cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Kiseonik
U elementarnom obliku kisik se pretežno javlja kao kovalentni homodimer, tj. kao spoj iz dva atoma sumarne formule, što označava molekularni kisik, dioksigen ili dikisik. On je bezbojan gas bez mirisa i okusa, a u čistom zraku ga ima oko 20,942%. Neophodan je za sagorijevanje i koroziju. Potreban je za život gotovo svih živih bića na Zemlji. Stvaraju ga biljke u procesu fotosinteze, ali ga i same troše za disanje, mada ne toliko koliko ga proizvedu fotosintezom. Za disanje biljke uzimaju kisik direktno iz zraka ili resorpcijom iz vode (rastvoreni kisik). U visokim koncentracijama kisik je za većinu živih bića otrovan. Metastabilni, vrlo reaktivni alotropski oblik kisika sa tri atoma kisika naziva se ozon.
Stabilni izotopi su mu 16O, 17O i18O
Istorija
Švedsko-njemački hemičar Carl Wilhelm Scheele 1774. i engleski hemičar Joseph Priestley 1771., nezavisno jedan od drugog, otkrili su i izolirali kisik u sklopu proučavanja procesa sagorijevanja.
Od kamenog doba do srednje vijeka, vatra je za ljude bila vrlo značajna, kao dar neba. Preko pojave vatre nastala su različita vjerovanja počev od prirodnjačkih antičkih filozofa do alhemičara. Vatra je bila jedan od osnovih sastojaka u učenju o četiri osnovna elementa. U 17. vijeku nastalo je vjerovanje o postojanju jednog lahkog tajanstvenog sastojka ili supstance. Ovaj flogiston je navodno izlazio iz gorućeg materijala, tako da se toplota smatrala materijom. Švedsko-njemački apotekar Carl Wilhelm Scheele izveo je eksperimente tako što je zagrijavao mangan dioksid ili kalijum permanganat sa koncentriranom sumpornom kiselinom (vitriol) čime je dobio bezbojni gas. Ovaj gas je podržavao sagorijevanje te ga je Scheele nazvao goreći zrak ili po porijeklu vitriol-zrak. Otkrio je i pojavu da se obični zrak sastoji iz ovog kisika i pokvarenog zraka. Potpuno nezavisno od njega, engleski hemičar Joseph Priestley je dvije godine kasnije zagrijavanjem živa oksida također dobio kisik. Britanac je svoja zapažanja objavio 1774. godine, dok je Scheele objavio svoju knjigu Chemische Abhandlung von der Luft und dem Feuer tek 1777. godine.
Otkrićem kisika i dalje nije bio poznat njegov značaj prilikom sagorijevanja. Francuz Antoine Lavoisier je tokom svojih ekperimenata pronašao da se pri sagorijevanju ne oslobađa nikakav flogiston, već da se veže kisik. Pomoću vaganja proizvoda sagorijevanja pronašao je da materijal ne postaje lakši nego teži. Uzrok dodatne težine tokom procesa sagorijevanja bilo je vezivanje kisika. Tada se smatralo da je kisik osnovni sastojak za pravljenje kiselina. Zbog toga je i nazvan oxygenium (onaj koji gradi kiseline), a naziv je predložio Lavoisier 1779. godine. Zapravo su neorganske kiseline sadržavale kisik rastvaranjem nemetalnih oksida u vodi.
Halogeni elementi, poput hlora i broma dugo vremena su smatrani oksidima nekog nepoznatog elementa. Kasnije je otkriveno da je vodik odgovoran za kiseli karakter. Naučnici Karol Olszewski i Zygmunt Florenty Wróblewski su prvi uspjeli dobiti tečni kisik 1883. godine.
Na Zemlji
lijevo|thumb|200px|[[Feldspat]] Kisik je najčešći i najrasprostranjeniji element na Zemlji. Osim u atmosferi, ima ga i vezanog u litosferi, rastvorenog u hidrosferi i biosferi. Kisik ima maseni udio u Zemljinoj kori oko 50,5% (do dubine od 16km, uključujući hidrosferu i atmosferu). U zraku kisik ima maseni udio od 23,16 %, a po zapremini na njega otpada 20,95 %. Kao sastavni dio vode na njega otpada 88,8 %, dok ga u morskoj vodi ima samo 86 % , jer se u njoj nalaze rastvorene velike količine soli koje ne sadrže kisik (poput obične morske soli).
Najviše kisika na Zemlji je sadržano u brojnim hemijskim spojevima. U Zemljinoj kori, pored vode, gotovo svi minerali i stijene sadrže neki od spojeva kisika. Među najvažnije minerale koji sadrže kisik ubrajaju se silikatni kao što su feldspati, olivini i drugi; karbonatni poput kalcijum karbonata u krečnjaku i oksidi kao silicijum dioksid u kvarcu.
Seligenstadt
Zeligenštat je grad u njemačkoj saveznoj državi Hesen. Jedno je od 13 opštinskih središta okruga Ofenbah. Prema procjeni iz 2010. u gradu je živjelo 20.221 stanovnika. Posjeduje regionalnu šifru (AGS) 6438013.
Kiseonik
Na Zemlji
U elementarnom stanju kisik je vezan u obliku molekule O2 u gasnom stanju je u atmosferi i otopljen u vodama. Količina relativno reaktivnog elementarnog kisika dugoročno je konstantna, jer biljke koje proizvode kisik u procesu fotosinteze otpuštaju otprilike onoliko kisika, koliko aerobna živa bića koriste za disanje zajedno sa kisikom koji se potroši za druge procese oksidacije ili sagorijevanja. Bez ovog biološkog ciklusa, kisik bi se nalazio isključivo u svojim spojevima, tako da elementarni kisik postoji u dinamičkoj ravnoteži. Razvoj koncentracije kisika u Zemljinoj atmosferi je detaljnije obrađen u članku razvoj Zemljine atmosfere. U malehnim količinama u atmosferi se nalazi i alotropska modifikacija elementarnog kisika poznatog kao ozon O3.
Seligenstadt
Geografski i demografski podaci
mini|levo|250px|Položaj grada u okrugu Ofenbah Zeligenštat se nalazi u saveznoj državi Hesen u okrugu Ofenbah. Grad se nalazi na nadmorskoj visini od 109–118 metara. Površina opštine iznosi 30,8 km². U samom gradu je, prema procjeni iz 2010. godine, živjelo 20.221 stanovnika. Prosječna gustina stanovništva iznosi 655 stanovnika/km².
Kiseonik
U svemiru
U svemiru, kisik je, nakon vodonika i helijuma, treći najčešći element. Maseni udio kisika u Sunčevom sistemu iznosi oko 0,8% (što odgovara brojnom udjelu atoma od oko 500 ppm). Kisik nije nastao tokom primordijalne nukleosinteze, ali jeste u ogromnim zvijezdama putem 3α-procesa helija u velikim količinama. U tom procesu se iz tri jezgra atoma helija stvarao 12C, koji se kasnije sa još jednom jezgrom helija spajao u 16O. Kisik 18O je nastao putem fuzije jezgre 4He sa jezgrom 14N. Također i u takozvanim zvijezdama glavnog niza poput Sunca, kisik igra vrlo važnu ulogu pri dobijanju energije. U CNO-ciklusu, kisik predstavlja međuproizvod nuklearnih reakcija, pri čemu djeluje kao katalizator hvatajući protone iz jezgra 12C, čime nastaju jezgra 4He (alfa čestice). U ekstremno teškim zvijezdama u kasnoj fazi njihovog razvoja dolazi do nuklearne fuzije kisika, pri čemu kisik služi kao gorivo za nuklearne reakcije kojima nastaju još teža jezgra atoma.
Većina bijelih patuljaka, koji po današnjem stanju teorije predstavljaju ishod razvoja 97% svih zvijezda, sastoji se, pored helija i ugljika, velikim dijelom i iz kisika.
Fizičke
Trojna tačka kisika se nalazi na 54,36 K (−218,79 °C) i 0,1480 kPa. Kritična tačka se nalazi pri pritisku od 50,4 bara i temperaturi od 154,7 K (−118,4 °C). Kritična gustoća iznosi 0,436 g/cm3.
Kisik u vodi nije mnogo rastvorljiv. Rastvorljivost zavisi od pritiska i temperature. Raste sa padom temperature i povećanjem pritiska. Pri 0 °C i parcijalnim pritiskom kisika od 212 hPa u čistoj vodi se rastvara 14,16 mg/l kisika.
thumb|lijevo|Kisik u cijevi za pražnjenje U spektralnoj cijevi sa pražnjenjem u gasu kisika molekularne orbitale kisika se uzbuđuju do emisije svjetlosti. Uslovi pod kojima se ovo odvija su pritisak od oko 5–10 mBar, visoki napon električne struje od 1,8 kV, jačina struje od 18 mA i njena frekvencija od 35 kHz. Rekombiniranje ioniziranih molekula gasa emitira se karakterističan spektar boja spontane emisije. Pri tome se samo manjim dijelom, a uslovljeno dotokom i dodavanje energije, reverzibilno stvara i ozon.
Hemijske
Kisik reagira direktno sa većinom hemijskih elemenata. Postoji samo nekoliko izuzetaka, naročito među nemetalima i plemenitim metalima. Sa azotom, kisik reagira samo pod posebnim uslovima, i to za vrijeme munja ali je njihovo spajanje moguće i u motorima sa unutrašnjim sagorijevanjem. Fluor sa kisikom gradi spoj dikiseonik diflour (O2F2) samo na vrlo niskim temperaturima i pod električnim pražnjenjem. Najplemenitiji metal zlato, hlor, brom i jod kao i plemeniti gasovi ne reagiraju direktno sa kisikom. Drugi plemeniti metali poput platine i srebra vrlo slabo reagiraju sa kisikom.
Elementarni, gasoviti kisik je dosta inertan, mnoge se reakcije sa njim pri normalnim uslovima gotovo ne odvijaju ili se odvijaju vrlo sporo. Razlog za to leži da je kisik metastabilan i da su reakcije kinetički onemogućene drugim supstancama. Da bi se pokrenule reakcije sa takvim kisikom potrebno je dovesti veliku energiju aktivacije ili su neophodni neki vrlo reaktivni radikali. Ova barijera se može preći povećanjem temperature, svjetlošću ili katalizatorom (poput platine). Osim toga kod mnogih metala reakcija je onemogućena, jer je materijal prekriven tankim slojem metalnog oksida i stoga je pasiviziran. Kod nekih reakcija kao što je eksplozivna reakcija sa vodonikom, dovoljno je samo nekoliko radikala da bi došlo do reakcije, nakon čega dolazi do mehanizma lančane reakcije. Mnogo oksidativniji od gasovitog kisika, i pored niskih temperatura, je kisik u tečnom stanju. U njemu se vrlo lahko gradi reaktivni singletni kisik. Također za razliku od vode i vodene pare mnoge oksidacije sa kisikom se odvijaju mnogo lakše.
Reakcije sa kisikom su gotovo uvijek redoks reakcije, u kojima kisik po pravilu uzima dva elektrona i tako se reducira do oksida. Zbog toga se element ubraja u oksidaciona sredstva. Često ove reakcije, zbog velike energije rešetki i veza koja se oslobađa, protiču uz snažno oslobađanje toplote. Također postoje i eksplozivne reakcije, kao što je reakcija praskavog gasa ili eksplozija prašine nastala zapaljenjem isitnjenih materijala u zraku ili čistom kisiku.
Izotopi
Najčešći stabilni izotop kisika je 16O (99,76 %), a stabilni su još i izotopi 18O (0,20 %) i 17O (0,037 %). Osim stabilnih izotopa poznato je još 13 nestabilnih, radioaktivnih nuklida od 12O do 28O koji se mogu dobiti samo vještački. Njegovo vrijeme poluraspada iznosi uglavnom samo nekoliko milisekundi do sekundi, od čega izotop 15O ima najduže vrijeme poluraspada od 2 minute i često se koristi za tomografiju emisijom pozitrona.
Kao jedini stabilni izotop, rijetki 17O ima spin jezgre od 5/2 i može se upotrebljavati za ispitivanja putem nuklearne magnetne rezonance (NMR).
U medicini
Korištenje kisika u humanoj medicini podliježe zakonskim regulativima i strogoj kontroli. U mnogim zemljama, poput Njemačke, boce kisika sa označene bijelom bojom, napunjene medicinskim kisikom važe za gotovo medicinsko sredstvo, tj. gotov lijek. Kod njegove upotrebe važno je obratiti pažnju kod pacijenata sa hroničnim oboljenjem pluća, koji pate od povećanog parcijalnog pritiska CO2. Kod takvih pacijenata može zbog naglog prekomjernog dotoka kisika doći do takozvane CO2 narkoze i do prestanka disanja.
U tehnici
Industrijski, kisik se najčešće koristi u metalurgiji za proizvodnju sirovog željeza i čelika, kao i za rafiniranje bakra. Čistiji kisik ili zrak obogaćen kisikom služi za postizanje viših tempertura, a s druge strane za uklanjanje viška ugljenika, silicijuma, mangana i fosfora iz sirovog čelika, koji oksidiraju i uklanjaju se. Čistiji kisik u odnosu na obični zrak ima prednosti što se u rastopljenu sirovinu ne unosi dušik. Dušik ima negativan uticaj na mehaničke karakteristike čelika. U hemijskim procesima kisik se koristi najviše za oksidaciju različitih osnovnih materijala, kao što se olefinska oksidacija etena u etilen oksid te djelimična (parcijalna) oksidacija teškog lož-ulja (teškog mazuta) i uglja. Osim toga, kisik je neophodan i za dobijanje vodika i sintetskog gasa, kao i za proizvodnju sumporne i dušične kiseline. Oksidacijom sa kisikom dobijaju se vrlo važni proizvodi hemijske industrije poput acetilena, acetaldehida, sirćetne kiseline, vinilacetata i hlora.
Različiti gorivi gasovi (propan, vodonik, etin i drugi) tek nakon miješanja sa kisikom dostižu dovoljno visoku temperaturu sagorijevanja dajući vreli plamen bez čađi, a koristi se za autogeno zavarivanje i tvrdo lemljenje ili topljenje i obrađivanje stakla. Nakon zagrijavanja i paljenja slijedi i siječenje betona sa samogorivim oksigenskim kopljem (termalnim kopljem) čime se može samo oštrim mlazom kisika rezati i željezo.
Kisik se može pretvoriti i u ozon, kao oksidacijsko sredstvo u gorivim ćelijama i u poluprovodničkoj tehnici. U raketnoj tehnologiji tečni kisik se koristi kao oksidacijsko sredstvo a označava se skraćenicom LOX (po engleskom nazivu: liquid oxygen).
Postupak sa gasom
Upotreba kiseonika pod pritiskom i upotreba tečnog kiseonika podležu posebnim propisima i mjerama zaštite.
Nije dozvoljen kontakt kiseonika sa organskim materijalima. Za tečni kiseonik se preporučuju austenitni čelnici, aluminijum i legure, bakar i legure. Dozvoljena je upotreba fluornih polimera (teflon). Za gasoviti kiseonik je pod određenim uslovima dozvoljena primjena ugljeničnih lako legiranih čelika i legura bakra i aluminijuma.
Ozon u prirodi i njegovo dobivanje (stvaranje)
Ozon (O3) je plavkasti plin karakterističnog prodornog mirisa, koji je jako oksidacijsko sredstvo, zbog čega se pare alkohola zapale. Dobio je ime po grč. riječi ozein, što znači; onaj koji miriše. Kisik se u prirodi, osim u obliku dvoatomne molekule, javlja i kao troatomna molekula O3. Kisik (O2) i ozon (O3) su alotropske modifikacije kisika.Altropskaa modifikacija je pojava da se neki isti element javlja u vise oblika zbog nacina na koji se vezuje. Kiseonik ima kovalentnu dvostruku nepolarnu vezu,a ozon trostruku kovalentnu vezu.
Ozon je alotropska modifikacija kisika čije se molekule sastoje od tri kisikova atoma. Obje veze između atoma kisika su jednako dugačke, što upućuje na to da u molekuli ozona ne postoji dvostruka veza, nego da jedan elektronski par istodobno okružuje jezgre sve tri jezgre. Prema tome, u molekuli ozona postoje delokalizirani elektroni.
Rezonancijske strukture označavaju samo jednu vrstu molekula s delokaliziranim elektronima, a ne smjesu strukturno različitih molekula koje brzo prelaze jedna u drugu.
Kada ljeti, nakon olujnog pljuska s grmljavinom, osvane vedar i sunčan dan, osjeti se miris "svježeg zraka". To je miris ozona u vrlo malim koncentracijama. Miris ozona osjeti se u zraku već pri volumnom udjelu 1ppm.
Ozon u prirodi nastaje u nižim slojevima atmosfere (troposferi) i u višim slojevima atmosfere (stratosferi; gdje ga najviše i ima - na visini 20 - 25 km od tla). U stratosferi nastaje iz elementarnog kisika. On apsorbira ultraljubičasto zračenje koje dolazi sa Sunca i čije je djelovanje štetno za žive organizme. Bez stratosferskog ozona, život na Zemlji ne bi bio moguć. Količina ozona u troposferi u prvih 5km inad tla stalno raste, što je posljedica povećanja prometa i industrije.
Razna tehnološka dostignuća (npr. mlazni zrakoplovi), kao i uporaba novih organskih tvari, uzrokovali su smanjenje koncentracije ozona. Posljedica toga je razrjeđivanje ozonskog sloja, odnosno, kako je to slikovito nazvano, stvaranje "ozonskih rupa". Prve rupe su otkrivene iznad Antarktike 1985 godine.
Ozon se općenito dobiva međusobnom rekacijom atomnog i molekulnog kisika. Za dobivanje atomnog kisika treba dovesti energiju najčešće u obliku UV-zračenja ili visokog izmeničnog napona. U laboratoriju se dobiva u ozonizatorima električnim izbijanjem u atmosferi kisika.
Smjesa u cijevi ozonizatora se hladi, jer se dobiveni ozon brzo raspada. U smjesi dobivenoj u ozonizatoru je volumni udio ozona 15%. Čist ozon može se dobiti ukapljivanjem dobivene smjese tekućim zrakom i frakcijskom destilacijom.
Osim u ozonizatoru (koji se pojnajčešće koristi za pročiščavanje rijeka), ozon se u laboratoriju može dobiti reakcijom kalijevog permanganata i koncentrirane sumporne kiseline.
Međunarodni dan ozona se obilježava 16. rujna.
Uporaba ozona
Ozon je štetan za zdravlje jer nadražuje dišne organe, veće koncentracije izazivaju krvarenje iz nosa i glavobolju, a mogu izazivati i smrt. Poslije fluora je najjače oksidacijsko sredstvo, pa se na tom svojstvu osniva njegova uporaba. Služi za sterilizaciju vode, operacijskih, kino i sportskih dvorana (za ubijanje mikroorganizama), zatim u farmaceutskoj, kozmetičkoj, tiskarskoj industriji te u industriji papira, tekstila i umjetnih materijala.
1987.g. donesen je Montrealski protokol - sporazum kojim se zemlje potpisnice obvezuju na smanjenje uporabe freona za 50%.
Freon
Freoni su fluorirani i klorirani derivati jednostavnih ugljikovodika, koji oštećuju ozon. Kao sintetski spojevi dobiveni su još 1928. godine. Lako se proizvode i nisu izravno štetni na ljudsko zdravlje, nisu korozivni, a vrlo su postojani. Imaju široku primjenu, npr. u rashladnim uređajima, hladnjacima, te kao potisni plinovi u sprejevima.
Pošto su nereaktivni i hlapljivi, godinama difundiraju u sve više slojeve atmosfere do stratosfere. Iz molekula freona, djelovanjem sunčeve svjetlosti, oslobađaju se atomi klora. Atom klora reagira s molekulom ozona, pri čemu nastaju kisik i reaktivni klorov (II) oksid, nazvan i "dimeći pištolj". Njegovom reakcijom s atomom kisika, atom klora se ponovo oslobađa i niz reakcija se ponavlja. Tako samo jedan atom klora može razoriti nekoliko tisuća molekula ozona.
U navedenim reakcijama atom klora mogao bi se smatrati katalizatorom koji višestruko ubrzava raspad ozona.
Čak i kada bi se potpuno obustavila upotreba freona, bilo bi potrebno stotinjak godina da nestanu iz atmosfere.
Voda
Najrasprostranjeniji spoj kisika na zemlji je voda.
Voda je prisutna u svakom organizmu i nužna je za život svih živih bića. Voda je reaktant, ali i produkt u mnogim reakcijama. Reagira s nekim metalima i nemetalima, kao i s njihovim oksidima.
Iako je voda dobro otapalo za mnoge soli, samo s nekima i reagira.
Voda ima osobinu da lako otapa mnoge tvari, pa tako, u svom kružnom toku u prirodi, voda otopi dio tvari sa kojima se susretne bez obzira na to da li su te tvari krute, tekuće ili plinovite. Voda koja ima male količine otopljenih tvari naziva se meka voda, a voda koja sadrži veće količine otopljenih minerala naziva se tvrda voda.
Laboratorijsko dobivanje i kemijska svojstva kisika
Kisik se u laboratoriju može dobiti iz spojeva bogatih kisikom koji ga relativno lako otpuštaju.
Zagrijavanjem kalijevog permanganata nastaje kisik (koji se dokazuje tinjajućom triješčicom). Kalijev permanganat se razlaže na kisik, manganov(IV) oksid i kalijev manganat (K2MnO4).
2 KMnO4(s) --> K2MnO4(s) + MnO2(s) + O2(g)
Osim iz kalijeva permanganata kisik možemo dobiti termičkihm raspadom i nekih drugih spojeva, primjerice kalijeva klorata (KClO3), kalijeva nitrata (KNO3), živina(II) oksida (HgO).
a) Zgrijavanjem kalijeva klorata razvija se kisik, čije se nastajanje ubrzava dodatkom katalizatora manganova(IV) oksida.
2KClO3(s) --->(MnO2)---> 2 KCl(s) + 2 O2(g)
b) Sumpor gori na zraku plavičastim plamenom, a u čistom kisiku intezivnim plavim plamenom.
S(s) + O2(g) ---> SO2(g)
Nastali sumporov(IV) oksid ima kisela svojstva, što dokazuje promjena boje indikatora.
3 Fe(s) + 2 O2(g) --> Fe3O4(s)
Produkt gorenja je složeni željezov oksid FeO x Fe2O3.
U čistom kisiku procesi oksidacije i izgaranja napreduju brže i burnije nego s kisikom iz zraka. Na sličan način se može objasniti i zašto ljudi ne mogu živjeti u čistom kisiku. Udisanjem zraka u kojem je O2 = 21%, reakcije oksidacije u organizmu odvajaju se sporije, što odgovara našem metabolizmu. Osim gorenja i disanja, značajna reakcija s kisikom je korozija, osobito metala. Kisik zbog velike reaktivnosti, osim s navedenim elementima, reagira i s većinom nemetala i metala.
Industrijsko dobivanje kisika
Laboratorijski načini dobivanja kisika preskupi su za industrijske potrebe, pa se u tu svrhu kisik dobiva iz dviju vrlo pristupačnih i jeftinih sirovina - zraka i vode.
Iz zraka se dobiva kontinuiranom frakcijskom destilacijom tekućeg zraka, budući da su vrelišta dušika (N2 = -196°C) i kisika različita. Najprije se iz zraka uklone (zrak se očisti) prašina, ugljikov(IV) oksid, vlaga i druge primjese, pa se zatim ukapljuje najčešće u Lindeovim postupkom kojim se mogu postići temperature niže od -200°C.
U Lindeovu se uređaju zrak najprije komprimira. Pri tome se zagrije pa se hladi vodom. Prolaženjem kroz prigušeni ventil naglo se širi i još jače ohladi. Tako ohlađeni ekspandirani zrak vraća se u kompresor i usput u izmjenjivaču topline hladi zrak koji će se tek ekspandirati. Prije ponovnog ulaska u kompresor dovodi se potrebna količina novog zraka. Proces se ponavlja dok se zrak ne ohladi dovoljno da se ukaplji (-200°C).
Dobiveni tekući zrak dovodi se u kolonu za frakcijsku destilaciju, koja se grije odozdo, pa tekući zrak počinje isparavati. Kako je dušik hlapljiviji sastojak, pare tekućeg zraka koje se kreću prema vrhu kolone obogaćuju se dušikom, dok se tekući kisik kao teže hlapljiv sastojak spušta niz kolonu u pri dnu odvodi iz kolone.
Ovim se postupkom ne dobiju odmah čisti kisik i dušik, jer dobivene frakcije uvijek sadrže plemenite plinove. Za dobivanje vrlo čistog kisika, kao i za dobivanje plemenitih plinova, svaku frakciju valja ponovo nekoliko puta frakcijski destilirati.
Nešto skuplji (i zato rjeđi) način dobivanja kisika je elektroliza vode. Pritom se na anodi dobiva potpuno čist kisik. Primjenjuje se kad je uz kisik potreban i vodik ili tamo gdje ima dovoljno jeftine električne energije.
Distribucija
Najčešće se isporučuje u čeličnim sudovima - bocama, pod pritiskom od 150 bara. Boce su pojedinačne ili u baterijama - paletama sa zajedničkim ventilom za punjenje i pražnjenje, u baterijama sudova - boca trajno ugrađenim na transportno vozilo ili u tečnom agregatnom stanju specijalnim transportnim vozilima do rezervoara korisnika kiseonika.
E948
E948 je kod za aditiv kisik u hrani.
Kružni tok kisika
Život na Zemlji rezultat je evolucije temeljene na Sunčevoj energiji, prisutnosti elementarnog kisika i njegovih spojeva ugljikova(IV) oksida i vode. Vjerojatno je sav elementarni kisik prisutan u atmosferi nastao fotosintezom. Iako se stalno troši za životne procese organizama koji dišu, za gorenje i idustrijske procese, njegov je volumni udio u zraku stalan. Dakle, uspostavljena je prirodna dinamička ravnoteža - njegov kružni tok.
Poliamin oksidaza (formira propan-1,3-diamin)
Poliamin oksidaza (formira propan-1,3-diamin) (, MPAO, kukuruzna PAO) je enzim sa sistematskim imenom spermidin:kiseonik oksidoreduktaza (formira propan-1,3-diamin). Ovaj enzim katalizuje sledeću hemijsku reakciju
Kiseonik
Kružni tok kisika
Kružni tok kisika je složen, jer se kisik u prirodi osim elemenataran, javlja i u vrlo mnogo kemijskih spojeva. Pojednostavljeno ga možemo opisati kao proces u kojem sudjeluju biljke, životinje i čovjek sa svojim aktivnostima te Sunčeva energija.
Samo zračni omotač Zemlje s volumnim udjelom kisika od 21% sadrži nepredočive količine od oko 1 200 000 milijardi tona slobodnoga kisika (1,2 x 1014 t).
Poliamin oksidaza (formira propan-1,3-diamin)
Produkti ove reakcija se ne mogu direktno konvertovati u druge poliamine, te se smatra da ova klasa oksidaza učestvuje u terminalnom katabolizami poliamina.
Dolanjski Jarak
Dolanjski Jarak je naseljeno mjesto u Republici Hrvatskoj u Zagrebačkoj županiji.
Zemljopis
Administrativno je u sastavu Jastrebarskog. Naselje se proteže na površini od 0,43 km².
Stanovništvo
Prema zadnjem popisu stanovništva iz 2001. godine Dolanjski Jarak broji 44 stanovnika koji žive u 15 kućanstava. Gustoća naseljenosti iznosi 102,33 st./km².
Modena, Pennsylvania
Modena je grad u američkoj saveznoj državi Pensilvanija.
Demografija
Po popisu iz 2010. godine broj stanovnika je 535, što je 75 (-12,3 %) stanovnika manje nego 2000. godine.
741 Botolphia
Ekscentricitet orbite iznosi 0,068, inklinacija (nagib) orbite u odnosu na ravan ekliptike 8,413 stepeni, a orbitalni period iznosi 1639,275 dana (4,488 godine). Apsolutna magnituda asteroida je 10,40 a geometrijski albedo 0,139.
Asteroid je otkriven 10. februara 1913. godine.
740 Cantabia
740 Cantabia je asteroid glavnog asteroidnog pojasa sa prečnikom od približno 90,90 km. Afel asteroida je na udaljenosti od 3,397 astronomskih jedinica (AJ) od Sunca, a perihel na 2,699 AJ.
Ekscentricitet orbite iznosi 0,114, inklinacija (nagib) orbite u odnosu na ravan ekliptike 10,836 stepeni, a orbitalni period iznosi 1944,261 dana (5,323 godina). Apsolutna magnituda asteroida je 8,97 a geometrijski albedo 0,055.
Asteroid je otkriven 10. februara 1913. godine.
Papa Silvestar I
Silvestar I. je bio trideset i treći papa, nasljednik Miltijada, od 31. siječnja 314. do 31. prosinca 335. Bio je prvi papa koji je na papsko prijestolje stupio nakon Milanskog edikta kojom je legalizirano kršćanstvo u Rimskom Carstvu. Pontifikat, koji je trajao 21 godinu, 11 mjeseci i jedan dan, odnosno 8005 dana je osmi po dužini u cijeloj historiji papinstva, te se tokom njega odigrao niz važnih događaja za historiju kršćanstva. O samom Silvestru se, međutim, zna relativno malo. Liber pontificalis navodi da je bio sin Rimljanina po imenu Rufin (Rufinus), kao i da mu je car Konstantin Veliki darovao zemlju i novac za izgradnju i obnovu crkava.
Za vrijeme Silvestrovog pontifikata su u Rimu sagrađene neke od najpoznatijih rimskih crkava - Bazilika sv. Ivana Lateranskog, Santa Croce in Gerusalemme i Stara bazilika svetog Petra u Rimu. Također je održan i Prvi nikejski sabor, na kome Silvestar nije sudjelovao, ali je poslao dva izaslanika po imenu Vit i Vicentije, koji su odobrili njegove odluke.
Silvestrovo ime se kasnije povezivalo uz legendu o Konstantinovoj darovnici i tzv. Simahovske krivotvorine.
Katoličko spomendan mu je 31. prosinca, posljednjeg dana u godini, koji se po njemu naziva i Silvestrovo. Njegove relikvije nalaze se u crkvi sv. Silvestra u Rimu.
Pesnica (općina)
Općina Pesnica je jedna od općina u Republici Sloveniji.
Solms
Zolms je grad u njemačkoj saveznoj državi Hesen. Jedno je od 23 opštinska središta okruga Lan-Dil. Prema procjeni iz 2010. u gradu je živjelo 13.511 stanovnika. Posjeduje regionalnu šifru (AGS) 6532021.
Pesnica (općina)
Naselja u općini
Dolnja Počehova, Dragučova, Drankovec, Flekušek, Gačnik, Jareninski Dol, Jareninski Vrh, Jelenče, Kušernik, Ložane, Mali Dol, Pernica, Pesnica pri Mariboru, Pesniški Dvor, Počenik, Polička vas, Polički Vrh, Ranca, Ročica, Slatenik, Spodnje Dobrenje, Spodnje Hlapje, Spodnji Jakobski Dol, Vajgen, Vosek, Vukovje, Vukovski Dol, Vukovski Vrh, Zgornje Hlapje, Zgornji Jakobski Dol
Tom Skerritt
Thomas Roy "Tom" Skerritt (25.8. 1933.-) je Emmyjem nagrađen američki glumac koji je od početka karijere 1962. godine imao 40 filmskih i više od 200 televizijskih nastupa.
Tom Skeritt je odrastao u Detroitu, u porodici poduzetnika Roya i domaćice Helen Skeritt. Tamo je završio srednju školu Mackenzie, a potom pohađao Wayne State University i Univerzitet Južne Kalifornije.
Skerritt je godine 1962. imao filmski debi u filmu War Hunt, kao i televizijski debi u seriji Combat!. Slijedio je niz uglavnom manjih uloga, od kojih se najviše ističu zlosretni kapetan Dallas u SF-filmu Alien, te komodor Mike "Viper" Metcalf u filmu Top Gun.
Skerritt živi u državi Washington.
Charles Emmett Mack
Charles Emmett Mack (25. novembar 1900 – 17. mart 1927) je bio američki filmski glumac iz nijeme ere. Pravo ime mu je bilo Charles Emmett McNerney, a rodio se u Scrantonu u Pensilvaniji. Karijeru je započeo 1916. i nastupio u ukupno 17 filmova. Bio je jedan od štićenika uglednog sineasta i filmskog pionira D. W. Griffitha. Nedugo nakon što je potpisao ugovor sa studijem Warner Brothers, Mack je poginuo u automobilskoj nesreći dok se vozio na trkalište kako bi snimio scenu za film The First Auto (1927).
Road to Avonlea
Put za Ejvonli je serija fokusirana na dečije likove kao i njihovu porodicu.]] Put za Ejvoli je televizijska serija koja je prikazivana u Kanadi i SAD između 1989 i 1996. Ona je ko-produkcija između kanadske kompanije "Kevin-Saliven" i Dizni kanala. Snimljena je po knjigama čuvene kanadske spisateljice Lucy Maud Montgomery, autora priče Ana iz Zelenih zabata, koje je kompanija Saliven predhodno adaptirala u mini seriju Ana iz Zelenih zabata snimljen 1985, a koja je doživela i nastavak 1987 kao Ana iz Ejvonlija.
Uprkos tome što je radnja serije Put za Ejvonli postavljena na ostrvu Princ Edvard, serija je snimljena u Uksbridžu, blizu Ontarija dok je enterijer sniman u Torontu. Serija je postala jedna od najpopularnijih Kanadskih serija i doživela je brojne nagrade, kao i više sezona snimanja, tako da su brojni likovi dece odrasli praveći tu seriju.
U Americi, naslov je bio pojednostavljen u Ejvonli, i više epizoda je bilo preimenovano i izmešano. Kada je serija izašla na DVD-ju, naslov je opet bio izmenjen od Put za Ejvonli do Priče iz Ejvonlija.
Serija prati mali izmišljeni gradić Ejvonli, na ostrvu Princ Edvard, ranih godnina 20. veka (1903-1912). Na samom početku, tamo biva poslata 11-godišnja bogata naslednica iz Montreala Sara Stenli (Sarah Polley) i od strane svog bogatog oca da bi živela kod dve svoje tetke na selu, Heti i Olivije King, da bi bila bliže famili njene pokojne majke. Serija je tada bila fokusirana na Sarin život odrastanje kod tetki, da bi se kasnije priča razvijala i prikazivala život cele porodice King. Kasnije sezone serije prikazivali su i ostale stanovnike Ejvonlija koji su bili povezani sa porodicom King, dok je Sarah Polley kasnije i napustila serije, ali ne potpuno zato što se par puta pojavljivala kao gost (npr. u poslednjoj epizodi).
Sporedni likovi
Tokom serije pojavjuljuje se dosta poznatih ličnosti u vidu gostiju kao što su Fej Danavej, Širli Daglas, Kristofer Lojd, Kristofer Riv, i drugi.
Lake Grove, New York
Lejk Grouv je grad u američkoj saveznoj državi Njujork.
Demografija
Po popisu iz 2010. godine broj stanovnika je 11.163, što je 913 (8,9 %) stanovnika više nego 2000. godine.
Neecha Nagar
Predstavlja adaptaciju istoimene priče Hayatule Ansarija, koja je, pak, bila inspirirana znamenitom dramom Na dnu ruskog pisca Maksima Gorkog. Radnja je smještena u sirotinjsku četvrt gdje bogati, ali beskrupulozni vlasnik stambenih zgrada stanarima namjerno odbija omogućiti dovod pitke vode, i to samo zato da bi ih prisilio da koriste zagađenu vodu i razbole se te im potom naplaćivao troškove liječenja u vlastitoj bolnici.
Neecha Nagar je nastao kao produkt nastojanja Ananda i nekolicine njegovih kolega, okupljenih u ljevičarski kružok Indian People's Thetare Association (IPTA) da se, u predvečerje nezavisnosti, počnu baviti ozbiljnim društvenim problemima, odnosno promoviraju socijalizam. Neecha Nagar je prikazan na prvom kanskom filmskom festivalu gdje je dobio Zlatnu palmu zajedno sa još nekoliko istaknutih filmova u tadašnjem svijetu. Historičarima je zanimljiv kao jedan od prvih pokušaja indijskih sineasta da realističnim i društveno angažiranim pristupom odbace eskapizam i druge bollywoodske konvencije, odnosno preteča kasnijeg pokreta poznatog kao Parallel Cinema.
Ponte Gorzone, Padova
Ponte Gorzone je naselje u Italiji u provinciji Padova, u regiji Veneto.
Prema proceni iz 2011. u naselju je živelo 274 stanovnika. Naselje se nalazi na nadmorskoj visini od 4 m.
Avarska nekropola
Avarska nekropola ili Čelarevo je arheološki lokalitet u blizini istoimenog grada, južno od Bačke Palanke. Nalazište, koje je datirano u kraj VIII i početak IX veka, obuhvata naselje sa nekropolom u kojoj je otkriveno oko 650 grobova koji su pripadali trima različitim etničkim grupacijama. Sam lokalitet se danas nalazi pod zaštitom države kao arheološko nalazište od izuzetnog značaja, ali se i pored toga zemlja sa tog prostora koristi za izradu opeke, čime se direktno ugrožava samo nalazište.
Opis lokaliteta
Istraživanja lokaliteta su započeta 1972. godine, na mestu koje se nalazi 500 metara severno od leve obale Dunava i na njemu je otkrivena nekropola sa oko 650 grobova koji su pripadali trima različitim narodima koji su na tom prostoru živeli istovremeno. Uz sam Dunav, otkriveni su tragovi naselja koje se pružalo dužinom od 4 kilometra, a u njegovom sklopu je otkriveno i nekoliko zlatarskih radionica. Na osnovu analize pronađenih ostataka, grobovi, a samim tim i sam grad, su datirani na kraj VIII i početak IX veka.
Narod šamanističkog verovanja (Avari) je pravio grobove pravougaonog oblika sa ravnim dnom u koji je pokojnik sahranjivan bez ili u sanduku, dok su mu pod noge smeštane zdele sa hranom i pićem. U sklopu ove grupe grobova, izdvajaju se grobovi u kojima su sahranjivani konjanici. U njima su pored samog pokojnika, pronađeni ostaci ritualno žrtvovanog konja, pokojnikov bogato ukrašeni kožni pojas i oprema za jahanje (sedlo i bogato ukrašen oglav).
Narod judaističkog verovanja (Hazari) je pravio grobove sa nišama koji su označavani rimskim opekama na kojima su urezivane menore, etrozi i lulavi. Pronađeno je i nekoliko natpisa, koji su protivmačeni kao Jehuda ili Jahve i Izrael.
Sloveni su pravili plitke grobove u kojima su pronađeni skromniji grobni prilozi u odnosu na one koji su pripadali drugim dvema grupama. Među ovom grupom grobova pronađene su i urne u kojima su se nalazili spaljeni ostaci pokojnika.
C13H16ClNO
Molekulska formula C13H16ClNO se može odnositi na:
Kneževići (Šipovo)
Kneževići su naseljeno mjesto u Bosni i Hercegovini u opštini Šipovo koja pripada entitetu Republika Srpska. Na popisu stanovništva 1991. u njemu je živjelo 89 stanovnika.
Kalijum kanrenoat
Kalijum kanrenoat je organsko jedinjenje, koje sadrži 22 atoma ugljenika i ima molekulsku masu od 396,562 Da.
Tangshenozid I
Tangshenozid I je organsko jedinjenje, koje sadrži 29 atoma ugljenika i ima molekulsku masu od 678,633 Da.
Aminodezoksihorizmatna lijaza
Aminodezoksihorizmatna lijaza (, enzim X, 4-amino-4-dezoksihorizmat lijaza, 4-amino-4-dezoksihorizmat piruvat-lijaza) je enzim sa sistematskim imenom 4-amino-4-dezoksihorizmat piruvat-lijaza (formira 4-aminobenzoat). Ovaj enzim katalizuje sledeću hemijsku reakciju
Ovaj enzim je piridoksal-fosfatni protein.
Iran
Iran (perzijski: ايران [Irān]), službeno: Islamska Republika Iran (perz. جمهوری اسلامی ایران [Džomhūrī-je Islāmī-je Īrān]), država je u jugozapadnoj Aziji. Naziv Iran odomaćen je još od starog vijeka dok se na međunarodnoj sceni počeo aktivnije koristiti od 1935. godine kada je potisnuo evropski egzonim Perziju. Danas se nazivi Iran i Perzija koriste kao sinonimi u kulturološkom smislu, dok se u službenom političkom kontekstu koristi isključivo naziv Iran.
Na teritoriju Irana nastale su neke od najstarijih civilizacija u ljudskoj historiji. Prve države pojavile su se s Elamitima početkom 3. milenija pne., dok današnji etnojezični oblik poprimaju dolaskom iranskih naroda u 2. mileniju pne. Iranska nacija oblikuje se oko 625. pne. nastankom Medijske Monarhije koju kasnije na starovjekovnoj političkoj sceni nasljeđuju dinastije iranskih Ahemenida, helenističkih Seleukida, te iranskih Parta i Sasanida. Sredinom 7. vijeka nastupa arapsko osvajanje Irana i se islam počinje širiti na uštrb zoroastrizma. Iransko stanovništvo u konačnici je islamizirano tokom vladavina domaćih dinastija Tahirida, Bujida, Safarida i Samanida koje su povratile iransku nezavinost. Srednji vijek obilježava procvat iranske književnosti, filozofije, medicine, astronomije, matematike i umjetnosti zbog čega Iran postaje glavnim žarištem islamskog svijeta. Iranski identitet zadržan je i tokom vladavina stranih turkijskih i mongolskih dinastija Seldžuka odnosno Ilhanida i Timurida koji su preuzeli perzijski jezik i kulturu. Prekretnica u iranskoj historiji nastupa oko 1500. godine kada je osnovana Safavidska Monarhija za vrijeme kojeg šijitski islam 12 imama postaje službenom religijom zemlje. Iranska ustavna revolucija iz 1906. godine urodila je stvaranjem prvog nacionalnog parlamenta u okvirima ustavne monarhije, dok je sadašnji politički sustav islamske republike plod iranske revolucije iz 1979. godine. Prema ustavu iz 1979. godine, iranski politički sustav sastoji se od više isprepletenih upravnih tijela poput parlamenta, predsjednika, vijeća stručnjaka i vrhovnog vođe. Iran je jedan od osnivača Ujedinjenih naroda, pokreta nesvrstanih, Organizacije islamske konferencije i Organizacija zemalja izvoznica nafte.
Etimologija
Za vladavine Ahemenida (550. - 330. pne.), Perzijanci su svoju regiju zvali Parsa po imenu kraljevstva Kira Velikog koji je pripadao perzijskom plemenu, a danas se to ime može naći u oblicima Fars ili Pars, što je ime jedne pokrajine u Iranu. Sveukupno područje države naseljeno iranskim plemenima zvalo se Arijanam, a ta riječ potječe iz arijskog izraza koji znači plemenit. U partskom periodu (248. pne. - 224.) Arijanam je preoblikovano u Arijan te se s vremenom razvilo u izraze Iranšaher i Iran do sasanidskog perioda.
Historija
mini|desno|400px| [[Geografija Irana|Geografsko rasprostiranje Irana kroz historiju s pripadajućim političkim žarištima]] Iranska historija jedna je od najstarijih na svijetu uzimajući u obzir sve parametre: Uz sve navedeno, imperijalni status historijskog Irana kroz stari, srednji i novi vijek rezultirao je političkim protezanjem preko većih dijelova današnje Jugozapadne, Centralne i Južne Azije, povremeno i Sjeverne i Istočne Afrike, te Jugoistočne Evrope, ostavljajući pritom snažan kulturni pečat. Za razliku od drugih dijelova Bliskog Istoka, Iran je jedina zemlja koja se kroz historiju oduprla helenizaciji, arabizaciji, turkizaciji i evropskoj kolonizaciji.
Prahistorija
Na području Irana, točnije u Horasanu, nađeni su ostaci ljudskog djelovanja još iz doba donjeg paleolitika, od kojih najstariji datiraju i do 800.000 godina. Na sjeverozapadu zemlje, u području Kaspijskog jezera, nađeni su ostaci ekonomske aktivnosti iz razdoblja mezolitika. Neolitička nalazišta svjedoče o poljoprivrednom djelovanju prije oko 6000 do 7000 godina u dolini Gorgana, u Tureng-Tapeu, Jarim-Tapeu i u središtu zemlje, u Sialku II (blizu Kašana). Predmeti od bakra i oslikane keramike iz brončanog doba (prije 4000 godina) pronađeni su u Suzi (pokrajina Huzestan) i Tape-Sialku. Arheološkim istraživanjima tek se sad počinju upoznavati vrlo stare civilizacije koje su ovdje gradile gradove prije 5000 godina.
Stari vijek
Početkom 3. milenija pne., u Suzi se javlja oblik pisma koji je vjerojatno nastao iz starog sumeranskog pisma. Elam (prije kojeg je postojala protoelamitska civilizacija) postalo je nova regionalna snaga u jugozapadnom Iranu te svojevrsna konkurencija susjednim državama Babilonije i Asirije. Tek u drugom mileniju pne. na iransku visoravan dolaze iranski narodi iz Centralne Azije. Sredinom 7. vijeka pne. Medijci okupljeni u plemenima na sjeveru i sjeverozapadu zemlje postaju samostalna regionalna sila i osnivaju Medijsku Monarhiju. Krajem istog vijeka Medijci i Babilonci oslobađaju se Asiraca zauzimanjem Ninive 612. pne. U ovom razdoblju izvori spominju Kira I., kralja Anšana i unuka Ahemena, po kojem je nazvana prva dinastija Perzijske Monarhije.
Ahemenidska dinastija
Ahemenidi su stvorili veliki imperij koji se protezalo od Indije do Egipta, a koje je bilo organizirano u satrapije povezane velikom mrežom cesta. Kirov cilindar prvi je pisani trag neke deklaracije o ljudskim pravima iz vremena Kira II.. Ahemenidska dinastija izgradila je važne gradove kao što su Pasargad, Perzepolis, Suza i Ekbatana. Njihova vladavina u Zapadnom svijetu najpoznatija je po ratovima protiv Grka. Ahemenidska Monarhija doživljava pad početkom 4. vijeka pne. te ga 330. pne. osvaja Aleksandar Makedonski.
Partska dinastija
mini|250px|desno|[[Bamska citadela, sagrađena 500. pne.]] Partska Monarhija osnovana je 247. pne., a njihovi vladari smatrali su se nasljednicima Ahemenida. Monarhiju je osnovao Arsak, poglavar iranskog plemena Parni, nakon što je osvojio tadašnju seleukidsku satrapiju Partiju. Parni su se tada stopili s domaćim Partima, a Arsak je također osnovao znamenitu arsakidsku dinastiju, te se njegova država ponekad naziva i Arsakidska Monarhija. Slabljenjem seleukidske moći, Partska Monarhija se nametnula kao vodeća sila Bliskog Istoka, te je na vrhuncu moći uz teritoriju današnjeg Irana sadržavalo i Mezopotamiju, Armeniju, južnu obalu Perzijskog zaljeva, te velike dijelove Centralne i Južne Azije. Partska Monarhija objedinjavala je elemente iranske i helenističke kulture što se najbolje očituje u političkoj upravi. Partska Monarhija, koja je povremeno vodila ratove s rimskom državom na zapadnim granicama, srušena je godine 226. u pobuni vazala na jugozapadu Irana čime se izdiže nova, Sasanidska Monarhija.
Sasanidska dinastija
mini|250px|desno|[[Sasanidska Monarhija|Sasanidski reljef, prikaz Šapura I.]] Sasanidi su bili prvi koji su vlastitu državu oslovljavali endonimom koji nepromijenjenim do današnjeg dana - Iran-šahr ili Erān-šahr (perzijski: ايرانشهر, Iranska domovina). Oni su vladali jednim od najvažnijih razdoblja iranske historije te su ostvarili brojna dostignuća na svim područjima. Posebno su utjecali na rimski svijet, budući da su dva imperija bila neprestano u ratu. Njihov kulturni utjecaj dosegnuo je i Zapadnu Evropu, Afriku, Kinu i Indiju te se nastavio i u islamskom razdoblju.
Srednji vijek
Vjekovni ratovi s Rimljanima doveli su do iscrpljenja obje starovjekovne supersile što je išlo na ruku Arapima ujedinjenim pod islamom koji započinju masovne vojne pohode. Osvajanje Irana počelo je 637. godine s Abu Bekrom. Nakon opsade Ktezifonta, glavnog grada imperija, muslimani pobjeđuju sasanidsku vojsku kod Nihavanda 642. godine. Nakon toga Iranom se počeo širiti islam koji je postao većinskom religijom tri vijeka kasnije odnosno tokom vladavine domaće dinastije Samanida. Iran je islamiziran, ali nikad nije arabiziran, za razliku od drugih krajeva koje je osvojio kalifat. Perzijanci su značajno pridonijeli islamu na kulturnoj, političkoj i religijskoj razini.
U 8. vijeku, u Horasanu se prihvaća disidentska šijitska doktrina te se događa odavajanje od arapske dominacije. Pobunom je svrgnuta dinastija Omejida te ju je u Bagdadu zamijenila Abasidska dinastija, 748. godine. Moć kalifâ ubrzano se smanjuje te u Iranu nastaju mnoge jake regionalne dinastije između 820. i 1005., od kojih iznimno Samanidi. Oni su se sukobljavali s Bagdadom te u mnogočemu obogatili intelektualni život. Osim klasične arapske kulture, podupirali su perzijsku književnost i jamčili zaštitu misliocima. Od 962. dinastija Gaznavida iz Gaznija vlada Horasanom, te Pandžabom. U ovo vrijeme, pod zaštitom Mahmuda Gaznija, Firdusi piše „Šahnamu” (Knjiga kraljeva), epsku pjesmu s pričama iz perzijske mitologije.
Seldžuci dolaze u regiju u 11. vijeku te pobjeđuju Gaznavide pa Samanide, a u Iranu se događa kulturna i naučna renesansa. Napravljena je promatračnica u Isfahanu, gdje je Omar Hajam stvorio novi, perzijski kalendar s prijestupnim godinama koji je i danas u uporabi. Ovo je razdoblje također bilo vrlo plodno za mnoga umjetnička dostignuća.
Nakon vladavine Seldžuka, Iranom upravljaju manje lokalne dinastije prije dolaska Mongola pod vodstvom Džingis-kana, 1219. godine. Invazija je poprilično oštetila zemlju i stanovništvo. Uništenjem brojnih sustava za navodnjavanje uništena je i mreža nastambi. Uništene gradove zamjenjuju izolirane oaze, a broj stanovnika pada te se stanovništvo tribalizira. Manje lokalne dinastije vladaju područjem nakon kraja prvog mongolskog razdoblja u 1335. godini.
Vrlo brzo zbiva se ponovna invazija, u kojoj Timur potpuno osvaja Iran te postaje vladar 1381. godine. Timuridska Monarhija traje do 1507. godine kada uzbečki Šajbanidi zauzimaju Samarkand, dok se istovremeno u iranskom Azarbajdžanu uzdiže domaća dinastija Safavida koja centralizira iranske teritorije.
Safavidska i afšaridska dinastija
mini|250px|desno|[[Safavidska Monarhija|Safavidski vladarski dvor]] Iransko stanovništvo preobratilo se na imamitski šijizam u 16. vijeku, za vrijeme Ismaila I., prvog safavidskog vladara. Ovo preobraćenje izvršeno je zbog suprostavljanja dominaciji sunitskih Otomanskih Turaka, kako bi se stvorio jedinstven religijski identitet. Preobraćenje je bilo obvezno, pod prijetnjom smrću.
Vrhunac safavidske vladavine bio je za vrijeme šaha Abasa I. Velikog, za čijeg se vremena dogodila centralizacija i opći napredak zemlje. Ovo je bilo zlatno doba i za umjetnost i trgovinu. Invazijom afganskih plemena u Iran 1722. godine započela je silazna putanja safavidskog razdoblja. Nakon pada zadnjeg safavidskog vladara 1735., godinu poslije Tahmasp Koli iz plemena Afšar istjeruje Paštunce i preuzima vlast pod imenom Nader-šah. Za vrijeme njegove vladavine vraćen je cijeli teritorij Irana te su krenuli vojni pohodi u Indiju. Njegova vladavina nije dugo trajala te je 1747. godine ubijen u zavjeri.
Zandijska i kadžarska dinastija
Za vladanja njegovih nasljednika Fateh Ali-šaha, Muhamed-šah i Nasrudin-šaha, u zemlji je obnovljen red, stabilnost i jedinstvo. Trgovci i vjerski vođe postaju važni članovi društva u ovo vrijeme. Zbog slabosti središnje vlasti, velike kolonijalne sile, ruska i britanska, zahvaljujući vojnoj i tehnološkoj moći, počinju dominirati iranskom ekonomijom i miješati se u unutarnje poslove države. Ipak, unatoč Velikoj igri, Iran je sačuvao nezavisnost i nikad nije koloniziran.
Ustavna revolucija i modernizacija Irana
mini|desno|200px|Skupina revolucionara u [[Tabrizu]] Prvi pokušaji modernizacije zemlje dogodili su se za vrijeme Nasrudin-šaha. Reforminan je porezni sustav, pojačana kontrola nad administracijom te razvijena industrija i trgovina. Smanjio se strani utjecaj, kao i utjecaj šijitskog svećenstva. Narodna želja za promjenama dovela je do ustavne revolucije 1906. godine. Iran je postao prva bliskoistočna zemlja koja je revolucijom dobila ustav. Prvim svjetskim ratom povećan je utjecaj Britanaca, koji su već dotad bili zainteresirani za naftu pronađenu 1908. godine u Huzestanu. Pokušali su nametnuti anglo-perzijski dogovor 1919. godine, koji je parlament odbio. mini|lijevo|170px|[[Reza-šah]] Nešto poslije državnim udarom smijenjena je vlast u korist časnika Reza-šaha, koji četiri godine poslije postaje Reza-šah Pahlavi. Uz pomoć snažne i centralizirane vlade počinje modernizacija Irana: razvijanje teške industrije, veliki infrastrukturni projekti, gradnja nacionalne željeznice, stvaranje javnog nacionalnog obrazovnog sustava, reforma pravosuđa (dotad pod kontrolom svećenstva), stvaranje iranskog građanskog zakonika, poboljšanje zdravstvenog sustava, itd. Posebna prava koja su dodjeljena strancima za vrijeme Kadžara ukinuta su kako bi se smanjila ovisnost i njima, što se posebno odnosilo na Veliku Britaniju i Rusiju. Dana 21. 3. 1935. međunarodna zajednica na Reza-šahov zahtjev službeno je odlučila prestati rabiti milenijski egzonim Perzija odnosno počela je oslovljavati zemlju s Iranom (endonimom nepromjenjenim od sasanidske epohe). Zabrana nošenja marama za žene, kao i obveza oblačenja na „zapadnjački” način za muškarce, uvedena je iste godine.