cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Čizzeboras
Davviriikkain lea čižžeborasa geográfalaš erohusat dutkojuvvon. Bođii ovdan ahte daid riikkain lea dávda dábáleamus lullin. Maiddái gávpotolbmot buohccájedje čižžeborrasii dávjjit go dálonguovlluid ássit.
Dávdamearkkat
Máŋggas geain lea čižžeboras eai dovdda makkárge dávdamearkkaid. Dat ožžot diagnosa mammografiija veagas. Vuosttaš dávdamearka láve leat čoaltu čiččis, dahjege sturron lymfačuolmmat gieđavuolde. Go guldala čižžeborrasa de dat lea dávjá garas, ii oro lihkkaseamen ja ii leat nu čielga earru čiččis.
Liiki sáhttá mannat sisaguvlui šattalmasa bajil. Čižžeoaivi sáhttá mannat sisaguvlui. Čižžebávččas ii láve leat borasdávdda mearkka. Hárvenaš mearka lea ahte čižži lea varranaga dahje sidjon.
Vulšon čižžeboras lea dihtolágan borasdávda mii ii leat álki fuobmát. Dávdamearkkat sulastahttet čižževuolšši dávdamearkkaid, dalle bávččasta, bohtana, sakŋida ja liekkista. Go olmmoš ii dovdda čoalttu, de han ii jáhke ahte lea borasdávda.
Muhtumin čižžeboras gávdno aiddo go šattalmas lea metastaseren (=leavvan eará rumašosiide). Dávdamearkkat leat máŋggaláganat ja boahtá guđe orgánii metastasere. Juohke orgána addá guđiidge dávdamearkkaid. Dábáleamos lea ahte metastasere vuoiŋŋamaččaide, vuoivasii ja geahppáide.
Čoaltu čiččis lea eanemustá juoga eará ja ii borasdávda. Dábálaš sivat leat buorrelunddot čižžedávddat nugo čižževuolši ja fibroadenoma.
Rauma (Suopma)
Rauma lea Suoma gávpot Satakunta eanangottis. Dan rádjegielddat leat Eurajoki, Lappi, Laitila ja Pyhäranta.
Gilit
Anttila, Haapasaari, Kaaro, Kauklainen, Kaukola, Kodisjoki, Kolla, Kortela, Kulamaa, Lappi, Monna, Nihattula, Ruona, Sorkka, Soukainen, Tarvola, Tiilivuori, Unaja, Uotila, Vasarainen, Vermuntila, Voiluoto
Musihkka
Musihkka lea dáiddasuorgi ja kultuvrralaš doaibma mii ovdanbuktojuvvo jienain. Musihka deháleamos áššit leat nuohtaallodat (mii mearrida šuoŋa ja harmoniija), rytma, dynamihkka ja ivdni. Iešguđetlágan musihkkasuorggit deattuhit daid áššiid dahje nuppegežiid eai váldde vuhtii daid obanassiige. Musihkka ráhkaduvvo máŋggalágan čuojanasaiguin ja jienain. Jietnateknihkka sáhttá leat lávlun mii muhtumin állana hupmama guvlui nugo ráppas. Muhtun bihtáin leat aivve čuojanasat, earáin aivve lávlun.
Sofía
thumb|250px|right|Dronnet Sofía, Laura Bush, [[George W. Bush ja Gonagas Juan Carlos.]] thumb|250px|right|Dronnet Sofía Sofía (Sofía Margarita Victoria Federica de Schleswig-Holstein-Sönderborg-Glücksburg, r. skábmamánu 2. 1938 Athenas, Greikas) lea Spánia gonagas Juan Carlos eamit ja Spánia dronnet. Sofía lea Greikka gonagas Paul I (1901–1964) nieida.
Kjell Magne Bondevik
Kjell Magne Bondevik (riegádan 3. beaivvi čakčamánus 1947 Moldes) lea ovddeš norgga politihkkár (KrF). Son lea vázzán teologaoahpu (cand.theol.). Bondevik lei stáhtaministtar 1997–2000 ja 2001–2005, ja dan ovdal lei olgoriikaministtar 1989–1990, girko- ja oahpahusministtar 1983–1986. Son lei stuorradigge-ovddasteaddji vuosttaš geardde 1969–1970, dalle várreáirrasin, ja lei fásta válljejuvvon Møre ja Romsdala ovddas 1973–2005. Bondevik lei maid parlamentáralaš jođiheaddji Risttalaš Álbmotbellodaga ovddas 1986–1989, 1993–1997 ja 2000–2001, ja seammás bellodatjođiheaddji 1983–1995.
Duogáš
Kjell Magne Bondevika váhnemat leigga Johannes Bondevik (1905–2007), ovddeš rektor Molde Álbmotallaskuvllas (dalá Rauma Álbmotallaskuvla), ja dálueamit Margit Hæreid (1905–1976). Son lea náitalan iežas nuorravuođamorsiin Bjørg Bondevikain (riegádan Rasmussen), gii vázzii su buohtalasluohkás. Sudnos leat guokte bártni ja okta nieida. Kjell Magne Bondevik lea ovddeš stáhtaráđi Kjell Bondevika neahpi, bisma Odd Bondevika vilbealli, ja báhpa ja girječálli Eyvind Skeie máhka.
Politihkalaš bargu
Bondevik oaččui bajáššaddamis jo oktavuođa dan risttalaš oahpoheamilihkástussii, dasa lassin go politihkalaš impulssaid Kjell Bondevikas, gii lei jođiheaddji Risttalaš Álbmotbellodagas 1950. ja 60-logus. 1965:s dieđihii Kjell Magne Bondevik iežas dán bellodahkii, ja válljejuvvui golbma jagi maŋŋel nubbinjođiheaddjin Nuoraid Risttalaš Álbmotbellodagas (Kristelig Folkeparti Ungdom).
Girku
thumb|Girku [[Čeahkka|Čeahkas.]] thumb|[[Luleju girku Ruoŧas.]] thumb|[[Westminster Abbey -girku Londonis.]] Girku lea ipmilbálvalusa báiki.
Oman
Oman lea riika Gaska-nuorttis Ásias.
Lulli-Pirkanmaa guovlogielda
thumb|150px|Lulli-Pirkanmaa guovlogielda Lulli-Pirkanmaa guovlogielda lea okta Suoma guovlogielddain Oarje-Suoma leanas, Pirkanmaa eanangottis. Dasa gullá njeallje gieldda ja dan LAU 1 (NUTS 4) -nummir lea 063.
Ruovesi
Ruovesi lea Suoma gielda Pirkanmaa eanangottis. Dan rádjegielddat leat Juupajoki, Mänttä-Vilppula, Orivesi, Tampere, Virrat ja Ylöjärvi.
Gilit
Haapala, Hanho, Haukkamaa, Kekkonen, Jäminki, Jäminkipohja, Kauttu, Kukonpohja, Kurkikanta l. Vessari, Matalasalmi, Murole, Mustajärvi, Pajuskylä, Pekkala, Pihlajalahti, Pitkälä, Pohjaslahti, Rajalahti, Ritoniemi, Ruhala, Ruolahti, Räminki, Siikalahti, Syvinki, Tapio, Tuuhonen, Tuuhoskylä, Viljakkala, Visuvesi, Väärinmaja
Gaborone
Gaborone lea Botswana oaivegávpot ja maiddái riikka stuorámus gávpot. Jagis 2010 Gaborone olmmošlohku lei 231 592,. Gávpot lea ožžon namas čeardahoavda Gaborene mielde, go dát lei dolvon dán sadjái jagis 1880.
Westminster Abbey
thumb|250px|Westminster Abbey Westminster Abbey lea girku Londonis, Stuorra-Británnias. Girku vihahuvvui geavahussii jagis 1065.
München
München lea gávpot Duiskkas. Dat biirehit gávpot lea Bayerna, Oberbayerna (ráđđehusdistrikta) ja Oberbayerna (distrikta) oaivegávpot.
Elektralaš vuosttaldus
Elektralaš vuosttaldus lea man ollu jođas hehtte rávnnji. Mađi eambbo vuosttaldus, dađi eanet gealdu dárbbašuvvo vai rávdnji nagoda johtit. Vuosttaldusa mihttu lea ohm.
Go lea njuolggorávdnji de rávnnji sturrodat mihtiduvvo dainna lágiin ahte juohká gealddu vuosttaldusain. Dát rehkenuššan lea Ohma lága mielde. Go lea molssarávdnji de ii leat nu oktageardán šat go ii leat dušše vuosttaldus mii mearrida rávnnji hehttehusa.
Beaivváš
Beaivváš (symbola ) lea násti guovdu beaivvášgotti. Eana ja eará beaivvášgotti planehtat jorret Beaivváža birra. Beaivváš lea buot deháleamos energiijagáldu olles beaivvášgottis, ja danin ge eallin eatnanspáppa alde livččii veadjemeahttun beaivváža haga. Nástti čađamihttu lea čuođiovcci geardde stuorát go eatnanspáppa, ja dat deaddá golbmačuođigolbmalogiduhát geardde eanet go eatnanspáppa, ja nuba beaivváš sisttisdoallá badjelaš ovccilogiovcci proseantta beaivvášgotti oppalaš mássás. Kemiija dáfus leat golbma njealjádasa beaivvážis hydrogena ja muđui lea eanaš oassi helium ja maiddái smávva oasážat losit elemeantat, dego oksygena, karbon, neona ja ruovdi. Násttiid árvvoštallamis beaivváš gohčoduvvo fiskes deaggan (eŋg. yellow dwarf). Dat riegádii sullii 4,6 miljárda jagi áigi. Násttit dávjá riegádit go doarvái ollu mássá čoahkkana ovtta sadjái ja siskkimuččas dan lossa mássáčoalttus mearehis temperatuvra dagaha nukleáralaš fušuvdna. Riegádeami rájes beaivváš lea bisson measta seammaláganin ja jáhku mielde dilli ii rievdda guhkes áigái.
Go hydrogena nohká
Ovdal go šaddá rukses jiehtanassan, de beaivváš čuovgá goasii guokte geardde eanet go dál. Dalle eanaspábba oažžu sullii dan mađe beaivečuovgga go Venus oažžu dán áigge. Beaivváža váibmosa hydrogena boalddiha vel sullii 5,4 miljárda jagi. Dalle beaivváš stuoru dađistaga ja bealli miljárda jagi siste dat lea beali stuorit go dán áigge. Čuovvovaš bealli miljárda jagi siste dat stuorru jođánit ja šaddá guoktečuođi geardde stuorit go dán áigge. Beaivváš lea dan muttus sullii miljárda jagi ovdal go unnu. Dalle beaivváš álgá nohkat. Váibmosis helium buollá garrasit ja árvvu mielde 40% beaivváža mássás šaddá karbonan minuhtaid siste. Dalle beaivváš sotná 10% sturrosažžan dán áigge ektui. Loahpas go helium lea visot buollán de beaivváš vuohon stuorru seamma ládje go hydrogena nogai. Dát proseassa lea jođáneabbo go mannan háve. Loahpas beaivváš lea vilges deagga.
Beaivváža mearkkašupmi Eatnamii
Beaivesuotnjarat ádjánit gávcci minuhta ollet máilbmái. Beaivváš ligge Eatnama ja dan atmosfeara. Beaivváža haga Eana livččii leamašan galmmas ja seavdnjat nu ahte ii mihkkege sáhtáše eallit dáppe. Šattuid fotosyntesa dáhpáhuvvá beaivesuotnjariid veagas.
Go beaivesuotnjarat deivet Eatnama magnehtagietti de guovssahasat šaddet.
Beaivvášsevnnjodeapmi šaddá go mánnu boahtá máilmmi ja beaivváža gaskii. Muhtun guovlluin máilmmis šaddá dievas beaivvášsevnnjodeapmi.
Finnair
thumb|230px|Finnair Airbus A321-200. thumb|230px|Finnair Boeing 757.
Finnair lea suopmelaš girdinfitnodat.
Meksiko gávpot
thumb|right|240px
Ovttastuvvan arábaemiráhtat
Ovttastuvvan arábaemiráhtat dahjege Arábaemiráhtat dahjege Arábaemiráhtaid lihttu lea riika Gaska-nuorttis Ásias.
Meksiko gávpot
Meksiko gávpot (Ciudad de México) lea Meksiko oaivegávpot ja riikka stuorámus gávpot. Dan olmmošlohku lea 21 000 000 ássi.
Ovttastuvvan arábaemiráhtat
thumb|300px
Njuorju
thumb|260px|Pinnipedier lea oanehislahttolaš boraspire mii mearas eallá Njuorju (Pinnipedia) lea oanehislahttolaš boraspire mii eallá sihke mearas ja eatnan alde. Govččoduvvo maiddái njuorjoealli ja pinnipedier. Dán čerdii gullet marinálas beatnatsullasaš borasnjiččehasat. Otne gávdnojit golbma njuorjosuorggi mas oktiibuot lea 18 suorggi ja 34 náli.
Badje-Pirkanmaa guovlogielda
thumb|150px|Badje-Pirkanmaa guovlogielda Badje-Pirkanmaa guovlogielda lea okta Suoma guovlogielddain Oarje-Suoma leanas, Pirkanmaa eanangottis. Dasa gullá čieža gieldda ja dan LAU 1 (NUTS 4) -nummir lea 069.
Marja Mortensson
Marja Helena Fjellheim Mortensson (riegadan njukčamánu 5. beaivve 1995) lea lullisápmelaš musihkkár ja juoigi Hedemárkkus. Son lávlu ja juoigá lullisámegillii ja ubmisámegillii. 2021 son vuittii Áillohaš-musihkkabálkkašumi.
Raajroe (2021)
Daniel Herskedala, Jakop Janssønna ja KORKa mielde
Tsïegle
joavkku Orrestimmie mielde
Lååje (2019)
Daniel Herskedala mielde
Klarvær (2019)
joavkkuin Moenje
Suõmmkar
thumb|300px|right|Suõmmkar [[Riddu Riđđu -festiválas jagi 2018 (Govva: Ørjan Marakatt Bertelsen) ]]
Suõmmkar lea nuortalaš musihkkajoavku, mii álggahuvvui jagi 2016. Jovkui gullet Anna Lumikivi, Hanna-Maaria Kiprianoff, Marko Jouste, Pessi Jouste, Ari Isotalo/Elias Nieminen. Jagi 2018 Ijahis idja -festivála oktavuođas almmuhuvvui sin vuosttaš skearru Suõmmkar, mas Lumikivi ja Kiprianoff leuʹddjeba ja lávluba nuortalašgillii.
Romssa fylka
Romssa fylkkasuohkan lea Norgga ovddeš fylka. 2020 :s oktiičaskkiiga Romsa ja Finnmárku, ja šattaiga Romssa ja Finnmárkku fylkan.
Romsa lei Norgga nubbin davimus fylka. Romssa ránnját ledje lulábealde Nordlándda fylka, davábealde Finnmárkku fylka, nuortin ges Suoma Lappi eanangoddi ja Ruoŧa Norrbottena leatna. Romssa fylkka gávpogat ledje Romsa, Hárštá ja Leaŋgáviika.
Loga eambbo
Romssa fylkkasuohkana siiddut dárogillii
Marja Helander
Marja Helander (r. borgemánu 29. b. 1965 Helssegis, Suomas ) lea Suoma citysápmelaš govvejeaddji, dáiddár ja filbmadahkki.
Biografiija
Marja Helander riegádii borgemánu 29. b. 1965 Suoma bealde Helssegis mas son orru ja bargá dálge. Helandera eatni lea suopmelaš ja su áhčči lea sápmelaš Ohcejogas eret. Vaikko Helander šattai bajás Helssegis, son doalai luomuid Ohcejogas.
Helander studerii Helssega universitehtas jagiid 1985–1986. Dan maŋŋel son studerii njuohtama Liminka dáiddaskuvllas jagiid 1986–1988 ja govvadáidaga Lahti dáiddainstituhtas jagiid 1988–1992. Dasto son studerii govvema ja gárvvásmii dáiddamagisttarin Dáiddauniversitehta govvadáiddaakademiijas Helssegis jagi 1999. Danin go Helandera eatnigiella lea suomagiella iige sámegiella, son fárrii Anárii mas son studerii sámegiela ja -kultuvrra Sámi oahpahusguovddážis.
Govastis Helander dávjá gieđahallá suopmelaččaid ja sápmelaččaid kultuvrra deaivvadeami ja iežas identitehta. Ovdamearkan su loahppabarggus Sukupolvet jagi 1992 Lahti dáiddainstituhtas Helander guorahalai ja suokkardii iežas sámeidentitehta dán perspektiivvas ahte son lea helssetlaš sápmelaš. Seamma jagi lei su vuosttaš sierra čájáhus Helssega ruovdegeaidnostašuvnnas.
Dan maŋŋel Helander lea duddjogoahtán čullosiid ja installašuvnnaid ja geavahišgoahtán ee. bohccočoarvvi eahpeárbevirolaččat. Son lea govven sápmelaččaid gaskavuođa ruvkeindustriijai ee. Silence – Jaskes eatnamat -prošeavtta govaiguin ja videoiguin. Oanehisfilmmaiguin fas Helander lea buktán oaiviliiddis Sámi oamastangaskavuođaid ja -rivttiid hárrái. Jagi 2016 Helander guovttos Outi Pieskiin cuiggodeigga dáládáidága musea Kiasma Jenni Hiltunena videodáiddafilmma oastimis musea čoakkáldagaide danin go filmmas nissonat dánsot ja jorahit bađaset albmáid fákegávttit badjelis. Seamma jagi Helander, Pieski ja Pauliina Feodoroff gáibidedje Nordea-báŋkku geassádit ruhtadeamis Dakota Access Pipeline -oljobohcci mii huksejuvvui miellačájáhusaid fuolakeahttá dattetge Standing Rock Sioux -reserváhtii Davvi-Dakotas USA:s.
Stáhta visuálalaš dáidagiid doaibmagoddi juolludii Helanderii viđa jagi dáiddárveahkkeruđa jagi 2015.
Lars Jacobsen Hætta
Lars Jacobsen Hætta dahjege Jáhkoš-Lásse (ođđajagimánu 5. b. 1834 Guovdageaidnu – guovvamánu 17. b. 1896 Guovdageaidnu ) lei badjesápmelaš, Biibala jorgaleaddji ja duodjár. Guovdageainnu stuimmiid geažil son dubmejuvvui jápmimii, muhto borgemánu 7. b. 1854 jápminduopmu láivuduvvui eallinahkái ráŋggáštusbargun giddagasas.
Jorgaleapmi ja eará duodji
Giddagasas Hætta jorgalii Biibbala Ođđa testameantta davvisámegillii ovttas professor Jens Andreas Friisain. Jagis 1867 son beasai giddagasas, man maŋŋá son vulggii Friisain ja Ludvig Kristensen Daain dutkanmátkái. Mátkki maŋŋá son máhcai ruoktot Guovdageidnui, gos son barggai johttisámiid mánáid oahpaheaddjin ja jotkkii jorgalanbargguid. Ođđa testameantta jorgalus válbmanii jagis 1869 ja almmuhuvvui jagis 1874. Olleš Biibbal prentejuvvui 1895. Hætta maiddái oasálasttii Ordbog for det lappiske Sprog sátnegirjebargui ja jorgalii eará girjjiid davvisámegillii. Dasa lassin Hætta čálii ovttas Anders Pedersen Bærain Muitalusat-girjji, mii muitala sudno eallimis.
Margrethe II
Margrethe II (Margrethe Alexandrine Þórhildur Ingrid) (r. cuoŋománu 16. b. 1940) lea Dánmárkku dronnet.
Luleju gielda
Luleju gielda (ruoŧagillii:Luleå) lea gielda Davvi-Ruoŧas Norrbottena leanas.
Čoahkkebáikkit
Luleju gielddas leat 18 čoahkkebáikki.
Ekváhtor
right|300px|thumb|Ekváhtor lea rukses linjá dán kárttas.
Cuoŋománu 28.
'''Cuoŋománu 28. beaivi''' lea gregoriánalaš kaleandara mielde jagi 118. (gárgádusjagi 119) beaivi. Jagis leat vel 247 beaivvi.
Ekváhtor
Ekváhtor lea jurddašuvvon linjá mii manná planehta birra polaid gaskkas. Dat linjá juohká planehta olggoža davvi ja lulli beallejorbodagaide. Ekváhtora bokte lea govdodatgráda 0°. Ekváhtora bokte badjána beaivváš senihtas guktii jagis go lea giđđajorggáldat ja čakčajorggáldat. Máilmmi ekváhtora guhkkodat lea 40 075,017 km.
Riikkat ekváhtora vuolábealde
Ekváhtora buohta buot beaivvit ja buot ijat leat sullii 12 diimmu guhku. Diimmu 12 giđđa- ja čakčajorggáldaga áigge beaivváš lea njuolga oaivvi bajábealde. Riikkain mat leat ekváhtora vuolde leat dábálaččat trohpalaš klimá.
Melbourne
mini Melbourne lea Australia nubbin stuorámus gávpot ja Victoria oassestáhta oaivegávpot. Dan olmmošlohku jagi 2016 lea 4 485 211. Dain olbmuin sullii 24 000 ledje eamiálbmogat.
Konrad Nielsen
Konrad Hartvig Isak Rosenvinge Nielsen (elii borgemánu 28. beaivvis 1875 - skábmamánu 27. beaivái 1953) lei norgalaš gielladutki dálá Sømna suohkanis eret, ja suoma-ugralaš gielladutkama professor. Son válddii teologiija ámmáteksámena 1896:s, muhto logai maiddái sámegiela oahppoáigodagas. Maŋŋel logai son sámegiela Romssas ja Helssegis.
Melbourne
Historjá
Melbourne lei Australia oaivegávpot jagiid 1901–1927.
Konrad Nielsen
Dutkan
Dán gáibádusa čađahii ge son go čálii ja almmuhii iežas stuora čállosa Lappisk ordbok 1932:s-1938:ii, mii lea sátnegirji mii ain dál geavahuvvo buot davvisámi leksikografiija vuođđun. Sátnegirjji almmuheapmi lei ovttasbargu Hans Henrikseniin Deanus eret, ja doaimmaheaddjin leigga Nielsen ja Asbjørn Nesheim. Sátnegirji gokčá Buolbmága, Kárášjoga ja Guovdageainnu suopmaniid. Sátnegirjji njealját girji lea sámegiela giellariggodaga systemáhtalaš oassi semantihka eavttuid mielde, ja govvida ge danne sámi kultuvrra dárkilit, nu go dat boahtán ovdan gielas.
Nielsen-ortografiija
Iežas vuosttaš sátnegirjji (Lappisches Wörterbuch nach den Dialekten von Polmak, Karasjok und Kautokeino. Heft I), 1913:s, čálii Nielsen suoma-ugralaš fonehtalaš alfabehtain, seamma minstara mielde go eará girjjit seamma ráiddus (Lexica Societatis Fenno-Ugricae). Nielsen ii gárven dán sátnegirjeprošeavtta, muhto álggahii baicca ođđa prošeavtta ođđa gielain (mii jorgaluvvui dárogillii ja eŋgelasgillii ii ge duiskkagillii), ja ođđa ortografiijain, nu gohčoduvvon Nielsen-ortografiijain.
Julevsámegiella
upright=1.25|right|thumb|Sámegielaid guovllut 1. [[lullisámegiella 2. ubmisámegiella 3. bihtánsámegiella 4. julevsámegiella 5. davvisámegiella 6. nuortalašgiella 7. anárašgiella 8. gielddasámegiella 9. darjjesámegiella]] Julevsámegiella lea urálalaš giella. Dat gullá oarjesápmelaš gielaid davvijoavkku oarjejovkui ovttas bihtánsámegielain. Eará oarjesápmelaš gielat leat davvisámegiella, bihtánsámegiella ja lullisámegiella.
Čállingiella
Julevsámegiela čállingiela vuođđudii suopmelaš-ugralaš gielaid professor Karl Bernhard Wiklund.
Almmolaš bálvalus
Almmolaš bálvalusat leat bálvalusat maid stáhta ja gielddat/suohkanat fállet dán riikkavuložiidda dahje gieldda/suohkana orruide. Dán bálvvalusat ruhtaduvvojit almmolaš váriiguin nugo vearroruđaiguin.
Nuortalulli-Pirkanmaa guovlogielda
thumb|150px|Nuortalulli-Pirkanmaa guovlugielda Nuortalulli-Pirkanmaa guovlogielda lea okta Suoma guovlogielddain Oarje-Suoma leanas, Pirkanmaa eanangottis. Dasa gullá guokte gieldda ja dan LAU 1 (NUTS 4) -nummir lea 062.
Pyhäranta
Pyhäranta lea Suoma gielda Varsinais-Suoma eanangottis. Dan rádjegielddat leat Laitila, Rauma ja Uusikaupunki.
Gilit
Hirslahti, Ihode, Kauhianpää, Kaukka, Kaunissaari, Kukola, Lahdenvainio, Nihtiö, Nuuski, Polttila, Radansuu, Reila, Reitula, Rihtniemi, Rohdainen, Santtio (Sandnäs), Valkama (Vitby), Varhokylä, Ylikylä (Överby)
Palestiinná
Palestiinná lea riika Ásias.
Lenita Airisto
Hymmi Lenita Aulikki Airisto (r. ođđajagimánu 1. b. 1937 Helsset, Suopma) lea suopmelaš diehtogirječálli, logaldalli, TV-doaimmaheaddji, fitnodatolmmoš ja diplomaekonoma.
Orkland
Orkland lea gielda Trøndelága fylkkas mii álggahuvvui 2020:s go Meldal, Orkdal, Agdenes ja oassi Snillfjordas čatne oktii. Gieldda namma boahta Orkla jogas. Alimus várri lea Resfjellet, man allodat lea 1162 mehtera.
Orkland lea maiddái ovddeš gielda, mii gávdnui 1920 rájes 1963 rádjái.
Qatar
Qatar lea riika Gaska-nuorttis Ásias.
Mars
thumb|right|250px|Mars
Mars lea planehta Eatnama ja Jupitera gaskkas. Nugo Eana ja eará beaivvášgotti planehtat, Marsge jorrá Beaivváža birra. Marsa astronomalaš mearkka lea 16px|♂.
Marsa mánut
Marsas leat 2 mánu:
Oarjelulli-Pirkanmaa guovlogielda
thumb|150px|Oarjelulli-Pirkanmaa guovlogielda
Oarjelulli-Pirkanmaa guovlogielda lea okta Suoma guovlogielddain Oarje-Suoma leanas, Pirkanmaa eanangottis. Dasa gullá njeallje gieldda ja dan LAU 1 (NUTS 4) -nummir lea 068.
Johannes Virolainen
Johannes Virolainen (ođđajagimánu 31. b. 1914 – juovlamánu 11. b . 2000) lei suopmelaš politihkkár, ministtar ja Suoma riikkabeivviid ságajođiheaddji.
Jupiter
Jupiter lea planehta Marsa ja Saturnusa gaskkas. Nugo Eana ja eará beaivvášgotti planehtat, Jupiterge jorrá Beaivváža birra. Jupitera astronomalaš mearka lea.
Jupitera mánut
Jupiteras leat goitge 64 mánu, main 4 leat galileolaš mánut:
Galileolaš mánuid namma boahtá das, ahte Galileo Galilei gávnnahii daid.
Tirana
Tirana lea Albánia oaivegávpot. Dan olmmošlohku lea 610 070 ássi (2016).
Nižni Novgorod
thumb|250px|Nižni Novgorod Nižni Novgorod lea gávpot Ruoššas. Gávpogis orrot 1 311 252 olbmo.
Ruksesfiehta
Ruksesfiehta (Aythya ferina) lea vuojašloddi. Ruksesfiehta lea buokčevuojaš.
Oarjedavvi-Pirkanmaa guovlogielda
thumb|150px|Oarjedavvi-Pirkanmaa guovlogielda Oarjedavvi-Pirkanmaa guovlogielda lea okta Suoma guovlogielddain Oarje-Suoma leanas, Pirkanmaa eanangottis. Dasa gullá vihtta gieldda ja dan LAU 1 (NUTS 4) -nummir lea 061.
Vilddas
Vilddas lea musihkkajoavku mii lea vuođđuduvvon Tamperes jagis 1997. Dán áigge jovkui gullá guhtta lahttu, muhto dan vuođđudedje Annukka Hirvasvuopio, Mikko Vanhasalo ja Marko Jouste. Joavku hárjehallá ain Tamperes, vaikko jo bealli joavkkus ássá Tampere olggobealde. Vuosttas konsearta Vildasis lei skábmamánu 26. beaivve 1997 restoráŋŋa Telakkas, Tamperes.
Bájil gielda
Bájil gielda lea gielda Davvi-Ruoŧas Norrbottena leanas.
Čoahkkebáikkit
Gielddas leat njeallje čoahkkebáikki.
Germánalaš gielat
Germánalaš gielat gullet indoeurohpálaš gielaide.
NATO
Davvi-Atlántta bealuštuslihttu (oan. NATO, ja, OTAN) lea riikkaidgaskasaš bealuštuslihttu, mii vuođđuduvvui cuoŋománu 4. b. 1949 USA:s, Washington D.C.:s.
Historjá
NATO lea 31 riikka gaskasaš suodjaluslihttu mii álggahuvvui 1948 nuppi máilmmisoađi maŋŋá. Áigumuš lei nannet sihkkarvuođa goabbá nai bealde Atlántta. Vuođđoprinsihppa lei ahte go NATO-riika fallehuvvui de olles NATO fallehuvvui. Maŋŋel lea lihttu viiddidan ieža doaimma ja das leat vuogit mo gieđahallá kriissaid ja mo ovddida riikkaidgaskasaš ráfi.
Go NATO álggahuvvui lei nuortariikkat ja oarjeriikkat vuostálagaid. Nuorttil doaimmai Warsawa-lihttu ja oarjjil fas NATO. Sovjetlihttu lei šaddan vejolaš áittan Oarje-Eurohpá sihkkarvuhtii. Logi Oarje-Eurohpá riikka, USA ja Kanáda čálle šiehtadusa cuoŋománu 4. beaivvi man namma lei Atlánta-lihttu. Guokte jagi dan maŋŋá álggahuvvui NATO.
Jagi 2023 rájes NATO:s leat lamaš 31 miellahtu, ja máŋga dain ledje mielde Warsawa-lihtus. NATO:s lea dieđusge oktasašbargu riikkaiguin mat eai leat miellahtut.
Lahttoriikkat
Vuođđudanjagi 1949 rájes (ruođuid siste lea searvanjahki, jus ii leat searván dalle go lihttu vuođđuduvvui):
Váldočálli
NATO operatiivvalaš doaimma jođiha NATO váldočálli. Vuosttaš váldočálli lei brihttalaš Hastings Ismay (1952–1957), man maŋŋá ledje belgialaš Paul-Henri Spaak (1957–1961), hollándalaš Dirk Stikker (1961–1964), italialaš Manlio Brosio (1964–1971), hollándalaš Joseph Luns (1971–1984), brihttalaš Peter Carington (1984–1988) ja duiskalaš Manfred Wörner (1988–1994). Gávccát váldočálli lei belgialaš Willy Claes (1994–1995). Su maŋŋá váldočállin doibme espanjalaš Javier Solana (1994–1999), brihttalaš George Robertson (1999–2003), hollándalaš Jaap de Hoop Scheffer (2003–2009) ja dánska Anders Fogh Rasmussen (2009-2014). Dálá váldočálli, norgalaš Jens Stoltenberg, bargogođii golggotmánu 1. b. 2014.
Cuoŋománu 29.
'''Cuoŋománu 29. beaivi''' lea gregoriánalaš kaleandara mielde jagi 119. (gárgádusjagi 120) beaivi. Jagis leat vel 246 beaivvi.
Ávvudeamit
Geahča maid: Kaleandar - Cuoŋománu 28., Cuoŋománu 30.
Liet International
Liet International, ovdalaš namma Liet-Lávlut lea lávlungilvu unnitlogugiela musihkkariid várás. Gilvu lágiduvvui vuosttaš geardde Frislánddas 2002. Áigumuššan lea nannet Europhá unnitlogugielaid, erenoamážiid nuoraid várás. Vuosttaš golbma jagi gilvu lágiduvvui Leeuwardenis. Jagi 2006 rájes gilvu lea lágiduvvon máŋga gávpogis goasii juohke jagi. 2006 ja 2008 gilvvut lágiduvvojedje Sámis ja dan guokte jagi lei gilvvu namma Liet-Lávlut. 2017 lágiduvvui Guovdageainnus ja dalle lei namma Liet International.
2005 ii šaddan gilvu. 2007 ja 2013 šadde šluhttet gilvvuid go lágideaddjit Narbonne ja Korsika geassádedje juste ovdalaš go gilvvut álge.
Buokčevuojažat
Buokčevuojažat
Eana
Eana lea beaivvášgotti goalmmát planehta mii lea Venusa ja Marsa gaskkas, Eatnamis lea okta mánnu. Nugo earáge beaivvášgotti planehtat, maiddái Eana jorrá Beaivváža birra. Eatnama astronomalaš symbola lea. Eana lea áidna planehta beaivvášgottis, mas lea eallin. Eana lea dassážii maiddái áidna planehta máilmmiávvosis gos eallin lea fuomášuvvon. Eana lea dateremiid mielde 4 miljárda jagi boaris. Eatnama sáhttá dateret ee. rádioaktiivvalaš isotopaid veagas. Eana johtá beaivváža birra. Okta birrajohtin ádjána 365,25 beaivvi, namalassii ovtta eanajagi. Dán jagi botta Eana ieš jorrá iežas áksila birra sullii 366,25 geardde.
Eatnama jorranáksil lea hállut, mii dagaha jagiáiggiid planehta gierragis. Mánu gravitašuvdna dagaha ulli ja fiervvá, muhto maiddái stáđásmahttá Eatnama jorrama iežas áksila birra ja vehážiid mielde njoahcuda jorrama. Eana lea beaivvášgotti deahttámus planehta ja stuorámus dain njeljiin geađgeplanehtain.
Eatnama litosfeara lea juohkásan moanat tektonalaš balduide mat johtet eanagierraga mielde. Eanagierraga gokčá 71% čáhci, eanas ábit. Loahppa 29% lea eana, namalassii kontineanttat ja sullot. Eatnama poláraguovlluin lea eanas jiekŋa, lullin Antárktisa jiekŋageardi ja davvin Davve-Jiekŋameara jiekŋa hivvodagat. Eatnama siskkoš lea aktiiva. Das lea siskkáldas váimmus ruovddis ja golgi olgguldas váimmus. Aiddo dát golgi váimmus dagaha Eatnama magnehtagietti. Olggubuččas lea Eatnama mántel. Tektonalaš baldut johtet go mántel lihkada.
Eatnama vuosttaš miljárda jagiid siste, eallin čuožžilii mearrabotnis. Muhtun geologalaš duođaštusat čujuhit dohko guovlluid ahte eallin čuožžilii juo 4,1 miljárda jagi áigi. Dan maŋŋá iešguđet dagaldagat dego gaska Eatnamis Beaivvážii, fysihkalaš iešvuođat ja geologalaš historjá leat dahkat máŋggabealat eallima Eatnamis vejolažžan. Eatnama historjjá mielde biodiversitehta lea lassánan ja muhtumin gaskaluvvan joavkojámuid dihte. Árvalusaid mielde 99% buot Eatnama šlájain leat luottahuvvan. 7,6 miljárda olbmo ellet Eatnamis. Eatnama biosfeara ja luondduriggodagat eaktudahttet daid ceavzima. Olbmuin leat iešguđetlágan servodagat ja kultuvrrat. Politihkalaččat gávdnojit 200 iešmearrideaddji stáhta.
Lïkssjuo
Lïkssjuo lea báikegoddi ubmisámegiela guovllus. Lïkssjuo lea Västerbottena leanas.
Etymologiija
Báikki ubmisámegiel namma Lïkssjuo vissa boahtá elliptalaš nammahámis gos loahppaoassi -suvvane (=savvon) lea jávkan. Lagas guovlluin gávdnojit báikenamat nugo Likssjáhpie. Dát vuosttaš elemeanta Liks- vuolgá lïpssjuot vearbbas (=likšut, likšat). Vearba gávdno maiddái nuortaleappus Sámis.
Gáldut
Olavi Korhonen, Utredning om namnet Lycksele, 2012-11-10
Vuoncceslottit
Vuoncceslottit (Galliformes) leat loddečearda masá gullá sullii 250 šlája birra máilbmi.
Muhtun meahccevuoncceslottit (Tetraonidae)
Meahccevuoncceslottit leat omd. rievssahat ja čuvččát.
Tomas Colbengtson
Tomas Colbengtson (r. 1957 Bearkoenvuemies, Deartnás, Ruoŧas ) lea lullisápmelaš govva- ja lássadáiddár.
Biografiija
Tomas Colbengtson riegádii 1957 Bearkoenvuemies, Deartnás, Ruoŧas. Doppe son maiddái šattai bajás. Dál son orru ja bargá Stockholmmas.
Indoeurohpálaš gielat
Klassifiseren
Albánalaš gielat
Armeniagiella
Champagne-en-Valromey
Champagne-en-Valromey lea gielda Ain-departemeanttas Frankriikkas.
Indoeurohpálaš gielat
Klassifiseren
Báltalaš gielat
Germánalaš gielat
Indoiránalaš gielat
Kelttalaš gielat
Greikkalaš gielat (Hellenalaš gielat)
Itálialaš gielat
Pakistan
Vuođđodieđut:
Virggálašgiella: Urdugiella
Oaivegávpot: Islamabad
Viidodat: 803 940 njealjehaskilomehtera
Ássit: 209 970 000 (2017)
Ruhta: Rupia
thumb|300px
Saudi-Arabia
Saudi-Arabia (المملكة العربية السعودية) lea riika Gaska-nuorttis Ásias. Dan rádjeriikkat leat Irak, Jordánia, Kuwait, Oman, Qatar, Ovttastuvvan Arábaemiráhtat ja Jemen.
Matti Aikio (dáiddár)
Matti Aikio (r. 1980 Vuohčus, Soađegilis, Suomas) lea Suoma sápmelaš dáiddár ja filbmadahkki.
Andorra la Vella
thumb|300px|right|Andorra la Vella, Andorra oaivegávpot
Andorra la Vella lea Andorra oaivegávpot.
Sogn ja Fjordane fylka
Sogn ja Fjordane lei Norgga fylka, man rádjefylkkat ledje davvin Møre ja Romsdála, Opplánda nuortin, Buskerud nuortalullin ja Hordalánda lullin. Sogn ja Fjordane lea Norgga nubbin unnimus fylka olmmošlogu ektui, ja gávccádin stuorámus viidodaga ektui. Fylkka olmmošlohku lea 108 424 ássi.
Fylkkas leat golbma gávpoga, Florø, Førde ja Måløy. Hálddahusguovddáš lei Leikanger
Nærøyfjorden ja Urnes stáhpegirku gullet UNESCO máilmmeárbeguovlluide.
Geografiija
Sogn ja Fjordane fylka lea juhkkojuvvon 4 guvlui, Ytre Sogn, Indre Sogn, Sunnfjord ja Nordfjord, main leat oktiibuot 26 gieldda. Fylkka viidodat lea 18 623 km².
Fylkkas leat máŋggat stuoris ja guhkes vuonat, ovdamearkka dihte Sognefjorden mii lea Norgga guhkimus vuotna. Lustera ja Årdala gielddaráji nalde lea Store Skagastølstind 2 405 mehtera meara bajábealde. Store Skagastølstind lea fylkka ja Vestlandeta alimus ja olles Norgga goalmmádin alimus várri. Fylkkas lea Norgga oarjjimus gávpot, Florø. Fylkkas leat maiddái ollu várit, ja gávdnojit ollu buorit luossajogat.
Oripää
Oripää lea Suoma gielda Varsinais-Suoma eanangottis. Dan rádjegielddat leat Loimaa, Pöytyä ja Säkylä.
Gilit
Myllykylä, Latva, Maanpää, Makkarkoski, Oripää, Tanskila
Eno
Eno lea Suoma gielda Nuorta-Suoma leanas, Davvi-Gárjila eanangottis. Eno gullá Joensuu guovlogildii ja mátkki Joensuu-gávpogii gieldda guovddážis, Eno girkogilis, lea 36 km.
Historjá
Eno gielda vuođđuduvvui jagis 1871.
Tampere guovlogielda
thumb|150px|Tampere guovlogielda Tampere guovlogielda dahjege Tampere gávpotguovlogielda, lea okta Suoma guovlogielddain Oarje-Suoma leanas, Pirkanmaa eanangottis. Dasa gullá čieža gieldda ja dan LAU 1 (NUTS 4) -nummir lea 064.
Telemárkku fylka
Geografiija
Telemárkku fylkii gulle 18 gieldda, maid oktasaš viidodat lei 15 299 km². Fylkkas ledje gávcci gávpoga, Skien, Kragerø, Langesund, Notodden, Porsgrunn, Rjukan, Brevik ja Stathelle. Skien lei fylkka guovddáš. Telemárkku alimus várri lei Gaustatoppen, mii lea 1 883 mehtera alu. Várri gullá Tinn gildii.
Rievssat
Rievssat (Lagopus lagopus) lea vuoncceslottiide gullevaš loddi. Rievssat lea stuorát go giron.
Champdor
Champdor lea gielda Frankriikkas Ain departemeanttas.
Singapore
Singapore lea riika Ásias.
Cuoŋománu 30.
'''Cuoŋománu 30. beaivi''' lea gregoriánalaš kaleandara mielde jagi 120. (gárgádusjagi 121) beaivi. Jagis leat vel 245 beaivvi.
Annukka Hirvasvuopio-Laiti
Annukka Hirvasvuopio-Laiti dahjege Hirvas-Niillasa Heaikka Annukka lea riegádan jagis 1973 Vuohču guovllus, Soađegili gielddas, muhto ássá dál Ohcejogas. Son lea Vilddas-joavkku solista ja bargá prošeaktahoavdan Suoma Sámedikkis Sámemusihka oahpahus -prošeavttas. Son lea studeren Tampere universitehtas etnomusikologiija.
Jagi 1993 son lei leamašan mielde Ylläsis nuortasápmelaš Jaakko Gauriloffain Ilpo Saastamoinena Velho-trilogias.
Annukka Hirvasvuopio-Laiti oaččui Lappi leana kulturbálkkašumi juovlamánus 2006. Bálkkašumi seamma áigge oaččuiga nuortalaš Tiina Sanila ja anáraš Aune Kuuva.
Eurovision lávllagilvvohallan 2018
Eurovision lávllagilvvohallan 2018 lei 63. Eurovision lávllagilvvohallan. Vuosttaš geardde dát ordnejuvvui Portugalas dasgo riikka ovddasteaddji Salvador Sobral vuittii Eurovision lávllagilvvohallama 2017 Kiovas, Ukrainas lávlagiin Amar pelos dois. Lávllagilvvohallan guokte oassefinála (miessemánu 8. ja 10.) ja finála (miessemánu 12.) ordnejuvvui Altice Arenas Lisboas. Gilvvohallama jođihedje Filomena Cautela, Sílvia Alberto, Daniela Ruah ja Catarina Furtado.
EBU nannii skábmamánu 17. b. 2017, ahte 43 riikka oassálastá jagi 2018 gilvvohallamii. Dát lea stuorámus mearri oasseválddiin ja seamma olu go lei jagiin 2008 ja 2011 gilvvohallamiin. Ruošša ii oassálastán diibmá, muhto lei fas gilvvohallamis dán jagi. Vuosttaš geardde jagi 2011 maŋŋel buot riikkat oassálaste gilvvohallamii.
Dát lei vuosttaš geardde go Aserbaižan, Románia ja Ruošša eat beassan finálii dan maŋŋil go oassefinálat álggahuvvoje jagi 2004. Dasa lassin dát lea vuosttaš gilvvohallan mis Kaukasusa riikkat eat leat finálas jagi 2005 maŋŋil.
Gilvvohallama vuittii Israela ovddasteaddji Netta lávlagiin Toy.
Dáhpáhusbáiki
Vuosttaš geardde Eurovision ordnejuvvui Portugalas dasgo riikka ovddasteaddji Salvador Sobral vuittii Eurovision lávllagilvvohallama 2017 Kiovas, Ukrainas lávlagiin Amar pelos dois
Arena
gurut|mini|Altice Arena Lisboas, Portugalas.
Altice Arena lea máŋggageavahanarena Lisboas mii huksejuvvui Expo '98 várás. Arenai čáhká 20 000 olbmo man dihte dát lea Portugala stuorámus máŋggageavahanarena ja okta Eurohpá stuorráin. Arena lea Parque das Nações-guovllus (Álbmogiid párka) Lisboa nuortadavvin.
Jođiheaddjit
Ođđajagimánu 8. b. 2018, RTP ja EBU almmuhedje ahte gilvvohallama jođihit njeallje nissona: Sílvia Alberto, Filomena Cautela, Catarina Furtado ja Daniela Ruah. Dat lea vuosttaš geardde jagi 2015 maŋŋil ahte gilvvohallama ii jođit olmmái. Dasa lassin dat lea nuppi jagi ahte buot jođiheaddjit leat seamma sohkabealli.
Oassálastiriikkat
mini|{{legend|#D40000|Vuosttaš oassefinála oassálastiriikkat}} {{legend|#FFAAAA|Automáhtalaččat finálas, jienasteaddji vuosttaš oassefinálas}} {{legend|#000080| Nuppi oassefinála oassálastiriikkat }} {{legend|#99CCFF|Automáhtalaččat finálas, jienasteaddji nuppi oassefinálas}} Skábmamánu 7. b. 2017 EBU almmuhii ahte 42 riikka oassálastet gilvvohallamii. Ruošša nannii oassálastima vaikko ii oassálastán jagi 2017. Vaikko álgoálggus Makedonia ii ožžon oassálastit Eurovisionii dasgo MRT lei vealgi mávssekeahttá, 10 beaivve maŋŋel EBU almmuhii ahte Makedonia oažžu oassálastit. Almmuhusa maŋŋel gilvvohallamis leat 43 oassálastiriikka mii lea seamma olu go lei olahusjagiin 2008 ja 2011 gilvvohallamiin.
Vuosttaš oassefinála
Vuosttaš oassefinálii oassálaste 19 riikka. Dán riikkaide lassin Portugal, Spánia ja Ovttastuvvan gonagasriika jienaste dán oassefinálas. Persihkkaivdnásaš ráidu ja buoiddes bustávat mearkkašit ahte riika beasai finálii.
Nuppi oassefinála
Nuppi oassefinálii oassálaste 18 riikka. Dán riikkaide lassin Frankriika, Duiska ja Itália jienaste dán oassefinálas. Persihkkaivdnásaš ráidu ja buoiddes bustávat mearkkašit ahte riika beasai finálii.
Finála
Vaikko finálii oassálaste dušše 26 riikka, buot 43 riikka ožžo jienastit. Finála lávlunortnet almmuhuvvui nuppi oassefinála maŋŋel preassakonferánssas miessemánu 10. b. 2018.
Champfromier
Champfromier lea gielda Frankriikkas Ain departemeanttas.
Outi Pieski
thumb|350px|right|[[Ásllat-Mihku Ilmára Mika Petra ja Čiske-Jovsset Biret Hánsa Outi Espoo EMMA-museas ođđajagimánu 6. b. 2019 Pieski Čuolmmadit-museačájáhusas]] thumb|250px|right|Outi Pieski dáiddaduodji Eatnu, eadni, eana [[Sajosa parlameantasáles]]
Outi Pieski dahje Čiske-Jovsset Biret Hánsa Outi (r. 1973 Helssegis, Suomas ) lea Suoma citysápmelaš govvadáiddár gii ovttastahttá dáidagisttis sihke duoji ja dáládáidaga. Pieski njuohtá ja ráhkada installašuvnaid.
Biografiija
Outi Pieski riegádii jagi 1973 Helssegis, Suomas. Dál orru ja bargá Pieski sihke Helssegis ja Ohcejogas. Pieski eatni lea suopmelaš Askolas eret ja su áhčči lea sápmelaš Ohcejogas eret. Vaikko Pieski šattai bajás Helssegis, son doalai luomuid Ohcejoga Dálvadasas áhkus luhtte.
Pieski váccii Helssega govvadáiddalogahaga. Logahaga maŋŋel son bázii Helssegii ja studerii govvadáiddaga Dáiddauniversitehta govvadáiddaakademiijas mas son gárvvásmii govvadáiddaga magistterin jagi 2000. Duoji son lea studeren Sámi oahpahusguovddážis Anáris. Duodjái lassin son lea lohkan sámegiela ja -kultuvrra seamma skuvllas jagi 1997.
Pieski oaččui Mänttä govvadáiddabálkkašumi jagi 2001. Jagi 2016 Suoma Dáiddasearvi mieđihii Pieskii William Thuring -nammabálkkašumi. Ovtta jagi maŋŋel Pieski oaččui Suoma dáiddaakatemiija bálkkašumi. Sivat bálkkašumi mieđiheapmái leat “Pieski dáidaga earenoamašvuohta, áidnalunddotvuohta ja áigeguovdilis stiila”. Seamma jagi Dáidaga ovddidanguovddáš Taike mieđihii Pieskii veahkkeruđat čájáhus- ja dáiddaduodjegoluide.
Jagi 2016 Pieski guovttos Marja Helanderiin cuiggodeigga dáládáidága musea Kiasma Jenni Hiltunena videodáiddafilmma oastimis musea čoakkáldagaide danin go filmmas nissonat dánsot ja jorahit bađaset albmáid fákegávttit badjelis. Seamma jagi Helander, Pieski ja Pauliina Feodoroff gáibidedje Nordea-báŋkku geassádit ruhtadeamis Dakota Access Pipeline -oljobohcci mii huksejuvvui miellačájáhusaid fuolakeahttá dattetge Standing Rock Sioux -reserváhtii Davvi-Dakotas USA:s.
Čoađgi
thumb|250px|Čoađgi thumb|Čoađggi monit
Čoađgi (Bucephala clangula) lea vuojašloddi. Čoađgi lea buokčevuojaš.
Nubbi máilmmisoahti
Nubbi máilmmisoahti lei jagiin 1939–1945.
Sri Lanka
Sri Lanka lea riika Ásias.
Akaa
Akaa lea Suoma gávpot Pirkanmaa eanangottis. Dan rádjegielddat leat Hämeenlinna, Lempäälä, Urjala, Valkeakoski ja Vesilahti.
Gilit
Akkala, Alpila, Haanoja, Hautaa, Jokihaavisto, Järvihaavisto, Järviö, Kaulo, Kuhavuori, Kurisjärvi, Kuusjoki, Kylmäkosken kirkonkylä, Kylmäkosken asema, Käyrälä, Lontila, Maunula, Mellola, Mustue, Nauli, Onnia, Pappila, Poutala, Raidisto, Riisikkala, Savikoski, Saviniemi, Sontula, Sotkia, Taipale, Tyrisevä, Vuoltee
Jiellevári gielda
Čoahkkebáikkit
Jiellevári gielddas leat 6 čoahkkebáikki.
Khmeragiella
Khmeragiella ( phiasaa khmae) lea austroásialaš giellagoddái gullevaš giella. Dát lea virggálaš giella Kambodjas, muhto giella hállojuvvo maiddái Vietnamas ja Laosis.
Paula Koivuniemi
Paula Koivuniemi (r. geassemánu 19. b. 1947 Seinäjoki, Suopma) lea suopmelaš lávlu.
Skoarra
thumb|250px|Skoarra Skoarra (Melanitta fusca) (ubmisámegillii skårra, julevsámegillii skoarra, anárašgillii kuulnâs, nuortalašgillii kuõlŋâs) lea vuojašloddi. Skoarra lea buokčevuojaš.
Edgar Rice Burroughs
Edgar Rice Burroughs (r. čakčamánu 1. 1875, Chicago – j. njukčamánu 19. 1950, Encino, Kalifornia) lei amerihkálaš girječálli, guhte bođii dovddusin Tarzan-girjjiin.
Syria
Syria lea riika Gaska-nuorttis Ásias.
Kyrönmaa guovlogielda
thumb|150px|Kyrönmaa guovlogielda Kyrönmaa guovlogielda lea okta Suoma guovlogielddain Oarje-Suoma leanas, Pohjanmaa eanangottis. Dasa gullá golbma gieldda ja dan LAU 1 (NUTS 4) -nummir lea 151.
Pooʹvdneǩ
Pooʹvdneǩ dahje poʹvdneǩ lea nuortalaš ja gielddasápmelaš nissoniid leaskagahpir. Leaska sáhttá válljet, háliidago son geavaha gahpira. Juos son geavaha leaskagahpira, dat čájeha buohkaide ahte son ii háliit ođđasis náitalit. Juos son ii geavat leaskagahpira, dat fas čájeha buohkaide ahte son háliida.
Islánddagiella
Islánddagiella (islánddagillii: íslenska) lea skandinávalaš giella, mii gullá indoeurohpálaš gielaid germánalaš gielaid davvejovkui.
Nuorttanaste
Nuorttanaste lea sámi bláđđi, mii almmustuvvá Norggas. Dat almmuhuvvui vuosttas geardde jagis 1898 olggosaddin evangelalaš-luteralaš friddjagirku. Álggus bláđđi almmuhuvvui oktii mánus, muhto dán áigge dat ilbmá 11 geardde jagis. Bláđi sisdoallu lea eanet vuoiŋŋalaš, muhto dat almmustahttá maid lohkkiid čállosiid.
Miroslav Vitouš
Miroslav Vitouš (r. juovlamánu 6. b. 1947 Prahas) lea čeahkkalaš jazzmusihkkár.
Parainen
Pargas lea Suoma gávpot Varsinais-Suoma eanangottis. Dan rádjegielddat leat Brändö, Sottunga, Kökar, Kimitoön, Sauvo, Kaarina, Turku, Naantali ja Kustavi.
Gilit
Attu, Ali-Kirjala (Neder-Kirjala), Bjursäng, Björkö, Bläsnäs, Boda, Bodnäs, Bollböle, Bollstad, Brattnäs, Degerby, Domarby, Ersby, Fagerkulla, Fallböle, Finby, Gammelgård, Garsböle, Granvik, Grisböle, Gräggböle, Gunnarsnäs, Haraldsholm, Heisala, Håggais, Jermo, Kappeliranta (Kapellstrand), Kassor, Kirjala, Kojkulla, Kopparö, Kouppo, Kuitia (Qvidja), Kurckas, Kyrkäng, Koorlahti (Kårlax), Källvik, Lampis, Laplahti (Lapplax), Lemlahti (Lemlax), Levo, Lielahti (Lielax), Lillby, Lillmälö, Lofsdal, Loskarnäs, Mattholm, Mielisholma (Mielisholm), Munkbacka, Mutainen (Muddais), Myrby, Mågby, Mörkby, Mörkvik, Nilsby, Norrby, Nulto, Ontala (Åntala), Parsby, Pettby, Pikku-Tervo (Lilltervo), Pitå, Piukkala (Pjukala), Pyhänsuu, Pölsböle, Rövarnäs, Sandvik, Seivis, Siggnäs, Siltala (Sildala), Simonkylä (Simonby), Skogböle, Skråbbo, Skräbböle, Skyttala, Skyttböle, Skärmola, Sorpo, Storgård, Stormälö, Strandby, Sunnanberg, Sydmo, Sydänperä, Sysilahti (Sysilax), Såris, Söderby, Tara, Tennby, Tennäs, Tervsund, Toijois, Träskby, Vallis, Vannais, Vepo, Vidkulla, Våno, Västermälö, Ybbersnäs.
Láhpi sámegiel báikenamat
Dát lea Láhpi sámegiel báikenamaid listu.
Njurggu
Njurggu (Melanitta nigra) (lullisámegillii njorke, julevsámegillii sjnjurgoj dahje njurgoj, anárašgillii njurgoi, nuortalašgillii njoorǥ dahje njõõrǥ) lea vuojašloddi. Njurggu lea buokčevuojaš.
Čukčá
Čukčá (Tetrao urogallus) lea vuoncceslottiide gullevaš loddi.
Tažikistan
Tažikistan lea riika Ásias.
Goargohaŋŋá
Goargohaŋŋá (Polysticta stelleri) lea vuojašloddi. Goargohaŋŋá lea buokčevuojaš.
Parkano
Parkano lea Suoma gávpot Pirkanmaa eanangottis. Dan rádjegielddat leat Ikaalinen, Jalasjärvi, Jämijärvi, Kankaanpää, Karvia, Kihniö ja Ylöjärvi.
Gilit
Yliskylä, Alaskylä, Kuivasjärvi, Lapinneva, Linnankylä, Nerkoo, Raivaluoma, Sydänmaa, Vahojärvi, Vuorijärvi, Aurejärvi, Kairokoski, Lamminkoski, Jokiharju, Jaakkolankylä, Pahkala.
Älvsbyna gielda
Älvsbyna gielda lea gielda Davvi-Ruoŧas Norrbottena leanas.
Čoahkkebáikkit
Älvsbyna gielddas leat njeallje čoahkkebáikki.
Haŋŋá
Haŋŋá (Clangula hyemalis) (lullisámegillii aahalla dahje haah'la, julevsámegillii haŋŋá, anárašgillii áŋálâh, nuortalašgillii äŋŋlååddaž ) lea vuojašloddi. Haŋŋá lea buokčevuojaš.
Curitiba
Curitiba lea suohkan Brasilas. Suohkana viidodat lea 434,967 njealjehaskilomehtera ja doppe ássa 1.788.559 olbmo (2007).
Pietarsaari guovlogielda
thumb|150px|Pietarsaari guovlogielda Pietarsaari guovlogielda lea okta Suoma guovlogielddain Oarje-Suoma leanas, Pohjanmaa eanangottis. Dasa gullá vihtta gieldda ja dan LAU 1 (NUTS 4) -nummir lea 154.
Áhpehávda
Áhpehávda (Somateria spectabilis) (julevsámegillii áhpeávdda) lea vuojašloddi. Áhpehávda lea buokčevuojaš.
Vestfoldda fylka
Vestfolda lei Norgga fylka, man rádjefylkkat leat Buskerud ja Telemárku. Fylkka hálddahusguovddáš lea Tønsberg, muhto stuorámus gávpot lea Sandefjord. Fylkka olmmošlohku lea 237 799 ássi.
Vestfolda lea Norgga unnimus fylka viidodaga ektui, jus «gávpotfylka» Oslo ii leat mielde.
Geografiija
Vestfolda fylkii gullet 9 gieldda, maid oktasaš viidodat lea 2 224 km². Fylkkas leat gávcci gávpoga.
Suupohja ridduguovlu
thumb|150px|Suupohja ridduguovlu Suupohja ridduguovlu lea okta Suoma guovlogielddain Oarje-Suoma leanas, Pohjanmaa eanangottis. Dasa gullá golbma gieldda ja dan LAU 1 (NUTS 4) -nummir lea 153.
Miessemánu 2.
'''Miessemánu 2. beaivi' (Válborbeaivi'') lea gregoriánalaš kaleandara mielde jagi 122. (gárgádusjagi 123) beaivi. Jagis leat vel 243 beaivvi.
Ávvudeamit
Geahča maid: Kaleandar - Miessemánu 1., Miessemánu 3.
Luciano Pavarotti
Luciano Pavarotti (golggotmánu 12. b. 1935 – čakčamánu 6. b. 2007) lei itálialaš tenora. Son lei okta máilmmi dovdoseamos operadáiddáriin. Pavarotti riegádii Modenas, Itálias. Jagis 2006 Pavarottis fuomašuvvui borasdávda. Son jámii čakčamánu álggus 2007.
Hurri
thumb thumb | Lyrurus tetrix tetrix
Hurri (Tetrao tetrix) lea vuoncceslottiide gullevaš loddi.
Ole Henrik Magga
Ole Henrik Magga (riegádan borgemánu 12. beaivve 1947) lea gielladutki, professor ja politihkkár. Son lea Guovdageainnus eret.
Gielladutki Magga
Gielladutki Ole Henrik Magga lea dovdosamos syntaktihkkárin. Su magisttardutkamuš «Lokative læt-setninger i samisk» gieđahallá dakkár syntávssa teoriija klassihkalaš fáttá nugo eksistentiála- ja habitiivacealkagiid. Seammalágan struktuvrrat gávdnojit eará urálalaš gielain. Su nákkosgirji jagi 1986 gieđahallá sámegiela cealkkavástagiid struktuvrra, earenoamážit modálavearbbat ja infinitiivvat váikkuhit nuppit nuppiide.
Jagi 1987 go Knut Bergsland manai ealáhahkii, Magga šattai fennougristihka professoran Oslo universitehtas. Oslo universitehtas son vulggii Sámi allaskuvlii Guovdageainnus, gos son bargogođii allaskuvlladoseantan jagi 1990 ja professorin jagi 1997.
Magga lea leamašan Norgga dieđaakatemiija miellahttun 1993 rájes.
Politihkkár Magga
Magga doaimmai Norgga Sámiid Riikasearvvi jođiheaddjin jagi 1980 rájes gitta jahkái 1985. Jagi 1989 son lei vuosttaš sámediggepresideanta Norggas (1989–1997). Magga lei maiddái searvvis asaheamen ON bissovaš foruma (WCIP Kanádas jagi 1976). Jagiid 1992–1995 Magga lei mielláhttun ON-kultturkommišuvnnas (. Jagi 2002 Magga šattai ON bistevaš foruma vuosttaš jođiheaddjin.
Bálkkašumit
Jagi 2006 Magga nammaduvvui Gonagaslaš Bassi Olava ortnega kommandevran «su doaibmamovttabarggu ovddas sámiid ja eamialbmogiid oktavuođas».
21. sámekonfereanssas Tråantes Magga oaččui gudnebálkkasumi.
Askersunda gielda
Askersunda gielda lea gielda Ruoŧas Örebro leanas.
Juovlamánu 7.
'''Juovlamánu 7. beaivi''' lea gregoriánalaš kaleandara mielde jagi 341. (gárgádusjagi 342.) beaivi. Jagis leat vel 24 beaivve.
Ávvudeamit
Geahča maid: Kaleandar - Juovlamánu 6., Juovlamánu 8.
Miessemánu 3.
Ávvudeamit
Geahča maid: Kaleandar - Miessemánu 2., Miessemánu 4.
Nostradamus
Máŋga akademalaš gáldu čuoččuhit ahte oktavuođat ja gaskavuođat, mat leat dahkkon máilmmi dáhpáhusaid ja Nostradamusa njealjitvearssaid gaskkas, leat viidásit šaddan boasttodulkojumiid dahje boasttojorgalemiid (muhtumin eaktodáhtolaš) boađusin dahje leat muđui nu váilevaččat ahte dat leat anuheamit duođaštit moge eakti einnosteaddji fámu. Dasa lassin, ii oktage gáldu fála makkárge duođaštusa, maid giige livččii goassige dulkon ovttage Nostradamusa njealjitvearssain earenomážit doarvái nu ahte dat dahká vejolažžan dáhpáhusa čielggas identifiserema ovddalgihtii.
Mánnávuohta
Son riegádii skábmamánu 14. dahje 21. beaivvi jagi 1503 Saint-Rémy-de-Provences lulli Frankriikkas, gos su čuoččuhuvvon riegádanbáiki lea ain. Michel de Nostredame lei okta unnimustá ovcci mánáin. Su eadni lei Reyniére (dahje Renée) de Saint-Rémy ja áhčči lei gordnegaskaolmmái ja notára Jaume (dahje Jacques) de Nostredame. Maŋimučča bearaš lea álgoálggus leamaš judalaš, muhto Jaume áhčči, Guy Gassonet, lei jorgalan katolalažžan sullii jagi 1455 ja lei váldán kristtalaš nama “Pierre” alccesis ja goarggu “Nostredame” (maŋimus várra boahtá bassiolbmuid beaivvis, goas su jorgaleapmi lei ávvuduvvon). Michela dihtton oappážagat ledje Delphine, Jean I (sullii 1507–77), Pierre, Hector, Louis, Bertrand, Jean II (riegádan 1522) ja Antoine (riegádan 1523). Unnán áššit leat dihtosis su mánnávuođas, vaikko leage iešbeaivválaš tradišuvdna das ahte eatni bealde máttaráddjá Jean de St. Rémy oahpahii Michela. Tradišuvdna ii doala deaivása danin go máttaráddjá jávká historjjálaš áššegirjjiin jagi 1504 maŋŋá go mánná lei dušše ovtta jagi boaris.