cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Vikentije Popović-Hadžilavić
Vikentije (Popović-Hadžilavić, Janjevo — Sremski Karlovci, 23. oktobar 1725) je bio mitropolit karlovački i, stoga, jedan od važnijih arhijereja Srpske pravoslavne crkve.
Život
Mitropolit Vikentije, sin daskala (učitelja) Lava, rođen je u Janjevu na Kosovu i zamonašen u Peći. Kao i svi prvi mitropoliti karlovački, i Vikentije je svoju karijeru tekao u dvoru pećkih patrijaraha.
Mitropolitsko zvanje
Prilikom izbora novog karlovačkog mitropolita, 6. maja 1713. godine, na prvom privilegijalnom saboru u Karlovcima pojavila su se dva kandidata: episkop budimski Vikentije (Popović) i temišvarski Nikola (Dimitrijević). Fruškogorski monasi nisu bili za episkopa Nikolu, a ni patrijarh Arsenije IV, koji je trebao da izda potvrdnu gramatu. Patrijarh Arsenije IV je „uticao da bude izabran Vićentije, kao episkopski i narodni kandidat, nasuprot Nikoli Dimitrijeviću, koji je bio kandidat austrijskog dvora".
Kada je mitropolit Vikentije paralizovan, a potom zbog paralize i onemeo (stoga prozvan „Vikentije nemi"), njegovim poslovima je upravljao egzarh Vikentije (Jovanović), potonji mitropolit. On je mnogo doprineo da narodni sabor u Novom Sadu, 8. septembra 1722. godine, donese jednoglasan zaključak u kome se, između ostalog, kaže umesto obolelog mitropolita njega menja Mitropolit beogradski Mojsije Petrović.
Mitropolit Vikentije umro je 23. oktobra 1725. u Karlovcima, a sahranjen je u manastiru Krušedolu.
Zasluge
Mitropolt Vikentije izdašno je pomagao Pećku patrijaršiju i druge manastire. Patrijarh Mojsije mu se 18. marta 1724. godine zahvalio na poslatom krstu, a mitropolit raški Arsenije ga je podsetio na obećani pokrov za kivot svetog Stefana Prvovenčanog u manastiru Studenici. Patrijarh Mojsije je preporučio mitropolitu Vikentiju hilandarske i dečanske monahe za skupljanje milostinje.
Fruškogorskim manastirima poklonio je razne crkvene utvari i knjige, a nastojavao je da se obnavljaju i nabavljaju knjige za potrebe parohijskih i manastirskih hramova. Kao nekada mitropolit Isaija (Đaković), i mitropolit Vikentijeje pokrenuo pitanje učešća Srba u ugarskom saboru svojom predstavkom od 30. oktobra 1714., u ime celog srpskog naroda pod austrougarskom vlašću, tražeći da se srpskim narodnim izaslanicima dozvoli mesto i glas u ugarskom zemaljskom saboru.
El Encanto, Tecolutla
El Encanto je naselje u Meksiku, u saveznoj državi Veracruz, u opštini Tecolutla.
Musique concrète
Musique concrète (srpskohrvatski: Konkretna glazba) je žanr elektroakustične i klasične muzike koji se razvio tokom 40-ih godina u Francuskoj kao posljedica rada Pierrea Schaeffera. Musique concrète se danas smatra začetkom avangardne klasične glazbe, a svojim eksperimentalnim karakterom je inspirirao i utjecao na brojne kasnije kompozitore.
Osnovna ideja žanra je da svi prirodni zvukovi mogu biti glazba, uključujući tehnološki stvorenu elektronsku glazbu. Glazba se tako svodi na konkretan zvuk, odnosno zvukove, na konkretnu akustičnu pojavnost, odakle i dolazi naziv samog stila. Musique concrète je u potpunosti raskinula s tradicionalnim glazbenim pravilima i formama, donoseći skladbe koje ne poštuju melodiju, harmoniju, ritam i mjeru. Musique concrète posjeduje velike sličnosti sa stilom elektronische musik, kojeg je razvio Kalrheinz Stockhausen, jedno vrijeme Schaefferov suradnik. Ipak, osnova razlika između dva stila jest ta što je elektronische musik bila usmjerna na čistu elektronsku produkciiju i manipulaciju zvukova, dok se musique concrète bazirala na snimanim zvukovima iz prirode.
Bunardžik
Bunardžik je naselje u Republici Makedoniji, u severnom delu države. Bunardžik pripada opštini Ilinden, koja okuplja istočna predgrađa Grada Skoplja.
Prirodni uslovi
Bunardžik je smešten u severnom delu Republike Makedonije. Od najbližeg većeg grada, Skoplja, naselje je udaljeno 18 km istočno. Autoput Skoplje - Kumanovo prolazi kilometar južno od naselja.
Naselje Bunardžik je u okviru istorijske oblasti Skopsko polje, u njegovom severoistočnom delu. Par kilometara južnije protiče Vardar. Istočno od naselja izdiže se brežuljkast kraj Kotorci. Nadmorska visina naselja je približno 300 metara.
Mesna klima je izmenjena kontinentalna sa manjim uticajem Egeja (žarka leta).
Istorija
Krajem 19. veka Bunardžik je bilo slovensko, pravoslavno selo u Skopskoj oblasti, u Otomanskom carstvu. Prema podacima Vasila Knčova iz 1900. godine u selu je živelo 75 slovena hrišćanske veroispovesti.
U oktobru 1910. godine selo je oštećeno zbog delovanja Bugarske egzarhije.
Početkom 20. veka celo selo je bilo pod vlašću Bugarske egzarhije. Prema sekretaru egzarhije Dimitru Miševu 1905. godine u selu je živelo 80 slovena.
Posle Drugog balkanskog rata 1913. godine selo je bilo blizu granice sa Srbijom.
Nemački naučnik Leonard Šulce Jena je na etničkoj karti izrađenoj 1927. godine predstavio Bznardžik kao selo sa nejasnim etničkim sastavom.
Stanovništvo
Bunardžik je prema poslednjem popisu iz 2002. godine imao 352 stanovnika, a etnički sastav je bio sledeći:
Većinska veroispovest je pravoslavlje.
Busilci
Busilci su naselje u Republici Makedoniji, u središnjem države. Busilci pripadaju opštini Čaška.
Prirodni uslovi
Busilci su smešteni u središnjem delu Republike Makedonije. Od najbližeg većeg grada, Velesa, naselje je udaljeno 18 km jugozapadno.
Naselje Busilci se nalazi u istorijskoj oblasti Klepa. Naselje je smešteno u dolini reke Babune. Istočno od naselja izdiže se planina Klepa. Nadmorska visina naselja je približno 260 metara.
Stanovništvo
Busilci su prema poslednjem popisu iz 2002. godine imali 18 stanovnika.
Prema istom popisu pretežno stanovništvo u naselju su etnički Makedonci (56%), a ostalo su mahom Albanci (33%).
Većinska veroispovest je pravoslavlje, a manjinska islam.
Dan blasfemije
Međunarodni dan prava na blasfemiju jest praznik kojim se pojedinci i skupine potiču da otvoreno izraze svoju kritiku o religiji ili čak prezir prema njoj. Praznik je osnovao 2009. godine Centar za propitivanje (engl. Center for Inquiry). Jedan student kontaktirao je Centar za propitivanje u Amherstu u New Yorku i predstavio ovu ideju, a Centar ju je odlučio poduprijeti. Ronald Lindsay, predsjednik i izvršni direktor Centra za propitivanje izjavio je u intervju s CNN-om o Danu blasfemije, "smatramo da bi religijska uvjerenja trebala biti predmet ispitivanja i kritike baš kao što su to politička uvjerenja, no religija je još uvijek tabu." Za dan je određen 30. rujna radi podudaranja s obljetnicom objavljivanja satiričnih crteža Muhameda u jednim danskim novinama što je rezultiralo kontroverzijom o crtežima Muhameda u Jyllands-Postenu
Prema intervju u USA Todayu s Justinom Trottierom, torontskim koordinatorom Dana blasfemije, "mi ne pokušavamo uvrijediti, već ako se u tijeku dijaloga i debate ljudi osjete uvrijeđenima, onda to nije problem za nas. Ne postoji ljudsko pravo da se ne bude uvrijeđen."
Događaji širom svijeta u povodu prve obljetnice Dana blasfemije 2009. godine uključivali su umjetničku izložbu u Washingtonu DC i festival slobode govora u Los Angelesu. O Danu blasfemije također se opsežno raspravljalo širom weba, a pokrivalo ga je nekoliko medijskih brojeva.
Pozadina
Antiblasfemijski zakoni postoje diljem svijeta. U mnogim dijelovima Europe i Sjeverne Amerike oni su povučeni, iako postoje zakoni protiv blasfemije u Austriji, Danskoj, Finskoj, Grčkoj, Italiji, Lihtenštajnu, Islandu, Nizozemskoj, San Marinu i UK-u. (Britanske običajnopravne tužbe za blasfemiju i blasfemičnu klevetu ukinute su Zakonom o kaznenopravnom sustavu i imigraciji iz 2008., odsječkom 79. Preostali zakon, Zakon o rasnoj i religijskoj mržnji iz 2006., bavi se poticanjem mržnje protiv osobe na osnovi njezine religije). U 21 europskoj državi još su uvijek na snazi zakoni o "religijskoj uvredi".
Republika Irska prihvatila je "Zakon o difamaciji iz 2009. godine" u kojem je u jednom dijelu naznačeno da "osoba koja objavi ili iskaže blasfemičnu stvar kaznit će se zbog uvrede i podliježe po izricanju osude globi koja ne prelazi 25.000 €."
Finska je bila poprište nekoliko značajnih postupaka o blasfemiji tijekom 2000-ih. Finski lingvist, politički bloger, helsinski gradski vjećnik i potonji parlamentarni zastupnik Jussi Halla-aho osuđen je za "uznemiravanje religijskog štovanja" zbog internetskih postova u kojima je Muhameda nazvao pedofilom, te je globljen s 330 €.
U nekim je zemljama blasfemija kažnjiva smrću kao što je to u Afganistanu, Pakistanu i Saudijskoj Arabiji.
Šest američkih saveznih država (Massachusetts, Michigan, Južna Karolina, Oklahoma, Pennsylvania i Wyoming) još uvijek imaju zakone protiv blasfemije u svojim spisima, iako se oni malokad provode.
Dan proslave
Dan blasfemije slavi se 30. rujna radi podudaranja s obljetnicom objavljivanja satiričkih crteža Muhameda u jednim danskim novinama, što je rezultiralo kontroverzijom o crtežima Muhameda u Jyllands-Postenu. Iako su karikature Muhameda uzrokovale nekakvu kontroverziju u Danskoj, pogotovo među Muslimanima, ona se pretvorila u proširen furor nakon što su muslimanski imami u nekoliko zemalja potakli nasilne prosvjede u kojima je zbog blasfemije ubijeno najmanje 137 ljudi, neka su veleposlanstva zapaljena, a izvršeni su i ostali akti uzajamnog optuživanja.
Day Break
Na prostoru bivše Jugoslavije je prikazana na kablovskom kanalu Fox Crime pod naslovom Labirint zločina.
Epizode
* = svjetska premijera ABC.com ^ = televizijska premijera na TV One
The Yellow Rose of Texas
The Yellow Rose of Texas (doslovno "Žuta ruža Teksasa") je američka narodna pjesma nastala u 19. vijeku, čija je prva verzija odštampana u New Yorku 1858. Tekst je inspiriran teksaškom legendom o Emily D. West, mulatkinji (riječ "žuto" se odnosi na boju njene kože) koja je za vrijeme rata za nezavisnost 1836. zavela meksičkog generala Santa Annu te tako, zaokupivši njegovu pažnju, omogućila tekaškim revolucionarima da razbiju njegovu vojsku u odlučujućoj bitci kod San Jacinta. Pjesma je stekla izuzetnu popularnost među južnjačkom vojskom u američkom građanskom ratu.
Obrađivana je bezbroj puta, a jednu od najpoznatijih verzija - u obliku marša - je 1955. snimio Mitch Miller i s njome došao na vrh američke top-liste. Činjenica da je s vrha top-liste uspio svrgnuti pjesmu Rock Around the Clock se često tumači kao primjer burne, i često nepredvidljive, tranzicije u muzičkom ukusima i stilovima 1950-ih.
D. H. Lawrence
David Herbert Lawrence (Eastwood, 11. rujna 1885. - Vence, 2. ožujka 1930.), bio je britanski romanopisac, pripovjedač, pjesnik, esejist, slikar, dramatičar i kritičar. Čovjek koji se može smatrati nasljednikom Guillaumea Apollinairea i prethodnikom Henrya Millera.
Ako je Henry Miller Mesija erotske proze, onda je D. H. Lawrence njen Ivan Krstitelj. Charles Bukowski ga je jako volio čitati, kako opisuje u svom romanu "Lovac ispod žita".
Rodio se u grofoviji Nottinghamshire, koju je strašno volio smjestivši radnju nekih svojih djela u to područje. Otac mu je bio jedva pismeni rudar i alkoholičar, a majka bivša ravnateljica škole, obrazovana žena. Djetinjstvo mu je obilježeno siromaštvom i napetošću između roditelja. U školi je mladi David bio uspješan, prvi koji je osvojio stipendiju općinskog vijeća za školovanje u obližnjem Nottinghamu. Jedno vrijeme bio je učenik/učitelj na jednom koledžu. U 25. godini postaje slavan pisac svojim prvim važnijim djelom - "Bijeli paun". Nastavlja pisati, stvorivši djela poput "Sinovi i ljubavnici" (u kojem je opisao scenu kada je eutanazirao vlastitu majku prevelikom dozom jednog lijeka), "(Duga)", "Zaljubljene žene" i zasigurno njegov najbolji rad, roman "Ljubavnik lady Chatterley". Zbog ovog djela je bio zabranjivan, proganjan, a moralisti su njegovo djelo prikazivali opscenim i pornografskim. Iako su ga izdavači molili da objavi pročišćeno izdanje, on je to uvijek glatko odbijao. Kada mu je jedna izdavačka kuća odbila objaviti rad, otvoreno ih je izvrijeđao. Bio je uspješan slikar. Sablazan je izazvao i vezom, kasnije i brakom sa Friedom von Richthofen, koja je zbog njega napustila muža i troje djece.
Život mu je nakon Prvog svjetskog rata obilježen lutanjima. Obolio je od tuberkuloze i umro u francuskom gradu Venceu, sa samo 44 godine.
U knjizi "Pobuna pisaca" Terrencea Dicksa, koja govori o životima poznatih engleskih književnika, postoji karikatura u kojoj njegova majka zabranjuje njegovom ocu da David radi u besprizornom rudniku, a mali David u sebi misli: "Umjesto toga pisat ću besprizorne knjige". No, njegove knjige, iako ponešto kontroverzne, zasigurno nisu besprizorne.
Često je bio proganjan i zlostavljan od vojnih vlasti, trpio nedaće, siromaštvo, cenzuru. Na jednu njegovu izložbu sredinom 1929. u galeriji Warren u Londonu upala je policija i zapljenila mnogo radova. Vrijeme progonstva nazvao je "divljačkim hodočašćem". Bio je i u SAD-u gdje su on i Frieda kupili ranč od 160 rali zemlje za rukopis romana "Sinovi i ljubavnici". Smrt majke ga je strašno pogodila, te je mjesece nakon njene smrti nazvao svojom "bolesnom godinom". On i njegova Frieda, s kojom nije imao djece su putovali po svijetu, došavši čak do Australije, gdje je David na miru dovršio svoj roman "Klokan". Imao je niz prijatelja, jedan od najodanijih mu je bio Aldous Huxley, koji će urediti prvu zbirku njegovih pisama. Ukupno će biti objavljeno 8 svezaka njegovih pisama. Bio je i briljantan putopisac, a najpoznatija zbirka mu nosi naslov "More i Sardinija". Izražavao je otvoreni prezir prema bilo kojem militarizmu. Tijekom Prvog svjetskog rata on i Frieda bili su lažno optuženi da daju signale njemačkim podmornicama na obali Cornwalla. Volio je Italiju pa je i o njoj napravio zbirku eseja "Skice o etruščanskim mjestima". U njima Lawrence opisuje izlete na mnogobrojna arheološka nalazišta. Neke feministkinje ga još i dan danas kritiziraju zbog stavova o ženama i seksualnosti koje je iznio u svojim djelima. Imao je i kratku homoseksualnu aferu, a jednom je izjavio: "Mislim da sam najbliže savršenoj ljubavi bio sa jednim rudarom ugljena kada mi je bilo oko 16".
Nakon smrti, izdane su mnoge osmrtnice, ali jedino je E.M. Forster objasnio njegov doprinos engleskoj književnosti. Njegovo posljednje djelo je roman pod naslovom "Djevica i ciganin". Mnogo puta u životu se borio protiv napadaja gripe, a jednom je jedva preživio gotovo smrtonosni napadaj malarije i tuberkuloze.
Daler Kuzjajev
Za rusku reprezentaciju debitirao je 2017. godine, a sudjelovao je na Svjetskom prvenstvu 2018. godine.
Kuzjajev potječe iz nogometne obitelji. Njegov djed Kabir igrao je za Pamir Dušanbe, dok je njegov otac Adjam također bio profesionalni nogometaš, a sada je trener. Njegov stariji brat, Ruslan, također je nogometaš.
NGC 227
NGC 227 je galaksija u zviježđu Kit.
Historija Bosne i Hercegovine
''Ovo je historija Bosne i Hercegovine. Također pogledajte historiju Jugoslavije i historiju Evrope. Ovaj članak je dio serije o historiju Bosne i Hercegovine koja ima posebne detaljne članke za sve ove teme. Ovaj članak se bavi historijom sa područja današnje Bosne i Hercegovine i bosanske političke jedinice koja je nastala tokom srednjeg vijeka.''
Bosna i Hercegovina je jedna od povijesnih zemalja u Europi, s gotovo neprekinutom poviješću kao geopolitička cjelina od srednjega vijeka do danas. Između 1154. i 1377. bila je banovina, od 1377. do 1463. nezavisna kraljevina, od 1580. do 1878. bila je ejalet (najveća teritorijalna jedinica u Otomanskoj Carevini); od 1878. do 1918. "krunska zemlja" u sklopu Austro-Ugarske; a od 1945. do 1992. federalna republika. Na kraju, od 1992 Bosna i Hercegovina je nezavisna država. Šestojanuarskom diktaturom 1929. godine je prvi put za više od 400 godina Bosna i Hercegovina privremeno ukinuta kao administrativna cjelina. Malcolm procjenjuje da je otprilike 650 od posljednjih 800 godina na zemljovidima postojao entitet zvan "Bosna".
U drugom svjetskom ratu, "Bosna je bila geografska majka partizanskog pokreta, pružajući dovoljno prostora među svojim planinama za obuku i razvoj".
Paleolit
Najstariji arheološki ostaci u BiH pronađeni su kod Bosanskog Šamca i pretpostavlja se da su stari oko 100.000 godina. Ostali lokaliteti su : Bijambare, Pećina Lednica, Pećina Rastuša, Pećina Podlipe i Pećina Badanj. U njima su tragove života iz perioda srednjeg paleolita – kamena oruđa, sjekire, sječiva... Tu su i kosti, uglavnom pećinskog medveda, jelena i vukova koje bi mogle biti stare najmanje 35.000 godina.
Ova nalazišta imaju izuzetan značaj za evropsku i svjetsku arheologiju, jer istraživanja pokazuju da se neka od ovih nalazišta datuju između 100.000 i 40.000 godine p.n.e. Ona potvrđuju da je Balkan bio najvažnija ruta za širenje gornjeg paleolita u Evropi oko 40.000 godine p.n.e. i poslednje uporište neandertalskih grupa. Vrlo su važna za razumjevanje srednjeg paleolita, neandertalskih grupa i njihove reakcije na promjene u prirodnom i društvenom svijetu tokom poslednjeg ledenog doba, iz perioda prelaza od primitivnog ka današnjem čoveku. Ima dosta lokaliteta sa kremenicama vezanih za Homo sapiensa. Taj prelaz sa neandertalca na homo sapijensa u Evropi se dogodio u periodu između 45.000 i 30.000 godina p.n.e
Arheološkim putem je nalazište Pećina Badanj kod Stoca datirano u kasni period mlađeg paleolita – kasnog epigravettiena, tj. 13000 do 12000 godina p.n.e. Uz potkapinu nađena je gravura, nazvana Konj napadnut strelicama, i to je prvi nalaz ove vrste na istočnoj obali Jadrana.
U Kulašima kod Prnjavora otkrivena je kamena figura slična glavi divlje patke. Vjeruje se da je to izvorno bila prirodna tvorevina koju je paleolitski čovjek doradio i pojačao sličnost sa životinjama. Uz nalaz crteža Konj napadnut strelicama u Badnju, crteža u pećini Podlipe, to su jedini ostaci paleolitske likovne umjetnosti u Bosni i Hercegovini.
Neolit
Područje današnje Bosne i Hercegovine je naseljeno od doba neolita (mlađe kameno doba). Potvrđeno je to arheološkim istraživanjima na mnoštvu lokacija.
Starčevačka kultura, koja se veže za period 6000 - 5200. god. p.n.e, do sada je potvrđena na svega dva nalazišta za koja se sa sigurnošću može reći da pripadaju starčevačkom kulturnom kompleksu. To su Obre I kod Kaknja i Gornja Tuzla.
Kakanjska kultura je kulturna grupa srednjeg neolita koja obuhvata 5 lokacija vezanih za obalne terase rijeke Bosne.
Butmirska kultura je kultura mlađeg neolita koja se rasprostirala na teritoriji današnje centralne Bosne i zauzimala širi prostor nego Kakanjska grupa. Butmir (Sarajevo, opština Ilidža) je najstarije i najpoznatije arheološko nalazište u Bosni i Hercegovini iz kasnog kamenog doba. Pretpostavlja se da je naselje bilo naseljeno od 5500 do 4500 godine p.n.e. Otkriveno je 1893. Posebna specifičnost ove kulture je umjetnički stil u oblikovanju i ukrašavanju grnčarije. Izvorna duhovna kultura njegovih stanovnika izjednačava arheologiju Bosne i Hercegovine sa arheologijom Evrope. Butmirska kultura je iščeznula oko 2400. p. n. e., i naslijedila ju je kultura Ilira.
Eneolit
Iz eneolita (bakarno doba) potiče Vučedolska kultura čije je središte u Slavoniji i Sremu. Nosioci te kulture prodrli su u Bosnu i Hercegovinu, dolinom Vrbasa, u periodu 2150-1800. God. p.n.e. Nalazišta su u dolini Sane (Zapadnobosanski tip) i Debelo Brdo kod Sarajeva (Južnobosanski tip). Kultura je dospjela i u Hercegovinu (Varvara u dolini Rame), jadranskim putem iz Slovenije.
Bronzano i željezno doba
Od kasnog bronzanog i samog početka željeznog doba (1000. godine p.n.e) cjelokupno područje Bosne i Hercegovine je naseljeno heterogenom grupom plemena, poznati pod zajedničkim imenom Iliri.
Istorija još nije dala odgovor da li su Iliri doseljeni na ove prostore ili su autohtoni narod. Prvi pomeni ilirskih plemena se javljaju kod starogrčkih istoričara, a kasnije i rimskih. Od kraja 19. vijeka arheolozi su došli do obilja materijalnih dokaza kojima su kasnije dodavani nalazi i ostalih arheologa, tako da je danas istorija, a pogotovo kultura Ilira poznata u prilično velikoj mjeri.
Japodi su naseljavali veliki prostor, obuhvatajući srednji tok rijeke Une kod Bihaća, današnju Liku i Gorski Kotar i dio Slovenije. . Mnoštvo podataka o njima dobiveno je u arheološkom nalazištu sojenica u Ripču, o čemu svjedoče ostaci kočeva sačuvanih u sedrastom koritu Une. Pronađeno je oko 2.500 komada ovih kočeva. Oni su uglavnom činili pravougaonu formu veličine 12 x 6 metara između kojih su se nalazili uski prolazi, kao neki vodni putevi. Ove sojenice na Uni kod Ripča bile su izgrađene od drveta na hrastovim kočevima koji su bili dosta duboko „zabijeni“ u korito rijeke. Zidovi ovih drvenih kuća su sa unutrašnje strane bili oblijepljeni ilovačom, dok je krov bio od slame. Među brojnim nalazima ističe se urezana Glava jelena sa razgranatim rogovljem, figuralne predstave od pečene gline, terakota- bogovi od gline i mnoštvo drugih.
Sardeati su bili uz Unac i donji tok Une, na današnjem prostoru Drvara, ali i dijelom u Lici i možda dijelom na prostoru Bosanskog Petrovca.
Deuri su malo pleme od 22 dekurije (bratstvo), ali veliki naučni problem, jer ga istoričari smještaju u međurječje Plive i gornjeg Vrbasa, ali i na područje današnjeg Bosanskog Petrovca.
Mezeji su pripadali panonskoj grupi ilirskih plemena. Njihova teritorija je bila sjeverno od Grmeča, dolina Sane i srednji tok Vrbasa.
Dalmati su živjeli na jugozapadu Bosne, na području današnjeg Livna, Glamoča i Duvna, a najvećim dijelom u današnjoj srednjoj Dalmaciji. Po njima je vjerovatno i nastala riječ Dalmacija.
Desitijati su bili nastanjeni u srednjoj Bosni, oko gornjeg toka rijeke Bosne i doline Lašve. Na toj će teritoriji izniknuti i bosanska srednjevjekovna država Bosna.
Kolapiani, Oserijati i Breuci su pripadali panonskoj grupi ilirskih plemena i zauzimali su prostor sjeverne Bosne uz rijeku Savu. Dindari su živjeli na teritoriji oko današnje Srebrenice gdje se u rimsko doba razvio rudnik i grad Domavia.
Autarijati su bili ilirsko pleme koje je doživjelo svoj uspon između VI i IV stoljeća pne. O njihovom prisustvu u zapadnim i centralnim dijelovima Balkana postoje mnogi historijski podaci, filološki nalazi i veliki broj tragova materijalne prirode. Brončana „glasinačka kultna kolica“, predstava vodenih barskih ptica na kolicima, pronađena u porodičnom tumulu na lokalitetu Glasinačko polje - Bjelosavljevići, predstavljaju najpoznatiji arheološki nalaz na Glasincu, i povezuju se sa kultom sunca. „Glasinačka kultna kolica“ se sada nalaze u Naturhistorisches Museum u Beču. Istraživanja o Autarijatima i Glasinačkoj kulturi (Glasinac, visoravan u općini Sokolac) iz bronzanog i željeznog doba započela su krajem XIX stoljeća. Glasinačka kultura je zajedno sa butmirskom kulturom na velika vrata uvela Bosnu i Hercegovinu u evropsku praistorijsku nauku. Privreda Autarijata se zasnivala na stočarstvu kao primarnoj grani te na metalurgiji, zanatstvu i trgovini. Ovaj ilirski narod zbog svoga značaja i velike potražnje za grčkom i italskom robom je bio i najveći trgovački partner na zapadnom i centralnom Balkanu grčkim i italskim trgovcima između VII. i IV. st. p. n. e.
Ardijejci su bili južno od Autarijata, u Hercegovini. Ova dva plemena su bila u stalnom sukobu oko zona ispaše i slanih vrela. Ardijejci bivaju potisnuti na jadransku obalu. Tu su se nametnuli ostalim ilirskim plemenima pa su jedno vrijeme bili vladajuća dinastija u Ilirskom kraljevstvu. Među prvima su došli pod udar Rimljana, nakon čega im se gubi trag u istoriji.
Daorsi su zauzimali prostor Hercegovine, pretežno oko donjeg toka Neretve. I danas postoje dobro očuvani ostaci njihovog monumentalnog grada Daorsona kod Stoca. Bili su prvi koji su došli u dodir sa Starim Grcima i Rimljanima, koji su ih potčinili pod svoju upravu, prve na teritoriji današnje teritorije Bosne i Hercegovine.
Ardani su živjeli južno od Liburna, a Antiari su živjeli još dalje prema jugu. Druga ilirska plemena koje treba pomenuti su Labodi. U 7. vijeku pne. Iliri dospijevaju pod utjecaj snažnijih Helena, koji pacificiraju manja plemena, što se zaključuje po odsustvu oružja u grobovima. Ipak, druga ilirska plemena opstaju kao snažne vojne družine, pa u IV vijeku pne osnivaju i kraljevstvo, koje je ratovalo protiv Filipa i Aleksandra Makedonskog.
Teško je ocijeniti utjecaj Ilira na kulturu današnjih Bosanaca. Ipak izgleda da su neki aspekti ilirske kulture preživjeli puna dva milenija. Najčuvenije je tetoviranje, koje i ako neslavensko je bilo popularno među Bosancima, pogotovo u Centralnoj Bosni, čak i u 20. vijeku. Isto je i sa kožnim opancima, ilirskom obućom koju srećemo u 20. vijeku.
Kelti
Kelti su narod iz srednje Evrope koji su obilježili željezno doba pa je čitav jedan period nazvan Halštatska kultura, a Kelti su bili nosioci. U četvrtom i trećem stoljeću prije naše ere jedan dio naseljava Panoniju, keltiziraju skoro u potpunosti zatečene Ilire, i u donjem toku Save stvaraju državnu tvorevinu plemena Skordisci. Odatle vrše uticaj na ostala ilirska plemena južno od Save. U dolinama Une, Vrbasa i Bosne nađeno je mnoštvo arheoloških nalaza koja u potpunosti odgovaraju halštatskoj kulturi u ostalom dijelu Evrope.
Naročito su uticali na Autarijate, tako da je došlo do prekida u razvoju Glasinačke kulture, a Autarijati su nestali sa područja jugoistočne Bosne i jugozapadne Srbije.
Dolaskom Rimljana na Balkan sudbina Kelta je u potpunosti istovjetna sudbini Ilira, i oni će biti romanizirani.
Rimsko doba
Prvi sukobi Ilira i Rimskog carstva su se dogodili 229. godine prije naše ere. U Ilirskim ratovima koji su trajali od tada do 219. pne., Iliri su izgubili dolinu Neretve. U narednih 200 godina, brojni su pokušaji Rimljana da Ilire stave pod rimsku upravu. Posljednji put se to desilo od 6-9 god n.e., u periodu ustanka Ilira pod vodstvom Batona Breučkog i Batona Desitijatskog. Bilo je to u vrijeme najpoznatijeg rimskog cara Oktavijana Augusta. Nakon toga sve ilirske teritorije konačno prelaze pod rimsku upravu.
Rimski period vladanja svim ilirskim područjem počeo je 9. god. n.e. nakon posljednjeg ilirskog otpora, poznatog kao Batonov ustanak i stvaranja Ilirske provincije. Sjedište te provincije bilo je u Saloni (današnji Solin u Hrvatskoj). Administrativne promjene su bile česte, da bi se u jednom trenutku ilirsko ime izgubilo i stvorene su dvije provincije, Dalmacija i Panonija. Prilikom podjele Rimskog carstva 395. godine, provincija Dalmacija, a s njome i teritorija današnje BiH, je potpala pod Zapadno rimsko carstvo.
Rimska vlast je počinjala pacifikacijom osvojene teritorije koja se na prvom mjestu sastojala od gradnje puteva. U prvih 15 god. napravljena su tri velika puta i sva tri su počinjala u Saloni. Prvi je išao preko Knina i Bosanskog Grahova za doline Une i Sane i dalje do Siska, drugi preko Sinja, Glamoča i Banja Luke u širi reon Panonije i konačno treći preko Sinja, područja Sarajeva za Srebrenicu. Svaki put je bio obilježen miljokazima (i danas ih ima mnoštvo), a uz put su se gradile putne stanice i fortifikacijski objekti u svrhu obezbjeđenja. Naravno, vidljiv je i ekonomski interes jer su svi putevi vodili ka rudarskim područjima. Slijedila je romanizacije kada Iliri sve više postaju građani Rima i zauzimaju razne položaje na društvenoj ljestvici, naročito vojnoj. Kada je hrišćanstvo postala zvanična vjera Rimskog carstva i romanizirani Iliri ga prihvataju. O tome govore ostaci bazilika iz tog perioda. U jednom dokumentu iz 533. god. n.e. sa sabora u Saloni se govori o priključenju kninskoj biskupiji teritorije Sardeaticum kod Drvara i Salviaticum u Glamočkom polju.
U vrijeme vizantijske vlasti područjem Balkana desio se događaj koji će imati trajne posljedice na istoriju ovog područja. Vizantijski car Lav III Isavrijac odvojio je od Rima i pripojio carigradskoj patrijaršiji Ilirik, koji je do tada bio potčinjen rimskoj crkvi. Time je otpočeo jedan crkveni raskol između Rima i Konstantinopolja. Mnogobrojni papini protesti nisu imali nikakvog dejstva i nisu mogli ništa da izmijene. Proširenjem područja carigradske patrijaršije car je stvorio uslove za veliki polet koji će vizantijska crkva doživjeti nakon toga. Posle te odluke uticaj Rima se zadržava samo uz primorje, a Južni Sloveni dolaze jednim delom pod jurisdikciju pape, a jednim delom pod jurisdikciju carigradskog patrijarha. Univerzalizam rimske crkve počeo je da gubi tlo, a konačni rascjep će se desiti 1054 godine.
Srednjevjekovna Bosna
Do sredine 7. vijeka na teritoriju današnje BiH su se masovno doselila razna slavenska plemena Veze između Romana i Slovena postajale su vremenom sve tiješnje. Mnogobrojniji, Sloveni su najveći dio romanskog stanovništva postepeno asimilirali. Vlasi stočari izmiješali su se potpuno sa Slovenima. Do toga je došlo najviše zbog toga što su se oni bavili pretežno stočarstvom i što ih nije dijelila vjera. Kada su Turci vijekovima kasnije osvojili slovenske države nisu mogli da vide etničku razliku nego su brđansko stočarsko stanovništvo nazivali uopšte Vlasima. Taj je izraz kasnije dobio pogrdni značaj.
O životu najranijih slavenskih doseljenika u BiH se relativno malo zna, i geneza bosanske države se rekonstruirala uglavnom na temelju arheoloških nalaza i ne baš previše pouzdanih izvora iz susjednih država. Pretpostavlja se da su prvi oblici vlasti bili lokalne župe temeljene na krvnom srodstvu koji će se s vremenom organizirati u šire zajednice, odnosno države. U ranom srednjem vijeku se na teritoriju BiH spominje nekoliko njih: Travunija (Trebinje), Zahumlje (Hercegovina), Paganija (Neretljanska oblast), Rama, Usora i Soli (Tuzla), Donji Kraji (Ključ, Kotor), Pliva, Hlivno, Pset. Svakako da na prvom mjestu treba navesti Vrhbosnu (sa gradovima Kotorac i nepoznati Desnik), oblast oko izvora rijeke Bosne u Sarajevskom polju, koja će u istorijskim uslovima prerasti u banovinu oko koje će se okupljati navedene oblasti.
Od početka istog perioda se javlja bosansko plemstvo koje je nastalo od rodovsko-plemenskih starješina. Prema ekonomskoj moći, vladajući stalež se dijeli na: velmože, vlastelu i vlastelčiće. Oni su uživali feudalne posjede koji su dobijani od ratnih zasluga, pod uvjetom da po potrebi vrše vojnu službu. U slučaju izdaje, tj. neodazivanja na nju, vladar bi mu imao pravo oduzeti feud.
Bosanski posjedi razlikovali su se od posjeda susjednih zemalja jer su oni bili porodična nedjeljiva svojina. Brojniji dio stanovništva tadašnje Bosne činili su i ovisni ljudi u koje su spadali zemljoradnici (kmetovi) i stočari (vlasi). Sve do 14. vijeka u Bosni je postojalo ropstvo. U razvijenoj feudalnoj Bosni vladar se zvao banom (od avarske riječi što znači bajan - bogat). Od krunisanja bana Tvrtka za kralja (1377.) bosanski vladari će ovu titulu nositi sve do gubitka državne samostalnosti, tj. do prodora Osmanlija na ove prostore.
Značajnu ulogu u političkom životu Bosne odigrale su susjedne zemlje, a najviše Bizantija i Mađarska. Te dvije državne sile tog doba na našim prostorima međusobno su se borile za prevlast na Balkanskom poluotoku. Nakon što su priključili Hrvatsku, Mađari preko Dalmacije ulaze i u Bosnu koja će se titularno zvati Rama. Na skupu u Ostrogonu 1137 god. kralj Bela II (oženjen srpskom princezom Jelenom), po pristanku cijele zemlje, daje bosansko vojvodstvo svom sinu Ladislavu. Od tada će istorija Bosne biti neraskidivo vezana za istoriju Mađarske.
Prvi poznati bosanski ban bio je Ban Borić (1154.- 1164.). Živio je do kraja 12. stoljeća, pa se može zaključiti da je u vrijeme upravljanja Bosnom bio jako mlad. Za vrijeme njegove vladavine Bosnom vodio se veliki rat izmedju ugarskog kralja Stjepana IV. i bizantijskog cara Komnena oko prevlasti na Balkanu. Ban Borić je bio na strani ugarskog kralja, te je sa svojom vojskom i sudjelovao u navedenom ratu te opsadi Braničeva. Pri povratku u Bosnu, ban Borić pretrpjeo je poraz od bizantijske vojske.
Nakon poraza bana Borića na vlast u Bosni dolazi ban Kulin (1180. - 1204.) Ban Kulin na vlast dolazi možda i prije 1180. godine, ali zbog smrti bizantijskog cara Komnena te godine, ista se i uzima kao početak banovanja Kulinovog Bosnom. U tom periodu nastaje i vojno, te i ekonomsko slabljenje Bizantije. Takvo stanje koristi ban Kulin koji sve više i više priznaje vlast ugarskog kralja.
Bosna je naime u tom periodu uvijek bila vazalskim odnosom vezana za Ugarsku, ali u feudalno doba to samo po sebi nije značilo gubitak državnosti, jer su vazali širom tadašnje Evrope djelovali kao de facto samostalni vladari. Ban Kulin svoju vlast proširuje na prostore župa Soli i Usore, tako da je Bosanska vlast bila uspostavljna na cijelom prostoru rijeke Bosne. Kako je napredovalo proširenje državne teritorije, tako je napredovala i privreda.
O nasljedniku bana Kulina nema sigurnijih podataka, tako da godine 1230. ban postaje Mateja Ninoslav. U njegovo vrijeme Bosna je naročito ozloglašena na papskoj kuriji. Uz pomoć Mađara, podvrgnuta je u crkvenom pogledu kaločkoj nadbiskupiji, a u Bosnu dolazi dominikanski red. Sam Ninoslav izjavljuje da prelazi u katoličanstvo. Međutim, u Bosni postoji jak i vrlo uporan otpor, i Ninoslav se vraća Crkvi bosanskoj. Mađari 1238 šalju veliku vojsku, ali središnju Bosnu nisu mogli osvojiti. Isto se ponovilo i 1244. Ninoslav je nakon niza ratova Bosni priključio Livno, župu Neretvu, te Ustipraču. U istoriji je poznat po svojim poveljama, koje u 21. vijeku izazivaju žučne rasprave o tome ko su stanovnici Bosne u ono vrijeme.
Dvovlašće u Bosni između bana Stjepana Kotromana i plemićke porodice Šubić se nastavlja i poslije trenutka kada vlast nad dijelovima Bosne, preuzima njegov sin ban Stjepan II Kotromanić (1314-1353). Šubići čak pokušavaju potpuno samovoljno prisvojiti titulu "ban bosanski" i pretendirati na cjelokupnu teritoriju Bosne, ali ih i u tome ubrzo definitivno sprječava ban Stjepan II. Kotromanić i već 1322. godine izbacuje plemićku porodicu Šubić iz Bosne, te uspostavlja potpunu vlast u Bosni.
Uskoro ban Stjepan II. Kotromanić pridodaje Bosni područje Huma (danas Hercegovina) do linije Gacko-Dubrovnik, koje je do tada bilo u sastavu srpske srednjovjekovne države. Ban Stjepan II. Kotromanić 1326 širi vlast bosanskih banova na starohrvatske župe Triju polja (Duvno, Livno i Glamoč). Taj se teritorij kasnije naziva Završje ili Zapadne strane. Pripaja Bosni i starohrvatske župa: Pliva, Luka, Uskoplje i Pset koje su se prostirali od Vrbanje i Vrbasa na istoku do Sane na zapadu, poznate pod jednim imenom Donji krajeve. Na istoku, Stjepan II prisajedinjuje Usoru i Soli. Na kraju, Bosna izlazi i na Jadran, i to od Dubrovnika do Splita. Tako je Stjepan II Kotromanić stvorio Bosnu u granicama koje će uglavnom ostati do današnjih dana thumb|Bosansko kraljevstvo u 14. vijeku
Ban Stjepan II. Kotromanić uspostavlja veoma dobre odnose sa stranim silama, prvenstveno s Ugarskom, te pomaže sa bosanskim vojnim trupama ugarskom kralju u gušenju raznih pobuna ugarskog plemstva. Tatim sklapa trgovački ugovor s Dubrovnikom 1334. godine, a 1335. godine i sa Venecijom. Ban Stjepan II. Kotromanić podržava Crkvu Bosansku, što ga dovodi u sukob s Papom, te da bi ga odobrovoljio pristaje 1340. godine da dâ veoma veliku slobodu djelovanja franjevcima u Bosni, te i on sam službeno prelazi na katoličanstvo u aprilu 1347. godine, kada šalje pismo papi, u kome zahtijeva od njega da poveća broj obučenih katoličkih svećenika u Bosni, koji trebaju biti : "...obučeni u podučavanju u vjeri i da znaju pričati našim jezikom...".
Franjevci ubrzo formiraju Bosanski franjevački vikarijat, koji se vrlo brzo širi i uključuje u sebi mnogo veću teritoriju od bosanske države, pružajući se sve do Rumunjske, tako da već 1385. godine Bosanski franjevački vikarijat uključuje u sebi 35 franjevačkih samostana, od kojih su pak samo 4 bila na teritoriji Bosne. To su franjevački samostani u Visokom, Lašvi, Kraljevoj Sutjesci i Olovu.
Godine 1350. Srbija napada Bosnu. Cilj njene vojske, na čelu sa carom Dušanom bilo je vraćanje dijela južne Bosne, tačnije područje Huma (današnja Hercegovina), koje je Stjepan II Kotromanić priključio Bosni. Car Dušan je uspeo da zauzme gotovo celu Bosnu i mnogi vlastelini su počeli pridruživati mu se, ali se zbog ponovnog izbijanja sukoba sa Vizantijom morao povući, čime je Stjepan uspeo povratiti teritorije. Cijelo vrijeme vladavine bana Stjepana II. Kotromanića, Bosna se privredno razvija, naročito u izvozu srebra, bakra i olova, a kuje se i bosanski dinar - Denarius. Udajom svoje kćerke Elizabete 1353. godine za ugarskog kralja Ludovika I., tada jednog od najutjecajnijih evropskih vladara, podigao je ugled Bosni i lozu Kotromanića približio svijetu više europske politike
Bosansko kraljevstvo
Te iste 1353. godine, Ban Stjepan II. Kotromanić je umro, a sahranjen je u franjevačkom samostanu u Visokom. On iza sebe ostavlja bosansku državu, koja je nezavisna, privredno napredna i vojno veoma snažna, dok je njena snaga ipak zavisila od kooperacije između moćnih bosanskih plemićkih obitelji, koje su imale veoma jak utjecaj u raznim dijelovima Bosne. Po njegovoj smrti na vlast dolazi Tvrtko I Kotromanić, koji u tome trenutku ima samo 15 godina, te ima u početku velikih problema sa sređivanjem odnosa izmedju bosanskog plemstva, a vanjske sile pokušavaju iskoristiti njegovu mladost u svojim pretenzijama na Bosnu, u čemu se najviše ističe Ugarska, na čelu s kraljem Ludovikom I. Poslije učvršćivanja svoje pozicije u Ugarskoj, kralj Ludovik pokušava da to isto učini i nad Bosnom. Počinje da zahtijeva razne bosanske oblasti, miješa se u dubrovačko-bosansku trgovinu i otvara ponovno pitanje Crkve Bosanske, nakon gotovo stogodišnjeg zatišja, tako da već 1363. godine izbija sukob izmedju Tvrtka i Ludovika, u kojem Tvrtko pobjeđuje. Nakon što je potvrdio svoje mjesto u Bosni Tvrtko pripaja Bosni veliki dio Srbije, uključujući područje današnjeg Sandžaka, zatim Zetu i južnu Dalmaciju, uključujući jadransku obalu od Dubrovnika do Boke Kotorske.
Kralj Tvrtko svoje uspjehe duguje, između ostalog, i sklonosti novim idejama, pa njegova vojska prva na Balkanu koja je uvela u upotrebu vatreno oružje. Prvi put ga je iskoristila 13. avgusta 1378. godine prilikom napada venecijanske flote na Kotor, koji je tada bio pod bosanskom vlašću. Branitelji su tom prilikom upotrijebila tri bombarde (topa) i uspješno obranila grad.
Po smrti ugarskog kralja 1382. godine izbijaju nemiri na područjima dalmatinske obale, te kralj Tvrtko koristi tu priliku i šalje bosansku vojsku u taj dio Dalmacije, te preuzima potpunu kontrolu nad cijelom Dalmacijom, zajedno sa otocima i pripaja Bosni Split, Trogir, Šibenik, te otoke Brač, Korčulu i Hvar. Izuzetak ostaje Zadar, koji se nalazio pod vlašću Venecije, čime Bosna postaje daleko najmoćnija država u zapadnom dijelu Balkana.
U zadnjem desetljeću svoje vladavine, kralj Tvrtko je suočen s upadima Osmanlija u Bosnu, prvo u jesen 1386. godine, te u ljeto 1388. godine kod Bileće, kada Bošnjani na čelu s knezom Vlatkom Vukovićem pobjeđuju Osmanlije. Nedugo potom, bosanska vojska ponovno pod zapovjedništvom kneza Vlatka Vukovića, sudjeluje u veoma snažnoj vojnoj koaliciji, sačinjenoj, pored Bošnjana i od Ugara, Srba, Albanaca, Grka i Bugara, koja se na Kosovu polju 1389. godine suprotstavlja Osmanskom carstvu. Bitka na Kosovu je ostala vojnički neodlučena, a kralj Tvrtko se u pismima drugim evropskim vladarima hvalio da je upravo zahvaljujući bosanskom kontingentu kršćanski svijet ostvario veliku pobjedu.
U periodu od 1393-1415 Ugari su devet puta sa vojskom ulazili u Bosnu. Sa vojskom od 60.000 vojnika, 1408. godine, opustošili su Bosnu. Sigismund je mnoge velikaše zarobio, a mnoge pobio, ne štedeći ni mlado ni staro, ni muško ni žensko. Isto tako, identifikovanje hrišćanstva sa katolicizmom, kome su Mađari bili nosioci, nikad u Bosni nije prihvaćeno sa srcem i dušom. Sve je to dovelo do toga da je u bici kod Makljenovca (Doboj) 1415, između Mađara i Turaka, bezmalo cjelokupna bosanska vojska, izuzev jednog plemića, bila na turskoj strani.
Od tog trenutka, tradicionalna politika apsolutnog naslanjanja na Mađarsku nije više jedina i bezuslovna. Sistem mađarskog pritiska bio je isuviše poznat i dodijao. Od Turaka se nadalo novom i boljem, a ovi su to obećavali, naročito seljaku.
Ponovno narastanje opasnosti od Ugarske tjera bosansko plemstvo da za novoga kralja Bosne proglasi Stjepana Ostoju,koji je bio veoma prougarski orijentiran. Već 1404. godine bosansko plemstvo skida sa vlasti prougarski orijentisanog kralja Bosne Stjepana Ostoju, te na njegovo mjesto postavlja Tvrtka II., inače izvanbračnog sina kralja Tvrtka I. Ovo izaziva bijes ugarskog kralja Sigismunda Luksemburškog, koji bivšem kralju Bosne Stjepanu Ostoji daje vojnu pomoć te on ponovo uspostavlja svoju vlast 1409. godine.
1414. godine na geopolitičkoj se sceni pojavljuje novi vojni element - Osmansko carstvo. Osmansko carstvo podržava bosansko plemstvo i proglašava da priznaje samo Tvrtka II. kao legitimnog kralja Bosne, te ubrzo dolazi do sukoba izmedju Stjepana Ostoje i Ugarske, s jedne strane i Tvrtka II. i Osmanskog carstva sa druge strane. Stjepan Ostoja i njegovi ugarski pomagači bivaju totalno poraženi u srednjoj Bosni 1415. godine, mada se on nekako održava na vlasti, a poslije njegove smrti i njegov sin Stjepan Ostojić, postaje kraljem Bosne, da bi konačno 1420. godine kralj Tvrtko II. ponovno preuzeo bosansko prijestolje. Nedugo potom i sam kralj Tvrtko II. postaje saveznik Ugarskoj, jer je trebao ugarsku pomoć protiv pobune bosanskih plemića Sandalja i Radivoja Ostojića, sina bivseg kralja Ostoje, koji uz osmansku pomoć ovladavaju većim dijelom Bosne u periodu od 1433. do 1435. godine. Tvrtko, pak, ostaje na vlasti sve do svoje smrti 1443. godine, a njegovu vladavinu karakterizira obnova bosanskih gradova i jačanje utjecaja franjevaca u Bosni.
Po njegovoj smrti, 1443. godine bosansko plemstvo postavlja na vlast kralja Stjepana Tomaša. Najmoćniji bosanski plemić na teritoriji Huma, Stjepan Vukčić Kosača, odbija u početku priznati Stjepana Tomaša za novog kralja Bosne, što je rezultiralo sukobom unutar Bosne po tome pitanju, a taj sukob okončava 1446. godine učvršćivanjem pozicije kralja Tomaša, mada bosanski plemić Stjepan Vukčić Kosača nastavlja imati vrlo jak utjecaj na jugu Bosne, tj. na području Huma, što se oslikava u činjenici da 1448. godine daje sebi titulu "Herceg" i po toj njegovoj tituli ovaj dio Bosne postaje kasnije poznat kao "Hercegovina".
thumb|250px|Skopsko-bosansko krajište 1455. godine Osmanska ekspanzija tjera kralja Tomaša da 1450. godine zatraži vanjsku pomoć. U nastojanju da osigura podršku rimskog pape Stjepan Tomaš je 1445. godine prešao sa krstjanstva na katoličanstvo. Ta je odluka, kao i mnogo puta, izazvala raskol unutar bosanskog plemstva, odnosno izgovor da se suprotstave centralnoj vlasti, pri čemu su neki od lokalnih plemića počeli surađivati s Osmanlijama. Godine 1459. Bosna je došla u još gori položaj kada je osmanski sultan Mehmed II. Osvajač osvajanjem Smedereva likvidirao posljednje ostatke srednjovjekovne srpske države. Zbog toga je Stjepan Tomaš iste godine pristao progoniti heretike na teritoriju svoje države, ne bi li osigurao podršku pape i drugih evropskih monarha.
Pad srednjovjekovne Bosne
Godine 1461. kraljem je postao Stjepan Tomašević, sin Stjepana Tomaša. On se suočio s jakom prijetnjom od osmanskih osvajača i njihovim pretenzijama prema Bosni, te upućuje svoj apel za pomoć u obrani od Osmanskog carstva. Ugarski kralj obećava pomoć Bosni 1462. godine, poslije čega kralj Stjepan Tomašević odbija platiti danak Osmanskom carstvu, čime je uvjetovala mir u Bosni. Godinu dana poslije, 1463. godine velika osmanska vojska, pod komandom Mehmeda II. napada Bosnu. thumb|left|Kraljevska utvrda Bobovac
Taj napad je prilično iznenadio bosanskog kralja, s obzirom da je pretpostavljao da će glavnina osmanskih snaga biti koncentirana protiv Ugarske. Sami Ugari nisu bili u stanju Bosni doći u pomoć.
Prva bosanska tvrđava koja je pala, bila je stara bosanska kraljevska tvrđava Bobovac, koja je pala 20.juna 1463. godine, te kralj Stjepan Tomašević prelazi u tvrđavu u Ključu. Opkoljen osmanskim snagama odlučuje da se preda, nakon čega biva pogubljen.
Za samo šest tjedana preko 20 najvažnijih tvrđava u Bosni se također predalo osmanskim snagama, a najveći broj velikaša je ubijen. Brzina i lahkoća s kojom su Osmanlije osvojile Bosnu su narodu ostale upamćene kroz poslovicu "Bosna šaptom pade". Razlog za to se pripisuje neslozi bosanskih velikana i tada superiornoj vojnoj organizaciji Osmanlija.
Osmalije su većini osvojenih gradova ostavili garnizone, pa se 1463. uzima kao datum kada je prestala postojati srednjovjekovna bosanska država.
Stećci
Stećci su srednjovjekovni monolitni kameni spomenici vezani za cijelo područje današnje Bosne i Hercegovine, te dijelove Srbije, Crne Gore i Hrvatske.
Na osnovu raspoloživih podataka može se tvrditi da se pojavljuju od druge polovine XII. stoljeća, da njihova prva faza traje i kroz XIII. stoljeće, da se intenzivno klešu i ukrašavaju u XIV. i XV. stoljeću. U XVI. stoljeću ova vrsta umjetnosti postupno nestaje.
Osmanlijsko doba
Nakon pada bosanskog kraljevstva, Osmanlijama je trebalo nekoliko desetljeća da konsolidiraju svoju vlast. 1482. je tako slomljen otpor lokalnih velikaša u Hercegovini.