cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Prva konferencija zemalja zapadnog Balkana (Berlin, 2014)
U fokusu konferencije našle su se teme kao što su budućnost proširenja Evropske unije, nezadovoljavajući rezultati u procesu pridruživanja u slučaju Bosne i Hercegovine i Makedonije kao i odnosi Srbije kao glavnog partnera EU u regionu sa Ruskom Federacijom, a u svetlu Međunarodnih sankcija protiv Rusije zbog umešanosti u Rat u istočnoj Ukrajini i Krimske krize.
Premijer Albanije Edi Rama najavio je svoj prvi službeni poset Srbiji za vreme trajanja konferencije. Najavljeni susret je prvi susret toga ranga između predstavnika dve zemlje još od susreta Envera Hodže i Josipa Broza Tita 1947. godine.
Lutzingen
Lucingen je opština u njemačkoj saveznoj državi Bavarska. Jedno je od 27 opštinskih središta okruga Dilingen an der Donau. Prema procjeni iz 2010. u opštini je živjelo 969 stanovnika. Posjeduje regionalnu šifru (AGS) 9773146.
Geografski i demografski podaci
mini|levo|250px|Položaj opštine u okrugu Dilingen an der Donau Lucingen se nalazi u saveznoj državi Bavarska u okrugu Dilingen an der Donau. Opština se nalazi na nadmorskoj visini od 439 metara. Površina opštine iznosi 24,9 km². U samom mjestu je, prema procjeni iz 2010. godine, živjelo 969 stanovnika. Prosječna gustina stanovništva iznosi 39 stanovnika/km².
Rozmarinat sintaza
Rozmarinat sintaza (, rozmarinsko kiselinska sintaza, kafeoil-koenzim A:3,4-dihidroksifenilmlečna kiselina kafeoiltransferaza, 4-kumaroil-KoA:4-hidroksifenilmlečna kiselina 4-kumaroil transferaza) je enzim sa sistematskim imenom kafeoil-KoA:3-(3,4-dihidroksifenil)laktat 2'-O-kafeoil-transferaza. Ovaj enzim katalizuje sledeću hemijsku reakciju:
Ovaj enzim učestvuje zajedno sa EC 1.1.1.237 (hidroksifenilpiruvat reduktazom) u biosintezi rozmarinske kiseline.
Howard Zieff
Howard B. Zieff (21. oktobar 1927 – 22. februar 2009), bio je američki fotograf i filmski režiser, najpoznatiji po komedijama među kojima se ističe Private Benjamin. Zieff je prije filmske karijere stvorio ugled kao uspješan reklamni fotograf. Sa filma se morao povući 1990-ih zbog Parkinsonove bolesti.
Richland Springs, Texas
Richland Springs je gradić u američkoj saveznoj državi Teksas. Po popisu stanovništva iz 2010. u njemu je živelo 338 stanovnika.
Champanges (Gornja Savoja)
Šampanj je naseljeno mesto u Francuskoj u regionu Rona-Alpi, u departmanu Gornja Savoja.
Po podacima iz 1990. godine broj stanovnika u mestu je bio 706, a gustina naseljenosti je iznosila 190 stanovnika/km².
Prijestupna godina
PrijestupnaJE ili prestupnaEK godina je godina koja ima 366 dana, za razliku od ostalih godina koje imaju 365 dana. Razlog tome je usklađivanje kalendarske godine s astronomskom godinom, da ne bi s vremenom Nova godina pala u ljeto, a grožđe dozrijevalo u decembru ili januaru. Mjesec februar, koji inače ima 28 dana, u prijestupnoj godini ima 29 dana.
Castenaso, Bologna
Castenaso je naselje u Italiji u provinciji Bologna, u regiji Emilia-Romagna.
Prema proceni iz 2011. u naselju je živelo 8961 stanovnika. Naselje se nalazi na nadmorskoj visini od 34 m.
Prijestupna godina
Prijestupne godine sve su djeljive s 4, ako nisu djeljive sa 100, kojima se dodaju one koju su djeljive s 400.
Dakle, godine 1800, 1900. i 2100. nisu prijestupne, dok 1600, 2000. i 2400. jesu (sve ovo odnosi se na gregorijanski kalendar).
Vanzeghetto, Brescia
Vanzeghetto je naselje u Italiji u provinciji Brescia, u regiji Lombardija.
Prema proceni iz 2011. u naselju je živelo 25 stanovnika. Naselje se nalazi na nadmorskoj visini od 183 m.
Ada County, Idaho
je okrug u američkoj saveznoj državi Ajdaho.
San Bartolomeo, Reggio Emilia
San Bartolomeo je naselje u Italiji u provinciji Reggio Emilia, u regiji Emilia-Romagna.
Prema proceni iz 2011. u naselju je živelo 1116 stanovnika. Naselje se nalazi na nadmorskoj visini od 107 m.
Ada County, Idaho
Demografija
Prema popisu stanovništva iz 2010. u okrugu je živelo 392.365, što je 91.461 (30,4 %) stanovnika više nego 2000. godine.
3403 Tammy
3403 Tammy je asteroid glavnog asteroidnog pojasa čija srednja udaljenost od Sunca iznosi 2,413 astronomskih jedinica (AJ). Apsolutna magnituda asteroida je 13,0.
Bellevue, Michigan
Belvju je grad u američkoj saveznoj državi Mičigen.
Midostaurin
Midostaurin je organsko jedinjenje, koje sadrži 35 atoma ugljenika i ima molekulsku masu od 570,637 Da.
Bellevue, Michigan
Demografija
Po popisu iz 2010. godine broj stanovnika je 1.282, što je 83 (-6,1 %) stanovnika manje nego 2000. godine.
Orenda, Benito Juárez
Orenda je naselje u Meksiku, u saveznoj državi Quintana Roo, u opštini Benito Juárez.
Prema proceni iz 2014. godine u naselju je živelo 6 stanovnika. Naselje se nalazi na nadmorskoj visini od 15 m.
Piotr Giza
Piotr Giza (Krakov, 28. veljače 1980.), poljski nogometaš.
U sezoni 2003/04. počeo je igrati za Cracoviu Kraków, a debi je imao 30. srpnja 2004. protiv kluba Zagłębie Lubin. Trenutno igra za Jubilat Izdebnik u 5. ligi.
Za reprezentaciju Poljske nastupio je 5 puta.
Ghārib al Ḩājj, Hajjah
Ghārib al Ḩājj je naselje u Jemenu u pokrajini Hadžah.
Prema proceni iz 2012. u naselju je živelo 9 stanovnika. Naselje se nalazi na nadmorskoj visini od 1345 m.
Endopeptidaza La
Endopeptidaza La (, ATP-zavisna serinska proteinaza, lon proteinaza, proteaza La, proteinaza La, ATP-zavisna lon proteinaza, ATP-zavisna proteaza La, Escherichia coli proteinaza La, Escherichia coli serinska proteinaza La, gen lon proteaza, gen lon proteini, PIM1 proteaza, PIM1 proteinaza, serinska proteaza La) je enzim. Ovaj enzim katalizuje sledeću hemijsku reakciju
Ovaj enzim je produkt lon gena u Escherichia coli.
Orneta, Avellino
Orneta je naselje u Italiji u provinciji Avellino, u regiji Kampanija.
Prema proceni iz 2011. u naselju je živelo 467 stanovnika. Naselje se nalazi na nadmorskoj visini od 557 m.
Mraovo Polje
Mraovo Polje je naseljeno mjesto u Bosni i Hercegovini u opštini Bosanska Kostajnica koja pripada entitetu Republika Srpska. Na popisu stanovništva 1991. u njemu je živjelo 49 stanovnika.
Geografija
Selo se nalazi u Bosanskoj krajini.
Istorija
Mraovo Polje se do 1991. nalazio u sastavu opštine Bosanski Novi.
North Arlington, New Jersey
Demografija
Po popisu iz 2010. godine broj stanovnika je 15.392, što je 211 (1,4 %) stanovnika više nego 2000. godine.
Gregoriјanski kalendar
Po savetu nemačkog astronoma Kristofera Klaviјusa (1538-1612) i napuljskog fizičara i astronoma Aloјziјa Liliјa (1520-1576), papa Grgur XIII (1502-1585) јe 24. februara 1582. obznanio reformu do tada postoјećeg, јuliјanskog, kalendara papskom bulom Inter Gravissimas nazvanom po prve dve reči njenog teksta. Papska bula јe sadržala sledeće odredbe:
Ovaј novi kalendar nazvan јe po papi Grguru gregoriјanski. Po njemu јe prosečna dužina traјanja godine smanjena na 365,2425 dana (365+97/400 = 365,2425 јer ima 97 prestupnih godina na svakih 400) što daјe grešku od 365,2425 – 365,2421890 = 0,00031 dan ≈ 26 sekundi. To znači da će se ova greška akumulirati na јedan dan za 1/0,00031 ≈ 3225 godina, odnosno nešto kraće јer se tokom vremena dužina traјanja solarne godina smanjuјe, a greška povećava.
Razlika između Gregoriјanskog i Јuliјanskog kalendara јe ta što Gregoriјanski ima 97 prestupnih godina u svakih 400, a Јuliјanski 100. U Gregoriјanski kalendar uvedano јe takozvano Sekularno pravilo da su godine deljive sa 100 (sekularne godine) proste, osim ako su deljive sa 400, u kom su slučaјu prestupne. To znači da su godine 1700., 1800., 1900., 2100., itd. prestupne po Јuliјanskom, a proste po Gregoriјanskom kalendaru. Danas razlika između Јuliјanskog i Gregoriјanskog kalendara iznosi 13 dana, a nakon 2100. uvećaće se na 14. dana (što znači da će pravoslavni Božić padati od tada 8. јanuara).
Postoјao јe svoјevremeno predlog britanskog astronoma Džona Heršela da se uvede 4000-godišnje pravilo po koјem bi svaka godina deljiva sa 4000 bila prosta umesto prestupna, čime bi se prosečna dužina traјanja godine smanjila na 365 + 969/4000 = 365,24225 dana, što јe bliže tropskoј godini, ali ovaј predlog nikada niјe prihvaćen.
Uvođenjem Gregoriјanskog kalendara, kalendarska godina јe približena tropskoј naјviše do tada.
Kada јe papa Grgur 1582. godine uveo novi kalendar, njega su odmah prihvatile Italiјa, Poljska, Portugaliјa i Španiјa, a ubrzo i ostale katoličke zemlje. Protestantske zemlje prešle su na Gregoriјanski kalendar mnogo kasniјe, a pravoslavne tek u XX veku, s tim što pravoslavne crkve nikada nisu prešle na ovaј kalendar.
Broјanje godina
Godine se u hrišćanskom kalendaru danas broјe od rođenja Isusa Hrista. Godine 523. papski namesnik Bonifaciјe naredio јe monahu Dioniziјu Malom da odredi način kako će se sprovoditi takozvano Aleksandrinsko pravilo doneto na prvom vaseljenskom saboru u Nikeјi 325. godine, a koјe kaže da će se godine broјati od rođenja Isusa Hrista. Dioniziјe јe (pogrešno) izračunao da јe Isus rođen 25. decembra 753. godine od osnivanja Rima, i odredio da hrišćanska (nova) era počinje prvim јanuarom 754. godine koјa јe nazvana 1. godina nove ere. Kako јe Dioniziјe ustanovio datum Hristovog rođenja niјe poznato, ali јe poznato da јe Hrist rođen u vreme vladavine cara Iroda Velikog koјi јe umro 750. godine od osnivanja Rima, što znači da јe Dioniziјe pogrešio za naјmanje 3 godine. Iako јe ovo ubrzo shvaćeno, ovakvo pogrešno broјanje godina zadržalo se do danas. S obzirom da hrišćanska era počinje od rođenja Isusa Hrista, na prvi pogled izgleda nelogično da јe on rođen 25. decembra, a ne 1. јanuara. To јe, međutim, normalno јer јe u vreme Hristovog rođenja već bio određen današnji raspored meseci i broј dana u njima, i bilo bi nelogično pomerati ih.
Kasniјe su ljudi počeli da nazivaјu godine pre rođenja Hrista godinama pre nove ere, ali pošto nula tada јoš niјe bila poznata 1. godina n.e. sledi odmah nakon 1. godine pne. Јuliјanski kalendar uveden јe 45. pne., ali kada se u današnje vreme govori o datumima pre ove godine, normalno јe da se Јuliјanski kalendar produži u nazad. Ovo se naziva Proleptički Јuliјanski kalendar. U proleptičkom Јuliјanskom kalendaru prestupne su sve godine pre nove ere koјe pri deljenju sa 4 daјu ostatak 1 (zbog nepostoјanja 0. godine). Takođe postoјi i Proleptički Gregoriјanski kalendar koјi se odnosi na datume od pre 1582. godine. Da ne bi došlo do zabune, proleptički Gregoriјanski kalendar se retko koristi, umesto njega se za sve datume do 4. oktobra 1582. koristi Јuliјanski, a od 15. oktobra 1482. Gregoriјanski. Pošto nisu sve zemlje prešle na Gregoriјanski kalendar 1582., to se često neki datumi i posle ove godine računaјu po Јuliјanskom kalendaru ukoliko ga јe data zemlja u to vreme јoš uvek koristila. Kada se, na primer, kaže da јe Oktobarska revoluciјa počela 24. oktobra 1917. to se odnosi na Јuliјanski kalendar, dok bi po Gregoriјanskom to bio 6. novembar 1917.
Nova Godina
Kada јe Јuliјe Cezar uveo Јuliјanski kalendar, odredio јe 1. јanuar za početak nove godine umesto 1. marta koјi se koristio do tada. Pošto se crkva oštro protivila proslavama nove godine uz obilje alkohola, na Tridentskom koncilu 567. godine utvrđeno јe da јe prvi јanuar kao početak nove godene uzet greškom i da ga treba promeniti. Tokom srednjeg veka korišćeni su različiti datumi kao početak nove godine. Ako se, na primer, neki dokument odnosi na godinu X, to po današnjem sistemu može biti:
U Vizantiјskom carstvu se početak godine računao od 1. septembra, ali se godine nisu broјale od rođenja Isusa Hrista, nego od nastanka sveta, za koјi su utvrdili da јe bio 1. septembra 5509. pne. Od XVII veka većina država se vratila početku godine 1. јanuara, osim Italiјe i Engleske koјe su se 1. јanuaru vratile 1750. godine. Međutim, kada su u pitanju prestupne godine, one su se uvek računale uzimaјući 1. јanuar za početak godine.
Solarni ciklus, zlatni broј i indikciјa
U Јuliјanskom kalendaru veza između dana u nedelji i datuma u godini ponavlja se u periodima od po 7 x 4 = 28 godina. U Gregoriјanskom kalendaru ovo se može primeniti samo na periode u koјe ne ulaze godine deljive sa 100. Period od 28 godina naziva se solarni ciklus. Svaka godina u јednom solarnom ciklusu ima svoј solarni broј koјi se dobiјa sledećom јednačinom:
Solarni broј = (godina + 8) mod 28 + 1
Svaka godina ima i svoј Zlatni broј. Veza između mesečevih mena i datuma ponavlja se u periodu od 19 godina (19 x 365,24219 ≈ 235 x 29,52052 odnosno, u 19 tropskih godina ide 235 sinodičkih meseci), tako da svaka godina u tom periodu ima svoј zlatni broј koјi se dobiјa na sledeći način:
Indikciјa јe korišćena u srednjem veku da bi se označilo mesto godine u 15-godišnjem ciklusu prikupljanja poreza. Uveo јu јe imperator Konstantin Veliki 1. septembra 312. i korišćena јe do 1806. Izračunava se na sledeći način:
Indikciјa = (godina + 2) mod 15 + 1
Indikciјa nema nikakvog astronomskog značenja
Ova tri broјa karakteristična su za svaku godinu i važna su za razna izračunavanja, posebno za izračunavanje datuma Uskrsa (peto poglavlje).
Јuliјanski period i јuliјanski dan
Јuliјanski period i Јuliјanski dan ne smeјu se mešati sa Јuliјanskim kalendarom. Francuski naučnik Žozef Žasti Skaliže (1540-1609.) želeo јe da napravi novi sistem broјanja godina u kome će svaka godina imati svoј broј, bez n.e./pne. I tako јe izmislio Јuliјanski period nazvan po njegovom ocu Žuliјu Sezaru Skaližeu (1484-1558.). Skaližeov Јuliјanski period počinje 1. јanuara 4713. pne. i traјe 7980 godina posle čega ponovo kreće od 1. Godina 4713. pne. uzeta јe јer su njena indikciјa, zlatni i solarni broј bili 1. Oni će ponovo biti 1 tek posle 15 x 19 x 28 = 7980 godina, to јest 3268. godine n.e. Astronomi su po sličnom principu izmislili i Јuliјanski dan (JD) da bi svakom danu u јednom Јuliјanskom periodu dodelili јedinstven broј. JD 0 počinje u 12:00 UTC 1. јanuara 4713. pne. i traјe do podneva 2. јanuara 4713. pne. Tako, 1. јula 2003. n.e. u podne počinje JD 2452882. Često se koriste i decimale, pa se 15:00 UTC 1. јula 2003. može označiti sa JD 2 452 882,125. Da bi se izračunao Јuliјanski dan koristi se sledeći algoritam (delenje se odnosi na cele broјeve, ostatak se zanemaruјe):
Dobiјa se Јuliјanski dan koјi počinje datog dana u podne. Ukoliko se želi izračunati JD za datum pre nove ere, godina se naјpre mora pretvoriti u negativan broј, n.p.r. 1. godina pne. = 0; 10. godina pne. = -9. Da bi se izračunalo kom datumu odgovara dati Јuliјanski dan, koristi se sledeći algoritam:
Za Gregoriјanski kalendar:
a = JD + 32044
c = a – (146097b)/4
Dalje, za oba kalendara:
d = (4c + 3) / 1461
Adams County, Idaho
je okrug u američkoj saveznoj državi Ajdaho.
Gregoriјanski kalendar
Јuliјanski period i јuliјanski dan
e = c – (1461d)/4
Adams County, Idaho
Demografija
Prema popisu stanovništva iz 2010. u okrugu je živelo 3.976, što je 500 (14,4 %) stanovnika više nego 2000. godine.
Gregoriјanski kalendar
Јuliјanski period i јuliјanski dan
m = (5e + 2) / 153
dan = e – (153m +2 )/5 + 1
mesec = m + 3 – 12 x (m / 10)
Ponekad se koristi i Modifikovani Јuliјanski dan (MJD) koјi јe za 2400000,5 manji od Јuliјanskog dana. Time se dobiјaјu broјevi koјi su manji i lakši za računanje, i MJD počinje u ponoć, a ne u podne. MJD 0 počeo јe 17. Novembra 1858. godine (po Gregoriјanskom) u 00:00 UTC. Јuliјanski dani i Modifikovani Јuliјanski dani veoma su korisni za astronomiјu, posebno za astronautiku. Osim Јuliјanskih, postoјe i Liliјanski dani (LD) koјi se broјe od ponoći 15. oktobra 1582. Godine (= LD 1). Nazvani su po već pomenutom astronomu Aloјziјu Liliјu.
Nazivi meseci
Danas većina јezika, uključuјući i srpski, koristi iste nazive za mesece u Јuliјanskom i Gregoriјanskom kalendaru, koјi potiču iz latinskog јezika. Јedino neki slovenski јezici (hrvatski, češki, poljski i ukraјinski) koriste stare slovenske nazive za mesece.
Richmond, Texas
Richmond je grad u američkoj saveznoj državi Teksas. Po popisu stanovništva iz 2010. u njemu je živelo 11.679 stanovnika.
Nuevo Cintalapa Dos, Acacoyagua
Nuevo Cintalapa Dos je naselje u Meksiku, u saveznoj državi Chiapas, u opštini Acacoyagua.
Prema proceni iz 2014. godine u naselju je živelo 23 stanovnika. Naselje se nalazi na nadmorskoj visini od 577 m.
El Baluarte, Teocaltiche
El Baluarte je naselje u Meksiku, u saveznoj državi Jalisco, u opštini Teocaltiche.
Prema proceni iz 2014. godine u naselju je živelo 18 stanovnika. Naselje se nalazi na nadmorskoj visini od 1772 m.
Suplai, Zagra
Suplai je naselje u Rumuniji u okrugu Bistrica-Nasaud u opštini Zagra.
Prema proceni iz 2013. u naselju je živelo 885 stanovnika. Naselje se nalazi na nadmorskoj visini od 632 m.
Petkovac (Novi Grad)
Petkovac je naseljeno mjesto u Bosni i Hercegovini u opštini Novi Grad koja pripada entitetu Republika Srpska. Na popisu stanovništva 1991. u njemu je živjelo 227 stanovnika.
Geografija
Selo se nalazi u Bosanskoj krajini.
Piano, Trento
Piano je naselje u Italiji u provinciji Trento, u regiji Trentino-Alto Adige.
Chilly (Gornja Savoja)
Šiji je naselje i opština u istočnoj Francuskoj u regionu Rona-Alpi, u departmanu Gornja Savoja koja pripada prefekturi Sen Žilijen an Ženvoa.
Po podacima iz 1999. godine u opštini je živelo 939 stanovnika, a gustina naseljenosti je iznosila 50,50 stanovnika/km². Opština se prostire na površini od 18,58 km². Nalazi se na srednjoj nadmorskoj visini od 483 metara (maksimalnoj 730 m, a minimalnoj 327 m).
Piano, Trento
Prema proceni iz 2011. u naselju je živelo 263 stanovnika. Naselje se nalazi na nadmorskoj visini od 843 m.
Ripatransone, Ascoli Piceno
Ripatransone je naselje u Italiji u provinciji Ascoli Piceno, u regiji Marche.
Prema proceni iz 2011. u naselju je živelo 1695 stanovnika. Naselje se nalazi na nadmorskoj visini od 487 m.
Stanovi
Stanovi mogu označavati:
Colonia San Marcos Tuxtepec, San Luis Acatlán
Colonia San Marcos Tuxtepec je naselje u Meksiku, u saveznoj državi Guerrero, u opštini San Luis Acatlán.
Prema proceni iz 2014. godine u naselju je živelo 68 stanovnika. Naselje se nalazi na nadmorskoj visini od 871 m.
Naked City (TV serija)
Naked City je američka policijska TV-serija koja se originalno emitirala na programu mreže ABC od 1958. do 1963. godine. Radnja je bila inspirirana istoimenim igranim filmom te smještena u New York gdje su policijski detektivi iz 65. stanice rješavali razne kriminalističke slučajeve. Slično kao i originalni film, serija je nastojala koristiti polu-dokumentaristički stil te se snimala na autentičnim njujorškim lokacijama. Glavni scenarist Stirling Silliphant je inzistirao da se zapleti više sudbinom epizodnih likova, najčešće "malih ljudi" upetljanih u razne zločine, a manje protagonistima. Tom dojmu je pridonosila i znamenita naracija, uključujući riječi kojima je završavala svaka epizoda ("Postoji osam miliona priča u Golom gradu. Ovo je bila jedna od njih").
Serija je na samom početku imala dosta problema - nakon prve sezone (1958/59), koja je sadržavala 30-minutne epizode je ABC obustavio snimanje. Tek je godine 1960. tvrtka Ligget & Myers, jedan od sponzora, uspio nagovoriti ABC da je ponovno pokrenu, pri čemu su epizode sada trajale 60 minuta.
Naked City je poznat i kao jedna od prvih američkih TV-serija prikazanih u bivšoj Jugoslaviji. Emitirala ju je Radiotelevizija Zagreb u okviru mreže JRT pod naslovom Goli grad.
San Francisco, La Grandeza
San Francisco je naselje u Meksiku, u saveznoj državi Chiapas, u opštini La Grandeza.
Prema proceni iz 2014. godine u naselju je živelo 92 stanovnika. Naselje se nalazi na nadmorskoj visini od 2253 m.
3404 Hinderer
3404 Hinderer je asteroid glavnog asteroidnog pojasa čija srednja udaljenost od Sunca iznosi 2,666 astronomskih jedinica (AJ). Apsolutna magnituda asteroida je 12,9.
Mariusz Lewandowski
Pozvan je u poljsku reprezentaciju za SP 2006.
Hiparh
thumb|Hiparh Hiparh (grčki ; oko 190. pne. – oko 120. pne.), grčki astronom, geograf i matematičar. ESA je jedno svoje istraživanje, Hipparcos Space Astrometry Mission, nazvala upravo po njemu.
Hiparh se rodio u Niceji (danas Iznik u Turskoj), a umro vjerojatno na otoku Rodu. Poznato je da je djelovao najranije od 147. pne. do 127. pne. Smatra se najvećim astronomskim promatračem, a po nekima i najvećim antičkim astronomom. Bio je prvi Grk koji je razvio kvantitativne i pouzdane modele sunčeva i mjesečeva gibanja koristivši promatranja i znanja koja su stoljećima skupljali Kaldejci iz Babilonije. Prvi je sastavio trigonometrijske tablice koje su mu omogućavale rješavanje svakog trokuta. Sa svojim teorijama o gibanju Sunca i Mjeseca, te svojom brojčanom trigonometrijom bio je vjerojatno prvi koji je razvio pouzdanu metodu predviđanja pomrčina Sunca. Ostala njegova postignuća uključuju otkriće precesije, sastavljanje prvog zvjezdanog kataloga i vjerojatno otkriće astrolaba. Klaudije Ptolomej se tri stoljeća kasnije mnogo oslanjao na Hiparha. Hiparhova je sinteza astronomije nadmašila njegov rad. Iako je napisao najmanje 14 knjiga, jedino su se njegovi komentari na Aratov popularni astronomski ep sačuvali od kasnijih prepisivača. Zbog toga se jako malo zna o Hiparhu.
Život i djelo
Izvori iz kojih dobivamo većinu znanja o Hiparhovom životu i djelu su Ptolomejev (2. stoljeće pne.) Almagest ("Velika rasprava"), Strabonova Geographia ("Geografija"), Plinijeva Naturalis historia ("Povijest prirode"; 1. stoljeće ., te dodatni izvještaji koje su napisali Pappus i Teon iz Aleksandrije (4. stoljeće pne.) u svojim komentarima na Almagest.
Prema tradiciji Hiparh je rođen u Niceji (grčki Νικαία), antički okrug Bitinija, (današnji İznik u provinciji Bursa u Turskoj).
Točni datumi Hiparhova života nisu poznati, ali mu Ptolomej pripisuje astronomska promatranja od 147. pne. do 127. pne. Hiparh je možda napravio promatranja i prije 162. pne. Datum njegova rođenja (oko 190. pne.) je izračunao Delambre na temelju tragova u njegovom radu. Hiparh je vjerojatno živio i nekoliko godina poslije 127. pne. jer je ispitao i objavio svoja zadnja promatranja. On je koristio informacije iz Aleksandrije jednako kao iz Babilona, međutim ne zna se da li je ikada i posjetio ta mjesta.
Nije poznato kakva su bila Hiparhova novčana sredstva niti kako je pripomagao svoje znanstveno djelovanje. Također nije poznat ni njegov izgled jer nisu pronađeni njegovi portreti iz tog vremena. Međutim, njegovo se ime ispisivalo na novcu kovanom u 2. i 3. stoljeću u Bitiniji u njegovu čast na kojima je prikazan zajedno s globus. To potvrđuje tradiciju po kojoj se ondje rodio.
Vjeruje se da je Hiparh umro na otoku Rodu gdje je proveo veći dio svojega kasnijeg života. Ptolomej mu pripisuje promatranja s Roda u razdoblju između 141. pne. i 127. pne.
Hiparhova glavna izvorna djela su izgubljena. Njegovo jedino sačuvano djelo je Toon Aratou kai Eudoxou Fainomenoon exegesis ("Komentar o Eudoksovim i Aratovim Pojavama"). To je kritički komentar u dvije knjige na popularni Aratov ep temeljen na Eudoksovu djelu Objavio ga je Karl Manitius (In Arati et Eudoxi Phaenomena, Leipzig, 1894.). Hiparh je također napravio popis svojih glavnih djela u kojem je jasno naveo oko 14 knjiga koje su poznate jedino po spominjaju kasnijih autora. Njegov slavni zvjezdani katalog je vjerojatno ubačen u Ptolomejev, pa se ne može pouzdano rekonstruirati. Zna se da je Hiparh napravio nebeski globus. Kopija kopije tog globusa možda je sačuvana u najstarijem sačuvanom nebeskom globusu koji pouzdano prikazuje zviježđa. Globus je držao Farneseov Atlas.
Hiparh je poznat kao utemeljitelj i otac znanstvene astronomije. Vjeruje se da je bio najveći grčki astronomski promatrač, a mnogi ga smatraju i najvećim astronomom antičkih vremena, Ciceron je dao tu prednost Aristarhu iz Samosa, dok neki tu čast daju Ptolomeju iz Aleksandrije. Hiparhove rukopise su zamjenili Ptolomejevi, pa ih kasniji prepisivači nisu sačuvali za buduće naraštaje.
Babilonski izvori
Mnoga djela grčkih znanstvenika – matematičara, astronoma i geografa –sačuvana su do današnjih dana, a kroz kasnija navođenja poznati su i neki dijelovi njihovih misli i djela. Međutim, postignuća civilizacija Srednjeg istoka, posebno Babilonaca, bila su zaboravljena u tim područjima. Nakon otkrića arheoloških nalazišta u 19. stoljeću, pronađeni su mnogi rukopisi na glinenim pločicama od kojih su se neki odnosili na astronomiju.
Nakon ponovnog otkrića babilonske civilizacije postalo je jasno da su grčki astronomi, posebice Hiparh, koristili mnoga znanja od Kaldejaca.
Ptolomej je tvrdio u svojem Almagestu IV.2 da je Hiparh popravio vrijednosti mjesečevog perioda koja su mu bila poznata od "još starijih astronoma" uspoređujući svoja promatranja pomrčina i ona koja su još prije izvršili Kaldejci. Periodi koje Ptolomej pripisuje Hiparhu bili su korišteni u babilonskim efemeridama, te posebno u zbirci tekstova koja se danas naziva "Sustav B" (ponekad pripisan Kidinnuu) . Očigledno Hiparh je samo potvrdio valjanost perioda, koje je naučio od Kaldejaca, u svojim novim promatranjima.
Jasno je da je Hiparh (a nakon njega i Ptolomej) imao cjelovit popis promatranja pomrčina kroz mnoga stoljeća. Najvjerojatnije su ta promatranja sastavljena s "dnevnih" pločica. To su glinene pločice na kojima su zapisana sva značajna promatranja koja su Kaldejci svakodnevno obavljali. Sačuvani primjerci datiraju od 652. pne. do 130. po. Kr., iako je vjerojatno da potječu od vladavine babilonskog kralja Nabonasara pa nadalje. Svoju kronologiju Ptolomej započinje upravo s prvim danom egipatskog kalendara prve godine Nabonasarove vladavine, tj. 26. veljače 747. pne.
Glina je kao sirovina sama po sebi teška za upotrebu, pa su bez sumnje Kaldejci sastavili izvatke od npr. svih promatranih pomrčina (pronađene su pločice s popisom svih pomrčina u vremenskom razdoblju koje pokriva saros). To im je omogućilo da prepoznaju periodična pojavljivanja događaja. Među ostalima koristili su u Sustavu B (usp. Almagest IV.2):
Babilonci su izražavali sva razdoblja u sinodičkim mjesecima jer su vjerojatno koristili lunisolarni kalendar. Različiti odnosi u godišnjim pojavama doveli su do različitih vrijednosti za dužinu godine.
Na jednak način bili su poznati različiti odnosi između perioda planeta. Odnosi koje je Ptolomej pripisao Hiparhu u Almagestu IX.3 već su se koristili u predviđanjima koja su pronađenima na babilonskim glinenim pločicama.
Janj
Janj je rijeka u opštini Šipovo, BiH. Ime Janj označava i oblast južno od Šipova prema Kupresu sačinjenu od mnogobrojnih sela, koja se nalaze u i oko kanjona rijeke Janj. Kanjon rijeke Janj je zaštićeni prirodni rezervat. Po najavama vlasti kanjon rijeke Janj bi trebalo zajedno sa kanjonom rijeke Plive da uđe pod zaštitu UNESKA.
Hiparh
Babilonski izvori
Sva ta znanja prenesena su Grcima ubrzo nakon osvajanja Aleksandra Velikoga (331. pne.). Prema kasnoklasičnom filozofu Simpliciju (rano 6. stoljeće pne.), Aleksandar je naredio prevođenje povijesnih astronomskih zapisa pod nadzorom njegova kroničara Kalistena iz Olinta koji ih je poslao svojem ujaku Aristotelu. Treba spomenuti da iako je Simplicije jako kasni izvor, njegovi proračuni mogu biti pouzdani. On je proveo neko vrijeme u progonstvu na Sasanidskom (perzijskom) dvoru, te je ondje mogao pristupiti izvorima koji su inače bili izgubljeni na Zapadu. Zapanjujuće je što on spominje naslov tèresis (grč. stražar) što je neobični naziv za povijesno djelo, a zapravo je primjeren prijevod babilonskog naslova massartu što znači "čuvati" ali i "promatrati". U to vrijeme Aristotelov učenik Kalip iz Kizika uvodi 76-godišnji ciklus koji je poboljšan 19-godišnjim Metonovim ciklusom. Prva godina njegovog prvog ciklusa započela je na ljetni suncostaj 28. lipnja 330. pne. (julijanski proleptički datum), ali čini se da je kasnije ubrojio lunarne mjesece iz prvog mjeseca nakon Aleksandrove odlučne bitke kod Gaugamele u jesen 331. pne. Kalip je mogao uzeti svoje podatke iz babilonskih izvora, a njegov je kalendar mogao Kidinnu naslutiti. Također zna se da je babilonski svećenik Beros napisao oko 281. pne. za novog vladara Antioha I knjigu na grčkom o (pretežito mitološkoj) babilonskoj povijesti, Babiloniaka. On je kasnije osnovao školu astrologije na grčkom otoku Kosu. Također je Grke mogao poučiti astronomiju, tj. astrologiju i Sudin koji se nalazio na dvoru Atala Sotera u kasnom 3. stoljeću pne.
Janj
Rijeka Janj izvire 13 km južno od Šipova na nadmorskoj visini od 612 m u dubokom mračnom kanjonu čije su strme litice visoke do 200 m. Rijeka teče na sjever prema gradu. Na 9 km od grada nalaze se Janjski otoci, dolina duga oko 1 km, gdje se Janj razljeva u mnogobrojne potočiće koji se nakon nekoliko kilometara spajaju. Janjski otoci su popularno turističko izletište.
Janj se uliva u Plivu oko 1 km jugoistočno od Šipova na nadmorskoj visini od 440 m.
Hiparh
Babilonski izvori
Prijevod astronomskih zapisa je u svakom slučaju tražio temeljito znanje o pismu, jeziku, i načinu postupanja, pa se čini kao da su to učinili neki nepoznati Kaldejci. Babilonci su sada upisivali svoja promatranja u vlastitom kalendaru u kojem su mjeseci i godine imali različitu dužinu (po 29 ili 30 dana; odnosno 12 ili 13 mjeseci). Otada oni više nisu koristili uobičajeni kalendar (koji se temeljio na Metonovom ciklusu), nego su započeli novi mjesec temeljen na promatranjima mladog Mjeseca. To je učinilo izračunavanje vremena između pojedinih događaja vrlo dugotrajnim.
Hiparh je pretvorio te zapise u egipatski kalendar koji je imao uvijek utvrđenu godinu od 365 dana (koji se sastoje od 12 mjeseci, 30 dana i 5 dodatnih dana). To je učinilo izračunavanje vremena mnogo lakšim. Ptolomej je sva svoja promatranja određivao po tom kalendaru. Ptolomej je također napisao da "sve što je on (=Hiparh) učinio bilo je sastavljanje planetarnih promatranja koji su bili uređeni na mnogo korisniji način" (Almagest IX.2). Plinije tvrdi (Naturalis Historia II.IX(53)) u predviđanjima pomrčina: "Nakon njihovog vremena (=Tales) Hiparh je predvidio smjer kretanja obiju zvijezda (=Sunca i Mjeseca) za 600 godina, ...". Čini se da to znači da je Hiparh predvidio pomrčine u razdoblju od 600 godina, ali uzimajući u obzir ogromne količine potrebnog računanja, to se čini vrlo nevjerojatnim. Hiparh bi zapravo napravio popis svih pomrčina od Nabonasarova do svojega vremena.
Janj
Kanjon rijeke Janj je građen od mezozojskog krečnjaka. U dolini Janja nalazi se rimski spomenik uklesan u stijeni.
Rijeka Janj je izuzetno bogata pastrmkom i lipljenom, te je zbog toga veoma atraktivna ribolovna mušičarska voda. Rijeka Janj je i izvor pitke vode za opštinu Šipovo.
Hiparh
Babilonski izvori
Ostali tragovi babilonskog iskustva u Hiparhovom radu jesu:
Geometrija i trigonometrija
Hiparh je poznat kao prvi matematičar koji je sastavio trigonometrijske tablice. One su mu trebale prilikom računanja ekscentričnosti orbite Sunca i Mjeseca. Uvrstio je u tablicu vrijednosti za tetivne funkcije koje pokazuju dužinu tetive za svaki kut. To je napravio koristivši krug s opsegom od 21600 i polumjerom od (zaokruženo) 3438 jedinica. Te jedinice su bile duge 1 lučnu minutu duž opsega. Napravio je tablicu s vrijednostima funkcija za kutove s razliko od 7.5°. U modernoj terminologiji, tetiva kuta jednaka je dvostrukom sinusu polovice tog kuta, tj.:
Teon iz Aleksandrije (4. stoljeće) je u svojemu osvrtu na Almagest I.10 spomenuo djelo (danas izgubljeno) toon en kuklooi eutheioon (O duljinama unutar kruga) u kojem je Hiparh opisao svoje postignuće. Čini se da je njegova tablica sačuvana u astronomskim rukopisima u Indiji, primjerice Surya Sidhanta. To je bilo značajno otkriće jer je dopustilo grčkim astronomima da riješe svaki trokut, a učinilo je mogućim stvaranje kvantitativnih astronomskih modela i predviđanja koristivši određene geometrijske tehnike.
Za svoje trigonometrijske tablice Hiparh je morao koristiti bolju aproksimaciju za π od one koju je koristio Arhimed (između 3 + 1/7 i 3 + 10/71): Možda je koristio Ptolomejevu aproksimaciju: 3;8:30 (seksagezimalno) (Almagest VI.7);. Međutim nije poznato ni je li sâm izračunao poboljšanu vrijednost.
Hiparh je mogao napraviti trigonometrijske tablice koristeći Pitagorin i Arhimedov poučak. Možda je razvio i koristio poučak u planarnoj geometriji kasnije nazvanog Ptolomejev poučak, jer ga je dokazao Ptolomej u svom Almagestu (I.10) (kasnije ga je razradio Carnot).
Hiparh je bio prvi koji je pokazao da je stereografska projekcija konformalna i da transformira krugove na sferi koji ne prolaze središtem projekcije na krugove na ravnini. To je bio temelj konstrukciji astrolaba.
Uz geometriju, Hiparh je također koristio kaldejske aritmetičke tehnike. Bio je i jedan od prvih grčkih matematičara koji je na taj način proširio tehnike dostupne astronomima i geografima.
Ipak ne postoje naznake da je Hiparh poznavao sfernu trigonometriju koju je prvi razvio tek Menelaj iz Aleksandrije u 1. stoljeću. Ptolomej je kasnije koristio novu tehniku izračunavanja primjerice početne i završne točke pomrčine ili mjesečeve paralakse. Hiparh je možda za to koristio globus (kako bi očitao vrijednosti na koordinatnim pravcima nacrtanim na njemu) kao i aproksimacije iz planarne geometrije ili aritmetike koje su razvili Kaldejci.
Gibanje Mjeseca
Hiparh je također proučavao gibanje Mjeseca, te je potvrdio pouzdane vrijednosti nekih perioda mjesečeva gibanja koje su kaldejski astronomi znali prije njega. Tradicionalna srednja vrijednost (iz babilonskog Sustava B) sinodičkog mjeseca je 29 dana;31,50,8,20 (seksagezimalno) = 29.5305941... d. Izraženo kao 29 dana + 12 sati + 793/1080 sati ova vrijednost je korištena kasnije u hebrejskom kalendaru (vjerojatno iz babilonskih izvora). Kaldejci su također znali da 251 sinodičkih mjeseci = 269 anomalističkih mjeseci. Hiparh je proširio taj period za faktor od 17, jer bi nakon toga intervala Mjesec također imao sličnu dužinu i blizu je cijelom broju godina (345). Stoga bi se pomrčine nanovo javljale pod skoro identičnim okolnostima. Period je dug 126007 dana 1 sat (zaokruženo). Hiparh je mogao potvrditi svoja izračunavanja uspoređujući pomrčine iz svojega vremena (vjerojatno 27. siječnja 141. pne. i 26. prosinca 139. pne.) i onih iz babilonskih izvora 345 godina ranije (Almagest IV.2). Već su al-Biruni (Qanun VII.2.II) i Kopernik (De revolutionibus IV.4) zapisali da je period od 4267 sinodičkih mjeseci zapravo oko 5 minuta duži od vrijednosti za period pomrčine koju Ptolomej pripisuje Hiparhu. Ipak, najbolji satovi i metode mjerenja vremena tog doba imali su pouzdanost ne više od 8 minuta. Moderni znanstvenici se slažu da je Hiparh zaokružio period pomrčine na najbliži sat i koristio je to da potvrdi valjanost tradicionalnih vrijednosti više nego da pokuša izvesti poboljšanu vrijednost iz vlastitih promatranja. Uz moderne efemeride i uzimanja računa za promjenu duljine dana (vidi ΔT) procjenjuje se da je greška u prividnoj dužini sinodičkog mjeseca bila manja od 0.2 s u 4. stoljeću pr. Kr. i manja od 0.1 s u Hiparhovo vrijeme.
Mjesečeva orbita
Dugo vremena je bilo poznato da gibanje Mjeseca nije jednoliko, već njegova brzina varira. To se zove njegovom anomalijom i ponavlja se s vlastitim periodom; anomalističkim mjesecom. Kaldejci su to izračunali aritmetički, te su koristili tablice u kojima su davali dnevno gibanje Mjeseca prema datumu tijekom dužeg razdoblja. Grci su pak više voljeli razmišljati o geometrijskim nebeskim tijelima. Apolonije iz Perga je na kraju 3. stoljeća pne. predložio dva modela za mjesečevo i planetarno gibanje: Apolonije je demonstrirao da su ta dva modela zapravo matematički jednaki. Ipak, sve je to bila teorija koja nije bila provjerena u praksi. Hiparh je bio prvi koji je pokušao odrediti relativne proporcije i stvarne veličine tih orbita.
Hiparh je podijelio geometrijsku metodu kako bi pronašao parametre iz 3 položaja Mjeseca u posebnim fazama njegove anomalije. Ustvari, on je to učinio odvojeno za ekscentrični model i model epicikla.
Ptolomej detaljno opisuje u Almagestu IV.11. kako je Hiparh koristio promatranja dva zalaska triju pomrčina Mjeseca, koje je pažljivo odabrao da zadovolji uvjete. Ekscentrični model je prilagodio tim pomrčinama iz svojeg babilonskog popisa pomrčina: 22., 23. prosinca 383. pne., 18., 19. lipnja 382. pne. i 12., 13. prosinca 382. pne. Model epicikla je prilagodio promatranjima mjesečevih pomrčina koja je napravio u Aleksandriji 22. rujna 201. pne., 19. ožujka 200. pne. i 11. rujna 200. pne. Ti čudni brojevi su posljedica upotrebe nezgrapne jedinice koju je koristio u svojim trigonometrijskim tablicama. Rezultati su vidljivo različiti. To je dijelom zbog nemarnog zaokruživanja i pogreške u računanju, zbog kojih ga je Ptolomej kritizirao (iako je također i on sam napravio pogreške u zaokruživanju). Hiparh je ipak pronašao neskladna rješenja. Kasnije je koristio omjer modela epicikla (3122+1/2 : 247+1/2) koji je premalen (60 : 4;45 heksadecimalno): Ptolomej je stavio omjer od 60 : 5+1/4.
Prividno gibanje Sunca
Meton, Euktemon i njihovi učenici u Ateni su prije Hiparha napravili promatranja solsticija (tj. mjerili su trenutak početka ljetnog solsticija) 27. lipnja 432. pne. (proleptički julijanski kalendar). Aristarh je to napravio 280. pne., dok je Hiparh imao zapis Arhimedovog promatranja. Sam je Hiparh promatrao ljetni solsticij 135. pne. kada je i napravio pouzdano promatranje početka ekvinocija. Nakon tog promatranja Hiparh je obavio još mnoga tijekom svoga života. Ptolomej daje opširno raspravljanje o Hiparhovome radu o duljini godine u Almagestu III:1, te navodi mnoga promatranja koja je Hiparh napravio i koristio, obuhvaćajući razdoblje od 162. pne. do 128. pne.
Ptolomej navodi Hiparhovo mjerenje ekvinocija (u zoru 24. ožujka 146. pne.) koje se razlikuje od promatranja napravljenog tog dana u Aleksandriji (5 sati nakon izlaska sunca). Hiparh je mogao posjetiti Aleksandriju i obaviti svoja promatranja ekvinocija ondje; ali je vjerojatno bio na Rodu (na istoj geografskoj dužini). Za ta je promatranja mogao koristiti vlastitu priručnu kuglu ili ekvatorijalni prsten. Hiparh (i Ptolomej) su znali da su promatranja tim instrumentima osjetljiva na precizno poravnavanje s ekvatorom. Stvarni problem je ipak što atmosferska refrakcija značajno podiže Sunce iznad horizonta, pa je njegova vidljiva deklinacija prevelika, što mijenja promatrano vrijeme kada Sunce prelazi ekvator. Još gore, refrakcija se smanjuje kako se Sunce diže, pa se može učiniti da se kreće u pogrešnom smjeru u odnosu na ekvator - kao što Ptolomej spominje. Očigledno je da Ptolomej i Hiparh ipak nisu shvatili da je uzrok tome refrakcija.
Pri kraju svoga djelovanja Hiparh je napisao knjigu Peri eniausíou megéthous ("O dužini godine") o svojim rezultatima. Uspostavljena vrijednost za tropsku godinu, koju je uveo Kalip 330. pne. ili ranije (vjerojatno iz babilonskih izvora, vidi gore), bila je 365 + 1/4 dana. Hiparhovo promatranje ekvinocija dalo je različite rezultate, ali je on sam istaknuo (navodi se u Almagestu III.1(H195)) da pogreške u promatranju od njega i njegovih prethodnika ne mogu biti veće od 1/4 dana. Stoga je koristio starija promatranja solsticija i odredio razliku od oko jednog dana u oko 300 godina. Odredio je dužinu tropske godine na 365 dana + 1/4 - 1/300 dana (= 365.24666... dana = 365 dana 5 sati 55 min, koja se razlikuje od stvarne dužine (suvremena procjena) od 365.24219... dana = 365 dana 5 sati 48 min 45 s za oko samo 6 min min).
Između vlastitog i Metonovog promatranja solsticija, bilo je 297 godina obuhvaćajući 108478 dana. To podrazumijeva tropsku godinu od 365.24579... dana = 365 dana;14,44,51 (seksagezimalno; = 365 dana + 14/60 + 44/602 + 51/603). Ta je vrijednost pronađena na babilonskoj glinenoj pločici koja je pokazatelj da je Hiparhov rad bio poznat Kaldejcima.
Druga vrijednost koja se pripisuje Hiparhu (od astrologa Vettiusa Valensa u 1. stoljeću) je 365 + 1/4 + 1/288 dana (= 365.25347... dana = 36 dana 6 sati 5 min), ali to bi mogla biti pogreška druge vrijednosti pripisane babilonskim izvorima: 365 + 1/4 + 1/144 dana (= 365.25694... dana = 365 dana 6 sati 10 min). Nije jasno da li bi to bila vrijednost za sideričku godinu (trenutna vrijednost u njegovom vremenu (moderna procjena) oko 365.2565 dana), ali razlika s Hiparhovom vrijednosti za tropsku godinu je dosljedna s njegovim trajanjem precesije. (vidi dolje).
Sunčeva orbita
Prije Hiparha kaldejski astronomi su znali da dužina godišnjih doba nije jednaka. Hiparh je napravio promatranja ekvinocija i solsticija, pa je prema Ptolomeju (Almagest III.4) odredio da proljeće (od proljetnog ekvinocija do ljetnog solsticija) traje 94 + 1/2 dana, a ljeto (od ljetnog solsticija do jesenskog ekvinocija) 92 + 1/2 dana. To je neočekivan rezultat koji je dobiven pod pretpostavkom gibanja Sunca oko Zemlje po krugu jednolikom brzinom. Hiparhovo rješenje bilo je smjestiti Zemlju ne u središte sunčeva gibanja, nego na nekoj udaljenosti od središta. Taj model opisivao je vidljivo kretanje Sunca prilično dobro (naravno danas se zna da se planeti poput Zemlje kreću po elipsama oko Sunca, ali to nije otkriveno sve dok Johannes Kepler nije objavio svoja prva dva zakona planetarnog gibanja 1609.). Vrijednost eksentričnosti koju je Ptolomej pripisao Hiparhu je da izbočeni dio iznosi 1/24 polumjera orbite (što je preveliko), a smjer apogeja bi bio na dužini 65.5° od proljetnog ekvinocija. Hiparh je mogao i upotrebljavati drugi dio promatranja (94 + 1/4 i 92 + 3/4 dana), koje bi dovelo do različitih vrijednosti. Ostaje pitanje da li je Hiparh stvaran autor vrijednosti koje je dao Ptolomej, koji nije našao promjene 3 stoljeća kasnije i koji je još pridodao dužine jeseni i zime.
Astrometrija
mini|desno|300px|Kopija Newtonovog [[Reflektorski teleskop|reflektora iz 1672.]]
mini|desno|300px|Veliki Refraktor (68 [[metar|cm) u zvjezdarnici Univerzitet u Beču.]]
mini|desno|300px|150 mm Maksutov–Cassegrain teleskop (katadiopter).
mini|desno|300px|[[Sinodički dan (Sunčev dan) je duži od sideričkog dana (zvjezdani dan). U vremenu od 1 do 2, Zemlja se potpuno okrene oko svoje osi vrtnje za 360° (1→2 = siderički ili zvjezdani dan). Ali tek otprilike 4 minute kasnije u položaju 3, Zemlja je dosegla kulminaciju (podne) u odnosu na Sunce (1→3 = sinodički ili Sunčev dan).]]
Astrometrija ili položajna (pozicijska) astronomija (odnosno sferna astronomija u širem smislu) je grana astronomije koja se bavi mjerenjem položaja nebeskih tijela (svemirskih tijela na nebeskoj sferi). Radi toga razrađuje mjerne metode i istražuje vlastita gibanja tijela, precesiju i astronomsku nutaciju, zbog kojih se mijenjaju položaji nebeskih tijela u tijeku vremena. Obuhvaća sfernu astrometriju u užem smislu, mjerenje vremena, geodetsku, geofizičku, fundamentalnu (meridijansku), ekvatorijalnu i astrografsku astrometriju te radioastrometriju, a svaka od njih upotrebljava za to namijenjene teleskope.
Sferna astrometrija obuhvaća geometrijske odnose na nebeskoj sferi i vremenske promjene na njoj, te zato utvrđuje sferne koordinatne sustave: horizontski, ekvatorski, ekliptički i galaktički. U horizontskom sustavu koordinate su azimut i kutna visina (odnosno zenitna daljina), u ekvatorskom su rektascenzija (odnosno satni kut) te deklinacija (odnosno polna udaljenost), u ekliptičkom ekliptička dužina i širina, u galaktičkom galaktička dužina i širina. Satni kut i deklinacija čine mjesne ekvatorijalne koordinate, dok rektascenzija i deklinacija čine nebeske ekvatorijalne koordinate. Rektascenzija i satni kut nadopunjuju se na zvjezdano vrijeme. Vrijeme je u sfernoj astrometriji nezavisna promjenljiva veličina, a jedinica za mjerenje je zvjezdani dan (siderički dan), koji iznosi 23 h 56 min 4,09 s. Koordinate nebeskih tijela mijenjaju se zbog njihovih vlastitih gibanja, zbog aberacije svjetlosti, dnevne i godišnje paralakse, te zbog nutacije i Zemljine precesije.
Fundamentalna astrometrija određuje ekvatorijalne koordinate nebeskih tijela promatranjima u nebeskom meridijanu relativno prema gibanjima Zemlje. U astrografskoj astrometriji položaji se tijela mjere na fotografskoj ploči odnosno računalnom zaslonu (monitoru) s obzirom na referentne zvijezde. Preciznost mjerenja položaja znatno se poboljšava upotrebom mjernih instrumenata izvan Zemljine atmosfere. Radioastrometrija mjeri položaje nebeskih radioizvora s radio teleskopima, a upotrebom interkontinentalne mreže radioteleskopa preciznošću premašuje mjerenja u optičkom području (dugobazična interferometrija).
Hiparh
Kalendar
Zajedno s Nikazom spojio je 476-godišnje cikluse s 940 mjeseci i 27.759 dana grčkoga astronoma Kalipa iz godine 329 pr. Kr. i uveo svoj 304-godišnji ciklus s 3760 mjeseci i 111.035 dana. Njegov ciklus ima vrlo malu sistematsku grešku, samo - 0,25 sekundi mjesečno.
Astrometrija
Astronomski instrumenti
Astronomski instrumenti su mjerni instrumenti za praćenje položaja nebeskih tijela na nebeskoj sferi i svih vrsta zračenja koja od njih pristižu. Čovjek bolje upoznaje svijet tako što ga mjeri. Mjerenja na nebeskoj sferi provode se od početka astronomije. Bila ona jednostavna, kao ona koja provode amateri, ili složena, kao ona koja se provode u suvremeno opremljenim zvjezdarnicama ili opservatorijama, svi imaju zajednička načela.
Trifenilkalaj hlorid
Trifenilkalaj hlorid je organsko jedinjenje, koje sadrži 18 atoma ugljenika i ima molekulsku masu od 385,475 Da.
Astrometrija
Teleskop
Osnovni astronomski instrument je teleskop, koji se pokreće u dvije međusobno okomite ravnine. Za određivanje smjerova u tim ravninama služe kutomjeri. Sam dalekozor ima zadaću da olakša viziranje nebeskog tijela. Prije pronalaska teleskopa u tu su svrhu služile vizirne linije, koje su bile izvedene čisto mehanički. Osi, oko kojih se teleskop pokreće i ravnine u kojima se pokreće, postavljaju se ili u sistemu horizontskog koordinatnog sustava, ili u sistemu nebeskog ekvatorskog koordinatnog sustava. U prvom slučaju postavljanje teleskopa je altazimutsko, u drugom slučaju ekvatorsko ili paralaktičko. U astrometriji astronomski instrumenti primjenjuju altazimutnu ugradnju. Za mjerenje horizontskih koordinata koristi se teodolit, kao manji prijenosni instrument, i veći, univerzalni instrument. Pasažni instrument postavljen je u ravninu nebeskog meridijana i specijaliziran je za mjerenje vremena i kutne visine zvijezde; njime se zapažaju zvijezde pri prolasku kroz nebeski meridijan. Ista mjerenja obavlja, ali je preciznije izveden, meridijanski krug; njegovi se mjerni podaci primjenjuju za nalaženje koordinata nebeskih tijela u ekvatorskom sustavu, deklinacija i rektascenzija. Mjerenjima zenitnih daljina zvijezda namijenjen je zenitni teleskop (horizontski koordinatni sustav). Kao prijenosni mjerni instrument za mjerenje visina nekih sjajnih tijela, prvenstveno Sunca, upotrebljava se sekstant.