cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Patagonija
Geologija
Prema glavnim karakteristikama Patagonija je izgleda bila deo anktartičkog kontinenta, čija nepromenljivist je vrlo skorog porekla, što je dokazano nedavnim očiglednim izronjavanjem ostrvaca oko Chiloé, i opštim karakterom pampaskih formacija. Neki od rtova Chiloé se još zovu huapi, araukanianska reč za „ostrvo“, što se možda može prihvatiti kao čuvanje uspomene na vreme kada su oni u stvari bili još ostrva. Oni se sastoje od šljunka, s velikim, mahom zaobljenim belucima, peska i vulkanskog pepela, potpuno istog oblika koji se javlja i u patagonijskom platou. Na osnovu istraživanja pampaskih formacija očito je da se zemlja provincije Buenos Aires prostirala dalje na istok, a da su napredovanje mora i nalazišta slane vode nastala nakon njegovog povlačenja, formirajući neke od nizija koje se pojavljuju u priobalju i unutrašnjosti pampasa, mnogo skoriji fenomeni. Izvesne kupe šljunka, koje potiču od stena različitih od onih u susednim brdima, kakve su primećene na atlantskoj obali u istoj provinciji, a povećavaju se u količini i veličini prema jugu; izgleda da nagoveštavaju da su se kupe šljunka, koje danas pokrivaju tako veliki deo patagonijske teritorije, do nedavno prostirale dalje na istok, preko zemlje koja koja je dans iščezla pod morem, dok su druga morska nalazišta duž iste obale pretvorena u zalive za vreme kasnijeg napredovanja mora. Pored toga postoje na okolnoj obali nalazišta vulkanskog pepela, a okean je izbacio na obalu blokove bazaltne lave, što je sve verovatno nastalo kao posledica erupcija podmorskih vulkana danas ugašenih. Jedna činjenica, međutim, koja očevidno s velikom sigurnošću dokazuje donedavno postojanje danas izgubljene zemlje, je prisustvo ostataka pampaskih sisara u pleistocenskim naslagama u zalivu Puerto San Hulian i u provinciji Santa Kruz. Životinje su besumnje došle na ovo područje sa istoka; nije verovatno da su se spustile sa severa preko platoa koji je u to vreme bio ispresecan velikim rekama i pokriven ledenim pločama. S izuzetkom otkrića na ostrvcu Ultima Esperanza, koja je u tesnoj vezi s atlantskom dolinom Rio Galjegosa, ni jedan od ovih ostataka nije pronađen u andskom području.
Stanovništvo i površina
Stanovništvo = 1.740.000 (podaci iz 2001).
Površina = 787,000 \hbox{km}^2
Klima
Klima je manje oštra nego što su rani putnici pretpostavljali. Istočna strana je toplija od zapadne, naročito leti, jer ogranak istočne ekvatorske struje protiče kraj obale, dok zapadnu obalu zapljuskuje hladna struja. Na Puerto Montu, ostrvcu iza ostrva Chiloé srednja godišnja temperatura je 11 °C a prosečne ekstremne temperature su 25.5 °C −1.5 °C, dok je na Baija Blanka na atlantskoj obali na severnoj granici Patagonije godišnja temperatura 15 °C s mnogo većim ekstremima. Na Punta Arenasu, na krajnjem jugu, srednja temperatura je 6 °C a prosečni ekstremi 24.5 °C i −2 °C. Preovlađujući vetrovi su zapadni, a zapadna strana ima mnogo više padavina nego istočna; tako su u Puerto Montu prosečne godišnje padavine 2,46 m, ali u Baija Blanka one su 480 mm. U Punta Arenasu iznose 560 mm.
Fauna
thumb| Gvanako, puma, zoro ili Brazilska lisica (Canis azarae), zorino ili Mephitis patagonica (vrsta tvora) i tuko-tuko ili Ctenomys niagellanicus (glodar) su najkarakterističniji sisari patagonijske ravnice. Gvanako luta u krdima, a sa pticom rea (Rhea americana, ređe Rhea darwinii) predstavlja glavno sredstvo opstanka za domoroce, koji ih love na konjima, uz pratnju pasa i pomoću bolas (naročito oružje od kamenova povezanih kožnom vrpcom). Ptičji svet je često izvanredno bogat. Karančo ili soko-lešinar (Polyborus tharus) je jedan od karakterističnih zanimljivosti patagonijskog pejzaža; prisustvo dugorepih zelenih papagaja (Conurus cyanolysius) daleko na jugu na obalama moreuza privlačilo je pažnju ranih moreplovaca; a kolibri se može videti kako leti usred snežne mećave. Od mnogih vrsta vodenih ptica dovoljno je pomenuti flaminga, brdsku gusku, a na moreuzu neobičnu morsku patku.
Prva ljudska naselja
Ljudska naselja u ovom području datiraju hiljadama godina unazad, a neki rani arheološki nalazi u južnom delu potiču iz 10. milenijuma pne., mada se kasnija nalazišta iz 8. milenijuma mnogo sigurnije prepoznaju. Ovo područje je izgleda bilo neprekidno nastanjeno od tih vremena, raznim kulturama i naizmeničnim talasima migracije, čiji detalji su i dalje jedva istraženi.
Među urođeničkim narodima su i Teuelće, koji su bili skoro istrebljeni posle prvih susreta s Evropljanima.
Prvi Evropljani: 16. i 17. vek
Alkazava Sotomajor, kome je u ime kralja Španije darovana zapadna Patagonija, bio je prvi Evropljanin koji je prešao veliku patagonijsku ravnicu i, zbog pobune svojih ljudi, možda nije prešao preko Anda da bi stigao na čileansku stranu.
Pedro de Mendoza, kome je zemlja potom darovana, doživeo je da otkrije Buenos Aires, ali ne i da nastavi istraživanja ka jugu. Alonzo de Kamargo (1539), Huan Ladriljeros (1557) i Urtado de Mendoza (1558). pomogli su da se upozna zapadna obala, a putovanje ser Frensisa Drejka 1577. niz istočnu obalu, pa kroz moreuz uzvodno pored Čilea i Perua bilo je zapamćeno iz više razloga; ali geografija Patagonije najviše duguje Pedru Sarmijento de Gamboa (1579–1580), koji se posvetio naročito jugozapadnom području i sačinio pažljiva i tačna snimanja terena. Španska vlada je zanemarila naselja koja je on otkrio u Nombre de Dios i San Felipe i kasnije su bila u tako jadnom stanju da ih je Tomas Kavendiš, koji ih je posetio 1587, nazvao Puerto Hambre – Luka gladi.
Distrikt u susednom Puerto Deseado, koji je istražio engleski istraživač Džon Dejvis, osvojio je ser Džon Narboro u ime engleskog kralja Čarlsa II 1669.
Patagonijski divovi: rane evropske percepcije
Prema Antoniju Pigafeti, jednog od malobrojnih preživelih iz Mageljanove ekspedicije i njegovoj hronici, Mageljan je dao ime "Patagão" (ili Patagoni) stanovnicima na koje je naišao, a ime "Patagonija" čitavoj oblasti. Iako Pigafetine beleške ne opisuju kako je to ime nastalo, kasnije popularne interpretacije veruju da izvor reči znači 'zemlja velikih stopala'. Ova etimologija je, međutim, nepouzdana.
thumb|310px|right|Patagonski urođenici u blizini [[Mageljanov moreuz|Mageljanovog moreuza (iz 1840-ih); iz knjige "Voyage au pole sud et dans l'Oceanie ....." grancuskog istraživača Žil Dimon d’Urvija.]] Najveće interesovanje u Pigafetinim beleškama izazvali su susreti s lokalnim stanovnicima, za koje je on tvrdio da su visoki osam do dvanaest stopa —"...tako visoki da smo im dosezali samo do pojasa"—, otud kasnija ideja da Patagonija znači "velika stopala". Ova tobožnja rasa patagonijskih divova ili Patagonaca ušla je u opšta evropska shvatanja o ovoj malo poznatoj i dalekoj zemlji, da bi bila podgrevana kasnijim izveštajima drugih ekspedicija i slavnih istraživača poput Drejka, koji su potvrđivali ovakve vesti. Rane karte Novog sveta ponekad su dodavale legendu regio gigantum ("područje džinova") području Patagonije. Od 1611. patagonijski bog Setebos je postao poznat kao izazivač oluja.
Ovakav opšti utisak i verovanja potrajali su sledećih 250 godina, a 1767. senzacionalno su podgrejani kada je objavljena jedna „zvanična“ (ali anonimna) beleška sa nedavnog putovanja oko sveta komodora Džona Bajrona brodom „Delfin“. Bajron i posada proveli su neko vreme na obali, a publikacija (Put oko sveta na brodu Njegovog veličanstva „Delfin“ ) je izgleda pružila dokaz o postojanju divova; publikacija je preko noći postala bestseler, hiljade primeraka je prodato željnoj publici, a druge ranije beleške o Patagoniji su žurno ponovo štampane (čak i one u kome se divoliki narod uopšte ne pominje).
Međutim, „patagonijska groznica“ je naprasno prestala samo nekoliko godina kasnije, kada je objavljena jedna trezvena i analitička beleška. Godine 1773. Džin Hokesvort je u ime Admiraliteta objavio pregled dnevnika poznatih engleskih istraživača južne hemisfere, uključujući u dnevnike Džejmsa Kuka i Džona Bajrona. U ovoj publikaciji, na osnovu zvaničnih brodskih dnevnika, postalo je jasno da ljudi koje je Bajronova ekspedicija srela nisu bili viši od 6 stopa i 6 inča, možda visoki ali svakako ne džinovi. Interes je naglo splasnuo, iako je svest i verovanje u ovaj mit opstalo čak do 20. veka.
Ekspanzija i istraživanja – 18. i 19. vek
U drugoj polovini 18. veka saznanja o Patagoniji su dalje uvećana putovanjima već pomenutog Džona Bajrona (1764–1765), Semjuela Volisa (1766, na istom brodu Delfin i Luja Antoana de Bugenvila (1766). Tomas Fokner, jezuita koji je skoro četrdeset godina živeo u ovim područjima, objavio je svoj Opis Patagonije (1774); Fransesko Vijedma osnovao je El Karmen, Antonio stigao kopnom do Anda (1782); a Basilio Viljarino je išao uzvodno Rio Negrom (1782).
Ekspedicije brodova Adventure (1826–1830) i Beagle (1832–1836) pod komandom Filipa Parkera Kinga i Roberta Ficroja bile su od prvorazredne važnosti. Ova druga zapamćena je jer je u njoj bio i Čarls Darvin; ništa međutim nije istraživano u unutrašnjosti zemlje izuzev 320 km na putu za Santa Kruz.
Kapetan Džordž Čovort Musters je 1869 lutao u društvu s grupom Teuelća čitavom dužinom zemlje od moreuza do Manzenarosa na severozapadu, i sakupio obilje informacija o narodu i njegovom načinu života.
Godine 1885. rudarska istraživačka ekipa pod vođstvom rumunskog pustolova Juliusa Popera iskrcala se u južnoj Patagoniji u potrazi za zlatom, koje su pronašli posle putovanja na jug do Ognjene zemlje. Njihov primer sledili su i drugi istraživači.
Derek Jacobi
Sir Derek George Jacobi, CBE (rođen 22. oktobra, 1938, engleski glumac i reditelj, proglašen vitezom 1994. godine za svoj doprinos pozorištu. Pored britanskog, Jacobi je nosilac i danskog viteškog ordena.
Biografija
Rođen je u Londonu, kao jedino dete u radničkoj porodici. Sa osamnaest godina dobio je stipendiju za školovanje na Cambridgeu, gde se bavio istorijom. U to vreme na univerzitetu sa njim su bili i Ian McKellen (koji je bio zaljubljen u njega ) i Trevor Nunn. Za vreme boravka na Cambridgeu glumio je u mnogim predstavama, uključujući i Hamleta, sa kojom je išao na turneju po Švajcarskoj, gde je sreo Richarda Burtona. Zbog odličnog izvođenja ''Edwarda II pozvan je da se priključi pozorištu Birmingham Repertory Theatre odmah po diplomiranju.
Jacobi je brzo privukao pažnju i Laurence Olivier ga je pozvao u London, gde je Jacobi bio jedan od osam osnivača Royal National Theatre-a, iako je u to vreme bio relativno nepoznat. Glumio je Laerta u Hamletu, prvoj predstavi novo pozorišta, zajedno sa Peterom O'Toolom, 1963. godine, a Olivier mu je dao ulogu Cassija u njegovom Othellu (1965) i Andreja u Three Sisters (1970).
Posle osam godina provedenih u Nacionalnom teatru, Jacobi odlazi 1971. i počinje da glumi u drugačijim ulogama i medijima. Godine 1972. glumi u BBC seriji Man of Straw, u režiji Herberta Wisea.
Iako je bio poznat pozorišnoj publici, pravu popularnost stiče tek 1976. godine ulogom cara Klaudija u BBC seriji ''I, Cloudius. Zahvaljujući svojoj međunarodnoj popularnosti, Jacobi je 1977. godine napravio turneju sa predstavom Hamlet po Engleskoj, Egiptu, Australiji, Japanu i Kini. Bio je pozvan da nastupa i u zamaku Kronborg, poznatijem pod imenom Elsonor, u kome se radnja Hamleta odigrava. Godine 1978. snimio je u BBC produkciji šekspirovog Richarda II sa Sir Johnom Gielgudom i Dame Wendy Hiller.
Godine 1980. snimi je Hamleta u BBC produkciji, pojavio se po prvi put na Broadwayu u predstavi The Suicide, a od 1982. do 1985. pridružio se grupi Royal Shakespeare Company gde je istovremeno igrao Benedika u Much Ado about Nothing (nagrađen Tonyjem), Peospera u The Tempest i naslovne uloge u Peer Gyntu i Cyrano de Bergerac''u. Godine 1986. po prvi put se pojavljuje u West Endu u kome igra Alan Turinga u Breaking the Code. U West Endu je tokom 1988. glumio naslovne uloge u Richardu II i Richardu III.
Godine 2001. osvojio je nagradu Emmy ispevajući svoj background kao šekspirijanskog glumca u sitcomu Frasier, epizoda The Show Must Go Off, u kojoj glumi najgoreg šekspirijanskog glumca na svetu.
Jacobi je nastavio da igra u Šekspirovim dramama, kao što je film Kennetha Branaghe Henry V, kao i u Hamletu u produkciji Renaissance Theatre Company. Glumio je u Macbethu u Londonu i u Stratfordu. Godine 1996. glumio je još jednom u Hamletu u režiji Branaghe. Glumio je u filmu Love is the Devil Johna Mayburyja u kome igra slikara Francis Bacona.
Privatni život
Jacobi i njegov partner Richard Clifford su u martu 2006. sklopili istopolno registrovano partnerstvo posle 27 godina zajedničkog života.
Antony and the Johnsons (album)
Antony and the Johnsons je prvi album grupe Antony and the Johnsons, objavljen 1998. godine za Durtro. Album je ponovo objavljen sa etiketom Secretly Canadian, 2000. i 2004. godine. Sve pesme na albumu napisao je Antony Hegarty.
Casa Serena, Imperia
Casa Serena je naselje u Italiji u provinciji Imperia, u regiji Ligurija.
Prema proceni iz 2011. u naselju je živelo 168 stanovnika. Naselje se nalazi na nadmorskoj visini od 210 m.
Alkibijad
thumb Alkibijad je rođen oko 450. pne. u Atini; umro je 404. pne. u Melisi (Melissa), mala Azija današnja Anatolija u zapadnoj Turskoj.
Alkibijad je bio atinski državnik i vojskovođa, koji je kroz njegov oportunizam i željom za vlašću doprineo do atinskog poraza u peloponeskom ratu, koji je trajao od (431. pne. pa do 404. pne.) Alkibijad potiče iz jedne velike Atinske otmene familije, sa majčine strane bio je jedan Alkmeonide (jedna stara aristokratska familija u Atini).
NBC Sunday Showcase
Sunday Showcase je američka igrana TV-serija koja se od 1959. do 1960. emitirala na programu NBC-ja i sastojala od polusatnih epizoda nepovezanih zapleta, a koji su po žanru bile i drama i komedija.
Alkibijad
Nakon smrti njegovog oca 447. pne. rastao je Alkibijad u kući kod njegovog strica Periklea, (koji je takođe bio državnik), gde je ponekad bio podučavan od strane Sokrata. Nakon smrti Kleona probio se Alkibijad u sam vrh radikalnih demokrata, i vodio je jednu politiku koja je imala cilj da izolira Spartu.
Njegov politički protivnik bio je Nikija, koji je nakon smrti Periklea preuzeo vođstvo desničarskih demokrata i u Peloponeskom ratu se trudio da uspostavi mir između Atine i Sparte, pri čemu je doprineo da se usvoji po njemu nazvani ugovor «Nikijski Mir». Alkibijadu je takođe uspelo da nagovori Atinjane da odustanu od tog ugovora.
415. pne. kreće Alkibijad u takozvanu «Sicilijansku Ekspediciju» protiv Sirakuza, ta Sicilijanska ekspedicija završila se sa porazom Atinske vojske, što dovodi do preokreta u Peloponeskom ratu, u korist Sparte. Nakon jednog zločina nad kipom boga Hermesa koji se verovatno lažno pripisuje Alkibijadu, morao je da pobegne za Spartu.
Spartancima izdaje ratni plan Atinjana i potpomaže u stvaranju alijanse između Sparte i Sirakuza, koji su pobedili Atinu.
U Atini je za tu izdaju osuđen u begstvu na smrtnu kaznu, a sva njegova imovina je zaplenjena. Ponovo se pomirio sa Atinom i više puta je postavljan na vrh Atinske vojske. 411. pne. pobeđuje protiv Spartanaca kod Abidosa.
407. pne. vraća se nazad za Atinu, gde je sa velikim oduševljenjem dočekan i oslobođen od svih optužbi, ponovo je proglašen za vođu Atinske vojske. 406. pne. nakon jednog poraza vojske u njegovom odsustvu a pod vođstvom njegovog zamenika protiv Persije, ponovo je proteran i povlači se na svoje imanje u Trakiji, kasnije beži od Spartanaca za Persiju. 404. pne. pod nalogom Sparte je ubijen.
Ogliastro, Salerno
Ogliastro je naselje u Italiji u provinciji Salerno, u regiji Campania.
Prema proceni iz 2011. u naselju je živelo 56 stanovnika. Naselje se nalazi na nadmorskoj visini od 10 m.
Sunday Showcase
Sunday Showcase se može odnositi na:
Hualampamo, Santiago Astata
Hualampamo je naselje u Meksiku, u saveznoj državi Oaxaca, u opštini Santiago Astata.
Prema proceni iz 2014. godine u naselju je živelo 53 stanovnika. Naselje se nalazi na nadmorskoj visini od 78 m.
Adipostatin A
Adipostatin A je organsko jedinjenje, koje sadrži 21 atom ugljenika i ima molekulsku masu od 320,509 Da.
Lorano, Massa e Carrara
Lorano je naselje u Italiji u provinciji Massa e Carrara, u regiji Toscana.
La Joya de Manzanillo, Zitácuaro
La Joya de Manzanillo je naselje u Meksiku, u saveznoj državi Michoacán, u opštini Zitácuaro.
Prema proceni iz 2014. godine u naselju je živelo 505 stanovnika. Naselje se nalazi na nadmorskoj visini od 2203 m.
Ivan Novak
Dr. Ivan Novak (Macinec, 1884. - Čakovec, 1934.), hrvatski pravnik, publicist, književnik i političar. Kao narodni preporoditelj najzaslužniji je za oslobođenje i priključenje Međimurja Hrvatskoj, nakon što je u više dužih razdoblja tijekom nekoliko prethodnih stoljeća povremeno bilo pod ugarskom upravom.
Biografija
Istaknut borac za hrvatsku nacionalnu ideju u Međimurju. Bio je organizator vojnog pohoda hrvatske vojske za oslobođenje od Mađara i priključenje matici zemlji 24. prosinca 1918. godine. Njegovom je zaslugom Međimurje doživjelo svoj povijesni Badnjak 1918. godine, kada je izbavljeno od mađarske vlasti te se vraća matici Hrvatskoj.
Dr. Ivan Novak je bio prvi građanski povjerenik za Međimurje. Organizirao je cjelokupni javni, gospodarski i politički život u Međimurju, te mu dao snažni hrvatski pečat.
Dana 9. siječnja 1919. na trgu ispred franjevačke crkve u Čakovcu održana je javna opća skupština. Na toj skupštini donijeta je Rezolucija o odcjepljenju Međimurja od mađarske države.
Tom Rezolucijom kao i narodnim pjesmama Međimurja zabilježenim u zbirkama Dr. Vinka Žganca u Trianonu se dokazivalo da u Međimurju ne žive Mađari nego Hrvati čemu svjedoči i ovaj citat:
Godine 1998., dakle na osamdesetu godišnjicu pripojenja Međimurja Hrvatskoj tadašnji zamjenik župana Međimurske županije Dragutin Lesar daje prijedlog ''obilježavanja 80. godišnjice pripojenja Međimurja Hrvatskoj'' Skupštini Međimurske županije koja ga i prihvaća.
Tom je prilikom na grob Dr. Ivana Novaka i njegove supruge Mile vraćen spomenik u obliku lava, djelo kipara Frana Kršinića dovršeno 1935. godine kojeg su pripadnici mađaronske ekstremeističke organizacije „Štuka“ srušili, po jednim 1941., a po drugim izvorima 1942. godine.
Opština Bran, Brașov
Bran je opština u Rumuniji u okrugu Brašov.
Opština se nalazi na nadmorskoj visini od 771 m.
Nueva Primavera, Tamuín
Prema proceni iz 2013. godine u naselju je živelo 1278 stanovnika. Naselje se nalazi na nadmorskoj visini od 48 m.
Opština Lerdo, Durango
Lerdo je opština u Meksiku, u saveznoj državi Durango.
Prema proceni iz 2013. godine u opština je živelo 20132 stanovnika. Opština se nalazi na nadmorskoj visini od 1305 m.
Herbarij
thumb|280px|Herbarijski arak, Vitellaria paradoxa zapadnoafrička biljka Herbarij (lat. herbarium) je zbirka prešanoga sušenog bilja. Biljke se lijepe na listove papira (herbarijske arke) i razvrstavaju po vrstama, rodovima i porodicama. Uz svaku biljku se na herbarijskom arku nalaze naziv herbarijske zbirke, latinsko ime biljke, nalazište, tj. mjesto gdje je biljka ubrana, zatim stanište, tj. ekološke značajke nalazišta, datum sakupljanja, ime sakupljača i ime onoga tko je biljku odredio (determinirao), a mogu biti navedeni i drugi važniji podatci.
Povijest
Početkom 16. stoljeća Luca Ghini, profesor botanike sa Sveučilišta u Bologni, počeo je sušiti biljke pod pritiskom i sakupljati ih u zbirku - herbarij. Vrlo brzo tu su tehniku prihvatili botaničari širom Europe i svijeta pa je do danas nezamjenjiva u čuvanju i proučavanju biljnog materijala. Ako se herbarij pravilno čuva i održava, može trajati neograničeno. Tako su najstarije zbirke starije od 500 godina, a još su u itekako upotrebljivom obliku. Herbarijske zbirke vrlo su bitan komparativni materijal u mnogim taksonomskim i florističkim i geobotaničkim istraživanjima, pa se najčešće nalaze uz botaničke institucije i prirodoslovne muzeje.
Herbariji u institucijama
Tri najstarija herbarija na svijetu nalaze se u Kasselu (Njemačka) iz 1569., Bologni (Italija) iz 1570. i Baselu, (Švicarska) iz 1588. Neki od najvećih herbarija su Muséum National d'Histoire Naturelle u Parizu (Francuska) s 10 500 000 primjeraka, Komarov Botanical Institute u Sankt Peterburgu (Rusija) i Conservatoire et Jardan Botanique u Ženevi (Švicarska) s više od 5 000 000 primjeraka.
U Hrvatskoj postoji nekoliko važnijih herbarija, od kojih su najveći Herbarium Croaticum (herbarij Botaničkog zavoda Prirodoslovno-matematičkog fakulteta u Zagrebu) i Herbarij Ive i Marije Horvat. U Hrvatskoj ima nekoliko herbarijskih zbirki. Najveća je u Botaničkom zavodu Prirodoslovno-matematičkoga fakulteta u Zagrebu. Uspostavljen je 1880. a sastoji se od dva dijela: hrvatski herbarij (Herbarium Croaticum), u kojem je zastupljena pretežito hrvatska flora, s oko 180 000 primjeraka i opći herbarij (Herbarium generale) s oko 100 000 biljaka iz mnogih područja svijeta. Također je značajan Herbarij Ive i Marije Horvat, uspostavljen 1918. smješten u Botaničkom vrtu u Zagrebu s oko 78 000 primjeraka gdje su pohranjene uglavnom biljke iz Hrvatske i ostalih područja jugoistočne Europe.
Velike herbarijske zbirke, u kojima je veliki broj biljaka hrvatske flore, nalaze se u Beču i Budimpešti jer su, osobito u XIX. stoljeću, hrvatsku floru istraživali mnogi inozemni istraživači.
Sakupljanje biljaka
Izlazak na teren podrazumeva prethodno planiranje maršrute, kako bi se obišlo što veće područje i što raznovrsnija staništa. Sa jednog staništa se prikuplja nekoliko primeraka iste vrste u slučaju da se jedan primerak ne ispresuje dobro. Ovo pravilo ne važi za retke i ugrožene vrste. Potrebno je, gde je to moguće, uzimati biljke sa svim njihovim organima, a ne tek cvet ili list. Takođe, potrebno je paziti da izdanci ne sadrže previše listova, jer tokom presovanja će se lepiti jedan za drugi i teže će se uočavati njihov oblik i detalji. Uzimaju se primerci srednje veličine, koji su reprezentativniji od suviše velikih ili malih. Radi bolje determinacije parazitskih biljaka, potrebno ih je uzimati sa domaćinom. Poželjno je svaku biljku brati u različitim godišnjim dobima jer im se razlikuju faze listanja, cvetanja i plodonošenja. Semena biljaka se sakupljaju u označene koverte. Kod biljaka čija je boja nepostojana, odnosno, gubi se u toku presovanja, potrebno je skicirati biljku ili fiksirati cvet u teglicu. To se radi i kod biljaka koje su teške za determinaciju. Kod mahovina je bitno prikupiti i gametofit i sporofit, a presuju se nekoliko dana tako što se menja hartija svakih nekoliko sati.
Presovanje
Pre presovanja je potrebno odstraniti suvišne delove biljke, ali tako da se ne naruši njihov opšti izgled. Zapravo, smisao presovanja je da se biljka predstavi reprezentativno, pa je potrebno da u što većoj meri ona sačuva svoj oblik i boju pojedinih organa. Zato se koriste mnoge tehnike, pa tako da bi se sačuvala boja listova četinara oni se popare ključalom vodom ili se na kratko vreme potope u rastvor alkohola. Teškoće pri presovanju postoje kod podzemnih organa i najviše kod cvetova, pa se pri tome koriste posebni postupci, kao i pribor, poput higroskopne vate, na primer.
Obrada materijala
Obrada materijala podrazumeva determinaciju biljaka. I za ovaj postupak se koristi odgovarajući pribor, gde značajnije mesto zauzima literatura. To su zapravo tzv. ključevi.
Izrada herbara
Koje će vrste činiti zbirku zavisi prvenstveno od njene namene, odnosno šta njome treba da se prikaže. Obično se prave zbirke vrsta jedne oblasti, ali one mogu sadržavati i samo lekovite ili autohtone vrste na primer. Biljke se najčešće sortiraju po taksonomskim grupama. Ako je u pitanju veći herbarijum, moguće je napraviti katalog radi lakšeg snalaženja.
Todiji
Todiji (lat. Todidae) su porodica karipskih ptica iz reda modrivrana, gdje također spadaju vodomari i pčelarice. Porodica se sastoji od jednog roda, Todus.
Opis
Todiji po težini variraju između 5 i 7 g, a po dužini između 10 i 11,5 cm. Imaju šareno perje i podsjećaju na vodomare, sa zelenom glavom, leđima i krilima, crvenim grlom (koje ne postoji kod mladunaca tri od pet postojećih vrsta. ) i sa bijelim i svkastoplavima prugama sa strane. Podrepna pera su žuta. Boja ostatka donjeg dijela tijela je blijeda i varira od vrste do vrste. Imaju dug, spljošten kljun (poput mnogih ptica koje se hrane kukcima) sa nazubljenim rubovima. Gornja vilica je crna, a donja je crvena sa malo crne. Noge i posebno stopala su maleni. Todiji su veoma vokalni, osima jamajkanskog todija. Stvaraju jednostavne tonove, zujanje, biptanje, a pri svakom glasanju grlo im se nadme. Krila im stvaraju čegrtajući zvuk koji portorikanski todi koristi za odbranu teritorija i udvaranje.
Ishrana
Jedu malene životinje poput kukaca i guštera. Kukci čine veći dio ishrane, posebno skakavci, cvrčci, kornjaši, leptiri, pčele, ose i mravi. Ponekada uhvate pauka ili stonogu, a uzimaju i malo voća (koje čini 2% ishrane). Todiji obično, sami ili u paru, nepokretno sjede na niskoj grani dok ne ugledaju plijen na donjoj strani nekog lista kada dijagonalno prema gore prelete kratku razdaljinu (širokokljuni todiji obično 2,2 m, a portorikanski todiji 1 m) do plijena i pokupe ga. Također kupe plijen s tla.
Većinu vremena todiji su vrlo neaktivni: najduži zabilježeni let širokokljunog todija bio je dug 40 m. Najaktivniji su u jutro i kada poslije kišnog dođe sunčano vrijeme.
Razmnožavanje
Kao i većina modrivrana, todiji se gnijezde u tunelima koje iskopaju kljunom i stopalima u strmim obroncima ili trulom drvetu. Tunel je dug 30 cm kod kubanskog i uskokljunog todija, 30 do 60 cm kod širokokljunog todija i završava sa komorom za jaje, koju se obično koristi samo jednom. Nesu oko četiri bijela jaja u toj komori. Oba roditelja inkubiraju jaja, ali su iznenađujuće nemarni. Mladi ostaju u gnijezdu dok ne mogu letjeti. Za ptiće se također brinu oba roditelja, sada mnogo više nego prije. Mogu nahraniti jednog ptića do 140 puta na dan, što je najčešće hranjenje mladih zabilježeno kod ptica.
Rasprostranjenost
Nastanjuju veće otoke na Karibima, šume i šumovita područja. Često žive duž potoka.
Izumrle vrste
Iz fosilnih ostataka je poznat jedan pretpovijseni rod, Palaeotodus. Pretpovijesna vrsta iz razdoblja oligocena je pronađena u Francuskoj i Njemačkoj, što znači da je ova porodica nekada bila mnogo rasprostranjenija.
Harbor Springs, Michigan
Demografija
Prema popisu stanovništva iz 2010. u gradu je živelo 1.194 stanovnika, što je 373 (23,8%) stanovnika manje nego 2000. godine.
Bouhey (Zlatna obala)
Bue je naselje i opština u istočnom delu centralne Francuske u regionu Burgonja, u departmanu Zlatna obala koja pripada prefekturi Bon.
Po podacima iz 1999. godine u opštini je živelo 49 stanovnika, a gustina naseljenosti je iznosila 6 stanovnika/km². Opština se prostire na površini od 7,64 km². Nalazi se na srednjoj nadmorskoj visini od 420 metara (maksimalnoj 522 m, a minimalnoj 337 m).
Kürten
Kirten je opština u njemačkoj saveznoj državi Severna Rajna-Vestfalija. Jedno je od 8 opštinskih središta okruga Rajniš-Bergiš. Prema procjeni iz 2010. u opštini je živjelo 19.817 stanovnika. Posjeduje regionalnu šifru (AGS) 5378012.
Geografski i demografski podaci
mini|levo|250px|Položaj opštine u okrugu Rajniš-Bergiš Kirten se nalazi u saveznoj državi Severna Rajna-Vestfalija u okrugu Rajniš-Bergiš. Opština se nalazi na nadmorskoj visini od 150 – 300 metara. Površina opštine iznosi 67,4 km². U samom mjestu je, prema procjeni iz 2010. godine, živjelo 19.817 stanovnika. Prosječna gustina stanovništva iznosi 294 stanovnika/km².
Los Peña, Tecomán
Los Peña je naselje u Meksiku, u saveznoj državi Colima, u opštini Tecomán.
Prema proceni iz 2014. godine u naselju je živelo 5 stanovnika. Naselje se nalazi na nadmorskoj visini od 60 m.
La Labor, Villa Guerrero
La Labor je naselje u Meksiku, u saveznoj državi Jalisco, u opštini Villa Guerrero.
Prema proceni iz 2014. godine u naselju je živelo 13 stanovnika. Naselje se nalazi na nadmorskoj visini od 1768 m.
Valea Capelei, Lunca de Jos
Valea Capelei je naselje u Rumuniji u okrugu Hargita u opštini Lunca de Jos.
Prema proceni iz 2013. u naselju je živelo 313 stanovnika. Naselje se nalazi na nadmorskoj visini od 923 m.
Cruz Verde, Cochoapa el Grande
Cruz Verde je naselje u Meksiku, u saveznoj državi Guerrero, u opštini Cochoapa el Grande.
Pertina, Cosenza
Pertina je naselje u Italiji u provinciji Cosenza, u regiji Kalabrija.
Clarksville, Indiana
Klarksvil je grad u američkoj saveznoj državi Indijana.
Cruz Verde, Cochoapa el Grande
Prema proceni iz 2014. godine u naselju je živelo 99 stanovnika. Naselje se nalazi na nadmorskoj visini od 1318 m.
Pertina, Cosenza
Prema proceni iz 2011. u naselju je živelo 604 stanovnika. Naselje se nalazi na nadmorskoj visini od 915 m.
Дуга Пољана (Сјеница)
Дуга Пољана је насеље у Србији у општини Сјеница у Златиборском округу. Према попису из 2002. било је 594 становника (према попису из 1991. било је 685 становника).
Демографија
У насељу Дуга Пољана живи 445 пунолетних становника, а просечна старост становништва износи 36,4 година (35,6 код мушкараца и 37,1 код жена). У насељу има 171 домаћинство, а просечан број чланова по домаћинству је 3,47.
Ово насеље је великим делом насељено Бошњацима (према попису из 2002. године), а у последња три пописа, примећен је пад у броју становника.
Strada San Zeno, Alessandria
Prema proceni iz 2011. u naselju je živelo 17 stanovnika. Naselje se nalazi na nadmorskoj visini od 95 m.
Električne mreže i četveropoli
Električne mreže i četveropoli su područje elektrotehnike koje razmatra pojmove i svojstva različitih električnih mreža i njihovih sastavnih dijelova, analizira promjene pri prolasku električne struje ili, općenito, električnog signala kroz vodove, električne filtere ili složenije električne mreže. Razmatra distribuciju napona i struja pokrenutih jednim ili od strane više električnih izvora, istosmjerne i izmjenične struje.
Larnaks
thumb|Minojski larnaks u [[Morski stil|morskom stilu]] 250px|thumb|Zlatni larnaks i zlatna kruna [[Filip II Makedonski|Filipa II Makedonskog, muzej u Vergini]] Larnaks (λάρναξ [lárnaks]) tip je malog sanduka koji se često koristio za polaganje ljudskih posmrtnih ostataka u antičkoj Makedoniji, bilo samog tela u savijenom položaju, bilo kremiranog pepela.
Prvi larnaksi pojavljuju se u minojsko doba tokom grčkog bronzanog doba i imali su oblik keramičkog kovčega koji je oponašao izgled drvenog sanduka i možda su bili pravljeni po ugledu na staroegipatske kutije od lana. Ti su larnaksi bili bogato ukrašeni apstraktnom dekoracijom, slikama hobotnica i scenama lova i kultnih obreda. Larnaks od terakote iz Hagije Trijade bio je ukrašen predstavama rituala u zagrobnom kultu.
U Homerovim epovima spominje se larnaks u koji je, nakon pogrebnih rituala, položen pepeo trojanskog junaka Hektora, a koji je očito bio malih dimenzija: "I kosti, pošto ih skupe, u kovčeg metnuše zlatni (χρυσείην ἐς λάρνακα θῆκαν), porfirnim poklopcima i tankim pokriše kovčeg". U Ilijadi se spominje i jedan srebrni larnaks u kome bog Hefest drži svoj alat: "a oruđe drugo ... u kovčeg srebrni spravi" (λάρνακ᾽ ἐς ἀργυρέην συλλέξατο). Larnakse u kojima su se držali skupoceni predmeti spominje Herodot.
Na slikanim grčkim vazama larnaks se često pojavljuje u mitološkim prizorima. Na jednoj takvoj slici predstavljeni su u larnaksu Danaja i njeno tek rođeno dete, Persej, dok pored njih stoji Akrisije.
U poznom helenističkom razdoblju postali su popularni larnaksi koji su imali oblik malih sarkofaga od terakote, od kojih su neki bili oslikani na isti način kao i tadašnje grčke vaze.
Ima i nekoliko larnaksa napravljenih od plemenitih metala, kao što je, na primer, slučaj s larnaksom iz 4. veka pne., koji je pronađen u Vergini, u severnom delu Egejske Makedonije. Taj je larnaks napravljen od zlata, a poklopac mu je ukrašen predstavom Sunca (što je izvor Sunca iz Vergine kao motiva). Veruje se da je u grobu u kome je ovaj larnaks pronađen bio pokopan Filip II Makedonski, otac Aleksandra Velikog.
Oklace
Oklace (često i naziv Oklaca) je naselje u opštini Zubin Potok na Kosovu i Metohiji. Atar naselja se nalazi na teritoriji katastarske opštine Oklace površine 2.131 ha. Smešteno je na jugozapadnim obroncima planine Mokra Gora, u slivu Oklačkog potoka, koji dolazi ističe iz jezera na Mokroj Gori i nekad se ulivao u Brnjačku reku, na mestu zvanom Sastavci a sada izgradnjom jezera Gazivode na Ibru direktno u akumulaciju. Po položaju dosta slično susednom Brnjaku, od koga ga odvaja Oklačko Brdo. Zbog raščlanjenog reljefa naselje je razbijenog tipa. Zaseoci u selu su: Kovačevići, Trnjanska mala, Dobrići, Mićovići, Jankovići, Dišovići, Kostovići, Redžovići, Radići i Babiće. U Kovačeviće (Kovačevska mahala)žive i Stanići. Postoje i ostaci starijeg stanovništva koje je ostavilo za sobom naselje Crkvinu kod Oraha i groblje u Trnjanskoj mali. Stanovništvo Oklaca je uglavnom doseljeno iz Crne Gore, iz plemena Kuča, Drobnjaka, Moračana. Stanovništvo se uglavnom iselilo poslednjih decenija u Kragujevac, Kraljevo i Smederevo. Posle oslobađanja od turske vlasti mesto je u sastavu Zvečanskog okruga, u srezu mitrovičkom, u opštini brnjačkoj i 1912. godine ima 391 stanovnika (zajedno sa zaseocima: Dobrići, Jankovići, Kovačevići, Radići i Stanići).
Demografija
Naselje ima srpsku etničku većinu. Broj stanovnika na popisima:
Niblogo, Sondrio
Niblogo je naselje u Italiji u provinciji Sondrio, u regiji Lombardija.
Prema proceni iz 2011. u naselju je živelo 119 stanovnika. Naselje se nalazi na nadmorskoj visini od 1586 m.
Tres Hermanos, Mulegé
Tres Hermanos je naselje u Meksiku, u saveznoj državi Baja California Sur, u opštini Mulegé.
Prema proceni iz 2014. godine u naselju je živelo 7 stanovnika. Naselje se nalazi na nadmorskoj visini od 16 m.
La Orilla del Agua, Lagos de Moreno
Prema proceni iz 2014. godine u naselju je živelo 858 stanovnika. Naselje se nalazi na nadmorskoj visini od 1881 m.
Međuplanetarna tvar
mini|desno|250px|[[Zodijačka svjetlost na istočnom nebu prije zore, a ona je ustvari sunčeva svjetlost raspršena na česticama prašine međuplanetarne tvari u području ekliptike.]]
mini|desno|250px|[[Polarni stratosferski oblaci.]]
mini|desno|250px|[[John Henry Poynting|Poynting-Robertsonov učinak: čestice na putanji oko Sunca (S) apsorbiraju zračenje sa Sunca samo iz jednoga smjera, a primljenu energiju zrače u svim smjerovima. Zbog te razlike čestica dobiva potisak tangencijalan na njezinu putanju oko Sunca.]]
Međuplanetarna tvar je tvar u prostoru između planeta u Sunčevu sustavu. Sastoji se od vrlo rijetkog plina, čestica Sunčeva vjetra te od čestica prašine (najčešće promjera između 10 μm i 100 μm). Nastaje emisijom sa Sunca, sudaranjem meteoroida i planetoida (asteroida) i oslobađa se iz kometa dok prolaze oko Sunca. Sunčev vjetar polako je potiskuje u svemir. Teško se može opažati. Sunčeva svjetlost raspršena na česticama prašine u području ekliptike naziva se zodijačka svjetlost.
Fizička svojstva međuplanetarnog oblaka
Ispitivanja međuplanetarne tvari uz pomoć svemirskih letjelica utvrdila su da gustoća oblaka praha naglo pada na vanjskom rubu planetoidnog pojasa. Ukupna masa praha unutar kugle, kojoj je opseg Zemljina staza, procjenjuje se na 1017 kilograma. Iako se to čini mnogo, čestice praha susreću se rijetko. Na jednu česticu otpada obujam kocke sa stranicama od 100 metara. Usprkos tako razrijeđenom oblaku, on se zapaža zbog u cjelini velikog broja čestica. Jednaka količina tvari sadržana je i u plinovitom stanju.
U drugom slučaju učinak svjetlosti je baš suprotan, a javlja se u čestica veće mase, koje tlak svjetlosti ne može odagnati u svemir. Taj učinak je poznat pod nazivom Poynting-Robertsonov učinak, a sastoji se u tome što čestica poslije upijanja i ponovnog isijavanja svjetlosti gubi količinu gibanja na stazi oko Sunca, pa to vodi smanjenju polumjera kruženja. Čestice u gustim zavojima spirale padaju prema Suncu. Takvom vladanju podliježu sve čestice veće od nekoliko mikrometara, no najveći utjecaj trpe one koje su manje od 300 μm. Što su čestice veće, staze im se sporije mijenjaju.
Zbog obiju učinaka međuplanetarni bi prostor ostao bez čestica. Jedan dio oslobađa se iz Sunčeva sustava i raspršuje u Sunčevu tragu među zvijezdama; osim svjetlosnog tlaka kao uzroka izgona neke su čestice jednostavno izbačene s velikom brzinom iz kometa, ili iz planetoida prilikom njihovih srazova. Drugi dio čestica pada prema Suncu, a najmanji broj sudara se s planetima.
Čestice koje stignu na Zemlju viđamo kao meteore ako su veće od 10 μm do 100 μm. Ako su sitnije, takozvani mikrometeoriti, prilikom ulaska u atmosferu prenose se kroz nju kao teški sastojci dima, sliježu se umjesto da izgore. Nataloženi sloj mikrometeorita zapaža se na oceanskom dnu, a slično i na površini Mjeseca. Postoje ne odviše pouzdane procjene dnevnog dotoka mase mikrometeorita: od 400 do 10 000 tona na dan, a običnim meteoritima pristiže masa od kojih 10 tona na dan. Prisustvo čestica praha u visokoj atmosferi otkriva se prilikom sumraka, kada Zemlja baca sjenu na te slojeve. Česticama ima da zahvali i jedna divna pojava: na čestice se u visini, od 75 do 90 kilometara hvata vodena para i led, pa se javljaju srebrnasti noćno-svijetleći oblaci (polarni stratosferski oblaci).
Međuplanetarni oblak praha neprestano se nadoknađuje iz kometa (98%) i planetoida (2%), a samo malen dio otpada na pravu svemirsku prašinu, čestice koje dolaze iz međuzvjezdanog prostora. Sunce je stalan izvor plina, iona i slobodnih elektrona, a izvorom plina su i atmosfere tijela koja se kreću u tom prostoru. Čini se da je životni tok međuplanetarne tvari uravnotežen, koliko se raspršene tvari udalji iz prostora, toliko se i nove pojavi.
Arroyo Negro, Villaflores
Arroyo Negro je naselje u Meksiku, u saveznoj državi Chiapas, u opštini Villaflores.
Prema proceni iz 2014. godine u naselju je živelo 8 stanovnika. Naselje se nalazi na nadmorskoj visini od 694 m.
Mikronezija
thumb|right|350px|Položaj Mikronezije. Mikronezija (grč. μικρος malen, νησος otok), naziv za otočne skupine u zapadnom i sjeverozapadnom dijelu Tihog oceana (Karolini, Marijani, otoci Marshall i Gilbert) i izolirane otoke Nauru i Ocean (Banaba). Mikronezija je na zapadu omeđena Filipinima, Indonezijom na jugozapadu, Papuom Novom Gvinejom i Melanezijom na jugu, te Polinezijom na jugoistoku i istoku.
Geografija i povijest
Mikronezija se sastoji od ukupno 1458 otoka površine 3420 km², većinom vulkanskog i koraljnog (atoli) podrijetla. Ti otočići raspršeni su preko čitavog zapadnog i sjeverozapadnog dijela Tihog oceana. Klima je tropska s čestim tajfunima. Na vulkanskim otocima nalaze se tropske šume. Uzgajaju se kokosove palme, tropsko i suptropsko voće i šećerna trska. Razvijen je ribolov. Na otocima Nauru i Banaba nalaze se ležišta fosfata, a na Karolinskim otocima boksita. Na području Mikronezije većinom žive Mikronezijci, a ima i Filipinaca, Indijaca i Kineza.
Jedino poznato carstvo koje je nastalo u Mikroneziji osnovano je na otoku Yap.
Naziv "Mikronezija" prvi je upotrijebio Jules Dumont d'Urville 1831. godine kako bi razlučio regiju od ostatka Oceanije. Prije nastanka ovoga naziva u uporabi je bio termin "Polinezija" kojim su se općenito označavali tihooceanski otoci.
Mikronezija je politički podijeljena između osam teritorija:
Velik dio područja prilično je rano došao pod europsku dominaciju. Španjolci su rano kolonizirali Guam, Sjeverne Marijane i Karolinske otoke (ono što će kasnije postati FDM i Palau). Potpuna europska ekspanzija dogodila se tek u kasnom 19. stoljeću kada su područje međusobno podijelili:
Nakon Prvog svjetskog rata Njemačkoj su oduzeti njezini tihooceanski otočni teritoriji koji su stavljeni pod mandate Lige naroda. Nauru je stavljen pod australski mandat, dok su ostali njemački teritoriji stavljeni pod mandat Japana. Nakon japanskog poraza u Drugom svjetskom ratu japanski su mandati došli pod UN-ov protektorat kojim su upravljale Sjedinjene Države (Trust Territory of the Pacific Islands). Poslije Drugoga svjetskog rata na atolima Bikini i Eniwetok vršili su se pokusi s nuklearnim oružjem. Danas čitavu Mikroneziju čine nezavisne države (s iznimkama Guama, Sjevernih Marijana i otoka Wake, koji su američki teritoriji).
Jezici
Jezici različitih domorodačkih naroda svrstavaju se pod austronezijsku jezičnu obitelj. Gotovo svi ti jezici pripadaju oceanijskoj podskupini navedene jezične obitelji. Ipak su u zapadnoj Mikroneziji zabilježene tri iznimke koje pripadaju zapadnoj malajsko-polinezijskoj grupi: Zapadna malajsko-polinezijska podskupina uključuje prilično malo jezika koji se danas govore na Filipinima, Maleziji i Indoneziji.
Na istočnom rubu Federalnih Država Mikronezije govori se jezicima nukuoro i kapingamarangi koji predstavljaju krajnje zapadni nastavak polinezijskog.
Antraks
Antraks, crni prišt, bedrenica je akutna zarazna bolest koju izaziva gram pozitivna, aerobna bakterija, bacilus antraksa. Većina oblika ove bolesti su smrtonosne, kako za ljude tako za životinje. Za antraks postoji efikasna vakcina, a neki oblici ovog oboljenja dobro reaguju na antibiotsku terapiju. Do uvođenja i široke upotrebe efikasnih veterinarskih vakcina, antraks je bio fatalna bolest goveda, ovaca, koza, kamila, konja, svinja u celom svetu.
Antraks je pre svega bolest biljojeda sisara, ali i drugih sisara, i nekih ptica, koji gutaju ili udišu spore u toku ispaše na zaraženom području ili ishranom zaraženom hranom. Smatra se da je gutanje najčešći put kojim se biljojedi zaraze antraksom. Mesožderi koji žive u istom okruženju mogu biti inficirani konzumiranjem mesa i mlečnih proizvoda zaraženih životinja biljojeda. Bolesna životinja može proširiti antraks i na ljude, bilo direktnim kontaktom (npr. inokulacijom zaražene krvi na oštećenu kožu), ili upotrebom mesa obolelih životinja.
Spore antraksa mogu biti proizvedene u in vitro uslovima kao biološko oružje. Zato je on visoko na listi potencijalnih agenasa u odnosu na biološki rat i bioterorizam. U tom kontekstu antraks je primenjen u najmanje dva navrata, pripreman za upotrebu u nekoliko drugih prilika i korišćen kao agens u brojnim pretnjama i prevarama širom sveta. Antraks se ne prenosi direktno sa jedne zaražene životinje ili osobe na drugu, već se to dešava prenosom spora. Telo životinja obolele od aktivnog antraks u trenutku smrti mogu biti izvor spora antraksa.
Etimologija i sinonimi
Ime antraks, potiče od, zbog crne boje kožne lezije, koja se razvija kod inficiranih osoba kožnim oblikom antraksa.
Ostali nazivi; crni prišt, prostrel, bedrenica, ustrel, dolačica, zloćudni otok, maligna pustula
Istorijat
Najstariji pouzdani dokazi o postojanju antraksa datiraju od pre 32.000 godina. Spore bacila u malim fragmentima pronađene su na očuvanim mumificiranim ostacima mamuta koji je uginuo u dolini Hrom u Jakutiji. desno|mini|250p|Bacillus anthracis otkriven je u ostacima mamutu koji je živeo pre 32.000 godina u [[Jakutija|Jakutiji ]] Kao izuzetno „maligna“ zarazna bolest antraks je bio poznata još od davnina. U obe Biblije kao i u grčkoj literaturi (Homer) i rimskoj (Ovidije) opisan je antraks. Drevni arapski lekari opisali su antraks kod ljudi kao „Persijski požar“. Naziv »crni prišt«, potiče još iz doba Hipokrata.
Prve epidemije antraksa registrovane su u 9. veku a u 10. veku bolest se sa divljih životinja sve više prenosila na domaće. U 16. veku u Mlečana postojala je zakonska odredba, kojom se prodavci mesa zaraženog antraksom kažnjavaju smrću. U 17 i 18. veku bolest je bila jako česta kod ovaca. Velika epidemije antraksa koja je izbila 1607. na Starom kontinentu, usmrtila je preko 60.000 ljudi. U Americi antraks su širili stanovnici Novog sveta poreklom iz Evrope. Relativno kasno 1847. antraks se prvi put pojavio u Australiji.
Sredinom 19. veka francuski lekar Daven, biolog Raje i nemački veterinar Polender otkrili su uzročnika antraksa, to je bio prvi otkriveni bacil uopšte. Robert Koh je među prvim 1872. otkrio i identifikovao štapičasti oblik mikroba uzročnika ove bolesti u krvi obolelih ovaca. On je tvrdio da sam mikrob nije uzrok antraksa, već toksična supstanca povezana sa njim.
U svom istraživanju Paster je testiranje sproveo na dve grupe od po 50 ovaca. Jedne koja je inokulisana antraksom i druge koja to nije. Kada je detaljno analizirao razvoj bolesti, Paster je ustanovio da je grupe kod koje je primenio inokulaciju preživela, dok su pripadnici druge grupe vrlo brzo umrli.
Odmah nakon završetnog istraživanja atenuisani (oslabljeni) oblik uzročnik bolesti je podeljena širom Francuske i stoka je masovno inokulisana - vakcinisana. Rezultat je bio odličan i sveobuhvatan. Zaustavljana je epidemija antraksa i stvoren je validan imunitet kod životinja na buduća neželjena dejstva antraksa. Paster će nešto kasnije u svojim istraživanjima koristititi istu metodu u suzbijanju epidemije besnila.
Etiologija
Uzročnik antraksa je spora koju formira bakterija »bacil antraksa«, štapičastog izgleda, koja se u organizmu čoveka ili životinje nalazi u vegetativnom obliku, a u nepovoljnim uslovima izvan organizma u obliku spora.
Spora je veoma otporan oblik bacila antraksa koja može da preživi i preko 40 godina u zemljištu. Bacil antraksa je gram pozitivna štapičasta, nepokretna bakterija, koja poseduje kapsulu, a pod mikroskopom ima izgled štapa odsečenih ivica pa podseća na ciglu. Više bakterija antraksa pod mikroskopom simuliraju izgled bambusove trske. Uzročnik raste na hranljivom agaru aerobno i fakultativno anaerobno stvarajući kolonije koje izgledaju kao čuperak vate; Na krvnom agaru uzročnik ne dovodi do hemolize. U bujonu stvara pahuljast talog na dnu epruvete i ne zamućuje bujon. U dubokom agaru raste celom dužinom uboda eze i daje karakterističan izgled obrnute jelke.
Faktori virulencije bacila antraksa su: kapsula, egzotoksični kompleks (letalni faktor, edema faktor i protektivni antigen) i plazmidi.
Antraks je jedan od patogenih agenasa koji može da se primeni za bioterorizam jer od njega može da oboli i umre veliki broj ljudi ako se iskoristi kao biološko oružje. Septembra 2001, u Sjedinjenim Državama, spore antraksa poslate su redovnom poštom na nekoliko lokacija i izazvale kod 22 osoba bolest, a kod petoro smrt.
Epidemiologija
Period inkubacije kod antraksa najčešće nije duži od 8 časova, mada se u praksi navodi period inkubacije od 2-3 dana. Kožni oblik bolesti počinje sa pojavom crvenila kože i svrbežom na mestu na kome se ubrzo formira eflorescencija (prišt) crvene boje, potom bula koja nakon pucanja formira nekrotičnu ulceraciju crne boje. Oko ove promene koža i potkožno tkivo postaju edematozni.
Kod ljudi antraks je nekontagiozno oboljenje koje se najčešće javlja kao profesionalna bolest pojedinaca koji rukuje životinjama, vunom, dlakom, stočnim proizvodima, biološkim oružjem i uopšte kod ljudi koji dolaze u dodir sa životinjama i njihovim prerađevinama.