cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Stefan Lazarević
Zadužbine Stefana Lazarevića
Prema navodima svog biografa, Stefan je u Beogradu iz temelja obnovio manastir posvećen Bogorodici, pri kome je bilo smešteno sedište beogradskog mitropolita. Deo kamenog nadvratka sa njegovim uklesanim ktitorskim natpisom je pronađen u Beogradskoj tvrđavi i danas se čuva u Muzeju grada Beograda. Pored toga, on je u Beogradu podigao i crkve posvećene svetim Tri Jerarha i svetom Nikoli, koje su se verovatno nalazile oko današnje Skadarlije odnosno Novog groblja, uz koju se nalazila i bolnica. thumb|left|250|thumb|Manastirska crkva u Pavlovcu Pošto mu se prestonica gotovo četvrt veka nalazila u Beogradu, lokalna predanja mu pripisuju da je podigao većinu današnjih manastira i manastirskih razvalina u Beogradskom kraju. Takav je nekadašnji manastir posvećen Vavedenju u Vinči, zatim manastiri na Kosmaju: Tresije, pa Kastaljan i Pavlovac (uz koje se pokazuju ostaci navodnih Stefanovih letnjikovaca), kao i Nikolje na Rudniku, ali i seoska crkva u Markovačkim Crkvinama, pored spomenika o njegovoj smrti. Od navedenih, samo se za Pavlovac smatra da je Stefanova zadužbina, dok su ostale podigli drugi ktitori.
Stefanova zadužbina bi mogao da bude manastir Koporin kod Velike Plane, koji je podignut tokom njegove vladavine, ali nema podataka ko mu je ktitor, niti kada je tačno podignut. Prema navodima letopisa sa samog kraja XV veka, njegova zadužbina je i manastir posvećen Blagoveštenju u Gornjačkoj klisuri, čije se ruševine datiraju na kraj XIV veka.
Kao vrhovni vladar tadašnje Srbije, Stefan je relativno često slikan u manastirima koji su tada podizani. Uvek je prikazivan u sklopu ktitorskih kompozicija, a nije redak slučaj da je naslikan sa modelom crkve u rukama, kao svojevrstan posrednik između pravih ktitora i hramovnog sveca ili čak samog Hrista. Zbog ovakvih kompozicija, u starijoj literaturi se mogu naći pogrešna mišljenja da je on bio ktitor tih manastira, a takve greške se javljaju i danas.
Književni rad
Doba Stefanove vladavine donosi preporod u srpskoj književnosti, u kome je on učestvovao i kao pisac, a ne samo kao mecena. Njegovo delovanje vidljivo je kroz povelje i prevodilački rad, a pisao je i samostalne tekstove.
Njegovo najpoznatije delo svakako je „Slovo ljubve“, pesnička poslanica upućena, najverovatnije, njegovom bratu Vuku, 1404. ili 1409. godine. Za nju istoričar književnosti Jovan Deretić navodi da je jedan od najlepših kraćih književnih sastava u našoj (srpskoj) literaturi srednjeg veka, dok akademik Dimitrije Bogdanović navodi da u opisu prirode koji se javlja u delu, kao da se sluti renesansa. Pored „Slova ljubve“, smatra se da je Stefan tvorac „Natpisa na kosovskom mermernom stubu“, svojevrsnog epitafa koji je početkom XV veka uklesan kao spomen obeležje, na mestu Kosovskog boja. Delo poznato kao „Nadgrobno ridanje nad knezom Lazarom“, od koga je sačuvano samo nekoliko uvodnih stihova, pojedini naučnici pripisuju Stefanu, ali su mišljenja o tome i dalje podeljena.
U poveljama koje je izdao, Stefan je unosio tzv. vladarske ispovesti, koje su postojale u doba Nemanjića, ali i njegovog oca. Ovi delovi su pisani probranim, retorički ukrašenim izrazom i bliski su poveljama Stefana Nemanje, a po izraženom ličnom pečatu koji je u njima prisutan, najbliže su poveljama Dušana Silnog. Pored njegovih povelja, u ovaj segment Stefanovog književnog stvaralaštva spada i njegov uvod u „Zakonik o rudnicima“, koji je zapravo sažeta vladarska autobiografija, kakva se sreće u Hilandarskoj povelji i Dušanovom Zakoniku.
Istorijski izvori navode da se Stefan bavio i prevođenjem, a poznato je da je pored čitanja i pisanja na staroslovenskom (tj. srpske redakcije staroslovenskog jezika), prevodio sa grčkog i latinskog jezika. Jedan od njegovih prevoda verovatno je vizantijski spis iz XII veka „O vremenima budućim“, koji je preveden između 1400. i 1407. godine.
Srbija pod vlašću Stefana Lazarevića
mini|180p|Simbol viteškog reda Zmaja, kome je Stefan pripadao. mini|desno|Simbol Viteškog reda Zmaja uklopljen u grb Nemanjića postao je simbol despota Stefana Lazarevića Neki smatraju da je tokom svoje višedecenijske vladavine, Stefan uspeo da osnaži Srbiju u svakom pogledu i da period njegove vladavine predstavlja poslednju blistavu epohu u istoriji i kulturi srednjovekovne Srbije.
Njegova vladavina obeležena je u bunama, vazalnim ratovima i dinastičkim sukobima. On je ugušio je otpor dela vlastele (1398) i privremeno učvrstio centralnu vlast. Kasnije je bio primoran da južne oblasti preda bratu Vuku na upravu (1409). Kao veran vazal sultana Bajazita, osigurao je bezbednost svoje države i od njega je dobio veći deo zemalja otetih od Vuka Brankovića (1396).
Kasnije se povezao sa mađarskim kraljem Žigmundom, čiji je bio vazal, ali i sa Vizantijom i Mlečanima. Uporedo je učestvovao u pregovorima koji su u Evropi vođeni radi stvaranja saveza protiv Osmanlija, uspevajući da održi dobre odnose sa njima. Zahvaljujući ovome, Srbija već od 1402, a naročito posle 1413. godine, nije bila meta spoljašnjih napada, što je omogućilo razvoj na drugim poljima. U Srbiju dolaze i predstavnici Mlečana (1403) i Dubrovčana (1405), koji nakon smrti kneza Lazara, nastoje da obezbede trgovačke povlastice i bezbednost ljudi.
Unutrašnje reforme
Na unutrašnjem planu, Stefan je početkom XV veka (neposredno nakon 1405. godine ), izvršio vojno-administrativnu reformu, čiji je cilj bio da se stvori što efikasnija vojna organizacija i državna uprava, koja je trebalo da bude odgovor i odbrana novonastaloj situaciji u kojoj se država našla. Njeni detalji nisu preciznije poznati, pošto se Konstantin Filozof o njoj izjašnjava vrlo uopšteno, ali se na osnovu njegovog iskaza i sačuvanih istorijskih izvora mogu rekonstruisati njene osnove. Stefan je državu podelio na upravne oblasti pod imenom vlasti, na čijim čelima su se nalazile vojvode, koje su na teritoriji svoje vlasti imale i civilnu i vojnu vlast. Ova organizacija primenjena je i na Zetu, nakon sklapanja mira sa Mlečanima, pri čemu je Stefan ostavio primorskim komunama raniju autonomiju. Državni upravni aparat podeljen je u tri grupe činovnika : Najviši državni činovnik u ovo doba bio je logotet ili veliki logotet, koji je tu ulogu imao još od doba kneza Lazara. thumb|left|350|thumb|Mapa Srpske despotovine, oko 1422. godine Na polju vojne organizacije i odbrane zemlje, Stefan je uveo neke promene i značajne novine, usled jasne pretnje koju su predstavljale Osmanlije. Kao što je njegov otac podigao čitav niz utvrđenja, mahom u svojim istočnim (najugroženijim) oblastima, radi zaštite od njihovih pljačkaških odreda, tako je Stefan nastojao da poveća vojni potencijal svoje države. On teži da poveća broj pronija tj. nenaslednih poseda koji su dodeljivani pojedincu na uživanje dok obavlja vojnu službu, nasuprot, do tada, daleko zastupljenijih baština odnosno naslednih poseda. Time ujedno i učvršćuje svoju tj. centralnu vlast, pošto su pronijari zavisili od vladara, koji je u bilo kom trenu mogao da im oduzme proniju (imanje), zbog čega su mu bili daleko odaniji od vlastele koja je imala nasledne posede, koje je bilo daleko teže oduzeti. Svoje raspoložive vojne snage, Stefan je povećavao i delimičnim ili ograničenim ukidanjem oslobađanja od vojnih obaveza (učešće u ratu, ali i radovi na podizanju, održavanju i obnavljanju utvrđenja tzv. gradozidanje) manastirskih imanja, što je Nemanjićkoj Srbiji bilo nezamislivo. Stalna ratna opasnost, dovela je i do jačanja položaja vojvoda u gradovima. Dok je centralna ličnost u gradovima Nemanjića bio kefalija, njega od početka XV veka u potpunosti zamenjuje vojvoda na koga prelaze i civilni poslovi. Njegov zamenik bio je vojvoda kulski, koji je bio komandant gradske tvrđave ili njene citadele (tzv. kule). Pored velikih vojvoda i krajiških vojvoda, u vojnoj hijerarhiji se javlja i zvanje vojvode vojske, koji se verovatno nalazio na dvoru i bio zadužen za vojna pitanja, a verovatno je u nekim prilikama komandovao vojskom. Od Stefanovog doba, javlja se zamanička vojska, kao zaseban vid vojne obaveze. Ona predstavlja opštu mobilizaciju vojnosposobnog stanovništva, a današnja istorijska nauka razlikuje tri nivoa njene primene :
Već krajem XIV veka (pre 1395), Stefan uvodi novi porez (danak gospodski) tzv. unče, koji se prikupljao dva puta godišnje, pa se u izvorima javlja kao zimske (danak gospodstva mi) i letnje unče (vojnica,vojštatik). Jedna unča iznosila je 20 tadašnjih dinara, pa je godišnje svaka kuća davala po 40 dinara. Ovaj porez Stefan je uveo i Dubrovčanima koji su živeli u Srbiji, možda već početkom 1414, a definitivno od kraja 1418. godine, a kasnije i u Zeti. Iznosio je 1 dukat godišnje odnosno oko 42 dinara, tako da je celo stanovništvo Srbije plaćalo gotovo istu sumu, a procene istoričara se kreću da se godišnji prihod, po ovoj osnovi, kretao od nekoliko desetina do par stotina hiljada dukata. Pored ovog poreza, u Srbiji se od Stefanovog doba, javlja i porez namenjen plaćanju danka predviđenog vazalnim obavezama prema otomanskom sultanu. On nije bio stalno na snazi, već je uvođen u doba kada su te obaveze postojale, a u izvorima se navodi kao danak turski, turska plata, rabota velikog gospodara, harač.
Privreda i razvoj gradova
Razvoj rudarstva doveo je do uspona trgovine i razvoja gradskih središta. Srebro je postalo glavni izvozni proizvod tadašnje Srbije, ali nije prestao ni izvoz tradicionalnih izvoznih proizvoda srednjovekovne Srbije, voska, žive stoke i koža. Izvoz je obavljan uglavnom preko jadranskih gradova, prevashodno Dubrovnika, a u manjoj meri Kotora i gradova oko ušća Drima i Bojane (Skadar i gradići oko njega), ali je išao i preko Beograda ka centralnoj Evropi, a ima podataka da je bio usmeren i ka Seru i Solunu, ali u daleko manjoj meri. Prema rečima Desanke Kovačević Kojić: „U doba despota Stefana Lazarevića izvozna trgovina se sve više razgranavala, a po obimu i po vrednosti prometa dostigla je do tada neviđene razmere“. Pored promena u strukturi izvoza, dolazi do značajnih promena i među uvoznim proizvodima, među kojima se, uz uobičajene proizvode široke potrošnje (poput soli), sada javljaju i luksuzni predmeti (kao što su svila, druge skupocene i obične tkanine sa Istoka, italijanskih gradova i drugih delova Evrope, biseri i druge dragocenosti). U samoj Srbiji, u gradovima i na trgovima, trgovalo se mahom domaćim proizvodima iz neposredne okoline, a njihov sastav se može videti iz delova Statuta Novog Brda u kome navodi da se u njemu prodavalo : brašno, hleb, sir, voće, vino, sočivo, riba, bravlje i goveđe meso, zatim loj, kravlje, volovske i jareće kože, drvo i drveni ćumur. Stefan je uticao na razvoj trgovine u svojoj državi i nizom mera i povlastica kojima je sa jedne strane podsticao domaće stanovništvo da se bavi njom, a sa druge strane ograničavao Dubrovčane i smanjivao njihov, gotovo monopolski položaj. Razvoj rudarstva i trgovine, pratio je i razvoj zanatstva, naročito zlatarstva. Zanatlije su bile organizovane u strukovna esnafska udruženja na čijem čelu se nalazio protomajstor, a pored domaćih, u gradovima su bile prisutne i dubrovačke zanatlije. thumb|left|250|thumb|[[Latinska crkva u Prokuplju|Crkva iz Prokupačkog podgrađa]] Velika gradska središta i trgovi, razvili su se oko velikih rudarskih centara (prvenstveno Novo Brdo, zatim Trepča, Rudnik i Srebrnica) ili u neposrednoj blizini više njih (Priština i Vučitrn). Razvijaju se i gradovi duž trasa karavanskih puteva ka Dubrovniku (Trgovište i Jeleč) i drugim trgovačkim centrima (Debrc i Valjevo (u Mačvi ka Mađarskoj), zatim Leskovac, Stalać, Kruševac, Ravno (Ćuprija) i Paraćin (u Moravskoj dolini), potom Prokuplje (u Toplici ka Moravskoj dolini i Nišu), kao i Prizren (ka Skadru i Zabojani)), a neki od njih se javljaju po prvi put u izvorima, poput Čačka (1405) i Smedereva (1410). Posebno mesto među gradovima tog doba, zauzima tadašnja prestonica Beograd, koji tada postaje značajno trgovačke središte, kao posrednik između Balkana i tadašnje Mađarske tj. centralne Evrope.Akademik Desanka Kovačević Kojić navodi da napredak gradova, kao i njihovo umnožavanje daju obeležje vladavini despota Stefana Lazarevića i utiču na čitav razvoj srpske države onog vremena.
Beograd u doba despota Stefana
thumb|desno|300|thumb|Pronađeni deo ktitorskog natpisa Stefana Lazarevića sa Mitropolijske crkve u Beogradu Krajem 1403. ili početkom 1404. godine Stefanu je predat Beograd i u njemu se od 1405. godine, po prvi put, nalazi prestonica Srbije. Period Stefanove uprave gradom može se oceniti kao njegova najveća obnova i najintenzivniji razvoj u srednjem veku. Davanjem velikih povlastica i olakšica stanovnicima grada, Stefan je uspeo da u njega privuče, kako domaće stanovništvo, tako i strane trgovce i zanatlije koji su oformili svoje kolonije, a među njima je najviše bilo Dubrovčana. Zahvaljujući ovim merama i velikom prilivu stanovništva, Beograd je postao jedno od glavnih središta trgovinske razmene između tadašnje Mađarske (a preko nje i centralne Evrope) i Balkana. U samom gradu je podignut čitav niz objekata neophodnih za njegovo normalno funkcionisanje od crkava (pored pravoslavnih, postojala je i katolička), preko pekara i vodenica, do pristaništa, carinarnica i trgova (pijaca/prodavnica), uključujući i jedan na kome se trgovalo isključivo ribom. Stefan je, kao veliki zaštitnik kulture i umetnosti, na svom dvoru u Beogradu okupljao učene ljude iz Srbije i okolnih zemalja, što je od njega pretvorilo u središte srpskog kulturnog i književnog života.
thumb|desno|350|thumb|Severni bedem Gornjeg Grada iz doba despota Stefana Beogradska tvrđava je tokom ovog perioda (1403/1404—1427), takođe doživela veliki razvoj, a ukupna branjena površina je povećana deset puta, od 1.6ha na preko 15ha. Prvo je izvedena obnova i dogradnja postojećeg utvrđenja: Potom je usledilo podizanje Gornjeg Grada (sa sistemom dvostrukih bedema i kontraeskarpom sa suvim šancem) koji je bio približno pravougaone osnove (dimenzija 300-{x}-160 metara, površine oko 4.2ha ). Poslednju (treću) fazu izgradnje Beogradske tvrđave, u ovom periodu, predstavlja podizanje bedema Donjeg Grada, od Gornjeg Grada do Dunava (u dužini od oko 330 metara) i duž rečne obale, od ovog bedema do utvrđenog (zapadnog) podgrađa. Ovim radovima je zaštićena velika celina, oko 9.5ha, koja je obuhvatala trgovačko podgrađe sa pristaništem i kompleksom Mitropolije.
Razvoj kulture
Početkom XV veka, formirana je tzv. Resavska pravopisna škola, koja predstavlja treći tip pravopisa srpske redakcije staroslovenskog jezika, koji je bio u upotrebi do XVIII veka i prelaska na ruskoslovenski jezik. Njegov nastanak je posledica delovanja Stefana Lazarevića koji je okupljao i pružao utočište učenim ljudima, ne samo iz svoje države, već i iz okolnih oblasti i zemalja. Njihova delatnost na prevođenju neprevedenih dela sa grčkog, popravljanju postojećih prevoda i njihovom prepisivanju, koja je obavljana prvenstveno u manastiru Resavi i Beogradu, ali i na samom despotovom dvoru , stvorila je novi pravopis kojim se nastojalo da se pisanje vrati svom starom obliku, za šta su kao uzori poslužili srpski zetsko-humski, bugarski i grčki pravopis.„Nadnacionalni karakter resavskog pravopisa predstavljao je značajan nagoveštaj humanizma i renesanse u srpskoj kulturi“.
thumb|left|250|thumb|Jedna od stranica [[Srpski psaltir|Srpskog psaltira]] Na Stefanov zahtev, njegov kasniji biograf, Konstantin Filozof, posle 1423. godine, napisao je „Skazanije o pismeneh“ (Povest o slovima), pravopisno-gramatički traktat koji je neka vrsta prvog značajnog pokušaja formulisanja i sređivanja, pa i normiranja tih pravila (već konstituisanog resavskog pravopisa). Sam resavski pravopis se tokom vremena menjao, a neke od novih stvari u njemu, u odnosu na prethodno važeći raški pravopis, napravile su pisani srpski jezik komplikovanijim i manje praktičnim.
Prevođenje i prepisivanje knjiga rađeno je za potrebe crkve, ali i vlastele, a naročito samog Stefana koji je imao najlepšu i najpotpuniju biblioteku. U njoj je osim bogoslovskih i poučnih tekstova bilo filozofskih spisa i knjiga iz istorije i poezije, a smatra se da bi Stefan mogao biti naručilac tzv. Minhenskog psaltira. Na osnovu danas sačuvanih izvora, zna se sa sigurnošću za 18 knjiga koje su prepisane i/ili prevedene po Stefanovoj narudžbini. O njegovom odnosu prema prepisivačima svedoči primer tzv. Inoka iz Dalše, koji je za Stefana prepisao 8 knjiga. Njega je Stefan pozvao da sa Svete gore dođe u Srbiju i prepiše mu neke knjige. Kada je završio svoj posao on je želeo da se vrati na Svetu goru, ali ga je Stefan nagovorio da ostane u Srbiji sa svojim saradnicima i da nastave svoj prepisivački rad, a za njihove potrebe je osnovao manastir Dalšu kod Golubca. Jedan od poznatih prepisivača i prevodilaca, bio je Grigorije Hilandarac, koji je preveo „Hroniku“ Jovana Zonare, a zna se i za svetogorskog monaha Dositeja, koji je prepisao knjige o carevima iz Starog Zaveta. Glavno središte prepisivačke delatnosti u ovo doba je manastir Resava u kome se stvara tzv. Resavska prepisivačka škola i koji postaje najveća i najbolje organizovana srpska i jedna od istaknutijih evropskih skriptorija (prepisivačkih radionica). thumb|desno|270|thumb|Manastirska crkva u Kaleniću Na polju književnosti, nastavlja se stvaranje originalnih književnih dela, kojima prethodi stvaralaštvo monahinje Jefimije i Danila Banjskog Mlađeg (1390—1396). Najznačajniji pisac ovog perioda, svakako je Stefanov bliski saradnik Konstantin Filozof. Pored prevoda sa grčkog i već pomenutog dela „Skazanije o pismeneh“, njegovo najvažnije delo je „Žitije despota Stefana Lazarevića“, napisano 1431. godine, na zahtev patrijarha Nikona i vlastele. Prema mišljenju Jovana Deretića njegovo delo čini završnu etapu u razvoju naših (srpskih) starih životopisa od hagiografije ka istoriji tj. biografiji, ali je istovremeno njegov izraz prosto okovan retorikom da je stvorena tolika zbrka i nejasnost u izlaganju, da se na momente teško može razabrati šta hoće da kaže. Njegovo delo je značajno i kao neka vrsta izvora za nastanak i razvoj epske narodne poezije, jer se događaji opisani u njemu javljaju kao centralne teme nekih epskih pesama. Pored njega, početkom XV veka u Srbiji stvara i Grigorije Camblak, koji je napisao „Žitije Stefana Dečanskog“, „Službu Stefanu Dečanskom“ i „Opis prenosa moštiju svete Petke iz Bugarske u Srbiju“, a među značajne pisce ovog doba, ubraja se i Grk Antonija Rafail Epaktik (Došljak), koji je krajem druge decenije XV veka napisao „Pohvalu knezu Lazaru“.
Razvoj arhitekture, započet tokom poslednje četvrtine XIV veka pod knezom Lazarom, nastavljen je i pod njegovim sinom Stefanom. Na polju sakralne arhitekture podižu se crkve u Moravskom stilu, nastalom pod uticajem crkava u Dušanovoj zadužbini Svetim Arhangelima kod Prizrena. Pored Stefanove zadužbine Manasije, tokom njegove vladavine podiže se i manastir Kalenić, čija crkva spada među najlepše primere ovog stila. thumb|desno|270|thumb|Donžon kula i crkva u Manasiji Još veći napredak ostvaruje se u domenu fortifikacione arhitekture. Upadi Osmanlija primorali su njegovog oca da podigne jaka utvrđenja na svojim jugoistočnim granicama (Pirot, Prokuplje, Stalać i druga), kao i da svoju prestonicu i zadužbinu dodatno utvrdi. Stefanovo doba donosi značajna poboljšanja u odnosu na novitete koje su u srpsku vojnu arhitekturu uneli Kruševački Grad i Ravaničko utvrđenje, a vidljivi su na velikim radovima izvršenim na Beogradskoj tvrđavi, kao i na utvrđenju Manasije, koje po primeni nekih odbrambrenih rešenja prevazilazi i samu Beogradsku tvrđavu. Umesto uobičajenog bedema, izuzetno retko zaštićenog šancem, kod Ravanice i Malog Grada u Kruševcu javlja se sistem dvostrukih bedema sa šancem, koji kod Beograda dostiže svoju savršeniju formu dodavanjem eskarpe (koso nagnuta unutrašnja strana šanca). U široku upotrebu ulaze mašikule (kojih u Beogradu ima relativno malo na kapijama, dok su u Manasiji one gotovo svuda, ne samo po kulama, već i po bedemima), a uz glavne kapije se javljaju po dve kule, umesto po jedne, kao do tada. Napredak je vidljiv i na Donžon kulama oba utvrđenja, koje po svojim dimenzijama (visina im je nešto preko 30 metara ) uveliko prevazilaze dotašnje primere. Poređenja radi, Donžon kula u Kruševcu je bila visoka oko 16, u Stalaću 19.5 , u Magliču oko 20 , dok su kule koje su čuvale kapiju u Manasiji visoke oko 22 metra. thumb|left|300|thumb|Sveti ratnici (deo freske iz manastira Manasije) Moravski stil u arhitekturi pratio je i zaseban stil u slikarstvu, a jedno od njegovih remek-dela je freskoslikarstvo u Kaleniću, nastalo oko 1413. godine. Prema mišljenju istoričara umetnosti i akademika Svetozara Radojčića, živopis u Kaleniću ima tri osnovne crte :
Jedna od najlepših i najpoznatijih fresaka iz Kalenića je Svadba u Kani, a čitav živopis pokazuje neobičnu sličnost sa živopisom carigradske crkve Hrista Spasitelja u Polju , koja spada među remek-dela vizantijske umetnosti, iz doba Renesanse Paleoga. Živopis u Stefanovoj zadužbini Manasiji je takođe visokih estetskih vrednosti, ali je očuvan u mnogo manjoj meri. Najznačajnije freske, uz ktitorsku kompoziciju na zapadnom zidu, su Hristova čuda i Sveti ratnici (u naosu), zatim Pričešće apostola i Poklonjenje žrtvi (u oltarskoj apsidi), kao i prikazi biblijskih proroka u kupoli.
Stefan Lazarević u epskoj poeziji
Visoki Stevan, kako ga narodno predanje naziva, spada u red tzv. zmajevitih junaka, a Veselin Čajkanović izdvaja tri osnovne karakteristike njegove mitološke ličnosti : On kaže da je najviše mitova o njemu zabeleženo daleko od njegove uže oblasti, u Hercegovini, Bosni, na Primorju i dodaje da je u tim krajevima Stevanova ličnost dobila najizrazitije mitsko obeležje.
Prema srpskoj epici, Visoki Stevan je rođen iz veze zmaja sa kneginjom Milicom, čime se objašnjavaju njegove natprirodne junačke osobine. Čest motiv vezan za njega su putovanja, neretko prerušenog u prosjaka. To je opšti mitološki motiv putujućeg božanstva (prerušenog u prosjaka) koje ide svetom i gleda kako ljudi žive, nagrađujući dobre i kažnjavajući zle. Ta crta je uočljiva i u mitološkoj ličnosti svetog Save, koji je tu osobinu, po mišljenju Čajkanovića, preuzeo od nekadašnjeg Srpskog vrhovnog boga, a karakteriše i epskog Marka Kraljevića.
U različitim oblicima, ali sa istom osnovnom radnjom, zabeležena je priča o rođenju blizanaca, Janka i Janje, čiji je otac bio Stevan. Stevanov sin, Janko je epski Sibinjanin Janko (istorijski Janoš Hunjadi), koji je zbog svog porekla poslije išao u Srbiju i bio se s Turcima kao tražeći svoju očevinu. Njegova ćerka, Janja, je majka jednog od junaka epskih pesama,Banović Sekule, a svi Stevanovi potomci su, kroz njegovo zmajsko poreklo, nasledili i nadljudske karakteristike i sposobnosti. Ova priča takođe predstavlja opštepoznati mitološki motiv o (putujućem) božanstvu koje pristaje da stupi u dobrovoljni odnos sa devojkom iz domaćinstva koje mu je ukazalo gostoprimstvo i na taj način pokloni ljudima svoj plod. Slična mitološka priča, vezana je i za Tezeja, odnosno jednu od legendi vezanih za njegovo rođenje, prema kojoj je njegov otac bio, bog mora, Posejdon.
Popularna kultura i nasleđe
thumb|Spomenik despotu Stefanu na [[Kalemegdanu]] Njegov lik se pojavljuje u filmu Boj na Kosovu, iz 1989. godine.
Stefan Lazarević ima čak dve ulice u Beogradu: Bulevar Despota Stefana i Visokog Stevana.
Literatura
Primarni izvori:
Naučni radovi:
Trihofilija
Trihofilija ili fetišizam kose je parafilija koju karakterizira seksualno uzbuđenje koje pružaju ljudske dlake; najčešće je u pitanju kosa.
Parafilia
Olfaktofilija
Olfaktofilija ili osmolagnija je parafilja u kojoj seksualno uzbuđenje pruža specifičan miris ljudskog tijela, a posebno spolnih organa ili erogenih zona.
Terpentedienil-difosfatna sintaza
Terpentedienil-difosfatna sintaza (, terpentedienol difosfatna sintaza, Cyc1, klerodadienil difosfatna sintaza) je enzim sa sistematskim imenom terpentedienil-difosfat lijaza (deciklizacija). Ovaj enzim katalizuje sledeću hemijsku reakciju
Za dejstvo ovog enzima je neophodan jon Mn2+.
Vješanje
250px|right|thumb|Nacistički ratni zločinac Karl Strasser pred vješanje 2. januara 1946. Vješanje u svom tradicionalnom i uobičajenom smislu označava davljenje pri kome se koristi težina same sebe, uz pomoć predmeta (omča) koji je toj osobi omotan oko vrata, izazivajući pritisak na dišne puteve i vratne arterije. Vješanje u pravilu za cilj ima izazvati smrt obješene osobe, te je kroz historiju bilo jedan od najčešćih i najpopularnijih metoda pogubljenja, a u današnjem svijetu predstavlja najčešći oblik samoubistva. U rijetkim slučajevima može biti posljedica nesretnog slučaja, a kao jedan od primjera se često navodi autoerotska asfiksija.
Sekoizolaricirezinol
Sekoizolaricirezinol je organsko jedinjenje, koje sadrži 20 atoma ugljenika i ima molekulsku masu od 362,417 Da.
Grbavica (Novi Sad)
Grbavica gradska četvrt Novog Sada.
Položaj naselja
thumb|250px|Grbavica, Bulevar cara Lazara thumb|250px|Dobrodošli na Grbavicu - bilbord na francuskom jeziku na Grbavici, postavljen tokom muzičkog festivala EXIT 2010
Istočnu granicu Grbavice čini Bulevar oslobođenja, južnu granicu čini Bulevar cara Lazara, severnu granicu čini Futoška ulica, dok zapadnu granicu čine ulice Vojvode Knićanina, Atanasija Gereskog i Đorđa Servickog.
Susedne gradske četvrti su: Stari Grad na istoku, Sajmište na severu, Liman na jugu i Adamovićevo naselje na zapadu.
U administrativnom smislu, Grbavica se nalazi u sastavu mesnih zajednica „Vera Pavlović“ i „7. juli“. MZ „Vera Pavlović“ obuhvata južne i istočne delove Grbavice, dok MZ „7. juli“ obuhvata Adamovićevo naselje i severozapadne delove Grbavice.
Stanovništvo
Prema podacima preduzeća JKP Informatika Novi Sad, na području Grbavice živi 14.120 stanovnika (2010. godina). MZ „Vera Pavlović“ ima 8.958 stanovnika, a MZ „7. juli“ 11.802 stanovnika. Veći deo stanovnika MZ „7. juli“ živi na Adamovićevom naselju, a manji deo na Grbavici.
Istorija
Grbavica je jedan od starijih delova Novog Sada. U 19. veku, područje Grbavice predstavljalo je gradsku periferiju, a tu je 1800. godine otvoreno Jevrejsko groblje, a zatim 1860. godine i Katoličko groblje.
Današnji naziv naselja nastao je početkom šezdesetih godina 20. veka (1960-61), kada su na ovom prostoru, u današnjim ulicama Vojvođanskoj, Vladimira Nikolića i Vere Pavlović, podizani novi stambeni objekti. Pošto je trebalo ubrzano graditi stanove, tadašnji urbanistički inženjer Milan Cvetkov preuzeo je, u okviru saradnje između Novog Sada i Sarajeva, gotove projekte izrađene za sarajevski kvart Grbavicu. Tako je radni naziv stambenih planova prihvaćen među građanima kao ime za taj deo grada. Danas mnogi ovdašnji stanovnici i ne znaju poreklo imena Grbavica.
Karakteristike naselja
Grbavica je izgrađena na aluvijalnoj terasi Dunava, sa nadmorskim visinama od 76 do 78 m, na nižim delovima leži na zasutim mrtvajama Dunava, a na višim na obalskim gredama, tako da je samo simbolično „grbava“. Uži deo Grbavice je pretežno stambeno područje, a nekadašnje niske kuće sada sve više zamenjuju nove višespratnice.
Privreda, poslovanje, javni objekti
Na Grbavici se nalaze sledeći privredno-poslovni i javni objekti:
Baldaši
Baldaši je naselje u Republici Hrvatskoj, u sastavu Općine Vižinada, Istarska županija.
Grbavica (Novi Sad)
Obrazovanje
thumb|250px|Visoka tehnička škola strukovnih studija u Futoškoj ulici thumb|250px|Elektrotehnička škola „Mihajlo Pupin“ u Futoškoj ulici U naselju postoje sledeće obrazovne ustanove:
Verski objekti i groblja
Na Grbavici se nalaze dva starija gradska groblja: Jevrejsko groblje (otvoreno 1800. godine) i Katoličko groblje (otvoreno 1860. godine). U produžetku Katoličkog groblja nalaze se Evangelističko, Reformatorsko i Avijatičarsko groblje, a navedena groblja od Katoličkog razdvaja takozvani slavoluk.
U naselju postoji Rimokatolička crkva svetog Roka iz 1801. godine, dok se na Katoličkom i Jevrejskom groblju nalaze Katolička odnosno Jevrejska kapela. Na Grbavici se takođe nalazi sedište protestantske verske zajednice Crkva Hrista spasitelja, a u planu je i izgradnja pravoslavne crkve.
Sport
U severnom delu Grbavice delovala je "Streljačka družina 1790", a 1945. godine je na terenima i prostoru strelišta osnovano Sportsko društvo "Eđšeg-Jedinstvo", sa 15 raznih sportskih sekcija. Zbog raznovrsnosti sportova i broja sekcija, ovo društvo je svrstavano u četiri najmasovnija sportska društva bivše Jugoslavije, odmah iza Crvene zvezde, subotičkog Spartaka i Partizana.
Ulice i saobraćaj
Neke od značajnijih ulica na Grbavici su:
Kroz samu Grbavicu prolazi autobuska linija br. 13 (Detelinara – Grbavica – Univerzitet), a veliki broj linija (2, 6, 7, 9, 11A, 11B, 12, 52, 53, 54, 55, 56, 60, 61, 62, 64, 68, 69, 71, 72, 73, 74, 76, 77, 78, 79, 80, 84) prolazi granicama naselja, Bulevarom oslobođenja, Futoškom ulicom i Bulevarom cara Lazara.
Erica Leerhsen
Erica Leerhsen (14. februar 1976 -) je američka glumica, najpoznatija po nastupima u horor filmovima kao što su Book of Shadows: Blair Witch 2, The Texas Chainsaw Massacre i Wrong Turn 2: Dead End, zbog kojih je stekla reputaciju jedne od suvremenih kraljica vriska. Također je poznata i po ulozi u TV-seriji The Guardian.
Buckhorn, California
Buckhorn je naseljeno područje za statističke svrhe u američkoj saveznoj državi Kalifornija. Po popisu stanovništva iz 2010. u njemu je živelo 2,429 stanovnika.
Orsara di Puglia, Foggia
Orsara di Puglia je naselje u Italiji u provinciji Foggia, u regiji Apulija.
Prema proceni iz 2011. u naselju je živelo 2522 stanovnika. Naselje se nalazi na nadmorskoj visini od 683 m.
1,2-Dihidroksi-6-metilcikloheksa-3,5-dienkarboksilat dehidrogenaza
1,2-Dihidroksi-6-metilcikloheksa-3,5-dienkarboksilat dehidrogenaza (, 1,2-dihidroksi-6-metilcikloheksa-3,5-dienkarboksilatna dehidrogenaza) je enzim sa sistematskim imenom 1,2-dihidroksi-6-metilcikloheksa-3,5-dienkarboksilat:NAD+ oksidoreduktaza (dekarboksilacija). Ovaj enzim katalizuje sledeću hemijsku reakciju
Ovaj enzim učestvuje u degradaciji o-ksilena kod bakterija.
Makrofilija
Makrofilija je izraz za parafiliju ili, češće, seksualne fantazije u kojima osoba zamišlja seksualne situacije s abnormanlno velikim, odnosno orijaškim ženama, pri čemu su najčešće fantazije o ženama-divovima.
Paganica, Montereale
Paganica je naselje u Italiji u provinciji L'Aquila, u regiji Abruzzo.
Prema proceni iz 2011. u naselju je živelo 379 stanovnika. Naselje se nalazi na nadmorskoj visini od 842 m.
Biodizel
mini|desno|300px|Uzorak biodizela. mini|desno|300px|Čisti biodizel (B100) dobiven od soje. mini|desno|300px|Dizelski motor proizveden 1906. godine u firmi [[MAN AG]] mini|desno|300px|Kukuruz koji je prije bio namijenjen za proizvodnju [[hrana|hrane, sada kupuju proizvođači biogoriva koji su spremni platiti veću cijenu od proizvođača hrane, pa na kraju i cijene hrane rastu.]]
Biodizel je općenito naziv za gorivo dobiveno iz bioloških izvora koje se može koristiti u nemodificiranim dizelskim motorima umjesto uobičajenog plinskog ulja. Biodizel je ustvari komercijalni naziv za metil-ester, koji se nalazi na tržištu tekućih goriva i prodaje krajnim korisnicima. To je standardizirano tekuće nemineralno gorivo, neotrovno, biorazgradivo i nadomjestak za fosilno gorivo (dizel). Metil-ester (ME) je kemijski spoj dobiven reakcijom (transesterifikacija) biljnog ulja (uljana repica, suncokret, soja, palma, ricinus itd.) ili životinjske masti, s metanolom, u prisutnosti katalizatora.
Biodizel se najčešće dobiva iz biljnih ulja transesterifikacijom triglicerida. Pri tome zamjenom glicerola s metanolom od jedne molekule triglicerida nastaju tri molekule monoalkilnih estera pa su zbog smanjenja molekulske mase fizička svojstva biodizela pogodna za korištenje u nemodificiranim motorima. Može se proizvoditi iz biljnih ulja, recikliranog otpadnog jestivog ulja ili životinjske masti, procesom transesterifikacije, pri čemu kao sporedni proizvod nastaje glicerol. Izbor osnovne sirovine za dobijanje biodizela zavisi od odgovarajućih uslova i prilika, pa se u Europi se za proizvodnju biodizela najviše koristi ulje uljane repice (82,8%) i ulje suncokreta (12,5%), dok se u Americi najviše koristi ulje soje, a u azijskim zemljama se koristi i palmino ulje.
Treba napomenuti da biodizel nije isto što i biljna ulja, koja se koriste u nekim dizel vozilima (sama ili pomiješana s fosilnim dizel gorivima).
Mješavine biodizela
Biodizel se često miješa s običnim dizel fosilnim gorivima. Kada je mješavina u postocima od 20% biodizela i 80% normalnog fosilnog dizela, onda se to zove mješavina B20. Neki ljudi pogrešno vjeruju da je ta mješavina zapravo čisti biodizel. Najčešće mješavine biodizela su: Mješavine do 20% biodizela se mogu koristiti bez ikakvih, ili samo s malim izmjenama na postojećim dizelskim motorima, iako se neki proizvođači motora ograđuju od toga. Za korištenje B100 ipak su potrebne odgovarajuće preinake motora:
Louisville, Colorado
Luisvil je grad u američkoj saveznoj državi Kolorado.
Biodizel
Prednosti i nedostaci biodizela
Prednosti biodizela su:
Louisville, Colorado
Demografija
Po popisu iz 2010. godine broj stanovnika je 18.376, što je 561 (-3,0 %) stanovnika manje nego 2000. godine.
Biodizel
Prednosti i nedostaci biodizela
Nedostaci biodizela su:
Povijest biodizela
Prije i za vrijeme Drugog svjetskog rata zabilježena su testiranja biogoriva u Belgiji, Francuskoj, Italiji, Velikoj Britaniji, Portugalu, Njemačkoj, Brazilu, Argentini, Japanu i Kini. Primjećeni su problemi s viskoznošću (gustoćom) biodizela u radu motora. G. Chavanne je na Sveučilištu u Brusselsu, 31. kolovoza 1937. patentirao “Postupak za pretvorbu jestivog ulja za gorivo motora (fr. "Procédé de Transformation d’Huiles Végétales en Vue de Leur Utilisation comme Carburants" - Belgian Patent 422 877). Tim postupkom je opisana transesterifikacija jestivog ulja korištenjem metanola, da bi se odvojio glicerol i zamijenio s kratkim bazama alkohola. To je bio prvi zapis što se danas podrazumijeva pod proizvodnjom biodizela.
Burton, Texas
Burton je grad u američkoj saveznoj državi Teksas. Po popisu stanovništva iz 2010. u njemu je živelo 300 stanovnika.
Biodizel
Povijest biodizela
1977. brazilski znanstvenik Expedito Parente je izumio industrijski postupak za dobivanje biodizela. Danas brazilski znanstvenici rade na proizvodnji biopetroleja (biokerozin). 1979. su se nastavila proučavanja u Južnoafričkoj Republici na korištenju suncokretovog ulja za dobivanje biodizela. U Australiji je 1989. otvoreno prvo postrojenje koje je koristilo 30 000 tona uljene repice za dobivanje biodizela.
Prinosi raznih kultura za biodizel
mini|300px|desno|Sušene nori-alge mini|300px|desno|Kineska lojna biljka u jesen. mini|300px|desno|Cvijet jatrofe. Biodizel se može proizvoditi iz biljnih ulja, recikliranog otpadnog jestivog ulja ili životinjske masti, procesom transesterifikacije, pri čemu kao sporedni proizvod nastaje glicerol. Izbor osnovne sirovine za dobijanje biodizela zavisi od odgovarajućih uslova i prilika, pa se u Europi se za proizvodnju biodizela najviše koristi ulje uljane repice (82,8%) i ulje suncokreta (12,5%), dok se u Americi najviše koristi ulje soje, a u azijskim zemljama se koristi i palmino ulje.
Jatrofa je biljka koja uglavnom raste u Brazilu (ali i na Filipinima, Maliju i Indiji), a prinos se procjenjuje na oko 1500 do 2000 litara biodizela po hektaru. Prinos ipak dosta ovisi o klimatskim prilikama i vrsti zemlje.
Kontroverze
Ograničenost mogućnosti proizvodnje biodiesela dovodi u pitanje njegovu očekivanu upotrebu u ne tako dalekoj budućnosti. Osnovni problem se sastoji u malenoj efikasnosti proizvodnih pogona i motora koji trebaju koristiti biodiesel. Kada bi se danas sveukupne poljoprivredne površine SAD-a koristile za proizvodnju ovog goriva zadovoljilo bi se samo 16 posto američkih potreba za gorivom. Ta činjenica stavlja pod veliki upitnik budućnost korištenja biodiesela, kao i istinitost kampanje vođene već desetak godina u njegove korist.
Dirk Kuijt
Dirk Kuijt (Katwijk, 22. srpnja 1980.), nizozemski nogometni reprezentativac.
Igra na poziciji napadača ili desnog krila u Fenerbahçeu.
Klubovi za koje je igrao:
Odakselagnija
Odakselagnija je parafilija u kojoj seksualno uzbuđenje izazivaju ujedi, bilo da je riječ o ujedanju partnera ili ujedanju od strane partnera.
Parafilijski infantilizam
Parafilijski ili seksualni infantilizam je parafilija koju karakterizira želja odrasle osobe da mu se oblače pelene ili da se na neki drugi način tretira kao malo dijete.
Eksterni linkovi
Članci:
Crandelles
Krandel je naselje i opština u centralnoj Francuskoj u regionu Overnja, u departmanu Kantal koja pripada prefekturi Orijak.
Po podacima iz 1999. godine u opštini je živelo 598 stanovnika, a gustina naseljenosti je iznosila 47 stanovnika/km². Opština se prostire na površini od 12,46 km². Nalazi se na srednjoj nadmorskoj visini od 620 metara (maksimalnoj 744 m, a minimalnoj 569 m).
The Simpsons
Serija je satirička parodija američkog načina života. Prikazuje cjelovitu američku kulturu i društvo, a često se koristi šalama na vlastiti račun. Sami Simpsoni utjecali su na popularnu kulturu. Fraze iz serije počele su se koristiti u stvarnom životu, a usklik "d'oh!" može se pronaći u rječniku engleskog jezika. Simpsoni su utjecali i na mnoge animirane serije za odrasle tokom kasnih 1990-ih kao što su South Park i Family Guy. Iako je tokom posljednjih nekoliko godina, po nekima, došlo do pada kvalitete serija je još uvijek veoma gledana i dobija pozitivne kritike.
Simpsoni su najdugotrajnija američka animirana TV serija. Od njihovog prvog prikazivanja 17. decembra 1989. emitirano je 662 epizode kroz 30 sezona. U produkciji postoji i cjelovečernji animirani film koji se prikazivao 27. jula 2007.
Nastanak
Groening je prvi put dobio ideju za Simpsone u predvorju ureda Jamesa L. Brooksa. Brooks ga je pozvao na dogovor za stvaranje kratke animirane serije temeljene na Groeningovom stripu Life in Hell. Kad je Groening shvatio da bi stvaranje animirane serije prema njegovom stripu zahtijevalo odricanje od autorskih prava, odlučio je krenuti u drugom smjeru. U žurbi je skicirao svoju verziju disfunkcionalne porodice. Likove je oblikovao po članovima vlastite porodice, a za svoj je lik izabrao ime "Bart" zato što je to anagram engleske riječi "brat" (derište).
Porodica Simpson prvi se put pojavila u kratkoj animaciji u showu Tracey Ullman, a prva je epizoda, "Good Night", emitirana 19. aprila 1987. Porodica je bila prilično "grubo" nacrtana zato što je Groening animatorima predao samo skice vjerujući da će ih oni popraviti, ali su oni nastavili crtati prema njegovim skicama.
1989. Simpsoni su prilagođeni za polusatnu seriju za TV kuću Fox. Prva emitirana epizoda bila je "Simpsons Roasting on an Open Fire" umjesto planirane prve epizode "Neka začarana večer". Ta je epizoda morala biti ponovno nacrtana nakon što su autori uočili lošu kvalitetu animacije i bila je emitirana kao posljednja epizoda prve sezone. Simpsoni su bili jedna od prvih pravih Foxovih hit TV serija; to je bila prva Foxova serija koja je dospjela na spisak trideset najgledanijih serija u sezoni. nekoliko epizoda serije gledalo je više od 20 miliona ljudi, a povremeno je ta brojka dostizala i 30 miliona gledatelja. Tracey Ullman podnijela je tužbu protiv Foxa, tvrdeći da je njena emisija izvor uspjeha Simpsona i stoga je zahtijevala udio u profitu serije. Nakon nekog vremena sud je presudio u korist TV kuće.
Simpsoni su izazvali kontroverzu i negodovanje roditeljskih udruga i konzervativnijih političara zbog Barta Simpsona, buntovnika koji izaziva nevolje i izvlači se bez posljedica, kojeg su smatrali lošim uzorom djeci. George H. W. Bush jednom je prilikom rekao: "Pokušat ćemo ojačati američku porodicu. Učiniti je više nalik porodici Walton, a manje porodici Simpson." Mnogi su proizvodi sa Simpsonima kao zaštitinim znakom zabranjeni u nekim američkim školama u nekoliko dijelova SAD-a. Međutim, proizvodi s likovima iz Simpsona nastavili su se odlično prodavati. U prvih 14 mjeseci prodaje ukupni je profit u cijelom svijetu iznosio 2 milijarde dolara.
Teme
Serija redovno izruguje i satirizira osobe iz svijeta zabave. Klaun Krusty omiljen je među springfieldskom djecom, ali izvan pozornice on je ciničan i ogorčen čovjek lošeg zdravlja zbog godina zloupotrebe droga, alkohola i kockanja. Podržat će i reklamirati bilo koji proizvod ako mu se ponudi dovoljna svota novca. Kent Brockman je egoističan, razmažen voditelj vijesti koji ne poštuje novinarsku etiku. Čak se i Rupert Murdoch, čije korporativno carstvo uključuje i TV kuću Fox koja je prva počela emitirati Simpsone, pojavio u nekoliko epizoda serije. Zapravo je ismijavanje TV kuće Fox postala stalna šala u seriji.
Serija se tokom godina bavila i političkom satirom, često prikazujući bivše i aktualne predsjednike SAD-a, ali i druge svjetske vođe. Neki od primjera su: George H. W. Bush, prikazan kao Homerov zakleti neprijatelj u epizodi "Two Bad Neighbors", Al Gore ismijan zbog svoje, u seriji, banalne osobnosti, a Ujedinjeni narodi često su prikazivani kao nekompetentna organizacija.
Seriju su prihvatili mnogi socijalni konzervativci zato što su Simpsoni, za razliku od drugih, modernijih porodica iz TV serija ipak tradicionalna porodica. Serija se poigravala mogućnostima izvanbračnih avantura, ali na kraju uvijek još više učvršćujući Homerov i Margein brak. Konzervativni i evangelički kršćani također su istaknuli i ulogu Neda Flandersa kao uzor predanog kršćanina koji je ponekad ismijavan, ali unatoč stalnim Homerovim provokacijama ne odstupa od svojeg načina života.
Ipak, postoje i mnoge epizode koje socijalni konzervativci toliko ne odobravaju; na primjer, u epizodi "Homerova fobija", Homer pobjeđuje homofobiju i sprijateljuje se s homoseksualcem, a u epizodi "Ima nešto u ženidbi" promiče prihvaćanje gay brakova. Lisa Simpson, najinteligentnija članica porodice Simpson prikazana je kao veliki liberal.
Radnja
Format radnje Simpsona tokom godina se donekle promijenio. Lik ili skupina likova obično je smještena u neku problematičnu situaciju koju moraju riješiti ili naučiti prihvatiti. U početku su te sitacije bile prilično jednostavne, realne društvene situacije s realističnim raspletima, veoma slične ostalim TV serijama. Na primjer, u jednoj od epizoda prve sezone Barta tuče školski nasilnik i on mora naučiti založiti se za sebe. S vremenom su zapleti postajali sve neobičniji i često sve manje realistični.
Kako je serija napredovala, osim sve manjeg realizma, postalo je uobičajeno da uzrok nekog događja u glavnoj radnji dolazi iz relativno nepovezanog uvodnog dijela. Na primjer, u epizodi "Hurricane Neddy", cijeli se uvodni dio bavi uraganom koji je pogodio Springfield po scenariju sličnom onome iz filma Twister; tada doznajemo samo da je uništena kuća Neda Flandersa, a zatim kreće glavna radnja u kojoj Fladners doživljava živčani slom.
Simpsoni ponekad koriste još jednu strukturu radnje. Ta se struktura sastoji od tri kratke priče, često sa širom pričom koja povezuje manje priče. Obično se korsiti za epizode u povodu Noći vještica, ali i u običnim epizodama; tipična je za parodiranje starih priča u kojima su glavni likovi Simpsoni.
Radnje mnogih epizoda usredotočuju se na jedan određeni lik ili vezu između dva lika. Te se radnje često razvijaju iz određenih shema: Homer dobiva novi posao ili se pokušava na brzinu obogatiti; Marge pokušava pobjeći iz monotonije održavanja kućanstva tražeći posao ili baveći se novim hobijem; Bart uzrokuje veliki problem i pokušava popraviti situaciju, zataškati cijeli događaj ili ga potpuno ignorirati; Lisa prihvaća i sprovodi ciljeve neke određene grupe ili zajednice. Epizode su se ponekad usredotočile i na probleme sporednih likova koji se obično rješavaju uz pomoć člana porodice Simpson.
Kad se radnja bavi cijelom porodicom, oni obično odlaze na odmor. To se događalo dovoljno često da rečenica koju Homer tada obično izgovori postane jedna od poznatih parodija same serije: "Simpsoni sada idu (gdje već idu)!" Sa svim putovanjima na kojima su bili, Simpsoni su posjetili sve kontinente osim Antarktike.
Serija ponekad koristi i razdvajanje priče na dvije paralelne radnje kao u epizodi "Sunday, Cruddy Sunday", koja prati Homerov i Bartov put na Super Bowl, a uz to i Margeino i Lisino dosađivanje kod kuće.
Mjesto i vrijeme radnje
Radnja serije odvija se u imaginarnom američkom gradu Springfieldu. Savezna država u kojoj se grad nalazi nikad nije imenovana, a namjera autora nikad ni nije bila da grad postoji u nekoj određenoj državi. Unatoč tome, obožavatelji su pokušavali odrediti lokaciju Springfielda koristeći se karakteristikama grada, okolnim reljefom i znamenitostima kao tragovima. U posljednje vrijeme kao odgovor na to "traganje" autori serije sugerirali su, ali i isključili većinu američkih saveznih država kao moguću lokaciju grada sukobljavajući "dokaze". Groening je rekao da Springfield ima mnogo zajedničkog s Portlandom u Oregonu, gradom u kojem je on odrastao, a ime "Springfield" izabrano je zato što je to često ime američkih gradova, koje se pojavljuje u više od trideset saveznih država. Reljef Springfielda i okolice veoma je "prilagodljiv" pa tako postoje obale mora, pustinje, visoke planine, ili bilo koji drugi reljefni oblik potreban za priču ili šalu.
Likovi
Homer Jay Simpson, Bart Simpson, Marge (Bouvier) Simpson, Lisa Simpson, Maggie Simpson, Montgomery Burns, Milhouse Van Houten, Luan Van Houten, Nelson Muntz, Ned Flanders, Nahasapimapetilon Apu, Krusty de Clown, Abraham Simpson, Ralph Wiggum, Barney Gumble, Moe Szyslak, Seymour Skinner, Patty i Selma Bouvier, Waylon Smithers, Edna Krabapel, domar Willie, Troy Maklur, Hans Krticman, Martin Prins, Clancy Wiggum, grappig boek, Joe Quimby, Kent Brockman, Timothy Lovejoy, Julius Hibbert, Carl Carlson, Leny Lenard
Glavni likovi
Homer Simpson djelatnik je springfieldske nuklearne elektrane i prilično je prigluh, ali ipak brižan surprug i otac. Marge Simpson najvećim je dijelom tipizirana američka kućanica i majka koja želi uzbudljiviji život. Bart Simpson desetogodišnji je dječak koji redovito upada u nevolje, a sebe smatra buntovnikom. Lisa Simpson veoma je inteligentna osmogodišnjakinja i srednje dijete u porodici koja je liberalna aktivistica i voli svirati saksofon. Maggie Simpson je beba koja se izražava jedino gestikulacijom i sisanjem cucle varalice. Porodica ima psa (Božićnjakov mali pomoćnik) i mačku (Pahuljica br. 2), a uz to je imala i nekoliko drugih ljubimaca koji su se pojavili svega jednom ili dvaput samo za potrebe radnje neke epizode.
Sporedni likovi
U seriji postoje mnogi luckasti sporedni likovi koji uključuju kolege sa posla, učitelje, porodične prijatelje, daljnju rodbinu i lokalne poznate osobe. U originalu su mnogi od tih likova planirani kao jednokratne šale ili kako bi ispunili neku određenu funkciju u gradu; mnogi od njih dobili su veće i važnije uloge, a neki su likovi čak bili i teme vlastitih epizoda.
Simon Baker
Simon Baker (rođen kao Simon Baker-Denny, također poznat kao Simon Denny; 30. jul 1969 -) je australijski filmski i televizijski glumac, najpoznatiji po naslovnim ulogama u američkim TV-serijama The Guardian i The Mentalist.