cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Suovastuhttin
Lieggasis suovastuhttit
Lieggasis suovastuhttá unna suovastuhttingámmáraččas, suovastuhttinkássas dahje stuorát suovastuhttinrusttegis. Sáhttá buotlágan guliid suovastuhttit lieggasis. Dábáleamos lea suovastuhttit dápmoha, luosa, makrealla ja rávddu. Guoli galgá sáltet ja ruddet juobe moadde diimmu ovdal ge. Temperatuvra galgá leat 79-100°C. Guolli lea gárvvis 20 - 30 minuhtas.
Końskowola
Końskowola lea gilli máttanuorti-Polenis, gaskal Puławya ja Lublina, Kurówa buohta Kurówkajoga guoras. Gili olmmošlohku jagis 2004 lei 2 188.
Miessemánu 17.
'''Miessemánu 17. beaivi''' lea gregoriánalaš kaleandara mielde jagi 137. (gárgádusjagi 138.) beaivi. Jagis leat vel 228 beaivvi.
Dáhpáhusat
Norgga našunálbeaivi
Riegádeamit
1950 – Janez Drnovšek, Slovenia presideanta (2002–2007), Slovenia stáhtaministtar (1992–2002) ja Jugoslavia presideanta (1989–1990).
Ávvudeamit
Geahča maid: Kaleandar - Miessemánu 16., Miessemánu 18.
Miessemánu 18.
'''Miessemánu 18. beaivi''' lea gregoriánalaš kaleandara mielde jagi 138. (gárgádusjagi 139.) beaivi. Jagis leat vel 227 beaivvi.
Hörby gielda
Hörby gielda lea gielda Ruoŧas Skåne leanas.
Sulkava
Sulkava lea Suoma gielda Lulli-Savo eanangottis. Sulkava rádjegielddat leat Juva, Puumala, Rantasalmi, Ruokolahti ja Savonlinna.
Gilit
Eerikkälä, Hasula, Halttula, Heikkurila, Hintsala, Iitlahti, Kaartila, Kaartilankoski, Kaartilanmäki, Kaipola, Kammola, Karjulanmäki, Kommerniemi, Koskutjärvi, Kyrsyä, Leipämäki, Linkola, Lohilahti, Maarala, Mäntynen, Partala, Pulkkila, Rahkolantaipale, Rauhaniemi, Ruokoniemi, Ruottila, Ryhälä, Sairalanmäki, Sammalmäki, Seppälä, Sipilä, Sulkava, Tannila, Telakanava, Telataipale, Tialanmäki, Tunnila, Väätälänmäki, Ylisenauvila.
Juovlamánu 20.
'''Juovlamánu 20. beaivi''' lea gregoriánalaš kaleandara mielde jagi 354. (gárgádusjagi 355.) beaivi. Jagis leat vel 11 beaivve.
Ávvudeamit
Geahča maid: Kaleandar - Juovlamánu 19., Juovlamánu 21.
Adolf Hitler
Adolf Hitler riegádii cuoŋománu 20. beaivvi 1889 Braunau am Inn nammasaš gielddas Nuortariika-Uŋgáris (dálá Nuortariikkas) ja jámii cuoŋománu 30. beaivvi 1945 Berlinas. Son lei politihkar ja Duiskka nationála sosialisttalaš bargiidbellodaga jođiheaddji (duiskagillii: Nationalsozialistische Deutsche Arbeiterpartei, NSDAP) jagi 1921 gitta 1945 rádjai. Bellodat gohčoduvvui maid Nasistabellodahkan. Jagiid 1933 ja 1945 gaskkas lei Hitler Duiskka riikakánsler. Son lei maiddái Duiskka njunuš (Führer) ja diktáhtor 1933-1945.
Hartola
Hartola lea Suoma gielda Päijät-Häme eanangottis Lulli-Suoma leanas. Hartola gullá Lahti guovlugildii. Hartola gielda vuođđuduvvui jagis 1784 go dat erohuvvui Sysmäs iežaset gieldan.
Adolf Hitler
Hitler lei mielde soahtame vuosttaš máilmmisoađis. 1919 son šattai miellahttun NSDAP:a ovdamannis DAP:as. 1921 son šattai NSDAP:a jođiheaddji. Skábmamánus 1923 Hitler ja su doarjaleaddjit geahččaledje ribahit riikka válddi Müchenis. Dat eai menestuvvan ja Hitler dubmejuvvui giddagassii. Dan botta go čohkkái giddagasas son čálii girjji Mein Kampf.
Hartola
Dan rádjegielddat leat Heinola, Joutsa, Luhanka, Pertunmaa ja Sysmä.
Adolf Hitler
Go beaasai olggos juovlamánus 1924 son álggahii moaddejahkásaš kampánnja mii manai oba bures. Son ovddidii nationálismma, antisemitismma ja antikommunismma ja dainna lágiin su bellodat birgii bures 1930 jagi riikkabeaiveválggain. Ođđajagimánu 30. beaivvi Hitler válljejuvvui riikakánslerin ja dakkaviđe álggii nuppástuhttit Duiskka totalitára diktatuvran.
Hitler hálidii ahte Duiska galggái viidut ja vuosttažettiin válddii Nuortariikka alccesis. Dan maŋŋel vuološtii Čeahkoslovakia ja soahtagođii Polskkain. Visot dan buolláhii nuppi máilmmisoađi, erenoamážit go Duiska fallehii Polskka čakčamánu 1. beaivvi 1939. Go Hitler stivrii Duiskka de son bohte antisemitisttalaš lágat ja organiserejuvvon álbmotgoddin čađahuvvui. Guhtta miljovnna juvddálačča, moadde čuohteduhát romalačča goddojuvvojedje. Seammás Duiska goddalii homoseksuála olbmuid, bázahallan olbmuid ja politihkalaš vuosttildeddjiid. Hitlera áigumuš lei vuođđudit riikka mii galggai bistit duhát jagi, nugo Duiska-Romalaš riika. 1943 Duiska álggii vuoittáhallat soađis ja 1945 cuoŋománus Hitler sorbmii iežas Berlinas.
Rättvika gielda
Rättvika gielda lea gielda Dalarna leanas Ruoŧas.
Hartola
Gilit
Hangastaipale, Koitti, Kuivajärvi, Murakka, Nokka, Putkijärvi, Siltasuo, Vuorenkylä, Kumu, Kalhonkylä
Smedjebackena gielda
Smedjebackena gielda lea gielda Ruoŧas Dalarna leanas.
Šládja
Šládja lea biologiija doaba. Biologalaš systematihkas láve juohkit ealániid mat leat lagas sogalaččat máŋggalágan joavkkuide mat leat ordnejuvvon hierarkiijan. Šládja lea dat joavku maid olbmot dávjjimusat atnet go sirrejit guokte ealli. Ovdamearkka dihte lea ledjon, buoidda ja bussá eallit árgabeaigielas ja iešguđetlágan šlájat maiddái dieđalaš gielas. Lagas sogalaččat mat leat nu sullalagaid ahte ii sáhte earuhit daid lávejit gohčodit šládjajoavkun. Dakkár joavkkut gávdnojit miehtá ja muhtumin lea measta veadjemeahttun sirret guokte šlája. Šládja sáhttá maiddái suddat oktii muhtin eará šlájain.
Historjá
Guhká lei diehttelas ášši ahte šládja lei systematihka vuolimus ja unnimus ovttadat. Muhto šlája definišuvdna lea leamašan nákku vuolde čuđiid jagiid. Dábáleamos definišuvnna, mii láve gohčoduvvot biologalaš šládja, ráhkadii Ernst Mayer gii celkkii ahte šládja lea joavku ja dasa gullevaš ealánat sáhttet oažžut čivggaid gaskaneaset.
Historjjá čađa leat olbmot bidjan máŋggalágan gáibádusaid man stuorra erohusat galget vai omd. ealli šaddá sierra šládjan. Čuvgehusáiggis álge dutkit čoaggit vaikko man olu biologalaš materiála miehtá máilmmi. Šattai dego gilvu gávdnat ođđa šlájaid ja das fas buvttii mielddis ahte smávimus erohus sturrodaga, minsttara dahje guolgga hárrái ráhkadii sierra šlája. Maŋŋelis leat olu šlájat jávkan danin go dat eai adnojuvvo sierra šládjan šat. Lunddolaš erohusat muhtun šlájas lea hui dábálaččat. Jus muhtun rievddadus lea hui mihtilmas lea dan sáhttá gohčodit vuollešládjan.
1990-logus bohte máŋŋgalágan ođđa DNA-analysat ja dál lea dilli nu ahte gávdnojit hui olu oaivilat šlája definišuvnna hárrái. Muhtimat baladedje dahje ain baladit ahte olles vuogádat sáhttá bieđganit. Dát dieđusge buvttášii váttisvuođaid dutkanmáilbmái. Muhtimat leat vigggan ásahit mearrádusaid mo dakkár áššiid galgá meannudit.
Taksonomat dahket dál erohusa šládjadoahpaga (mii definiere šlája) ja šlája gáibádusaid gaskkas. Dál leat olbmot ovtta oaivilis šládjadoahpaga hárrái, mii leat ahte šládja lea muhtunlágan hypotesa mii sáhttá buoridit máŋggalágan gáibádusaiguin.
Šládjadoaba
Evolušuvdna lea čađat jođus. Olmmoš viggá áicat go guokte earálágan ealli leat gáidan nubbi nuppis nu olu ahte sáhttá atnit daid guokte šládjan, muhto dat lea álo ráhkaduvvon rádji mii ii leat goassige objektiivalaš.
Gávdnojit golbma šládjadoahpat:
Dát áššit sáhttet gáidat oalle guhkás duohtavuođas ja lea buorre čilget ovttain ovdamearkkain. Eurohpá ja Amerihká geatki gullet seamma šládjii go dat leat ovttaláganat bajiloainnu hárrái. Biologalaš šládjadoahpaga mielde dat eai leat seammá šládja danin go dat orodit guhkkálagaid ja eai sáhte oažžut čivggaid. Fylogenehtalaš šládjadoahpaga mielde dat leat gullet seammá šládjii danin go dain lea seammá boahtimuš.
Sätera gielda
Sätera gielda lea gielda Ruoŧas Dalarna leanas.
Mariehamn
Mariehamna dahjege Maarianhamina '' lea gávpot Ålánddas.
Mariehamna lea Marienhamna gávpot -guovlogieldda aidna gielda. guovlogieldda LAU 1 (NUTS 4) -nummir lea 211.
Savonlinna guovlogielda
thumb|150px|Savonlinna guovlogielda Savonlinna guovlogielda lea okta Suoma guovlogielddain Nuorta-Suoma leanas Lulli-Savo eanangottis. Dasa gullá čieža gieldda ja dan LAU 1 (NUTS 4) -nummir lea 103.
Hööra gielda
Hööra gielda lea gielda Ruoŧas Skåne leanas.
Klippana gielda
Kilppana gielda lea gielda Ruoŧas Skåne leanas.
Nils Gaup
Nils Gaup (riegádan cuoŋománu 12. beaivvi 1955, Guovdageainnus) lea sámi/norgga filbmarešissevra ja neavttár.
Biografiija
thumb|upright=1.2|Oscar 1988 (Govven: Alan Light) Gaup váccii neavttárskuvlla Stáda Teáhterallaskuvllas, ja eksámena válddii 1978:s. Gaup lei earret eará mielde ásaheamen Beaivváš Sámi Našunálateáhtera, ovdalgo šattai dovddusin filmmainis Ofelaččain. Filbma lei mielde Oscar-gilvvus buoremus olgoriikkalaš filbman, dinii badjel bealle miljárdda ruvnno, ja šattai okta dan jagi bivnnuheames láigofilmmain máŋgga riikkas, earret eará Englánddas.
Gaup nubbi filbma Håkon Håkonsen bođii 1990:s, ja dan ovddas Disney mávssii beali. Filmma ráhkadeapmi mávssii 60 miljovnna ruvnno, ja dat šattai dalá divraseamos Skandinavia filbman. Jagi maŋŋel Nils Gaup oaččui fálaldaga ráhkadit drámafilmma Not without my daughter Sally Fieldain, muhto ii váldán fálaldaga vuostá. Son válljii baicca ráhkadit komedia/thrillera Hodet over vannet (1993), mii vuittii Amanda-bálkkašumi buoremus filmma ovddas. Hodet over vannet filbmejedje ođđasit USA:s nu ahte Cameron Diaz ja Harvey Keitel leigga váldorollain.
Nils Gaup lea dovddus Hollywoodas, ja olbmot livčče háliidan su ráhkadit Bond-filmmaid vel. Son lea maiddái beaggán čeahpes filbmadahkkin go máhttá luonddus maid filbmet. Nu álggii Gaup rešisseret Waterworld Kevin Costneriin, muhto heittii go son oaivvildii ahte prošeakta šattai beare váttisin ja divrrasin (filbmaprodukšuvdna mávssii loahpas 175 miljovnna dollára). Gaup válljii dasto rešisseret western-filmma Tashunga Christopher Lambertain ja James Caanain. Dát filbma lei mihá hálbbit, muhto olbmot láite hirbmosit dan. Gaup lea ieš maid mieđihan ahte dát lei su heajumus bargu.
Dan maŋŋel lei Gaupa ođđa prošeakta rešisseret NRK drámaráiddu Irén Reppenin. Jagi maŋŋel, 1999, lei son Misery Harboura rešissevra, mii lei ovttasbargu Norgga, Kanada, Ruoŧa ja Dánmárkku gaskkas.
Gaup álggii dasto 2002:s iežas stuora nieguin bargat; ráhkadit filmma Guovdageainnu stuimmiid birra mat dáhpáhuvve 1852:s. Guovdageainnu stuimmit čájehuvvui vuosttaš geardde Romssa Internašunála Filbmafestiválas (Tromsø Internasjonale Filmfestival, TIFF), ođđajagimánu 16. beaivvi 2008. Vuosttaš čájáhus lei ođđajagemánu 18. beaivvi.
Miessemánu 19.
Ávvudeamit
Geahča maid: Kaleandar - Miessemánu 18., Miessemánu 20.
Johann Wolfgang von Goethe
Johann Wolfgang von Goethe riegádii 1749 borgemánu 28 beaivvi Frankfurt am Main nammasaš gávpogis Duiskkas ja jámii njukčamánu 22. beaivvi 1832 Weimaris. Son lei girječálli, diktačálli ja luonddudutki. 1782 son oaččui ádela gullevašvuođa. Su ovdalaš namma lei Johann Wolfgang Goethe.
Oanehis eallingeardi
Goethe riegádii su bearraša viesus Frankfurt am Main nammasaš gávpogis. Dat viessu oaččui maŋŋeis nama Goethe-Haus (sámegilli: Goethe viesu). Su áhčči lei juridihka doavttir ja 21 jagi boarráset go Goethe eadni. Áhčči lei ruđalaš ja sáhtii eallit daid reanttuid veagas maid son oaččui iežas opmodaga ovddas. Seammás son buđaldii iežas dáidda- ja girječoakkáldagaiguin. Goethe sohka lei boargárlaš ja bođii Thüringis. Fuolkkit ledje rávddit, suvddárat ja viidnegávpedoallit. Goethe áddjá lei bivnnuhis suvddár ja go son náitalii de Goethe áhku bearaš skeŋkii stuorra gárdina. Goethe áhčči nagodii dasto árbbiinis oastit tihtela mii attii vejolašvuođa beassat bajit luohkkái. Goethes lei okta oabbá gean namma lei Cornelia. Ledje earát nai muhto dat jápme njuoratmánnán. Oappáš-vieljáš leigga lagas ustibaččat dassážii go Cornelia jámii 26 jagi boarisin.
Skuvllas son logai buotlágan ávdnasiid birra. Son lei erenoamáš čeahppi sárgut, dánsut ja miehkástallat. Maŋŋel son fárrii Leipzigii ja de fas Strasbourgii lohkat universitehtas. Seammás čálligođii divttaid. 24-jahkásažžan Goethe birgii bures girječállin. Dalle son lei mielde girječállinlihkadusas mii gohčoduvvo Sturm und Drang (sámegillii: Stoarbma ja háliidus). 1774 čálii iežas vuosttaš romána Die Leiden des jungen Werthers (sámegillii: Nuorra Werthera gillámušat) muhto son ii bidjan iežas nama girjji ala. Dát romána lea Werthera birra gii lea ráhkásnuvvan Charlottii, muhto soai heaitaleaba ja Werther sorbme iežas.
Stig Gælok
Stig Riemmbe Gælok lea riegádan jagis 1961 ja lea eret Divttasvuonas. Son lea diktačálli ja čállá divttaidis julevsámegillii. Su girji Oarjevuotna (1983) lei vuosttas julevgielat girji Anta Pirak maŋŋá.
Juovlamánu 21.
Ávvudeamit
Geahča maid: Kaleandar - Juovlamánu 20., Juovlamánu 22.
Ålándda dálonguovlu
thumb|150px|Ålándda dálonguovlu Ålándda dálonguovlu (ruoŧagillii Ålands landsbygd, suomagillii Ahvenanmaan maaseutu) lea okta Suoma guovlogielddain Ålándda eanangottis. Dasa gullá ovcci gieldda ja dan LAU 1 (NUTS 4) -nummir lea 212.
Miessemánu 20.
'''Miessemánu 20. beaivi''' lea gregoriánalaš kaleandara mielde jagi 140. (gárgádusjagi 141.) beaivi. Jagis leat vel 225 beaivvi.
Skábmamánu 29.
Skábmamánu 29. lea gregoriánalaš kaleandara mielde jagi 333. (gárgádusjagi 334.) beaivi. Jagis leat vel 32 beaivve.
Miessemánu 20.
Riegádeamit
1954 – Vladimir Smirnov, sovjetlihttulaš floreahttamiehkásteaddji ja olympiamitalista
Skábmamánu 29.
Ávvudeamit
Geahča maid: Kaleandar - Skábmamánu 28., Skábmamánu 30.
Kristianstada gielda
Kristianstada gielda lea gielda Ruoŧas Skåne leanas.
Miessemánu 20.
Ávvudeamit
Geahča maid: Kaleandar - Miessemánu 19., Miessemánu 21.
Vansbro gielda
Vansbro gielda lea gielda Ruoŧas Dalarna leanas.
Juovlamánu 22.
'''Juovlamánu 22. beaivi''' lea gregoriánalaš kaleandara mielde jagi 356. (gárgádusjagi 357.) beaivi. Jagis leat vel 9 beaivve.
Ávvudeamit
Geahča maid: Kaleandar - Juovlamánu 21., Juovlamánu 23.
Alahärmä
Alahärmä lea suopmelaš gielda Oarje-Suoma leanas.
Gilit
Ekola, Hakola, Hanhila, Hanhimäki, Hilli, Huhtamäki, Kirkonkylä, Kivihuhta, Kojola, Kuoppala, Köykkäri, Lahdenkylä, Ojala, Poromaa, Pelkkala, Perkiömäki, Pesola, Vakkuri, Voltti ja Yliviitala
Gaska-Afrihká
[[Fiila:LocationCentralMiddleAfrica.png|right|thumb|350px|
]]
Gaska-Afrihká lea Afrihká guovlu, mii lea Sahara lulábealde, Oarje-Afrihká nuorttabealde ja Nuorta-Afrihká hávdegahčahaga oarjjabealde.
Veliko Tarnovo
thumb|250px|right
Veliko Tarnovo lea Bulgária gávpot. Dat lei jagiid 1185-1393 Nubbi Bulgária váldegotti oaivegávpot. Veliko Tarnovo olmmošlohku lea 73 454.
Landskrona gielda
Landskrona gielda lea gielda Ruoŧas Skåne leanas.
Montevideo
thumb|300px|right|Montevideo thumb|300px|right|Montevideo [[Uruguay kárttás]]
Montevideo lea Uruguay stuorimus gávpot ja oaivegávpot ja dasa lassin Montevideo departemeantta hálddahusguovddáš. Gávpot lea riikka lullirittus Río de la Plata gáttis. Uruguay álbmogis sullii 44 % ásset gávpogis.
Gávpoga vuođđudedje spánskalaččat 1700-logu álgobealde. Montevideo šattai oaivegávpot jagis 1828, man maŋŋá gávpogii fárregohte eanet ja ain eanet ássit. Dan áigge doppe orrot sullii 1 350 000 ássi, geain 88 % leat eurohpálaš máttut ja sullii juohke goalmmádis leat itálialaš máttut.
Miessemánu 21.
'''Miessemánu 21. beaivi''' lea gregoriánalaš kaleandara mielde jagi 141. (gárgádusjagi 142.) beaivi. Jagis leat vel 224 beaivvi.
Ávvudeamit
Geahča maid: Kaleandar - Miessemánu 20., Miessemánu 22.
Kujalleq
Kujalleq, maid Kommune Kujalleq lea gielda Kalaallit Nunaata lullin ođđajagimánu 1. 2009 rájes. Gildii gullojit boares gielddat Nanortalik, Narsaq ja Qaqortoq. Gielddas lea Kalaallit Nunaata unnimus olmmošlohku, dasgo ođđajagimánu 2010 das lea beare 7 589 ássi.
Dubai
Dubai (arábagiella: دبي, Dubayy) lea Ovttastuvvan Arábaemiráhtaid gávpot.
Älvdalena gielda
Älvdalena gielda lea gielda Ruoŧas Dalarna leanas.
Hattula
Hattula lea gielda Lulli-Suoma leanas Kanta-Häme eanangottis. Dan rádjegielddat leat Hämeenlinna, Pälkäne ja Valkeakoski.
Gilit
Hakimäki, Halkorpi, Hurttala, Hyrvälä, Ihalempi, Kalkkonen, Katinala, Kerälä, Kivijoki, Koski, Kouvala, Kärsälä, Leiniälä, Lepaa, Mervi, Metsänkylä, Mierola, Nihattula, Nummi, Parola, Parolannummi, Pekola, Pelkola, Pyhälahti, Rahkoila, Saari, Sattula, Takajärvi, Tenhiälä, Valtee, Ventola, Vuohiniemi
Lomma gielda
Lomma gielda lea gielda Ruoŧas Skåne leanas.
Juovlamánu 23.
'''Juovlamánu 23. beaivi''' lea gregoriánalaš kaleandara mielde jagi 357. (gárgádusjagi 358.) beaivi. Jagis leat vel 8 beaivve.
Ávvudeamit
Geahča maid: Kaleandar - Juovlamánu 22., Juovlamánu 24.
Kävlinge gielda
Kävlinge gielda lea gielda Ruoŧas Skåne leanas.
Danderyda gielda
Danderyda gielda lea gielda Ruoŧas Stockholmma leanas.
Lunda gielda
Lunda gielda lea gielda Ruoŧas Skåne leanas.
Skábmamánu 28.
Skábmamánu 28. lea gregoriánalaš kaleandara mielde jagi 332. (gárgádusjagi 333.) beaivi. Jagis leat vel 33 beaivve.
Ávvudeamit
Geahča maid: Kaleandar - Skábmamánu 27., Skábmamánu 29.
Ragunda gielda
Ragunda gielda (ruoŧagillii):  Ragunda kommun lea gielda Davvi-Ruoŧas Jämtlándda leanas.
Maxida Märak
Maxida Märak nappo Ida Amanda Märak (riegádan 17.9.1988 Stockholmmas) lea sápmelaš ráp-artista, lávlu, juoigi, neavttár ja aktivista.
Botkyrka gielda
Botkyrka gielda lea gielda Ruoŧas Stockholmma leanas.
Imatra guovlogielda
thumb|150px|Imatra guovlogielda Imatra guovlogielda lea okta Suoma guovlogielddain Lulli-Suoma leanas. Dasa gullá njeallje gieldda ja dan LAU 1 (NUTS 4) -nummir lea 093.
Miessemánu 22.
'''Miessemánu 22. beaivi''' lea gregoriánalaš kaleandara mielde jagi 142. (gárgádusjagi 143.) beaivi. Jagis leat vel 223 beaivvi.
Ávvudeamit
Geahča maid: Kaleandar - Miessemánu 21., Miessemánu 23.
Nunap Isua
Nunap Isua dahje Uummannarsuaq lea Kalaallit Nunaata lulimuš njárggaš. Dat lea Kujalleqa gielddas Itilleqa sullos.
Beaivedoaibma
Beaivedoaibma lea doaibma maid Ruoŧa beale gielddat fállet boarrásiidda ja buohcci olbmuide mat dárbbašit dahkamuša beaivet. Beaivedoaimmas sáhttá maiddái leat priváhta ruhtadeapmi.
Juovlamánu 24.
'''Juovlamánu 24. beaivi''' lea gregoriánalaš kaleandara mielde jagi 358. (gárgádusjagi 359.) beaivi. Jagis leat vel 7 beaivve.
Beaivedoaibma
Beaivedoaibma sáhttá čađahuvvot máŋggaládje. Juoga mii deattuhuvvo lea ahte doaibma galgá leat ávkin. Dábáleamos lea demeansaolbmuid várás, muhto maiddái daid várás geat dárbbašit leahkit olbmuin ja dušše dárbbašit oktavuođadovddu. Eará dárbbut lea rehabiliteret, gielladárbbut dahje dihto rumašlaš dárbbut. Álggos ferte čielggadit dárbbaša go olmmoš beaivedoaimma ja bargit fertejit dohkkehit ahte olmmoš beassá dohko. Dakkár johtu guoská eanemusat beaivedoaimma mii lea buohcuvuođa ja rehabiliterema várás.
Juovlamánu 24.
Ávvudeamit
Geahča maid: Kaleandar - Juovlamánu 23., Juovlamánu 25.
Beaivedoaibma
Muhtun gielddain gávdno rabas beaivedoaibma. Dohko ii dárbbaš ohcamuša sáddet.
Beaivedoaimmas leat máŋggalágan bargit dego dikšut, bargoterapevttat, buohccedikšut ja muhtun sajis eaktodáhtolaš olbmot.
Malmö gielda
Malmö gielda lea gielda Ruoŧas Skåne leanas.
Komigiella
Komigiella lea perbmelaš giella mii gullá urálalaš giellabearrašii. Giela hupmet eanas Komi dásseválddi komilaččat, muhto dat hubmojuvvo maiddái kránnjáguovlluin nugo Nenetsias, Arkhangelsk oblastas ja Murmánskka oblastas.
Komigielas leat golbma váldovariántta: komisyrjána, komipermjáhkka ja komijazva. Dáin variánttain vuosttaš dahjege komisyrjána lea stuorámus giella go jagi 2010 sullii 160 000 olbmo dán hupmet. Dávjá go muhtun hupmá komigiela birra, son dárkkuha komisyrjána. Komiperjáhka fas hupmet sullii 60 000 olbmo jagi 2010 Komisyrjána hubmit dávjá ipmirdit maid komipermjáhka hubmit lohket ja komipermjáhka hubmit maid komisyrjána hubmit lohket. Goalmmát variánta, komijazva, lea unni ja dán hállet sullii 4 000 hálli.
Guovlu
Komigiella hállojuvvo erenoamážit Komi republihkas, gos giella lea virggálaš giella oktan ruoššagielain, muhto maid kránnjáguovlluin, Nenetsias, Arkhangelsk oblastas. Guoládatnjárggas nai gávdnojit komit, mat sirde dohko 1880-logus ja elle bálddalaga sámiiguin. Otne leat Guoládatnjárggas badjelaš 1000 komi, main sullii bealli máhttet komigiela.
Vokálat
Komigielas lea 7 vokála, čájehuvvon IPA-symbolain ja čállingiela bustávain. Komigielas ii leat guhkkodaterohus.
Adjektiivvat
Adjektiivvat veardiduvvojit komigielas positiivvas, komparatiivvas ja superlatiivvas. Dego davvisámegielas lea komigielas kongrueansa logus go adjektiiva lea predikatiivan, ovdamearkka dihte: луныс кӧдзыд 'beaivi lea galmmas', лунъясыс кӧдзыдӧсь 'beaivvit leat galbmasat' (ovdamearkkat leat komisyrjánii).
Skábmamánu 27.
Skábmamánu 27. lea gregoriánalaš kaleandara mielde jagi 331. (gárgádusjagi 332.) beaivi. Jagis leat vel 34 beaivve.
Komigiella
Substantiiva
Komigielas lea rikkis kásusvuogádat. Nomenat sojahuvvojit ovttaidlogus ja máŋggáidlogus. Kásusiid hárrái leat muhtin erohusat komi varieteahtaid gaskkas: láve rehkenastit ahte komisyrjánas leat 17 kásusa, komijazvas fas 15 kásusa ja komipermjáhkas 22 kásusa. Oamastangehčosat leat dábálaččat, ja daid funkšuvdna ii leat beare oamasteaddji, muhto maiddái čujuheaddji.
Skábmamánu 27.
Ávvudeamit
Geahča maid: Kaleandar - Skábmamánu 26., Skábmamánu 28.
Komigiella
Vearba
Komigiela vearbbat sodjet persovnnas, logus, áiggis (preseansa, preterihta, futura). Komigielas lea biehttalanvearba, ja biehttalanvearba sojahuvvo áiggis, dego omd. lullisámegielas.
Komigiel vearbbat sojahuvvojit persovnnas (vuosttas, nubbi ja goalmmát), logus (ovttaidlohku ja máŋggaidlohku), modusis (indikatiiva ja imperatiiva) ja áiggis (dálá áigi, preterihta, perfeakta, pluskvamperfeakta ja boahtteáigi). Boahtteáiggis leat sierra hámit beare goalmmát persovnnas, ovdamearkka dihte: мунӧ 'dat manná', мунас 'dat galgá mannat'. Iežá persovnnain geavahuvvojit dálá áiggi hámit, ovdamearka dihte муна 'mon manan; mon galggan mannat' (ovdamearkkat leat komisyrjánii). Dego sámegielas lea komigielas biehttalanvearba.
Syntáksa
Komigiella lea SVO-giella, muhto iežá ortnegat nai leat vejolaččat. Dego lullisámegielas, kopula ii gáibiduvvo go cealkka lea dálá áiggis ja ii leat biehttaleaddji, ovdamearkka dihte: тайӧ книга бур 'dát girji (lea) buorre' (ovdamearka lea komisyrjánii).
VILDÁ
VILDÁ lea Hildá Länsman ja Viivi Maria Saarenkylä musihkkajoavku. VILDÁ ovttastahttá ee. árbevirolaš luođi, pop-musihka, suopmelaš álbmotmusihka ja improvisašuvnna.
Komigiella
Čállingiella
Juo 1300-logus ráhkadii bispa Stefan Khrap sierra komi alfabehta, mainna čálii oskkolaš teavsttaid. Dat čállinvuohki lei muhtin muddui anus gitta 1600-lohkui. Dálá čallinvuogit atnet kyrillalaš alfabehta vuođđun, vaikko 1930-logus ledje rahčamusat geavahišgoahtit latiinnalaš alfabehta. Das lea lassin guokte liigebustáva, <і> (jietna i, muhto palataliserema haga, dego <и> livččii gáibidan) ja <ӧ> (schwaa-vokála):
VILDÁ
VILDÁ debyhttaskearru Vildaluodda almmustuvai 4.4.2019. Engándalaš máilmmimusihkkabláđđi Songlines válljii Vildaluodda-skearru 2019 jagi ovccádin buoremus skearrun. Jagis 2021 VILDÁ bálkkašuvvui eurohpálaš Music Moves Europe Talent -gilvvus.
Gáldut
__INDEX__
Komigiella
Protokomi *l ovdáneapmi
Komigiela suopmaniin lea protokomi *l ovdánan máŋgga ládje. Muhtin suopmaniin dat lea bissun l:an (nu gohččoduvvon L-suopmanat), muhtin suopmaniin fas dat lea šaddan v:ii (V-suopmanat). Muhtin suopmaniin dat lea jávkan sániid ja stávvaliid loahpas (ØL-suopmanat) ja muhtin suopmaniin lea bissun l:an earret go sániid ja stávvaliid loahpas, gos lea šaddan v:ii (VL-suopmanat).
Siskkildas giellahistorjá
Urálalaš gielaid máttastruktuvra lea dábálaččat CVCV. Komigielas lea máŋgii leamaš apokope, nu ahte maŋimus vokála lea jávkan. Omd. suomagiela suoni «suodná» lea komigielas сӧн, sən. Nubbi ođastus lea, ahte sátneloahppasaš l lea rievdaduvvon v:n, komigielas sátni «giella» lea кыв,  kʉv.
Haukivuori
Haukivuori lei Lulli-Savo eanangottis ja lei ovdal Suoma gielda Nuorta-Suoma leanas. Jagis 2006 gielddas orui sullii 2300 olbmo ja dan viidodat lei 505,11 km², mas 108,07 km² lei čáhci. Ássit eananjealjehaskilomehtera bokte lei sullii 5,8 ássi/km². 1.1.2007 Haukivuori gielda ovttastuvvui Mikkeli gávpogii.
Gilit
Asemankylä, Kantala, Kirkonkylä, Nykälä, Häkkilä, Pitkäaho, Moilala, Pohjalahti, Tervalahti, Tuliniemi, Taipale
Ekerö gielda
Ekerö gielda lea gielda Ruoŧas Stockholmma leanas.
Miessemánu 24.
'''Miessemánu 24. beaivi''' lea gregoriánalaš kaleandara mielde jagi 144. (gárgádusjagi 145.) beaivi. Jagis leat vel 221 beaivvi.
Ávvudeamit
Geahča maid: Kaleandar - Miessemánu 23., Miessemánu 25.
Lappeenranta guovlogielda
thumb|150px|Lappeenranta guovlugielda Lappeenranta guovlogielda lea okta Suoma guovlogielddain Lulli-Suoma leanas. Dasa gullá guokte gávpotgieldda ja dan LAU 1 (NUTS 4) -nummir lea 091.
Itália presideanta
Itália dásseválddi presideanta lea Itália  stáhtaoaivámuš. Presideantta válljejit čiehča jagi áigodahkii Itália parlameanta ja golbma sáttaolbmo Itália viđa iešstivrenguovllus earret Aostavákkis mas lea dušše okta sáttaolmmoš. Itália vuođđolága artikla 84 mielde presideanttaevttohas ferte leat Itália riikkavuloš, unnimustá 50-jahkásaš maŋimustá válljenbeaivve ja sis ferte leat Itálias dievaslaš riikkavulošvuoigatvuođat.
Dálá presideanta lea Sergio Mattarella gii álggii virgái guovvamánu 3. b. 2015. Vaikko son lea riikka guoktenuppelogát presideanta, son lea vuosttaš Sisilias eret.
Presideantta virgeásodat lea Quirinal-šloahtta Romas.
Huddinge gielda
Huddinge gielda lea gielda Ruoŧas Stockholmma leanas.
Haninge gielda
Haninge gielda lea gielda Ruoŧas Stockholmma leanas.
Perstorpa gielda
Perstorpa gielda lea gielda Ruoŧas Skåne leanas.
Osby gielda
Osby gielda lea gielda Ruoŧas Skåne leanas.
Goddesáhpán
Goddesáhpán (Lemmus lemmus), gullá ciebaniidda ja hamsterbearrašii. Dat lea eanemus dábálaš váriin ja duoddariin, muhto gávdno maid vumiin, erenoamážit davviguovlluin ja miehtá Sámi. Goddesáhpán lea ruksesriebana ja stuora lottiid borramuš. Goddesáhpán lea dovddus vašánis ealli.
Ekologiija
Máŋga šlája boraspiret ja gazzalottit válljejit sáhpánjagiid eanas borrat goddesáhpámiid ja diet šlájat, omd. ruksesrieban ožžot ollu čivggaid goddesáhpánjagiid. Diekkár jagiid ožžot eará eallit ráfi, maid rieban muđui borašii, ja dat besset lassánit. Danne rievddadit maiddái eará elliid logut seammaládje go goddesáhpánlogut, ja nu lea goddesáhpán deaŧalaš meahci ekovuogádahkii. <!--
Global utbredelse
Lemen finnes i et sammenhengende belte fra høyereliggende strøk i Sør-Norge og Midt-Sverige nordover til kysten av Finnmark, og videre østover gjennom de nordligste delene av Finland til nordøstlige deler av Kolahalvøya i Russland (Tast 1982). Det er store regionale svingninger i bestanden, og det finnes ikke noe minimums- eller maksimumsanslag for antall lemen i de fire landene. Tar man utgangspunkt i arealet av egnede leveområder innen utbredelsesområdet, er det klart at Norge huser en stor andel av bestanden, kanskje omkring halvparten. Fordelingen mellom landene vil imidlertid variere fra år til år på grunn av de store regionale svingningene i bestanden. Lemen er dermed den pattedyrarten som (over tid) helt klart har størst andel av den totale bestanden i Norge. Den heter da også «Norway lemming» på engelsk.
Utbredelse i Norge
I Sør-Norge er lemen først og fremst knyttet til høyereliggende områder fra fjellbjørkeskogen eller høyereliggende barskog og opp på snaufjellet, mens den lenger nord i landet finnes helt ned til kysten. Hovedutbredelsen strekker seg fra høyereliggende områder i Agder-fylkene i sør og nordover til kysten av Finnmark. Den finnes normalt ikke i de lavereliggende områdene med barskog og jordbrukslandskap på det indre Østlandet eller i et belte videre langs kysten nord til Nordland. I såkalte lemenår, når bestanden er spesielt stor, kan imidlertid lemen også forekomme i disse områdene (Semb-Johansson & Ims 1990).
Bestandstørrelse i Norge
Bestanden varierer kraftig mellom år, og kan også variere mye fra distrikt til distrikt i det samme året, såkalte smågnagersvingninger (se under). Det er derfor vanskelig å påvise generelle endringer i bestandssituasjonen på stor skala. Det finnes få dataserier som er egnet til å undersøke slike langsiktige trender.
Trusler mot bestanden
Det synes ikke å være noen alvorlige trusler mot bestanden av lemen. Det har blitt påstått at langvarig, hard beiting fra sau og rein i fjellet kan endre sammensetningen av plantesamfunnene og muligens også innholdet av antibeitestoffer i plantene, og at dette kan påvirke bestanden av lemen negativt. Nyere forskning viser derimot at slik beitetrykk har ingen effekt på lemen bestander Klimaendringer som fører til endringer i snødekkets kvalitet eller kvantitet, kan også være en trussel.
Status
Lemen er ikke inkludert i noen rødlister verken på nasjonalt eller internasjonalt nivå, og den er heller ikke listet spesielt i forbindelse med noen av de aktuelle konvensjonene. Selv om den ikke er noen truet art, er lemen en klar ansvarsart for Norge ettersom en så stor andel av den totale bestanden finnes i Norge.
Forvaltningstiltak
For å kunne påvise endringer på stor skala i nivå og svingninger i bestanden av lemen må det gjennomføres langvarig overvåking av smågnagerbestanden i utvalgte høyereliggende områder. Dette gjøres i dag i Dividalen (Troms), Børgefjell (Nord-Trøndelag), Åmotsdalen (Sør-Trøndelag), Gutulia (Hedmark) og Møsvatn (Telemark) som en del av Program for terrestrisk naturovervåking (Framstad 1996), samt ved Finse på Hardangervidda (Framstad m.fl. 1997).
Kilder
-->
Manga
thumb|250px|right|Manga [[kanjimearkkaiguin Santo Kyoden govvagirjjis Shiji no yukikai (1798)]] thumb|250px|right|SF Bokhandeln [[Göteborgis leat maiddái mangat]]
Manga sisttisdollet ráidogovaid ja sárgojuvvon ealligovaid (muhtumin gohčoduvvo maiddái komikku), japánagielas ja dat vuogáiduvvet stiilii, mii lea gárgeduvvon Jáhpánis 1900-jahkečuođi loahpas.
Jáhpanis juohkeahkásaš olbmot lohket manga. Šládja doallá sisttis máŋggaid iešguđetlágán fáttáid: earret eará doaibmafearrániid, romantihkka, valástallama, spealuid, historjjálaš drámá, komediija, dieđafikšuvnna, fantasiija, mysteriija, hirbmamáidnasiid, seksualitehta, fitnodat/gávpedoaimmaid ja nu ain. 1950-logu rájes manga lea jeavda šaddan dehálaš oassin Jáhpana publikašuvnna industriija, nu ahte das lea 406 biljovnna jen márkanossodat Jáhpanis (sullii $3.6 biljovnna). Manga leat maiddái boahtán hirbmat bivnnuhin birra máilmmi. Jagi 2008 USA ja Kanáda mangamárkanat ledje $175 miljovnna. Manga leat dábálaččat prenten čáhppesvielgadin, vaikke ivdnejuvvon mangage leat oažžunláhkái. Jáhpanis manga leat dábálaččat prenten ráidogovvabláđđin, mat leat telefongirjji sturrodagas. Dat dávjá dollet sisttis máŋggaid dakkár máidnasiid, mat buktojuvvojit ovttaskas dáhpáhusain, ja mat fas joatkašuvvet čuovvovaš bláđis. Juos govvaráidu menestuvvá, čoggojuvvon bihtáid sáhttet almmustahttit ođđasis lubmagirjin, mii gohčoduvvo tankobon (単行本). Mangadáiddár ( mangaka) dábálaččat bargá muhtun vehkkiiguin unna bargolanjas ja lea oktavuođas duddjojeaddji doaimmaheddjiin, gii boahtá gávppálaš publikašuvnna fitnodagas. Juos manga govvaráidu lea doarvái bivnnut, das sáhttá ráhkadit animašuvnna, juogo bláđi juogadeami maŋŋá dahje juoba seamma áiggi go juogadeapmi lea vel jođus, vaikke muhtumin manga leatge sárgojuvvon ovddit ealligovaid dahje animašuvnnaid mielde (omd. Star Wars).
Manga lea tearbma, mii lea anus maiddái Jáhpána olggobealde. Dat oaivvilda ráidogovaid, mat leat álgoálggus almmustahttojuvvon namalassii Jáhpánis. Goittotge dakkár govvaráiddut, mat leat ožžon váikkuhusaid manga-govvaráidduin, gávdnojit máilmmi iešguđetlágán osiin, earenoamážit Taiwanas (漫畫 mànhuà), Lulli-Koreas ( manhwa), ja Kiinnás (漫画 mànhuà), earenoamážit Hong Kongas. Franskas la nouvelle manga lea šaddan hápmin bande dessinee (girjjálaččat sárgojuvvon báddi). Dat lea sárgojuvvon vuogis, mii lea ožžon váikkuhusa mangas. USA:s olbmot gohčodit manga-lágán ráidogovaid Amerimangan, máilmmi mangan, dahje álgovuolggalaš eŋgelasgielalaš manga (OEL manga).
Publikašuvnnat
Jáhpánis, jagi 2007 rádjái, mangas lei jahkásaš 406 biljovnna jen ossodat publikašuvdnaindustriijas. Maŋimus áiggiid, manga industriija lea viidánan birra máilmmi, dasgo fitnodagain leat liseanssat almmustahttit manga ieža eatnigillii. Dan maŋŋá go ráiddut leat čájehuvvon vehá áiggi, goasttideaddjit dávjá čogget máidnasiid oktii ja almmustahttet daid girjji sturrosaš jahkegeardin, mat gohčoduvvojit maiddái tankobon. Dat leat seammalágánat go amerihkálaš lubmagirjjit dahje grafihkalaš noveallat. Daidda jahkegerddiide geavahuvvo hui buorre bábir, ja dat leat anolaččat dakkár olbmuide, geat háliidit čuovvut ráidduid, maid sii sáhttet čuovvut bláđiin dahje juos sin mielas vahkkosaš ja mánnosaš golut leat menddo stuorit. Maŋimus áiggiid “deluxe” veršuvnnat leat maid prenten, go lohkkit leat boarásmuvvan ja lea šaddan dárbu muhtun earenoamáš áššiide. Boares manga lea maiddái prenten vel ođđasis nu, ahte vehá fuonit bábir lea geavahuvvon. De juohke bihttá lea vuvdojuvvon 100 jen ovddas (sullii $ 1 U.S. dollár), vai dat birgešedje maiddái márkaniin, mas vuovdinláhkái leat geavahuvvon girjjit.
Vuovdit ovddageahčen juhket manga lohkkiid agi ja sohkabeali mielde. Earenoamážit girjjiin ja bláđiin, mat leat oaivvilduvvon gánddaide (少年漫画 shōnen manga) ja nieiddaide (少女漫画 shōjo manga), lea čalbmáičuohcci bearbma ja dat leat stellejuvvon sierra hilduide eanas girjjegávppiin. Lohkkiid joavkkuid ruossalasvuođa dihte, álbmotstatistihkka ii leat ráddjen lohkkiid dávástusaid. Ovdamearkka dihte almmáiolbmot diŋgojit ráidogovaid, mat leat oaivvilduvvon dušše beare nieiddaide ja nu ain.
thumb|250px|right|Kioto riikkaidgaskasaš mangamusea Kioto riikkaidgaskasaš mangamusea sisttisdoallá hirbmat viiddis interneahtta siidduid listtu, mii lea almmustahttojuvvon Jáhpánis.
Bláđit
Mangabláđit sisttisdollet dábálaččat máŋgga ráiddu. Guđege ráiddus leat sullii 20-40 siiddu. Eará bláđit dego anime fandom bláđđi Newtype almmustahttá oktasaš bihtáid juohke mánu. Nubbi bláđit dego Nakayoshi almmustahttet máŋgga máidnasa, maid leat čállán máŋga iešguđetlágán dáiddárat. Dakkár bláđit dahje “antologiija bláđit”, nugo dat leat maiddái gohčoduvvon (hállangielas telefuvdnagirjjit), leat dábálaččat prenten fuones báhpáriin. Daid siidomearri sáhttá leat 200 siiddus 800 siiddu rádjái ja juoba eambboge. Manga bláđit sáhttet maiddái sisttisdoallat ng. “one-shot” ráidogovaid (máidnasat, mat almmustahttojuvvo dušše ovtta bláđis) ja iešguđetlágán ng. “four-panel” yonkoma (njeallje sierra oasi ovtta siiddus) ráidogovaid. Manga ráiddut sáhttet almmustahttojuvvojit máŋgga jagi áiggi, juos dat menestuvvet bures. Manga dáiddárat muhtumin álggahit moadde “one-shot” manga projeavttain, vai fidnejit namaideaset oidnosii. Juos dat menestuvvet ja ožžot buorre árvvoštallamiid, de dat joatkašuvvet. Bláđiin dávjá lea oanehis eallin.
Historjá
Kanagaki Robun ja Kawanabe Kyosai duddjuiga vuosttaš manga bláđi jagi 1874: Eshinbun Nipponchi. Manga bláđđái hui ollu váikkuhii Japan Punch, man lei vuođđudan jagi 1862 englándalaš animašuvnnadáiddar Charles Wirgman. Eshinbun Nipponchis lei hui oktageardánit vuohki sárgut ja dat ii šaddan hui beakkánin olbmuid gaskkas. Eshinbun Nipponchi heittii eret golmma juogadeami maŋŋá. Bláđđi Kisho Shimbun jagi 1875 movttiidii Eshinbun Nipponchi bláđis ja dan maŋŋá bođii Marumaru Chinbun jagi 1877, ja de vel Garakuta Chinpo jagi 1879 .Shōnen Sekai lei vuosttáš shōnen bláđđi, man duddjui Iwaya Sazanami jagi 1895, gii duon áiggi lei bivnnuhis mánáid girjjálašvuođa čálli. Shōnen Sekai vuojui sakka Vuosttaš Sino- japánalaš soahtái.
Jagi 1995 manga bláđiid almmustahttin buorráneaddji áigi álggii Russo- Japánalaš sohttiin. Dalle Tokyo Pakku duddjojuvvui ja dat šattai hirbmat stuorra menestupmi. Tokyo Pakku maŋŋá jagi 1905, nissonbeallái gulli veršuvdna Shōnen Sekai duddjojuvvui ja gohčoduvvui Shōjo Sekai ja dat adnojuvvui vuosttaš shōjo bláđđin. Shōnen Pakku, mii adnojuvvo vuosttaš mánáidbláđđin, ráhkaduvvui. Meiji áigodaga álgomuttus bláđiid ii vuvdojuvvon mánáide nu olu vel. Olgoriikkalaš mánáidbláđit, nugo Puck, váikkuhedje dasa, ahte bargi Jitsugyo no Nihon (bláđi goasttadeaddji) oinnii ja gárttai bláđđái Shōnen Pakku. Jagi 1924 maiddái nubbi kodomo, Kodomo Pakku bláđđi álggii Shōnen Pakku maŋŋá. Buorráneaddji áiggis, Poten almmustahttojuvvui jagi 1908, mii boahtá fránskalaš sánis "potin". Bláđit Tokyo Pakku ja Osaka Pakku váikkuheigga dasa, ahte buot siiddut ledje ollásit ivdnejuvvon. Ii leat dieđus, ledjego eará seammalágán bláđit nugo vuosttaš bláđit. Kodomo Pakku duddjui Tokyosha miessemánus jagi 1924 ja doalai sisttis máŋgga manga servodaga, nugo Takei Takeo, Takehisa Yumeji ja Aso Yutaka lahtuid hui buorre dáidaga. Muhtun manga bláđiin ledje geavahuvvon hállanbaloŋŋat ovdanbuktimii. Nuppi manga bláđit ovddit áigodagain eai geavahan hállanbaloŋŋaid ja ledje jávoheamit.
Manga no Kuni almmustuvai miessemánu jagi 1935 rájes ođđajagimánu 1941 rádjái, seamma áiggi go Nubbi Sino- japánalaš soahti lei jođus. Manga no Kuni buvttii ovdan dieđuid mangakas, mii lei boahtimin ja maiddái nuppi animašuvdnaindustriijas birra máilmmi. Manga no Kuni attii oamastanvuoigatvuođa bláđđái Sashie Manga Kenkyu  borgemánus jagi 1940.
Riikkaidgaskasaš márkanat
Jagi 2007 dihte manga váikkuhus riikkaidgaskasaš animašuvnnas lea sturron ollu moadde logijagi áiggi. (“Váikkuhus” mearkkaša báidnagiid ráidogovaid márkaniin Jáhpana olggobealde ja estetihkalaš báidnagiid ráidogovvadáiddáriin riikkaidgaskasaččat). Árbevirolaččat, manga máidnasat johtet čohkas bodnái ja olgešbealdi gurutbeallái. Muhtun jorgaluvvon manga goasttideaddjit dollet dan hámi, muhto muhtun goasttideaddjit jorgalit siidduid veallut nu, ahte bláđi sáhttá lohkat gurutbealde olgešbeallái, amas olgoriikkalaš dahje árbevirolaš lohkkit seahkánit. Dakkár dáhpi gohčoduvvo maiddái “flipping” (jorgaleapmi). Eanaš árvvoštallojuvvo dat, ahte jorgaleapmi veallut lea álgovuolggalaš čálli ulbmiliid vuostá (omd. juos olmmoš geavaha báiddi, mas lohkka ”MAY” ja de lea jorgašuvvon, de sátni rievdá sátnin ”YAM”). Jorgaleapmi sáhttá maiddái imaštahttit oahpes, eahpesymmetrihkalaš diŋggaiguin, dego biillaiguin, mas gassa duolmmat leat gurut bealde ja goazan olgeš bealde, dahje báidi, mas boalut leat boasttu bealde.
Amerihkká
Manga bohte Amerihkká márkaniidda vehážiid mielde, álggus ovttas anime bláđiiguin ja de iehčanassii. Dakkár amerihkálaččaide, geaid manga geasuha, manga bođii dihtosii 1970 logijagis ja 1980 logijagi álggus. Goittotge álggus anime lei álkit oažžut go manga. Máŋga olbmot, geat liikojedje manga ráidduide, ledje skuvlajahkásaš nuorra olbmot. Sin mielas lei álkit fidnet, tekstet ja ovdanbuktit anime video báttiid, go jorgalit, mielddustahttit, ja juohkit tankobon-šlája manga girjjiid. Keiji Nakazawa jorgalii vuosttaš manga Barefoot Gen eaŋgalasgillii ja márkanasttii dan Amerihkás. Dat manga lei autobiografiijalaš máinnas Hiroshima atomabombba birra, ja dan almmustahtiiga Leonard Rifas ja Educomics (1980-1982). Lasi manga jorgaluvvojedje 1980 logijagi beallemuttu ja 1990 logijagi gaskkas, nugo omd. Golgo 13 jagi 1986, Lone Wolf and Cub govvaráiddus First Comics jagi 1987, ja Kamui, Area 88, ja Mai the Psychic Girl, maid jagi 1987 ja buot máidnasat govvaráiddus Viz Media-Eclipse Comics. Dan maŋá- almmustahttojuvvojedje vel Akira govvaráiddus Marvel Comics-Epic Comics ja Appleseed govvaráiddus Eclipse Comics jagi 1988. Maŋŋit bohte vel Iczer-1 (Antarctic Press, 1994) ja Ippongi Bang’s F-111 Bandit (Antarctic Press, 1995).
Logijagi 1980 rájes 1990 logijagi beallemuttu rádjái jáhpánlaš animašuvnnat, dego Akira, Dragon Ball, Neon Genesis Evangelion, ja Pokemon, geasuhedje eambbo olbmuid ja dain lei ainge stuorát váikkuhus márkaniin manga ektui. Dilli nuppástuvai dalle, go jorgaleaddji-fitnodatolmmoš Toren Smith vuođđudii Studio Proteus jagi 1986. Smith ja Studio Proteus doibme ageantan ja jorgaleaddjin máŋgga jáhpánlaš manga- bláđiin, nugo omd. Masamune Shirow Appleseed ja Kosuke Fujishima Oh my Goddess! Dark Horse ja Eros Comix varas. Seammás dat sihko eret dárbbu dakkár goasttadeddjiide, geat ohcet ieža oktavuođaid Jáhpánas. Seamma áiggi jáhpánlaš goasttideaddji Shogakukan rabai amerihkálaš priváhta fitnodaga nieidafitnodagain Viz, nu ahte Viz oaččui geavahit Shogakukan katalogaid ja jorgaleaddji návccaid ávkin.
Čuovvovaš jagiid áiggi manga šattai hui bivnnuhin, ja ain ođđa goasttadeaddjit bohte fárrui márkaniidda seamma áiggi go juo stáđisnuvvan goasttadeaddjit viidánedje katalogaideaset. Nugo jagi 2008, Amerihká ja Kanada manga márkaniid jahkásaš buvttadeapmi lei $175 miljovnna. Seamma áiggi váldomedia ságastallagođii manga birra aviissaid, nugo The New York Times, Time, The Wall Street Journal, ja Wired artihkkaliin.
Eurohpá
Manga lea váikkuhan Eurohpá animašuvdnii ja ráidogovaide eará láhkái go Amerihkás. Anime sáddagat Itálias ja Fránskkas rahpe eurohpálaš márkaniid manga varas jagi 1970. Fránskka dáidda lea luoikkahan Jáhpanis 1800 jagičuođi rájes (Japonisme) ja Fránskkas lea iežas bures gárggiiduvvon árbevierru bande dessinee animašuvnnas. Fránskkas, eatnamii buktojuvvon manga lea álki ovttastahttojuvvon alla dáidaga árbevirrui. Ovdamearkka dihte Yu Aida Gunslinger Girl bihtáid 6 ja 7 vuodju kyborga niidii, gii ovdal lea leamaš baleahtta dánsejeaddji gohččon Petruchka. Asuka prentosa bihttá 7 doallá sisttis essea baleahtas Petruchka, man lea komponeren Igor Stravinsky ja lea vuosttaš geardde čájehuvvon Pariissas jagi 1911. Goittotge, Francophone manga lohkkit eai leat ráddjejuvvon dáiddalaš elihtii. Dan sajis, logijagi 1990 beallemuttu rájes manga lea leamaš hui bivnnut iešguđetlágán lohkkiid gaskkas, nu ahte lea rehkenastojuvvon, ahte goalmmát oassi ráidogovain lea jagi 2004 rájes vuovdejuvvon Fránskkas. Japan External Organization mielde, manga buvttadeapmi dušše Fánskkas ja Duiskkas lei $212.6 miljovnna. Eurohpálaš goasttadeaddjit leat jorgalan earret eará Glenat, Asuka, Casterman, Kana, ja Pika Edition fránskkagillii. Eurohpalaš goasttadeaddjit maiddái jorgaledje manga duiskka, itália, hollánda ja eará gielaide. Manga buvttadussii Englánddas gullet Gollancz ja Titan books. Amerihkálaš manga goasttadeddjiin lea dehálaš sadji Englánddas manga márkaniin: ovdamearkka dihte Tanoshimi Random House ráiddus.
Manga, mat eai leat Jáhpanis eret
Máŋga dáiddárat Amerihkás leat ožžon váikkuhusaid mangas ráidogovaid ja animašuvnnaid sárgosiidda. Nugo ovdal lea juo máinnašuvvon Vernon Grant oaččui váikkuhusaid ráidogovaide mangas, dalle son go orui Jáhpanis logijagi 1960 loahpas ja 1970 álggus. Nuppit sisttisdollet omd. Frank Miller logijagi 1980 beallemuttus Ronin, Adam Warren, ja Torn Smith 1988 The Dirty Pair, Ben Dunn 1987 Ninja High School, Stan Sakai 1984 Usagi Yojimbo, ja Manga Shi 2000 bláđis Crusade Comics.
Čuohtejagi 2000 rádjái máŋga USA manga goasttadeaddjit leat álggahan almmustahttit bargguideaset U.S. dáiddáriin manga viiddes márkanmearkka vuolde. Jagi 2002, I.C. Entertainment, ovddit Studio Ironcat, mii lea dál heaittihuvvon, attii olggos manga ráiddu, mii gohčoduvvui Amerimanga. Jagi 2004 eigoMANGA buvttii ovdan Rumble Pak ja Sakura Pakk antologiija ráidduid. Seven Seas Entertainment čuovui ráidduin World Manga. Seamma áiggi, TokyoPop ovdanbuvttii álgovuolggalaš eŋgelasgielalaš manga (OEL manga), mii maŋŋil gohččoduvvui Global Manga. TokyoPop lea dán áiggi álgovuolggalaš eŋgelasgielalaš manga buot stuorámus amerihkálaš goasttadeaddji.
Fránskkagiel dáiddárat leat maid gárggiidan ieža manga veršuvnnaid, dego Frederic Boilet la nouvelle manga. Boilet lea bargan Fránskkas ja Jáhpanis, muhtumin oktasašbargun japánalaš dáidáriiguin.
Simrishamna gielda
Simrishamna gielda lea gielda Ruoŧas Skåne leanas.
Strömsunda gielda
Strömsunda gielda (ruoŧagillii): Strömsunds kommun) lea gielda Davvi-Ruoŧas Jämtlándda leanas.
Čoahkkebáikkit
Vuolde lea listu čoahkkebáikkiin gielddas Strömsunda gield.
Juovlamánu 25.
'''Juovlamánu 25. beaivi''' lea gregoriánalaš kaleandara mielde jagi 359. (gárgádusjagi 360.) beaivi. Jagis leat vel 6 beaivve.
Järfälla gielda
Järfälla gielda lea gielda Ruoŧas Stockholmma leanas.
Juovlamánu 25.
Ávvudeamit
Geahča maid: Kaleandar - Juovlamánu 24., Juovlamánu 26.
Sjöbo gielda
Sjöbo gielda lea gielda Ruoŧas Skåne leanas.
Heinola
Heinola lea Suoma gávpotgielda Päijät-Häme eanangottis, Lulli-Suoma leanas. Heinola gullá Lahti guovlogildii. Heinola gielda vuođđuduvvui jagis 1776 ja dat oaččui gávpotárvvu jagis 1839.
Dan rádjegielddat leat Asikkala, Hartola, Iitti, Kouvola, Lahti, Mäntyharju, Pertunmaa ja Sysmä.
Parikkala
Parikkala lea Suoma gielda Lulli-Gárjila eanangottis. Dan rádjegielddat leat Kitee, Rautjärvi, Ruokolahti ja Savonlinna.
Gilit
Akonpohja, Honkakylä, Joukio, Järvenpää, Kangaskylä, Kaukola, Kesusmaa, Kinnarniemi, Kirjavala, Koitsanlahti, Kummunkylä, Lamminkylä, Maironiemi, Melkoniemi, Mikkolanniemi, Mäntylahti (Mentalahti), Särkisalmi, Niukkala, Oravaniemi, Poutala, Rasvaniemi, Rautalahti, Saarenkylä, Savikumpu, Tarnala, Tiviä, Tyrjä ja Uukuniemi
ISO 639
ISO 639 lea álbmogiidgaskasaš standárda, mađe mielde máilmmi gielat leat juhkkojuvvon luohkáide.
Girji
mini|Girjjit. Girji lea gaskaoapmi dieđu vurkemii čállojuvvon dahje govvejuvvon hámis. Girji čohkiiđa dábálaččat bábirsiidduin, muhto girji sáhttá leat maiddái elektrovnnálaš girji dahje jietnagirji.
Hausjärvi
Hausjärvi lea gielda Lulli-Suoma leanas Kanta-Häme eanangottis. Dan rádjegielddat leat Hyvinkää, Hämeenlinna, Hollola, Janakkala, Kärkölä, Mäntsälä ja Riihimäki.
Miessemánu 26.
'''Miessemánu 26. beaivi''' lea gregoriánalaš kaleandara mielde jagi 146. (gárgádusjagi 147.) beaivi. Jagis leat vel 219 beaivvi.
Ávvudeamit
Geahča maid: Kaleandar - Miessemánu 25., Miessemánu 27.
Hirvensalmi
Hirvensalmi lea Suoma gielda Lulli-Savo eanangottis. Hirvensalmi rádjegielddat leat Joutsa, Kangasniemi, Mikkeli, Mäntyharju ja Pertunmaa.
Gilit
Hirvenlahti, Hirvensalmi, Hurrila, Hämeenmäki, Kekkola, Kilkki, Kissakoski,Kotkatvesi, Kuitula, Lahnaniemi, Lelkola, Malvaniemi, Merrasmäki, Monikkala, Noitti, Parkkola, Puukonsaari, Pyörnilä, Pääskynsaari, Pöyry, Ripatti, Suonsalmi, Syväsmäki, Tuukkala, Vahvamäki, Vahvaselkä, Väisälä
Juovlamánu 26.
Ávvudeamit
Geahča maid: Kaleandar - Juovlamánu 25., Juovlamánu 27.
Alkohola aktogávperiekti
mini|280x280px|Vinmonopolet gávpi Rosenkrantzgatas Oslos. Alkohola aktogávperiekti lea vuohki mainná muddde alkoholajuhkamušaid gávppi ja máŋga riikka leat ásahan dakkára. Sivvan lea ahte háliida unnidit juhkama ja unnidit daid vahágiid maid alkohola buktá. Dat lea maid vuohki mainná stáhta oažžu eanet ruđaid alccesii. Aktogávperiekti mearkkaša ahte duššefal okta fitnodadagas (dávjá stáhtii gullevaš) lea aktovuoigatvuohta muhtin oasi dahje olles alkoholagávppis. Dakkár aktovuoigatvuođat sáhttet ráddjet gii oažžu alkohola ráhkadit, buktit riikii, addalit dahje vuovdit. Riikkat sáhttet dasto válljet ásahit ovtta dahje máŋga dain ráddjehusain. Gávdnojit maiddái ráddjehusat alkoholadoalu ja alkoholašlája hárrái. Aktogávperievttit leat gávdnon dahje ain gávdnojit earret eará Davviriikkain (ii Dánmárkkus), Kanádas, USA:s (muhtun oase) ja Sovjetlihtus. Muhtun dain riikkain lea goittoge aktogávperiekti fámohuvvan ja priváhta fitodagat leat gis gávppašišgoahtán.
Norga
Norggas lea stáhtalaš aktogávperiekti doallat gávppiid mat vuvdet viinni ja spriita. Daid gávppiid fuolaha fitnodat Vinmonopolet. 1917-1927 lei spriita gildojuvon ja 1917-1922 maiddái viidni. Vinmonopolet ásahuvvui 1922 go stáhta attii alccesis lobi vuovdit viinni aktogávperievtti bokte. 1927 vuovdiguohte spriitta. Vuola mii lea unnit 4,7% vuvdojuvvo dábálaš rámbuvrrain.
Suopma
Suomas lea stáhtalaš aktogávperiekti doallat gávppiid mat vuvdet viinni ja spriita. Daid gávppiid fuolaha fitnodat Alko. Alkohola mii lea unnit go 5,5% vuvdojuvvo dábálaš rámbuvrrain. Alko álggahuyvvui 1932 go gielddus mii lei gávdnon 1919 rájes fámohuvai.
Ruoŧŧa
Ruoŧas lea stáhtalaš aktogávperiekti doallat gávppiid mat vuvdet viinni ja spriita. Daid gávppiid fuolaha fitnodat Systembolaget. Systembolaget álggahuvvui 1955.
Islánda
Stáhta oamasta fitnodaga Vínbuðin ja das lea aktogávperiekti.
Fearsullot
Fitnodat Rúsdrekkasøla Landsins vuovdá alkohola.
Dánmárku
Dánmárkkus (ja Ruonáeatnamis) ii gávdno aktogávperiekti.
Riga
thumb|200px|right|Riga Duopmogirku Rīgas Doms ja Daugava-johka
Riga lea Látvia oaivegávpot. Riga lea gávpot Nuortameara Rigaluovtta gáttis Daugava-joga njálmmis.
Skurupa gielda
Skurupa gielda lea gielda Ruoŧas Skåne leanas.