cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Merkur
Fizičke karakteristike površine i egzosfera
mini|l|300p|Emisija [[Ca i Mg na Merkuru. Podaci sa sonde MESSENGER od 29. septembra 2009. ]] Površinske temperature na najekstremnijim tačkama na Merkuru (0°N, 0° ili 180°W) variraju između 100 K i 700 K, dok temperature na polovima usled odsustva atmosfere i stepenastog temperaturnog gradijenta u pravcu ekvator-polovi, nikada ne rastu iznad 180 K. Temperature subsolarne tačke zavise od položaja planete u orbiti, pa tako u fazi perihela iznose oko 700 K (na 0° i 180°W), a u fazi afela oko 550 K (na 90° ili 270°W). Prosečne temperature na tamnom delu planete su oko 110 K. Jačina sunčevog sjaja na površini Merkura kreće se između 4,59 i 10,61 vrednosti solarne konstante (1.370 W/m²). Prosečne dnevna temperatura na površini iznosi oko 623 K, dok u mračnom delu ta vrednost je znatno niža i iznosi oko 103°K.
Iako su dnevne temperature na površini Merkura izuzetno visoke, na osnovu snimaka sa sondi utvrđeno je postojanje smrznute vode. Led se nalazi u dubokim kraterima na polovima koji nikada nisu pod direktnim udarima sunčevog sjaja, i gde temperature uglavnom ostaju ispod 102 K, što je znatno niže od globalnog proseka (čija vrednost iznosi oko 440 K). Moguće postojanje leda utvrdili su i radari na površini Zemlje (opservatorije Goldstoun u Kaliforniji i Very Large Array u Novom Meksiku) koji su još početkom 1990-ih u blizini merkurovih polova registrovali područja sa veoma visokim refleksijama. Iako vodeni led nije jedini uzrok ovako intenzivnih refleksija, astronomi veruju da je to najrealnija opcija. d|mini|250p|Radarski snimak severnog pola na Merkuru
Veruje se da u ledenim oblastima postoje zalihe leda od oko 1014–1015 kg, i da je led po površini prekriven tankim slojem regolita koji inhibira njegovu direktnu sublimaciju. Za poređenje, zalihe leda na južnoj polarnoj kapi na Marsu iznose oko 1016 kg, dok na Antarktiku te iste zalihe iznose 4×1018. Poreklo nastanka leda na Merkuru još uvek nije precizno utvrđeno, ali se pretpostavlja da je nastao ili kao posledica degasifikacije vode iz unutrašnjosti planete, ili je na ovu planetu dospeo preko kometa.
Merkur ima veoma malu masu i dosta visoke temperature, te njegova gravitacija nije u stanju da na duži vremenski period zadrži značajniji atmosferski sloj oko planete. Merkur ima veoma slabu i nestabilnu egzosferu sa kombinovanim nivoom pritiska od oko 10-14 bara (1 nPa). Merkurova egzosfera je sastavljena uglavnom od kalijuma (31,7%), natrijuma (24,9%), kiseonika (atomski 9,5% i molekularni 5,6%), argona (7,0%), helijuma (5,9%), azota (5,2%), ugljendioksida (3,6%), vodonika (3,2%), vodene pare i ostalih elemenata. Merkurova atmosfera je veoma nestabilna i odlikuje je konstantno gubljenje atoma usled slabe gravitacije, dok se izgubljeni elementi nadoknađuju iz drugih izvora. Atomi vodonika i helijuma verovatno dolaze sa solarnim vetrovima i difuziraju se u zoni magnetosfere pre nego što se ponovo vrate u spoljni svemir. Radioaktivnim raspadima u kori takođe se oslobađaju značajne zalihe helijuma, natrijuma i kalijuma. Sonda MESSENGER je takođe utvrdila postojanje visokih količina kalcijuma, helijuma, magnezijuma, kisenika, kalijuma, silicijuma, hidroksida i natrijuma. Utvrđeno je i prisustvo vodene pare, ali i visokih koncentracija „vodenih jona“ O+, OH− i H2O+ (što je bilo veliko iznenađenje za istraživače). Naučnici pretpostavljaju da su ti joni nastali kao posledica delovanja solarnih vetrova. Postojanje atmosfere na Merkuru bilo je predmet diskusija među astrofizičarima sve do 1974. kada je sonda Mariner 10 utvrdila postojanje jedino slabog pojasa egzosfere.
Prisustvo natrijuma, kalcijuma i kalijuma u merkurovoj atmosferi otkriveno je tokom 1980-ih i 1990-ih, i veruje se da su ovi elementi u atmosferu dospeli isparavanjem gasova usled topljenja stena na površini planete uzrokovanih udarima meteora. Prisustvo magnezijuma utvrdila je sonda Mesindžer 2008. godine. Studije pokazuju da, s vremena na vreme, emisije natrijuma se lokalizuju na tačkama koje odgovaraju magnetnim polovima planete. To ukazuje na interakciju između magnetosfere i površine planete.
Temperature egzosfere zavise kako od geografske lokacije, tako i od koncentracije pojedinih elemenata u njoj. Temperature atomskog vodonika u egzosferi kreću se oko 420 K, dok su temperature natrijuma znatno više i iznose između 750—1.500 K iznad ekvatora, do 1.500—3.500 K iznad polova. Prema nekim istraživanjima, Merkur je okružen koronom od atoma kalcijuma u kojoj temperature variraju između 12.000 i 20.000 K.
Zbog velike blizine Suncu, intenzitet sunčevog sjaja na površini Merkura je znatno veći nego što je to slučaj sa Zemljom. Solarna radijacija prosto „izgurava“ neutralne atome daleko od površine Merkura, formirajući na taj način gasovite repove sličnim repovima kometa. Najvažniji strukturni elemenat tih repova je natrijum čije prisustvo je registrovano i na daljinama od 56.000 km od površine planete.
Magnetno polje i magnetosfera
mini|d|300p|Grafički prikaz relativne jačine magnetnog polja Merkura. Iako je Merkur planeta relativno malih dimenzija i veoma spore rotacije (od 59 dana), njegovo magnetno polje je dosta značajno i ima globalni karakter. Prema podacima sa sonde Mariner 10, magnetno polje Merkura ima jačinu od tek 1,1% jačine magnetnog polja Zemlje. Najveće vrednosti ima na ekvatoru i one iznose oko 300 nT. Baš kao i na Zemlji, i na Merkuru magnetno polje je dipolarnog karaktera. U odnosu na zemljine magnetne polove, magnetni polovi Merkura su gotovo u ravni sa osom rotacije planete. Merenjima iz sondi utvrđeno je da su i snaga i obim magnetnog polja Merkura stabilni i postojani.
Magnetno polje Merkura verovatno je generisano dinamo efektom, na sličan način kao i na Zemlji (efektom kojim je magnetizovan već stvrdnuti materijal.). Za postojanje ovakvog dinamo efekta neophodno je tečno jezgo sa visokom koncentracijom rastopljenog gvožđa. Tečno stanje jezgra i visok stepen cirkulacije elemenata u njemu posledica je jakih plimskih efekata usled visoke orbitalne ekscentričnosti planete.
Magnetno polje Merkura je ipak dovoljno jako da deflektuje solarne vetrove oko planete, i na taj način formira pojas magnetosfere, koja je u stanju da zadržava plazmu iz solarnih vetrova. Upravo zbog ovog svojstva magnetosfere na površini Merkura vladaju uslovi svemirske klime. Prisustvo ovih niskoenergetskih plazmičnih elemenata utvrđeno je na tamnom delu magnetosfernog polja.
Sonda MESSENGER je tokom svog drugog preleta oko planete 6. oktobra 2008. utvrdila postojanje izuzetno visokog stepena propustljivosti magnetnog polja. Takođe je utvrđeno i postojanje takozvanih magnetnih tornada — kada izvrnuti snopovi magnetnog polja povezuju planetarno magnetno polje sa međuplanetarnim prostorom — širine i do 800 km, što je trećina poluprečnika planete. Ta magnetna tornada se formiraju kada se magnetna polja koja sa sobom nose solarni vetrovi prožimaju sa magnetnim poljem planete. U momentu prožimanja formiraju se vertikalne vrtložaste strukture u vidu magnetno fluksnih cevi kroz koje solarni vetrovi mogu direktno da dopiru do površine planete.
Ovakav proces međusobnog povezivanja interplanetarnih i planetarnih magnetnih polja poznat je kao magnetna rekonekcija i veoma je česta pojava u fizici svemira. Takođe se javlja i u magnetnom polju Zemlje (formirajući takođe magnetna tornada). Međutim, stepen magnetne rekonekcije u magnetosferi Merkura je i do deset puta viši nego što je to slučaj sa magnetosferom Zemlje (prema podacima sa sonde MESSENGER), a tek trećina te snage je posledica blizine Sunca.
Rotacija i revolucija
Merkur je planeta sa najvećim ekscentricitetom orbite u Sunčevom sistemu, i njegova orbita odstupa od idealnog kruga za 0,21, odnosno udaljenost od Sunca se kreće između minimalnih 46 miliona do maksimalnih 70 miliona kilometara. Da bi obišao pun krug oko svoje orbite Merkuru je potrebno 87,969 zemaljskih dana. Na dijagramu sa desne strane (gornji dijagram) vide se efekti te ekscentričnosti, odnosno činjenica da Merkurova orbita deli istu veliku poluosu sa idealnom kružnom orbitom na dva mesta. Iz prvog dijagrama je očito i da su brzine kretanja po orbiti znatno veće što je planeta bliža tački perihela (i obrnuto), odnosno rastojanje između dva petodnevna perioda posmatranja je veće. Promene udaljenosti od Sunca na dijagramu 1 su predstavljene nejednakim veličinama planete, koje su inverzno proporcionalne u odnosu na udaljenost od Sunca. Te promene udaljenosti od Sunca u kombinaciji sa rotacionom rezonancijom od 3:2 (3 rotacije tokom 2 revolucije) rezultuju složenim varijacijama temperatura na površini planete, odnosno do smena dana i noći na površini Merkura dolazi nakon svake dve revolucije.
U odnosu na ravan ekliptike merkurova orbita je nageta pod uglom od 7 stepeni. To znači da je gledano sa Zemlje, Merkur u tranzitu preko površine sunčevog diska na horizontu svakih 7 godina, odnosno onda kada se Merkur pri prelasku preko ravni ekliptike nalazi između Sunca i Zemlje.
Nagib ose rotacije (aksijalna ravan) Merkura ima vrednost približno 0, odnosno najpreciznija izmerena vrednost je 0,027 stepeni. To je znatno manja vrednost u poređenju sa aksijalnom ravni Jupitera čija vrednost je 3,1° (drugi najmanji nagib ose rotacije među planetama Sunčevog sistema). To praktično znači da hipotetički gledano sa jednog od polova na Merkuru, Sunce na horizontu nikada ne prelazi 2,1 lučna minuta.
mini|l|250p|Tokom jedne revolucije Merkur se oko svoje ose okrene tek 1,5 puta.
Merkurove konjunkcije u odnosu na Zemlju u proseku se ponavljaju svakih 116 zemaljskih dana, ali se taj interval menja od 105 do 129 dana zbog velikog stepena ekscentriciteta orbite. Najmanja udaljenost između Merkura i Zemlje je 77,3 miliona km, a to rastojanje neće biti manje od 80 miliona kilometara sve do 28.622 zemaljske godine. Sledeće najbliže rastojanje u odnosu na Zemlju, Merkur će ostvariti 2679. godine i tada će biti na rastojanju od 82,1 milion kilometara, odnosno na 82 miliona kilometara udaljenosti će biti 4487. godine. Taj period njegovog retrogradnog kretanja gledano sa Zemlje može da traje između 8 i 15 dana.
Merkur veoma sporo rotira oko sopstvene ose. Dugo vremena se smatralo da je zbog plimnih sila sinhronizovan sa Suncem, odnosno da je potrebno isto vreme i za revoluciju i za rotaciju, pri čemu bi uvek bio okrenut ka Suncu istom stranom, baš kao što je uvek ista strana Meseca okrenuta ka Zemlji (rezonancija 1:1rezonancija 1:1). Međutim, tek su radarska osmatranja iz 1965. godine pokazala da je u rezonanciji 3:2. Okrene se tri puta oko svoje ose za vreme dva obilaska oko Sunca. Ova rezonancija je stabilna zahvaljujući velikoj ekscentričnosti Merkurove putanje, što posebno dolazi do izražaja u fazi perihela kada su solarne plimske sile najintenzivnije. Do prvobitnog, pogrešnog zaključka astronomi su došli posmatrajući ga uvek u najpovoljnijoj tački putanje, gde je uvek pokazivao istu stranu. Razlog tome je što se uvek u istoj tački svoje 3:2 rezonancije nalazi u najpovoljnijem položaju za posmatranje sa Zemlje. To znači da je jedan rotacioni period Merkura jednak polovini njegovog sinodičkog perioda u odnosu na Zemlju. Upravo zbog te rezonancije od 3:2, jedan solarni dan na Merkuru (vreme koje protekne između dva prolaska gama tačke kroz nebeski/mesni meridijan) traje oko 176 zemaljskih dana. Siderički dan (period rotacije) traje 58,7 zemaljskih dana.
Simulacije upućuju na zaključke da orbitalni ekscentricitet Merkura varira haotično od blizu 0 do više od 0,45 u poslednjih nekoliko miliona godina usled perturbacija koje izazivaju ostale planete Sunčevog sistema. Na osnovu nekih numeričkih simulacija izvesno je da će u budućnosti sekularna orbitalna rezonancija u ineterakciji sa Jupiterom dovesti do rasta ekscentriciteta orbite, i povećati šanse za eventualni sudar Merkura sa Venerom u narednih 5 milijardi godina na oko 1%.
Odstupanja u perihelu
mini|l|250|[[Elongacija je ugao između planeta i Sunca posmatrano u odnosu na Zemlju kao referentnu tačku. Grafički prikaz elongacija Venere i Merkura.]] Godine 1859. francuski matematičar i astronom Irben Levirje ustanovio je da spora precesiju merkurove orbite oko Sunca nije objašnjiva pomoću Njutnovih pravila klasične mehanike, odnosno nije posledica perturbacija tada poznatih planeta. Levirje je tada izneo teoriju o postojanju još jednog nebeskog tela (ili više njih manjih dimenzija) u području između Merkura i Sunca koji su prouzrokovali te perturberacije. Kako su astronomi na sličan način ustanovili postojanje Neptuna (na osnovu perturbacija koje je uzrokovao u orbiti Urana), Levirjeova teorija je smatrana kao jednim od mogućih rešenja. Hipotetičko nebesko telo koje je uzrokovalo perturbacije merkurove orbite nazvano je Vulkanom. Ipak postojanje tog nebeskog tela nikada nije dokazano.
Istraživanja Merkura
mini|d|250p|Površina Merkura na snimcima [[Mariner 10|Marinera 10 iz 1974.]]
Prividna magnituda Merkura varira u vrednostima između -2,6 (što je nešto sjajnije u odnosu na najsjajniju zvezdu Sirijus) i +5,7 (što je u teorijskim granicama vidljivosti golim okom). Ekstremne vrednosti se javljaju kada je Merkur u blizini Sunca na horizontu. Upravo njegova blizina Suncu je i najveći problem kod posmatranja sa Zemlje, pošto je u najvećem delu dana zaklonjen sunčevim sjajem. Detaljnije proučavanje Merkura metodom posmatranja sa Zemlje moguće je jedino tokom svitanja i sumraka. Merkur je moguće posmatrati tokom potpunog pomračenja Sunca, kao što je slučaj sa mnogim drugim planetama i zvezdama.
Gledano sa Zemlje, Merkur kao i Venera i Mesec, prolazi kroz različite periode mena. U fazi punog i mladog Merkura nije vidljiv sa Zemlje jer se nalazi u konjunktivnim fazama. Kada je u fazi punog Merkura tada je, tehnički gledano najsjajniji, iako je u toj fazi na najvećoj udaljenosti od Zemlje (ali tu razliku anulira fenomen zvan Zeligerov efekat).
Parktična posmatranja Merkura sa Zemlje u fazi njegovog najvećeg sjaja (za vreme pune faze) su gotovo nemoguća zbog ekstremne blizine sunčevog diska. Najoptimalniji uslovi za posmatranje javljaju se u fazama prve i poslednje četvrti, iako je njegov sjaj u tim fazama znatno slabiji. Prva i poslednja faza poklapaju se sa najvećim elongacionim uglovima, kako na istoku tako i na zapadu (u odnosu na sunčev disk na nebu). U tim fazama Merkur se nalazi na ugaonom rastojanju od Sunca od 17,9° (u fazi perihela) do 27,8° (u fazi afela). Tokom najveće elongacije na zapadu Merkur je najsjajniji pre izlaska Sunca, odnosno neposredno posle zalaska Sunca u istočnoj fazi elongacije.
Najpovoljnije tačke na Zemlji za posmatranje Merkura nalaze se u tropskim i subtropskim područjima, pošto na tim geografskim širinama u određenom periodu godine ekliptika preseca horizont pod oštrim uglom. Najpovoljnija pozicija za posmatranje Merkura na tamnom nebu je kada se on nalazi pod uglom od 10° iznad horizonta. To se dešava kada se Merkur na horizontu nalazi gotovo vertikalno iznad Sunca za vreme njegove maksimalne elongacije u odnosu na Sunce od 28°, odnosno kada je Sunce na horizontu pod uglom od 18°.
Na umerenim geografskim širinama Merkur je mnogo vidljiviji sa južne, nego sa severne hemisfere. To se dešava zbog toga što su makismalne elongacije Merkura zapadno od sunčevog diska u periodu rane jeseni na južnoj hemisferi, dok su maksimalne istočne elongacije tokom kasne zime na istoj hemisferi. U oba navedena slučaja ugao Merkurove orbite i ekliptike je najveći, što mu omogućava pojavljivanje na noćnom nebu tih područja nekoliko sati pre izlaska Sunca, odnosno zadržavanje na istom do nekoliko sati po zalasku.
Merkur u drevnoj astronomiji
mini|d|250p|Simbolika Merkura u [[Gvido Bonati|Bonatijevoj De Astronomia Libri X  iz 1550.]]
Najstariji zapisani podaci o Merkuru pronađeni su na glinenim pločicama Mul. Apin i veruje se da su nastali u drevnoj Asiriji negde u 14. veku pre nove ere. Planeta Merkur je na tim pločicama označavana piktogramom koji je transkribovan kao Udu.Idim.Gu\u4.Ud, što bi u bukvalnom prevodu imalo značenje „skačuća planeta“. Prvi Vavilonski pisani podaci o ovom nebeskom telu datiraju iz 10. veka pre nove ere, i u njima se planeta Merkur označava imenom Nabu, odnosno imenom vrhovnog glasnika bogova u lokalnoj mitologiji.
Hesiodovi savremenici u antičkoj Grčkoj su ovu planetu poznavali pod imenima Στίλβων (stilvon — „blistavo“) i Ἑρμάων ('ermaon). Nešto kasnije Merkur je u grčkim izvorima označav dvojnim imenom, kao Apolon kada se pojavljivao na nebu u svitanje i Hermes, kada je bio vidljiv u sumrak. Sve do 4. veka pre nove ere grčki astronomi su smatrali da je reč o dva zasebna nebeska tela, pa zbog toga i dva posebna imena. Kasnije je ovo nebesko telo označavano po bogu Hermesu (u novogrčkom jeziku etnonim Ἑρμής se izgovara kao Ermis). I u rimskoj astronomiji Merkur je ime dobio po glasniku lokalnih božanstava Merkuru, upravo zbog činjenice da se ovo nebesko telo preko horizonta kreće brzinama mnogo većim nego ostale planete i zvezde. Astronomski simbol Merkura je stilizovana verzija Hermesovog kaduceja ☿.
Helenski astronom i matematičar Klaudije Ptolemej u svom kapitalnom Velikom zborniku astronomije pominjao je mogućnost prelaska manjih nebeskih dela preko sunčevog diska, ali nije pisao o njihovom postojanju.
mini|l|250p|Arapski matematičar i astronom [[Ibn al-Šatir napravio je model kretanja Merkura po nebeskom svodu.]]
Drevna konekcija Merkura sa trećim danom u nedelji, sredom i danas je vidljiva u imenima za taj dan u mnogim savremenim romanskim jezicima — francuski mercredi, španski miércoles ili rumunski miercuri.
U drevnim indijskim astronomskim spisima Surja Sidanta iz 5. veka postoji i astronomski spis u kom se nalaze izračunate i dimenzije tada poznatih planeta, i gde je vrednost prečnika Merkura 4.841 km, što je za svega 41 km (greška manje od 1%) manje od stvarnog dijametra (4.880 km).
U srednjovekovnoj islamskoj astronomiji velika pažnja se posvećivala položaju planeta i njihovim kretanjima. Tako je Al-Andalužanski astronom Al Zarkali u 11. veku opisivao „geocentričnu“ orbitu Merkura kao ovalnu i ekscentričnu. Ibn Baddža je u 12. veku uočio postojanje „dve tamne mrlje na površini Sunca“, a njegova otkrića su poslužila kao osnova za istraživanja u drevnoj Maragskoj opservatoriji gde je vek kasnije persijski astronom Al Širazi povezao te „tamne mrlje“ sa putanjama Merkura i Venere. Jedan od vodećih astronoma i matematičara indijske Keralske škole matematike i astronomije Nilakanta Somajadži je 1501. izradio delimično heliocentrični planetarni model po kojem se Merkur okretao oko Sunca (do sličnih zapažanja došao je i Tiho Brahe sredinom 16. veka).
Teleskopska osmatranja sa Zemlje
mini|250p|d|Animirani prikaz tranzicije Merkura preko površine sunčevog diska (tamna mrlja na južnoj hemisferi Sunca). mini|250p|d|Prikaz tranzita Merkura preko sunčevog diska na dan 8. novembra 2006.
Posmatranje površine Merkura sa površine Zemlje je dosta limitirano, kako zbog blizine Sunca, tako i zbog činjenice da je Zemlji okrenuta uvek ista strana te planete. Prva teleskopska osmatranja Merkura vršio je početkom 17. veka italijanski matematičar i astronom Galileo Galilej. Iako je svojim teleskopom utvrdio određene mene Venere, Galilej nije uočio istu osobinu kod Merkura zbog skromnih tehničkih mogućnosti njegovog teleskopa. Francuski astronom Pjer Gasendi je bio prvi koji je putem teleskopa potvrdio prelazak Merkura preko površine sunčevog diska 1631. godine. Gasendi je do tih rezultata došao sledeći matematičke proračune koje je ranije napravio Johan Kepler. Godine 1639. Đovani Cupi je pomoću teleskopa utvrdio postojanje sličnih orbitalnih faza Merkura kao kod Venere i Meseca, a dokazao je i činjenicu da se Merkur okreće oko Sunca.
Engleski astronom i lekar Džon Bevis je 28. maja 1737. posmatrajući iz Griničke opservatorije zabeležio jedan veoma redak fenomen okultacije Merkura i Venere koji se dešava jednom u nekoliko stotina godina. Sledeća okultacija Merkura Venerom desiće se tek 3. decembra 2133. godine.
Italijanski astronom Đuzepe Kolombo prvi je utvrdio odnos između rotacije i revolucije Merkura u rezonanciji 3:2, što je praktično potvrdila i sonda Mariner 10, čime su dokazane i Skjaparelijeve i Antonijadisove tvrdnje.
Posmatranja putem radio-teleskopa uz pomoć tehnologije interferometrije u mikrotalasnim dužinama omogućio je astronomima da eliminišu efekte sunčeve radijacije i da utvrde nove detalje o fizičkim i hemijskim karakteristikama površinskog sloja zemljišta Merkura do dubina od nekoliko metara.
najveći deo površine Merkura je mapiran uz pomoć teleskopa Aresibo (rezolucije 5 km), uključujući i zalihe vodenog leda u kraterima na polarnim predelima.
Istraživanja putem svemirskih misija
mini|l|250p| Sonda [[MESSENGER na pripremama za lansiranje. ]]
Istraživanje Merkura putem slanja svemirskih sondi u pravcu orbite ove planete predstavlja veliki tehnički izazov za inženjere, kako zbog blizine Suncu, tako i zbog velike orbitalne brzine od čak 48 km/sek, što je mnogo brže od orbitalne brzine Zemlje (30 km/sek). Tokom putovanja ka orbiti Merkura svaka od sondi mora da se tokom puta od preko 91 milion kilometara bori i sa snažnim gravitacionim silama Sunca koje sa svakim pređenim kilometrom ka Merkuru postaju sve intenzivnije. Svaka od letelica mora konstantno da povećava brzinu (Δv) da bi uspešno prešla iz jedne u drugu orbitu (Hohmanov transfer orbita).
Potencijalna energija oslobođena pomeranjem na dole sunčeve potencijalne jame prelazi u kinetičku energiju što zahteva novo veliko ubrzanje delta-ni. Da bi letelica bezbedno ušla u orbitu Merkura potrebno je da u potpunosti koristi raketne motore. Aerokočenje je neupotrebljivo zbog nepostojanja značajnije atmosfere. Za eventualno putovanje na Merkur potrebno je znatno više raketnog goriva nego što bi hipotetičkoj letelici trebalo da ostvari brzinu oslobađanja iz celog Sunčevog sistema (Merkur ima vrednosti druge kosmičke brzine od 4,3 km/sek). Samim tim ekspedicije ka Merkuru su veoma skupe i do sada su izvršene samo dve: Mariner 10 u periodu 1974/75. i MESSENGER.
Jeftinija alternativa motorima sa raketnim gorivom je verzija letelica sa solarnim jedrima koje bi tokom leta koristile energiju sunčevog zračenja.
Mariner 10
Prva svemirska sonda koja je upućena ka orbiti Merkura bila je sonda Mariner 10 agencije NASA, koja je lansirana 3. novembra 1973. sa kosmodroma Kejp Kanaveral na Floridi. Mariner 10 je bio prvi satelit koji je koristio principe gravitacione praćke. Gravitaciona sila planete Venere iskorišćena je kako bi se efikasnije stiglo do orbite planete Merkur. Mariner 10 je takođe koristio pritisak sunčevog zračenja na solarnim panelima i velikoj paraboličnoj anteni da bi promenio visinu orbite. Ujedno bila je to i prva svemirska misija koja je istraživala dve planete (pored Merkura i Veneru). Sonda Mariner 10 je napravila prve krupne kadrove površine Merkura i složene strukture njegove površine. Sonda je oko Merkura imala 10 orbitalnih perioda i kako je svaki put bila okrenuta istoj strani planete napravljeni su detaljni snimci tek 45% površine planete.
Nepuna dva dana pre ulaska u orbitu Merkura, 27. marta 1974. godine, instrumenti na sondi su počeli da van svakih očekivanja beleže velike vrednosti ultraljubičastog zračenja. U početku se mislilo da je zračenje posledica postojanja prirodnog satelita u orbiti Merkura, da bi se kasnije pretpostavilo da to zračenje verovatno vodi poreklo iz sazvežđa Pehara.
Sonda Mariner 10 je tokom svoje misije tri puta letela veoma nisko u orbiti oko Merkura (najniža visina je bila na svega 327 km iznad površine planete). Već tokom prvog preleta instrumenti su registrovali postojanje jakog magnetnog polja koje je detaljnije proučeno tokom trećeg preleta. Tada je utvrđeno da je magnetno polje Merkura dosta slično onome oko Zemlje, i da štiti planetu od jakih solarnih vetrova.
Svega 8 dana po okončanju poslednjeg planiranog preleta 24. marta 1975. godine nestalo je goriva koje je pokretalo letelicu i bilo je nemoguće održavati letelicu u precizno definisanoj orbiti, te je u tom trenutku letelici poslata komanda da isključi svoj signal i prestane sa slanjem podataka ka Zemlji. Pretpostavlja se da je sonda Mariner 10 ostala u orbiti oko Sunca i da svakih nekoliko meseci prolazi u blizini Merkura. Pretpostavlja se i da je većina uređaja na njoj uništena usled delovanja sunčevog zračenja.
Sonda MESSENGER
Druga istraživačka sonda ka Merkuru pod imenom MESSENGER (u prevodu sa engleskog glasnik) lansirana je 3. avgusta 2004. godine sa kosmodroma Kejp Kanaveral na Floridi. Cela misija je organizovana pod pokroviteljstvo Američke svemirske agencije, uz tehničku pomoć Laboratorije za primenjenu fiziku iz Hauarda u Merilendu, a sam proces lansiranja obavljen je uz pomoć raketnog nosača Delta II.
Osnovni zadatak misije je da iz orbite Merkura vrši snimanja i merenja fizičkih i hemijskih karakteristika planete u 6 osnovnih zadataka: proučavanje geološke istorije planete i uzroke visoke gustine, strukture jezgra, poreklo magnetnog polja, postojanje vodenog leda na polovima i karakteristike egzosfere (prevashodno se bazirajući na njen nastanak). Sonda je opremljena moćnim spektrometrima čiji je cilj detaljnije proučavanje sastava i gustine kore, te magnetometrima koji precizno mere brzine naelektrisanih čestica u magnetnom polju. Kamere visoke rezolucije omogućile su detaljno snimanje površine planete.
Tokom boravka u orbiti oko Merkura, merni instrumenti sonde MESSENGER utvrdili su postojanje vodene pare u egzosferi, kao i postojanje vodenog leda na severnom polu planete.
Misija BepiColombo
BepiColombo}{napomena|Misija BepiColombo dobila je ime u čast italijanskog matematičara i naučnika Đuzepea Bepija Kolomba (1920—1984), profesora na Univerzitetu u Padovi koji je prvi praktično upotrebio tehniku gravitacionog manevra tokom misije Mariner 10.}} je planirana zajednička misija za istraživanje Merkura u organizaciji Evropske svemirske agencije i Japanske agencije za istraživanje svemira čije lansiranje je planirano za 9. jul 2016. godine, raketom Arijana 5 sa kosmodroma u Francuskoj Gijani.
Planirano je da misija sadrži dva satelita koji će biti zajednički lansirani ka orbiti oko Merkura (planetarni orbiter i magnetosferni orbiter) sa osnovnim zadacima u proučavanju magnetnog polja i magnetosfere Merkura, te površine i unutrašnje građe. Letelica bi po lansiranju trebala da izvrši jedan prolazak pored Zemlje, dva pored Venere i čak pet pored Merkura, pre nego što konačno uđe u orbitu oko ove planete početkom januara 2024. godine. Po ulasku u orbitu planirano je odvajanje dva pomenuta satelita i početak njihovih separatnih istraživanja. Istraživanja u orbiti oko Merkura trebala bi da traju najmanje godinu dana (365 zemaljskih dana).
Napomene
<references group="α"/>
Larestanski okrug
Larestanski okrug je jedan od 29 okruga u pokrajini Fars na jugu Irana. Glavni grad okruga je Lar.
Božo Rajčevski
Božo Rajčevski je bivši političar iz Republike Makedonije jugoslavenske nacionalnosti.
Rođen je 1947. godine u Skoplju i završio je mašinski fakultet. Bio je direktor POS RŽ Skoplje - biljka rudnik "Banjani". Na prvim višestranačkim izborima u Makedoniji u novembru 1990. godine izabran je za poslanik u skupštinu Socijalističke Republike Makedonije (SRM) kao član Socijalističke Partije Makedonije. Poslanički mandat počinje mu s konstituisanjem parlamenta SR Makedonije u siječnju 1991. godine. Poslaničku funkciju obavlja do 1994. godine.
Camalès
Kamale je naselje i opština u južnoj Francuskoj u regionu Središnji-Pirineji, u departmanu Gornji Pirineji koja pripada prefekturi Tarb.
Po podacima iz 1999. godine u opštini je živelo 385 stanovnika, a gustina naseljenosti je iznosila 82 stanovnika/km². Opština se prostire na površini od 4,67 km². Nalazi se na srednjoj nadmorskoj visini od 232 metara (maksimalnoj 239 m, a minimalnoj 221 m).
Talog
Primeri
Odvajanje metala u okviru različitih analitičkih grupa zasniva se na različitoj rastvorljivosti njihovih sulfida pod različitim uslovima. Bakar, kadmijum i bizmut, odnosno njihovi joni pripadaju takozvanim sulfobazama i talože se kao sulfidi u kiselom rastvoru, dok se katjoni treće analitičke grupe, gde pripadaju i joni cinka i mangana talože samo u alkalnom rastvoru. U zasićenom rastvoru vodonik-sulfida postoji izvesna koncentracija jona čiji se odnos može prikazati izrazom:
Stvarne koncentracije su male, jer je vodonik-sulfid u rastvoru samo malo disosovan. Ukoliko se u rastvor doda hlorovodonična kiselina, koja je inače jako disosovana, povećava se koncentracija vodoničnih jonova, pa da bi se održala ravnoteža, suzbija se disocijacija vodonik-sulfida, odnosno mora se smanjiti koncentracija sulfidnih jona. Zbog toga kada se u vodeni rastvor kuprisulfida čiji je proizvod rastvorljivosti 1 x 10— 44 (što je manje od koncentracije sulfidnih jona u zasićenom rastvoru vodonik-sulfida u prisustvu hlorovodnične kiseline) dodaju navedene kiseline, kuprisulfid će se taložiti. Obrnut slučaj će biti sa manganosulfidom koji ima veći proizvod rastvorljivosti, pa se on neće taložiti.
Digestija
Pod starenjem rastvora podrazumevaju se sve ireverzibilne strukturne promene u talogu od njegovog nastajanja. U kontaktu sa matičnicom dolazi do promena koje dovode do veće stabilnosti taloga usled veće veličine čestica i smanjene specifične površine. Ukoliko talog stari uz povišenje temperature, reč je o digestiji.
Kantar
Kantar (lat. Spondyliosoma cantharus) ima dosta drugih naziva kao što su kantara, kantor, manjamorta, grobar, sivac, picigamorte, kantra. To je riba iz porodice ljuskavki (lat. Sparidae), jedna od dvije vrste u rodu Spondyliosoma, druga je Spondyliosoma emarginatum koja živi u Indijskom oceanu. Kantar naraste do 60 cm duljine i do 2,5 kg težine. Ima ovalno, bočno spljošteno tijelo, glava mu je donekle tupasta, u ustima ima sitne zube nalik na pilu, spojene u jednu cjelinu. Tijelo mu je prekriveno pravilnim ljuskama, s dobro vidljivom bočnom linijom. Peraje su mu osrednje razvijene, a rep slabije pokretan. Mlad kantari su smeđe sivi s okomitim prugama (ima i srebrnasto zlatne vodoravne prugice), a odrasli kantari su tamnosivi do maslinastosivi. Na proljeće popirimaju kričavo plavu boju. Mlađi primjerci se mogu naći kako plivaju daleko od bilo kakvog zaklona, dok su veći primjerci puno oprezniji i borave blizu rupa ili posidonije u koju se mogu sakriti. Premda relativno spor i nezgrapan plivač, kantar je grabežljivac koji se hrani ribama, glavonošcima, rakovima i crvima. Može ga se naći na dubinama između 5–300 m, no najčešća su im staništa od 15–40 m. Veoma je ukusna riba, spada u oboritu bijelu ribu, iako nije cijenjen kao neki drugi pripadnici te skupine (zubatac, komarča,...) Kantar ra je protogini hemafrodit. Sve mlađe jedinke su ženke, a sa starenjem dio njih se pretvara u mužjake.
Napomena
Zabranjeno je loviti kantare manje od 18 cm duljine (zakonom je zaštićen).
Rasprostranjenost
Kantara se može naći Na istočnom dijelu Atlantika, sve od Skandinavije do Namibije, uključujući Mediteran i Crno more. Također obitava i oko otoka u Atlantiku, tako da ga se lovi i oko Madeire, Kanara i Zelenortskih otoka.
Meade, Kansas
Mid je grad u američkoj saveznoj državi Kanzas.
Demografija
Po popisu iz 2010. godine broj stanovnika je 1.721, što je 49 (2,9 %) stanovnika više nego 2000. godine.
Nikica Cukrov
Nikica Cukrov (Šibenik, 6. ožujka 1954.) je bivši hrvatski nogometaš i trenutačno nogometni trener HNK Šibenika.
Karijera
Karijeru započinje 1971. godine kao sedamnaestogodišnjak u tadašnjem drugoligašu Šibeniku. U klubu se zadržava do 1975. kada prelazi u Rijeku za koju u naredne četiri godine odigrava 135 prvenstvenih utakmica, te postiže 11 pogodaka. Uz to s Rijekom dva puta osvaja kup maršala Tita i to zaredom 1978. i 1979. godine. 1980. prelazi u splitski Hajduk za koji nastupa 91 puta i postiže 3 gola. S Hajdukom 1984. osvaja jedan kup. Nakon pet godina provedenih u Splitu odlazi u francuski SC Toulon. Već se 1986. vraća u Šibenik gdje 1990. okončava karijeru.
Za jugoslavensku reprezentaciju odigrao je 17 susreta od 1977. do 1983. godine. Sudjelovao je s reprezentacijom na Olimpijadi 1980. u Moskvi.
Lamerdski okrug
Lamerdski okrug je jedan od 29 okruga u pokrajini Fars na jugu Irana. Glavni grad okruga je Lamerd.
Nikica Cukrov
Karijera
Bio je pomoćnik izbornika hrvatske U-19 reprezentacije Ivice Grnje, a na sedmom UEFA-inom kupu regija bio je izbornik amaterske reprezentacije Dalmacije. . Prvi je poslijeratni trener HNK Šibenika. Još je trenirao nogometaše Samobora, Pazinke i Zadra.
Prvi mu je službeni nastup za Hajduk je protiv Osijeka 1. ožujka 1980. Nastupio u početnom sastavu.
Villanova Canavese, Torino
Villanova Canavese je naselje u Italiji u provinciji Torino, u regiji Piemonte.
Prema proceni iz 2011. u naselju je živelo 1001 stanovnika. Naselje se nalazi na nadmorskoj visini od 387 m.
Kalijum ditionit
Kalijum ditionit je hemijsko jedinjenje, koje ima molekulsku masu od 206,324 Da.
Miletina buna
Miletina buna (poznata i kao Knez Miletina buna ) je bio ustanak stanovnika kneževine Srbije, januara 1835. godine, protiv samovolje kneza Miloša Obrenovića. Predvodio ju je knez Mileta Radojković iz temnićke knežine jagodinske nahije. Bila je najveća od mnogih buna čiji je cilj bio ograničiti Miloševu vlast.
Miletina buna je bila neposredan povod za donošenje Sretenjskog ustava februara 1835. godine, kojim su ustanici pokušali da ograniče apsolutnu kneževu vlast. Pripada periodu srpske istorije od 1804. do 1835. godine koji se naziva srpska revolucija.
Uzroci bune
Knez je uspeo da se uz tursku podršku uzdigne na rang „baš kneza“ ili prvog kneza. Glavni knežev takmac u vlasti je bila Narodna kancelarija, pretvorena 1826. godine u Beogradski sud. Poniženi činovnici, koji su bivali i batinjani, obespravljeni trgovci, starešine, svi su bili protiv kneza. Niko više nije bio spreman da trpi Miloševo ponašanje, nego i ponašanje njegovih slugu koji su radili šta su hteli, u Miloševo ime. Odsustvo suda se osećalo, a Miloš je i dalje izbegavao da organizuje Savet što je po hatišerifu iz 1830. bio obavezan da učini. Osećajući uznemirenost narodnih masa, knez je na zasedanju Skupštine 1. februara 1834. obećao značajne zakonodavne i administrativne reforme. Dao je i jedan nacrt ustava, a pre njegove izrade je postavio pet ministara, ali ne sve odjednom nego u roku od dva i po meseca. Međutim, nikakvim zakonom im nije odredio prava i dužnosti. Ovi potezi nisu mogli da zadovolje njegove protivnike, koji su postavljene ministre smatrali običnim kneževim činovnicima.
Pošto knez Miloš nikako nije hteo da ograniči svoju vlast i da odredi narodna prava u zemlji se pojavio jak pokret protiv njegove samovolje pa je januara 1835. izbila buna, čiji je glavni cilj bio ograničavanje aposolutne vlasti.
Tok bune
Zavera je spremljena u Kruševcu, u domu Stojana Simića, pred Božić 1835. Zaverenici su se dogovorili o zahtevima koje će postaviti Milošu kad se sastane Skupština i o sredstvima protiv njega, ako se odupre njihovim zahtevima. Đorđe Protić (kome je 1827. po Miloševom naređenju udareno 50 batina) je predlagao da ga ubiju, drugi su predlagali da se zbaci, ali je Mileta Radojković bio protiv obe ove solucije. On je bio za ograničenje Miloševe vlasti ustavom, zatim ukidanje kuluka, davanje narodu prava na upotrebu šuma i ukidanje naročitih povlastica za izvoznu trgovinu.
Kada je došlo vreme za ustanak, jedino je Mileta Radojković uspeo da prikupi ljude iz Jagodinske nahije, Simić je doveo malo ljudi, dok ostali nisu imali nikog uz sebe. Pobunjenici su stigli blizu Kragujevca, gde je skupljenom narodu Petronijević održao besedu o tome kako Miloš vlada kao paša povećavajući porez i ubirajući namete kao da je država njegova baština, a narod roblje. On je opasan za svakog kome se približi, pa je čak i njegova porodica protiv njega. U odbranu Miloševu, stao je Toma Vučić Perišić. On nije hteo da odmah ulazi u borbu sa pobunjenicima već je, ostavivši vojsku kapetanu Tucakoviću, sa 150 konjanika izašao pred pobunjenike i stupio sa njima u pregovore.
Nekoliko pobunjenika je bilo za to da se napadne Požarevac (gde se knez nalazio) i da se knez zbaci, pre nego što prikupi vojsku. Mileta nije pristao na to, već je ostao pri tome da se Milošu samo ograniči vlast. Vučić je pristao da posluži kao posrednik između pobunjenika i kneza. Knez je nakon dobijenih vesti, odlučio da pošalje u Kragujevac Dimitrija Davidovića, svog sekretara, da se obavesti o pobuni i zahtevima. Nakon što su Davidoviću izneli zahteve, izabrali su 35 izaslanika da te zahteve iznesu knezu, sa kojima je krenuo i Vučić. Miloš, koji je jedno vreme pomišljao čak i na bekstvo, je stigao u Kragujevac, izljubio se sa vođama pobune i rekao im : Svi smo krivi ; i ja sam sâm često grešio; trudimo se da se svi ispravimo i oprostimo uzajamno jedni drugima.
Posledice
thumb|[[Sretenjski ustav]] Knez Miloš je bio primoran da u Kragujevcu, tadašnjoj prestonici Srbije, donese Sretenjski ustav i ustanovi Državni savet. Dimitrije Davidović, knežev sekretar, ranije urednik bečkih Srpskih novina, je sastavio ustav. Skupština sazvana za 2. februar 1835. godine (praznik Sretenje) je usvojila ustav, koji je u to vreme bio jedan od najdemokratskijih ustava na svetu. Ustavom su kneževa prava ograničena i delimično preneta na Državni savet.
Zbog pritiska velikih sila, između ostalog Turske, Austrije i Rusije, koje nisu imale ustav, knez Miloš je rado stavio Sretenjski ustav van snage, posle samo nekoliko sedmica njegove primene. Godine 1838. Turska je Srbiji nametnula takozvani Turski ustav.
3D računalna grafika
3D računalna grafika (ili 3D grafika, trodimenzionalna računalna grafika, trodimenzionalna grafika) je pojam koji označava različite metode stvaranja i prikazivanja trodimenzionalnih objekata pomoću računalne grafike.
Grafika
Grafika je vizualna prezentacija na nekoj podlozi, kao što je npr. zid, platno, računalni zaslon, papir, ili kamen, a cilj joj je da informira, ilustrira ili zabavi. Primjeri su: fotografije, crteži, grafikoni, dijagrami, tipografija, brojevi, simboli, geometrijski oblici, karte ili slično. Grafike su vizualni elementi koji se često koriste kako bi čitatelju i gledatelju privukli pažnju na neku informaciju. Koriste se također kao zamjena za tekst da pomognu čitatelju u lakšem razumijevanju nekog koncepta ili da koncept učine zanimljivim. Obično se kombinira tekst, ilustracija i boja, a može biti funkcionalna ili umjetnička.
Računalna grafika
Izraz računalna grafika uključuje gotovo sve što nije tekst i zvuk, a što je stvoreno pomoću računala. Danas gotovo sva računala koriste neku vrstu grafike i korisnicima je omogućeno korištenje ikona i slika umjesto same tipkovnice.
U današnje vrijeme računala i računalno stvorena grafika ulaze u mnoge aspekte naše svakodnevnice. Nalazimo ih u televiziji, novinama, vremenskim izvješćima ili tijekom operacijskih zahvata.
Termin računalna grafika ima nekoliko značenja:
Postoje dvije vrste računalne grafike:
Upotrebom vektora dobiju se oštre grafike i često manji računalni dokumenti, ali kada su vektorske grafike komplicirane, tada je potrebno puno više vremena da se učitaju i mogu imati veće računalne dokumente nego rasterski ekvivalenti.
Računalna grafika je grafika stvorena pomoću računala, ili generalno gledajući, to je reprezentacija manipulacije slikovnih podataka pomoću računala.
Historija računalne grafike
Godine 1960. Williamu Fetteru, grafičkom dizajneru za Boeing Aircraft Co., bilo je pripisano kovanje fraze “računalna grafika”, kako bi se opisalo njegovo istraživanje u Boeingu. Fetter je rekao da mu je taj termin zapravo dao Verne Hudson u Boeingu. U intervjuu 1978. Fetter je izjavio da je u mnogim aplikacijama postojala dugogodišnja potreba za simulacijom ljudske figure, koja točno opisuje ljudsko tijelo i koja je usvojiva u mnogim korisničkim okruženjima. Njegov rani rad u Boeingu bio je fokusiran na razvoj takvih ergonomskih opisa. Jedan od najpoznatijih prikaza u ranoj povijesti računalne grafike bila je ljudska figura, često spominjana kao “Boeing Man”, ali ju je Fetter nazivao “Prvi Čovjek”.
Računalna grafika se razvila nakon pojave hadrvera za računalnu grafiku. Rani projekti kao Whirlwind i SAGE Projects su potpomogli razvitku računalno grafičke discipline. Daljni napredak u razvoju digitalnih kompjutera kao što je TX-2 iz 1959. na Lincoln Laboratory-u je doveo do daljnjeg razvoja u interaktivnoj računalnoj grafici. Prvi interaktivni računalni grafički sustav koristio je prikaz, svjetleće pero, i bazu priključaka kao sučelje. Ivan Sutherland je na temelju svog doktorata rađenog u Lincoln Labsu na TX-2 računalu postao “djed” interaktivne računalne grafike i grafičkog korisničkog sučelja.
1969. ACM je inicirao SIGGRAPH (A Special Interest Group in Graphics) posvećenu simulaciji i modeliranju, uređivanju teksta i kompoziciji, računalno generiranoj umjetnosti, kartografiji i mapiranju, računalno potpomognutom dizajnu, te softveru i hardveru računalne grafike.
Tijekom 1970ih osobna računala postala su sve moćnija, sposobnija crtati jednostavne i složene oblike i dizajne. 1980ih umjetnici i grafički dizajneri počeli su na osobno računalo, posebno na Commodore Amiga i Macintosh, gledati kao ozbiljan dizajnerski alat, koji može uštedjeti vrijeme i crtati preciznije od drugih metoda.
3D računalna grafika postala je moguća krajem 1980. pojavom moćnih SGI računala, koji su kasnije korišteni za izradu prvih računalno-generiranih kratkih filmova u Pixaru. Macintosh je ostao i dalje jedan od najpopularnijih alata za računalnu grafiku u studijima i poslovima grafičkog dizajna.
Moderni računalni sustavi koji datiraju od 1980 na dalje, često koriste grafičko korisničko sučelje (GUI) za prezentaciju podataka i informacija pomoću simbola, ikona i slika, radije nego tekstom. Grafika je jedan od 5 ključnih elemenata multimedijske tehnologije.
3D grafika je postala popularna 1990ih u igrama, multimediji i animaciji. 1996. izdana je jedna od prvih cjelovitih 3D igara, Quake. 1995. izdan je Toy Story, prvi dugometražni računalno generirani animirani film u kinima cijeloga svijeta. Od tada, računalna grafika postala je preciznija i detaljnija, zbog naprednijih računala i boljih aplikacija za 3D modeliranje, kao što je Cinema 4D.
2D računalna grafika
2D računalna grafika je računalno stvaranje digitalnih slika. Termin se koristi i za granu računalne znanosti koja obuhvaća takve tehnike, ili za modele same. 2D računalna grafika se većinom koristi u aplikacijama koje su u originalu razvijene nakon tradicionalnog printanja i tehnologija crtanja, kao što su tipografija, kartografija, tehničko crtanje, oglašavanje itd. U tim aplikacijama, 2D prikaz nije samo reprezentacija stvarnog objekta, nego je nezavisna rukotvorina sa dodanom semantičkom vrijednošću; 2D modeli su stoga više preferirani, jer daju direktniju kontrolu slike nego 3D grafike, čiji pristup je srodniji fotografiji nego tipografiji.
3D računalne grafike
3D računalne grafike su grafike koje koriste trodimenzionalnu reprezentaciju (predočenje) geometrijskih podataka pohranjenih u računalu zbog svrhe izvođenja izračuna i renderiranja 2D slika. U softveru za računalnu grafiku, razlika između 2D i 3D je često nejasna; 2D aplikacije mogu koristiti 3D tehnike kako bi postigle efekte poput osvjetljenja, a primarno 3D mogu koristiti 2D tehnike renderiranja. 3D računalne grafike se često spominju kao 3D modeli. Za razliku od renderirane grafike model je sadržan u grafičkoj podatkovnoj datoteci. Međutim, postoje razlike. 3D model tehnički nije grafička jedinica sve dok nije vizualno prikazan. Zbog 3D printanja, 3D modeli nisu zatvoreni u virtualnom prostoru. Model može biti prikazan vizualno kao dvodimenzionalna slika pomocu procesa zvanog 3D renderiranje, ili može biti korišten u negrafičkim računalnim simulacijama i izračunima.
Proces kreiranja 3D računalnih grafika se može redoslijedom podijeliti na 3 osnovne faze:
Modeliranje
Modeliranje je 3D renderiranje sa zračnim precrtavanjem i okluzijom ambijenta koristeći se softverima Blender i Yafay. Model opisuje process formiranja oblika nekog objekta. Dva opća izvora 3D modela su oni nastali na računalu umjetnika ili inženjera služeći se nekim oblikom alata za 3D oblikovanje, i oni skenirani u računalo od objekata stvarnog svijeta. Modeli također mogu biti proizvedeni postupno ili putem fizičke simulacije.
3D modeliranje
Proces razvoja matematičke, žičanookvirne reprezentacije bilo kojeg trodimenzionalnog objekta putem specijaliziranog softvera. Produkt toga se naziva 3D model. Može biti prikazan kao dvodimenzionalna slika kroz proces 3D iscrtavanje ili se može koristiti u računalnoj simulaciji fizičkog fenomena. Model može biti i fizički stvoren koristeći se 3D uređajima za prntanje. Modeli mogu biti kreirani automatski ili ručno. Ručni proces modeliranja koji priprema geometrijske podatke za 3D računalne grafike je sličan plastičnom umijeću kao što je kiparstvo.
Animacija
Animacija se odnosi na temporalni opis objekta, npr. kako se kreće i deformira tijekom vremena. Popularne metode uključuju keyframing, obrnutu kinematiku i gibanje na snimci, iako se mnoge od ovih tehnika upotrebljavaju u vezi jedna s drugom. Kao i kod modeliranja, fizička simulacija je drugi način navođenja kretanja.
Prikaz
U općoj upotrebi, slika ili prikaz je je rukotvorina, obično trodimenzionalna, i ima sličan izgled kao neki subjekt, obično fizički objekt ili osoba. Prikazi mogu biti dvodimenzionalni, kao fotografija, prikaz na zaslonu, i trodimenzionalni, kao što su kipovi. Mogu biti uhvaćeni pomoću optičkog uređaja – kao što su kamere, ogledala, leće, teleskopi, mikroskopi itd. i prirodnim objektima i fenomenima kao što su ljudsko oko i površine vode. Digitalni prikaz je reprezentacija dvodimenzionalnog prikaza služeći se jedinicama i nulama (binarni sustav). Ovisno o tome je li rezolucija prikaza fiksna, može biti vektorskog ili rasterskog tipa. Bez kvalifikacija, termin „digitalni prikaz“ se obično koristi za rasterske prikaze.
Piksel
Piksel je najmanji dio informacije prikaza. Pikseli su normalno poredani u pravilnu dvodimenzionalnu mrežu, i često su prikazani kao točkice ili kvadratići. Svaki piksel je primjer originalne slike, gdje više primjera obično pruža precizniju reprezentaciju originala. Intenzitet svakog piksela varira, u sustavima boja, svaki piksel ima obično tri ili četiri komponente kao što su crvena, zelena i plava, ili tirkizna (cyan), ružičasta (magenta), žuta i crna.