cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Eshil
Sačuvane tragedije
Eshil je pisao elegije, epigrame, tragedije i satirske drame. Od 70 tragedija i 20 satirskih drama sačuvalo se samo sedam tragedija: Hiketide (= Pribeglice), Persijanci, Sedmorica protiv Tebe, Okovani Prometej, Agamemnon, Hoefore (= Pokajnice) i Eumenide (poslednje tri čine organsku trilogiju – Orestiju, i to je jedina grčka trilogija koja je sačuvana, a sledila joj je satirska igra Protej). Prvu je nagradu pesnik za života dobio trinaest puta, ali drame su mu prikazivane i nagrađivane i nakon njegove smrti, tako da je svih nagrada, čini se, ukupno bilo dvadeset i osam.
Hiketide
thumb|right|150px|Danaide, J.W. Waterhouse, 1906, Aberdeen Art Gallery and Museum
Najstarija od sačuvanih drama su izgleda Pribegarke ili Hiketide (Ἱκέτιδες). Tragedija je dobila ime po horu koji je sastavljen od Danaida, kćeri Danajevih, koje bežeći iz Egipta pred sinovima Egiptovim traže kao pribeglice (=ἱκέτιδες) zaštitu u Argosu, sklanjajući se pored žrtvenika. Naiđe Pelazg, argivski kralj, i one ga mole za pomoć protiv progonitelja. Pelazg želi da im pomogne, ali, plašeći se rata s Egiptom, odlučuje da o tome pita narod. Tada dolazi neprijateljski brod, i glasnik Egiptovih sinova zahteva od begunaca da se vrate, a kad one to odbiju, pokuša ih silom odvesti svojim gospodarima. Tada se vraća Pelazg i javlja da ih narod prima u grad i pruža im zaštitu. Glasnik ljutito odlazi preteći ratom, a Danaide pozdravljaju novu domovinu i polaze u grad. Hiketide su po svoj prilici bile prvi deo trilogije u kojoj se prikazuje priča o Danaidama. Druga drama je bila, kako se čini, Egipćani (Αἰγύπτιοι), u kojima se prikazivala svadba Danaida s Egiptovim sinovima, a treća Danaide (Δαναΐδες), u kojima se pripovedalo kako su Danaide, osim Hipermnestre, poubijale svoje muževe.
Persijanci
Drama Persijanci (Πέρσαι) činila je verovatno neorgansku trilogiju s dramama Finej i Glauko, čiji sadržaj nije tačno poznat. Persijanci su drama sa istorijskim sadržajem: u njoj se slavi pobeda Grka nad Persijancima u bici kod Salamine (480). Ova drama pripada najstarijim Eshilovim delima: ona još nema prologa, već počinje parodom hora, koji je sastavljen od starijih, uglednih Persijanaca, regentskog veća za vreme Kserksove odsutnosti. Oni su zabrinuti za sudbinu trupa koje su s Kserksom krenule na Grčku i muče ih mračna predosećanja. Ovim predosećanjima pridružuje se san kraljice Atose, Kserksove majke, koji nagoveštava persijski poraz. I zaista, dolazi glasnik, koji javlja za poraz Persijanaca kod Salamine. Atosin dijalog s horovođom i glasnikovo pripovedanje u suštini predstavljaju slavljenje atinske demokratije i Grka koji se bore za svoju slobodu. Zatim senka kralja Darija, Kserksovog oca, koju je hor izazvao iz groba, proriče dalje poraze Persijanaca i tumači ih kao kaznu za "prekomemost" Kserksovih pretenzija, jer je on naumio da savlada i same bogove. Zato Darije opominje da se više nikada ne preduzima rat protiv Grka. U poslednjoj sceni pojavljuje se i sam Kserks i tuži se na svoju tešku sudbinu, te se drama završava potresnom tužaljkom izmedu Kserksa i hora (κομμός), praćenom burnim gestovima i nemirnom igrom.
Ovu tragediju ne čini toliko povezana radnja koliko niz slika, u kojima žalost sve više raste. Dijalog zauzima znatno više mesta nego u Hiketidama, a posebno raste njegova narativna strana (glasnikov izveštaj). U Persijancima se vidi i pesnikov politički stav: on je protivnik ofanzivnog rata u Aziji i brani mir s Persijancima, koje slika bez mržnje, kao žrtve nerazboritog Kserksa. Karakterističan je i stih u kome hor za Atinjane kaže: οὔτινος δοῦλοι κέκληνται φωτὸς οὐδ' ὑπήκοοι (= ničijim se robovima ni podanicima ne nazivaju, st. 242).
Okovani Prometej
thumb|right|250px|Hefest stavlja Prometeja u okove, 1623, Dirck van Baburen (1590–1624), Rijksmuseum, [[Amsterdam]]
Drama Okovani Prometej (Προμηθεὺς δεσμώτης) bio je prvi deo trilogije, pa su njenu radnju nastavljale tragedije Oslobođeni Prometej (Προμηθεὺς λυόμενος) i Prometej vatronoša (Προμηθεὺς πυρφόρος). U prvoj se prikazuje kako je Herakle oslobodio Prometeja i kako se on izmirio sa Zevsom koji se više ne protivi ljudskoj težnji za napretkom, a u drugoj je, izgleda, prikazan postanak Prometejeve svetkovine τὰ Προμήθεια. Ne zna se tačno kada je drama nastala i prikazivala se. U Okovanom Prometeju Eshil kao da se odriče predstave o nekadašnjem "zlatnom veku" i pogoršanju prilika ljudskog života koje je, po mitu, zatim došlo. On prihvata suprotno stanovište: ljudski život se zapravo usavršava; kod Eshila upravo je Prometej mitološki davalac dobrog razuma, koji čovečanstvo izvodi u kulturni život. U ovoj je tragediji prikazana teomahija titana Prometeja, gde je Eshil Prometeja načinio predstavnikom neobuzdane čovekove težnje za napretkom.
U prologu drame Zevsove sluge Snaga (Κράτος) i Sila (Βία) – ona je nemi lik – dovlače Prometeja pod vodstvom Hefestovim u pust gorski kraj Skitije, gde ga Hefest po Zevsovom nalogu pribija na neku vrletnu stenu i na zahtev Snage probija mu prsa velikim gvozdenim klinom. Hefest obavlja svoj posao preko volje i oklevajući te žali tešku sudbinu nesrećnog Prometeja: on, doduše, priznaje da je Prometej, ukravpi vatru bogovima i darovavši je ljudima, počinio težak greh, ali ipak okleva da svoga prijatelja kazni tako strogom kaznom. Napokon ipak popušta zaplašen prekorima svoga pratioca pa izvršava svoju dužnost do kraja. Obavivši posao, tj. prikovavši Prometeja za stenu, Hefest ode zajedno sa svojim pratiocima. Dok su izvršioci kazne bili prisutni, Prometej nije izustio ni glasa tužbe, a kad su se oni udaljili, dao je oduška svojoj zatomljenoj boli i potužio se na svoje patnje vazduhu, rekama, moru, zemlji i Suncu. No ubrzo se pribere pomišljajući da je on sve to predvideo i da svako mora podneti određenu sudbinu. Tada se pojave Okeanove kćerke (Okeanide), koje u ovoj drami čine hor, a privukli su ih udarci Hefestova čekića. One izjavljuju Prometeju svoje saučešće nad njegovom nesrećom i izriču zabrinutost za njegovu buduću sudbinu; a kad su upitale Prometeja koji je uzrok tako okrutnoj kazni, on im saopšti koliko je on usluga učinio Zevsu i kako je zbog svojih dobročinstava prema ljudskom rodu izazvao protiv sebe gnev kralja bogova. Prometej je već spreman da govori i o budućnosti kad se odjednom pojavi Okean jašući na nekom krilatom konju kojim starac upravlja bez ikakvih uzda. Okean opomene Prometeja da ne podjaruje Zevsov bes drskim rečima, te se ponudi da kod Zevsa posreduje u Prometejevu korist. Prometej odlučno odbije tu ponudu jer će zevsov gnev podnositi sve dok zevs ne promeni mišljenje. Tada Okean odlazi, a hor peva tužaljku o Prometeju. Zatim Prometej opširno i potanko opisuje sva svoja dobročinstva koja je iskazao ljudskom rodu. Tu je izvrsno prikazan postepeni civilizacijski napredak čovečanstva iz stanja primitvnosti i njegovo ovladavanje prirodom i njenim silama. Sam Prometej može se smatrati zapravo predstavnikom trajne i neodoljive težnje čovečanstva za saznanjem, za kulturnim napretkom i uzdizanjem, za podvrgavanjem prirode i osmišljavanjem načina kako bi je mogao iskoristiti za svoje potrebe. Upravo po tome Prometej je jedan od najsnažnijih likova koje je antička drama iznela na pozornici: on mirno trpi i pati potpuno svestan veličine one uloge koju je odigrao u borbi za čovekov civilizacijski napredak.
Sedmorica protiv Tebe
thumb|right|Sedmorica vođa daju zakletvu
Tragedija Sedmorica protiv Tebe (Ἑπτὰ ἐπὶ Θήβας) prikazana je 467. godine, i to kao treći deo trilogije Laj, Edip i Sedmorica, uz koje se prislanjala satirska igra Sfinga. Eshil je s tim dramama stekao prvu pobedu, pobedivši Aristiju, sina tragičkoga pisca Pratine, i Polifrazmona, sina dramatičara Friniha. Od Laja, Edipa i Sfinge ostali su sačuvani samo neznatni fragmenti. Trilogija je ujedinjena motivom "rodovskog prokletstva", koje leži na potomstvu tebanskog kralja Laja. U Laju se najverovatnije prikazivalo rođenje i izlaganje Edipovo, a u Edipu vladanje i propast Edipova.
thumb|left|300px|Eteokla i Polinika odnose mrtve nakon bitke
U Sedmorici se prikazuje rat Polinika i njegovih drugova protiv Tebe i smrt braće Eteokla i Polinika koji su u dvoboju ubili jedan drugoga, te se tako izvršuje kletva kojom ih je prokleo njihov otac Edip. Radnja drame odigrava se pred kraljevskim dvorom na tebanskoj tvrđavi Kadmeji. Hor je sastavljen od dvanaest devojaka, kćerki uglednih Tebanaca; one se plaše pada grada, pa traže zaštitu kod žrtvenika bogova koji je podignut pred dvorom. Iz dvora izlazi kralj Eteoklo i govori okupljenom tebanskom narodu pozivajući ga da štiti grad, koji je sa svih strana opkolila argivska vojska predvodena njegovim bratom Polinikom. Vrač Tiresija je prorekao da neprijatelji spremaju odlučan napad, pa zato svako treba da zauzme svoje mesto na gradskim bedemima i pruži otpor neprijatelju. Zatim oštro prekoreva prestrašene devojke jer njihov strah slabi junaštvo ostalih građana. Tada dolazi glasnik koji je uhodio argivsku vojsku i javlja Eteoklu šta je video: sedam junaka se zaklelo da će još danas grad zauzeti silom ili poginuti, već su sve pripremili za napad i upravo žrebom odlučuju ko će od njih na koja od sedam gradskih vrata udariti; vojska je već u pokretu i približava se gradu. Tu glasnik potanko opisuje Eteoklu sedmoricu neprijateljskih vojskovoda i njihove štitove, a Eteoklo nakon svakog opisa određuje koji će od njegovih junaka izaći protiv svakoga od njih na pojedinim gradskim vratima. Protiv Polinika, koji je odabrao za sebe sedma vrata (zvana Κρηναῖαι), odlučuje da izađe on sam, premda ga hor od toga odvraća. "Ta kome drugome", motiviše Eteokle svoju odluku, "to više pripada nego meni? S vladarem vladar, s bratom brat, s neprijateljem neprijatelj ogledaću se". Raspaljen ljubavlju prema domovini i mržnjom prema neprijatelju, Eteokle pojuri u borbu, a malo zatim dolazi glasnik i javlja da je grad spašen, ali da su braća u dvoboju ubila jedan drugoga. Na pozornicu se donose njihova tela, i hor peva tužaljku zajedno s njihovim sestrama Antigonom i Ismenom. Međutim, narod je odlučio Eteokla dostojno sahraniti, a Polinika kao neprijatelja ostaviti nesahranjena da bude plen zverima. Ismena i jedna polovina hora pokoravaju se toj odluci, ali Antigona se tome odlučno usprotivi i polazi s drugom polovinom hora da sahrani brata i protiv volje naroda. Budući da se drama završava novim dramatskim sukobom, postoji mogućnost da je taj završetak dodat tek kasnije.
Sedmorica su prva od nama poznatih tragedija u kojoj partije glumca apsolutno prevlađuju nad horskim delom, i istovremeno prva tragedija u kojoj je dat izrazit lik glavnog junaka. Drugih likova u komadu nema: drugi glumac iskorišćen je za ulogu glasnika. Kao početak tragedije služi glumačka scena – prolog, a ne više paroda hora.
Agamemnon
thumb|right|Ubistvo Agamemnona, [[Pierre-Narcisse Guérin (1774- 1833), Louvre, Pariz]]
Drame Agamemnon, Žrtva na grobu (Hoefore) i Eumenide čine jedinu i to organi6ku trilogiju koja se sačuvala – Orestiju (Ὀρέστεια). Prikazana je 458. godine i s njom je Eshil dobio prvu nagradu. To delo posvećeno je problemu tragične sudbine roda.
Drama Agamemnon (Ἀγαμέμνων) počinje tako što stražar, koji već dugo godina na krovu Agamemnonova dvora u gradu Argosu očekuje vatrene znakove o padu Troje, opazi vatru na gori Idi i javi veselu vest Agamemnonovoj ženi Klitemnestri. Od nje doznaje tu vest i hor argivskih staraca, ali joj ne veruje dok nije došao glasnik koji potvrđuje vest i najavljuje Agamemnonov dolazak. Uskoro dolazi Agamemnon na svečanim kolima s robinjom Kasandrom, Prijamovom kćerkom. Na Klitemnestrin poziv nerado ulazi u kuću po prostrtim sagovima jer u tome vidi znak obesti (ὕβρις), pa se boji gneva i osvete bogova. Nakon tužaljke za njima ulazi i Kasandra koja u svom proročkom duhu jasno vidi kako Klitemnestra i njen ljubavnik Egist ubijaju Agamemnona i nju, pa kako se Orest osvećuje majci. Odmah nakon toga iz kuće počinju da odjekuju samrtni jauci Agamemnonovi, a zatim izlazi Klitemnestra i ponosi se svojim delom jer je osvetila žrtvovanu kćerku Ifigeniju i bračnu neveru Agamemnonovu. Hor je opominje na kaznu koja će je za ubistvo stići od pravednih bogova, ali Klitemnestra odgovara da se ne boji jer će je od besa građana štititi Egist, a Orest se ne može osvetiti jer je daleko. Na kraju iz dvora izlazi Egist i raduje se što se Agamemnonu osvetio za ono što je Agamemnonov otac Atrej učinio Egistovom ocu Tijestu, pogostivši ga mesom njegove vlastite dece. Hor i njemu preti osvetom te se ogorčen udaljuje, a kraljica s Egistom ponosno ulazi u dvor. Ideja naslednog prokletstva ovde je u potpunosti sačuvana, ali to prokletstvo, kao uvek kod Eshila, deluje preko svesne ljudske volje. Lik Klitemnestre dat je veorna izrazito, ali su i ostala lica, čak i drugostepena, oštro ocrtana.
Hoefore
Tragedija Hoefore (Χοηφόροι) dobila je ime po horu devojaka koji prinosi mrtvačku žrtvu na Agamemnonovu grobu. Agamemnonov sin Orest, koga je Klitemnestra kao dečaka još pre Agamemnonovog povratka iz Troje poslala u Fokidu, vraća se kao odrastao mladić sa svojim vernim prijateljem Piladom u zavičaj da osveti očevu smrt, i stavlja uvojak svoje kose na očev grob. U isto vreme Klitemnestra je, preplašena teškim snovima, poslala kćerku Elektru s devojkama na Agamemnonov grob da umire bogove osvetnike. Elektra se naprotiv na grobu pomoli bogovima da što pre dođe dan osvete. Našavši uvojak koji liči na njenu kosu, nasluti da se vratio Orest. Orest u tom času prilazi grobu, te se brat i sestra prepoznaju. Podstaknut od Elektre i hora, Orest se sprema da osveti očevo ubistvo, kao što mu je već ranije naredio Apolon. Po dogovoru s Elektrom, Orest i Pilad dolaze neprepoznati pred kraljičin dvor i donose joj lažnu vest o Orestovoj smrti. Pošto je kraljica otišla, dolazi i Egist da čuje tu radosnu vest, ali ga Orest ubija. Čuvši Egistove krike, dojuri Klitemnestra iz ženskih odaja, i jedan od sluga joj dovikne da "mrtvi ubijaju živoga čoveka" (τὸν ζῶντα καίνειν τοὺς τεθνηκότας λέγω). Ona nasluti svoju sudbinu i stane moliti za milost. Orest se malo koleba, ali ga Pilad podseti na Apolonov nalog, i on ubije vlastitu majku. U taj se čas iz zemlje dižu Erinije, osvetnice ubijene majke, da progone ubicu za njegov grešan čin. Pomućene svesti Orest beži odatle, a njeg odlazak prati hor molbom da ga neki bog uzme u zaštitu.
Eumende
thumb|left|Erinije progone Oresta
Užasan zločin, premda je počinjen po božjoj zapovesti, zahteva izmirenje. To je predmet treće tragedije u trilogiji, koja ima naslov Eumenide (Εὐμενίδες). U Apolonovom hramu u Delfima sedi umorni Orest, držeći kao pribegar u ruci maslinovu grančicu obavijenu vunom, a oko njega spavaju Erinije, koje u toj drami čine hor. Apolon pristupa svom štićeniku Orestu i, obećavši mu svoju zaštitu, predaje ga Hermesu da ga otprati u Atinu, gde će ga sud osloboditi krivice. Nakon Orestovog odlaska diže se iz dubine donjega sveta sena Klitemnestrina s teškim i krvavim ranama koje joj je zadao Orest, te budi i prekoreva usnule Erinije. One odmah pojure u poterz za Orestom tužeći se na nov naraštaj bogova koji hoće da ubistvo majke ostane neosvećeno. U Ateninom hramu na atinskoj akropoli stignu osvetnice progonjenog Oresta koji je rukama obuhvatio boginjin kip, i počnu da pevaju osvetničku pesmu. Boginja Atena odbija da im preda pribegara, već odluku prepušta sudu sastavljenom od dvanaest najplemenitijih atinskih građana koje je sama za tu svrhu izabrala. Tako je državni sud – kasnije Areopag – koji je osnovala sama boginja, stupio na mesto dotadašnjeg principa krvne osvete koju je dužan izvršiti rod ubijenoga. Pred sudom Oresta brani sam Apolon, opravdavajući Orestovu osvetu majčinom preljubom i zločinom ubistva. Kako je pri glasanju sudija na svakoj strani bio isti broj glasova, sama boginja Atena, zaštitnica demokratskoga uređenja, daje svoj glas za Oresta, i on osloboden krivice, zahvaljujući se, odlazi. Njegova krivica ostala je neokajana, i Erinije, čuvarice rodovskoga prava, počnu da prete Atici prokletstvom i propašću. Taj novi sukob reši se tako što Atena obeća Erinijama da će ih Atinjani poštovati kao "Milostive" (Εὐμενίδες = Eumenide). Starim boginjama, koje dotada nisu nigde imale svetište, prija ponuda, i one umirene i zadovoljne, blagosiljaju Atiku i polaze u svoje novo svetište na Aresovom brežuljku. Tako su pravo i zakon demokratske države nasledili staru i grubu silu krvne osvete.
U Orestiji su jasno izraženi Eshilovi politički pogledi. Veličajući Areopag, staru aristokratsku ustanovu, Eshil zauzima konzervativan stav u pogledu radikalnih demokratskih reformi Periklove grupe, smatrajući da su despotizam i anarhija jednako opasni. Međutim, njegov je konzervativizam istovremeno uperen i protiv onih strana atinske demokratije koje čine njeno naličje.
Značaj i uticaj
Eshilove su zasluge za razvitak grčke tragedije od neprocenjive važnosti. Kao što je Homer svojom Ilijadom stvorio epopeju, tako je i Eshil svojim delima stvorio tragediju u njenim ustaljenim oblicima. Pre njega tragedija je zapravo bila kratka pesma, neka vrsta kantate, a radnja još sasvim skučena i ograničena; glumio je samo jedan glumac – redovno sam pesnik – pa je dijaloga bilo vrlo malo, i to jedino između glumca i horovođe. Eshil je uveo drugog glumca i tako udario temelj pravom dijalogu, a time i pravoj drami: dijalog se postepeno razvija i širi na račun horske pesme, koja se zbija i gubi svoj dotadašnji obim. Taj se postepeni razvitak može posmatrati na sačuvanim Eshilovim tragedijama. Hiketide su osnovi produženje horske lirike: tu je hor protagonist i nosilac tragičkog patosa. U toj se drami već pojavljuje drugi glumac, ali se ta dva glumca sastaju samo jednom, a inače svaki govori samo s horom. U Persijancima glumci već više govore međusobno. Okovani Prometej i Sedmorica protiv Tebe već imaju karakter pravih drama. Tok radnje nije prepleten, kao kod Sofokla, nego uvek prost, pravolinijski, bez preokreta i iznenađenja; situacija se produžava i uvek je pod vlašću jedne ideje ili jednog utiska. U Orestiji Eshil je uveo trećeg glumca, pa radnja postaje prepletenija i podesnija za slikanje karaktera pojedinih lica.
Eshil je osim toga doterivao i pozorišnu opremu, izmišljajući razne strojeve i načine dekoracije. Tako, na primer, Horacije kaže da je on "izumitelj obrazine i časne haljine" (personae pallaequae repertor honestae, Ars. poet. 278). Eshil je u pravom smislu te reči potpuni i svestran pozorišni umetnik: on je bio ne samo učitelj hora i glumaca (διδάσκαλος), nego je osim teksta drama sastavljao i melodije za horske pesme i plesne figure, pa je i sam nastupao u svojim dramama kao glumac. Želeći da postigne što veću savršenost, Eshil je od drugih pesnika rado prihvatao sve novosti na području dramske tehnike. Tako je od svoga takmaca Sofokla preuzeo trećega glumca i zbor od petnaest lica umesto ranijih dvanaest, što je praktčno primenio u svojoj Orestiji.
Eshil je pesnik vremena u kome se rada atinska demokratija i zastupnik junačkog i ponosnog duha koji je atinski narod prožimao neposredno nakon velikih i sjajnih dela tokom pobedonosnih borbi protiv Persijanaca. Ali on je ujedno i zastupnik mitologijskog veka, veka religioznog misticizma i verovanja u neograničenu moć besmrtnih bogova i u potpunu čovekovu zavisnost od "sudbine" (ἀνάγκη). Zbog toga su njegove drame – apstrahujući plemenit rodoljubivi zanos – uglavnom pune strahota starih religioznih tradicija, a božja osveta i sudbina glavni su njihov predmet. Eshil je uveren da bogovi postoje, da duboko zadiru u život čoveka, da su oni sudije i osvetnici čovekovih nedela. Ljudska odgovornost za vlastita dela znatno je umanjena jer ih u akciju sputava nepobediva viša sila – sudbina. Ali, bogovi ne mogu sprečiti ono što je ljudima sudbinom unapred određeno (τὸ πεπρωμένον): oni to mogu eventualno samo usporiti. Međutim, Eshilovi bogovi nisu uvek dobri i pravedni, a sudbina opet nije uvek sasvim kruta i neumoljiva. Iako čovekom gospodari viša sila kojoj se ni u kom slučaju ne može oteti, ipak u Eshilovoj tragediji čovek nije puka lutka kojom se sudbina poigrava po svojoj volji, neki automat bez snage i bez volje: samo ako čovek svojim delanjem povređuje prava načela života i pravdu, on je osuđen na neuspeh, kriv je i mora snositi božju kaznu. Kao Heraklit, i Eshil smatra da ἦθος ἀνθρώπῳ δαίμων, tj. da je čoveku sudbina njegov karakter. Nesrećnu sudbinu čovek stvara sam sebi: božanstvo ne interveniše dok je čovek moralno čist, dok ne postane θεόμαχος, tj. dok ne udari na vrednosti koje su postavili bogovi, za šta sam snosi odgovornost. Eshil propoveda staro etičko-religiozno načelo "ničega previše, ništa preko mere" (kao, na primer, i Herodot). Eshil je podsticaj za predstavu o meri i pravdi dobio od Solona.
Eshil je svoje drame nazivao τεμάχη τῶν Ὁμήρου μεγάλων δείπνων = mrvice sa bogate trepeze Homerove. On je, prema tome, građu za njih uzimao iz junačkih epova i neiscrpnog vrela grčke mitologije. Ali pesnik odabire iz mita samo ono što je veličanstveno, grozno i strašno, što daleko prelazi granice prirodnoga te duboko potresa dušu gledalaca. Kao što je radnja tragedije već sama po sebi natprirodna, tako se i lica njegovih drama uzdižu iznad običnih ljudi: ona su veličanstvena i idealizovana kako u svojim dobrim tako i u svojim zlim svojstvima. Može se, dakle, reći da Eshil ne crta obične ljude nego heroje. Međutim, treba naglasiti da Eshil značaj svojih lica ne crta potanko, već ga daje u krupnim crtama, s nekoliko reči, u dva ili tri poteza, sasvim jednostavno, ali sugestivno i snažno. U Eshilovim delima preovladava groza i strahota, ali pesnik ima smisla i za ljupkost i nežnost. U sačuvanim tragedijama prisutni su svi znatniji ljudski osećaji – od snage, zanosa, mržnje, gneva, sve do ljubavi žalosti, bola, straha. Pesnik je, dakle, dobro poznavao sve strane ljudskog srca, ali je voleo više isticati ono što je veličanstveno i strašno nego ono što je nežni i plemenito.
Radnja Eshilove drame je vrlo jednostavna, koncentrisana oko jedne situacije, jednog događaja, bez pravog zapleta i bez proračunate napetosti, te teče laganim tokomod početka do kraja. Glavni junak zapravo i nema protivnika – izuzev u Orestiji – tako da se stiče utisak kao da je radnja osakaćena. To je s jedne strane posledica još nedoterane pesnikove dramske tehnike, a s druge strane osnovne koncepcije drame (kletva, božja osveta, sudbina). Dve natprirodne sile – božja moć i sudbina – ograničavaju i sputavaju slobodu čovekova delanja, tako da se u Eshilovim dramama može govoriti pre o tragediji same stvari nego o tragediji čoveka. Upravo to i jeste glavni razlog što u Eshilovim tragedijama nema psihološkog ocrtavanja likova kakvog ima kod Euripida, a donekle i kod Sofokla.
Što se tiče pesnikovih političkih pogleda, on je iskren i oduševljen rodoljub, ali istovremeno konzervativni eupatrid, te kao takav zazire od svih novotarija koje bi mogle uzdrmati stari poredak, stare nazore i već kroz generacije ustaljena načela.
Istaknuto mesto u Eshilovim dramama imaju horske pesme. One u većini njegovih drama pretežu i duboko se tiču same radnje. U njima pesnik pre svega izlaže svoje misli, filozofske i moralne ideje koje prevlađuju u određenoj drami. Osim toga, pesnik ih upotrebljava i da razjasni sve ono što se iz same radnje ne vidi, a s njom je tako povezano da bi bez toga gledaocu mnogo toga ostalo tamno i nejasno.
Eshil se može smatrati i tvorcem dramskog jezika i stila. U njegovom jeziku i stilu jasno se razabiru dva elementa, epski i lirski, ali lirski preteže. Uticaj lirike kod njega je još tako jak da se jezik u dijaloškim delovima bitno ne razlikuje od jezika u horskim pesmama, kao što je slučaj kod Sofokla i Euripida. Njegov je jezik svečan, pun deskriptivne snage, slikovit, ali ponegde opor i nedovoljno gibak. Stil mu je bujan jer se pesnik trudi da govor iskiti, obilno se služeći sjajnim epitetima, smelim metaforama i ostalim stilističkim odnosno retorskim figurama. Taj je stil izvrsno okarakterisao rimski pisac Kvintilijan: Sublimis et gravis et grandiloquus saepe usquae ad vitium (= Uzvišen, svečan i veličanstven često do granica mane" (Inst. orat. X, 1, 66). Utisak koji je njegov originalni jezik i stil ostavio na njegove savremenike bio je neobično snažan. Zato i kaže komediograf Aristofan u Žabama (st. 1004): "Ti, koji si prvi od Helena gradio reči velebne kao kule i iskitio tragički govor".
Polienoinska masno kiselinska izomeraza
Enzim iz crvene alge Ptilota filicina katalizuje izomerizaciju diena.
Brič
Stanovništvo
Prema popisu stanovništva iz 2001. godine, naselje je imalo 16 stanovnika te 9 obiteljskih kućanstava.
Prema popisu stanovništva iz 2011. godine, naselje je imalo 13 stanovnika.
Indeloksazin
Indeloksazin je organsko jedinjenje, koje sadrži 14 atoma ugljenika i ima molekulsku masu od 231,290 Da.
396 Aeolia
396 Aeolia je asteroid glavnog asteroidnog pojasa. Približan prečnik asteroida je 34,09 km, a srednja udaljenost asteroida od Sunca iznosi 2,742 astronomskih jedinica (AJ).
Asteroid je otkriven 1. decembra 1894. godine.
Bitka na Boarnu
Bitka na Boarnu (friz. Slach oan de Boarn, Slag aan de Boorne) se odigrala 734. godine kraj ušća rijeke Boarn (u današnjoj nizozemskoj provinciji Friesland između franačke vojske pod majordomom Karlom Martelom na jednoj, i frizijske vojske pod kraljem/vojvodom Poppom na drugoj strani. Predstavljala je dio pohoda kojim je Karlo Martel nastojao proširiti franačke teritorije na sjever. Frizijci su, koristeći čamce, pokušali iznenaditi franačku vojsku, ali su poraženi, a Poppo pri tome ubijen. Franci su nakon toga stekli teritorije zapadno od estuarija Lauwers, čime su Frizijci postali franački vazali i podanici, te se tako trajno odvojili od sunarodnjaka i srodnih plemena u Istočnoj Friziji, odnosno današnjoj Njemačkoj.
Calimera, Lecce
Calimera je naselje u Italiji u provinciji Lecce, u regiji Apulija.
Prema proceni iz 2011. u naselju je živelo 7207 stanovnika. Naselje se nalazi na nadmorskoj visini od 56 m.
Broćanac (Rakovica)
Broćanac je naselje u Republici Hrvatskoj, u sastavu Općine Rakovica, Karlovačka županija.
Stanovništvo
Prema popisu stanovništva iz 2001. godine, naselje je imalo 31 stanovnika te 19 obiteljskih kućanstava.
Američka tona
Američka tona ili kratka tona (short ton) je jedinica za masu koja iznosi 907,1874 kg ili 2000 funti (lb). U SAD se za nju često koristi izraz "tona", pa se zbog toga tamo, ali i u ostatku svijeta, ustanovio običaj korištenja izraza metrička tona kako bi se označila tona (1000 kg) koja se koristi u zemljama koje koriste SI jedinice.
Brnobići (Buzet)
Brnobići je naselje u Republici Hrvatskoj, u sastavu Grada Buzeta, Istarska županija.
Stanovništvo
Prema popisu stanovništva iz 2011. godine, naselje je imalo 52 stanovnika.
El Cajon, California
El Cajon je grad u američkoj saveznoj državi Kalifornija. Po popisu stanovništva iz 2010. u njemu je živelo 99.478 stanovnika.
304
thumb|Pogubljenje pape Marcelina, srednjovjekovna ilustracija.
Gera
Gera je grad u njemačkoj saveznoj državi Tiringija. Posjeduje regionalnu šifru (AGS) 16052000, NUTS (DEG02) i LOCODE (DE GEA) kod. Osnovan je u VIII veku, a status grada ima od 1237. godine.
Geografski i demografski podaci
mini|levo|250px|Položaj grada u okrugu Grad se nalazi na nadmorskoj visini od 205 metara. Površina opštine iznosi 151,9 km². U samom gradu je, prema procjeni iz 2011. godine, živjelo 98762 stanovnika. Prosječna gustina stanovništva iznosi 662 stanovnika/km².
Roberta, Georgia
Roberta je grad u američkoj saveznoj državi Džordžija. Po popisu stanovništva iz 2010. u njemu je živelo 1.007 stanovnika.
Indiplon
Indiplon je organsko jedinjenje, koje sadrži 20 atoma ugljenika i ima molekulsku masu od 376,432 Da.
Andainville
Ondanvij je naselje i opština u severoistočnoj Francuskoj u regionu Pikardija, u departmanu Soma koja pripada prefekturi Amjen.
Po podacima iz 1999. godine u opštini je živelo 196 stanovnika, a gustina naseljenosti je iznosila 23 stanovnika/km². Opština se prostire na površini od 8,35 km². Nalazi se na srednjoj nadmorskoj visini od 163 metara (maksimalnoj 176 m, a minimalnoj 135 m).
Pueblo, Colorado
Pueblo je grad u američkoj saveznoj državi Kolorado.
Demografija
Po popisu iz 2010. godine broj stanovnika je 106.595, što je 4.474 (4,4 %) stanovnika više nego 2000. godine.
El Refugio, Texas
El Refugio je naseljeno mesto za statističke potrebe u američkoj saveznoj državi Teksas. Po popisu stanovništva iz 2010. u njemu je živelo 331 stanovnika.
Farmingdale, Maine
Farmingdejl je naseljeno mesto bez administrativnog statusa u američkoj saveznoj državi Mejn.
Demografija
Po popisu iz 2010. godine broj stanovnika je 1.970, što je 35 (1,8 %) stanovnika više nego 2000. godine.
KoA-disulfid reduktaza
KoA-disulfid reduktaza (, KoA-disulfidna reduktaza (NADH2), NADH2:KoA-disulfidna oksidoreduktaza, KoA:NAD+ oksidoreduktaza, KoADR, koenzim A disulfidna reduktaza) je enzim sa sistematskim imenom KoA:NAD(P)+ oksidoreduktaza. Ovaj enzim katalizuje sledeću hemijsku reakciju
Ova enzim je flavoprotein. On se razlikuje od enzima EC 1.8.1.6 (cistinske reduktaze), EC 1.8.1.7 (glutation-disulfidne reduktaze) i EC 1.8.1.13 (bis-gama-glutamilcistinske reduktaze). Dok enzim iz Staphylococcus aureus ima jaku preferenciju za NADPH, enzim iz termofilne Archaea Pyrococcus horikoshii može da efektivno koristi NADH i NADPH.
Brihovo
Brihovo je naselje u Republici Hrvatskoj, u sastavu Općine Žakanje, Karlovačka županija.
Stanovništvo
Prema popisu stanovništva iz 2001. godine, naselje je imalo 194 stanovnika te 53 obiteljskih kućanstava.
Matsunosuke Onoe
Matsunosuke Onoe (尾上 松之助), također poznat i kao Medama no Matchan ("Oči" Matsu), bio je japanski kazališni i filmski glumac, koji se često navodi kao prva zvijezda u historiji japanske kinematografije.
Rodio se pod imenom Tsuruzo Nakamura, a glumom se počeo baviti kao tinejdžer. S vremenom se specijalizirao za kabuki teatar gdje je nastupao pod imenom Tsurusaburo Onoe, da bi svoje konačno ime počeo koristiti 1905. Njegova trupa je redovno nastupala u Kjotu, u teatru čiji je vlasnik bio Shozo Makino, a kao glumac je stekao reputaciju po spektakularnim scenskim trikovima. Kada je godine 1909. Makino od filmskog distributera Yokote Shokaija dobio ponudu da počne snimati filmove, odlučio se za snimanje predstava svom teatru; Onoe je prvi put nastupio u filmu Goban Tadanobu (Tadanobu Lisac, adaptaciji kabuki drame Yoshitsune Sembon Zakura ). To je bio početak duge i uspješne suradnje. a Onoe će kasnije nastupiti u gotovo 1000 filmova. S vremenom se od ekranizacije kabuki filmova počeo preorijentirati na historijske drame od kojih će razviti specifični japanski žanr jidai-geki. U njima je često tumačio likove nindži obdarenih nadnaravnim sposobnostima. Godine 1926. je kolabirao na setu Kyokotsu Mikajiki, a kasnije umro od posljedica srčanog udara.
Fenilacetil-KoA hidrolaza
Fenilacetil-KoA hidrolaza je enzim sa sistematskim imenom fenilglioksilil-KoA hidrolaza. Ovaj enzim katalizuje sledeću hemijsku reakciju
Ovaj enzim posreduje drugi korak konverzije fenilacetil-KoA do fenilglioksilata.
Al Mahvit
Al Mahvit (arapski: المحويت‎), je grad od 13.008 stanovnika, na sjeverozapadu Jemena, udaljen oko 111 km sjeverozapadno od glavnog grada Sane.
Al Mahvit je administrativno sjedište male planinske, zelene jemenske Muhafaze Al Mahvit od 494,557 stanovnika.
735
Godina 735. (DCCXXXV) bila je redovna godina koja počinje u subotu u julijanskom kalendaru. Oznaka 735. za ovu godinu se koristi od ranog srednjeg vijeka, kada je kalendarska era Anno Domini u Evropi postala glavnom metodom označavanja godina.
Al Mahvit
Geografske karakteristike
Za Al Mahvit govore da je jedan od najljepših jemenskih gradića svojim položajem u visokom zelenom gorju punom vadija koji imaju vode tokom cijele godine, i svojom arhitekturom. Kuće u Al Mahvitu građene od kamena, u specifičnom arhitektonskom stilu.
Al Mahvit leži na zapadnim obroncima planine Bilad Gjal na nadmorskoj visini od 2100 m. Grad je procvjetao kad i trgovina kavom, tad je postao sabirni centar za transport kave od kasnog 15. st. do polovice 18. st. Za vrijeme prve otomanske vladavine u Jemenu od 1538. -1635. postao je važni administrativni centar.
Orgnese, Pordenone
Orgnese je naselje u Italiji u provinciji Pordenone, u regiji Furlanija-Julijska krajina.
Prema proceni iz 2011. u naselju je živelo 30 stanovnika. Naselje se nalazi na nadmorskoj visini od 376 m.
Almoravidi
Almoravidi ili Murabiti (berberski: Imrabden, arapski المرابطون‎ - Al-Murabitun) su bili berberska dinastija iz Maroka koja je osnovala svoj imperij u 11. vijeku koji se protezao preko zapadnog Magreba do Andaluzije. Njihova prijestolnica bio je Marakeš, grad koji su osnovali - 1062. Dinastija je nastala među nomadskim saharskim berberskim plemenima Lamtuna i Gudala, koja su živjela na teritoriju južnog Maroka i Senegala, između rijeka Niger i Senegal.
Almoravidi su bili presudna snaga maurske invazije na Andaluziju, koja je omogućila pobjedu nad snagama kršćanske koalicije Kastilje i Aragona u Bitci kod Sagrajasa. Nakon tog su kratkotrajno vladali nad imperijem koji se protezao 3 000 km od sjevera do juga. Vladavinu Almoravida dokrajčila je pobuna plemena Masmuda, koju je pokrenuo Abu Muhamed ibn Tumart. Njihovog posljednjeg vladara Isaka ibn Alija ubili su u Marakešu u aprilu 1147. Almohadi koji su postali vladajuća dinastija u Magrebu i Andaluziji.
Etimologija
Termin Almoravid dolazi od arapskog al-Murabitun (المرابطون) a to je plural od al-Murabit a to doslovno znači onaj koji se veže, ali to figurativno znači onaj koji je spreman za borbu kod utvrde (od glagola raabat / ربرابط vezati, utaboriti.
Porijeklo i nastanak dinastije
Kad su Almoravidi započeli svoj uspon na vlast, Maroko je bio podjeljen na niz malih emirata (uglavnom na sjeveru zemlje) kojim su vladali članovi dinastije Idrisida. Po francuskom historičaru Bernardu Luganu i ostalim ekspertima za historiju tog dijela svijeta, područje oko Marakeša postalo je kao raskrsnica, tgovačkih puteva preko Sahare i Sahela do Gvinejskog zaljeva - centar moći u tom vremenu, zbog tog su se sva plemena u široj okolici borila da ovladaju tim krajem.
Nukleus Almoravida i njihova vjersko - ratničkog pokreta bilo je pleme Lamtuna, koji su se tad prostirali na jugu Sahare pored gornjeg toka rijeke Senegal. Oni su obratili na islam tek u 9. vijeku, jedan od njihovih lidera - Jahja ibn Ibrahim, otišao je na hadž u Meku 1040. Pri povratku se zadržao u medresi u Kairuanu u Tunisu, koji je bio prvi arapsko-islamski grad u Sjevernoj Africi da se više upozna sa islamom. Vjerski učitelji te medrese, bili su zainteresirani za daljnje širenje islama na zapad, zato su dali kao pomoć jednog misionara Abdulaha ibn Jasina, ortodoksnog pripadnika malikijskog mezheba (jedna od sunitskih škola), koji je već ranije bezuspješno pokušao djelovati u njegovu plemenu.
Sjeverna Afrika
thumb|left|250px|Almoravidski imperij za najveće ekspanzije Almoravidi su počeli širiti svoj uticaj na okolna saharska berberska plemena od 1053., kombinacijom sile i širenjem islama. Nakon pobjede nad berberskim plemenom Sanhadža oni su brzo preuzeli kontrolu nad svim saharskim trgovačkim putevima, zauzevši oazu Sidžilmasa na sjeveru 1054, i oazu Aoudaghost na jugu 1055. Pritom je njihov lider - Jahja ibn Ibrahim, pao u bitci u 1057. ali se njegov sudrug, vjerski lider Abdulah ibn Jasin, koji je imao veliki utjicaj, brzo se snašao i imenovao njegova brata Abu Bakra ibn Umara, kao novog vođu - Almoravida, tako da ta smrt nije imala nikakav uticaj na njihovo daljnje napredovanje. Vrlo brzo proširili su svoju moć izvan pustinje, i pokorili plemena iz Masiva Atlas. Tad su se sukobili sa plemenom Barguta (jednog ogranka plemena Masmuda iz centralnog Maroka), koji su slijedili svoju heretičku verziju islama koju ju osnovao Salih ibn Tarif, tri vijeka ranije. Barguti su pružili snažan otpor, tako da je i Abdulah ibn Jasin poginuo u borbi sa njima 1059. To nije spriječilo novog vođu Abu Bakr ibn Umara da ih porazi, a udovicu ubijenog vođe ''Zejnabu uzme sebi za ženu.
Abu Bakr ibn Umar, napravio je novu podjelu vlasti 1061. i postavio svog bratića Jusuf ibn Tašfina, za svog zamjenika (podkralja). Sebi je ostavio zadatak nadgledanja reda i gušenja pobuna po pustinji, ali kad se vratio na sjever shvatio je da se njegov bratić previše osilio da bi ga mogao smjeniti. Ibn Umar vratio se svom poslu, nadgledanju pustinje, ali je ubrzo poginuo u novembru 1087., u borbi protiv paganskih plemena u Sudanu.
Jusuf ibn Tašfin je u međuvremenu osvojio teritorije na sjeverozapadu; - današnji Maroko, Zapadnu Saharu i Mauritaniju, te 1062. osnovao je grad Marakeš, - 1080., pokorio je Kraljevstvo Tlemcen (u današnjem Alžiru), i osnovao istoimeni grad - Tlemcen, svoju vlast uspio je proširiti na istok do Orana.
Gana
Almoravidi su osvojili Carevinu Gana negdje oko 1075. Prema arapskim predanjima u tome ratu Gana je ekonomski toliko stradala, da se više nije mogla oporaviti, i raspala se u gomilu plemenskih zajednica, od kojih su neke asimilirali Almoravidi, a dio je osnovao Carevinu Mali. Neki historičari ipak misle, da je moć i uticaj Almoravida u Gani rastao vremenom, te da oni nikad nisu Ganu vojnički okupirali, već su svoj uticaj širili ženidbama sa vladarskim porodicama u Gani.
Pirinejski poluotok
thumb|levo|250px|Almoravidski [[Zlato|zlatni dinar iz Seville, oko 1116.]] Jusuf ibn Tašfina su 1086. pozvali upomoć vladari islamskih iberijskih kalifata (Al-Andalus) da im pomogne u odbrani od invazije Alfonsa VIII kralja Leona i Kastilje. Iste godine Jusuf ibn Tashfin ušao je u Andaluziju sa svojom vojskom i nanio težak poraz kršćanskoj vojsci u Bitci kod Sagrajasa. Ali nije dugo uživao u svojoj pobjedi, jer su ga prilike u Africi prisilile da se vrati u Magreb.
Jusuf ibn Tašfin se vratio na Iberijski poluotok 1090., ali ovaj put sa namjerom da razvlasti lokalne emire i sam preuzme vlast. Većina stanovnika bila je na njegovoj strani, jer su stari vladari živjeli rastrošno i nametnuli nepodnošljivo visoke poreze. Uz njega je stala i vjerska ulema, među njima i Al-Gazali iz Bagdada i Al-Tartuši iz Egipta, jer su smatrali da su iberijski emiri postali vjerski ravnodušni, i usvojili mnogo loših kršćanskih običaja, zbog tog su izdali fetvu (pravno mišljenje), po kojoj mu daju pravo da svrgne nemoralne vladare. Do 1094. Jusuf ibn Tašfin je uklonio sve iberijske emire, osim onih iz Zaragoze. Osim preuzimanja vlasti Almoravidi nisu uspjeli napraviti neki značajni preokret u odnosu snaga na Iberijskom poluotoku, - uspjeli su proširiti svoju vlast samo do Valencije, i tu bili zaustavljeni. Ali su ipak ujedinili islamske snage i spriječili kršćansku rekonkvistu.
Stagnacija i propast dinastije
Tri godine kasnije, njegov nasljednik sin - Ali ibn Jusuf, uspio je zauzeti portugalske gradove Sintru i Santarém. Ponovo je pokušao prodore prema sjeveru 1119. i 1121., međutim se odnos snaga preokrenuo. Uz pomoć Francuza Aragonci su uspjeli vratiti Zaragozu. Alfonso VII. od Kastilje i Leona je 1138. pobijedio Ali ibn Jusufa u Bitci kod Urike, a nakon toga porazio ga je i portugalski kralj Alfonso VI. - 1139., nakon tog su Portugalci 1147. zauzeli Lisabon.
Njegovi nasljednici bili su Ibrahim ibn Tašfin i Isak ibn Ali, ali njihova vladavina bila je kratka. Pad Marakeša u ruke Almohada 1147. označio je kraj Dinastije Almoravida, iako su neki dijelovi almoravidske porodice, kao - Beni Gania, i dalje borili na Balearima i Tunisu, da se održe na vlasti.
Mühlhausen/Thüringen
Milhauzen je grad u njemačkoj saveznoj državi Tiringija. Jedno je od 47 opštinskih središta okruga Unstrut-Hajnih. Prostire sed duž reke Unstrut. Milhauzen je imao oko 37.000 stanovnika 2006. Posjeduje regionalnu šifru (AGS) 16064046.
Geografski i demografski podaci
mini|levo|Položaj grada u okrugu Unstrut-Hajnih Grad se nalazi na nadmorskoj visini od 216 metara. Površina opštine iznosi 86,4 km². U samom gradu je, prema procjeni iz 2010. godine, živjelo 36.210 stanovnika. Prosječna gustina stanovništva iznosi 419 stanovnika/km².
Tom Forman (glumac)
thumb|right|Tom Forman
Tom Forman (22. februar 1893 – 7. novembar 1926) bio je američki filmski glumac, scenarist, režiser i producent iz nijeme ere. Karijeru je započeo 1913. angažmanom u filmskom studiju Kalem, a nakon čega je radio za Famous Players Lasky. Za vrijeme prvog svjetskog rata je služio u vojsci. Vrhunac karijere je dosegao početkom 1920-ih kao režiser, a najpoznatije djelo mu je vestern The Virginian iz 1923. Ubrzo nakon toga su ga studiji počeli angažirati za manje prestižna ostvarenja iz tzv. poverty rowa. Forman je život okončao samoubistvom ustrijelivši se u srce.
Formanova je sudbina novinarki Adeli Roger St. Johns poslužila kao inspiracija za lik Maxa Careya u scenariju za film What Price Hollywood? iz 1932. godine.
El Centro, California
El Centro je grad u američkoj saveznoj državi Kalifornija. Po popisu stanovništva iz 2010. u njemu je živelo 42.598 stanovnika.
Indobufen
Indobufen je organsko jedinjenje, koje sadrži 18 atoma ugljenika i ima molekulsku masu od 295,332 Da.
Trans-2-decenoil-(acil-nosilac protein) izomeraza
Trans-2-decenoil-(acil-nosilac protein) izomeraza (, beta-hidroksidekanoil tioestarska dehidraza, trans-2-cis-3-decenoil-ACP izomeraza, trans-2,cis-3-decenoil-ACP izomeraza, trans-2-decenoil-ACP izomeraza, FabM, decenoil-(acil-nosilac-protein) Delta2-trans-Delta3-cis-izomeraza) je enzim sa sistematskim imenom decenoil-(acil-nosilac protein) Delta2-trans-Delta3-cis-izomeraza. Ovaj enzim katalizuje sledeću hemijsku reakciju
Enzim iz bakterije Escherichia coli je visoko specifičan za 10-ugljenični enoil-ACP.
Gibsova slobodna energija
U termodinamici, Gibsova slobodna energija (IUPAC preporučeno ime: Gibsova energija ili Gibsova funkcija; takođe poznata kao slobodna entalpija da bi se razlikovala od Helmholcove slobodne energije) termodinamički je potencijal koji predstavlja meru „korisnosti“ ili procesom inicirani rad koji se može dobiti iz termodinamičkog sistema na konstantnoj temperaturi i pritisku (izotermski, izobarni proces). Poput mehanike, gde se potencijalna energija definiše kao kapacitet vršenja rada, različiti potencijali imaju različita značenja. Gibsova slobodna energija je maksimalna količina neekspanzionog rada koji se može dobiti iz zatvorenog sistema; taj maksimum se može ostvariti jedino u kompletno reverzibilnom procesu. Kad se sistem menja iz dobro definisanog inicijalnog stanja do dobro definisanog finalnog stanja, Gibsova slobodna energija ΔG je jednaka radu razmenjenom između sistema i njegovog okruženja, minus rad sila pritiska, tokom reverzibilne transformacije sistema iz nekog inicijalnog stanja do nekog finalnog stanja.
Herbivor
thumb|right|200px|Jedenje bilja Biljojedi, biljožderi ili herbivori, su životinje koje se isključivo hrane biljnom hranom. Biljožderi se mogu naći na kopnu, u moru i slatkim vodama. Zbog specijalizacije na biljnu hranu biljožderi imaju duži probavni trakt, veći želudac, jače vilice a kod sisara široke kutne zube nego mesožderi ili svežderi.
Biljožderi su uglavnom sisari. Poznatiji su konji i primati. Svi su primati biljožderi, izuzmemo li ljude i babune. Također čimpanaze ponekad jedu meso manjih životinja.
Gibsova slobodna energija
Gibsova energija (koja se označava sa ∆G) je takođe hemijski potencijal koji dostiže minimum kad je sistem u ekvilibrijumu na konstantnom pritisku i temperaturi. Njegov derivat po reakcionoj koordinati sistema izčezava u ravnotetžnoj tački. Stoga je ona podesan kriterijum spontanosti za procese sa konstantnim pritiskom i temperaturom.
Pregled
Reakcioni sistemi pri normalnim uslovima generalno teže da dostignu stanje minimalne slodne energije. Usled ove opšte prirodne tendencije negativna promena Gibsove slobodne energije (ΔG) je kvantitativna mera povoljnosti potencijalne reakcije. Drugim rečima spontane reakcije oslobađaju energiju. Oslobođena energija je jednaka maksimalnoj količini rada koji se može izvesti kao posledica hemijske reakcije. Nasuprot tome, pozitivna ΔG vrednost ukazuje da je neophodno dodati energiju u obliku rada reakcinom sistemu da bi se odvila reakcija.
Na jednačinu se može gledati sa perspektive sistema, kao i njegovog okruženja (univerzuma). Za potrebe proračuna, podrazumeva se da je data reakcija jedina reakcija koja se odvija u univerzumu. Stoga je entropija koju sistem oslobođa ili apsorbuje, zapravo entropija koju okruženje respektivno mora da apsorbuje ili oslobodi. Reakcija je dozvoljena jedino ako je totalna promena entropije svemira jednaka nuli (stanje toplotne ravnoteže) ili pozitivna. Na unos toplote u „endotermnu“ hemijsku reakciju (e.g. eliminaciju cikloheksanola do cikloheksena) se može gledati kao sprezanje nasledno nepovoljne reakcije (eliminacije) sa povoljnom (sagorevanjem uglja ili nekim drugim toplotnim izvorom), tako da je totalna promena entropije svemira veća ili jednaka nuli, te je Gibsova slobodna energija spregnute reakcije negativna.
U tradicionalnoj upotrebi, termin „slobodna“ u kontekstu Gibsove slobodne energije sistema pri konstantnom pritisku i temperaturi označeva energiju koja je „dostupna u obliku korisnog rada“. (Taj termini ima slično značenje kod Helmholcove slobodne energije, za sisteme na konstantnoj zapremini i temperaturi). Međutim, sve veći broj knjiga i članaka u naučnim žurnalima ne sadrži termin „slobodna“, već se G jednostavno kao „Gibsovom energijom“. To je ishod jednog IUPAC sastanka iz 1988. na kome je formulisana preporuka da se koristi jedistvena terminologija u međunarodnoj naučnoj zajednici, bez prideva „slobodan“. Taj standard, međutim, nije univerzalno prihvaćen.
Grafička interpretacija
Gibsova slobodna energija je originalno bila grafički definisana. Američki inžinjer Vilard Gibs je 1873. objavio svoj prvi termodinamički članak, „Grafički metodi u termodinamici fluida“”, u kojem koristi dve koordinate, entropiju i zapreminu, za predstavljanje stanja tela. U svom sledećem članku, „Method geometrijske reprezentacije termodinamičih svojstava supstanci srednjim vrednostima površina“, objavljenom iste godine, Gibs dodaje treću kordinatu, energiju tela. Škotski fizičar Džejms Klerk Maksvel je 1874. koristio Gibsove slike da definiše trodimenzionu termodonamičku površinu energija-entropija-zapremina fiktivne supstance slične vodi. Da bi se razumeo složen koncept Gibsove slobodne energije neophodno je da se razume njegovo tumačenje originalno definisano sekcijom AB na slici 3, kao i njen Maksvelov prikaz na trodimenzionoj površini.
1000px|center|thumb|Druga i treća [[Vilard Gibs|Gibsova slika iz 1873. (gore levo i u sredini), koje je Maksvel koristio 1874. da kreira trodimenzioni dijagram termodinamičke površine sa koordinatama entropija (x), zapremina (y), energija (z) za fikcionu supstancu sličnu vodi. Region AB je trodimenziona reprezentacija Gibsove slobodne energije, dok je region AC njen entropski kapacitet, „količina za koju se entropija tela može povećati bez promene energije tela ili povenja njegove zapremine“.]]
Definicije
275px|thumb|right|[[Vilard Gibs|Gibsov dijagram dostupne energije (slobodne energije), koji pokazuje ravan normalnu na osu v (zapremina) i prolazi kroz tačku A, koja predstavlja inicijalno stanje tela. MN je sekcija površine disipirane energije. Qε i Qη su sekcije ravni η = 0 i ε = 0, i stoga su paralelne sa osama ε (unutrašnja energija) i η (entropija), respektivno. AD i AE su energija i entropija tela u njegovom inicijalnom stanju, AB i AC njegova dostupna energija (Gibsova slobodna energija) i njegov kapacitet za entropiju.]] Gibsova slobodna energija se definiše kao: ili: gde je: