cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Nostradamus
Studeantajagit
Vihttanuppelohkáijahkásažžan Nostredame álggii studeret kandidáhtadutkosa Avignona universiteahtas. Veahá badjel jagi maŋŋá (goas son livččii lohkan milloseappot njuolggaduslaš trivium [golmmaoasat], mii doallá sisttiset grammatihka, retorihka ja logihka, go maŋŋeleappo quadrivium [njealjeoasat], mii doallá sisttiset geometriija, aritmetihka, musihka ja astronomiija/astrologiija), sus lei bággu heaitit studeremis Avignonas, danin go universiteahta giddejuvvui garra rohttudávdda njoammudeami dihte. Dan maŋŋá, go Nostredame vulggii Avignonas, son (su iežas muitalusa mielde) mátkkoštii gávcci jagi dálonguovlluid jagis 1521 ovddošguvlui ja dutkkai dálkkasšattuid divššu várás. Jagi 1529, go son lei juo bargan moadde jagi apotehkárin, Nostredame manai Montpelliera universitehtii studeret dálkkasdiehtaga doavttirin. Son lei biddjojuvvon eret fargga maŋŋil go fuobmájuvvui ahte son lei doaibman apotehkárin, “vuolit árvosaš /rumašlaš barggus” mii lei namalassii gildojuvvon universiteahta njuolggadusain. Dokumeanta (BIU Montpellier, Register S 2 folio 87) earuhusas lea ain dieđagotti girjerájus. Goittotge, muhtimat su olggosaddiin ja korrespondeanttain gohčošedje su “Doavttirin” maŋŋelis. Su earuhusa maŋŋá, Nostredame jotkkii bargat, jáhku mielde vel apotehkárin ja šattai dovddusin dahkame “ruvssurukses tableahta” mii árvvusnai suddje rohttudávdda vuostá.
Náittosdilli ja buorideaddji bargu
Jagi 1531 njunuš renesánssa dutki ja akademiija lahttu Jules-César Scaliger bovdii Nostredame boahtit Agenii. Doppe son náitalii nissoniin, man namma lea báhcán eahpečielggasin (vejolaččat Henriette d´Encausse). Eamit riegádahtii guokte máná. Jagi 1534 su áhkká ja mánát jápme, jáhku mielde rohttudávdii. Jápmimiid maŋŋá, son jotkkii mátkkoštemiid Frankriikka čađa ja vejolaččat Itáliai. Su máhccama áigge jagi 1545, Nostredame veahkehii beakkán doaktára Louis Serre, gii dáistalii losses rohttudávdda njoammudeami vuostá Marseilleas ja dasto maŋŋel čielggadii dávdda njoammudemiid aivve iehčanassii Salon-de-Provences ja guovlluguovdasaš oaivegávpogis Aix-en-Provences. Loahpas jagi 1547 son ásaiduvai Salon-de-Provences dállui, mii vel odnege lea gávpogis. Nostredame náitalii rikkes leaskanissoniin, man namma lei Anne Ponsarde, ja suinna son oaččui guhtta máná – golbma nieidda ja golbma bártni. Nostredame guovttos áhkáin skáhppuiga ovtta golbmanuppelogáda oasi hirbmat stuorra kanála prošeavttas, mii lei organiserejuvvon čáhccet viiddes goikkádagas gillán guovllu Salon-de-Provences ja maiddái lahka Désert de la Crau Durande-joga čáziin. Organiserejeaddji lei Adam de Craponne.
Oaidni
Nostredamus molsugođii dálkkasdiehtagis okkultismma beallái su nuppi Itália mátki maŋŋil. Čuovudettiin dan áigásaš populára viggamušaid, son čálii almmenáhki jahkái 1550. Almmenáhkis son čálii namas vuosttas geardde láhttengillii, Nostredame lei čállon Nostradamus. Son lei nu movttiidahttán almmenáhki menestumis, ahte son mearridii čállit ovtta dahje eanet dakkára jahkásaččat. Buot prentehusat sisttisdolle unnimustá 6338 einnostusa ja maiddái unnimustá oktanuppelohkái jahkásaš kaleandara, mat álge ođđajagimánu vuosttas beaivvi ja juos ii, dego lea navdojuvvon muhtumin, njukčamánus. Dat lei eanas dávástus almmenáhkiide go ádel ja iešguđetlágan mearkkašahtti olbmot guhkkin eret álge gažadit horoskohpaid ja badjellunddolaš rávvagiid sus, vaikko son dábálaččat vurddiige kárttaid kundáriinnis, mat leat ovddalgihtii doaimmahuvvon ja gárvásat dulkot. Kárttat leat vuođđuduvvon riegádanbeaivvi aspeavttaide násttiin ja Nostradamus ieš ii millosit háliidan rehkenastit daid, nugo ámmátastrologa livččii dahkan. Dalle go sus lei geatnegasvuohta geahččalit daid rehkenastit olggosaddon beaivemearritabeallaid vuođul, son álo dagai ollu meattáhusaid ja son ii goassige stellen govvosiid kundáriid rievttes riegádanbáikkiide dahje –áiggiide. (Referere daid kárttaid analysii, dahkki lea Brind´Amour, 1993, ja veardádala Grubera ollislaš kritihka Nostradamusa dahkan horoskohpii kruvnnaprinsa Rudolph Maximilianas.)
Njealjitvearssat, mat leat olggosaddon Les Propheties –girjjis [Einnostusat], ožžo moivereakšuvnnaid prentehusa maŋŋá. Muhtun olbmot jurddašedje ahte Nostradamus lei biro bálvaleaddji, dájuheaddji dahje gáigá, seammás go elihta jurddašii ahte njealjitvearssat leat šaddan su heakkalaš inspirašuvnna vuođul einnostusain – dego Biibbala maŋit áiggiid gálduid čuovggas (gea Nostradamusa gálduid vuolábealde), Nostradamus ieš duođai lei soddjil čuoččuhussii. Catherine de Medici, dronnet ja Frankriikka gonagasa Henri II áhkká, lei su stuorra liikostállejeaddji. Dan maŋŋá go dronnet logai su almmenáhki jahkái 1555, mii beaggalii namahis uhkádusaid gonagaslaš bearrašii, son bovdii Nostradamusa Pariisii čilget daid ja ráhkadit horoskohpaid su mánáide. Dalle Nostradamus balai steavlideamis, muhto ollu ovdalgo son jámii, dronnet dagai su oaivadeaddjin ja heaggadoavttirin su bárdnái, Frankriikka nuorra gonagassii Charles IX. Muhtin dieđut Nostradamusa eallimis ovdanbuktet dan, ahte son balai doarrádallamis boasttooahpa dihte girku inkvisišuvnnas, muhto ii einnosteapmi iige astrologiija mannan dakkár luohkkái. Son livččii leamaš váralaš dilis, juos son livččii noaiddástallama vehkiin dorjon daid. Duođaid, su gaskavuohta girkui lei álo earenoamáš. Su oanehis fáŋgavuohta jagi 1561 Marignanes šattai dušše beare danin go son lei almmustahttán jagi 1562 almmenáhki bismma ovddit lobi haga, go gonagaslaš mearrádus lei jorggotgežiid easkabáliid.
Maŋimus jagit ja jápmin
Nostradamus lei gillán duskkálaš leasmmis máŋgga jagi ja dávda lei dahkan lihkadeami hui váttisin. Maŋŋeleappot dat molssui čáhceödeman. Geassemánu loahpas son bovdii su láhkaolbmá čállit viiddes testamente guođđit opmodaga plus 3444 ruvnnu (sullii US$300,000 odne) – minus moadde vealggi – su áhkkái, gii vuordigođii nuppi náittosdili, fondii su bártniide vuordit sin guoktelogiviđat riegádanbeivviid ja su nieiddaide vuordit sin boahtte náittosdiliid. Das šattai ollu oanehut lasáhus testamentii. Navdojuvvo ahte suoidnemánu vuosttas beaivvi Nostradamus muitalii su čállái, Jean de Chavigny, ahte “Don it gávnna mu heakkas beaivebadjáneamis.” Čuovvovaš iđedis son gávdnui jápmán, eahpečielggas dieđuid vuođul, vealláme láhttis seaŋgga ja beaŋkka bálddas (Presage 141 [álgoálggus 152] skábmamánnui 1567, go Chavigny doaimmahii teavstta Nostradamusa jápmima maŋŋá). Nostradamus hávdáduvvui báikkálaš Fransiskán kapellii Salon (oassi das lea ovttastahtton restauráŋŋii La Brocherie), muhto lei ođđasit hávdáduvvon Frankriikka revolušuvnna áigge Collégiale Saint-Laurentii, gos su hávdemuitomearka lea odne.
Barggut
Son čohkkii Les Propheties –girjji čoakkáldahkii mearkkašahtti guhkesáigásaš einnostusaid. Vuosttas oassi lei almmustahtton jagi 1555. Nubbi oassi lei prentejuvvon jagi 1557, lassin ledje 289 einnostusvearssa. Goalmmát prentehus, ovttas golbma čuođi ođđa njealjitvearssain, lei árvideamis almmustahtton jagi 1558, muhto das lea báhcán dušše oassi antologiija prentehussii, mii lei almmustahtton su jápmima maŋŋá jagi 1568. Dat veršuvdna sisttisdoallá okta riimmahis njealjitvearsa ja 941 njealjitvearssa riimmaiguin, juogaduvvon ovcci 100 vearssa joavkkuide ja okta 42 vearssa jovkui, mii gohččoduvvui “Siecles” [Čuohtejagit].
Dan áigásaš addojuvvon prentehusa geavadat (mii sisttisdoalai láhtuma dikteremis), guokte prentehusa eai leat ideanttalaččat ja dat lea relatiivalaččat hárvenaš gávdnat guokte kopiija, mat leat aiddo seammáláganat. Sihkkarit ii leat vuoigatvuohta navdit – dego “koda-cuvkedeaddjit” leat soddjilat dahkat – ahte mihkkige prentehusaid riektačállin dahje rihkuid stellen livčče Nostradamusa originálat.
Giehtačálus, mii lea dovddus dábálaččat namain Orus Apollo, lea gávdnomis Lyon gieldda girjerájus, gos badjel 2000 álgoálgosaš dokumeantta, mat laktásit Nostradamusii, leat vurkejuvvon Michel Chomarat sudjii. Dat lea nággejuvvon dološ greikagielat jorgalus/heivehus egyptalaš hieroglyfain. Hieroglyfat vuođđuduvvojedje maŋŋit láhttengielat veršuvnnaide, mat buot dađi bahábut ledje diehtemeahttumat dološ egyptalaš giehtačállosa duođalaš mearkkašumiin. Egyptalaš hieroglyfat ledje dulkojuvvon boastut dassážiigo Champollion bođii dohko 1800-logus.
Nostradamusa jápmima maŋŋá dušše Les Propheties –girjjit leat ain leamaš populárat, muhto dán dáhpáhusas dat leat leamaš áibbas spiehkastatláganat. Badjel guokte čuođi prentehusa dain ledje ilbman dan áigge, ovttas 2000 kommentárain. Bivnnutvuođa sivvan sáhttet leat čuovvovaš fávttat; mearritmeahttun teavsttat ja váilevaš beaivemearit dahket dan, ahte lea álki čujuhit daidda ja lonet daid dihto válljemiid várás juohke mearkkašahtti ja dramáhtalaš dáhpáhusa maŋŋá ja retrospektiivvalaččat sáhttá čuoččuhit daid rievttes “deaivamiid”(Gea Nostradamus populára kultuvrras).
Nostradamusa gáldut
Nostradamus čuoččuhii ahte su almmustahtton einnostusat vuođđuduvvet juridihkalaš astrologiijii – astrologalaš “dupmui” dahje árvvoštallamii, dáhpáhusaid kvalitehtii (ja ná orru vejolaš), dego riegádemiide, heajaide, kruvnnidemiide ja nu ain – muhto son lei garrasit kritiserejuvvon eahpegelbbolažžan dan áigásaš ámmátastrologaid bealde nugo omd. Laurens Videl. Nostradamus maiddái navddii ahte “komparatiiva horoskohpa” (boahttevuođa planehtaid konfigurašuvnnaid veardádallan ovttas dievasmahtton vássán áiggi dáhpáhusain) sáhtášii rievtti mielde einnostit, mii dáhpáhuvašii boahttevuođas.
Maŋimus áiggiid dutkamuš ovdanbuktá ahte ollu su einnostusbarggut muitalit heivehaladettiin dološ máilmmiloahpa einnostusaid (eanemus Biibbala vuođul) birra, lasihuvvon čujuhemiin historjjálaš dáhpáhusaide ja antologiijaide, mat gusket einnostusraporttaide ja dalle su barggut speadjalastet daid boahttevuhtii oassin komparatiiva horoskohpa vehkiin. Danin máŋga einnostusa sisttisdollet dološ ja mearkkašahtti olbmuid dego Sulla, Gaius Marius, Nero ja earáid, nugo su govvádusaid “dáistaleapmi balvvain” ja “cubbosat gahččet almmis.” Astrologiija ieš lea máinnašuvvon dušše guktii Nostradamusa Prefaces ja 41 geardde “Siecles” –ráiddus, muhto ollu dávjjibut su gonagassii namuhuvvon reivves Letter to King Henri II. Nostradamus kritisere earenoamáš garrasit astrologaid su maŋimus njealjitvearssas guđat “Siecles”-girjjis.
Su historjjálaš gáldut sisttisdollet teakstabihtáid, mat leat álkit identifiseret klassihkalaš historjáčálliide dego Livy, Suetonius, Plutarch ja nu ain ja maiddái gaskaáigásaš kronihkkariide dego Geoffrey of Villehardouin ja Jean Froissart. Máŋga astrologalaš refereanssa leat váldon measta sánis sátnái Richard Roussat girjjis Livre de l´estat et mutations des temps jagiin 1549–50.
Okta su deháleamos einnostusgáldu lei čielgasit Mirabilis liber jagis 1522, mii sisttisdoalai einnostusaid meari čuovvovaš čálliin; Pseudo-Methodius, Tiburtine Sibyl, Joachim of Fiore, Savonarola ja earát. (Su Preface sisttisdoallá 24 sitáhta Biibbalis, visot muhto guokte ledje dakkár ortnegis nugo Savonarola geavahii). Dat girji návddašii dohkálaš menestumis 1520-logus, dalle go dat manai guhtta prentehusa čađa, muhto ii doalahan váikkuhusa, kánske das sáhttá giitit eanemusat láhttengielat teavstta, gohtálaš čáláldaga ja máŋga váttis oanádusa. Nostradamus lei vuosttas, gii muitalii (čálii) ođđasis einnostusaid su iežas sániid mielde fránskkagillii, mii sáhttá čilget dan, ahte manin son lea ožžon gutni dahje merihtaid bargguin. Dan oktavuođas galgáge fuomášahttit ahte modearna oainnut eai leat heivehallon plagiarismmas 1500-logus. Čállit dávjá kopierejedje ja muitaledje earáid teakstabihtáid sin iežaset sániset dovddastemiid haga, earenoamážit klassihkalaš girjjálašvuođas.
Lassemateriála lei čohkkejuvvon Petrus Crinitus girjjis De honesta disciplina jagis 1504, mii sisttisdoalai sitáhtaid Michel Psellus girjjis De daemonibus, ja De Mysteriis Aegytiorum (Mii guoská Egypta mystihkalaš áššiid...), Iamblichus, 400-logu Neo-Platonista, girji Kaldea ja Assyria magihkas. Láhttengielat veršuvnnat leat easkabáliid almmustahtton Lyonas ja sitáhtat goappašge girjjis leat muitaluvvon iežaset sániset mielde (nuppi dáhpáhusas measta bustávalaččat) su vuosttas guovtti vearssas, vuosttas teaksta lea lasihuvvon dán artihkkalii. Duohta lea, ahte Nostradamus navddii boaldit visot okkultismmalaš bargguid su priváhta girjerájus, oktage ii sáhte dadjat aiddo nu mii girjjiid lei duššaduvvon dollabárttis. Fákta lea ahte šolžža mielde dat bullet eahpelunddolaš čuvges dollanjuokčamiin, mii čujuha goittotge dasa, ahte muhtumat dain ledje giehtačállosat pergameanttas, mii gieđahallojuvvo dábálaččat salbiehtáriin.
Dušše 1600-logus olbmot álge giddet fuomášumi su sorjavašvuhtii ovddit, váldoáššis klassihkalaš gálduide. Dat sáhttá veahkehit čilget fávtta, ahte seamma periodas, Les Propheties šolžža mielde bođii skuvllaid geavahussii Frankriikkas dego oahppogirjin.
Nostradamusa sorjavašvuohta historjjálaš ovdamearrádusas lea speadjalaston fávttas, ahte son eksplisihtalaččat hilggui einnosteaddji steampala (id est olmmoš geas lea einnosteaddji vuoibmi alddis) máŋgga diliin.
Son hilggui árvonama einnosteaddji, mii heive oktii fávttain ahte son namahii girjji su iežas nammii (namma, mii fránskkagillii álkit dárkkuha “M. Michel Nostradamus čállán Einnostusat –girjji” ja mii lea aiddo nu, nugo dat ledje; dego “M. Michel Nostradamusa Einnostusat”, mat, moadde spiehkastaga haga, eai lean, eará go su vuohki doaimmahit daid, čujuheapmin ja ođđasis heivehussan boahttevuhtii.) Buot Nostradamusa guoski kritihkka, mii čuoččuha ahte son lea einnosteaddji, nuppiiguin sániiguin, Nostradamus livččii dahkan dakkára, maid son duođai ii goassige čuoččuhan dahkat vuosttas sajis.
Go dorvvastuvvojit girjjálaš gálduide, dat lea eahpesihkkar ahte geavahiigo Nostradamus dihto metodaid čalggihit tránssa dillái, baicca go oskkolaš iežas guorahallama, meditašuvnna ja inkubašuvnna (id est rituálaš “oađđin dan ala”). Su áidna govvádus proseassas gullá reivii, letter 41, mii lea fárus su láhttengielat korrespondánssa čoakkáldagas. Dovddus legeandda mielde son geahččalii dološ metodaid nugo dola gaifáma, čázi gaifáma dahje goappáge seamma áigásaččat, muhto dat vuođđuduvvá naiiva vuohkái lohkat su guovtti vuosttas vearssa, mii dušše veardádallá dahje bálddalastá su viggamušaid Delffi ja Branchidic orákeliid vearssaid beallái. Su oamastusas gonagassii Henri II:i, Nostradamus govvida “gurremin mu sielu, miela ja váimmu morrašis, fuolas ja dilihisvuođas vuoiŋŋalaš ráfi ja mášolašvuođa vehkiin”, muhto su eatnatlohkosaš čujuheamit delfilaš rituálii “bronssa golmmajuolggagii” leat dábálaččat mannan ovddas dihto sániid, dego “aiddo nu”.
Dulkojumit
Stuorámus oassi njealjitvearssain gieđahallet katastrofaid, rohttudávddaid, eatnandoarggástusaid, sođiid, dulvviid, fallehemiid, olmmošgoddimiid, goikkádagaid ja dáistalemiid – visot beaivemeriid haga ja vuođđuduvvet mearkkaide ja váigasiide girjjis Mirabilis Liber. Muhtun njealjitvearssat čihket daid katastrofaid sulalaš tearpmaide: earát gusket ovtta olbmo dahje smávva olmmošjoavkku. Muhtumat gusket ovttaskas gávpoga, muhtumat máŋgga gávpoga máŋggain riikkain. Mearkkašahtti, duogážis váikkuheaddji temán lea uhkideaddji muslima soahteveaga falleheapmi Eurohpái Gáiddus-Nuorttis ja lullin. Soahteveaga njunušin ja oaiveolmmájin vurdojuvvon Antikristus, njuolgga speadjalasttedettiin dalle áigeguovdilis Ottoman fallehemiid ja ovddit Sarasen (mii lea arába) vástideddjiid, nugo maiddái ovddit vuordámušat girjjis Mirabilis Liber. Buot dat leat ovdanbuktojuvvon jáhku mielde uhkideaddji ja boađi boađi máilmmiloahpa konteavsttas – vaikko ášši ii leat duođai máinnašuvvon – oskumuš, mii mielddisbuvttii eatnatlohkosaš máilmmiloahpa einnostusčoakkáldagaid dan áigge, iige unnimusat almmustahtekeahtes Christopher Columbusa čoakkáldat.
Nostradamusa áŋgirušadeaddjit leat addán sutnje merihta das, ahte son lea einnostan máŋgga dáhpáhusa máilmmihistorjjás nugo Londona stuorra dollabárttiid, Frankriikka keaisára Napoleon I čuožžileami ja Adolf Hitlera boahtima, terroristtaid fallehemiid World Trade Centerii čakčamánu 11. beaivvi jagi 2001, muhto dušše beare maŋŋeviisodahkan. Skeptihkalaš olbmot dego James Randi evttoha, ahte Nostradamusa beaggin einnosteaddjin lea dahkaluvvon dan áigásaš doarjaleddjiid vehkiin, geat heivehallet su sániid dáhpáhusaide, mat leat juo dáhpáhuvvan dahje leat boahtinláhkái ja leat garvemeahttumat, muhtumin proseassan mii gohččoduvvo “máhccevaš oaidnivuohtan”. Eai leat duođaštusat akademalaš girjjálašvuođas, mat evttohit ahte mihkkige Nostradamusa njealjitvearssaid goassige lea dulkojuvvon einnostit dihto dáhpáhusa ovdalgo dat dáhpáhuvai, muđui go eahpečielggas, dábálaš eavttuin, maid sáhtášii ovttaveardásaččat heivehallat iešguđetlágan diliide.
Molssaevttolaš oaivilat
Iešguđetlágan oaivilat leat olggosbuktojuvvon prentejuvvon girjjálašvuođas ja interneahttas. Skála loahpa bealde leat ravddamuš akademalaš oaivilat dego Jacques Halbronnis, gii navdá viidásit ja hui problemáhtalaččat ahte Nostradamusa Propethies leat ovdalis beivejuvvon vearisteamit maid aivve eará olbmot leat čállán basttálmuhttit politihkalaš ákšu. Vaikko Halbronn vejolaččat diehtá eanet dain teavsttain ja čanai arkiivvaid dieđuid oktii eanet go oktage eará diehtti olmmoš dán áššis (son veahkehii goaivut daid ovdii ja dutkkai máŋggaid dain), máŋga eará áššedovdi dán dieđasuorggis hilgot oaivila. Skála nuppi geahčen leat easkabáliid eatnatlohkosaš populára girjjit ja duháhiid mielde priváhta neahttasiiddut, mat eai dušše nágge ahte Propethies leat originálat, muhto baicca Nostradamus lei eakti oaidni. Dulkoma hovrriid dihtii, eai leat guokte seammálágan oaivila das, maid son aiddolaččat einnostii, ii min mannanáigái iige min boahttevuhtii. Máŋgasat sin gal leat seamma oaivilis goittotge das ahte dihto einnostusat čujuhit, ovdamearkka dihte, Frankriikka revolušuvdnii, Napoleon Bonapartii, Adolf Hitlerii, goappáge máilmmisođiide, atomavearjjuiguin duššaduvvon gávpogiidda, Hiroshimai ja Nagasakii. Lea maiddái konsensus das ahte son einnostii maid beare mearkkašahtti dáhpáhusaid, mii lea easkka dáhpáhuvvan juohke geardde go iešguhtege girji almmustuvai, Apollo mánnui seaivumiid bokte Walesa Prinseassa Diana jápmimii jagi 1997 ja gomuvuođa suhkkol Challengera katastrofas jagi 1986, čakčamánu 9. beaivvi dáhpáhusaide World Trade Centeris: dát ‘lihkadeaddji feasta’ aspeakta orru leamen typihkalaš dán genrii.
Vejolaččat vuosttas dain girjjiin, mii šattai duođai bivnnuhin eaŋgalsgillii, lei Henry C. Roberts The Complete Prophesies of Nostradamus (1947), lei ođđasis prentejuvvon unnimustá čieža geardde čuovvovaš 40 jagiid áigge. Girjái sisttisdolle sihke heiveheami ja jorgalusa oanehis kommentáraiguin. Dán prentehusa maŋŋil bođii jagi 1961 (ođđasis prentejuvvon jagi 1982) Edgar Leoni dahkan ollislaš ja mearkkašahtti, moderáhta Nostradamus and His Prophecies. Dan maŋŋá bođii Erika Cheetham The Prophecies of Nostradamus, mii sisttisdoallá ođđasis prentejuvvon (Nostradamusa) jápmima maŋŋá jagi 1568 prentehusa. Dat lei ođđasis prentejuvvon, dárkkistuvvon ja ođđasis goasttiduvvon máŋgga geardde jagis 1973 ovddošguvlui, duvle namain The Final Prophecies of Nostradamus. Dat jotkkii doaibmat vuolggasadjin Orson Welles ávvuduvvon filmmas The Man Who Saw Tomorrow. Vuhtii válddekeahttá Jean-Charles de Fontbrune guovtteoasat jorgalusa Nostradamus: historien et prophète jagi 1980, sáhtášii dadjat ahte ráiddut leat kulminerejuvvon John Hogue dovddus girjjiin oaidnis jagis 1994 ovddošguvlui, sisttisdoaladettiin Nostradamus: The Complete Prophecies (1999) ja, aivve easkabáliid, Nostradamus: A Life and Myth (2003).
Earret Roberts, dát girjjit ja dain máŋgga bivnnut imiterejeaddji ledje measta ovttamielalaččat ii dušše Nostradamusa návccas einnostit, muhto maiddái su biografiija molsašuddi aspeavttain. Son lea leamaš Israellaš čeardda Issachara maŋisboahtti; su ádját, geat goappáge leigga doaktárat Provences Buori Gonagasa René hoavas, leigga oahpahan su; son oassálasttii Montpelliera universitehtii jagi 1525 skáhppot su vuosttas dutkosa: dan maŋŋá go son bođii ruovttoluotta dohko jagi 1529, son čađahii dálkkasdiehtagis doaktára dutkosa menestuvvan láhkai; son lei logaldallan dálkkasdiehtaga dieđagottis dan rádjái go su oaivilat šaddet ilá eahpebivnnuhat; son lei dorjon heliosentrálaš oainnu univearssas; son lei mátkkoštan nuortadaváš Frankriikkas, gos son lei čállán einnostusaid Orvala kloastaris; su mátkkiid áigge son lei ovdanbuktán čájálmasa ipmašiin, mii sisttisdoalai boahttevuođa poava identifiserema; son lei menestuvvan buoridit rohttudávdda Aix-en-Provences ja maiddái eará guovlluin; son lei riepman kristállaspáppa geahččamii geavahettiin magihkalaš speadjala dahje čáhcegumma; son lei ovttastahtton su čálliin Chavigniin beassážiid áigge jagi 1554; dalle go son almmustahtii vuosttas oasi Propheties –girjjistis, son lei bovdejuvvon Dronnet Catherine de Medici beales Parisii ságastallat suinna njealjitvearssa I.35 birra, mii einnostii su isida Gonagas Henri II jápmima guovttášdáistaleamis; son lei doavttirin dárkkistan gonagaslaš mánáid Bloisis; son lei testamenten ‘jávkán girjji’, mii sisttisdolle su iežas einnosteaddji málagovaid, su bárdnái; son lei hávdáduvvon ceaggut; ja son lei gávdnon dalle go lei goivvoduvvon ovdan Frankriikka revolušuvnna áigge, guottidettiin medáljoŋŋa, mas lei čállon dárkkes beaivemearri su liikka bájas goaivumis hávddis.
1980-logu rájes, goittotge, akademalaš ja unohas reakšuvdna šaddagođii, earenoamážit Frankriikkas. Nostradamusa priváhta korrespondánssa publikašuvdna jagi 1983 ja, menestuvvi jagiid áigge, originála prentehusat jagiin 1555 ja 1557, mat ledje Chomarat ja Benazra gávdnosat, ovttas iešguđetlágan originála arkiivamateriála gávdnosiin ja mat ikte ahte dat mii lei navdojuvvon Nostradamusis, oktageardánit ii heiven oktii dokumenterejuvvon fávttain. Akademihkkarat čielggadedje ahte, ii oktage čuoččuhusain, mat ledje bidjon lohkui jur eske, leat duođaštuvvon makkárašge dan áigásaš dokumentáralaš duođaštusa vuođul. Stuorámus oassi dain leat árvvusnai vuođđuduvvan čilgekeahtes solžžaide, maid maŋŋeleappo kommenterejeaddjit dego Jaubert (1656), Guynaud (1693) ja Bareste (1840) ledje viiddidan modearna boasttoipmárdusaide 1500-logu fránskagielat teavsttain dahje dat leat buhtes hutkamat. Juobe dávjá evttohuvvon geažideami njealjitvearssas I.35 ahte dat menestuvai einnostit Gonagas Henri II jápmima, ii duođai rievtti mielde ihtán prentehussii vuosttas geardde go easkka jagi 1614, 55 jagi dáhpáhusa maŋŋil.
Akademihkkarat, mat ledje njunnošis, geat ieža leat soddjilat biehttalit makkárge geahččaleamis dulkojumiid, váidaledje ahte eaŋgalsgielat jorgalusat ledje dábálaččat hui funet jorgaluvvon ja dat čájehuvvojit unnán diehtu dahje ii diehtu oppanassiige 1500-logu Frankriikkas, ledje bealálaččat ja bahámus dilis, ledje muhtumin bodnjojuvvon heivehallat dáhpáhusaide, maidda ledje navdojuvvon čujuhit (dahje nuppe gežiid). Ii oktage dain, sihkkarit, ledje vuođđuduvvon originála prentehusaide: Roberts ieš lea vuođđudan dan jahkái 1672, Cheetham ja Hogue leaba vuođđudan Nostradamusa jápmima maŋŋá doaimmahuvvon prentehussii jagi 1568. Juobe relatiiva rehálaš Leoni mieđihii su siiddus 115 dan, ahte son ii goassige leat oaidnán originála prentehusa, ja ovddit siiddut čujuhedje ahte ollu su biográfalaš materiálat ledje gálduid haga.
Goittotge, ii oktage dain dutkamušain ja árvvoštallamiin, ledje álgoálggus dihtosis stuorámus osiin eaŋgalsgielat kommenterejeddjiin, beaivemeriid funkšuvnnas goas dat ledje čállon ja muhtin muddui, man gillii dat lei čállojuvvon. Hogue, gielddekeahttá, lei dakkár posišuvnnas atnit dan ávkin, muhto dat lei dušše jagi 2003, go son mieđihii ahte muhtumat su ovddit biográfalaš materiálain duođai ledje eahpidahttit. Dan botta go maŋimus áiggiid molsašuddi gáldut, mat leat logahallon (Lemesurier, Gruber, Wilson), leat earenoamážit mollejeaddjit maŋŋit geahččalemiid birra, maid unnán diehtti girječállit ja interneahtta áŋgirušadeaddjit luvvejit navdojuvvon čiegus mearkkašumiid teavsttain, goas nu anagrámmaid, numerálaš kodaid, diagrámmaid vehkiin dahje muđui.
Populára kultuvra
Nostradamusa einnostusat mat leat ođđasis muitaluvvon ja viidánan, leat leamaš ovdan viidásit populára kultuvrras 1900– ja 2000 –loguin. Nugo Nostradamusa eallin lea leamaš fáddán girjjiin čuđiid mielde (sihke fikšuvnnas ja diehtogirjjálašvuođas), su eallin lea govviduvvon máŋggain filmmain ja videoin ja su eallima lassin čállosat jotket ain fáddán media beroštumiin.
Interneahttas leat leamaš máŋga dovddus dájuheami, gos Nostradamusa vuogi mielde dahkkon njealjitvearssat ledje jorahuvvon e-poasttain dego duođalaš áššin. Dovdoseamos ovdamearkkat gusket World Trade Centera gahččamii čakčamánu 11. beaivvi 2001 fállehemiin mat jođihedje áŋgirušadeddjiid dájuhemiide ja ođđasis dulkojuvvon njealjitvearssaide, mat leat navdojuvvon einnostusat.
Čakčamánu 11. beaivvi 2001 fálleheamit New York Cityi jođihedje dalán spekulašuvnnaide, ahte leago Nostradamus einnostan dáhpáhusaid. Nostradamus áŋgirušadeaddjit čujuhedje njealjitvearssaide VI.97 ja I.87 dego vejolaš einnostussan, muhto ii oktage logahallojuvvon gálduin doarjaledje dán evttohusa (veardádala Snopes neahttasiidduid).
Degerforsa gielda
Degerforsa gielda lea gielda Ruoŧas Örebro leanas.
Romanaid leavga
olgeš|mini|250x250px|Romanien lippu. Romanaid leavga (kalderašromanagillii O styago le romengo, ) lea romanaid riikkaidgaskasaš leavga. Dat dohkkehuvvui jagi 1971 romanaid vuosttaš máilmmekongreassas, mii dollojuvvui Londonis. Leavgga duogášivnnit leat alit ja ruoná. Alit ovddasta almmi ja govve vuoiŋŋalaš árvvuid. Ruoná fas ovddasta eatnama ja govve eatnanlaš árvvuid. Leavgga guovdu lea rukses čakra nappo heastavovnnaid juvla. Seamma juvla lea maiddái India leavggas.
Hallsberga gielda
Hallsberga gielda lea gielda Ruoŧas Örebro leanas.
Ruvdno
Ruvdno dahje kruvdno lea valuhta Norggas, Ruoŧas ja Dánmárkkus. Dat lei maid valuhta Estteriikas.
Bristol
Bristol lea gávpot Englánddas Stuorra-Británnias. Olmmošlohku lea 410 500.
Diehtosiida
Diehtosiida lea Stádahuksehusa huksen dieđavisti Guovdageainnus. Vuođđobargu álggahuvvui borgemánus 2006:s, ja huksenbargu bođii johtui suoidnemánus 2007:s. Huksen mávssii sullii 450 miljovnna Norgga ruvnno (suoidnemánu 1. beaivvi 2009). Visti ráhppui almmolaččat skábmamánu 4. beaivvi 2009. Gonagas Harald bijai vuođđogeađggi 2007:s. Vistti lea tevdnen Reiulf Ramstad Arkitekter AS ja Sivilarkitekt Kirsti Knudsen AS ja lea sullii 9400 njealjehasmehtera stuoru. Diehtosiidii leat čohkkejuvvon sámi ásahusat, dego Sámi allaskuvla, Sámi arkiiva, Sámediggi máhtto- ja bearašossodat, Gáldu – Álgoálbmotvuoigatvuođaid gelbbolašvuođaguovddáš, SEAD - Sámi earenoamášpedagogalaš doarjalus ja Sis-Finnmárkku studeanttaid ovttastus. Ulbmil dáinna čohkkemiin ovtta vistái lea nannet sámi giela, kultuvrra ja dutkama.
Lassin dábálaš huksenlohpái, ozai Stádaásahus dán huksema oktavuođas maid lobi sámi árbevirolaš vuogi mielde; sii jerre lobi ulddain. Áirasat Stádaásahusas ja Sámi allaskuvllas cagge lávu ja idjadedje viessosajis. Sii bállejedje oađđit, mii mearkkaša ahte leat ožžon huksenlobi.
Miessemánu 5.
'''Miessemánu 5. beaivi' (Válborbeaivi'') lea gregoriánalaš kaleandara mielde jagi 125. (gárgádusjagi 126) beaivi. Jagis leat vel 240 beaivvi.
Ávvudeamit
Geahča maid: Kaleandar - Miessemánu 4., Miessemánu 6.
Vaasa guovlogielda
thumb|150px|Vaasa guovlogielda Vaasa guovlogielda lea okta Suoma guovlogielddain Oarje-Suoma leanas, Pohjanmaa eanangottis. Dasa gullá guhtta gieldda ja dan LAU 1 (NUTS 4) -nummir lea 152.
Liverpool
Liverpool (kymragillii Lerpwl) lea gávpot Englánddas Stuorra-Británnias.
Miessemánu 4.
'''Miessemánu 4. beaivi' (Válborbeaivi'') lea gregoriánalaš kaleandara mielde jagi 124. (gárgádusjagi 125) beaivi. Jagis leat vel 241 beaivvi.
Ávvudeamit
Geahča maid: Kaleandar - Miessemánu 3., Miessemánu 5.
Kristin Røymo
Kristin Røymo (riegádan njukčamánu 4. beaivvi 1973:s) lea politihkar (Bb), gii 2016 rájes doaibmá Romssa suohkana sátnejođiheaddjin. Golggotmánu 14. beaivvi 2015 rájes geassemánu 30. beaivvi 2016 rádjái, son doaimmai Romssa gávpotráđđejođiheaddjin. Sátnejođiheaddji (2016-2019).
Son lea riegádan Vestvågøyii ja bajásšattai Stáiggu suohkana báikkis Helnessund. 1995:s son fárrii Romsii. Røymo lea lohkan stáhtadiehtaga, pedagogihka ja psykologiija. Sus lea Peace and Conflict Tranformation mastergráda Romssa universitehtas.
ON:a eamiálbmogiid bissovaš forum
thumb|right|260px|Foruma dievasčoahkkin jagi 2015 thumb|right|260px|ON:a eamiálbmogiid bissovaš forum miellahttu [[Maria Eugenia Choque Quispe čoahkkimis jagi 2015.]] thumb|right|260px|[[Sitting Bull maŋisboahtti Brenda White Bull muital jagi 2017 čoahkkimis dáistaleamis Dakota Access Pipeline -oljobohcci vuostá ja eiseválddiid geavahan veahkaválddi birra]]
ON:a eamiálbmogiid bissovaš forum lea ON:a ráđđeaddi orgána daid áššiin mat gusket eamiálbmogiidda. Jagi 1993 Wien gávpogis mearridedje ásahit dan ja dat doaibmagođii jagi 2000. Foruma vuosttaš jođiheaddji lei guovdageaidnulaš Ole Henrik Magga. Forum čoahkkanii vuosttaš geardde miessemánus 2002.
Forum lea oalle unni ja váikkuhanvejolašvuohta lea gárži, muhto dattetge dat lea eamiálbmogiid vuohki addit iežaset jiena máilmmi áššiid hárrái. ON:a organisašuvnnas dat doaibmá ONa ekonomalaš ja sosiála ráđi (ECOSOC) vuollásažžan. Bissovaš forum meannuda eamiálbmogiid váttisvuođaid ja beroštumiid.
Forumis leat 16 lahtu ja sis lea golmma jagi virgeáigi. Lea vejolaš válljejuvvot ođđasis vel ovtta jagi. Lahttoriikkaid ráđđehusat nammadit guđe nai lahtuid ja dasto ECOSOC dohkkeha daid. Daid gávcci eará lahtu vállje ECOSOC:a presideanta dan maŋŋel go eamiálbmogiid organisašuvnnat leat addán iežaset evttohasaid. Válljenproseassa vuođđu lea dásseárvosaš ovddasteapmi ja máŋgabealátvuohta. Dát válljenproseassa galgá leat čađačuovgi ja buot eamiálbmogiin galgá vejolašvuohta beassat mielde.
Forumis lea okta deaivvadeapmi juohke jagi mii bistá logi beaivvi. New Yorkas lea bissovaš čállingoddi mas leat vihtta áššedovdi ja guokte hálddahusbargi, áinnas eamiálbmogiid ovddasteaddjit. Čállingotti bargu lea veahkehit foruma oažžut áigái daid resolušuvnnaid maid sii dohkkehit.
Nordlándda fylka
Nordlándda fylkkasuohkan lea Norgga goalmmádin davimus fylka. Stuorimus gávpogat leat Budejju, Måeffie ja Áhkánjárga.
Suohkanat
Fylkkas leat 44 suohkana:
Loga eambbo
Nordlándda fylkkasuohkana siiddut dárogillii
Muitalægje
Muitalægje lei vuosttas sámegielat aviisa. Aviissa olles namma lei Muittalægje čuvgetusa haliduvvidi sami gaskast. Dat almmustuvai vuosttas geardde jagis 1873 ja maŋimuš geardde jagis 1875. Aviisa almmustuvai Norggas Čáhcesullos. Das almmustuvai 33 nummira. Aviissa duogábealde lei Vieljažiid Searvi. Aviissa doaimmaheaddjin barggai Buolbmát leansmánne Christian Andreasen, gii čálii measta buot aviissa čállosiid.
Karlskoga gielda
Karlskoga gielda lea gielda Ruoŧas Örebro leanas.
Hälleforsa gielda
Hällefors gielda lea gielda Ruoŧas Örebro leanas.
Per Isak Juuso
Biografiija
Per Isak Juuso riegádii miessemánu 1. b. 1953 Gárasavvonis, Ruoŧa bealde boazodoallobearrašii ja šattai bajás Mertajärvis Gárasavvonis oarjelullelaččas. Juuso lea oahppán duoji su váhnemiin. Dál Juuso orru ja bargá Mertajärvis.
Maŋŋeleappos son studerii metálla ja gráfalaš plánema. Son lea oahppan ollu ee. tekstiiladáiddáris Wanja Djanaieff (r. 1941) 1980-logus. Son lea maiddái lohkan pedagogihka Sámi allaskuvllas Guovdageainnus.
Ođđajagemánu 2012 son oaččui Sámi Dáiddárráđis 200 000 NOK-árvosaš bargostipeandda.
Juovlamánu 8.
'''Juovlamánu 8. beaivi''' lea gregoriánalaš kaleandara mielde jagi 342. (gárgádusjagi 343.) beaivi. Jagis leat vel 23 beaivve.
Ávvudeamit
Geahča maid: Kaleandar - Juovlamánu 7., Juovlamánu 9.
Fearagiella
Fearagiella (fearagillii føroyskt) gullá indoeurohpálaš gielaid germánalaš gielaid davvejovkui ja lea unnimus germánalaš gielain. Fearagiela lagamus fuolkegiella lea islánddagiella.
Stuorrafiehta
Stuorrafiehta (Aythya marila) (julevsámegillii viehtak, anárašgillii stuorraviettuu) lea vuojašloddi. Stuorrafiehta lea buokčevuojaš.
Várggáid sámegiel báikenamat
Dáppe lea Várggáid sámegiel báikenamaid listu.
Juovlamánu 9.
Ávvudeamit
Geahča maid: Kaleandar - Juovlamánu 8., Juovlamánu 10.
Njukčamánu 24.
'''Njukčamánu 24. beaivi''' lea gregoriánalaš kaleandara mielde jagi 83. beaivi (gárgádusjagi 84. beaivi). Jagis leat vel 282 beaivve.
Ávvudeamit
Geahča maid: Kaleandar - Njukčamánu 23., Njukčamánu 25.
Jonas Gahr Støre
Jonas Gahr Støre (riegádan borgemánu 25. beaivvi 1960:s) lea Norgga politihkar ja Bargiidbellodaga jođiheaddji. Son lei Norgga dearvvašvuohta- ja fuolahusministtar čakčamánu 21. b. 2012:s 2013:a ráđđehusmolsuma rádjái. 2005:s 2012:ii son lei olgoriikkaministtar. Son lea Oslo Stuorradiggeáirras 2009 rájes.
Støre válljejuvvui Bargiidbellodaga jođiheaddjin 2014:s. Ovdal su lea Jens Stoltenberg leamaš jođiheaddji. Støre lea bargan stáhtačállin Stáhtaministara kantuvrras (2000–2001) ja Norgga rukses ruossa generálačállin (2003–2005). Son lea lohkan stáhtadiehtaga universitehtas.
Kumla gielda
Kumla gielda lea gielda Ruoŧas Örebro leanas.
Suovasteapmi
thumb|250px|right|Suovasvuostá [[Gruyère]] thumb|250px|right|[[Lapsang Souchong, suovasdeadja]] thumb|250px|right|Suovasbiergu thumb|250px|right|Suovasvuola
Pori
Pori  lea Suoma gávpot Satakunta eanangottis. Dan rádjegielddat leat Kankaanpää, Kokemäki, Luvia, Merikarvia, Nakkila, Pomarkku, Sastamala, Siikainen ja Ulvila.
Suovasteapmi
Suovastuhttin lea árbevirolaš vuohki seailudit bierggu, guoli ja eará biepmuid. Suovastuhttin dahká ahte biebmu riibá guhkit ja addá mágu. Suovastuhttin lea go heŋge borramuša muorrasuova ovdii oanehit dahje guhkit áiggi. Sáhttá galbmasis dahje lieggasis suovastuhttit. Ovdal go suovastuhttá, de galgá sáltet. Suovastuhttin lea dovddus geađgeáiggi rájes.
Pori
Gilit
Aittaluoto, Enäjärvi, Finpyy, Hakalanvainio, Hanhiluoto, Harmaalinna, Herrainpäivät, Herralahti, Hevosluoto, Honkaluoto, Huvilaranta, Hyvelä, Hyvelänviiki, Impola, Isojoenranta, Isokatava, Isomäki, Isosanta, Itätulli, Kaanaa, Kaanaankorpi, Kalaholma, Käppärä, Karhuluoto, Karhunpää, Karjaranta, Kartano, Kirjurinluoto, Kirrinsanta, Klasipruukki, Koivistonluoto, Koivula, Kotometsä, Kuninkaanhaka, Kyläsaari, Lahdenmaa, Länsimetsä, Lehtola, Leppäkorpi, Liikastenmäki, Liinaharja, Linna, Lotskeri, Lukkarinsanta, Luotsinmäki, Malminpää, Mäntylä, Mäntyluoto, Metallinkylä, Metsämaa, Mikkola, Murtosenmutka, Musa, Päärnäinen, Paarnoori, Palstakallio, Paratiisinmäki, Parkkiluoto, Perkko, Pietniemi, Pihlava, Pormestarinluoto, Raatimiehenluoto, Reposaari, Rieskala, Riihiketo, Ruosniemi, Salaplakkari, Sampola, Sunniemenranta, Susikoski, Tahkoluoto, Teljä, Tiilimäki, Tiilinummi, Tiiliruukki, Tikkula, Toejoki, Tuorsniemi, Tupala, Tuulikylä, Tyltty, Ulasoori, Uniluoto, Uusikoivisto, Uusiniitty, Vähäkatava, Vähärauma, Väinölä, Vanhakoivisto, Viikinäinen, Yyteri
Miessemánu 6.
'''Miessemánu 6. beaivi' (Válborbeaivi'') lea gregoriánalaš kaleandara mielde jagi 126. (gárgádusjagi 127) beaivi. Jagis leat vel 239 beaivvi.
Ávvudeamit
Geahča maid: Kaleandar - Miessemánu 5., Miessemánu 7.
Suovasteapmi
Galbmasis suovastuhttit
Galbmasis suovastuhttin lea dábáleamos vuohki suovastuhttit sáivaguliid, danne go lea buorre riibadanvuohki. Go suovastuhttá de šaddá borramuššii suodjaleaddji "cuozza" mii goddá baktearaid. Ovttas sohkkariin ja sálttiin dahká dát ahte biebmu riibá máŋga vahkku gállosis. Suovasguolis leat valjit antioksidánttat.
Lieggasis suovastuhttit
Lieggasis suovastuhttá unna suovastuhttingámmáraččas, suovastuhttinkássas dahje stuorát suovastuhttinrusttegis. Sáhttá buotlágan guliid suovastuhttit lieggasis. Dábáleamos lea suovastuhttit dápmoha, luosa, makrealla ja rávddu. Guoli galgá sáltet ja ruddet juobe moadde diimmu ovdal ge. Temperatuvra galgá leat 79-100°C. Guolli lea gárvvis 20 - 30 minuhtas.
Kontiolahti
Kontiolahti (ruoŧagillii Kontiolax) lea Suoma gielda Davvi-Gárjila eanangottis. Kontiolahti rádjegielddat leat Joensuu, Juuka, Lieksa, Liperi ja Polvijärvi.
Gilit
Paihola, Puntarikoski, Puso, Pyytivaara, Rantakylä, Romppala, Selkie, Varparanta, Venejoki
Eurovision lávllagilvvohallan 1958
Eurovision lávllagilvvohallan 1958 ordnejuvvui Hilversumas, Vuolleeatnamiin. Gilvvohallama vuittii Frankriikka ovddasteaddji André Claveau lávlagiin Dors, mon amour.
Bohccobiergu
Bohccobiergu lea dehalaš biepmu álgoálbmogii davvi guovlluin nu guhka go leat bohccot leamaš doppe. Davvi-Amerihkas (Kanada:s) leat earet eará indiánat geavhahan bohcco buot áiggiid čađa, Skandinavias leat ges sápmelaččat, ja Ruoššas leat nenjetsarat ja vel eará álgoálbmogat.
Sápmelaččain ja eará álgoálbmogiin leat rikkis árbevierut atnit bohccobierggu biepmun. Ollusiidda lea bohccobiergu dehaleamoš proteiidnagáldu. Vuoi biegu galgá sáhttit borrat birra jagi de sáltet, goikadit ja suovastit sáhtta. Olles gorut geavahuvva biepmun. Siskkalsušat nugo váibmu ja vuoivvas atnojuvvojit dávjá, ja mális mas leat biergu, áđđamat ja dávjá lasihit márffiid ja gumpposiid. Visot dat leat hui dábalaš njálgga biepmut sámi gievkkanis. Goikebiergu lea bivnnut borrat ja ollusat liikojit dasa. Dovdduseamos sámi biepmu lea Biđus, mii lea vuššon cahppojuvvon biergu, veahaš buđet ja rušpi ja jáfut vuoi njárbu. Maiddái Finnbiff lea bivnnuhis biepmu mii lea vel unnibut cahppojuvvon go Biđusbiergu.
Dearvvašlaš oasit
Bohccobierggus lea unnan buoidi ja hui dimis eará biergguid ektui. Lea dávjá gaskal 2 ja 5% buoidi. Eanaš dáččaide lea čoarbealli, biergu čoarbbealli siste (biffa) ja vuššon (nugo govčoduvvon gryterett) biergu dábáleamos. Čielgedeahkki lea hirbmat njálggat ja dimis ja ollusat borret dan varasnaga. Áŋkke lea savodeahki álkimus gávdnamis rambuvrras.
Bohccobiergu lea hui dearvvašlaš. Bohccobierggus leat olu antioksidantat ja minerálat go boazu borra jeahkaliid, urttaid, sieđggaid, luopmaniid ja eará šattuid ja murjjiid main sisttisdoalla olu vitamiinnat ja antioksidantat. Dasalassin go johtta guohtumiid gaskas birra jagi. . Bohccobiergu lea hui dimis dan dihte go das leat dakkár ensiimmat (enymer) mat barget jođaneabbo go eará seammalágan biergguin, dasalassin go leat eanebut ensiimmat go earáin. Danin ii dárbbaš dimihahttit, nugovčoduvvon mørning dárogillii, bohccobierggu. Sivvan go lea dimis sáhtta leahket go lea vilda ealli ja orru guovllus gos leat ekstrema temperatuvrrat.
Čujuhusat
Rein
Miessemánu 7.
'''Miessemánu 7. beaivi''' lea gregoriánalaš kaleandara mielde jagi 127. (gárgádusjagi 128) beaivi. Jagis leat vel 238 beaivvi.
Ávvudeamit
Geahča maid: Kaleandar - Miessemánu 6., Miessemánu 8.
Ruoŧa leanat
Ruoŧŧa lea juhkkojuvvon 21 leatnan (län). Leanat leat juhkkojuvvon 289 gieldan (kommun).
Šaamšiǩ
thumb|350px|right|Náitalan gielddasápmelaš ша̄ммш-gahpiriin. Beavddi alde lea rukses Ruošša bealde [[peeʹrvesǩ. Šerresalit gahpir lea Ruošša bealde pooʹvdneǩ. (Govven: Eirin Roseneng) ]] thumb|250px|right|Gielddasápmelaš [[Nina Afanasjeva ша̄ммш oaivvis (Govven: Melsseir) ]] thumb|250px|right|Nuortalaš nisson [[suonnjelaš šaamšiǩ oaivvis (Govven: Eino Mäkinen) ]] thumb|250px|right|Šaamšiǩ man čoarvvis lea beassenanodas ja man gahpervuođđu lea hui uhcit hervejuvvon. Gahpir lea Suoma Álbmotmusea čoakkáldagas, Helssegis, Suomas.
Šaamšiǩ nuortalašgillii dahje ша̄ммш (šaammš) gielddasámegillii lea rukses čoarvegahpir maid nuortalaš ja gielddasápmelaš nissonat geavahit vihaheami maŋŋá ja nu guhká go son lea náitalan ja eallá. Dan eamitgahpira ala giesastuvvo ovttaivnnat dahje lieđđás liidni mii čadnojuvvo gáibbi vuollái. Go nisson geavaha dan gahpira liinniin, su vuovttat eai oidno sakka olu. Moarsi eadni skeŋke sutnje dan bearraliiguin hervejuvvon láđđegahpira man hearvamállet leat iešguđetlágan sogas sohkii. Dat lea goittotge ain váddáseabbo go gahpira duojáriid sáhttá lohkat ovttain gieđain.
Gahpira namma etymologiija
Gahpira namma boahtá ruoššagiel sánis шамшура. Sániid ovttahápmásašvuohta oidno buorebut nuortalašgiela nuppi suopmana veršunnas go Suonnjela ja Njuohttejávrri suopmaniid šaamšiǩ lea Báhčeveaijoga suopmanis šaamšar. Jagi 1890 Haruzin ja vel jagi 1903 Rozanovge čáliiga ahte gahpira namma lea gielddasámegillii шамширъ, muhto dál lea anus oanehat sátni ша̄ммш.
Šaamšiǩ-gahpira oasit
Šaamšiǩ-láđđegahpirii gullet vihtta oasi: viântt (čoarvi), kõʒʒ ("gazza" nappo snuiba, geahči), källoolâž (gállobihttá), laakk (gahpervuođđu) ja puällõk (niehkkeláđđi). Dain kõʒʒ ja källoolâž leat gahpira ovdabealde, viântt lea gahpira siskkabealde, laakk dieđusge gahpira alde ja puällõk gahpira niehkkeoassi.
Viântt
Viântt lea gahpira vuođđooassi mas šaddá gahpira hápmi. Vaikko dál čoarvi orru gorrojuvvomen dušše duobis, ovdal beassige lei gusto maiddái nanodassan. Viântt-čoarvvis lea guovllulaš erohusat. Ovdamearkka dihte Beahcámis viântt lea šnjuoggasut go Suonnjelis.
Kõʒʒ ja källoolâž
Kõʒʒ lea gahpira ovdabeali guovtti oasis bajimuš oassi, källoolâž fas dan vuolimus. Dain osiin leat eanemus bearalhearvvat go gahpira eará osiin. Källoolâž-oassái gullet gállobihttái lassin maiddái guokte geađašbihtá, main leat dábálaččat golmmačiegat bearalhearvvat. Gállobihtá vuoláravda hervejuvvo eaŋkalis bearalráidduin, go fas dan bihttá badjeravda hervejuvvo mohkkás bearalgovadagain. Daid guovtti oasi gaskii lea sadji silkebáddái mainna gahpir čadnojuvvo oaivái. Dan bátti namma lea källreʹppiǩ nuortalašgillii.
Puällõk
Puällõk lea gahpira niehkkeláđđi mainna gahpir bissu buorebut oaivvis ja doallá dan njuolga. Niehkkeláđis leat dávjá hui ollu hearvvat main leat seammasturrosaš bearralat go eará gahperosiin. Niehkkeláđi geaži bearralat fas leat stuorrát go gahpira eará hearvvain.
Nieiddagahpiris eamitgahpirii
Moarsi heaitá geavaheamis su peeʹrvesǩ-gahpiris dan maŋŋá go son vihahuvvo. Vihaheami áigge sus lea bruvda oaivvi ala. Vihaheami maŋŋá moarsi ovdii loktejuvvo stuorra liinni man duohken su risteadni dahje náittoseadni váldá eret peeʹrvesǩ-gahpira ja rahpá moarsi bárggáldaga. Son bárgida moarsái guokte bárggáldaga, giessá daid báttiiguin oaivečohka ala ruvdnan ja bidjá eamitgahpira šaamšiǩ su oaivái. Bárggáldatruvnna ja puällõk-niehkkeláđđi vehkiin šaamšiǩ bissu buorebut oaivvis.
Eamitgahpira maŋŋá
thumb|250px|right|Nuortalaš leaska neaská [[jiehkkuin. Sus lea leaskagahpir pooʹvdneǩ oaivvis. (Govven: Antti Hämäläinen) ]] Dalle go nisson ii leat šat náitalan, son ii oaččo šat geavahit eamitgahpira olláge. Dat oažžugo son geavahit juogalágan gahpira čuožžu das, leago son báhcán leaskan vai leago son earránan. Juos son báhcá leaskan, sus leat guokte molssaeavttu: leaskagahpir pooʹvdneǩ (maiddái poʹvdneǩ) dahje gokčat oaivvi dušše liinniin. Leaskagahpira son geavahit, juos ii háliit šat náitalit, muhto juos háliidivččii ođđasis náitalit, de son ii geavat leaskagahpira ja gokčat oaivvi dušše liinniin. Juos fas son lea earránan, áidnu heivvolaš molssaeaktu ovdal lei oaivvi gokčan liinniin, muhto dál lea molssaeaktun ođđamállet, vel namahis gahpir man Heidi Gauriloff lea hábmen.
Kouvola guovlogielda
thumb|150px|Kouvola guovlugielda Kouvola guovlogielda lea okta Suoma guovlogielddain. Dat lea Kymileagi eanangottis. Dasa gullá čieža gieldda ja dan LAU 1 (NUTS 4) -nummir lea 081.
Davvi-Satakunta guovlogielda
thumb|150px|Davvi-Satakunta guovlogielda
Davvi-Satakunta guovlogielda lea okta Suoma guovlogielddain Oarje-Suoma leanas, Satakunta eanangottis. Dasa gullá čieža gieldda ja dan LAU 1 (NUTS 4) -nummir lea 044.
Hávda
thumb|250px|Hávda thumb|Hávdda [[monni|monit]] thumb|Aland post 1987 Haahka Fågelserie Ejder|250px|right|Oktan [[Ålánda|Ålándda poastamearkka jagi 1987 fáttáin ledje hávddat]]
Hávda (Somateria mollissima) lea vuojašloddi. Hávda lea buokčevuojaš.
Joensuu
Joensuu lea Davvi-Gárjila eanangoddiguovddáš ja ássiid mielde Nuorta-Suoma leana nubbin stuorámus gávpot. Joensuus lei jagi 2006 loahpas 57 808 ássi. Joensuu gávpot viidánii ođđajagimánu 1. beaivve 2005, go Tuupovaara ja Kiihtelysvaara gielddat ovttastuvvoje dasa.
lea Suoma gielda Davvi-Gárjila eanangottis. rádjegielddat leat.
Gilit
Hoilola, Kovero, Luutalahti, Mannervaara, Meriinaho, Ruhovaara, Saarivaara, Saaroinen, Öllölä
Suohpanterror
Suohpanterror lea sápmelaš dáiddáriid dáiddarkollektiiva.
Juovlamánu 10.
thumb|350px|Govas gurut bealde: ive 2011 [[Nobela ráfibálkkašupmi|Nobela ráfibálkkašumi vuoitit Tawakkul Karman, Leymah Gbowee ja Ellen Johnson Sirleaf bálkkašumi juohkindilálašvuođas juovlamánu 10. b. 2011]]
Laxå gielda
Laxå gielda lea gielda Ruoŧas Örebro leanas.
Liperi
Liperi (ruoŧagillii Libelits) lea Suoma gielda Davvi-Gárjila eanangottis. Liperi rádjegielddat leat Heinävesi, Joensuu, Kontiolahti, Polvijärvi, Rääkkylä, Savonlinna ja Outokumpu.
Eurovision lávllagilvvohallan 1959
Eurovision lávllagilvvohallan 1959 ordnejuvvui Cannesas, Frankriikkas. Gilvvohallama vuittii Vuolleeatnamiid Teddy Scholten.
Britta Marakatt-Labba
Britta Margareta Marakatt-Labba, (r. čakčamánu 18 b. 1951 Ađevuomas, Gárasavvonis, Ruoŧas ) lea Ruoŧa sápmelaš tekstiila- ja govvadáiddár. Son lei mielde Máze-joavkkus.
Liperi
Gilit
Ahonkylä, Härkinvaara, Kaatamo, Korpivaara, Kompero, Liperinsalo, Leppälahti, Mattisenlahti, Risti, Roukalahti, Salokylä, Tutjunniemi, Vaivio
Min Áigi
Min Áigi višuvdna lei šaddat "aviisa buohkaide" mii fátmmasta olles sámi ássanguovllu, beroškeahttá riikarájiid. Dát lei maid dan mielde maid iešguđetlágan julggaštusaid mielde maid Sámekonferánsa lea cealkán, namalassii ahte sámit leat okta álbmot ja ahte riikarájit eai galgga botket dan oktavuođa.
Britta Marakatt-Labba
Biografiija
Marakatt-Labba lea okta ovccis mánás geat riegádedje badjesápmelaš bearrašii. Go son lei 5-jahkásaš, su áhčči jámii. Su eadni Anna Maria Nutti bajásgesii buot ovcci máná okto.
Min Áigi
Eaiggádat
Min Áiggi eaiggádušše Finnmark Dagblad, Kárášjoga gielda, Norgga Sámiid Riikkasearvi (NSR), Sámi álbmotlihttu (SLF), Davvi Girji, báikkálaš sámesearvvit ja eará smávva oasusdoalit.
Britta Marakatt-Labba
Biografiija
Son studerii Sunderby álbmotallaskuvllas jagiid 1971–1973. Jagiid 1974–1978 Marakatt-Labba studerii Göteborgis Dáiddaindustriijaskuvllas mas son gárvvásmii tekstiiladáiddakandidáhtan. Jagiid 1999–2002, son studerii Sámi allaskuvllas Guovdageainnus.
Min Áigi
Eaiggádat
Váldokantuvra lei Kárášjogas. Min Áiggis lei báikkálaš kantuvra Deanus, Guovdageainnus ja Johkamohkis. Márkanossodat lei Leavnnjas.
Britta Marakatt-Labba
Biografiija
Jagi 2014 Marakatt-Labba nammaduvvo gudnedoavttirin Upmi universitehtas.
Min Áigi
Ávvir
Jagis 2008 Min Áigi ja Áššu čáskojuvvojedje oktii ja das šattai ođđa áviisa, Ávvir. Sámi álbmotbeaivve seamma jagis Ávvira vuosttaš nummar bođii olggos.
Áššis eará siidduin
««»»
Østfolda fylka
thumb|alt=Verjogovva mii lea ruoksat ja fiskat|Østfolda vearjogovva thumb|alt=Norgga kárta, mas Østfold lea merken rukses ivniin|Østfold Norggas Østfolda lea Norgga ovddeš fylka, man rádjeguovllut ledje Norgga bealde davvin Akershusa fylka, ja Ruoŧa bealde nuortin Värmlándda leatna ja lullin Oarje-Götalándda leatna. Fylkkas lea ollu mearrarádji Oslofjordena guvlui, ja vuona nuppi bealde lea Vestfolda fylka. Sarpsborg lea fylkka hálddahusguovddáš.
Geografiija
Østfolda fylka lei juhkkojuvvon 4 guvlui, mat leat Halden, Nedre Glomma, Mosseregionen ja Indre Østfold, main leat oktiibuot 18 gieldda. Fylkka viidodat lea 4 182 km². Fylkkas leat 6 gávpoga: Askim, Fredrikstad, Halden, Moss, Mysen ja Sarpsborg.
Slavasshøgda, mii lea 336 mehtera meara bajábealde lei fylkka alimus várri.
Lekeberga gielda
Lekeberga gielda lea gielda Ruoŧas Örebro leanas.
Listu Norgga bellodagain
Dát lea listu Norgga bellodagain mat leat Stuorra- dahje Sámedikkis.
Stuorradiggi
Stuorradikkis leat dál 9 bellodaga:
Sámediggi
Sámedikkis leat dát bellodagat:
Njukčamánu 25.
'''Njukčamánu 25. beaivi''' lea gregoriánalaš kaleandara mielde jagi 84. beaivi (gárgádusjagi 85. beaivi). Jagis leat vel 281 beaivve.
Ávvudeamit
Geahča maid: Kaleandar - Njukčamánu 24., Njukčamánu 26.