cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
2894 Kakhovka
2894 Kakhovka je asteroid glavnog asteroidnog pojasa sa srednjom udaljenošću od Sunca koja iznosi 3,111 astronomskih jedinica (AJ). Apsolutna magnituda asteroida je 12,1.
Borbe za Jajce 1942.
Operacija "Jajce I"
U borbama od 4. do 7. oktobra 1. proleterska, 3. krajiška i 6. krajiški odred uspeli su ponovo ovladati Ključem, a zatim i Mrkonjić-Gradom. 11. oktobra borbena grupa "Tomas" ponovo je ovladala Ključem, a 19. oktobra i Mrkonjić-Gradom. Već 20. oktobra Mrkonjić-Grad ponovo je zauzela 1. proleterska.
Operacija "Jajce II"
Ove operacije koincidirale su sa ofanzivnim operacijama Italijana, četnika, ustaša i domobrana prema Prozoru i Gornjem Vakufu (Operacija Alfa, 4-13. oktobar) i prema Livnu (Operacija Beta, 20-26. oktobar). Usled intenziviranja napada na prugu Zagreb - Beograd, štab 714. divizije bio je prinuđen da, tri meseca nakon prethodne, izvede još jednu ofanzivnu operaciju protiv partizana na Kozari 19-27. oktobra. Borbena grupa "Vedel" izvučena je sa sektora Jajca radi učešća u toj operaciji.
mini|175px|[[Četvrta proleterska crnogorska brigada u Jajcu.]] Nezadovoljavajući rezultat operacije "Jajce I" doveo je do neposrednog organizovanja nove operacije, nazvane "Jajce II", koja je trajala od 22. oktobra do 6. novembra. Ova operacija koincidirala je sa operacijom "Beta" na jugoistoku, i sa koncentracijom snaga NOVJ za Bihaćku operaciju. U skladu sa zahtevima ovih operacija, glavnina snaga NOVJ u ovom periodu izvučena je sa područja Jajca.
Nemci (738. puk 718. divizije) i po jedan bataljon iz 5, 8. i 15. domobranskog puka preduzeli, su, 22. oktobra, iz D. Vakufa i Jajca, napad ka Janju i, preko Jezera, ka Šipovu i Mrkonjić-Gradu, s namerom da delom snaga, obuhvatnim manevrom od Mrkonjić-Grada preko Mliništa i planine Vitorog, nabace jedinice NOVJ u dolinu rečica Janja i Plive i tu ih unište. Na pomenutoj prostoriji Nemcima i domobranima su se suprotstavili 3. krajiški odred, delovi 3. sandžačke i 4. krajiške brigade. Po naređenju Vrhovnog štaba, jedinice NOVJ su napustile Mrkonjić-Grad u koji su 26. oktobra ušli Nemci, dok su u rejonu Janja i Pljeve vođene oštrije borbe. Da bi sprečio prodor ka Mliništima, Vrhovni štab je na taj pravac hitno prebacio 5. crnogorsku i 10. hercegovačku brigadu da u zajednici sa jedinicama koje su se nalazile na tome sektoru protivnapadom odbace neprijatelja ka Jajcu. Nakon nekoliko dana manevarskih dorbi, nemački štab osvedočio se da ne raspolaže dovoljnim snagama da spreči ubacivanje brigada NOVJ unutar svojih poziciuja i komunikacija. Do 6. novembra operacija je okončana povlačenjem na početne pozicije ka Jajcu i Donjem Vakufu, a postignuti uspesi pokazali su se kao privremeni.
Drugi napad na Jajce
Nakon znatnih teritorijalnih gubitaka u osovinskim operacijama u oktobru 1942. (Livno, Prozor, Gornji Vakuf, Jajce, Mrkonjić Grad, Ključ), brigade NOVJ su početkom novembra izveli uspešnu i značajnu Bihaćku operaciju, reorganizovane su u osam divizija i uspele su da ponovo preuzmu inicijativu. Osvojeni su Cazin, Cetingrad, Slunj, Ključ, a snage Nemaca i njihovih saveznika naterane su na defanzivu u oblasti Bosanskog Novog i Sanskog Mosta.
Vrhovni štab NOVJ napravio je plan za ponovno prenošenje aktivnosti na teritoriju centralne Bosne i zaposedanje Livanjskog polja i komunikacija u njemu. Izvršavajući ovaj plan, 1. proleterska divizija je 18. novembra prešla u napad na uporišta duž komunikacije Jajce — Čađavica — Banja Luka. Posle žestoke borbe 1. proleterska brigada zauzela je Sitnicu, presekavši vezu između Jajca i Banja Luke. Zarobljeno je preko 200 domobrana i 40 Nemaca. Među poginulima u nemačko-domobranskom utvrđenju bila je i žena četničkog vojvode Uroša Drenovića.. Gubici 1. proleterske brigade: 22 mrtva i 46 ranjenih..
Za to vreme 3. sandžačka i 3. krajiška brigada ušle su u Mrkonjić-Grad i Čađavicu. Nemci su iz Banje Luke hitno uputili grupu »Tomas«, sa kojom su jedinice 1. divizije vodile žestoke borbe duž komunikacije Banja Luka — Sitnica.
Zauzimanjem Sitnice i Mrkonjić-Grada otvoren je put prema Jajcu, u kome se nalazilo posada od oko 800 ljudi (300 Nemaca iz sastava 718. divizije, tri čete 9. domobranske pukovnije, dve čete ustaša i jedna haubička baterija). Prema zajedničkom planu 1. i 3. divizije, noću 24/25. novembra 1. proleterska, 3. krajiška i 1. dalmatinska brigada i bataljon "Pelagić" iz 3. krajiškog odreda napadale su na sam grad. Uoči napada, 5. crnogorska i 10. hercegovačka brigada, ojačane bataljonom »Šolaja« iz 3. krajiškog odreda, prebačene su na desnu obalu Vrbasa da bi ofanzivnim dejstvom sprečile intervenciju neprijatelja iz D. Vakufa i Turbeta i izvlačenje iz Jajca u tom pravcu, a 3. sandžačka brigada je obezbeđivala pravac Sitnica—Mrkonjić-Grad.
Napad je počeo 24. novembra u 20 časova. 1. i 4. bataljon 1. dalmatinske do početka napada izašli su na polazne položaje u visini kote 840. Bataljon "Pelagić" još nije bio stigao na predviđeni položaj za napad. Napad 1. i 4 bataljona otpočeo je u određeno vreme. U međuvremenu dok su bataljoni podilazili neprijateljskim položajima artiljerija je gađala nemačko-domobranske položaje Ćusini. Bombaške grupe kretale su se ispred streljačkog stroja, puzeći po snežnom pokrivaču ka bunkerima i u prvom napadu uspele su da likvidiraju posade u nekim bunkerima. Branioci su pustili streljački stroj 1. dalmatinske na blisko odstojanje. Kad je izgledalo da će bataljoni iskoristiti već postignute uspehe bombaških grupa i kad se streljački stroj nalazio ispred samih bunkera, Nemci su otvorili snažnu mitraljesku vatru po streljačkom stroju i primorali napadača na povlačenje.
mini|175px|[[Koča Popović, komandant Prve proleterske divizije.]] Jedan broj boraca nije uspeo da se povuče iza žice, već su i dalje ostali da leže ispred neprijateljskog položaja na snežnom pokrivaču. Uskoro je mesec obasjao položaje, tako da se primećivao i najmanji pokret. U takvoj situaciji jedan broj boraca morao je da dobar deo noći nepomično ostane u snegu kako bi Nemci imali utisak da su mrtvi. Borce koji nisu mogli da izdrže da leže nepomično i koji bi napravili i najmanji pokret telom Nemci su odmah gađali. Od nepomičnog ležanja u snegu u toj hladnoj novembarskoj noći jedan broj boraca je promrzao.
Bataljon "Pelagić" je zakasnio, tako da nije učestvovao u prvom napadu, pa je neprijatelj imao mogućnosti da koncentriše artiljerijsku i minobacačku vatru na pravcu napada dva bataljona 1. dalmatinske brigade.
U toku noći jedinice su vršile pripreme za ponovni napad. U toku noći na položaj za napad stigao je bataljon "Pelagić". Štab 1. dalmatinske brigade je odlučio da u borbu uvede i svoju rezervu, 2. bataljon, koji je uveden između 1. i 4. bataljona na istočnoj padini kote 728. Time je bilo omogućeno 4. bataljonu da prodre dublje i obuhvati kotu sa severoistočne strane, dok je Bataljon "Pelagić" obuhvatao kotu 728 sa severozapadne strane. Pristizanjem bataljona "Pelagić" i udarom sa jednom četom na bok neprijatelja i uvođenjem brigadne rezerve situacija je izmenjena u prilog napadača.
Ponovni napad bataljona otpočeo je pred zoru 25. novembra, kada je mesec počeo da zalazi i kada se stvorila sena na strani sa koje se vršio napad. Napad je bio dobro pripremljen, tako da su sve jedinice jednovremeno krenule. Energični juriš bataljona neprijatelj nije mogao izdržati i pored toga što je pokušao da ga zaustavi jakom mitraljeskom vatrom. Bombaške grupe i ostali borci brzim naletom i ručnim bombama onemogućili su dejstvo mitraljeza. Sa bombašima u jurišu nalazio se i komandant brigade Božo Bilić Marjan. U nezadrživom jurišu svih bataljona, ujutro 25. novembra, likvidirano je neprijateljsko uporište na Ćusini. U toj teškoj borbi su se istakle bombaške grupe koje su hrabro i vešto podilazile bunkerima i iz neposredne blizine ubacivale bombe u otvore i tako jedan po jedan likvidirali.
Za to vreme jedinice 1. divizije (1. proleterska i 3. krajiška) naišle su kod Carevog Polja i Prudi na jak otpor koji nisu uspele savladati. Na savetovanju štabova, odlučeno je da se tokom dana teškim oruđima gađaju otporne tačke branilaca, a da po padu mraka 1. dalmatinska nastavi napredovanje prema centru grada, a delom snaga pređe na levu obalu Plive i izbije u pozadinu neprijateljskih položaja na Carevom Polju.
5. crnogorska brigada zauzela je jaka uporišta Torlakovac i Vijenac i južni deo grada, a 10. brigada je izbila na komunikaciju Travnik — Jajce.
Oko 19 časova 2. bataljon 1. dalmatinske brigade i bataljon "Pelagić" uspeli su da se prebace na levu obalu Plive, što je dovelo do pada položaja na Carevom Polju i Prudima. Poslednji otpor u gradu savladan je 25. novembra kasno uveče.
Prvi bataljon "Ante Jonić" 1. dalmatinske brigade 25. novembra uveče, smestio se u južnom delu grada (u zgrade oko fabrike). Štab bataljona smestio se u susjednu zgradu, odmah do zgrade gdje su se smjestile i jedinice bataljona. Nemci su iz Donjeg Vakufa 2. novembra uputili prema Jajcu motorizovanu borbenu grupu "Anaker". Tokom celog dana Nemci su vodili sporadične borbe sa zaštitnim delovima 5. proleterske i 3. krajiškog odreda, da bi nakon pada mraka dobro izvedenim energičnim napadom odbacili partizane s puta i u oklopnoj motorizovanoj koloni nastavili prodor prema Jajcu. Štab 5. proleterske nije uspeo ni da obavesti jedinice u Jajcu o ovome, tako da je ova kolona pred svanuće 26. novembra izbila u južni deo grada postigavši puno iznenađenje.
Kolona je dospela do zgrade u kojoj je bio smešten štab 1. bataljona 1. dalmatinske. Rukovodioci i kuriri zabarikadirali su se u zgradi, i došlo je do žestoke borbe iz neposredne blizine. Zahvaljujući prisebnosti i požrtvovanju ove grupe, ostale jedinice dobile su neophodno vreme da organizuju protivnapad. Uskoro se nemačka kolona našla u vrlo neprijatnom položaju, tučena vatrom sa tri strane. Nemci su bili prinuđeni da se pod borbom probijaju i izvlače nazad prema Donjem Vakufu.
Vrhovni štab je naredbom od 1. decembra 1942. pohvalio 1. dalmatinsku brigadu za pokazano "veliko junaštvo, požrtvovanost i primjerno ispunjavanje postavljenih im zadataka".
Operacija "Jajce III"
Posle borbi za Jajce, 1. proleterska divizija produžila je dejstva ka srednjoj Bosni. Drugog decembra ušla je u Skender-Vakuf i izbila u dolinu Vrbanje, a 4. decembra, vodeći oštre borbe, zauzela je Kotor-Varoš, ali se posle tri dana morala povući zbog prodora Nemaca. Da bi pomogla 1. bosanskom korpusu da zauzme Sanski Most, ona je, po naređenju Vrhovnog štaba, izvršila jak pritisak ka Banja Luci i 10. decembra ponovo zauzela Kotor-Varoš, a 14. decembra odbacila delove 741. nemačkog puka i četnike i zauzela četničko uporište Jošavku. Time je bila ugrožena Banja Luka, pa je štab 714. divizije pojačao svoje snage delovima 741. nemačkog puka iz okoline Kutine i do kraja decembra sprečavao prodor 1. divizije ka dolini Bosne. Međutim, 1. divizija uspela je da preseče komunikaciju Banja Luka — Doboj, i da 2. januara zauzme Teslić, ugrozi Doboj i otvori novo žarište.
Treća divizija trebalo je da napada uz dolinu Vrbasa. Međutim, štab 718. divizije takođe je planirao novu operaciju na ovom području, ali u suprotnom smeru. Ova operacija dobila je kodni naziv "Jajce III". Tako su se, 1. decembra, još jednom sukobile ofanzivne formacije dveju strana.
Za ovu operaciju Nemci su koncentrisali 738. puk, deo 750. puka uz artiljerijske, motorizovane i tenkovske sastave, po jedan bataljon (bojnu) 3. gorske, 9. i 15 "pješačke pukovnije" NDH i 1 bojnu ustaša.
Nasuprot njima, 3 divizija NOVJ (1. dalmatinska, 5. crnogorska i 10. hercegovačka brigada) ojačana je 3. proleterskom brigadom.
Snage pod komandom štaba 718. divizije ostvarile su mestimično značajne uspehe koristeći nadmoć u brojnosti, teškom oružju, transportnim sredstvima i sredstvima veze. Tokom oštrih i iscrpljujućih borbi 3. divizija pretrpela je gubitke od 28 mrtvih i 58 ranjenih boraca, Između ostalih, 3. decembra u selu Brvanci poginuo je Božo Bilić - Marjan, komandant 1. dalmatinske brigade i narodni heroj. Nakon više neuspelih protivnapada kojima su pokušali da povrate izgubljene pozicije, Vrhovni štab je doneo odluku da napusti odbranu Jajca i preusmeri 3. diviziju na nove zadatke.
6. decembra 1942. Nemci su ponovo zauzeli Jajce, dok je 3. divizija preorjentisana da dejstva na vitalne komunikacije u dolinama Lašve i Bosne.
Ang.: Lone
Ang.: Lone je danski crno-bijeli igrani film snimljen 1970. godine u režiji Franza Ernsta, kome je to bio cjelovečernji debi. Protagonistica, čiji lik tumači Pernille Kløvedal, je 16-godišnja djevojka koja iz popravnog doma bježi u Kopenhagen, a radnja prikazuje njeno nastojanje da preživi na ulicama koje će imati tragičan kraj. Ernst je film snimio u cinema verite stilu, inzsitirajući na naturščicima, a što je uključivalo i Kløvedal, kojoj je to bio prvi glumački nastup. Sljedeće godine je film prikazan na berlinskom filmskom festivalu gdje je dobio specijalno priznanje.
Hum (Voćin)
Hum je naselje u Republici Hrvatskoj, u sastavu Općine Voćin, Virovitičko-podravska županija.
Stanovništvo
Prema popisu stanovništva iz 2001. godine, naselje je imalo 98 stanovnika te 38 obiteljskih kućanstava.
Armando Rodríguez, Othón P. Blanco
Armando Rodríguez je naselje u Meksiku, u saveznoj državi Quintana Roo, u opštini Othón P. Blanco.
Prema proceni iz 2014. godine u naselju je živelo 6 stanovnika. Naselje se nalazi na nadmorskoj visini od 5 m.
Blakely, Pennsylvania
Blejkli je grad u američkoj saveznoj državi Pensilvanija.
Demografija
Po popisu iz 2010. godine broj stanovnika je 6.564, što je 463 (-6,6 %) stanovnika manje nego 2000. godine.
Wilson-Conococheague, Maryland
je naseljeno mesto bez administrativnog statusa u američkoj saveznoj državi Merilend.
Demografija
Po popisu iz 2010. godine broj stanovnika je 2.282, što je 397 (21,1 %) stanovnika više nego 2000. godine.
Ivana Sajko
Ivana Sajko (Zagreb, 1975.) je hrvatska dramatičarka i dramaturginja
Medroksalol
Medroksalol je organsko jedinjenje, koje sadrži 20 atoma ugljenika i ima molekulsku masu od 372,415 Da.
Ivana Sajko
Diplomirala na Akademiji dramske umjetnosti; smjer: dramaturgija. Dobitnica je nekoliko nagrada za dramsku knjizevnost uključujući tri nagrade za dramsko djelo "Marin Držić" za drame: Naranča u oblacima (1998.), Rebro kao zeleni zidovi (2000.) i Misa za predizbornu šutnju, mrtvaca iza zida i kopita u grlu (2002.) Drame joj se izvode u kazalistu i na radiju, te su objavljene na vise svjetskih jezika. Radi kao dramaturg, redatelj, dramski pisac, novinar i autor radio emisija. Clan je urednistva Frakcije — Magazina za izvedbene umjetnosti. Suosnivac je kazalisne skupine BAD co. 2006. objavila je roman Rio bar koji je iste godine dobio prestižnu nagradu "Ivan Goran Kovačić" za najbolju prozu.
Tiropanoinska kiselina
Tiropanoinska kiselina je organsko jedinjenje, koje sadrži 15 atoma ugljenika i ima molekulsku masu od 641,022 Da.
North San Pedro, Texas
North San Pedro je naseljeno mesto za statističke potrebe u američkoj saveznoj državi Teksas. Po popisu stanovništva iz 2010. u njemu je živelo 895 stanovnika.
Effingham County, Georgia
je okrug u američkoj saveznoj državi Džordžija.
Santa María la Asunción, Zumpahuacán
Santa María la Asunción je naselje u Meksiku, u saveznoj državi México, u opštini Zumpahuacán.
Prema proceni iz 2013. godine u naselju je živelo 269 stanovnika. Naselje se nalazi na nadmorskoj visini od 1877 m.
2896 Preiss
2896 Preiss je asteroid glavnog asteroidnog pojasa sa srednjom udaljenošću od Sunca koja iznosi 2,220 astronomskih jedinica (AJ). Apsolutna magnituda asteroida je 12,7.
Cascina Maggio, Como
Cascina Maggio je naselje u Italiji u provinciji Como, u regiji Lombardija.
Prema proceni iz 2011. u naselju je živelo 76 stanovnika. Naselje se nalazi na nadmorskoj visini od 340 m.
Ivica Kralj
Ivica Kralj (Tivat, SFRJ, 26. mart 1973) je bivši crnogorski fudbaler koji je igrao na poziciji golmana, takođe za reprezentaciju Srbije i Crne Gore.
Igrao je za Arsenal iz Tivta, Jastrebac iz Niša, Partizan iz Beograda, FK Porto, PSV i ponovo Partizan. 2007. godine prelazi u ruski Rostov.
Odigrao je 41 utakmicu za reprezentaciju Jugoslavije. U dresu reprezentacije SRJ debitovao je 1996. godine u utakmici protiv Argentine. Debitovao je na klupi Partizana u čuvenoj utakmici protiv Seltika, u Glazgovu, 27. septembra 1989. godine, u okviru Kupa Kupova.
Svetsko prvenstvo 1998
Na svetskom prvenstvu 1998. godine, branio je za Jugoslaviju na četiri utakmice. Primio je ukupno 4 gola (2 od Nemačke i 2 od Holandije).
Kvalifikacije za SP 1998 i 2002
U kvalifikacijama za svetsko prvenstvo 1998, branio je na 6 utakmica. Primio je ukupno 3 gola (po jedan gol od Španije, Češke,Mađarske).
Privatni život
Živi sa suprugom Draganom i imaju kćer Saru.
Mojón Tzuy, Chilón
Mojón Tzuy je naselje u Meksiku, u saveznoj državi Chiapas, u opštini Chilón.
Prema proceni iz 2014. godine u naselju je živelo 60 stanovnika. Naselje se nalazi na nadmorskoj visini od 1247 m.
758
Godina 758. (DCCLVIII) bila je redovna godina koja počinje u nedjelju u julijanskom kalendaru. Oznaka 758. za ovu godinu se koristi od ranog srednjeg vijeka, kada je kalendarska era Anno Domini u Evropi postala glavnom metodom označavanja godina.
Medroksiprogesteron acetat
Medroksiprogesteron acetat je organsko jedinjenje, koje sadrži 24 atoma ugljenika i ima molekulsku masu od 386,524 Da.
Ellgau
Elgau je opština u njemačkoj saveznoj državi Bavarska. Jedno je od 46 opštinskih središta okruga Augsburg. Prema procjeni iz 2010. u opštini je živjelo 1.032 stanovnika. Posjeduje regionalnu šifru (AGS) 9772136.
2897 Ole Romer
2897 Ole Romer je asteroid glavnog asteroidnog pojasa čija srednja udaljenost od Sunca iznosi 2,247 astronomskih jedinica (AJ). Apsolutna magnituda asteroida je 13,4.
Los Cerritos, Pilcaya
Los Cerritos je naselje u Meksiku, u saveznoj državi Guerrero, u opštini Pilcaya.
Los Belenes, Madero
Prema proceni iz 2014. godine u naselju je živelo 10 stanovnika. Naselje se nalazi na nadmorskoj visini od 1410 m.
Ellzee
Elce je opština u njemačkoj saveznoj državi Bavarska. Jedno je od 34 opštinska središta okruga Gincburg. Prema procjeni iz 2010. u opštini je živjelo 1.142 stanovnika. Posjeduje regionalnu šifru (AGS) 9774133.
Geografski i demografski podaci
mini|levo|250px|Položaj opštine u okrugu Gincburg Elce se nalazi u saveznoj državi Bavarska u okrugu Gincburg. Opština se nalazi na nadmorskoj visini od 481 - 499 metara. Površina opštine iznosi 14,8 km². U samom mjestu je, prema procjeni iz 2010. godine, živjelo 1.142 stanovnika. Prosječna gustina stanovništva iznosi 77 stanovnika/km².
Malarija
mini|[[Crvena krvna zrnca inficirana sa P. vivax]] Malarija je infektivna bolest koju izaziva sićušni parazit Plasmodium i to bilo koja od četiri vrste, koliko ih i postoji. Svaka od ovih vrsti ima svoje specifičnosti, bilo prema reakciji na medikamente ili prema lokaciji u organizmu nakon infekcije, ali i prema efektima koje ima po zdravlje čoveka.
Plasmodium falciparum je vrsta koja se geografski prostire u tropskim i suptropskim područjima, dakle oko Ekvatora. Infekcija ovim parazitom može ugroziti život obolelog u toku par dana od ulaska parazita u organizam, a kod parazita postoji rezistencija na većinu dostupnih medikamenata, tako da terapija mora biti kombinovana.
Plasmodium vivax, P. malariae i P. ovale su preostale vrste, koje nisu tako opasne po čoveka. Postoje primjeri uspešnog oporavka nakon mesec dana, čak i bez lečenja priznatim medikamentima. Nalaze se u svim tropskim krajevima sveta, izuzev Plasmodium ovale  koji je nađen samo u zapadnoj Africi. Plasmodium vivax  i P malariae se mogu nastaniti u jetri čoveka, što može izazvati dodatne komplikacije i zahtevati dodatni medicinski tretman.
Prenosnik ovog parazita, a i same bolesti, je jedna vrsta tropskog roda komaraca Anopheles, koji ubodom unosi istog u čoveka. Pošto se larve komarca sve do izlaska iz ljušture nalaze pod vodom, uglavnom u močvarnom područjima malarija je najrasprostranjenija u močvarnim područjima.
U svijetu se svake godine malarijom zarazi 300-350 miliona ljudi, od čega 1,3 miliona umiru. Većina slučajeva se događa u tropskim krajevima, a većina smrti u subsaharskoj Africi.
Francuski vojni liječnik Charles Louis Alphonse Laveran je godine 1907. dobio Nobelovu nagradu za medicinu i fiziologiju zahvaljujući svom otkriću uzročnika malarije. Godine 1902. istu je nagradu dobio britanski liječnik Sir Ronald Ross za svoj opis životnog ciklusa plazmodija.
Poznati biolog Robert Koch otkrio je da se malarija može uspješno sprječiti isušivanjem močvara, prirodnog staništa muhe prijenosnika malarije, te je na taj način uspješno liječio malariju u Brijunskom arhipelagu, nakon čega su istom metodom njemački liječnici nastavili iskorijenivati malariju u Istri.
Opis
Plasmodium falciparum je vrsta koja se geografski prostire u tropskim i subtropskim područjima, dakle oko Ekvatora. Infekcija ovim parazitom može ugroziti život obolelog u toku par dana od ulaska parazita u organizam, a kod parazita postoji rezistencija na većinu dostupnih medikamenata, tako da terapija mora biti kombinovana.
Plasmodium vivax, P. malariae i P. ovale su preostale vrste, koje nisu tako opasne po čoveka. Postoje primjeri uspešnog oporavka nakon mesec dana, čak i bez lečenja priznatim medikamentima. Nalaze se u svim tropskim krajevima sveta, izuzev Plasmodium ovale koji je nađen samo u zapadnoj Africi. Plasmodium vivax i P malariae se mogu nastaniti u jetri čoveka, što može izazvati dodatne komplikacije i zahtevati dodatni medicinski tretman.
Prenosnik ovog parazita, a i same bolesti, je jedna vrsta tropskog roda komaraca Anopheles, koji ubodom unosi istog u čoveka. Pošto se larve komarca sve do izlaska iz ljušture nalaze pod vodom, uglavnom u močvarnom područjima malarija je najrasprostranjenija u močvarnim područjima.
Prijenos ovog jako malog parazita je jedino moguć preko Anopheles, jer se jedan dio životnog ciklusa odvija unutar komarca, a kako se nalaze najčešće u pljuvačnim žlijezdama komarca, paraziti se ubodom prenose direktno u krv, tačnije u crvena krvna zrnca. Njihov put je najčešće prema jetri gdje se generiše veliki broj parazita koji zaposjedaju sve veći broj eritrocita, koje svojom reprodukcijom uništavaju u velikom broju.
Simptomi
Zavisno od vrste parazita iz roda Plasmodium i vremena inkubacije, prvi simptomi se mogu javiti 7-14 dana ili čak i 8-10 meseci nakon unošenja parazita. Dosta toga zavisi i od imuniteta, pa se tako mogu zabeležiti slučajevi potpunog imuniteta, koji je stečen vremenom.
Simptomi malarije, pogotovo u prvih nekoliko dana, ne izgledaju ništa drugačije od uobičajenih simptoma koje imaju neke druge bolesti koje uzrokuju bakterije, virusi ili paraziti. To otprilike uključuje povećanu telesnu temperaturu, glavobolju, umor, pojačano znojenje, povraćanje, ali mogu se javiti i nešto drugačiji znaci kao suv kašalj, bolovi u mišićima, povećanje jetre, ili čak nervne disfunkcije i gubitak svesti.
Uzročnik
Malarija je uzrokovana protozoanskim parazitom iz roda Plasmodium, kojeg prenosi komarac Anopheles. Kod čovjek malariju uzrokuju P. falciparum, P. malariae, P. ovale, P. vivax i P. knowlesi. Plasmodium falciparum je najčešći uzročnik i najčešće uzrokuje smrt.
Životni ciklus
Komarci roda Anopheles su primarni domaćini uzročnika, te imaju ulogu vektora (prijenosnika zaraze) na ljude i druge kralježnjake, sekundarne domaćine. Mladi komarci hraneći se krvlju zaraženih kralježnjaka probavljaju gametocite uzročnika. U probavnom sustavu komarca gamete se difereciraju u muške i ženske te se spajaju ookinete, koje se probijaju iz probavnog sustava komarca te formiraju oociste u stijenci probavnog sustava. Kada oociste rupturira iz nje izlaze sporozite i kroz komarčevo tijelo migriraju u žlijezde slinovnice komaraca. Prilikom sljedećeg hranjenja komarca, sporozoite, zajedno sa slinom uzlaze u krvotok. Uzročnici se mogu prenesti i transfuzijom krvi, što je vrlo rijetko.
Patogeneza
Infekcija malarijom odvija se u dvije faze. Prva jetrena egzoeritrocitna faza, te eritrocitna faza. Kada sporozoiti uzročnika malarije dospiju u krvotok, dospiju do jetre, gdje ulaze u hepatocite i u njima se aseksulano razmnožavaju. Bolest je kroz tih 8-30 dana najčešće asimptomatska. Kod P. vivax i P. ovale jetrena faza može latentno trajati i do 1,5-3 godine. Kod P. vivax merozoite prelaze u hipnozoite koje u hepatocitima miruju nekoliko mjeseci (6-12 tipično) pa do tri godine. U jetrenim stanicama nastaju brojne merozoite koje nakon raspadanja stanica jetre ulaze u eritrocite. U eritrocitima paraziti se ponovno aseksulano razmnožavaju. Poprimaju oblik prstena, zatim rastu u ameboidni oblik iz kojeg nastaju shizonti sa 8 fo 24 merozoita svaki. Oni ponovno izlaze iz stanica te ulaze u nove eritrocite. Takvim valovima periodične masovne invazije novih eritrocita, značjano se povećava količina uzročnika, dok se klinički prati porast tjelesne temperature. Dio parazita u eritrocitima prelazi u spolne gametocite koji nakon što komarac popije krv, u komarčevom probavnom sustavu započinju novi ciklus. U stanicama jetre i eritrocitima parazit je dobro zaštićen od imunološkog odgovora. Zaražene eritrocite ipak uklanja slezena. P. falciparum na eritrocitima izražava adhezivne proteine zbog čega se lijepi na malim krvnim žilama i uzrokuje začepljenje mikrovaskulature.
Oštečenje jetre uzrokovano malarijom je rijetko i obično posljedica već postojeće bolesti jetre (nrp. virusni hepatitis, alkoholna bolest jetre).
Dijagnoza
Na bolest se uglavnom posumnja na temelju epidemiološke anamneze (boravak u krajevima gdje je prisutna bolest), simptoma bolest. Za dijagnozu bolesti koristi se mikroskopski pregled krvi (razma periferne krvi ili gusta kap). Razvijeni su i brzi dijagnostički testovi na bazi antigena.
Malarija se prema SZO klasificira kao nekomplicirana ili kao teška. U slučaju da je prisutan jedan od sljedećih kriterija bolest je teška, a ako nije onda je nekomplicirana:
Liječenje
mini|250px|Države u kojima postoji mogućnost od izbijanja malarije obojene su u crveno Tretiranje ove bolesti odgovarajućim lekovima zavisi od vrste Plasmodium koja je prisutna u organizmu čoveka, koncentracije samog parazita u krvi kao i otpornisti parazita na neke od lekova. Pravilna terapija lekovima protiv malarije nakon 48 sati uklanja sve simptome bolesti, a već nakon 3-4 dana parazit je uklonjen iz krvotoka.
Postoji niz najrazličitijih lekova koji se koriste kako za sprečavanje, tako i za tretman bolesti (najpoznatiji je svakako kinin), a među njima najefikasniji i najpoznatiji su Chloroquine, Mefloquine, Doxycycline, Primaquine, Malarone, najčešće korišteni u preventivne svrhe.
Da bi se sprečile ponovne pojave ove bolesti (rekurence), u terapiju se uključuje i Primaquine, koji sprečava ponovni razvoj parazita, naročito vrsta P. ovale i P. vivax.
Prevencija
Metode za prevenciju malarije uključuju lijekove (profilaksa), eradikaciju komaraca i prevenciju uboda komaraca. Prisutnost malarije u određenom području zahtjeva kombinaciju nekoliko faktora, guste naseljenosti čovjeka, brojne populacije komaraca i visokog stupnja prijenosa sa komaraca na ljude i sa ljudi na komarce. Slabljenje jedne od karika dovodi do nestanka bolesti.
Uklanjanje prijenosnika bolesti postiglo se je isušivanjem močvarnih područja, boljim sanitarnim uvjetima, te insekticidima. Mjere su bile uspješne uz značajan ekološki učinak. Određeni učinak postiže se i mrežama protiv komaraca na krevetima, kako se komarci roda Anopheles hrane noću.
Profilaksa lijekovima (kemoprofilaksa) mjera je koja se odnosi na osobe koji putuju u endemska područja malarije. Obično se lijekovi (klorokin, meflokin) uzimaju dva tjedna prije odlaska, te se nastavljaju do šest tjedana po povratku iz ugroženog područja.
Lijekovi
Medikamentozno liječenje ovisi o težini bolesti. Nekomplicirana malarija liječi se peroralnim uzimanjem kombinacije dva ili više antimalarijska lijeka (antimalarici - npr. kinin, sulfadoksin-pirimetamin, doksiciklin, klindamicin). Najučinkovitije su kombinacije sa artemizininom.
Teška malarija se liječi parenteralnim pripravcima antimalarika uz suportivne mjere u jednicima intenzivnog liječenja, zbog potrebe nadzora vitalnih funkcija.
Većina oboljelih ako se adekvatno liječi potpuno se oporavi. Teška malarija može brzo napredovati i uzrokovati smrt u nekoliko sata ili dana. Najteži oblici bolesti, liječeni u najboljim centrima imaju smrtnost do 20%.
Povijest
Malarija je prisutna kod ljudi preko 50 000 godina. Prvi zapisi o povremenim epidemijama groznice potječu iz drevne Kine 2700 godina prije nove ere. Smatra se da je malarija zaslužna i za pad moći rimskog carstva, gdje je znana kao rimska groznica. Močvarni dijelovi južne Italije vrlo su pogodni za širenje bolesti. U Europi i Sj. Americi bolest je bila dosta rasprostranjen do 20.st. Tijekom drugog svjetskog rata malarije je bila glavna zdrastvena prijetnja američkim vojnicima na pacifičkom bojištu te se smatra da je oko 500 000 zaraženo, a prema nekim izvorima 60 000 američkih vojnika na afričkom i južnopacifičkom bojištu je preminulo od bolesti.
Za svoje otkriće uzročnika malarije, francuski vojni liječnik Charles Louis Alphonse Laveran dobio je Nobelovu nagradu za fiziologiju 1907. Britanac Sir Ronald Ross također je dobio Nobelovu nagradu (1902.) za opis životnih ciklusa parazita malarije koji se razvijaju unutar komaraca-prijenosnika.
Prvi učinkoviti lijek protiv malarije koristili su lokalni stanovnici u Peruu, koji su priređivali tinkturu iz kore drveta lat. Cinchona koja je sadržavala kinin. Isusovci su primjetili učinkovitost terapije, te su je tijekom 1640-ih uveli u Europu, gdje je bila ubrzo općeprihvaćena. Tek su 1820. francuski kemičari Pierre Joseph Pelletier i Joseph Bienaimé Caventou, otkrili i izolirali aktivni sastojak kinin iz kore. Tijekom 1940-ih klorokin je zamijenio kinin. Tijekom 1970-ih kineski znanstvenik Tu Youyou, otkrio je artemizinin, koji je u kombinaciji sa drugima antimalaricima, postao preporučeni lijek.
Montemiletto, Avellino
Montemiletto je naselje u Italiji u provinciji Avellino, u regiji Kampanija.
Prema proceni iz 2011. u naselju je živelo 2495 stanovnika. Naselje se nalazi na nadmorskoj visini od 570 m.
Hrkanovci Đakovački
Hrkanovci Đakovački je naselje u općini Trnava u Osječko-baranjskoj županiji.
Stanovništvo
Prema popisu stanovništva iz 2001. godine Hrkanovci Đakovački su imali 191 stanovnika.
Trepanacija
thumb|right|200px|Trepanacioni otvor na lobanji, iz [[Željezno doba|Gvozdenog doba (Pacijent je preživeo intervenciju)]] thumb|right|200px|Instrument za izvođenje trepanacije - trepan Trepanacija, (, svrdlo) je hirurški izraz za otvaranje lobanje, jedna od najstarijih poznatih operacija, obavljana od praistorijskog doba, a vršena trepanom ili trefinom u magijske, terapeutske ili neke druge svrhe, kojom se uklanjao orkugli ili četvrtasti segment sa kosti svoda lobanje. Sama reč znači bušenje kosti, ali je pojam vezan za operativne zahvate na kostima lobanje.
Danas se vrši pomoću dleta, čekića ili elektronske burgije, radi odstranjivanja skupljene krvi ili gnoja, čireva, komadića kostiju ili drugih stranih tela i izvodi se u dijagnostičke svrhe (ventrikulografija i postavljanje probnih trepanacijskih otvora).
Trepanacijski otvor je danas lak i za bolesnika praktično netraumatizujući zahvat koji se izvodi u lokalnoj anesteziji, predstavlja postupak za smanjenje akutne antrakranijalne hipertenzije, a isto tako se kroz trepanacijski otvor vrši aspiracija intracerebralnog hematoma ili inkapsulisanog moždanog apscesa.
Fenomen trepanacija u praistorijskim populacijama
Malo je pojava koje su u antropologiji, arheologiji i istoriji medicine privlačile veću pažnju od nasilnog otvaranja lobanje, odnosno - trepanacija.
Sa stanovišta antropologa i arheologa, trepanacije u praistorijskom periodu, nisu bizarna intervencija vračeva, već se tragovi koje nalazimo na lobanjama smatraju medicinskim faktima, koji nam daju veoma važnu sliku i podatke o bolestima drevnih ljudi. Takođe su veoma značajan izvor informacija o drevnim medikamentima, načinima lečenja i hirurškim tehnikama. Na osnovu ovoga može se rekonstruisati medicinski kulturni obrazac, koji se razvijao kako se razvijao čovek i društvo.
Pretpostavlja se da je samo neizdrživ bol mogao da natera drevne ljude da se podvrgnu ovoj intervenciji. Moguće je da su mnogo duševna oboljenja, poput epilepsije, progresivne glavobolje koje utiču na ponašanje, što može izazvati reakcije populacije u kojoj se oboleli nalazi, dobijala natprirodni značaj. Rani misticizam i kult mogu da daju odgovor na pitanje šta su trepanacije u prošlosti značile, ali pošto je veliki broj drevnih pacijenata preživljavao pretpostavlja se da je intervencija ipak vršena u svrhu lečenja.
Prvi dokazi i zapisi o trepanacijama
Trepanacije i operacije mozga vršene su i mnogo godina pre naše ere. Za to su dokazi iskopane lobanje starih Egipćana, Inka, Peruanaca, koje ubedljivo dokazuju da su na lobanjama pravljeni veštački otvori, a neke od njih svedoče da su pojedinci savladali infekciju i preživeli operaciju. U tim slučajevima verovatno nije prelažena prirodna barijera dure ili je intervenisano samo u površnim slojevima mozga. Tragovi ove operacije otkriveni su na praistorijskim lobanjama na mnogim lokalitetima u Evropi, Severnoj i Južnoj Americi, Africi, Aziji. Zanimljive primere trepanacija lobanja na tlu Centralnog Balkana nalazimo na dva lokaliteta u periodu metalnog doba, a to su Mokrin (nekropola sa preko 300 skeleta, na 8 je izvršena trepanacija) i Kriva Reka (kalota iz groba br.1, tumulusa IV sa 3 trepanacijska proboja).
Prve podatke o trepanaciji nalazimo u spisima antičkih pisaca, pa se može pretpostaviti da su stari Grci poznavali ovu tehniku. U Hipokratovom delu „O povredama glave“, prilično se detaljno daju uputstva za vršenje trepanacije, koja se spominje kao terapijska perforacija primenjivana kod fraktura lobanje.
Tokom srednjeg veka ovaj metod opisuje Galen, a pod nazivom spominje je i Avicen.
Prinijer, lekar iz Marvežola (Francuska), je 1865. godine otrkio u jednom dolmenu u Egijeru , u centralnoj Francuskoj jednu lobanju koja je na zatiljnom predelu imala okrugao otvor napravljen veštačkim putem. Pretpostavio je da je reč o otvaranju lobanje da bi se od nje napravila čaša za piće. Ovu pretpostavku osporio je deset godina kasnije Broka, koji je pokazao da je na ovoj i još jednom broju drugih lobanja vršena trepanacija. Broka je smatrao da je otvaranje lobanje vršeno na deci u ritualne svrhe, jer je video da izvađeni okrugli fragmenti koštanog svoda lobanje mogu imati ulogu amuleta. Kasnije je dokazano da su ove intervencije vršene na odraslim individuama.
Osnovne anatomske karakteristike glave
Glava je od vrata na levoj i desnoj strani odvojena crtom koja počinje od podbradka donjom ivicom do ugla donje vilice. Zatim je crta usmerena koso na gore, do vrha mastoidnog nastavka, pa sledi zavoj zadnjeg ruba nastavka i nastavlja se lukom paralelnim sa koštanom zatiljačnom prugom. Glavu delimo na moždani deo (lobanjska šupljina) i lični deo (organ vida, nosna i usna šupljina). Kostur svoda lobanje stvara oko mozga čvrstu koštanu čauru i štiti ga, ali istovremeno ne dopušta promen njegovog opsega i pomicanje moždanih struktura.
Kosti svoda lobanje su pljosnate i grade ih tri sloja: površna ploča, debljine oko 1 milimetra, sunđerasto koštano tkivo , koja sadrži obilje krvnih žila i unutrašnja ploča , koja je debljine oko pola milimetra.
Kost u gornjem delu slepoočnog područja je građena kao i ostali delovi svoda lobanje, s tim što u području ljuske slepoočne kosti nema sunđerastog koštanog tkiva, pa je kost veoma tanka. Zato i slabi udarci mogu prouzrokovati prelom, kao i povredu srednje meningealne arterije, usled čega može doći do stvaranja hematoma.
Trepanacija na protoistorijskim i istorijskim populacijama najčešće je vršena na frontalnom ili parijetalnom delu lobanje, a mogući razlog je to što je mesto na kome se najčešće hematom nalazi frontalni ili parijetalni režanj. Ukoliko su praistorijski „hirurzi“ uspeli da krvarenje izazvano traumom, trepanacijom ispuste iz lobanje i time produže život bolesniku, ovaj fenomen još više dobija na značaju kako u istoriji medicine, tako i u arheologiji i antropologiji.
Razlozi za trepanaciju tokom prošlosti
thumb|right|250px|Lobanja iz [[neolitskog perioda na kojoj je izvršena trepanacija (Antropološki muzej u Parizu)]] Trepanacija se u prošlosti vršila u terapeutske, magijske, ritualne ili nege druge svrhe. Ipak se pretpostavlja da su razlozi prvenstveno bili terapijske prirode. Na mnogim lobanjama koje su pronađene sa trepanacijskim otvorima nađeni su tragovi patoloških promena, poput egipatske lobanje sa znacima gnojnog zapaljenja šupljina mastoidnog nastavka, kao i lobanja iz Severne Amerike na kojima su nađeni znaci hroničnog zapaljenja frontalnih sinusa, kao i otvoren maksilarni i frontalni sinus kroz zidove orbite na jednom praistorijskoj lobanji sa područja Švajcarske. Takođe je na lobanji iz Perua, koja se čuva u muzeju bolnice Svetog Bartolomeja u Londonu, jasno vidljiva faktura leve temene kosti i trepanacijski otvor na desnoj temenoj kosti. Primer je i lobanja iz Argosa na kojoj su znaci zapaljenja kosti.
Broka, francuski antropolog smatrao je da se na neolitskom materijalu koji je ispitivao, nalazi sa trepanacijskim otvorima na skeletnom materijalu, mogu povezati sa drevnim ritualima, budući da su izvađeni fragmenti kosti upotrebljavani kao neka vrsta amajlije ili ukrasa.
Trepanacione tehnike
thumb|right|200px|Lobanje na kojima je uspešno izvršena trepanacija Trepanacione tehnike možemo podeliti prema tome kakvi su oblici otvora koji su načinjeni. Ovakvu podelu predložio je Brotvel, 1981. godine Najviše trepanacionih otvora na otkrivenom materijalu nalazi se na levoj strani parijetalne i frontalne kosti lobanje. Pretpostavlja se da su u pitanju bili pokušaji lečenja traume, budući da je i statistički veći broj individua muškog pola.
Trepanacije vršene na Američkom kontinetu
Osim u Evropi i starom Egiptu, lobanje sa trepanacionim otvorma nađene su i na južnoameričkom kontinentu. Antropolozi su se prvi put sreli sa nalazima sa lokaliteta Kusko u Peruu. Tamo su 1863. otkrivene lobanje koje su imale pravougaone otvore napravljene primitivnim kamenim instrumentima. Najveći broj lobanja otkriven je na Andima, blizu Bolivije. Najranije se datuju do 5. veka naše ere.
Trepanacija i Inke
Froešner (Froeschner) je izučavao trepanacije na dve lobanje iz perioda Inka, na Smitsonijan institutu Nacionalnog prirodnjačkog muzeja (Smithsonian Institution National Museum of Natural History). Jedna lobanja pripada ratniku, povređenom velikim kamenim blokom. Imala je veliki pravougaoni otvor sa tragovima jake infekcije. Ivice otvora ukazuju na to da individua nije preživela, a masivna infekcija i posle mnogo vekova se vidi po crvenkasto-braon boji koja obuhvata čeonu oblast. Pretpostavlja se da je smrt nastupila otprilike dve nedelje posle operacije.
Druga lobanja govori o potpunom oporavku. U pitanju je starija individua koja je operaciju preživela i živela još dugo po izvršenoj trepanaciji.
Ni jedna od stvari koje se danas koriste, sigurno nije upotrebljena, kao što su anestezija, antibiotici, metalni instrumenti, sterilizacija, električna energija... Korišćen je kamen za sečenje i to opsidijan, kremen i kvarc, kojim je napravljen savršen rez. Ono što se pretpostavlja da je korišćeno je list koke, kao neka vrsta anestezije.
„Hirurg“ je verovatno ranu zasecao oštrim predmetom i povlačeći ga unazad, pravio duboke zareze u lobanji. Četvorougaoni otvori su pravljeni tako što su rezovi načinjeni po ćoškovima, kada bi bili dovoljno duboki, pristupilo bi se odstranjivanju. Bez antibiotika šanse za infekciju bile su velike. Istrumenti su bili školjke diskoidnog oblika ili zlatni tanki predmeti.
Procenat preživljavanja varira. Prema istpitivanjima od 400 individua 250 je preživelo, što predstavlja 65,5%, prema drugim istraživnjima, mogućnosti preživljavanja kretale su se od 23,4-55,3%.
Savremena istraživanja na lobanjama iz Perua dokazuju da, budući da je dokazano da su pacijenti preživljavali intervenciju, da je u pitanju intervencija izvršena u svrhu lečenja.
Mumije iz Arike (Čile)
Na severu Čilea u Ariki (Arica), na granici prema Peruu, Maks Ule, nemački arheolog, 1919. je otrkio veliki broj mumija, za koje je tvrdio da su stare 2000 godina. I tokom kasnijih perioda u ovom području otkriveni su slični nalazi.
Na osnovu testova ugljenika C14, utvrđena je njihova starost od oko 7800 godina (za neke primerke). Na nekim od tih najjstarijih mumija vidljivi su tragovi trepanacija. I u ovom slučaju imamo dokaze da je pacijent preživeo intervenciju, što se može zaključiti po zaobljenim rubovima oko trepanacionog otvora. U tradicionalnoj medicini smatralo se da se na ovaj način čovek oslobađa „demona bola“.
Trepanacije na tlu centralnog Balkana
Primere trepanacija na tlu centralnog Balkana nalazimo na dva lokaliteta iz metalnog doba. To su Mokrin, nekropola sa preko 300 skeleta, od kojih je na 8 izvršena trepanacija (lobanje broj 85, 180, 196, 218, 230, 264, 273 i 281) i Kriva reka, kalota iz groba br.1 iz tumulusa 6. ima tri trepanacijska proboja.
Nekropola Mokrin - bronzano doba
Mokrin predstavlja jednu od najvećih nekroplola iz ranog bronzanog doba u jugoistočnom delu Evrope. Uz nekoliko izuzetaka većina od preko 300 grobova su pojedinačna, primarna sahranjivanja sa telom u savijenom ili polusavijenom položaju, ruke su obično prekrštene na grudima, sa šakama koje dobipiru blizu lica. Telo je položeno na levi ili desni bok. Pristunta je dvopolna orijentacija grobova, muškarci su u položaju glava prema severu, a žene prema jugu.
Prva intenzivna sistematska istraživanja ove nekropole počela su 1963. godine, a iskopano je ukupno 312 grobova. Antropološki materijal otkriven je u 137 grobova. Na osam lobanja, čiju su antropološku obradu izvršili Faraks i Liptak, konstatovano je probijanje lobanjskog svoda trepanacijom, što podrazumeva i određenu intervenciju unutar lobanje. Trepanacijski otvori su locirani na frontalnim, parijetalnim ili temporalnim kostima. Veličina otvora varira između 10 mm i gotovo 10 cm, a oblik može biti eliptičan, kruškolik, polumesečast, orkugao ili jajolik.
Sam medicinski postupak pojedinaca koji su vršili ovakve zahvate na lobanjama morao je biti razvijen, što potvrđuje činjenica da su gotovo svi „pacijenti“ preživeli.
O tehnici preventive nema nikakvih podataka, ali je ona morala postojati, budući da su ozlede dobro sanirane i da su ožiljci na lobanjskim kostima velikih dimenzija (primer lobanja br 282 i 284). Prisutni su i tragovi trepanacija koje nisu završene, što je veoma teško interpretirati, uključujući i samu trepanaciju kao intervenciju na lobanji živog čoveka tokom praistorije.
Nekropola Kriva reka - gvozdeno doba
U endokrinalnom pogledu prepoznaje se da je otvor koji se nalazi blizu sinus sagitalis superiora (oko 43 milimetara udaljen od sutura koronalis, na os frontale), zatvoren koštanom pločom dimenzija 10×14 milimetara, koja u obliku poklopca naleže na endokranijal unutrašnje lamine. Drugi otvor je 10 milimetara desno od cista frontalis a od prvog otvora je odvojen 22 milimetra. Gornja ivica otvora u oblasti lamine externe ravno je zaokružena. U oblasti lamina interna otvor nije u potpunosti zatvoren, iako se od ivica ovde novoformiranog koštanog tkiva nepravilno zaokružuje. Ispitivanjima je utvrđeno da je prvo probijanje izvedeno mnogo godina pre smrti ove individue.
Na levoj os parietale nalazi se treći proboj, veoma blizu sinusa sagitalis superior. Takođe je levkastog oblika i sličnih odlika kao i prethodna dva. I ovaj se nalazi u delu isceljenja, tj. zatvaranja. Ovaj otvor je poslednji napravljen, što dokazuje struktura zida..
Ostala nalazišta
Zbog kontunuiteta praćenja fenomena trepanacija lobanja mogu se pomenuti na području Balkana još tri lokaliteta. To su: antički Viminacijum, tumulus u Ugarcima kod Trebinja i nekropola Ugljevik kod Bijeljine.
Sa Viminacijuma potiču dve lobanje sa trepanacijom. Nalazišta kod Trebinja i Bijeljine su iz srednjovekovnog perioda i pokazuju da je sa ovom praksom nastavljeno i u kasnijem vremenu.
Instrumenti za vršenje trepanacije
thumb|right|100px|Trepan Medicinski instrumenti za ovakvu vrstu složenih i riskantnih intervencija u vitalnoj zoni čovekovog organizma mogao je biti gotovo isključivo od metala.
Na pojedinim nalazištima otrivene su male, na jednoj strani sitno nazubčene cevčice različitih prečnik, koje su po principu svrdla probijale kost lobanjskog svoda i približavale se spoljnog moždanoj opni. Postavljao se i zahtev da instrument bude jači od kosti lobanjskog svoda, da bi do ovakvog probijanja moglo da dođe.
Sima Trojanović (1862-1935), bio je prvi srpski školovani antropolog, opisao je proces trepanacije kome je prisustvovao i ovi radovi su objavljeni 1900. i 1922. godine. Proces se odvijao na otvorenom prostoru, tako što bi pacijenta postavili u stolicu dali anesteziju u vidu rakije. Doza za muškarce je bila litar a za žene pola. Zatim bi pacijenta smestili da se ne pomera i to tako što bi jedan asistent svojim rukama obuhvatio pacijenta oko ruku i grudi, a svoje noge bi obmotao oko pacijentovih. Drugi je bio zadužen za držanje glave, dok je doktor obavljao zahvat.
Trepanacioni otvor bi se zatvarao tikvom, jer se verovalo da ona ima antibiotičko dejstvo. Posle nekoliko nedelja pacijent se vraćao normalnim aktivnostima. Trepanacija je nije obavljala nad decom i starijim osobama.
Oporavak
desno|thumb|200px|Trepanacija na individui nordijskog tipa iz perioda Vikinga Kosti svoda lobanje regenerišu se membranoznom osteogenezom i to samo u tankom sloju od nekoliko milimetara uz rubove oštećenja. Defekti kostiju zatvaraju se pretežno vezivnim tkivom, što stvara potrebu za plastičnim zatvaranjem defekta lobanje.