cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Hermann Hesse
Mánnávuohta ja nuorravuohta
Hesse álggahii vuosttas geardde skuvlema girjegávpejassan Esslingenis, muhto gárgidii golmma beaivvi maŋŋá. Giđđat 1894 son álggii 14 mánnosaš mekanihkarskuvlejumi Calwa doardnadiibmofabrihkas. Suivadis jugaheapmi ja fiilen boktalii Hesses goittotge doaivaga máhccat intellektuála bargui. Golggotmánus 1895 son lei gárvvis álggahit skuvlejumi girjegávpejassan Tübingenis ja maiddái čatnasit dasa. Hesse gieđahalai daid nuorravuođa vásáhusaid maŋŋil románas Unterm Rad (Muhtin nuorravuohta).
Geaidnu girječállin
Jagi 1898 Hesse barggai girjegávpejasa reaŋgan ja dinii govttolaččat, mii dáhkidii sutnje ekonomalaš iešmearrideami váhnemiin. Dan áigge son logai eanemus duiskkalaš romantihka áigodaga girjjiid, earenoamážit Clemens Brentanona, Joseph von Eichendorffa ja Novalisa girjjiid. Reivviin, maid son sáddii vánhemiidda, Hesse muitalii ipmárdusas das, ahte “dáiddáriin estetihkka buhtte morála”. Čakčat 1898 Hesse almmustahtii vuosttas smávva diktačoakkáldaga Romantische Lieder ja geasset 1899 prosačoakkáldaga Eine Stunde hinter Mitternacht. Goappásge girjjis šattai ekonomalaš fiásko. Diktačoakkáldaga 600 stuhka prentehusas vuvdojuvvojedje dušše 54 gihppaga ja maiddái prosačoakkáldaga 600 stuhka prentehusat vuvdojuvvojedje oalle hihtásit. Leipziglaš goasttideaddji Eugen Diederichs anii Hesse girjjiid kvalitehtalaččat allaárvvožin ja doalai daid almmustahttima baicca nuorra girječálli doarjumin go gánnáhahtti gávpedoaibman.
Girjjálaš mearkkašupmi
Buot Hesse girjjiin leat eallingearddálaš sárgosat ja earenoamáš čielgasit dat bohtet ovdan Ádjoeanagumppes, maid sáhteža atnit juobe ovdamearkkalaš románan eallinkriissas. Dát sárgosat báhce gurrii easka Hesse maŋŋidis buvttadeamis. Románain Mátki iđida eatnamii ja Lássabearalspeallu Hesse ovdanbuktá temá, maid son gieđahalai juo Peter Camenzind –girjjis: vita activa ja vita contemplativa gaskasaš opposišuvdnavuođa. Lássabearalspealus Hesse dagai humanisttalašvuođa ja vuoiŋŋa utopia gaskkas soahteáiggi dahkan rámaid, mat ledje 1900-logu issorasamusat. Seammás son čálii fas klassihkalaš gárggiideapmiromána. Dát opposišuvnnalaš elemeanttat leat girjjis gaskavuođa dássedeattus. William Morris –tiipasaš, idealisttalaš ja gaskaáigásaš girji lei hui bivnnut soađi gaikkodan Duiskkas jagi 1945.
Vuostáiváldin
Gaskavuođa atnimis Hessii dáhpáhuvvá jotkkolaš heailuma. Go Hesse bivnnutvuohta lei vudjon bodnái 1960-logus Duiskkas, šattai USA:s nuoraid gaskkas stuorra ja vilddáskan Hesse-lihkadus, mii leavai maiddái Duiskii. Ádjoeanagumppes šattai riikkaidgaskasaš bestseller (muhtin rock-joavku oaččui nama romána mielde), ja Hesses šattai okta dain eanemus lohkkon ja jorgaluvvon duiskagielat girječálliin. Su girjjit leat vuvdojuvvon olles máilmmis badjel 100 miljovnna stuhka.
Pöytyä
Gilit
Auvainen, Ellinen, Helttula, Himainen, Jalkala, Juotola, Juva, Kantola, Karhunoja, Karinainen, Kaulanperä, Kaulansuu, Koivisto, Kolkkinen, Kulhua, Kumila, Lankkinen, Leisala, Mustanoja, Mäkiäinen, Naaranoja, Oja, Ordenoja, Paju, Pappila, Pihlava, Puho, Pöytyän Haveri, Raatikainen, Riihikoski, Taipalsaari, Vauranoja, Vistola
Gárggogoalsi
thumb|250px|Gárggogoalssi varris thumb|Gárggogoalsi monit Gárggogoalsi dahjege njunjálat (, dahje vuággukuálsâš ja ) lea vuojašloddi. Namas fuolatgeahttá gárggogoalsi (Mergellus albellus) ii gula goalselottiide, vaikko muittuhage daid. Gárggogoalsi lea áidna šládja iežaset čearras.
Ávži (eanahámádat)
Ávži lea čiekŋalis, guhkes ja stuorra kanjonalágan eanahámádat.
Pyhäselkä
Pyhäselkä lea Suoma gielda Nuorta-Suoma leanas.
Avesta gielda
Avesta gielda (ruoŧagillii: Avesta kommun) lea gielda Ruoŧas Dalarna leanas.
Juovlamánu 13.
Ávvudeamit
Geahča maid: Kaleandar - Juovlamánu 12., Juovlamánu 14.
Goaskimat
Goaskimat leat gazzalottit. Albma goaskimiid (Aquila) soga lassin goaskimiidda rehkenastojuvvo maid dávjá muhtun hávuhiid (Accipitridae) čerdii gullevaš sogaid lottit.
Miessemánu 12.
Ávvudeamit
Geahča maid: Kaleandar - Miessemánu 11., Miessemánu 13.
Juovlamánu 15.
Ávvudeamit
Geahča maid: Kaleandar - Juovlamánu 14., Juovlamánu 16.
Čáhcemelovdna
Čáhcemelovdna (Citrullus lanatus) lea sihke šattus ja ruonas. Dábálaččat melovnnas lea ruoná garra, vilges doavdnji, rukses váimmus ja čáhppes siepmanat, muhto váibmo ivdni sáhttá leat maid fiskat, vielgat dahje oránša.
Sosioleakta
Sosioleavtta boahtimuš
Sosioleakta álgá doppe gos gávdno sosiála ráhkadus, danin go dakkárlágan ráhkadusa iešguđet oasit dagahit gielalaš erohusaid. Dasto lea gažaldat seailu go sosioleakta vai ii ja dan mearrida mo giellabiras muđui lea. Bargit mat dávjá humadit olggobeale olbmuiguin, ovdamearkka dihte eiseválddiiguin, ožžot earálágan giela go dakkár bargit mat leat iehčanassii omd. fabrihkabargit.
Kisko
Kisko lea Suoma gielda Oarje-Suoma leanas.
Gagnefa gielda
Gagnefa gielda (ruoŧagillii: Gagnefs kommun) lea gielda Ruoŧas Dalarna leanas.
Forssa
Forssa lea gávpot Lulli-Suoma leanas Kanta-Häme eanangottis. Dan rádjegielddat leat Jokioinen, Tammela, Humppila ja Urjala.
Victoria (Ruoŧa ruvdnaprinseassa)
Victoria (oppa namma Victoria Ingrid Alice Desirée Bernadotte) (suoidnemánu 14. b. 1977 Stockholmmas, Ruoŧas) lea Ruoŧa ruvdnaprinseassa ja vuosttaš árbbolaš Ruoŧa truvdnui. Son lea Ruoŧa gonagas Carl XVI Gustafa ja Ruoŧa dronnet Silvia nieida. Náitalan Daniel Westlingin Stockholmma Sankt Nikolai girkus geassemánu 21. b. 2010.
Golggotmánu 24.
'''Golggotmánu 24. beaivi''' lea gregoriánalaš kaleandara mielde jagi 297. (gárgádusjagi 298.) beaivi. Jagis leat vel 68 beaivvi.
Juovlamánu 17.
Ávvudeamit
Geahča maid: Kaleandar - Juovlamánu 16., Juovlamánu 18.
Juva guovlogielda
thumb|150px|Juva guovlogielda Juva guovlogielda lea okta Suoma guovlogielddain Nuorta-Suoma leanas Lulli-Savo eanangottis. Dasa gullá njeallje gieldda ja dan LAU 1 (NUTS 4) -nummir lea 102.
Höganäsa gielda
Höganäsa gielda lea gielda Ruoŧas Skåne leanas.
Riihimäki guovlogielda
thumb|150px|Riihimäki guovlugielda Riihimäki guovlogielda lea okta Suoma guovlogielddain Lulli-Suoma leanas, Kanta-Häme eanangottis. Dasa gullá golbma gieldda ja dan LAU 1 (NUTS 4) -nummir lea 052.
Miessemánu 18.
Ávvudeamit
Geahča maid: Kaleandar - Miessemánu 17., Miessemánu 19.
Pieksämäki guovlogielda
thumb|150px|Pieksämäki guovlogielda Pieksämäki guovlogielda lea okta Suoma guovlogielddain Nuorta-Suoma leanas Lulli-Savo eanangottis. Dasa gullá dušše Pieksämäki gávpot ja dan LAU 1 (NUTS 4) -nummir lea 105.
Nils Gaup
Biografiija
Gert Nygårdshauga romána Mengele Zoo 1989:s galgá filbman ráhkaduvvot, ja Nils Gaup lea dan filmma rešissevra.
Miessemánu 19.
'''Miessemánu 19. beaivi''' lea gregoriánalaš kaleandara mielde jagi 139. (gárgádusjagi 140.) beaivi. Jagis leat vel 226 beaivvi.
Juovlamánu 21.
'''Juovlamánu 21. beaivi''' lea gregoriánalaš kaleandara mielde jagi 355. (gárgádusjagi 356.) beaivi. Jagis leat vel 10 beaivve.
Listu Itália presideanttain
Dát lea listu Itália presideanttain. Listu lea kronologalaš.
Klemet Nilsen Turi
Klemet Nilsen Turi (elii 1895-1972) lei sámi girječálli gii čálii davvisámegillii. Su áidna girji Áiggit rivdet ilbmái easkka logi jagi su jápmima maŋŋá jagis 1982.
Kujalleq
Eatnandiehtu
Kujalleq lea Kalaallit Nunaata unnimus gielda maid viidodahkas mielde, dasgo gieldda viidodat lea beare 32 000 km2. Gielda lea Kalaallit Nunaata lulimuš oasis ja das lea davvelis beare okta rádjegielda, Sermersooq. Gielddas oarjjimusas lea Labradormearra, gii ovttastuvvá Atlánta váldomeara davveáhpái Uummannarsuaqa buohta. Oppa gielda lea hui gáisái ja das leat ollu vuonat.
Ragunda gielda
Čoahkkebáikkit
Vuolde lea listu čoahkkebáikkiin gielddas Ragunda gielda.
Ålándda sullot
thumb|150px|Ålándda sullot Ålándda sullot (ruoŧagillii Ålands skärgård, suomagillii Ahvenanmaan saaristo) lea okta Suoma guovlogielddain Ålándda eanangottis. Dasa gullá guhtta gieldda ja dan LAU 1 (NUTS 4) -nummir lea 213.
Komigiella
Deaddu
Deaddu variere komi varieteahtaid gaskkas. Komisyrjánas sáhttá deattuhit vaikko makkár stávvala, muhto dábálaš lea bidjat deattu vuosttas stávvalii. Komipermjáhkas morfologiija stivre deattu, ja komijazvas fas deaddu lea fonologalaš.
Goddesáhpán
Ekologiija
Goddesáhpán borrá rásiid, suinniid ja sámmála. Goddesáhpán gávdno vuosttažettiin badjeeatnamiin. Goddesáhpán lassána jođánit ja sáhttá čivgat juo golmmavahkkosažžan. Čoavjjetáigi lea golbma vahkku ja dat oažžu 8-10 čivgga (muhto sáhttá oažžut badjel 10 čivgga). Goddesáhpán sáhttá čivgat viđa geardde ovtta geasis. Lohku rievddada ja áigges áigái lassána sakka, juohke goalmmát-njealját jagi. Sáhpánjagiid gaskkas lea lohku hui unni. Sáhpánjagiid sáhttá fas lohku leat hirbmat stuoris.
Manga
Dáláš hápmái manga leat šaddan dalán nuppi máilmmisoađi maŋŋá, muhto dain lea guhkes ja mohkkái ovdahistorjá ovddit Jáhpana dáidagis.
Etymologiija
Jáhpánlaš sátni manga, sánis sátnái jorgaluvvon, oaivvilda “hávskes govat”. Vuosttaš háve sátni bođii almmolaš atnui 1800-jahkečuođi loahpas Santo Kyoden govvagirjjis Shiji no yukikai (1798) ja 1800-jahkečuođi álggus Aikawa Minwa barggus Manga hyakujo (1814). Sátni bođii ovdan maiddái bivnnuhis Hokusai Manga girjjiin, mat dolle sisttis iešguđetlágán sárgosiid, mat ledje váldon beakkán ukiyo-e dáiddár Hokusai govvagirjjis. Dálá mearkkašumis sáni ”manga” geavahii vuosttaš háve Rakuten Kitazawa (1876-1955).
Publikašuvnnat
thumb|250px|right|Mangakáfea dahjege mangakissa Jáhpánis leat mangakáfeas, dahje mangakissa (kissa lea oanádus sánis kissaten). Mangakissas olbmot juhket gáfe ja lohket manga, ja muhtumin orrot ija.
Álgovuolggalaš webmanga publikašuvnnaid mearri lea lássanan. Dat geasuhit iešguđetlágan olbmuid birra máilmmi ja lea oaivvilduvvon online geavahussii. Daid sáhttá diŋgot grafihkalaš novealla hámis juos dakkárat leat oažžunláhkái prentejuvvon veršuvnnas.
Amerihkká
USA manga márkaniid dilli nuppástuvai nu, ahte 1990 logijagi beallemuttus anime ja manga veršuvnnat Masamune Shirow Ghost in the Shell (jorgaluvvon Frederik L. Schodt ja Toren Smith) geasuhišgohte amerihkkálaš olbmuid. Nubbi menestupmi logijagi 1990 beallemuttus lei Sailor Moon. Jagiid 1995-1998 rádjái Sailor Moon manga ledje dolvojuvvon olggos eambbo go 23 olgoriikkaide, dego Kiinnái, Brasilii, Mexicoi, Australiai, ja máŋga Eurohpá ja Davvi-Amerihká riikkaide. Jagi 1997, Mixx Enterteinment almmustahttigođii Sailor Moon, ovttas CLAMP Magic Knight Rayearth, Hitoshi Iwaakis’s Parasyte ja Tsutomu Takahashi’s Ice Blade mánnosaš manga bláđiin MixxZine. Guovtti jagi maŋŋá MixxZine oaččui ođđa nama Tokyopop ovdal go dat heaittihuvvui jagi 2000. Tokyopop maiddái almmustahtii manga lubmagirjeveršuvdnan ja seamma láhkái go Viz, álggii áŋgirit márkanastit manga nuorra almmái- ja nissonolbmuide.
Lidingö gielda
Lidingö gielda lea gielda Ruoŧas Stockholmma leanas.
Hausjärvi
Gilit
Erkylä, Hamina, Hausjärvi, Hikiä, Kara, Karhi, Kilpiälä, Kiipula, Kuru, Lavinto, Maitoinen, Oitti, Puujaa, Rastila, Rutajärvi, Ryttylä, Selänoja, Syvänoja, Tarinmaa, Torhola, Turenki, Turkhauta, Vantaa
Astrid Båhl
Astrid Båhl lea sápmelaš dáiddár, gii vuittii Sámiráđđi hábmengilvvu. Gilvvu boađus lea dálá Sámi leavgga. Son lea eret Ivguvuonbađas.
Juovlamánu 26.
'''Juovlamánu 26. beaivi''' lea gregoriánalaš kaleandara mielde jagi 360. (gárgádusjagi 361.) beaivi. Jagis leat vel 5 beaivve.
Harald V
Harald V (guovvamánu 21. beaivvi 1937) lea Norgga gonagas jagis 1991. Son lea Gonagas Olav V ja Ruvdnaprinseassa Märtha bárdni. Son čuovui iežas áhči 17. beaivve ođđajagimánus 1991:s ja šattai dalle vuosttaš gonagas gii lei riegádan Norggas 600 jahkái (ovddit lei Olav V Håkonson, gii šattai gonagas 1380:s). Norgga gonagasbearaš gullá davvi-duiskalaš fyrstavissui Schleswig-Holstein-Sonderburg-Glücksburg.
Peđar Jalvi
Stuorámus doaivva lei beassat iežas čeardda oahpaheaddjin, muhto dat ii ollašuvvan, go eai dalle lean galle oahpaheaddjivirggige Sámis. Pedar Jalvi válmmastuvai oahpaheaddjin 1915:s, muhto son barggai dušše jagi oahpaheaddjin Savitaipale-nammasaš báikkis lulli-Suomas. Pedar Jalvái lei juo skuvlavázzináiggis njommon tuberkulosa-dávda ja son vulggii 1916:s johtit hui buohccin ruovttubáikásis Ohcejohkii. Ii son buvttehan dohko; son jámii Anára buohccevissui ja hávdáduvvui Anára girkogárdái.
Deprešuvdna
Deprešuvdna lea psyhkalaš buohcuvuohta mii gullá miellaváttuide. Deprešuvnna sáhttá juohkit vuollejoavkkuide. Go lea deprešuvdna lea lassánan riska sorbmet iežas. Go lea deperšuvdna de olbmo oppalaš dovdu lea vuollin ja olmmoš lea morašmielas, vaikko ii leat mihkkige mii livčče álggahan dan dili. Sáhttá nu nai ahte sivva ii lea veahá dan mađe stuoris go dovdu lea. Nu ahte deprešuvdna lea sierrana čielgasit morrašis, hálganeamis dahje dábálaš ahkitvuođas. Muhtumin olmmoš ii dovdda deprešuvdna muhto go de lossa dáhpáhus dahje streasa boahtá de sáhttá álgit.
Nuuk
Nuuk lea  Ruonáeatnama oaivegávpot ja dan stuorimus gávpot. Gávpogis leat 15 469 ássi (2010). Nuuk lea Ruonáeatnama oarjelrittus, Nuukavuona njálmmis. Jagis 1728 luteralaš miššuneara Hans Egede vuođđudii Nuuka. Gávpoga namma lei dábálaččat Godthåb Ruonáeatnama olggobealde, muhto ruonáeatnanlaš namma, Nuuk, mii máksá njárga ruonáeanalašgilli, lea leamaš virggálaš namma ruovttostivrema maŋŋel 1979:s. Nuukas lea universitehta, Grønlands universitet, mii ođđajagimánus 2008 oaččui ođđa viesu gávpoga olggobealde.
Thorbjørn Jagland
Thorbjørn Jagland (riegádan 5. beaivvi skábmamánus 1950:s Drammenis, dalle Thorbjørn Johansen) lea norgga politihkkár ja miellahttu Norgga Bargiidbellodagas. Son šattai 1. beaivve golggotmánus 2009 Eurohpáráđi váldočálli. Son lei Bargiidbellodaga jođiheaddji 1992:s 2002 rádjai, stáhtaministtar 1996-1997, olgoriikaministtar 2000-2001 ja stuoradiggepresideantta 2005-2009.
Bargu norgga politihkas
Jagland álggahii iežas politihkalaš barggu AUF:as Buskerudas, go son lei jođiheaddji 1973-1976 áigodagas. 1975-1983 áigodagas lei son dasa lassin miellahttu fylkkadikkis Buskerudas. Son lei observatora FN:a váldočoahkkimis 1976 čavčča, ja 1977 šattai jođiheaddji AUF guovddážis. Dan maŋŋel lei guorahallančálli Norgga Bargiidbellodagas. Son lei konstituerejuvvon bellodatčálli 1986-1987, ja válljejuvvui bellodatčállin 28. beaivvi njukčamánus 1987:s gitta 8. beaivái skábmamánus 1992. Son lei čálli lávdegoddebarggus mii bijai vuođu bellodaga politihkkii stuoradiggeáigodagas 1986-1989. Dan maŋŋel válddii badjelasas jođiheaddjibarggu bargiidbellodagas 1992:s Gro Harlem Brundtlanda maŋŋel. Dán barggus son lei gitta 10. beaivái skábmamánus 2002, go Jens Stoltenberg álggi danin.
Stáhtaministtar
Go Jagland buvttii iežas álginjulggaštusa 29. beaivvi golggotmánus 1996, šattai dajahus Norgga viessu (Det norske hus) govvan árvooktasašvuođas Norgga servodagas. Jagland ii rievdadan politihka maid Brundtland lei ásahan, muhto dat jahki stáhtaministtarin lei goitge muoseheapme, erenoamážit go lonuhedje stáhtaráđiid. Terje Rød-Larsen heittii plánenministtarvirggis 35 beaivvi maŋŋel, ovdal go Grete Faremo heittii Berge Furre-ášši dihte. Anne Holt maid válljii heaitit justiisaministtarin oanehaš áiggi maŋŋel.
Saksigiella
Guovlu
Saksigiela árbevirolaš hupmanguovlu, mii lea seilon dássážii, lea nuortin Vuolleeatnamiin ja davvin Duiskkas. Ovdal nuppi máilmmisoađi loahpa saksigiella hubmojuvvui maid dálá Polska davvioasis ja dálá Lulle-Lietuva gulai hupmanguvlui.
Ovdamearkateaksta
Gástalohpádus: Forsáchistû diabolae? - ec forsacho diabolae. end allum diobolgeldae? - end ec forsacho allum diobolgealdae. end allum dioboles wercum? - end ec forsacho allum dioboles wercum and wordum, Thunaer ende Wôden ende Saxnôte end allum thêm unholdum, thê hira genôtas sint. Gelôbistû in got alamehtigan fadaer? - ec gelôbo in got alamehtigan fadaer. Gelôbistû in Crist, godes suno? - ec gelôbo in Crist, godes suno. Gelôbistû in hâlogan gâst? - ec gelôbo in hâlogan gâst.
Latviagiella
Latviagiella gullá indoeurohpálaš gielaid báltalaš gielaid nuortabáltalaš gielaid joavkkuide.
Beaivváš Sámi Našunálateáhter
Beaivváš Sámi Našunálateáhter lea sámi našunalteáhter, mii vuođđuduvvui jagis 1981. Teáhtera ulbmilin lea nannet sámiid identitehta ja kultuvrra. Teáhtera ruovttubáiki lea Guovdageaidnu.
Proseantamearka
mini|200x200px|Proseantamearka
Gustav Lund
Gustav Fridjof Lund (cuoŋománu 18. b. 1862 Dálbmeluokta, Álaheadju, Norga – 1912) lei Friijagirku sárdnideaddji ja sámi aviissa Nuorttanastte vuosttas doaimmaheaddji. Son lei eret Dálbmeluovttas Álaheajus.
Thales
Eallingeardi
Diogenes Laertios lei Greikka filosofiija historjádutki gii elii 200-logus. Su viiddis čilgehus dološ filosofiijaid birra lea Thales vuostamužžan namuhuvvon. Eará historjádutki, Herodotos, čálii ahte Thales jođii viidát Egyptas ja eará riikkain nai. Son máhtii matematihka ja astronomiija. Aristoteles anii, ahte Thales vuođđudii dan filosofiija, mii gažada mii lea buotvuođa boahtimuš, namalassii mas máilbmi duođaid lea ráhkaduvvon. Dasa Thales vástidii "čáhci". Son oaivvildii ahte visot lea čáhci.
Lietuvagiella
Guovlu
thumb|right|Lietuvagiela suopmanat.
Njenecat
Njenecat dahjege jurakat ja jurak-sámojedat leat urálalaš álgoálbmot, ja lea okta álbmot 30 álgoálbmogis Davvi-Ruoššas, Sibirjás ja gáiddus Nuortin. Dán áigge njeneca-álbmogii gullet sullii 41.300 olbmo. Njenecaid árbevirolaš ealáhusvuođđun leat leamaš bivdu, guolásteapmi ja boazodoallu, gos boazodoallu lea ainge sin deháleamos ealáhus.
Slávalaš gielat
Slávalaš gielat gullet indoeurohpálaš gielaide.
Demokritos
Atomism
Dá leat moadde Demokritosa cealkámušain:
Ii mihhkege dáhpáhuvvá soaittáhagas, visot dáhpáhuvvá juogaman geažil.
Ii gávdno maidege earágo atomat ja guorosvuohta. Visot eará vuolgá olbmo iežas árvalusain.
Niels Vibe Stockfleth
Son ozai luohpat báhppan nu ahte beasái álkibut doaibmat sápmelažžaide buorrin, earet eará almmuhii čállosiid sin gillii. Stockfleth dagahii, ovttas "Rask, Lönnrot ja Castren' nammasaš profeassuriiguin, ođđa alfabehta mii buorebut ovdanbuvttii sámi hupmangiela. Son ovddidii 1848:s ahte buot báhpat geat galge Finnmárkus bálvalit ferteje sámegiel eksámena čađahit.
Suriname
Suriname dahjege Suriname dásseváldi lea riika Lulli-Amerihkás. Dan rádjeriikkat leat Guyana oarjin, Brasilia lullin ja Frankriikka Guyana nuortin. Davvin lea Atlánta. Riika lei dolin Vuolleeatnamiid koloniija, muhto šattai iehčanas riikan jagi 1975. Suriname olmmošlohku lea sullii 560 000, ja dan oaivegávpot lea Paramaribo.
Kainuu eanangoddi
Gielddat
thumb|300px|right|Kainuu Gielddat
Offenbach
Offenbach lea Duiskka gávpot.
Meängiella
Meängiella lea giella.
LOL (^^,)
Skearrus bođii maid juovlaveršuvdna mii ilmmai seamma jagi. Das ledje buot bihtát jorgaluvvon eŋgelasgillii. Basshunter lasihiige earret eará bihtá ”Jingle Bells” dasa.
Anarâškielâ servi
Searvvi ulbmilin lea ovddidit ja nannet anárašgiela. Searvi álggahii jagis 1997 anárašgielat giellabeassidoaimma, man namma lea Kielâpiervâl. Giellabeassi lea lasihan anárašgiela hálliid, erenomážit mánáid ja nuoraid, meari. Searvi almmustahttá anárašgielat Anarâš-bláđi ja Kierâš-neahttaáviissa.
Bulgária
Bulgária dahjege Bulgária dásseváldi lea riika Eurohpás. Dan oaivegávpot lea Sofia. Bulgária rádjeriikkat leat Románia, Greika, Durka, Serbia ja Davvi-Makedonia.
Jieretšattut
thumb|Ribes rubrum Jieretšattut leat šaddočearda Ribes masa gullá sullii 150 šlája.
Gena
mini|440x440px|DNA lea dego botnjasan ráidálas. Ráidálasa "bánit" lea okta básapárra (base pair). Govas maiddái boahtá ovdan ahte C ja G heiveba oktii ja seammaláhkai gis A ja T.
Luomi
Luomejahki
Ollu sámiide lea lubmen ealáhussan ja olusat čuvvot makkár luomejahki áin šaddá. Olbmot jurddašit ahte šaddá hui buorre luomejahki go jeakkit leat vielgadin. Dan ii dieđe ovdal go luomi čatná čurohin, dalle easka oaidná šaddá go luomejahki vai ii.
Michel Tornéus
Eallingeardi
Istanbula siskkobeale VM-gilvvus 2012 son njáskasii guhkkodatnjuikema rátkkagilvvuin go njuikii 7,85. Helssega EM-gilvvus 2012 son vuittii bronssa go njuikii 8,17. Suomas seamma jagi son guhkidii Ruoŧa olahusa (ovdalaš lei Mattias Sunneborn) ovttain sentimehterin ja njuikii 8,22 mehter. Londona OG:s 2012 son njuikii 8,11 ja bođii njealjádin.
Bođuvaláštallan
Gaskaguhkkosaš viehkan
Oanehis ja gaskaguhkkosaš viehkamat sierranit dan dáfus ahte gaskaguhkkosaš viehkamis viehkki viehkala sierra viegahas, muhto vuosttaš mohki bokte beassá sirdit oktasaš viegahahkii.
Njuikensuorggit
Allodatnjuikemis ja gárggalmastimis geavahuvvo doaresmuorra man badjel gálgá njuiket.
Giellabeassi
Soađegilis
Vuohču davvisámegiela giellabeassi Biedju: https://peda.net/sodankyla/varhaiskasvatus/p%C3%A4iv%C3%A4hoito/saamen-kielipes%C3%A4/vgbvkb
Munkfors gielda
Munkfors gielda lea gielda Ruoŧas Värmlándda leanas.
Hollola
Hollola lea gielda Lulli-Suoma leanas Lahti eanangottis. Dan rádjegielddat leat Asikkala, Hausjärvi, Hämeenlinna, Lahti, Kärkölä ja Orimattila.
Ehtemas
thumb|250px|right|Ehtemasat thumb|250px|right|Lieđđi [[Kalaallit Nunaatas]]
Ehtemas, juogot , juolut dahjege juogut (Vaccinium uliginosum) lea joŋaid- (Vaccinium) ja daŋasšattuide čerdii gullevaš šaddu.
Siegfried & Roy
Siegfried & Roy lei duiskalaš-amerihkálaš magihkkárduo. Siegfried & Roy -duoi gulaiga Siegfried Fischbacher (r. geassemánu 13. b. 1939 Rosenheim) ja Roy Horn (golggotmánu 3. b. 1944 Nordenham – miessemánu 8. b. 2020 Las Vegas ). Soai deaivvadeigga jagi 1959.
Junior Eurovision lávllagilvvohallan
Junior Eurovision lávllagilvvohallan
Eurohpá uniovnna vuođđovuoigatvuođadoaimmahat
Eurohpá uniovnna vuođđovuoigatvuođadoaimmahat (, FRA) lea EU-doaimmahat mii vuođđuduvvui jagi 2007 Nuortariikka Wienas. Doaimmahaga ulbmilin lea ovddidit vuođđovuoigatvuođaid suoji oppa EU-guovllus. Jagi 2017 doaimmahagas leat 105 bargi ja hárjeheaddji ja dan bušeahtta lei 21,2 miljovnna euro. Juovlamánu 2015 rájes doaimmahaga jođiheaddji lea Michael O'Flaherty.
Uruguay
Uruguay dásseváldi (spánskagillii República Oriental del Uruguay dahjege Uruguay nuortaeatnanlaš dásseváldi) lea iehčanas dásseváldi Lulli-Amerihkás. Dan rádjeriikkat leat Brasil ja Argentina. Dan oaivegávpot lea Montevideo.
Illatiiva
Illatiiva lea kásus dahjege sadjehápmi. Kásus čájeha makkár doaibma nomenis lea cealkagis. Illatiiva čájeha dábálaččat lihkadeami masa nu dahje vuostáiváldi: Mun manan skuvlii. Son attii mánnái girjji.
Davvisámegiela illatiiva
Davvisámegielas gávdnojit maiddái muhtun vearbbat mat gáibidit ahte substantiiva lea illatiivvas. Dábálaš illatiiva-vearba lea ovdamearkka dihte liikot: Mun liikon eadnái.
Jokŋašattut
Kategoriseren
Jokŋašattut juhkkojuvvojit 33 sekšuvdnii, mis leat oktiibuot 150–450 šlája:
Oulu bismagoddi
Oulu bismagoddi (suomagillii Oulun hiippakunta) lea bismagoddi Suoma evaŋgelalaš-luteralaš girkkus Suomas. Dan bismmastuollu lea Oulu. Bismagotti dáláš bisma lea Jukka Keskitalo.
Vuođđovuoigatvuođat
Vuođđovuoigatvuođat mearriduvvojit riikka dásis, go fas olmmošvuoigatvuođat vuođđuduvvet riikkaidgaskasaš olmmošvuoigatvuođaid konvenšuvnnaide. Vuođđovuoigatvuođat leatge dávjá viidábut go dat masa stáhta lea riikkaidgaskasaččat čatnasan.
Politihkalaš vuoigatvuođat ja luomusvuođat
Politihkalaš vuoigatvuhtii ja luomusvuhtii gullet ee. jienastanvuoigatvuohta, sátneluomusvuohta, čoahkkananluomusvuohta ja searvvadanluomusvuohta.
Essiiva
Essiiva lea kásus dahjege sadjehápmi. Kásus čájeha makkár doaibma nomenis lea cealkagis. Essiiva lea dili dahje iešvuođa sadjehápmi.
Davvisámegiela essiiva
Davvisámegiela essiivva geažus lea '-n' mii laktása ovttaidlogu nominatiivva hápmái. Ovttaidlohku ja máŋggaidlohku leat ovttaláganat.
Bárahisstávval- ja kontrakšuvdnasubstantiivvat
Bárahisstávvalsubstantiivvain, main lea ovttaidlogu nominatiivvas konsonánta loahpas, laktása '-in' konsonánta maŋŋái: mális, málisin.
Maiddái kontrakšuvdnasubstantiivvain, main lea ovttaidlogu nominatiivvas konsonánta loahpas, laktása '-in' konsonánta maŋŋái: fális, fálisin.
Bjørnar Moxnes
Bjørnar Moxnes (r. juovlamánu 19. b. 1981) lea norgalaš politihkar, gii 2012 rájes jođiha bellodaga Ruoksat. Son gohččoda iežas sosialistan.
Stáinnir
Stáinnir (Anarhichas lupus) lea guolli.
Habo gielda
Čoahkkebáikkit
Vuolde lea listu čoahkkebáikkiin gielddas Sävsjö gielda.
Ovttastuvvan gonagasriika
Ovttastuvvan gonagasriika dahje Stuorra-Británnia ja Davvi-Irlánda ( dahjege UK) lea riika Davvi-Eurohpás. Riikka oaivegávpot lea London.
Etymologiija
Namma Stuorra-Brittánnia čujuha álgoálggus váldosullui ja boahtá latiinnagiela sánis "Britannia" mii lea adnon juo ovdal Kristusa riegádeami suoločoahkáža birra. Dalle gis váldosuolu Stuorra-Británnia gohčoduvvui "Albion". Gaskaáiggis gohčoduvvui váldosuolu "Britannia major". Nubbi namma "Britannia minor" čujuhii fas Frankriikka Bretagnii, gosa máŋga Stuorra-Británnia olbmo ledje ásaiduvvan.
Pingviidna
thumb|300px|right|Video geaisárpingviinnaid birra
Stuorimus pingviidnašládja lea geaisárpingviidna (Aptenodytes forsteri) mii láve šaddat badjelaš mehter alu ja 35 kg. Unnimus šládja lea deaggapingviidna (Eudyptula minor) mii šaddá vuollel mehterbeali alu ja deaddá birrasiid 1 kg. Stuorralágan pingviinnat ellet galbma guovlluin ja unnalágan pingviinnat tropihkalaš guovlluin. Ovdahistorjjalaš šlájat ledje albma jiehtanasat. Stuorimus šládja mii lea gávdnon fossilan lea Anthropornis nordenskjoeldi, mii lei badjelaš 165 sentimehter alu. Dat elii sullii 40 miljovnna jagi áigi.
Hindigiella
Guovlu
Hindigiella lea virggálaš giella čuovvovaš riikkain:
Leymah Gbowee
Leymah Roberta Gbowee (r. guovvamánu 1. b. 1972, Liberia) lea liberialaš ráfiaktivista. Jagi 2011 son vuittii Nobela ráfibálkkašumi ovttas Liberia presideanta Ellen Johnson Sirleafin ja jemenlaš olmmošvuoigatvuođaaktivista Tawakkul Karmanin.
Kouvola
Kouvola lea gávpot Lulli-Suoma leanas Kymileagi eanangottis. Dan rádjegielddat leat Hamina, Heinola, Iitti, Kotka, Lapinjärvi, Loviisa, Luumäki, Miehikkälä, Mäntyharju, Pyhtää ja Savitaipale.
Norgga Sámediggi
Sámedikki viessu
thumb|300px|[[Sámi sierrabibliotehka Sámedikki viesus]]
Norgga duopmostuolut
Sierraduopmostuolut Norggas
Orgánat nu go Oadjoriekti ja Mánáidsuodjalusa ja sosiála áššiid fylkkalávdegottit eai leat duopmostuolut, muhto duopmostuollosullasaš hálddašanorgánat.
Čuovža
Čuovža gullá luossaguliide ja gávdno miehtá Sámi, ja muđui viidát davit máilmmioasis. Čuovža gođđá dábálaččat čakčat golggotmánu rájes, muhto soames máddodagat gođđet dálvet. Dat sáhttet gođđat sihke jogain ja jávrriin, gitta 50 mehter čikŋodahkii. Veajehat šaddet giđđat ja leat dalle 15 mm guhku. Čuovža gođđagoahtá 2 - 10 jagi agis, go lea 15 - 40 cm.
Geađgešaddosat
Geađgešaddosat leat šattut maid murjjiid dahje šattuid siste lea sieman. Geađgešaddosat leat ovdamearkadihtii:
Imatra
Gilit
Mansikkala, Imatrankoski, Vuoksenniska
Geir Bekkevold
Geir Jørgen Bekkevold (r. skábmamánu 19. b. 1963) lea norgalaš politihkar ja Risttalaš Álbmotbellodaga stuorradiggeáirrasin 2009 rájes. Son lea oahppan teologiija ja bargan báhppan.
Kuopio guovlogielda
thumb|150px|Kuopio guovlogielda Kuopio lea okta Suoma guovlogielddain Nuorta-Suoma leanas, Davvi-Savo eanangottis. Dasa gullá njeallje gieldda ja dan LAU 1 (NUTS 4) -nummir lea 112.
Tawakkul Karman
Mánáidvuohta
Son náitalii Mohammed al-Nahmiin. Sudnos leat golbma päärni.
Reisjärvi
Reisjärvi lea Suoma gielda Davvi-Pohjanmaa eanangottis. Reisjärvi rádjegielddat leat Haapajärvi, Kinnula, Lestijärvi, Pihtipudas ja Sievi.
Konvenšuvdna vuoigatvuođain mat gusket olbmuide geain leat hedjonan doaibmanávccat
400px|thumb|right|Čohkkesruoná: Riikkat mat leat vuolláičállán ja ratifiseren soahpamuša. Čuvgesruoná: Riikkat mat leat vuolláičállán, muhto eai leat ratifiseren soahpamuša.
Niitomarigiella
Vearbba sojahanminsttar
Marigielas lea guokte konjugašuvnna (eará urálalaš gielain eai leat konjugašuvdnaearohusat). Ovdamearkasániin lea puraš ‘purra’ (am-konjugašuvdna) ja kolaš ‘kuolla’ (em-konjugašuvdna).
Varkausa guovlogielda
Historjá
01.01.2021 Joroinen sirdášuvai Juva guovlogielddas Varkausa guovlugildii.
Badje-Savo guovlogielda
thumb|150px|Badje-Savo guovlogielda Badje-Savo lea okta Suoma guovlogielddain Nuorta-Suoma leanas, Davvi-Savo eanangottis. Dasa gullá njeallje gieldda ja dan LAU 1 (NUTS 4) -nummir lea 111.
Haapavesi
Gielddas doibmet earret eará Valio, Vapo ja Kanteleen voima. Haapavesis lea maid máilmmi stuorámus aivve šleađgga buvttadeaddji lavdnjifápmorusttet. Maid Youtubes bivnnut komediijajoavkku Justimusfilms lea eret Haapavesis.
Gilit
Ainali, Aittokylä, Alasydänmaa, Etelälahti, Humaloja, Karhukangas, Karsikas, Kirkonkylä, Koivikonperä, Kytökylä, Käräjäoja, Leppioja, Metsonperä, Mieluskylä, Myllyperä, Ojakylä, Ollala, Ollilanperä, Rytkynkylä, Salmenniemi, Vaitiniemi, Vatjusjärvi, Mustikkamäki, Vattukylä.
Tenzin Gyatso
thumb|300px|right|Sámedikki vuosttaš presideanta [[Ole Henrik Magga ovttas Dalai Lamain jagi 1989]] thumb|250px|right|Dálá Dalai Lama Tenzin Gyatso
L'Abergement-Clémenciat
L'Abergement-Clémenciat lea gielda Ain departemeanttas Frankriikkas.
Iitti
Iitti lea gielda Lulli-Suoma leanas Kymileagi eanangottis. Dan rádjegielddat leat Elimäki, Heinola, Jaala, Kuusankoski, Lahti, Lapinjärvi ja Orimattila.
Álttá nuoraidskuvla
Álttá nuoraidskuvla (dárogillii: Alta ungdomsskole) lea ovttagielat dáru almmolaš vuođđoskuvla Álttás, Finnmárkku fylkkas. Doppe leat 430 oahppi 15 luohkás, ja oahppit leat 8. luohkás 10. luohkkái. Skuvllas leat buot dásit nuoraidskuvllas.
Bargiid Nuoraidlihkadus
Bargiid Nuoraidlihkadus lea 14 422 (2018) miellahtuin Norgga stuorámus politihkalaš nuoraidorganisašuvdna. AUF váhnenbellodat lea Norgga Bargiidbellodat (Bb). Otná jođiheaddji lea Astrid Willa Eide Hoem.
Martin Henriksen
Stuorradiggeválggaid oktavuođas 2009:is lei Henriksen Romssa Bargiidbellodaga njealját kandidáhtta. Sus lea gaskafága stádadieđus.
Ylämaa
Ylämaa lea gielda Lulli-Suoma leanas Lulli-Gárjila eanangottis. Dat gullá Oarje-Saimaa guovlogildii.
Tranåsa gielda
Tranåsa gielda lea gielda Ruoŧas Jönköpinga leanas.
Geahča maid
Gieldat Ruoŧas
Lohja
Lohja lea gielda Lulli-Suoma leanas Helssega eanangottis. Dan rádjegielddat leat Inkoo, Karkkila, Raasepori, Salo, Siuntio, Somero, Tammela ja Vihti.
Árran
Sisá leat maid Norgga Sámediggi, NRK Sáme Radio ja dása gullet velá Budejju Allaskuvla, Hápmira joatkaskuvla ja Divttasvuona álbmotgirjerádju. Árranis lea girjegoasttádus Báhko, ja 1999 rájes lea Árrana diđolaš magasiidna Bårjås. Árranis lea máilmmi áidna julevsámegielat mánáidgárdi. Sisá lea maid dávvirvuorká julevsápmelaččaid birra.
Árranis lei giellakursa maid Ungáras, goas Tor Magne Berg ja Anders Nystø leigga oahpaheaddjit doppe.
Norgga vuođđoláhka
Gonagasriika Norgga Vuođđoláhka ( ja ) mearridii Riikačoakkáldat Eidsvollas Eidsvollvisttis 16. beaivve miessemánus 1814:s. 17. beaivvi miessemánus 1814:s válljejuvvui Christian Fredrik (Dánmárkku ruvdnaprinsa) gonagassan. Konstitušuvdna beaiváduvvui ja julggaštuvvui seamma beaivvi. Vuođđoláhka vuolláičállojuvvui seamma beaivve. Oanehis soahtama maŋŋel Ruoŧain bággejuvvui Norga uniovdnii Ruoŧain. Gonagas Christian abdiserii (celkkii eret norgga truvnnu) Mossakonvenšuvnna dihte mii čállojuvvui borgemánu 14. beaivvi, ja Stuoradiggi Vuođđolága ođasmahtii vejolášdahkkandihte uniovnna 4. beaivvi skábmamánus jagi 1814:s. Dát rievdaduvvoje go uniovdna loahpahuvvui 7. beaivvi geassemánus 1905:as- mii lei álgu ođđaáigásaš iešheanalaš Norgan.
Vuođđolágadokumeanttat leat Stuoradiggearkiivva hálddus.
Vetlanda gielda
Čoahkkebáikkit
Vuolde lea listu čoahkkebáikkiin gielddas Sävsjö gielda.
Högsby gielda
Geahča maid
Gieldat Ruoŧas
Yny lhyvyr hwnn
olgeš|thumb|260px|Yny lhyvyr hwnn -girjji ovdasiidu
Mörbylånga gielda
Mörbylånga gielda lea gielda Ruoŧas Kalmara leanas.
Vuoigatvuohta iežas gillii
Vuoigatvuohta iežas gillii lea vuođđovuoigatvuohta man vuođul buot olbmuin lea vuoigatvuohta geavahit, ovddidit ja bajásdoallat iežas eatnigiela sihke muitalit áššiid ja jurdagiid almmolaččat iežas eatnigillii. Muhtin riikkain gielalaš, kultuvrralaš dahje etnalaš vehádagaid vuoigatvuohta geavahit iežas eatnigiela lea viggan gáržžidit, omd. go vehádat viggojuvvo suddadit dahje assimileret majoritehtakultuvrii.
Lumijoki
Lumijoki lea Suoma gielda Davvi-Pohjanmaa eanangottis. Lumijoki rádjegielddat leat Hailuoto, Liminka, Oulu ja Siikajoki.
Nuorta-Afrihká
]]
Fiži
Fiži sullot leat eanemustá šaddan dollaváriid russumiin mat álge 150 miljovnna jagi áigi. Velá dán áigge Vanua Levu ja Taveuni sulluin lea dollavárredoaibma. Fižii olbmot ásaiduvve guokteduhát jagi ovdal min áiggi. Fiži šattai brihtalaš válddi vuollái 1874. Dat lei brihtalaš ruvnnu koloniija jagi 1970 rádjái. Dalle Fiži šattai iešstivrejeaddjin ja virggálaš namma lei Dominion of Fiji. Jagi 1987 dásseváldi julggaštuvvui moadde ráđđehusnjeaidima maŋŋá.
Luumäki
Luumäki lea Suoma gielda Lulli-Gárjila eanangottis. Dat gullá Lappeenranta guovlugildii. Dan rádjegielddat leat Hamina, Kouvola, Lappeenranta, Lemi, Miehikkälä ja Savitaipale.
Västerbottena leatna
Västerbottena leatna lea Ruoŧa leatna. Dan viidodat lea 55 432 km² ja olmmošlohku 259 876 (2012). Leana hálddahusguovddáš lea Ubmi.
Katja Gauriloff
Katja Gauriloff (r. juovlamánu 6. b. 1972 Anár, Suopma) lea suopmelaš-nuortalaš dokumeantafilbmabagadalli, filbmabagadalli ja okta buvttadanfitnodaga October oamasteddjiin.
Liv Inger Somby
Liv Inger Somby, riegadan 1962 Suoma Sámis, lea sápmelaš lektor, girječálli ja ovddeš journalista. Son lea Sámi allaskuvlla lektora, ja oahpaha  eamialbmotjournalistihka. Son lea ee. leamaš journalista SVT:s ja NRK:s.
Titta Karakorpi
Karakorpi lea bargan neavttárin ja bagadallin earret eará Svenska Teaternis. Karakorpi lea neaktán maiddái dakkár ealligovain go Risto Jarva Työmiehen päiväkirja ja Edvin Laine Täällä Pohjantähden alla mas son nevttii Elina Kivivuori. Son lea bagadallan máŋgga TV-filmmaid.
Karakorpi lea leamaš náitalan Jaakko Pakkasvirtain.
Västervika gielda
Västervika gielda lea gielda Ruoŧas Kalmara leanas.
Aotearoa
Geografiija
Golbma njealjádasa olmmošlogus orrot davvesullos. Maiddái oaivegávpot Wellington ja stuorámus gávpot Auckland (maori: Tāmaki Makaurau dahjege Ākarana) leat davvesullos.
Aotearoas leat máŋga duottarguovllut mat šadde dalle go guokte kontinentabaldu bohte oktii. Alimus várri lea Mount Cook man allodat lea 3724 m.
Värmlándda leatna
Värmlándda leatna lea Ruoŧa leatna. Dan viidodat lea 17 583 km² ja olmmošlohku 273 097 (2012). Leana hálddahusguovddáš lea Karlstad.
Åbo Underrättelser
Åbo Underrättelser lea ruoŧagiel báikkálaš aviisa mii gokcá Turku, Kaarina, Parainen, Nauvo, Korppoo, Houtskari ja Kemiönsaari gielddaid. Aviisa ilbmá viđa geardde vahkkus.
Historjá
Aviissa vuođđudii Christian Ludvig Hjelt jagis 1823 ja su vuosttaš nummir bođii olggos ođđajagimánu 3. b. 1824, manin aviisa lea Suoma boarráseamos aviisa, mii ain almmustuvvá.
Västmanlándda leatna
Västmanlándda leatna lea Ruoŧa leatna. Dan viidodat lea 5 146 km² ja olmmošlohku 255 848 (2012). Leana hálddahusguovddáš lea Västerås.
Suvi West
Suvi West, sámegilli Doavtter-Piera Suvi Máret (r. ođđajagimánu 14. b. 1982 Gihttel, Suopma ) lea Suoma sápmelaš bagadalli, giehtačálli ja neavttár. Mánnávuođa son orui Ohcejoga Vuovdaguoikka Sávvonis, muhto dál son orru Helssegis. Suvi West lea šaddan dovddusin Njuoska bittut -prográmmas ja prográmma davvisámegiel musihkkavideoin main son ovttas Ánne Kirste Aikioin parodisereba suopmelaš bivnnuhiid. West lea bagadallan ja giehtačállán Eatnameamet - min jaskes dáistaleapmi -filmma.
Pudasjärvi
Gilit
Aittojärvi, Hetekylä, Hirvaskoski, Iinattijärvi, Jaurakkajärvi, Jonku, Kipinä, Kurenala, Livo, Pudasjärvi, Puhos, Pärjänsuo, Sarakylä, Pintamo, Siurua, Syötekylä
Budapest
Budapest lea Uŋgára oaivegávpot.
Vladimir Smirnov
Vladimir Smirnov (miessemánu 20. 1954 – suoidnemánu 27. 1982,, Vladimir Viktorovič Smirnov) lei sovjetlihttulaš floreahttamiehkásteaddji, gii vuittii golle-, silba ja bronsamedáljat jagis 1980 olympialaččain. Boahtte jagi son vuittii máilmmemeašttirvuođa. Jagi 1982 Máilmmemeašttirgilvvuin Romas, Smirnov miehkástii Oarje-Duiskka Matthias Behra vuostá, go Behra miehkkeávju billašuvai. Ávju čalgadii Smirnova suodjegahpira ja manai vuoiŋŋamaččaidis. Smirnov jámii 9 beaivvi maŋŋil.
Kárášjoga girku
200px|thumb|right|Kárášjoga girku.
Kárášjoga girku lea kvadráhtalaš girku, mii lea huksejuvvon jagis 1974 Kárášjoga gielddas Finnmárkku fylkkas. Girku lea muorragirku, ja das lea 500 čohkkansaji. Girku arkiteakta lei Odd Østbye.
Ávvir
thumb|[[Aili Keskitalo lohkká Ávvira ja eará aviissaid. Govva: Norgga Sámiid Riikkasearvi]]
Álaheaju girku
Girkus leat 230 čohkkansaji.
Botswana
Botswana dahjege Botswana dásseváldi lea riika Afrihkás. Dan rádjeriikkat leat davvin ja oarjin Namibia, davvin Zambia, nuortin Zimbabwe ja lullin Lulli-Afrihká. Botswana oaivegávpot lea Gaborone. Botswana lea rikkis eana.
Pyhäjoki
Gilit
Etelänkylä, Kirkonkylä, Keskikylä, Limingoja, Parhalahti, Pirttikoski, Pohjankylä, Viirre, Yppäri
Máilmmi riikkat ja eará oasit
I
India - Indonesia - Irak dahjege Irák - Iran dahjege Irán - Irlánda - Islánda - Israel - Itália
J
Jamaica dahjege Jamáiká - Jan Mayen - Japána dahjege Jáhpan - Jemen - Johnstonsuolu - Jordánia - Jugoslávia - Juovlasuolu
M
Macao - Madagaskar dahjege Madagáskar - Malawi - Malediivvat - Malesia - Mali - Marokko - Malta dahjege Máltá dahjege Málta - Marshallsullot - Martinique - Mauretánia - Mauritius - Mayotte - Mátta-Korea - Meksiko dahjege Mexico - Midwaysullot - Mikronesia - Miquelon - Moldávia dahjege Moldova - Monaco - Mongolia - Montenegro - Montserrat - Mosambik - Myanmar
O
Oarje-Sahára dahjege Oarje-Sahárá - Oarje-Samoa - Ođđa-Kaledionia - Ođđa-Selánda dahjege Ođđa-Zealánda - Oman dahjege Omán - Ovttastuvvan arábaemiráhtat - Ovttastuvvan stáhtaid Jaskesmearasullot - Ovttastuvvan stáhtaid Nieiddahušsullot - Ovttastuvvan Stáhtat
P
Pakistan dahjege Pakistána - Palau - Panama - Papua-Ođđa-Guinea - Paraguay - Peru - Pitcairn - Polska dahjege Polská - Portugála - Príncipe - Puerto Rico
V
Vanuatu - Vatikána - Venda - Venezuela - Vietnam - Vilges-Ruošša - Vuolleeatnamat - Vuolleeatnamiid Antillat
Álgobávkkeheapmi
Kosmologiija vuođđoteoriija, almmolaš relativitehtateoriija, govvida máilmmiávvosa dušše juogo nu, ahte dat viidu dahje gáržu. Fridman-Lemaître-Robertson-Walker-metrihkka -nammasaš Einstein gieddeovttamađodagaid čoavddus lea álgobávkkeheami teorehtalaš vuođđun.
Oppalašgeahčastat
Máilmmiávvosa áramus muttuid teoriija lea vel oalle láhkai spekulerema dásis. Málliin stuorámus oasis buotvuohta lei ollásit homogenalaš ja isotrohpalaš. Das lei hui alla energiijadeahtisvuohta ja issoras temperatuvra ja deatta, ja dat viiddui ja čoaskkui hui johtilit. Árvaluvvon 10−35 sekundda viiduma maŋŋá dáhpáhuvvan fásanuppástusa boađusin lei kosmalaš inflašuvdna, man áigge máilmmiávus viiddui eksponentialalaččat. Inflašuvnna maŋŋá máilmmiávvosa sturrodat lei 1028 geardde stuorát go ovdal inflašuvnna álgima. Go inflašuvdna bisánii, máilmmiávus čohkiidii kvárkagluonaplasmas (QGP) ja eará álgopartihkkaliin. Temperatuvra lei nu allin, ahte partihkkaliid soaittáhatlihkadusa leaktu lei relativistalaš ja iešguđetlágan partihkkal-antipartihkkalbárat šadde ja dušše oktiibeaškkehemiin jámma. Man nu muttus dovdameahttun dáhpáhus, mii lea namuhuvvon baryonagenesan (eaŋg. baryogenesis), rihkui baryonalogu seailunlága ja boađusin kvárkkat ja leptonat šadde badjelmearálaš olu antimateriija ektui. Ovtta kvárkka guovdu dušše 30 miljon antikvárkka. Dan boađusin dálá máilmmiávvosis materiija lea eanet go antimateriija.
Eritrea
Gielat
Eritreas lea máŋggagielat stáhta. Riikkas ii leat virggálaš giella dahje gielat.
Matti Morottaja
Girjjit
Matti Morottaja lea doaimmahan girjji Tovlááh mainâseh jagis 1996 Girjjis leat máidnasat ja muitalusat Anarâš- ja Sápmelaš-bláđiin, jagiin 1968-70 čohkkejuvvon jietnabáttiin ja Aanaarkiela čájttuzeh -čoaggáldagas.
Álgobávkkeheapmi
Teoriija
Álgobeaškkeheami teoriija vuođđun leat guokte váldonavdosa. Teoriija lea bukton ovdan postuláhtan, muhto dán áigge daid vigget maiddái testet. Ovdamearkka dihte vuosttaš navddus lea testejuvvon navdosiiguin, maid mielde stuorámus vejolaš fiinnaráhkaduskonstántta spiehkkaseapmi eanaš máilmmiávvosa agis lea sullii 10−5. Almmolaš relativitehtateoriija lea duođaštuvvon beaivvášgotti ja duppalnásttiid skálas. Álgobeaškkeheapmeteoriija bures menestuvvan iskkadeamit dorjot almmolaš relativitehtateoriija viiddideami kosmalaš skálai dohkálažžan.
Sápmi
Geografiija
Skánddat várreviđji nohká lullin ja doppe leat smávva oktonas duoddarat mat ráhkadit sierra geográfalaš guovllu.
Álgobávkkeheapmi
Geahppa álgoávdnasiid vallji
Álgobávkkeheapmeteoriija vuođul lea vejolaš rehkenastit helium-4:ža, helium-3:ža, deuterium ja litium-7:ža konsentrašuvnnaid máilmmiávvosis gorrin dábálaš čáza mearrái. Goralaš valljit leat gitta ovtta paramehteris, fotonaid ja baryonaid goris, man lea vejolaš rehkenastit iehčanassan kosmalaš duogášsuonjardeami dárkilis ráhkadusas. Einnoštuvvon gorit (mássá mielde, ii logu) leat sullii 0.25 4He/H:ii, sullii 10−3 2H/H:ii, sullii 10−4 3He/H:ii ja sullii 10−9 7Li/H:ii.
1800-lohku (jahkečuohti)
1800-lohku lei jahkečuohti, mii álggii jagis 1800 ja nogai jagis 1899.
Gambia
Gambia dahjege Gambia dásseváldi lea riika Afrihkás. Riikka oaivegávpot lea Banjul.
Vantaa
Gilit
Piispankylä, Keimola, Kivistö, Lapinkylä, Myllymäki, Vestra, Luhtaanmäki, Riipilä, Seutula, Kiila
Uppvidinge gielda
Geahča maid
Listu Ruoŧa gielddain
Tingsryda gielda
Tingsryda gielda lea gielda Ruoŧas Kronobergga leanas. Gieldda olmmošlohku lea 12 116 (2013).
Bjarkeddjo
Bjarkeddjo lei suohkan ja suolu Romssa fylkkasuohkanis. Bjarkeddjo suohkan ovttastahttojuvvui Háršttáin jahkemolsumis 2012/2013.
Sverre Magnus (Norgga prinsa)
Sverre Magnus (juovlamánu 3. b. 2005) lea goalmmádin árbenráiddus Norgga truvdnui, iežas oappás Prinseassa Ingrid Alexandra maŋis. Son lea Ruvdnaprinseassa Mette-Marit ja Ruvdnaprinsa Haakona gánda.
Kap Verde
Kap Verde dahjege Kap Verde dásseváldi lea riika Afrihkás.
Komorat
Komorat dahjege Komoraid uniovdna dahje Komoraid lihttu lea sulloriika Afrihkás.
Iver Jåks
Iver Jåks dahje Ánddir Ivvár Ivvár (golggotmánu 25. b. 1932 Idjajávrris Kárášjogas – njukčamánu 17. b. 2007 Kárášjogas) lei sápmelaš dáiddár Norgga bealde.
Suomussalmi
Suomussalmi gieldda guovllus lei dálvesoađi áigge guokte stuorra dáistaleami: Suomussalmi dáistaleapmi ja Raatteentie dáistaleapmi. Suomussalmis leage dál Raatteen Portti -nammasaš musea, mii gieđahallá dálvesoađi. Musea lahka lea maid dálvesoađi muitomearka.
Tyrnävä
Gilit
Jokisilta, Keskikylä, Kirkonkylä, Kolmikanta, Korvenkylä, Markkuu, Murto, Ojakylä, Parras, Suutarinkylä, Temmes, Ylipää, Ängeslevä
Málatvuopmi
Málatvuopmi (dárogillii Målselv) lea gielda Romssa ja Finnmárkku fylkkas.
Návuotna
Návuotna (dárogillii Kvænangen) lea gielda Romssa ja Finnmárkku fylkkas.
Árdni
Árdni lea suolu Skiervvá suohkanis, Romssa fylkkasuohkanis. Árdni lea maid Norgga 15. stuorimus suolu.
Katalánagiella
Guovlu
Katalánagiella hállojuvvo máŋgga riikka guovllus. Andorras dat lea áidna virggálaš giella. Iehčanasvuođajulggaštusa Espánnjas addán Katalonias dat lea virggálaš giella spánskkagiela bálddas. Dat lea nuppi virggálaš giellan maiddái Valencia ja Baleára sulluid iešhálddahusguvlluin. Aragonias, gos giella hállojuvvo iešhálddahusguovllu nuortaosiin, dat lea symbolalaččat dovddastuvvon guovllu álgoálgosaš giellan aragoniagiela bálddas, muhto duođalašvuođas goappašiid virggálaš sajádat Aragonias lea vel hui headju. Katalánagiella hállojuvvo maiddái unna guovllus Murcia iešhálddahusguovllu nuortadavveosiin ja Itálias Sardinia sullos L'Alguer gávpogis. Frankriikka bealde dat hállojuvvo nu gohččon Davvi-Katalonias.
Kalaallit Nunaata hálddahusguovllut
Qaasuitsup
Qaasuitsup, maid Qaasuitsup Kommunia lea ođđa gielda Kalaallit Nunaata oarjedavvin, mii ásahuvvui ođđajagimánu 1. b. 2009. Gildii gullojit boares gielddat Kangaatsiaq, Aasiaat, Qasigiannguit, Ilulissat, Qeqertarsuaq, Uumanaq, Upernavik ja Qaanaaq. Gieldda olmmošlohku lea 17 749 ássi. Gieldda hálddahusguovddáš lea Ilulissat.
Lulli-Afrihká
Lulli-Afrihká (Lulli-Afrihká dásseváldi) dahjege Mátta-Afrihká (Mátta-Afrihká dásseváldi) lea riika Afrihkás.
Vuolleeatnamat
Vuolleeatnamat, ovttas Belgiain ja Luxemburgain, leat Beneluxriikkat. Oaivegávpot lea Amsterdam.
Geahča maid
🇪🇺
Málatvuotna
Málatvuotna lea vuotna Romssa fylkkasuohkanis.
Bosniagiella
Bosniagiella gullá indoeurohpálaš gielaid.
Namibia
thumb|250px|right|Namibia gávpogat kárttás thumb|250px|right|Sossusvlei-[[sáttočasttas Namibias]]
Marokko
Gielat
thumb|250px|right|Áraba-, berbera- ja fránskkagielat šilttat Vuođđolága 5 § mielde Marokko virggálaš giella leat arábagiella ja tamazighagiela. Vaikko fránskkagiella geavahuvvo virggálaš dokumeanttain ja gávppašeamis, dát ii leat virggálaš giella iige riikkagiella, muhto lea gal lingua francan.
Evijärvi
Evijärvi lea Suoma gielda Lulli-Pohjanmaa eanangottis. Dan rádjegielddat leat Kauhava, Kruunupyy, Lappajärvi, Pedersöre ja Veteli.
Senegal
Senegal dahjege Senegala dásseváldi lea riika Afrihkás.
Omega Divohat
Doalut
Omega Divohaga lea Iešguđetlágan doalut juohke jahki. Dat leat:
Virpi Hämeen-Anttila
Priváhtaeallin
Hämeen-Anttila orru Vantaas. Son lea muitalan ahte sus lea dissosiatiivvalaš identitehtahehttehus dasgo su áhčči lei psyhkalaččat veahkaválddálaš. Hämeen-Anttila govvida dán autobiografiijas Tapetinvärinen.
Šáhkkabreahtta
Šáhkkabreahtta lea dábálaččat njealjehas, mii lea juhkkojuvvon 64 vilgeslágan ja čáhppes ruvttuide, main leat 32 goappege ivnnis. Dákkár breahtas leat 8 ceakkolinnjá ja 8 vealugurgadasa. Linnjás ja gurgadasis juohke nubbi ruvtto lea vilgeslágan ja juohke nubbi čáhppat. Breahta ravddas leat linnját a–h ja gurgadasat 1–8 nu ahte lea álkit merket sirdimiid muitui. Ovdal go speallu álgá, breahtta stellejuvvo nu ahte goappáge spealli olgeš beale čiehkaruvtto lea vilgeslágan.
Albert Küchler
Albert Küchler (miessemánu 2. 1803 - guovvamánu 16. 1886) lei dánskalaš dáiddár.
Livlánda
Livlánda lei guovlu, mii lei dálá Estteeatnama ja Latvia guovllus.
Harjavalta
Gilit
Harjavalta, Hauvola, Havinki, Hermu, Hiirijärvi, Huhtamaa, Merstola, Mämmimäki, Niuttula, Näyhälä, Pirilä, Pirkkala, Pitkäjärvi, Pitkäpäälä, Raasa, Suomenkylä, Satalinna, Torttila, Torvela, Tuisku, Tynkönkylä, Vareksela, Vinnari
Merikarvia
Gilit
Alakylä (Ytterby), Etelämaa, Filppula, Honkajärvi, Kangasniemi, Kasala (Kasaböle), Köörtilä (Gördböle), Lammela, Lankoski (Långfors), Lauttijärvi, Pappila (Prästgården), Peippu, Pooskeri (Bogaskär), Riispyy (Risby), Saari, Tuorila (Torsby), Ylikylä (Överby)
Manksgiella
Guovlu
250px|thumb|right|Manksgiela dárkilmeahttun suopmanguovllut
Israel
mini|olgeš Israel dahjege Israela stáhta lea riika Gaska-nuorttis Ásias.
Jemen
Vuođđodieđut
Virggálašgiella:
Irak
Irak (,, dahje Îraq) dahjege Iraka dásseváldi (, ,  dahje Komara Îraqê) lea riika Gaska-nuorttis Ásias. thumb|300px|right
Cuoŋománu 7.
'''Cuoŋománu 7. beaivi''' lea gregoriánalaš kaleandara mielde jagi 97. (gárgádusjagi 98.) beaivi. Jagis leat vel 268 beaivve.
Cuoŋománu 4.
'''Cuoŋománu 4. beaivi''' lea gregoriánalaš kaleandara mielde jagi 94. (gárgádusjagi 95.) beaivi. Jagis leat vel 271 beaivve.
Cuoŋománu 5.
'''Cuoŋománu 5. beaivi''' lea gregoriánalaš kaleandara mielde jagi 95. (gárgádusjagi 96.) beaivi. Jagis leat vel 270 beaivve.
Karstula
Gilit
Karstula, Kiminki, Kivijärvi, Kyyjärvi, Paajala, Pääjärvi, Vahanka, Vastinki
Kankaanpää
Gilit
Ala-Honkajoki, Hapua, Jyränkylä, Korvaluoma-Karhusaari, Kyynärjärvi, Narvi, Niinisalo, Santaskylä, Taulunoja, Venesjärvi, Veneskoski, Verttuu ja Vihteljärvi,
Ođđajagimánu 28.
'''Ođđajagimánu 28. beaivi''' lea gregoriánalaš kaleandara mielde jagi 28. beaivi. Jagis leat vel 337 beaivve (gárgádusjagis 338).
Ođđajagimánu 31.
Ávvudeamit
Geahča maid: Kaleandar - Ođđajagimánu 30., Guovvamánu 1.
Ođđajagimánu 27.
'''Ođđajagimánu 27. beaivi''' lea gregoriánalaš kaleandara mielde jagi 27. beaivi. Jagis leat vel 338 beaivve (gárgádusjagis 339).
Ođđajagimánu 25.
'''Ođđajagimánu 25. beaivi''' lea gregoriánalaš kaleandara mielde jagi 25. beaivi. Jagis leat vel 340 beaivve (gárgádusjagis 341).
Ávvudeamit
Geahča maid: Kaleandar - Ođđajagimánu 24., Ođđajagimánu 26.
Kauhajoki
Gilit
Filppula, Heikkilänkylä, Hangaskylä, Ikkeläjärvi, Järvikylä, Kainasto, Kalkunmäki, Kauhajärvi, Keturinkylä, Kokonkylä, Korpikylä, Koskenkylä, Kuutinkylä, Käyränkylä, Luomankylä, Lustila, Marttilankylä, Muurahainen, Möykkykylä, Nirvankylä, Nummikoski, Pihkakylä, Piipari, Pukkila, Puskankylä, Ratikylä, Sahankylä, Savikylä, Turjankylä, Uuronkylä, Yrjänäiskylä, Äijönkylä
Čáppagirjjálašvuohta
Čáppagirjjálašvuohta lea teaksta, mii lea čállojuvvon dego dáidda dahje áiggeájanas (gč. maid áššegirjjálašvuohta). Čáppagirjjálašvuohta lea árbevirolaččat meroštallojuvvon golbman šládjan, mat leat drámá, epihkka ja lyrihkka.
Aïn Témouchent eanangoddi
Aïn Témouchent eanangoddi lea eanangoddi Algerias.