cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Crnogorci
Crna Gora za vreme Petrovića
Vladika Vasilije je iznenada umro u Rusiji prilikom posete 1766.godine. Vladika Sava je nastavio da vlada Crnom Gorom, ali nije uživao ugled kao Vasilije. Tada je u Crnu Goru izbegao i srpski patrijarh Vasilije Brkić. U isto vreme u Crnu Goru u selo Maine, dolazi nepoznat čovek istaknutih umnih sposobnosti i veština. Pošto je objavio da mu je ime Šćepan, a nadimak Mali i da se bavi lekarstvom, zatajivši poreklo i veru, bio je odmah primljen u kuću Vuka Markova, Vranete Lapčića, čiju je bolesnu ženu izlečio. Ubrzo se pročuo kao dobar lekar, vidar po čitavom Primorju i Crnoj Gori koju je posećivao i gde je učio o Crnogorcima i njihovoj istoriji. Spletom okolnosti, Šćepan Mali uspeo je da se nametne Crnogorcima za gospodara, predstavljajuči se kao izbegli ruski car Petar III, iako je stvarni Petar III bio ubijen 1762. godine od ljudi carice Katarine II. Ipak, u Rusiji pročula se vest da ruski car nije ubijen nego da je pobegao. Ta vest došla je do Crne Gore. Šćepanu Malom, značajno je pomogao kapetan iz Maina u crnogorskom Primorju, Marko Tanović, koji je širio vest u narodu je on, Šćepan Mali, ruski car koji je izbegao u Crnu Goru. Priču su podržali arhimandrit Vasilije Ljubiša i Gregorije Drekalović, braća Marko i Darko Radanović koji su uspeli da skupe pristaše u Poborima, Mainama i Braićima, te u Paštrovićima i u prostranom Grblju. U Crnoj Gori, jedan od pristaša Šćepana Malog, Ivan Đaja iz Herceg Novog izveo je trik sa papagajem koji je govorio: car, car, car, što je uticalo na neuki narod da poveruje u priču, jer se tada nije znalo da ptica može da izgovara ljudske reči. U jednom trenutku, čak je i vladika Sava poverovao u priču, dok nije dobio odgovor iz Rusije na svoje pismo, da je Petar III nesumnjivo mrtav, a da je osoba koja se izdaje za cara varalica i samozvanac. Posle ruskog odgovora, vladika Sava postoje njegov ljuti protivnik.
Šćepan Mali, iako je bio samozvanac, uspeo je koristeći autoritet carske titule da stekne veliko poštovanje i poslušnost Crnogoraca. Naredio je Crnogorcima da žive u miru i slozi. Ustanovio je sudije za svako pleme koje su sudile u krivičnim i građanskim stvarima. Njegova efikasnost u vladanju Crnogoraca i mistika oko njegovom porekla privukla je pažnju susednih primorskih, hercegovačkih i brđanskih plemena. Glasine o ruskom caru došle su do Dalmacije, Srema i Bosne, čak i do Grčke, ali i do visokih političkih krugova Venecije, Turske, Rusije i Austrije.
Crna Gora je uspela da se odbrani, ali ponajviše zbog loših vremenskih uslova koji su uticali da turska vojska odloži nastavak operacija na proleće, kao i zbog izbijanja rata između Turske i Rusije. Šćepan Mali je u tom ratu značajno izgubio ugled, jer je prilikom okršaja sa turskom vojskom kod Ostroškog klanca pobegao. Izbijanjem rata između Rusije i Turske, Rusija je odlučila da iskoristi situaciju u Crnoj Gori i da organizuje ustanak, preko ruskog kneza Georgija Dolgorukova koji je došao na Cetinje. Dolgorukov je uspeo da uhapsi Šćepana Malog. Ipak njegova misija nije uspela u Crnoj Gori, a Šćepan Mali je nastavio da vlada sve do 1773.godine kada ga je na spavanju ubio jedan Grk, njegov sluga, koji je dobio obećanje skadarskog paše da će mu pomoći da se vrati u domovinu ako ubije Šćepana Malog.
Posle Šćepana Malog, na kratko vladika crnogorski postaje Arsenije Plamenac,koga je po smrti nasledio Petar I Petrović Njegoš, poznati i kao Sveti Petar Cetinjski ili Sveti Vladika. Svetog Petra Cetinjskog izabrao je za vladiku, po drevnom običaju, Opštecrnogorski zbor, a hirotoniju je izvršio Karlovački mitropolit u Sremskim Karlovcima, jer mu Austrija nije izdala dozvolu za odlazak u Rusiju. Crnom Gorom je vladao punih 46 godina. Umro je na Lučindan 1830. godine. Petar I je utemeljivač novovekovne crnogorske države, zakonodavac, zakonopisac, politički mislilac, vojskovođa, vizionar, duhovnik. Živeo je i vladao u veoma burnom periodu crnogorske i evropske istorije kada izbija francuska građanska revolucija, Napoleonovi ratovi, nacionalno-integracioni i preporodni pokretima u nizu evropskih i balkanskh naroda. Petar I je bio čovek koji je već u svoje doba privukao pažnju u Evropi. Znameniti Napoleonov maršal Marmont napisao je za Petra I da je “velikouman čovek čvrsta značaja”, a ruski kapetan Bronjevski: “On je jedini od svih arhijereja koji harmonično sjedinjuje u sebi osobine naoko tako suprotne pastirske žezlu”. Naslednik Petra I, nastavljač njegova državotvornog i oslobodilačkog dela Petar II Petrović Njegoš proglasio ga je svecem, zasigurno ugradivši u taj čin sve one zasluge što ih je Petar I stekao oblikujući sudbinu svoje zemlje i naroda. U spoljašnjoj politici oslonac je tražio uglavnom u Rusiji, a na unutrašnjem planu, radio je na stvaranju državne organizacije i ujedinjenju crnogorskih plemena, ali vodio je i političku borbu protiv rivalske guvernadurske porodice Radonjić, koja je konkurisala za nosioca svetovne vlasti u Crnoj Gori i zalagala se za veći oslonac na Austriju i Mletačku Republiku.
U prvim godinama vladavine Petra I, najveća opasnost po opstanak Crne Gore prestavljao je skadarski paša Mahmud-paša Bušatlija koji je polagao feudalna prava na Crnu Goru pozivajući se na poreklo od poslednjeg srednjevekovnog islamizovanog crnogorskog vladara Staniše - Skenderbega Crnojevića. Koristeći boravak vladike Petra I u Rusiji, Mahumud-paša Bušatlija je napao Crnu Goru, i uspeo da prodre do Cetinjskog manastira koji spalio.
Glavni politički izazov Petra I za uspešnu organizaciju otpora Mahmud-paši Bušatliji bila je unutrašnja plemenska kriza. Podvojenost plemena razarala je crnogorsko društvo iznutra. Tome treba dodati i rivalitet sa guvernadurskom porodicom Radonjića za političko prvenstvo u Crnoj Gori. Ipak Petar I je uspeo svojim duhovnim i političkim radom da uspostavi čvrst vojni savez Crne Gore i Brda i da nanese veliki poraz Mahmud-paši Bušatliji u bitkama na Martinićima i Krusima 1796.godine, u kojoj je stradao i sam skadarski paša.
Ova pobede imale su snažan odjek i presudan uticaj na sazrevanje društvene svesti kod plemena da je za uspešan otpor Turcima neophodna veća integracija Crne Gore i Brda u jedinstven politički organizam i njihova sloga. Vodeća ličnost u unutrašnjoj izgradnji crnogorske države bio je mitropolit Petar I. U to vreme doneta je na zboru crnogorskih glavara i "ves Zbor černogorsko obštestva", Stega crnogorska i brdska, prvi pisani akt Crne Gore i Brda 1796.godine kojim su se zakleli Crnogorci na bespoštednu borbu ako Bušatlija napadne Brda ili Crnu Goru, a dve godine kasnije u manastiru Stanjevićima i Zakonik opšči crnogorski i brdski 1798. .
Izglasavanje Zakonika i izbor zemaljskog praviteljstva u oktobru 1798. predstavlja događaj koji je označio prekretnicu u daljem istorijskom, političkom i državno-pravnom razvoju crnogorskog naroda. Narod koji dođe do takvog stupnja istorijskog saznanja da sam priprema i izglasava zakone dosegao je visok stupanj samosvesti i samoidentiteta.
Proklamovano je načelo da svi žitelji Crne Gore moraju da brane svoju nezavisnost i slobodu otačastva. Zakonik je osporio relativnu samostalnost plemena samim tim što je zabranio krvnu osvetu, proglasio ubistvo i napad na fizički integritet ličnosti za tešku krivičnu radnju, koje zemaljski sudovi kažnjavaju po službenoj dužnosti. Zakonik je objelodanio kao nepokolebljivi imperativ da monopol sile može imati u svojim rukama samo centralna valst, tj. država, a da silu i bilo kakve vidove nasilja treba oduzeti bratstvima i plemenima, i to za svagda. Jedno od najznačajnijih zakonskih načela predstavljao je princip jednakosti stranaka na sudu. Proklamovana je neprikosnovenost privatne svojine, sigurnost naroda na pazarima i drugim javnim mjestima i strogim sankcijama okvalifikovana krađa. Zakonom su zaštićeni brak i porodica, kao osnovne jedinice društvene zajednice.
Tim aktom osnovano je i Praviteljstvo suda crnogorskog i brdskog koji koji je trebalo da vrši sudsku  nadplemensku vlast u Crnoj Gori i Brdima, čije odluke su potpisivali crnogorski vladika ili guvernadur.
U spoljnoj politici Petar I se oslanjao na Rusiju, koja ga je odlikovala ordenom Svetog Aleksandra Nevskog i odredila 1000 zlatnika godišnje za izdržavanje Praviteljstva suda.
Uspon Francuske i njeni osvajački pohodi pod Napoleonom, doveli su francuske trupe nakon osvajanja Venecije u dodir sa Crnom Gorom u Boki. Crna Gora kao saveznica Rusije sukobiće sa francuskim trupama pod komandom generala Marmona u devetodnevnoj bici kod Herceg Novog, gde će Crnogorci i Bokelji odneti pobedu.
Nakon toga, Crna Gora će se okrenuti operacijama u Hercegovini, i pokušavati ostvariti saradnju sa srpskim ustanicima u Srbiji, ali bez većih uspeha.
Najkrupniji politički događaj u toku sukoba sa Francuzima bilo je ujedinjenje Crne Gore i Boke 1813. godine, kada je donesena odluka o ujedinjenju: „''Dvije susjedne pokrajine, Crna Gora i Boka Kotorska, prožete patriotizmom i istim osjećajem vjere i časti, oslobodile se pomoću Božjom milošću, zbacili francuski jaram svojom krvlju i žrtvama. One se jedna drugoj zaklinju Gospodom Bogom na vjernost i da će uvijek osati sjedinjene u svakom slučaju i događaju''”. Iako je odlukom bilo predviđeno da se sjedinjene provincije stave pod zaštitu saveznica Austrije, Rusije i Velike Britanije, Boka je na kraju ipak pripala Austriji.
U drugoj deceniji XIX veka Crnu Goru je potresala velika glad i nemiri na granici sa turskom. Do novog boja sa Turcima doći će 1820. godine na Morači kada su Crnogorci izvojevali pobedu i priključili Rovčane i Moračane Crnoj Gori. .
Kultura
Nacionalna kultura Crnogoraca obuhvata sve one običaje, verovanja, moralne norme, poseban način života, jezičke osobenosti, folklor, predanja, umetnička dela i materijalna dobra po kojima su Crnogorci prepoznatljivi kao državotvoran narod (the population of a sovereign nation), i što su nasledili od svojih predaka u procesu svog nacionalnog razvoja, bez obzira na činjenicu što pojedini elementi crnogorske kulture su prisutni i kod drugih naroda (npr. crnogorski jezik je lingvistički isti sa srpskim, hrvatskim i bosanskim, tradiciju plemenskog društva, krvne osvete i zadate reči, osim Crnogoraca imaju i Albanci, krsna slava i pravoslavna vera je ista kao i kod Srba i tsl).
Razvitak crnogorskog plemenskog društva
Pratiti razvitak crnogorskog plemenskog društva od XVI do XIX veka znači ići kroz suštinu istorije Crne Gore.
Posle Drugog svetskog rata, istoriografija o Crnoj Gori temeljno je uzdrmala staru etnološku školu o crnogorskom plemenskom društvu na čelu sa Jovanom Cvijićem. Polazeći od pozitivnog nasleđa Jiričeka i Šuflaja, ali i znatno je dopunjujući, neki istoričari zastupaju gledište da su crnogorska plemena postala stapanjem gorskih katuna i župa po selima. Ova teza koliko god nije do kraja razrađena, temelji se na proverenim kritičkim podacima.
Počevši od srednjeg veka, na celom području Balkana stočari sa svojim stadima stalno se kreću od letnje do zimske paše. Ta pojava prisutna je i u Crnoj Gori do kraja XVIII veka. Nije slučajno što se neka imena kasnijih plemena u Crnoj Gori pominju XIV i XV veku kao vlaški katuni. U ovo vreme Cetinje je bilo zetski katun. Zimski pašnjaci bili su u župnim predelima Skadarskog jezera i Rijeke Crnojevića. Crnogorci su tada davali stoku na zimovanje i mletačkim podanicima. Katuni su tada bili stalna naselja. Početkom marta 1430.godine dubrovačka vlada rešila je da 50-60 kuća iz Bjelica naseli u Konavlju. Iz ovoga se vidi da su neki zetski katuni početkom XV veka bili prenaseljeni. Stari Zećani, koji su išli za stokom po Crnoj Gori, konačno se stalno naseljavaju u XIV veku. Prema tome, crnogorska plemena nisu se razvila iz povremenih katuna, nego iz stalnih naseljenih stočarskih naselja, koja se u latinskim i italijanskim izvorima nazivaju cattuni. Reč katun je starobalkanskog porekla i znači naselje u kojem je stočarstvo glavna privredna grana, bez obzira na geografski položaj sela. U dolini Zete Malonšići se 1526.godine nazivaju katunom.
Pojam katun u Zeti u XV veku ima širi smisao u odnosu na onaj koji je ima u nemanjićkoj državi. Pod katunom, tog doba, podrazumeva se veća grupa međusobno povezanih naselja sa samoupravnim kompetencijama, slobodnim seljaštvom i unutrašnjom plemenskom organizacijom.
Katunska organizacija, nastala u vreme samostalnosti Zete, nosila je u sebi feudalne elemente. Feudalne titule: vlastel, ćefalija i pronijar u vreme poslednjih Crnojević, ne odgovaraju njihovom stvarnom društvenom položaju. To su uglavnom baštinci, seoske i katunske starešine.
Slabljenje feudalnog društva, u vreme poslednjih Crnojevića dovelo je do toga da slobodno seljaštvo preovlada i postane odlučujuća društvena snaga.
Slobodni seljaci iz katuna Crne Gore pružili su odlučan otpor zavođenju timarskog sistema. Ni pad Crne Gore pod tursku vlast neće prekinuti proces društvenog razvitka Crne Gore.
Prvi turski popisi Crne Gore pokazuju da je njena teritorija u upravnoj podeli bila podeljena na nahije, knežine i sela. Katunska organizacija je preko knežine prerasle u plemena. Mletački izvori u XVI i prvoj polovini XVII veka, govore o isključivoj knežinskoj organizaciji u Crnoj Gori. Popis iz 1592.godine, izvršen je po upravno-teritorijalnoj podeli na knežine. U popisu se nigde ne upotrebljava termin pleme. Katunska nahija popisana je tako da su se sve knežine poklopile sa kasnijim plemenima. Dalji proces formiranja plemena razvijao se u datim okvirima knežine, kao upravno-teritorijalne jedinice, sa prevagom plemenskih elemenata čiji su nosioci bili crnogorska bratstva. Od vremena jačanja bratstava u rodbinskom, ekonomskom, vojnom i verskom smislu, započinje proces formiranja plemena. Kada se taj proces dovrši u celoj knežini, nastaje pleme. Proces formiranja plemena u Crnoj Gori nije se odvijao ravnomerno i podjednako.
Na proces formiranja pojedinih crnogorskih plemena, npr. Malonšića, uticalo je stočarsko privređivanje koje se odlikovalo posebnim letnjim ispašama u planini i zimskim ispašama u župskim predelima, gde su gorski katuni imali odlučujuću ulogu u objedinjavanju sa stanovništvom u župama. U Katunskoj nahiji, u Staroj Crnoj Gori, leti se odlazilo sa stokom na Lovćen i druge planine Katunske nahije, a na jesen se spuštalo u crnogorsko Primorje. Taj ciklus se ponavljao stolećima, sve do početka XVII veka, zbog čega će Crnogorci dolaziti često u sukob sa Mlečanima i njihovim podanicama. Bez potpunih sopstvenih privrednih izvora ova plemena se brže formiraju nego u ostalim nahijama. U uslovima zimske i letnje ispaše, morala je postojati stroga podela rada unutar porodice i bratstva. Sama priroda posla nametala je članovima zajednice veliku odgovornost. Svakog člana zajednice prožimao je jak kolektivni duh.
Isti uticaj zabeležen je i kod hercegovačkih plemena. Katuni Nikšića, Banjana i Drobnjaka preslojili su stara župska imena Onogošt i Komarnicu nakon doseljavanja u te krajeve i odigrali odlučujući uticaj u formiranju tih plemena. Ali bilo je slučajeva kod crnogorskih plemena, da su njihova imena potekla iz ranijih predeonih župskih imena, kao što je to bilo u slučaju Pivljana.
Osim starocrnogorskih, hercegovačkih i brđanskih plemena, i u crnogorskom Primorju (Boka Kotorska ili Boka) razvio se plemenski način života. Narod se delio, kao u Staroj Crnoj Gori na plemena, bratstva i patrijahalne porodice. Vuk Karadžić je zabeležio da u Boki plemena imaju serdare, vojvode, knezove i harambaše. Iako je Boka poslednja ušla u sastav moderne crnogorske države tek 1945.godine, izuzev kratkotrajnog ujedinjenja sa Crnom Gorom 1813.godine, još od doba Vuka Karadžića do Jovana Erdeljanovića, Bokelji i Crnogorci smatraju se jedinstvenim etnosom po plemenskom načinu života, običajima, govoru, stanovanju i nošnji. Na etničku srodnost Crnogoraca i Bokelja presudno su uticali Crnogorci koji su se naselili u Boku.
Struktura plemena
Najmanja jedinica crnogorskih plemena bila je porodica ili dom. Odnosi u porodici bili su patrijahalni. Muž je bio gospodar žene i mogao je kažnjavati. Žena je u kuću unosila miraz ili prćiju. Miraz je bio neprikosnovena ženina imovina. Žena je bila izuzeta od krvne osvete, a napadanje, silovanje i ubijanje žena smatralo se nedostojno čoveka.
Više porodica čini bratstvo. Bratstvo je po pravilu krvna zajednica koja potiče od stvarnog ili fiktivnog pretka i u crnogorskom plemenskom društvu čini međustepen između porodice i plemena. Obično u svakom naselju dominira po jedno bratstvo, ali se uvek nađu po neke kuće drugih bratstava. Neka bratstva naseljavala su po nekoliko sela. Pored rodovskih obaveze krvne osvete, bratstvo ima i zajedničku slavu. Bratstvo karakteriše i zajednička bratstvenička svojina i zabrana sklapanja braka između bratstvenika.
Za razliku od bratstava, koja su u prvom redu rodovske organizacije, pleme je viši tip organizacije u crnogorskom plemenskom društvu, teritorijalno-upravna organizacija, objedinjena kolektivnom svojinom i nizom drugih veza. Ekonomska osnova plemena je zajednička svojina ili komunice. Komunice su bile: ispaše, šume, vode, lovišta i drugo što se ne može deliti. Komunice su imale veoma važnu ulogu za život plemena, zbog čega su se branile krvlju. Mnogo krvi je proliveno oko ispaše, voda i gora. Plemena su vodila male ratove za planine i dolove. Kolektivna svojina nije bila jedini faktor koji je držao pleme na okupu. Osećanje plemenskog identiteta isticalo se sa ponosom, kao što se danas ističe nacionalna pripadnost. Pleme je štitilo ličnu i imovinsku bezbednost plemenika. Samo kroz plemensku organizaciju, plemenik je mogao ostvariti svoja prava i obaveze i svoju ličnost. Isterivanje iz plemena bilo je teže nego danas biti bez državljanstva.
Posebna veza između plemenika bilo je predanje o prošlosti plemena. Predanje je narativna istorija jednog plemena koju plemenska mašta dovodi u vezu sa krupnim istorijskim zbivanjima i poznatim istorijskim ličnostima. U crnogorskom plemenskom društvu predanje je politička istorija i životna potreba. U plemenskom predanju postoji jak uticaj nemanjićke tradicije i sećanje na Crnojeviće. Jovan Erdeljanović nije sumnjao u istorijsku verodostojnost plemenskog predanja. Međutim, od vremena Erdeljanovića do danas objavljeno je mnogo dokumenata koja jasno pokazuju da o plemićkom poreklu crnogorskih bratstava ne može biti ni reči. Legenda o visokom poreklu nastala je onda kada su neka crnogorska bratstva vidno istakla u političkom životu Crne Gore u XVIII veku. Tada se traže "diplome" o direktnom poreklu od Nemanje ili Dušana. Time su glavari pojedinih bratstava isticali svoje pretenzije na prvenstvo u Crnoj Gori.
Plemenske institucije
Sa razvojem plemenske organizacije, crnogorska plemena su razvila i svoj samoupravni aparat i institucije.
Crnogorska plemena predstavljaju tipične vojno-demokratske plemenske organizacije koje su izrasle iz oslobodilačke borbe naroda Crne Gore. Dok proces formiranja plemena nije bio okončan, knezovi su imali vodeću ulogu u knežinama u kojima će se formirati pleme. Međutim, kada je proces formiranja plemena bio okončan vodeću ulogu imali su serdari i vojvode. Serdari su bili nahijske starešine. Prvi put u izvorima funkcija serdara pominje se u predlogu crnogorskih glavara mletačkom Senatu iz 1717.godine. Nije jasno kada je ta funkcija ustanovljena. Vojvode, kao plemenske starešine, javljaju se u XVIII veku. Iz činjenice da su funkcije serdara i vojvoda, kao plemenskih starešina, vojnog karaktera jasno proističe da je potreba za stapanjem u čvršću plemensku celinu bila uslovljena borbom protiv Turaka i da je titula serdara i vojvoda nikla iz borbe, a da je titula kneza kao plemenskog starešine potisnuta na drugo mesto. Vrhovni zapovednici u crnogorskom plemenskom društvu bili su vladika i guvernadur. Osim serdara i vojvode, Vuk Karadžić navodi da je svako pleme imalo kneza i barjaktara. Pored ove četiri osnovne upravno-vojne funkcije, Vuk Karadžić objašnjava da su u plemenima svi viđeni i ugledni ljudi u plemenu nazivani zajedničkim imenom glavari.
Plemenske funkcije bile su načelno izborne, ali pošto su se funkcije nasleđivale unutar uglednih bratstava, izbor plemenskih starešine bio je slabo osporavan od plemenika.
Vlast glavara počivala je na običajnom pravu. Ona nije počivala samo na ličnoj hrabrosti, razboritosti, mudrosti i prednosti porekla, nego i na nadmoći bogatstva i poseda. Ipak glavar je morao posedovati kvalitete koji su odgovarali kriterijumu crnogorskog ratničkog društva. Iako su glavari težili da se uzdignu iznad plemena, oni se ni po broju, ni po društvenom položaju, nisu mogli izdvojiti u jedan stalež. Glavari su se razlikovali od naroda po tome što su se bavili opštim poslovima i raspravljanjem razmirica (suđenjem). Oni nisu imali nikakve stvarne vlasti i nikoga nisu mogli kazniti za neizvršavanje zapovesti.
U Staroj Crnoj Gori, gde je ponikla crnogorska država, najviši upravni i politički organ bio je Opšti crnogorski zbor koji je bio iznad užih seoskih, bratstveničkih, plemenskih i nahijskih podvojenosti. Zbor je u stvari bio vojno-demokratsko predstavništvo naroda Crne Gore. Njegove odluke su načelno bile obavezne za svu Crnu Goru. Na tom mestu raspravljala su se sva pitanja iz unutrašnjeg i spoljnopolitičkog života zemlje. Pravo učešća u crnogorskom zboru imao je svaki punoletan Crnogorac, odnosno ratnik.
Najčešći su bili plemenski zborovi. Sazivali su se po potrebi i najčešće praznikom.
Plemenski pogled na svet
Crnogorsko plemensko društvo imalo je profilisan pogled na svet i moralna shvatanja. Preci Crnogoraca su u doba plemena bili potčinjeni strogim plemenskim moralnim i pravnim normama, ali nisu bili previše pobožni. Crkva u Crnoj Gori imala je više plemenski, nego verski karakter. Iako su crnogorskog mitropolita zvali sveti vladiko, njegove zapovesti nisu izvršavali ako su se kosile sa njihovim shvatanjem međuljudskih odnosa. Na popa se gledalo kao na plemenika, a ne na svešteno lice. Ali, Crnogorci su bili sujeverni. Gledali su u plećku, verovali u zduhaće, veštice, snove i predskazanja i motrili na nebeske pojave. Centralna etnička vrednost bilo je junaštvo i junački ponos. To je bilo osnovno merilo ljudske vrednosti. Nijedan čovek sposoban za borbu nije smeo ostati kod kuće u slučaju rata. Smrt na bojnom polju lakše se podnosila, nego kukavičluk. Junačka smrt plemenika ga je uvrštavala među plemenske heroje. Crnogorska plemena su bila ratoborna i volela slobodu. Časti i obraz bili su iznad svega. Pored junaštva, glavna etička vrednost je čojstvo - plemenitost i duševnost. Marko Miljanov je mnogobrojnim primerima pokazao da junaštvo ne vredi bez čojstva. Preterana ponositost vodila je do čestih sukoba, zlobe, zavisti i zluradosti. Takve prznice su se izbegavali i njima se nije dobro mislilo. Izuzetno se cenila zadata reč.
Uprkos visokim moralnim idealima crnogorkog plemenskog društva, i romantičarskim predstavama o Crnogorcima, plemensko društvo je bilo daleko od idealnog. Plemensko društvo je potresala nesloga i zloća:
Nestanak plemenskog društva
Pored svih propisa običajnoj prava i plemenskih institucija, crnogorsko plemensko društvo nije bilo u stanju da osigura javnu bezbednost. To će biti jedan od glavnih razloga nestanka tog društva i ustupanja mesta savršenijoj društvenoj organizaciji - državnoj vlasti u Crnoj Gori. Najveća opasnost po javni mir u plemenima bila je krvna osveta. O razmeri tog problema najbolje se vidi iz pravne analize Zakonika Sv. Petra Cetinjskog, donetog 1798.godine. Od 33 člana Zakonika skoro 16 članova bilo je upereno protiv krvne osvete i otimačine. Upravo će od crnogorskog mitropolita Svetog Petra Cetinjskog, započeti odlučna borba crnogorske države protiv plemenske anarhije, krvne osvete i plemenskog separatizma. Delo Sv. Petra Cetinjskog nastaviće odlučno vladika Petar II Petrović Njegoš, zatim knjaz Danilo I Petrović-Njegoš i najzad knjaz/kralj Nikola I Petrović- Njegoš. U tom vremenskom rasponu počinje novo doba u formiranju pravne svesti crnogorskog plemenskog čoveka, a plemensko društvo nepovratno počinje da silazi sa istorijske pozornice.
Pored političkog rada crnogorskih vladara na ukidanju plemenskog društva, ključan uticaj na njegovo rasfomiranje bio je i proces modernizacije Knjaževine/Kraljevine Crne Gore posle međunarodnog priznanja na Berlinskom kongresu 1878.godine i njenog teritorijalnog proširenja.
Migracijama, tj. naseljavanjem  stanovništva u novodobijene oblasti (posebno nikšićki, kolašinski i podgorički kraj), izvršeno je njihovo izvanplemensko grupisanje, bez obzira na to što se prilikom podele zemlje uvažavao princip plemenske homogenosti. Socijalizacijom tih ljudi u novodobijenim oblastima, daleko od “centra” plemena, i njihovim uključivanjem u intenzivnije ekonomske tokove u ovim oblastima, označen je početak stvaranja zajednica u kojima plemenska svest postepeno prestaje da bude dominantni faktor integracije. Taj novi sloj, iako u početku malobrojan, predstavljao je pandan onoj Crnoj Gori koja je, istorijski gledano, bila savez plemena. Izlazak izvan tog plemenskih okvira, i socijalno grupisanje i egzistiranje koje nije dominantno zasnovano na plemenskoj osnovi, predstavljaće krupan korak u izgrađivanju građanskog društva u Crnoj Gori i u oblikovanju jedne nove društvene svesti.
Crnogorski oro
Oro u Crnoj Gori je skup devojaka i mladića, odraslih i starih osoba, na kojem se igra, peva, halakće (viče), veseli, šali, peva uz gusle, razgovara i igraju zabavne igre. Na oro se igra po crnogorski – zetsko i crmničko kolo. Izuzev “Kola bokeljske mornarice” i “Nijemog kola” sva crnogorska kola su se igrala uz pesmu, bez pratnje muzičkog instrumenta. Pesmom su podsticani igrači da uđu u igru, da bolje, brže i veselije igraju. To veselje je trajalo dugo, ponekad do zore. Ranije su ovi skupovi bili česti, a danas retko da se mogu videti, uglavnom o nekom prazniku.
Oro je bio uglavnom zimi, u vreme praznika, kada su ljudi najviše slobodni od domaćih obaveza, a kako leti nema mnogo svečanosti, to se retko igralo, i tada obično na otvorenom prostoru – gumnu (ograđen i popločan prostor kružnog oblika na kome se mlati i vije žito, i razgovara). Održavanje ora oglašava se pucnjem iz puške ili pištolja. Kako se odvijalo u večernjim časovima, to su se isturale svetiljke (lampe na gaz – petrolej, ili fenjeri) na prozorskim oknima. Iz kuće u koju će se svi okupiti zaori se pesma, a gosti najavljuju dolazak pucnjima iz oružja. Izuzetan je prizor kada se u noći sa svih strana pojavljuju lampe, fenjeri i zublje (komad zapaljenog luča ili hrasta) koje nose posetioci da osvetle sebi put. Ulaskom u kuću pozdravljaju se sa domaćinom i ostalima, rečima “Dobro veče ljudi, srećna vi skupština”, a na to im se odgovara “Dobra vi sreća, zdravo i veselo bili”. Na oro se dolazi u najboljem odelu i najlepšoj haljini. Starije osobe sede oko ognjišta, a devojke i mladići, ako ne igraju, uglavnom stoje jedni naspram drugih.
Poslednjih decenija stilizovanu igru prati narodni orkestar sastavljen od klasičnih muzičkih instrumenata, ali ne i narodnih. Pesma je većinom usaglašena sa igrom ne samo ritmički i melodijski već u karakteru i sadržajno.
Zetsko kolo može biti zapučeno (zatvoreno) ili otpučeno (otvoreno). Kolo je mešovito (igraju ga muškarci i žene) i svi se kreću suprotno kazaljki na satu. U nekim krajevima Crne Gore, igrači se hvataju do igrača za mišice, a igračice se ređaju do poslednjeg igrača držeći se za ruke dole. Počinju dva ili više igrača pesmom “Kolo, kolo, hvatajmo se”, a zatim se pridružuju ostali. Pesmu uvek počinju igrači, a ponavljaju igračice. Kada je kolo zatvoreno, u njemu igra jedan par “po crnogorski” (igrač i igračica). Jedno naspram drugog izvode skokove pomerajući se na razne načine u prostoru – poskočice, skoke. Simbolično, on sa raširenim i podignutim rukama predstavlja snažnog orla, a ona, sa spuštenim rukama, nežnu lastavicu.
Etimološki gledano, reč oro izvedena je iz reči orao, jer kada par igra po crnogorski podseća na pokrete orla.
Crnogorska narodna nošnja
Crnogorska narodna nošnja ili crnogorsko odijelo (ođelo) u savremenom obliku javlja se od sredine XIX veka, a posebno od početka XX veka, kada stare materijale u izradi zamenjuju novi, od najfinijeg materijala industrijske proizvodnje, zlatom izvezeni, zbog čega se zove i crnogorska svitna narodna nošnja (svita - čoja, čoha).
Ubrzo, u svim većim crnogorskim mestima razviće se zanatske radnje za izradu crnogorske nošnje. Terzije su šile odeću, dok su je zlatari ukrašavali. Ovi zanati bili su izuzetno cenjeni. Crnogorsko odelo oblačilo se samo u izuzetnim prilikama. Kod Crnogoraca postojala je sklonost kitnjastom odelu i ukrašenom oružju. Do lepog odela uvek se mnogo držalo i čovek se donekle cenio i prema spoljnjem izgledu.
Crnogorska svitna nošnja deli se na mušku i žensku:
Istorijski crnogorska narodna nošnja razvila se pod uticajem narodne nošnje u Boki. U vreme Petra II Petrovića Njegoša, formiraće se crnogorska narodna nošnja koja će od tog vremena vredeti i kao nacionalna i koja će se od tada širiti van tadašnje Crne Gore. Prvi službeni organi državne vlasti Crne Gore nosili su crnogorsko odelo kao uniformu. Do 1910.godine, crnogorsko odelo bilo je jedina uniforma crnogorskih oficira. S obzirom da je crnogorsko odelo bilo izrađivano od skupocenih materijala, ono je u početku bila odeća užeg i ograničenog broja ljudi, pre svega kapetana, serdara, perjanika i drugih plaćenih činovnika. Serdari i kapetani su uz odelo nosili i crnogorsku kapu sa grbom u obliku zlatnog dvoglavog orla, a perjanici sa srebrnim orlom, kao oznakom njihovog položaja. Za vreme knjaza Nikole, crnogorsko odelo bilo je u potpunsti rašireno kod Crnogoraca.
Crnogorska kapa
Crnogorska kapa je sačinjena od dva osnovna dela - tepelka i derevije. Tepelak je crvene boje i obuhvata gornju površinu kape, dok derevija okružuje po ivici tepelak svojom crnom bojom. Tepelak je ukrašen polukružnim zlatnim nitima. Unutar polukruga, smeštani su različiti simboli: zvezda, vladarski monogrami, crnogorski dvoglavi orao itd. Crnogorska kapa raširila se van Stare Crne Gore još u XIX veku na okolna plemena koja su ušla u sastav Kneževine Crne Gore. Tako su, na primer, hercegovačka plemena pod uticajem hercegovačkih ustanika, koja su za vreme ustanaka protiv Turaka često bežali u Crnu Goru i vraćali se natrag sa crnogorskim kapama, postepeno primili crnogorsku kapu kao svoj odevni deo.
mini|Crnogorska kapa sa monogramom kralja Nikole O crnogorskoj kapi ostao je veliki broj svedočanstva u XIX i XX veku:
Moderna crnogorska kapa sadrži uglavnom crnogorskog dvoglavog orla. Sa druge strane, kod crnogorskih Srba, crnogorsku kapu ukrašava krst sa četiri ocila.
Crnogorska narodna muzika
Crnogorski muzički folklor, u smislu očuvanosti, a u odnosu na folklor drugih evropskih zemalja je specifičan, a to se u najvećoj meri odnosi na narodne pesme i igre.
U predmoderno doba najizraženiji vid stvaralaštva je epska poezija koja opeva sjajnu prošlost naroda i njegovih junaka. U takvim prilikama gusle su bile onaj neizbežni pratilac i podrška kako borcima protiv osmanlijske vlasti, tako i onim narodnim lutajućim pevačima koji su, nastavljajući tradiciju skomraha putovali po svetu opevajući tužnu sudbinu naroda i stvarajući pritom našu istorijsku epiku.
Sviranje na guslama, sviralama, dvojnicama i raznim vrstama udaraljki bilo je veoma rasprostranjeno, a smatra se da je izvođačka praksa na čitavom balkanskom prostoru verovatno bila svuda ista ili slična. mini|Gusle u Etnografskom muzeju Crne Gore na Cetinju
Češki pisac, Jozef Holeček putujući Crnom Gorom sredinom XIX veka zapaža da „Crnogorac igra uz pjevanje junačkih pjesama, zato se u ovoj igri tako raspali. O pokladama se igra cijelu noć. Sa svakom zabavom je spojeno pjevanje junačkih pjesama uz pratnju gusala. Svaki muškarac se u oboje dobro razumije, ali posebno pravo na gusle i junačke pjesme imaju slijepci".
Narodnih muzičkih instrumenata koji se koriste u Crnoj Gori ima više desetina. Pored poznatih, kao što su: gusle, tambura, ćitelija, brač, razne vrste svirala, rog, truba od kore drveta, dvojnice, diple, kaval, gajde, zurle, talambasi, zvono, čegrtaljka i drugih, ima instrumenata koji su manje poznati.
Nakon Drugog svetskog rata po crnogorskim selima su se priređivale igranke. S obzirom da nije bilo muzičkih instrumenata, a retko gde električne energije kako bi se plesalo uz muziku sa gramofonskog aparata, to su dovitljivi meštani smislili kako da „prave muziku“. Preko češlja su stavljali tanak list papira, a zatim priljubili na usne i potom istovremeno duvali i pevali. Takav instrument pripada grupi mirlitonih instrumenata (membranofonih instrumenata). Izvođači su dobijali krajnje neobične tonove, ali i melodiju po želji prisutnih. Dešavalo se da poneko ima i usnu harmoniku, pa u duetu sa češljem imali su mali jedinstven i neponovljiv „orkestar“.
Običaji
Kumstvo kod Crnogoraca je stari običaj. U XIX veku bilo je pet vrsta kumstava: venčano, kršteno, šišano, iz bede i osvete. Danas su sačuvana venčano i kršteno kumstvo. Kod venčanog kumstva, kum je svedok na venčanju. Nekada su neveste venčanim kumovima, poklanjale čarapu, košulju ili svilenu vezanu maramicu. Kršteni kum je veoma cenjen i smatra se bliskim srodnikom. Kršteni kum je svedok na krštenju. Kumstvo šišanjem je nastajalo prilikom šišanja sina. Tada bi se spremala mala gozba i tom prilikom otac bi zvao nekog za kuma do koga mu je stalo. Dečakova majka bi kumu darovala par čarapa ili košulju. Do kumtva iz bede dolazilo je u slučaju kada bi Crnogorac pao u bedu ili iznenadnu nevolju, tada bi kumio Bogom i sv. Jovanovom najbližeg ko mu na put dođe, čime bi ga obavezao na pomoć. Kod kumstva iz osvete ubica da bi se osigurao od osvetnika, zvao bi ga za svog kuma, da bi mogao biti spokojan da kum na njega neće okrenuti pušku.
Stari običaj u Crnogoraca bilo je pobratimstvo i posestrimstvo. To su bila najprisnija prijateljstva između osoba istog pola. Nekada se su ove oblici veze sklapali kod popa u crkvi uz poseban obred. Pobratimi su imali odnos kao rođena braća i uzajmno su se pomagali u svemu, a naročito u boju.
Krvna osveta je stari pravni običaj po kome je postojala dužnost da se osveti krv ubijenog iz svoga roda, bratstvenika ili saplemenika. Ubica se nazivao krvnik, a onaj koji se svetio osvetnik. Osveta je mogla da se čeka i 20 godina. Kada osvetnik nije mogao uhvatiti pravog krivca, svetio se njegovoj najbližoj rodbini. Ako bi neko zanemario osvetu, gubio bi ugled. O takvom bi se govorilo da je rđa i da mu je krvnik uzeo obraz i junaštvo. Najveći podbadači muškaraca na izvršenje osvete bile su žene. Za manje uvrede išlo se na megdan. Pomirenje krvnika i osvetnika nazivalo se - umir.
Krsna slava je poseban verski običaj koji osim Crnogoraca praktikuju Srbi, Makedonci, Vlasi i nekada malisorski Albanci i katolici u Boki, južnoj Hercegovini, Konavlama i Dalmaciji. Pitanje porekla krsne slave u nauci još uvek nije rešeno. Krsna slava se slavi jednom godišnje kao porodični praznik kada se proslavlja svetac zaštitnik porodice. Krsna slava je nasledna i prenosi se na muško potomstvo. Na dan slave sprema se svečani i bogat ručak - slavska trpeza, koja može da bude posna ili mrsna u zavisnosti od toga da li slava pada na post ili ne. Za slavu se obavezno sprema slavski kolač, žito koje se služi uz vino, i pali se slavska sveća. Najpoznatiji crnogorski sveci zaštitnici su: Sveti Nikola-Nikoljdan, Aranđelovdan, Jovan(nj)dan, Đurđevdan i Sveta Petka. Običaji proslavljanja ‘prislavice’ ('poslužbice’) takođe se javljaju uz nekog sveca, međutim u ovom slučaju to se čini na dan kada se nekome dogodilo nešto jako ružno, ili pak nešto lepo. Odaje se poštovanje i zahvalnost svecu, a porodica ili bratstvo pripremi manju svečanost te se pogosti obilnijim ručkom.
Književnost
Za vreme Nemanjića ističu se Miroslavljevo jevanđelje napisano s kraja XII veka, crkveno-pravni zbornik Ilovička krmčija (1262) za zetskog episkopa Neofita, i zatim Zbornik popa Vasilija zvanog Dragolja iz druge polovine XIII veka, s preradom traktata protiv bogumila i apokrifnim tekstovima.
Za vreme Balšića izdvaja se Gorički zbornik (1441-42) i prepiska Jelene Balšić i Nikona Jerusalimca, staroga duhovnika sa ostrva na Skadarskom jezeru, dok za vreme Crnojevića osniva se prva južnoslovenska i crnogorska državna štamparija koja štampa inkunabulu Oktoih prvoglasnik, dana 4.janura 1494. godine.
Novovekovna književnost počinje u Primorju. Najizrazitiji predstavnici bokotorskoga renesansnog kruga su kotorski pesnici Đorđe Bizanti, Ljudevit Pasković i Ivan Bona. Barokne tendencije javljaju se u Boki Kotorskoj tokom XVII veka sa prvim delima na narodnom jeziku. Najznačajniji pisci baroka su Živo Bolica, Andrija Zmajević, Krsto Ivanović te Ivan Antun Nenadić. Refleks prosvetiteljstva i racionalizma krajem XIX vijeka vidljiv je u delima Stefana Zanovića, autora prvog romana u crnogorskoj književnosti (Turska pisma, 1776) i, nešto poznije, u poslanicama Petra I Petrovića Njegoša.
Petar II Petrović Njegoš se proslavio delima Luča mikrokozma (1845), Gorski vijenac (1847) i Lažni car Šćepan Mali (1851).
Kralj Nikola I Petrović isto se bavio književnošću. Najpoznatija njegova pesma je Onamo, namo, a romantičarska drama Balkanska carica (1854). U njegovo vreme nastaju i književna dela Stefana Mitrova Ljubiše i Marka Miljanova Popovića. Ljubišine zbirke Pripovijesti crnogorske i primorske (1875) i Pričanja Vuka Dojčevića (1879), kao i dela Marka Miljanova Primjeri čojstva i junaštva (1901) i Pleme Kuči u narodnoj priči i pjesmi, čine književni prelaz od Njegoša prema modernističkim traženjima.
Između dva svetska rata počinje da se razvija se moderna crnogorska književnost. U tom periodu javlja se veći broj crnogorskih pisaca i njhova dela. Pesnik, prozaik, dramatičar i kritičar Risto Ratković, koji je započeo kao nadrealist zbirkom pesama Mrtve rukavice(1927), autor je poetski i socijalno prvoga modernog crnogorskoga romana Nevidbog (1933). Pesnik Mirko Banjević zbirkom Pobune uma (1930) izražava pobunu i borbeno raspoloženje svojega naraštaja, a u poemi Brijest osuđuje politiku prema Crnoj Gori i Crnogorcima. Pripovedač Nikola Lopičić u zbirci Seljaci (1939) slika socijalnu bedu na crnogorskom selu, a blizak mu je Dušan Đurović u zbirci pripovijedaka Među brđanima (1936) i romanu Dukljanska zemlja (1939). Pjesnik i prozaik Radovan Zogović u Internaciji Crne Gore (1936) peva o okupaciji Crne Gore. Pjesnik Janko Đonović objavljuje zbirku Živi portreti (1927), gotovo dovršenu poemu Crnci i Crnogorci (1928) o izrabljivanju i stradanju Crnaca i Crnogoraca u američkim rudnicima i zbirku Dvije rijeke (1938) zajedno sa srpskim pesnikom Tanasijem Mladenovićem.
Posle Drugog svetskog rata, dolazi do potpune afirmacije crnogorske književnosti. Najveće domete u crnogorskoj književnosti u XX veku ostvaruje Mihailo Lalić sa romanima Hajka (1960) i Lelejska gora (1962) i dr. u kojima je višeslojnim i višeznačnim vizijama i sintezama dao epopeju rata i revolucije.
Osim M. Banjevića, R. Zogovića, J. Đonovića, D. Kostića, Radonje Vešovića, Ćamila Sijarića i Čeda Vukovića, nakon 1953. deluju mnogobrojni pisci bilo u tradicionalnome (Janko Vujisić), bilo u novome duhu: pesnici Blažo Šćepanović, Vitomir Nikolić, Gojko Janjušević, Matija Bećković, Sreten Perović, Milo Kralj, Milika Pavlović, Dragutin Vujanović, Ranko Jovović, Branko Banjević, Gojko Dapčević, Ratko Vujošević, Vojislav Vulanović, Velimir Milošević, Jevrem Brković, Momir Marković, Pavle Popović, Žarko Đurović, Ivan Ceković, Svetozar Radonjić-Ras, Vukman Otašević, Miroslav Đurović, Dragoljub Jeknić, Darinka Jevrić, Bosiljka Pušić, Slobodan Popović te postmodernisti Mladen Lompar, Marko Vešović, Novica Tadić, Ljubomir Đurković, Duško Novaković, Milorad Popović i dr.; prozaici Danilo Kiš, Borislav Pekić, Miodrag Bulatović, Mirko Kovač, Sreten Asanović, Dragan Nikolić, Husein Bašić, Zuvdija Hodžić, Niko Jovićević, Branimir Šćepanović, Bogdan Šekler, Stevan Bulajić, Miladin Čulafić i dr; dramski pisci: Marko Kavaja, Veljko Mandić, Radoslav Rotković, Veljko Radović, Vida Ognjenović, Ljubomir Đurković, Igor Bojović i dr. Književni su kritičari, esejisti i istoričari Trifun Đukić, Vido Latković, Nikola Banašević, Jevto M. Milović, Milorad Stojović, Božo Milačić, Božidar Pejović, Radoslav Rotković, Vojislav P. Nikčević, Radoje Radojević, Danilo Radojević, Milorad Nikčević, Novak Kilibarda, Radomir Ivanović, Slobodan Tomović, Jovan Čađenović, Krsto Pižurica, Živko Đurković, Slobodan Vujačić, Slobodan Kalezić, Vojislav D. Nikčević, Rajko Cerović, Borislav Jovanovići dr. Važniji književni časopisi i revije su u periodu od II svjetskog rata do 1990. Stvaranje (od 1946), Susreti (1953-62), Ovdje, Glasnik Odjeljenja umjetnosti CANU, a u novije vreme Lingua Montenegrina, Ars, Almanah, Plima, Doclea i dr.
Slikarstvo
Krajem XIX veka, crnogorski talenti za likovnu umetnost odlaze na školovanje u inostranstvo. Većina njih opredeljuje se za već prevaziđene forme akademskog realizma (Anastas Bocarić, Marko, Gregović, Milo Vrbica, Marko Brežanin). Ipak, u isto vreme, stasavaju slikari koji se uključuju u savremene tokove evropskog slikarstva - Pero Poček, rodonačelnik crnogorske moderne, Đoko Popović i Špiro Bocarić.
Voja Stanić jedan je od najistaknutijih savremenih crnogorskih slikara. Njegove slike su često smeštene u Sredozemlje, a likovi na njima su su obični, mali ljudi. Neke slika na ulicama i u gužvi, a druge ostavlja usamljene u njihovim sobama. Kombinovao je realno i irealno, sa elementima fantastičnosti.
Miodrag Dado Đurić, bio je jedan od najistaknutijih predstavnika figurativne umetnosti. Njegova dela se nalaze u mnogim muzejima i galerijama, kao i brojnim privatnim kolekcijama. U svojim radovima, umeo je majstorskim likovnim umećem da dočara apokaliptične spojeve. Poslije Mark Šagala i Salvador Dalija, Dado Đurić je najviše uticao na pojam nadrealizma u slikarstvu. Ugledni istoričar umetnosti Alan Boske, objavio je monografiju o njegovom delu - „Dado, univerzum bez odmora“. Posmatrano u celini Dadova likovna dela predstavljaju konačno i neprikosnoveno ishodište njegovih traganja za egzistencijalnom suštinom. To je svet truljenja, raspadanja, koje se javlja kao apokalipticna vizija, pandan strahotama i užasima koje sobom nosi savremena civilizacija.
Drugi istaknuti crnogorski slikari su: Pero Poček, Mihailo Vukotić, Milo Milunović, Jovan Zonjić, Mirko Kujačić, Miloš Vušković, Aleksandar Aco Prijić, Branko Filipović - Filo, itd.
Film
Prvi crnogorski sineast bio je Vladimir Đ. Popović (1884-1928). Bio je pisac scenaria i realizator prvog crnogorskog dugometražnog igranog filma sa crnogorskom temom „Vaskrsenja ne biva bez smrti“, koji je proizvela italijanska filmska kuća „Sangro film“, a premijerno je prikazan 14. aprila 1922. godine u tada najmodernijem kinematografu u Rimu „In grande ćinema Volturno“. Film je prikazan u Kairu, Parizu, Madridu. Među prve crnogorske sineaste, bio je Pavle Petrović Njegoš, unuk kralja Nikole, koji je 1931.godine učestvovao u režiji francuskog filma „Naga žena“
Tek posle Drugog svetskog rata počinje domaća crnogorska kinematografija. Vlada Crne Gore je 1949.godine osnovala filmsko preduzeće "Lovćen film". Zbog nedostatka stručnih kadorva, u Beograd je na školovanje upućeno nekoliko Crnogoraca: Branislav Bastać, Đorđe Vujović, Miodrag Tomašević i Svetozar Bušković.
Prvi crnogorski dokumentarni filmovi bili su "Kongres Fiskulturnika", čiji je scenario napisao i bio reditelj Simo Čolović, a snimatelj Stevo Lepetić, i „Na Crnogorskom primorju“ koji je snimio Miodrag-Mišo Tomašević, a režirao Đorđe Vujović. Oba filma snimljena su 1950.godine. U oktobru 1955. godine „Lovćen film“ je proizveo i prvi dugometražni igrani film crnogorske kinematografije „Lažni car“ (scenario: Ratko Đurović, režija: Velimir Stojanović), to je ujedno prvi jugoslovenski istorijski film posle rata.
Za šesnaest godina postojanja „Lovćen film“ je proizveo 119 kratkometražnih i 15 dugometražnih igranih filmova. U „Lovćen filmu“ dobili su prva profesionalna saznanja i stvaralačke podsticaje ove vrste: Dušan Vukotić, Zdravko Velimirović, Veljko Bulajić, Milo Đukanović, Đorđije Vujović, prvi put kao filmski scenarista angažovan je Borislav Pekić, zatim reditelj Boško Bošković, Ilija Nikolić, Nikola Jovićević, Branislav Bastać. U spisku stvaralaca koji su doživeli svoju punu afirmaciju i filmska iskustva u Crnoj Gori značajno mjesto zauzimaju autori kao što su dokumentarista Krsto Škanata, zatim Živko Nikolić.
U aprilu 1966. godine osnovan je „Filmski studio Titograd“, koji je 1978. godine ušao u preduzeće „Zeta filma“.
Novo preduzeće „Zeta-film“ nastavlja delatnost „Filmskog studija“ od 1978. godine. Snimili su film „Pre istine“ (Vojislava Rakonjca), a posle su usledili „Trinaesti jul“ (Radomira Šaranovića), najskuplji crnogorski film, „Čudo  neviđeno“, „U ime naroda“ i „Iskušavanje đavola“ Živka Nikolića itd. Jedan broj autora iz Crne Gore svoja ostvarenja pravio je u drugim sredinama, predstavljajući tako sponu među kulturama bliskih naroda: Krsto Papić, Veljko Bulajić, Branko Baletić, Vlatko Gilić, Predrag Golubović, Radivoje Lola Đukić. Među njima, posebno mjesto ima jedan od osnivača zagrebačke škole crtanog filma Dušan Vukotić, dobitnik Oskara (1962.) za crtani film “Surogat”, autor, dvadestak crtanih, ali i više igranih filmova (Sedmi kontinent, Akcija Stadion, Gosti iz Galaksije).
Godine 2000. osnovana je Crnogorska kinoteka sa ciljem prikupljanja i čuvanja crnogorskih filmova, filmova crnogorskih autora i filmova proizvedenih u Crnoj Gori i o Crnoj Gori. U Crnoj Gori se tradicionalno održavaju filmski festivali u Herceg Novom i Mojkovcu.
Sport
Najpopularniji sportovi u Crnoj Gori su vaterpolo, rukomet, fudbal i košarka. Od 2007. godine Crnogorski olimpijski komitet je primljen u članstvo Međunarodnog olimpijskog komiteta, a Crna Gora se kao samostalna država prvi put pojavila na Olimpijskim igrama 2008. u Pekingu. Vaterpolo je jedan od najpopularnijih sportova u državi. Crna Gora je osvojila Evropsko prvenstvo 2008. u Malagi na svom prvom učešću na ovom takmičenju, od sticanja nezavisnosti. Prva liga Crne Gore u fudbalu je najviše fudbalsko takmičenje u Crnoj Gori, u organizaciji Fudbalskog saveza Crne Gore. Na Olimpijskim igrama u Londonu 2012. godine, ženska rukometna reprezentacija Crne Gore osvojila je srebrnu medalju. Ovo je ujedno prva olimpijska medalja za Crnu Goru. Pre sticanja nezavisnosti crnogorski sportisti bili su deo jugoslovenskog sporta.