cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Islánddaheasta
Historjá
Náli čálgamis luondduválljejumis leamaš guovddáš rolla, dasgo stuorra heastajoavkkut jápme nealgái ja galbmasii. Jagiin 874–1300, gaskaáiggi liegga perioda buorit dálkkadatdiliid áigge, islánddalaš šaddadeaddjit válljejedje heasttaid šaddadeapmái dihto ivnniid ja struktuvrra vuođul. Jagiin 1300–1900 válljejeaddji nállašuhttima manahii mearkkašumis, dasgo dálkkadat lei dávjá garas ja máŋggat heasttat ja olbmot jápmet dan geažil. Jagiid 1783 ja 1784 gaskkas sullii 70 % Islándda heasttain jápme vulkána gutnamirkkohussii ja nealgái, go dollavári Lakagígar russui jagi 1783. Russun bisttii gávcci mánotbaji. Dat govččai čuđiid njealjehasmiillaid eatnamis lávain ja sirddii dahje goikkihii máŋggaid jogaid. Populašuvdna ealáskii vehážiid mielde čuovvovaš jahkečuođi áigge, ja 1900-logu álggus válljejeaddji nállašuhttin šaddagođii fas dehálažžan. Vuosttas islánddaheasttaid nálleorganisašuvnnaid vuođđudedje jagi 1904, ja vuosttas Islándda nállemáddogirjji jagi 1923.
Islánddaheastaid dolvo Stuorra-Británniai ovdal 1900-logu bargat geađgečitnaruvkkiin, dasgo dat ledje gievrasat ja unnit. Daid heasttaid eai goit goassige registreren ja daid leahkimis gávdno muđuige unnán duođaštusat. Virggálaččat islánddaheasttaid dolvo vuosttas háve Duiskii 1940-logus. Vuosttas virggálaš doalvumat Stuorra-Británniai ledje jagi 1956, go skotlánddalaš eanandoalli, Stuart McKintosh, álggahii šaddadanprográmma. Eará šaddadeaddjit Stuorra-Británnias čuvvo McKintosha, ja jagi 1986 vuođđuduvvui Stuorra-Británnia islánddaheastasearvi (the Icelandic Horse Society of Great Britain). Islánddaheasttaid leat dolvon ain eanet ja eanet olgoriikkaide 1900-logu beallemuttu rájes. Jagi 1969 rájes máŋggat searvvit leat bargan ovttas seailluhan, ovddidan ja márkanastin dihte dáid heasttaid Riikkaidgaskasaš islánddaheastaservviid lihtu doarjalemiin. Dálá áigge islánddaheasta lea ain dovddus iežas varralinjjá buhtisvuođas, ja dat lea áidna heastanálli Islánddas.
Islánddaheasttat leat erenomáš bivnnuhat Oarje-Eurohpás, Skandinávias ja Davvi-Amerihkás. Islánddas leat sullii 80 000 islánddaheastta (veardidan dihte olbmolohkui, mii lea 317 000), ja sullii 100 000 leat olgoriikkain. Sullii 50 000 islánddaheastta leat Duiskkas, gos leat máŋggat aktiivvalaš riiden- ja nállesearvvit.
Geavaheapmi
Islánddaheasttain lea ain dehálaš oassi islánddalaš eallimis, vaikko mekaniseren ja geainnuid buorideapmi leat unnidan dárbbu náli geavaheapmái. Vuosttas virggálaš islánddaheastagilvu lei Akureyris jagi 1874, ja máŋggat gilvvut ordnejuvvojit ain miehtá riikka cuoŋománus geassemánnui. Gávdnojit sihke duolbaeatnangilvvut ja cagganáideruohttamat ja maiddái čájáhallan luohkát, main gilvvohallet náli erenomáš mannanvugiin. Dávjá ordnejit dálvedáhpáhusaid, dego gilvvuid jikŋon čázádagaid alde, main heasttat ja riidejeaddjit ain duollet dálle doddjojit čáhcái ja dárbbašit gádjuma. Vuosttas čájáhusat, mat konsentrerejedje elliid nállekvalitehtii, lágiduvvojedje jagi 1906. Islándda Eanandoallosearvi ovttas Nationála Riidensearveorganisašuvnnain ordne dálá áigge jeavddalaččat čájáhusaid, main leat máŋggat iešguđetlágan luohkát. Muhtin veardde heasttaid šaddadit ain njuovvama várás, ja stuorámus oassi bierggus dolvojuvvo Jáhpanii. Eanandoallit ain geavahit náli sávzzaid čohkkemii Islándda badjeeatnamiin, muhto stuorámus oassi heasttain geavahit gilvvohallamii ja astoáiggi riidemii.
Máddogirjjit ja organisašuvnnat
Dálá áigge islánddaheastaorganisašuvnnat gávdnojit 19 riikkas. Daid oktasaš njunušorganisašuvdnan doaibmá the International Federation of Icelandic Horse Associations (FEIF). FEIF vuođđuduvvui 25. beaivve miessemánus 1969. Dalle das ledje guhtta lahttu: Nuortariika, Dánmárku, Duiska, Islánda, Hollánda ja Šveica. Fránkariika ja Norga searvvaiga jagi 1971, Belgia ja Ruoŧŧa jagi 1975. Maŋŋil Suopma, Kanáda, Stuorra-Británnia, Fearsullot, Luxemburg, Itália, Slovenia ja Irlánda serve, muhto Irlánda vulggii maŋŋelabbos eret, go doppe eai lean doarvái lahtut. Ođđa Zealánda lea ožžon veahkkelahttustáhtusa, dasgo dan lahttovuođđu unni. Jagi 2000 vuođđuduvvui WorldFengur, mii lea FEIF:a virggálaš islánddaheasttaid máddogirji. Registtar lea neahttadiehtorádjoprográmma, man geavahit máddogirjin, gos sáhttá ohcat islánddaheasttaid náli historjjá ja varralinjjáid. Registtar sisttisdoallá dieđuid sohkadávvalis, šaddadeaddjis, oamasteaddjis ja maŋisbohttiin, govaid, šaddadanárvvoštallamiid ja erenomáš identifiserema juohke registrerejuvvon heasttas. Diehtoráju leat vuođđudan ovttasbarggus Islándda hálddahus ja FEIF. Dan vuođđudeami rájes sullii 300 000 islánddaheastta, sihke ealli ja jápmán heasttaid, leat registrerejuvvon miehtá máilmmi. Islandpferde-Reiter- und Züchterverband lea duiskalaš islánddaheasttaid riidejeddjiid ja šaddadeddjiid organisašuvdna, mii ovttasta buot islánddaheastaservviid Duiskkas.
Čakčamánu 1.
Čakčamánu 1. lea gregoriánalaš kaleandara mielde jagi 244. (gárgádusjagi 245.) beaivi. Jagis leat vel 121 beaivvi.
Ávvudeamit
Geahča maid: Kaleandar - Borgemánu 30., Čakčamánu 2.
Ρ
Ρ, ρ lea bustávva greikkalaš alfabehtas.
Mariestada gielda
Mariestada gielda lea gielda Ruoŧas Oarje-Götalándda leanas.
Uzbekistan
Uzbekistan dahje Uzbekistan dásseváldi lea riika Ásias.
Haiti
Haiti dahjege Haiti dásseváldi lea riika.
Hedmárkku fylka
Hedmárku lei Norgga fylka, man rádjefylkkat leat davvin Lulli-Trøndelága, lullin Akershus, oarjin Opplánda. Nuortin lea Ruoŧŧa. Fylkka hálddahusguovddáš ja stuorámus gávpot lea Hamar. Fylkka olmmošlohku lea 193 180 ássi.
Geografiija
Hedmárku lea juhkkojuvvon 22 gildii, maid oktasaš viidodat lea 27 397,86 km². Fylkka alimus várri lea 2 178 mehtera allosaš Rondeslottet.
Marka gielda
Marka gielda lea gielda Ruoŧas Oarje-Götalándda leanas.
Lidnu
Lidnu - lullisámegillii jïhpe, julevsámegillii liddno, anárašgillii stuorrâoppuu, oppuu ja nuortalašgillii hõ´ppi.
thumb|250px|Lidnu Lidnu (Bubo bubo) lea skulffiide (Strigidae) gullevaš loddi.
Västeråsa gielda
Västeråsa gielda (ruoŧagillii): Västerås kommun) lea gielda Davvi-Ruoŧas Västmanlándda leanas.
Áhkanjárga
Áhkanjárga dahjege Narviika lea gielda ja gávpot Nordlándda fylkkasuohkanis.
Västeråsa gielda
Čoahkkebáikkit
Vuolde lea listu čoahkkebáikkiin gielddas Västeråsa gielda.
Υ
Υ, υ lea bustávva greikkalaš alfabehtas.
Melleruda gielda
Melleruda gielda lea gielda Ruoŧas Oarje-Götalándda leanas.
Geađgeáigi
Geađgeáigodat lea historjjálaš áigodat mii álgá das go olmmoš ráhkadišgoahtá bargobiergasiid. Bargobiergasat ledje geađggis, dávttis, čoarvvis ja muoras. Namma boahtá das go eanas bargobiergasat ledje geađggis ráhkaduvvon. Olmmoš diehttelas anii eará ávdnasiidge nugo šattuid ja náhki muhto dat billašuvvet áigge mielde ja eai leat seilon dálážii. Geađgeáigi dábálaččat juohkáša golmma oassái:
Bronsaáiggi ja geađgeáiggi gaskkas lei nu gohčoduvvon "veaikeáigodat, kalkolihtalaš áigodat mii muhtumin laktása geađgeáigái.
Paleolihtalaš áigodat
Paleolihtalaš áigodat mearkkaša "boarráset geađgeáigi" ja lea olbmo historjá vuosttaš áigodat. Geađgeáigi álgá go olmmoš ráhkadišgoahtá bargobiergasiid. Boarráseamus gávdnosat leat Olduvai-ávžžis, Nuorta-Afrihkás 2 300 000 jagi áigi. Dát arkeologalaš kultuvrra gohčoduvvo Oldowan gávdnanbáikki mielde. Ii leat čielgan man olmmoššládjii Oldowana álbmot gulai. Soaitá gullat Homo habilis šládjii muhto lea maiddái vejolaš ahte homininat Australopithecus máhtte ráhkadit eaŋkilis bargobiergasiid. Dovdoseamus Australopithecus lea "Lucy" gii gávdnojuvvui Etiopias.
Homo erectus lei vuosttaš olmmoššládja Eurohpás. Dat bođii Afrihkás ja buvttii geađgeáiggi kultuvrra Eurohpái.
Maiddái neandertalolmmoš elii oalle ovdánan geađgeáigekultuvrras Lulli-Frankriikkas. Neadertalat čuožžilit Eurohpás sullii 400 00 jagi áigi.
Vuosttaš olbmot geat gullet Homo sapiens šládjii gohčoduvvet dávjá Cro magnonolbmot gávdnanbáikki mielde Frankriikkas. Árvádusaid mielde Cro magnon bođii Eurohpái 40 00 jagi áigi.
Mesolihtalaš áigodat
Mesolihtalaš áigodat mearkkaša "gaskageađgeáigi". Dat lea sullii 10 000 gitta 6000 jagi áigi. Olmmoš dáiddii dápman beatnaga dán áigodagas.
Neolihtalaš áigodat
Neolihtalaš áigodat mearkkaša "nuorat geađgeáigi". Dat álgá go eanadoallu čuožžila Gaska-Nuorttis. Máilmmi boarráseamus gávpot, Jeriko, árvádusaid mielde ásahuvvo dan áigodagas. Eanadoallu leavai dađistaga máilmmi miehtá. Olmmoš dápmagoahtá šibihiid. Beakkálmas bázahus neolihtalaš áigodagas lea Stonehenge.
Χ
Χ, χ lea bustávva greikkalaš alfabehtas.
Badje-Duortnus gielda
Badje-Duortnus gielda  lea gielda Davvi-Ruoŧas Norrbottena leanas.
Njukčamánu 26.
'''Njukčamánu 26. beaivi''' lea gregoriánalaš kaleandara mielde jagi 85. beaivi (gárgádusjagi 86. beaivi). Jagis leat vel 280 beaivve.
Loađgu
thumb|250px|Loađgu thumb|Loađgu monit Loađgu (Asio flammeus) lea skulffiide (Strigidae) gullevaš loddi.
Badje-Duortnus gielda
Čoahkkebáikkit
Vuolde lea listu Badje-Duortnus gieldda čoahkkebáikkiin.
Munkedala gielda
Munkedala gielda lea gielda Ruoŧas Oarje-Götalándda leanas.
Naantali
Naantali lea Suoma gávpot Varsinais-Suoma eanangottis. Dan rádjegielddat leat Parainen, Masku, Raisio, Taivassalo ja Turku.
Gilit
Naantali, Mannerpuoli, Kantakaupunki, Viluluoto, Ruona, Karvetti, Taimo, Lietsala, Luikkio, Soininen, Ladvo-Venka, Murikko, Luolala, Humalisto-Satama, Luonnonmaa, Kultaranta, Viialanranta, Viiala, Kukola, Keitilä, Isokylä, Haijainen, Kirstilä, Käkölä, Kaivola, Muu
Fuoisku
Fuoisku ( ja ) lea gielda ja gávpot Nordlándda fylkkasuohkanis.
Ψ
Ψ, ψ lea bustávva greikkalaš alfabehtas.
Fierpmádatlogan
300px|right|Konqueror ja KDE
Konqueror, Internet Explorer, Mozilla Firefox, Iceweasel, Google Chrome, Safari ja Opera lea maid fierpmádatlogan mainna sáhtát interneahtas golgat ja neahttasiiddus. Konquerorain lea álki fiillaid gieđahallat. Konqueror gávdnot sámegillii. Skolelinux prošeakta álggahii davvi sámegieljorgalusaid. Norgga Sámediggi lea ruhtadan jorgaleami ovdánahttima geassemánu 2003 rájes giita juovlamánu 2004 rádjái.
Firefox teknihkalaš: Gecko, HTML5, Javascript, CSS3, WebM ja WebGL.
Konqueror teknihkalaš: KHTML, HTML5, Javascript ja CSS3.
Historjá
marketshare.hitslink.com cuoŋománnu 2011
W3 Schools cuoŋománnu 2011
Ránesskuolfi
mini Ránesskuolfi - julevsámegillii tjáhppissjkunjok, várok ja anárašgillii oppuu, ränisoppuu.
Ránesskuolfi (Strix nebulosa) lea stuorra, ránes skulffiide (Strigidae) gullevaš loddi.
Ω
Ω, ω lea bustávva greikkalaš alfabehtas.
Yle Teema
Yle Teema lea suopmelaš TV-kanála.
Nuortalaččaid ja gielddasápmelaččaid gahpirat
thumb|350px|right|Náitalan gielddasápmelaš eamitgahpiriin nappo [[ша̄ммш-gahpiriin. Beavddi alde lea rukses Ruošša bealde nieiddagahpir nappo peeʹrvesǩ. Šerresalit gahpir lea Ruošša bealde leaskagahpir (pooʹvdneǩ). (Govven: Eirin Roseneng) ]] thumb|Ilolaš nuortalašnieiddain lea [[peeʹrvesǩ oaivvis (gur. Kirsi, Mari, Elina ja Oijas). Atslemjávri cuoŋománu 18 b. 1944 (Govven: Osvald Hedenström) ]] thumb|Gielddasápmelaš oahpaheaddji, gielladutki ja politihkkár [[Nina Afanasjeva (Govven: Melsseir) ]]
Nuortalaččaid ja gielddasápmelaččaid gahpirat ja daid geavahanvuogit spiehkastit olu davvi-, julev- ja lullisápmelaččaid gahpiriin ja geavahanvugiin. Ovdamearkka dihte nuortalaš ja gielddasápmelaš nieidda- ja nissongahpir čájeha dan geavaheaddji siviilaseađu.
Nieidda- ja nissongahpirat
Nuortalaš ja gielddasápmelaš nieidda- ja nissongahpirat muitalit hui olu nissonolbmuid siviilaseađu birra: leago gahpira geavaheaddji náitalan vai náitalkeahttá ja leago son leamaš náitalan. Siviilaseahtu oidno gahpermálles go náitalkeahtes ja mánáhis nieiddain lea eará gahpir go náitalan nissoniin ja náitalan nissoniin eará go leaskkain. Daidda árbevirolaš gahpiriidda lassin lea šaddan ođđa gahpermálle nissoniidda geain ii leat guoibmi, geat orrot guimmiineaset rabaslihtus dahje geat lea náitalkeahtes eadni. Dakkáraččaide Heidi Gauriloff lea duddjon gahpira.
Nieiddagahpir peeʹrvesǩ
Peeʹrvesǩ lea nissonolbmuid vuosttaš gahpir. Dábálaččat nuortalaš nieiddat ožžot dan gahpira rihppaskuvlla maŋŋel nappo sii devdet 16 jagi, muhto otne beaivve gahpira orro geavaheamen muhtumin maiddái vel nuorat nieiddat. Dan gahpira sáhttá geavahit girkovihaheami lohppii rádjái man maŋŋá moarsi risteadni dahje moarsebiigá váldá eret peeʹrvesǩ-gahpira ja bidjá eamitgahpira šaamšiǩ su oaivái.
Eamitgahpir šaamšiǩ
Šaamšiǩ lea čoarvegahpir maid nuortalaš ja gielddasápmelaš nissonat geavahit dan maŋŋá go sii leat náitalan. Gahpira moarsái skeŋke su eadni. Eamitgahpira son geavaha nu guhká go son lea náitalan ja eallá.
Ođđamállet, vel namahis gahpir stáhtuskeahtes nissoniidda
Juos nuortalaš dahje gielddasápmelaš nisson lea earránan, ovdal ii leat heivvolaš gahpir nu ahte son ii šat geavahan maiddege gahpira. Dakkár nissoniin lea dál molssaeaktu go Heidi Gauriloff lea duddjon ođđamállet gahpira sidjiide. Dat gahpermálle heive maiddái nissoniidda geat eai leat goassege náitalan, nissoniidda geat orrot rabaslihtus ja náitalkeahtes nissoniidda geain leat mánnát. Dakkár gahpermálle namman lea evttohuvvon neezzneǩ dahje pääʹddiǩ. Vuosttaš nisson gii lea geavahan dakkár gahpermálle lei Katja Gauriloff go son vuittii Jagi nuortalaš -bálkkašumi golggotmánu 2016.
Mölndala gielda
Mölndala gielda lea gielda Ruoŧas Oarje-Götalándda leanas.
Njukčamánu 27.
'''Njukčamánu 27. beaivi''' lea gregoriánalaš kaleandara mielde jagi 86. beaivi (gárgádusjagi 87. beaivi). Jagis leat vel 279 beaivve.
Ávvudeamit
Geahča maid: Kaleandar - Njukčamánu 26., Njukčamánu 28.
Ailo Mikkelsen Gaup
Ailo (Mikkelsen) Gaup (riegádan 22. beaivvi ođđajagimánus 1979:s Romssas) lea sápmelaš ja norgga freestyle motocross-vuoddji. Son lea ovttas prográmmajođiheaddjin Anne Rimmenin.
Orusta gielda
Orusta gielda lea gielda Ruoŧas Oarje-Götalándda leanas.
Ailo Mikkelsen Gaup
Bajásšaddan ja skuvlavázzin
Ailo Gaup riegádii Romssas ja bajásšattai doppe, Mázes Guovdageainnu suohkanis ja Álaheajus. Ailo lea girječálli Laila Stiena bárdni. 10-jahkásažžan son vuvddii guliid ja njuhttii viesuid dinen dihte ruđa vuoi nagodii oastit alcces 80ccm motocross-sihkkela. 16-jahkásažžan fárrii son Osloi gos álggii motocross-suorgái valáštallanskuvllas Norges Toppidrettsgymnas (NTG), Bærumas.
Valáštallankarrieara
Ailo Gaup lea vuoitán buot norggameašttirvuođagilvvuid FMX-suorggis, ja šattai maid norggameašttirin motocross-speedcross gilvvuin 2004:s, máŋga jagi maŋŋel go lei heaitán árbevirolaš motocrossain. Son lei okta dain vuosttažin máilmmis gii válddii salto maŋošguvlui mohtorsihkkeliin jagi 2003:s, ja vuosttaš eurohpalaš vuoddji gii válddii backflipa. Son lei maid dat vuosttaš gii guhkidii gaskka dan backflipas superkickas guhkes distánssas. Jagi 2004:is ráhkadii Gaup Underflip-goansta mii lea ain dál okta dan váddáseamos goansttain FMX:s. Underflip-goansta čađahuvvo dal maid BMXas ja gávdno máŋggalágan TV-spealuin.
Gaup lea vuoitán buot norggameašttirvuođagilvvuin maid FMX:s leat lágidan, ja vuittii World Cup 2003:s ja 2004:s, ja dasalassin máilmmimeašttirvuođagilvvuid FMX:s 2004:s ja 2007:s. Máilmmimeašttirgilvvuid maŋemus oasis jagi 2007:s vujii son rabas háviin gieđas mii lei doddjon ja olggiin mii lađđasis čađat beasai. Gaup deaddelii ieš doddjon dávttiid oktii, maŋŋel go lei oalggi lađđasii bidjan sadjái go lei soktagummi-basseaŋgas roasmmohuvvan. 17. beaivvi skábmamánus 2007:s vuittii son dan nubbin maŋemus vuoru máilmmimeašttirvuođagilvvuin Mannheimas Duiskkas, ja máilmmimeašttirvuođa oktavuođas šattai ge birgetmeahttun: Ailo Gaup lei máilmmimeašttir ja vujii ja vuittii vaikko lei giehta doddjon ja son lei vel muđui roasmmohuvvan. Son lea ollu ja máŋgii roasmmohuvvan: sus leat oktiibuot 35 dávtti doddjon, čielggi ja niskki komprimeren ja bániid doadján. Lea measta sorbmahuvvon go varddii maŋŋel go geahppa lei ráigánan, ja roasmmohuhtten manima ja dáđvvi. Muđui lea son dat áidna norgalaš gii goassege lea gilvvohallan X-gamegilvvuin freestyle motocrossa USA:s. Gaskkamuttus 2000-jagiin dominerii Ailo dalá máilmmi stuorámus ekstremavaláštallangilvalemiid Dew-Toura USA:s oktan Kenny Bartramain, Travis Pastrenain, Jeremy Stenbergain ja Nate Adamsain.
X-games gilvvuin roasmmohuvai Ailo go jorribiegga dohppii Aillo sihkkela dan bále go ieš lei vulosoaivvalis. Su sáddejedje čuohpaheapmái hoahpuin, ja Nike juolgelađđas- spesialisttat balle ahte son massá iežas juolggi. 8 mánu maŋŋel searvvai Gaup máilmmimeašttirvuođagilvvuide fas ja vuittii gollii 2007 čavčča.
Gaup čuohpahii iežas oalggi ođđajagimánus 2008:s, mii billistii veaháš su ovdii dan jagaš gilvvuin. Vuosttaš vuoruide FMX-máilmmimeašttirgilvvuin son ii oba searvan ge. Son vuoruhii baicca dearvvašnuvvat iežas doaluide Ailo Invitational mat ledje Bislett Stadionas 14. beaivvi geassemánus 2008:s.
2009 čavčča heaittihii Gaup iežas FMX-karrieara, ja vuođuštus dasa lei ahte son ”ferte váruhit rašes goruda”.
Ailo Gaup válljejuvvui dan jagaš davvinorgalažžan ja dan jagaš davvinorgalaš valáštallannammas juovlamánus 2007:s Nordlysa lohkkin. Idrettsgallas 2008:s son vuittii rabas suorggis, ja vuittii measta dan jagaš namma-gilvvus, muhto vuoittahalai Odd-Bjørn Hjelmesetai. Dan jagaš namma-vuoiti lea dat gilvaleaddji dahje joavku maid olbmot jienastit, váldodubmengotti vuođul. Son lei maid nominerejuvvon ”dan jagaš mohtorvaláštallangilvaleaddjin”, muhto vuoittahalai. Norgga Mohtorvaláštallanjoavku (Norges Motorsportforbund) vállji 2007:s Gaupa dan jagaš mohtorvaláštallin. 9. beaivvi guovvamánus 2008:is válljii Sámi valáštallanjoavku iežaset valáštallangallas Ailo Gaupa dan jagaš sámi ovdagovvan.
FMX Awardas miessemánus 2008:s gilvvohalai son šaddat ”Best International FMX rider” ja ”Best European FMX rider” jagi 2007 ovddas.
Neavttár
Ailo Gaup lea maid neaktán.
TV-ráiddut
Gaup searvvai mielde guoimmuhanprográmmii “Mesternes Mester” mii čájehuvvui NRK:s. Das son gilvvohalai logi eará valáštalliiguin suohtas dihte. Son ollii gitta finálii Finn Christian Jaggein ja Trine Haltvikain, muhto vuoittahalai sudno vuostá. Son vuittii oktiibuot vihta oasi dán ráiddus, mas ledje ovcci oasi. Doppe son maid bártidii geahppáiguin ja sáddejuvvui buohccivissui.
Stempelridderen
Ailo Gaup birra álge 2008:s ráhkadit dokumentárafilmma man namma lea "Stemperidderen". Dán filbmema leat NRK, Norgga Filbmainstituhtta, Nordnorsk Filmsenter, Seastinbáŋkku NN Fonda ja Sámediggi máksán. Filmma mávssii sullii 1,2 miljovnna ruvnno ráhkadit. Rešissevra lea Trond Brede Andersen ja buvttadeaddji Mona Steffensen/Orginal Film.
Filbma čájehuvvui vuosttaš geardde 19. beaivvi ođđajagimánus Romssa Riikkaidgaskasaš Filbmafestiválas (Tromsø Internasjonale Filmfestival, TIFF 2011). NRK áigu maid sáddet TV:s dan filmma.
Filmmas muitala Ailo iežas eallima birra ja movt son álggii justte mohtorsihkkeliin gilvvohallat.
Ambassadevra
Ailo Gaup lei ambassadevra daid plánejuvvon Dálve-OL-doaluide Romssas 2018:s. Dan oktavuođas son lea searvan muhtin doaluide ovddidit Romssa-2018. 2009:s lei Gaup ambassadevra ”Hvitt Bånd Norge’s” mii lei kampánja fuomášuhttit veahkaválddálašvuođa nissonolbmuid vuostá.
Ailo FMX Mikkelsen Gaup
26. beaivvi cuoŋománus 2011:s ozai Ailo Gaup ruhtadoarjaga álggahit bivttasfitnodaga, man gohčodii Ailo FMX Mikkelsen Gaup. Sámediggi lea dorjon su 180.000 ruvnnuin. Gaup jođiha akto dán fitnodaga, man čujuhus lea Ájaheadjus.
Kollekšuvnna namma lea ”Ailo” ja vuosttaš bivttassuorggi namma lea ”Under Flip Air” mii boahtá su iežas FMX-goansttas. Dát biktasat lea super-sisbiktasat sihke nissoniidda ja dievdduide ja galget heivet valáštalliide. Son lea ieš tevdnet buot daid biktasiid, válljen stoffaid daidda ja geahččaladdan movt dat doibmet valáštaladettiin. Lea dušše vuosttaš kollekšuvdna mat leat super-sisbiktasat, boahtte kollekšuvdna mii gárvána čakčat 2011:s galgá leat ullus ráhkaduvvon.
Sámemátto lávlla
right|400px|Sámemátto lávlla
Sámemátto lávlla lea sámeálbmoga lávlla, man davvisámegielat sániid lea čállán Isak Saba Sagai Muittalægje-bláđii, nr. 7. 1906 diktan. Davviriikkalaš sámekonfereansa Åres mearridii 1986:s lávlaga sámiid álbmotlávllan. Arne Sørli lea čállán lávlaga šuoŋa ja 15. Davviriikkalaš sámekonfereanssas Helssegis jagis 1992 šuokŋa dohkkehuvvui. Julevsámegillii lávlla lea jorgalan Sigga Tuolja-Sandström.
Lávlla lea maid jorgaluvvon eará sámegielaide. Nuortalašgillii dan namma lea Sääʹmsooǥǥ laull, anárašgillii Säämi suuvâ laavlâ ja lullisámegillii Saemie eatnemen vuelie.
Partille gielda
Partille gielda lea gielda Ruoŧas Oarje-Götalándda leanas.
Riehppovuotna
Riehppovuotna lea vuotna Fálesnuori suohkanis Finnmárkkus.
Vuotna lea Fálá ja Ráhkkerávjju nuortalulábealde, ja vuolgá Dáhpa ja Klubbogobi gaskkas. Čeaváhaš-gilli lea Dáhpa buohta, ja oarjjalulábealde lea Šleafttajohka. Leaibeluokta lea vuona nuorttabealde, ja Veaigesvuotna (Fægfjord) lea oarjjalulábealde vuona siste.
Vuotna lea 127 mehter čieŋal dan čiekŋalepmosis. Vuona sámi nama lea váttis diehtit mas boahtá (go dat boares mearrasámi suopman lea nohkan), muhto máŋgasat jáhkket ahte namma mearkkaša dárogillii Skarsfjord, mii sámegillii lea Riehppivuotna.
Riikageaidnu 94 manna vuona oarjjalulábealde, ja Fv134 manna davvi-nuorttabeale.
Lohkosánit
Lohkosánit lea sátneluohkká. Láve juohkit daid vuođđologuide, ortnetloguide, čoahkkeloguide ja leat eará nai. Lohkosánit lea oalle smávva sátneluohkká eará sátneluohkáid ektui,.
Dárogiela lohkosánit sámegielas
Dutkamuš mii čađahuvvui Guovdageainnus čájehii ahte eatnigielagiid njálmmálaš gielas gullojit dárogiel lohkosánit muhtun oktavuođain. Dakkár oktavuođat gos dárogiela lohkosánit leat eanet sajáiduvvan leat beaivemearit, diibmomearit ja jahkelogut. Orru maiddái nu ahte go lohku guhkku de adnojuvvo dárogiella eanebut, omd. muhtun sáhttá lohkat golbmalogi muhto golbmalogiviđa sajis dadjá "trettifem".
Ruošša leavga
230px|thumb|right|Ruošša leavga
Ruošša leavga lea leavga.
Badje-Gáinnas gielda
Badje-Gáinnasa gielda  lea gielda Davvi-Ruoŧas Norrbottena leanas.
Čoahkkebáikkit
Vuolde lea listu Badje-Gáinnasa gieldda čoahkkebáikkiin.
Skara gielda
Skara gielda lea gielda Ruoŧas Oarje-Götalándda leanas.
Carl Larsson
Carl Larsson (miessemánu 28. 1853 - ođđajagimánu 22. 1919) lei ruoŧŧelaš dáiddár.
Säämi suuvâ laavlâ
thumb|right|upright=1.5|Säämi suuvâ laavlâ
Säämi suuvâ laavlâ lea sámeálbmoga lávlla, man davvisámegielat sániid lea čállán Isak Saba Sagai Muittalægje-bláđii, nr. 7. 1906 diktan. Davviriikkalaš sámekonfereansa Åres mearridii 1986:s lávlaga sámiid álbmotlávllan. Arne Sørli lea čállán lávlaga šuoŋa ja 15. Davviriikkalaš sámekonfereanssas Helssegis jagis 1992 šuokŋa dohkkehuvvui. Anárašgillii lávlaga lea jorgalan Matti Morottaja.
Lávlla lea maid jorgaluvvon eará sámegielaide. Nuortalašgillii dan namma lea Sääʹmsooǥǥ laull, julevsámegillii Sámemátto lávlla ja lullisámegillii Saemie eatnemen vuelie.
Nakkila
Nakkila lea Suoma gielda Satakunta eanangottis. Dan rádjegielddat leat Eura, Eurajoki, Harjavalta, Luvia, Pori ja Ulvila.
Gilit
Arantila, Anola, Hormisto, Järvikylä, Kivialho, Kukonharja, Lammainen, Leistilä, Masia, Matomäki, Pakkala, Penttala, Pyssykangas, Ruhade, Ruskila, Soinila, Tattara, Tervasmäki, Viikkala, Villilä, Vuohimäki, Hohtari
Njukčamánu 28.
'''Njukčamánu 28. beaivi''' lea gregoriánalaš kaleandara mielde jagi 87. beaivi (gárgádusjagi 88. beaivi). Jagis leat vel 278 beaivve.
Ávvudeamit
Geahča maid: Kaleandar - Njukčamánu 27., Njukčamánu 29.
Skövde gielda
Skövde gielda lea gielda Ruoŧas Oarje-Götalándda leanas.
Budejju
Budejju lea gávpot ja gielda Nordlándda fylkkasuohkanis. Dat lea maiddái Nordlándda fylkka hálddahusguovddáš.
Dan rádjesuohkanat leat dávvenuortin Oarjje-Fuolldá, nuortin Fuoisku ja Sálát ja lullin Báidár ja Oarjje-Báidár.
Sotenäsa gielda
Sotenäsa gielda lea gielda Ruoŧas Oarje-Götalándda leanas.
Kabul
thumb|Kabul Kabul (persiagillii کابل) lea Afganistána oaivegávpot. Kabul olmmošlohku lea 2,994,000.
Čiksa
Čiksa - lullisámegillii strïtjke, julevsámegillii riktja, anárašgillii čikša ja nuortalašgillii čuâršš.
Čiksa (Anas crecca) lea unna vuojašloddi. Čiksa lea beallebuokčevuojaš.
Belize
Guovllut
Belize lea juhkkojuvvon 6 guovllut:
Turkmenistan
Turkmenistan lea riika Ásias. Dan rádjeriikkat leat Iran, Afghanistan, Usbekistan ja Kasakstan.
Vuođđodieđut:
Oaivegávpot: Ašgabat
Skuolfi
Skuolfi - lullisámegillii vaarhuge, jïjsenledtie, julevsámegillii guvggo, anárašgillii skyelfi, jievjâoppuv ja nuortalašgillii viõʹlǧǧeshõʹppi.
Turkmenistan
Vuođđodieđut:
Viidodat: 488 100 njealjehaskilomehtera
Skuolfi
thumb|250px|Skuolfi Skuolfi dahjege jievjaskuolfi (Bubo scandiacus, ovdal Nyctea scandiaca) lea skulffiide (Strigidae) gullevaš loddi. Dat gulai guhkká sohkii Nyctea ja lei dan soga áidna šládja, muhto ođđa genadutkamušain fuomašuvvui ahte jievjaskuolfi lea lidnuid (Bubo) lagaš fuolki ja dan dihte dat lea sirdojuvvon lidnuid sohkii.
Turkmenistan
Vuođđodieđut:
Ássit: 4 940 916
Skuolfi
right|250px
Gomuvuohta
Gomuvuohta dahjege máilmmiávus. Gomuvuođas leat miljárddat násttit, main okta lea beaivváš.
Duoršu
Duoršu - ubmisámegillii lággiehtse, julevsámegillii stuorvuojatjis ja anárašgillii tuáršu, stuorrâ vuonjâč.
Duoršu (Anas platyrhynchos) lea vuojašloddi. Čiksa lea beallebuokčevuojaš.
Njalla
thumb|250px|right|Njalla [[Siida, musea|Siida olgomuseas]]
Paimio
Paimio lea Suoma gávpot Varsinais-Suoma eanangottis. Dan rádjegielddat leat Lieto, Kaarina, Marttila, Salo ja Sauvo.
Njalla
Dat stoalpu man alde njalla lea láve livttis, vai boraspiret nugo geatki ii beasa dohko. Johttisámiin lávii dábálaččat njalla giđđa- ja čakčaorohagain. Maŋŋel go ledje njuovadan čakčat, atne bohccobierggu doppe dassážii go bohte fas ruovttoluotta giđđat. Maiddái vuovddehiin lei njalla iežaset orrunsajiin, mat dávjá ledje goikeguliid várás.
Njalat leat várra gávdnon miehtá Sámi. Sátni njalla dihttostallá máŋga báikenamas.
Etymologiija
Njalla-sátni lea anus juo urálalaš vuođđogielas rekonstruerejuvvon hápmin *ńile. .
Aotearoa leavga
thumb|230px|Aotearoa leavga. Aotearoa leavga lea Aotearoa leavga. Dat dohkkehuvvui njukčamánu 24. beaivve 1904.
Stenungsunda gielda
Stenungsunda gielda lea gielda Ruoŧas Oarje-Götalándda leanas.
Hordalándda fylka
Hordalánda lei Norgga fylka, man rádjefylkkat leat Rogalánda lullin, Sogn ja Fjordane davvin, Buskerud ja Telemárku nuortin. Hordalánda lea riikka goalmmádin stuorámus fylka olmmošlogu ektui, ja ovccát stuorámus viidodaga ektui. 71 % viidodagas leat várreguovllut badjel 300 mehtera meara bajábealde. Hordalánda, 33 gielddain, lea áidna fylka riikkas, gos buot gielddain lea mearrarádji. Birgon (dárog. Bergen) lea fylkka hálddahusguovddáš. Eará gávpogat leat Odda ja Leirvik.
Guovža
right|thumb|Guovža Guovža (Ursus arctos) (ruškesguovža) lea dábáleamos guovžašládja. Dat gávdno Davvi-Amerihkás, Eurohpás, Afrihkás, ja Davvi-Ásias, gos stuorámus máddodagat leat Alaskas, Kanádas ja Ruoššas. Leat árvvusge sullii 150 000–200 000 ruškesguovžža máilmmis, ja dain leat sullii 90 000–120 000 Ruoššas. Jagis 2009 ledje duođaštuvvon 164 guovžža Norggas. Ruškesguovža lea okta njeallje ovddasteaddjiin sogas Ursus.
Hordalándda fylka
Geografiija
Hordalánda lea oarjelullin Norggas, ja oarjin lea Davvemearra. Rádjefylkkat leat Rogalánda lullin, Sogn ja Fjordane davvin, Buskerud ja Telemárku nuortin. Hordalánda ja Rogalánda gohčoduvvojit dávjá Norgga miniatyran, dasgo dan guovtti fylkkas lea feara maid. Alla várit ja čiekŋalis vuonat, bealddut ja vuovddit, goržžit ja jaskes čáhci, guhkes sáttogáttit ja ceakkus bávttit. Hardangerfjorden lea fylkka guhkimus ja čiekŋaleamos vuotna, mii lea 179 km guhku ja 800 mehtera čieŋal. Nordmannslågen lea Hordalándda stuorámus jávri 11 km² viidodagain. Hardangerjøkulen lea 1 863 mehtera alu, ja lea fylkka alimus várri. Osterøy lea stuorámus suolu, 328 km² viiddis, muhto Fedje fas 9 njealjehaskilomehteriin lea fylkka unnimus gielda viidodaga ektui. Modalenis lea smávimus populašuvdnačoahkkisvuohta. Birgon lea Hordalándda stuorámus gávpot, ja stuorámus gielda olmmošlogu ektui sullii 265 000 ássiin. Viidodaga ektui lea ges Voss stuorámus, 1 805 km² viiddis.
Guovža
Ruškesguovža
Ruškesguovžžaid genehtalaš šláddjivuohta lea stuorimus Eurasias, ja danne rehkenastet dutkit ahte šládja lea álgoálggus vuolgán Ásias ja viidánan Davvi-Amerihkái.
Oppalohkái lea unnán ovttaoaivilvuohta ruškesguovžžaid vuollešlájaid hárrái. Muhtin dutkit oaivvildit ahte maiddái jiekŋaguovža sáhttá leat ruškesguovžža vuollešládja. Genehtalaš guorahallamat čájehit ahte soames ruškesguovžžat leat lagat sogalaččat jiekŋaguvžii go ruškesguvžii, mii dasto doarju dan ahte jiekŋaguovža ii sáhte rehkenastojuvvot sierra šládjan.
Geográfalaš lávdu ja eallinguovlu
Ruškesguovža gávdno viidát Davvi-Amerihkás, Eurohpás ja Ásias, ja vel Hokkaidosullos Jahpánis. Ovdal gávdnui dat maiddái Atlasváriin Afrihkás, davvin Mexicos ja lullin USA:s, nu go Sierra Nevadas ja Rocky Mountains lulimusas, diein guovlluin sáhttá dat dál leat nálehuvvan,.
Ruškesguovžžat ellet vaikko makkár habitáhtain, rittuin, vuvddiin, vumiin ja váriin. Dat eai leat ránttot temperatuvrra dáfus. Deaŧaleamos orru leame ahte lea mielamielde borramuš fidnemis ja čiehkádanbáikkit, ja dat dáidá dahkat ahte guovža sáhttá vánddardit áigodagaid mielde. Davvi-Amerihkás gávdno ruškesguovža juohkelágan eatnamiin, muhto Sibirjás orru válljeme vuvddiin orrut. Eurohpás lea guovža dábáleamos badjosiin.
Válddahallan
Ruškesguovžžat leat ruškadat, muhto sáhttet leat máŋgga ruškes ivnnis - áibbas čuvgesruškadat, sevdnjes ruškadat, ja measta čáhppadat. Muhtimiin leat maid ránes guolggat, ja das boahtá ge grizzly – mii mearkkaša "ránis" dahje "ránesgirjját". Rávisguovžžain lea mihtilmas čomil deahkki niskkis, ja dat addá fámuid ovdajulggiide go guovža goaivu.
Guolga lea suohkat ja sáhttá šaddat gitta 10 cm assai. Ruškesguovžžas lea oalle unna bealjážat, gállu lea govdat ja njunni lea seaggi ja njálmmis leat 42 báni, main 2 leat oanehis čálanat. Deaddu rievddada eallinguovlluid ja agi mielde. Ollesšaddan varisguovža sáhttá deaddit gaskamearálaččat 135–410 kg ja njiŋŋelas šaddá gaskamearálaččat 90–200 kg. Kodiakguovžavaris sháttá šaddat birrasiid 350–675 kg, ja njiŋŋelas fas 160–350 kg. Stuorimus kodiakguovža mii lea báhččojuvvon, dettii 855 kg, muhto rehkenastojuvvo ahte dat sáhttá šaddat 900–1000 kg. Guovža lea geahppaseamos giđđat, dalle go lihkká dálvenahkáriin, ja losimus čakčat, ovdal go nohkká dálvái.
Buot guovžžat duolmmastit olles juolgevuođu viidodaga ala, seamma ládje go olbmot. Dain sáhttet leat 10–13 cm guhku gaccat ovdajulggiin. Dat ii sáhte gaccaid rohttet sisa. Ruškesguovža sáhttá maiddái čuoččahit ja vázzit guovtti juolggi alde, nugo olbmot, muhto falimusat dat leat njealjegoantái. Ruškesguovžža leaktu sáhttá leat gitta 50–60 km diimmus. Stuorimusat sáhttet šaddat 300–310 cm alu guovtti juolggi alde (kodiakguovža ja kamtsjatkaguovža). Dat sáhttet maid čohkkát, ja nuorra guovžžat sáhttet gizzut. Ollesšaddan guovža lea menddo lossat gizzut murrii. Meahcis sáhttá guovža šaddat 25–30 jagi boarisin, muhto giddagasas sáhttá guovža eallit gitta 50 jagi. <!--
Anerkjente underarter
Disse underartene anerkjennes av mange taksonister, selv om mange mener at eurasisk brunbjørn og grizzlybjørn egentlig er en og samme underart.
Delvis anerkjente underarter
Disse underartene anerkjennes av et flertall taksonister, men altså ikke på langt nær av alle.
Lite anerkjente underarter
Disse underartene anerkjennes bare av et mindretall taksonister, men har altså blitt beskrevet. Det finnes mange flere slike eksempler på lokale underarter eller varieteter. I så måte må den skandinaviske brunbjørnen (Ursus arctos scandinavicus) regnes som en varietet av enten vanlig brunbjørn (Ursus arctos arctos), eller dersom bare 2 underarter skal anerkjennes, vanlig grizzlybjørn (Ursus arctos horribilis).
Atferd
Brunbjørner lever stort sett alene og regnes som døgnaktive, selv om den er mest aktiv i grålysningen og skumringen. På dagtid holder den seg gjerne godt skjult, og hviler gjerne i en fordypning den selv har utgravd. Det er kjent at brunbjørner vandrer mest på våren og om høsten. Den har en litt klosset og tung gangart, men den er hurtig nok til lett å kunne fange en svartbjørn. Brunbjørnen er for det meste terrestrial (holder seg på bakken), men den er en ypperlig svømmer og er dessuten ofte å se når den fanger fisk i vann og elver. Voksne brunbjørner kan ikke klatre i trær, med ungene klatrer.
Brunbjørnen kan være svært aggressiv, spesielt når den forsvarer et felt bytte. Dette gjelder også ovenfor andre rovpattedyr som rev, ulv og jerv. Aggresjon mot mennesker forekommer også, og det kan være spesielt farlig å komme mellom ei binne og avkommet hennes. Amerikanske brunbjørn regnes gjerne som mer aggressiv overfor mennesker enn de europeiske. Det er også registrert distinkte forskjeller i atferd mellom europeiske og asiatiske brunbjørner, der en rekke populasjoner av sistnevnte ofte viser langt større aggresjon mot mennesker enn europeiske bjørner. Noen forskere hevder at dette i mange tilfeller kan skyldes lokale forhold, som økt befolkningstetthet og større press på de habitat der disse bjørnene trives. Det er imidlertid klart at dette ikke kan forklare alle forskjellene som finnes.
Brunbjørner går gjerne i dvale vinterstid, eller rettere sagt en dvalelignende tilstand kalt uekte vintersøvn. De senker ikke forbrenningen og kroppstemperaturen like mye som smådyrene gjør, og tilstanden kan derfor egentlig ikke kalles ekte dvale. Bjørner kan faktisk våkne og ta seg en kort rusletur utenfor hiet fra tid til annen under vinteren. Vintersøvnen begynner vanligvis i oktober–desember og varer til i mars–mai, avhengig av habitat, lokale forhold og individuell kondisjon blant bjørnene. I sydlige populasjoner kan vintersøvnen være kortere, og i noen tilfeller helt utebli. Vanligvis graver bjørnen sitt eget hi og lager en seng av vegetasjon den finner. Som regel ligger hiet i en beskyttet skråning, gjerne under noen store steiner eller i forbindelse med ei stor trerot eller tue. Slike hi kan bli benyttet i flere år av samme bjørn.
Reproduksjon
Brunbjørner regnes som kjønnsmodne fra de er ca. 4–6 år gamle, men de fortsetter å vokse til de er ca. 10–11 år. I Yellowstone nasjonalpark (USA) er det kjent at bjørner har reprodusert seg helt opp i 25–års alderen.
Binna parer seg gjerne med flere hanner under brunsttiden som gjerne varer i 10–30 dager. Hannbjørnene kan slåss om tilgangen til binna og gjerne vokte henne i 1–3 uker i denne perioden. Selve paringstiden er gjerne i mai/juni. I løpet av denne perioden kan en binne pare seg med flere (5–7) hanner. Befruktede egg utvikler seg bare til et visst stadium (embryonisk diapause), for så ca. fem måneder etter paring (i november) å bli innplantert. Deretter følger en drektighetsperiode på ca. 6–8 uker, før ungen(e) fødes i januar–mars, vanligvis mens binna fortsatt ligger i vintersøvn. Den totale drektighetsperioden (inkl. førstadiet) blir derav ca. 180–266 dager. Binner forblir i brunst under hele paringstiden inntil paring skjer. Deretter vil de normalt ikke komme i brunst igjen på minst to år (vanligvis 3–4 år). Ei binne føder normalt 2–3 unger per kull.
Nå bjørneungene er 2-3 år gamle blir de jaget av binna. Unge hunnbjørner er lite mobile og etablerer seg i forbindelse med moras leveområde, mens hannbjørner drar ut og kan streife over store områder før den kommer tilbake til reproduksjonsområdet, eventuelt etablerer leveområde et annet sted. Det er ukjent/svært uvanlig at hunnbjørner etablerer seg med unger utenfor reproduksjonsområdene, men det kommer nå og da ubekreftede meldinger om at binner med unger er sett forskjellige steder.
Bevaring
Brunbjørn er ikke en truet art, men mange lokale populasjoner er utrydningstruet. Bjørnens største utfordring er avskogning og tap av habitat, men også jakt bidrar i stor grad til at visse populasjoner kan forsvinne. En rekke populasjoner har alt gått tapt.
Bjørneforskere har siden tidlig på 1950-tallet øremerket bjørn for å lære mer og bedre kunne ivareta lokale populasjoner. I 1976 begynte man også å radiomerke bjørn. Dette ble første gang utprøvd i Norge i 1988.
Utbredelse i Europa
I Europa som sådan regner forskerne med at det er omkring 14 000–20 000 brunbjørner (Russland ikke medregnet), hvorav ca. 2 000-4 000 dyr finnes i Norden. I dag finnes det bare noen små, isolerte bestander igjen i den vestlige delen av Sør-Europa, blant annet i Frankrike, Spania og Italia. Flere land i det gamle Øst-Europa, blant annet det tidligere Jugoslavia, Bulgaria og Romania har større antall, men likevel isolerte bestander.
Den nordiske bestanden
Historisk sett hadde Norge den største stammen av brunbjørn i Norden. På begynnelsen av 1800-tallet talte trolig denne omkring 3 000 dyr i Norge alene, noe utgjorde omkring 65 % av den felles norsk/svenske bestanden på den tiden. Politiske beslutninger, avskyting og fangst gjorde imidlertid sitt til at bjørnen forsvant fra norsk fauna utover på 1900-tallet, der det etter hvert som bjørnen forsvant ble mer og mer vanlig å la bufeet få ferdes fritt i utmarka, uten permanent tilsyn fra gjetere. Også i de andre nordiske landene gikk det hardt utover bjørnestammen på denne tiden, og på 1930-tallet antar man at de kun fantes ca. 130 brunbjørner igjen i Skandinavia, noe som skapte en såkalt genetisk flaskehals (en periode i bestandens historie da den genetiske variasjonen minker dramatisk fordi antallet individer reduseres til et utrydningstruet nivå). Etter dette økte imidlertid bestanden igjen, som til tross for flaskehalsen i 1930-åra viser en bemerkelsesverdig genetisk variasjonen.
Den nordiske bjørnebestanden deles gjerne inn i to ulike grupperinger, den norsk/finsk/russiske i nordøst og den norsk/svenske mot sør, som fordeler seg på tre ulike svenskbaserte poulasjoner fra nord mot sør i Sverige. Hvor stor stammen er totalt vet man ikke, men den svenske andelen ble i 2004 anslått å være på omkring 1635-2840 dyr. I Finland har man anslått antallet bjørn å være omkring 800-1200 dyr. Tallene er usikre og omdiskuterte blant både forskere og dyrevernere, men Norges andel er uansett svært beskjeden, kanskje kun 25-75 dyr. Det er estimert at det finnes 6-12 voksne binner i Norge, basert på yngling i perioden 1998-2002 registrert i fem områder nær riksgrensen, Pasvik og Anarjohka i Finnmark, Troms, Nord-Trøndelag/Nordland, og Hedmark. Det er dessuten liten politisk vilje til å øke denne bestanden i særlig grad.
Den norsk/svenske bestanden
Den norsk/svenske bjørnebestanden har sitt tyngdepunkt i tre reproduksjonsområder i Sverige. Studier med såkalt mitokondrie-DNA viser at brunbjøren innvandret til Norden fra to kanter, fra sør og øst.
De to nordligste populasjonene av bjørn må opprinnelig ha innvandret fra øst. Disse bjørnene fordeler seg i to større populasjoner på svensk side av riksgrensen, fra Pasvik i nord til Jämtland/Nord Trøndelag i sør. Øst-vest grensen mot den sørligste populasjonen går omtrent ved Storsjøen i Sverige.
Den sørligste populasjonen befinner seg hovedsakelig på svensk side av riksgrensen, i området Dalarna/Härjedalen/Hedmark. Gjennom analyse av vev- og ekskrementprøver fra bjørn i det sydlige kjerneområdet har en funnet at deres mtDNA ligner det man finner hos bjørnestammer i Pyrenéene og kantabriske fjellene i Frankrike og Spania. Man regner derfor med at bjørner fra en felles europeisk stamme har vandret nordover etter siste istid.
På Østlandet er det spesielt i områdene øst for Glomma i Hedmark at man finner bjørn. Det ble imidlertid også registrert bjørn i Oppland og Buskerud i 1995 og 1996, samt i 1997/1998 i Telemark, Aust-Agder og Vest-Agder. Spesielt i Oppland og i deler av Buskerud og Akershus er det imidlertid grunn til å tro at det regelmessig ferdes bjørn, selv om den kanskje ikke overvintrer der.
Skandinavisk brunbjørn
Skandinavisk brunbjørnen inngår i underarten Ursus arctos arctos, selv om noen også har forsøkt å klassifisere den som en egen underart kalt Ursus arctos scandinavicus. Moderne studier med DNA har imidlertid slått fast at dette er problematisk, fordi likheten til de ulike populasjonene i Europa ikke gir et tilstrekkelig grunnlag for å hevde en egen skandinavisk underart. Skandinavisk brunbjørn har dessuten opphav i to ulike hovedstammer, en vestlig med to ulike stamlinjer fra henholdsvis den iberiske halvøy og Balkan, og en østlig med kun en stamlinje fra Russland. Begge hovedstammene oppsto trolig for rundt 850 000 år siden.
Skandinavisk brunbjørnen er en middels stor bjørn som normalt blir inntil 2,5 m lang og veier ca. 100–300 kg. Binna veier vanligvis ikke mer enn maksimalt 150 kg. Den største bjørnen som er skutt i Skandinavia var en hannbjørn som veide 338 kg. Den største binna som er skutt her veide 237 kg. I Karelen i Russland ble det imidlertid skutt en bjørn på nær 450 kg for endel år siden, så man kan tenke seg at det i den finsk/russiske bestanden finnes større bjørner enn i den norsk/svenske. Gjennomsnittsvekten på fem hundre bjørner skutt i Sverige var 126 kg, mens lengden hadde et snitt på 152 cm.
I Norge har bjørn vært totalfredet siden 1973. Det er bare lov å felle bjørn i nødverge eller hvis den gjør betydelige skader på bufe eller tamrein. I mai 2004 vedtok Norge en ny rovviltpolitikk, ifølge denne skal vi ha 15 bjørneforyngelser hvert år. Landet er delt opp i åtte regioner med politisk valgte nemnder som skal utarbeide forvaltningsplaner, disse planene skal legges frem til høring i løpet av året.
Bjørn/menneske
Skandinavisk brunbjørn regnes som en av de mest fredelige brunbjørnene. Den kan ta bufe og rein, men stikker som regel av når den får ferten av mennesker. Det er sju kjente tilfeller i Skandinavia i løpet av de siste 20 årene der mennesker er skadet av bjørn, hvorav fem fra Sverige der bjørnen var skadeskutt. I perioden 1750-1962 ble det registrert 27 dødsfall og 48 skadetilfeller forvoldt av bjørn i Norge og Sverige tilsammen.
I Norge skjedde det siste dødsfallet i 1906. Gjetergutten Johan Sagadalen var bare 13 år da han ble angrepet av bamsen ved Blåfjellhaugene i Vassfaret. Han døde på sykehus i Drammen et par uker senere, fordi sårene han fikk i hodet utviklet seg til hjernehinnebetennelse. Arne Sigmund Øvergård fra Flendalen i Trysil ble imidlertid angrepet av en radiomerket bjørn sommeren 2000. Han overlevde møtet med bamsen, men ble bitt i foten. Den 12 år gamle hannen «Silas» forsøkte også å angripe to jegere som jaktet på den etter dette angrepet, rett før den ble skutt 13. august 2000. I 1998 ble en finne drept av ei bjørnebinne, trolig fordi han kom mellom binna og bjørneungen. Også en svensk jeger ble drept av bjørn på begynnelsen 2000-tallet, da han kom mellom binna og bjørneungen. 8. oktober 2007 ble en svensk jeger drept av skadene han fikk fra et angrep av bjørn i Valsjöbyn i Sverige i Jemtland. Valsjöbyn ligger kun 4 kilometer fra den norske grensa. Man tror at denne bjørnen gikk til angrep fordi den var skadeskutt, men det spekuleres også i om den var sulten pga at det var en dårlig bærsesong. Mer enn halvparten av tilfellene tilskrives skadet eller provosert bjørn. 14. oktober 2007 ble to svenske elgjegere angrepet av en brunbjørn i Lillhärdal utenfor Sveg i Härjedalen. Bjørnen angrep da den sprang rett på jegerne i jakt etter jegernes hund. Ingen av jegerne ble livsfarlig skadet etter angrepet. -->
Tibet
Tibet lea provinsa Kiinnás. Dan álbmot hálidivččii ahte Tibet livččii iehčanas riika, muhto ii leat vel oktage riika dovddastan dan. Tibeta guovddáš gávpot lea Lhasa.
Tibeta álbmoga vuoiŋŋalaš jođiheaddji lea Dalai Lama, ja buddhisma lea váldoosku.
John Bauer
John Bauer (geassemánu 4. 1882 - skábmamánu 20. 1918) lei ruoŧŧelaš dáiddár.
Biđona gielda
Biđona gielda  lea gielda Davvi-Ruoŧas Norrbottena leanas.
Čoahkkebáikkit
Gielddas leat 14 čoahkkebáikki:
Ruossaduoršu
thumb|250px|Ruossaduoršu thumb|Ruossaduorššu monit
Ruossaduoršu (Tadorna tadorna) lea vuojašloddi. Ruossaduoršu lea beallebuokčevuojaš.
Strömstada gielda
Strömstada gielda lea gielda Ruoŧas Oarje-Götalándda leanas.
Saemie eatnemen vuelie
right|400px|Saemie eatnemen vuelie
Saemie eatnemen vuelie lea sámeálbmoga lávlla, man davvisámegielat sániid lea čállán Isak Saba Sagai Muittalægje-bláđii, nr. 7. 1906 diktan. Davviriikkalaš sámekonfereansa Åres mearridii 1986:s lávlaga sámiid álbmotlávllan. Arne Sørli lea čállán lávlaga šuoŋa ja 15. Davviriikkalaš sámekonfereanssas Helssegis jagis 1992 šuokŋa dohkkehuvvui.
Lávlla lea maid jorgaluvvon eará sámegielaide. Nuortalašgillii dan namma lea Sääʹmsooǥǥ laull, anárašgillii Säämi suuvâ laavlâ ja julevsámegillii Sámemátto lávlla.
Ásia
Ásia lea eatnanoassi.
Njukčamánu 29.
'''Njukčamánu 29. beaivi''' lea gregoriánalaš kaleandara mielde jagi 88. beaivi (gárgádusjagi 89. beaivi). Jagis leat vel 277 beaivve.
Ávvudeamit
Geahča maid: Kaleandar - Njukčamánu 28., Njukčamánu 30.
Anárjávri
Anárjávri, (, ja ) lea jávri Anáris. Jávrri viidodat lea 1 084 njealjehaskilomehttara.
Ránesháigir
Ránesháigir (Ardea cinerea) lea loddi.
Ráneslivkkár
Ráneslivkkár (Muscicapa striata) lea loddi.
Ruksesruoivil
Ruksesruoivil (Pyrrhula pyrrhula) lea beibbožiid čerdii gullevaš šilljocihceloddi.
Svenljunga gielda
right|200px Svenljunga gielda lea gielda Ruoŧas Oarje-Götalándda leanas.
Augusto Pinochet
Augusto José Ramón Pinochet Ugarte (skábmamánu 25. 1915, Valparaíso – juovlamánu 10. 2006, Santiago) lei chilelaš generála, Chile presideanta ja ovddeš diktáhtor.
Muosáid sámegiel báikenamat
Dát lea Muosáid sámegiel báikenamaid listu.
Girjelivkkár
Girjelivkkár (Ficedula hypoleuca))
Lulli-Trøndelága fylka
Lulli-Trøndelága lea Norgga ovddeš fylka, man rádjefylkkat ledje davvin Davvi-Trøndelága, lullin Hedmárku ja Opplánda ja oarjin Møre ja Romsdála. Nuortin lei Ruoŧa Jämtlándda leatna. Ođđajagemánu 1. beaivvi 2018:s časke Davvi- ja Lulli-Trøndelága fylkkat oktii, ja šadde Trøndelága fylkan. Fylkka hálddahusguovddáš ja stuorámus gávpot lei Troandin (dárog. Trondheim). Fylkka olmmošlohku lei 2017:s 317 363 ássi.
Lulli- ja Davvi-Trøndelága fylkkat ráhkadedje ovttas Nidaros bismagotti. Helse Midt-Norge ja Frostating lagmannsrett sisttisdollet Lulli- ja Davvi-Trøndelága ja Møre ja Romsdála fylkkaid.
Tanuma gielda
Tanuma gielda lea gielda Ruoŧas Oarje-Götalándda leanas.
Lulli-Trøndelága fylka
Geografiija
Lulli-Trøndelága fylkii gulle 25 gieldda, maid oktasaš viidodat lei 18 848 km². Fylkka guhkimus johka lei 179 km guhku ja dan namma lea Orkla. Fylkkas ledje guokte gávpoga, Troandin ja Brekstad. Troandin lei fylkka guovddáš. 59 % fylkka ássiin orro Troandimis. Lulli-Trøndelága alimus várri lei 1 985 mehtera allosaš Storskrymten. Storskrymten lea Møre ja Romsdála, Opplándda ja Lulli-Trøndelága fylkkaráji nalde.
Tibro gielda
right|200px Tibro gielda lea gielda Ruoŧas Oarje-Götalándda leanas.
Cizášfálli
Cizášfálli (Falco columbarius) lea dat unnimus fálli. Šaddá 25-30 cm guhkki ja soadjegaska 53-64 cm. Cizášfálli gávdno miehtá Sámis. Erenoamážit ássá beahcevuvddiin. Lea dábáleabbo Sámi davveguovlluin go máddelis. Bárbmoloddi.
Hugo Birger
Hugo Birger (Hugo Birger Peterson; ođđajagimánu 12. 1854 - geassemánu 17. 1887) lei ruoŧŧelaš dáiddár.
Møre ja Romsdála fylka
Møre ja Romsdála lea Norgga fylka, man rádjefylkkat leat Trøndelága nuortin, lullinuortin Opplánda ja lullioarjin Vestlánda. Fylkka hálddahusguovddáš lea Molde. Fylkka olmmošlohku lea 258 096 ássi.