cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Svetko Kačar Kačo
Biografija
Kačo je rođen 1914. godine u selu Bari, u siromaš­noj seljačkoj porodici. Njegov otac poginuo je u prvom svjetskom ratu, pa je Kačo proveo djetinjstvo pod ok­riljem svoje majke Mare i sa sestrom Milkom u maj­činom rodnom mjestu, u selu Drinić. Poslije završetka osnovne škole u selu Bukovači, majka upisuje Svetka u Građansku školu u Bosanskom Petrovcu. Zbog teških materijalnih prilika morao je na­pustiti školovanje i otići na bravarski zanat u željezni­čku radionicu u Mostar. Po završetku zanata ostaje je­dno vrijeme na radu u Mostaru i od svojih starijih drugova dobiva prva znanja o potrebi borbe radnika za bolje uslove rada i života. Kačo radi u sindikatu i u radničkim sportskim društvima i stiče solidno znanje i iskustvo iz legalne borbe radničke klase za bolje uslove života radnika. Iz Mostara se vraća kući. Četiri godine radi u pri­vatnoj pilani u Kozilima kod Drinića. Za ovo vrijeme Kačo se pobliže upoznaje sa naprednim radnicima svoga kraja, koji su radili u ovoj pilani, na šumskim radili­štima preduzeća »Šipad« i u tvornicama u Drvaru i do­ biva nova saznanja o bezdušnom izrabljivanju radnika.
Već kao zreo i iskusan sindikalni aktivista Svetko Kačar odlazi na gradnju Unske pruge, gdje veoma ak­tivno radi na organizovanju i omasovljavanju podruž­nice Udruženog radničkog sindikata, koja se na ovom radilištu uspješno bori za veće nadnice i za skraćeno radno vrijeme. Zbog sve značajnije njegove političke aktivnosti, policija ga hapsi 1940. godine i sprovodi u bihaćki zatvor. Tu ga zatiče Aprilski rat 1941. i kapitu­lacija Kraljevine Jugoslavije. Istog mjeseca bježi iz zat­vora i dolazi u Drinić.
U prvim ustaničkim danima Kačo se ističe u svom Drinićko-bukovačkom odredu. Kao odvažan i hrabar borac, objašnjava ciljeve narodnooslobodilačke borbe i stiče povjerenje kod svojih drugova. Ubrzo zatim, u danima ustanka, Svetko Kačar primljen je za člana Komunističke par­tije Jugoslavije. Poslije prodora Italijana na slobodnu teritoriju, pa do konca decembra 1941, Kačo je bio partijski rad­nik na bjelajsko-vrtočkom terenu, a zatim komandir Petrovačke omladinske čete. U prvom velikom okršaju petrovačkih partizanskih jedinica protiv Italijana, u januaru 1942, Kačo se istakao kao hrabar i iskusan ratnik. On je među prvima jurišao na Italijane, peto­ricu je pokosio a osmoricu je zarobio. Istog mjeseca učinio je podvig i u drugoj borbi protiv Italijana u Me­denom polju, kada je oteo puškomitraljez i sa njim kosio mrskog okupatora. U tim borbama Kačo se svr­stao u red najhrabrijih petrovačkih boraca. Zbog svojih političkih i vojničkih vrlina Kačo je zatim bio određen na politički rad u 1. krajiški udarni bataljon, sa kojm je učestvovao u barbama protiv čet­nika na terenu Mrkonjić-Grada i Manjače. Kada je 21.maja 1942. formirana Prva krajiška brigada, Kačo je pos­tavljen za političkog komesara njenog 1. bataljona, a od jula 1942. bio je politički komesar njenog 2. bata­ljona. U januaru 1943. Kačo je postavljen za političkog komesara Četvrta krajiške udarne brigade.
Iako je imao visoku političku dužnost, Kačo se ni­je mogao otrgnuti od želje da kao borac sa puškom u ruci neposredno učestvuje u borbi, pa je često, i mimo volje svojih drugova u štabu, ulijetao sa borcima u okršaje, učeći mlađe odvažnosti i hrabrosti. Tako je, na primjer, u borbi na Božikovcu u blizini Turbeta, juna 1943. izbacio iz stroja šestoricu neprijateljskih vojnika, a u borbi za oslobođenje Bugojna, koncem avgusta iste godine, sa nekoliko kurira nanio je gubitke i rastjerao grupu ustaša koja je u povlačenju naletjela na štab brigade.
Poginuo je kod sela Građevine u blizini rudnika Jarando, kada su 2. proleterska i 5. krajiška udarna divizija prilazile plahovitom i nabujalom Ibru i vodile nepoštednu borbu sa njemačkim i bugarskim okupatorskim jedinicama, četnicima, nedićevcima i bjelogardejcima.
Za narodnog heroja proglašen je 5. jula 1951. go­dine. Po Svetku Kačaru — Kači jedno banatsko selo u blizini Pančeva dobilo je naziv Kačarevo. Oba ova priz­nanja Svetko Kačar — Kačo je zaista i zaslužio.
Stephen Cook
Stephen Arthur Cook (Buffalo, New York, 1939.) je istaknuti američki računalni znanstvenik.
Cook je formalizirao pojam NP-potpunosti u poznatom papiru iz 1971. "The Complexity of Theorem Proving Procedures", koji je ujedno i sadržavao Cookeov teorem, dokaz da je problem bulovske ispunjivosti NP-potpun. Papir je ostavio neriješenim najveći otvoreni problem teoretskog računarstva - jesu li klase složenosti P i NP istovjetne.
Cook je primio Turingovu nagradu za ovo otkriće. Citat veli: "Za uznapredovanje razumijevanja složenosti računanja na značajan i dubokouman način. Njegov plodonosni papir, The Complexity of Theorem Proving Procedures, predstavljen 1971. na ACM SIGACT simpoziju o teoriji računarstva, je postavio temelje za teoriju NP-potpunosti. Istraživanje granica i prirode problema u NP-potpunoj klasi koje je nakon toga uslijedilo je bila jedna od najaktivnijih i najvažnijih istraživačkih aktivnosti računarstva u posljednjoj dekadi." Stekao je titulu bakalaureata 1961. na Sveučilištu Michigana. Na Sveučilištu Harvard je stekao magisterij 1962. te doktorat 1966. Od 1966. do 1970. je bio priručni profesor na Sveučilištu Kalifornije u Berkeleyu, te je promoviran u status profesora 1975, odnosno sveučilišnog profesora 1985. pri odsjeku za računarstvo i odsjeku za matematiku.
Terra Nova (film, 1932)
Terra Nova, poznat i pod naslovom Nieuw Land je nizozemski crno-bijeli film snimljen 1932. godine u režiji Gerarda Ruttena, poznat kao prvo zvučno (iako ne i prvo prikazano) ostvarenje nizozemske kinematografije. Radnja prikazuje posljedice izgradnje nasipa zahvaljujući kojim je isušen dio morske obale, odnosno sukob starog pomorca sa svojim mlađim kolegama koji se žele prilagoditi novoj situaciji. Terra Nova je bila premijerno prikazana krajem 1932. godine, ali su se ubrzo nakon toga režiser i producent posvađali, pa je povučena iz distribucije. Godinama se smatrala izgubljenom, pa se umjesto toga kao prvi "pravi" nizozemski zvučni film navodio Willem von Oranje prikazan početkom 1934. godine.
San Ventura, Tantoyuca
San Ventura je naselje u Meksiku, u saveznoj državi Veracruz, u opštini Tantoyuca.
Prema proceni iz 2014. godine u naselju je živelo 5 stanovnika. Naselje se nalazi na nadmorskoj visini od 72 m.
Cerro de las Flores, Atlangatepec
Cerro de las Flores je naselje u Meksiku, u saveznoj državi Tlaxcala, u opštini Atlangatepec.
Ci risiamo, vero Provvidenza?
Ci risiamo, vero Provvidenza? je italijansko-špansko-francuska vestern filmska komedija snimljena 1973. godine u režiji Alberta De Martina. Predstavlja nastavak prethodne godine snimljenog filma La vita, a volte, è molto dura, vero Provvidenza? i u njemu Tomas Milian ponavlja naslovnu ulogu ekscentričnog lovca na ucjene. Radnja prikazuje kako pokušava zaraditi milion dolara kako bi mogao osvojiti ruku lijepe grofice (čiji lik tumači Carole André).
Cerro de las Flores, Atlangatepec
Prema proceni iz 2014. godine u naselju je živelo 47 stanovnika. Naselje se nalazi na nadmorskoj visini od 2517 m.
Stazione di Caprigliola-Albiano, Massa e Carrara
Stazione di Caprigliola-Albiano je naselje u Italiji u provinciji Massa e Carrara, u regiji Toscana.
Prema proceni iz 2011. u naselju je živelo 45 stanovnika. Naselje se nalazi na nadmorskoj visini od 38 m.
Solidaridad, Fraccionamiento, Jalostotitlán
Solidaridad, Fraccionamiento je naselje u Meksiku, u saveznoj državi Jalisco, u opštini Jalostotitlán.
Prema proceni iz 2014. godine u naselju je živelo 757 stanovnika. Naselje se nalazi na nadmorskoj visini od 1771 m.
Uniopolis, Ohio
Juniopolis je grad u američkoj saveznoj državi Ohajo.
Demografija
Po popisu iz 2010. godine broj stanovnika je 222, što je 34 (-13,3 %) stanovnika manje nego 2000. godine.
San Isidro, Comondú
Prema proceni iz 2014. godine u naselju je živelo 5 stanovnika. Naselje se nalazi na nadmorskoj visini od 184 m.
Specijalna teorija relativnosti
Specijalna teorija relativnosti je fizička teorija koju je 1905. godine formulisao nemački fizičar Albert Ajnštajn. Te godine je u nemačkom naučnom časopisu Annalen der Physik objavio članak "O elektrodinamici pokretnih tela", u kojem je izložio ideje ove teorije, koja je svojom sadržinom sprovela svojevrsnu revoluciju u svetu fizike.
Galilejev princip relativnosti, formulisan oko tri veka ranije, govorio je o tome da su sva kretanja relativna. Dopunjen postulatom o konstantnosti brzine svetlosti u vakuumu za sve inercijalne posmatrače obrazovao je osnovu jedne velike teorije koja je trebalo da promeni dotadašnje shvatanje sveta. Ova dva postulata uzeta zajedno formirali su celinu koja je se protivila klasičnoj mehanici i uvreženim principima koje dotad niko nije dovodio u pitanje. Ova teorija ima mnoštvo iznenađujućih posledica koje se na prvi pogled čine protivnim "zdravorazumskom" shvatanju i standardnoj percepciji sveta u kojoj su prostor i vreme apsolutne kategorije. Specijalna relativnost odbacuje njutnovska načela o apsolutnom prostoru i vremenu tvrdnjom da prostorni i vremenski intervali između bilo koja dva događaja zavise od stanja kretanja posmatrača, ili da različiti posmatrači različito opažaju prostorne i vremenske intervale istih događaja. S druge strane brzina svetlosti u vakuumu uzeta je kao apsolutna veličina, ista za sve inercijalne referente sisteme, koja se ne može nadmašiti, odnosno koja predstavlja najveću moguću brzinu u prirodi.
Majkelson-Morijev eksperiment
Sa napretkom na polju elektromagnetizma, ostvarenim zahvaljujući Maksvelovim teorijama u želji generalizacije fizike i njenog dovođenja na zajednički okvir, proistekle su izvesne nesuglasice između klasične mehanike i elektromagnetizma. Fizičari su uporno tražili način da ih prevaziđu, uvođenjem teorije o etru, koji bi bio nosilac elektromagnetnih pojava i za koji bi se mogao vezati apsolutni sistem. Krajem XIX veka fizika je bila na prekretnici. Nakon Majkelson-Morijevog eksperimenta iz 1887. godine, kojim je utvrđeno nepostojanje etra, postalo je više nego jasno da je u fizici prisutna velika praznina koju je trebalo nadoknaditi. Pokus je pritom pokazao da je brzina svetlosti konstantna i u svim inercijalnim referentnim sistemima ima istu vrednost, što se protivilo klasičnom shvatanju i zakonu slaganja brzina. Narednih godina fizičari su na različite načine pokušavali da protumače eksperimentom dobijen paradoks.
Lorenc je formulisao principe transformisanja koordinata, poznate kao Lorencove transformacije, koje dokazuju relativističke efekte, ali sam Lorenc nije bio uspešan u njihovom tumačenju. Nezavisno od Lorenca iste transformacije je formulisao i Ficdžerald, pa se ponekad u literaturi sreće i pojam Ficdžerald-Lorencovih transformacija.
Lorencove transformacije
Lorentzove transformacije (po H. A. Lorentzu) su transformacije koordinata. One povezuju koordinate (x, y, z, t) nekog događaja u mirnome sustavu S (x, y, z, t) s pripadajućim koordinatama (x', y', z', t' ) u sustavu S' (x', y', z', t' ) koji se prema sustavu S giba uzduž osi x stalnom brzinom v. Polazeći od toga da svjetlosni signali putuju brzinom c u oba sustava i da se pravocrtna gibanja kao takva iz jednoga vide u drugom sustavu i obratno (x = c∙t i x' = c∙t' ), kao i od načela relativnosti (zamjene uloge sustava S i S' i koordinata u njima), dobivaju se uz odgovarajući algebarski formalizam Lorentzove transformacije u obliku:
gdje se γ uobičajeno naziva Lorentzovim faktorom i vrijedi:
Obratne (inverzne) transformacije dobivaju se zamjenom v s –v u već napisanim odnosima, na primjer:
Posledice Lorencovih transformacija
Neke posledice koje slede iz Lorencovih transformacija su: kontrakcija dužine, dilatacija vremena, promena zakona slaganja brzina, izmena Njutnovih zakona, povećanje mase sa brzinom i ekvivalentnost mase i energije. Ove posledice su neobične sa aspekta nerelativističke fizike i nemoguće im je naći analogiju u nerelativističkoj fizici.
Dilatacija vremena
Neka se sistem od dva ogledala od kojih se naizmenično odbija foton kreće brzinom v u odnosu na sistem koji je u stanju relativnog mirovanja i neka je rastojanje između tih ogledala L. Za posmatrača u pokretnom sistemu vreme koje protekne između dva sudara sa istim ogledalom je: Posmatrač koji se nalazi u stanju relativnog mirovanja smatra da je put koji mora da pređe foton u stvari veći iznosi D. Ovde dolazi do razilaženja relativističke i klasične fizike koje je odlična ilustracija njihove opšte razlike. Prema klasičnom shvatanju isto je vreme za koje foton prelazi taj put, a različita je brzina. Relativistički gledano brzina je ista, a vreme različito.
To bi značilo da ako čovek na svemirskom brodu odleti u kosmos i provede tamo određen broj godina kada se bude vratio na Zemlji će proći više godina nego što je on proveo u kosmosu! Ovaj efekat daje mogućnost perspektive vremenskih putovanja, koja je ipak, pre svega teorijska. Takvo vremensko putovanje je praktično neizvodljivo, jer zahteva veliki utrošak energije, najpre da bi se brod ubrzao do brzine na kojoj se relativistički efekti jasnije projavljuju, a zatim i za zaustavljanje, i slične promene u kretanju. Takođe čovek ne bi mogao dugo da izdrži veliko ubrzanje kakvo bi bilo potrebno za taj poduhvat. U suštini je drugi nedostatak manje važan od prvog, jer se i kretanjem od dve-tri godine pod konstantnim ubrzanjem g (jednakom onom Zemljine teže) postiže sasvim primetna vremenska razlika. Ipak, prvi je dovoljno veliki da onemogući ostvarenje ovakvog projekta.
Kontrakcija dužine
Kontrakciju dužine su postulirali Džordž Ficdžerald (1889) i Hendrik Anton Lorenc (1892) da bi objasnili negativni ishod Majkelson—Morlijevog eksperimenta i da spasli hipotezu o etru. To se smatralo ad hoc hipotezom, jer u to vreme nije bilo dovoljno razloga da se pretpostavi da se međumolekularne sile ponašaju na isti način kao i elektromagnetne. Na kraju je Albert Ajnštajn (1905) bio prvi koji je u potpunosti uklonio ad hoc karakter iz hipoteze kontrakcije, pokazujući da ova kontrakcija ne zahteva kretanje kroz pretpostavljeni etar, već se može objasniti pomoću specijalne relativnosti, koja je promenila naše shvatanje prostora, vremena i simultanosti. Ajnštajnovo gledište dalje je razradio Herman Minkovski, koji je demonstrirao geometrijsku interpretaciju svih relativističkih efekata uvodeći svoj koncept četvorodimenzionalnog prostor-vremena.
Korišćenjem Lorencovih transformacija može se dokazati da je dužina tela u sopstvenom sistemu uvek veća nego u sistemu u odnosu na koji se to telo kreće. U inercijalnom sistemu S' su x_{1}^{'} i x_{2}^{'} krajnje tačke štapa dužine L_{0}^{'} koji se nalazi u stanju relativnog mirovanja. Koristeći Lorencove transformacije može se pisati:
Konačna formula koja povezuje dužine u ova dva referentna sistema glasi:
Ova formula dokazuje da ako se telo kreće u datom inercijalnom refentnom okviru njegova dužina se skraćuje, što se naziva kontrakcijom dužine. Ako čovek stoji pored pruge, a pored njega prođe voz brzinom približnom brzini svetlosti, voz će mu izgledati mnogo kraćim nego za putnika koji je u vozu. Ti efekti projavljuju se tek pri pri brzinama većim od od 0,5c.
Relativnost istovremenosti
mini|desno|Događaji A, B, and C menjaju redosled u zavisnosti od referennog sistema iz kojeg kretanje biva posmatrano
Relativnost istovremenosti je koncept da udaljena istovremenost (zbivanje dva prostorno odvojena događaja u isto vreme) nije apsolutna, već ovisi o referentnom okviru promatrača. Prema specijalnoj teoriji relativiteta, vreme nije apsolutno kao u do tada zastupljenom shvatanju. Događaji koji su sa stanovišta jednog posmatrača istovremeni nisu to i za drugog posmatrača. Događaji čak mogu da promene redosled.
Za ilustraciju da je simultanost relativna koristi se sledeći misaoni eksperiment: Vozilo se kreće brzinom blizu svetlosne. U jednom trenutku nastaje bljesak dva identična svetlosna signala (dva događaja), na prednjem i zadnjem delu vozila, kada je sredina vozila naspram bandere. Svetlost će istovremeno stići do bandere. Posmatrač na sredini vozila, međutim, prvo opaža signal na prednjem kraju pa tek zatim na zadnjem delu voza, jer se kreće ka signalu na prednjem delu vozila. Dakle, iz ovog primera možemo videti da je istovremenost događaja relativna u odnosu na posmatrače.
To vodi do opšteg zaključka: događaji koji su istovremeni u jednom neubrzanom referentnom sistemu nisu istovremeni u drugom, u odnosu na koji se prvi sistem kreće.
Osnovni postulati relativnosti
Prvi postulat je bio prisutan u klasičnoj mehanici, ali nije postojao zajednički sa drugim, pošto su se činili uzajamno protivurečnim. Spajanje ta dva stava koji na prvi pogled izgledaju kao suprostavljeni doprineli su da ova teorija rezultuje nekim po tada zastupljenom shvatanju neverovatnim posledicama, odnosno relativiziranju vremena i prostora.
Prvi postulat je nešto što se svakodnevno može opaziti. Ako dva automobila idu paralelno u istom smeru jednakim brzinama, a pored puta se nalazi čovek u stanju mirovanja, onda će taj čovek reći da se automobili kreću, a on sam miruje, dok će posmatrači iz automobila smatrajući da su u stanju mirovanja reći da se drugi automobil ne kreće, a čovek da. Pri tome su tvrđenja svih posmatrača ravnopravna. Ovaj stav se može drugačije formulisati: Svi zakoni fizike su isti u svim inercijalnim referentnim sistemima.
Drugi postulat iskombinovan sa prvim je bio prilična novina. Bez obzira da li se izvor svetlosti kreće ili miruje, bez obzira na izbor inercijalnog referentnog sistema iz kojeg to kretanje posmatramo — brzina emitovane svetlosti u vakuumu ostaje ista. Ovaj postulat implicira da je brzina svetlosti (c) maksimalna brzina koju fizičko telo može dostići.
Relativistički impuls i energija
Uvođenjem koeficijenta \gamma koji se definše kao:, preko Lorencovih transformacija se dobijaju sledeće formule za impuls i energiju, respektivno:
Pritom je γm relativistička masa. Neki autori koriste oznaku m za relativističku masu, a m0 za masu mirovanja, pa je u tom slučaju pomenuti koeficijent sadržan u m. Ako se sa m označi masa mirovanja onda se između impulsa i energije može uspostaviti sledeća veza:
Zakoni održanja u relativističkoj fizici su nešto izmenjeni u poređenju sa onim u klasičnoj. Zakon održanja impulsa se javlja sa skoro istovetnim oblikom, a jedina razlika je u definiciji impulsa. Zakon održanja impulsa se u relativistici formuliše ovako: Ukupna vrednost impulsa čestica u izolovanom sistemu je konstantna. Zakoni održanja energije i mase ne postoje kao takvi, ali postoje u sjedinjenom obliku, formirajući zakon održanja mase-energije: Ukupna energija izolovanog sistema čestica je konstantna.
Ovaj zakon je zasnovan na prethodnoj formuli. S obzirom da se impuls ne menja u izolovanom sistemu (zakon održanja impulsa), a da je c konstanta, pošto je kombinacija impulsa i energije jednaka broju koji ne menja vrednost, ne menja se ni energija izolovanog sistema. Ovaj princip se može nazivati i zakonom održanja energije, pošto su masa i energija po ovoj teoriji ekvivalentne, ali je ipak uobičajan prvo pomenut naziv.
Relativistička masa
Masa u teoriji specijalnog relativiteta, ima dva značenja:
Masa predmeta u mirovanju je zapravo njutnovska masa, kako bi je izmerio posmatrač koji se kreće zajedno s predmetom. Pod ovakvim okolnostima nepromenjiva masa je jednaka relativističkoj, koja je jednaka ukupnoj energiji sistema podeljenoj sa c2.
Zavisnost mase i brzine se dobija analogijom između relativističke formule za impuls i one iz klasične fizike. Relativistička formula za impuls glasi:
Nerelativistička formula za impuls glasi:
Upoređivanjem ovih formula nalazi se obrazac za relativističku masu:
Drugi Njutnov zakon u teoriji relativiteta
U specijalnoj teoriji relativiteta drugi Njutnov zakon nije oblika. Ipak njegov drugačiji zapis preko impulsa nije izmenjen u odnosu na onaj iz klasične fizike:
gde je p impuls definisan kao i "m" masa mirovanja. Odatle se sila računa na sledeći način:
Što, imajući u vidu relaciju, može biti zapisano ovako: Razlaganjem ubrzanja na horizontalnu i vertikalnu komponentu:
U literaturi se ponekad govori o, γ3m kao longitudinalnoj masi', i γm kao transverzalnoj.
Ekvivalentnost mase i energije
thumb|desno|Kip [[Albert Einstein|Einsteinove formule E = mc² na Šetnji ideja, Njemačka]]
U klasičnoj mehanici, telo koje je u stanju relativnog mirovanja i nema potencijalnu energiju ima ukupnu energiju jednaku nuli. Po Ajnštajnovoj teoriji, telo poseduje energiju samim tim što postoji, a ta energija je energija mirovanja. Ukupna energija tela (bez potencijalne) data je formulom E = γm0c2 što, kada se razvije u red daje:
Za brzine mnogo manje od brzine svetlosti, s obzirom na malu vrednost člana v/c jednakost prelazi u:
što je klasičan obrazac za kinetičku energiju uvećan za energiju mirovanja. Otuda se dobija obrazac za energiju mirovanja: E_0 = mc^2
Ova formula se tumači kao dokaz ekvivalentnosti mase i energije. Njena tačnost praktično je dokazana u nuklearnoj fizici, gde se koristi u objašnjavanju nekih nuklearnih reakcija. U toku procesa kao što je to fisija ili fuzija dolazi do promene mase mirovanja jezgra atoma, usled čega se oslobađa odgovarajuća energija. Formula je takođe značajna za određivanje mase fotona, koji nema masu mirovanja, ali može imati masu jer ima energiju (pošto su to dva ekvivalentna pojma).
Posledice
Neposredno po objavljivanju ove, tada neobične teorije, Ajnštajn je bio izložen burnim kritikama naučne javnosti. No, on nije odustajao, koristeći razne misaone eksperimente kako bi preneo svoje ideje. Vremenom je teorija postala prihvaćena i Ajnštajn je stekao odgovarajuće priznanje u tadašnjem naučnom svetu.
Prostor-vreme Minkovskog
Tri godine nakon Ajnštajnovog objavljivanja teorije, Herman Minkovski uvodi matematički model četvorodimenzionalnog prostorno-vremenskog kontinuuma, zasnovan na principima relativnosti.
U teoriji relativiteta, pojmovi prostora i vremena dobijaju potpuno novo okrilje i bivaju modifikovani poprimajući oblik četvorodimenzionalnog kontinuuma koji obuhvata prostor i vreme spajajući ih u neraskidivu celinu. Ta celina se naziva prostrorno-vremenski kontinuum Minkovskog i služi boljem geometrijskom opisivanju četvorodimenzionalnog sveta. Pritom su tri koordinate prostorne, poput Euklidovih, a četvrta predstavlja vreme koje uključuje brzinu svetlosti kao svoj množilac, kako bi sve četiri koordinatne ose ovog kontiuuma primile istu dimenziju. Matematički se mogu uspostaviti sledeće relacije: U fizičkom smislu prostorno-vremenski kontinuum predstavlja skup svih mogućih događaja određenih sa četiri pomenute koordinate. Grafik kretanja čestice u ovom kontinuumu naziva se svetska linija. Svetske linije koje odgovaraju brzini svetlosti određuju konačni konačni konusni oblik. Događaji koji odgovaraju tačkama smeštenim u unutrašnjosti konusa iznad x-ose formiraju apsolutnu budućnost, oni ispod x-ose, a u unutrašnjosti konusa apsolutnu prošlost, dok oni van konusa apsolutnu sadašnjost.
Opšta relativnost
1915. godine Ajnštajn poopštava svoju teoriju, dovodeći pod njen okvir i neinercijalne referentne sisteme. Ova teorija, poznata kao opšta teorija relativnosti predstavlja generalizaciju posebne relativnosti, koja ubrzo u astronomskim osmatranjima pronalazi svoj praktični dokaz. Do danas su eksperimentalno dokazani brojni relativistički efekti, od konstantnosti brzine svetlosti u vakuumu za inercijalne posmatrače do dilatacije vremena, izmerene uz pomoć vrlo preciznih časovnika. Postulat vezan za svetlost je višestruko potvrđen u praksi. Sovjetski naučnici A.M. Bonč Bruevič i V.A. Molčanov su 1956. godine posmatrajući prostiranje Sunčevih zraka uspeli da pokažu tačnost tog tvrđenja. Osam godina kasnije to je pošlo za rukom i T. Aljvergeru i njegovim saradnicima koji su to učinili proučavanjem π°-mezona.
Odnos sa kvantnom mehanikom
Izvesno neslaganje opšte teorije relativnosti sa kvantnom mehanikom navodi na pomisao da je moguće postojanje savršenije teorije, koja bi i relativnost i kvantnu mehaniku obuhvatila kao svoj deo. Teorija struna je jedna od takvih teorija koje teže da ujedine relativističku fiziku sa kvantnom, pri čemu je matematički prilično dobro argumentovana, ali još uvek nije do kraja oblikovana. U modernoj fizici se u smislu ujedinjenja ove dve teorije ističe kvanta teorija polja i kvantna elektrodinamika. Sasvim je moguće da će se ispostaviti da je specijalna teorija relativnosti granični slučaj neke još opštije specijalne teorije, koja bi sadašnju obuhvatila kao graničan slučaj. Važno je napomenuti da se neslaganje između kvantne mehanike i relativnosti odnosi na opštu relativnost, dok je specijalna teorija relativnosti sasvim u skladu sa kvantnom mehanikom, čak je u mogućnosti da je dopuni, pošto neki kvantni efekti, poput spina, imaju objašnjenje baš u njoj. Ipak kvantna mehanika je nezavisna od teorije relativnosti, tj. mogla bi se izvesti i iz klasične fizike.
Paradoksi
Misaoni eksperimenti su poslužili kao potvrda relativnosti, ali su bili korišćeni i u pokušajima da se ista opovrgne. U tom smislu nastao je čitav niz paradoksa kojima su naučnici želeli da pokažu neispravnost ove teorije. Najpoznatji od tih paradoksa je svakako paradoks blizanaca. On se sastoji u tome da jedan (A) od dva blizanca odlazi na svemirsko putovanje gde putuje brzinom bliskom brzine svetlosti u vakuumu. Pošto je taj blizanac A pokretan dolazi do vremenske dilatacije i kada se bude vratio na Zemlju biće mlađi od svog brata blizanca B. Međutim imajući u vidu princip relativnosti moglo bi se tvrditi da je blizanac B bio u stvari taj koji se kreće, a A koji je mirovao, pa bi tad blizanac B bio mlađi od starijeg A. Paradoks se objašnjava činjenicom da posebna teorija relativnosti obuhvata samo inercijalne refentne sisteme, ne i neinercijalne. Stoga će blizanac A biti mlađi od B pri povratku.
Der Zigeunerbaron (film, 1962)
Der Zigeunerbaron je zapadnonjemačko-francuski igrani film snimljen 1962. godine u režiji Kurta Wilhelma. Predstavlja adaptaciju istoimene operete Johanna Straussa Mlađeg. Radnja se odvija krajem 18. vijeka u okolici Temišvara i prikazuje kako osramoćeni mađarski plemić (čiji lik tumači Carlos Thompson) pokušava povratiti porodično blago, a zbog čega se udružuje sa lokalnim Ciganima. Der Ziguenerbaron je sniman na lokacijama u okolici Beograda. Nije dočekan sa dobrim kritikama.
Specijalna teorija relativnosti
Paradoksi
To je samo jedan u nizu paradoksa o relativitetu, koji su bili formulisani kako bi ista bila osporena. Prilično su poznati Belov i Ernfestov paradoks.
Return to Peyton Place (film)
Return to Peyton Place je američki igrani film snimljen 1961. godine u režiji Joséa Ferrera. Predstavlja nastavak popularne melodrame Peyton Place iz 1957. godine, odnosno ekranizaciju istoimenog romana Grace Metalious iz 1959. godine. Protagonistica, čiji lik tumači Carol Lynley, je Allison McKenzie, djevojka iz gradića Peyton u Massachusettsu koja postaje uspješna književnica. Radnja prikazuje probleme koji nastanu kada njena majka Constance (koju tumači Eleanor Parker) započne vezu sa njenim oženjenim izdavačem (koga tumači Jeff Chandler).
Specijalna teorija relativnosti
Paradoksi
Bez obzira što su brojni pokušaji njenog osporavanja, oni su dosad svi bili neuspešni, što, zajedno sa činjenicom da je teorija eksperimentalno potvrđena i da se uspešno primenjuje u praksi čini da ova teorija zadrži svoj dominantan položaj u odnosu na klasičnu, nerelativističku fiziku.
Return to Peyton Place (film)
Iako je prethodni film postigao izuzetan komercijalni uspjeh, producent Jerry Wald nije mogao dobiti njegov visoki budžet, najviše zahvaljujući tome što je studio 20th Century Fox zapao u strahovite financijske probleme vezane uz historijski spektakl Cleopatra. Zbog nije mogao angažirati zvijezde sa tzv. hollywoodske A-liste poput Lane Turner u ulozi Constance, te se morao osloniti na druge, niže rangirane i slabije poznate glumce koji su zahtijevali niže honorare. Iako ga je dio kritike zbog toga smatrao inferiornim, isto kao i režiju Joséa Ferrera, Return to Peyton Place je postigao komercijalno uspjeh, mada izrazito manji u odnosu na prethodni film. Mlada glumica Tuesday Weld, koja se pojavljuje u ulozi Allisonine najbolje prijateljice, je pak ostavila dobar dojam, a što joj omogućilo da postane jedna od hollywoodskih zvijezda 1960-ih.
Film je 1964. godine dobio nastavak u TV-seriji Peyton Place koja se prikazivala tokom sljedećih pet godina, postavši jedno od najuspješnijih ostvarenja tadašnje američke TV-industrije.
Slovenski jezik
Slovenski ili slovenački (slov. slovenski [slɔˈʋèːnski] ili slovenščina [slɔˈʋèːnʃt͡ʃina]), materinski jezik oko 2.000.000 Slovenaca u Republici Sloveniji, gdje je službeni jezik, te pripadnika slovenske manjine u Austriji (oko 60 000 u Koruškoj i Štajerskoj), Italiji (oko 100 000 u Beneškoj Sloveniji, Reziji, Trstu i Gorici), Hrvatskoj (11800-13100) i Mađarskoj (2 700). Broj slovenskih emigranata u Americi, Zapadnoj Europi i Australiji procjenjuje se na oko 400.000.
Najstariji su pisani spomenici koji pokazuju tipične slovenske jezične crte "Brižinski spomenici" pisani latinicom oko 1000. godine. Na njihovu se temelju nije razvila nikakva srednjovjekovna slovenska pismenost, tako da tek od polovice 16. stoljeća i vremena reformacije možemo govoriti o izgradnji slovenskoga književnog jezika. Taj je jezik izgrađen većim dijelom na donjokranjskim i tek manjim dijelom na gornjokranjskim govorima. Njegov je začetnik Primož Trubar koji je 1550. tiskao "Katekizam" i "Abecedarij", 1557. - 1560. preveo "Novi zavjet" te 1564. izdao slovenski crkveni red "Cerkovna ordninga". Prvu je slovensku gramatiku "Arcticae horulae" 1584. napisao Adam Bohorič, a prvi rječnik (njemačko-latinsko-slovensko-talijanski) 1592. Jeronim Megiser.
Protureformacija je zaustavila ta nastojanja, tako da se tek potkraj 18. stoljeća ponovno pojavljuju pokušaji utemeljenja slovenskoga književnog jezika. Između 1784. i 1802. prevedena je na slovenski katolička Biblija, a 1768. pojavljuje se i "Kranjska gramatika" (Crainerischen Grammatik) Marka Pohlina. Veliku je važnost za utemeljenje književnog jezika imala i "Grammatik der Slavischen Sprache in Krain, Kaernten und Steyermark" Jerneja Kopitara iz 1808. godine. Jezična je norma definitivno uspostavljena tek u četrdesetim godinama 19. stoljeća nakon dugotrajnih rasprava. Važnu je ulogu u izgradnji slovenskoga književnog jezika imao i Valentin Vodnik.
Izražajne su se mogućnosti novoga književnog jezika u punom sjaju pokazale u književnosti. France Prešeren začetnik je slovenske poezije, a proznu su književnost utemeljili Fran Levstik i Ivan Cankar. Do kraja je konstituiranje slovenskog jezika u 19. stoljeću dovedeno pojavom dvosveščanoga slovensko-njemačkog rječnika Maksa Pleteršeka (1894./1895.) i pravopisom Frana Levca (1899.). Danas je slovenski standardni jezik stabilan, dobro opisan i istražen. Među obiljem publikacija o njemu valja istaknuti petosveščani "Slovar slovenskega knjižnega jezika" (1970. - 1991.) Slovenske akademije znanosti i umetnosti, "Etimološki slovar slovenskega jezika" France Bezlaja (1976. - 1995.) te posljednji "Slovenski pravopis" iz 2001.
Wolferschwenda
Volferšvenda je opština u njemačkoj saveznoj državi Tiringija. Jedno je od 50 opštinskih središta okruga Kifhojzer. Prema procjeni iz 2010. u opštini je živjelo 145 stanovnika. Posjeduje regionalnu šifru (AGS) 16065082.
Geografski i demografski podaci
mini|levo|250px|Položaj opštine u okrugu Kifhojzer Volferšvenda se nalazi u saveznoj državi Tiringija u okrugu Kifhojzer. Opština se nalazi na nadmorskoj visini od 275 metara. Površina opštine iznosi 4,2 km². U samom mjestu je, prema procjeni iz 2010. godine, živjelo 145 stanovnika. Prosječna gustina stanovništva iznosi 34 stanovnika/km².
Marijan Šunjić (biskup)
Život
Fra Marijan Šunjić rođen je u osmanskoj Bosni 7. januara 1798. u katoličkoj obitelji. Na krštenju je dobio ime Ivo Šunjić. Kod roditelja Mije i Mande, koji su kasnije, 1814., umrli od kuge, je stekao "osnove pismenosti", a školovanje je nastavio kod franjevaca u Gučoj Gori i Fojnici. Novicijat je proveo u Fojnici (1813–1814), a potom nastavio sa studijem filozofije i teologije u Zagrebu i Mohaču (1814–1821). Nakon toga je od 1821. do 1824. pohađao studij orijentalnih jezika – arapskog, turskog i perzijskog – u Zagrebu i Beču. Osam mjeseci proveo je kod čuvenog poliglota kardinala Mezzofantija u Bologni, gdje je produbljivao i proširivao svoje znanje jezikâ. Šunjić je tako postao glasovit po poznavanju brojnih jezika, među kojima i orijentalnih. On je, naime, osim spomenutih, poznavao također talijanski, njemački i francuski, zatim klasične jezike latinski i grčki, te više slavenskih jezika. Po svojoj izobrazbi, širini pogleda, po svojoj znanstvenoj i kulturnoj djelatnosti, jedan je od najistaknutijih likova Franjevačke provincije Bosne Srebrene, ne samo u svome vremenu.
Osmanske su ga vlasti dvaput zatvarale (1827. i 1834.), prijetila su mu i vješala, jer se borio za prava katolika i Provincije Bosne Srebrene. U vrijeme kada je Franjevačka provincija Bosna Srebrena bila u sukobu s biskupom Rafom Barišićem bio je, s više uglednih franjevaca, 1843. osuđen na izgon u Italiju, ali ta odluka zbog promijenjenih okolnosti nije izvršena. Boreći se za prava provincije u tom dugotrajnom sukobu s biskupom dva je puta išao u Rim (1834. i 1840.) te u Carigrad u izaslanstvu s još nekoliko franjevaca (1846). Godine 1851. obratio se molbom austrijskom caru Franji Josipu I da poduzme konkretne korake kako bi se teški položaj katolika i franjevaca u Bosni poboljšao.
Zalagao se za podizanje novih crkava i samostana i za otvaranje pučkih škola. Svojim okružnicama, koje su narodu čitane u crkvama, radio je na iskorjenjivanju uvriježenih mana u životu katolika. Prvi je u Bosni zagovarao osnivanje apstinentskih društava. Bio je "srce i duša svakome plemenitom gibanju i nastojanju", kako je to za njega rekao pisac i kulturni radnik Tugomir Alaupović. Papa Pio IX ga je u oktobru 1854. godine imenovao naslovnim biskupom panadenskim i apostolskim vikarom u Bosni. Tu je službu obnašao sve do smrti.
Karakteristično je za Šunjića da je bio "dobar fratar, gorljiv svećenik i uzoran biskup". Bio je to čovjek visoke naobrazbe, dobar poznavatelj klasičnih, europskih i istočnih jezika. U razgovoru s papom, biskupima, svećenicima, carem, sultanom, vezirom, begovima i rajom uvijek je otmjen i dostojanstven, blag i ugodan, jednostavan i ponizan. Za njega je Strossmayer rekao da je bio "najveći i najslavniji muž, koga je Bosna u novije doba imala".
Umro je u Beču 28. septembra 1860. Pokopan je u samostanskoj crkvi u Gučoj Gori 21. oktobra iste godine. Na sprovodu se "preko pet tisuća ljudi, katolika i muslimana, oprostilo od mrtvoga fra Marijana Šunjića". Njegova pisana ostavština izgorjela je zajedno s gučogorskim samostanom 1945. za čiju je gradnju veoma zaslužan. Na nadgrobnoj spomen ploči je napisano da je "kruna i ponos braće redovnika, cijelog roda neuvela dika".
Književni i znanstveni rad
Šunjić je poznat i po svome spisateljskom radu. Pisao je pjesme, bavio se teorijskim pitanjima jezika, a također je radio na poboljšanju školskih prilika radi širenja prosvjete u narodu. Zanimao se za narodno stvaralaštvo, zbog čega je marljivo radio na zapisivanju usmenog pučkog pjesništva. Neke od tih pjesama objavljene su u Bosanskom prijatelju, a najveći dio poslije smrti u izdanju Zbora "Jukić". U Rodoslovnoj slovjenkinji vili (objavljenoj u Bosanskom prijatelju br. IV) u 12 pjesama piše jugoslavensku povijest 19. stoljeća, a u Prigovoru dviuh vilah Slavjanke i Njemkinje proriče budućnost slavenstva na ruševinama nijemstva. U neobjavljenoj pjesmi Gospodinu Gaju i ostalim vernim prijateljim naroda slavjanskoga pretresa onodobnu slavensku politiku u svjetlu politike ilirskog pokreta. S fra Martinom Nedićem opjevao je ''Pokret godine 1848. i 1849''. Napisao je i gramatiku turskog jezika. Šunjićeva je rukopisna ostavština izgorjela u gučogorskom samostanu 1945. godine.
Svoje najvažnije djelo, pokušaj rješavanja univerzalnog fonetskog pisma, napisao je na latinskom jeziku i objavio ga pod naslovom: De ratione depingendi rite quaslibet voces articulares seu de vera orthographia cum necessariis elementis alphabeti universalis (Viennae, 1853.). Na latinskom je napisao i životopis biskupa fra Augustina Miletića: De vita illustris viri Augustini Milletichii episcopi olim dauliensis, et vicarii apostolici in Bosnia (Rim, 1835.). Jednu svoju pjesmu spjevao je na latinskom u počast austrijskoga cara: Augusto Austriae imperatori, regique apostolico Francisco primo, et nobili Panoniae genti a provincia Bosnae Argentinae grati testificato exhibita xenii adinstar recurre anno Domini MDCCCXXXIV (Budim, 1833).
Meningitis
Meningitis je upala zaštitnih ovojnica koje obavijaju mozak i leđnu moždinu, a koje poznajemo i kao moždane ovojnice. Upalu mogu prouzročiti infekcije virusima, bakterijama ili drugim mikroorganizmima, rjeđe i lijekovima. Meningitis je bolest koja može ugroziti život, jer je upala u blizini mozga i leđne moždine pa se stoga to stanje smatra hitnim slučajem.
Najčešći simptomi meningitisa su glavobolja i ukočenost vrata koji su povezani s groznicom, smetenošću ili promijenjenim stanjem svijesti, povraćanjem te preosjetljivosti na svjetlost (fotofobija) i glasne zvukove (fonofobija). Djeca često pokazuju samo nespicifične simptome kao što su razdražljivost i mamurluk. Ukoliko se pojavi i osip može se raditi o posebnom uzroku meningitisa. Meningitis uzrokovan meningokoknom bakterijom može, na primjer, pratiti karakterističan osip.
Punkcija likvora dijagnosticira ili isključuje meningitis. Igla se ubode u kanal kralježnice kako bi se izvukao uzorak cerebrospinalne tekućine (CSF), koja okružuje mozak i leđnu moždinu. Cerebrospinalna tekućina se ispituje u laboratoriju. Prvi korak u liječenju akutnog meningitisa je neposredna primjena antibiotika i, ponekad, antivirusnih lijekova. Kortikosteroidi se također mogu primijeniti kako bi se izbjeglo širenje upale. Meningitis može dovesti do ozbiljnih dugotrajnih posljedica kao što su gluhoća, epilepsija, hidrocefalus i smanjene umne sposobnosti. To se ponajprije dešava, ako se bolest odmah ne liječi. Neki oblici meningitisa (posebno onih povezanih s meningokokom, hemophilusom influenzae tipa B, pneumokokom ili virusom zaušnjaka, infekcijama mogu se spriječiti imunizacijom.
Klinička slika
mini|250px|Ukočenost vrata, epidemija meningitisa u Texasu 1911.–1912. godine Najčešći znak bolesti u odraslih je jaka glavobolja, koja se javlja u gotovo 90 % slučajeva bakterijskog meningitisa, a praćena je krutošću vrata (krutost se iskazuje kao nemogućnost da vrat nagnemo naprijed zbog povećanog mišićnog tonusa i ukočenosti). Klasična trijada dijagnostičnih pokazatelja je ukočenost vrata, nenadana visoka groznica i promijenjeno stanje svijesti. Ipak, sva tri znaka se pojavljuju u samo 44–46 % slučajeva bakterijskog meningitisa. Ne postoji li niti jedan od ta tri simptoma, vrlo je mala vjerojatnost da se radi o meningitisu. Drugi znaci koji se obično povezuju s meningitisom uključuju preosjetljivost na jasnu svjetlost fotofobija i fonofobiju (osjetljivost na jake zvukove). Mala djeca obično ne pokazuju gore spomenute simptome, već mogu samo biti razdražljivi i mogu imati loš izgled. Pri djeci do šest mjeseci može se ispupčiti fontanela (mekana točka na dječjoj glavici). Drugi znaci koji razlikuju meningitis od drugih manje opasnih bolesti kod male djece su bolovi u nogama, hladni udovi i donekle nenormalna boja kože.
Ukočenost vrata se javlja u 70 % slučajeva bakterijskog meningitisa kod odraslih. Drugi znaci upale moždane ovojnice uključuju prisutnost Kernigovog znaka ili Brudzińskijevog znaka. Kernigov je znak potvrđen kod osobe u ležećem položaju i koja ima savinute noge tako da kuk i koljeno tvore kut od 90 stupnjeva. Pokazuje li osoba siguran Kernigov znak, tada postupno pojačavanje boli smanjuje mogućnost pasivnog istezanja koljena. Siguran Brudzinskijev znak se javlja kada slučajno pognuti vrat izazove nevoljnu fleksiju koljena i kuka. Iako se i Kerningov i Brudzinskijev znak normalno ispituju da bi se dijagnosticirao meningitis, osjetljivost tih testova je ograničen. Ipak, oba imaju vrlo dobru specifičnost pri dijagnosticiranju: to su znaci koji se rijetko javljaju kod drugih bolesti. Drugi test, poznat pod nazivom jolt accentuation maneuver pomaže da se kod osoba koje imaju groznicu i glavobolju odredi radi li se o meningitisu. Od pacijenta se zahtijeva da brzo vrti glavom - ukoliko ti pokreti ne pojačavaju glavobolju, vjerojatno se ne radi o meningitisu.
Meningitis kojeg je prouzročila bakterija Neisseria meningitidis (poznati kao "meningokokni meningitis") može se razlikovati od meningitisa drugih uzročnika po petehijalnem osipu, koji se vrlo brzo širi i koji može prethoditi drugim simptomima. Taj se osip sastoji od brojnih, malih, nepravilnih ljubičastih ili crvenih mrlja (“petehija”) po tijelu, nogama, sluznicama, spojnici oka i (povremeno) na dlanovima i stopalima. Osip uglavnom ne izbijeli; crvenilo ne nestane kad se na osip pritisne prstom ili čašom. Iako se osip ne mora pojaviti kod meningokoknog meningitisa, ipak je relativno specifičan za to oboljenje; povremeno se može javiti kod meningitisa uzrokovanih drugim bakterijama. Drugi način određivanja uzroka bolesti mogu biti mrlje na koži izazvane bolešću ruku, stopala i ustiju i genitalni herpes. Jedno i drugo je povezano s različitim oblicima virusnog meningitisa.
Rane (prve) komplikacije
mini|250px|Charlotte Cleverley-Bisman je oboljela od teškog menigokoknog meningitisa kao malo dijete; u njenon slučaju, petekijalni osip je uznapredovao u gangrenu što je zahtijevalo amputaciju svih udova. Preživjela je bolest i postala dijete s naslovne strane u kampanji cijepljenja protiv meningitisa na Novom Zelandu. Dodatne se komplikacije mogu javiti u ranom stadiju bolesti i mogu zahtijevati specifično liječenje, a ponekad ukazuju i na vrlo teško oboljenje ili na još gore prognoze. Zaraza može izazvati sepsu, sindrom sistemske upalne reakcije pad krvnog tlaka, ubrzani rad srca, visoku ili nenormalno nisku temperaturu i ubrzano disanje. Vrlo nizak krvni tlak se može javiti u ranoj fazi bolesti, naročito, mada ne isključivo, kod meningokoknog meningitisa; to stanje može dovesti do nedovoljnog dotoka krvi u druge organe. Raspršena intravaskularna koagulacija, pretjerana aktivacija ugrušavanja krvi može opstruirati protok krvi u organe i, paradoksalno, povećati opasnost od iskrvavljenja. Gangrena udova se može pojaviti u menigokoknoj bolesti. Teške menigokokne i pneumokokne zaraze mogu prouzročiti krvarenje u nadbubrežnoj žlijezdi i dovesti do Waterhouse-Friderichsenovog sindroma, koji je obično fatalan.
Upala moždanih ovojnica može dovesti do oštećenja moždanih živaca, živaca koji izlaze iz moždanog debla i koji opskrbljuju glavu i područje vrata te koji, pored ostalog, upravljaju pokretanjem očiju, mišića lica i sluhom. Vizualni simptomi i gubitak sluha mogu ustrajati i nakon prestanka bolesti. Upala mozga (encefalitis) ili njegovih krvnih žila (moždani vaskulitis), isto tako kao i nastanak krvnih ugrušaka u venama (cerebralna venska tromboza), može dovesti do malaksalosti, gubitka osjetljivosti, ili nenormalnog funkcioniranja dijela tijela kojim pogođeni dio mozga upravlja.1
Uzroci
Meningitis je tipično uzrokovan infekcijom mikororganizmima. U većini slučajeva uzročnici su virusi, a sljedeći po redoslijedu su bakterije, gljivice i praživotinje. Meningitis mogu uzrokovati i razni neinfekciozni čimbenici. Slučajevi meningitisa, kod kojih nije bilo moguće dokazati bakterijsku infekciju nazivaju se aseptičnim meningitisom. Ovaj oblik meningitisa je obično uzrokovan virusima, ali može biti uzrokovan i bakterijskom infekcijom, koja je djelomice izliječena, pa se u moždanim ovojnicama bakterije više ne nalaze, ili patogenima koji inficiraju prostore uz moždane ovojnice (pr. sinusitis). Aseptični meningitis može biti posljedica endokarditisa, infekcije srčanih zalistaka, s kojih se u krv otkidaju male nakupine bakterija. Aseptični meningitis može nastati i zbog infekcije spirohetama, vrstom bakterija u koje spada Treponema pallidum (uzročnik sifilisa) i Borrelia burgdorferi (uzročnik Lymeske bolesti). Meningitis se može razviti u sklopu malarije (infekcija mozga malarijom) ili infekcije amebama, kao što je Naegleria fowleri, a do zaraze kojom dolazi u slatkim vodama (amebni meningitis).
Bakterijski meningitis
Vrste bakterija koje uzrokuju meningitis se razlikuju s obzirom na dobne skupine.
Recidivirajući bakterijski meningitis može biti posljedica trajnih anatomskih oštećenja, kako urođenih, tako i stečenih, ili poremećaja imunosnog sustava. Anatomska oštećenja dovode do povezanosti okoliša i živčanog sustava. Najčešći uzrok recidivirajućeg meningitisa je prijelom lubanje, osobito u području baze, ili kada prijelomna pukotina zahvaća ili se širi prema sinusima i petroznom dijelu sljepoočne kosti. Oko 59 % slučajeva recidivirajućeg meningitisa nastaje zbog anatomskih poremećaja, 36 % zbog imunodeficijencija (poput nedostatnosti komplementa, koje stvaraju sklonost osobito recidivirajućem meningokoknom meningitisu), a 5 % zbog dugotrajnih infekcija u područjima neposredno uz moždane ovojnice.
Virusni
Virusi koji uzrokuju meningitis su enterovirusi, Herpes simplex virus tip 2 (rjeđe tip 1), Varicella zoster virus (uzročnik vodenih kozica i herpes zostera), virus mumpsa, HIV, i LCMV.