cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Sámegiela ortografiija
Ortografiijaid ovdáneapmi
Lea vejolaš fuobmát golbma sierra ovdáneami sámegiela čállimis. Dat leat boarráseamosat, geat oaivvildit, ahte ortográfalaš prinsihkka ferte leahkit seamma sámegielas dego eanetlogu gielas. Dat árbevierru boahtá ruovttoluotta dasa, ahte sámegiella lei vuosttážettiin girjegiellan Ruoŧas. Čállingiella, mii guoská dán árbevierrui lea boares julevsámegiela čállingiella 1700-logus. Dat lea osohahkii modeardna lulli- ja julevsámegiela čállingiela. Maiddái dat boarráseamos čállinvuohki davvisámegillii, Leema čállinvuohki, doarju dán árbevieru. Dat nubbi árbevierru boahtá ruovttoluotta Rasmus Raska revišuvdnii. Davvisáme-, anáraš- ja nuortalašgiella leat okta oassi dán árbevierus. Goalmmát árbevieru vuođđun lea gielddasámegiella. Dan čállinvuohki lea leamaš golmma ládje: Vuosttážettiin ruoššalaš misjonearaid giella, de 1920- ja 1930-logus oassi Stalina giellapolitihkas (latiinnalaš alfabehtain), ja de 1970-logu rádjái kyrillalaš alfabehtain.
Sámiid gaska oaivvildit garrasit, ahte lea "okta sámi álbmot". Muhtumin lea leamaš beroštupmi ráhkadit oktasaš sámegiela čállingiela, muhto dat ii leat lihkosmuvvan stuorra gielaidgaskasaš erohusaid dihte.
Coca-Cola
thumb|400px|right|Coca-Cola Montreal fabrihkas jagi 1941
Coca-Cola lea čáhppes jugus mii sisttisdoallá čađđasuvri. Coca-Cola lea bránda man Coca-Cola Company oamasta. Jugus lei álggus jurddašuvvon dálkkasin, go amerihkalaš farmasevta John Pemberton hutkkai dán jagi 1886. Dán áigge lea Coca-Cola dovddus miehtá máilmmi. Dat lea máilmmi eanemusat vuvdojuvvon bruvsa ja dat vuvdojuvvo badjel 200 riikkas. Bruvssas gávdnojit maid sohkarkeahtes ja gehppes veršuvnnat, muhtun riikkain maiddái omd. kofeiinnahis ja muhtun earenoamáš smáhkaiguin ráhkaduvvon variánttat.
Moskenes
Moskenes lea gielda Nordlándda fylkkasuohkanis.
Stoappo
Stoappo lea suolojoavku Davvinjárggas Finnmárkkus. Joavkku stuorámus suolu lea Storstappen.
Stáŋganasčohkka
Stáŋganasčohkka lea várri Deanu gielddas. Vári allodat lea 725 mehtera.
Hakkâri eanangoddi
Hakkâri eanangoddi lea eanangoddi Durkkas.
Hatay eanangoddi
Hatay eanangoddi lea eanangoddi Durkkas.
Isparta eanangoddi
Isparta eanangoddi lea eanangoddi Durkkas.
Fáhccabealčohkka
Fáhccabealčohkka lea várri Deanu gielddas. Vári allodat lea 368 mehtera.
Doaresčearru
Doaresčearru lea várri Deanu gielddas. Vári allodat lea 417 mehtera.
Istanbul eanangoddi
Istanbul eanangoddi lea eanangoddi Durkkas.
Giemaš
Giemaš lea várri Deanu gielddas. Vári allodat lea 454 mehtera.
Kahramanmaraş eanangoddi
Kahramanmaraş eanangoddi lea eanangoddi Durkkas.
Báktesuolu
Báktesuolu lea suolu Davvesiiddas Finnmárkkus.
Storstappen
Storstappen lea suolu Davvinjárggas Finnmárkkus. Suolu lea Stoappo stuorámus suolu.
PH
Suvrrisvuohta almmuhuvvo pH-loguin. Mađe suvráset čáhci, de dađe uhci leat dan pH-lohku.
pH definišuvdna
-	pH= -log {[H3O+]}, dahje nubbe láddje: [H3O+]= 10-pH mol/L
Čoatni
Čoatni lea suolu Davvesiiddas Finnmárkkus.
PH
pH-skála manná 0 gitta 14
-	Neutrála luvvodagas lea pH=7 -	Suvrra luvvodagas lea pH<7 -	Eamálaš luvvodagas lea pH
Gierbá
Gierbá lea suolu Davvesiiddas Finnmárkkus.
Davvisámegiela ortografiija
Erohusat čállinvugiid gaska
Muđui okta, veaháš eahpesihkkar iige virggálaš, muhto dehálaš áican lea, ahte davvisámegiela čállinvuohki lea ođasmahtton juohke ođđa professoriin Oslo universitehtas (Stockfleth - J.A. Friis - Nielsen - Bergsland - Magga). Dan guokte maŋimusa, erenomamážit maŋimusa čállinvuohki váikkuha ollu dálá čállinvuohkái. 1979-čállinvuohki lei okta boađus logijagi kollektiiva barggus, mas sámegielagat buot golmma sámi riikkas barge ovttas vai besset ráhkadit oktasaš čállinvuogi dahjege oaččut konsensusa čállinvuohkái.
Stockfleth-čállinvuohki
Nils Vibe Stockfleth ráhkadii sámegiela grammatihka 1840:s, inspireren Rasmus Rask.
Konrad Nielsena čállinvuohki
Čuovvovaš tabeallas leat mo vokálat čállojuvvojit Nielsena čállinvuogis (1979):
Geahča earálágan čállinvugiin čállojuvvon teavstta
Teakstabihtat leat váldon Ođđa testameanttas, Matteus 12:1-8.
Iğdır eanangoddi
Iğdır eanangoddi lea eanangoddi Durkkas.
Davvisámegiela ortografiija
Niels Vibe Stockfleth 1840
"Damanaga aige de Jesus bældo čađa vagjoli sabbaten; mutto su mattajægjek bårrastuvvamen legje, ja gårne åivid si gasskegåtte, ja bårragåtte. Mutto go pharisæalaǯak dam oaidne, de si celkke sunji: gæč, du mattajegjidak dakkek, mi i læk låvalaš dakkat sabbaten. Mutto sån digjidi celki: æppetgo låkkam læk, maid David daǥai, go nælgost læi, ja su matke guoimek? Moft sån Ibmel tempel sisa manai, ja geččujume laibid bårai, maid bårrat i læm sunji låvalaš, ige su matke guibmidi, mutto dušše fal papaidi? Daihe æppetgå diu lagast låkkam læk, atte papak sabbaten sabbat eppebasotek tempel sist, ja ašetæmek almken læk? Mutto mån digjidi cælkam, dast sån læ, gutte stuorrab læ go gempel. Mutto jås di lifčidek diettam mi dat læ: armogasvuođa aigom, mutto åfferid im, de æppet læm dubmim ašetes olbmuid. Dastgo olbmu bardne hærra læ maida sabbat bagjel."
J.A. Friis 1874 (revideren J.Qvigstad 1895, Biibbal)
"Damanaga aige vaʒi Jesus bældo čađa sabbaten; mutto su mattajægjek borastuvvagotte, ja ribme gasket gordne-oivid ja borrat. Mutto go Farisealaǯak dam oidne, de celkke si dudnji: Gæča, du mattajægjek dakkek dam, mi i læk lobalaš dakkat sabbaten. Mutto son celki sigjidi: Epetgo di læk lokkam, maid David daǥai, dalle go son nælggogođi, dalle go son ja si, guđek legje su mielde, legje nælggomen)? Moft son manai Ibmel vieso sisa ja borai geččujume laibid, maid sudnji i læm lobalaš borrat, ige sigjidi, guđek legje lokkam laǥast, atte papak æppebasotek sabbata tempelist ašetæmek? Mutto mon cælkam digjidi, atte son læ dast jos di dieđašeidek, mi dat læ: Mon lokom arkalmastemvutti ja im oaffaridi, de epet di livče dubmin ašetes olbmuid. Dastgo olbmu bardne læ hærra maidai sabbat bagjel."
Konrad Nielsen-čállinvuohki
"Dâmmânâgâ aige vāʒʒii Jesus bældo čâđâ sabbatin; muttŏ su mat'tajæg'gjek bǫrastuvvâgǭtti jâ rībmi gâs'ket gǫr'dnĕǭiviid jâ bǫrrât. Muttŏ gǫ farisēalâǯǯâk dâm ǫi'dni, de cel'ki sī sudnji: Gǣččâ, du mat'tajæg'gjek dâkkik dâm mi ī læk lǫbalâš dâkkât sabbatin. Muttŏ sǫn cēlkii siggjiidi: Ēppit-gǫ dī læk lǫkkâm, mâid David dâgâi, dâllĕ gǫ sǭn jâ sī guđik leggji su miel'dĕ, leggji næl'gomin, mǫvt sǫn mânâi Ibmel vieso sisâ jâ bǫrâi geč'čujume lāibiid, mâid sudnjii ī læm lǫbalâš bǫrrât, ī-ge siggjiidi guđik leggji su miel'dĕ, muttŏ dušše-fâl bāppâidi? Dâhjĕ ēppit-gǫ dī læk lǫkkam lāgâst, âttĕ bāppâk æppĕ-bâsotik sabbatâ tem'pëlist sabbat-bēivii, jâ læk âlmâke aššĕtæmek? Muttŏ mǫn čælkam diggjiidi, âttĕ dāst læ sǭn, gutti læ stuoreb gǫ tem'pël. Muttŏ jǫs dī dieđašeidĕk mī dât læ: mǫn lii'kum arkalmâs'temvūttii jâ im oaffâriidâ, de ēppit dī livči dub'mim aššĕtis ǫl'bmuid. Dâstgŏ ǫl'bmu bar'dne læ hær'ra mâidai sabbat bâggjĕl."
Bergsland-Ruong-čállinvuohki 1948)
"Dammanaga áigi vázzii Jesus bældo čađa sábbáhin; muttu su mát'tájæd'djit bårastuvvagåtte ja ribme gas'kis går'dniåiviid ja bårrat. Muttu gå fáriseálažžat dan åi'dne, de cel'ke sii sudnji: Gæčča, du mát'tájæd'djit dakket dan mii ii læt låbálaš dakkat sábbáhin. Muttu sån celkii siddjiide: Eppet gå dii læt låkkan, maid David dagai, dalle gå sån ja sii guđet leddje su miel'de, leddje næl'gome, måvt sån manai Ibmil vieso sisa ja bårai geč'čujumi láibiid maid sudnje ii læn låbálaš bårrat, ii ge siddjiide guđet leddje su miel'de, muttu duššefal báppaide? Dahje eppet gå dii læt låkkan lágas, atte báppat æppebasohit sábbáha tem'pelis sábbátbeiviid, ja læt almake áššehæmit? Muttu mån cælkán diddjiide, atte dás læ sån, gutte læ stuorit gå tem'pel. Muttu jås dii dieđášeidet mii dat læ: mån lii'kun árkálmas'tinvuttii ja in oaffariida, de eppet dii livče dub'men áššehis ål'bmuid. Dasgå ål'bmu bár'dni læ hær'rá maidái sábbát baddjel."
1979-čállinvuohki (dálá čállinvuohki)
"Dan áiggi Jesus lei oktii vázzimin gordnebealdduid čađa sábbáhin. Su máhttájeaddjit ledje nelgon ja čoaggigohte gordneoivviid ja borre. Farisealaččat oidne dán ja dadje sutnje: «Geahča! Du máhttájeaddjit dahket dan mii ii leat lobálaš sábbáhin!» Muhto son vástidii: «Ehpet go dii leat lohkan maid Dávvet dagai go son ja su olbmát ledje nealgumin? Son manai Ipmila vissui ja borai oaffarláibbiid maid sus ii lean lohpi borrat ii ge su olbmáin, muhto duššefal báhpain. Dahje ehpet go leat lohkan lágas ahte báhpat juohke sábbáha barget tempelis ja nu rihkkot lága, ja dattege leat sivaheamit? Mun cealkkán: Dá lea dat mii lea stuorit go tempel. Jos dii livččiidet ádden maid dát sátni mearkkaša: Váibmoláđisvuođa mun dáhtun, in ge oaffara, de ehpet livčče dubmen sivahemiid. Dasgo Olbmobárdni lea sábbáha hearrá."
Brønnøy
Brønnøy lea gielda Nordlándda fylkkasuohkanis.
Soluna Samay
Soluna Samay (riegádan borgemánu 27. b. 1990, Ciudad de Guatemalas, Guatemalas) lea dánskkalaš lávlu. Son lei Dánmárkku ovddasteaddji Eurovision lávllagilvvohallamis jagi 2012.
Karabük eanangoddi
Karabük eanangoddi lea eanangoddi Durkkas.
Spábbačiekčan
300px|thumb|right|
Spábbačiekčan lea spábbaspealla, mas guokte joavkku geahččalit dahkat eanet moalaid go vuostebeali ja dainna čiekčama vuoitit. Čiekčanáigi lea dábálaččat guokte 45 minuhttabottu, dan lassin lasseminuhttat ja dihto dáhpáhusas maiddái guhkideapmi. Okta joavku lea dábálaččat oktanuppelot čiekči, okta dain lea moallafákta. Spáppa oažžu guoskkahit olles gorudiin, earret gieđaiguin; eanaš áiggi julggiin čievččada. Dušše moallafákta (siskkobeal ráŋggáštusguovllu) sáhttá giehtadit spáppa, ja maiddái olgočiekčit go lea sisabálkesteapmi.
Spábbačiekčan bohciidii Brihttalaš sulluin 1800-logu loahpas ja leavai 1880- ja 1890-logus nannán Eurohpái ja eará eatnanosiide. Dat lea máilmmi bivnnuheamos joavkovaláštallan.
Historjá
Guokte duhátjagi o.Kr. lei Kiinnás spábbačiekčanlágán speallu man namma lei Cuju. Dalážá čiekčannjuolggadusain ii leat makkárge diehtu, muhto lea dihtosis dat lágiduvvui soalddátlaš skuvlenprográmman. Zhou-Dynastiija áigge čiekčanvaláštallan leavai maid dábálaš olbmuide. Spáppat ledje náhkis gorrojuvvon ja devdon dolggiin ja guolggain. Qin- ja gitta Sui-dynastiijai čiekčan šattai bivvnuheabbon. Jagiid 220 ja 680 gaskkas hutkojuvvui áibmodevdon spábba ja vuosttáš spábbačiekčannjuolggadusat (moalat, moallafákta, kapteainnat) ihtet. Sullii čuođi jagi dan maŋŋá čiekčanspeallu vajálduvai.
Antihka Greikkas gávdnojit ain govat áimmus buncagovaid ja vásiid alde. earenoamážit Spartas, gos valáštallan adnojuvvui alla árvvus. Maiddái antihka romalaččat dovde čiekčanspealuid, lágiduvvon soalddátlaš konteavsttas, nugo kiinnálaš Cuju.
Árra gaskaáiggis Englánddas lei árra sorta otnálágán spábbačiekčanhápmi anus, mas guovtti báikegotti ássit geahččaledje spáppa fievrredit vuostálasti gávpotpoarta čađa. "Čiekčanšillju" lei álo daid guovtte gávpoga gaskkas, vaikko gaska livččii máŋggat kilomehterat.
Vaikko Englánda gohčoduvvo "Spábbačiekčama ruovtturiikan", gávdnui Fránskkas ja Itálias juo spábbačiekčanlágán speallu. 1400-logus rájes lei Florensis Calcio Storico anus, čiekčanspeallu mii lei oalle garas. Scaino čálii 1555:"'Gievra olbmot galget čáhket saji viehkkái geas lea spábba gieđas nu ahte son sáhttá friija johtit čađa. Jus son baicce fallehuvvo de son galgá spáppa luoitit ja čievččastit, ja gal juolgečievččasteapmi lei jođáneamos vuohki, danin go dat čievččasteapmi sihkkareamos lei.'"Sciano mearridii šillosturrodaga (Santa Croce girkošillju sturrodat: 100 x 50 m) ja mearridiige ahte dat geat eanemus moalaid dahket vuitet (ja ii gii spealai fiidámusat dahje geas livččii čáppamus biktasat) ja ahte speallu ii galgá seaguhuvvot árgabeivviin, nu ahte hearrá ii sáhte gohččut bálvvás addit spáppa spealadettiin.
1900-logu spábbačiekčama ruohtasat
Namahus Soccer (Čiekčan) eŋgelasgielas boahtá namas Association Football, mii Rugby ektui ráhkaduvvui, dan oaiviliin go dat lágiduvvui Football association'a regeliid mielde.
1866 offsideregel ásahuvvui.
Mårøya
Mårøya lea suolu Davvesiiddas Finnmárkkus.
Ciudad de Guatemala
thumb|250px
Ciudad de Guatemala lea Guatemala oaivegávpot. Dan olmmošlohku lea su. 1,1 miljovnna (2012).
Gavzzavárri
Gavzzavárri lea várri Deanu gielddas. Vári allodat lea 329 mehtera.
Meløy
Meløy lea gielda Nordlándda fylkkasuohkanis.
Širaz
thumb|300px|right|Nasir ol Molka -moskeija Širazas thumb|300px|right|[[Hafeza hávdi|Hafeza hávddi rohpi]] thumb|300px|right|Širaz
Širaz ( Šīrāz'') lea Irana viđát stuorámus gávpot ja Farsa provinssa oaivegávpot. Jagi 2016 álbmotlohkama mielde gávpogis orro 1 565 572 olbmo.
Ratnjan
Ratnjan lea suolu Davvesiiddas Finnmárkkus.
Karaman eanangoddi
Karaman eanangoddi lea eanangoddi Durkkas.
Juovloaivi
Juovloaivi lea várri Deanu gielddas. Vári allodat lea 351 mehtera.
Eurovision lávllagilvvohallan 2012
Eurovision lávllagilvvohallan 2012 lei 57. Eurovision lávllagilvvohallan, mii ordnejuvvui Bakus Aserbaižanis, dasgo riika vuittii jagi 2011 gilvvohallama. Semifinálaid dáhtonat ledje miessemánu 22. ja 24. beaivi ja finála ges ordnejuvvui miessemánu 26. beaivve. Gilvvohallama vuittii Ruoŧa ovddasteaddji Loreen lávlagiin Euphoria.
Windhoek
thumb|300px|right|[[Windhoeka togastašuvdna]] thumb|300px|right|Windhoek thumb|300px|right|Windhoek
Windhoek lea Namibia stuorámus gávpot ja maiddái dan oaivegávpot.
Lurøy
Lurøy lea gielda Nordlándda fylkkasuohkanis.
Fáktoaivi
Fáktoaivi lea várri Deanu gielddas. Vári allodat lea 384 mehtera.
Kilis eanangoddi
Kilis eanangoddi lea eanangoddi Durkkas.
Lákkosuolu
Lákkosuolu lea suolu Gáŋgaviikkas Finnmárkkus.
Kayseri eanangoddi
Kayseri eanangoddi lea eanangoddi Durkkas.
Sandøya
Sandøya:
Fálá
Fálá lea suolu Fálesnuori ja Hámmárfeastta gielddain Finnmárkkus.
Gustaf VI Adolf
Gustaf VI Adolf (r. skábmamánu 11. b. 1882 Stockholmmas – j. čakčamánu 15. b. 1973 Helsingborgas) lei Ruoŧa gonagas jagiin 1950–1973. Son lei Gustaf V:a ja dronnet Viktoria bárdni ja Carl XVI Gustafa áddjá.
Kars eanangoddi
Kars eanangoddi lea eanangoddi Durkkas.
Vestvågøy
Vestvågøy lea gielda Nordlándda fylkkas.
Kamøya
Kamøya lea suolu Hámmárfeasttas Finnmárkkus.
Lille Kamøya
Lille Kamøya lea orokeahtes suolu Hámmárfeasttas Finnmárkkus.
Bindal
Bindal lea gielda Nordlándda fylkkasuohkanis.
Kocaeli eanangoddi
Kocaeli eanangoddi lea eanangoddi Durkkas.
Muolkkut
Muolkkut lea suolu Hámmárfeasttas Finnmárkkus.
Kastamonu eanangoddi
Kastamonu eanangoddi lea eanangoddi Durkkas.
Kütahya eanangoddi
Kütahya eanangoddi lea eanangoddi Durkkas.
Kırklareli eanangoddi
Kırklareli eanangoddi lea eanangoddi Durkkas.
Máttavárri (Unjárga)
Máttavárri lea várri Unjárgga gielddas. Vári allodat lea 464 mehtera.
Jievju
Jievju lea suolu Hámmárfeasttas Finnmárkkus.
Čuolbma
Čuolbma lea várri Unjárgga gielddas. Vári allodat lea 446 mehtera.
Vega
Vega lea gielda Nordlándda fylkkas.
Kırşehir eanangoddi
Kırşehir eanangoddi lea eanangoddi Durkkas.
Kırıkkale eanangoddi
Kırıkkale eanangoddi lea eanangoddi Durkkas.
Malatya eanangoddi
Malatya eanangoddi lea eanangoddi Durkkas.
Manisa eanangoddi
Manisa eanangoddi lea eanangoddi Durkkas.
Konya eanangoddi
Konya eanangoddi lea eanangoddi Durkkas.
Sandøya (Hammerfest)
Sandøya lea suolu Hámmárfeasttas Finnmárkkus.
Pyykösjärvi (jávri)
mini|Pyykösjärvi Pyykösjärvi lea jávri Oulus vihtta kilomehtera gávpotguovddáža davábealde. 146 hektára sturrosaš jávrráža gaskamearálaš čikŋodat lea dušše 1,3 mehtera, muhto dat lea dattetge gieldda stuorámus jávri viidodaga ektui. Pyykösjärvi lullegáttis lea seammanammasaš gávpotoassi man olmmošlohku lea sullii 1 500 ássi. Doppe gávdno maiddái vuojadangáddi mii lea guovllu ássiid bivnnuhis astoáiggebáiki erenomážit geasseáigge.
Jávri lea maid dovddus loddeberošteddjiid gaskkas iešguđet loddešlájaid stuorra meari dihte.
Gálbi (suolu)
Gálbi lea suolu Láhpis Finnmárkkus.
Mersin eanangoddi
Mersin eanangoddi lea eanangoddi Durkkas.
Kemihkalaš čanus
300px|thumb|right thumb|right|160px
Kemihkalaš čanus lea čanus gaskal guokte dahje eambbo atomaid, molekylaid dahje ionaid. Go atomat dahje molekylat bohtet oktii, de ráhkadit čatnasa gaskaneaset. Man gievra čanas gaskkal atomaid lea iešguđetlágan. Mii juohkit givrodaga guovtti oassái; vuoibmás čanus ja vuoimmehis čanus.
Vuoibmás čanus
Vuoibmás čatnasat juohká golmma oassái: ionačanus, kovaleanta čanus (dás boahtá vel polarkovaleatta čanus) ja metálla čanus. Čatnasat leat vuoibmát danne go dárbbašuvvo olu energiija botket daid.
Ionačanus
Ionačanus ráhkaduvvo go guokte atoma, dávjá metálla ja ii-metálla, bohtet oktii, ja elektronegatiivavuohta erohus lea stuorat go 1,7. Metálla šaddá positiiva ionan, ja ii-metálla fas negatiiva ionan. Positiiva ja negatiiva ionat geasuhit nuppi nuppi ja ráhkadit ionačatnasa. Ionarátna ráhkaduvvo. Buot ionačatnasat leat sálttit, ja danne lea maid hui alla suddantemperatuvra ja vuoššantemperatuvra.
Kovaleanta čanus
Kovaleanta čanus šaddá go guokte ii-metállat bohtet oktii. Kovaleanta čatnasis juhket atomat guokte dahje eambbo elektrovnna. Kovaleanta čanus háliida ollašuhttit okteahtta-lága. Dainna atomat šaddet stáđđáseabbon. Juogadeapmi lea dávjá gaskal guokte ovttalágan atoma dahje vuođđoávndasa mat leat buohtalaga periodalaš systemas. Dakkár juogadeapmi gohčoduvvo kovaleanta čanusin dahje elektronbárračanusin. Leat dušše valeansaelektrovnnat mat servet čatnosii. Buot atomat geahččalit oažžut gávcci valeansaelektrovnna (okteahttalága).
Polarkovaleanta čanus
Elektronbárračanus gaskal guokte atoma main leat guovttelágan elektronegatiivavuohta gohčoduvvo polarkovaleanta čanusin. Ii leat nu stuorra erohus ionačatnosis ja polarkovaleanta čatnosis.
Metállačanus
Metálla čanus lea go guokte metálla bohtet oktii. Čanus šaddá go valeansaelektrovnnat negatiiva elektronbalvvas dollet positiiva metállaionaid gitta. Metállat leat:
-	Buorit jođadasat elfápmui ja lieggasii. -	Šelges olggoš. -	Soddjil, sáhttá leat sihke pláhtan ja árpun.
Vuoimmehis čanus
Vuoimmehis čanus gaskkal molekylaid ja eaŋkilatomaid. Dipolačanus ja hydrogenčanus leat vuoimmehis čatnosat.
Dipolčanus
Dipolčanus lea geahnoheames elektrostáhtalaš geasuheapmi mii lea gaskkal atomaid ja molekylaid. Dipolčanus lea juogo bissovaš dahje ii-bissovaš.
Hydrogenčanus
Hydrogenčanus lea elektrostáhtalaš čanus gaskkal molekylaid. H-atoma lea čadnon hui elektronegatiiva atomaide. Hydrogenčanus lea vuoibmát čanus go dipolačanus, muhto go buohtastahttá kovaleantačatnasiin de lea vuoimmehis čanus.
Boazoaivi
Boazoaivi lea várri Unjárgga gielddas. Vári allodat lea 470 mehtera.
Čoarvenjunis
Čoarvenjunis lea várri Unjárgga gielddas. Vári allodat lea 424 mehtera.
Mardin eanangoddi
Mardin eanangoddi lea eanangoddi Durkkas.
Listu Suoma ministeriijain
Dál stáhtaráđi kansliijas leat 12 ministeriija :
Láhppi (suolu)
Láhppi lea suolu Láhpis Finnmárkkus.
Sildi (suolu)
Sildi lea suolu Láhpis Finnmárkkus.
Davitvárri
Davitvárri lea várri Unjárgga gielddas. Vári allodat lea 451 mehtera.
Muğla eanangoddi
Muğla eanangoddi lea eanangoddi Durkkas.
Mieron
Mieron lea gilli Guovdageainnus.
Riggásvárri
Riggásvárri lea várri Unjárgga gielddas. Vári allodat lea 236 mehtera.
Buođggáidsuolu
Buođggáidsuolu lea suolu Mátta-Várjjagis Finnmárkkus.
Træna
Træna lea gielda Nordlándda fylkkas.
Nevşehir eanangoddi
Nevşehir eanangoddi lea eanangoddi Durkkas.
Niğde eanangoddi
Niğde eanangoddi lea eanangoddi Durkkas.
Ordu eanangoddi
Ordu eanangoddi lea eanangoddi Durkkas.
Leirfjord
Leirfjord lea gielda Nordlándda fylkkasuohkanis.
Osmaniye eanangoddi
Osmaniye eanangoddi lea eanangoddi Durkkas.
Hemnes
Hemnes lea gielda Nordlándda fylkkasuohkanis.
Dálmmat
Dálmmat lea suolu Mátta-Várjjagis Finnmárkkus.
Muş eanangoddi
Muş eanangoddi lea eanangoddi Durkkas.
Gievju
Gievju lea suolu Mátta-Várjjagis Finnmárkkus.
Guovllas
Guovllas ( dahje Revholmen) lea suolu Mátta-Várjjagis Finnmárkkus.
Sakarya eanangoddi
Sakarya eanangoddi lea eanangoddi Durkkas.
Ođag
Ođag lea suolu Mátta-Várjjagis Finnmárkkus.
Coagansuolu
Coagansuolu lea suolu Mátta-Várjjagis Finnmárkkus.
Siirt eanangoddi
Siirt eanangoddi lea eanangoddi Durkkas.
Samsun eanangoddi
Samsun eanangoddi lea eanangoddi Durkkas.
Rize eanangoddi
Rize eanangoddi lea eanangoddi Durkkas.
Sállan (Mátta-Várjjat)
Sállan lea suolu Mátta-Várjjagis Finnmárkkus.
Sivas eanangoddi
Sivas eanangoddi lea eanangoddi Durkkas.
Tokat eanangoddi
Tokat eanangoddi lea eanangoddi Durkkas.
Sinop eanangoddi
Sinop eanangoddi lea eanangoddi Durkkas.
Trabzon eanangoddi
Trabzon eanangoddi lea eanangoddi Durkkas.
Coagan
Coagan lea suolu Porsáŋggus Finnmárkkus.
Mámmal
Mámmal lea suolu Porsáŋggus Finnmárkkus.
Prestøya (Máttta-Várjjat)
Prestøya lea suolu Mátta-Várjjagis Finnmárkkus.
Sámi joatkkaskuvla ja boazodoalloskuvla
200px|thumb|right|Sámi joatkkaskuvla ja boazodoalloskuvla Sámi joatkkaskuvla ja boazodoalloskuvla lea sámi joatkkaskuvla Guovdageainnus. Skuvlla rektor lea Ellen Inga O. Hætta.
Alabama
300px|thumb|right|Alabama kárta 200px|thumb|right|Leavga Alabama lea Amerihká ovttastuvvan stáhtaid oassestáhta.
Spiidnesuolu
Spiidnesuolu lea suolu Mátta-Várjjagis Finnmárkkus.
Dánmárkku regiuvnnat
Danmárku lea juhkojuvvon 5 regiuvdnii.
Tunceli eanangoddi
Tunceli eanangoddi lea eanangoddi Durkkas.
Uşak eanangoddi
Uşak eanangoddi lea eanangoddi Durkkas.
Van eanangoddi
Van eanangoddi lea eanangoddi Durkkas.
Juvrrit
Juvrrit lea suolu Mátta-Várjjagis ja Unjárggas Finnmárkkus.
Yalova eanangoddi
Yalova eanangoddi lea eanangoddi Durkkas.
Dávdnesálla
Dávdnesálla lea suolu Porsáŋggus Finnmárkkus.
Flakstad
Flakstad lea gielda Nordlándda fylkkasuohkanis.
Vasis
Vasis lea suolu Porsáŋggus Finnmárkkus.
Farsa provinsa
thumb|300px|right|Nasir ol Molka -moskeija [[Širazas]] thumb|300px|right|[[Persepolisa bázahusat]] thumb|300px|right|[[Hafeza hávdi]]
Fārs ( 'Ostān-e Fārs), muhtumin maiddái Fars dahje Farsistan' lea okta Irana 31 provinssain. Provinssa viidodat lea 122 608 km2, mii lea 7,53 % Irana viidodagas. Provinssa oaivegávpot lea Širaz, mas orro jagi 2016 1 565 572 olbmo.
Sajádat ja rájit
Provinsa lea riikka lullioasis. Provinssa rádjeprovinssat Bušehr oarjin, Kerman ja Jazd nuortan, Hormozgan lullin ja Kohgilujeh ja Bojer-Ahmad davvioarjin.
Demografiija
Jagi 2011 provinssas ledje 1 251 061 bearatgotti ja oktiibuot 4 596 658 olbmo (6,12 % Irana olles veahkadagas). Sin 3 106 732 orro gávpogis ja 1 475 350 eai. Bissovaš ruovttu haga ledje 14 576 olbmo. Jagi 2016 álbmotlohkama mielde provinssas orrot 4 851 274
Ekonomiija
Provinssa bruttoálbmotbuvttadus (3 478 EUR/ás. jagi 2012) Farsa provinsa lea čielgasit riikka gaskaárvvu (5 054 EUR/jagi) vuolábealde.
Eanadoallu, petrokemiijalaš industriija ja turisma leat provinssa deaŧaleamos ealáhusat.
Provinssa šahrestánat
thumb|right|550px|Farsa šarestánat
Dalge leat 29 šahrestána:
1000px|center|[[Fritillaria imperialis Širazas]]
Olggut Áhkansuolu
Olggut Áhkansuolu lea suolu Porsáŋggus Finnmárkkus.
Yozgat eanangoddi
Yozgat eanangoddi lea eanangoddi Durkkas.
Stuorrajátkkis
Stuorrajátkkis lea suolu Porsáŋggus Finnmárkkus.
Arizona
300px|thumb|right|Arizona kárta 200px|thumb|right|Leavga Arizona lea Amerihká ovttastuvvan stáhtaid oassestáhta.
Sømna
Sømna lea gielda Nordlándda fylkkas.
Fávle-Iččát
Fávle-Iččát lea suolu Muosáin Finnmárkkus.
Ávvá
Ávvá lea suolu Muosáin Finnmárkkus.
Colorado
300px|thumb|right|Colorado kárta 200px|thumb|right|Leavga Colorado lea Amerihká ovttastuvvan stáhtaid oassestáhta.
Çanakkale eanangoddi
Çanakkale eanangoddi lea eanangoddi Durkkas.
Siskkit Áhkansuolu
Siskkit Áhkansuolu lea suolu Porsáŋggus Finnmárkkus.
İzmir eanangoddi
İzmir eanangoddi lea eanangoddi Durkkas.
Connecticut
300px|thumb|right|Connecticut kárta 200px|thumb|right|Leavga Connecticut lea Amerihká ovttastuvvan stáhtaid oassestáhta.
Çankırı eanangoddi
Çankırı eanangoddi lea eanangoddi Durkkas.
Hjelmsøya
Hjelmsøya lea suolu Muosáin Finnmárkkus.
Delaware
300px|thumb|right|Delaware kárta 200px|thumb|right|Leavga Delaware lea Amerihká ovttastuvvan stáhtaid oassestáhta.
Dønna
Dønna lea gielda Nordlándda fylkkasuohkanis.
Muosáidsuolu
Muosáidsuolu lea suolu Muosáin Finnmárkkus.
Massachusetts
300px|thumb|right|Massachusetts kárta 200px|thumb|right|Leavga Massachusetts lea Amerihká ovttastuvvan stáhtaid oassestáhta.
Gádde-Iččát
Gádde-Iččát lea suolu Muosáin Finnmárkkus.
Şanlıurfa eanangoddi
Şanlıurfa eanangoddi lea eanangoddi Durkkas.
Çorum eanangoddi
Çorum eanangoddi lea eanangoddi Durkkas.
Alstahaug
Alstahaug lea gielda Nordlándda fylkkasuohkanis.
Gielddasámegiela ortografiija
thumb|Gielddasámegiela vuosttaš latiinnalaš ortografiija Chernjakov áppesis jagi 1933
Gielddasámegiela ortografiija lea maŋimus čuođi jagi áigge rievdaduvvon golmma geardde, kyrillalaš alfabehtas latiinnalaš alfabehtii ja de fas ruovttoluotta kyrillalaš alfabehtii.
Vuosttaš kyrillalaš perioda
Tsáraáigge almmuhuvvojedje moadde oskkolaš smávva teavstta gielddasámegillii.
Latiinnalaš perioda
Maŋŋel ruoššalaš revolušuvnna šattai Sovjetlihtulaš giellapolitihkka nu, ahte buot Sovjetlihtu unnitlogugielat galge oaččut iežas girjegiela, ja ahte buohkat galge oahppat lohkat ja čállit ja oažžut skuvlema iežas gillii.
1932:s manai okta joavku Davvi Álbmogiid Instituhtas Notozeroi studeret sámegiela. Boađus lei áppes gielddasámegillii (muhto ovtta osiin notozerosámegillii). Girji almmuhuvvui 1933:s. Guovddáš olmmoš dán barggus lei A.G.Endjukovskij (Endjukovskij 1937). Vuođđun su bargu mátkkis 1933:s almmuhii Endjukovskij maiddái skuvlagirjjiid lohkamii ja rehkenastimii, grammatihkalaš čoahkkáigeasuid, moadde mánáidgirjji ja politihkalaš brošyraid.
Nubbi kyrillalaš perioda
1937:s lei latiinnalaš alfabehta rievdaduvvon kyrillalažžan. Endjukovskij almmuhii maiddái dat guokte oahppogirjji, mat bohte kyrillalažžan 1937:s, ovtta áppesa ja ovtta lohkangirjji. Kert 1975:210 čálii juo 1937:s, ahte sámi oahpahus lei bisánan, muhto ii muitalan, ahte manne nu muitalii. Gielddasámegiella jugii vuorbbi eará suoma-ugralaš minoritehtain, main lea rádji Suomain, maid gárjilgiella ja vepsägiella masse daid giellalaš vuoigatvuođaid maŋŋel nubbi máilmmesoađis, ja okta vejolaš dulkojupmi lea, ahte Sovjetlihtus ledje sihkarvuođapolitihkalaš sivat leahkit erenoamáš várrugas ruoššaiduhttinpolitihkain dán dilis.
Goalmmát ja dálá kyrillalaš perioda
Oahpahus gielddasámegielas lei váldon bajás vuosttážetiin 1970-logus, Lovozeros. 1982:s bođii ođđa áppes olggos. Dan lei čállán Aleksandra Andreevna Antonova. Rimma Kurutsj, stuorámus gielddasámegiela sátnegirjji dahkki, gáibidii, ahte vuođđu sámegiel oahpahusa álggaheapmái galggašii ráhkadit, dasgo lei fuobmán, ahte sámi mánáin leat hui ollu feaillat sin ruoššagielas, dasgo sin eatnigiella ii leat ruoššagiella.
Girjjálašvuohta
Саамская письменность
Uhca Reaidná
Uhca Reaidná lea suolu Muosáin Finnmárkkus.
Kajsa Bergqvist
Kajsa Margareta Bergqvist (r. golggotmánu 12. b. 1976 Sollentuna, Ruoŧŧa) lea ovddeš ruoŧŧelaš allodatnjuikejeaddji, máilmmimeašttir, Eurohpá meašttir ja olympiavuoiti.
Lulli-Carolina
300px|thumb|right|Lulli-Carolina kárta 200px|thumb|right|Leavga Lulli-Carolina lea Amerihká ovttastuvvan stáhtaid oassestáhta.
Arad guovlu
Arad guovlu lea guovlu Romanias.
Argeș guovlu
Argeș guovlu lea guovlu Romanias.
Reainnát
Reainnát lea suolu Muosáin Finnmárkkus.
Florida
300px|thumb|right|Florida kárta 200px|thumb|right|Leavga Florida lea Amerihká ovttastuvvan stáhtaid oassestáhta.
Arkansas
300px|thumb|right|Arkansas kárta 200px|thumb|right|Leavga Arkansas lea Amerihká ovttastuvvan stáhtaid oassestáhta.
Şırnak eanangoddi
Şırnak eanangoddi lea eanangoddi Durkkas.
Bacău guovlu
Bacău guovlu lea guovlu Romanias.
Bihor guovlu
Bihor guovlu lea guovlu Romanias.
Gustav Hasselbrink
Gustav Hasselbrink (riegádan 1900:s, jápmán 1982:s) lei ruoŧŧelaš báhppa ja gielladutki. Son lea ovddemusat dovddus iežas stuora lullisámi sátnegirjji dihte.
Hasselbrink lei máŋga jagi báhppa Vilhelminas, ja dat lei maid doppe gos son barggai giellabargguiguin. Iežas doavtterbarggus 1944:s manai son Vilhelmina-sámegiela fonologiija čađa. 1957:s almmuhii son ovtta lullisámi lohkangirjji Knut Bergslandain.
Vardøya
Vardøya lea suolu Várggáin Finnmárkkus.
Lulli-Dakota
300px|thumb|right|Lulli-Dakota kárta 200px|thumb|right|Leavga Lulli-Dakota lea Amerihká ovttastuvvan stáhtaid oassestáhta.
Bieggavákgáisá
Bieggavákgáisá lea várri Porsáŋggus.
Botoșani guovlu
Botoșani guovlu lea guovlu Romanias.
Brăila guovlu
Brăila guovlu lea guovlu Romanias.
Reinøya (Várggát)
Reinøya lea suolu Várggáin Finnmárkkus.
Guovddášbellodat
Guovddášbellodat, Gb lea Norgga registrerejuvvon politihkalaš bellodat mas lea vuođđu norgga vuođđoealáhus, vuosttažettiin boanda- ja guollelihkastemiide. Bellodat álggahuvvui riikačoahkkimis Norgga Boandalágas (Norges Bondelag) 1920:s, dalle lei namma ”Bondepartiet” (B) ja lei nubbi luohkábellodat Norggas Bargiidbellodaga maŋŋel. Bellodat heaittihii oktavuođaid boandalihkahussii 1922:s, ja 1959:s bellodat rievdadii nama Guovddášbellodahkan. Guovddášbellodat lei skábmamánu 2005 rájes golggotmánu 2013 rádjái ráđđehusas oktan Gurutbellodagain ja Bargiidbellodagain dan ruksesruoná ráđđehusas. Ovddit háve go Guovddášbellodat lei ráđđehusas, dat lei oktan Risttalaš Álbmotbellodagain ja Gurutbellodagain Guovddášráđđehusas. Dat lei dat vuosttaš ráđđehus Norgga historjjás mii šattai guođđit ráđđehusa go vásihedje stuora vuostehágu Stuoradikkis ovtta birasášši dihte.
Maŋŋel go Åslaug Haga heittii dearvvašvuođa gežiid dihte geassemánu 19. beaivve jagis 2008, doaimmai Lars Peder Brekk bellodatjođiheaddjin. Liv Signe Navarsete válljejuvvui ođđa bellodatjođiheaddjin čakčamánu 12. beaivvi 2008:s ja čohkkái 2014 rádjái. Cuoŋománu 7. b. 2014 válljejuvvui Trygve Slagsvold Vedum jođiheaddjin.
Guovddášbellodaga nuoraidorganisašuvnna namma lea ”Senterungdommen”, ja bellodaga aviissa namma ges ”Sentrum”. Bellodaga nissonjoavkku namma lea ”Senterkvinnene” ja bellodagas lea sierra Sámepolitihkalaš ráđđi.
Brașov guovlu
Brașov guovlu lea guovlu Romanias.
Indiana
300px|thumb|right|Indiana kárta 200px|thumb|right|Leavga Indiana lea Amerihká ovttastuvvan stáhtaid oassestáhta.
Idaho
300px|thumb|right|Idaho kárta 200px|thumb|right|Leavga Idaho lea Amerihká ovttastuvvan stáhtaid oassestáhta.
Illinois
300px|thumb|right|Illinois kárta 200px|thumb|right|Leavga Illinois lea Amerihká ovttastuvvan stáhtaid oassestáhta.
Haram
Haram lea gielda Møre ja Romsdála fylkkas. Dan olmmošlohku lea 9 020 ja viidodat lea 261 km². Gieldda hálddahusguovddáš lea Brattvåg.
Hareid
Hareid lea gielda Møre ja Romsdála fylkkas. Dan olmmošlohku lea 5 057 ja viidodat lea 83 km². Gieldda hálddahusguovddáš lea Hareid.
Bistrița-Năsăud guovlu
Bistrița-Năsăud guovlu lea guovlu Romanias.
Giske
Giske lea gielda Møre ja Romsdála fylkkas. Dan olmmošlohku lea 7 541 ja viidodat lea 40 km². Gieldda hálddahusguovddáš lea Valderøya.
Iowa
300px|thumb|right|Iowa kárta 200px|thumb|right|Leavga Iowa lea Amerihká ovttastuvvan stáhtaid oassestáhta.
Cluj guovlu
Cluj guovlu lea guovlu Romanias.
Kalifornia
300px|thumb|right|Kalifornia kárta 200px|thumb|right|Leavga Kalifornia lea Amerihká ovttastuvvan stáhtaid oassestáhta.
Norddal
Norddal lea gielda Møre ja Romsdála fylkkas. Dan olmmošlohku lea 1 739 ja viidodat lea 944 km². Gieldda hálddahusguovddáš lea Sylte.
Buzău guovlu
Buzău guovlu lea guovlu Romanias.
Constanța guovlu
Constanța guovlu lea guovlu Romanias.
Caraș-Severin guovlu
Caraș-Severin guovlu lea guovlu Romanias.
Covasna guovlu
Covasna guovlu lea guovlu Romanias.
Kentucky
300px|thumb|right|Kentucky kárta 200px|thumb|right|Leavga Kentucky lea Amerihká ovttastuvvan stáhtaid oassestáhta.
John-Reier Martinsen
John-Reier Martinsen (riegádan njukčamánu 3. 1955:s, jápmán guovvamánu 1. 1986:s) lei snihkkár ja radikála sámepolitihkalaš aktivistta gii oassálasttii geahččalit bávkalit šalddi Tverrelvdalenis Álttás njukčamánu 20. beaivvi 1982:s Niillas A. Sombyn ja ovtta goalmmát, amas olbmuin. John-Reier Martinsen gottáhalai guovvamánu 1. beaivvi 1986:s Joatkajávrri luhtte Álttás, ja leat ain máŋga ášši mat leat eahpečilgosa su jápmima dáfus. Martinsen lei mielde AKP(m-l)’as ja lei ovtta áigodaga miellahttu bellodaga guovddáškomitéas. Martinsen barggai Áltá-riidduid vuolde ja maŋŋel rekruteret radikála sápmelaččaid sámi organisašuvnnain mielde stuimmiide dan vuosttá maid son oaivvildii lei našunála stáda lobihis okkupašuvdna sámi guovlluin ja sámiid duolbmun.
Martinsena jápmin
Guovvamánu 1. beaivvi 1986 ija lei John-Reier Martinsen jođus Álttás Kárášjohkii beatnatráidduin, Hermann Hansenin, gii lei hárjánan beanavuoddji. Beatnatvuoddjiguovttos aniiga gállolámppáid ja šleđggoniid beatnagiin. Joatkajávrri alde soai deaivvadeigga muohtaskohteriin. Dat guokte beatnatráiddu leaba moaddečuođi mehtera nubbi nuppis. 15-20 mehtera ovdal go Martinsen ja muohtaskohter deaivvadeaba, jorgala skohter láhtus ja stivre njuolga Martinsena beatnatráidu guvlui ja njeaiga. Skohtervuoddji dagai seamma ládje Hermann Hansena ja su beatnagiid vuosttá, ja vujii moadde Hansena beatnagiid badjel. Vuoddji ii bisánan, muhto vujii viidáset Álttá guvlui. Go Hermann Hansen ollii Martinsena lusa, son gávnnai John-Reier Martinsena jápmán oktan máŋga su beatnagiiguin. Dutkamat čájehedje maŋŋel ahte John-Reier jámii veahkaválddálašvuođa dihte nieraid njeaiga ja go vuoiŋŋamaččat roasmmehuvve. Okta 19 jahkásaš skohtervuoddji dubmehalai geasset 1987:s goddima ovddas Hålogalándda láhkamannedikkis Romssas John-Reier Martinsena goddima ovddas. Martinsena bellodatmielbargiid ja olbmáid gaskkas digaštalle ahte leago Martinsen gottáhallan su politihkalaš barggu dihte sámiid ja sámi rivttiid ovddas. Dutkama ja diggeášši vuolde ledje máŋga ášši mat eai lean vel čielgan, maid birra lea čállin Klassekampen-aviissas ja kommunisttalaš čállosiin ja bláđiin dan áigodagas.
Girji
Brua - ei fengselsdagbok, Jår' galæd' dji (forlag), 1983, ISBN 82-7274-034-6
Maine
300px|thumb|right|Maine kárta 200px|thumb|right|Leavga Maine lea Amerihká ovttastuvvan stáhtaid oassestáhta.
Kansas
300px|thumb|right|Kansas kárta 200px|thumb|right|Leavga Kansas lea Amerihká ovttastuvvan stáhtaid oassestáhta.
Dolj guovlu
Dolj guovlu lea guovlu Romanias.
Dâmbovița guovlu
Dâmbovița guovlu lea guovlu Romanias.
Giurgiu guovlu
Giurgiu guovlu lea guovlu Romanias.
Călărași guovlu
Călărași guovlu lea guovlu Romanias.
Sande (Møre ja Romsdála)
Sande lea gielda Møre ja Romsdála fylkkas. Dan olmmošlohku lea 2 623 ja viidodat lea 93 km². Gieldda hálddahusguovddáš lea Larsnes. Sande rádjegielddat leat.
Skodje
Skodje lea gielda Møre ja Romsdála fylkkas. Dan olmmošlohku lea 4 280 ja viidodat lea 120 km². Gieldda hálddahusguovddáš lea Skodje. Skodje rádjegielddat leat.
Amerihkká politihkka ja brihttalaš politihkka
<references group="http://ndla.no/en/node/89062?fag=71082" />Amerihká ja Stuora-Británnia politihkaš vuogádagain leat sihke ovttalágánvuođat ja erohusat. Okta stuora erohus lea ahte Amerihká vuogádat lei ráhkaduvvon “The New World” ja 13 iešheanalaš stáhtaide mat bohte maŋŋel Amerihká revolušuvnna (1776).
Stuora-Británnia vuogádat lea ovdánan jagiid mielde ja lea maid ožžon nama “The Mother of Parliaments”. Ovdal go Amerihká lei iešheanalaš, lei Amerihká Stuora-Británnia koloniija. Dat jurdda bođii boares Eurohpalaš jurdagis ahte galge rahkadit politihkalaš vuogádaga mii distansere “The Old World” boares málle.
Presideantta ja stáhtaministtar
Válljejuvvot presideanttain lea guhkes áigodat. Presideantta kandidáhtat leat válljejuvvon guovtti partiija nationála konvenšuvnnain ja iešguđetlágán kandidáhtat vuohttalastet eará kandidáhtaid vuosttá presideantta “primaries” gos albmot beassá válljet gii galgá presideantta válggain leat mielde. Brihttalaš stáhtaministtaris leat dábálaččat jođiheaddjit dan partiijas gos son representere. Stáhtaministtar lei álggos gohčoduvvon “first among equals”, nu ahte stáhtaministtar šaddá válljejuvvot “House of Common” dábálaš válggain nugo eará “Members of Parliament”. Stáhtaministtar ferte leat mielde “Members of Parlament”.
Hunedoara guovlu
Hunedoara guovlu lea guovlu Romanias.
Amerihkká politihkka ja brihttalaš politihkka
Guokte politihkalaš mearrideaddji bellodaga
Guokte politihkalaš bellodaga mearrideaba ráđđehusas Stuora- Britannias ja Amerihkás, muhto eanemus Amerihkás. Amerihká presideanta válljejuvvo demokratiija bellodagas dahje republihkaska bellodagas.
Stuora Británnias lea “multi-party-system”, daid maŋemus 90 jagi leaba “The Labour Party” ja “The Conservative Party” mat leat ávdnen ráđđehusa. 2010 válggain ráhkadedje “Hung Parliament” mas ii oktage bellodat lean eanetlogus, ja “The Conservative Party” mii lei stuorámus bellodat šattai rahkadit “Coalition alliance” goalmmát stuorámus bellodagain, “The Liberal democrats”.
Das lea vel okta ovttaláganvuohta “Legislative” stáhtafámu váras, e.e “Congress in America” ja “Parliament in Britain”. Goappašagain leat guokte kámmára “bi-cameral”. Amerihkás lea “the House of Representatives” ja “the Senate” ja Stuora-Británnias lea “the House of Commons” ja “the House of Lords”. Goabbat kámmárat válljejuvvojit Amerihkás, dat lea dušše “House of Commons” mii válljejuvvo Stuora-Británnias. Miellahtut “House of Lord” leat ovttaahkásaččat ja lea eallinagi doppe go sis leat persovnnalaš iešvuođat mat adnojit barggus maid barget “House of Lords”.
Monarkiija ja føderalisma
Stuora-Británnia lei ja lea ain konstitutionála monarkiija. Amerihká rahkadii vuogádaga mii vuođđudii alcces føderalisma, jođihanfápmu juogaduvvui álgoálgosaš 13 stáhtaide. Čálalaš vuođđolágas leat golbma mávtta: “the legislative”, “the judicial” ja “the executive”. Stuora-Británnias ii leat čálalaš vuođđoláhka, vaikko leage vuođđoláhka mas gávdnojit máŋga gáldu, ii dákkár go Amerihkás.
“The American Constitution” lea njuovčilis ortnet go das leat “Amendments”, de šaddá álkit rievdadit lágaid maŋŋel máŋggaid jagiid. Dat vuosttaš logi “Amendments” gohčoduvvojit “Bill of Rights”. “American Constitution” lea boarráseamos čállojuvvon konstitušuvdna mii ain adno otne. Stuora-Británnias okta dain stuorámus komponeanta vuođđolágain lea konvenšuvdna, nugo brihttalaš láhka lei ovdal. Konvenšuvdna lea Norggas dat maid gohččodit “sedvane”.
Stivrejupmi
Stivrejupmi lea guovtti ládje hábmejuvvon. Amerihká presideanttas lea eanet gáržžideapmi mávttas go brihttalaš parlameanttas. Demokráhtalaš presideanttas sáhttá leat eanetlohku kongreassas mii dagaha presidentii váttisin oaččut iežás politihkka čađa. De sáhttá kongreassa válljet eret visot evttohusaid mat bohtet “Division of Power” presideanttas.
Stuora- Britannias ii leat systemáhtalaš gáržžideapmi stáhtaministara mávttas, muhto politihkas lea eanetlohku iežás partiijas “House of Common”. Mađi stuorat eanetlohku, de sáhttet eanet politihkalaš stáhtaministtar ja ráđđehusat boahtit čađa, nu ahte ii leat oktage oaksi dahje institušuvdna mii váikkuha. Stáhtaministaris lea eanetlohku ja sáhttá stuora rievdademiid dahkat brihttalaš servvodagas daid jagiid go sin partiija lea stivrras. Stuora-Británnias ii leat mearri galle geardde stáhtaministtar sáhttá válljejuvvot, muhto USAs lea presideantta mii lea stivrras guovtti periodas, 8 jagi maid eanemus sáhttá leat stivrras.
Gáldut
http://ndla.no/en/node/89062?fag=71082
Maryland
300px|thumb|right|Maryland kárta 200px|thumb|right|Leavga Maryland lea Amerihká ovttastuvvan stáhtaid oassestáhta.
Galaţi guovlu
Galaţi guovlu lea guovlu Romanias.
Ilfov guovlu
Ilfov guovlu lea guovlu Romanias.
Stordal
Stordal lea gielda Møre ja Romsdála fylkkas. Dan olmmošlohku lea 1 053 ja viidodat lea 247 km². Gieldda hálddahusguovddáš lea Stordal. Stordal rádjegielddat leat.
Iași guovlu
Iași guovlu lea guovlu Romanias.
Michigan
300px|thumb|right|Michigan kárta 200px|thumb|right|Leavga Michigan lea Amerihká ovttastuvvan stáhtaid oassestáhta.
Harghita guovlu
Harghita guovlu lea guovlu Romanias.
Mississippi
300px|thumb|right|Mississippi kárta 200px|thumb|right|Leavga Mississippi lea Amerihká ovttastuvvan stáhtaid oassestáhta.
Mehedinţi guovlu
Mehedinţi guovlu lea guovlu Romanias.
Neamț guovlu
Neamț guovlu lea guovlu Romanias.
Missouri
300px|thumb|right|Missouri kárta 200px|thumb|right|Leavga Missouri lea Amerihká ovttastuvvan stáhtaid oassestáhta.
Pretoria
mini|Pretoria Pretoria (zulugillii: ePitoli, tswanagillii: Tshwane) lea Lulli-Afrihká hálddahuslaš oaivegávpot Gauteng provinssas, sullii 50 km riikka stuorámus gávpoga Johannesburg davábealde. Gávpoga vuođđudii voortrekkerjođiheaddji Marthinus Wessel Pretorius jagis 1855 ja dat doaimmai sihke Lulli-Afrihká dásseválddi (Transvaal) oaivegávpogin jagis 1860 jagi 1902 rádjai ja dan maŋŋel Transvaal koloniija oaivegávpogin ain jagi 1910 rádjai.
Gávpoga olmmošlohku lea sullii 740 000 olbmo (2011) ja olles Tshwane metropolagieldda ges 2 920 000. Dan eanemus hupmojuvvon gielat leat afrikánsagiella, davvisothogiella, eŋgelasgiella ja tswanagiella.
Montana
300px|thumb|right|Montana kárta 200px|thumb|right|Leavga Montana lea Amerihká ovttastuvvan stáhtaid oassestáhta.
Ialomița guovlu
Ialomița guovlu lea guovlu Romanias.
Maramureș guovlu
Maramureș guovlu lea guovlu Romanias.
Louisiana
300px|thumb|right|Louisiana kárta 200px|thumb|right|Leavga Louisiana lea Amerihká ovttastuvvan stáhtaid oassestáhta.
Israel Ruong
Johan Israel Ruong (riegádan 1903:s Árjeluovas, jápmán 1986:s) lei ruoŧa-Sámi gielladutki, politihkkár ja professor sámegielas ja kultuvrras Uppsala universitehtas. Son lei daid čeahpimusaid searvvis dáid fáttáin, ja son searvvai sámedutkan bargguide ja barggai maid garrasit sámi vuoigatvuođaid ovddas.
Israel Ruonga eatnigiella lei bihtánsámegiella. Su váhnemat leigga katekehtat ja oruiga Harrokas. Su váhnemat ja máŋga oappá ja vielja basttáhalle spánska golgodávdii (spanskesyken) mii bođii Árjeluktii 1920:s. Ruonga bajásšaddama birra Harrokas muitaluvvo vuđolaččat čállosis “Harrok – ett samiskt nybygge i Pite Lappmark” maid Kultur på karrig jord: festskrift til Asbjørn Nesheim almmuhii. Son čađahii oahpaheaddjioahpu Lulejus, ja barggai oahpaheaddjin Jukkasjärvis Nomadskolenis. 1943:s Ruong gárvii doavtterbarggu čállosiin Lappische Verbalableitung dargestellt auf Grundlage des Pitelappischen. Gaskkal 1947-1967 barggai son johtaleaddjiskuvlabearráigeahččin. Ruong barggai iešguđetlágan oainnuiguin sámegiela dáfus, erenoamážit morfologiijain.
Ruong lei professor sámegielas ja etnologiijas Uppsala universitehtas áigodagas 1949-1969, ja oaččui persovnnalaš professoráhta 1969:s. Israel Ruong lei okta dain gii álggahii Davvi sámi instituhta, ja son barggai maid álggahemiin ovtta sámi instituhta Upmis. Ovttas Knut Bergslandain lei son vuođđudeaddji Bergsland-Ruong-ortografiijai 1948:s. Dáinna ođđa ortografiijain almmuhii Ruong oahppogirjji Min sámegiella (1970).
Ruong lei maid mielde sámepolitihkas ja vuođđudeamis SSR:s, Svenske Samarnas Riksförbund (Ruoŧa Sámiid Riikasearvi), 1950:s. Son lei sátnejođiheaddji SSR:s áigodagas 1959-1967. 1960:s 1973:a rádjái lei son redaktevra Samefolket aviissas.
Davvi sámi instituhtta vuođđudii 1983:s Israel Ruong-stipeandda. Dát juhkko jahkásaččat dutkiide geat barget dutkanbargguiguin mat gullet fáttáide maiguin professor Israel Ruong ieš barggai.
Mureș guovlu
Mureș guovlu lea guovlu Romanias.
Ruth Bader Ginsburg
Joan Ruth Bader Ginsburg (njukčamánu 15. b. 1933 New York, Ovttastuvvan stáhtat – čakčamánu 18. 2020 Washington D. C., Ovttastuvvan stáhtat) lei amerihkálaš jurista ja Ovttastuvvan stáhtaid alimus rievtti duopmár. Ovttastuvvan stáhtaid presideanta Bill Clinton nammadii su virgái jagi 1993. Ginsberg lei nubbi nissonduopmár. Vuosttaš nissonduopmára Sandra Day O’Connor nammadii Ovttastuvvan stáhtaid presideanta Ronald Reagan jagi 1981.
Olt guovlu
Olt guovlu lea guovlu Romanias.
Satu Mare guovlu
Satu Mare guovlu lea guovlu Romanias.
Prahova guovlu
Prahova guovlu lea guovlu Romanias.
Björn Collinder
Erik Alfred Torbjörn "Björn" Collinder, (riegádan suoidnemánu 22. beaivvi 1894:s Sundsvallas, jámii miessemánu 20. beaivvi 1983:s Wienis), lei ruoŧelaš gielladutki ja guhkes áiggi čađa professor finsk-ugrisk gielain Uppsala universitehtas.
Sula
Sula lea gielda Møre ja Romsdála fylkkas. Dan olmmošlohku lea 8 434 ja viidodat lea 59 km². Gieldda hálddahusguovddáš lea Langevåg. Sula rádjegielddat leat.
Nebraska
300px|thumb|right|Nebraska kárta 200px|thumb|right|Leavga Nebraska lea Amerihká ovttastuvvan stáhtaid oassestáhta.
Šilljocihci
Šilljocihci (Passer domesticus) lea šilljocihciide (Passeridae) gullevaš loddi.
Björn Collinder
Collinder lei jo gárvves oahppan nordista go álggii eará bargat, dainna finsk-ugriska oahpuin. Son šattai Karl Bernhard Wiklunda deháleamos oahppi. Váldoberoštupmi lei duođaštit germánalaš luoikkassániid suomagielas ja sámegielas. 1929:s šattai son professorin finsk-ugriskalaš gielain.
Son lei doaimmalaš oahppogirječálli ja čađahii maiddái guovllubarggu sámiid luhtte. Son lei aktiivvalaš gielladieđu ektui ja jorgalii ollu poehtalaš bargguid iešguđetlágan gielain ruoŧagillii.
Earret go su akademalaš barggu dihte, son lea beaggán iežas jorgalemiid dihte, ja lea jorgalan earret eará Beowulf, den poetiska Eddan, William Shakespeare ja Kalevala.
Su ovddemus oahppi ja maŋisboahtti professoráhtas lei Bo Wickman.
Guovdageainnu stuimmit
Guovdageainnu stuimmit ledje sámiid stuimmit, mat dáhpáhuvve Davvi-Norgga Guovdageainnus skábmamánu 8. beaivve jagis 1852.
Björn Collinder
Collinder lei maid mielbargi Svensk uppslagsbok’as vuolláičállagiin Bj. C.
Eliel Lagercrantz
Dutkanguovlu
Lagercrantz barggai ovddemusat sámegielaiguin. Son čálii grammatihkaid golmma sámegielaide mat dan rádjái eai lean nu ollu dutkojuvvon: davvisámi mearrasámi suopmaniidda, bihtánsámegillii ja lullisámegillii. Dasa lassin čálii son sátnegirji mas ledje measta 9000 sáni, gos juohke sátneartihkal vuđolaččat čilgii sátnehámiid juohke sámi suopmanii, Rørosas Guoládatnjárgii. Lagercrantz almmuhii maid čállosiid máŋgga sámi suopmaniidda.
Leivvoš
Leivvoš (Alauda arvensis) lea leivvožiide (Alaudidae) gullevaš loddi.
Sibiu guovlu
Sibiu guovlu lea guovlu Romanias.
Stranda
Stranda lea gielda Møre ja Romsdála fylkkas. Dan olmmošlohku lea 4 622 ja viidodat lea 866 km². Gieldda hálddahusguovddáš lea Stranda. Stranda rádjegielddat leat.
New Jersey
300px|thumb|right|New Jersey kárta 200px|thumb|right|Leavga New Jersey lea Amerihká ovttastuvvan stáhtaid oassestáhta.
Sykkylven
Sykkylven lea gielda Møre ja Romsdála fylkkas. Dan olmmošlohku lea 7 693 ja viidodat lea 338 km². Gieldda hálddahusguovddáš lea Aure. Sykkylven rádjegielddat leat.
Sabehat
Sabebat leat diŋggat mainna sáhttá mannat muohttaga alde.
Vrancea guovlu
Vrancea guovlu lea guovlu Romanias.
680
Jápmimat
680'erne
Nevada
300px|thumb|right|Nevada kárta 200px|thumb|right|Leavga Nevada lea Amerihká ovttastuvvan stáhtaid oassestáhta.
Goahteluokta
Goahteluokta lea Ákŋoluovtta hálddahusguovddáš.
Teleorman guovlu
Teleorman guovlu lea guovlu Romanias.
Balto (beana)
«Balto» (riegádii sullii 1919, jámii njukčamánu 14. 1933) lei sibiralaš husky, geassebeana, ja lea dál máilmmi beakkáneamos beana.
New Mexico
300px|thumb|right|New Mexico kárta 200px|thumb|right|Leavga New Mexico lea Amerihká ovttastuvvan stáhtaid oassestáhta.
Suceava guovlu
Suceava guovlu lea guovlu Romanias.
Mikko Korhonen
Veli-Mikko Korhonen (riegádan golggotmánu 14. beaivvi 1936:s, jápmán borgemánu 19. beaivvi 1991:s) lei suoma fennougristta gii barggai erenoamážit sámegielain, muhto maid eará urálalaš gielaiguin, fágahistorjjálaš čuolmmaiguin.