cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Telegonija
thumb|300px|Prosci opsedaju Penelopu, [[John William Waterhouse, 1912.]]
Telegonija (Τηλεγόνεια) naslov je izgubljene starogrčke epske pesme koja je pripadala trojanskom ciklusu i predstavljala završnu epizodu u okviru tzv. kikličkih epopeja. Ovaj ep, koji se sastojao iz dva pevanja, sadržinski se naslanjao na Odiseju, a ime je dobio po Telegonu, sinu Odiseja i Kirke, čije ime, prevedeno s grčkog, doslovno znači "rođen daleko" i aludira na njegovo rođenje na mitskom ostrvu Eeji, daleko od Odisejeve Itake.
Autorstvo i datiranje
Ova se pesma u antici ponekad pripisivala Kinetonu Spartancu, no jedan antički izvor kaže da ju je od Museja ukrao Eugamon Kirenjanin. Vreme nastanka Telegonije nije poznato. Libijska Kirena, rodni grad Eugamona, navodnog autora, osnovana je 631. pne., no osnovni narativni elementi epa možda su postojali, makar u usmenom predanju, i pre no što je Eugamon uobličio samu pesmu. Moguće je da je pisac Odiseje znao za neku verziju priče iz Telegonije (Odisejevi doživljaji u Tesprotiji, koji su možda čini i posebnu pesmu, Tesprotidu, koju spominje samo Pausanija, a i Telegonovo neobično koplje, kako je opisano u Telegoniji, možda se temelji na jednom Tiresijinom proročanstvu u jedanaestom pevanju Odiseje, premda je jednako tako moguće da je pesnik Odiseje upotrebio priču o Telegonu kao osnovu za to Tiresijino proročanstvo). Eusebije vrhunac Eugamonovog stvaralaštva stavlja u 53. olimpijadu (568–565. pne.), pa se kao najverovatnije uzima da je Telegonija nastala u 6. veku pne.
Rukopisna predaja
thumb|300px|Telegon u neznanju ubija Odiseja, ilustracija iz rukopisa [[Roman o Troji|Romana o Troji Benoîta iz Sainte-Maurea (14. vek)]] U današnjim kritičkim izdanjima sačuvana su samo dva stiha izvornog teksta Telegonije, i to iz dela drugih antičkih autora koji citiraju taj ep. Sadržina pesme zna se iz proznog sažetka svih kikličkih epopeja koji se nalazi u jednoj Hrestomatiji, čiji je autor neki "Proklo", koji je možda identičan s gramatičarem Eutihijem Proklom iz 2. veka.
Sadržaj
Telegonija se sastojala iz dve različite priče, od kojih je jedna pripovedala Odisejev put u Tesprotiju, a druga Telegonov dolazak na Itaku i njegovo nehotično ubistvo oca, Odiseja. Pesma počinje opisom sahrane Penelopinih prosaca. Odisej prinosi žrtvu nimfama, pri čemu se možda misli na nimfe u čijoj je pećini sakrio blago koje je sa sobom doneo na Itaku. Potom otputuje u Elidu, gde poseti Poliksena, koji je inače nepoznat, a koji mu daje jednu posudu oslikanu scenama iz priče o Trofoniju. Odisej se vraća na Itaku i zatim putuje u Tesprotiju, verovatno da bi tamo prineo žrtve po uputstvima koja mu de dao Tiresija u jedanestom pevanju Odiseje. U Tesprotiji se oženi kraljivom Kalidikom, koja mu rodi sina Polipeta. Odisej se zatim bori na strani Tesproćana u ratu sa susednim Brigima, a u sukobu učestvuju i bogovi, pa Ares tera Odiseja i Tesproćane u bekstvo, a suprotstavlja mu se Atena, kao i uvek na Odisejeva zaštinica; Apolon posreduje između sukobljenih bogova. Međutim, u ratu nastrada Kalidika, na vlasti je nasledi Polipet, a Odisej se vrati na Itaku.
U međuvremenu, ispostavi se da je Kirka, s kojom se Odisej imao ljubavnu vezu u Odiseji (10–12. pevanje), rodila njegovog sina, Telegona (Τηλέγονος = "rođen daleko"). Telegon odraste živeći s majkom na ostrvu Eeji. Na podstrek boginje Atene, Kirka mu saopšti očevo ime. Prema jednom podatku u izvodu iz Pseudo-Apolodorove Biblioteke, Kirka mu daje i jedno naročito moćno koplje, čiji je vrh umočen u otrov, a koje je napravio sam bog Hefest. Telegon otplovi prema Itaci, ali na moru ga uhvati oluja, koja ga izbaci upravo na to ostrvo, ali on to ne shvata i ne zna gde se nalazi, pa stane pustošiti zemlju i ukrade Odisejeva goveda. Odisej izađe pred njega s vojskom kao na neprijatelja, ali ga Telegon u neznanju probode svojim specijalnim kopljem, čime se delimično ispuni Tiresijino proročanstvo dato u Odiseji, da će, naime, Odiseja stići smrt "s mora". Dok Odisej leži na samrti, on i Telegon se prepoznaju. Videvši šta je učinio, Telegon uzme očevo mrtvo telo te se s Penelopom i Telemahom, drugim Odisejevim sinom, vrati majci na Eeju. Tu pokopa oca, a Kirka ostale odbari besmrtnošću. Telegon se oženi Penelopom, a Telemah Kirkom.
Rimske verzije
Higin, rimski pisac iz 1. veka nove ere, daje nekoliko novih detalja u odnosu na Proklov sažetak. Kod Higina i Odisej i Telemah izlaze s vojskom pred Telegona, a kaže se i da je Odiseju bilo jasno prorečeno da se pazi sina. Najzad, Higin kaže i da je Telegon imao sina Itala, eponimnog osnivača Italije, a Telemah sina Latina, po kojem je nazvan Lacij.
Brojni rimski pesnici smatraju Telegona osnivačem Preneste ili Tuskula, važnih latinskih gradova.
Hidroenergija
desno|300px|mini|[[Hidroelektrana Jaruga je druga najstarija hidroelektrana u svijetu i prva u Europi. Sagrađena je ispod slapa Skradinskog buka na rijeci Krki (danas unutar Nacionalnog parka Krka).]] mini|desno|300px|[[Vodeničko kolo gdje voda teče teče ispod drvenog kotača.]] mini|desno|300px|Brana [[Plimna hidroelektrana La Rance|Plimne hidroelektrane La Rance.]] mini|desno|300px|Pogled na branu [[Hidroelektrana Tri klanca|Hidroelektrane Tri klanca u rujnu 2009.]] mini|desno|300px|[[Preljev brane Itaipu u radu.]] |mini|desno|300px|Dva od tri [[Zglobni plutajući prigušnik Pelamis|zglobna plutajuća prigušnika Pelamis P-750, koji su primjer korištenja energije valova.]] mini|300px|desno|[[Mala hidroelektrana Ozalj.]] Hidroenergija, hidraulička energija ili energija vode, je snaga dobijena iz sile ili energije tekuće vodene mase, koja se može upotrijebiti u čovjeku korisne svrhe. Prije nego što je komercijalna električna energija postala široko dostupna, energija vode se koristila za navodnjavanje i pogon raznih strojeva, poput vodenica, strojeva u tekstilnoj industriji, pilana, lučkih dizalica ili dizala. Od početka 20. stoljeća, termin se koristi većinom u spoju s modernim razvojem hidroelektrične energije, što je omogućilo korištenje udaljenih izvora energije.
Druga metoda je koristila kompresor, koji bi komprimirao zrak pomoću mlaza vode, a čija bi se energija zatim mogla koristiti za pogon strojeva udaljenih od vode. Hidroenergija je obnovljivi izvor energije. Energija vode se očituje u hidrologiji, kao snaga vode u riječnom koritu. Kada rijeka nabuja, ona je tada najsnažnija i pomiče najveću količinu sedimenta.
Vodenice i mlinovi
Energija vode se koristi već stotinama godina. U Indiji su se gradile vodenice i vodeni mlinovi, u Rimskom carstvu energija vode se koristila za pogon mlinova koji su proizvodili brašno od žita; koristila se i za piljenje drva i oblikovanje kamena. Snaga vodenog vala ispuštenog iz spremnika koristila se za izdvajanje metalne rude u starom rudarskom procesu. Taj se proces široko koristio u Britaniji, u Srednjem vijeku te kasnije. Koristio se za dobivanje olova i kositra, a kasnije se iz njega razvilo hidraulično rudarenje koje je bilo u upotrebi tijekom kalifornijske potjere za zlatom.
U Kini i ostatku Dalekog istoka zahvaljujući energiji vode koristile su se crpke zasnovane na principu kotača sa spremnicima za podizanje vode u kanale za navodnjavanje. Tijekom 1830-ih godina, na vrhuncu perioda izgradnje kanala, energija vode se koristila za prijevoz teglenica uz, kao i niz strme padine pomoću tračnica s nakošenom ravninom. Izravni prijenos snage zahtijevao je da djelatnosti koje su koristile energiju vode budu smještene blizu vodopada. Primjerice, tijekom druge polovice 19. stoljeća izgrađeni su mnogi mlinovi za žito kraj slapova Sv. Antuna (Saint Anthony), koji su koristili 15-metarski vodopad do rijeke Mississippi. Ti su mlinovi doprinijeli razvoju Minneapolisa.
Hidrauličke cijevi
Sustavi hidrauličkih mreža također su postojali. Sastojali su se od cijevi u kojima se nalazila tekućina pod tlakom, koja bi prenosila energiju od izvora, primjerice crpke, do krajnjih korisnika. Ovakve su mreže bile vrlo raširene u viktorijanskim gradovima Ujedinjenog Kraljevstva.
Komprimirani zrak pomoću hidroenergije
Gdje se nalazi puno vode može se generirati komprimirani zrak izravno, bez pokretnih dijelova. U tim izvedbama, padajući stupac vode namjerno je pomiješan s mjehurićima zraka koji su nastali turbulencijom na višim razinama usisa. Ta smjesa pada niz cijev u duboku podzemnu komoru gdje je turbulencija manja te se mjehurići zraka odvajaju i isplovljavaju na površinu. Visina vodenog stupca sprječava komprimiranom zraka da pobjegne iz komore, dok izlaz, koji se nalazi ispod razine vode dopušta vodi da se vraća na površinu na nižoj razini od usisa. Objekt na ovom principu izgrađen je na rijeci Montreal u blizini Cobalta, u državi Ontario u 1910. i isporučuje 5000 konjskih snaga do obližnjih rudnika.
Utjecaj u prirodi
U hidrologiji se energija vode manifestira kroz djelovanje sile na korito i obale rijeka uslijed kretanja vode. Ta je pojava posebno izražena u slučaju visokog vodostaja ili poplave. Snaga vode djeluje na korito i obale rijeke, odnoseći s njih talog i ostale materijale, što uzrokuje eroziju i ostale promjene u riječnom toku.
Suvremena upotreba
Trenutno je u upotrebi ili razvoju više oblika korištenja energije vode. Neki oblici su isključivo mehanički, no većina je okrenuta pretvorbi energije vode u električnu energiju. Među širim područjima su:
Energija vodenih tokova (hidroenergija) je danas izvor 715 000 MW, odnosno 19% električne energije proizvedene u svijetu. Velike brane se još uvijek projektiraju. Trenutno najveća hidroelektrana na svijetu, Hidroelektrana Tri klanca, izgrađena je u Kini, na najduljoj svjetskoj rijeci, rijeci Yangtze. Osim u nekolicini zemalja koje imaju energije vode dovoljno za pokrivanje većine potreba za električnom energijom, hidroelektrane uobičajeno pokrivaju vršne potrebe za električnom energijom zahvaljujući mogućnosti brzog upuštanja u pogon. Također, hidropotencijal se može koristiti kao veliki spremnik jeftine energije ukoliko se pri suvišnoj proizvodnji hidrogenerator koristi kao pumpa (reverzibilne hidroelektrane).
Hidroenergija u osnovi ne stvara emisiju ugljikovog dioksida CO2 ni ostale štetne tvari, za razliku od izgaranja fosilnih goriva, te stoga nije značajni čimbenik globalnog zatopljenja uslijed štetnih emisija CO2. Energija dobivena iz hidroelektrana može biti znatno jeftinija od energije dobivene iz fosilnih goriva ili nuklearne energije. Područja s obiljem hidropotencijala privlače indrustriju. No, pretjerana briga za okoliš može biti prepreka razvoju hidroenergetike.
Glavna prednost hidroelektrana je njhova sposobnost da pokriju sezonsku i dnevnu vršnu potražnju za električnom energijom. Kada se smanji potražnja, brana jednostavno pohranjuje više vode, koja onda daje snažniji tok. Neke hidrocentrale koriste brane za pohranu viška energije (često tijekom noći) tako da hidrogenerator koriste kao pumpu koja vodu vraća u akumulaciju. Električna se energija može opet generirati u slučaju porasta potražnje. U praksi se korištenje spremljene vode komplicira zbog potreba za navodnjavanjem, koje se mogu javiti istovremeno kad i vršna električna opterećenja. Ne zahtijevaju sve hidroelektrane branu: neke koriste protok samo dijela toka rijeke, što je karakteristika manjih hidroelektrana. Primjer tehnologije u razvoju je tehnologija temeljena Gorlovljevoj helikoidnoj turbini.
Energija plime i oseke
Iskorištavanje energije plime i oseke u zaljevu ili estuariju postoji u Francuskoj (od 1966.), u Kanadi i Rusiji, a moglo bi se proširiti i na ostale lokacije gdje je velika promjena razine mora u vrijeme plime i oseke. "Zarobljena" voda propušta se kroz plimnu branu u oba smjera i pokreće turbine. Ovakvi sustavi efikasno generiraju električnu energiju u kratkim ciklusima svakih 6 sati (prilikom svake mijene). Ovo ograničava primjenu energije plime i oseke: ova je energija vrlo predvidljiva, no ne može zadovoljiti brzo mijenjajuće potrebe.
Energija strujanja plime i oseke
Riječ je o relativno novoj tehnologiji koja energiju crpi iz strujanja vode koje se stvara pri morskim mijenama. Princip rada je sličan onome kod vjetrogeneratora. Što je veća gustoća vode, generator može proizvesti veću snagu. Ova je tehnologija u ranom stadiju razvoja i zahtijeva još istraživanja prije nego postane značajniji sudionik u opskrbi električnom energijom, no neki prototipi već daju obećavajuće rezultate.
Energija morskih valova
Iskorištavanje površinskih oceanskih valova daje znatno više energije od plimnih kretanja. U Škotskoj i Ujedinjenom Kraljevstvu istražena ja izvedivost toga. Generatori su pričvršćeni na plutajuće platforme, a prolaskom vode kroz šuplje betonske konstrukcije proizvode električnu energiju. Brojne tehničke teškoće usporile su napredak.
Prototip generatora iz energije valova konstruira se u Port Kembla u Australiji i očekuje se da bi mogao proizvesti energiju od 500 MWh godišnje. Pretvarač energije valova konstruiran je u lipnju 2005. i početni su rezultati nadmašili očekivanja za vrijeme valova male energije. Energija vala obuhvaća se pomoću generatora pogonjenog zrakom i pretvara u električnu. Za države s dugačkom obalom izloženom snažnijim valovima, energija valova omogućuje generiranje električne energije dovoljne za potrebe opskrbe.
Male hidroelektrane
Male hidroelektrane sve se češće koriste kao alternativni izvor energije, posebno u udaljenim područjima gdje ostali izvori energije nisu dostupni. Male hidroelektrane mogu se instalirati na malim rijekama ili potocima uz mali ili zanemariv utjecaj na okolišne pojave poput migracije riba. Većina malih hidroelektrana ne koristi branu ni veće preusmjeravanje toka rijeke, nego je zasnovana na vodenicama.
Prilikom postavljanja male hidroelektrane potrebno je uzeti u obzir neke okolnosti. Primjerice, količinu vode koja je stalno dostupna, budući da nedovoljno kiše može ugroziti rad elektrane. Zatim pad, odnosno visinsku razliku zahvata i ispusta vode. Uz veći pad može se dobiti veća električna snaga. Također, postoji potreba za usklađivanjem sa propisima i zakonima o zaštiti voda.
U posljednjih nekoliko godina, američka vlada značajnije podupire alternativne izvore energije. Za male hidroelektrane dostupne su mnoge povlastice (dotacije, krediti, porezne olakšice).
U siromašnijim područjima, mnoge udaljene sredine nemaju električnu energiju. Male hidroelektrane, snage ispod 100 kW, omogućuju takvim sredinama stvaranje električne energije. Ovaj oblik proizvodnje energije podupiru razne organizacije, poput Practical Action iz UK. Male hidroelektrane mogu se koristiti i za izravni pogon osovina strojeva za mnoge industrijske primjene. Za potrebe kućanstava češće se koristi generator ili reverzirani elektromotor koji je, uz manju korisnost, vrlo dostupno i jeftino rješenje.
Lugal-Anne-Mundu
Lugal-Anne-Mundu je bio najvažniji vladar u historiji grada-države Adaba u drevnom Sumeru. Sumerski natpisi govore kako je osvojio cijelu Mezopotamiju, od Perzijskog zaljeva do Zagrosa i Elama. Njegova država, koji neki historičari opisuju kao prvi imperij u pisanoj historiji, raspala se nakon njegove smrti.
Navodi se kako je vladao 90 godina (cca. 25. vijek pne.).
Hidroenergija
Resursi u Republici Hrvatskoj
Hidroelektrane su proizvele 4357 GWh električne energije u 2007. godini, a 5277 GWh u 2008., što čini približno 25%, odnosno 29% električne energije preuzete u elektroenergetski sustav Republike Hrvatske.
Povijesni pregled razvoja hidroelektrana u Republici Hrvatskoj
Trenutno su u RH u pogonu 23 veće hidroelektrane, a u dogledno vrijeme u planu je izgradnja:
Proračun raspoložive snage
Vodeni resursi mogu se mjeriti prema količini dostupne snage, odnosno energije u jedinici vremena. U velikim akumulacijama dostupna snaga je uobičajeno funkcija pada i volumnog protoka. U akumulaciji je pad vode razlika između razine u akumulaciji i njene razine pri ispustu. Svaka količina vode može obaviti rad jednak njenoj težini pomnoženoj s padom.
Količina energije E oslobođena spuštanjem objekta mase m za razliku visine h u području djelovanja gravitacije je
gdje je g ubrzanje sile teže.
Energija raspoloživa pribranskim hidroelektranama je energija koja se može osloboditi padom vode u kontroliranim uvjetima. U takvim situacijama, snaga je povezana s masenim protokom.
Uvođenjem P umjesto E/t i izražavanjem m/t kao volumena tekućine koja protječe u vremenu (volumni protok φ) i gustoće vode, dolazimo do uobičajenog oblika gornjeg izraza:
Za P u vatima, ρ je izražen u kg/m^3, φ je izražen u m^3/s, g (standardno ubrzanje sile teže) je izraženu u m/s^2, a visina h u metrima.
Neki hidroenergetski sustavi, poput vodenica, uzimaju energiju iz protoka mase vode bez da nužno mijenjaju visinu toka. U tom slučaju iskoristiva je kinetička energija vode koja protječe.
gdje je v brzina vode.
gdje je A površina kroz koju voda prolazi:
Vodenice kojima se voda privodi s gornje strane mogu koristiti oba oblika energije.
Flexibilnost
Hidroenergija je fleksibilan izvor električne energije jer postrojenja se mogu vrlo brzo prilagoditi potrebama električne energije.
Niski energetski troškovi
Glavna prednost hidroenergije je eliminacija troškova goriva. Troškovi rada hidroelektrane je gotovo imun na rast cijena fosilnih goriva kao što su nafta, prirodni plin ili ugljen te uvoz zbog toga nije potreban. Prosječna cijena električne energije iz hidroelektrane veće od 10 megavata je 3-5 američkih centi po kilovat-satu. Hidroelektrane imaju dugi vijek trajanja, uz neka potrojenja koja su još uvijek u službi i nakon 50 do 100 godina. Operativni troškovi rada također su obično niski, jer su hidroelektrane automatizirane i imaju nekoliko kadrova na licu mjesta za vrijeme normalnog rada.
Pogodnost za industrijsku primjenu
Dok mnogi hidroenergetski projekti snabdjevaju mreže električne energije, neki su stvoreni da služe specifičnim industrijskim poduzećima. Namjenski hidroenergetski projekti često su gradjeni da osiguraju znatne količine električne energije potrebne za aluminijske elektrolitične tvornice.
Smanjenje emisije CO2
Od kad hidroelektrane ne koriste fosilna goriva, potvrđeno je da izravno ne proizvode ugljični dioksid. Malii dio ugljičnog dioksida proizvedi tijekom proizvodnje i izgradnje projekta, no to je zanemarivi dio emisije koju proizvede istovjetna hidroelektrana na fosilna goriva. Prema mjerenjima koja je napravila jedna studija, za pretvorbu hidroenergije u električnu energiju proizvodi se manja količina stakleničkih plinova od bilo kojeg izvora energije. Na drugom mjestu bio je vjetar, treća je nuklearna energija, a četvrta je bila solarna i fotonaponska energija.
Ostale uporabe spremnika vode
Spremnici vode stvoreni hidroelektranama često pružaju objekte za sportove na vodi i postaju turističke atrakcije. U nekim zemljama, akvakultura u tim spremnicima je uobičajena.
Oštećenja ekosustava i gubitak zemljišta
Velika akumulacijska jezera potrebna za rad hidroelektrana dovodi do potapanja velikih područja uzvodno od brane, što uzrokuje uništavanje biološkoh bogatstva i produktivnih nizinskih i riječnih dolina, šuma, močvara i travnjaka. Hidroenergetski projekti mogu biti razorni za okolne vodene ekosustave i uzvodno i nizvodno od hidroelektrane. Generacija hidroenergije mijenja nizvodno riječni okoliš. Voda na izlasku iz turbine obično sadrži vrlo mali udio sedimenat, što može dovesti do ispiranja riječnih korita i gubitka obala rijeka.
Iksabepilon
Iksabepilon je organsko jedinjenje, koje sadrži 27 atoma ugljenika i ima molekulsku masu od 506,698 Da.
Hidroenergija
Zaslanjivanje i protočna nestašica
Dok voda teče ona ima sposobnost da čestice koje su teže od same vode prenosi nizvodno. To ima negativan učinak na brana a ujedno i svojim hidroelekranama, osobito onim na rijekama ili unutar slivnih područja s visokim salinitetom. Zaslanjivanje može napuniti akumulacijsko jezero i smanjiti svoje kapacitete za kontrolu poplava te dodatno opterećuje branu. Na kraju, neka akumulacijska jezera mogu postati puna sedimenta i beskorisna ili se preliti preko brane za vrijeme poplava. Promjene u iznosu riječnog toka korelira s količinom energije proizvedene u branama. Niži riječni tokovi će smanjiti količinu skladištene vode u akumulacijskom jezeru, dakle smanjujući količinu vode koja se može koristiti za hidroelektrane. Rezultat smanjenog toka rijeke može biti nestašice struje u područjima koja dosta ovise o hidroenergiji. Rizik od nedostatka protoka najčešće je rezultat klimatskih promjena. Jedna studija pokazuju da skromne klimatske promjene, kao što su povećanje temperature od 2 stupnja Celzija bi rezultiralo 10% smanjenjem padalina, što može smanjiti optjecaj rijeka i do 40%. Brazil je posebno ranjiv zbog toga što se prvenstveno oslanja na hidroelektrane.
Emisija metana ( iz spremnika vode )
Manji pozitivni utjecaji nalaze se u tropskim područjima. Primijećeno je da akumulacijska jezera elektrana u tropskim područjima proizvode znatne količine metana. To je zbog biljnog materijala u poplavljenim područjima koja propadaju i pretvarau se u anaerobne organizme, a koji čine metan, staklenički plin.
Preseljenje
Još jedan nedostatak hidroelektrana je potreba da se preseli ljude koji žive područjima u kojima planiraju stvaranje akumulacijskog jezera. U 2000., Svjetska komisija za brane je procijenila da je zbog brana fizički raseljeno 40 do 80 milijuna ljudi širom svijeta.
Rizik oštećenja ili otkazivanje rada hidroelektrana
Zbog toga što velike konvencionalne brane suzdržavaju velike količine vode, kvar zbog loše gradnje, prirodnih katastrofa ili sabotaže može dovesti do katastrofalnih posljedica za nizvodna naselja i infrastrukture.
198 Ampella
198 Ampella je asteroid glavnog asteroidnog pojasa. Približan prečnik asteroida je 57,16 km, a srednja udaljenost asteroida od Sunca iznosi 2,458 astronomskih jedinica (AJ).
Inklinacija (nagib) orbite u odnosu na ravan ekliptike je 9,309 stepeni, a orbitalni period iznosi 1407,927 dana (3,854 godine). Ekscentricitet orbite asteroida iznosi 0,228. Apsolutna magnituda asteroida iznosi 8,33 a geometrijski albedo 0,251.
Asteroid je otkriven 13. juna 1879. godine.
Boškari
Boškari je naselje u Republici Hrvatskoj, u sastavu Općine Svetvinčenat, Istarska županija.
Stanovništvo
Prema popisu stanovništva iz 2001. godine, naselje je imalo 45 stanovnika te 16 obiteljskih kućanstava.
Rüthen
Riten je grad u njemačkoj saveznoj državi Severna Rajna-Vestfalija. Jedno je od 14 opštinskih središta okruga Zoest. Prema procjeni iz 2010. u gradu je živjelo 10.785 stanovnika. Posjeduje regionalnu šifru (AGS) 5974036, NUTS (DEA5B) i LOCODE (DE RUT) kod.
Geografski i demografski podaci
mini|levo|250px|Položaj grada u okrugu Zoest Riten se nalazi u saveznoj državi Severna Rajna-Vestfalija u okrugu Zoest. Grad se nalazi na nadmorskoj visini od 380 metara. Površina opštine iznosi 158,1 km². U samom gradu je, prema procjeni iz 2010. godine, živjelo 10.785 stanovnika. Prosječna gustina stanovništva iznosi 68 stanovnika/km².
NGC 1371
NGC 1371 je galaksija u zviježđu Kemijska peć.
Hamazi
Hamazi (ili Khamazi) je bilo drevno kraljevstvo ili važan grad-država koji je imao značajn uticaj na drevnu Mezopotamiju u periodu cca. 2500-2400. pne. Točan položaj mu se ne zna, ali se pretpostavlja da se nalazio u zapadnom dijelu Zagrosa između Elama i Asirije, najvjerojatnije blizu Nuzija ili današnjeg Hamadana.
Podaci o Hamaziju su fragmentarni. Najstariji zapis potječe od epa Enmerkar i gospodar Aratte. Nešto kasnije Sumerski popis kraljeva navodi kako je Hadaniš od Hamazija postao kralj Sumera, ali ga je potom porazio kralj Enshakushanna od Uruka.
Također je u arhivama drevnog sirijskog grada Ebla pronađena pločica s diplomatskom porukom koju je tamošnji kralj Irkab-Damu poslao kralju Ziziju od Hamazija.
Hamazi se potom spominje kao jedna od provincija Ura u doba Amar-Sina, vladara "Sumerske renesanse"; navedena su dva guvernera ili ensija- Lu-nanna, sin Namhanijev te Ur-Ishkur. Oko godine 2010. pne. pokrajinu je osvojio i opljačkao Ishbi-Erra of Isina.
Borgo
Borgo je naselje i opština u Francuskoj u regionu Korzika, u departmanu Gornja Korzika koja pripada prefekturi Bastija.
Po podacima iz 1999. godine u opštini je živelo 5002 stanovnika, a gustina naseljenosti je iznosila 132 stanovnika/km². Opština se prostire na površini od 37,78 km². Nalazi se na srednjoj nadmorskoj visini od 320 metara (maksimalnoj 1.117 m, a minimalnoj 0 m).
206 Hersilia
206 Hersilia je asteroid glavnog asteroidnog pojasa čija srednja udaljenost od Sunca iznosi 2,739 astronomskih jedinica (AJ). Apsolutna magnituda asteroida je 8,68 a geometrijski albedo 0,055.
Hadža (muhafaza)
Hadža (arapski: ‏حجة) je jedna od 20 jemenskih muhafaza. Ova pokrajina prostire se na sjeverozapadu Jemena, uz granicu sa Saudijskom Arabijom.
Geografija
Pokrajina je udaljena 127 km sjeverozapadno od glavnog grada Sane. Teren i klima su vrlo različiti, uz more u Tihami vlada tropska klima u pješčanoj ravnici, a u planinskoj unutrašnjosti (2500 – 3000 m) kontinentalna klima s vrućim ljetima i hladnim zimama. Muhafaza Hadža ima površinu od 8300 km² i 1,479.568 stanovnika, a gustoća naseljenosti iznosi 178 stanovnika po km². Većina stanovnika bavi se poljoprivredom. Ovoj muhafazi pripadaju crvenomorski otoci Du Hurab i Baklan.
NGC 1372
NGC 1372 je galaksija u zviježđu Eridan.
Daly City, California
Daly City je grad u američkoj saveznoj državi Kalifornija. Po popisu stanovništva iz 2010. u njemu je živelo 101.123 stanovnika.
Srebro arsenat
Srebro arsenat je hemijsko jedinjenje, koje ima molekulsku masu od 462,524 Da.
Borut (Cerovlje)
Stanovništvo
Prema popisu stanovništva iz 2001. godine, naselje je imalo 232 stanovnika te 67 obiteljskih kućanstava.
Izvori
n
Washburn, Maine
Vošbern je naseljeno mesto bez administrativnog statusa u američkoj saveznoj državi Mejn.
Demografija
Po popisu iz 2010. godine broj stanovnika je 997.
Rasina
Rasina, desna pritoka Zapadne Morave. Dugačka je 92 km i ima sliv od 981 km². Izvire na padinama Goča i Željina, pod Crnim Vrhom na nadmorskoj visini od 1340 metara od izvorišnih krakova Velike i Burmanske reke, a utiče u Zapadnu Moravu 5 km nizvodno od Kruševca, na 134 m nadmorske visine. Ima prosečan pad korita od 13 promila. Teče dubokom dolinom koja se ka donjem toku postepeno proširuje dostižući i do 3 km širine. Do sela Razbojne teče klisurastom dolinom sa malim erozionim proširenjima, kakvo je kod Brusa. Između Razbojne i Zlatara protiče plitkim i širokim koritom kroz Zlatarsku kotlinu, da bi potom ušla u Zlatarsku klisuru u kojoj gradi nekoliko ukleštenih meandara. Nizvodno od Majdeva, Rasina ulazi u Kruševačku kotlinu; dolina joj je široka i izvijugana i u blizini ušća reka je široka 35 do 40 i duboka 0,5 do 1 metar.
Sliv Rasine ima izrazito asimetričan oblik. Osim rečice Zagriže, koja Rasini pritiče sa planine Goča s leve strane u izvorišnom delu, sve ostale pritoke dotiču sa desne strane. Najveća među njima je Graševačka reka. Blatašnica se probija kroz Jankovu klisuru i uliva se u Rasinu kod Razbojne.
Među prirodnim retkostima mora se istaći zlatonosnost reke Rasine na čijim se obalama decenijama pojedinci uspešno bave ispiranjem zlatnog praha.
Jabin
Jabin ili al-Jabīn (arapski: الجبين) je gradić na jemenskoj visoravni na 2438 m visine, udaljen oko 110 km od glavnog grada Sane.
Jabin je glavni grad jemenske Muhafaze Raima od 394.448 stanovnika, od kojih 98% živi u teško pristupačnim selima. Gradić se smjestio na vrhu kamene litice koja dominira nad čitavim krajem, kako u blizini nema nikakvog izvora vode već od srednjeg vijeka su izgrađene dvije javne cisterne; južna i sjeverna.
Cisterne iz al Jabina
Po usmenoj tradiciji, tvrdi se da su cisterne izgrađene u predislamsko doba. Za jednu se zna da je obnovljena 1674 godine. Južna, cisterna smještena je ispod vojne utvrde u kompleksu zgrada Bajt al-Šeik koje ju okružuju, unutar tog komplesa je i Velika džamija, čiji krov također služi kao kolektor kišnice. Ova cisterna je vremenom ispucala, te više ne služi svrsi. Nju pokušavaju popraviti stručnjaci sa kanadskog fakulteta Ryerson University Toronto. Na južnoj cisterni se nalaze 7 islamskih mističnih natpisa iz 13. i 14. st. koji su trebali osigurati dolazak kiša. Sjeverna cisterna je potpuno funkcionalna. Obje su cisterne grubo ovalna oblika, imaju nekoliko redova visokih terasa za skupljanje kišnice.
Privreda al Jabina
Jabin je poljoprivredni kraj i pored toga što se nalazi na visini od 2 400 metara. Kiše u al Jabinu padaju u proljeće (između marta i aprila), te u kasno ljeto (između jula i septembra), zatim slijede dugi sušni periodi, zato je voda i njezino spremanje izuzetno važna za ljude, životinje i bilje.
U okolici grada nalaze se brojna terasata polja sa neobično starim sistemom navodnjavanja - savaki (žetva kiše) koji seže čak do 3. milenij pne.. Tako i danas kraj oko al-Jabina uzgaja kavu, žitarice i voće na isti način kao i prije hiljadu godina.
Epimeraza i racemaza
Ljudske epimeraze obuhvataju metilmalonil-CoA epimerazu, koja učestvuje u metaboličkom razlaganju aminokiselina izoleucina, metionina i valina, i UDP-glukoza 4-epimeraza, koja se koristi u krajnjem koraku metabolizma galaktoze - katalizuje reverzibilnu konverziju UDP-galaktoze u UDP-glukozu.
Sankt Augustin
Sankt Augustin je grad u njemačkoj saveznoj državi Severna Rajna-Vestfalija. Jedno je od 19 opštinskih središta okruga Rajn-Zig. Prema procjeni iz 2010. u gradu je živjelo 55.624 stanovnika. Posjeduje regionalnu šifru (AGS) 5382056, NUTS (DEA2C) i LOCODE (DE SKA) kod.
Geografski i demografski podaci
mini|levo|250px|Položaj grada u okrugu Rajn-Zig Sankt Augustin se nalazi u saveznoj državi Severna Rajna-Vestfalija u okrugu Rajn-Zig. Grad se nalazi na nadmorskoj visini od 65 metara. Površina opštine iznosi 34,2 km². U samom gradu je, prema procjeni iz 2010. godine, živjelo 55.624 stanovnika. Prosječna gustina stanovništva iznosi 1.625 stanovnika/km².
Villaggio Amendola, Foggia
Villaggio Amendola je naselje u Italiji u provinciji Фођа, u regiji Apulija.
Prema proceni iz 2011. u naselju je živelo 151 stanovnika. Naselje se nalazi na nadmorskoj visini od 51 m.
Lila Downs
Ana Lila Downs Sánchez je meksička pevačica rođena 19. septembar 1968. godine u gradu Oaxaca, Meksiko. Pjeva na više jezika, uglavnom španjolski i engleski.
Karijera
Lila je započeo svoju glazbenu karijeru igrajući mariachi pjesme na četrnaest godina studiranja vokal u Los Angelesu, a završio je trening na Akademiji likovnih umjetnosti u Oaxaca de Juárez. On je diplomirao u antropologije na Sveučilištu u Minnesoti, a kasnije se vratio u Meksiko, gdje će početi pjevati u klubovima Oaxaca, u Philadelphia i uz potporu američkih saksofonist Paul Cohen.
Kamengrad
Kamengrad može označavati:
NGC 1373
NGC 1373 je galaksija u zviježđu Kemijska peć.
Dana Point, California
Dana Point je grad u američkoj saveznoj državi Kalifornija. Po popisu stanovništva iz 2010. u njemu je živelo 33.351 stanovnika.
Salmonej
Salmonej (Σαλμωνεύς) bio je, u grčkoj mitologiji, sin Eola i Enarete te brat Atamanta, Sizifa, Kreteja, Perijera, Dejoneja, Kanake, Alkione i Perimede. Salmoneju je njegova prva supruga, Alkidika, rodila Tiru; druga žena bila mu je Sidero. Salmonej je poticao iz Tesalije, ali se preselio u Elidu, gde je postao kralj i osnovao grad Salmonu u Pisatidi.
Mitologija
Salmonej i njegov brat su se međusobno mrzeli. Sizifu je jedno proročanstvo predskazalo da će mu Tiro, ako se oženi njome, roditi decu koja će jednom ubiti Salmoneja. Tiro se isprva prepustila Sizifu, udala se za njega i rodila mu dva sina. Ali, kad je saznala šta će ta deca uraditi Salmoneju, ubila je oba dečaka. Uskoro potom Tiro je vodila ljubav s Posejdonom, koji joj se približio u obličju rečnog boga Enipeja, nakon čega mu je rodila Peliju i Neleja.
Salmonej je od svojih podanika tražio da mu iskazuju poštovanje pod Zevsovim imenom. Podigao je jedan metalni most, po kojim se vozio dvokolicama u punoj brzini oponašajući gromove, čiji je efekt bio dodatno pojačan osušenim kožama i loncima koji su bili privezani za dvokolice, a baklje su bacane u vis da bi predstavljale munje. Zevs je na kraju kaznio ovu oholost tako što je Salmoneja usmrtio munjom i razrušio grad. U Vergilijevoj Eneidi Eneja je video Salmoneja u Tartaru kako trpi večne muke.
Tumačenje
Prema Jamesu Frazeru, najstariji grčki kraljevi, od kojih su podanici očekivali da obezbede dovoljno kiše za useve, imali su običaj da oponašaju Zevsove gromove i munje. U tesalskom gradu Kranonu nalazila su se jedna bronzana kola, koja su ljudi u doba suše tresli izgovarajući molitve za kišu. S. Reinach iznosi tezu da je priča o tome kako je Salmoneja usmrtila munja nastala zbog pogrešne interpretacije jedne slike, na kojoj je bio prikazan neki tesalski veštac kako s neba doziva munje i kišu; iz toga je nastala ideja da se tu radilo o žrtvi Zevsovog gneva ili ljubomore te da je slika prikazivala njegovo kažnjavanje.
Iloperidon
Iloperidon je organsko jedinjenje, koje sadrži 24 atoma ugljenika i ima molekulsku masu od 426,481 Da.
Denison, Texas
Denison je grad u američkoj saveznoj državi Teksas. Po popisu stanovništva iz 2010. u njemu je živelo 22.682 stanovnika.
Larkspur, Colorado
Larksper je grad u američkoj saveznoj državi Kolorado.
Demografija
Po popisu iz 2010. godine broj stanovnika je 183, što je 51 (-21,8 %) stanovnika manje nego 2000. godine.
Akshak
Akshak je bio grad u drevnom Sumeru, smješten na sjevernoj granici Akkada. Neki smatraju da je riječ o istom gradu kao babilonskiUpi (grčki Opis). Točna mu lokacija nije poznata, ali se pretpostavlja da je bio blizu Eshnunne na obali rijeke rijeke Diyale.
Sumerski popis kraljeva navodi kako je Akshak dao dinastiju sumerskih kraljeva. Njihova imenu su Unzi, Undalulu, Urur, Puzur-Nirah, Ishu-Il i Shu-Sin.
207 Hedda
207 Hedda je asteroid glavnog asteroidnog pojasa sa prečnikom od približno 58,70 km. Afel asteroida je na udaljenosti od 2,348 astronomskih jedinica (AJ) od Sunca, a perihel na 2,219 AJ.
Ekscentricitet orbite iznosi 0,028, inklinacija (nagib) orbite u odnosu na ravan ekliptike 3,802 stepeni, a orbitalni period iznosi 1260,829 dana (3,451 godine). Apsolutna magnituda asteroida je 9,92 a geometrijski albedo 0,055.
Asteroid je otkriven 17. oktobra 1879. godine.
Nitrat reduktaza (NADPH)
Nitrat reduktaza (NADPH) (, asimilatorna nitratna reduktaza, asimilatorni redukovani nikotinamid adenin dinukleotid fosfat-nitratna reduktaza, NADPH-nitratna reduktaza, asimilatorni NADPH-nitratna reduktaza, trifosfopiridin nukleotid-nitratna reduktaza, NADPH:nitratna reduktaza, nitratna reduktaza (NADPH2), NADPH2:nitrat oksidoreduktaza) je enzim sa sistematskim imenom nitrit:NADP+ oksidoreduktaza. Ovaj enzim katalizuje sledeću hemijsku reakciju
Ovaj enzim je flavoprotein koji sadrži gvožđe-sumpor molibden.
Avanska dinastija
Avanska dinastija bila je prva dinastija u historiji Elama, osnovana od strane kralja Pelija u praskozorje historije. Smatra se da je imala važan uticaj na zbivanja u Sumeru u najranijem periodu historije, s obzirom da njeni sukobi s Mezopotamijom datiraju od kralja Enmebaragesija od Kiša (cca. 2600. pne.), koji ih je porazio, isto kao i sumerski kralj Eannatum I od Lagaša.
Avan je naziv za drevni grad ili regija Elama čija lokacija nije danas precizno određena, ali se pretpostavlja da je bila sjeverno od Suse, ili čak u južnom Luristanu, blizu Dezfula.
Elam i Sumer
Da je dinastija iz Avana imala važan uticaj na Mezopotamiju najbolje svjedoči Sumerski popis kraljeva, koji tvrdi da su njena tri (neimenovana) vladara kraljevala Sumerom ukupno 356 godina.
Popis kralejava pronađen na tlu samom Elama navodi 12 kraljeva dinastije Avan. Iako taj i drugi dokument nisu potpuno pouzdano, historičari na temelju njega pretpostavljaju da je Elam u to doba imao razvijene trgovačke odnose sa Sumerom, pogotovo sa snažnim gradovima-državama kao što su Lagaš - iz njega su Elamiti uvozili žitarice, a izvozili stoku, vunu, robove i srebro.
Broj izvora o Elamu i dinastiji Avan se povećao u doba Akadskog Carstva (cca. 2350. pne.), kada se spominju pohodi akadskih vladara na Iransku virsoravan. Tako je Sargon Akadski pokorio Luh-išana od Avana, koji je kasnije, zajdno s kraljem Sidgauom od Varakšea, bez uspjeha dizao ustanak protiv njegovog sina Rimuša. I kralj Naram-Sin je također pokorio kralja Hišep-ratepa od Avana, koji je također za saveznika imao kralja Varakšea (Marhaši). Poslije su kraljevi Avana postali akadski vazali, a o čemu svjedoči mirovni ugovor - jedan od prvih u historiji - između Naram-sina i neimenovanog kralja (najvjerojatnije Khite ili Helua). Riječ je o najstarijem dokumentu na elamskom klinopisu.
Iako im je dinastija Avan bila poražena, Elam je izbjegao potpuni poraz. Glavni grad Anšan u planinskom dijelu Južnog Irana, nikad nije pao pod Akađane. Naprotiv, mnogi vjeruju da je elamska opasnost dovela do kolapsa Akadskog Carstva.
Vrhunac Avanske dinastije
Pod njegovom vlašću je Susa postala glavni grad i počela se puniti hramovima i spomenicima. Kutik-Inšušinak je potom porazio buntovničke gradove Kimaš i Hurtum, proglasio se kraljem i osvojio dotadašnju prijestolnicu Anšan. Poslije toga su slijedili pohodi na sjever Mezopotamije, gdje je osvojen sumerski grad Ešnunna. Nakon što je osvojio Akad, proglasio se kraljem četiri strane svijeta. Kasnije je Elamićane pobijedio Ur-Nammu od Ura, osnivač Treće dinastije Ura.
Nakon toga dinastija Avan nestaje iz historijskih zapisa, a zamjenjuje je dinastija Šimaški.
Bonaci
Bonaci - Bonazzi (talijanski [boˈnattsi]), naselje u zapadnoj Istri kraj Baderne, u sastavu Grada Poreča, Istarska županija.
Stanovništvo
Prema popisu stanovništva iz 2001. godine, naselje je imalo 40 stanovnika te 14 obiteljskih kućanstava.
Shi Hu
Shi Hu (石虎) (295–349), kurtoazno ime Jilong (季龍), formalno Car Wu od (Kasnijeg) Zhaoa ((後)趙武帝) je bio car kineske/Jie države Kasniji Zhao. Bio je nećak cara-osnivača Shi Leja i nakon Shi Lejeve smrti vlast preuzeo pučem od Shi Lejevog nasljednika Shi Honga.
Shi Hu je bio daroviti vojskovođa koji je rijetko gubio bitke te se Shi Le oslanjao na njega u osvajanjima sjeverne i centralne Kine. Shi Hu je, međutim, uživao reputaciju krajnje bezobzirnosti i okrutnosti u svojim pohodima. Nakon što je postao vladar države Kasniji Zhao pod titulom "nebeski princ" (Tian Wang), carstvom je vladao čvrstom rukom, namećući narodu teške dažbine i radne obaveze, te provodeći mnogo vremena na izgradnju palača i prikupljanju konkubina. Njegovi zakoni su bili strogi, a primjenjivao ih je okrutno, pa je čak dao pogubiti svoja dva krunska princa koji su mu se zamjerili. Dok je bio živ, država je bila netaknuta, ali čim je umro, njegovi sinovi i usvojeni unuk Ran Min su započeli međusobni rat koji će uništiti kako državu tako i narod Jie.
Nathan Mudri
Nathan Mudri (Nathan der Weise) je historijska drama njemačkog književnika Gottholda Ephraima Lessinga, objavljena 1779. godine. Radnja je smještena u Jeruzalem u vrijeme trećeg križarskog rata, a protagonist je jevrejski trgovac koji koga muslimanski vladar Saladin moli za zajam, a posvojena kćer Recha moli da ju uda za kršćanskog templara. Drama, potaknuta idealima Prosvjetiteljstva i zamišljena kao pledoaje za religijsku toleranciju, najpoznatija je po paraboli o prstenu (Ringparabel) kojom se sugerira jednaka "istinitost" sve tri vodeće abrahamske religije. Tekst je, međutim, bio osuđen od strane službenih crkvenih vlasti, a drama je praizvedena tek dvije godine nakon Lessingove smrti.
Marcottini, Gorizia
Marcottini je naselje u Italiji u provinciji Gorica, u regiji Friuli-Venezia Giulia.
Prema proceni iz 2011. u naselju je živelo 135 stanovnika. Naselje se nalazi na nadmorskoj visini od 106 m.
Svrljiški Timok
Svrljiški Timok je reka u Srbiji izvire u podnožju Svrljiških planina sa severne strane blizu sela Šesti Gabar i teče do mesta Svrljig po kome je dobio ime. Posle 64 -{km}- svog toka kod Knjaževca gde se spaja sa Trgoviškim Timokom i čini Beli Timok.
U maju 2007. godine na reci je zabeležen veliki pomor ribe
Kamengrad (Daruvar)
Kamengrad (ili također, u starijim izvorima, Kuwar) je tvrđava u Hrvatskoj.
Nalazi se u Daruvarskoj kotlini. Podignuta je na brežuljku imena Stari Slavik, iznad geotermalnih izvora.
Dali su ju podignuti hrvatski plemići Nelipići od Dobre Kuće.
208 Lacrimosa
208 Lacrimosa je asteroid glavnog asteroidnog pojasa. Približan prečnik asteroida je 41,33 km, a srednja udaljenost asteroida od Sunca iznosi 2,892 astronomskih jedinica (AJ).
Inklinacija (nagib) orbite u odnosu na ravan ekliptike je 1,748 stepeni, a orbitalni period iznosi 1796,934 dana (4,919 godine). Ekscentricitet orbite asteroida iznosi 0,015. Apsolutna magnituda asteroida iznosi 8,96 a geometrijski albedo 0,269.
Asteroid je otkriven 21. oktobra 1879. godine.
Cambron
Po podacima iz 1999. godine u opštini je živelo 710 stanovnika, a gustina naseljenosti je iznosila 56 stanovnika/km². Opština se prostire na površini od 12,61 km². Nalazi se na srednjoj nadmorskoj visini od 12 metara (maksimalnoj 76 m, a minimalnoj 3 m).
Elektron
Elektron ne poseduje poznate komponente; drugim rečima ne može se rastaviti, te se smatra da spada u elementarne čestice. Kod subatomskih čestica kao što su elektroni, vidljiva su njihova kvantnomehanička svojstva. Poput fotona, i elektroni poseduju dualnu prirodu i čestica i talasa, tako da mogu da se sudaraju sa drugim česticama, ali i da budu difrakovani poput svetlosti.
Elektroni igraju ključnu ulogu u mnogim fizičkim fenomenima, kao što su elektricitet, magnetizam, i toplotna provodnost. Privlačna Kulonova sila između elektrona i protona uzrokuje da se elektroni vezuju u atome. Razmena elektrona između dva ili više atoma je glavni uzrok nastanka hemijskih veza. Elektron koji se u odnosu na posmatrača nalazi u stanju kretanja, na osnovu Amperovog zakona, generiše magnetno polje. Kada elektron ubrzava, on može da apsorbuje ili zrači energiju u vidu fotona.
Elektroni imaju brojne primene, uključujući zavarivanje, katodne cevi, elektronske mikroskope, radiacionu terapiju, lasere, i akceleratore čestica.
Etimologija
Reč elektron potiče od grčke reči ηλεκτρον, što znači ćilibar, zbog toga što je elektricitet otkriven na ćilibru koji je privlačio lake naelektrisane predmete, kao što su mali delići papira ili dlake kose.
Istorija
Koncept nedeljive količine električnog naboja je 1838. godine razvio britanski prirodni filozof Ričard Laming, kako bi teorijski objasnio hemijska svojstva atoma. Ime elektron je za ovaj naboj 1894. godine uveo irski fizičar Džordž Džonston Stouni. Elektron je kao česticu identifikovao Dž. Dž. Tomson i njegov tim britanskih fizičara 1897. godine.
Atomska teorija
lang=sr|desno|mini|alt=Tri koncentrična kruga oko jezgra, sa elektronom koji prelazi sa drugog na prvi krug i otpušta foton|[[Borov model atoma, prikazuje stanja elektrona sa energijom kvantizovanom brojem n. Elektron koji prelazi u nižu orbitu emituje foton jednak razlici energija između dve orbite.]]
Do 1914, eksperimenti fizičara Ernesta Raderforda, Henrija Mozlija, Džejmsa Franka i Gustava Herca su u velikoj meri uspostavili strukturu atoma kao čvrstog jezgra pozitivnog naelektrisanja, koje okružuju elektroni manje mase. Godine 1913, danski fizičar Nils Bor je izneo postulat da se elektroni nalaze u kvantizovanim (tačno određenim diskretnim) energijskim stanjima, a da je energija određena momentom impulsa orbite na kojoj se elektron nalazi kružeći oko atomskog jezgra. Na osnovu ove teorije, elektroni mogu da prelaze iz jednog u drugo stanje, ili drugu elektronsku orbitu, tako što emituju ili apsorbuju fotone odgovarajućih frekvencija. Pomoću ovih kvantizovanih orbita, Bor je tačno objasnio spektralne emisione linije vodonikovog atoma. Međutim, Borov model nije uzeo u obzir relativne intenzitete spektralnih linija i nije uspešno opisao spektre kompleksnijih atoma.
Hemijske veze između atoma je objasnio Gilbert Njutn Luis, koji je 1916. godine izneo ideju da kovalentnu vezu između va atoma održava par elektrona koju ta dva atoma dele. Kasnije, 1923. godine, Valter Hajtler i Fric London su dali puno objašnjenje formiranja hemijskih veza pomoću parova elektrona u kontekstu kvantne mehanike. Godine 1919, američki hemičar Irving Langmjur je razradio Luisov statički model atoma i izneo ideju da su svi elektroni raspoređeni u „koncentričnim (gotovo) sfernim ljuskama, jednakih debljina“. Sferne ljuske su po ovom modelu bile podeljene u više ćelija od kojih je svaka sadržavala po jedan par elektrona. Ovim modelom je Langmjur uspeo da objasni hemijska svojstva svih elemenata u periodnom sistemu elemenata, za koje se znalo da se u velikoj meri periodično ponavljaju.
Godine 1924, austrijski fizičar Volfgang Pauli je uočio da bi ljuskolika struktura atoma mogla da bude objašnjena skupom od četiri parametra koja definišu svako kvantno energetsko stanje, sve dok se u svakom stanju nalazi najviše jedan elektron. (Ovo ograničenje da samo jedan elektron može da se nalazi u jednom kvantno energetskom stanju je postao poznat kao Paulijev princip isključenja.) Fizički mehanizam za objašnjavanje četvrtog parametra, koji je imao dve moguće vrednosti, su dali holandski fizičari Samuel Goudsmit i Džordž Ulenbek. 1925. godine su Goudsmit i Ulenbek izneli ideju da elektron, osim što ima moment impulsa koji zavisi od orbite, poseduje i unutrašnji moment impulsa i magnetni dipolni moment. Ovaj intrinsički (unutrašnji) moment impulsa je postao poznat kao spin, i objašnjava ranije misteriozno cepanje spektralnih linija uočeno na spektrografu visoke rezolucije; ovaj fenomen je poznat kao cepanje fine strukture.
Karakteristike
Po teoriji, većina elektorna u univerzumu je nastalo tokom Velikog praska, ali elektroni mogu da nastanu i kroz beta raspad radioaktivnih izotopa i u visokoenergetskim sudarima, na primer kada kosmički zraci prolaze kroz atmosferu. Elektroni mogu biti uništeni u postupku anihilacije sa pozitronima i mogu biti apsorbovani tokom zvezdane nukleosinteze. Laboratorijski instrumenti omogućavaju posmatranje pojedinačnih elektrona, kao i elektronske plazme, dok posebni teleskopi mogu da detektuju plazmu u spoljašnjem svemiru.
Fundamentalna svojstva
Masa mirovanja elektrona je približno 9.109 kg, ili 5.489 jedinica atomske mase. Na osnovu Ajnštajnovog principa ekvivalencije mase i energije, ova masa odgovara energiji mirovanja od 0,511 MeV. Odnos između mase protona i mase elektrona je oko 1836. Astronomska merenja su pokazala da odnos mase protona i elektrona ima istu vrednost tokom najmanje jedne polovine starosti univerzuma, kao što je i predviđeno Standardnim modelom.
Elektroni imaju električni naboj od -1.602 kulona, što se koristi kao standardna jedinica naelektrisanja za subatomske čestice. U okviru granica eksperimentalne preciznosti, naelektrisanje elektrona je identično naelektrisanju protona, ali ima suprotan znak. Kako se simbol e koristi za elementarno naelektrisanje, elektron se obično označava sa, gde minus označava negativno naelektrisanje. Pozitron se označava sa jer ima ista svojstva kao i elektron, ali sa pozitivnim naelektrisanjem.