cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Haieu, Sânmartin
Prema proceni iz 2013. u naselju je živelo 844 stanovnika. Naselje se nalazi na nadmorskoj visini od 171 m.
San Jerónimo, Maguarichi
Prema proceni iz 2014. godine u naselju je živelo 20 stanovnika. Naselje se nalazi na nadmorskoj visini od 1969 m.
Whiteside, Missouri
Vajtsajd je grad u američkoj saveznoj državi Misuri.
Demografija
Po popisu iz 2010. godine broj stanovnika je 75, što je 8 (11,9 %) stanovnika više nego 2000. godine.
San Vicente, Montemorelos
Prema proceni iz 2014. godine u naselju je živelo 37 stanovnika. Naselje se nalazi na nadmorskoj visini od 379 m.
Nine Lives (film, 2016)
Nine Lives je francusko-kinesko-kanadski porodični film snimljen 2016. godine u režiji Barryja Sonnenfelda. Protagonist, čiji lik tumači Kevin Spacey, je poslovni čovjek koji zbog radoholizma zanemaruje svoju porodici. Radnja prikazuje kako se transformira u mačku. Loše je prošao i kod publike i kod kritike.
San Sebastián Yaxché, Peto
Prema proceni iz 2014. godine u naselju je živelo 93 stanovnika. Naselje se nalazi na nadmorskoj visini od 39 m.
Bi’r ad Dār, Sa'dah
Bi’r ad Dār je naselje u Jemenu u pokrajini Sada.
Prema proceni iz 2012. u naselju je živelo 7 stanovnika. Naselje se nalazi na nadmorskoj visini od 1895 m.
Chicali de San Judas Tadeo, Ocozocoautla de Espinosa
Chicali de San Judas Tadeo je naselje u Meksiku, u saveznoj državi Chiapas, u opštini Ocozocoautla de Espinosa.
Pucanj
Pucanj je jugoslsvenski igrani film snimljen 1977. godine u režiji Krešimira Golika, a po scenariju Mirka Sabolovića, poznat kao jedno od rijetkih ostvarenja tadašnje jugoslavenske kinematografije koja se nastojala baviti međuetničkim odnosima u tadašnjoj državi. Po žanru je drama, a protagonisti, koje tumače Marko Nikolić i Božidar Orešković, su dvojica mještana jednog sela u tadašnjoj SR Hrvatskoj i najboljih prijatelja - Srbin Petar Zorić i Hrvat Tomo Bradić. Radnja prikazuje kako se tokom lova dogodi nesreća u kojoj je Petar teško ranjen, a Tomo završi u istražnom zatvoru dok se selo počinje dijeliti po etničkoj liniji, odnosno mještani cijelom incidentu nastoje dati političke i druge motive.
Daj što daš
Daj što daš je jugoslavenski igrani film snimljen 1979. godine u režiji Bogdana Žižića. Po žanru je drama, a protagonist, koga tumači Sreten Mokrović je mladić iz imućne i uticajne obitelji koji, vozeći se motociklom, slučajno ozlijedi djevojku (čiji lik tumači Jasna Opalić), čija obitelji živi na radničkoj periferiji. Radnja prikazuje kako se, usprkos svega, on u nju zaljubi i kako njih dvoje, usprkos protivljenja roditelja, počinju zajednički život, no kako su iskušenja vezana uz različito podrijetlo prevelika da bi njihova veza mogla potrajati.
La Paila, Ocozocoautla de Espinosa
La Paila je naselje u Meksiku, u saveznoj državi Chiapas, u opštini Ocozocoautla de Espinosa.
Prema proceni iz 2014. godine u naselju je živelo 6 stanovnika. Naselje se nalazi na nadmorskoj visini od 785 m.
Butculești, Săceni
Butculești je naselje u Rumuniji u okrugu Teleorman u opštini Săceni.
Prema proceni iz 2013. u naselju je živelo 547 stanovnika. Naselje se nalazi na nadmorskoj visini od 106 m.
Ejido San José de la Venta, Villagrán
Ejido San José de la Venta je naselje u Meksiku, u saveznoj državi Guanajuato, u opštini Villagrán.
Prema proceni iz 2014. godine u naselju je živelo 14 stanovnika. Naselje se nalazi na nadmorskoj visini od 1735 m.
Borgoforte, Mantova
Borgoforte je naselje u Italiji u provinciji Mantova, u regiji Lombardija.
Prema proceni iz 2011. u naselju je živelo 1048 stanovnika. Naselje se nalazi na nadmorskoj visini od 22 m.
Train d'enfer (film, 1965)
Train d'enfer je francusko-španski špijunsko-akcioni film snimljen 1965. godine u režiji Gillesa Grangiera. Predstavlja adaptaciju istoimenog romana Renéa Cambona. Glavni lik, koga tumači Jean Marais, je operativac francuske tajne službe koji nastoji spriječiti grupu terorista da likvidira arapskog emira, te u tu svrhu nastoji pronaći bivšeg nacističkog stručnjaka koji bi im trebao pomoći.
Rivera Domínguez 2da. Fracción, Simojovel
'''Rivera Domínguez 2da. Fracción''' je naselje u Meksiku, u saveznoj državi Chiapas, u opštini Simojovel.
Prema proceni iz 2014. godine u naselju je živelo 188 stanovnika. Naselje se nalazi na nadmorskoj visini od 753 m.
El Manzanillo, Otáez
El Manzanillo je naselje u Meksiku, u saveznoj državi Durango, u opštini Otáez.
Prema proceni iz 2014. godine u naselju je živelo 23 stanovnika. Naselje se nalazi na nadmorskoj visini od 2112 m.
Vidite još
Administrativna po
Betfia, Sânmartin
Betfia je naselje u Rumuniji u okrugu Bihor u opštini Sânmartin.
Prema proceni iz 2013. u naselju je živelo 488 stanovnika. Naselje se nalazi na nadmorskoj visini od 226 m.
Pipilatzin, Puebla
Pipilatzin je naselje u Meksiku, u saveznoj državi Puebla, u opštini Puebla.
Campo San José, Navolato
Campo San José je naselje u Meksiku, u saveznoj državi Sinaloa, u opštini Navolato.
Pipilatzin, Puebla
Prema proceni iz 2014. godine u naselju je živelo 23 stanovnika. Naselje se nalazi na nadmorskoj visini od 2775 m.
Campo San José, Navolato
Prema proceni iz 2014. godine u naselju je živelo 16 stanovnika. Naselje se nalazi na nadmorskoj visini od 17 m.
Airali Sottani, Torino
Airali Sottani je naselje u Italiji u provinciji Torino, u regiji Piemonte.
Prema proceni iz 2011. u naselju je živelo 17 stanovnika. Naselje se nalazi na nadmorskoj visini od 352 m.
Āl Shibān, Sa'dah
Āl Shibān je naselje u Jemenu u pokrajini Sada.
Prema proceni iz 2012. u naselju je živelo 7 stanovnika. Naselje se nalazi na nadmorskoj visini od 2007 m.
Choapas V, VI, VII, Granja, Las Choapas
Choapas V, VI, VII, Granja je naselje u Meksiku, u saveznoj državi Veracruz, u opštini Las Choapas.
Quibdó
Quibdó je općina od 130,825 stanovnika i grad od 113,124 stan. na zapadu Kolumbije u Departmanu Chocó čiji je administrativni centar.
Choapas V, VI, VII, Granja, Las Choapas
Prema proceni iz 2014. godine u naselju je živelo 15 stanovnika. Naselje se nalazi na nadmorskoj visini od 26 m.
Vidite još
Administrativna po
Quibdó
Geografija
Stanovnici Quibda još uvijek čuvaju svoje tradicijske legende, mitove i rituale kao što je onaj iz 1648 kojim odaju počast svom svecu zaštitniku Franji Asiškom na festival San Pacho, koju je UNESCO 2012. uvrstio na Listu nematerijalne svjetske baštine u Americi.
Historija
Veliki požar 1966. uništio je dio grada, koji je nakon tog obnovljen.
Danas je izrastao u jedan od najvažnijih gradova u kolumbijskoj pacifičkoj regiji.
Privreda i transport
Današnji Quibdó je regionalni trgovačko- industrijski centar, grad sa pogonima; metalurške, drvne, tekstilne i prehrambene industrije (bezalkoholna pića).
U okolici ima rudnika zlata i platine i velika hidroelektrana. Quibdó je i velika riječna luka, dobrom cestom povezan je sa Medellínom, koji je udaljen 230 km istočno.
Grad ima i aerodrom El Caraño (ICAO: SKUI, IATA: UIB)
Santa Maria Calvera, Matera
Santa Maria Calvera je naselje u Italiji u provinciji Matera, u regiji Basilicata.
Recomachi, Maguarichi
Recomachi je naselje u Meksiku, u saveznoj državi Chihuahua, u opštini Maguarichi.
Prema proceni iz 2014. godine u naselju je živelo 25 stanovnika. Naselje se nalazi na nadmorskoj visini od 1962 m.
Santa Maria Calvera, Matera
Prema proceni iz 2011. u naselju je živelo 9 stanovnika. Naselje se nalazi na nadmorskoj visini od 273 m.
Xacxamayo, Puebla
Xacxamayo je naselje u Meksiku, u saveznoj državi Puebla, u opštini Puebla.
Prema proceni iz 2014. godine u naselju je živelo 23 stanovnika. Naselje se nalazi na nadmorskoj visini od 2079 m.
Mount Pleasant Mills, Pennsylvania
Maunt Plezant Mils je naseljeno mesto bez administrativnog statusa u američkoj saveznoj državi Pensilvanija.
Demografija
Po popisu iz 2010. godine broj stanovnika je 464, što je 122 (35,7 %) stanovnika više nego 2000. godine.
La Guajillera, Huetamo
La Guajillera je naselje u Meksiku, u saveznoj državi Michoacán, u opštini Huetamo.
Prema proceni iz 2014. godine u naselju je živelo 27 stanovnika. Naselje se nalazi na nadmorskoj visini od 880 m.
El Zapotal, Las Choapas
Prema proceni iz 2014. godine u naselju je živelo 15 stanovnika. Naselje se nalazi na nadmorskoj visini od 10 m.
Vidite još
Administrativna po
Alt Mu‘tayr, Sa'dah
Alt Mu‘tayr je naselje u Jemenu u pokrajini Sada.
Prema proceni iz 2012. u naselju je živelo 7 stanovnika. Naselje se nalazi na nadmorskoj visini od 2214 m.
Štěstí
Štěstí je češko-njemački igrani film snimljen 2005. godine u režiji Bohdana Sláme. Po žanru je mješavina drame i komedije, sa radnjom smještenom u sumorni post-industrijski grad Most. Protagonisti su dvije djevojke i mladić koji, svaki na svoj način, sanja o tome da svoju sumornu egzistenciju zamijeni nečim novim. Štěstí su na festivalu u San Sebastianu nagrađeni Zlatnom školjkom.
Lake Buena Vista, Florida
Lejk Buena Vista je grad u američkoj saveznoj državi Florida. Po popisu stanovništva iz 2010. u njemu je živelo 10 stanovnika.
Demografija
Prema popisu stanovništva iz 2010. u gradu je živelo 10 stanovnika, što je 6 (37,5%) stanovnika manje nego 2000. godine.
El Lindero, Tenango de Doria
El Lindero je naselje u Meksiku, u saveznoj državi Hidalgo, u opštini Tenango de Doria.
Chan Calotmul, Peto
Chan Calotmul je naselje u Meksiku, u saveznoj državi Yucatán, u opštini Peto.
Prema proceni iz 2013. godine u naselju je živelo 65 stanovnika. Naselje se nalazi na nadmorskoj visini od 33 m.
This Is the End
This is the End je američki igrani film snimljen 2013. godine u režiji Setha Rogena i Evana Goldberga. Po žanru predstavlja kombinaciju crne komedije, horora i filma katastrofe, a temelji se na kratkom filmu Jay and Seth vs. The Apocalypse koga su bili režirali Rogen, Goldberg i Jason Stone. Protagonisti su grupa hollywoodskih celebrityja i filmskih zvijezda (uključujući i dio autora samog filma, a koji tumače sami sebe) koji dolaze na jednu razuzdanu zabavu upravo u trenutku kada započinje biblijska Apokalipsa. Radnja prikazuje njihove napore da, izolirane u vili, pokušaju preživjeti kraj svijeta. Film je izazvao veliku pažnju zbog brojnih, često samoparodijskih, referenci na ranije popularne filmove u kojima su nastupili glavni likovi.
Uloge
Većina glumaca u filmu tumači fiktivne, odnosno "pretjerane" verzije samih sebe:
Aguamitas, Navolato
Aguamitas je naselje u Meksiku, u saveznoj državi Sinaloa, u opštini Navolato.
Prema proceni iz 2014. godine u naselju je živelo 15 stanovnika. Naselje se nalazi na nadmorskoj visini od 17 m.
Fraccano, Perugia
Fraccano je naselje u Italiji u provinciji Perugia, u regiji Perugia.
Fraccionamiento Privada Real del Palmar, Villagrán
Fraccionamiento Privada Real del Palmar je naselje u Meksiku, u saveznoj državi Guanajuato, u opštini Villagrán.
NYPD Blue (sezona 2)
Druga sezona serije NJPO-vi plavci se emitovala od 15. novembra 1994. do 23. maja 1995. godine.
Fraccano, Perugia
Prema proceni iz 2011. u naselju je živelo 32 stanovnika. Naselje se nalazi na nadmorskoj visini od 552 m.
Piedras de Lumbre, Maguarichi
Piedras de Lumbre je naselje u Meksiku, u saveznoj državi Chihuahua, u opštini Maguarichi.
NYPD Blue (sezona 2)
Opis
Glavnoj postavi se pridružio Jimmy Smits. Shawron Lawrence, Gordon Clapp i Gail O'Grady su unapređeni u glavnu postavu.
Piedras de Lumbre, Maguarichi
Prema proceni iz 2014. godine u naselju je živelo 33 stanovnika. Naselje se nalazi na nadmorskoj visini od 2133 m.
La Palizada, Tenango de Doria
La Palizada je naselje u Meksiku, u saveznoj državi Hidalgo, u opštini Tenango de Doria.
Fraccionamiento Privada Real del Palmar, Villagrán
Prema proceni iz 2014. godine u naselju je živelo 15 stanovnika. Naselje se nalazi na nadmorskoj visini od 1749 m.
Aţ Ţaḩāmī, Sa'dah
Aţ Ţaḩāmī je naselje u Jemenu u pokrajini Sada.
Prema proceni iz 2012. u naselju je živelo 7 stanovnika. Naselje se nalazi na nadmorskoj visini od 1271 m.
La Palizada, Tenango de Doria
Prema proceni iz 2014. godine u naselju je živelo 162 stanovnika. Naselje se nalazi na nadmorskoj visini od 1271 m.
Rontău, Sânmartin
Rontău je naselje u Rumuniji u okrugu Bihor u opštini Sânmartin.
Prema proceni iz 2013. u naselju je živelo 389 stanovnika. Naselje se nalazi na nadmorskoj visini od 175 m.
Scrioaștea, Scrioaștea
Scrioaștea je naselje u Rumuniji u okrugu Teleorman u opštini Scrioaștea.
Prema proceni iz 2012. u naselju je živelo 4244 stanovnika. Naselje se nalazi na nadmorskoj visini od 91 m.
Tepeyac, Simojovel
Tepeyac je naselje u Meksiku, u saveznoj državi Chiapas, u opštini Simojovel.
San Francisco, Villagrán
San Francisco je naselje u Meksiku, u saveznoj državi Guanajuato, u opštini Villagrán.
Tepeyac, Simojovel
Prema proceni iz 2014. godine u naselju je živelo 195 stanovnika. Naselje se nalazi na nadmorskoj visini od 460 m.
Kristen Wiig
Kristen Wiig ( Canandaigua, New York, 22. 8. 1973.) američka je glumica, komičarka, scenaristkinja i producentica. Prvi put je doprla do široke publike u humorističnoj TV seriji Saturday Night Live (2005–12), da bi potom nastupila u filmovima Knocked Up (2007), Walk Hard: The Dewey Cox Story (2007), Paul i Bridesmaids (2011), Girl Most Likely (2013), The Secret Life of Walter Mitty (2013), The Skeleton Twins (2014), The Martian (2015) i Ghostbusters (2016).
San Francisco, Villagrán
Prema proceni iz 2014. godine u naselju je živelo 15 stanovnika. Naselje se nalazi na nadmorskoj visini od 1745 m.
Kristen Wiig
Njen otac je norveškog i irskog podrijetla, a majka engleskog i škotskog.
Za komediju Bridesmaids je nominirana za Zlatni globus za najbolju glumicu u igranom filmu – mjuzikl ili komedija i za Oscar za najbolji originalni scenarij.
Los Arroyos, Otáez
Los Arroyos je naselje u Meksiku, u saveznoj državi Durango, u opštini Otáez.
Prema proceni iz 2014. godine u naselju je živelo 23 stanovnika. Naselje se nalazi na nadmorskoj visini od 1189 m.
Vidite još
Administrativna po
Mexiquito, Montemorelos
Mexiquito je naselje u Meksiku, u saveznoj državi Nuevo León, u opštini Montemorelos.
Prema proceni iz 2014. godine u naselju je živelo 36 stanovnika. Naselje se nalazi na nadmorskoj visini od 412 m.
La Ventosa, Ocozocoautla de Espinosa
La Ventosa je naselje u Meksiku, u saveznoj državi Chiapas, u opštini Ocozocoautla de Espinosa.
Bomba el Encanto, Ocozocoautla de Espinosa
Bomba el Encanto je naselje u Meksiku, u saveznoj državi Chiapas, u opštini Ocozocoautla de Espinosa.
Brasil, Huetamo
Brasil je naselje u Meksiku, u saveznoj državi Michoacán, u opštini Huetamo.
Prema proceni iz 2014. godine u naselju je živelo 27 stanovnika. Naselje se nalazi na nadmorskoj visini od 706 m.
Bomba el Encanto, Ocozocoautla de Espinosa
Prema proceni iz 2014. godine u naselju je živelo 6 stanovnika. Naselje se nalazi na nadmorskoj visini od 694 m.
Puerto de las Flores, Montemorelos
Puerto de las Flores je naselje u Meksiku, u saveznoj državi Nuevo León, u opštini Montemorelos.
Prema proceni iz 2013. godine u naselju je živelo 36 stanovnika. Naselje se nalazi na nadmorskoj visini od 358 m.
Borgofranco sul Po, Mantova
Borgofranco sul Po je naselje u Italiji u provinciji Mantova, u regiji Lombardija.
Prema proceni iz 2011. u naselju je živelo 420 stanovnika. Naselje se nalazi na nadmorskoj visini od 11 m.
El Álamo, Navolato
El Álamo je naselje u Meksiku, u saveznoj državi Sinaloa, u opštini Navolato.
La Ceiba, Las Choapas
La Ceiba je naselje u Meksiku, u saveznoj državi Veracruz, u opštini Las Choapas.
El Álamo, Navolato
Prema proceni iz 2014. godine u naselju je živelo 15 stanovnika. Naselje se nalazi na nadmorskoj visini od 16 m.
La Ceiba, Las Choapas
Prema proceni iz 2014. godine u naselju je živelo 15 stanovnika. Naselje se nalazi na nadmorskoj visini od 11 m.
Vidite još
Administrativna po
Dhū Salimah, Sa'dah
Dhū Salimah je naselje u Jemenu u pokrajini Sada.
Prema proceni iz 2014. u naselju je živelo 7 stanovnika. Naselje se nalazi na nadmorskoj visini od 2074 m.
Benito Juárez, Simojovel
Prema proceni iz 2014. godine u naselju je živelo 233 stanovnika. Naselje se nalazi na nadmorskoj visini od 325 m.
La Joya, Maguarichi
La Joya je naselje u Meksiku, u saveznoj državi Chihuahua, u opštini Maguarichi.
Prema proceni iz 2014. godine u naselju je živelo 40 stanovnika. Naselje se nalazi na nadmorskoj visini od 2614 m.
San Nicolás Coatepec, Puebla
San Nicolás Coatepec je naselje u Meksiku, u saveznoj državi Puebla, u opštini Puebla.
Prema proceni iz 2014. godine u naselju je živelo 21 stanovnika. Naselje se nalazi na nadmorskoj visini od 2238 m.
Sântandrei, Sântandrei
Sântandrei je naselje u Rumuniji u okrugu Bihor u opštini Sântandrei.
Bristol, Virginia
Bristol je grad u američkoj saveznoj državi Virdžinija. Po popisu stanovništva iz 2010. u njemu je živelo 17.835 stanovnika.
Demografija
Prema popisu stanovništva iz 2010. u gradu je živelo 17.835 stanovnika, što je 468 (2,7%) stanovnika više nego 2000. godine.
El Verano, Otáez
El Verano je naselje u Meksiku, u saveznoj državi Durango, u opštini Otáez.
Prema proceni iz 2014. godine u naselju je živelo 24 stanovnika. Naselje se nalazi na nadmorskoj visini od 1662 m.
Vidite još
Administrativna po
Trener (film)
Trener je jugoslovenski igrani film snimljen 1978. godine u režiji Mladomira Puriše Đorđevića po sopstvenom scenariju.
Radnja
Čovek iz malog mesta, trener u velikom klubu, vraća se u svoj kraj da poseti grob roditelja i da sa sobom u Beograd odvede talentovanog centarfora, koji postaje zvezda trenerovog kluba. Ali, dolazi do razlaza između trenera, direktora kluba i centarfora i trener odlazi u inostranstvo. U međunarodnom takmičenju sastaju se dva trenerova kluba, bivši i sadašnji. Pobeđuje njegov stari klub, što znači da mu postaje nesigurno mesto u novom. Otkupljuje se prema poslodavcu uspehom u Beogradu. Opet je u svom mestu i pred spomenikom ocu koji je poginuo u ratu, pita se šta se sa njim zbiva do sada, na sportskom polju, radi protiv svoje zemlje.
Hominizacija
350px|mini|desno|Interakcija mogućih faktora očovječavanja Hominizacija ili hominacija (lat. homo = čovjek) je proces očovječavanja. Ovaj termin se često poistovjećuje sa pojmom antropogeneza. Međutim, antropogeneza obuhvata proces cjelokupnog morfološko-anatomskog i funkcijskog, etološkog, društvenog i duhovnog očovječavanja, dok se hominizacija, u užem smislu, iz tog kompleksa odnosi na proces sticanja isključivo ljudskih specifičnosti kojih nema u ostatku živog svijeta. U engleskom jezičkom području oba pojma su najčešće obuhvaćena sadržajem definicije termina evolucija čovjeka.
Definicija
Evolucija čovjeka – antropogeneza (grč. άνθρωπος - anthropos = čovjek + γένεσις – génesis = rođenje, razvoj) –filogeneza čovjeka, tok bioloških procesa koji su doveli do stvaranja anatomski modernog „racionalnog čovjeka“ (Homo sapiens sapiens). Antropogeneza je onaj ogranak filogeneze, tj. evolucije reda Primates iz kojeg se razvijao savremeni čovjek.
Antropogeneza je ustvari proces gubljenja tipično životinjskih i sticanja isključivo ljudskih osobenosti. Njene prelomne faze nisu obilježene morfološko–anatomskim, koliko kulturološkim pojavama evolucijskih novosti u živom svijetu, kao što su: Antropogeneza je proces postanka ljudske vrste, a nauka o antropogenezi je antropogenija. thumb|250px|Bipedalizam je jedna od najbitnijih pretpostavki procesa antropogeneze: komparacija otisaka [[stopala: Lijevo: Australopithecus afarensis (prije 3,6 miliona godina) Centar: Homo erectus (prije 1,5 milion godina) Desno: Homo sapiens (danas)]] thumb|200px|Poređenje šake čovjeka (Homo sapiens) i čimpanze (Pan paniscus) thumb|280px|Ilustracija pokretljivosti [[čovjek|ljudske šake]] thumb|280px|Oruđa olduvayske kulture - chopperi (sjeckalice) su najranija registrirana [[tehnologíja.]] thumb|280px|Oruđe (alat) [[kultura|kulture achelen (dvostrani, bifacijalni), raširena tehnologija u donjem paleolitu]] thumb|200px|Oruđe kulture musterien ([[tehnika Levallois), srednji paleolít.]] thumb|200px| Oruđe kulture aurignacien (mikroliti), gornji [[paleolít.]]
Osnovna obilježja ljudske adaptivne zone
Osnovno obilježje ljudske adaptivne zone je egzistencija pomoću rada, odnosno proizvodnje sredstava kojima se obezbjeđuju potrebni uslovi za život. Prirodni okviri ljudskog života su tokom procesa antropogeneze doživljavali krupne promjene, ali su rad, razvoj složenog sistema radnih odnosa i društvena podjela rada permanentno bili jedini suštinski uslov i način njegovog opstanka na našoj planeti. Prva obrada predmeta rada pomoću svojeručno stvorenih sredstava za rad bila je samo ključ za uski ulaz u neslućeno široku buduću adaptivnu zonu ljudskog roda. U njoj je i sam čovjek postepeno širio sopstvene mogućnosti za osvajanje njenih potencijala, zahvaljujući razvoju proizvodnih snaga društva, sopstvenim dostignućima i spoznajama. Između ostalog, i po takvom položaju i odnosu prema svojoj adaptivnoj zoni, čovjek je jedinstven primjer u prirodi.
Dvonožni hod
Prilagođavanje na dvonoštvo uvjetuje manju stabilnost ramena, što je omogućilo ramenima i udovima da ostvare veću međusobnu nezavisnost i diferencirana opterećenja. Osim promjene u stabilnosti ramena, promjena kretanja povećava potrebu za njihovu vezu, što podržava napredovanje evolucije dvonoštva.
Različite hipoteze nisu nužno međusobno isključive i, jer je niz selektivnih snaga osigurno djelovo zajedno da bi dovele do ljudskog dvonoštva, važno je uočiti razliku između adaptacije za samo dvonoštvo i adaptacije za trčanje, koji se kasnije postepeno razvijalo. Mogući razlozi za evoluciju ljudskog dvonoštva uključuju oslobađanje ruku za korištenje alata i plodonošenje, seksualni dimorfizam u prikupljanju hrane, promjene u klimi i staništu (iz džungle u savanu), što je podrazumijevalo podizanje vidnog polja i pozicije očiju, te potrebu da se smanji količina kože koja je izložena tropskom suncu.
Santa Maria d'Irsi, Matera
Santa Maria d'Irsi je naselje u Italiji u provinciji Matera, u regiji Basilicata.
Hominizacija
Teorija prelaska u savanu
Prema tzv. savanskoj baziranoj teoriji, hominine su sišle s drveća i prilagodile na život u savanama, što je snažno selekcijom favoriziralo uspravni hod na dvije noge (zbog bolje preglednosti terena). Teorija ukazuje na to da su rani hominidi bili evolucijski „primorani“ da se prilagode dvonožnom kretanju po otvorenim savanama nakon što su napustili drveće. Ova teorija je usko vezana za hipotezu o hodanju na koljenima, po kojoj su ljudski preci koristili četveronožno kretanje u savanama, o čemu svjedoče i morfološke karakteristike prednjih udova Australopithecus anamensis i Australopithecus afarensis, te da je manje neizvjesno pretpostaviti da se koljenski hod razvio dva puta u rodovima Pan i Gorilla umjesto razvoja sinapomorfije kod čimpanzi i gorila, prije nego što je nestala kod australopiteka, u rodu Australopithecus. Evolucija uspravnog držanja bila je vrlo korisna za život na savani jer omogućava pogled preko visoke trave, kako bi se uočili predatori ili omogućio uspješniji lov šuljanjem i puzanjem prema plijenu po tlu.
Santa Maria d'Irsi, Matera
Prema proceni iz 2011. u naselju je živelo 18 stanovnika. Naselje se nalazi na nadmorskoj visini od 186 m.
Hominizacija
Teorija prelaska u savanu
U stvari, hipoteza o "pulsiranju" prometa materija (metabolizma) podržava osnove teorije savane, objašnjavajući suženje pošumljene površine zbog globalnog zagrijavanja i hlađenja, koji prisiljavaju životinje na izlazak na otvorene travnjake, što iziskuje potrebu hominida da steknu dvonoštvo (Elizabeth Vrba). Umjesto toga, postojeće homininske preadaptacije na dvonožnost su se mogle potpunije usavršiti u savanama. Fosilni zapis pokazuje da su početkom dvonožnosti hominine još uvijek bile prilagođene i za penjanje po stablima i u vrijeme kada su imale uspravan hod. Moguće je da je dvonoštvo evoluirao još na drveću, a kasnije primijenilo u savanama, kao ranije degenerirana (vestigijalna) osobina. Ljudi i orangutani su jedinstveni po dvonožnim reaktivnim adaptacijama, kad se penju na tanke grane, u kojima su povećane kuka i koljena proširenje u odnosu na promjer grane, što može povećati raspon izvor hrane i na drveću, a može se pripisati konvergentnoj evoluciji dvonoštva razvijanog u istom (šumskom) okruženju.
Činjenica da su homininski fosili obično nađeni u stepskim sredinama, dovela je do toga da antropolozi vjeruju da su hominini živjeli, spavali i hodali uspravno i umirali samo u tim sredinama, jer njihovi fosili nisu pronađeni u šumovitim područjima. Međutim, fosilizacija je rijetka pojava, pa ovo može biti umjesno samo ako bi organizam koji umire ostao fosiliziran da ga neko nađe kasnije, što je također rijetka pojava. Činjenica da ti fosili nisu pronađeni u šumama ne može biti argument za zaključak da nijedan hominin nije nikada umro i u takvim područjima. Ovakvi pogledi su odložili prihvatanje teorije savane za više od stotinu godina. Neki od nađenih fosila su zapravo pokazali i dalje prisustvo adaptacije za sličan način života na drvetu. Na primjer, Lucy, čuveni Australopithecus afarensis, nađen u Hadaru (Etiopija), koji su eventualno bili vezani za šumu u vrijeme Lucyne smrti, imali su zakrivljene prste koji bi joj dali sposobnost hvatanja za grane drveća, ali je hodala dvonožno. "Little Foot," prikupljanje "'Australopithecus africanus' 'kosti stopala, ima divergentni palca, kao i gležnja snage da hoda uspravno. "Little Foot", kolekcija kostiju stopala Australopithecus africanus, može shvatiti kao kretanje poput majmuna, možda na granama drveća, a bio je dvonožac. Ostaci polena koji su nađenu u tlu na lokacijama u kojima su pronađeni ovi fosili ukazuju da je ovo područje bilo pokriveno gustom vegetacijom i tek nedavno postalo sušna pustinja, kao što je sada.
Hipoteza efikasnosti putovanja
Jedno od alternativnih objašnjenja je mješavina savana i razbacanih šuma povećala potrebu za, najprije kraća,. A zatim i sve duža premještanje (putovanja) po tlu proto-ljudi, između klastera drveća, a dvonoštvo je ponudio veću efikasnost za putovanje i na duge udaljenost između njih, nego što može četveronoštvo. U jednom eksperimentu praćenje metabolizma čimpanza preko potrošnje kisika, utvrđeno je da je četveronožai i dvonožnia potrošnja energije bila vrlo slična, što znači da ova tranzicija kod ranih majmunolikih predaka nije bi bila toliko teška ili energijski zahtjevna.
Hipoteza o položaju pri hranjenju
Ova hipoteza je nedavno podržana na Univerzitetu Indiana. Ona tvrdi da su čimpanze dvonožne samo kada jedu. Dok su (četveronožno) bili na zemlji, oni nisu mogli doći do voća koje visi na niskom drveću i dok je ono tamo, dvonoštvo je korišteno za dohvatanje nadzemnih grana. Ovi dvonožni pokreti možda su se razvile u redovne navike, jer su bili toliko zgodni u pribavljanju hrane. Također, ova hipoteza je upoređena i sa pokretima uspravnog vješanja čimpanzi, što je efikasno u žetvi hrane. Kada se analizira anatomija fosilnih Australopithecus afarensis, uočavaju se vrlo slične karakteristike ruke i ramena kao u čimpanze, što ukazuje na prednje udove za vješanje. Također, kuk im zadnji udovi u rodu Australopithecus vrlo jasno ukazuju na dvonoštvo, ali ovi fosili ukazuju i na vrlo neefikasne lokomotorne pokrete, u poređenju s ljudskim. Zato se tvrdi da je dvonoštvo evoluiralo više kao prizemni položaj za hranjenje nego kao stav za hodanje.
Također je zabilježeno da je u više od 75% kretanja orangutani, za stabilizaciju, koriste prednje udove za njihanje po tanjim granama. Pretpostavlja se da je povećana fragmentacija šuma gdje je živio A. afarensis, kao i drugi preci recentnih ljudi i drugi majmuni mogla doprinijeti ovom razvoju dvonoštva kao evolucijski odgovor na smanjenje i diskontinuitet šuma. Ovi nalazi mogli bi također rasvijetliti nekoliko neslaganja u anatomiji A. afarensis, kao što su skočni zglob, što je omogućilo da "ljuljanje", visoka fleksibilnost prednjih udova i neki drugi detalji. Ideja da je dvonoštvo počelo od kretanja na drveću objašnjava kako je povećana fleksibilnost zgloba, kao i dugih udova koji bi se koristio za pridržavanje za grane.
Model rezerviranja
Jednu teorija o porijeklu dvonožnog ponašanja predstavio je Owen Lovejoy (antropolog), poznat kao "muško rezerviranje". Teorizirao je da je evolucija dvonoštva bila vezana za monogamiju. Suočeni sa dugim intervalima rađanja i niskom stopom reprodukcije, koja je tipična za velike majmune, početkom hominidne faze češće se javlja dugoročnije vezanje reprodukcijskih partnera, što je omogućilo povećanje roditeljske brige usmjerene ka podizanju potomstva. Počinje porodična podjela rada u kojoj mužjaci pribavljaju hranu sa širih područja, a ženke samo oko obitavališta, čuvajući mlade, što povećava stopu preživljavanja potomstva. Tako je smanjena i potreba da ženke napuštaju mlade zbog parenja, jer u obitavališto obično nosi mlade i u potrazi za hranom. Ovaj model je osobito podržan redukcijom ("feminizacija") malih očnjaka i kod ranih hominida, kao što su Sahelanthropus. i Ardipithecus ramidus, koji zajedno sa malom veličinom tijela, uz dimorfizam u Ardipithecus i Australopithecus, predlaže smanjenje međumužjačkog antagonističkog ponašanja kod ranih hominida. Osim toga, ovaj model podržava i prisustvo niza današnjih ljudskih osobina povezanih sa skrivenom ovulacijom (trajno uvećane grudi, nedostatak seksualne bubrenja) i niske konkurencije sperme (testisi umjerene veličine, mali volumen spermatozoida,) koji ne podržava nedavne adaptacije na poliginijski reproduktivni sistem.
Model ranog dvonoštva hominina
Nedavne studije 4,4 miliona godina starih nalaza Ardipithecus ramidus ukazuju na dvonoštvo, pa je tako moguće da je dvonoštvo kod hominina evoluirao vrlo rano, a smanjeno u čimpanzai i gorila, kada su postali više specijalizirani na svoj način života. Prema Richardu Dawkinsu, u knjizi "Predak Tale", čimpanze i bonoboi potiču od gracilnih australopiteka (Australopithecus), dok su gorile potomci roda Paranthropus. Ovi majmuni su možda nekada bili i dvonožni, ali onda izgubili tu sposobnost kada su bili prisiljeni vratiti se u šumska staništa, po svoj prilici od strane onih koji su na kraju postali australopitecine. Rani hominini, kao što su Ardipithecus ramidus, možda bili dvonošci na drveću, koji su kasnije samostalno evoluirali prema koljenskom hodanju čimpanzi i gorila. Također se sugerira da je jedan od uzroka izumiranja Neandertalca bio manje efikasno trčanje.
Model upozorenja (aposemije)
Joseph Jordan, sa Univerziteta u Melbournu, je (2011) pretpostavio da je dvonoštvo bio jedan od glavnih elemenata opće strategije odbrane ranih hominida, na osnovu aposemije, tj. prikazivanja upozorenja i zastrašivanja potencijalnih predatora i konkurenata s pretjeranim vizualnim i audio signalima. Prema ovom modelu, hominidi su pokušavali da ostanu vidljivi i glasni sve moguće vrijeme. Razvoj nekoliko morfoloških obilježja i ponašanja je usmjeren ka postizanju tog cilja: uspravno dvonožno držanje, duže noge, duga čvrsto uvijena kosa na vrhu glave, obojeno tijelo, prijeteći sinhroni pokreti tijela, glasno i preglasno ritmičko oglašavanje, bubnjanje po vanjskim subjektima. Sporo kretanje i jaki mirisi (karakteristične za hominide, uključujući i ljude) su drugi oblici ispoljavanja aposemije kod vrsta koje reklamiraju svoju „neisplativost“, odnosno i rizik za potencijalne predatore.
Ostali modeli ponašanja
Postoji niz ideja koje promoviraju određenu promjenu u ponašanju kao ključni pokretač za evoluciju hominidnog dvonoštva. Na primjer, Wescott (1967), a kasnije Jablonski i Chaplin (1993) ukazuju na to da bi ispoljavanje dvonožne prijetnje okolini mogla biti prijelazno ponašanje, koje je dovelo da neke grupe majmuna počinju češće usvajati dvonožni položaj. Ostali (npr., glasoviti Dart 1925) su ponudili ideju da je glavni pokretač dvnoštva potreba za većom budnošću protiv predatora, što bi pružilo početnu motivaciju. Dawkins (2004) je tvrdio da je to moglo početi kao neka vrsta mode koja je imitirana, a zatim eskaliralo putem seksualne selekcije. Tanner je sugerirao da je vidljivost muškog falusa mogao biti početni poticaj, kao i povećanje seksualne signalizacije u uspravnom položaju ženki.
Model termoregulacije
Model po kojem termoregulacija objašnjava porijeklo dvonoštva je jedna od najjednostavnijih teorija, također ima održiva objašnjenja. Peter Wheeler, profesor evolucijske biologije, predlaže da dvonoštvo povećava izloženost tjelesne površine, ako je više iznad tla, što dovodi do smanjenja primanja topline i pomaže njenom otpuštanju. Kada je hominid viša iznad tla, organizam ima povoljniji pristup brzini vjetra i temperaturi. U doba povećane vrućine, bolje izlaganje strujanja vjetra, konvekcijom daje efikasnije rezultate u gubljenju suviška toplote, što je udobnije za organizam. Također objašnjava da vertikalni položaj minimizira direktno izlaganje suncu, dok četveronoštvo razotkriva više tijela za direktnu izloženost. Analiza i interpretacija oblika Ardipithecus otkrivaju da ovu hipotezu treba modifcirati, uzevši u u obzir da su okolno drveće i šumovita područja uvjetovali preadaptacije za dvonožni hod, već u ranoj fazi hominida, što je dalje usavršavano pod pritiskom prirodne selekcije. To dozvoljava efikasnije iskorištavanje toplijih uvjeta ekološke niše, nego toplijih uvjeta kod hipotetičkih podsticaja inicijalnog dvonoštva.
Modeli gaza
Zapažanje da veliki primati, uključujući posebno velike majmune, koji se na kopnu uglavnom kreću četveronoške, imaju tendencju da pređu na dvonožno kretanje u dubokoj vodi (do pojasa), dovelo je do ideje da je porijeklo ljudskog dvonoštva možda pod utjecajem obalnog okruženja. Ova ideja, sa oznakom hipoteza gaženja promorana je nekoliko decenija makon što je spisateljka Elaine Morgan, kao dio hipoteze vodenog majmuna, koja također podrazumijeva plivanje, ronjenje i vodene izvore hrane, izvršila snažan utjecaj na mnoge razmatranje izvjesnih aspekata ljudske evolucije, uključujući i dvonoštvo. Ova hipoteza nije prihvaćena od kompetentnih autora ili se ne smatra ozbiljnom unutar antropološke naučne zajednice. Drugi, međutim, navode dvonoštvo u vezu sa klasterom drugih korelacijskih adaptacija koje su jedinstvene među primatima, uključujući voljnu kontrolu disanja, ćelavost, potkožno masno tkivo i nekoliko drugih osobina koje je teško objasniti iz ugla više konvencijskih teorija.
Preostale teorije ovog tipa ukazuju na eksploataciju vodenih izvora hrane (pružanje esencijalne hranjive tvari za evoluciju ljudskog mozga ili da su možda vršeni evolucijski pritisci na ljudskih pretke na promoviranje adaptacije koja je kasnije pomogla razvoju ka punom „radnim vremenu“ dvonoštva. Također se mislilo da se, u skladu sa potrebama pribavljanja izvora hrane iz vodenih resursa, kod ranih hominida razvila zavisnost od dvonoštva i omogućila širenje duž mora i rijeka.
Zapremina mozga
Smatra se da su evolucijska rješenja ovog problema mogla ići u tri osnovna pravca, ka:
Ako sc čak i zanemari činjenica da u današnjoj ljudskoj populaciji (unutar normalne varijacije (1000-2000 cm3) nije zapažena značajnija pozitivna korclacija izrneđu zapremine i funkcionalnih potencijala mozga, problem evolucije veličine rnozga i dalje ostaje veoma s1ožen i još uvijek nedovoljno jasan. Dosta uvjerljivim argumentirna u toj oblasti operišu pristalice pretpostavki o ugroženoj mogućnosti fizičke zaštite mozga. Nepobitno je, naime, da je kranijski kapacitet tokom evolucije, između ostalog, rastao i, zahvaljujući smanjenju lobanjskog grebena, mišićnih hvatišta i debljinc kostiju lobanjskog krova. Kada ie riječ o debljini lobanjskog krova i njegovoj zaštitnoj funkciji, taj proces je u određenorn stanju neminovno, relativno oštrom selekcijom, morao biti zaustavijen. One teorije koje uvjeravaju da je i ovaj problem imao racionalna evolucijska rješenja, među rnogućim ncposredninim uzrocima zastanka u progresiji veličine rnozga najčešće pominju:
Skelet
500px|right|thumbnail|[[čovjek|Hominoidi su potomci zajedničkog pretka.]]
Promjene u kosturu su uglavnom posljedica prilagođavanja uspravnom, tj. ortostatskom hodu. Uzroci uspravljanja se najčešćena dovode u vezu sa promjenama predačkog staništa, kada su rani hominini (potporodica Homininae) napustili prašume i prešli u savane.
El Encajonado, Las Choapas
El Encajonado je naselje u Meksiku, u saveznoj državi Veracruz, u opštini Las Choapas.
Hominizacija
Dlakavost
Tjelesna dlakavost je dramatično smanjena i zadržava se kao kosa koja neograničeno raste tokom cijelog života, a dlake na drugim područjima se javljaju u pubertetu i uglavnom imaju naglašenu spolnu specifičnost (stidne i pazušne dlake, brada i brkovi).
Proizvodnja oruđa
thumb|200 px|right|"Oštri kamen" – kultura: Oldowan, koju karakterizira proizvodnja prvog oruđa (ovakvog oblika) thumb|200 px|right|Otkriće i "pripitomljavanje" [[vatra|vatre bili su epohalni miljokazi u ljudskoj historiji.]] right|thumb|200px|Kultura Acheulean: Forma ručne sjekire ([[Kent). Kremeni rad Homo erectus. Ovaj tip oruđa je obrađivan u smjeru kazaljke na satu (izgled s vrha) – oblici "kordat", "fikron" i "ovat".]] Općeprihvaćeno je mišljenje da je proizvodnja oruđa za proizvodnju oruđa bila ključna pojva u izdvajanju hominidne linije iz zajedničke skupine sa čimpanzama.
El Encajonado, Las Choapas
Vidite još
Administrativna po
Hominizacija
Proizvodnja oruđa
Još uvijek se javljaju nove "preporuke" za promociju neke skupine u prvog proizvođača takvog alata, koje, međutim, u ključnom kriteriju difenencijacije (još uvijek) ostaju neargumentirane i na razini naslućivanja ili vjerovatnoće. Međutim, kada je riječ o skupini nalaza koji su opisani kao Homo habilis (= čovjek sposobni, vješti) taj kriterije je neupitan. Većina fosila pripadnika ove skupine, otkrivena je tek krajem druge polovine 20. vijeka, pa su neki od njih ranije svrstavani u australopitecine.
Upotreba sirovih (neobrađenih ili neznatno modificiranih predmeta pri obavljanju odreðenih aktivnosti, nije rijetka pojva ni među životinjama na mnogo nižem stupnju evolucije nego što su primati Međutim, još uvijek je jedino čovjek sposoban da upotrebljava oruđe za proizvoduju složenijeg alata za rad. Ta elernentarna razlika između životinja i čovjeka bila je prcsudni argurnent za svrstavanjc bilo kojeg fosilnog ili suvremenog primata u prave pripadnike ljudskog roda (Homo). Inače, morfološko-anatomski gledano, Homo habilis teško da se razlikovao od svog savremenika australopiteka. Hodao je na dvije noge, imao ie istu ili neznatno veću zapreminu mozga (do 750 cm3) i podjednako kratku njušku kao i australopiteci. Ipak, po proizvodnji oruđa, bio je bližii današnjim ljudima nego pripadnicima roda Australopithecus. Pouzdano je utvrđeno da je pogodni materijal (kamenje) prikupljao i na višekilometarskirn udaljenostima od svojih obitavališta, da bi ga oblikovao u odgovarajuéa oruđa i upotrebljavao za obradu mekših stijena. U ostacirna njegove "alatnice" nađeno je oruđe različite namjene: kameno iverje, nožoliki kameni listovi, sjekirice, strugači itd. Postoje indicije da su još prije 1,7 miliona godina ovi praljudi organizovali lovačke skupine. Takav način pribavljanja hrane podrazurnijeva vladanje i elenieiitima efikasnijeg međusobnog sporazumijevanja.
Otkriće kontrole vatre
Otkriće vatre, tj. kontrola i upravljanje tim resursom, praljudima je bila prekretnica u sociokulturnoj i sveopćoj evoluciji jer je vatra omogućila kuhanje hrane, grijanje i zaštitu od elementarnih nepogoda. "Pripitomljavanje" vatre također je omogućilo proširenje ljudske aktivnosti u mraku i u hladnijim noćnim satima, a pružalo i zaštitu od predatora i insekata.
Neki istraživači misle da pouzdani dokazi o rasprostranjenoj kontroli vatre datiraju tek od prije oko 125.000 godina i ranije. Širu podršku i argumentiranu podršku o prvim imaju oni koji pretpostavljaju da su prvi korisnici kontrolirane upotrebe vatre bili pripadnici vrste Homo erectus. To temelje na nalazima ostataka pepela, ugljevlja i nagorjelih kostiju u špilji u Zmejevom brdu kod Beijinga, koja je bila njihovo sklonište (prvoopisani su kao Sinanthropus pekinensis i Paleanthropus pekinensis). Budući da ta hipoteza ima široku naučnu podršku, kompetentnipaleoantropolozi nemeju dvojbe da tragovi kontrolranog korištenja vatre potiču najranije od prije nekih 400.000 godina, tj. azijskih predstavnika vrste H. erectus.
Nagađanja o najranije definitivnim dokazima kontrole vatre pripadnika Homo u rasponu od 0,2-1,7 miliona godina, još uvijek su bez materijalnih dokaza.
Dokazi iz donjeg paleolita
Svi dokazi kontrole vatre u Donjem paleolitu su neizvjesna i, u najboljem slučaju ograničene akademske podrške. Ustvari, definitivni dokazi kontrolirane upotrebe vatre su jedno od obilježja tranzicije iz donjeg do srednjeg paleolita, u periodu od 400.000 do 200.000 p.n.e.
Istočnoafrička nalazišta fosilnih pripadnika roda Homo lokalit, kao što su Chesowanja kod Lake Baringo, Koobi Fora i Olorgesailiea u Keniji, pokazuju neke od mogućih dokaza da je vatra možda korištena od njegovih prapočetaka. Na lokalitetu Chesowanja, arheolozi su našli crvene gline, što indicira da su možda bile pečene prije oko 1,42 miliona godina. Dogrijavanje tih krhotina pokazuje da su gline morale biti zagrijane na 4000 C. Na nalazištu Koobi Fora (oznaka: FxJjzoE i FxJj50), nađeni su naznake kontrole vatre Homo erectus prije 1,5 miliona godina, na osnovu crvenilila sedimenata koje može doći samo grijanjem na 2000 - 4000.
U Gadebu, Etiopija, nađeni su fragmenti ispečenog tufa, a spaljeni tufovi su pronađeni i na lokalitetu 8E, ali je do ponovnog spaljivanja stijena možda došlo zbog lokalne vulkanske aktivnosti. Ovdje su među alatima pripadnika vrste H. erectus – nađeni proizvodi Acheulean artefakata. U bliskoj dolini rijeke Awash, nađene su depresije crvenkaste gline konusnog oblika koja su mogle biti formirane na temperaturama od 2000C. Misli se da su spaljeni panjevi, kao način da se vatra održava daleko od mjesta obitavanja. Uz spaljeno kamenje u dolini Awash, također su nađeni tufovi koji su obloženi vulkanskim materijalom.
Nagađano je da su na lokalitetu mosta Bnot Ya'akov u Izraelu, moguće naznake da je H. erectus ili Homo ergaster su koristili vatru prije između 790.000 i 690.000 godina p.n.e. Do danas je ovo bila najšire prihvaćena tvrdnja, iako je nedavna reanaliza spaljenih kostiju i biljnog pepela iz pećine Wonderwerk Cave sugerirala tragenje za dokazima koji potkrepljuju starost ljudske kontrolu vatre na milion godina.
U Xihoudu u Provinciji Shanxi, Kina, postoje dokazi o ostacima vatre u vidu crnih, sivih, i sivkasto-zelenih promjena boje na pronađenim fosilnim kostima sisara. U još jednom nalazištu u Kini, Yuanmou, u provinciji Yunnan pronađene su (1985.) pocrnjele kosti sisara datirane na 1,7 miliona godina p.n.e.
U Trinilu, Java, u spaljenim šumama nađeni su slojevima sa fosilima koji su nosili H. erectus, od prije oko 500.000 do 830.000 p.n.e, ali su mogle biti pougljenisane i usljed prirodnih požara, jer je Centralna Java vulkanska regija.
Na osnovu poređenja vremena hranjenja između ljudskih i neljudske primata (4,7% u odnosu na predviđenih 48% dnevnih aktivnosti), istraživači su zaključili da je to evolucijska posljedica prerade hrane koja datira prije 1,9 miliona godina. To može podrazumijevati kontrolu vatre još prije 1,9 miliona godina koju su prihvatili pripadnici roda Homo.
Afrika
Najstariji definitivni dokazi ljudske kontrole vatre su nađeni i u Swartkransu, Južna Afrika. Nekoliko spaljenih kostiju su pronađene između Acheuleanskog kamenog i koštanog alata, sa znacima hominidne obrade. Ovo nalazište također pokazuje neke od najranijih dokazi o mesožderstvu vrste u Homo erectus. Pećinsko ognjišta u Južnoj Africi sadrži depozite ostataka vatre datirane na 200.000 do 700.000 p.ne., kao što su nađeni i na raznim drugim lokacijama, kao što su Montagu Cave (58.000 do 200.000 p.n.e.) i na Klasies River Mouth (120.000 do 130.000 p.n.e.).
Najjači dokaz dolazi iz Kalambo Fallsa u Zambiji, gdje je među nekoliko artefakata koji se odnose na ljudsko korištenje vatre, uključujući ugljenisana rezanje, ugljen, crvene površine, nađena i ugljenisana trava i biljna stabla i drvena oruđa koja su eventualno kaljena vatrom. Radiokarbonskim datiranjem starost tog ležišta je procijenjena na oko 61.000, a na 110.000 p.n.e. na osnovu aminokiselinskog grananja (grozdanja, racemizacije).
Vatra je korištena za zagrijavanje hrane i rezanje kamenja da bi se poboljšala nihova obradivost prije nego što su glodali alate Stillbay kulture. Ovo istraživanje identificira ne samo Stillbay nalazište koje je datirano na oko prije 72.000 p.n.e., već i nalazišta koja mogu biti stara i oko 164.000 p.n.e.
Azija
thumb|300px|[[Pećina Zhoukoudian ili Čokotjen ili Šukutjen (kako se fonetski čita u našim prevodima engleskih i francuskih izvora) je zaštićena kao Svjetska baština. Nalazište je rane upotrebe vatre u Kini.]] U pećini Kesem, 12 km istočno od Tel Aviva postoje dokazi regularne upotrebe vatre od prije oko 382.000 do 200.000 godina p.n.e., koji potiču s kraja Donjeg pleistocena. Velika količina spaljenih kostiju i umjereno grijane grudvice zemlje ukazuju na klanje plijena, uz uklanjanje mesa, što se odvijalo u blizini "kamina", tj. vatrišta.
Ovi ostaci su pokazali IR spektar za okside, a tirkizna kost koja je u laboratoriju reproducirana grijanjem neke druge kosti nađene u Sloju 10. Na tom mjestu, isti efekt je možda bio zbog prirodnog grijanja, a kao efekat je proizvedena bijelo, žuto i crno obojenje kosti. Sloj 10 je sam po sebi opisan kao pepeo sa biološki proizvedenim silicijem, aluminijem, željezom, kalijem, ali nedostaju ostaci drvenog pepela, kao što su silikatni agregati.
Evropa
Na više lokacija u Europi su također nađeni dokazi da je i pripadnici kasne verzija vrste Homo erectus upotrebljavali vatru kasnije. Njeni najstariji tragovi su otkriveni u Engleskoj u mjestu Beeches Pit, Suffolk. Datiranje primjenom uranske serije radioaktivnog raspadanje, procijenjeno je da je na lokaciji TL upotreba vatre bila prisutna oko 415.000 današnjice.
U mjestu Vértesszőlős, Mađarska su pronašen dokazi spaljenih kostiju, ali ne i ugljen, koji datiraju iz perioda od prije 350.000 godina. U španskom nalazištima Torralba i Ambrona, zabilježeni su ostaci ugalja i drva, te Acheuleanske kamene alatke koje potiču od 300.000 do 500.000 godina p.n.e.
Na lokaciji Saint-Estève-Janson, u pećini Escale Cave, Francuska, postoje dokazi od pet ognjišta i crvenoj zemlji. Ove ognjišta su datirana na prije oko 200.000 godina prije današnjice.
Promjene ponašanja i ishrane
Kontrola vatre i pratećeg svjetla unijeli su važne višestruke promjene u ponašanju. Svakodnevne aktivnosti više nisu bile ograničena samo na period dnevnog svjetla. Osim toga, neki sisari i insekti izbjegavaju vatru i dim, koji su bili usputna korist za spriječavanje nepoželjnih ujeda. Posebno poboljšanje upotrebe vatre je donijelo poboljšanje u ishrani i kuhanju proteina. Kuhanje biljnih namirnica je moglo izazvati širenje mozga, jer pospješuje probavljivost složenih ugljikohidrata iz škroba i omogućava apsorpciju više energije po jedinici mase konzumirane hrane.