ႁူဝ်ႇၶျီႇမိၼ်း
ဝႅတ်ႉမိၼ်းလႄႈပႅင်ႇသဵတ်ႈ
1940 ဢၢႆႈၵုတ်ႉ လၢႆႈၸိုဝ်ႈပဵၼ် ႁူဝ်ႇၶျီႇမိၼ်း (Ho Chi Minh) ဢၼ်ပွင်ႇဝႃႈ ၽူႈႁတ်းႁၢၼ်ပိူင်းလႅင်း ၼႆၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ 1941 ႁူဝ်ႇၶျီႇမိၼ်း ၶဝ်ႈမိူဝ်း မိူင်းဝႅတ်ႉၼၢမ်းၶိုၼ်းယဝ်ႉ တင်ႈၸုမ်းဝႅတ်ႉမိၼ်း (VietMinh) ယိူင်းဢၢၼ်း တႃႇဢဝ် မိူင်းၵွၼ်းၶေႃ။ မီးၵူၼ်းၶူဝ်းလမ် ၼိုင်ႈမိုၼ်ႇ(10,000)ၵေႃႉ ပႂ်ႉႁပ်ႉႁူမ်ႈၸွမ်းမၼ်း ၵမ်းလဵဝ်။ ၵၢၼ်သိုၵ်းဝႅတ်ႉမိၼ်းၶဝ်ၼၼ်ႉ တိုၵ်းပႄႉ သိုၵ်းပႅင်ႇသဵတ်ႈဝီႇၶျီႇ(Vichy French)လႄႈ ၵျပၢၼ်ႇ(Japanese) တင်းၼမ်။ ၸုမ်းသၢႆလပ်ႉ ဢမေႇရိၵၼ်ႇဢူဝ်ႇဢႅတ်ႉ(ၸ်) ဢႅတ်ႉ(ၸ်) (OSS = Office of Strategic Services)ၼႆၼၼ်ႉ လၵ်ႉၸွႆႈဝႅတ်ႉမိၼ်းယဝ်ႉ။ ၸုမ်းသိုၵ်း (OSS) ၽိုၵ်းသိုၵ်းပၼ် ဝႅတ်ႉမိၼ်း။ ၸုမ်းမေႃယႃၶဝ် ယူတ်းယႃ ၼၢဝ်ၼူၵ်ႉလႄႈတွင်ႉၼွင်ႇ ဢၼ်ႁူဝ်ႇၶျီႇမိၼ်း ပဵၼ်ယူႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ႁူဝ်ႇၶျီႇမိၼ်း ၶဝ်ႈမႃးၶိုၼ်းၼႂ်း မိူင်းဝႅတ်ႉၼၢမ်းယဝ်ႉ 8.2.1941 ဢဝ်ထမ်ႈပၢၵ်ႇၿူဝ် (Pac Bo)၊ ၸႄႈတွၼ်ႈ ၵၢဝ်ႉၿင်း (Cao Bang)၊ ၽၢႆႇႁွင်ႇႁၼွႆႇ 350 ၵီႇလူဝ်ႇမီႇတိူဝ်ႇ၊ ႁိမ်းလႅၼ်လိၼ် မိူင်းၶႄႇၼၼ်ႉ ႁဵတ်းငဝ်ႈၸိုင်ႈသေ တူင်ႉၼိုင်ယဝ်ႉ။ ထိုင်ၼႂ်းလိူၼ်မေႇ 1941 တင်ႈၸုမ်းဢွၼ်ႁူဝ် တေတိုၵ်းဢဝ် ဝႅတ်ႉၼၢမ်း ၵွၼ်းၶေႃ ဢၼ်ၵႂၢမ်းဝႅတ်ႉၼၢမ်းႁွင်ႉဝႃႈ ဝႅတ်ႉၼၢမ်း ၻွၵ်ႉ လၢပ်ႉ ၻွင်း မိၼ်း ႁူဝ် (Vietnam doc lap dong minh ho)၊ တူဝ်ယေႃႈဝႃႈ ဝႅတ်ႉမိၼ်း (Viet Minh) ၼႆၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ တင်ႈတႄႇၼၼ်ႉမႃး ဝႅတ်ႉမိၼ်းသူၼ်းတုမ် ၵူၼ်းမိူင်းၶွၼ်ႈႁႅင်းသေ ၶဝ်ႈ ပၢင်တိုၵ်းမႃး။ ဢွၼ်တၢင်းသုတ်း လႆႈတိုၵ်းသိုၵ်းၵျပၢၼ်ႇလႄႈ လႆႈဢဝ် တင်းၸွႆႈထႅမ် တီႈဢမေႇရိၵၼ်ႇ ၸုမ်းဢူဝ်ႇဢႅတ်ႉၸ်ဢႅတ်ႉၸ်(OSS)။ 1942 ၼႂ်းသိုၵ်းလုမ်ႈၾႃႉပွၵ်ႈ(2)ၼၼ်ႉ တႃႇတေႁႃ ၶိူင်ႈၵၢင်ႇလႄႈ ႁူဝ်ႇၶျီႇမိၼ်း ၶဝ်ႈၵႂႃႇ မိူင်းၶႄႇ။ ပဵၼ်သၢႆလပ်ႉၼႆသေ ၸုမ်းၽၢႆႇၶႄႇၽိူၵ်ႇ တိၺွပ်း ၶင်ၶွၵ်ႈႁိုင်(14)လိူၼ်။  မိူဝ်ႈယူႇၼႂ်းၶွၵ်ႈ တႅမ်ႈဝွၵ်းဢၼ်ဝႃႈ“ၶေႃႈမၢႆတွင်း ၼႂ်းၶွၵ်ႈ”။ 1943 ၸုမ်းၶႄႇလႅင် ၸွႆႈလႄႈ လွတ်ႈဢွၵ်ႇၶွၵ်ႈယဝ်ႉ မိူဝ်းၶိုၼ်း ဝႅတ်ႉၼၢမ်းသေ သိုပ်ႇၶဝ်ႈပၢင်တိုၵ်းထႅင်ႈ။ 1944 မိူဝ်ႈႁူဝ်ႇၶျီႇမိၼ်း ၵႂႃႇမီးယူႇမိူင်းၶႄႇၼၼ်ႉ မၼ်းဢၢၼ်းၵႂႃႇ တၢင်ႇလၢတ်ႈၼႄ တီႈမိူင်းဢမေႇရိၵၼ်ႇလႄႈ တၢင်ႇယွၼ်းဝီႇၸႃႇ(visa) သုၼ်ႇၶဝ်ႈမိူင်းသေတႃႉ လူင်ပွင်ၸိုင်ႈဢမေႇရိၵၼ်ႇ ဢမ်ႇပၼ်။ 9.3.1945 ၵျပၢၼ်ႇၼၼ်ႉ ယွၼ်ႉငဝ်းလၢႆးၵၢၼ်သိုၵ်းၶဝ် ဢမ်ႇလီ၊ ၵူဝ်ပႅင်ႇသဵတ်ႈ ၵပ်းသိုပ်ႇၽၢႆႇၼွၵ်ႈသေ ၽိုၼ်ႉတိုၵ်းၶဝ်ၶိုၼ်းလႄႈ တိၺွပ်း ပႅင်ႇသဵတ်ႈ ဢၼ်ႁၢပ်ႇပုၼ်ႈၽွၼ်းဝႆႉယူႇ ၼႂ်းဢိၼ်ႇၻူဝ်ႇၶျၢႆးၼႃးၼၼ်ႉ ၶင်ၶွၵ်ႈ ဝႆႉယဝ်ႉ။ ၼင်ႇႁိုဝ် တေပဵၼ်တၢင်းယၢပ်ႇၽိုတ်ႇ တႃႇၽၢႆႇပႄႉသိုၵ်းၶဝ် ၼႆလႄႈ ၶူင်ႉသၢင်ႈၵၢၼ်ဢုပ်ႉပိူင်ႇ တင်းမူတ်း ၼႂ်းဝႅတ်ႉၼၢမ်းၼၼ်ႉၵေႃႈ ၵျပၢၼ်ႇ ဢဝ်ဢၢပ်ႈပၼ် ဝႅတ်ႉမိၼ်း ၶဝ်ယူႇယဝ်ႉ။ April 1945 ႁူဝ်ႇၶျီႇမိၼ်းႁူပ်ႉ ဢႃႇၶီႇမီးၻီး(ၸ်)ပႅတ်ႉတီႇ (Archimedes Patti) ဢၼ်မီးပုၼ်ႈၽွၼ်းၸၼ်ႉသုင် ၼႂ်းဢူဝ်ႇဢႅတ်ႉ(ၸ်)ဢႅတ်ႉ(ၸ်) (OSS)။ ႁူဝ်ႇၶျီႇမိၼ်းထၢင်ႇဝႃႈ ဢမေႇရိၵၼ်ႇတေၸွႆႈၵမ်ႉႁႂ်ႈၶဝ် လႆႈလွတ်ႈလႅဝ်းယူႇ ၼႆသေ ပဵၼ်သၢႆသိုပ်ႇၶဝ်ႈသိုၵ်းဢူၺ်းလီ ဢၼ်ဢင်းၵိတ်ႉလႄႈ ဢမေႇရိၵၼ်ႇ ဢွၼ်ႁူဝ်ဝႆႉၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ 14.8.1945 လူင်ပွင်ၸိုင်ႈၵျပၢၼ်ႇ ပိုၼ်ၽၢဝ်ႇဝၢင်းၶိူင်ႈ။ 2.9.1945 လူင်းလၢႆး မိုဝ်းဝၢင်းၶိူင်ႈၸူး ၸုမ်းဢူၺ်းလီၶဝ် ၼၼ်ႉသေ သိုၵ်းလုမ်ႈၾႃႉပွၵ်ႈသွင် ယဝ်ႉတူဝ်ႈၵႂႃႇ။ တႃႇတေမႃးၵဵပ်းသိမ်း ၵွင်ႈၵၢင်ႇၵျပၢၼ်ႇ ဢၼ်ဝၢင်းၶိူင်ႈၵႂႃႇၼၼ်ႉ ၼႆလႄႈ 12.9.1945 သိုၵ်းဢင်းၵိတ်ႉ သွင်မိုၼ်ႇ(20,000) ဢၼ်သိုၵ်းပႅင်ႇသဵတ်ႈ ဢွၼ်ႁူဝ်ၵမ်ႈၽွင်ႈၼၼ်ႉ လူင်းတႃႈႁိူဝ်းသၢႆးၵွၼ်ႇ(Saigon)၊ ဝႅတ်ႉၼၢမ်း တွၼ်ႈတႂ်ႈ။ ၽူႈၵွၼ်းတပ်ႉပဵၼ် ၸွမ်ႁၢၼ် ၻွၵ်ႉၵလၢတ်ႉ(ၸ်) ၵရေးၸီး (MG Douglas Gracey)။ ၵျပၢၼ်ႇ ဝၢင်းၶိူင်ႈယဝ်ႉသေတႃႉ သိုၵ်းၵျပၢၼ်ႇ ဢၼ်မီးယူႇ လၢႆတီႈလၢႆမိူင်းၸိူဝ်းၼၼ်ႉ တိုၵ်ႉသိုပ်ႇယိပ်းၵွင်ႈဝႆႉယူႇလႄႈ တႃႇတေၵႂႃႇသိမ်းဢဝ် ၶိူင်ႈၵၢင်ႇ ၼႂ်းမိုဝ်းၽၢႆႇသုမ်းသိုၵ်းၼၼ်ႉ ပဵၼ်ပုၼ်ႈၽွၼ်းၽၢႆႇပႄႉသိုၵ်းယဝ်ႉ။ ၽၢႆႇပႄႉသိုၵ်းၼၼ်ႉ သိမ်းၶိူင်ႈၵၢင်ႇၵူၺ်းဢမ်ႇၵႃး ၸၢင်ႈဢဝ်တၢင်းၽိတ်းထႅင်ႈ ၼႆသေ သိုၵ်းၵျပၢၼ်ႇ (5,000) ပၢႆ ပၢႆႈၵႂႃႇၸူး ဝႅတ်ႉမိၼ်းသေ ႁဵတ်းၶူး ပိုၵ်ႉၽိုၵ်းပၼ် ၵၢၼ်သိုၵ်း ဝႅတ်ႉမိၼ်းယူႇယဝ်ႉ။