cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Narodnooslobodilačka borba u Vojvodini
Ustanak
minijatura|Diverzija na pruzi između Vrbice i Banatskog Aranđelovca, noću 28.-29.VIII 1941. Akciju je izveo Mokrinsko-kikindski partizanski odred. Nekoliko dana posle odluke Politbiroa CK KPJ od 4. jula 1941. godine o početku oružane borbe protiv okupatora u Jugoslaviji, na sastanku Pokrajinskog komiteta KPJ za Vojvodinu narod Vojvodine pozvan je da odmah počne sa oružanom borbom.
Do tada je u Vojvodini, u mesnim desetinama i diverzantskim grupama, obuhvaćeno u Banatu preko 4.000, u Bačkoj i Baranji preko 3.000 i u Sremu preko 2.000 ljudi. Mesne desetine koje su formirali vojni ili partijski komiteti, bile su, delimično naoružane i delovale u bližoj okolini svojih sela. Zadaci mesnih desetina bili su: prikupljanje oružja i druge vojne opreme, izvođenje diverzantskih akcija, prihvat i skrivanje ilegalaca i ranjenika i sprečavanje dobrovoljnog odlaska na rad u Nemačku.
U toku 1941. godine u Vojvodini je formirano 12 partizanskih odreda, sa ukupno 400 boraca i desetak partizanskih grupa i desetina.
U Banatu je u julu formirano 9 partizanskih odreda: Aleksandrovački, Mokrinski, Kikindski, Melenački, Kumanački, Karađorđevački, Petrovgradsko-stajićevski, Dragutinovački i Prvi južnobanatski NOP odred, sa ukupno 240 boraca.
U Bačkoj je bila najjača Novosadska udarna grupa, a u novembru je formiran i Prvi šajkaški NOP odred.
U Sremu su u toku septembra formirani Fruškogorski i Podunavski NOP odred. Poseban uticaj na razvoj NOP u Sremu imao je beg grupe zatvorenika-komunista iz sremskomitrovačkog zatvora, izveden 22. avgusta 1941. godine, uz pomoć OK KPJ i OK SKOJ za Srem. među 32 zatvorenika nalazili su se, kasnije istaknute ličnosti NOP-a Vojvodine: Jovan Veselinov Žarko, Stanko Paunović Veljko, Slobodan Bajić Paja i drugi.
Specifičnost oružanog ustanka u Vojvoini je bio u tome šti je ova regija svojim geografsko-topografskim sklopom omogućavala okupatoru da se motorizacijom brzo prebacuje sa jednog na drugo područje. Ravnica i velike reke imale su znatnog uticaja na organizaciju i oblik borbe, na razvoj i održavanje oslobodilačkog pokreta. Okupator je u Vojvodini imao i punu podršku celokupne nemačke i dela mađarske nacionalne manjine.
I pored svih teškoća, partizanski odredi u Vojovdini su tokom 1941. godine, izvršili su preko 220 oružanih, diverzantskih i sabotažnih akcija. U preko 90 akcija banatski NOP odredi spalili su 200 vagona kudelje i preko 70 jutara zasejanih žitom, izvršili su napade na više policijskih posada, oštetili nekoliko vozova, porušiili mostove i dr. U Bačkoj je izvedeno oko 50 akcija paljenja žita i kudelje u rejonu Novog Sada, Žablja, Sombora, Subotice i drugih mesta; sečeni su TT-stubovi, likvidirani okupatorski službenici i drugo. Sremski odredi izvršili su u širem rejonu Fruške gore oko 30 akcija. Naročito značajan uspeh postigla je zemunska organizacija KPJ, koja je u NOP okupila antifašiste svih nacionalnosti. Njene oružane grupe izvele su do kraja 1941. godine preko 50 akcija.
Nemačka ofanziva u Bačkoj i Banatu
minijatura|Mađarski fašisti bacaju ljude u Dunav. mini|300p|Spomenik žrtvama [[Novosadska racija|racije u Novom Sadu]] Nemci su krajem jula 1941. godine uputili delove 704. i 714. divizije u Banat, gde su zajedno sa tamošnjim okupacionim snagama i folksdojčerima razbili Južnobanatski, Petrovgradsko-stajićevski i Kikindsko-mokrinski NOP odred. Zbog toga su krajem avgusta i početkom septembra, NOP odredi u Banatu reorganizovani od devet u dva odreda: Kumanačko-melenački i Karađorđevačko-aleksandrovački NOP odred.
U Bačkoj su u poterama mađarske vojske, policije i žandarmerije, razbijene mnoge partizanske grupe i desetine, kao i mnoge partijske organizacije. Pojačan je i teror okupatora, a u koncentracionom logoru u Kikindi nalazilo se, u periodu od jula do septembra, čak 4.234 zatvorenika. U nizu policijskih akcija i presuda mađarskih prekih sudova u Bačkoj je, od juna 1941. do oktobra 1942. godine, ubijeno oko 350 članova KPJ i oko 5.000 rodoljuba i antifašista.
Posebnu teškoću u rukovođenjeu oružanom borbom u Vojvodini predstavljalo je to što Pokrajinski komitet i Glavni štab nisu imali nikakve veze sa CK KPJ i Vrhovnim štabom, a i mnoge veze unutar pokrajine su bile prekinute. Zbog toga je Pokrajinski komitet KPJ za Vojvodinu, novembra 1941. godine, odlučio da se podeli i da grupa predvođena Žarkom Zrenjaninom rukovodi oružanom borbom u Banatu, a da grupa predvođena Tozom Markovićem i Gezom Tikvickim, rukovodi oružanom borbom u Bačkoj. Veze između Pokrajinskog komiteta i rukovodstva u Sremu, tada nisu postojale, a oružanim ustankom tamo je rukovodio Okružnik komitet KPJ za Srem na čelu sa Jovanom Veselinovim.
U toku zime 1941/42. godine okupatori su nizom akcija i potera nastavili da uništavaju partizanske odrede i partijske organizacije u Vojvodini. U toku 1942. godine u Banatu i Bačkoj izginuli su najviši vojno-politički rukovodioci NOP-a (skoro čitavo članstvo Pokrajinskog komiteta).
U Banatu je Nemcima uspelo da onemoguće prebacivanje partizanskih odreda u Srem, i da im u više akcija nanesu velike gubitke. Od juna 1941. do avgust 1942. godine u Banatu je ubijeno preko 500, a odvedeno u logore oko 4.400 ljudi.
U Bačkoj su januara 1942. godine mađarske okupacione snage u rejonu Žablja razbili Prvi šajkaški NOP odred. Uporedo su izvršili i racije u Novom Sadu, Somboru, Bečeju, Srbobranu i drugim mestima, u kojima je ubijeno oko 3.500, a odvedeno u logore oko 21.500 ljudi.
Razvoj NOB u Sremu
desno|mini|250p|Oslobođena partizanska teritorija u Sremu krajem 1942. godine Najjači razmah oslobodilačke borbe u Vojvodini tokom 1942. godine bio je u Sremu. Početkom decembra 1941. godine u Pećincima je održano Okružno partijsko savetovanje, a ubrzo posle toga formiran je Štab NOP odreda za Srem. Od posebnog značaja bilo je i uputstvo Vrhovnog štaba, koje je ukazalo na važnost komunikacija u Sremu i potrebu njihovog neprekidnog rušenja. Tada je Vrhovni štab naredio da se partizanski odredi iz Srema stave pod komandu Glavnog štaba NOV i PO Hrvatske, odnosno Treće operativne zone Hrvatske. Međutim zbog slabih veza sa Štabom Treće zone, Štab NOP za Srem je delovao samostalno.
U periodu jul-avgust stanovništvo Srema i partizanski odredi prikupili su i sklonili velike količine žita, a na imanjima folksdojčera i saradnika okupatora, kao i na dobrima NDH, spalili su oko 3.000 jutara žita, uništili su oko 80 vršilica i oko 100 kosačica.
U avgustu je Fruškogorski NOP odred narastao na oko 350, a Podunavski na 250, Posavski na 150, a Bosutska četa na oko 100 boraca. U mnogim krajevima Srema bila su izgrađena mnoga podzemna skloništa tzv. „baze“ za smeštaj i negu ranjenika, sklanjanje oružja, sanitetskog materijala i hrane.
Ofanziva na Frušku goru
U drugoj polovini avgusta Nemci su delovima 704, 714. i 717. divizije, Drugim domobranski zborom i uz sadejstvo mađarske rečne flote izveli ofanzivu na Frušku goru. Ofanziva je počela 24. avgusta napadom na Podunavski odred, istočno od puta Irig-Sremska Kamenica. Odred se bez većih gubitaka probio iz obruča i zabacio u neprijateljevu pozadinu. Dejstva protiv Fruškogorskog odreda, koji se nalazio u zapadnom delu Fruške gore, počele su 26. avgusta. Odred je bio okružen, ali je glavnina uspela da se probije i izbegne uništenje. Nemci su nastavili nastupanje prema Dunavu, uništili manje partizanske jedinice i pohvatali mnoštvo naroda koji se nalazio u zbegu. Izbijanjem na Dunav, 31. avgusta, nemačka ofaniziva je završena, a od 1. do 15. septembra domobrani su izvršili ponovni pretres Fruška gore.
Prelazak boraca u istočnu Bosnu
Početkom septembra od svih partizanskih jedinica, na teritoriji Srema, formiran je Sremski NOP odred, a dotadašnji Štab NOP odreda za Srem postao je Štab Sremskog NOP odreda. Početkom oktobra, iz istočne Bosne u se u Srem prebacila Šesta istočno-bosanska brigada, koja je zajedno sa sremskim partizanima razbila neprijateljske posade u Vrbanji i Kuzminu. OK KPJ za Srem, na osnovu direktive Vrhovnog štaba, doneo je odluku da se glavnina Sremskog odreda, jačine dva bataljona (sa oko 700 boraca), prebaci u istočnu Bosnu, zajedno sa Šestom istočno-bosanskom brigadom.
U Sremu je, posle Okružnog partijskog savetovanja, održanog u selu Sasama, kod Stare Pazove, decembra 1942. godine, proširen OK KPJ, a posle uključivanja zemunskog sreza u nadležnost Pokrajinskog komiteta, obrazovani su okružni komiteti za istočni i zapadni Srem. A januara 1943. godine na incijativu CK KPJ, formiran je novi Pokrajinski komitet KPJ za Vojvodinu, na čelu sa Jovanom Veselinovim.
Marta 1943. godine, od boraca koji su ostali u Sremu formiran je novi Sremski NOP odred, a u aprilu on je narastao na dva bataljona jačine oko 700 boraca. U periodu mart-april on je izveo preko 200 oružanih akcija.
Formiranje Vojvođanskih brigada
Bataljoni koji su prešli sa Šestom istočno-bosanskom brigadom u Bosnu najpre su prerasli u Grupu vojvođanskih udarnik bataljona, a u aprilu u Prvu i Drugu vojvođanski brigadu.
Srem je tada postao baza za popunu ljudstvom, odećom i hranom vojvođanskih brigada koje su se nalazile u istočnoj Bosni. Krajem maja je iz Srema za istočnu Bosnu krenulo oko 1.100 boraca i oko 100 kola sa hranom i odećom za popunu Prve i Druge vojvođanske brigade. Noću 22/23. maja transport se prebacio preko Save, gde su ga prihvatile vojvođanske brigade. Sremski NOP odred i Treća vojvođanska brigada su do kraja juna izveli preko 130 raznih akcija, uništili su 80 vagona i 15 lokomotiva, ubili i ranili oko 600 neprijateljskih vojnika i dr.
Odlukom Vrhovnog štaba NOV i POJ 2. jula 1943. godine Operativni štab NOV i PO Vojvodine je preimenovan u Glavni štab, a formirana je i Šesnaesta vojvođanska divizija u čiji su sastav ušle Prva, Druga i Treća vojvođanska brigada.
Zbog povećanja broja boraca, Sremski NOP odred je 19. jula podeljen na dva odreda — Prvi i Drugi sremski NOP odred. Do kraja septembra ova dva odreda, zajedno sa Trećom vojvođanskom brigadom su izvršili mnoge akcije, a posebno se ističu: napad na domobransku posadu u selu Oteku, 1. jula; likvidacija žandarmerijske stanice u selu Vognju, 31. jula; borba protiv delova nemačkog 14. SS policijskog puka, 1. avgusta kod sela Bešanova i Grgurevaca; uništenje nemačke minerske čete kod sela Neština, 23. avgusta; prepad na nemačko-domobransku posadu u Irigu, noću 29/30. avgusta; napad na putnički voz, kod železničke stanice Spačve, 9. septembra; razoružavanje posade u Čortanovcima, 14. septembra i drugo.
Od posebnog značaja za razvoj NOB, ne samo u Vojvodini, već i u Jugoslaviji, imale su akcije sremskih i slavonskih partizana na pruzi Beograd-Zagreb, koje su ometale normalan i bezbedan protok okupatoru. U Sremu je naročito je bila uspešna akcija tokom žetve 1943. godine, pod parolom „Ni zrno žita okupatoru“, kada su partizani spalili preko 600 vagona žita i oko 130 vagona kudelje. Stanovništvo Srema je, za svoje potrebe, sakrilo velike količine žita, a za ishranu boraca je dalo oko 100 vagona žita.
Nemačka ofanziva u Sremu 1943.
minijatura|Nemački vojnici na Fruškoj gori 1942.
Zbog masovnog učešća naroda Srema u Narodnooslobodilačkoj borbi Nemci su odlučlili da krajem septembra izvedu ofanzivu kojom bi obuhvatili do tada najširi prostor u Sremu. Cilj ofanzive je bio da se unište partizanske jedinice, opljačkju i popale sela i da se sve sposobno muško stanovništvo odvede u logore. Za ovu ofanzivu Nemci su angažovali: Prvu kozačku i 173. rezervnu diviziju, 901. motorizovani puk, 186. rezervni bataljon, policijske snage, Sremski domobranski zdrug i druge vojne jedinice — ukupne jačine oko 30.000 ljudi.
Ofanziva je počela 19. septembra napadom na partizanske snage u području Fruške gore, a zatim je prenešena u severoistočni Srem u periodu od 30. septembra do 8. oktobra, duž pruge Beograd-Zagreb, od Zemuna do Sremske Mitrovice. Kada su Nemci pregrupisali svoje snage ponovo su 13. oktobra napali delove Prvog sremskog NOP odreda na Fruškoj gori. Pošto jedinice Prvog i Drugog sremskog NOP odreda nisu prihvatile frontalnu borbu, podeljene u manje grupe, zabacile su se u nemačku pozadinu i napale njegove slabije delove. Dok su još trajale borbe u selu Višnjićevu je, od delova Prvog i Drugog sremskog odreda formirana Četvrta vojvođanska brigada. Nastavljajući akcije u Sremu, Prva kozačka u delovi 173. divizije su 21. oktobra prenele težište dejstva protiv Druge i Četvrte vojvođanske brigade, na području reka Bosuta i Save, koje su se pod dejstvom jakih neprijateljskih snaga prebacile u istočnu Bosnu.
Tokom ofanzive Nemci su uspeli da nanesu samo manje gubitke partizanskim jedinicama, ali je stanovništvo Srema bilo izloženo pljački, masovnim streljanjima i odvođenjima u logore i drugim represalijama. Ali i pored toga, razvoj NOB u Sremu je do kraja 1943. godine bio u stalnom porastu, pa je 14. novembra formiran Diverzanstki bataljon Glavnog štaba NOV i PO Vojvodine. Prvi i Drugi sremski NOP odred i Diverzantski bataljon uništili su, do kraja godine, 20 lokomotiva i 100 vagona, razorili dve železničke stanice, posekli preko 200 TT-stubova, porušili više mostova, oborili jedan avion i izveli preko 20 uspešnih napada na neprijateljske posade.
Razvoj NOB u Bačkoj i Banatu
Posle krize koja je nastupila tokom 1942. godine u razvoju NOP-a u Bačkoj, Baranji i Banatu, zbog nadmoćnosti okupatorskih jedinica i masovnih zločina nad civilnim stanovništvom, oslobodilačka borba je u toku 1943. godine ponovo počela da uzima šire razmere. Rukovodstvo NOP u Bačkoj i Baranji uspostavilo je početkom 1943. godine vezu sa Pokrajinskim komitetom KPJ za Vojvodinu, čijom je odlukom maja 1943. godine obrazovan novi Oblasni komitet KPJ za Bačku i Baranju. Toko leta formirana su i dva okružna i pet sreskih komiteta KPJ, kao i NO odbori, vojne desetine, udarne i diverzantske grupe, naročito u žabaljskom, bačkopalanačkom, odžačkom i novosadskom srezu. U Sremu je 11. avgusta, od boraca iz Bačke, formiran Treći bačko-baranjski NOP odred, koj se krajem meseca prebacio u Bačku. Popunjen novim borcima Odred je tokom septembra i oktobra izveo više akcija, ali je zbog jakog pritiska neprijateljskih snaga i mađarskog terora nad stanovništvom, u novembru ponovo prešao u Srem.
U Banatu je i pored surovog terora okupatora, sve više jačao NOP pokret. Početkom januara 1943. godine formiran je Severnobački NOP odred, koji je dejstvovao u rejonu Karađorđeva, Srpske Crnje i Radojeva. Zbog osetnih gubitaka bio je prisiljen da se 17. septembra prebaci u Srem, gde se priključio sremskim partizanima. Jedan deo ovog odreda, se posle završenog diverzantskog kursa vratio u Banat i nastavio dejstva. U Sremu je tada formiran i novi OK KPJ za severni Banat. U južnom Banatu je početkom 1943. godine dejstvovao Južnobanatski NOP odred, koji se zbog čestih neprijateljskih potera prebacivao u rumunski deo Banata. Njegovim delovanjem bile su stvorene mnoge organizacije NOP u južnom Banatu i među srpskim življem u Rumuniji.
Narodnooslobodilačka borba tokom 1944. godine
desno|mini|300p|Spomenik [[Narodnooslobodilačka borba Jugoslavije|NOB-a na Iriškom vencu]] Početkom 1944. godine u Sremu je delovalo preko 120 mesnih i 4 gradska NO odbora, kao i Glavni Narodnooslobodilački odbor Vojvodine, formiran 23. oktobra 1943. godine. U istom periodu na teritoriji Srema su delovali Prvi i Drugi sremski NOp odred, a posle formiranja Šeste vojvođanske brigade, 17. januara, i prelaska Četvrte vojvođanske brigade iz istočne Bosne u Srem, 28. januara, pojačana su dejstva na komunikacije i na okupatorske garnizone. Tokom januara i februara izvršeno je oko 40 diverzija na prugama i mostovima, kao i veliki broj napada na neprijateljske posade, zbog čega je sredinom februara iz Šlezije na područje Vinkovaca i Rume, prebačena 13. SS divizija „Handžar“. Ona je sa drugim nemačkim i ustaško-domobranskim snagama počela, 10. marta, trodnevnu operaciju na području sela Lipovca, Morovića, Sremske Rače i Jamene sa ciljem da se okruži i uništi partizanske snage. Glavni štab NOV i PO Vojvodine je pod borbom povukao jedinice u rejon sela Jamene i Sremske Rače, i noću 10/11. marta ih prebacio preko Save u istočnu Bosnu. Tokom ove kratkotrajne operacije okupator je u selima Batrovcima, Moroviću, Sremskoj Rači i Jameni pobio oko 750 civila, a na reci Bosutu je porušio branu, čime je izazvao poplavu velike količine obradivog zemljišta.
Operacija „Žitni cvet“
Sredinom 1944. godine snage NOP u Vojvodini su veoma narasle. U to vreme 16. i 36. vojvođanska divizija vodile su borbe u sastavu 12. vojvođanskog udarnog korpusa NOVJ (koji je formiran 1. aprila 1944) u istočnoj Bosni, a u Vojvodini su dejstvovali Šesta vojvođanska brigada, Prvi i Drugi sremski NOP odred, Severnobanatski, Južnobanatski i Treći bačko-baranjski NOP odred, kao i Diverzantski bataljon Glavnog štaba Vojvodine. Zbog stalne aktivnosti sremskih partizana na prugama Beograd-Zagreb, Vinkovci-Brčko, Šid-Sremska Mitrovica, Vrdnik-Ruma i Ruma-Klenak i ometanja okupatora u prikupljanju letine, Nemci su 14. juna preduzeli operaciju pod nazivom „Žitni cvet“. Glavni štab NOV i PO Vojvodine je pravovremeno saznao za nemačku operaciju i prebacio Šestu vojvođansku brigadu u bosutske šume, a deo Prvog sremskog odreda u jugoistočni deo Srema. Do 30. juna okupator je završio pretres Fruške gore, na kojoj nije zatekao jače partizanske snage, već je samo uspeo da otkrije nekoliko partizanskih baza i u njima pohvata oko 100 boraca. Od 1. do 11. jula okupator je iz rejona Vrdnika i Jarka produžio s akcijama i u severnoistočnom delu Srema u selima: Maradiku, Čortanovcima, Beški, Krčedinu, Novom i Starom Slankamenu, Surduku i Belegišu, terorisao je i opljačkao stanovništvo. Za to vreme Šesta vojvođanska brigada, Prvi i Drugi sremski odred napali su u pozadini neprijatelja: 7/8. jula napali su posadu u selu Čalmi i izvršili sedam diverzija na pruzi Beograd-Zagreb. Od 12. jula okupator je preneo akciju na jugoistočni i južni deo Srema, gde je pobio oko 100 i odveo u logore oko 250 ljudi. Nemci su potom 17. jula s jednom borbenom grupom, od oko 4.000 ljudi, s pravca Ruma-Bešanovački Prnjavor, a zatim sa drugom, jačine oko 2.000 ljudi iz Šida i Sremske Mitrovice preduzeli koncentrično dejstvo prema Fruškoj gori rotiv Šeste vojvođanske brigade i Prvog sremskog NOP odreda. Borbe su vođene 17. i 18. jula, a naročito kod sela Divoša, na Vetrenjači i Crvenom čotu, kod Bešanova i Bešanovačkog Prnjavora. Nemci su 26. jula, s istim snagama, izveli operaciju u Bosutskim šumama protiv Sedme vojvođanske brigade, Drugog sremskog i Majevičkog NOP odreda. Zbog nadmoćnosti neprijatelja Glavni štab Vojvodine je povukao jedinice iz Bosutskih šuma u Slavoniju, na Dilj-planinu, gde su do 9. septembra dejstvovale sa slavonski partizanima.
Reorganizacija snaga Glavnog štaba Vojvodine
desno|mini|250p|Vojvodina od oktobra [[1944. do aprila 1945. godine - područje Vojne uprave u Banatu, Bačkoj i Baranji i linija Sremskog fronta]] levo|mini|250p|Oslobođenje Subotice oktobra 1944. Naredbom Glavnog štaba NOV i PO Vojvodine od 22. jula 1944. godine počela je reorganizacija komandovanja i jedinica NOVJ na području Vojvodine. Od Prvog i Drugog semskog NOP odreda i novoprističlih boraca formirani su: Fruškogorski, Posavski i Bosutski NOP odred, koji su potpali pod komandu novoformiranog Štaba sremske operativne zone, a u vagustu su formirani štabovi banatske i bačko-baranjske operativne zone. Štab bačko-baranjske operativne zone je krajem avgusta od Trećeg bačko-baranjskog NOP odreda i novih boraca formirao: Bačkopalanački, Šajkaški, Novosadski, Somborski i Subotički NOP odred. Južnobanatski NOP odred je u julu preimenovan u Čatvrti banatski NOP odred, a zatim reorganizovan u Vršački, Belocrkvanski i Pančevački NOP odred. Tokom avgusta su jedinice Glavnog štaba Vojvodine, u vezi sa operacijama Prvog proleterskog i 12. vojvođanskog udarnog korpusa u Srbiji i naređenjem Vrhovnog štaba NOV i POJ, pojačale dejstva na okupatorske posade i komunikacije. U drugoj polovini avgusta i početkom septembra snage NOVJ u Vojvodini su uništile brojne okupatorske posade, porušile oko 30 kilometara pruge, uništile preko 20 lokomotiva, 70 vagona, 10 železničkih stanica, 10 mostova i dr.
Uspešna dejstva snaga NOVJ u Srbiji, istočnoj Bosni, Slavoniji i Vojvodini i izbijanje jedinica Crvene arije na jugoslovesnko-rumunsku granicu, ubrzali su proces demoralizacije i osipanja kvinslinških vojnih formacija. U jesen 1944. godine jedinicama NOVJ u Sremu se predalo oko 2.600 domobrana; istovremeno je došlo do novog priliva boraca. Naredbom Glavnog štaba Vojvodine, 11. septembra, su formirane Osma, Deveta, Deseta i Jedanaesta vojvođanska brigada, koje su ušle u sastav Sremske operativne zone. A 17. oktobra je, naredbom GŠ Vojvodine, formirana Vojna uprava za Banat, Bačku i Baranju, koja je podeljena na Vojnu oblast za Banat i Vojnu oblast za Bačku i Baranju i preuzela je svu izvršnu i sudsku vlast. Početkom oktobra Osma vojvođanska brigada se iz Srema prebacila u Banat, a Šesta vojvođanska brigada se 9. oktobra prebacila, preko Save, u Srbiju i ušla u sastav 36. vojvođanske divizije.
Završne operacije i oslobođenje Vojvodine
minijatura|Borci 4. vojvođanske brigade na železničkoj stanici u Novom Sadu 1944. Jedinice sovjetske Crvene armije su 19. oktobra zauzele Temišvar i izbile na jugoslovensko-rumunsku granicu. Uz sadejstvo jedinica Banatske operativne grupe, snage 10. gardijskog streljačkog korpusa Crvene armije su u snažnom naletu oslobodile: Belu Crkvu, 1. oktobra; Vršac, 2. oktobra; Kovin, 3. oktobra; Pančevo, 6. oktobra. Jedinice 31. gardijskog korpusa su oslobodile: Petrovgrad, 3. oktobra i Kikindu 6. oktobra. Do 10. oktobra jedinice Crvene armije i Banatske operativne grupe su izbile na Tisu i Dunav i oslobodile čitav Banat. U selu Vojlovici, kod Pančeva, formirana je 8. oktobra Dvanaesta vojvođanska brigada; njena dva batljona i jedinice 109. streljačke divizije Crvene armije forsirale su 10/11. oktobra Dunav, kod sela Višnjice, i u sklopu Beogradske operacije učestvovale u borbama kod Mirijeva i Stojičinog brda.
U Bačkoj su za to vreme jedinice Bačko-baranjske operativne zone vodile uspešne borbe sa neprijateljem. Subotički NOP odred je 11. oktobra – prema idealističkoj predstavi – oslobodio Suboticu (okupatorska vojska je bećeži pred vešću nadolaska Crvene Armije samostalno napustila kasarne koje su bez borbe preuzete ali i dalje, čak i nakon ulaska Sovjetskih jedinica u grad vodile su se borbe i pojedinačna čišćenja okoline grada od zaostalih nemačkih i mađarskih jedinica). Jedinice 31. gardijskog korpusa Crvene armije počele su 19. oktobra široka dejstva u Bačkoj. U sadejstvu sa Bačkopalančkim NOP odredom oslobodile su 21. oktobra Bačku Palanku, a sa Somborsim NOP odredom Sombor i izbile na Veliki kanal. Jedinice Sedme vojvođanske brigade su 22. oktobra oslobodile Sremsku Kamenicu, a sutradan delovi Dvanaeste vojvođanske brigade Titel. Petrovaradin i Sremske Karlovce je 23. oktobra oslobodila Sedma vojvođanska brigada, a Novi Sad 23/24. oktobra Novosadski NOP odred. Do 27. oktobra jedinice Crvene armije su iz sadejstvo Sedme, Osme i Dvanaeste vojvođanske brigade izbile su na Dunav kod Bezdana i Apatina. Početkom novembra počele su pripremne forsiranja Dunava i prelazak u Baranju. U Novom Sadu je 31. oktobra 1944. godine formirana 51. vojvođanska divizija, u čiji sastav su ušle Sedma, Osma i Dvanaesta vojvođanska brigada.
Tek osnovana 51. vojvođanska divizija se uskoro uz jedinice 57. sovjetske armije sukobila sa nemačkim jedinicima kod Batine u Baranji. Cilj jedinica NOVJ je biolo oslobađanje Baranje, a sovjetske armije je bio da uspostavi mostobran za prelazak svojih tenkovskih jedinica na desnu stranu Dunava radi lakšeg zauzimanja Mađarske. Sa druge strane Nemci su se trudili da omoguće povlačenje nemačkih i kvinsliških jedinica preko Hrvatske i Slovenije u Austriju. Batinska bitka je trajala od 11. do 19. novembra i okončala se pobedom jedinica NOVJ i Crvene armije.
Borbe za oslobođenje Srema
desno|mini|250p|Spomen-kompleks „Sremski front“ Posle oslobođenja Beograda Prvi proleterski i Dvanaesti vojvođanski udarni korpus NOVJ preneli su težište dejstava na prvac Zemun-Vinkovci. Pošto su oslobodili istočni deo Srema, razbili su nemačku odbranu u rejonu Sremske Mitrovice, koja je 1. novembra oslobođena, a potom su u daljem nadiranju do 10. novembra izbili pred utvrđene položaje na liniji Ilok-Erdevik-Martinci. Na tim položajima razvila se frontalna borba, poznata pod nazivom Sremski front. Prvih dana decembra 1944. godine u Srem su stigle jedinice 68. korpusa Crvene armije, a krajem decembra i bugarska Prva armija. Borbe na ovom frontu bile su dugotrajne i veoma teške. Okupator, pomognut ustašama, se žilavo branio. Nekoliko puta front se pomerao zapadno od Sremske Mitrovice, pa se ustalio iza Šida. Nemci su izvršili dva snažna protivudara. Prvi put, 3. januara 1945. godine, i iznenadnim protivnapadom potisnuli su 21. srpsku diviziju pravcem Otok-Komletinci-Nijemci na levu obalu Bosuta. Drugi, daleko snažniji protivudar Nemci su izvršili 17. januara (poznat kao „Zimska oluja“), angažovanjem svoje tri divizije, potisnuli Prvu jugoslovensku armiju na istok i zauzeli Šid. Posle dva dana, 19. januara, Prva armija, prisilila je neprijatelja na odbranu i povratila Šid. Otad je Sremski front stabilizovan do konačnog proboja 12. aprila.
Jedinice Glavnog štaba NOV i PO Vojvodine, 16, 36. i 51. vojvođanska divizija, ušle su 1. januara 1945. godine u sastav Treće jugoslovenske armije, pod komandom general-lajtanta Koste Nađa.
Vojvodina u Demokratskoj federativnoj Jugoslaviji
Politički, privredni i društveni život u oslobođenoj Vojvodini odvijao se u uslovima borbe za konačno oslobođenje Jugoslavije. U Novom Sadu su održane:
Na velikom narodnom mitingu, održanom 11. aprila 1945. godine u Novom Sadu, objavljena je izjava o pristupanju autonomne Vojvodine federalnoj Srbiji, a 30. i 31. jula održano je Prvo zasedanje Skupštine delegata Vojvodine, na kojem je prisustvovalo oko 600 delegata i izabrano 150 članova skupštine Glavnog NO odbora Vojvodine. Skupština je pored dotadašnjih 9 članova AVNOJ-a, izabrala 17 novih.
Aziz Keljmendi
Biografija
Aziz Keljmendi je rođen 15. 1. 1967 u Lipljanu. Osnovnu i srednju školu je pohađao i završio u Prizrenu. U srednjoj školi je počeo pokazivati prve znake nezadovoljstva i netrpeljivost prema jugoslovenskom socijalizmu, te je kao 16-godišnjak pokušao bijeg u Albaniju. Pri tom pokušaju bijega Aziz je bio uhapšen i osuđen na 15 dana zatvora, no zbog dobrog vladanja i odličnog uspjeha u školi kaznu nije odslužio. 1984 godine postao je član Saveza komunista Kosova (SKK). Posle toga je upisao Pravni fakultet Univerziteta u Prištini. Odslušao je jedan semestar i položio šest ispita pre nego što se u septembru 1986 odazvao na poziv za odsluženje vojnog roka. Službu u JNA je započeo u Leskovcu gdje je prošao osnovnu obuku, a nakon toga je premešten u Paraćin. Roditelji Aziza Keljmendija su dugi niz godina radili u Njemačkoj i nije zabilježeno da su se politički isticali.
Masakr
Ubistva su se dogodila u kasarni "Branko Krsmanović" u Paraćinu nekoliko sedmica prije nego što je Keljmendiju trebalo prestati služenje vojnog roka. Keljmendi je, naoružan automatskom puškom, ušao u zajedničku spavaonicu i otvorio vatru na druge vojnike. Ubio je na spavanju četiri vojnika i to: Srđana Simića iz Beograda, Hazima Džananovića iz Kočića kod Viteza, Safeta Dudakovića iz sela Orahovo u Bosanskoj Gradišci i Gorana Begića iz Zagreba. Ranio je i pet vojnika i to: Antu Jazića, Petra Đekića, Andreja Prešerna, Husu Kovačevića i Nedžida Mehmedovića. U nastaloj situaciji povređen je i vojnik Nazif Adžović. Nakon masakra, Keljmendi je iz kasarne pobegao na obližnje Karađorđevo brdo. Za njim je u poteru krenula vojna policija te ga opkolila. Tada je, po zvaničnoj verziji događaja, izvršio samoubistvo.
Vojna policija je posle tog događaja sprovela istragu. Ona nije dala odgovore na pitanje o motivima, iako neki izvori spominju nalaze lekara, prema kojima je Keljmendi mentalno rastrojena osoba. Prema nalazima istrage, Keljmendi nije imao disciplinskih problema, iako je, prema nekim izvorima, optužen za krađu. Drugi izvori koji se pozivaju na istragu vojne policije navode da je bio u ozbiljnom sukobu sa ostalim vojnicima.
Političke posledice
Ubistvo regruta u paraćinskoj kasarni je predstavljalo težak udarac za JNA, s obzirom da je ona dotada, za razliku od ostalih institucija države i sistema, uglavnom bila održala određeni ugled kod javnosti. Tragedija bez presedana u bliskoj prošlosti je mnoge roditelje širom tadašnje države potakla da razmišljaju o određenim alternativama dotada rutinskom i ritualnom slanju svoje muške dece na jednogodišnje služenje vojnog roka. Ona je dala i snažan argument stavovima, koji su se tada sve glasnije čuli iz SR Slovenije, prema kojima se u Jugoslaviju mora uvesti civilno služenje vojnog roka, odnosno JNA u potpunosti profesionalizirati.
Mnogo ozbiljnije i dalekosežnije posledice su bile po opštu političku situaciju u tadašnjoj SFRJ. Iako službena istraga nije ni započela, odnosno nije dala nikakvog rezultata o motivima Keljmendijevog čina, sama činjenica da je bio kosovski Albanac je potakla spekulacije o tome da su oni bili politički, odnosno potaknuti mržnjom prema JNA i tadašnjoj Jugoslaviji uopšte. U tome je prednjačile novine u tadašnjoj Srbiji, a pogotovo Politika i druga izdanja na čijim su se naslovnicama nalazile reči "PUCANJ U JUGOSLAVIJU". Neka od tadašnjih izdanja su čak išla toliko daleko da su objavljivani članci u kojima se tvrdilo da je Keljmendi javno izražavao podršku albanskim separatistima i iredentistima, odnosno zalagao za etničko čišćenje svih Srba sa Kosova i pripojenje te pokrajine Albaniji.
Takvi članci su također na ulici podgrevali i niz glasina koje su u sumnju dovodile zvaničnu verziju događaja, a prema kojima je Keljmendi imao pomagače, odnosno da je istraga JNA razotkrila duboko organizovanu mrežu albanskih ekstremista i terorista u njihovim redovima. Te su tvrdnje u glasinama proširile i na Albance - vlasnike slastičarskih i drugih radnji, odnosno tvrdilo da oni truju ili misle trovati srpsku decu. Zahvaljujući tome su nedugo nakon u Beogradu, Paraćinu, Valjevu i Subotici neidentifikovane osobe su kamenovale radnje Albanaca.
Nekoliko sedmica kasnije, dok još nije jenjavalo antialbansko raspoloženje u Srbiji, je pred televizijskim kamerama održana Osma sednica CK SK Srbije na kojoj je prevagu u SK Srbije odnela nacionalistička frakcija na čelu sa Slobodanom Miloševićem. Ta koincidencija je kasnije poslužila kao građa za brojne teorije zavere vezane uz celi slučaj.
Hromatida
mini| Metafazni hromozom: (1) hromatida; (2) [[centromera; (3) kratki krak (4) dugi krak]] Hromatida je uzdužna polovina metafaznog hromozoma. Pre nego što se izvrši replikacija DNK, hromozom ima jedan molekul DNK koji se povezuje sa proteinima i nagradi jednu hromatidu. Posle replikacije hromozom dobija još jedan potpuno identičan molekul DNK (hromatidu), zahvaljujući semikonzervativnosti replikacije.
Broj hromatida u ćeliji
Broj hromatida je promenljiv u toku ćelijskog ciklusa. Pošto se replikacija dešava za vreme S faze interfaze ćelijskog ciklusa; hromozom se sastoji od:
Posmatrano na ukupan broj hromozoma humana telesna ćelija sadrži:
Drugačije rečeno, u ćeliji se pre deobe broj hromatida duplira da bi se mitozom ravnomerno podelile novonastalim kćerkama ćelijama. veoma je važno da novonastale ćelije dobiju isti genetički materijal kao što je imala ćelija od koje su nastale.
Hamilton, New York
Hamilton je grad u američkoj saveznoj državi Njujork.
Demografija
Po popisu iz 2010. godine broj stanovnika je 4.239, što je 730 (20,8 %) stanovnika više nego 2000. godine.
Spencer Williams
Spencer Williams (14. oktobar 1889 – 14. jul 1965) bio je američki jazz kompozitor, pijanist i pjevač. Poznat je kao autor i izvođač brojnih hit-pjesma kao što su "Basin Street Blues", "I Ain't Got Nobody", "Royal Garden Blues", "I've Found a New Baby", "Everybody Loves My Baby", "Tishomingo Blues" i "Careless Love".
Rodio se u New Orleans u i obrazovao u tamošnjem Univerzitetu St. Charles. Muzikom se počeo profesionalno baviti u Chicagu 1907. godine, a potom oko 1916. preselio u New York. Tamo je napisao nekoliko pjesama sa Antonom Ladom iz benda Louisiana Five.
Od 1925. do 1928. je na čelu vlastitog orkestra nastupao u Evropi; u to je vrijeme surađivao sa Josephine Baker pišući muziku za njene nastupe u pariškom noćnom klubu Folies Bergères. Williams se vratio u New York, da bi se 1932. trajno preselio u Evropu, prvo u London a potom u Stockholm 1951. godine. Tamo je proveo većinu ostatka života, vrativši se u SAD nedugo prije smrti.
Bromoprid
Bromoprid je organsko jedinjenje, koje sadrži 14 atoma ugljenika i ima molekulsku masu od 344,247 Da.
Pescanese, Frosinone
Pescanese je naselje u Italiji u provinciji Frosinone, u regiji Lazio.
Prema proceni iz 2011. u naselju je živelo 29 stanovnika. Naselje se nalazi na nadmorskoj visini od 40 m.
Ballons (Drom)
Balon je naselje i opština u istočnoj Francuskoj u regionu Rona-Alpi, u departmanu Drom koja pripada prefekturi Nion.
Po podacima iz 1999. godine u opštini je živelo 66 stanovnika, a gustina naseljenosti je iznosila 3 stanovnika/km². Opština se prostire na površini od 17,23 km². Nalazi se na srednjoj nadmorskoj visini od 750 metara (maksimalnoj 1.390 m, a minimalnoj 674 m).
Jackson, Wyoming
Džekson je grad u američkoj saveznoj državi Vajoming.
Demografija
Po popisu iz 2010. godine broj stanovnika je 9.577, što je 930 (10,8 %) stanovnika više nego 2000. godine.
Sweet Georgia Brown
Sweet Georgia Brown je popularna američka jazz pjesma iz 1925. godine, za koju su muziku komponirali Ben Bernie i Maceo Pinkard, a tekst napisao Kenneth Casey. Tekst govori o djevojci iz Georgije koja dolazi u grad i izaziva pomamu među tamošnjim muškarcima. Prvu verziju je snimio Ben Bernie zajedno sa svojim orkestrom i postala je veliki hit. Muzikolozi su u njoj pronašli tragove swinga koji će početi dominirati američkom pop-muzikom deset godina kasnije. Mogućnosti improvizacije su je učinile izuzetno popularnom među kasnijim generacijama jazz muzičara.
Kasnije su je obrađivali brojni renomirani izvođači kao Django Reinhardt, Cab Calloway, Ella Fitzgerald, Anita O'Day, Nancy Sinatra i Jerry Lee Lewis, kao i The Beatles na jednom svom ranom bootleg izdanju iz 1961. Poznata je i verzija koju izvode Mel Brooks i Anne Bancroft u filmu Biti ili ne biti iz 1983. godine.
Ipak, za popularnost pjesme je najzaslužniji jazz muzičar Brother Bones čija je instrumentalna verzija iz 1949. godine postala zaštitni znak egzibicijskog košarkaškog tima Harlem Globtrotters.
Hohenfels (Oberpfalz)
Hoenfels je grad u njemačkoj saveznoj državi Bavarska. Jedno je od 19 opštinskih središta okruga Nojmarkt (Gornji Palatinat). Prema procjeni iz 2010. u gradu je živjelo 2.154 stanovnika. Posjeduje regionalnu šifru (AGS) 9373134.
Geografski i demografski podaci
mini|levo|250px|Položaj grada u okrugu Nojmarkt (Gornji Palatinat) Hoenfels se nalazi u saveznoj državi Bavarska u okrugu Nojmarkt (Gornji Palatinat). Grad se nalazi na nadmorskoj visini od 390 metara. Površina opštine iznosi 137,1 km². U samom gradu je, prema procjeni iz 2010. godine, živjelo 2.154 stanovnika. Prosječna gustina stanovništva iznosi 16 stanovnika/km².
Somatski
Termin somatski znači telesni, ili u vezi tela. U medicini, somatska bolest je telesne prirode, što je u suprotnosti sa mentalnom bolešću.
Ova termin se često koristi u biologiji za označavanje telesnih ćelija. One su u kontrastu su ćelijama zametka i obično proizvode gamete (jajne ćelije ili spermatozoide). Somatske ćelije su diploidne. One sadrže dve kopije svakog hromozoma, dok su ćelije klice haploidne i sadrže jednu kopiju svakog hromozoma. Mada pod normalnim uslovima sve somatske ćelije sadrže identične DNK molekule, one razvijaju raznovrsne karakteristike specifične za pojedina tkiva. Taj proces se naziva diferencijacija. On se sastoji od epigenetičkih i regulatornih promena. Grupisanje sličnih ćelija i tkiva formira fondaciju organa.
Somatske mutacije su genetičke promene multićelijskog organizma koje se ne prenose na potomstvo putem zametka. Mnogi kanceri su somatske mutacije.
Elgin, Arizona
Elgin je naseljeno područje za statističke svrhe u američkoj saveznoj državi Arizona. Po popisu stanovništva iz 2010. u njemu je živelo 161 stanovnika.
San Giuseppe, Vercelli
San Giuseppe je naselje u Italiji u provinciji Vercelli, u regiji Piemonte.
Prema proceni iz 2011. u naselju je živelo 22 stanovnika. Naselje se nalazi na nadmorskoj visini od 1121 m.
Leksikon zagonetača Jugoslavije
"Leksikon zagonetača Jugoslavije" je leksikon autora Stjepana Horvata u kome su obrađeni svi zagonetači (enigmati) s područja Jugoslavije do čijih se podataka moglo doći. Knjigu formata 24,5 x 28 cm izdalo je Enigmatsko udruženje "Čvor" (EU "Čvor") iz Bjelovara 1979. godine (koja u knjizi nije navedena). Leksikon je uredio Boris Antonić, a odštampala ju je NIŠRO "Prosvjeta" iz Bjelovara u 800 primjeraka.
U internoj komunikaciji izdavač "Leksikona zagonetača Jugoslavije" za tu je knjigu koristio kraticu LZJ, koja se proširila među njegove korisnike i ušla u zagonetačke tekstove.
left|thumb|300px|Biografije 1137 zagonetača
left|300px| thumb|Pseudonimarij s oko 800 pseudonima, inicijala, imena i šifri
Sadržaj
Na 5. i 6. te 196. i 197. stranici su "(Riječ urednika)" i "Riječ autora", na stranicama 7-178 su biografije zagonetača, na stranicama 179-190 svojevrsni pseudonimarij, u kom su abecednim redom popisani pseudonimi, inicijali, šifre i imena (njih oko 800) pod kojima su zagonetke objavljivali zagonetači čija su imena ušla u LZJ, na stranicama 191-193 popisani su zagonetači o kojima do zaključenja rada na LZJ nisu pronađeni opširniji podaci, osim da su objavljivali u pojedinim zagonetačkim listovima, dok je na stranicama 194-195 popis literature i materijala koji su, uz mnoga godišta zagonetačkih listova i zagonetačkih rubrika, konzultirani dok je pripremana knjiga.
Namjena
Namjena ovog leksikona je višestruka. On pomaže pri čitanju zagonetačkih članaka i zagonetačkih knjiga dajući podatke o mnogim osobama koje se u njima spominju. Mnoga imena koja su tek naznačena u drugim zagonetačkim tekstovima u LZJ dobila su obradu. Namjena ovog leksikona je i da se zagonetači stave jedan do drugoga kako bi se zagonetački ocjenjivači lakše orijentirali pri njihovom vrednovanju. Sam autor leksikona držao se faktografske metode i nastojao je da zagonetače ne vrednuje.
Način obrade
Osnova za obradu bili su upitnici, koje su popunjavali sami zagonetači i kojih je redakcija EU "Čvora" uputila više od 2.000. U upitnicima se tražilo sve što je moglo biti interesantno za zagonetačku aktivnost. Pomoću njih su obrađene dvije trećine natuknica. Preostale su plod istraživanja po brojnoj literaturi. Osnovno je za svakog zagonetača bilo zabilježiti svaki prilog zagonetaštvu, bilo da se radi o broju zagonetaka, članstvu u nekoj organizaciji, sudjelovanju na manifestacijama, natječajima, u organizaciji istih i slično.
Oktadecen
Oktadecen je organsko jedinjenje, koje sadrži 18 atoma ugljenika i ima molekulsku masu od 252,478 Da.
Leksikon zagonetača Jugoslavije
Način obrade
LZJ je oživio i sjećanja na mnoge zagonetače kojih u trenutku kad je objavljen više nije bilo na stranicama zagonetačkih listova i rubrika i o kojima su zagonetački povjesničari tek trebali dati zaokružene prikaze. Značenje i vrijednost pojedinoga zagonetača uvrštenog u LZJ ne treba mjeriti brojem leksikonskih redova o njemu i činjenicom što mu u toj knjizi jest ili nije objavljena fotografija. U dosta slučajeva, iako se radilo o vrlo zaslužnim zagonetačima, nije bilo moguće pribaviti dovoljno iscrpne podatke i fotografiju.
Uvršteni zagonetači
U LZJ uvršteno je 1137 jugoslavenskih zagonetača – od Marka Marulića (1450-1524), koji je na latinskom sastavljao unakrižne rečenice, i Pavla Rittera Vitezovića (1652-1713), koji je također na latinskom sastavljao premetaljke, do najmlađih, zagonetačkih poletaraca rođenih poslije 1960. U slici ih je predstavljeno 176. Kao zagonetači predstavljeni su još August Šenoa, sr:Petar Preradović, Antun Barac, Ivan Goran Kovačić, Ivan Trnski, sl:Matej Bor, sl:Josip Stritar, sr:Valentin Vodnik, sr:Oton Župančič, Jovan Jovanović Zmaj, … te brojni suvremenici koji su se istakli i na drugim područjima ljudskih aktivnosti.
Suradnici
Veliku pomoć u pripremi LZJ autoru su pružili Boris Antonić, sl:Drago Bajt, Slavko Peleh i Vladimir Šarić.
Opština Raška
thumb|200px|Lokacija opštine Raška u Srbiji
Opština Raška je jedna od opština Srbije. Nalazi se u jugozapadnom delu Srbije, u Raškom okrugu. Prema popisu stanovništva iz 2002. godine opština Raška ima 26.981 stanovnika u 61 naseljeno mesto. Većinu čine Srbi (96%).
Geografija
Opština zahvata središni deo Ibarske doline, zapadne delove Kopaonika i istočne padine Golije. Dolinom Ibra je na severu povezano sa Zapadnim Pomoravljem i Šumadijom, na jugu sa Kosovom i Metohijom, na istoku dolinom Jošanice, desnom pritokom Ibra, sa Aleksandrovačkom župom i Toplicom, i na jugozapadu Dolinom reke Raške sa Crnom Gorom. Prostire se na površini od 666 km².
Klima
Klima je umereno kontinentalna. Hidrografska mreža je gusta, jer na 1 km² teritorije opštine Raška dolazi 550 m vodenih tokova. Prostor obiluje hidrološkim prirodnim retkostima, koje čine: radioaktivni izvori, jezera, vrela i termalni izvori.
Privreda
Vodeće grane privrede su industrija i rudarstvo, turizam i poljoprivreda. Najznačajniji proizvodi industrije koji su traženi i na svetskom tržištu su magnezijum metal, bezalkalno stakleno vlakno i rezana građa. Rudno bogatstvo opštine je raznovrsno (kameni ugalj, azbest, olovo, cink, borni minerali itd). Proces industrijalizacije započet je krajem sedamdesetih i početkom osamdesetih godina prošlog veka.
S obzirom na brdsko-planinski karakter područja oslonac poljoprivredne proizvodnje je stočarstvo i voćarstvo.
Kultura
Raška ima bogatu tradiciju kulturnog i duhovnog stvaralaštva i veliki broj priznatnih kulturnih stvaralaca u razlicitim oblastima duhovnosti.
Antioh III Veliki
Životopis
Antioh je bio mlađi sin kralja Seleuka II Kalinika i kraljice Laodike. Do trenutka kada je došao na vlast, carstvo se nalazilo u stanju rasula izazvanog katastrofalnim porazom od Egipta u trećem sirijskom ratu te separatističkim pobunama u kojima su sudjelovali i članovi same vladarske obitelji. Seleukidska vlast se zbog toga svela uglavnom na područje Mezopotamije i današnjeg zapadnog Irana. Seleukidima je najviše problema zadala pobuna Antiohovog strica Antioha Hijeraksa u Maloj Aziji, koju je Seleuk II uspio ugušiti tek nekoliko godina prije svoje smrti, ali koje su u međuvremenu iskoristili brojni tamošnji vazali i velmože kako bi se osamostalili, a najviše pergamski kralj Atal I. Antiohov stariji brat Seleuk III je nakon dolaska na vlast pokušao pokoriti Pergam, ali je na pohodu ubijen od strane vlastitih vojnika. Antioh je tako 223/222. pne. došao na vlast.
Damir Jugo
Obrazovanje
Diplomirao je novinarstvo, smjer odnosi s javnošću, 2006. na Fakultetu političkih znanosti u Zagrebu. Magistrirao je 2010. na poslijediplomskom studiju „Jezici i kulture i kontaktu“ Filozofskog fakulteta Sveučilišta u Mostaru na temu „Primjena strateških odnosa s javnošću u hrvatskim tvrtkama“. Na Filozofskom fakultetu Sveučilišta u Zagrebu trenutno završava doktorski studij odnosno doktorsku disertaciju na poslijediplomskom studiju informacijskih znanosti.
Antioh III Veliki
Životopis
Na samom početku vladavine Antioh je koliko-toliko stabilizirao situaciju u Maloj Aziji poslavši tamo svog rođaka Aheja koji se pokazao kao sposoban komandant i uspio pod seleukidsku vlast staviti veliki dio ranije izgubljenih oblasti. Međutim, Antiohova vlast je bila opterećena i njegovim glavnim ministrom Hermejom, beskrupuloznim spletkarom koji je protiv kralja uspio okrenuti i njegove dotadašnje pristaše. To se prije svega odnosilo na braću Molona i Aleksandra koji su digli ustanak u Mediji i Perzija, a na kraju se protiv kralja okrenuo i Ahej. U tom je trenutku Hermeja savjetovao kralja da se umjesto pobunjenika obračuna s Egipćanima, odnosno revanšira za treći sirijski rat. Antioh je ispočetka poslušao savjete, ali je njegov pohod na Siriju, kojim je započet četvrti sirijski rat, završio neuspjehom. Antioh se stoga predomislio te krenuo na istok protiv pobunjenih satrapa, ostavivši trudnu suprugu Laodiku na dvoru. Godine 220. pne. je munjevitim pohodom razbio satrape, a potom čuo kako ga Hermeja namjerava ubiti kako bi vladao u ime njegovog malodobnog sina. Antioh je dao ubiti Hermeju, a smrt omraženog premijera mu je donijela popularnost i vratila brojne dotle kolebljive pristaše.
Damir Jugo
Profesionalna karijera
Karijeru u odnosima s javnošću započeo je u konzultantskoj kući Hauska & Partner, nakon čega prelazi u agenciju za upravljanje komuniciranjem Millenium promocija.