cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Historija Srba u ranom srednjem vijeku
Proglašenje kraljevine
Nakon Bodinovog povratka iz zarobljeništva, on je postao savladar svom ocu, kome su izgleda, tokom borbi sa Vizantincima poginuli svi drugi sinovi. Početkom 1077. godine, on koristi unutrašnje sukobe u Vizantiji i zauzima Dubrovnik, a tokom iste godine se proglašava za kralja, za šta je od Pape zatražio i potvrdu, od koga je pokušao da izdejstvuje obnovu Dukljanske arhiepiskopije. Papa Grgur VII mu je tokom 1078. godine potvrdio titulu kralja i najverovatnije mu je poslao kraljevski venac (sa kojim je prikazan na portretu u crkvi svetog Mihajla kod Stona), dok su njegovi zahtevi o obnovi Dukljanske arhiepisopije usvojeni tek 1089. godine, nakon njegove smrti.
Povezivanje sa Normanima i bitka kod Drača
Pored povezivanje sa Papstvom, Mihajlo je uspostavio veze i sa Normanima sa juga Apenisnkog poluostrva, koji su se spremali da se iskrcaju na Balkansko poluostrvo predvođeni Robertom Gviskarom (1059—1085). On i njegov sin Bodin su tokom prve polovine 1081. godine pružili utočište dračkom strategu Monomahatu, koji se povezivao sa njima i Normanima. On je pobegao iz Drača, kada je na njegovo mesto upućen Georgije Paleolog, jer je naslutio da su njegove veze otkrivene u Carigradu i da će zbog kovanja zavere biti uhapšen. U aprilu iste godine, Mihajlo je svog sina i savladara Bodina oženio Jakvintom, ćerkom Arhirica, Normanina iz Barija. Smatra se da je umro neposredno posle toga, a nasledio ga je njegov sin Bodin.
Prema pisanju Popa Dukljanina, vladao je 35 godina, sahranjen je u crkvi svetog Srđa i Vaha na Bojani i nasledio ga je brat Radoslav, koji je vladao 16 godina, nakon čega ga je Bodin, navodno, zbacio sa vlasti.
Tokom devete decenije XI veka, knez neretvljanskih Srba bio je Jakob o čemu svedoče i dva zapisa sa suđenja. Prvi je iz 1080. godine, dok se na drugom, iz 1089. godine, uz njega kao kneza, spominje i njegov rizar Zavida i još neki vitezovi. Početkom XII veka vlast u Neretljanskoj oblasti prelazi u ruke porodice Kačića iz Omiša, tako da središte Neretljanske oblasti polako postaje Omiš umesto Mokrog (Makarske).
mini|levo|300p|Ostaci tvrđave u Draču Mletačka flota je u pomorskoj bici potukla Normane i prekinula opsadu grada sa mora, posle čega je, među Vizantincima, došlo do savetovanja o daljim borbama. Iskusniji zapovednici su se zalagali da vizantijska vojska ostane unutar zidina, a da Bodinove snage i Albanci nastave sa stalnim uznemiravanjem Normana i da se na taj način slomi opsada, ali je na kraju ipak doneta odluka, za koju su se zalagali mlađi zapovednici, da vojska izađe iz grada i u otvorenoj bici potuče Gviskarda. Do bitke je došlo 18.10., a na bojištu se pojavila i postavila u borbeni položaj, u skladu sa vizantijskim ratnim planom, vojska kraljevine Zete, predvođena samim Konstantinom Bodinom. Međutim, Bodin nije odmah ušao u bitku, već je ostao sa strane i, prema navodima vizantijske hroničarke i Aleksijeve ćerke Ane :. Nakon što su se redovi turskih najamnika u vizantijskoj vojsci raspali i kada je postalo jasno da će Vizantija biti poražena, Bodin se sa svojim snagama povukao sa bojišta. Aleksiju Komninu, koji je tokom borbi ranjen, posle njegovog odlaska postalo je jasno da je bitka izgubljena, tako da se on izvukao iz bitke i povukao ka Ohridu , zbog čega neki smatraju da je upravo Bodin odigrao presudnu ulogu u normanskoj pobedi , a samim tim i početnom uspehu njihove invazije. Sam Drač se zatim predao Normanima, posle čega je Gviskard nastavio svoj prodor ka istoku. Njegove snage su tokom narednih godina zauzele delove današnje Albanije, zapadne Makedonije i severozapadne Grčke, uključujući i utvrđene gradove Skoplje, Ohrid, Kostur i Janjinu. Međutim, posle njegove iznenadne smrti, od kuge, 1085. godine, u njegovoj državi su izbili nemiri, što je dovelo do potpunog sloma Normanske invazije.
Širenje Zete i sticanje verske samostalnosti
mini|desno|340p|Pretpostavljene granice srpske države u doba kralja Bodina Tokom ovog perioda, Bodin je proširio svoju vlast na Rašku, u kojoj je za vladare postavio svoje dvorane Vukana i Marka, i Bosnu, u kojoj je za vladara postavio kneza Stefana. Najverovatnije posle Gviskardove smrti, Bodin je započeo ofanzivu ka Draču i zaposeo veći broj gradova (tj. trgovišta ), na području između njega i svoje prestonice, Skadra, a sa napadima na Vizantiju je otpočeo i raški župan Vukan.„Letopis Popa Dukljanina“ čak navodi da je zauzeo i sam grad Drač , ali o tome nema potvrda u ostalim istorijskim izvorima, mada se smatra da je verovatno ovladao njegovom okolinom. Njegovu ofanzivu suzbio je drački strateg Jovan Duka, koji je povratio nekadašnje vizantijske posede i na kraju, uspeo da, oko 1090. godine, zarobi samog kralja Bodina u velikoj bici. U istorijskim izvorima nema podataka o njegovom zarobljeništvu i oslobađanju, dok se u „Letopisu Popa Dukljanina“ navodi da je Drač i oblast oko njega vratio caru Aleksiju, prema uslovima zaključenog mira, mada se bitka i njegovo drugo zarobljavanje ne pominju. Izvesno je da se već 1091. godine nalazio na vlasti u Zeti, jer se u vizantijskim izvorima, posle pobede nad Pečenezima u bici kod Lebuniona 29. aprila 1091. godine, pominje strah „da Bodin i Dalmati (tj. Srbi ) nameravaju da prekrše ugovore i krenu protiv naše teritorije“.
Vukanova ofanziva
Od 1091. godine i uništenja Pečenega, pažnja Aleksija I se okreće ka delovima severozapadne granice, koju su, tokom prethodnih godina, ugrožavali Srbi svojim upadima. Pored straha od Bodina, pominje se i raški župan Vukan, pošto je vizantijski car dobio podatke da se on sprema na nove napade, zbog čega je smatrao da granicu prema njemu treba dodatno ojačati. Tokom naredne godine je, pod njegovim nadzorom, na granici prema Srbima, na tlu današnjeg Kosova i Metohije, podignut veći broj drvenih i kamenih kula, šanaca i osmatračnica. Međutim, Vukan je već 1093. godine upao u Vizantiju, opljačkao delove Kosova, dok je Lipljan zauzeo i spalio. Vizantijski car je, na vesti o njegovom upadu, pokrenuo vojsku da bi ga suzbio i povratio grad. Sam Vukan se povukao sa Kosova u Zvečan, a caru je, u Skoplje, poslao glasnike sa pismom. On je naveo da su lokalni vizantijski namesnici krivci za njegov napad, jer su „vršili razne upade i naneli ne malu štetu Srbiji“. Aleksije je prihvatio njegov predlog da se zaključi mir, kojim se potvrđuju pređašnje granice, a koji bi on, dodatno, garantovao davanjem talaca, tako da se vratio u Carigrad, dok je lokalnim namesnicima naredio da poprave porušene objekte na granici i preuzmu srpske taoce. Vukan je tokom narednih meseci stalno odlagao slanje talaca, što mu je Aleksije, u više navrata, iznova zahtevao u pismima.
mini|levo|250p|Ruševine [[Zvečanski grad|Zvečana]] Pošto srpski taoci nisu stigli, Aleksije je poslao protiv Vukana vojsku, predvođenu njegovim bratancem Jovanom Komninom. Vizantijske snage su kod Lipljana prešle Sitnicu i podigle logor utvrđen palisadom, naspram srpskog utvrđenog Zvečana. Srpski župan je Jovanu poslao glasnike, preko kojih mu je poručio da želi mir sa Vizantijom i da će poslati taoce, ali je istovremeno okupljao svoje snage za borbu. Jovana je o njegovim pripremama izvestio jedan monah, ali je on odbio da u to poveruje i optužio je monaha da je lažov i varalica. Neposredno nakon toga, Vukan je u iznenadnom noćnom napadu uništio vizantijski logor. Samo je mali deo vizantijske vojske uspeo da se spase i povuče, sa Jovanom, nazad u Lipljan, dok je veći deo pobijen na spavanju, poginuo u borbi ili se udavio u Sitnici. Ostaci vizantijske vojske su se iz Lipljana povukli ka Carigradu, a srpske snage su potom, preko Kosova i Metohije, upale na sever današnje Makedonije, opljačkale okolinu Skoplja, Gornji i Donji Polog, posle čega su opustošile oblast oko Vranja i vratile se u Rašku. Vukanov upad u Vizantiju je primorao Aleksija da se, po treći put za samo tri godine, sa vojskom uputi na granicu prema Srbima. On je bez otpora ušao u porušeni Lipljan, u kome je primio Vukanove glasnike preko kojih je raški župan ponudio sklapanje mira i ranije obećane taoce. Vukan je, sa svojom pratnjom, potom došao u grad i zaključio, tokom 1094. godine, mirovni ugovor sa carem Aleksijem, kome je predao 20 talaca, među kojima su bili njegovi bratanci, sinovi župana Marka , Uroš i Stefan Vukan. Ovaj ugovor je doneo mir na taj deo srpsko-vizantijske granice, jer tokom narednih desetak godina nema pomena o Vukanu i srpskim upadima u istorijskim izvorima. Istovremeno, pregovori koje je, u dva navrata, vodio sa Aleksijem svedoče o Vukanovoj snazi, jer je on prvi srpski vladar koji ravnopravno pregovara sa vizantijskim carem.
Tokom ovih dešavanja, istorijski izvori ćute o kralju Bodinu, što istoričari tumače time da je njegova moć opala nakon zarobljavanja i da zbog toga napade na Vizantiju, u poslednjoj deceniji XI veka, predvodi isključivo Vukan, iako su tokom prethodne zajednički vršili napade. U prilog ovome idu i vizantijski izvori koji u vezi sa Vukanovim spaljivanjem Lipljana 1093. godine daju i ocenu da je on „čovek koji je držao svu vlast u Dalmaciji“ tj. u tadašnjoj srpskoj državi. Sa druge strane, u „Letopisu Popa Dukljanina“ se navodi da je Bodin, posle zauzeća i vraćanja Drača Vizantiji, započeo sa napadom i opsadom Dubrovnika, koji je tada priznavao vizantijsku vrhovnu vlast. Ostali istorijski izvori ne donose potvrde o ovom napadu, osim par hronika iz poznog srednjeg veka, zbog čega mu istoričari prilaze sa velikom rezervom, jer „nema mogućnosti da se proveri koliko je realna osnova ovih legendarnih kazivanja“. Ipak, pojedini istoričari smatraju da je do nje verovatno moglo doći, a njeno trajanje smeštaju u period od 1092. do 1094. godine. Povod za napad na Dubrovnik su, prema Letopisu, bile unutrašnje borbe među Vojislavljevićima oko vlasti odnosno utočište, koje je grad pružio delu njegovih protivnika. Bodin je na kraju uspeo da zauzme grad, ali su njegovi srodnici pre toga otišli iz njega i preko Splita i Apulije, stigli u Carigrad. Izvesna potvrda Bodinove opsade Dubrovnika mogla bi biti i karta grada iz XII veka, sačuvana u poznijim prepisima, na kojoj je, nasuprot Dubrovnika, prikazano utvrđenje pod nazivom Rocca di Bodino tj. Bodinova tvrđava, čija se izgradnja pripisuje Stefanu, knezu Bosne, što bi mogla zapravo biti kula kralja Bodina, koju je, prema Letopisu, podigao Bodin posle zauzeća grada.
Prvi krstaški rat i smrt kralja Bodina
mini|desno|400p|Karta Evrope i Mediterana, sa prikazom verskih prilika u toku krstaških ratova i putanja krstaša Poslednju deceniju XI veka, u srednjovekovnoj Evropi, obeležio je početak krstaških ratova. Pod uticajem propovednika Petra Pustinjaka i sa blagoslovom pape Urbana II (1088—1099), velike mase sitnog plemstva, vitezova, ratnika, ali i običnog naroda, krenule su u Svetu zemlju da oslobode Hristov grob od nevernika. Već sa sabora u Klermonu (novembar 1095), na kome je doneta odluka o pohodu, veliki broj ljudi je sa Petrom krenuo ka Jerusalimu. Celim svojim putem preko Evrope, učesnici ovog tzv. Seljačkog krstaškog pohoda pljačkali su lokalno stanovništvo da bi došli do hrane i drugih potrepština, zbog čega su, gotovo konstantno, bili izloženi napadima. Tokom svog pohoda, oni su napali mađarski Zemun, spalili i opljačkali vizantijski Beograd, da bi kod Niša u sukobu sa vizantijskom vojskom stradala četvrtina krstaške vojske (oko 10.000 ljudi), dok su se njeni ostaci sakupili tek kod Bele Palanke, nakon čega su se uputili ka Sofiji, od koje su pod vojnom pratnjom sprovedeni do Carigrada. Sredinom 1096. godine, ka Svetoj zemlji su krenule i organizovane vojne jedinice, krećući se kako kopnom, tako i morem, a njihovo prvo odredište bio je Carigrad. Jedan deo krstaša kretao se, krajem godine, istočnom obalom Jadrana. Na njihovom čelu se nalazio grof Remon Tuluski (1094—1098, 1099—1105), jedan od vođa I krstaškog pohoda. Celim svojim putem krstaši su otimali hranu od lokalnog stanovništva, što je često dovodilo do otvorenih sukoba. Pored toga, pojedini krstaški odredi, koji bi se odvojili od glavnine vojske, postajali su meta pljačkaških bandi. Ovu grupu krstaša je, u zimu 1096/1097. godine, kralj Bodin primio i ugostio u svojoj prestonici, Skadru. Tom prilikom se pobratimio sa njihovim vođom, Remonom Tuluskim, koji mu je poklonio bogate darove, dok je Bodin obećao da će obezbediti krstašima bezbedan prolaz kroz njegove zemlje. Međutim, njihovi sukobi sa lokalnim stanovništvom su nastavljeni i pored Bodinovog obećanja.
Kralj Konstantin Bodin umire 1101. godine (možda već u februaru/martu 1099. godine ) i sahranjen je, prema navodima Letopisa, u crkvi svetih Srđa i Vaha. Njegovom smrću, prestaje niz jakih zetskih vladara o kojima pišu strani izvori. Njegove naslednike pominje samo polulegendarni „Letopis Popa Dukljanina“, prema kome su Vojislavljevići tokom XII veka bili u stalnom međusobnom sukobu oko vlasti. Sukobljenim stranama podršku su davale Raška odnosno Vizantija, zbog čega ova borba predstavlja i borbu dva neposredna suseda Zete oko uticaja u njoj, kao posledicu stalnih sukoba ove dve države i težnje raških velikih župana da se osamostale i prošire na račun Vizantije. Kraj vladavine Vojislavljevića Zetom doneće njihov srodnik i raški veliki župan, Stefan Nemanja, osvajanjem ostataka njihove države tokom devete decenije XII veka.
Treća srpska država — država Raška Vukanovića
mini|desno|200p|Krunisanje mađarskog kralja Kolomana ([[Mađarska ilustrovana hronika, XIV vek)]] Početak XII veka doneo je velike promene Balkanskom poluostrvu. Vizantijsko carstvo, posle gotovo osam decenija svojevrsnog građanskog rata i slabljenja države pod naletima Turaka i Normana, stabilizuje se pod vođstvom Aleksija Komnina i počinje obnovu svoje vlasti. Kraljevina Zeta sa Bodinovom smrću 1101. godine gubi svog poslednjeg snažnog kralja, a njegovi naslednici na prestolu zavise isključivo od podrške koju im pružaju Raška ili Vizantija. Istovremeno, Mađarska država, predvođena kraljem Kolomanom (1096—1116), zauzima Hrvatsku 1102. godine, pod njen uticaj dolaze i primorski gradovi u Dalmaciji, a najkasnije u trećoj deceniji XII veka, pripaja sebi Bosnu. Posle ovih proširenja, ona se okreće ka jugoistoku i Moravskoj dolini, čime dolazi u direktan sukob sa Vizantijom. Upravo ta borba predstavljala je glavno obeležje prve polovine XII veka, a raški župani, iako vizantijski vazali, gotovo redovno su u njoj učestvovali, kao mađarski saveznici, pokušavajući da se na taj načim oslobode od Vizantije.
Unutrašnje borbe u Zeti i dolazak Uroša I na vlast u Raškoj
Posle Bodinove smrti, na vlasti se učvrstio njegov polubrat Dobroslav, koji je prema Letopisu, bio sin kralja Mihajla Vojislavljevića, iz njegovog drugog braka sa vizantijskom princezom. Protiv njega su, iz Carigrada, upućeni sinovi i unuci Mihajlovog brata, Radoslava, koji su se iskrcali u Draču. Jedan od njih, Kočapar, iz Drača je otišao u Rašku, odakle je sa Vukanom upao u Zetu. Njihove snage su u borbi potukle Dobroslava, koji je zarobljen i poslat u Rašku, a Kočapar je postao novi kralj. Međutim, ni on se nije dugo zadržao na vlasti, pošto je Vukan planirao da za kralja dovede Vladimira Vojislavljevića, za koga se u Letopisu navodi da je bio unuk kralja Mihajla i sin njegovog najstarijeg sina Vladimira. Kočopar se povukao u Bosnu i oženio se ćerkom bosanskog bana (u vezi dešavanja sa početka devete decenije XI veka, pisac Letopisa jasno navodi da je Bosnom vladao knez ), a kasnije je poginuo u borbama, u Zahumlju. Novi kralj je, godinu ili dve dana posle Bodinove smrti (1102/1103. ili već 1100/1101 ), postao njegov bratanac Vladimir, uz podršku raškog župana Vukana, čijom se ćerkom oženio. On se pomirio sa svojom braćom i doneo mir u državu, a njegov stric i nekadašnji kralj Dobroslav, iz raške je prebačen u zetsku tamnicu.
mini|levo|300p|Jovan II i carica Irina sa [[Hristos|Hristom (Mozaik iz Aja Sofije, nastao oko 1118. godine)]] Izvesno je da vlast u Raškoj, vrlo brzo posle Vukanove smrti dolazi u ruke njegovog bratanca Uroša I, koji se gotovo dve decenije ranije, našao među srpskim taocima, predatim vizantijskom caru. Način na koji je on došao na vlast, bilo kao direktan naslednik župana Vukana, bilo kao pobednik u borbama koje su usledile, ostaje nepoznat.
U isto vreme, dolazi i do promene vlasti u Zeti. Prema piscu Letopisa, Bodinova udovica Jakvinta je posle dvanaestogodišnje vladavine kralja Vladimira (1114/1115. ili već 1112/1113 ) organizovala zaveru u kojoj je prvo otrovan kralj Vladimir, a potom je u tamnici Dobroslav oslepljen i kastriran, posle čega je zatvoren u samostan svetih Srđa i Vaha na Bojani. Novi kralj postao je Bodinov i Jakvintin sin Đorđe, koga je, tokom druge godine vladavine (1115/1116. ili već 1113/1114 ), zbacila vizantijska vojska predvođena Kalojovanom Kumanom (pojedini istoričari smatraju da je reč o sinu tadašnjeg vizantijskog cara Aleksija i budućem caru, Jovanu II ). Đorđe je pobegao u Rašku, a Vizantinci su za novog vladara postavili Grubešu, unuka Mihajlovog brata Radoslava. Tokom sedme godine njegove vladavine (1121/1122. ili već 1119/1120 ), uz pomoć raške vojske, najverovatnije Uroša I, Đorđe upada u Zetu i u bici kod Bara pobeđuje vojsku kralja Grubeše, koji je poginuo u borbi.
Prvi rat Mađara i Srba protiv Vizantije
Novi vizantijski car, posle smrti cara Aleksija 1118. godine, postaje njegov sin Jovan II Komnin (1118—1143), koji je, po ocenama savremenika bio najveći vladar među Komninima. Njegove snage su 1122. godine uništile Pečenege i raselile ih širom Vizantije, čime je okončana njihova poslednja velika ofanziva i oni više nisu predstavljali pretnju po Vizantiju. U to vreme knez Dubrovačke republike je bio Savin (1123—1126), dok se kao naredni knez, čije ime je ostalo sačuvano u dubrovačkim analima, spominje Petar, koji je bio knez od 1151. do 1153. godine. mini|desno|200p|Koloman naređuje da se Almoš i Bela oslepe ([[Mađarska ilustrovana hronika, XIV vek)]]
Gotovo je nepoznato šta se dešavalo u Raškoj, tokom većeg dela treće decenije XII veka. „Letopis Popa Dukljanina“ navodi da je Đorđev rođak i protivnik Gradihna, našao utočište u Raškoj i oženio se ćerkom raškog velikog župana. On potom pominje njegovog brata, koji je kao vlastelin kralja Đorđa, upao u Rašku, zauzeo Onogošt i mnoge druge županije. Kasnije je, po njegovom savetu, i sam Đorđe upao u Rašku, zauzeo je i opljačkao, a iz tamnice je oslobodio župana Uroša, koga su zatvorili njegovi rođaci, posle čega ga je vratio na vlast. O promenama vlasti u Raškoj, govore i mađarski izvori, prema kojima je 1126. godine, kralj Ištvan II (1116—1131) upao u Rašku i zarobio tamošnjeg velikog župana.
Treća decenija XII veka, donela je veliko zaoštravanje u mađarsko-vizantijskim odnosima. Tadašnjeg kralja Ištvana II, pokušao je da svrgne sa vlasti, njegov stric, Almoš, koji se posle ovog neuspeha sklonio u Vizantiju. Supruga tadašnjeg cara, Jovana II, Irina, bila je mađarska princeza iz dinastije Arpada, sestra od strica Almoša i Ištvanovog oca, kralja Kolomana. Sam Almoš, kao i njegov sin Bela (II), oslepljeni su po naređenju kralja Kolomana, nekoliko godina pre njegove smrti, 1116. godine. On je posle odlaska u Vizantiju prešao u pravoslavlje i promenio ime u Konstantin, a o poverenju koje je Jovan imao u njega, govori podatak da ga je postavio za upravnika jedne oblasti u Makedoniji. Sam Ištvan je njegov boravak u Vizantiji smatrao pretnjom po njegovu vlast i tražio je od Jovana da mu preda Almoša, što je ovaj odbio. Sukobljeni interesi (Mađarska je težila širenju niz Moravsku dolinu, dok je Vizantija želela da povrati Srem, koji je izgubila pola veka ranije) i boravak mađarskog pretendenta i njegovih pristalica u Vizantiji, bili su dovoljan razlog za rat dve države koji je buknuo 1127. godine. Nije isključeno i da su smene vlasti u Raškoj bile zapravo sukob uticaja dva moćna suseda, koji su nastojali da obezbede sebi saveznike u predstojećem ratu, kao što su sugerisali neki istoričari. mini|levo|170p|Jelena Vukanović (Detalj [[Mađarska ilustrovana hronika|Mađarske ilustrovane hronike, XIV vek)]]
Veliki rat je otpočeo mađarskim napadom na vizantijski Beograd. Grad je zauzet i razoren, a kamenje iz Beogradske tvrđave je prebačeno preko Save i od njega je podignuto Zemunsko utvrđenje. Mađari su potom prodrli niz Moravsku dolinu, zauzeli Niš, posle čega su krenuli na istok, osvojili Serdiku i na kraju stigli do Filipolja. Istovremeno, raški veliki župan Uroš I, podigao je ustanak i napao vizantijski garnizon u utvrđenom Rasu. Vizantijske snage su pobeđene, a sam Ras je spaljen, zbog čega je njegov zapovednik Kritopal, po naređenju cara Jovana, obučen u žensku odeću i na magarcu sproveden gradskim trgom. Međutim, Vizantinci su uspeli da potisnu Mađare, tako da su borbe nastavljene na Dunavu, oko Beograda, Braničeva i Harama. Mir je na kraju sklopljen 1129. godine i prema njemu je potvrđeno stanje koje je postojalo pre početka rata. Sklapanje mira sa Mađarima, omogućilo je Jovanu II da se okrene Raškoj, koja se pobunila protiv Vizantije. Nadmoćnija vizantijska vojska upala je i opljačkala Rašku, a Urošev pokušaj da joj se suprotstavi, završio se potpunim porazom. Vizantija je obnovila svoj suverenitet, a veliki broj srpskih zarobljenika, Jovan II je preselio u Malu Aziju, u oblast oko Nikomedije. Njihova naselja u tom kraju, postojala su i početkom XIII veka, što svedoči o broju Srba koji su preseljeni. Neki istoričari pretpostavljaju da se prilikom sklapanja mira 1129. godine, jedna od odredbi ticala i slanja pomoćnih odreda odnosno obaveze raških župana da svom suverenu, vizantijskom caru, šalju 2000 vojnika za rat u Evropi i 300 vojnika za rat u Aziji. mini|desno|150p|Sabor u Aradu ([[Mađarska ilustrovana hronika, XIV vek)]]
Posle ovog poraza, srpsko-mađarsko savezništvo je utvrđeno i vezom između dve vladajuće dinastije, Vukanovića i Arpada. Tokom 1129. ili 1130. godine, dogovoren je brak između Uroševe ćerke Jelene i naslednika Ištvana II, slepog Bele (II) (1131—1141). Već 1131. godine, Ištvan je preminuo i Bela je postao novi kralj, a Jelena nova kraljica. Zajedno sa njom, na mađarski dvor je došao i njen brat Beloš i njih dvoje će, u narednim decenijama, biti veoma uticajne osobe u Mađarskoj. Državni sabor kraljevine Mađarske, održan je 1132. godine u Aradu i na njemu se, uz Belu, pojavila i Jelena, sa njihovim novorođenim sinom i prestolonaslednikom Gezom (II). Tokom sabora, pohvatani su i pobijeni Belini protivnici među vlastelom (njih 68 ), a značajnu ulogu u ovome odigrala je i sama kraljica Jelena. Ovaj događaj je ostavio veliki trag među Mađarima, o čemu svedoči i njegovo predstavljanje u tzv. Mađarskoj ilustrovanoj hronici, nastaloj oko 1360. godine.
U Zeti se Bodinov sin Đorđe, posle vraćanja Uroša na vlast u Raškoj, okrenuo razračunavanju sa svojim rođacima, što je na kraju dovelo do vizantijske vojne intervencije iz Drača. Prvo pod vođstvom izvesnog Pirigordija, a potom pod gospodinom Aleksijem Kondostefanom, vizantijske snage su, posle dužih borbi, uspele da pobede i zarobe Đorđa u Oblunu, na Skadarskom jezeru. Novi kralj postao je Gradihna, zet jednog raškog župana, sin kneza Branislava, koji je, prema Letopisu, bio sin rođenog brata kralja Mihajla, Radoslava. Sam Đorđe je odveden u Carigrad i zatvoren u tamnicu, u kojoj je i umro. Prema navodima Jakova Lukarevića, dubrovačkog pisca iz XVI veka koji je svoje delo zasnovao na „Letopisu Popa Dukljanina“, Đorđe je svoj život okončao u tamnici koja se nalazila u sklopu carskog dvora Komnina u kvartu Vlaherni, koja se nalazila u severozapadnom delu vizantijskog Carigrada. Reč je verovatno o tzv. Anemovoj kuli, smeštenoj u sklopu Vlahernskog bedema. mini|desno|150p|Marija Vukanović Pšemisl (Detalj freske, [[12. vek|XII vek)]] Raški veliki župan Uroš I, pored Jelene i Beloša, imao je bar još troje dece, sinove Uroša (II) i Desu, kao i ćerku Mariju. Ime njegove supruge nije poznato, iako se u nekim srpskim rodoslovima pominje da je u pitanju bila francuska princeza Ana ili Katarina, zapadni izvori ne pominju ovakav brak. Sa druge strane, u jednom zapisu češkog vojvode Sobjeslava I (1125—1140) iz 1134. godine, pominje se mogućnost sklapanja braka između Konrada II Pšemisla od Znojma i Uroševe ćerke Marije, koji je kasnije zaključen. Njen portret je očuvan u rotondi svete Katarine u Znojmu, a njen sin Konrad (II) je bio češki vojvoda (1189—1191).
Prve godine '40-ih godina XII veka, dovele su nove vladare na vlast u balkanskim zemljama. Kralj Mađarske, slepi Bela II, preminuo je 1141. godine, a novi kralj je postao njegov maloletni sin (rođen oko 1130) Geza II (1141—1162), koga je vaspitavao njegov ujak Beloš. U ovo doba, preminuo je i poslednji zetski kralj, Gradihna, posle celih jedanaest godina vladavine i sahranjen je u samostanu svetih Srđa i Vaha, na Bojani. Nasledio ga je sin Radoslav, sa braćom Jovanom i Vladimirom. Vizantijski car Jovan II Komnin, preminuo je 08.04.1143. godine. Savremeni izvori navode da je umro od rane zadobijene u lovu, ali moderni istoričari ne isključuju mogućnost da je on ubijen. Novi car je postao njegov najmlađi sin Manojlo (1143—1180), pošto su stariji sinovi Aleksije i Andronik preminuli tokom epidemije 1142. godine, dok je sam Jovan na samrti dao prednost Manojlu u odnosu na njegovog starijeg brata Isaka. Raški veliki župan Uroš I, umro je 1144. ili 1145. godine, jer se već 1146. godine, kao vizantijski vazal, pominje njegov najstariji sin Uroš II.
Posle očeve smrti, knez Radoslav (pisac Letopisa ga pominje sa titulom kneza, za razliku od njegovog oca koga pominje sa titulom kralja, što su istoričari protumačili time da se Radoslav odrekao kraljevske titule u korist Vizantije ) je otputovao u Carigrad kod cara Manojla, koji mu je dao celu zemlju da njome gospodari kako je ranije držao njegov otac. Tokom vladavine Radoslava i njegove braće, došlo je do pobune u delovima Zete i Travuniji, u kojima je na vlast doveden, sin župana Uroša I, Desa. Vojislavljevići su pod svojom kontrolom zadržali primorski pojas od Kotora do Skadra i iz tog područja su započeli ofanzivu, tokom koje su uspeli da povrate izgubljene oblasti.
Drugi rat Mađara i Srba protiv Vizantije
mini|levo|200p|Rožer II (Detalj [[mozaika iz Martorane u Palermu, XII vek)]] Na međunarodnom planu, došlo je do novog zaoštravanja odnosa između Normana i Vizantije, ali i stvaranja širih saveza oko njihovog sukoba. Manojlo se povezao sa nemačkim kraljem Konradom III (1138—1152), dok je u savez sa Normanima kasnije ušao francuski kralj Luj VII (1137—1180). Drugi krstaški pohod, 1147. godine, u kome su Konrad i Luj uzeli učešće, vezao je ruke vizantijskom caru, kroz čije zemlje su krstaši prolazili i pravili štetu, a među njima su se čak javile i ideje o napadu na sam Carigrad. Ovaj pohod se završio potpunim neuspehom, a njegovi glavni dobitnici bili su Seldžuci (protiv kojih je i bio uperen), ali i normanski kralj Rožer II (1130—1154). On je u jesen iste godine zauzeo Krf, a potom Korint i Tebu. Ovo je predstavljalo veliki udarac vizantijskoj ekonomiji, jer su ova dva grada bili središta proizvodnje svile (Rožer je čak vizantijske majstore prebacio na Apeninsko poluostrvo) i najbogatiji gradovi u Grčkoj. U narednim godinama, vizantijsko-nemačkom savezu priključila se Mletačka republika, koja je pomogla Manojlu da ponovo zauzme Krf 1149. godine, dok su se savezu oko Rožera II, priključile Mađarska i Raška. Tokom ovog perioda, Beloš Vukanović je bio jedna od glavnih ličnosti tadašnje Mađarske. On je 1142. godine postao ban, 1145. godine i palatin tj. upravnik dvora, a 1146. godine je uspešno suzbio nemačke napade na Mađarsku.
Manojlo Komnin se tokom 1149. godine pripremao da otpočne invaziju na normansku Siciliju. Tokom ovih priprema, on je dobio obaveštenja o savezima koji su u Evropi (savez Normana sa Srbima i Mađarima) i Aziji (savez Jakuba Arslana sa ikonijskim sultanom Masudom I (1116—1156)) sklopljeni protiv Vizantije, kao i o tome da su Srbi iz Raške, iako nominalno vizantijski vazali, otpočeli sa napadima na druge, „njima susedne zemlje koje su bile pod Romejima (Vizantincima)“. Vizantijski izvori ne daju preciznije podatke o kojim zemljama je reč, ali se smatra da je reč o susednim srpskim oblastima, koje su, kao i Raška, priznavale vrhovnu vlast vizantijskog cara. Najverovatnije se radilo o Travuniji, Gornjoj Zeti i Zahumlju. Vizantijski car je odustao od invazije na Siciliju i pokrenuo svoje snage ka Raškoj. Prvo je zauzeo Ras, u kome je ostavio vojnu posadu sa svojim srodnikom sevastoipertatom Konstantinom Anđelom na čelu. Potom je zauzeo oblast Nikavu (verovatno Gornji Ibar) sa svim utvrđenjima, posle čega je došao do Galiča, na zapadnim obroncima Kopaonika, kod sela Sočanice. Njegova posada je odbila da se preda Manojlu, zbog čega su Vizantinci otpočeli sa opsadom i posle tri dana su na juriš zauzeli utvrđenje. Tokom ovog vremena, Uroš II se nije upuštao u otvorenu borbu, ali su njegove snage stalno napadale vizantijske odrede. Vizantijski car je pokušao da uvuče glavninu Uroševih snaga u otvorenu bitku i zarobi ga, ali do toga nije došlo i on je, na kraju, morao da se zadovolji spaljivanjem Uroševog dvora. Vizantijske snage su se posle toga povukle iz Raške, a srpski zarobljenici su raseljeni širom Vizantije.
Manojlo je, krajem leta iduće godine (1150), započeo novi pohod protiv Raške. On je bio obavešten da će Srbi dobiti pojačanje iz Mađarske, zbog čega je pokušao da ga presretne i uništi pre spajanja dve vojske. Tačan pravac vizantijskog kretanja nije precizno utvrđen, a Jovan Kinam navodi da se vojska okupila u Nišu i uputila preko Longomira (Lugomira) i u blizini Save okrenula ka Drini, za koju kaže da izvire negde odozgo i odvaja Bosnu od ostale Srbije. On takođe dodaje i da Bosna nije potčinjena arhižupanu Srba, a iz drugih izvora je poznato da njom, u to doba, vlada, mađarski vazal, ban Borić.
Vizantinci nisu uspeli da spreče spajanje dve vojske, iako su imali manjih okršaja sa mađarskim odredima. Do velike bitke, došlo je krajem jeseni, po velikom snegu koji je otežavao borbu, na reci Tari (mišljenja su podeljena oko toga da li je reč o Tari u Srbiji, kod Valjeva ili o Tari u Crnoj Gori ). Manojlo Komnin je pokušao da ratnim lukavstvom stekne prednost na bojištu, jer se susreo sa bezbrojnim mnoštvom dobro naoružanih Dalmata, koji su se nalazili sa druge strane reke. Bitka je otpočela ujutru, a na njenom početku, strašno prebledeli vizantijski izviđači su isprekidanim glasom javili caru da je na drugoj obali reke veoma brojna vojska postrojena u falange i da u njoj, pored Srba, ima mađarske konjice, Halisija (koji su živeli u Sremu) i Pečenega. mini|600px|centar|Natpis sa [[Grobna ploča župana Grda|grobne ploče župana Grda (Grdeše) iz Polica kod Trebinja, koja predstavlja najstariji nađeni stećak (kraj XII veka)]] Prva faza bitke pripala je Vizantincima, koji su potisnuli združenu srpsko-mađarsku vojsku u povlačenje i uspeli su da zarobe župane Grdešu (koga pominju i drugi izvori) i Vučinu. Međutim, u drugoj fazi bitke pojedini delovi vizantijske vojske, predvođeni između ostalih Gifardom i Mihajlom Vranom, su zapali u očevidnu opasnost u pokušaju da sustignu i unište srpsko-mađarske snage. Tek je ulazak samog Manojla Komnina u borbu, doneo pobedu Vizantincima. Prema rečima vizantijskih pisaca, on je u dvoboju savladao i zarobio arhižupana Vakhina, za koga se smatra da je bio zapovednik mađarskih pomoćnih odreda. Bitka je ovime okončana, jer je Manojlo, na nagovor svojih zapovednika, ali i samog Vakhina, odustao od dalje borbe i dopustio Srbima i Mađarima da se povuku sa bojišta.
U vizantijski logor su posle bitke došli Uroševi izaslanici koji su zatražili mir od vizantijskog cara. Prema njegovom zahtevu, u logor je kasnije došao i sam Uroš II. On je sa Manojlom sklopio mir po kome se Raška ponovo potčinila Vizantiji, a njegove vazalne obaveze su se povećale sa 300 na 500 vojnika za vizantijske ratove u Aziji, dok je na snazi ostala stara obaveza o slanju kontigenta od 2.000 vojnika za ratove po Evropi.
mini|desno|300p|Ruševine Zemunske tvrđave sa [[Kula Sibinjanin Janka|Kulom Sibinjanin Janka u pozadini]] Već naredne godine (1151), Manojlo Komnin je pokušao da iskoristi zauzetost kralja Geze II borbama među Rusima i napadne kraljevinu Mađarsku, u znak odmazde za pomoć koju je pružena Raškoj prethodne godine. Vizantijske snage su opustošile Srem i zauzele Zemun, nakon čega su se povukle nazad preko Save. Mađarske snage predvođene Belošem, nisu se upustile u borbu sa Vizantincima, već su pokretom ka Braničevu, napravile varku vizantijskoj vojsci, koja se povukla od same granice kod Beograda, ka gradu, da bi ga zaštitila od mađarskog napada, do koga nije došlo. Izgleda da su u ovom vizantijskom pohodu učestvovali i srpski pomoćni odredi iz Raške. O ovome svedoči Manojlov savremenik Mihajlo Solunski koji navodi da je srećan ishod ovog pohoda za njih bio nesrećan jer desnice svoje i to kopljima naoružane, digoše na prijatelje i saveznike. Iz njegovog govora u čast cara Manojla Komnina, može se zaključiti da Uroš nije poslao caru pomoćne odrede kada je to od njega 1151. godine zatraženo, već je to učinio tek kada se vizantijska vojska umesto prema Mađarskoj, uputila prema Raškoj.
Sukob dve države ovime nije bio okončan, tako da je iduće godine došlo do koncentrisanja snaga u pograničnoj zoni, ali nije došlo do borbi. Manojlo se i 1153. godine spremio za rat protiv Mađara, ali su ga, na putu ka granici, u Serdici presreli Gezini izaslanici koji su od njega zatražili mir. On je prihvatio njihov zahtev, posle čega je svoje snage okrenuo protiv Raške. Nije poznat razlog njegovog novog pohoda na Rašku, ali je verovatno došlo do obnove saradnje Srba i Mađara protiv Vizantije. Raški veliki župan Uroš II  (po nekima, radilo se o Desi ) se nije upustio u borbu sa Vizantincima, već je ponovo prihvatio vazalne obaveze.
Iste godine, pogranična oblast prema Mađarskoj, dodeljena je na upravu carevom starijem bratu Androniku (I) (1183—1185). On se vrlo brzo povezao sa mađarskim kraljem kome je obećao tu pograničnu oblast, ako mu pomogne da svrgne Manojla i dođe na vlast. Geza II je za 1154. godinu spremao veliku ofanzivu protiv Vizantije i okupio je veliku vojsku, u kojoj su se pored njegovih, nalazile i snage njegovih saveznika (Čeha, Saksonaca i drugih ) i vazala (među kojima se našao i ban Bosne Borić). Andronikova zavera je otkrivena u Vizantiji i on je uhapšen, dok je Geza II otpočeo napad na Vizantiju opsadom Braničeva. Sama vest da se car Manojlo približava gradu, bila je dovoljna da Mađari prekinu opsadu i krenu da se povlače. Jedno odeljenje vizantijske vojske, za koje se navodi da je najhrabriji deo (Manojlove) vojske, pod komandom Vasilija Cinciluka, poslato je da preseče put Boriću,egzarhu dalmatske (srpske ) zemlje Bosne , ali je greškom napalo glavninu mađarske vojske i potučeno je do nogu. Prilike na granici je dodatno iskomplikovala zavera u samom Beogradu da se grad preda Mađarima. Međutim, vizantijske snage su uspele da spreče predaju grada i odbrane svoju severnu granicu. Početkom iste godine preminuo je Rožer II, a već 1155. godine zaključen je mir između Mađarske i Vizantije kojim je potvrđena dotadašnja granica, Vizantija je dobila ratnu odštetu i njime su, za nekoliko narednih godina, okončani sukobi.
Raška pod uticajem Manojla Komnina
mini|levo|300p|Manojlo I Komnin (Detalj minijature, [[12. vek|XII vek)]] Tokom 1155. godine  (po nekima već 1153 ), došlo je do smene vlasti u Raškoj. Uz podršku Mađarske, novi župan postao je Urošev najmlađi brat Desa. Ova promena je dovela do sukoba u samoj državi, jer su i Uroš i Desa uživali podršku jednog dela plemstva. Njihov sukob je okončao sam Manojlo, pred koga su, kao svog suverena, izašli srpski župani. On je na vlast vratio Uroša II, a Desi je na upravu dodelio danas nepoznatu oblast Dendru. U sklopu svojih vazalnih obaveza, srpski pomoćni odredi su učestvovali 1160. godine, u vizantijskom pohodu protiv Ikonijskog sultanata pod vođstvom Kilidž Arslana II (1156—1192). Ovaj pohod i oni koji su usledili, primorali su Arslana da dođe u Carigrad 1162. godine i prihvati obavezu slanja pomoćnih odreda Manojlu.
Mađarski kralj Geza II, umire 31.03.1162. godine, a u državi počinje građanski rat među njegovim srodnicima oko vlasti. Nasledio ga je sin Ištvan III (1162—1172), ali su i Gezina braća, Vladislav i Ištvan, koji su se nalazili u Vizantiji, polagala pravo na presto. Već u leto iste godine, Vladislav II (1162—1163) je postao kralj, ali on umire početkom 1163. godine, tako da se sukobi nastavljaju. Njegovog brata Ištvana IV (1163—1165) podržavali su Beloš i Borić, ali i sam Manojlo Komnin, pošto je bio oženjen njegovom bratanicom Marijom.
U ovom periodu, Manojlo se okrenuo sređivanju prilika u Raškoj. On je 1162. godine svrgnuo sa vlasti velikog župana Primislava (Prvoslava), za koga se smatra da je zapravo Uroš II. Njegovo ime pominje samo vizantijski hroničar Jovan Kinam, koji dodaje da je on ranije dizao ustanak i postupao po sopstvenom nahođenju i zbog toga zamalo nije dospeo dotle da od cara bude svrgnut sa vlasti, ali ponovo zadobivši njegovu nakolonost, ostade na istom položaju. Svrgnutom županu je Manojlo dodelio na upravu plodnu i bogatu oblast, a za novog vladara Raške je postavio njegovog brata Beloša. On se posle kraće vladavine povukao sa vlasti i otišao u Mađarsku, u kojoj je kasnije umro. Na njegovo mesto, Manojlo je postavio njegovog brata Desu (1162. ili 1163), koji se obavezao da će poštovati svoje vazalne obaveze i vratiti caru Dendru.
U ovo doba sa političke scene nestaju i Beloš i Borić, koji su podržavali poraženog Ištvana IV u borbama oko mađarskog prestola. Beloš se u izvorima poslednji put javlja 1163, a umro je pre 1198. godine, kada se u jednom pismu pominje kao pokojni. On je podigao veliki benediktinski samostan posvećen svetom Stefanu u mestu koje se nazivalo Keve, u današnjem Sremu. Sam samostan je tokom vekova nestao, ali se samo mesto po njemu i danas naziva Banov manastir odnosno Banoštor. Sa druge strane, već 1163. ili 1164. godine Borić je preminuo. Ne zna se da li je u to doba još bio ban Bosne, ali su već 1165. godine Bosna, nekadašnja Hrvatska i dalmatinsko primorje sa gradovima Trogirom, Šibenikom, Splitom, Doklejom, Skradinom i Ostrovicom, postali deo Vizantije. Njegovo poreklo nije preciznije utvrđeno, ali se zna da su njegovi potomci, do sredine XIV veka, imali posede u Slavoniji, oko današnje Požege.
270p|desno|mini|Stefan Nemanja (Detalj freske iz [[Kraljeva crkva u Studenici|Kraljeve crkve u Studenici, XIV vek)]] Posle Desinog svrgavanja, nema preciznih informacija o zbivanjima u samoj Raškoj. Zna se, na osnovu vizantijskih izvora, da su srpski pomoćni odredi učestvovali u vizantijskoj vojsci, u pohodima protiv Mađara 1165. (kod Zemuna) i 1167. godine (u Sremu). Takođe se pominje i da je vizantijska vojska u svom pohodu ka Jadranu 1165. godine, prošla kroz zemlju Srba tj. Rašku, ali je još iste godine došlo do približavanja među Srbima i Mađarima protiv Vizantije. Međutim, nije došlo do otvorene pobune, usled brzog pokreta vizantijskih snaga ka granici. Iduće godine (1166) je usledio veliki mađarski napad na Srem koji je držala Vizantija, a u borbama koje su usledile, nema pomena o učešću srpskih pomoćnih odreda. Vizantijski intelektualac i kasniji patrijarh, Mihajlo Anhijalski (1170—1178) u svom govoru o dešavanjima 1166. godine govori o pokušaju stvaranja srpsko-mađarskog saveza, koji je Manojlo osujetio smenom raškog velikog župana. Savremeni istoričari, smeštaju ovu promenu vlasti u vreme između 08.04. i 31.08. te godine.
Tokom ovih dešavanja, na vlast u Raškoj došao je Tihomir, najstariji sin Zavide, plemića iz dinastije Vukanovića, koji je srodnički bio povezan sa poslednjim Vojislavljevićima, koji su vladali Zetom. Tihomira je 1168. ili još 1166. godine zbacio sa vlasti njegov najmlađi brat Stefan Nemanja, čijim dolaskom na vlast počinje period vladavine Nemanjića u Raškoj.
Srpska kultura u ranom srednjem veku
Srpsku kulturu, tokom prvih pet vekova boravka na Balkanskom poluostrvu, karakteriše relativno oskudno kulturno nasleđe, u poređenju sa poznijim epohama, kako srednjeg veka, tako i drugih doba. Bez obzira na to, tokom ovog perioda došlo je do razvoja jezika i stvaranja zasebne srpske redakcije staroslovenskog jezika, a pored prepisivačke književnosti, javljaju se i prva dela autorske i hagiografske književnosti. Pored toga, na polju arhitekture, podižu se sakralne građevine pod uticajem kako Vizantije (Makedonska renesansa), tako i tekovina iz zapadne Evrope (Karolinška renesansa), u njima se razvija freskoslikarstvo, a srpski vladari počinju da podižu zadužbine, od kojih su neke opstale do danas.
Jezik
mini|desno|250p|Stranica Marijinskog jevanđelja mini|desno|250p|Temnićki natpis Posle dolaska na Balkan, govor Srba i drugih Južnih Slovena je nastavio da se razvija nezavisno od ostalih slovenskih zajednica. Fond reči koji su oni prihvatili od starosedelaca je poprilično ograničen, a uglavnom se odnosi na termine vezane za stočarstvo u planinskim predelima , dok su u susednim neslovenskim govorima (albanski i rumunski ) jasno primetne slovenske reči, kako one vezane za zemljoradnju, tako i one vezane za mnoge druge ljudske delatnosti. Na polju toponimije, primetno je da većina reka, koje spadaju u grupu većih i srednjih po veličini, danas nosi slovenizirane oblike njihovih antičkih (rimskih) imena (npr. Dunav (Danuvius), Sava (Savus), Drina (Drinus), Timok (Timacus), Una (Oineus), Bosut (Basuntius) i druge), koja vrlo verovatno potiču još iz predrimskog vremena. Kada su u pitanju nazivi gradova, situacije je sasvim drugačija. Uz izuzetak primorskih gradova, u kojima se romansko stanovništvo održalo i koji su većinom zadržali svoja stara imena (npr. Ulcinj (Ulcinium), Budva (Butua), Risan (Risinum), Ston (Stamnes) i drugi), u unutrašnjosti Balkana gotovo da se nisu održali stari nazivi, osim u retkim slučajevima (npr. Niš (Naissus), Lipljan (Ulpiana), Ras (Arsa), Sisak (Siscia) i drugi).
Stvaranje staroslovenskog jezika u sedmoj deceniji IX veka i njegovo širenje među Južnim Slovenima, krajem istog veka, posle propasti Moravskopanonske misije, doneli su Srbima prvi književni jezik. Tokom narednih vekova, taj jezik je nastavio da se razvija, pod uticajem ljudi koji su ga pisali i unosili u njega neke crte svog govora. U sačuvanim spomenicima sa kraja X i početka XI veka, javljaju se prve jezičke crte, za koje bi se moglo reći da su karakteristika srpskog jezika. Najstariji nađeni spomenici tog tipa pisani glagoljicom su : dok su najstariji sačuvani spomenici na ćirilici : Ove promene u staroslovenskom jeziku, dovešće do stvaranja zasebnih južnoslovenskih redakcija staroslovenskog jezika.
Smatra se da je proces stvaranja srpske redakcije, tekao tokom XI i XII veka, da bi bio okončan u drugoj polovini XII veka, tako da su najstariji sačuvani spomenici pisani srpskom redakcijom staroslovenskog jezika Miroslavljevo (oko 1185) i Vukanovo jevanđelje (1197—1199).
Književnost
Glavna crta književnosti, među Južnim Slovenima posle primanja hrišćanstva, bila je prevodilačka književnost, ali je do danas ostao očuvan vrlo mali broj južnoslovenskih rukopisa starijih od XIII veka. Smatra se da je veliki broj ovih rukopisa nestao u poslednjim godinama XII veka, tokom obnove vizantijske vlasti nad većim delom Balkanskog poluostrva, što je bilo praćeno uništavanjem slovenskih rukopisa i nastojanjima da se sprovede helenizacija tih predela. Na osnovu sačuvanih spisa iz tog doba, ali i jezičkih crta u slovenskim tekstovima iz XIII i XIV veka koji su sačuvani, može se zaključiti da je od dolaska učenika Ćirila i Metodija na Balkan, krajem IX veka, pa do stvaranja jakih slovenskih nacionalnih država krajem XII veka, postojao kontinuitet slovenske pismenosti i njenog razvoja na Balkanskom poluostrvu. Dela Nemanjinih sinova Stefana i Rastka (Save) ukazuju da im je na raspolaganju bio čitav niz prevedenih vizantijskih tekstova, ne samo strogo biblijskog karaktera, već i druga teološka dela, poput „Lestvice“ Jovana Sinajskog (Lestvičnika). Tokom ovog perioda, javljaju se i apokrifni tekstovi sa temama iz Starog ili Novog zaveta i oni nisu poseban žanr već samo varijanta kanonske biblijske literature sa više elemenata fantastike. Za ovaj tip tekstova se često vezuje pogrešna ocena da je reč o tekstovima bogumilskog karaktera, jer u njima ima srazmerno malo bogumilskih ideja. Prema rečima Dimitrija Bogdanovića:„U mnogima od njih nema ničeg jeretičkog, pogotovu ne dualističkog i bogumilskog “, a nisu zastupljeniji čak ni tamo, gde bi se to, na osnovu netačne hipoteze o njihovom bogumilskom karakteru, moglo očekivati, kao na primer u srednjovekovnoj Bosni.
Najznačajnije književno delo prednemaćikog doba je svakako „Letopis Popa Dukljanina“ (u originalu Regnum Slavorum tj. Kraljevstvo Slovena, poznat i kao Barski rodoslov), koji se zapravo sastoji iz tri različita dela : koji su uklopljeni u jednu celinu, krajem XII veka. Delo je izvorno napisano na slovenskom jeziku, sa koga je potom prevedeno na latinski jezik, a danas je sačuvano u dve verzije : Njegov autor je anonimni latinski sveštenik iz Bara, a samo delo je nastalo prema uzorima iz latinske (zapadnoevropske) književnosti.
Prvi i treći deo Letopisa su zasnovani na lokalnim predanjima i predstavljaju legendarni prikaz južnoslovenskih vladara. Autor dela pokušava da prikaže kako svi oni zapravo pripadaju jednoj slovenskoj dinastiji, koja vekovima vlada delovima Južnih Slovena na zapadnom delu Balkanskog poluostrva. Sam Letopis je pisan sa jasnim političkim ciljem, da se prikaže ispravnost ujedinjenja južnoslovenskih kneževina pod dinastijom Vojislavljevića i zaštitom vizantijskog cara Manojla Komnina , a predanja koja donosi i očigledne istorijske protivurečnosti, čine ga, kao istorijski izvor, praktično neupotrebljivim.
Drugi deo Letopisa odnosno skraćeno „Žitije svetog Jovana Vladimira“, donosi priču o njegovoj borbi sa Samuilom, kasnijoj ljubavi sa njegovom ćerkom Kosarom i Vladimirovoj mučeničkoj smrti, a odlikuje se elementima latinskih hagiografija. Sam deo o njegovoj ljubavi sa Kosarom predstavlja pravi mali ljubavni roman, koji je ujedno najlepši i najpoetičniji segment Letopisa.