cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Religija u antičkom Rimu
Pregled
Auguri su tumačili volju bogova i nadgledali obeležavanje granica kao odraz univerzalnog poretka, dajući tako sankciju rimskom ekspanzionizmu i stranim ratovima kao delu božanske sudbine. Rimski trijumf u svojoj je srži bio religijska procesija u kojoj je pobednički vojskovođa iskazivao svoju pobožnost i svoju spremnost da služi javnom dobru tako što bi deo svog plena posvetio bogovima, posebno Jupiteru, koji je oličavao pravednu vlast. Kao rezultat punskih ratova (264–146. pre n.e.), kada je Rim vodio borbu za prevlast u zapadnom Sredozemlju, magistrati su izgradili mnoge nove hramove ispunjujući tako zavete koji su dali nekom božanstvu za osiguranje vojnog uspeha.
Kako su Rimljani širili svoju vlast širom mediteranskog sveta, njihova opšta politika bila je da apsorbuju božanstva i kultove drugih naroda umesto da ih pokušaju iskoreniti, pošto su verovali da očuvanje tradicije unapređuje društvenu stabilnost. Naime, Rim je uključivao različite narode u svoj društveni poredak i tako što je podržavao njihovo religijsko nasleđe i podizao hramove lokalnim božanstvima stavljajući njihovu teologiju u okvir hijerarhije rimske religije. Natpisi širom Carstva beleže uporedo obožavanje lokalnih i rimskih božanstava, uključujući i posvete koje su Rimljani ostavljali lokalnim božanstvima.
thumb|left|[[Kibela sedi na prestolu, s lavom, rogom izobolja i muralnom krunom. Rimski mermer, oko 50. g. n.e. (Getty Museum)]]
Do vrhunca Carstva, brojna strana božanstva bila su poštovana u Rimu, a njihov se kult širio čak i u najudaljenijim provincijama, među kojima su Kibela, Izida, Epona i bogovi solarnog monizma kao što su Mitra i Nepobedivo Sunce (Sol Invictus), pronađeni čak na severu rimske Britanije. Strane religije sve su više privlačile poklonike među Rimljanima, od kojih je sve veći broj vodio poreklo iz drugih krajeva Carstva. Uvezene misterijske religije, koje su posvećenicima nudile spasenje u zagrobnom životu, bile su stvar ličnog izbora pojedinca i praktikovane su paralelno s vršenjem porodičnih obreda i učešćem u javnoj religiji. Međutim, misterije su uključivale isključive zakletve i tajnost, uslove na koje su konzervativni Rimljani gledali sa sumnjom kao na odlike neke "magijske", zavereničke (coniuratio) ili subverzivne aktivnosti. Bilo je sporadičnih i ponekad brutalnih pokušaja da se potisnu religiozni ljudi za koje se činilo da ugrožavaju tradicionalni moral i jedinstvo, kao što je to slučaj sa naporima senata da ograniči Bakhanalije 186. g. pre n.e. Pošto Rimljani nikada nisu bili obavezni da neguju samo jednog boga ili samo jedan kult, verska tolerancija nije bila problem u smislu u kojem je to problem u monoteističkim sistemima. Monoteistička strogost judaizma predstavljala je poteškoće za rimsku politiku, što je ponekad rezultiralo kompromisom i dodeljivanjem posebnih izuzeća, ali je ponekad dovodilo i do nerešivog sukoba. Na primer, verski sporovi doprineli su izbijanju Prvog jevrejsko-rimskog rata i pobune Bar Kokhba.
Nakon raspada Republike, državna se religija prilagodila da podrži novi carski poredak. Avgust, prvi rimski car, opravdao je zavođenje vlasti jednog čoveka širokim programom verskog preporoda i reformi. Javne zakletve koje su ranije davane za sigurnost Republike sada su bile usmerene na dobrobit cara. Takozvano "obožavanje cara" proširilo je u velikim razmerama tradicionalno rimsko poštovanje mrtvih predaka i genija, božanskog čuvara svakog pojedinca. Carski kult postao je jedan od glavnih načina na koji je Rim propagirao svoje prisustvo u provincijama i negovao zajednički kulturni identitet i lojalnost širom Carstva. Odbacivanje državne religije bilo je ravno izdaji. Ovo je bio kontekst za sukob Rima sa hrišćanstvom, koje su Rimljani smatrali čas oblikom ateizma čas novim sujeverjem, dok su hrišćani rimsku religiju smatrali paganstvom. Na kraju, rimski politeizam okončan je usvajanjem hrišćanstva kao zvanične religije carstva.
Osnivački mitovi i božanska sudbina
thumb|upright=1.5|[[Reljef (skulptura)|reljef sa žrtvenika Veneri i Marsu koji predstavlja vučicu kako doji Romula i Rema, dok bogovi predstavljaju topografiju Rima kao što su Tibar i Palatin]]
Rimska mitološka tradicija posebno je bogata istorijskim mitovima, ili legendama, o osnivanju i usponu grada. Ovi narativi fokusiraju se na ljudske aktere, sa samo povremenom intervencijom božanstava, ali sa prožimajućim osećajem božanski uređene sudbine. U najranijem periodu Rima, istoriju i mit teško je razlikovati.
Romul i Rem povratili su presto svog dede i krenuli da grade novi grad, savetujući se sa bogovima kroz auspicije, karakterističnu religijsku rimsku instituciju koja je prikazana kao da postoji od najranijih vremena. Braća se svađaju dok grade gradske zidine, pa Romul ubija Rema, što se ponekad smatra žrtvovanjem. Bratoubistvo je tako postalo sastavni deo mita o osnivanju Rima.
Romul je bio zaslužan za nekoliko verskih institucija. Osnovao je festival Consualia i pozivao susedne Sabinjane da im prisustvuju; tom su prilikom Romulovi ljudi silovali Sabinjanke, što je dodatno ugradilo i nasilje i kulturnu asimilaciju u mit o poreklu Rima. Kao uspešan vojskovođa, Romul je takođe navodno osnovao prvi hram u Rimu, posvećen Jupiteru Feretriju i izneo najbolji ratni plen (spolia opima) na proslavi prvog rimskog trijumfa. Pošteđen smrti smrtnika, Romul je misteriozno uznesen i proglašen za božanstvo.
thumb|left|Penai podstiču Eneju da nastavi svoj put ka osnivanju Rima (ilustracija iz 4. veka n.e.)
Njegov sabinski naslednik Numa Pompilije bio je pobožan i miroljubiv, i zaslužan je za osnivanje brojnih političkih i verskih ustanova, među kojima su prvi rimski kalendar, svešteničke skupine Salijevaca i flamina te Vestalki, kultovi Jupitera, Marsa i Kvirina, kao i Janusov hram, čija su vrata bila otvorena u vreme rata, ali su u Numino vreme ostala zatvorena. Posle Numine smrti, vrata Janusovog hrama navodno su ostala otvorena sve do Avgustove vladavine.
Svaki od legendarnih ili polulegendarnih kraljeva Rima bio je povezan sa jednom ili više verskih ustanova koje su bile poznate u kasnijoj Republici. Tul Hostilije i Anko Marcije ustanovili su svešteničko bratstvo fecijala. Prvi etrurski kralj, Lucije Tarkvinije Prisk, osnovao je Kapitolijski hram trijadi Jupitera, Junone i Minerve, koji je poslužio kao model za najviši zvanični kult u celom rimskom svetu. Benevolentni Servije Tulije, koji je bio božanskog porekla, osnovao je Latinski savez, njegov hram Dijani na Aventinu i Kompitalije (Compitalia) da obeleži svoje društvene reforme. Servije Tulije je ubijen i nasledio ga je arogantni Tarkvinije Oholi, čije je proterivanje označilo kraj rimskog kraljevstva i početak Rimske republike, kojom su upravljali izabrani magistrati.
Rimski istoričari smatrali su da su osnove republikanske religije postavljene do kraja Numine vladavine, a potvrđene su kao ispravne i zakonite od strane Senata i naroda Rima: sveta topografija grada, njegovi spomenici i hramovi, istorije vodećih rimskih porodica te usmena i obredna predanja. Prema Ciceronu, Rimljani su sebe smatrali najreligioznijim od svih naroda, a njihov uspon do dominacije bio je dokaz da su zauzvrat dobili božansku naklonost.
Rimska božanstva
thumb|Dvanaest glavnih božanstava ([[Di Consentes) kojima je odata počast na lektisterniju 217. g. pre n.e., predstavljenih na žrtveniku iz 1. veka iz Gabija i oivičenih zodijakom.]]
Rim iza sebe nije ostavio bilo kakav domaći mit o stvaranju niti mitografiju koja bi objasnila karakter rimskih božanstava, njihove međusobne odnose ili interakciju sa ljudskim svetom, ali rimska teologija je priznavala da di immortales (besmrtni bogovi) vladaju svim oblastima neba i zemlje. Postojali su bogovi neba, bogovi podzemnog sveta i bezbroj manjih božanstava između njih. Neki su očigledno favorizovali Rim zato što ih je Rim poštovao, ali nijedno božanstvo nije bio suštinski i isključivo strano ili tuđe.
Politička, kulturna i religijska koherentnost rimske super-države u nastajanju nalagala je postojanje široke, inkluzivne i fleksibilne mreže zakonitih kultova. U različitim vremenima i na različitim mestima, sfera uticaja, karaktera i funkcija nekog božanskog bića mogla se proširiti, preklapati sa drugim božanstvima i biti redefinisana kao rimska. Promena je bila ugrađena u okvire postojeće tradicije.
Nekoliko verzija poluzvaničnog, strukturiranog panteona razvijeno je tokom perioda političke, društvene i religijske nestabilnosti kasne republike. Jupiter, najmoćniji od svih bogova i "izvor okrilja na kome je počivao odnos grada sa bogovima", dosledno je personifikovao božanski autoritet najviših rimskih službi, unutrašnje organizacije i spoljnih odnosa. Tokom arhajskog doba i vremena rane republike, delio je svoj hram, neke aspekte kulta i nekoliko božanskih karakteristika sa Marsom i Kvirinom, koje su kasnije zamenile Junona i Minerva.
left|upright=1.25|thumb|Tri boginje na panelu Avgustovog Žrtvenika mira ([[Ara Pacis), posvećenog 9. g. pre n.e.; ikonografija je otvorena za višestruka tumačenja]]
Konceptualna tendencija ka božanskim trijadama može se videti u kasnijoj zemljoradničkoj ili plebejskoj trijadi Cerere, Libera i Libere, kao i u nekim od komplementarnih trostrukih grupa božanstava carskog kulta. Druga značajnija i manje značajna božanstva mogu biti pojedinačna, uparena ili povezana retrospektivno kroz mitove o božanskom braku i seksualnim avanturama. Ove kasnije rimske panteističke hijerarhije delom su književne i mitografske, a delom filozofske tvorevine, i pri tom su neretko grčkog porekla. Helenizacija rimske književnosti i kulture pružila je književne i umetničke modele za reinterpretaciju rimskih božanstava u svetlu grčkih olimpskih bogova i promovisala osećaj da dve kulture imaju zajedničko nasleđe.
thumb|Bakho, ili [[Liber, i Cerera na leopardu. Freska u Stabijama, 1. vek]]