Srbi_u_Hrvatskoj
Razvijeni srednji vek
U Dalmaciju se doseoba novih Srba u razvijenom srednjem veku desila u nekoliko talasa. 1305 se desila prva seoba Srba. Svoje hramove, imanja i kuće Srbi su već tada imali u Hrvatskoj još pre Kosovskog boja. Manastir Krupa podignut je 1317. godine. Sledeća seoba je bila 1338. godine. Velikaš Mladen Šubić bio je te godine u sukobu s kninskim knezom Nelipićem. Od bosanskog bana Stevana Kotromanića Šubić je zatražio vojsku nego i narod koji će da naseli opustela mesta oko Skradina i reke Krke. Srbi su osnovali manastir Krka 1345. godine. Sestra cara Dušana Jelna udala se za Mladena Šubića 1347 što je bio dalji podsticaj za doseljavanje Srba u severnu Dalmaciju. Nakon muževljeve smrti 1348. godine ona je postala gospodarka gradova Klisa i Skradina. Vojska srpskog cara pod dvoje njegovih vojvoda stigla je u Jelenine gradove u jesen ili zimu 1355. godine. Nije se u njima nije dugo zadržala, pošto je Dušan već bio mrtav. Vojska se vratila, a komandant vojsko Ðuraš Ilijić grad Skradin predao je Mlečanima. U okolinu Skradina i Klisa naselili su se Srbi, većinom iz Hercegovine. Srpski car Dušan je tada slao svoje mlade vlasteline u Dubrovnik, da se nauče zapadnjačkim načinima ophođenja. 1371 godine prešlo iz Bosne mnogo srpskog naroda prema podacima iz “Dalmatinske hronike” zadarskog nadbiskupa. Srbi su se nastanili u bregovitim stranama Dalmacije. Tih Srba, “Vlaha-šizmatika”, bivalo je sve više, tako da su zabeleženi u Zadru, Šibeniku, Obrovcu a stigli su i pred zidine grada Trogira. Bosansko srpski kralj Tvrtko 1390. zavladao je Dalmacijom i njena vrata doseljavanje Srba još su šire otvoren. Pod kraljem Tvrtkom Knin je opet bio u srpskoj državi. Mramorovi (stećci), poznati iz Biskupije, Uzdolja, uz Sveti Spas na Cetini i širom Krajine su svedočanstvo srpskog pravoslavnog stanovništva. Natpisi ukoliko ga imaju su ćirilički. U istraživanim grobovima zabeležena je trizna, i prepoznatljiva srpska grnčarija, poznata iz Mokrog Polja, Cetine i Bribira. Novi talasi Srba u Tvrtkovo vreme su stizali, naročito na prostore Knina. U vreme kralja Stevana Dabiše, Tvrtkovog nasljednika, 1394. i 1397. godine, kada su Turci izvršili prodore u Bosnu, došlo je do novog talasa iseljavanja Srba u Dalmaciju, naročito oko Knina, u Kninsko Polje, Golubić, Pađene, Polaču. Između dva napada Srbi su podigli manastir Dragović 1395 i tada je već u Dalmaciji bilo mnogo srpskih pravoslavnih hramova. Nova seoba bila je između 1413. i 1417. godine, kada je u Dalmaciju prešlo tako mnogo Srba, da se odatle moglo da dobije 5,000 dobrih vojnika. Organizovano doseljavanje Srba u Slavoniju vršeno je i za vreme vladavine kralja Dragutina, a zatim despota Stefana Lazarevića i despota Đurđa Brankovića. Ženidbom hrvatskog bana Urliha Celjskog sa despotovom ćerkom Katarinom Branković 1434. godine, Srbi se masovnije naseljavaju i u severnu Hrvatsku: Medvedgrad kod Zagreba, Kalnik, Križevce i Koprivnicu. Bili su to većinom vojnici, mladi, neoženjeni, koji su se tu i orodili sa Hrvatima, prelazili na katoličanstvo i njihovi potomci vremenom su postajali Hrvati. 1450. godine iz Bosne je prešao veći broj Srba u današnje Kotare i tada je naseljena Kula Atlagića, u kojoj je podignuta srpska pravoslavna crkva, kao i u Pađenima, Polači, Golubiću i Kninskom polju, kao najubedljiviji dokaz o prisustvu Srba u tom delu Dalmacije. Inače to su bila vremena u kojima je verska pripadnost bila mnogo izraženija nego nacionalna. Ljudi tog doba, dakle, više su se određivali po verskoj ili jezičkoj, odnosno plemenskoj pripadnosti. Naravno, bilo je i suprotnih migracija i dešavanja. O poreklu ovih davno doseljenih starih srpskih porodica u katoličku Hrvatsku svedoče samo još njihova nepromenjena prezimena, čuvena i u starom kraju: Brankovići, Borići, Ivkovići, Jugovići, Draškovići, Marčetići, Milićevići, Poznanovići, Radinovići... Promene su se u ovoj oblasti desile pošto su Srbiju (1459), Bosnu (1463), Hercegovinu (1482) i Zetu (1499) osvojili Turci a primorsku Dalmaciju zauzela Venecija. Masa iseljenika iz dinarske zone, naročito iz Bosne i Hercegovine, prodrla je u jadranske oblasti, na zemljište hrišćanske države, mletačke republike, i ovo je bilo od presudnog značaja za docniji razvitak primorja. Turci su se učvrstili u Bosni i osvojili od Ugarske i Mletačke republike delove Dalmacije i zatim sami sprovodili preseljavanje Srba u svoje pogranične oblasti. Poznato je da se sa svojom pratnjom u Dubrovniku nastanila srpska srednjovekovna vlastela koju su Turci lišili imanja, U pratnji je bilo guslara koji su pevali o slavi srpskih junaka. U 16. veku već po celoj Dalmaciji znanje o tome bilo rašireno. Doseljeni pravoslavci su kotlini između Drniša i Knina u dalmatinskoj Zagori dali su ime Kosovo, po polju na kome je bila čuvena bitka. Svi zagorski Srbi na tom Kosovu skupljaju se 15/28 juna svake godine. 1574 godine u jednom izveštaju mletačkog guvernera u Splitu, a reč je o podeli životnih namirnica stanovništvu: zabeleženo je da jedan slepac, stari uskok koga vodi unuka, vraća se s onim što je dobio pevajući pesmu o Kraljeviću Marku a narod je u horu prihvata: svi su je znali. Od 1523. do 1527. godine, iz Bosne, Hercegovine i Stare Srbije izvedena najveća seoba Srba u Dalmaciju u Kninsku krajinu, Bukovicu u Kotare. Doselelo više hiljada srpskih porodica sa mnogim sveštenicima u mjesta napuštena od starosedelaca Srba, prema Končarevićevom srpskom ljetopisu i zvaničnom izveštaju mletačkoj vladi iz 1527. godine. Tada su podignute mnoge pravoslavne crkve, primjerice u Biljanima, Ostrovici, Karinu, Ðevrskama, Kistanjama, Biovičinom Selu, Radučiću, Mokrom Polju, Žagroviću. Srpsko gospodarstvo nad Kalnikom trajalo je npr. čitavih sto godina, do 1537. i Nikole Hercegovića. Zbog toga se srbstvo ponajbolje i očuvalo, tvrdi dr Velimir Branković, baš u Slavonskoj krajini. Nedugo nakon srpske seobe, od 1537. do 1540. godine, došlo je do mletačko-turskog rata i podijele Dalmacije između Mletačke republike i Otomanskog carstva. Republika je zadržala uski primorski pojas s gradovima dok je Turskoj pripao kontinentalni dio koji obuhvata Kotare, Bukovicu, Kninsku krajinu u okviru novostvorenog Ličkog sandžaka, zatim Kosovo polje, Cetinsku krajinu i druge delove s druge strane reke Krke. Nema pouzdanih brojeva koliko je bilo Srba u turskoj Dalmaciji. Zvanični izveštaj za mletačku Dalmaciju iz 1575. godine pominje 40.656 duša, od kojih 13.297 Srba. Vatikan je u hrvatskom katolicizmu gledao kao jedno borbeno jezgro protiv šizmatika, a sa juga stvarao je slično jezgro, Arbanase. Arbanasi su sve vidnije pristajali uz tursku vlast i postajali sve oštrija snaga protiv Srba. Vatikan je u pokatoličavanju Arbanasa tražio protivsrpskog saveznika, a ne saveznika koji bi bio udružen sa Srbima, pogodan za borbu protiv islamskog nadiranja. Takvom stavu Vatikana odgovarao je i onaj pokolj Srba u severnoj Albaniji (Skadar - Đakovica) još 1574. od strane sve izraženijih srpskih protivnika Albanaca. Na svim kontinentima je Vatikan uspeo da naturi katoličanstvo priznajući mu grubi feudalni poredak - uobraženost i nakićenost verskih vlastodržaca počev sa najvišeg mesta. Ispred svojih vrata, na istočnoj obali Jadrana, vekovima nije mogao da ispred svojih vrata, da uništi srpsko pravoslavlje i obrazuje ona katolička jezgra kao kod drugih naroda. Pokušali su da Srbe pridobiju za katoličku crkvu sa srpskom oznakom. Srpska masa imala je otpornost koju hrvatska masa nije imala. Sa tim Vatikani je malo ili delimice uspelo, pa je u celosti pridobijene Hrvate za katoličanstvo i pojedine povodljive Srbe proglašavao jednom nacijom - hrvatskom. Tako je stvarao na zapadnom Balkanu jedan čvrst katoličko-hrvatski sistem koji je vekovima sve upornije upućivan protiv Srba.