cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Pterosauri
Lubanja i zubi
Zubi se također vrlo često očuvaju, ali je u periodu krede postojao veliki broj vrsta bez zuba u čeljusti. Prvi pterosauri imali su zube sa više vrhova, koji su kod Rhamphorhynchusa zamijenjeni dugim zubima sa jednim vrhom. Ti zubi nalazili su se u dugim i tankim čeljustima. Ipak, neki pterosauri sa dugim repom nisu imali zube.
Tijekom kasne jure se broj zubi pterosaura smanjio. Neke vrste zadržale su zube u prednjem dijelu čeljusti, a druge su ih potpuno izgubile i razvile čeljusti slične kljunu. Ni jedan od velikih pterosaura kasne krede nije imao zube.
Nervni sustav
Jedno istraživanje provedeno na mozgovima pterosaura uz pomoć rentgena pokazalo je da su oni (Rhamphorhynchus muensteri i Anhanguera santanae) imali velik flocculus, dio mozga koji prima signale iz mišića, kože, organa za ravnotežu i zglobova.
Taj dio mozga činio je 7,5% sveukupne mase mozga, više nego kod i jednog drugog kralježnjaka. Flocculus kod ptica, za usporedbu, čini između 1 i 2% mase mozga.
Veličina
thumb|right|Quetzalcoatlus, usporedba veličine Slijedi popis pterosaura sa rasponom krila od 5 m ili većim:
Najmanji poznati pterosaur bio je Nemicolopterus sa rasponom krila od oko 250 mm. (Taj primjerak je možda bio mladunac, što znači da bi odrasle jedinke bile veće.)
Otkriće
Tijekom 19. i 20. vijeka porastao je broj pronađenih fosila, ali i njihova raznolikost, pa su nove grupe otkrivane sve češće. Pločasti krečnjak iz Solnhofena i Eichstätta su se ispostavili kao bogata nalazišta ostataka pterosaura. Tu je 1839. pronađen dobro očuvani Rhamphorhynchus longicephalus kao prvi pterosaur sa dugim i potpunim repom. U istim slojevima pronađeni su i primjerci sa kratkim repom, koje su očito živjele u isto vrijeme. U Engleskoj je formacija Wealden bila vrlo bogata fosilima životinja, koje je Gideon Mantell opisao kao ptice (1822., 1827. i 1837.); Owen ih je 1846. prepoznao kao pterosaure. Seeley je te fosile svrstao u rod Ornithocheirus. Othniel Charles Marsh je 1870. u Kansasu otkrio ostatke ogromnog Pteranodona, prvog pterosaura pronađenog u Sjevernoj Americi. Felix Plieninger je 1895. godine uveo podjelu pterosaura na dugorepe i kratkorepe, koja je tek u posljednjem desetljeću revidirana pomoću filogenetskih istraživanja.
Također se tijekom 20. vijeka povećao broj fosila i vrsta. Uz klasična nalazišta pronađena su i druga, koja su pokazala da su te životinje bile rasprostranjene u cijelom svijetu. Među nalazišta izrazito bogata fosilima su formacija Santana u Brazilu, Paki u Senegalu i sjeverna Kina.
Trijaski pterosauri
thumb|right|200px|Eudimorphodon
Prvi pterosauri pojavili su se u periodu kasnog trijasa prije oko 228 milijuna godina. Međutim, od pterosaura iz tog perioda pronađeni su samo fragmenti kostiju, a potpune lubanje i skeleti su rijetki. Rane vrste prepoznaju se prije svega po zubima, koji su imali više špiceva. Zubi kod kasnijih vrsta imaju samo jedan špic i duguljastog su i izduženog oblika. Kod naprednijih su kosti masivnije i imale su deblje zidove, a u unutrašnjosti je bilo manje praznog prostora.
Svi trijaski i ranojurski pterosauri imali su duge repove, a mnogi su se isticali i po vrlo dugim zubima, kao npr. Rhamphorhynchus.
Vjerojatno su najbolje očuvani skeleti oni kod vrste Eudimorphodon ranzi. Primjerak je pronađen u kremenu kod grada Cene, u blizini sjevernoitalskog grada Bergamoa. U području stomaka pronađeni su ostaci njegovog posljednjeg obroka koji se sačinjavao od riba. Očito je da su se pripadnici njegove vrste hranili ribom.
Eudimorfodontidi su od početka evolucije pterosaura igrali vrlo važnu ulogu zato što su se od njih poslije razvili prvi predstavnici dimorfodontida i ramforinkida. Ta dva taksona bila su prisutna i u juri, dok su eudimorfodontidi izumrli krajem trijasa
Većina najpotpunijih fosila pterosaura iz trijasa potiče iz Italije: iz krečnjaka u Zorzinu kod Cene u Lombardiji i iz Preone-Tala u Alpima.
Jurski pterosauri
thumb|right|240px|[[Dimorphodon]]
U juri je kod pterosaura došlo do velikih evolutivnih promjena. Oni su se proširili diljem svijeta i zauzimali su razna staništa. Dugorepi pterosauri iz ovog perioda pretežno su imali duge zube koji su se prema svome vrhu jako stanjivali. Kod nekih vrsta su zubi bili nazubljeni, ali kod većine su bili glatki.
Dugorepi pterosauri nestali su sredinom jure. Iz njih su se još početkom jure razvili kratkorepi pterosauri. Oni su imali jako reduciran rep, kraće zube i duže kosti zapešća.
Tijekom jure su se pterosauri razvili u jednu vrlo uspješnu grupu kralježnjaka. Početkom i sredinom jure su se razvili novi taksoni iz trijaskih dimorfodontida i rhamforinkida.
Kratkorepi pterosauri su dobili veću ulogu tek u kasnoj juri. U to vrijeme je došlo do najvećeg pojavljivanja novih vrsta pterosaura, koji su sada zauzimali razna staništa u svim dijelovima svijeta.
Jedno vrlo bogato nalazište pterosaura iz jure je pločasti krečnjak kod Eichstätta i Solnhofena, u kojem je pronađen i Archaeopteryx. Uslovi za očuvanje u tom kamenu bili su izrazito dobri, pa su često pronađeni otisci krilne kože i mekog tkiva. Tu su pronađeni skeleti Rhamphorhynchusa i Pterodactylusa.
Kredski pterosauri
thumb|right|Izgled krijesti kod tri vrste tapejarida. Odozgo prema dolje: Tapejara wellnhoferi, "Tapejara" navigans, Tupandactylus imperator (nacrtane u mjerilu).
U kredi su se razvile najveće vrste pterosaura, a to je bio slučaj i sa dinosaurima i drugim životinjskim grupama (pleziosauri, mosasauri, ihtiosauri). Kao što je već rečeno, u ovom periodu živjeli su samo pterosauri kratkog repa.
Veliki pterosauri su živjeli u cijelom svijetu, ali postojale su i manje vrste. Ti manji pterosauri bili su u direktnoj konkurenciji sa pticama koje su se nedavno razvile i rasprostranile u cijelom svijetu.
Do 1970-ih godina sjevernoamerički Pteranodon se smatrao najvećim pterosaurom zato što je raspon njegovih krila iznosio oko 8 metara. Kada je otkriven Quetzalcoatlus (nazvan po aztečkom bogu Quetzalcoatlu, koji je imao izgled pernate zmije), mjerenjem mase njegove lubanje i usporedbom sa istom kod drugih pterosaura, dobijen je raspon krila od 12 metara.
Jedno vrlo važno i bogato nalazište fosila pterosaura iz kasne krede je zavala Araripe u Brazilu; tu su najpoznatiji slojevi formacije Crato i formacije Santana. U njima su pronađeni mnogi pterosauri, između ostalih Anhanguera, Criorhynchus, Ornithocheirus, Tapejara, Thalassodromeus, Ludodactylus i Tupuxuara.
Još jedno važno nalazište kredskih pterosaura je Xinjiang u Kini, gdje su pronađeni i ostaci vrlo važnih dinosaura (nekih od njih sa perjem) i sisara (npr. Hadrocodium wui). Od pterosaura, pronađeni su Dsungaripterus wei i Noripterus complicidens, koji se ističu po svojim čeljustima. Isto kao što je slučaj u Solnhofenu i u formaciji Crato, fosili iz grupe Jehol ističu se po očuvanosti mekog tkiva. Kineske vrste su bile vrlo slične onima iz Solnhofena i Brazila. Dosadašnji ostaci iz Kine pokazuju sličnu, a ako ne i veću raznolikost.
Treće bogato nalazište pterosaura je krečnjak iz Niobrare i druge stijene u Texasu i Kansasu. U njima su pronađeni najveći poznati pterosauri, Pteranodon ingens i Quetzalcoatlus. Kosti ovih životinja su vrlo često lomljive i nalaze se udaljene jedne od drugih.
Izumiranje
Nekada se smatralo da je izumiranje mnogih pterosaura izazvano kompeticijom sa ranim pticama. Do kraja krede bile su opstale samo velike vrste pterosaura pa se prema toj hipotezi smatralo da su manje vrste izumrle, a da su njihove niše zauzele ptice. Međutim, izgleda da je smanjenje broja pterosaura (ako je uopće i došlo do njega) bilo nevezano za ptice. Na kraju perioda krede došlo je do kredskog izumiranja u kojem su nestali svi dinosauri, srodnici ptica i mnoge druge životinje, a među njima i pterosauri. Postoji i druga mogućnost: s obzirom da su mnogi pterosauri bili specijalizirani na život u blizini mora, a kredsko bi izumiranje imalo ogroman utjecaj na životinje u moru o kojima su pterosauri ovisili, došlo bi i do izumiranja tih pterosaura. Međutim, aždarkidi i istiodaktilidi nisu živjeli blizu mora.
Evolucija pterosaura
Pterosauri su vjerojatno potekli od arhosaura, koji su također bili preci krokodila i dinosaura. Fosilni podaci o liniji podrijetla pterosaura ne postoje, pa se njihovo podrijetlo može shvatiti samo pomoću usporedbe osobina kod različitih grupa životinja. Glavnim dokazima smatra se građa lubanje. Ona je imala treći otvor prije oka i reduciran Foramen parietale, kao i kod arhosaura. Među daljnjim dokazima su zubi tipični za arhosaure, sa smanjenim petim zubom.
Unutar arhosaura, pterosauri vjerojatno predstavljaju sestrinsku grupu dinosaura, pa se oni zajedno svrstavaju u takson Ornithodira na osnovu iste strukture nožnih zglobova. Njihov međusobni odnos kao sestrinskih grupa, međutim, nije tako dobro potkrijepljen zato što nedostaje nekoliko ključnih zajedničkih osobina. Razvojno stablo koje se trenutno prihvaća je sljedeće:
Evolucija leta
thumb|Scleromochlus taylori Najbližim srodnikom pterosaura i dinosaura smatra se jedna životinja pronađena u Lossiemouthu u Škotskoj. Ta životinja, Scleromochlus taylori, posjeduje neke anatomske osobine obiju grupa. Može se uzeti da je Scleromochlus taylori bio dobar skakač i možda imao preteču letne kože, zato što je to bilo potrebno za evoluciju leta. Već je 1914. Huene o njemu napisao:  … to je bila životinja koja klizila kroz zrak i imala višak kože na prednjim udovima, a možda i na drugim mjestima. On je pretpostavio da je Scleromochlus živio na drveću i koristio ga za prelaženje većih razdaljina (hipoteza o životu na drveću).
Teoriju o evoluciji pterosaura od predaka sličnih Scleromochlusu je 1999. precizirao Michael Benton, koji je predstavio nove mogućnosti u vezi sa načinom života vrste Scleromochlus taylori, a prije svega izvršio vrlo detaljnu analizu osobina te životinje. Za razliku od Huenea, on je priklonjeniji teoriji koju je 1907. postavio Woodward, tj. da je Scleromochlus bio dobar skakač, ali da nije živio na drveću, već na tlu (hipoteza o životu na tlu). Prema tome, prvi pterosauri razvili su se iz takvih vrsta skakača. Još uvijek nije točno utvrđeno koja je od te dvije teorije ispravna, ali je zanimljivo da su te iste teorije postavljene i za evoluciju ptica.
Sistematika
thumb|[[Anurognathus]] thumb|[[Dorygnathus]]
Klasična podjela pterosaura je razriješena pomoću filogenetskih istraživanja u posljednjih 25 godina. Prema njima kratkorepi pterosauri formiraju prirodnu sistematsku jedinicu, ali su ipak ukorijenjeni u raznim grupama koje se svrstavaju u dugorepe pterosaure. Opisan je veći broj porodica i drugih podtaksona koji su pretežno loše definirani. Slijedi kladogram moguće unutrašnje sistematike prema jednom standardnom djelu Davida M. Unwina:
U popularnoj kulturi
thumb|Modeli Quetzalcoatlusa u [[South Banku; napravio Mark Witton za 350. godišnjicu Kraljevskog društva]] Pterosauri se pojavljuju u popularnoj kulturi isto tako dugo kao i dinosauri, ali obično nisu imali istaknutu ulogu u filmovima, literaturi ili umjetnosti. Također, dok su se prikazi dinosaura mijenjali sa razvojem paleontologije, pretežno zastario prikaz pterosaura održava se još od sredine 20. st.
4-Hidroksinonenal
4-Hidroksinonenal je organsko jedinjenje, koje sadrži 9 atoma ugljenika i ima molekulsku masu od 156,222 Da.
Titanijeve legure
mini|desno|300px|[[SR-71 Blackbird|Zrakoplov Blackbird je bio prvi avion u cijelosti načinjen od titanijevih legura.]] mini|desno|300px|[[Boeing 777|Boeinga 777 ima oko 10 % mase titanijeve legure.]] mini|desno|300px|[[Mlazni motor|Turbo-ventilatorski motor koristi isto titanijeve legure.]] mini|desno|300px|Dijelovi [[helikoptera su isto od titanijevih legura.]] mini|desno|300px|[[Airbus A380 ima 146 tona titanijevih legura.]] mini|desno|300px|[[Airbus A330 ima 18 tona titanijevih legura.]] mini|desno|300px|[[Airbus A320 ima 12 tona titanijevih legura.]] mini|desno|300px|[[Kovanje je najčešći tehnološki postupak prerade titanijevih legura.]] mini|desno|300px|TIG ili elektrolučno [[zavarivanje netaljivom elektrodom u zaštiti inertnog plinom.]] mini|desno|300px|[[Lijevanje u pješćani kalup za jednokratnu upotrebu.]]
Titanijeve legure su vrlo čvrste, imaju malu gustoću, otporne su na koroziju i kompatibilne su s novim kompozitnim materijalima. Nedostatak je njihova uvijek visoka cijena (10 - 20 puta viša u odnosu na aluminij) i, nešto manje, što nisu pogodne za visokotemperaturne namjene. Zbog svega navedenog najviše se koriste (do 99%) u zrakoplovnoj industriji i proizvodnji različitih projektila. Superiornije su od nekih novih kompozitnih materijala, jer ravnomjerno i izotropno raspodjeljuju naprezanja. Osim navedenog, koriste se za izradu lopatica kompresora i dijelove mlaznih motora, za dijelove autoklava za izradu izmjenjivača topline. Zbog otpornosti na djelovanje morske vode, sve se više primjenjuju u brodogradnji, prvenstveno za vojne brodove i podmornice.
Od titanijevih legura se izrađuju lopatice kompresora, mlaznice, glavine, kućišta motora i dr., ali i visokoopterećeni dijelovi drugih letjelica primjerice helikoptera. Upotrebljavaju se za dijelove motora i elemente konstrukcija izložene povišenim eksploatacijskim temperaturama do maksimalno 550 °C. Materijali na bazi titanija s vlačnom čvrstoćom do 1200 N/mm2 podesni su za izradu velikog broja raznih dijelova od malih zatezača, koji teže svega nekoliko grama, pa sve do nosača krila koji teže do tonu. Zahvaljujući osnovnim prednostima, maloj masi u kombinaciji s izuzetnom pouzdanošću i korozijskom postojanošću, ovi se materijali danas rabe u izradi primarnih konstrukcijskih elemenata kao što je trup vojnih i putničkih zrakoplova. Uporaba titanovih legura u zrakoplovnoj industriji svakim danom je sve veća. Primjerice kod Boeinga 777 ovi su materijali zastupljeni s oko 10 % mase zrakoplovne konstrukcije. Zrakoplov Blackbird je bio prvi avion u cijelosti načinjen od titanijevih legura. Krila i trup ovog zrakoplova prekriveni su oplatom u potpunosti izvedenom od lakih i čvrstih titanijevih legura.
Upotreba titanija
Čisti titanij je sjajan, bijel metal koji se javlja u dvije alotropske modifikacije: alfa-titanij guste heksagonske kristalne strukture koji pri temperaturi 880 °C polako prelazi u beta-titanij s prostorno centriranom kubičnom strukturom. Titanij se odlikuje malom gustoćom (upola manjom od čelika), visokim talištem, niskim toplinskim koeficijentom rastezanja, te otpornošću prema koroziji i djelovanju morske vode zbog čega se upotrebljava za izradu dijelova brodova i zrakoplova. Na nižim temperaturama dosta je krhak, a zagrijan dade se kovati i to samo ako u njemu nema kisika. Dobar je vodič električne struje. Otporan je prema hladnim kiselinama (osim fluorovodične), prema hladnim i zagrijanim otopinama lužina i zlatotopcima. S kisikom reagira tek zagrijan do crvenog žara, a s klorom pri temperaturi 550 °C. Titanij je jedini element koji može izgarati u dušiku.
Vrste titanijevih legura
Titanijeve legure dijele se prema mikrostrukturi koja je stabilna na sobnoj temperaturi na α, β i (α + β) legure. Glavni stabilizatori α faze su ugljik, kisik, dušik, aluminij i kositar, elementi koji pomiču α/β prekristalizaciju u područje viših temperatura. β stabilizatori kao krom, nikal, mangan, molibden, željezo, tantal i vanadij snizuju temperaturu α/β transformacije i time stabiliziraju β fazu pri nižim temperaturama. Većina α legura sadrži i minimalni udjel β faze kao rezultat prisutnosti željeza, a ponekad i β stabilizatora koji se dodaju zbog povećanja obradivosti (npr. molibden i vanadij u leguri TiAl8Mo1V1). α + β legure koje sadrže α fazu, te sačuvanu ili transformiranu β fazu predstavljaju kompromis između monofaznih α i β legura. Toplinski su očvrstljive i oblikovljive deformiranjem, a mogu se i zavarivati, iako se pri tom mogu javiti određene poteškoće.
Alfa + beta titanijeve legure
Alfa + beta titanijeve legure ili α + β legure sadrže jednu ili više α stabilizirajućih primjesa, te jedan ili više β stabilizatora. U rastvorno žarenom stanju ove legure sadrže veći udio β faze nego približno α legure. Udio β faze ovisi o količini β stabilizirajućih legirnih elemenata i toplinskoj obradi. α + β legure se mogu očvrsnuti postupkom homogenizacijskog žarenja i dozrijevanja. Rastvorno žarenje se provodi pri visokoj temperaturi u dvofaznom α + β području u blizini temperature α/β prekristalizacije pri čemu je udjel β faze velik, a α faze malen. Homogenizacijsko žarenje popraćeno je gašenjem u vodi, ulju ili nekom drugom prikladnom sredstvu za gašenje. β faza koja je prisutna na temperaturi rastvornog žarenja gašenjem se može očuvati sve do okolišne temperature ili može nastupiti djelomična ili potpuna transformacija u martenzitnu (igličastu) α' fazu. Martenzitna pretvorba javlja se kod legura s masenim udjelom legirnog elementa B ispod kritičnog(Ck).
Beta titanijeve legure
Beta titanijeve legure ili β legure su bogatije β stabilizirajućim primjesama i oskudnije α stabilizatorima u usporedbi s α + β legurama. To su visoko prokaljive legure s potpuno β faznom mikrostrukturom nakon rastvornog žarenja i gašenja. Unatoč svome nazivu, β legure su metastabilne jer pri okolišnoj ili malo povišenoj temperaturi može doći do djelomične transformacije β faze u α fazu. β legure mogu postići visoku čvrstoću toplinskom obradom, osobito u hladno očvrsnutom stanju. U svrhu toplinskog očvrsnuća ove se legure rastvorno žare i dozrijevaju na temperaturama 450 do 650 °C, pri čemu čestice α faze precipitiraju u β matrici. Time se postižu iznosi čvrstoće usporedivi ili bolji od α + β legura, što osigurava vrlo povoljnu specifičnu čvrstoću unatoč nešto višoj gustoći ove skupine titanovih legura. Glavni nedostatak β legura u odnosu na α + β legure je spomenuta gustoća, koja je povišena zbog dodatka kroma i vanadija, teških metala više gustoće, koji se dodaju radi stabilizacije β faze pri okolišnoj temperature, te općenito slabija otpornost puzanju i niža žilavost zbog kubično prostorno centrirane kristalne strukture. Iako je žilavost niža, lomna žilavost precipitacijski očvrsnutih β legura u pravilu je viša od precipitacijski očvrsnutih α + β legura usporedive vlačne čvrstoće. U rastvorno žarenom stanju (100 % β) β legure imaju dobru duktilnost i žilavost, relativno nisku čvrstoću i izvrsnu sposobnost hladnog oblikovanja. Budući da rastvorno žarene legure započinju precipitirati α fazu pri malo povišenim temperaturama, ove su legure neprikladne za primjene pri povišenim temperaturama bez prethodne stabilizacije. Do temperature 300 °C, β legure zadržavaju još uvijek znatan dio čvrstoće, koju su imale na sobnoj temperaturi, ali duljim izlaganjem iznad 320 °C one postupno gube stabilnost.
Osnovne prednosti β legura su: visoka prokaljivost, izvrsna kovljivost i sposobnost hladnog valjanja u rastvorno žarenom stanju, te zavarljivost. Najčešća β legura je TiV13Cr11Al3, s visokom čvrstoćom u toplinski očvrsnutom stanju. Razvijen je i niz drugih β legura s povećanom postojanošću pri višim temperaturama (TiV8Fe5Al1) i povećanom otpornošću na napetosnu koroziju (TiMo12Sn6). U posljednje vrijeme razvijene su i nove legure za posebne namjene u zrakoplovnoj industriji i svemirskoj tehnici kao npr. TiV10Fe2Al3, TiAl3V8Cr6Zr4Mo4, TiMo15Nb3Al3Si.
Postupci prerade
Postupcima prerade kao što su kovanje, ekstruzija, hladno i toplo oblikovanje, obrada odvajanjem čestica, valjanje i zavarivanje, poluproizvodi od titanija oblika žice, cijevi i ploča oblikuju se u gotove proizvode. Navedeni postupci mogu znatno utjecati na svojstva materijala, bilo samostalno ili u kombinaciji s drugim tehnološkim obradama.
Kovanje
Kovanje je najčešći tehnološki postupak prerade titanijevih legura. Njime se postiže kombinacija mehaničkih svojstava, koju nije moguće postići primarnom preradom, oblikovanjem ingota u poluproizvod. Kovanjem se povisuje vlačna čvrstoća, otpornost na puzanje, dinamička izdržljivost i žilavost. U kombinaciji s toplinskom obradom, može se regulirati mikrostruktura i mehanička svojstva gotovog proizvoda.
Ekstruzija
Tehnološki postupak ekstruzije koristi se pri proizvodnji dugačkih dijelova konstantnog presjeka. Sam postupak ekstruzije odvija se na temperaturama višim od temperature β/α transformacije, pa se ovime postiže potpuno transformirana β faza, čime se svojstva gotovih ekstrudiranih proizvoda razlikuju od drugih preradbenih postupaka.
Toplo i hladno oblikovanje
Sposobnost hladnog oblikovanja titanijevih materijala ograničena je radi heksagonalne strukture kristalne rešetke i ako su potrebni veći stupnjevi deformacija, nužna su i česta međužarenja. Hladnim se deformiranjem u pravilu povisuje čvrstoća i granica razvlačenja, a neznatno snižava žilavost. Pri povišenim temperaturama ovi se materijali dobro oblikuju zahvaljujući kubičnoj prostorno centriranoj kristalnoj strukturi. Oblikovanjem u području temperatura od 595 do 815 °C, olakšava se deformacija materijala uz istovremeno uklanjanje naprezanja zaostalih u materijalu. Radi velikog afiniteta titanija prema kisiku, vodiku, dušiku i ugljiku, temperatura oblikovanja ne smije prijeći 950 °C. U odnosu na deformiranje u hladnom stanju, toplo oblikovanje ima značajno manji utjecaj na svojstva gotovog proizvoda.
Obrada odvajanjem čestica
Žilavi titanijevi materijali teško su obradljivi odvajanjem čestica i zahtijevaju veće sile rezanja nego čelik. Posebno su teško obradljive β legure titana. Kod velikih brzina rezanja javlja se opasnost od zapaljenja strugotine.
Zavarivanje
Kvaliteta zavarenog spoja ovisi o sastavu materijala, postupku zavarivanja i toplinskoj obradi. Zavarivanjem se općenito povisuje tvrdoća i čvrstoća, a smanjuje žilavost. Žilavost zavarenog spoja naknadno se može poboljšati toplinskom obradom, žarenjem pri visokoj temperaturi i sporim ohlađivanjem. Titanij i njegove legure mogu se zavarivati TIG postupkom koji se koristi za tanje stjenke, te MIG postupkom za deblje stjenke. Osim toga zavarljive su elektronskim snopom i laserom.
Zavarivanje mora biti strogo kontrolirano da bi se izbjegle uključine kisika, vodika i dušika, koje mogu dovesti do stvaranja krhkih faza. Stoga se zaštita provodi inertnim plinovima, argonom ili helijem, odnosno u vakuumu, kod zavarivanja elektronskim snopom. Zavar mora ostati pod zaštitom sve do potpunog hlađenja. Kvaliteta zavara jednostavno se kontrolira mjerenjem tvrdoće, jer svako povećanje udjela kisika ili dušika uzrokuje porast tvrdoće.
Metalurgija praha
Metalurgija praha ili PM (eng. Powder Metallurgy) omogućuje proizvodnju titanijevih legura u obliku praha, te oblikovanje dijelova iz takvih prahova postupkom sinteriranja (srašćivanja). Sve je veći značaj titanijevih legura proizvedenih PM tehnologijom, uz primjenu hladnog ili toplog izostatičkog prešanja. Često je njihova prednost pred otkivcima u točnosti dimenzija i manjim proizvodnim troškovima. Dijelovi oblikovani metalurgijom praha imaju jednaka ili bolja svojstva od klasičnih preradbenih postupaka. Prahovi, pogotovo fini, zahtijevaju vrlo brižljivo rukovanje zbog velike sklonosti prema kisiku, koji nepovoljno utječe na svojstva proizvoda. TiAl6V4 legura proizvedena miješanjem elementarnih prahova rabi se u zrakoplovnoj industriji, za dijelove letjelica kao što su aksijalni rotor i lopatice kompresora.
Lijevanje
Glavni razlog primjene lijevanja titanijevih legura naspram kovanja je veća isplativost bilo kroz povećanu konstrukcijsku fleksibilnost, bolju iskoristivost materijala ili manje troškove obrade. Lijevane titanijeve legure imaju sličan kemijski sastav kao i kovane, jer ne postoje komercijalno razvijene legure posebno namijenjene lijevanju. Dominantna lijevana legura je TiAl6V4. Mogu se lijevati i druge α + β legure poput TiAl6V6Sn2 i TiAl6Sn2Zr4Mo6. Odljevci se također izrađuju od α legura: TiAl5Sn2,5, TiAl6Sn2Zr4Mo2, te β legura: TiAl3V8Cr6Zr4Mo4, TiV15Cr3Al3Sn3. Odljevci od titanija imaju jednaku ili gotovo jednaku čvrstoću kao i kovani dijelovi istog kemijskog sastava, dok im je žilavost niža. Lijevane titanove legure uglavnom se primjenjuju za dijelove složenog oblika. Međutim, proizvodnja odljevaka još je uvijek mala, te oni čine svega 1 do 2 % ukupne količine gotovih proizvoda.
342. pešadijska divizija (Nemačka)
342. pešadijska divizija Vermahta je formirana od regruta 14. talasa tokom novembra 1940. u Nemačkoj.
15. 9. 1941. Nemačka 342. pešadijska divizija je poslata iz Francuske u Srbiju radi sloma ustanka. Ona je tada već bila u borbama prekaljena jedinica, sastavljena od 12.000 ljudi, pod komandom generala dr Valtera Hinghofera koji potiče iz Austrije. U jesen 1941. godine je brutalnom represijom ugušila ustanak u Srbiji, a potom se borila protiv partizana u NDH.
Ratni zločini
Ova divizija, "u znak odmazde", od 13. do 16. oktobra 1941. godine privela je i sistematski streljala 2950 Srba u Dragincu (Loznica). U jednom izveštaju koji je sa divizijskog komandnog mesta 342. pešadijske divizje 30.10.1941.godine poslat Opunomoćenom generalu u Srbiji stoji između ostalog "Streljano za odmazdu 2950". Isti broj stoji i na spomen kosturnici u koju su položeni posmrtni ostaci streljanih u Dragincu.
Radi se o civilima koje je u znak odmazde zbog poraza u borbi kod Gajića stene 698. puk pod komandom potpukovnika Štrausa pokupio po selima oko Draginca (ne retko ubijajući i žene i decu na licu mesta) i doveo u Draginac.
Masovna streljanja izvršena su na polju kraj potoka Trnavica u blizini Draginca. Nemci su vodili zatvorenike u grupama od 10 do 20, primoravali ih da sami iskopaju ogromne rake, postrojavali ih pored grobnice i ubijali rafalima iz mitraljeza. Samo 14. oktobra streljano je, prema izveštaju 342. divizije, 400 lica. „Navedene četiri stotine streljanih lica, od ukupnog broja javljenih, odnose se na ona, koja su uhvaćena na reonu Draginca i u njegovoj okolini. Ostatak zarobljenih sačinjavaju lica koja, u cilju svoje bezbednosti, dobrovoljno stupaju u nemačko zarobljeništvo". Ta besmislena podela na „uhvaćene" i „dobrovoljne" zarobljenike biće sutradan, kada Nemci prebroje sve svoje mrtve i ranjene, zbrisana.
Za ukupne gubitke od 8 poginulih i 30 ranjenih oficira i vojnika trebalo je, po naređenju Štaba divizije, da se u Dragincu strelja za odmazdu 2.300 zatvorenika. Pošto je 400 već streljano, Štab 342. divizije naredio je 15. oktobra (u 11 časova) 698. puku:„Sve uhapšenike na licu mesta streljati i još jednom objaviti proglas. Kod akcije po mogućnosti privući ostalo stanovništvo ".Naređenje je doslovno izvršeno. Sve muškarce, koje su nemačke trupe pohvatale 14. i 15. oktobra u Donjoj i Gornjoj Badanji, Tekerišu, Kamenici, Trbosilju, Joševi, Jarebicama, Ribaricama, Filipovićima, Siminom Brdu, Velikom Selu i Jadranskoj Lešnici sprovodile su u Draginac na streljanje.
Vojnici ove divizije su streljali 130 civila u Valjevu kao odmazdu za sabotažu na železničkoj pruzi. Ovo je potvrdio šifrovani izveštaj Ultre od 10 novembra 1941.
NGC 2541
NGC 2541 je galaksija u zviježđu Risu.
Program Luna
mini|desno|250px| Luna 1 (1959.) bila je prva [[svemirska letjelica lansirana sa Zemlje koja je postigla brzinu oslobađanja (drugu kozmičku brzinu) i udaljila se iz Zemljine putanje.]]
mini|desno|250px|[[Lunarno vozilo|Mjesečevo vozilo Lunohod 2.]]
Program Luna je porodica svemirskih letjelica bivšega Sovjetskog Saveza (SSSR-a) namijenjenih istraživanju Mjeseca. U sklopu toga Programa lansirane su između 1959. i 1976. ukupno 24 letjelice, kojima su se prikupljali znanstveni podatci, a koji su trebali poslužiti i za planiranje budućih sovjetskih misija s ljudskom posadom.
Mandatna Mezopotamija
Britanski mandat nad Mezopotamijom (ar: الانتداب البريطاني على العراق) je bilo po članu 22. Društva naroda, mandatno područje klase A, područje bivšeg Osmanskog carstva, osnovano nakon završetka Prvog svjetskog rata, 1920. pod upravom Velike Britanije, osnovano odlukom Društva naroda, na osnovu Sporazuma Sykes-Picot. Ovim je sporazumom uprava nad područjem današnjeg Iraka dodijeljeno Velikoj Britaniji, a potvrđeno je sporazumom u San Remu 25. aprila 1920. Francuska je dobila upravu nad drugom zonom koja je obuhvatala područja današnje Sirije i Libanona.
Civilna uprava dodijeljena je britanskom visokom komesaru Percyju Coxu i njegovom zastupniku Arnoldu Wilsonu. Nakon ubistva jednog britanskog oficira u Nadžafu i nemira koji su uslijedili usljed represalija Britanaca, hiljade Asiraca su zbog terora Turaka spas našli bijegom u Irak. Najveći problem je bio nezadovoljstvo iračkih nacionalista, koji nisu priznavali britansku upravu, te su tvrdili da je formiranje područja zapravo, drugi vid kolonijalne okupacije.
Nemiri
mini|desno|Tri bivše osmanlijske provicije Mosul, Bagdad und Basra Osnivanjem Iraka 1918-19. godine, došlo je do nemira u području pod upravom Britanaca. U Nadžafu je osnovana organizacija Jamiyat an Nahda al Islamiya (Liga islamskog buđenja). Al Jamiya al Wataniya al Islamiya (Muslimanska nacionalna liga) je mobilizirala narod u tom području na pobunu protiv nove vlasti. U februaru 1919. u Bagdadu su šiitski trgovci, sunitski prosvjetnici i službenici, šiitski i sunitski vjerski službenici, zajedno sa iračkim oficirima su osnovali organizaciju Haras al Istiqlal (Čuvari nezavisnosti). Grupa Istiqlal je imala svoje članove u gradovima Kerbela, Nadžaf, Kut i Hila.
Ustanak protiv Britanaca, organizirali su imam iz Kerbele Širazi i njegov sin Mirza Muhamad Riza. Objavljivanjem fetve, pozvao je muslimane u pobunu, navodeći da po islamskom pravu nije dozvoljeno trpiti vlas nemuslimana, te je pozvao je na džihad protiv Britanaca. U julu 1920. je počela pobuna u Mosulu, te se proširila na jug u dolinu Eufrata. Južna plemena, zbog visoke težnje prema političkoj autonomiji, brzo su prihvatila poziv i priključili se pobuni, mada nisu zajedno djelovali, što je i smanjilo učinak u borbi. U naredna tri mjeseca u Iraku je vladala anarhija, sve do gušenja pobune od strane britanskog vazduhoplovstva.
Ban-sur-Meurthe-Clefcy
Ban sir Mert Klefsi je naselje i opština u severoistočnoj Francuskoj u regionu Lorena, u departmanu Vogezi koja pripada prefekturi Sen Dije de Vogez.
Mandatna Mezopotamija
Stvaranje Kraljevine Iraka
mini|deso|Krunisanje prvog iračkog kralja [[Kralj Fejsal I od Iraka|Fejsala I 1921. godine]]
Ban-sur-Meurthe-Clefcy
Po podacima iz 1999. godine u opštini je živelo 798 stanovnika, a gustina naseljenosti je iznosila 18 stanovnika/km². Opština se prostire na površini od 45,04 km². Nalazi se na srednjoj nadmorskoj visini od 478 metara (maksimalnoj 1.143 m, a minimalnoj 455 m).
Mandatna Mezopotamija
Stvaranje Kraljevine Iraka
Na konferenciji u Kairu 1921. Britanci su donijeli osnovice političke strukture Iraka, koja će trajati sve do 14-julske revolucije iz 1958. godine. Za prvog iračkog kralja iz hašemitske dinastije postavljen je Fejsal I, sin Huseina ibn Alija, bivšeg šarifa Mekke. Ustanovljena je i iračka vojska. Održavanjem plebiscita, za potvrdu izbora kralja, Britanci su postavili osobu, koja će u svim političkim i vjerskim strukturama naći podršku, a biti dovoljno lojalan Britancima. Na plebiscitu se izjasnilo 96 % za Fejsala. Civilnu upravu je imao visoki komesar UK za Irak, a prvi je izabran Percy Zachariah Cox.
Sprovođenje odluka kairske konferencije, nastavljeno je Britansko-iračkim ugovorom iz 1922. godine, kojim se produžava britanska uprava nad Irakom. Uslijed pritiska protubritanskih vjerskih službenika i iračkih nacionalista, Fejsal I je pokušavao dogovorima, skratiti trajanje uprave. Znajući da je iračka monarhija ovisna od podrške Britanaca, a željeći izbjeći sudbinu i raspad monarhije kao u Siriji, Fejsal I je vodio prilagodljivu politiku sa Britancima. Dvadesetogodišnji ugovor, potpisan u oktobru 1922. određivao je da irački kralj poštiva britanske savjete, koji se tiču britanskih interesa, te da se slijedi nametnuta financijska politika, sve dok je Irak u deficitu u platnoj bilanci sa Ujedinjenim Kraljevstvom. Ugovor obavezuje Irak, da su britanski službenici zastupljeni u svih 18 ministrarstava, kao inspektori ili kontrolori. Kasniji financijski dogovor, odredio je da Irak plaća britanske političare u polovičnom iznosu, a Britanci se obavezuju na vojnu pomoć, te podržavaju prijem Iraka u Društvo naroda. Ugovor je vezao privredno i politički za Veliku Britaniju, te je Irak ostao ovisan od strane pomoći.
Dana 1. oktobra 1922. godine britansko vazduhoplovstvo je osnovalo RAF Iraq Command, komandu koja je imala kontrolu nad svim britanskim snagama u Iraku. Odluka na kairskoj konferenciji o osnivanju iračke armije, bila je važna za stabilnost Iraka, u kom druge strukture nisu funkcionisale. Armija je dobila na značaju i uticaju, dok je politički sistem Iraka, bio pogođen privrednim i političkim krizama. Armija je bila podijeljena na visoke oficire, pretežno sunitskog porijekla, koji su služili još u osmanlijskoj vojsci i nižih oficira šiitskog porijekla.
Naftna koncesija
Prije raspada Osmanlijskog carstva, koncesiju za korištenje naftnih polja u vilajetu Mosul imala je od strane Britanaca kontrolirana, turska naftna kompanija Turkish Petroleum Company (TPC). Nakon Sporazuma Sykes-Picot 1916. godine, područje je potpalo pod francusku upravu. Sporazumom Long-Berenger iz 1919. Francuska se povukla iz tog područja, a za uzvrat je dobila 25 % učešća u kompaniji TPC. Novi pregovori o koncesiji između britanske i iračke strane počeli su 1923. godine. Prepreka u pregovorima je bio zahtjev Iraka o 20-procentnom udjelu u naftnoj kompaniji, isto toliko koliko je bio turski udjel, a utvrđen po odredbama Sporazuma u San Remu. Na kraju pregovora irački su trgovci, uprkos protivljenju nacionalističkih krugova, pristali na nastavak koncesije. Zbog težnji Turske za područje Mosula, očekivana je odluka Društva naroda, jer je bilo jasno da naftom bogato područje bez britanske pomoći, neće ostati u Iraku. U martu 1925. godine dogovorena je koncesija na 75 godina, bez prava Iraka, koju je dobila TPC (danas IPC).
Zadnje godine
Potpisivanjem Britansko-iračkog sporazuma i rješenjem Mosulskog pitanja, iračka je politika dobila na novoj dinamici. Porastom standarda i promjenom socijalnih struktura, stvarala se nova klasa sastavljena od sunitskih i šiitskih zemljoposjednikam koji su konkurisali gradskim strukturama, oficirima i novoj birokraciji, stvorenoj od iračke uprave. Kako su te strukture bile postavljene od strane Britanaca ili u slučaju armije, sastavljene od bivših osmanlijskih oficira, sukob tih dviju klasa bio je neizbježan, a vladi u Bagdadu je nedostajao legitimitet većine, pogotovo zbog nedostatka demokratske tradicije u Iraku. Uprkos donošenju Ustava, biranju skupštine, iračka politika je bila raspodjeljena između grupacija i članova važnijih klanova. Nedostatak širih političkih institucija, kao i jačanje nacionalističkih struktura, spriječile su dalji demokratski razvoj.
Britansko-irački sporazum iz 1930. godine predvidio je usku suradnju dviju zemalja u svim pitanjima vanjske politike, te vojnu pomoć u slučaju rata. Irak je garantirao Britancima korištenje vojnih baza u blizini Basre i kod Al Habanijaha, te pravo na prolaz vojnih trupa. Sporazum je potpisan na rok od 25 godina i stupio je na snagu prijemom Kraljevine Iraka u Društvo naroda 3. oktobra 1932.
Nezavisnost
Proglašenjem nazavisnosti 3. oktobra 1932. godine, prestala je britanska uprava nad ovim područjem. Kraljevina Irak je pod vodstvom hašemitske dinastije postojala sve do iračke revolucije 1958. godine.
El Capulín, Tlacoapa
El Capulín je naselje u Meksiku, u saveznoj državi Guerrero, u opštini Tlacoapa.
Buena Suerte, Abasolo
Buena Suerte je naselje u Meksiku, u saveznoj državi Coahuila, u opštini Abasolo.
Prema proceni iz 2014. godine u naselju je živelo 6 stanovnika. Naselje se nalazi na nadmorskoj visini od 458 m.
Nauwalde
Nauvalde je opština u njemačkoj saveznoj državi Saksonija. Jedno je od 34 opštinska središta okruga Majsen. Prema procjeni iz 2010. u opštini je živjelo 1.058 stanovnika. Posjeduje regionalnu šifru (AGS) 14627160.
Južna Sumatra
Južna Sumatra, jedna je od 34 provincije Indonezije. Provincija se nalazi na ostrvu Sumatra na zapadu Indonezije. Pokriva ukupnu površinu od 91.592 km² i ima 7.450.394 stanovnika (2010).
Glavni grad provincije je grad Palembang.
Demografija
Stanovništvo čine: Malajci (31%), Javanci (27%) i drugi. Dominantna religija je islam (96%), hrišćani (2%) i drugih.
Felittopiano, Salerno
Felittopiano je naselje u Italiji u provinciji Salerno, u regiji Campania.
Prema proceni iz 2011. u naselju je živelo 71 stanovnika. Naselje se nalazi na nadmorskoj visini od 93 m.
El Romereño, Poncitlán
El Romereño je naselje u Meksiku, u saveznoj državi Jalisco, u opštini Poncitlán.
Prema proceni iz 2014. godine u naselju je živelo 2182 stanovnika. Naselje se nalazi na nadmorskoj visini od 1540 m.
Piano Lepre, Cosenza
Piano Lepre je naselje u Italiji u provinciji Cosenza, u regiji Kalabrija.
Prema proceni iz 2011. u naselju je živelo 51 stanovnika. Naselje se nalazi na nadmorskoj visini od 659 m.
El Jarocho, Tampico Alto
El Jarocho je naselje u Meksiku, u saveznoj državi Veracruz, u opštini Tampico Alto.
Opština Mexicali, Baja California
Mexicali je opština u Meksiku, u saveznoj državi Baja California.
Prema proceni iz 2009. godine u opština je živelo 855962 stanovnika. Opština se nalazi na nadmorskoj visini od 15 m.
NGC 2543
NGC 2543 je galaksija u zviježđu Risu.
La Mesa del Licenciado, Yahualica de González Gallo
La Mesa del Licenciado je naselje u Meksiku, u saveznoj državi Jalisco, u opštini Yahualica de González Gallo.
Prema proceni iz 2014. godine u naselju je živelo 44 stanovnika. Naselje se nalazi na nadmorskoj visini od 1896 m.
Amzići
Amzići su naselje u Srbiji u opštini Nova Varoš u Zlatiborskom okrugu. Prema popisu iz 2002. bilo je 117 stanovnika (prema popisu iz 1991. bilo je 160 stanovnika).
Demografija
U naselju Amzići živi 102 punoletna stanovnika, a prosečna starost stanovništva iznosi 47,9 godina (46,1 kod muškaraca i 50,0 kod žena). U naselju ima 41 domaćinstvo, a prosečan broj članova po domaćinstvu je 2,85.
Ovo naselje je u potpunosti naseljeno Srbima (prema popisu iz 2002. godine), a u poslednja tri popisa, primećen je pad u broju stanovnika.
Hazelton, Idaho
Hejzelton je grad u američkoj saveznoj državi Ajdaho.
Demografija
Po popisu iz 2010. godine broj stanovnika je 753, što je 66 (9,6 %) stanovnika više nego 2000. godine.
NGC 2544
NGC 2544 je galaksija u zviježđu Žirafi.
Peña Prieta, Santa María Tlalixtac
Peña Prieta je naselje u Meksiku, u saveznoj državi Oaxaca, u opštini Santa María Tlalixtac.
Prema proceni iz 2014. godine u naselju je živelo 12 stanovnika. Naselje se nalazi na nadmorskoj visini od 1199 m.
Villa Brambullo, Treviso
Villa Brambullo je naselje u Italiji u provinciji Тревизо, u regiji Венето.
Prema proceni iz 2011. u naselju je živelo 82 stanovnika. Naselje se nalazi na nadmorskoj visini od 19 m.
El Crispín, Tula
El Crispín je naselje u Meksiku, u saveznoj državi Tamaulipas, u opštini Tula.
Prema proceni iz 2014. godine u naselju je živelo 67 stanovnika. Naselje se nalazi na nadmorskoj visini od 1192 m.
Abbeville-Saint-Lucien
Abevil Sen Lisjen je naselje i opština u severoistočnoj Francuskoj u regionu Pikardija, u departmanu Oaza koja pripada prefekturi Klermon.
Po podacima iz 1999. godine u opštini je živelo 506 stanovnika, a gustina naseljenosti je iznosila 96 stanovnika/km². Opština se prostire na površini od 5,26 km². Nalazi se na srednjoj nadmorskoj visini od 159 metara (maksimalnoj 156 m, a minimalnoj 130 m).
Perosio, Alessandria
Perosio je naselje u Italiji u provinciji Alessandria, u regiji Piemonte.
Prema proceni iz 2011. u naselju je živelo 12 stanovnika. Naselje se nalazi na nadmorskoj visini od 264 m.
Al Santo, Massa e Carrara
Al Santo je naselje u Italiji u provinciji Massa e Carrara, u regiji Toscana.
Prema proceni iz 2011. u naselju je živelo 41 stanovnika. Naselje se nalazi na nadmorskoj visini od 260 m.
Lampung
Lampung, jedna je od 34 provincije Indonezije. Provincija se nalazi na samom jugu ostrva Sumatra. Pokriva ukupnu površinu od 34.624 km² i ima 7.608.405 stanovnika (2010).
Centar provincije je Bandar Lampung.
Demografija
Stanovništvo čine: Javanci (62%), Sundi (9%), Lampung (10%), Malajci (4%) i drugi. Dominantna religija je islam (92%) i manji broj katolika, protestanata i budista.
Barranca Nopalera, Tlacoapa
Barranca Nopalera je naselje u Meksiku, u saveznoj državi Guerrero, u opštini Tlacoapa.
Prema proceni iz 2014. godine u naselju je živelo 168 stanovnika. Naselje se nalazi na nadmorskoj visini od 1511 m.
Opština Tecate, Baja California
Tecate je opština u Meksiku, u saveznoj državi Baja California.
Prema proceni iz 2009. godine u opština je živelo 91034 stanovnika. Opština se nalazi na nadmorskoj visini od 586 m.
Napanoch, New York
je naseljeno mesto bez administrativnog statusa u američkoj saveznoj državi Njujork.
Demografija
Po popisu iz 2010. godine broj stanovnika je 1.174, što je 6 (0,5 %) stanovnika više nego 2000. godine.
104. lovačka divizija (Nemačka)
Ova divizija formirana je u aprilu 1941. od regruta 15. regrutnog talasa kao '''704. posadna divizija'''. S obzirom na njenu namenu, divizija je imala nekompletnu formaciju bez izviđačkog bataljona, sa redukovanim artiljerijskim i specijalističkim sastavima. Njeno transportovanje na teritoriju Srbije otpočelo je 15. maja 1941. Štab divizije bio je smešten u Nišu, a štabovi pukova u Kraljevu i Kosovskoj Mitrovici. Brojno stanje divizije 21. decembra 1941. je iznosilo: 170 oficira, 39 službenika, 981 podoficira i 6403 vojnika.
Zbog borbenih potreba divizija je tokom preformirana i formacijski popunjena ljudstvom i borbenom tehnikom do standardne formacije pešadijske divizije. Počev od 1. maja 1943. divizija zvanično menja naziv u '''104. lovačku diviziju'''. Tada je imala oko 13.200 vojnika u sledećoj formaciji:
724. pešadijski puk 734. pešadijski puk 654 artiljerijski puk 104. izviđački bataljon 104. bataljon oklopnih lovaca 104. inžinjerijski bataljon 104. bataljon veze
Komandant divizije bio je general Hartvig fon Ludviger. Nakon preformiranja '''104. lovačka divizija''' delovi divizije učestvovali su u operaciji "Švarc". Krajem juna 1943. divizija je prebačena na teritoriju Grčke, gde je ušla u sastav Armijske grupe "E".
U sastavu Armijske grupe "E" učestvovala je od septembra do decembra 1944. u probijanju njene glavnine od Makedonije preko Kosova i Metohije, jugozapadne Srbije i istočne Bosne do Sarajeva.
104. lovačka divizija učestvovala je u borbama za Travnik januara 1945. i vodila teške borbe u Podravini tokom marta, te u porečju Une i kod Karlovca aprila i maja 1945. godine. Zarobljena je od strane jedinica Jugoslovenske armije u Sloveniji maja 1945.
Komandant divizije general Ludviger osuđen je za ratne zločine i obešen u Beogradu 5. maja 1947.
Stăncești Larga, Mușetești
Stăncești Larga je naselje u Rumuniji u okrugu Gorž u opštini Mușetești.
Prema proceni iz 2013. u naselju je živelo 261 stanovnika. Naselje se nalazi na nadmorskoj visini od 478 m.
San Juan, Tijuana
Prema proceni iz 2014. godine u naselju je živelo 45 stanovnika. Naselje se nalazi na nadmorskoj visini od 267 m.
Parícuaro, Uruapan
Parícuaro je naselje u Meksiku, u saveznoj državi Michoacán, u opštini Uruapan.
Prema proceni iz 2014. godine u naselju je živelo 5 stanovnika.<ref name= 2014. m.
Musa Ćazim Ćatić
Musa Ćazim Ćatić (Odžak, 1878.- Tešanj, 1915.) je bio pjesnik iz Bosne i Hercegovine.
U rodnom mjestu pohađao je mekteb i osnovnu školu. Poslije očeve smrti majka mu se preudala u Tešanj, gdje Ćazim uči brijački zanat kod očuha i pohađa tešanjsku medresu. Bio je darovit učenik i već u medresi dobro je naučio arapski, turski i perzijski jezik. Kad je trebao biti regrutiran (1898.), bježi u Tursku. Tu, u liceju Sultanija, upoznaje Osmana Đikića i Avdu Karabegovića, ali ga materijalne neprilike gone da se vrati u Tešanj. Uzet je u vojsku i tri godine služio u Tuzli i Budimpešti. Godine 1902., na nagovor muftije Mesuda Smailbegovića, ponovno odlazi u Carigrad i neko vrijeme sluša predavanja u Mektebi Numunci Terreke medresi, ali - nezadovoljan načinom obuke polaže diferencijalni ispit iz općeobrazovnih predmeta i završava četvrti razred gimnazije. Uz pomoć Adem-age Mešića pohađa u Sarajevu šerijatsku sudačku skolu, ali ga pri kraju školovanja izbacuju iz škole, završni peti razred polaže privatno, a diplomski ispit tek po posebnoj dozvoli Zemaljske vlade, uz pismenu obvezu da se neće koristiti diplomom koju mu daju. Godinu 1909. i 1910. proveo je u Zagrebu kao student prava. Ni jedan ispit nije položio. Tu se kretao u Matoševom pjesničkom krugu i pekao zanat: književni i boemski. Ipak, prilike ga natjeraše da se vrati u Tešanj gdje se zaposlio u banci, odakle ga brzo otpustiše zbog neurednog života. Ni u Bijeljini, gdje je obavljao pisarske poslove u gruntovnici, nije dugo ostao; ponovno odlazi u Zagreb na studije i ponovno ga prilike otjeraju u Tešanj. To je bila 1912, radi u tešanjskoj banci, pomišlja na samoubojstvo i stvara svoje najbolje pjesme. Muhamed Bekir Kalajdžić odvodi ga 1912. u Mostar, povjerava mu uredništvo Bisera i tjera ga na prevođenja za Muslimansku biblioteku. Tijekom godinu i pol dana prevede i napiše 12 knjiga, ali dolazi rat, mobilizacija, služba u Tuzli i Oerkenyu u Madžarskoj, pijančenje, tuberkuloza, otpuštanje iz vojske i smrt u ratno proljeće 1915. (Prema Abdurahmanu Nametku, 1968). Najveći pjesnički talent među Bošnjacima do Maka Dizdara, te prvi pjesnik-modernist bosnjačke književnosti.
Na njegovom mezaru u Tešnju stoji isklesano:
Mnoge škole u Bosni i Hercegovini nose njegovo ime među kojima je i tešanjska Gimnazija "Musa Ćazim Ćatić".
Tilapa, Tamazunchale
Tilapa je naselje u Meksiku, u saveznoj državi San Luis Potosí, u opštini Tamazunchale.
Prema proceni iz 2014. godine u naselju je živelo 124 stanovnika. Naselje se nalazi na nadmorskoj visini od 219 m.
NGC 2545
NGC 2545 je galaksija u zviježđu Raku.
Opština Finiș, Bihor
Finiș je opština u Rumuniji u okrugu Bihor.
Opština se nalazi na nadmorskoj visini od 279 m.
Ranulf le Meschin
Ranulf le Meschin, Ranulf de Briquessart ili Ranulf I [Ranulph, Ralph] (? - 1129) bio je anglo-normanski feudalni magnat koji je krajem 11. i početkom 12. vijeka vladao velikim dijelovima sjeverne i centralne Engleske. Bio je rodom iz Bessina u Normandiji, a u Engleskoj je posjede stekao zahvaljujući srodstvu sa Hugh d'Avranchesom - earlom Chestera, pokroviteljstvu kraljeva Williama II Rufusa i Henryja I Beauclerca, te braku za Lucy, nasljednicom posjeda Bolingbroke-Spalding u Lincolnshireu.