cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Šibenik
Mletačka republika
Tada slijedi razdoblje 30 godina mira u kojem se grad ekonomski podigao i postao najmnogoljudniji grad u Dalmaciji, iako mu se kotar drastično smanjio sa 300 na 15 naseljenih sela i zauzimao 25 milja u širinu i samo 2 do 5 milja u širinu, tj samo uski obalni pojas. Grad je imao najviše koristi od trgovine sa svojim zaleđem. Morlaci su donosili meso, sir, žito i vunu a iznosili vino, ulje, suhu ribu i finu robu iz Šibenika. No najvažnija je bila proizvodnja i prodaja soli u šibenskim solanama koja je postala temelj za razvoj intenzivne trgovine sa zaleđem. Mletački sindik bilježi da bi u grad odjednom znalo doći 600 zagoraca radi kupovine soli i da je ta trgovina donosila gradu dobit od 50.000 dukata godišnje. Isti mletački sindik izvještava da se kroz 150 godina mletačke vladavine u Šibeniku nije izmijenio njegov etnički karakter: "odijelo, govor i ophođenje ovih Šibenčana sve je hrvatsko. Samo po koji, vrlo rijetki plemić oblači se po talijanski. Sve se žene oblače i nose po hrvatsku i skoro ni jedna ne zna govoriti talijanski". Također se može saznati da je bez obzira na neposrednu tursku opasnost državne mletačke vojske bilo manje od 100 ljudi no da je bilo 1210 građana spremnih za oružje.
Radovi na Šibenskoj katedrali su započeli 1431., deset godina kasnije gradnju preuzima majstor Juraj Dalmatinac a 1477. gradnju nastavlja njegov učenik Nikola Firentinac. Radovi su završeni tek 1536. U međuvremenu (1447-53) su izgrađena "Četiri bunara" golema javna cisterna kapaciteta 1900m3. Nakon što su završili katedralu Šibenčani su nasuprot nje podigli prekrasnu javnu građevinu - Gradsku vijećnicu, građenu od 1533. do 1546. Da bi se bolje obranili s morske strane na ulazu u kanal sagrađena je tvrđava sv. Nikole (1540–47). Gradnja katedrale pretvorila je Šibeniku u centar graditeljske djelatnosti čitave Dalmacije, Jure Dalmatinac stvorio je graditeljsku školu pa je grad postao stjecište mnogih domaćih i stranih majstora. Prije toga se grad još uvijek dobrim dijelom sastojao od drvenih kuća no tad je Veliko vijeće 1485. donijelo odluku kojom je poticana gradnja kamenih kuća i regulira urbanizam čime je postignut veliki napredak i izgrađene mnoge palače.
Pučke pokrete protiv plemića u Šibeniku možemo pratiti još od 1358. godine kad su plemići istjerani iz grada i formirano "vijeće građana i puka" koje je trajalo do 1359. No vrhunac mnogobrojnih sukoba desio se u vremenu 1510-1512. kad su plemići ponovno bili istjerani iz grada i kad su pučani 1511. poslali izaslanstvo duždu sa zahtjevima koji bi riješili njihova socijalno-politička traženja. Dužd ih odbija i krvavo završava pobunu 1512. godine kad su vođe puka obješene. Još jedna krvava pobuna se desila 1589. kad su pobunjenici tražili od kneza puštanje utamničenih težaka.
Tursko mletački Ciparski rat traje od 1570 do 1573 a već 1569. turske čete napadaju Šibenik kojeg brane žene dok nisu stigli muškarci koji su tad bili van grada. U ovom ratu stradali su Zablaće i solane, vode se žestoke bitke oko Vrpoljca, Rogoznice, Donjeg polja, Zlosela, Zatona i Vodica. Ljeti 1572. 12 turskih lađa opustošilo je Žirje i napravilo pokolj. Mletačke snage su u protuudaru spalile Skradin. U strahu da slabo utvrđene kule na ulazu s gradske strane u kanal ne padnu u ruke Turaka one su srušene do temelja i obrana s morske strane povjerena tvrđavi sv. Nikole koja je izgrađena na pučinskom ulazu u kanal. U pomorskoj bici kod Lepanta sudjelovala je i šibenska galija "Sv. Juraj".
Prvi šibenski statut nastao je oko 1260. godine no taj je dokument propao prilikom mletačkog paljenje grada 1378. Godine 1608. Šibenik tiska svoj statut koji se počeo stvarati 1379. od kad potječe najstarija reformacija.
Habsburška monarhija
Slomom mletačke države Šibenik se od 1797. nalazi pod vlašću Austrije. Tome su prethodili pučki nemiri predvođeni proaustrijskim klerom koje je bilo u strahu od sekularista i buržoaske revolucije koju je sa sobom donijela Francuska okupacija Mletačke republike pa su vidjeli neprijatelje u svim dotadašnjim mletačkim činovnicima. U tim su nemirima u Šibeniku glavom je platila cijela obitelj počasnog francuskog konzula a većina ostalih plemića je pobjegla na susjedne otoke. Početkom 1806. u grad ulazi francuska vojska i Šibenik postaje dio Francuskog carstva a od 1810. autonomne Ilirske pokrajine kad je nakon mnogo stoljeća "ilirski" nakratko postao službeni jezik. Početkom stoljeća počela je gradnja ceste do Knina preko Konjevrata i Drniša koja je završena 1802., a po dolasku Francuza unapređuje se cestovna mreža prema Splitu Zadru i Rijeci.. Francuski providuri su bili zaprepašteni zaostalošću venecijanske Dalmacije pa su pokušali modernizirati poljoprivredu u njoj, uspostavljaju školski sustav, grade prvu bolnicu, sirotište, provode protivepidemiološku zaštitu stanovništva te moderniziraju upravu i sudstvo. Nakon Napoleonova poraza austrijska vojska osvaja Dalmaciju i ulazi u Šibenik krajem 1813.
Prvi svjetski rat
Početkom 1. svjetskog rata, austrijske vlasti uvode strogi vojni režim. Većina političara koji su jugoslavenski orijentirani završili su u zatvorima i zabranjene su novine. Mnoštvo Šibenčana odlazi na frontu u sklopu 23. šibenske dalmatinske domobranske pukovnije. Prvo ratuju na fronti prema Srbiji i Crnoj Gori gdje masovno ginu na planini Zajčici i Milenkovu kamenu na Drini. Probijaju se u unutrašnjost Srbije, sve do Užica i Šapca. Budući da se bilježe sve češći prebjezi srpskoj vojsci a i pošto "Dalmatinci nerado ratuju protiv naroda svojega jezika" prebacuje ih se sredinom 1915. na talijansku frontu, gdje su bili motiviraniji. Na sočanskoj bojišnici šibenska 23. odbija talijanske ofenzive na Podgoru uz goleme gubitke. Već 1917. godine zabilježene su demonstracije mornara u ratnim lukama Austro-Ugarske, tako je i u šibenskoj luci 4.10. započela pobuna mornara protiv oficira na torpiljarki br. 11, nakon što su ovladali torpiljarkom s njom su pobjegli u Italiju. Nakon raspada Austro Ugarske i osnivanja još nepriznate Države Slovenaca, Hrvata i Srba Talijani kreću u okupaciju istočne obale Jadrana koji su joj trebali pripasti po tajnom londonskom ugovoru. Šibenik okupiraju 6.11.1918. kad su u luku uplovila četiri ratna broda. Narodno vijeće grada prosvjeduje protiv iskrcavanja talijanske vojske i donosi odluku da priznaje samo Narodno vijeće SHS u Zagrebu i Zemaljsku vladu Dalmacije u Splitu. Oko 400 karabinjera i talijanskih mornara 20.11.1918. opkolio je sjedište Narodnog vijeća i silom ih istjeralo. U siječnju 1919. uspješno je proveden plebiscit kad je od 24.475 stanovnika njih čak 23.675 glasalo protiv talijanske okupacije i potpisalo da hoće da se šibensko područje sjedini sa Kraljevinom SHS. Na osnovi Rapalskog ugovora, Talijani napuštaju Šibenik, a 13. lipnja 1921. Šibenčani na velikoj svečanosti na Poljani dočekuju jugoslavensku vojsku. Uspostavljena je tada, nakon punih pet stoljeća tuđinske vladavine u Šibeniku, nacionalna uprava.
Kraljevina Jugoslavija
Šibenik se teško oporavljao nakon rata s obzirom na dvije i pol godine talijanske okupacije. U međuvremenu, funkcije najznačajnijeg gospodarskog, prometnog i upravnog središta za Dalmaciju od Zadra, koji ostaje talijanska enklava, preuzima Split koji se tad naglo razvija pa i preuzima od Šibenika funkciju važne izvozne luke. Lička pruga je napokon dovršena 1925., 52 godine od donošenja odluke o gradnji, čime Šibenik i Dalmacija napokon dobivaju brzu vezu s ostatkom Hrvatske. To je dalo poticaja i radovima na proširenju šibenske luke koji su bili gotovi 1928. godine čime postaje, nakon Sušaka, druga luka Jugoslavije po operativnoj površini. Globalna gospodarska kriza 30-tih najteže je pogodila veliki dio otpuštenih radnika iz tvornice La Dalmatienne u Crnici, koja je krajem 1931. godine zaustavila proizvodnju a istovremeno je seljake u zaleđu pogodila glad nakon što je žetva pobacila i do 70%. Od 1921. do 1932. godine u gradskoj vlasti izmijenilo se 10 općinskih uprava i načelnika što je dodatno doprinijelo krizi. Najvažniji političar iz razdoblja nakon krize postaje Marko Kožul koji je od 1935. do 1937. bio ministar građevine u vladi Milana Stojadinovića. Zahvaljujući njemu obnovljene su i regulirane mnoge prometnice a najvažnija ostavština je izgradnja "Državne realne gimnazije viteškog kralja Aleksandra i ujedinitelja", osvećene 9. svibnja 1937, i Carinarnice. Tvornica aluminija u Lozovcu počela je s proizvodnjom 1937. te je njena elektroliza bila prva u ovom djelu Europe i na području Jugoslavije. Prije toga se punih četrdeset godina sav boksit iz rudnika u Siveriću izvozio kao neprerađena sirovina a tad je napokon iskorišten i potencijal hidrocentrale na Krki iznad koje je sagrađena.
Njemačka okupacija
8.9.1943. kapitulira Italija pa je među talijanskim vojnicima i građanstvom nastalo "ogromno oduševljenje" a u gradu su izvješene crvene zastave i hrvatske zastave s crvenom petokrakom zvijezdom. Već sljedeći dan u Šibenik ulazi jedan od bataljuna Šibensko-trogirskog odreda koji s Talijanima vode pregovore o predaje oružja i organiziranju zajedničke obrane grada od Nijemaca. Talijanska komanda u Šibeniku, da bi dobila na vremenu, odugovlačila je pregovore, jer se svakog časa očekivao dolazak Nijemaca. Nakon neuspjelih pregovora krenuli su razoružavati pojedine trupe talijanskih trupa kao bi naoružali novoformirane jedinice šibenskih dobrovoljaca. Čim su pripadnici 114. lovačke divizije ušli u grad 11.9., talijanska komanda predala im je garnizon bez otpora. Od njemačke okupacije do početka 1944. sa šibenskog područja u partizane je otišlo još 8700 osoba. A 10.9. je osnovana i Šibenska 8. dalmatinska udarna brigada. Kako bi zaplašili narod, koji se masovno priključio u NOB, okupatori po cijeloj Dalmaciji rade neviđene zločine. Naročita zvjerstva izvršili su četnici popa Đujića zajedno s Nijemcima 21.2.1944. u selima Danilo-Biranj i Danilo-Dubrava. Dok su Nijemci po okolnim čukama držali osiguranje, četnici su upali u ova sela i noževima poklali 31 osobu.
Dolaskom Nijemaca Šibenik je administrativno priključen NDH i proglašen sjedištem župe Bribir no to se nikad nije u stvarnosti ostvarilo nit je veliki župan ikad preselio u Šibenik. Čak su i stanovnici morali imati njemačke osobne iskaznice bez koji su mogli biti uhapšeni a talijanska lira i talijanske poštanske markice su i dalje bile u opticaju zbog nikakve komunikacije s ostatkom raspadajuće kvinsliške tvorevine. Zanimljiv događaj se desio kad se u grad vratio brod s 600 Šibenčana, logoraša s Molata po koje je poslan brod odmah nakon kapitulacije Italije. Brod se vratio ukrašen crvenim suknima jer su bivši zatočenici mislili da se u Šibeniku još nalaze partizani. Ipak su pušteni kućama a dio je kasnije otišao u partizane. Nakon dolaska Nijemaca u Šibenik su se vratili i četnici a u gradu su bili i pripadnici talijanske fašističke milicije (crnokošuljaši). Krajem 1943. u Šibenik je upućena i po jedna domobranska satnija iz Knina i jedna ustaška jedinica iz Drniša pa se tako u gradu našla cijela paleta raznih vojski pod njemačkom kontrolom. Krajem 1943. počinju i česta saveznička bombardiranja Šibenika, njegovih lučkih objekata i ratni brodova pri čemu je poginuo i ranjeno desetine civila i njemačkih vojnika te srušena Gradska vijećnica i nekolicina stambeni objekata u samom centru. Zbog toga je većina stanovništva zajedno sa gradonačelnikom kojeg je postavila NDH napustilo grad. Stanovnici se vraćaju početkom 1944. kad jenjavaju bombardiranja. A za novog gradonačelnika je postavljen kapetan korvete Miren Blaž za kojeg se kasnije ispostavilo je da je bio u vezi s partizanima. Isto je bilo i s predstojnikom redarstva Matom Mijanovićem pa su ih Njemci zbog suradnje s partizanima uhapsili na ljeto 1944. O protuustaškoj atmosferi u gradu najbolje svjedoči podatak da je na ljeto 1944. novoosnovana Ustaška mladež s 15-ak članova morala djelovati “prikriveno obzirom na sadašnje mjestne prilike”. Ustaška izvješća govore i da se partizani dolaze svaki dan u gradu i ispisuju parole. Da vlasti NDH nemaju nikakvu stvarnu vlast u Šibeniku znaju i oni sami pa se u jednom izvješću MUPa može pročitati "Niemci se ponašaju kao suvereni gospodari, a ne kao saveznici". Cijelo to vrijeme u gradu vlada strašna glad i ljudi svakodnevno umiru zbog nje, po gradu se skiće oko 400 siročića koji se doslovno hrane korijenjem, koje se opisuje kao "mala poludivlja bića", "bosa, gola ili u dronjcima, očajna".
Oslobođenje
Bitka za oslobođenje Šibenika otpočela je u noći uoči 3.11. Dijelovi 19. divizije na desnoj obali rijeke Krke otvorili su žestoku vatru na njemačke položaje na sjeverozapadnim prilazima gradu. Za to vrijeme jedinice I. dalmatinske i III. prekomorske brigade, po prvi put potpomognute s 35 Stuarta i 12 Blindija Prve tenkovske brigade NOVJ te artiljerijom, probile su prve neprijateljske linije kod mjesta Vrpolja na cesti Split—Šibenik i odmah krenule naprijed goneći neprijateljske trupe, koje se povlače prema gradu. Međutim, njemačke snage ukopane na dominantnoj uzvisini Sv. Juraj, uz samu cestu, pružile su jedinicama NOV žestoki otpor i zaustavile njihov prodor prema gradu. Tada je bila dovedena artiljerija 26. divizije, koja je dugo zasipala njemačke rovove na Sv. Jurju. Nakon toga jedinice I. dalmatinske prešle su u novi siloviti napad i u ogorčenoj borbi prsa o prsa uspjele izbaciti Nijemce s te uzvisine. Pritisnute sa svih strana, njemačke trupe napuštaju grad a prethodno su sustavno uništile čitavu obalu, lučka postrojenja i potopili brodove u luci. Bataljoni I. dalmatinske, III. prekomorske i dijelovi 19. sjeverodalmatinske divizije ušli su u Šibenik u zoru 3.11.1944. dok se neprijatelj još nalazio u tvrđavi Šubićevac. Bez obzira na to što su meci još fijukali iz tvrđave Šibenčani su izašli na ulice da pozdrave oslobodioce: ''Narod ih ljubi, donosi smokava, rakije i što bolje ima. I već oko 9 sati počima mimohod. Partizani svečano ulaze sa sjeverne strane u grad. Narod ih posipa cvijećem i viče: Živio drug Tito. U tom mimohodu bilo više od tisuću dobro naoružanih i odjevenih partizana.'' Za to vrijeme na cesti Šibenik—Drniš, na predjelu od Konjevrata do Pokrovnika. povela se bespoštedna borba, u kojoj je napadnuta njemačka kolona upinjala sve snage, da se izvuče prema Drnišu. Međutim, ukliještena jedinicama XI. i XII. dalmatinske brigade koje su bile potpomognute tenkovima, izložena unakrsnoj vatri svih automatskih oružja, neprijateljska je kolona potpuno razbijena i na kraju uništena. Na cesti su nakon borbe ležale hrpe pobijenih vojnika, uništenog oružja i razlupanih vozila. Povlačeći se zajedno s njemačko-ustaškom kolonom, u borbi blizu Konjevrata uništen je jedan čitav četnički korpus, koji je brojio oko 300 četnika.
Socijalistička Jugoslavija
1.1.1945. Šibenik postaje središte ZAVNOH-a, tada najvišeg organa vlasti u Hrvatskoj, pa se može reći da je do oslobađanja Zagreba nakratko bio glavni grad Hrvatske. U Šibeniku tada borave: Centralni komitet KPH, Glavni odbor AFŽ, Glavni odbor USAOH-a (Ujedinjeni savez antifašističke omladine Hrvatske), Pokrajinski komitet SKOJ-a, Centralna kazališna družina narodnog oslobođena Hrvatske i druge organizacije. U tom kratkom i slavnom razdoblju u Šibeniku je otvoreno kino "Sloboda", tiskan je prvi poslijeratni književni časopis u Hrvatskoj "Književnik", otvorena Muzička škola, Škola za učenike u privredi i osnovano profesionalno Narodno kazalište.
Od prijeratnog težačkog grada s oko 16 tisuća stanovnika, Šibenik je u ovom razdoblju prerastao u značajno središte industrijske proizvodnje (obojeni metali, crna metalurgija, plastične prerađevine), pomorske privrede (veliko brodarsko poduzeće "Slobodna plovidba", Mornaričko-tehnički zavod "Velimir Škorpik") i lučko-tranzitnog prometa za specijalne rasute terete (fosfat i umjetno gnojivo), te proizvodnje i prometa vina i alkoholnih pića (Vinoplod-Vinarija), itd. s 41-u tisuću stanovnika 1991. Šezdesetih, sedamdesetih a poglavito osamdesetih godina naglo se razvija i turizam kad se grade veliki turističko-ugostiteljski objekti širom rivijere. A zahvaljujući prirodnim potencijalima unutar tadašnje općine Šibenik proglašavaju se čak dva Nacionalna parka, "Kornati" 1980. i "Krka" 1985. Tako da je 1990. na šibenskoj rivijeri boravilo 400.000 uglavnom stranih turista koji je ostvarilo 3,5 milijuna noćenja. Urbana aglomeracija se više nego udvostručila. Pedesetih su izgrađeni su prvi "ležeći" neboderi na Baldekinu a osamdesetih godina niču i velika stambena naselja na Vidicima, Krvavicama, Šubićevcu i Meterizama. izgrađeno je više školskih objekata, od toga osam velikih školskih zgrada, Poliklinika, sportski stadion Šubićevac, dvorana Baldekin, otvoreni bazen na Crnici i zatvoreni u Solarisu, itd.
Domovinski rat
Grad Šibenik i okolica su se na početku rata u Hrvatskoj našli na udaru krajinskih snaga iz dalmatinskog zaleđa, kojima je s vremenom sve više potpore davala JNA. Kada su u rujnu 1991. blokirane kasarne i drugi objekti JNA, Kninski korpus pod generalom Ratkom Mladićem je pokrenuo veliku ofenzivu na Šibenik. Nakon višednevnih žestokih borbi, poznatih kao tzv. rujanski rat, snage JNA su prisiljene na povlačenje, te su se ti događaji smatrali jednom od prvih velikih hrvatskih pobjeda u ratu. Sam Šibenik je relativno malo stradao u tim događajima, ali biva podvrgnut stalnom bombardiranju s krajinskih položaja, koji su izazvali razaranja i ljudske žrtve. Ratne operacije u okolici Šibenika su završile s Operacijom Oluja na ljeto 1995.
Nakon rata teška industrija je uništena a turizam je zamro. Uništenju industrije su najviše kumovali problemi s distribucijom struje i politika. TEF je uništen umjesto relociran na već pripremljenu poslovnu zonu Podi. TLM je obnovljen nakon ratnih oštećenja al ne u potpunosti zbog politike prema BiH. A ostali proizvodni pogoni, brodarske firme, trgovačka poduzeća su uništeni privatizacijama. U hotelima je stanovalo preko 18.000 prognanika i izbjeglica nakon kojih su turistički resursi ostali uništeni. Rezultat svega toga je to da se jedan od najbogatijih gradova SFRJ krajem 20. stoljeća pretvorio u "grad slučaj". A broj stanovnika stalno opada i ima ih 9 tisuća manje nego 1991. godine.
Stanovništvo
Prvi rezultati popisa iz 2021. godine govore da je broj stanovika Šibenika u daljnjem opadanju i da je pao na 42.589, što je manje nego što ih je bilo na popisu 1961. godine. Broj stanovnika gradskog naselja Šibenik je na razini iz 1971. godine i iznosi 31.085 stanovnika.
Prema popisu stanovništva iz 2011. Grad Šibenik broji 46.332 stanovnika. Nacionalni sastav stanovnika: Hrvati 94,6%, slijede Srbi zastupljeni s 3,1%. Stanovnišvo prema vjeri: katolici 88%, pravoslavci 3%, ateisti, agnostici, ne izjašnjeni 7,5% Prosječna starost građana grada Šibenika iznosi 43,4 godine. S tim da je taj prosjek za Šibenčanke veći i iznosi 44,8 a za Šibenčane 41,8 godina. Šibenčana ima 22 408 a Šibenčanki 23 924.
Prema popisu stanovništva iz 2001. Šibenik broji 51.553 stanovnika.Nacionalni sastav stanovnika: Hrvati 94%, slijede Srbi zastupljeni sa 3%.
El Negro, Acayucan
El Negro je naselje u Meksiku, u saveznoj državi Veracruz, u opštini Acayucan.
Šibenik
Stanovništvo
Popis stanovništva 1991. je temeljen na drugim lokalnim jedinicama pa je teže uspoređivati podatke za općinu Šibenik koja je tad zauzimala jednu trećinu Županije Šibensko-kninske. Pa je Općina Šibenik tad imala 85 002 stanovnika od toga 84% Hrvata, 10,5% Srba te 1,2% Jugoslavena. Ako se gleda samo grad Šibenik on broji 41 012 građana, od toga 83,5% Hrvata, 9,5% Srba te 1,9% Jugoslavena. Ako gradu dodamo naselja koja sad spadaju pod Grad Šibenik broj stanovnika bi bio 55 842.
center|Kretanje broja stanovnika naselja i Grada Šibenika|Izvor: Državni zavod za statistiku
Gradske četvrti i naselja
Grad Šibenik sastoji se od 31 naselja :
El Negro, Acayucan
Prema proceni iz 2014. godine u naselju je živelo 5 stanovnika. Naselje se nalazi na nadmorskoj visini od 152 m.
Šibenik
Kultura
Od 1960. godine redovito se održava Međunarodni dječji festival (počinje krajem lipnja i traje 2 tjedna), najveći kulturni događaj u Šibeniku, koji okuplja plesne, dramske, likovne i druge umjetnike i društva iz cijeloga svijeta. Turizam ima sve veću važnost.
Od 2011. godine u napuštenoj vojarni između centra grada i hotelskog naselja Solaris održava se jedan od najbolji ljetnih glazbenih festivala Terraneo. Umjetnički direktor festavala i jedan od najzaslužniji da je ovaj veliki projekt zaživio je Šibenčanin Mate Škugor. Prvo izdanje festivala Terraneo u kolovozu 2011. godine privuklo je u Šibenik više od 30 000 posjetitelja iz cijele Europe. Glazbeni program u trajanju od 5 dana sa više od 120 izvodača na 3 open-air pozornice i dva dj hangara bio je koncipiran na način da zadovolji i najistančanije glazbene ukuse. 2012. godine broj posjetitelja je već narastao na 45 000 nakon izvrsnih reakcija na prvo izdanje festivala.
Festival dalmatinske šansone glazbeni je događaj duge tradicije koji se koji se održava u Šibeniku svake godine u mjesecu kolovozu.
Prometna povezanost
Grad Šibenik ima izuzetno značajan prometni položaj, dobre veze omogućuju izravne komunikacije. Okosnica je Jadranska magistrala s odvojcima do Drniša (32 km) i Knina (56 km) te dalje u unutrašnjost Hrvatske. Odvojak ove ceste vodi do Skradinskog buka i Skradina, a drugi odvojak do Roškog slapa. Od Knina se nastavlja cesta preko Dinare. do graničnog prijelaza Strmica. U lipnju 2005., dovršetkom nekoliko dionica autoceste Zagreb-Split, Šibenik je povezan sa Zagrebom autocestom. Značajna je prometnica i željeznička pruga koja vodi prema Zagrebu i Splitu. Zračni se promet odvija preko zračne luke Split (50 km od Šibenika) i zračne luke Zadar (70 km od Šibenika).
Obrazovanje
Osnovne škole: "Meterize", "Vidici", "Fausta Vrančića", "Jurja Šižgorića", "Jurja Dalmatinca", "Petra Krešimira IV", "Tina Ujevića".
Srednje škole: "Ekonomsko-upravno-birotehnička i trgovačka škola", "Turističko ugostiteljska škola", "Tehnička škola", "Gimnazija Antuna Vrančića", "Industrijsko obrtnička škola", "Škola za obrtnička zanimanja", "Medicinska i kemijska škola", "Prometno-tehnička škola", Glazbena škola "Ivana Lukačića".
Visoko školstvo: Veleučilište u Šibeniku obrazuje polaznike u području društvenih i tehničkih znanosti, turizma, organizacije i informatike.
Sport
Šibenik je i grad mladih i grad sporta. U gradu Šibeniku sportašima je na raspolaganju četrdeset sportskih objekata: tri nogometna igrališta, dva bazena (otvorenog i zatvorenog tipa), velika sportska dvorana na Baldekinu za razne namjene, devet manjih sportskih dvorana, dva kompleksa teniskih igrališta, više automatskih kuglana, Veslački centar u Zatonu te na obali u Šibeniku.
Homewood Canyon, California
Homewood Canyon je naseljeno područje za statističke svrhe u američkoj saveznoj državi Kalifornija. Po popisu stanovništva iz 2010. u njemu je živelo 44 stanovnika.
Giulești, Giulești
Giulești je naselje u Rumuniji u okrugu Maramureš u opštini Giulești.
Prema proceni iz 2012. u naselju je živelo 3328 stanovnika. Naselje se nalazi na nadmorskoj visini od 355 m.
Herzhorn
Herchorn je opština u njemačkoj saveznoj državi Šlezvig-Holštajn. Jedno je od 112 opštinskih središta okruga Štajnburg. Prema procjeni iz 2010. u opštini je živjelo 1.062 stanovnika. Posjeduje regionalnu šifru (AGS) 1061037.
Geografski i demografski podaci
mini|levo|250px|Položaj opštine u okrugu Štajnburg Herchorn se nalazi u saveznoj državi Šlezvig-Holštajn u okrugu Štajnburg. Opština se nalazi na nadmorskoj visini od 1 metara. Površina opštine iznosi 12,4 km². U samom mjestu je, prema procjeni iz 2010. godine, živjelo 1.062 stanovnika. Prosječna gustina stanovništva iznosi 85 stanovnika/km².
Šarengrad (tvrđava)
thumb|250px Šarengrad ili Atija je utvrda nedaleko od istoimenog sela na obali Dunava u Hrvatskoj. Tokom vekova pripadao je mađarskim feudalcima. Danas ima ostataka jedne kule i dela bedema.
Rustico, Ancona
Rustico je naselje u Italiji u provinciji Ancona, u regiji Marche.
Prema proceni iz 2011. u naselju je živelo 355 stanovnika. Naselje se nalazi na nadmorskoj visini od 206 m.
Santa Croce, Sondrio
Santa Croce je naselje u Italiji u provinciji Sondrio, u regiji Lombardija.
Prema proceni iz 2011. u naselju je živelo 415 stanovnika. Naselje se nalazi na nadmorskoj visini od 512 m.
Cacahuatlán, Teloloapan
Cacahuatlán je naselje u Meksiku, u saveznoj državi Guerrero, u opštini Teloloapan.
Prema proceni iz 2014. godine u naselju je živelo 283 stanovnika. Naselje se nalazi na nadmorskoj visini od 1034 m.
Corso, Trapani
Corso je naselje u Italiji u provinciji Trapani, u regiji Sicilija.
Prema proceni iz 2011. u naselju je živelo 36 stanovnika. Naselje se nalazi na nadmorskoj visini od 24 m.
Acohuaco, Huazalingo
Prema proceni iz 2014. godine u naselju je živelo 5 stanovnika. Naselje se nalazi na nadmorskoj visini od 706 m.
Wŏnsan
Historija
Grad je nastao negdje oko 1800. godine, a sama luka je otvorena oko 1880. godine, kada je bila znana i po ruskom nazivu Port Lazarev. Tokom japanske okupacije, grad je nosio ime Gensan. Japanci su grad povezali s Pjongjangom i Seoulom i masovno ga industrijalizirali tako da je on postao jedno od glavnih pomorskih središta Japanskoga mora.
Geografija
Grad zauzima površinu od 269 km2, a smješten je na najzapadnijem dijelu Japanskog mora. Zapadno od grada nalaze se brda Changdok i Naphal, dok je na jugu smještena planina Kŭmgang. Obalno područje grada ima 20-ak manjih otoka.
Gospodarstvo
Wŏnsan je važno industrijsko sjedište, mada je većina djelatnosti vezana uz pomorstvo i ribarstvo. U gradu se nalaze tvornica preradu hrane i tvornica cementa, brodogradilište te tvrtka specijalizirana za kemijski inženjerning.
Promet
Grad ima dobru prometnu povezanost s ostatkom zemlje, ali i stranim zemljama. Zračna luka Wŏnsan služi i u civilne i vojne svrhe. Iz Wŏnsana isplovljava jedini trajekt koji direktno spaja Sjevernu Koreju i Japan, a gradom prolazi i željeznica koja ga spaja direktno s Pjongjangom.
Радаљево
Радаљево је насеље у Србији у општини Ивањица у Моравичком округу. Према попису из 2002. било је 1010 становника (према попису из 1991. било је 1046 становника).
Овде се налази Кула Градина.
Демографија
У насељу Радаљево живи 797 пунолетних становника, а просечна старост становништва износи 40,9 година (40,0 код мушкараца и 41,7 код жена). У насељу има 268 домаћинстава, а просечан број чланова по домаћинству је 3,77.
Ово насеље је великим делом насељено Србима (према попису из 2002. године), а у последња три пописа, примећен је пад у броју становника.
Poprečni mišić brade
Poprečni mišić brade je mali, parni, nestalni mišić glave. Sastoji se od nekoliko mišićnih snopova, koji se odvajaju od unutrašnje ivice mišića obarača usnog ugla, pružaju se poprečno ispod kože brade i spajaju se sa vlaknima mišića na suprotnoj strani. Neki autori poprečni mišić brade opisuju posebno, a drugi ga smatraju delom pomenutog mišića.
Inervacija mu potiče od obraznih grana facijalnog živca, a dejstvo nije u potpunosti razjašnjeno.
Literatura
Dr Slavoljub V. Jovanović, dr Nadežda A. Jeličić: "Anatomija čoveka – glava i vrat" ("Savremena administracija" Beograd 2000.) ISBN 86-387-0604-9
Muscolo depressore dell'angolo della bocca
Maseterični mišić
right|thumb|200px|Maseterični mišić Maseterični mišić je parni mišić glave, koji se proteže od jabučnog luka do spoljašnje strane donje vilice. To je četvrtast, debeo i snažan mišić, koga sačinjavaju dva dela: površinski i duboki.
Površinski deo se pripaja na donjoj ivici temporalnog nastavka jabučne kosti, odakle se pruža naniže i pričvršćuje na grani i viličnom uglu mandibule. Područje pripoja na donjoj vilici je lako uočljivo zbog prisutnih neravnina, grebena i kanala u koje ulaze tetive i mišićna vlakna. On nosi naziv maseterično ispupčenje. Za razliku od površinskog dela, čija su vlakna usmerena koso naniže i unazad, duboki deo mišića je uspravan. On se pripaja na čitavoj donjoj ivici jabučnog luka i na donjoj vilici iznad pripoja površinskih vlakana.
U oživčavanju učestvuje maseterični živac, grana donjoviličnog živca. Osnovna funkcija mišića se ogleda u podizanju donje vilice, kada se istovremeno kontrahuju i desni i levi mišić. Osim toga, on učestvuje u propulziji (pomeranju vilice unapred), ekstremnim lateralnim kretnjama mandibule i sl. Odlikuje ga razvijanje snažnih sila u predelu kutnjaka, tokom akta žvakanja. Duboki snop maseteričnog mišića je povezan sa površinskim vlaknima slepoočnog mišića, pa se oni često označavaju terminom zigomatiko-mandibularni mišić koji učestvuje u vraćanju donje vilice (retrakciji) iz njenog propulzionog položaja.
Pri izvesnim oboljenjima (kao npr. u slučaju tetanusa) može doći do trajnog grča ovog mišića, što je poznato kao trizmus.
Rio, Reggio Emilia
Prema proceni iz 2011. u naselju je živelo 19 stanovnika. Naselje se nalazi na nadmorskoj visini od 539 m.
Santa Teresita, Cuauhtémoc
Prema proceni iz 2014. godine u naselju je živelo 5 stanovnika. Naselje se nalazi na nadmorskoj visini od 1023 m.
Etnički nepotizam
thumb Etnički nepotizam je sociološki termin koji opisuje ljudsku tendenciju ka unutargrupnoj pristranosti ili unutargrupnom favoriziranju koje se ostvaruje kroz nepotizam prema osobama iste etničke pripadnosti unutar multietničkog društva. Termin je skovan u 1960-im godinama u kontekstu etničkih (plemenskih) napetosti i suparništava u tada nedavno dekoloniziranoj subsaharskoj Africi. Teorija etničkog nepotizma smatra etnocentrizam i rasizam za oblike nepotizma prema proširenoj rodbini. Drugim riječima, etnički nepotizam ukazuje na biološke osnove fenomena ljudskog preferiranja ostalih članova društva koji su iste nacionalnosti i rase, što je objašnjeno time da ljudi daju predsnost pripadnicima svoje rasne skupine iz razloga što su sve životninjeske vrste evoluirale prema većoj razini altruizma prema bližim srodnicima kako bi na budući naraštaj prenijeli što više svojih zajedničkih gena. Na ovu se biološku predpostavku nadovezuje mit o zajedničom porijeklu etničke grupe. Ipak, ovakvo biološko obrazloženje ovoga fenomena zanemaruje ljudske kognitivne sposobnosti koji ljudima omogućuju procjenjivanje ispravnosti svojih aktivnosti.
Bradni mišić
thumb|desno|200px|Bradni mišić Bradni mišić je mali trouglasti mišić, koji je smešten ispod kože brade. Pruža se unutra i naniže od spoljašnje strane tela donje vilice i ispod korenova donjih sekutića. Inerviše ga grana facijalnog živca.
Ovaj mišić zateže i spušta kožu brade, a kod nekih osoba svojim tonusom obrazuje tzv. "bradnu jamicu".
Hetlingen
Hetlingen je opština u njemačkoj saveznoj državi Šlezvig-Holštajn. Jedno je od 49 opštinskih središta okruga Pineberg. Prema procjeni iz 2010. u opštini je živjelo 1.326 stanovnika. Posjeduje regionalnu šifru (AGS) 1056027.
Geografski i demografski podaci
mini|levo|250px|Položaj opštine u okrugu Pineberg Hetlingen se nalazi u saveznoj državi Šlezvig-Holštajn u okrugu Pineberg. Opština se nalazi na nadmorskoj visini od 3 metara. Površina opštine iznosi 24,1 km². U samom mjestu je, prema procjeni iz 2010. godine, živjelo 1.326 stanovnika. Prosječna gustina stanovništva iznosi 55 stanovnika/km².
Opština Ideciu de Jos, Mureș
Ideciu de Jos je opština u Rumuniji u okrugu Mureš.
Opština se nalazi na nadmorskoj visini od 549 m.
Ederlezi (pesma)
Ederlezi je popularna i tradicionalna romska i srpska folk pesma. Pjesma se takodje pjeva na proslave praznika Đurđevdana koji se obeležava 6. maja. Rock bend Bijelo dugme izdao je pjesmu na srpsko-hrvatskom jeziku koristeći istu melodiju, ali uz znatno promijenjen tekst.Pjesma je korištena u filmu Emira Kusturice Dom za vešanje što ju je i učinilo široko popularnom. Pjesma je korištena i u filmu Borat iako nije ni na koji način direktno povezana sa tradicionalnom muzikom Kazahstana. Tokom filma Borat optužuje jednu Amerikanku da je Ciganka i da se bavi magijom, a kada nakon toga doživi prosvjetljenje u njegov um dopire ova pjesma koja se tradicionalno povezuje sa romskom populacijom na Balkanu. Scene iz filma koje se zbivaju u kazahstanskom selu neodoljivo podsjećaju na neko romsko selo u Rumuniji.
Tekst
{|valign="top" width="100%" !Tekst na romski||Engleski prevod||Bijelo dugme||Engleski prevod|| Sa me amala oro khelena
Oro khelena, dive kerena
Sa o Roma babo babo
Sa o Roma o daje
Ederlezi, Ederlezi
Sa o Roma daje
Sa o Roma babo, e bakren chinen
A me, chorro, dural beshava
Amaro dive, Ederlezi
E devado babo, amenge bakro
All my friends are dancing the oro
Dancing the oro, celebrating the day
All the Roma, mommy
Vardar Film
Vardar film je makedonsko i bivša jugoslovensko filmsko preduzeće osnovano 1947. godine. Od 2013. deluje pod imenom Vardar Film Makedonija.
Dokumentarni i kratki filmovi
1940 ▼ | 1950 ▼ |  1960 ▼ |  1970 ▼ |  1980 ▼ |  1990 ▼
Ederlezi (pesma)
Tekst
All the Roma, dad, dad
All the Roma, oh mommy
All the Roma, dad, slaughter lambs
But me, poor, I am sitting apart
Our day, Ederlezi
They give, Dad, a lamb for us
Proljeće na moje rame slijeće
Đurđevak zeleni
Svima osim meni
Drumovi odoše a ja osta
Nema zvijezde danice
Moje saputnice
Ej kome sada moja draga
Na đurđevak miriše
Meni nikad više
Evo zore evo zore
Ej đurđevdan je
A ja nisam s onom koju volim
Njeno ime neka se spominje
Svakog drugog dana
Osim đurđevdana
Lily of the valley is sprouting
For everyone, except for me
The roads are gone, but I've stayed
There is no Morning Star
My fellow-traveler
Hey, to whom does my darling now
Smells of the lily of the valley
To me never again
here comes the dawn
So I can pray to God
Here comes the dawn,
Hey it's St George's day
And I am not with the one I love
Let her name be mentioned
On every other day
Scraper, Oklahoma
Skrejper je naseljeno mesto bez administrativnog statusa u američkoj saveznoj državi Oklahoma.
Demografija
Po popisu iz 2010. godine broj stanovnika je 191, što je 284 (-59,8 %) stanovnika manje nego 2000. godine.
Macuilxóchitl de Artigas Carranza, San Jerónimo Tlacochahuaya
Macuilxóchitl de Artigas Carranza je naselje u Meksiku, u saveznoj državi Oaxaca, u opštini San Jerónimo Tlacochahuaya.
Prema proceni iz 2014. godine u naselju je živelo 2633 stanovnika. Naselje se nalazi na nadmorskoj visini od 1637 m.
Las Mercedes, San Miguel de Allende
Las Mercedes je naselje u Meksiku, u saveznoj državi Guanajuato, u opštini San Miguel de Allende.
Hernández, Corrales, Cuauhtémoc
Hernández, Corrales je naselje u Meksiku, u saveznoj državi Chihuahua, u opštini Cuauhtémoc.
Prema proceni iz 2014. godine u naselju je živelo 5 stanovnika. Naselje se nalazi na nadmorskoj visini od 2076 m.
Abraham García, El Naranjo
Abraham García je naselje u Meksiku, u saveznoj državi San Luis Potosí, u opštini El Naranjo.
Prema proceni iz 2014. godine u naselju je živelo 5 stanovnika. Naselje se nalazi na nadmorskoj visini od 282 m.
Campagne-sur-Arize
Kampanj sir Ariz je naselje i opština u južnoj Francuskoj u regionu Središnji-Pirineji, u departmanu Arjež koja pripada prefekturi Pamje.
Po podacima iz 1999. godine u opštini je živelo 281 stanovnika, a gustina naseljenosti je iznosila 21 stanovnika/km². Opština se prostire na površini od 13,34 km². Nalazi se na srednjoj nadmorskoj visini od 250 metara (maksimalnoj 482 m, a minimalnoj 251 m).
Mali jabučni mišić
right|thumb|200px|Mali jabučni mišić
Mali jabučni mišić je parni mišić glave, koji se pruža naniže i unutra od spoljašnje strane jabučne kosti do duboke strane kože u predelu gornje usne. To je tanak mišićni snop, koji se nalazi ispod i unutra od velikog jabučnog mišića.
Inervacija mu potiče od jabučnih grana facijalnog živca, a dejstvo se ogleda u povlačenju ugla usana i gornje usne naviše i upolje, što čini u saradnji sa velikim jabučnim mišićem, mišićem smeha i sl. Pri obostranoj kontrakciji on daje licu nasmejan izraz, tako da se ubraja i u mimične mišiće.
Literatura
Dr Slavoljub V. Jovanović, dr Nadežda A. Jeličić: "Anatomija čoveka – glava i vrat" ("Savremena administracija" Beograd 2000.) ISBN 86-387-0604-9
Radioaktivnost
mini|Znak za opasnost od radioaktivnosti Radioaktivnost je spontano emitiranje alfa-česticȃ i beta-česticȃ iz tvari, često praćeno i emisijom gama elektromagnetskih valova, pri čemu kemijski elementi prelaze iz jednih u druge te se oslobađa energija u obliku kinetičke energije emitiranih čestica ili energije elektromagnetskih valova a svaka atomska jezgra ima karakteristično vrijeme poluraspada.
U radioaktivnim procesima, elementarne čestice ili elektromagnetska zračenja emitiraju se iz jezgri atoma. Najuobičajeniji oblici zračenja tradicionalno se nazivaju alfa-čestice (α), beta-čestice (β) i gama (γ) zračenjima. Zračenja iz jezgre se događaju i u drugim oblicima, uključujući emitiranje protona ili neutrona, te spontanih nuklearnih fisija (cijepanja) masivnih jezgri. Od svih jezgri koje su pronađene u prirodi, mnoge su stabilne. To je zbog toga što su se sve kratkoživuće radioaktivne jezgre raspale tokom historije Zemlje. U prirodi se nalazi oko 270 stabilnih i oko 50 prirodnih radioaktivnih izotopa. Tisuće drugih radioaktivnih izotopa umjetno su stvarani u laboratorijima.
Radioaktivni raspad pretvara jednu jezgru u drugu ako nova jezgra ima veću energiju vezanja po nukleonu nego što je imala početna jezgra. Razlika u energiji vezanja (prije i poslije raspada) određuje koji se raspadi mogu energijski događati, a koji ne. Višak će energije vezanja izlaziti u obliku kinetičke energije ili mase čestica u raspadu.
Nuklearni raspadi moraju zadovoljiti nekoliko zakona očuvanja energije, podrazumijevajući da vrijednost očuvane veličine nakon raspada (uzimajući u obzir sve produkte) ima jednaku vrijednost kao i za jezgru prije raspada. Očuvane veličine su ukupna energija (uključujući ekvivalent energije mase), električni naboj, linearna i kutna količina gibanja, broj nukleona, te leptonski broj (tj. suma broja elektrona, neutrina, te pozitrona i antineutrina, uzimajući antičestice s -1).
Istorija
desno|mini|desno|250px|Henri Becquerel je otkrio prirodnu radioaktivnost Prirodnu radioaktivnost otkrio je Henri Becquerel 1896. uočivši da uranijeve soli emitiraju nevidljivo zračenje koje djeluje na fotografsku ploču kroz zaštitni papir slično rendgenskim zrakama te da pod utjecajem toga zračenja elektroskop gubi naboj. Primijetio je da uranijeve soli stalno u mraku fluoresciraju. Tako na primjer, čisti kalijev uranil sulfat u mraku stalno svijetli slabom zelenkastom luminiscentnom svijetlošću. Daljnjim ispitivanjem, Becquerel je pronašao da zračenje koje izazivaju uranijevi spojevi ioniziraju zrak (ionizirajuće zračenje), izazivaju fluorescenciju i prolaze kroz papir, pločice aluminija i bakra. Kroz zatvoreni spremnik one djeluju na fotografsku ploču, a djeluju i na našu kožu i klice raznih biljaka. Utvrdio je da ti zraci imaju slična svojstva kao rendgenske zrake (X – zrake), pa su se u početku te zrake nazivale i Becquerelove zrake. 1899. je Becquerel pronašao da te zrake skreću u magnetskom polju, pa se razlikuju od rendgenskih zraka, koje ne skreću u magnetskom polju.
Marie Curie-Skłodowska otkrila je 1898. takvo zračenje kod torijevih spojeva, te da se na zračenje ne može utjecati električnom strujom, zagrijavanjem, kemijskim reakcijama i sl., da se radioaktivni kemijski elementi pretvaraju jedni u druge i da je vjerojatnost raspada neovisna o starosti pojedinog atoma. Otkrila je da uranijev mineral uraninit (pehblend) emitira pet puta jače zrake nego čisti uranij. Kada je išla istraživati uraninit, pronašla je da se sastoji 75% od uranijevog oksida U3O8, a pronašla je još i neke druge kemijske tvari: PbS, CaO, SiO2, FeO, MgO i Bi. 1898. je Marie mjerila zračenje pojedinih udjela, pomoću osjetljivog elektroskopa, uz primjenu piezoelektriciteta i ionizacije zraka. Utvrdila je na primjer da bizmut, dobijen iz uraninita, ima 60 puta jače zračenje od čistog uranija. Pronašla je da bizmutovo jako zračenje nastaje uslijed prisustva naznatne količine jednog nepoznatog kemijskog elementa, za koji se kasnije utvrdilo da je radij. Zato je predložila da se kemijski elementi koji izazivaju Becquerelove zrake nazovu radioaktivni elementi, a njihovo svojstvo radioaktivnost. Tek 1910. je uspjela izdvojiti radij.
Paul Villard je 1900. otkrio još prodorniju komponentu, gama-zrake. Ernest Rutherford i Frederick Soddy (1902.) na temelju analize gibanja zrakâ u magnetskom polju objasnili su prirodu radioaktivnosti. Wolfgang Pauli postavio je 1930. hipotezu o postojanju neutrina, tadašnjim detektorima neuhvatljive čestice koja odnosi dio energije u beta-raspadu. Enrico Fermi postavio je 1933. prvu strogu teoriju beta-raspada koja pretpostavlja da prijelaz neutrona u proton ili obratno uzrokuje slabo nuklearno međudjelovanje, a pritom dolazi do simultane emisije ili apsorpcije elektrona i neutrina. Irène Joliot-Curie i Frederik Joliot-Curie prvi su 1934. umjetno izazvali radioaktivnost i proizveli umjetni radioizotop stabilnog elementa.
Vrste radioaktivnih raspada
250px|mini|desno|Alfa-zračenje može zaustaviti papir; beta-zračenje može zaustaviti aluminijski lim debeo nekoliko milimetara; a većinu gama-zračenja može zaustaviti desetak centimetara debela olovna ploča. Alfa raspad promjena je atomske jezgre pri kojoj jezgra emitira alfa-česticu, maseni broj se smanjuje za 4, a atomski broj za 2. Primjerice alfa-raspadom uranija-238 nastaju torij-234 i alfa-čestica. Ernest Rutherford zaključio da su alfa-čestice ustvari ioni helija ili samo atomska jezgra helija. Beta raspad promjena je atomske jezgre pri kojoj dolazi do emisije ili apsorpcije elektrona ili pozitivnog elektrona (pozitrona) i antineutrina ili neutrina. Pritom se maseni broj ne mijenja, a atomski broj elementa promijeni se za jedan. U prirodnim radioaktivnim nizovima pri tzv. beta-minus-raspadu jedan neutron u jezgri raspada se na elektron, antineutrino i proton. Primjerice beta-raspadom torija-233 nastaju paladij-234, beta-minus-čestica i antineutrino. Prilikom umjetno izazvane radioaktivnosti može doći i do beta-plus-raspada, tj. emisije pozitrona i neutrina; maseni broj elementa ostaje isti, a atomski se broj smanji za jedan. Beta-čestice su ustvari elektroni velikih brzina, ali za razliku od elektrona u elektronskom omotaču atoma, nastaju iz atomske jezgre.
Elektronski uhvat pojava je pri kojoj jezgra zahvati jedan elektron iz atomskog omotača i smanji svoj pozitivni naboj za jedan. Udaljeni elektroni popunjavaju ispražnjena mjesta i pritom dolazi do emisije rendgenskoga zračenja.
Gama-radioaktivnost prijelaz je između stanja više pobuđenosti atomske jezgre u stanje niže pobuđenosti ili u osnovno stanje, a elektromagnetsko zračenje visoke frekvencije koje se pritom emitira naziva se gama-zračenje. Tada se ne mijenjaju više atomski ni maseni broj elementa. Za gama-zračenje je utvrđeno da odgovaraju tvrdim rendgenskim zrakama. To su dokazali Ernest Rutherford i E. N. da Costa Andrade 1914., ogibom ili difrakcijom gama-čestica kroz odgovarajuću kristalnu rešetku, pomoću koje su uspijeli i odrediti i njihovu valnu duljinu. Prema dosadašnjim mjerenjima utvrđeno je da su valne duljine gama-čestica između 0,000466 nm i 0,0428 nm. Prema tome, gama-čestice odgovaraju kratkovalnom rendgenskom zračenju, ali za razliku od rendgenskog zračenja nastaju u atomskoj jezgri.
Zračenje nastalo radioaktivnošću razlikuje se po prodornosti, električnom naboju, građi i po procesima koji dovode do emisije. Alfa-zračenje može zaustaviti papir, beta-zračenje može zaustaviti aluminijski lim debeo nekoliko milimetara, a većinu gama-zračenja može zaustaviti desetak centimetara debela olovna ploča. U magnetskom polju alfa-zrake savijaju se kao pozitivno nabijene čestice, beta-zrake kao negativne ili pozitivne, a gama-zrake prolaze nesmetano. Neutronsko zračenje je roj brzih neutrona, po masi slični protonima. Vrlo lako prodiru kroz neku kemijsku tvar, jer nemaju električni naboj. Neutronsko zračenje može biti posljedica nuklearne reakcije. Komponenta je kozmičkog zračenja i zračenja iz nestabilnih teških jezgri. Vrlo snažno neutronsko zračenje nastaje u nuklearnim reaktorima tokom nuklearne lančane reakcije jezgri. Energija neutrona kod neutronskih zračenja iznosi od oko 10 MeV pa naniže. Ako se energija neutrona smanji na energije manje od 1 eV, nazivaju se termičkim neutronima.
Ostala zračenja se nazivaju prema česticama od kojih se sastoje: protonsko, deuterijsko, tricijsko, teškoionsko, i drugo. Takva zračenja mogu nastati u nuklearnim reakcijama, dio su kozmičkog zračenja, a nastaju i u nuklearnim reaktorima ili nuklearnim eksplozijama.
Ionizirajuće zračenje
mini|desno|250px|[[Alfa-čestica|Alfa-čestice su ustvari ioni helija ili samo atomska jezgra helija.]] mini|desno|250px|[[Beta-čestica|Beta-čestice su ustvari elektroni velikih brzina, ali za razliku od elektrona u elektronskom omotaču atoma, nastaju iz atomske jezgre]] mini|desno|250px|Gama-zračenje odgovara kratkovalnom rendgenskom zračenju, ali za razliku od rendgenskog zračenja nastaje u atomskoj jezgri. Ionizirajuće zračenje je pojava za koju ljudska osjetila nisu razvijena, za razliku od mnogih drugih pojava u prirodi. Izravne posljedice djelovanja ionizirajućeg zračenja na živi svijet većinom su zakašnjele i teško ih je povezati s uzrokom. Čovjek može biti izložen i smrtonosnoj dozi ionizirajućeg zračenja, a da u samom trenutku ozračivanja ništa ne osjeti. Posljedice ozračivanja, bez osjetilne veze s uzrokom zapažaju se tek nakon nekog vremena, od nekoliko sati do nekoliko dana ili čak godina, što ovisi o vrsti i svojstvima tog zračenja. Otuda je razumljiv čovjekov strah, a poznavanje osnovnih svojstava ionizirajućeg zračenja, međudjelovanja zračenja s tvari, a posebno djelovanja zračenja na živa bića, je neobično važno u stručnom i psihološkom smislu.
Ionizirajuće zračenje je pojava prijenosa energije u obliku fotona (kvanti elektromagnetskog zračenja) ili masenih čestica, a koje ima dovoljno energije da u međudjelovanju s kemijskom tvari ionizira tu tvar. Ionizirajuće zračenje posljedica je promjene stanja materije u mikrosvijetu. To su promjene u energiji ili u sastavu atoma ili atomske jezgre, pri čemu se emitiraju fotoni ili druge čestice. U međudjelovanju s tvari dolazi do izmjene energije i izmjene strukture ozračene tvari. Takve posljedice mogu biti korisne, ali i vrlo štetne.