႇၸဝ်ႈၶဝ် ဢွၵ်ႇတုင်းသွမ်း ၵၢင်ၼႂ် တီႈဝဵင်းလွႆလႅမ် လႄႈ တီႈဝဵင်းပၢင်လူင်ၼႆယဝ်ႉ။ မိူဝ်ႈသင်ႇၶႃႇၸဝ်ႈၶဝ် တုင်းသွမ်း တီႈလွႆလႅမ်သေ ပွၵ်ႈမႃးၵျွင်းၼၼ်ႉ ၶဝ်ႈသွမ်း ဢမ်ႇပေႃးလႆႈသင်ၵႃႈႁိုဝ်။ ၽိူဝ်ႇမႃးႁၼ် သင်ႇၶႃႇတီႈပၢင်လူင် တုင်းသွမ်း ပွၵ်ႈမႃးၵျွင်းၸိုင် လႆႈႁၼ် ၶဝ်ႈသွမ်း တဵမ်သပိတ်ႈဝႆႉလႄႈ ၸဝ်ႈၾႃႉၶမ်းသိူၵ်ႈ ၸင်ႇလိူၵ်ႈတီႈ ပၢင်လူင် ႁႂ်ႈပဵၼ် ဢွင်ႈတီႈ ပိၼ်ႇၽႃႇသႃႇၽၢႆႇတႆးယဝ်ႉ။
မိူဝ်ႈပႆႇပဵၼ်ၵျွင်းၼၼ်ႉ တီႈၵျွင်းပိတၵၢတ်ႈၼႆႉ ပဵၼ်ပႃႇတူၼ်ႈမႆႉႁုင်းယႂ်ႇ မႆႉႁုင်းလူင်ၵူၺ်းၵူၺ်း၊ လွမ်တူၺ်း ပေႃးၸမ်ႉဢိုၵ်ႉႁိုၵ်ႉ၊ သမ်ႉၵႆႉမီး သိူဝ်လႄႈ တၢၼ်ႇတၢၼ်ႇမၼ်း ၽႂ်ဢမ်ႇႁတ်းၶဝ်ႈၼႆယဝ်ႉ။ ဝၢႆးသေ တႅပ်းတတ်း မၵ်းမၼ်ႈ ပဵၼ်တီႈလိၼ်ၵျွင်းပိတၵၢတ်ႈယဝ်ႉ ၸဝ်ႈသြႃႇပၺ်ႇၺႃႇၽေႃးၵ ၶိုၼ်းၵျွမိူဝ်း မိူင်းသူႈ ဢိၵ်ႇလူၺ်ႈ ၸဝ်ႈၽူႈပိၼ်ႇၽႃႇသႃႇၶဝ် မိူဝ်းတႄႇပိၼ်ႇၽႃႇသႃႇ တီႈၵျွင်းယုမ်းပွင်ႇ မိူင်းသူႈယူႇယဝ်ႉ။
ဝၢႆးသေ ပွမ်ႈၽၼ်းမႆႉႁုင်း ပတ်းၽဵဝ်ႈယဝ်ႉ 1318 ၼီႈ လိူၼ်ၵမ်မႂ်ႇ 13 ၶမ်ႈ၊ ဝၼ်းၽတ်း၊ ဝၼ်းဢၼ်မီး မင်ႇၵလႃႇလီၼၼ်ႉ ၸင်ႇပၢင်းဢဝ် သင်ႇၶႃႇၸဝ်ႈၶဝ် မႃးတမ်ႈတီႈ ၵျွင်းမူၺ်ႇတေႃႇ ပၢင်လူင်သေ ၵၢင်ၼႂ် 7 မွင်း ၵၢပ်ႈသွမ်း သင်ႇၶႃႇၸဝ်ႈၶဝ်ယဝ်ႉ။ ထိုင်မႃး ၵၢင်ၼႂ် 8 မွင်း ပၢင်းဢဝ် သင်ႇၶႃႇၸဝ်ႈၶဝ် မႃးတမ်ႈတီႈ လိၼ်ၵျွင်းပိတၵၢတ်ႈ (ဢၼ်မီးၽၢႆႇႁွင်ႉ ၵျွင်းမူၺ်ႇတေႃႇ၊ ၽၢႆႇၸၢၼ်း ပွၵ်ႉတုမ်ႉမူဝ်၊ ၽၢႆႇတူၵ်း ပွၵ်ႉၼွင်ၸွၵ်ႉ၊ ၽၢႆႇဢွၵ်ႇ ပွၵ်ႉသီႇ)သေ ပၢင်းဢဝ် ရႁၢၼ်းၶဝ်ၸဝ်ႈ ၽတ်းႁေႃး ၵမ်ႇမဝႃႇ (ကပ္ပိယ ဘူမိ သမ္မုတိ) ၸဵတ်းၵမ်း တဵမ်တဵမ်ယဝ်ႉသေ ယိုဝ်းၵွင်ႈသၢမ်ၵမ်းယဝ်ႉ။ တၵႃႇၶဝ် ၸိူဝ်းဢၼ်ၽႅဝ်မႃး ၵူႈပွၵ်ႉ ၵူႈဝၢၼ်ႈ ၵူႈၸုမ်းၼၼ်ႉၵေႃႈ ဢွၼ်ၵၼ် ႁႆႇၵွင်မွင်းသႅင်ႇ ၶြွင်း (ၶရွင်း)၊ ၸီးၸေႇ သမ်ႉပေႃး ဢူၼ်ပၼ်းၸွတ်ႇတူဝ်ႈမိူင်းၵႂႃႇယဝ်ႉ။
ဝၢႆးသေ သဵင်ၵွင်မွင်းသႅင်ႇ ယဵၼ်ၵႂႃႇယဝ်ႉ ယၢမ်း 8 မွင်းၶိုင်ႈ ၸဝ်ႈရႁၢၼ်း ၼိုင်ႈၸုမ်း သီႇပႃးသီႇပႃး ၵျွႃႉၵႂႃႇၽတ်းႁေႃး ၶေႃႈပူင်(ဢမိင်ႉ)ၽြႃး ဢၼ်ထၢမ်ဢၼ်တွပ်ႇသေယဝ်ႉ သိုပ်ႇၽတ်း ပဗ္ဗာဇနိယကမ္မဝါစာ တီႈၸဵင်ႇၵျွင်း သီႇၸဵင်ႇ ဢၼ်ႁဵတ်းဝႆႉ ၽႃရႃႇၸမၢတ်ႈၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ပေႃးဝႃး ၽတ်းယဝ်ႉၼႆၵေႃႈ ၵူၼ်းႁိူၼ်းၶဝ် ဢွၼ်ၵၼ် ႁႆႇၵွင်မွင်းထႅင်ႈ ၸုပ်ႈၼိုင်ႈယဝ်ႉ။
ထိုင်မႃး ၶၢဝ်းယၢမ်း 9 မွင်း ၸင်ႇႁဵတ်း ပွႆးၶပ်ႉဝၢင်းမၢၵ်ႇဢုတ်ႇ တိၼ်သဝ်ငဝ်ႈ မင်ႇၵလႃႇၵျွင်း ပိတၵၢတ်ႈပၢင်လူင် ၸိူင်ႉၼင်ႇ ၶပ်ႉမၢႆ တီႈတႂ်ႈၼႆႉယဝ်ႉ။
ဝၢႆးသေ ၶပ်ႉဝၢင်း မၢၵ်ႇဢုတ်ႇရတၼႃႇယဝ်ႉ ဢွၼ်ၵၼ် ႁႆႇၵွင်မွင်းသႅင်ႇ ဢူၼ်ပၼ်း ပၼ်သဵင်လီ ပုၼ်ႈတႃႇ သႃႇသၼႃႇ မိူင်းတႆးယူႇယဝ်ႉ။ ထိုင်မႃး 10:30 ၶိုၼ်းၵၢပ်ႈသွမ်းဝၼ်း သင်ႇၶႃႇၸဝ်ႈၶဝ် တီႈၼိူဝ်ၵျွင်းမူၺ်ႇတေႃႇ ပၢင်လူင်သေ ပေႃးၵၢပ်ႈသွမ်းယဝ်ႉၵေႃႈ ယၢမ်းၵၢင်ဝၼ်း 11:20 မူင်းၼၼ်ႉ ဢွၼ်ၵၼ်ၵၼ်ႇတေႃႈ သင်ႇၶႃႇၸဝ်ႈၶဝ်သေ သိမ်းပၢင် ၶပ်ႉဝၢင်းဢုတ်ႇတိၼ်သဝ် ယဝ်ႉတူဝ်ႈၵႂႃႇယဝ်ႉ။
1320 ၼီႈၼၼ်ႉ ၸဝ်ႈသြႃႇၺႃႇၼသမ်ႇၽႃႇရ (ထမ်ႇမႃႇၸရိယ) ဢွၼ်ႁူဝ်သေ ၸဝ်ႈသြႃႇဝိၸိတ်တ ၵျွင်းမူၺ်ႇတေႃႇ၊ ၸဝ်ႈဝိၸိတ်တသႃႇရ၊ ၸဝ်ႈၵိတ်ႉတိသႃႇရ ၶဝ်ၸဝ်ႈၸိူဝ်းၼႆႉ ၸင်ႇတႄႇႁဵၻ်း “ပၢင်ပွႆးတႅမ်ႈတွၵ်ႇလိၵ်ႈထမ်းၸဝ်ႈ” ၵမ်းဢွၼ်တၢင်းသုတ်းပိူၼ်ႈယဝ်ႉ။ ရႁၢၼ်း သင်ႇၶႃႇၸဝ်ႈ ဢၼ်ၶဝ်ႈတႅမ်ႈတွပ်ႇ မီး 12 တူၼ်သေ ဢွင်ႇၵွႃႇတင်း 12 တူၼ်ယဝ်ႉ။ 1320 ၼီႈ ပထမလိူၼ်ပႅတ်ႇလွင်ႈ 12 ၶမ်ႈၼၼ်ႉ ၵျွင်းပိတၵၢတ်ႈၸိုင်ႈတႆး ႁဵတ်းယဝ်ႉတူဝ်ႈၵႂႃႇယဝ်ႉ။ 1320 ၼီႈ တုတိယလိူၼ်ပႅတ်ႇမႂ်ႇ 12 ၶမ်ႈ ၵျွင်းလူင်ပိတၵၢတ်ႈၸိုင်ႈတႆး ဝဵင်းပၢင်လူင်ၼႆႉ ယိူင်းဢၢၼ်းႁႂ်ႈပဵၼ် ဂဏသံဃိက စတုဒိသာ သေ လူႇတၢၼ်းယၢတ်ႇၼမ်ႉၵႂႃႇယဝ်ႉ။
ၵႂၢမ်းလူႇဢၢပ်ႈ ၵျွင်းပိတၵၢတ်ႈ
• ဘန္တေ သံသာရ ၀ဋ္ဋဒုက္ခတော မောစနတ္ထာယစေဝ သျာမရေဋ္ဌ သျာမဘာသာယ ဗုဒ္ဓ၀စန ဝိရုဠိယာစ၊ ဣမေ ဝိဟာရေ ပိဋကတ္တယဿ ဒေမ (ဂဟပတိကုဋိ) • ဣဒံ နော ပုညံ အာသ၀က္ခယာ ၀ဟံ ဟောတု။ • ဣဒံ နော ပုညံ နိဗ္ဗာနဿ ပစ္စယော ဟောတု။ • မယံ ဘန္တေ သံသာရ ၀ဋဒုက္ခတော မောစနတ္ထာယ ဣမေဝိဟာရေ ဓမ္မဝိနယ သင်္ခါတ သတ္ထုဘူတဿ ပိဋကတ္တယဿ ဒေမ ပူဇေမ ဩဏောဇေမ (ဗုဒ္ဓ ပမုခဿစ သျာမိက ဘိက္ခု သံဃဿ ဣမေ ရက္ခိတုံ ဂေါပိတုံစ သဒ္ဓဟိတွာ ဩဏောဇေမ သျာမဘာသာယ ဗုဒ္ဓ၀စနဿ ဝိရုဠှိယာ ပဋိ၀ုဒ္ဓိယာစ) သျာမိကဘိက္ခုသံဃော ပဋိဂ္ဂဏှာတု နေ ပုညေ အမှာကံ (အနုကမ္ပာယ) အတ္ထာယ ဟိတာယ သုခါယစ။
ၵွပ်ႈပိူဝ်ႈၼႆ ၵျွင်ႈပိတၵၢတ်ႈ ဢၼ်မီးယူႇ တီႈဝဵင်းပၢင်လူင်ၼႆႉ တၵႃႇႁူဝ်ၵျွင်းၸမ်ႉ ပဵၼ်ၵူၼ်းမိူင်းတႆး တင်းသဵင်ႈ ၵူၼ်းၸၢဝ်းၶိူဝ်း ၽႃႇသႃႇ သႃႇသၼႃႇတႆး တင်းသဵင်ႈသေ ပဵၼ်ၵျွင်းသင်ႇၶႃႇတႆး တင်းသဵင်ႈယဝ်ႉ။
1320 ၼီႈ လိူၼ် 12 မႂ်ႇ 8 ၶမ်ႈ ဝၼ်းဢၢင်းၵၢၼ်းၼၼ်ႉ ၸဝ်ႈသြႃႇလူင် မိူင်းသူႈ ၼၢမ်းႁူဝ်မုၵ်ႉၸုမ်းပိၼ်ႇၽႃႇသႃႇ ဢၼ်ၵႂႃႇမီးတီႈ မိူင်းသူးၼၼ်ႉသေ ၶိုၼ်းၵျွႁွတ်ႈၽႅဝ်မႃး တီႈပၢင်လူင်ယူႇယဝ်ႉ။ ၶဝ်ၸဝ်ႈ ယူႇသဝ်း တီႈၵျွင်းပိတၵၢတ်ႈသေ သိုပ်ႇပိၼ်ႇ ပိတၵၢတ်ႈယဝ်ႉတူဝ်ႈၵႂႃႇ မိူဝ်ႈ 1321 ၼီႈ ဝၼ်းလိူၼ်ပႅတ်ႇမႂ်ႇ 8 ၶမ်ႈၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ဝၢႆးသေ ၵၢၼ်ပိၼ်ႇၽႃႇသႃႇယဝ်ႉတူဝ်ႈၵႂႃႇ ပုၼ်ႈတႃႇ တေၶိုၼ်း သွၼ်ႁဵၼ်းပၼ်ၵၼ် ႁႂ်ႈၽႄႈတိူၼ်းၵႂႃႇၼၼ်ႉ သိုပ်ႇပၢင်းဢဝ် ၸဝ်ႈသြႃႇလူင်မိူင်းသူး ဢွၼ်ႁူဝ်သေ ၵျွင်းပိတၵၢတ်ႈၼႆ့ ၶိုၼ်းၽုၺ်ႇပဵၼ် တိူၵ်ႈသွၼ်လိၵ်ႈၵႂႃႇယဝ်ႉ။