cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Srednji vijek
Intelektualni život
Srednjovjekovni učenjak pravi precizna mjerenja, ilustracija u rukopisu iz 14. stoljeća|thumb|right|upright
Vasilijan Petrović
Monaški život
Kada je episkop bački German (Anđelić) imenovan za patrijarha srpskog, arhimandrit Vasilijan je postao prvo administrator, a potom, 12. jula 1882. godine i episkop bački. Posle smrti patrijarha Germana, kao najbliži episkop Sremskim Karlovcima, postavljen je za administratora Karlovačke patrijaršije. Na ovom položaju se zadržao sve dok nije prošla jubilarna proslava petstogodišnjice Kosovske bitke. Proslavu je zabranila austrougarska vlast na području cele države. Ne želeći da se zameri vlastima, tim pre što je predstojao izborni sabor, episkop Vasilijan, kao administrator Mitropolije, nije uzeo učešća u ovoj proslavi, koja je, i pored zabrane, održana u manastiru Vrdniku (Ravanici), te je zbog toga napadan i osuđivan.
Umro je u Novom Sadu između 17. i 18. januara 1891. godine.
Srednji vijek
Intelektualni život
Pravna znanost napredovala je u 12. stoljeću. U razvijenom srednjem vijeku studiralo se i sekularno i kanonsko, odnosno crkveno pravo. Sekularno pravo, odnosno rimsko pravo, mnogo je napredovalo otkrićem djela Corpus iuris civilis u 11. stoljeću, a do 1100. rimsko se pravo počelo podučavati u Bologni. To je dovelo do bilježenja i standardizacije zakonika u čitavoj zapadnoj Europi. Također se studiralo kanonsko pravo, te je oko 1140. redovnik po imenu Gracijan (12. stoljeće), učitelj u Bologni, napisao ono što će postati standardni tekst kanonskog prava – Decretum Gratiani.
Među posljedicama grčkog i islamskog utjecaja na ovaj period u europskoj povijesti bile su zamjena rimskih brojeva dekadnim pozicijskim brojnim sistemom i otkriće algebre, što je omogućilo napredniju matematiku. Došlo je do napretka u astronomiji nakon prijevoda Ptolemejevog Almagesta sa grčkog na latinski krajem 12. stoljeća. Također se proučavala i medicina, naročito na jugu Italije, gdje je islamska medicina utjecala na školu u Salernu.
Tehnologija i vojska
thumb|left|Portret kardinala [[Hughes de Saint-Cher|Huga od Saint-Chera, Tommaso da Modena, 1352, prvi poznati prikaz naočala.]]
U 12. i 13. stoljeću u Europi je došlo do privrednog rasta i razvoja novih metoda proizvodnje. Glavna tehnološka dostignuća bili su otkriće vjetrenjače, prvih mehaničkih satova, manufakture žestokih pića i upotreba astrolaba. Konkavne naočale izumio je oko 1286. godine neki nepoznati Talijan, koji je vjerojatno radio u Pisi ili njenoj okolici.
Razvoj tropoljnog plodorednog sistema za sijanje usjeva povećao je upotrebu zemljišta sa jedne polovine u upotrebi svake godine, pod starim dvopoljnim sistemom, na dvije trećine pod novim sistemom, što je dovelo do povećanja proizvodnje. Razvoj teškog pluga omogućio je efikasniju obradu težeg tla, čemu je doprinijelo i širenje konjskog okovratnika, što je dovelo do upotrebe teglećih konja umjesto volova. Konji su brži od volova i zahtijevaju manje ispaše – faktori koji su potpomogli uvođenje tropoljnog sistema.
Izgradnja katedrala i zamkova unaprijedila je građevinsku tehnologiju, što je dovelo do razvoja velikih kamenih građevina. U pomoćne građevine spadale su nove gradske vijećnice, kuće, mostovi i desetinske štale. Izgradnja brodova poboljšala se sa upotrebom metoda rebra i daske umjesto starog rimskog sistema rupe i klina. Ostala poboljšanja u vezi s brodovima bila su upotreba latinskog jedra i krmene statve, od kojih su oba povećala brzinu kojom brod može ploviti.
U pogledu vojske, došlo je do povećane upotrebe pješaštva sa specijaliziranim ulogama. Zajedno sa još uvijek dominantnom teškom konjicom, vojske su često uključivale jahaće i pješadijske samostrijelce, kao i podrivače i inženjerce. Samostrijeli, za koje se znalo još od kasne antike, više su se koristili djelomično zbog češćeg opsadnog ratovanja u 10. i 11. stoljeću. Sve veća upotreba samostrijela u 12. i 13. stoljeću dovela je do upotrebe kaciga sa zatvorenim licem, teškog oklopa, kao i konjskog oklopa. Barut je postao poznat u Europi do sredine 13. stoljeća i zabilježeno je da su ga upotrebili Englezi u ratu protiv Škota 1304. godine, iako je samo korišten kao eksploziv, a ne oružje. Topovi su se koristili za opsade tijekom 1320-ih, a ručni pištolji počeli su se koristiti do 1360-ih.
Arhitektura, umjetnost i glazba
thumb|[[Romanička arhitektura|Romanička crkva Marije Lach, Njemačka]]
U 10. stoljeću osnivanje crkava i manastira dovelo je do razvoja kamene arhitekture koja je razradila narodne rimske forme, od čega potječe termin "romanika". Gdje je to bilo moguće, rimske građevine od cigle i kamena ponovo su se koristile zbog već dostupnog materijala. Iz probnih prvih pokušaja poznatih kao prva romanika stil je procvjetao i proširio se Europom u nevjerojatno homogenoj formi. Netom prije 1000. godine došlo je do velikog talasa izgradnje kamenih crkvi po čitavoj Europi. Romaničke građevine imale su masivne kamene zidove, otvore nadsvođene polukružnim lukovima, malene prozore i, naročito u Francuskoj, kamene lučne svodove. Veliki portal sa obojenim skulpturama u visokom reljefu postao je središnje obilježje fasada, naročito u Francuskoj, a kapiteli stupova često su rezbareni narativnim scenama izmišljenih čudovišta i životinja. Prema C. R. Dodwellu, povjesničaru umjetnosti, "gotovo su sve crkve na Zapadu ukrašavane zidnim slikama", od kojih je preživio samo mali broj. Zajedno sa razvojem u crkvenoj arhitekturi, razvijena je i osobena europska forma zamka, koja je postala ključna u politici i ratovanju.
Romanička umjetnost, a naročito prerada metala, dostigla je najsofisticiraniju formu u mezanskoj umjetnosti, u kojoj su se jasno istakle jedinstvene umjetničke ličnosti poput Nikole Verdrunskog (umro 1205), i gotovo klasičnan stil može se vidjeti u djelima poput krstionice u Liègeu, što je u kontrastu s figurama uvijajućih životinja na gloucesterskom svijećnjaku, koji je izrađen u isto to vrijeme. Velike iluminirane Biblije i psaltiri bili su tipični oblici luksuznih rukopisa, a oslikavanje izdova procvjetalo je u crkvama, često slijedeći šemu sa Sudnjim danom na zapadnom zidu, Kristom u mandorli na istočnom zidu i narativnim biblijskim scenama duž glavnog dijela crkve, ili, u slučaju najbolje očuvanog primjera, u Saint-Savin-sur-Gartempeu, na bačvastom svodu.
[[Gotička arhitektura|Gotička unutrašnjost katedrale u Laonu, Francuska|thumb|left]]
Od ranog 12. stoljeća francuski su graditelji razvili gotički stil, označen korištenjem rebrastih svodova, šiljastih lukova, letećih upornjaka i velikih vitraža. Uglavnom se koristio na crkvama i katedralama, a njegova upotreba nastavila se u većem dijelu Europe sve do 16. stoljeća. U klasične primjere gotičke arhitekture spadaju katedrala u Chartresu i katedrala u Reimsu u Francuskoj, kao i katedrala u Salisburyju u Engleskoj. Vitraž je postao ključni element u dizajnu crkvi i nastavio je tradiciju široke upotrebe zidnih slika, koje su do tada gotovo sasvim nestale.
Tijekom tog perioda praksa iluminacije rukopisa postupno je prešla iz samostana u laičke radionice, tako da je, prema Janetti Benton, "do 1300. većina redovnika kupovala svoje knjige u prodavaonicama", a časoslovi su se razvili kao oblik molitvene knjige za laike. Prerada metala nastavila je biti najprestižnija forma umjetnosti, sa emajlom iz Limogesa kao popularnom i relativno pristupačnom opcijom za predmete kao što su relikvijari i križevi. U Italiji su inovacije Cimabua i Duccia, a zatim i trečentskog majstora Giotta (umro 1337), znatno povećale sofisticiranost i status štafelajnog slikarstva i fresaka. Sve veći prosperitet tijekom 12. stoljeća rezultirao je većom proizvodnjom sekularne umjetnosti; sačuvani su mnogi izrezbareni predmeti od bjelokosti, kao što su figurice za igru, češljevi i malene religijske figure.
Crkveni život
thumb|right|upright|[[Franjo Asiški osnovao je red franjevaca (Bonaventura Berlinghieri, 1235).]] [[Opatija Sénanque, Gordes, Francuska.|thumb|right]]
Samostanska reforma postala je važno pitanje tijekom 11. stoljeća, budući da su se elite počele brinuti da se redovnici ne pridržavaju pravila koja ih vežu za striktno religijski život. Opatija Cluny, osnovana u regiji Mâcon u Francuskoj 909. godine, stvorena je kao dio klinijevskih reformi, većeg pokreta samostanskih reformi kao odgovor na tu zabrinutost. Cluny je ubrzo zadobio reputaciju isposništva i strogosti. Pokušavao je održati duševni život visoke vrijednosti stavljajući se pod zaštitu papstva i biranjem vlastitog opata bez miješanja laika, čime je održavao ekonomsku i političku neovisnost od lokalnih gospodara.
Samostanska reforma inspirirala je promjenu u sekularnoj crkvi. Ideale na kojima se zasnivala u papstvo je unio papa Lav IX (papa 1049–1054), pruživši ideologiju svećeničke neovisnosti, koja će dovesti do borbe za investituru krajem 11. stoljeća. U tu su se borbu uključili papa Grgur VII (papa 1073–1085) i car Henrik IV, koji su se isprva sukobili po pitanju imenovanja biskupa, a ta se razmirica potom pretvorila u bitku o idejama investiture, svećeničkog braka i simonije. Car je vidio zaštitu Crkve kao jednu od svojih dužnosti, a htio je i sačuvati pravo postavljanja vlastitih biskupa unutar svoje države; međutim, papstvo je inzistiralo na neovisnosti Crkve od sekularnih gospodara. Ta pitanja ostala su neriješena do kompromisa iz 1122. godine, poznatog kao Wormski konkordat. Ta razmirica predstavlja značajan stadij u stvaranju papske monarhije odvojene od laičkih vlasti i izjednačene s njima. Njena je trajna posljedica bila i to što su njemački prinčevi stekli veliku moć na račun njemačkih careva.
Razvijeni srednji vijek bio je period velikih religijskih pokreta. Osim križarskih ratova i samostanskih reformi, ljudi su pokušavali sudjelovati u novim oblicima religijskog života. Osnovani su novi samostanski redovi, među njima i kartuzijanci i cisterciti. Cisterciti su se brzo raširili u svojim ranim godinama pod vodstvom Bernarda od Clairvauxa (umro 1153). Ti novi redovi formirani su kao odgovor na osjećaj laika da benediktinsko redovništvo više nije odgovarao potrebama laika, koji su se, zajedno sa onima koji su se htjeli priključiti religijskom životu, htjeli vratiti jednostavnijem pustinjačkom redovništvu ranog kršćanstva ili apostolskom životu. Poticana su i vjerska hodočašća. Stara mjesta hodočašća poput Rima, Jeruzalema i Compostele primala su sve veći broj posjetilaca, a slavu su stekla i nova mjesta poput Monte Garganoa i Barija.
U 13. stoljeću prosjački redovi – franjevci i dominikanci – koji su se zaklinjali na život u siromaštvu i preživljavali prošenjem, dobili su odobrenje papstva. Religijske grupe poput valdenga i humilijata također su se pokušale vratiti životu ranog kršćanstva sredinom 12. i početkom 13. stoljeća, ali ih je papstvo osudilo kao heretike. Neki su se priključili katarima, još jednom heretičkom pokretu koji je papstvo osudilo. Godine 1209. propovijedan je križarski rat protiv katara, Katarski križarski rat, koji ih je, zajedno sa srednjovjekovnom Inkvizicijom, eliminirao.
Rat, glad i kuga
Prve godine 14. stoljeća obilježila je pojava gladi, s kulminacijom u velikoj gladi 1315–1317. godine. Uzrok velike gladi bio je postupni prijelaz iz srednjovjekovnog toplog perioda u malo ledeno doba, što je povećalo rizik od nestašice hrane u vrijeme kad su vremenske prilike uzrokovale smanjene prinose u poljoprivredi. Godine u razdoblju 1313–1314. i 1317–1321. bile su posebno kišovite u cijeloj Europi, što je za posljedicu imalo masovno podbacivanje prinosa ljetine. Klimatske promjene koje su bile rezultat smanjenja prosječnih godišnjih temperatura u 14. stoljeću pratila je ekonomska kriza.
right|thumb|200px|Egzekucija nekih od vođa [[žakerija|žakerije, iz rukopisa Chroniques de France ou de St Denis, 14. stoljeće.]]
Društvo i gospodarstvo
Društvene prilike diljem Europe bitno su bile poremećene epidemijom crne smrti. Manje produktivna zemljišta ubrzo su napuštena, pošto su preživjeli mogli doći do plodnijih terena. Mada je kmetstvo u zapadnoj Europi propadalo, ono je postalo uobičajeno u istočnoj Europi, gdje su ga zemljoposjednici nametnuli svojim podanicima koji su prije bili slobodni. Većina seljaka u zapadnoj Europi dogovorila se da zamijene rad koji su kao kmetovi dugovali svojim zemljoposjednicima za najam zemlje plaćen novcem. Postotak kmetova među seljaštvom smanjio se krajem srednjeg vijeka s više od 90% na 50%. Zemljoposjednici su također postali svjesniji zajedničkih interesa s drugim vlasnicima zemljišta, te su zajedno nastupali kako bi iznudili dodatne privilegije od svojih vlasti. Dijelom i na nagovor zemljoposjednika vlasti su pokušale donijeti zakone koji bi vratili ekonomske uvjete koji su postojali prije crne smrti. Pismenost među stanovništvom koji ne pripada kleru počela je postupno rasti i urbano stanovništvo počinje oponašati interes plemstva za viteštvo.
Židovske zajednice protjerane su iz Engleske 1290, a iz Francuske 1306. godine. Premda je nekima dozvoljen povratak u Francusku, većina se nije mogla vratiti, pa se mnogi Židovi sele na istok naseljavajući se u Poljsku i Mađarsku. Židovi su protjerani i iz Španjolske 1492. i potom se nastanili u Turskoj, Francuskoj, Italiji i Nizozemskoj. Razvoj bankarstva u Italiji tijekom 13. vijeka nastavio se kroz cijelo 14. stoljeće, djelomično potaknut povećanjem broja oružanih sukoba u tom periodu i potrebom pape za premještanjem novca među različitim kraljevstvima. Mnogi od bankara ovog doba posuđivali su novac kraljevima s velikim rizikom, te su neki i bankrotirali kad neki od kraljeva nisu bili u stanju vratiti dug.
Državni preporod
thumb|upright= 1.5|Europa 1360. godine|left
Tijekom kasnog srednjeg vijeka svjedočimo pojavi jakih nacionalnih država utemeljenih na vladavini kraljeva, pogotovo Kraljevine Engleske, Kraljevine Francuske i kršćanskih kraljevina na Pirinejskom poluotoku: Aragona, Kastilje i Portugala. Dugi ratovi u kasnom srednjem vijeku pojačali su kraljevu kontrolu nad vlastitim kraljevstvom i posebno su teško pogodili seljaštvo. Kraljevi su profitirali od stalnih oružanih sukoba jer su proširivali vrijednost kraljevskih zakona po čitavom kraljevstvu i povećavali opseg zemlje koju su izravno kontrolirali. Veliki troškovi ratovanja učinili su da metode naplate poreza budu djelotvorne, a i sama stopa oporezivanja često se povećavala. Potreba da se od stanovništva koje plaća porez dobije pristanak za povećanje poreza dovela je do povećanja moći i autoriteta političkih institucija kao što je engleski parlament i skupština staleža u Francuskoj.
thumb|right|upright|[[Ivana Orleanska u prikazu iz 15. stoljeća.]]
Kroz cijelo 14. stoljeće francuski su kraljevi nastojali proširiti svoj utjecaj na čitavo svoje kraljevstvo na štetu teritorijalnih imanja plemstva. Naišli su na velik otpor pri pokušaju zapljene imanja engleskih kraljeva u južnoj Francuskoj, što je izazvalo početak Stogodišnjeg rata, koji je trajao do 1453. godine. U ranim fazama rata engleska je strana pod vodstvom Edwarda III (vl. 1327–1377) i njegovog sina Edwarda, Crnog Princa (umro 1376), bilježila niz velikih uspjeha pobjedom u bici kod Crécyja i kod Poitiersa, osvajanjem grada Calaisa i kontrolom velikog djela francuskog teritorija. Nered koji je nastao na teritoriju pod francuskom kontrolom u prvim je godinama rata gotovo uništio Francusko kraljevstvo. Početkom 15. stoljeća Francuska još jednom dolazi do ruba propasti, ali u kasnim 1420-im vojni uspjesi Ivane Orleanske (umrla 1431) donose konačnu pobjedu francuskih kraljeva nad Englezima i osvajanje engleskih posjeda u južnoj Francuskoj 1453. godine. Cijena u ljudskim životima bila je vrlo visoka, francusko stanovništvo na kraju rata bilo je brojčano prepolovljeno u odnosu na početak rata. Ipak, rat je imao pozitivan učinak na engleski nacionalni identitet, pošto je pridonio spajanju raznih lokalnih identiteta u engleski nacionalni ideal. Rat s Francuzima pripomogao je i formiranju nacionalne kulture u Engleskoj, koja se odvojila od francuske kulture. Prije izbijanja rata francuska je kultura imala dominantan utjecaj u Engleskoj. Rana faza Stogodišnjeg rata obilježena je dominacijom engleskih strijelaca dugim lukom, i pojavom topa na bojnom polju kod Crécyja 1346. godine.
Kolaps Bizanta
Mada je carska dinastija Palaeologa uspjela preoteti Carigrad od zapadnih Europljana 1261. godine, nije više bila u stanju vratiti kontrolu nad većinom bivšeg teritorija. Oni su uglavnom kontrolirali samo mali dio Balkanskog poluotoka oko Carigrada, zatim sam grad te neke priobalne teritorije na Crnom moru i oko Egejskog mora. Bivši bizantinski teritoriji podijeljeni su između Srpskog carstva, Drugog bugarskog carstva i Mletačke republike. Moć bizantskih careva ugrozilo je tursko pleme Osmanlija, koji su se pojavili u Maloj Aziji početkom 13. stoljeća i brzo se širili tijekom 14. stoljeća. Osmansko carstvo brzo se širi Europom, pretvara Bugarsku u vazalnu državu 1366. godine i osvaja Srbiju 1389. godine nakon njezinaporaza u bici na Kosovom polju. Narodi zapadne Europe okupili su 1396. godine vojsku kako bi oslobodili kršćanske balkanske zemlje te proglasili novi križarski rat. Velika vojna sila poslana je na Balkan, ali je pretpjela poraz od Turaka u bici kod Nikopolja. Carigrad je konačno pao u ruke Turaka 1453. godine.
Kontroverze unutar crkve
thumb|left|[[Guy de Boulogne okrunjuje papu Grgura XI, prikaz na minijaturi u Froissartovim Kronikama]]
Tokom nemirnog 14. stoljeća dolazi do uspostave Avinjonskog papstva u razdoblju od 1305. do 1378. godine, poznatog i kao "babilonsko ropstvo papstva" (paralela na židovsko babilonsko ropstvo), a potom i do velike šizme u trajanju od 1378. do 1418. godine, kad su postojala dvojica, potom i trojica suprotstavljenih papa, a svakog od njih su podržavale različite države. U prvim godinama 15. stoljeća, nakon čitavog stoljeća nemira, crkveni su poglavari 1414. sazvali Koncil u Kostanci i iduće godine koncil je smijenio jednog od suprotstavljenih papa, ostavivši samo dva pretendenta. Nakon smjene svih pretendenata, u studemom 1417. godine koncil izabrao potpuno novog papu, Martina V (papa 1417–1431).
Osim šizme, zapadna crkva bila je rastrzana i teološkim kontroverzama, od kojih su se neke pretvorile u hereze. Engleski teolog John Wycliffe (umro 1384) osuđen je kao heretik 1415. zbog učenja da laici mogu imati pristup tekstu Biblije te imati stav o euharistiji, što je bilo suprotno crkvenoj doktrini. Wycliffeova učenja utjecala su na dva značajna heretička pokreta u kasnom srednjem vijeku, lolarde u Engleskoj i husite u Češkoj. Na Čehe je djelovalo i učenje Jana Husa, koji je spaljen na lomači 1415. godine nakon što je osuđen za herezu na Koncilu u Kostanci. Husitska crkva, iako pogođena križarskim ratom protiv nje, preživjela je i nakon srednjeg vijeka. Neke hereze ovog doba bile su montirane, kao npr. optužbe protiv templara, što je dovelo do njihovog rasformiranja 1312. godine i podjele njihovog velikog bogatstva između francuskog kralja Filipa IV (vl. 1285–1314) i Malteškog viteškog reda.
Papstvo je u kasnom srednjem vijeku dodatno rafiniralo koncept transupstancijacije, postavivši pravilo da je samo kler u mogućnosti pretvoriti hostiju i vino u euharistiju, što je dodatno udaljilo laike od klera. Laici su i dalje prakticirali hodočašća, obožavanje relikvija i vjerovanje u moć Sotone. Mistici kao Meister Eckhart (umro 1327) ili Thomas à Kempis (umro 1471) pisali su djela koja su podučavala laike da se usredotoče na unutarnji duhovni život, što je udarilo temelje protestantske reformacije. Osim misticizma, postaje rašireno vjerovanje u vještice i vještičarenje, te krajem 15. stoljeća crkva počinje davati vjerodostojnost narodnim strahovima i, počev od 1484. godine, osuđivati vještice. Godine 1486. izlazi djelo Malleus Maleficarum (= "Vještičji čekić"), najpopularniji priručnik za lovce na vještice.
Učenjaci, intelektualci i istraživanja
U kasnom srednjem vijeku dvojica svećenika i filozofa – Ivan Duns Škot (umro 1308) i William Occam (umro oko 1348), – započinju reakciju protiv skolastike i kritiziraju primjenu razuma na teološka pitanja. Njihovo učenje, zajedno s drugm misliocima, dovelo je do potkopavanja prevlađujuće platonske ideje "univerzalija". Occamovo inzistiranje da razum djeluje neovisno o vjeri omogućilo je odvajanje znanosti od teologije i filozofije. Pravnu znanost obilježava postojano uvođenje rimskog prava u područja koje je prethodno reguliralo običajno pravo. Jedina iznimka u tom trendu bila je Engleska, u kojoj se i dalje isticalo običajno pravo (common law). Gotovo sve zemlje kodificirale su svoje zakone u zakonike, koji su doneseni diljem kontinenta osim u Kastilji, Poljskoj i Litvi.
thumb|300px|Svećenici proučavaju [[astronomija|astronomiju i geometriju, Francuska, početak 15. stoljeća]]
Obrazovanje je većim dijelom bilo rezervirano za formiranje budućih svećenika. Osnovno učenje slova i brojeva odvijalo se u okrilju obitelji ili uz pomoć seoskog svećenika, ali viši stupanj obrazovanja, trivium (gramatika, retorika i logika), predavao se u vjerskim školama u sklopu katedrala i u gradskim školama. Došlo je do širenja viših trgovačkih škola, pogotovo u Italiji, gdje su postojala mjesta s više od jedne takve institucije. U 14. i 15. stoljeću univerziteti su se proširili diljem Europe. Uvelike se povećala prisutnost književnosti na narodnom jeziku, čiji su najznačajniji predstavnici bili Dante Alighieri (umro 1321), Petrarca (umro 1374) i Giovanni Boccaccio (umro 1375) u Italiji 14. stoljeća, Geoffrey Chaucer (umro 1400) i William Langland (umro oko 1386) u Engleskoj, te François Villon (umro 1464) i Christine de Pizan (umro oko 1430) u Francuskoj. Veći dio književnosti ostaje religiozne tematike i, premda je veći dio još uvijek pisan latinskim jezikom, počinje se javljati velika potražnja za opisima života svetaca i ostalih svjedočenja vjere na narodnim jezicima. Ovu je potražnju potaknulo jačanje pokreta Devotio Moderna, a najviše formiranje Bratstva zajedničkoga života te radovima njemačkih mistika kao što su Meister Eckhart i Johannes Tauler (umro 1361). Došlo je i do značajnog razvoja kazališta u obliku prikaza mirakula pod pokroviteljstvom Crkve. Pri kraju ovog razdoblja razvoj tiskarskog stroja oko 1450. godine doveo je do osnivanja prvih izdavačkih kuća u cijeloj Europi do kraja 15. stoljeća. Stopa pismenosti među stanovništvom se povećala, ali je još uvijek bila niska; procijene stope pismenosti za 1500. godinu kreću se, naime, oko 10% za muškarce i oko 1% za žene.
Početkom 15. stoljeća zemlje Pirinejskog poluotoka počinju sponzorirati geografska istraživanja izvan europskih granica. Portugalski princ Henrik Moreplovac (umro 1460) organizirao je ekspedicije koje su za njegova života otkrile Kanarske otoke, Azore i Zelenortske otoke. Ekspedicije su nastavljene i nakon njegove smrti: Bartolomeu Dias (umro 1500) doplovio je do Rta dobre nade 1486, a Vasco da Gama (umro 1524) oplovio je Afriku i došao do Indije 1498. godine. Ujedinjene španjolske monarhije Kastilje i Aragona sponzorirale su putovanje Kristofora Kolumba (umro 1506) 1492. godine, koje je dovelo do otkrića Amerika. Engleska kruna pod vladavinom Henrija VII sponzorirala je putovanje Johna Cabota (umro 1498) 1497. godine, koji je doplovio do Otoka Cape Breton.
Tehnološki i vojni razvoj
Jedna od značajnijih promjena u vojnoj sferi u kasnom srednjem vijeku bilo je povećano korištenje pješaštva i lake konjice. Engleska je vojska vrlo uspješno koristila i strijelce s dugim lukom, dok druge zemlje nisu uspjele stvoriti slične postrojbe strijelaca koje bi imale tako veliki uspjeh. Potaknut povećanom efikasnošću samostrijela, nastavljen je razvoj oklopa, tako je razvijen puni oklop kao zaštita od samostrijela i od prvog nosivog vatrenog oružja koje se počelo pojavljivati na bojnim poljima. Oružje na motki dodatno se usavršilo, posebno kod flamanskog i švicarskog pješaštva, naoružanog piketima i drugim dugim kopljima.
Jedan od važnijih napredaka u poljoprivredi bio je masovniji uzgoj ovaca s vunom duge dlake, što je omogućilo predenje čvršćih niti. Važna je i zamjena tradicionalne preslice za predenje vune s kolovratom, što je utrostručilo brzinu predenja. Nešto manje složena inovacija, koja je ipak bitno poboljšala svakodnevni život, bila je upotreba dugmadi za pričvršćivanje odjeće, što je omogućilo da se odjeća drži uz tijelo bez potrebe da je se veže s pomoću uzica. Vjetrenjače su dodatno poboljšane izumom toranjskog mlina, čiji je gornji dio mogao rotirati i prilagoditi se tako smjeru puhanja vjetra. Prva visoka peć pojavila se oko 1350. godine u Švedskoj i doprinijela povećanju količine proizvedenog željeza i njegove kvalitete. Godine 1447. u Veneciji je donesen prvi patent, koji je štitio pravo izumitelja na vlastiti izum.
Umjetnost i arhitektura
upright|thumb|upright|left|Prikaz veljače (februara) u iluminiranom rukopisu [[Très Riches Heures du Duc de Berry, 15. stoljeće]]
Nakon velikih vanjskih kiparskih kompozicija ranih gotičkih crkava naglasak se stavlja na kiparstvo unutar građevine, čime grobnice postaju više elaborirane, a i drugi se elementi, popit propovjedaonica, raskošno ukrašavaju, primjerice propovjedaonica sv. Andrije u Pistoji. Postaju uobičajene oltarne pale od rezbarenog i oslikanog drva, posebno u crkvama s više bočnih kapela. Rano nizozemsko slikarstvo, čiji su predstavnici Jan van Eyck (umro 1441) i Rogier van der Weyden (umro 1464), doseže razinu talijanskog slikarstva, a za njime ne zaostaju mnogo ni nordijski iluminirani rukopisi. Rukopise su masovno započeli prikupljati pripadnici sekularne elite, koji su sve više naručivali i knjige sa sekularnom tematikom, posebno historijskom. Od 1450. godine nadalje veliku popularnost dobijaju tiskane knjige, usprkos njihovoj još uvijek visokoj cijeni. Prije 1500. godine već je bilo tiskano više od 30.000 različitih izdanja inkunabula i drugih djela, dok su iluminirane rukopise nastavili naručivati samo kraljevi i rijetki pripadnici aristokracije. Od sredine 15. stoljeća u sjevernoj Europi cjenovno su postali dostupni drvorezi vrlo malih dimenzija, gotovo svi religiozne tematike, čak i seljacima. Bogatije skupine stanovništva dobavljale su skuplja grafička djela s vrlo različitim prikazima.
Moderna percepcija
thumb|right|upright|Srednjovjekovna ilustracija sferične Zemlje u kopiji djela L'Image du monde iz 14. stoljeća
Srednjovjekovno razdoblje često je prikazivano kao "vrijeme neznanja i praznovjerja", koje je pretpostavljalo "riječ religijskih autoriteta iznad osobnog iskustva i racionalnog djelovanja". Takav je prikaz posljedica razdoblja renesanse i prosvjetiteljstva, tijekom kojih su znanstvenici i mislioci suprotstavljali svoju intelektualnu kulturu kulturi srednjovjekovnog svijeta, na štetu samoga srednjeg vijeka. Renesansni znanstvenici gledali su na srednji vijek kao na vrijeme propadanja visoke kulture i civilizacije klasičnog svijeta. Smatrali su i da je razum superioran u odnosu na vjeru, pa su na srednji vijek gledali kao na vrijeme neznanja i praznovjerja.
Drugi autori objašnjavaju da je razum općenito bio visoko cijenjen u srednjem vijeku. Povjesničar znanosti Edward Grant piše: "Ako su revolucionarne racionalne misli bile izražene [u 18. stoljeću], one su bile moguće samo zbog duge srednjovjekovne tradicije afirmirane upotrebe razuma kao jedne od osnovnih čovječjih aktivnosti". Također, suprotno uvriježenom mišljenju, David Lindberg piše da je "mislilac iz vremena kasnog srednjeg vijeka rijetko iskusio represivnu silu crkve i smatrao je sebe slobodnim (posebno u prirodnim znanostima) slijediti razum i promatranje kamo god ga oni vodili".
Karikaturalan prikaz srednjeg vijeka reflektirao se i na specifična pitanja. Jedno od pogrešnih shvaćanja, propagirano od 19. stoljeća nadalje i još uvijek dosta rašireno, jest da su svi ljudi u srednjem cijeku vjerovali da je Zemlja ravna ploča. To je neistina, jer su predavači na srednjovjekovnim univerzitetima obično objašnjavali kako činjenice dokazuju da je Zemlja sferična. Lindberg i Ronald Numbers, još jedan znanstvenik koji proučava ovo razdoblje, tvrdi da "jedva da je postojao kršćanski učenjak u srednjem vijeku koji nije priznavao [Zemljinu] sferičnost i čak znao njezin približni opseg". Druga pogrešna shvaćanja ― primjerice, da je "Crkva u srednjem vijeku zabranjivala obdukcije i seciranja", da je "pojava kršćanstva uništila antičku znanost" ili da je "srednjovjekovna crkva ugušila razvoj prirodne filozofije" ― Numbers citira kao primjere popularnih mitova koji se još uvijek navode kao povijesne istine, premda ih povijesna istraživanja ne podupiru.
Marvan I
Marwan ibn al-Hakam (623–685) (مروان بن الحكم) je bio četvrti po redu omejadski kalif, koji je nakratko vladao od 684. do 685. poslije abdikacije svog prethodnika Muavije II.
Marvan je sudjelovao u Prvoj fitni, odnosno u Bitci kamile 656. godine gdje je strijelom ubio generala Talhu, smatrajući ga odgovornim za Osmanovu smrt. Marvan je nakon toga živio u Medini odakle je protjeran nakon početka pobune Abdulaha ibn Zubajra. Došao je u Damask gdje je proglašen kalifom nakon abdikacije Muavije II.
Njegovu kratku vladavinu su, međutim, obilježili značajni uspjesi protiv Ibn Zubjera, čije je pristaše uspio poraziti i u Egiptu i Siriji, odnosno teritoriju svesti na Hedžas. Nakon smrti ga je naslijedio sin Abd al-Malik ibn Marvan, koji se smatra jednim od najuspješnijih omejadskih vladara.
Бања Бадања
Бања Бадања је бања на планини Цер. Припада атару насеља Доња Бадања, смештена је у долини реке Цернице.
Anarhizam u Švedskoj
Anarhističke ideje u Švedskoj su se pojavile u 19. vijeku, a njih je tada, kao i drugdje u Evropi i svijetu, bilo teško razlikovati od socijalističkih. Jedan od prvih poznatih švedskih anarhista bio je slikar Ivan Aguelli koji se u Parizu družio s Pjotrom Kropotkinom te bio jedan od optuženika u Procesu tridesetorici godine 1894. U samoj Švedskoj su anarhisti tada uglavnom djelovali kroz Socijaldemokratsku partiju. U njoj je Hinke Bergegren osnovao anarhosindikalističku frakciju zvanu Ungsocialisterna (Mladi socijalisti), čiji su članovi kasnije izbačeni iz Partije.
Keltski krst
Keltski krst ili keltski križ (cros Cheilteach, crois Cheilteach, crosh Cheltiagh, croes Geltaidd, crows geltek, kroaz geltek) je simbol koji kombinira krst sa krugom koji okružuje ukrštanje. Tradicionalno se vezuje sa tzv. keltskim kršćanstvom koje se razvilo na Britanski Otocima u tzv. Mračno doba kada su pokidane veze sa Rimom i drugim kršćanskim središtima. U 20. vijeku je postao simbolom koji se ponekad povezuje uz suvremene rasističke i neofašističke (white pride) organizacije, što je dovelo do njegove zabrane u nekoliko evropskih država.
Бања Бадања
Бањске минералне воде су, по предању, открили пастири који су запазили како старе и болесне животиње после ваљања у бањском блату поново постају здраве.
Anarhizam u Švedskoj
Kao i u drugim dijelovima Evrope, anarhizam je u Švedskoj marginaliziran nakon oktobarske revolucije. Švedski anarhisti su, međutim, uzeli aktivnog učešća u tzv. Španskoj revoluciji podržavajući španski anarhistički sindikat CNT-FAI za vrijeme španski građanskog rata.
Бања Бадања
У Бањи постоје два извора: „Главни извор“ сумпоровите воде и извор „Гвоздене воде“. Извор сумпоровите воде спада у ред сумпоровито-гвожђевитих. Температура воде је 15 °C, минерализација износи 0,82 г/л,, Пх вредност 7. Издашност „Главног извора“ је 1 л/с. У гасном саставу воде преовлађује азот, док је садржај раствореног угљен-диоксида до 28 мг/л, а сумпор-водоника 4,2 мг/л.
Tairano di Quà, Vercelli
Prema proceni iz 2011. u naselju je živelo 19 stanovnika. Naselje se nalazi na nadmorskoj visini od 514 m.
Бања Бадања
„Гвоздени извор“ се некада звао „Црвена вода“. Спада у ред гвожђевитих вода. Вода је хладна, укупне минерализације 0,8 г/л, али са знатно повишеном радиоактивношћу 100,3 бекерела.
У бањи постоји Центар за рехабилитацију и стационарно лечење, Специјална болница за рехабилитацију „Боро Скорић“, мотел „Церница“, а у току је и изградња хотела.
Oktanitrokuban
Oktanitrokuban je organsko jedinjenje, koje sadrži 8 atoma ugljenika i ima molekulsku masu od 464,130 Da.
The Colditz Story
The Colditz Story je britanski crno-bijeli film snimljen u režiji Guya Hamiltona i premijerno prikazan 1955. godine. Temelji se na istinitim događajima, odnosno knjizi Pata Reida, britanskog oficira koji je za vrijeme Drugog svjetskog rata bio zatvoren u njemačkom zarobljeničkom logoru Oflag IV-C, smještenom u Zamku Colditz. Radnja prikazuje kako Reid (čiji lik tumači John Mills), zajedno sa drugim britanskim i savezničkim oficira, planira i izvodi spektakularni bijeg do neutralne Švicarske. Film je imao dobru gledanost u britanskim kino-dvoranama. Godine 1972. je, također po motivima Reidove knjige, snimljena TV-serija Colditz.
Platon Atanacković
Platon Atanacković (Sombor, 10. jul 1788 — Novi Sad, 21. april 1867) je bio episkop budimski (1839-1851) i bački (1851-1867), pisac, politički radnik i veliki dobrotvor srpske prosvjete.
Biogafija
Njegovo svetovno ime bilo je Pavle. Gimnaziju i bogosloviju završio je u Karlovcima, zatim je položio učiteljski ispit, oženio se, zapopio i postao učitelj u Somboru 1809. Uskoro se istakao kao dobar pedagog i postao prvi profesor prve srpske preparandije u Sentandreji kod Budima (1812. Do 1815). Na tom položaju ostao je punih sedamnaest godina i kada je preparandija premještena u Sombor (1815 — 1829). Uz to je bio i paroh somborski.
Kada je 1824. ostao udovac, naumio je da se zakaluđeri. Predstavnici crkve zamjerali su mu, što je ranije pisao protiv monaštva i morao je duže vremena da provede kao isposnik u manastiru Krušedolu, gdje se i zakaluđerio 1829. Poslije toga ubrzo je postao iguman i arhimandrit, prvo u Šišatovcu, a kasnije u Bezdinu.
Episkopsko zvanje
1839. postavljen je za budimskog episkopa. Za vrijeme srpskog ustanka protiv Mađara 1848. došao je u vrlo nezgodan položaj. Ranije već ponuđeno mu mjesto načelnika za pravoslavnu crkvu u ugarskom Ministarstvu Prosvjete uspio je da odbije na zgodan način, ali je biva primoran da se primi uprave nad cijelom srpskom crkvom pod ugarskom vlašću, kada je patrijarh Rajačić, kao duhovni vođa pobunjenih Srba, proglašen izdajnikom. Ta okolnost, uz premještaj Atanackovića u bačku eparhiju silom državne vlasti, bila je povod kasnijeg dugotrajnog sukoba s patrijarhom, iako se Atanacković međutim pridružio srpskoj vojsci kod Sombora i s njom prešao u Srem. Taj spor podastakao je Atanackovića da napiše svoju apologiju i štampa je u Beču 1850, pod naslovom Analitika.
Veliko rodoljublje Atanackovića ogleda se u njegovim darovima srpskim prosvjetnim ustanovama. On je dao 40.000 forinti za osnivanje srpske pravne akademije u Novom Sadu, kupio je štampariju Dr. Medakovića i poklonio je srpskoj novosadskoj gimnaziji, osnovao je u Somboru fond, nazvan Platoneum za izdržavanje siromašnih učenika preparandije, pomagao je narodno pozorište i druge ustanove, a na aljmaškom groblju kod Novog Sada podigao je sebi kapelu za grobnicu, pored nje je ustanovio školu sa stanom za učitelje i osigurao im izdržavanje. 1841. je svoju ličnu biblioteku od 787 knjiga poklonio Biblioteci Matice srpske,. Zaveštao je zdanja za Srpsku akademiju u kojima se sada nalazi Ogranak SANU u Novom Sadu.
Naučni i književni rad
Atanacković je znatne zasluge stekao i za Maticu srpsku, čiji je predsjednik bio od njena prijenosa u Novi Sad pa do svoje smrti. Kao književni radnik bio je već od 1845. počasni član ruskog Obščestva istorji i drevnostej pri univerzitetu u Moskvi, češkog muzeja u Pragu i Društva srpske slovesnosti u Beogradu.
Osim toga, preveo i štampao veliki broj knjiga Sv. Pisma staroga i novoga zavjeta, kao i neke knjige stranih pisaca. Smatra se da je on bio prvi prevodilac pojedinih knjiga Starog zaveta na srpski jezik. Tako je već pred kraj svoga života, kao sedamdesetsedmogodišnji starac preveo njemačko djelo J. F. Hilera Neotstupni vođa kroz vrleti i klance života, a za mladosti svoje 1823. i djelce L. Miterpachera -{Unterricht über Maulbaum – u. Seidenraupenzucht}-, što mu je iste godine donijelo i zvanje »svilodjelija profesora« u srpskom somborskom Pedagogijumu. U borbi oko pravopisa bio je na strani konzervativaca, te je i na godinu dana pred smrt štampao svoj Povtorni napjev nad azbukom, složen starcem Mirkom (1866).
1510
Godina 1510 (MDX) bila je redovna godina koja počinje u utorak (1. jan./sij. po julijanskom kalendaru).
Patrijarh srpski German (Anđelić)
German Anđelić (svetovno Grigorije Anđelić, 10. avgusta 1822, Sremski Karlovci — 26. novembra 1888, Sremski Karlovci) je bio mitropolit karlovački i patrijarh srpski i jedan od braće Anđelića.
Svetovni život
Grigorije Anđelić, u monaštvu German, rođen je 1822. godine u Sremskim Karlovcima od oca Pavla, paroha Saborne karlovačke crkve, i majke Ane, rođ. Šeroglić. Gimnaziju je završio u Sremskim Karlovcima, a takođe i bogosloviju. Prava i filozofiju je studirao u Pešti i Šarošpataku. 1845. godine Grigorije Anđelić dao je advokatski ispit.
Monaški život
Zamonašio ga je 20. maja 1848. godine arhimandrit krušedolski Prokopije (Ivačković) u manastiru Grgetegu. Rukopoložio ga je u čin jerođakona 12. maja 1848. godine gornjokarlovački episkop Evgenije (Jovanović). Kada se crkvena opština u Trstu obratila mitropolitu Josifu (Rajačiću) 1848. godine s molbom da im pošalje đakona, izbor je pao na jerođakona Germana. Šaljući im jerođakona Germana, Josif (Rajačić), sada već patrijarh, kaže da:
''„mladi đakon srbski, slavonski, nemecki i latinski i od česti madžarski govori“. On je, nastavlja patrijarh, „ne samo bogosloviju ovde u Karlovci, no i filosofiju i prava na drugi mesti s pohvalnim uspehom završio, daže i advokacionalnu cenzuru položio“.''
Kao đakon hrama Svetog Spiridona u Trstu vršio je dve godine i učiteljsku dužnost pri crkveno-školskoj opštini. Od 1850. do 1866. godine bio je profesor, a takođe i rektor Karlovačke bogoslovije. Za arhiđakona je proizveden 1853. godine, postavši i konzistorijalnim beležnikom, a sinđelskim dostojanstvom odlikovan je 1858. godine. Tri godine docnije, 1861., postaje protosinđel i, najzad, 1864. godine arhimandrit grgeteški.
Epiksopsko zvanje
Posle smrti zaslužnog episkopa bačkog Platona, 9. aprila 1867. godine, postaje mandatar, a potom i administrator eparhije bačke. Kada su Tršćani završili svoj novi hram, pozvali su, 1869. godine, patrijarha Samuila (Maširevića) da osveti hram. „U patrijarhovo ime došao je da osveti crkvu arhimandrit German Anđelić, koji je dvadeset godina pre toga služio kao đakon u Trstu i proiznosio jektenije u staroj i maloj crkvi Sv. Spiridona“.
Iste godine je arhimandrit German izabran za episkopa bačkog. Kako je patrijarh Samuilo (Maširević) umro 7. januara 1870. godine, zbog dugo upražnjene patrijarhove stolice (-{sedis vacantis}-) novoizabranog episkopa bačkog, posvećen je za episkopa tek 11. avgusta 1874. godine od strane novog patrijarha Prokopija (Ivačkovića).
Zvanje patrijarha
Posle nasilnog penzionisanja patrijarha Prokopija, 1879. godine, episkop German je postavljen za administratora karlovačke mitropolije. Niko u mitropoliji nije odobravao ovaj potez. Još veće će nezadovoljstvo izazvati u srpskom narodu i kliru njegovo imenovanje za patrijarha 1882. godine. prvo je na izbornom saboru dobio je 12 glasova, dok je 53 glasa osvojio episkop budimski Arsenije Stojković. Potom, bečki car nije potvrdio izbor episkopa gornjokarlovačkog Teofana, školskog druga Germanovog i najvećeg besednika 19. veka, za patrijarha, već je za patrijarha imenovao episkopa Germana.
Ličnost patrijarha Germana još nije dovoljno proučena, iako je o njemu i njegovom radu dosta pisano. Patrijarh German je bio čovek široke ruke i bio je u mogućnosti da od sredstava dobijenih od daljskog spahiluka daje „stipendije, penzije i milostinje, na koje je u toku svoga života dao preko 60.000 forinata, a sa bratom Stevanom za podizanje karlovačke gimnazije 162.500 forinata".
No, ipak je ostao retko nepopularan. Narod mu nikada nije mogao zaboraviti na kakav se način uspeo na presto Arsenija Trećeg i Četvrtog. Tome je doprinelo i njegovo neprijateljsko držanje prema arhimandritu Ilarionu Ruvarcu, koga je iz Sremskih Karlovaca prognao u manastir Grgeteg.
Umro je 26. novembra 1888. godine u Sremskim Karlovcima. Umirući ostavio je u amanet svome bratu Stefanu, da sazida vrlo uglednu zgradu za gimnaziju i bogosloviju u Karlovcima; dok je svešteničko-udovičkom fondu u arhidijecezi ostavio 40.000, a profesorskom penzionom fondu karlovačke gimnazije 60.000 kruna.
Ageville, Haute-Marne
Aževil je naselje i opština u severoistočnoj Francuskoj u regionu Šampanj-Arden, u departmanu Gornja Marna koja pripada prefekturi Šomon.
Steinfeld (Unterfranken)
Štajnfeld je grad u njemačkoj saveznoj državi Bavarska. Jedno je od 40 opštinskih središta okruga Majna-Špesart. Prema procjeni iz 2010. u gradu je živjelo 2.295 stanovnika. Posjeduje regionalnu šifru (AGS) 9677186.
Geografski i demografski podaci
mini|levo|250px|Položaj grada u okrugu Majna-Špesart Štajnfeld se nalazi u saveznoj državi Bavarska u okrugu Majna-Špesart. Grad se nalazi na nadmorskoj visini od 277 metara. Površina opštine iznosi 33,7 km². U samom gradu je, prema procjeni iz 2010. godine, živjelo 2.295 stanovnika. Prosječna gustina stanovništva iznosi 68 stanovnika/km².
Banja Vrujci
Бања Врујци је бања у северозападној Србији у општини Мионица у Колубарском управном округу. Смештена између Мионице и Љига, у долини између планине Сувобор и реке Топлица. Налази се на надморској висини од 180 метара. Удаљена је 92 километара од Београда. Кроз бању тече речица Горња Топлица. У Бањи Врујци се производи и флаширана вода под називом Вода вода, а у њој се налази и фабрика Синалко. У бањи постоји и осморазредна основна школа.
Термалне воде у бањи Врујци су калцијумско-магнезијумске са просечном температуром од 27° -{C}-. Спадају у групу олигоминералних вода. У терапијске сврхе вода се користи за купање и за пиће. Лековита својства воде и бањског блата огледају се у лечењу реуматских обољења, стерилитета, ишијаса, проширених вена, високог крвног притиска, кожних болести, итд.
Трагови материјалне културе и народног предања указују да је простор око врујачких извора од давнина био насељен. Из тих времена датира постојање врујачке дивље бање, која је трајала све до 1935. године, када се Бања претворила у народно лечилиште. Проточни Базени у Бањи Врујци су једниствени у Србији, због воде која се стално мења.
У непосредној близини Бање се налази мноштво туристичких дестинација, излетишта, манастира и културно историјских споменика. У скорије време се очекује завршетак спа центра „Прва Нова Бања“ који ће када буде завршен представљати јединствен велнес и спа центар у Србији.
Kayenta, Arizona
Kayenta je naseljeno područje za statističke svrhe u američkoj saveznoj državi Arizona. Po popisu stanovništva iz 2010. u njemu je živelo 5,189 stanovnika.
Bilge Kagan
Bilge Kagan (Bilge Qaghan, staroturkijski: 10px10px10px 10px10px10px10px10px, Bilge qaγan, 毗伽可汗, Pinyin: píjiā kěhàn, Wade-Giles: p'i-chia k'o-han, službeni naslov: 10px10px10px 10px10px10px10px10px 10px10px10px10px 10px10px10px10px10px 10px10px10px10px10px10px 10px10px10px10px10px10px, Teŋіriteg Тeŋiride bolmuš Türük Bilge qaγan, osobno ime: 阿史那默棘連, āshǐnà mòjílián, a-shih-na mo-chi-lan) (683/684 - 734) bio je kagan Drugog Istočnog Turkijskog Kaganata, koji je vladao od 717. do smrti. Najpoznatiji je po tome što su njegova dostignuća opisana na Orhonskim natpisima.
Otrovao ga je Buyruk Chor (梅錄啜/梅录啜, méilù chuò, mei-lu-ch'o). Nije umro odmah, te je imao vremena da zapovijedi da se Buyruk Chor i njegova porodica za kaznu pogube.
Murrysville, Pennsylvania
Marizvil je opština u američkoj saveznoj državi Pensilvanija. Po popisu stanovništva iz 2010. u njemu je živelo 20.079 stanovnika.
Gao Lishi
Gao Lishi (684–762), formalno Vojvoda od Qija (齊公), bio je eunuh i dvorski službenik u doba kineske dinastije Tang, koji je stekao veliku moć i uticaj za vrijeme vladavine cara Xuanzonga. Iako je zahvaljujući svojoj službi stekao ogromno bogatstvo, veće od mnogih plemića u tadašnjem Kineskom Carstvu, kineske tradicionalne historije ga ističu kao pozitivan primjer zbog bespogovorne odanosti caru, koju je iskazao čak i kada je car postao Taishang Huang (umirovljeni vladar), a vlast preuzeo njegov sin Suzong, te zbog toga Gao Lishijev život došao u pitanje. Eunuh Li Liguo mu je bio glavni suparnik, te je na kraju nagovorio cara Suzonga da ga protjera. Pomilovan je tek nakon Suzongove smrti 762. godine, ali je nakon povratka u prijestolnicu ubrzo umro, slomljen tugom za svojim gospodarom Xuanzongom.
Out of the Past
Out of the Past je američki crno-bijeli igrani film snimljen 1947. godine u režiji Jacquesa Tourneura, poznat kao jedno od klasičnih ostvarenja žanra film noir.
Temelji se na romanu Build My Gallows High Douglasa Mainwaringa, koji je također napisao scenario. Protagonist, koga tumači Robert Mitchum, je bivši privatni detektiv koji pod novim imenom pokušava započeti novi život u malom gradu, ali koji usprkos toga bude ponovno upetljan u "problematične" poslove vezane uz njegovu nekadašnju karijeru. Radnja, djelomično prikazana kroz flashbackove, pokazuje kako ga je gangsterski bos (čiji lik tumači Kirk Douglas), angažirao da pronađe njegovu djevojku (koju tumači Jane Greer).
Out of the Past, koji su kritičari često navode kao jedan od najboljih primjera žanra film noir, je doživio veliki uspjeh. Posebne je pohvale dobio Mitchum, koji je zahvaljujući svojoj prvoj glavnoj ulozi postao jedna od najvećih zvijezda tadašnjeg Hollywooda. Film je također značajno doprinio i karijeri Kirka Douglasa, koji će vrlo brzo i sam napredovati do glavnih uloga. Jane Greer je, pak, zbog svog nastupa proglašena jednom od najvećih femme fatale u historiji filma.
Godine 1984. je Taylor Hackford režirao remake pod naslovom Against All Odds, a u kome je Jane Greer ponovno nastupila, ovaj put tumačeći majku lika koga je bila glumila u originalnoj verziji.
Gordan Kožulj
Gordan Kožulj (Zagreb, 28. studenog 1976.), bivši hrvatski plivač i višestruki državni rekorder leđnim stilom. U svojoj sportskoj karijeri postigao je niz vrhunskih sportskih rezultata među kojima treba istaknuti osvajanje naslova američkog (1998.), europskog (2000., 2001., 2002.) i svjetskog (2000.) plivačkog prvaka, te obaranje europskog (100m leđno) i svjetskog (200m leđno u malom bazenu) rekorda. Temeljem tih rezultata proglašen je najboljim hrvatskim sportašem 1999. (po izboru “Sportskih novosti”) i 2002. godine (po izboru Hrvatskog olimpijskog odbora), te je 1999. godine dobitnik Državne nagrade za sport "Franjo Bučar". Također, odlukom predsjednika Republike odlikovan je Redom Danice Hrvatske s likom Franje Bučara za posebne zasluge u sportu (1996.), a dobitnik je i posebne nagrade Hrvatskog olimpijskog odbora za najboljeg promicatelja hrvatskog sporta u svijetu.