cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Feminisma
Nissonolmmoš ja sápmi
Go dálvet lei garra buolaš, de muhtun lea ákkastallan ahte nissonolbmos lea fápmu go son goarui dálvebivuid. Dát ii dáidde doallat deaivása šat dálá servodagas. Muhto ovdal dat lei dehálaš ja áddjás bargu mii gulai eanas nissonolbmuide.
Miessemánu 23.
'''Miessemánu 23. beaivi''' lea gregoriánalaš kaleandara mielde jagi 143. (gárgádusjagi 144.) beaivi. Jagis leat vel 222 beaivvi.
Feminisma
Risttalašvuohta
Lea muitaluvvon ahte risttalašvuohta divttii dievdoolbmuid stivret nissonolbmuid, go dat oahpaha ahte sii galget bálvalit dievdoolbmuid. Ovdal go risttalašvuohta bođii Sápmái, de sámiid gaskkas lei luondduosku mii celkkii ahte gávdnojedje nissonipmilat. Deháleamos lei Máttaráhkká ja vel su golbma nieidda Sáráhkká, Juoksáhkká ja Uksáhkká. Dat ledje veahkkin go nissonolbmot ledje mánáid ládje ja riegádahtte. Dat dovddaha čielgasit ahte dološ sámi servodat anii nissonolbmuid árvvus.
Miessemánu 23.
Ávvudeamit
Geahča maid: Kaleandar - Miessemánu 22., Miessemánu 24.
Feminisma
Ođđa servodat
Go ođđa servodat bođii Sápmái, de Sámi nissonolbmot gul fámohuvve. Ođđa servodat mearkkaša dákko earret eará dáruiduhttin, risttalašvuohta ja sámi kultuvrra massin. Daid haga sámi servodaga ovdalaš hápmi livččii sihkkarit seilon. Dán áigge eanas olbmot ostet biktasiid, ja daid dološ bargguide ii leat šat dárbu.
Dievdoolbmuid oainnut nissonolbmuid hárrái
Lea muitaluvvon ahte sámi nissonolbmot muhtun dilálašvuođain leat vásihan ahte dievdoolbmot eai huma singuin go sii leat náitalan, dahje fuonášan sin go sii leat earránan.
Feministtalaš lihkadusat
Feminisma álggii 1970-logus go nissonolbmot boazodoalus gáibidedje seamma vuoigatvuođaid go dievdoolbmot. Sii oaivvildedje ahte ođđa servodat ja lágat ledje buktán eahpedásseárvvu. Muhto sámi feministtat ledje unnán, ja feminisma lea muhtuniid mielas adnojuvvon garrusátnin.
Davviriikkaid ráđi konferanssa oktavuođas 1988, sámi nissonolbmot lihtodedje ja álggahedje iežaset organisašuvnna, Sáráhkká. Guovddáš fáttát leat oamastanvuoigatvuohta eatnamiin ja čáziin.
USA dollár
thumb|250px|100 dollára seđel.
USA dollár (symbola $, valuhtakoda USD) lea Amerihká ovttastuvvan stáhtaid ruhtaovttadat. USA dollár juhkkojuvvo čuođi sentii.
Peking
right|thumb
Peking ( Běijīng) lea Kiinná oaivegávpot.
Esttegiella
Esttegiella lea giella, mii gullá nuortamearasuopmelaš gielaide.
Н
Н lea bustávva kyrillalaš alfabehtas. Bustávva jietnaduvvo na: [ n ].
Njukčamánu 14.
'''Njukčamánu 14. beaivi''' lea gregoriánalaš kaleandara mielde jagi 73. beaivi (gárgádusjagi 74. beaivi). Jagis leat vel 292 beaivve.
Ávvudeamit
Geahča maid: Kaleandar - Njukčamánu 13., Njukčamánu 15.
Sámepolitihkka
Sámi politihkka
Nárvvit
Min genehtalaš árbi váikkuha ollu dasa, man sakka mii nárvvagat. Čuvges liiki, mii ii buoril áfáiduva, nárvvaga eanet. Varrajohtu hedjona dattetge buohkain agi mielde, ja dan mielde liikái eai fievrášuva nu ollu biepmusávdnasat. Dan geažil liiki asehuvvá.
Borgguheapmi bilida vissásit unna varrasuonažiid, mat bibmet liikki, ja dan geažil nárvvagitge borgguheaddjit johtileappot go sii geat eai borggut. Maiddái beaivváža suotnjarat jođálmahttet liikki boarásmuvvama. Sihke beaivváža UVA- ja UBA-suotnjarat rievdadahttet vuolleliikki, nu ahte liiki áiggi mielde asehuvvá. Nuba leatge beaivvášsuotnjarat nubbi stuorra ášši, mat váikkuhit dasa, man sakka olmmoš nárvvaga.
О
О lea bustávva kyrillalaš alfabehtas. Bustávva jietnaduvvo na: [ o ].
Earta
250px|thumb|right|Earta
Earta (Pisum sativum) lea eartašaddu.
Göteborg
Göteborg lea gávpot Ruoŧas, Västra Götalándda leanas. Göteborg lea maid Västra Götalándda leana hálddahusguovddáš. Gávpoga viidodat lea 450 km² ja olmmošlohku 489 757 ássi.
Fasánat ja vuoncát
Fasánat ja vuoncát (Phasianidae) leat vuoncceslottiid čearda, masa gullá 49 soga ja 129 šlája.
Bihtánsámegiella
Bihtánsámegiella lea urálalaš giella. Dat gullá oarjesápmelaš gielaid davvijoavkku oarjejovkui ovttas julevsámegielain. Eará oarjesápmelaš gielat leat davvisámegiella, julevsámegiella, ubmisámegiella ja lullisámegiella.
Äänekoski guovlogielda
thumb|150px|Äänekoski guovlogielda Äänekoski guovlogielda lea okta Suoma guovlogielddain ovddeš Oarje-Suoma leanas Gaska-Suoma eanangottis. Dasa gullá guokte gieldda ja dan LAU 1 (NUTS 4) -nummir lea 135.
Bihtánsámegiella
Alfabehta
Bihtánsámegiela alfabehtas leat 26 bustávva :
Daidda lassin loatnasániin sáhttet dihttot maiddái bustávat c, q, x, y ja z.
Jietnadatoahppa
thumb|Guovttegielat geaidnogálba: Árjepluovve (bihtánsámegiella) / Arjeplog (ruoŧagiella) [[Arjepluova gielddas Norrbottena leanas Ruoŧas. (foto: Bjørn Utne, 2008)]]
Lehtiranta mielde (1992 s. 74) bihtánsámegielas lea 5-vokálasystema (Lehtiranta notašuvnna mielde i, u, e, å, a:
Dasa lassin bihtánsámegielas lea 2 guhkes vokála ja 2 guhkes diftoŋŋa (Lehtiranta čállá ie, uo, aa, åå):
Nomenat
Nomenat sodjet kásusa ja logu (ol. ja ml.) dáfus. Bihtánsámegielas leat 9 kásusa:
Vearbbat
Vearbbat sodjet logu, persovnna, vuogi ja áiggi dáfus.
Lohku
Bihtánsámegiela vearbbat sodjet golbma eará logu dáfus:
Áigi
Bihtánsámegiela vearbbat sodjet guovtte eará áiggi dáfus:
Vuohki
Bihtánsámegiela vearbbat sodjet vihttá eará vuogi dáfus:
Biehttalanvearba
Seamma go eará suopmelaš-ugralaš gielat bihtánsámegielas lea biehttalanvearba, mii sodje vuogi (indikatiivva, imperatiivva ja optatiivva), persovvna (1., 2. ja 3.) ja logu (ovttaidlohku, guvttiidlohku ja maŋggaidlohku) dáfus:
Ind. pres. Ind. pret. sg. du. pl. sg. du. pl. 1 iv   ien     iehp        1 ittjiv  iejmēn     iejmēh iep                  ittjijmen  ittjijmeh 2 ih   iehpēn  iehpit      2 ittjih  iejtēn     iejtēh ehpēn  ihpit                 ittjijtēn  ittjijteh ihpēn 3 ij   iepá    ieh         3 ittjij  iejkán     ittjin iepán                       ittjijka
Keuruu guovlogielda
thumb|150px|Keuruu guovlogielda Keuruu guovlogielda lea okta Suoma guovlogielddain Oarje-Suoma leanas Gaska-Suoma eanangottis. Dasa gullá guokte gieldda ja dan LAU 1 (NUTS 4) -nummir lea 133.
Bihtánsámegiella
Biehttalanvearba
Go indikatiiva preseanssas lea eambbo go okta hápmi, nuppi lea Björkfjället-dialeavtta ja golmmas lea Svaipa-dialeavtta. Eará áigge máŋga hámi leat bálddalashámit.
Lupiidnat
Lupiidnat (Lupinus) lea eartašattosohka.
Bihtánsámegiella
Biehttalanvearba
Imperatiiva                Optatiiva sg. du. pl. sg. du. pl. 1 -      -       -         1  alluv  iellun   iellup allun   allup 2 ielēh  iellēn  iellit    2  alluh  ielluten ielluteh alluten alluteh 3 -      -       -         3  allus  ielluska ielluseh alluska alluseh
Arnold Rüütel
Arnold Rüütel (r. miessemánu 10. 1928 Laimjala, Saaremaa) lei Estteeatnama presideanta jagiin 2001–2006. Rüütel ovddideaddji lei Lennart Meri ja čuovvu lea Toomas Hendrik Ilves.
Bihtánsámegiella
Čállingiella
Bihtánsámegiela virggálaš čállinvuohki dohkkehuvvui borgemánu 20. b. 2019.
Arnold Rüütel
Rüütel lea leamaš Estteeatnama Álbmotlihtu (Eestimaa Rahvaliit) bellodaga ságadoalli ja seamma bellodaga gudneságadoalli. Álbmotlihtu kongreassas miessemánus 2010 son lei vuostá dan, ahte Álbmotlihtus ja Estteeatnama sosiáládemokráhtalaš bellodagas sáhttái leat okta bellodat.
Р
Р lea bustávva kyrillalaš alfabehtas. Bustávva jietnaduvvo na: [ r ].
Alitvuodjalasta
Alitvuodjalasta (Pinguicula vulgaris) dahje alitdohpi lea vuodjalasttaide gullevaš šaddu.
Sollefteå gielda
Sollefteå gielda (ruoŧagillii): Sollefteå kommun) lea gielda Davvi-Ruoŧas Oarje-Norrlándda leanas.
Čoahkkebáikkit
Vuolde lea listu čoahkkebáikkiin gielddas Sollefteå gielda.
Katalonia
Katalonia (katalánagillii Catalunya) lea iehčanasvuođajulggaštusa addán dásseváldi Lulli-Eurohpás. Espánnja goit okkupere eatnama, iige oktage eará riika lea vel dovddastán dan iehčanasvuođa. Katalonia oaivegávpot lea Barcelona.
Njukčamánu 15.
'''Njukčamánu 15. beaivi''' lea gregoriánalaš kaleandara mielde jagi 74. beaivi (gárgádusjagi 75. beaivi). Jagis leat vel 291 beaivve.
Juovlamánu 4.
'''Juovlamánu 4. beaivi''' lea gregoriánalaš kaleandara mielde jagi 338. (gárgádusjagi 339.) beaivi. Jagis leat vel 27 beaivve.
Njukčamánu 15.
Ávvudeamit
Geahča maid: Kaleandar - Njukčamánu 14., Njukčamánu 16.
Ylöjärvi
Ylöjärvi lea Suoma gávpot Pirkanmaa eanangottis. Dan rádjegielddat leat Hämeenkyrö, Ikaalinen, Kihniö, Nokia, Parkano, Ruovesi, Tampere ja Virrat.
Juovlamánu 4.
Ávvudeamit
Geahča maid: Kaleandar - Juovlamánu 3., Juovlamánu 5.
Ylöjärvi
Gilit
Antaverkka, Asuntila, Elovainio, Haavisto, Ilmari, Kaihari, Kirkonseutu, Lempiäniemi, Metsäkylä, Mutala, Peräsilta, Pinsiö, Siivikkala, Soppeenmäki, Takamaa, Vahanta, Vasama, Veittijärvi, Vuorentausta
Johannes Vermeer
Johannes Vermeer (golggotmánu 31. b. 1632 – juovlamánu 16. b. 1675) lei nederlándalaš dáiddár.
Mikroskohpa
thumb|Mikroskohpa Mikroskohpa (greikkagiela μικϱός mikrós ’unni’ och σκόπος skópos ’dakkár mii geahčada’) lea neavvu maid atná go áigu geahčadit muhtun diŋgga mii lea ilá unni oaidnit báljes čalmmiiguin. Dat teknihkka go geahčada mikroskohpain gohčoduvvo mikroskopiijan.
Dábáleamos mikroskohpa lea dat mii vuostamužžan bođii, optihkalaš mikroskohpa. Eanas skuvllain besset oahppit geahččalit dakkára ja bargat dainna.
Go geahčada seallaid de oaidná daid ja mo dat leat ráhkaduvvon. Sáhttá čielggasmahttit gova geavahettiin ultraviolehta čuovgga. Muhto dan teknihka lea elektronmikroskohpat vuoitán, go dat addá vel čielgaset gova.
Ráhkadus
Go čuovga boahtá diŋgga vuoli de govva šaddá buorebut. Dalle diŋga oažžu eambbo čuovgga ja govva čielgá. Lea heivvolaš govvet mikroskohpa čađa nai. Dalle atná sierra mikroskohpalakta maid sáhttá oastit ja bidjat eanas govvenappárahtaide.
Saǥai Muittalægje
thumb|250px|right|Saǥai Muittalægje
Corbin Bleu
right|thumb|Corbin Bleu jagis 2007
Saǥai Muittalægje
Saǥai Muittalægje lei sámegielat ođasaviisa mii almmuhuvvui guktii mánnu jagiid 1904–1911. Aviissa vuođđudii Anders Larsen gii lei maid aviissa váldodoaimmaheaddji. Saǥai Muittalægje lei vuosttaš báiki, mis Isak Saba dikta Sámi soga lávlla almmuhuvvui cuoŋománu 1. b. 1906. Jagis 1911 aviissa heajos ruhtadili geažil Saǥai Muittalægje heaittihuvvui.
Corbin Bleu
Corbin Bleu Reivers (riegádan guovvamánu 21. 1961) lea USAlaš musihkkár..
Saarijärvi–Viitasaari guovlogielda
thumb|150px|Saarijärvi–Viitasaari guovlogielda Saarijärvi–Viitasaari guovlogielda lea okta Suoma guovlogielddain Oarje-Suoma leanas Gaska-Suoma eanangottis. Dasa gullá ovcci gieldda ja dan LAU 1 (NUTS 4) -nummir lea 138.
Skábmamánu 7.
'''Skábmamánu 7. beaivi''' lea gregoriánalaš kaleandara mielde jagi 311. (gárgádusjagi 312.) beaivi. Jagis leat vel 54 beaivve.
Ávvudeamit
Geahča maid: Kaleandar - Skábmamánu 6., Skábmamánu 8.
П
П lea bustávva kyrillalaš alfabehtas. Bustávva jietnaduvvo na: [ p ].
Piikkiö
Piikkiö lea Suoma gielda Oarje-Suoma leanas.
Juovlamánu 5.
'''Juovlamánu 5. beaivi''' lea gregoriánalaš kaleandara mielde jagi 339. (gárgádusjagi 340.) beaivi. Jagis leat vel 26 beaivve.
Piikkiö
Gilit
Aerla, Aininen, Andelmaa, Aro, Bussila, Böle, Finby, Hadvala, Harvaluoto, Hiirlä, Hirsund, Hulkkio, Huttala, Iso-Hepojoki, Isokartano, Joensuu, Kalainen, Kavalto, Kemperlä, Kierlä, Kirismäki, Kokolahti, Koroinen, Koski, Kuotila, Linnunpää, Littoinen, Lyytikylä, Makarla, Moisio, Niemi, Oorlahti, Ootoinen, Perttala, Pukkila, Puurkankari, Raadelma, Ratsula, Runko, Salvela, Suni, Teppala, Tiskarla, Tuomola, Tuorla, Villisi, Viuhkala, Vähä-Hepojoki, Vähäkylä, Yltöinen.
Juovlamánu 5.
Ávvudeamit
Geahča maid: Kaleandar - Juovlamánu 4., Juovlamánu 6.
Meritxell Borràs
Meritxell Borràs i Solé (r. cuoŋománu 12. b. 1964) lea katalonialaš politihkkár. Son lei Katalonia guovlluhálddahusa hálddahus- ja visteministtarin Carles Puigdemont jođihuvvon ráđđehusas, mii ordnii 1.10.2017 álbmotjienasteami Katalonia iehčanasvuođa birra. Espánnja stevdnii buot Katalonia ráđđehusa ministarat stuimmis, mas sáhttá dubmet Espánjja lága mielde juoba 30 jahkái giddagassii. Stevdnega čuovvumuššan vihtta ministara (Carles Puigdemont, Antoni Comín, Lluís Puig, Meritxell Serret ja Clara Ponsatí) vulge riikkabáhtarussii Belgiai. Maiddái Borràs, Dolors Bassa ja Joaquim Forn vulge álggos Belgiai, muhto máhcce maŋŋelaš Espánnjii rievtti ovdii. Oktiibuot gávcci Espánnjas rievtti ovdii mannan ministara (Borràs, Bassa ja Forn lassin Oriol Junqueras, Jordi Turull, Raül Romeva, Josep Rull ja Carles Mundó) mearriduvvojedje dutkanfáŋgavuhtii 2.11.2017. Juo ovdalaččas dutkanfáŋgavuhtii leigga mearriduvvon guovtti riikkavulošorganisašuvnna ságadoallit Jordi Sànchez ja Jordi Cuixart, geat leigga lágidan miellačájehusaid álbmotjienasteami ordnema beales.
Golggotmánu 3.
'''Golggotmánu 3. beaivi''' lea gregoriánalaš kaleandara mielde jagi 276. (gárgádusjagi 277.) beaivi. Jagis leat vel 89 beaivvi.
Ávvudeamit
Geahča maid: Kaleandar - Golggotmánu 2., Golggotmánu 4.
Vilgesvuodjalasta
Vilgesvuodjalasta (Pinguicula alpina) lea vuodjalasttaide gullevaš šaddu.
Guolgavuodjalasta
Guolgavuodjalasta (Pinguicula villosa) lea vuodjalasttaide gullevaš šaddu.
Morčesuotna
Morčesuonat leat varrasuonat mat dolvot vara ruovttoluotta váibmui. Eanas morčesuonat dolvot oksygenahis vara gođđosiin ruovttoluotta váibmui; spiehkastagat leat geahpesmorčesuonat ja náhpemorčesuonat, mat dolvot oksyngenalaš vara ruovttoluotta váibmui. Váibmosuonat fas dolvot eret vara váimmus.
Morčesuonat eai leat nu deahkkát go váibmosuonat ja dat leat lagabus liikki. Eanas morčesuonain leat uvssohat mat hehttejit vara golgamis maŋosguvlui.
Ráhkadus
Morčesuonat gávdnojit miehtá goruda. Dat sulastahttet bohcciid mat dolvot vara ruovttoluotta váibmui. Morčesuonaid sáhttá juohkit máŋgga ládje, omd. leago olgolis dahje siskelis, gullá go unna dahje stuora varrajohtui. Morčesuonat mat leat olgolis, leat lagabus liikki. Dain ii leat vástideaddji váibmosuotna. Morčesuonat mat leat siskelis, leat siskelis rupmašis. Dain fas lea vástideaddji váibmosuotna. Perforánta morčesuonat váldet vara olggut morčesuonain siskkit morčesuonaide. Dákko lea eanas sáhka julggiid morčesuonain. Geahpesmorčesuonat leat morčesuonat mat dolvot oksygenalaš vara geahppáin váibmui. Eará morčesuonat fas váldet vara gođđosiin ja máhcahit oksygenahis vara váibmui.
Olbmo stuorimus morčesuonat leat badje- ja vuollemorččit. Dát leat guokte stuora morčesuonat mat laktásit váimmu olgeš feaskárii. Badjemorči viežžá vara gieđain ja oaivvis ja doalvu dan váimmu olgeš feaskárii. Vuollemorči viežžá vara julggiin ja rupmaša vuolleosiin ja doalvu dan váibmui. Vuollemorči manná vuovdacuocca duogi ja aorta ja čielgedávtiid buohta. Stuoritlágan morčesuonat dolvot vara dan guovtti morčesutnii ja unnitlágan morčesuonaid fas daidda. Oktiibuot šaddá olles vuogádat.
Stuorimus morčesuonat lávejit gávdnot bissovaš sajis, muhto morčesuonaid sajádat sáhttá rievddadit sakka olbmos olbmui.
Portála morčesuonat leat morčesuonat mat ovttastahttet guokte kapillára fierpmádaga. Ovdamearkka dihte vuoivvasa portála morčesuonas lea dakkárlágan ráhkadus.
Mikroskohpa govva
Mikroskohpas oaidná ahte morčesuonaid olggumus geardi lea assái ja ráhkaduvvon čanasgođđosis, mii gohčoduvvo tunica adventitia. Go čugge nálu morčesutnii de čuggejeaddji dovdá ahte nállu mieđiha maŋŋel go beassá dan gearddi čađa. Gaskkamus geardi lea ráhkaduvvon livttes deahkis, mii gohčoduvvo tunica media. Dát geardi lea sakka aseheabbo váibmosuonaid tunica media ektui. Dat lea ráhkaduvvon dainna lágiin dan dihte go morčesuonat eai čavge ja dain siste ii šatta nu alla deaddu go váibmosuonaid siste. Siskkil lea morčesuotna gokčon endotelseallaiguin ja dat geardi gohčoduvvo tunica intima.
Doaibma
Morčesuonaid doaibma lea doalvut gođđosiid vara ruovttoluotta váibmui. Morčesuonat leat maiddái muhtunlágan varravuorká, danin go eanas oassi varas lea morčesuonain. Stuora varrajođus oksygenalaš varra pumpejuvvo gurut gámmiris, váibmosuonaid bokte goruda gođđosiidda. Daiggo gođđosat ja kapillárat addalit biebmoávdnasiid ja gássaid. Maŋŋel go seallaid bázáhusat ja karbondioksiida leat njammásan varrii de varra johtá suonaid siste mat bohtet oktii ja dat suonat sađistaga sturrot. Oksygenahis varra dolvojuvvo váimmu olgeš feaskárii. Dalle varra sirdása olgeš gámmirii ja doppe fas pumpejuvvo geahpesváimosuonaid bokte geahppáide. Unna varrajođus oksygenalaš varra fas máhccá geahppáin gurut feaskárii ja de gurut gámmirii. Dainna lágiin varra johtá birrat birra.
Varra máhcahuvvo váibmui máŋgga ládje. Deahkit pumpejit vara ja vuoiŋŋadettiin raddi pumpe vara. Go čohkkáda dahje čuččoda de sáhttá varra máhcahuvvot unnibut.
Sáhpalat
Sáhpalat (Melampyrum) lea šattosohka.
С
С lea bustávva kyrillalaš alfabehtas. Bustávva jietnaduvvo na: [ s ].
Sundsvalla gielda
Sundsvalla gielda (ruoŧagillii): Sundsvalls kommun) lea gielda Davvi-Ruoŧas Oarje-Norrlándda leanas.
Čoahkkebáikkit
Vuolde lea listu čoahkkebáikkiin gielddas Sundsvalla gielda.
Giđđačalbmešattut
Giđđačalbmešattut
Borgguheapmi
Borgguheapmi lea buđaldeapmi mas olmmoš vuoigŋá sisa buolli ávdnasa, dábálaččat duhpáha. Dábáleamus vuohki borgguhit dán áigge lea sigareahtain. Muđui sáhttá borgguit biippuin, sigárain ja čáhcebiippuin.
Sámegillii sáhttá maid lohkat "juhkat duhpáha", "duhpáhastit" dahje "juhkat biippu" mii mearkkaša borgguhit.
Oppalohkái duhpáhastin lea vahátlaš dearvvašvuhtii. Olbmuid geat duhpáhastet gillájit stuorit riskka buohccát geahpesborrasii, KOGD'ii ja váibmo- ja varrasuotnadávddaide.
Rusko
Rusko lea Suoma gielda Varsinais-Suoma eanangottis.
Gilit
Asola, Hiidenvainio, Hujala, Kankare, Kirkonkylä, Liukola, Lähteenmäki, Munittula, Merttelä, Paasniittu, Papumäki, Päällistönmäki, Uttula, Vahto
George W. Bush
George W. Bush (, r. suoidnemánu 6. b. 1946) lei Amerihká ovttastuvvan stáhtaid 43. presideanta. Son válljejuvvui vuosttas geardde presideantan jagis 2000 ja nubbái jagis 2004. George Busha eamit lea Laura Bush ja su nieiddat Jenna ja Barbara Bush. Su ovddideaddji lei Bill Clinton.
Washington, D.C.
thumb|260px thumb|260px|Washington D.C. leavga Washington, D.C. lea Amerihká ovttastuvvan stáhtaid oaivegávpot.
Т
Т lea bustávva kyrillalaš alfabehtas. Bustávva jietnaduvvo na: [ t ].
Vándádivga
Vándádivga dahjege biellodaŋas (Linnaea borealis) lea šaddu, mii lea ožžon láhtengielat nama Carl von Linnéa mielde.
SomBy
Čáhppes Lasttat 2008
Joavku almmustahtii EP:a "Čáhppes Lasttat" Ijahis idja -eamiálbmogiid musihkkadáhpáhusas miessemánu 24. beaivve jagis 2008. Skieru buvttadeaddji lei Jussi Isokoski.
Skierus leat čuovvovaš lávlagat:
Juomut
Juomut leat juopmošattuide gullevaš šattut.
Biellorássi
thumb|200px Biellorássi (Campanula rotundifolia)
Juovlamánu 2.
'''Juovlamánu 2. beaivi''' lea gregoriánalaš kaleandara mielde jagi 336. (gárgádusjagi 337.) beaivi. Jagis leat vel 29 beaivve.
Ávvudeamit
Geahča maid: Kaleandar - Juovlamánu 1., Juovlamánu 3.
Francisco Franco
Francisco Paulino Hermenegildo Teódulo Franco y Bahamonde (juovlamánu 4. b. 1892 – skábmamánu 20. b. 1975) lei espánjalaš generála gii doaimmai nationalisttalaččaid soahteveaga bajimus hoavdan Spánia siskkáldas soađi áigge ja dasto Spánia diktáhtoran 1939 rájes 1975 rádjái. Spánia šattai demokráhtalažžan Franco jápmima maŋŋá.
Gustave Doré
Paul Gustave Doré (ođđajagimánu 6. 1832 - ođđajagimánu 23. 1883) lei fránskkalaš dáiddár.
Juovlamánu 3.
'''Juovlamánu 3. beaivi''' lea gregoriánalaš kaleandara mielde jagi 337. (gárgádusjagi 338.) beaivi. Jagis leat vel 28 beaivve.
Ávvudeamit
Geahča maid: Kaleandar - Juovlamánu 2., Juovlamánu 4.
У
У lea bustávva kyrillalaš alfabehtas. Bustávva jietnaduvvo na: [ u ].
Ähtäri
Ähtäri lea Suoma gielda Lulli-Pohjanmaa eanangottis. Dan rádjegielddat leat Alavus, Keuruu, Lehtimäki, Multia, Pylkönmäki, Soini, Töysä ja Virrat.
Gilit
Alastaipale, Hankavesi, Inha, Inhan tehtaat, Itä-Ähtäri, Kivijärvi, Kukkeenkylä, Liesjärvi, Myllymäki, Mäkikylä, Niemisvesi, Peränne, Rämälä, Vehu, Vääräkoski, Ruha, Ähtärinranta.
Timrå gielda
Čoahkkebáikkit
Vuolde lea listu čoahkkebáikkiin gielddas Timrå gielda.
Skábmamánu 6.
Ávvudeamit
Geahča maid: Kaleandar - Skábmamánu 5., Skábmamánu 7.
Njukčamánu 16.
'''Njukčamánu 16. beaivi''' lea gregoriánalaš kaleandara mielde jagi 75. beaivi (gárgádusjagi 76. beaivi). Jagis leat vel 290 beaivve.
Ávvudeamit
Geahča maid: Kaleandar - Njukčamánu 15., Njukčamánu 17.
Áibmorávdnji
Áibmorávdnji lea áimmu sirdáseapmi ovtta sajis nubbái.
Áibmorávnnjis sáhttá leat juogo laminára dahje turbuleanta rávdnjeminsttar. Laminára rávdnji lea njuovžil ja turbuleanta rávdnji dáhpáhuvvá dalle go lea juoga mii hehtte áimmu sirdáseami.
Juovlamánu 1.
'''Juovlamánu 1. beaivi''' lea gregoriánalaš kaleandara mielde jagi 335. (gárgádusjagi 336.) beaivi. Jagis leat vel 30 beaivve.
Ávvudeamit
Geahča maid: Kaleandar - Skábmamánu 30., Juovlamánu 2.
Busságeahpilat
Busságeahpiliid (Antennaria) sohkii gullá sullii 100 šlája. Sámis šaddá omd. duottarbusságeahpil (Antennaria alpina).
Vårt land
Vårt land (suomagillii Maamme) lea Suoma našunállávlla.
Ф
Ф lea bustávva kyrillalaš alfabehtas. Bustávva jietnaduvvo na: [ f ].
Lávvardat
Lávvardat dahje lávvordat lea vahku guđat beaivi.
Áššu
Áššu lei davvisámegielat aviisa, mii almmuhuvvui guktii vahkus: disdagaid ja bearjadagaid, vuosttaš geardde 1993:s. Váldokantuvra lei Guovdageainnus. Dan olggosaddi lei Aviisa AS, man eaiggádušše Nordavis AS (35 %), Norgga Sámiid Riikkasearvi (NSR) (32,5 %) ja Norgga Boazosápmelaččaid Riikkasearvi (32,5 %). Anders J. Bals lei aviissa váldodoaimmaheaddji.
Ávvir
Jagis 2008 Min Áigi ja Áššu čáskojuvvojedje oktii ja das šattai ođđa áviisa, Ávvir. Sámi álbmotbeaivve seamma jagis Ávvira vuosttaš nummar bođii olggos.
ROlfFa
Rolffa lea sámi pop-joavku Kárášjogas eret. Sii lávlut sihke sámegillii, dárogillii ja eŋgelasgillii. Joavku lea rahkadan musihka 2006 rájes, muhto ii almmuhan vuosttaš skearru ovdal 2008. Joavkku beakkáneamus lávlla lea Partyjoik mii maiddái lei sin vuosttaš skearru namma. 2011 :s vuite sii Sami Grand Prix lávlagiin «Gulatgo Mu?», ja čakčamánu 2013 fidnejedje sii duppal golletrofea danne go lávlagiid «Toppløs» ja cover-veršuvdna «Hjerteknuser» ledje guldaluvvon eambbo go 1,5 miljovdna geardde.
Historjá
2006:s lei ovdaolmmoš Rolf Morten Anti Amundsen russa Sámi Joatkaskuvllas Kárášjogas. Muhtin eahkeda son fuobmái šuoŋa masa rahkadi lavlaga, ja moatti diimmus lei son hábmen, čállán ja bádden šuoŋa Partyjoik. Dát alggahii Rolffa joavkku, ja ovttain Nils Mikael Hætta Hansenin soai rahkadeigga ollu lavlagiid Amundsena garašes.
Dađistaga serve eambo olbmát jovkui, ja sii ráhkadedje ruovttusiiddu www.rolffa.com gosa sii almmuhedje nuvttá lávlagiid álbmogii. Dát dagahii ahte olbmot besse viežžat ja gullat Rolffa musihka birra Norgga.
Gieddemuorji
Gieddemuorji (Fragaria vesca) lea ruvsušattuid čerdii (Rosaceae) gullevaš šaddu.
Mao Zedong
Mao Zedong (juovlamánu 26. b. 1893 – čakčamánu 9. b. 1976, ) lei kiinnálaš politihkkár.
Äänekoski
Gilit
Hietama, Hirvaskangas, Honkola, Kalaniemi, Koivistonkylä, Laajaranta, Mämme, Parantala, Rannankylä, Liimattala
Mehter
Mehter lea SI-vuogádaga vuođđoovttadat guhkkodaga mihtideapmái. Su govastat lea m.
1 mehter lea seamma go:
Х
Х lea bustávva kyrillalaš alfabehtas. Bustávva jietnaduvvo na: [ x ] (measta dego h).
Vuoiŋŋahat
Vuoiŋŋahat lea oassi vuoigŋanvuogádagas man čađa áibmu olgguldas birrasis johtá geahppáid alveolaide.
Vuoiŋŋahat álgá njálmmis dahje njunis ja manná njielu (pharynx) čađa giehkárii (trachea). Giegir gis suorrana gurut ja olgeš váldogeahpesbohcciide. Vuosttaš suori namma lea carina. Geahpesbohccit (bronchus) suorranaddet smávva bohcciide maid namma lea bronkiolat. Bronkiolat gis nohkket ja šaddet geahpesbuljit (alveolus)
Vuossárga
Vuossárga dahje mánnodat lea vahku vuosttaš beaivi.
Jens Stoltenberg
Jens Stoltenberg (r. njukčamánu 16. 1959 Oslos) lea NATO dálá váldočálli. Son bargogođii váldočállin golggotmánu 1. b. 2014.
Stoltenberg lei Norgga stáhtaministtar jagiid 2000–2001 ja ođđasit 2005–2013. Ruhtadanministtarin son lei jagiid 1996–1997 Thorbjørn Jaglanda ráđđehusas.
Skábmamánu 5.
'''Skábmamánu 5. beaivi''' lea gregoriánalaš kaleandara mielde jagi 309. (gárgádusjagi 310.) beaivi. Jagis leat vel 56 beaivve.
Ávvudeamit
Geahča maid: Kaleandar - Skábmamánu 4., Skábmamánu 6.
Ånge gielda
Ånge gielda (ruoŧagillii): Ånge kommun) lea gielda Davvi-Ruoŧas Oarje-Norrlándda leanas.
Maŋŋebárga
Maŋŋebárga dahje disdat lea vahku nubbi beaivi.
Gaskavahkku
Gaskavahkku lea vahku goalmmát beaivi.
Duorastat
Duorastat lea vahku njealját beaivi.
Noarsa (guolli)
thumb|right|250px|Noarsa
Noarsa (Phoxinus phoxinus) lea guolli.
Ovddidanriika
Ovddidanriika dahje ovdáneaddji riika lea riika mas lea vuollegaš bruttoálbmotbuvttadus olbmo vuostá (per capita). Ovddidanriikkas lea velá heittogis industriija ja alla riegádanlohku. Ovddidanriikka vuostegeahči lea industriijariika.
Doaba ovddidanriika lea kritiserejuvvon dan dihte go dat bidjá ollu iešguđetlágan riikkaid seammá hiŋgalii, vaikko dain leat áibbas earálágan eavttut ovdánit.
Ч
Ч lea bustávva kyrillalaš alfabehtas. Bustávva jietnaduvvo na: [ tʃ ] ( tš ).
Katwijk
Katwijk lea gávpot Vuolleeatnamiin.
Njukčamánu 17.
'''Njukčamánu 17. beaivi''' lea gregoriánalaš kaleandara mielde jagi 76. beaivi (gárgádusjagi 77. beaivi). Jagis leat vel 289 beaivve.
Ávvudeamit
Geahča maid: Kaleandar - Njukčamánu 16., Njukčamánu 18.
Geatki
Geatki (Gulo gulo) lea stuorimus ealli neahtebearrašis. Eará stuora neahteeallit leat Stuoračeavrris ja mearačeavrris. Geatki gávdno bieđgguid sirkumpolára váriin ja alla eatnamiin.
Eŋgelasgillii lea «geatki» wolverine, man duogáš lea wolvering mii árvvusge mearkkaša ahte «láhtte dego gumpe».
Bearjadat
Bearjadat lea vahku viđat beaivi.
Geatki
Dál leat ollu riikkat ráfáiduhttán geatkki. Geahča Bernkonvenšuvnna «Listtu II», mii ásahuvvui 1982:s. Ruoŧas ráfáidahttojuvvui geatki1968:s ja Lulli-Norggas 1973:s. Eiseválddit leat mearridan unnimus logu boraspiriid, mat galget leat Norggas. Geatki dáfus lea mihttomearri ahte galget leat 39 čivgama jagis. 2010:s leat dihtosis 66 čivgi ciiko, muhto maŋŋel bivddu gos godde ciiko ja čivggaid 12 biejus, de ledje 2010 giđa 54 biejus čivggat.
Anatomiija
Geatki lea neahtebearraša stuorámus ealli. Dan hápmi sulastahttá guovžžačivgga. Gorut lea lášmat ja geatki ruohttá jođánit ceakko vusttuin ja suonjada álkit juovain. Geatki sáhttá šaddat sullii 1 mehtera guhku (njunnegeažis seaibemáddagii). Varis deaddá gitta 18 kg rádjái, ja njiŋŋelas sullii 10 kg rádjái. Geatki lea gievra gáskkestit ja sáhttá galbmon bierggu álkit borrat ja dávttiid cuvket vai ađđama oažžu. Geatki sáhttá goddit elliid mat leat mihá stuoribut go ieš, ja sáhttá dálvái čiehkat ráppiid jogaide, jekkiide jna. Geatkkis leat stuora juolggit ja danne goastá dat bures gassa muohttagis. Juolggit leat oanehaččat, muhto leat guhkes gaccat ja lea danne buorre gizzut. Oaivi lea jorbbas, čalmmit unnit ja bealjit leat jorbasat. Guolga lea suohkat ja ivdni lea ruškada rájes čáhppada rádjái. Das lea dábálaččat govda fiskesránes stáhpi goappaš bealde čielggi.
Láhtten
Geatkki eallinguovlu (revir) lea 40–900 km². Njiŋŋelasain lea unnit guovlu 40–140 km², go varrasiin. Nuorra ja hui boares geatkkit sáhttet vánddardit oalle viidát. Dálvet mannet geatkkit dábálaččat vumiide, go doppe lea álkit gávdnat bivddohasaid ja ráppiid borramuššan.
Geatki gávdno dippe gos Skandinávias gávnojit bohccot ja Canadas caribou. Geatki lea oaidnimis ee. Kristiansand elliidgárddis.
Geatki sáhttá goddit elliid mat leat mihá stuoribut go ieš. Lea maid duođaštuvvon ahte geatki lea goddán ealgga. Geatki dagaha stuora vahágiid boazo- ja sávzadollui ja geatkevahágiid ovddas máksojuvvojit Norggas stuorámus buhtadusat. Juohke jagi máksojuvvo buhtadus 5–10 000 bohcco ja 12–15 000 sávzza ovddas maid geatki lea goddán.
Luondduhálddašandirektoráhtta lea Birasgáhttendepartemeantta ovddas ráhkadeame ođđa njuolggadusaid boazovahátbuhtádusa máksima birra.
Geatki Norggas
Norggas lea geatki erenoamážit várreguovlluin Ruoŧa ja Suoma rájiid birrasiin Lulli-Trøndelága rajes davás. Maiddái Lulli-Norgga duottarguovlluin gávdno geatki. Ovdal gávdnui geatki mihá viidábut ja ledje stuora logut, muhto gaskkamuttos 1800-logu ásahuvvui báhčinbálká, mii dagahii ahte geatki vánui sakka. Dalle fertejedje ráfáiduhttit ges geatkki, Lulli-Norggas 1973:s ja Davvi-Norggas 1982:s, ja dan rájes lea lohku fas lassánan.
Geatkebivdu ja geatkeváhágat
Geatki lea Nationála rukseslisttus go adnojuvvo áitojuvvon eallin, muhto liikká addojuvvojit bivdinlobit, sihke biejus bivdimii ja liseansabivdimii. Lea lohpi bivdit sevttiin ja hávláriin báhčit. Dákkár bivdu lea lobálaš danne go geatki lea dat ráfáidahttojuvvon boraspire mii goddá eanemus sávzzaid Norggas. Jagis 2008 ožžo norgalaš sávzaboanddat buhtadusa 10 400 sávzza ja lábbá ovddas, go fas albbas válddii 9 900 ja guovža 5 300.
Rymättylä
Rymättylä lea Suoma gielda Oarje-Suoma leanas.
Gilit
Aatila, Ahteentaka, Ajola, Alakylä, Antola, Anttila, Autuinen, Brunnila, Hanka, Hankaanperä, Heinäinen, Hintsala, Hämmärö, Hämölä, Isopoikko, Järvenperä, Kaarniitta, Kaastla, Kauppila, Kepuinen, Kinttala, Kirjala, Knaapila, Koisaari, Koivusaari, Kuivainen, Kurala, Kurinen, Kurjanrauma, Leikkinen, Leiklahti, Lookila, Maanpää, Maisaari, Maskulainen, Meinikkala, Metsäpoikko, Montola, Ojainen, Okala, Paavainen, Pakinainen, Peräinen, Pornainen, Pulkkala, Raula, Riiainen, Riittiö, Ruokorauma, Ruotsalainen, Röölä, Saarla, Salo, Santala, Seppälä, Suikkila, Suutarla, Taipale, Tanila, Valtainen, Vanhakylä, Veluinen, Viljainen, Ylikylä, Ylttinen ja Äijälä.
Suoma vuođđoláhka
right|250px|thumb|Miellačájáhus lea okta vuohki geavahit čoahkkananfriddjavuođa. Suoma vuođđoláhka (731/1999,, ) lea oktilaš vuođđoláhka, mii bođii fápmui Suomas njukčamánu 1. b. 2000. Dálá vuođđoláhka buhtte njeallje boares lága, mat ledje ásahuvvon Suoma iehčanasvuođa álgojagiin: jagi 1919 hálddahushápmi, jagi 1928 riikkabeai’ortnet ja guokte ministtarovddasvástádusa guoskevaš lága.
Anna Lumikivi
Anna Lumikivi (ovddeš Anna Lumisalmi, ) lea nuortalaš leuddejeaddji, musihkkár ja kulttuuribargi Avvilis. Son válmmaštuvai Ohcejoga Sámi musihkkaakademiijas miessemánu 2016.
Suoma vuođđoláhka
Vuođđolágas leat 131 paragráfa 13 kapihttalis dahje logus:
1 kapihttal – Stáhtanjuolggadusa geađgejuolggit
Vuođđolága vuosttaš kapihttalis leat njuolggadusat stáhtanjuolggadusa vuođđojurdagat. Dain njuolggadusain meroštallojuvvojit Suoma iehčanasvuohta ja dásseválddálaš hálddahushápmi. Dasa lassin dain ásahuvvojit váldegotti guovlluid ja Suoma riikkavulošvuođa vuođustusat. Stáhtanjuolggadusa vuođđun lea álbmotsuverenitehta nappo stáhtaváldi gullá álbmogii, man ovddasta riikkabeivviide čoahkkanan riikkabeaivvit. Dan mielde riikkabeaivvit leat Suoma alimus stáhtaorgánan ja hálddahus- ja duopmoválddi leat vuolibut go riikkabeaivvit.
Anna Lumikivi
Suõmmkar
Lumikivi ovttas Hanna-Maaria Kiprianoffin leuʹddjeba Suõmmkar-joavkkus.
Sámi Grand Prix 2019
Lumikivi lávlu Sámi Grand Prix 2019 -lávlungilvvus Mõõn tiõrvân. Son lea ieš dahkan šuoŋa ja čállán lávlla sániid.
Skábmamánu 4.
'''Skábmamánu 4. beaivi''' lea gregoriánalaš kaleandara mielde jagi 308. (gárgádusjagi 309.) beaivi. Jagis leat vel 57 beaivve.
Ávvudeamit
Geahča maid: Kaleandar - Skábmamánu 3., Skábmamánu 5.
Speallanhálla
Speallanhálla lea báiki, mis leat speallanautomáhtat. Go speallanautomáhtaide biddjojit ruđat, automáhta speallu álgá. Dábáleamos spealut leat dávjá arkádaspealut, ovd. Space Invaders, Donkey Kong, Pacman sihke gilvovuodjin-  ja girdinsimuláhtorspealut. Maid flipper- ja hasárdaspealut leat dábálaš.
Toivakka
Toivakka lea Suoma gielda Gaska-Suoma eanangottis. Dan rádjegielddat leat Hankasalmi, Joutsa, Jyväskylä, Kangasniemi, Laukaa ja Muurame.
Speallanhálla
Speallanhállat ilbmagohte 1970-logu loahpageahčen. Dáid golleáigi lei 1980-logus. 1990-logus speallanhállaid mearri uhccánii, go ruovttospeallokonsolat gilvvohallagohte dáiguin ja arkádaspealut vuitege dáid. Speallanhállat leat vel bivnnut Jáhpanis, mis pačiŋko lea hui bivnnut.
Toivakka
Gilit
Haukanmaa, Heiska, Huikko, Humalamäki, Kankainen, kirkonkylä, Nisula, Paloskylä, Ruuhimäki, Taka-Toivakka, Vihijärvi, Viisarimäki
Vuoivuotna
Vuoivuotna (dárogiella: Lyngspollen) lea veaha giehta Ivgovuonas Ivgomuotki ja Čávkkus gaskkas oarjjageaže vuona. Vuoivuotna ja Ivgovuotna hábmeba njárgga man lea sulli guokte gilomehterat govddu ja badjel vihtta gilomehtarat guhkes. "Vuoivuotna" lea báikenamma vuona ja njárgga nuortan vuona. Olbmot leat leamaš Vuoivuonas ollu guhká. Vuona leat ollu guolit ja dálkkádat ii leat ila garas. Sápmelaččat lea álo ássan vuoivuonas jáhkehahtti. Maŋŋil bođii kvenaid ja dážaid. Simon Pedersen gávnnai silbačikŋahearvvaid Sissiida dálus 1886:s man cuige háltái Vuoivuotna lea leamaš sápmelaš ja dološdáru rádjaguovllu. Vuoivuončoru/Daibal vuoivuonas lea spábbačiekcanšilju valáštallanviesuin. Juohke jáhki lea jiellačuojanasfestivála Vuoivuončorus. Ovddeš áiggit stuora artisttat bohte deike juohke nubbi vahkkoloahpa.
Njárga ja vuotna guoras
Davás Vuoivuonas lea Goalsevuohppi, Hoammaluokta, Garnjárga, Muoŧke/Ivgomuoŧke, ja guhkit doppe lea áhpi. Máttás Vuoivuonas lea mearra, Falsnjárga, Ivgobahta nuortan, ja Čullonjárga ja Omasvuotna oarjin. Badjel Ivgovuotna nuortan Vuoivuonas, lea Gáivuona suohkan. Oarjin Vuoivuotna lea Vuošvárri. Máttás Vuošvári lea Vuošvággi ja Beahcceduolban. Lea tunella Vuošvákkis Vuoivuoni, vuollel Vuošvári.
Sotnabeaivi
Sotnabeaivi lea vahku čihččet ja maŋimus beaivi.
Lady Gaga
thumb|Lady Gaga 2011 Stefani Joanne Angelina Germanotta (njukčamánu 28. 1986 Manhattan, New York, Amerihká ovttastuvvan stáhtat) lea popmusihkkár.
Щ
Щ lea bustávva kyrillalaš alfabehtas. Bustávva jietnaduvvo na: [ ʃtʃ ] ( štš ).
Örnsköldsvika gielda
Örnsköldsvika gielda (ruoŧagillii): Örnsköldsviks kommun) lea gielda Davvi-Ruoŧas Oarje-Norrlándda leanas.
Čoahkkebáikkit
Vuolde lea listu čoahkkebáikkiin gielddas Örnsköldsvika gielda.
Aija Pitko-Korkeila
Aino Kaarina (Aija) Pitko-Korkeila (suoidnemánu 16. b. 1906 Joensuu – 1961 Joutseno) lei suopmelaš girječálli. Pitko-Korkeila romána Sanellan helmisormus muitalii skuvlamáilmmi ja doavtterbearraša birra.
Turku
thumb|200px|left|[[Turku duopmogirku lea Suoma nationálagirku man birra Turku gávpot lea huksejuvvon 1300-logu rájes.]] thumb|240px|left|Turku guovddáža čađa golgá Aura-johka. Turku lea Suoma viđadin stuorimus ja buot boarráseamos gávpot. Gávpot lea vuođđuduvvon 1200-logus Varsinais-Suoma eanangoddái, Aura-joga njálbmái. Turku leamaš máŋgga čuohtejagi áiggi, gitta 1840-jagiide, Suoma stuorimus gávpot, ja jagiin 1809–1812 dat lei Suoma stuorrafurstariikka oaivegávpot. Turkus lea ain guovddáš mearkkašupmi Suoma kultur- ja industriijaeallimii ja dat lea Máttaoarje-Suoma guovlluhálddahusvirgedoaimmahaga guovddáš ja Varsinais-Suoma oaivegávpot. Dasa lassin Turkus lea Suoma evaŋgelalaš-luteralaš girku árkabismastuollu. Dan rádjegielddat leat Aura, Kaarina, Lieto, Parainen, Mynämäki, Naantali, Nousiainen, Pöytyä, Raisio ja Rusko.
Geavleoarri
mini|284x284px|Geavleoarit leat bealji siste. Dat leat fiskadin govas. thumb|Golbma sierra dimenšuvnna: vulos-bajás (govas up-down), ovddos-maŋos (govas front-back) ja siidduide (govas right-left)
Geavleoarit (Ductuli semicirculares) leat bealji siste ja dat leat oassin dássedeaddoáiccus ja dainna lágiin veahkehit rupmaša doalahit dássedeattu. Goabbáge bealjis leat golbma oari golmma sierra dimenšuvnnas, namalassii vulos-bajás, ovddos-maŋos ja siidduide. Dáinna lágiin geavleoarit leat dego riŋggal oaidnit. Geavleoarit áicet go oaivi lihkada. Ja de go oaivi lihkada geavleoarit sáddejit signála vuoigŋašiidda. Vuoigŋašat gis dulkojit dán signála ja mii gis dovdat movt mii lihkadit.
Go olmmoš jorrá birrat-birra guhká ja rumaš gis heaitá jorramis geavleoriid golggus ain lihkada. Vuoigŋašat dalle ožžot signála mii almmuha ahte olmmoš livččii ain jorrame. Ja dat vigget heivehallat dássedeattu dan mielde maid olmmoš oaidná čalmmiiguin. Muhto oaidnináicu ja dássedeaddoáicu leaba dalle áibbas vuostálagaid ja olmmoš šaddá oaivejorgásii.
Áigi (giellaoahpalaš)
Sámegielas leat guokte ovttageardásaša áigihámi:
Eará gielain lea maiddái boahtteáigi, omd. katalánagillii:
Dálá ja vássán áiggi geavahuvvojit váldovearbban veahkkevearbba (omd. leat) lassin eará áigihámiid dahkamis:
Perfeavttas veahkkevearba lea vássán áiggis ja pluskvamperfeavttas dálá áiggis. Veahkkevearba maiddái sojahuvvo persovnna ja logu mielde. Váldovearba ii sojahuvvo ja lea perfeavtta partisihpas.
Uurainen
Uurainen lea Suoma gielda Gaska-Suoma eanangottis. Dan rádjegielddat leat Jyväskylä, Laukaa, Multia, Petäjävesi, Saarijärvi ja Äänekoski.
Gilit
Haukimäenkylä, Höytiä, Jokihaara, Kangashäkki, kirkonkylä, Kotaperä, Kummunkylä, Kuukkajärvi, Kyynämöinen, Nyrölä, Hiirola (Uurainen), Tehlo, Oikarisperä, Pirttiperä, Uurainen
Vahto
Vahto lea Suoma gielda Oarje-Suoma leanas.
Gákti
mini|[[Norgga Sámiid Riikkasearvi|Norgga Sámiid Riikkasearvvi sámediggejoavkku gávttit]] thumb|200px|Gákti Arktikum-museas thumb|200px|Gákti Arktikum-museas thumb|200px|Gákti Arktikum-museas thumb|200px|Nuortalaš nissongákti Arktikum-museas
Vahto
Gilit
Askainen, Auvainen, Hemmola, Hyrköinen, Inkinen, Kautranta, Kierikkala, Koivisto, Kylämäki, Laukola, Lavamäki, Parikka, Peijari, Riittiö, Seppälä, Silvola ja Sysimäki.
Kaleandar
ođđajagimánnu: 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 31
Golmmačeallun
Golmmačeallun lea bođuvaláštallama suorgi mas gilvvohallit čellot golbma lávkki sáttoroggái ja olahit nu guhkás go vejolaš. Čeallu viehká rokki guvlui viegahagas ja duolmmasta fillui. Juolgi ii oačču guoskat eatnamii mii lea fiellu dobbelii ja jus guoská dohko de čeallun ii dohkkehuvvo ja boađus sihkkojuvvo. Maŋŋel go lea duolmmastan de ferte čuovvuvaš eatnanguoskkaheapmi leat dainna julggiin mainna duolmmastii, ja dasto čell nuppiin julggiin sáttoroggái. Dábálaččat gilvvohallis lea guhtta geahččaleami olahit nu buori bohtosa go vejolaš.
Ъ
Ъ lea bustávva kyrillalaš alfabehtas. Bustávva ii jietnaduvvo.
Gákti
Gákti (suomagillii: lapintakki d. lapinpuku d. saamelaispuku; dárogillii: kofte) lea sápmelaččaid čeardabivttas, mii lea seilon sámiid geavahusas botkekeahttá dálá áigái. Sámegákti lea sápmelaččaid álbmotlaš dovdomearkkain oinnoleamos ja danin dehálaš oassi sámiid kultuvra. Gávtti bokte johtá olu kultuvrralaš ja servotlaš diehtu, ovdamearka dihte gákti sáhttá muitalit geavaheaddji soga, gili dahje guovllu, gos son lea eret.
Kaleandar
guovvamánnu: 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 (29)
Golmmačeallun
Golmmačeallun gullá olympiagilvvuide ja lea oassin buot stuoritlágan bođuvalášstallangilvvuin.
Gákti
Dievddu ja nissona gávttit leat iešguđetláganat, muhto mánát geavahit seammalágan gávttiid go rávisolbmot. Gávttit hábmejit iežaset gáktemállejoavkkuid. Lea váttis diehtit galle gáktemálle gávdnojit Norgga ja Ruoŧa bealde. Mállet rivdet guovlluid mielde ja muhtumin juobe sogaid mielde nu, ahte ii leat álki diehtit mo iešguhtenai málle meroštallo. Gávttiid sáhttá juohkit giellajoavkkuid mielde Suomas leat davvisápmelaččaid anus golbma gávtti: Eanodaga gákti, Ohcejoga gákti, Vuohču/Soađegili gákti. Nuortalaččaid lea anus nuortalašgákti ja anáraččaid anárašgákti. Juohke gáktemálles gávdnojit vel variašuvnnat omd. geasse- dahje liidnegákti. Duojárat leat maiddái rekonstrueregoahtán ng. boares gáktemálliid ođđaáigásažžan.
Kaleandar
cuoŋománnu: 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30
Gákti
Geavaheapmi
Ovdalašáigge olbmot duddjojedje biktasiid dárbbu mielde. Sámegákti lei sihke bargo- ja čikŋabivttas, iige earálágan gárvvuide lean dárbu. Nuppi máilmmisoađi dagahan materiálavátnivuohta ja biktasiidda ásahuvvon ođđa gáibádusat dagahedje dan, ahte sámit gárvodišgohte ain eanet váldokultuvrra mielde. Ná gákti bázii vehážiid ávvudanbottuid čiŋadanbivttasin. Dán áigge gákti leage geavahusas dábálepmosit ávvudemiin ja dehálaš dilálašvuođain ee. Sámenuoraid dáiddadáhpáhusain. Gávtti symbolalaš árvu ja čearddalaš identitehta ovdanbuktin lea lassánan danin go dat lea báhcán beaivválaš anus. Dálá áigge árbevirolaš biktasat maiddái ovttastahttojuvvojit ođđaáigásaš gárvodanvuohkái.
Kaleandar
miessemánnu: 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 31
Gákti
Materiálat
Gávtti materiálaid geavaheapmái lea álo váikkuhan dat mii goasge lea leamašan fidnemis. Báikkálaš luonddumateriálaid lassin sámit ožžo gávppašeami bokte atnui divrasutge materiálaid, dego silkki, láđđi, silbba ja eará metállaid, bearraliid ja hearvabáttiid. Go válljenvárri lassánii, de materiálan válljejuvvui gákkis mii lea duojára miela miel. Dán áigge gávtti gorrot ee. čuoččasameahtas, mikrofibergággásiin ja juoba dahkunáhkis.
Kaleandar
geassemánnu: 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30
Gákti
Historjá
Sámiid gárvvut leat máinnašuvvon vuosttas geardde Tacitusa čállán Germania-girjjis jagi 98 mKr. Dutkit árvalit, ahte dálágávtti vuođđominstarat bohtet dorkka ja beaska málles. Beaskaminsttar lea váikkuhan sihke dievdo- ja nissongávtti mállii, ja almmáiolbmogávtti árvalit sajáiduvvan dakkárin go mii dan dovdat juo 1700-logus. Nissonolbmuid gávttis leat eambbo lonen Skandinávia čuvlla hámi, go dievdduid málles. Buot eanemusat gárvvus lea rievdan gahpira hápmi. Vuosttas gávttit ledje gorrojuvvon náhkis, ja maŋimustá 1300-logus álge sámit dievasmahttit ieš buvttaduvvon materiálaid maiddái eará bivttasmateriálaiguin. Gávtti vuođđu, náhkki, meroštallá maiddái gávtti diŋgga vadjama. Álggos oastogálvvut geavahuvvojedje dušše fiidnámus gárvvuide. 1800-logu báhpa Jacob Fellmana dieđu mielde Ohcejoga sámiin lei dálvet anus beaska ja gákkesgákti.
Kaleandar
suoidnemánnu: 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 31
Gákti
Historjá
1900-logus lei mihtilmas, ahte sámegávttiin oidnogohte eanet guovlluid gaskasaš erohusat ja gáktemállet ovdánišgohte ain eanet iešguđetláganin. Dutkit eai leat goittot bastán meroštallat, goas sámiid gáktemállet leat sajáiduvvan iežaset otnábeaivválaš hámiide. Čielga ráját guovlluid gaskkas váilo ja buot gáktemállet ožžo ain váikkuhusaid kránnjá álbmogiin.
Kaleandar
borgemánnu: 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 31
čakčamánnu: 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30
golggotmánnu: 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 31
skábmamánnu: 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30
juovlamánnu: 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 31
Njukčamánu 18.
Ávvudeamit
Geahča maid: Kaleandar - Njukčamánu 17., Njukčamánu 19.
Valeri Leontiev
thumb|300px|Leontjev oaččui [[Ustitvuođa gudnemearka|Ustitvuođa gudnemearkka Ruošša presideanta Vladimir Putinas suoidnemánu 31. b. 2014.]]
Valeri Jakovlevič Leontiev (r. njukčamánu 19. b. 1949 Sovjetlihtus) lea ruošša poplávlu.
Ynys Enlli
thumb|250px|right|Enlli čuovgatoardna
Ynys Enlli lea Kymraeatnama guđát stuorimus suolu eatnama davveoasis Llŷna njárgga oarjegeažis. Suolu lea 2,5 kilomehtera guhkki ja dan alimus báiki Mynydd Enlli badjána 167 mehtera mearragierraga bajábeallái. Viidodat lea 180 hektára ja mátki nannánii golbma kilomehtera. Dušše moadde olbmo ássá dán áigge sullos, muhto doppe lea hostealla gussiide. Sullui beassá fatnasiin Porth Meudwy hápmanis Aberdaron gilis.
Historjá
1700-logu loahpas Ynys Enlli oaččui iežas "gonagasa", gean bargu lei čoaggit vearuid ja čoavdit ássiid gaskasaš riidduid. Ii leat dieđus, mii lei vuosttas gonagasa namma ja mo árbevierru álggii, muhto oktiibuot vihtta olmmoš gearggai bargat Enlli gonagassan ovdal jagi 1926, goas árbevierru nogai maŋimus gonagasa Love Pritcharda jámidettiin.
Jagis 1821 válbmanii 30 mehtera alla Enlli čuovgatoardna, guhte lea olles Stuorra-Britannia alimus njealjehasa hápmásaš čuovgatoardna. Jagis 1913 sullos lei čuovgatoartna huksehusaid lassin guoktenuppelohkái viesu, guđiin stuorimus oassi ledje eanadolliid dálut. Mánát ožžo skuvlaoahpahusa sullii guokte diimmu juohke beaivve. Jagis 1953 sullui vuođđuduvvui loddedutkanstašuvdna ja jagis 1979 Ynys Enlli Vuođđudus osttii olles sullo ulbmilin gáhttet dan luonddu, huksehusaid ja arkeologalaš čuozáhagaid.
Vuohki (giellaoahpalaš)
Giellaoahpalaš vuohki dahjege modus lea finihttavearbbaid sojahankategoriija.
Sámegielas leat njeallje dahje vihttá vuogi:
Dábálaččat optatiivva árvaluvvo imperatiivan, goas sámegielas leat dušše njeallje vuogi. Bihtánsámegiela girjjiin, omd. Lehtiranta girjjis Arjeploginsaamen äänne- ja taivutusopin pääpiirteet, leat I imperatiiva (imperatiiva) ja II imperatiiva (optatiiva).
Nálli
Nálli dahje rássa lea biologalaš doaba mii mearkkaša ealliidjoavku main lea seammálágan bajiloaidnu, seammálágan láhttenvuohki dahje eará dakkár iešvuođat mat earuhit dan joavkku eará ealliin mat gullet seammá šládjái. Nálli-sáni adnojuvvo ovddemustá ealliid birra maid olmmoš lea dápman ja nállašuhttán. Nálli-sátni dán oktavuođas ii bovtte makkárge sierramielalašvuođaid ja adnojuvvo beaivválaš gielas. Dát vástida eŋgelasgiela sátnái breed ja dábálaččat ii sátnái race.
Dieđalaš gillii nálli lea hárvenaš sátni, ja taxonomiijas dat livččii leamašan vuollešlája vuollásažžan muhto dat ii adnojuvvo dán oktavuođas obanassiige. Dihto šlája válljugasvuohta dán áigge baicce gohčoduvvo genehtalaš variašuvdnan.
Dutkit dolin vigge geavahit zoologalaš nálledoahpaga maiddái olbmuid birra. 1970-logu rájes dutkiid gaskkas goittotge lea riikkaidgaskasaš ovttamielalašvuohta ahte olmmošnálit eai gávdno. Viggamušat sirret olbmuid dan láhkai eatnašiid mielas lea rasisttalaš. Aŋkke gávdno genehtalaš variašuvdna olbmuid gaskkas mii lea anolaš go áigu statistihkalaččat dutkat erohusaid dávddaid dáfus.
Race-sáni sadjái (eŋgelasgillii "nálli") leat boahtán eará doahpagat nugo gielalaš álbmotjoavku, oskkolaš álbmotjoavku, geografalaš olmmošjoavku ja demográfalaš joavku.
Dáruiduhttin
Dáruiduhttin lea dat mii lea dáhpáhuvvan go Norga háliidii dahkat sámiid norgalažžan. Norga háliidii gáržžidit ja muhtun muddui jávkadit sámiid kultuvrra ja eallinvuogi. Dáruiduhttima čađahii Norgga stáhta ja Norgga váldoservodat. Dat álggahuvvui álgogeahčen 1700-logu ja bisttii gitta dálá áigái. Gaskaoapmin ledje ovdamearkka dihte girkut ja skuvllat. Muhtumin ráddje dáruiduhttima doahpaga dušše dan dáruiduhttinpolitihkkii mii čađahuvvui máŋgga servodatsuorggis 1951 rájes gitta 1980-logui. Dattetge dáruiduhttin álggii juo 1700-logus. Áigumuš lei dalle čielgasit vuolgán oskkus. 1800-logus báidnašuvai politihkka eanet sosiáladarwinismii ja nationalismii. Norga vieristii sámi álbmoga ja kultuvrra ja anii dan primitiivan. Norga ovdánii dalle nationálastáhtan ja áiggui vuoluštit Sámi siviliserejuvvon váldokultuvrra sisa. 1800-logu loahpageahčen ja 1900-logu álgogeahčen oažžui dáruiduhttin maiddái olgoriikka- ja sihkkarvuođapolitihkalaš vuođustusa. Eiseválddit baladedje ahte Suopma áiggui váldit davveguovlluid alccesii. Dan áigodagas, jagiid 1890 ja 1940 gaskkas, bođii maiddái frenologiija atnui sámiid guovdu. Frenologiija lea teoriija mii viggá čatnat oktii oaiveskálžžu hámi ja silolaš iešvuođaid. Sámiide dat mearkkašii ahte sámiid hávddit roggojuvvojedje ja dákterikkit suoláduvvojedje. Maŋŋil 1945 dat ideologiija fámohuvai.
Maŋŋel nuppi máilmmisoađi stuorui Norgga buresbirgejeaddji stáhta. Dán áigodagas bođii dakkár čilgehus ahte dáruiduhttin lei sámiide ávkin nu ahte sii ovdánedje ja ožžo buoret dili.
1997 gonagas Harald V dovddastii ja šállošii ahte dáruiduhttin čađahuvvui. Son dagai Norgga eiseválddiid beales. Su sártnis Sámediggái son earret eará celkkii ahte:"'Norgga stáhta lea ráhkaduvvon guovtti álbmoga eatnamis - norgalaččaid ja sámiid. Sámi historjá lea čatnasan Norgga historjái. Odne mii fertet šállošit go Norga stáhta lea soardán sámi álbmoga ja garrasit dáruiduhttán sin'."
Gulmmet
Gulmmet dahjege gulmmit (Gasterosteus aculeatus) lea guolli.
Sámi Radio
SR Sámi Radio
SR Sámi Radio lea sierra ossodat Sveriges Radios. SvT Sápmi Gironis gullá Sveriges Televisionii.