cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Vuoktafiehta
Vuoktafiehta (Aythya fuligula) (julevsámegillii vuopptaviehtak dahje diehppeviehtak, anárašgillii viettuu dahje uccâviettuš, nuortalašgillii viõtt) lea vuojašloddi. Vuoktafiehta lea buokčevuojaš.
Lindesberga gielda
Lindesberga gielda lea gielda Ruoŧas Örebro leanas.
Pori guovlogielda
thumb|150px|Pori guovlogielda Pori guovlogielda lea okta Suoma guovlogielddain Oarje-Suoma leanas, Satakunta eanangottis. Dasa gullá oktanuppelot gieldda ja dan LAU 1 (NUTS 4) -nummir lea 043.
Goalssit
Goalssit (Mergus) leat vuojašlottiid čearda, masá gullá njeallje šlája.
Goalssit
Namas fuolatkeahttá gárggogoalsi (Mergellus albellus) ii gula golssiide, vaikko muittuhage daid.
Kotka–Hamina guovlogielda
thumb|150px|Kotka–Hamina guovlugielda Kotka–Hamina guovlogielda lea okta Suoma guovlogielddain. Dat lea Lulli-Suoma leanas, Kymileagi eanangottis. Dasa gullá vihtta gieldda ja dan LAU 1 (NUTS 4) -nummir lea 082.
Friisagiella
Friisagiella gullá indoeurohpálaš gielaid germánalaš gielaid oarjejovkui.
Ljusnarsberga gielda
Ljusnarsberga gielda lea gielda Ruoŧas Örebro leanas.
Jikŋon II
Jikŋon II (Frozen II) lea Disney animašuvdnaealligovva jagis 2019. Dat lea joatkkaoassi jagi 2013 ealligovvii Frozen. Ealligovva lea vuosttas Disney-filbma, mii lea dubbejuvvon davvisámegillii. Davvisámegillii dubbejuvvon filmma lea bagadallan Sara Margrethe Oskal ja giehtačállosa lea jorgalan Berit Margrethe Oskal.
Jikŋon II -lávlagiid lea davvisámegillii jorgalan jorgaleaddji ja musihkkár Áilu Valle, guhte lea maiddái teksten davvisámegielat filmma suomagillii. Loahpalaš hápmái lávlagiid leaba heivehan bagadallit Sara Margrethe Oskal ja Cathrine Bang Norum.
Miessemánu 8.
'''Miessemánu 8. beaivi''' lea gregoriánalaš kaleandara mielde jagi 128. (gárgádusjagi 129) beaivi. Jagis leat vel 237 beaivvi.
Ávvudeamit
Geahča maid: Kaleandar - Miessemánu 7., Miessemánu 9.
Ávži
Ávži lea:
Eurovision lávllagilvvohallan 1960
Eurovision lávllagilvvohallan 1960 ordnejuvvui Londonis, Stuorra-Británnias. Gilvvohallama vuittii Frankriikka Jacqueline Boyer.
Outokumpu
Outokumpu lea Suoma gielda Davvi-Gárjila eanangottis. Outokumpu rádjegielddat leat Heinävesi, Kaavi, Liperi, Polvijärvi ja Tuusniemi.
Gilit
Kalaton, Kuusjärvi, Kokonvaara, Maljasalmi, Rikkaranta, Sysmä, Taipale, Varislahti, Viuruniemi, Ulla, Alavi, Harmaasalo, Törisevä, Vuonos, Kuminvaara, Sätös, Paloranta
Nora gielda
Nora gielda lea gielda Ruoŧas Örebro leanas.
Hermann Hesse
Hermann Hesse (riegádan suoidnemánu 2. beaivvi 1877 – jápmán borgemánu 9. beaivvi 1962) lei duiskalaš diktačálli, girječálli ja govvadáiddár, gii oaččui Nobela girjjálašvuođa bálkkašumi jagi 1946. Su dovdoseamos girjjit leat Der Steppenwolf (Ádjoeanagumpe) ja Das Glasperlenspiel (Lássabearalspeallu).
Mánnávuohta ja nuorravuohta
Hesse riegádii kristtalaš bearrašii Calw-nammasaš smávva gávpogis Schwarzwaldis. Su vánhemat leigga leamaš vuolggahussárdnideaddjit Indias, gos su eadni Marie Gundert lei riegádan jagi 1842. Hesse áhčči Johannes Hesse (r. 1847) lei báldáduiskalaš ja lei eret Estlánddas. Hesse vánhemiin lei miššudnaprenttehat, maid Hesse áddjá Hermann Gundert jođihii. thumb|Hesse riegádanbáiki
Earuheami maŋŋá šadde ollu riiddut váhnemiin ja máŋga geahččaleami iešguđetlágan internáhtaskuvllain ja – skuvllain. Hesse lei šlundon ja son muitalii girjjistis njukčamánu 20. beaivvi jagi 1892 ahte sus leat jurdagat iešsorbmemii (“Háliidan vuodjut eatnamii dego eahketguovssu”). Son geahččalii miessemánus jagi 1892 iešsorbmema Bad Bolla internáhtaskuvllas. Das čuovui ahte son sirdojuvvui fas ođđa internáhtaskuvlii Stettenii ja duokkot maŋŋil bártniid internáhtaskuvlii Baselii. Jagi 1892 loahpas Hesse sirdásii logahahkii Cannstattii. Čuovvovaš jagi áigge son čađahii doppe vuosttas jagi dutkosa, muhto gaskkalduhtii skuvlla vázzima fargga dan maŋŋá.
Geaidnu girječállin
Hesse lei golggotmánu 17. beaivvi jagi 1895 rájes barggus Heckenhauera girjegávppis Tübingenis. Girjegávpi deattuhii teologiija, filologiija ja vuoigatvuođadiehtaga. Hesse, oahppagándda, bargun lei dárkkistit girjjiid, báhkket, ordnet ja arkiveret. 12-diibmosaš bargobeivviid maŋŋá son váccii vel priváhta skuvlejumi. Girjjiid lohkan lei sutnje kompensašuvdnan váilevaš sosiálalaš eallimis guhkes sotnabeivviin, go ii lean bargu. Hesse logai teologalaš girjjálašvuođa lassin earenoamážit Goethe, maŋŋeleappo maiddái Lessinga ja Schillera sihke teavsttaid mat gusket greikkalaš mytologiijaide. Jagi 1896 su dikta Madonna almmustuvai muhtin bláđis Wienis ja maŋŋil Organ für Dichtkunst und Kritik –bláđis almmustuvve lasi divttat.
Čavčča 1899 rájes Hesse lei barggus árvvus adnojuvvon antikvariáhtas Baselis. Danin go su vánhemiin leigga jeavddalaš oktavuođat Basela oahppan olbmuid bearrašiidda, Hesse fállojuvvui dál earenoamáš vejolašvuohta oažžut ođđa humanisttalaš – ja dáiddalaš inspirašuvnna. Seammás Basel fálai iehčanas girječállái, gii johtá iežas bálgáid ala, vejolašvuođa geassásit ráfálaš diliide guhkes mátkkiin, mainna son čieŋui dáiddalaš iežasguorahallamii ja geahččalii návcca olggosbuktit áiccastagaidis girjjálaččat. Jagi 1900 Hesse lei bestejuvvon militeara bálvalusas. Su čalmmiid oainnus ledje váttisvuođat ja nearva- sihke oaivebávččas ledje váivin olles eallima.
Jagi 1901 Hesse dagai duohtan niegus ja mátkkoštii vuosttas geardde Itáliai. Seamma jagi son sirdásii ođđa bargoaddi bálvalussii Wattenwyl-antikvariáhtii Baselis. Seamma áigge son oaččui eanet vejolašvuođaid ja fálaldagaid almmustahttit divttaidis ja iešguđetlágan oanehis teavsttaidis. Dain publikašuvnnain ožžojuvvon mávssut divodedje maiddái su ekonomalaš dili. Goasttideaddji Samuel Fischer beroštišgođii Hesses, ja jagi 1904 almmustuvai Fischera goasttidan romána Peter Camenzind. Girjjis šattai su vuosttas dovddus romána ja das ovddošguvlui son basttii eallit friija girječállin.
Bodensee gáttis ja Indias
thumb|Hermann Hesse čállinbeavdi Hermann-Hesse-Höri -museas Girjjiid menestumi dihte Hesse sáhtii vuođđudit bearraša. Son náitalii Maria Bernoulli jagi 1904 ja soai fárriiga Gaienhofenii Bodensee gáddái. Sudnuide riegádedje golbma bártni. Hesse čálii Gaienhofenis nuppi romána Muhtin nuorravuohta, mii almmustuvai jagi 1906. Čuovvovaš jagiin son čálii lagamustá muitalusaid ja divttaid. Čuovvovaš romána Gertrud mearkkašii sutnje goittotge dáiddalaš kriissa – sus ledje váttisvuođat gárvvistit girjji, ja maŋŋil son anii dan eahpelihkostuvvan. Maiddái sutnje šadde váttisvuođat náittosdilis ja son oaččui mátkegaskka dillái mátkkoštettiin Ceylonii ja Indonesiai. Doppe son háliidii oažžut vuoiŋŋalaš ja oskkolaš inspirašuvnna, amas lihkostuvvat, muhto aŋkke mátkkis lei mearkkašahtti váikkuhus su girjjiide. Dan maŋŋil go Hesse bođii ruoktot, bearaš fárrii Bernii jagi 1912, muhto dátge fárren ii sihkkun eret náittosdili čuolmmaid, mii bođii ovdan Hesse jagi 1914 almmustuvvan románas Rosshalde.
Vuosttas máilmmisoahti
Go vuosttas máilmmisoahti álggii jagi 1914, Hesse almmuhii iežas eaktodáhtolažžan Duiskka ambassádas, danin go “son ii bastán čohkkát liegga uvdnadollagáttis seammás go nuorra girječállit jápme soahtešiljuin.” Son lei gávnnahuvvon návccaheapmin soahtái ja son mearriduvvui Duiskka ambassádii dikšut soahtefáŋgaáššiid. Dán barggus Hesse fuolahii soahtefáŋggain girjjiid čoakkidettiin ja sáddedettiin sidjiide. Neue Zürcher Zeitung –bláđis almmuhuvvui Hesse čálus O Freunde, nicht diese Töne, mas son doarjalii Duiskka intelligeanta olbmuide, vai sii eai ravggaše nationalisttalaš polemihkkii. Daid dáhpáhusaid maŋŋil šadde dakkár čuovvumušat ahte Hesse govvidii daid maŋŋeleappo stuorra nuppástussan eallimisttis. Vuosttas geardde son lei stuorra politihkalaš nákkáhallama gaskkas: preassa rohkkáhii su vuostá, poastta bokte bohte bahámielat reivvet ja boares ustibat bátti botkejedje suinna. Ustit Theodor Heuss ja fránskkalaš girječálli Romain Rolland goittotge doarjjuiga Hesse. Dát riiddut almmusvuođas eai leat vel ráfon, go Hesse gárttai ođđa vuostegieđageavadiid dihtii čiekŋalassii kriisii: su áhčči jámii njukčamánu 8. beaivvi 1916, su bárdni buohccái duođalaččat ja su eamit buohccái skitsofreniijii. Hesse gárttai gaskkalduhttit soahtefáŋggaid áššiid dikšuma ja mannat psykiátralaš dikšui. Divššu čuovvumuššan lei dat, ahte son beroštišgođii ollu psykoanalysii ja oahpásmuvai persovnnalaččat Sigmund Freuda oahppái Carl Gustaf Jungii. Dát jurddafáttát dagahedje Hesses duohta dáiddalaš inspirašuvnna ja son čálii čakča- ja golggotmánus jagi 1917 dušše golmma vahku áigge romána Demian. Girji lei almmustuvvon soađi maŋŋá jagi 1919 čiegus namain Emil Sinclair.
Casa Camuzzi jagit
thumb|200px|Hermann Hesse jagis 1926. Go Hesse basttii máhccat dábálaš eallimii jagi 1919, su náittosdilli lei billašuvvan. Su eamit lei buohccán duođalaš psykosii, muhto Hesse ii sáhttán govahallat oktasaš eallima Mariain, vaikko son livččiige dearvvašmuvvan. Hesse fárrii okto Ticinoi, gos son ásaiduvai viimmat Montagnola gillái. Son láigohii njeallje smávva lanja mearkkalaš šloahttalágan huksehusas, man namma lei Casa Camuzzi. Doppe son jotkkii čállit girjjiid, muhto maid málegođii, mii váikkuhii su čuovvovaš stuorra muitalussii Klingsors letzter Sommer. Jagi 1922 almmustuvai Hesse India-romána Siddhartha. Girji govvida girječálli ráhkesvuođa indialaš kultuvrii ja ásialaš viisodagaide, maidda son lei oahpásmuvvan vánhemiid váikkuhusa geažil. Jagi 1923 Hesse náitalii ráhkis Ruth Wengera, gii lei sveitslaš girječálli Lisa Wengera nieida ja Meret Oppenheima muoŧŧá, muhto dát náittoslihttu lei juo álggu rájes mannan endorii. Seamma jagi Hesse oaččui Sveitsa riikkavulošvuođa.
Su čuovvovaš stuorát girjjit, jagi 1925 almmustuvvan Kurgast ja jagi 1927 almmustuvvan Die Nürnberger Reise, ledje eallingearddálaš muitalusat, main lei ironalaš ivdni. Girjjit ledje addán mearkkaid boahttevaš menestuvvi románas. Jagi 1927 almmustuvvan Ádjoeanagumpe lei Hesse eanemus menestuvvan girji. Hesse 50. riegádanbeaivvi gudnin almmustuvai seamma jagi maiddái vuosttas eallingeardi, man su ustit Hugo Ball lei čállán. Fargga menestuvvi romána maŋŋá, Hesse, oktonas ádjoeanagumpe, vásihii ođđa nuppástusa ráhkistuvadettiin Ninon Dolbinii, geas šattai goalmmát eamit maŋŋil. Nuppástus láidestii dualisttalaš ovttaseallimii ja proseassas šattai romána Narziss und Goldmund (Narkissos ja gollenjálbmi), mii almmustuvai jagi 1930.
Jagi 1931 Hesse vulggii Casa Camuzzi láigovisttis. Hesse-guovttos Ninoniin fárriiga stuorát dállui Montagnola gili olggobealde. Dát dállu, Casa Hesse, huksejuvvui girječálli doaivumušaid mielde, ja su ustit H. C. Bodmer luobahii dan sutnje bissovaš geavahussii. Dálá áigge dállu lea priváhta oamastusas, iige leat vejolaš fitnat das geahččat siskkáldasat.
Lássabearalspeallu
Jagi 1933 Hesse náitalii goalmmát geardde ja álggii plánet maŋimus stuorra girjji, Lássabearalspealu. Jagi 1932 son almmustuvai vuos muitalusa Die Morgenlandfahrt (Mátki iđida eatnamii). Nationalisttalaš sosialisttalaš bellodaga loktaneapmi fápmui Duiskkas jagi 1933 fuolastahtii Hesse ollu. Bertolt Brecht ja Thomas Mann, geat fárriiga eret Duiskkas seamma jagi, guossástalaiga vuosttažettiin Hesse luhtte Sveitsas. Hesse geahččalii iežas vuogi mielde doaibmat Duiskkas ráđđedeaddji gárggiideami vuostá. Son lei čállán juo máŋgga logi jagi girjekritihkaid Duiskka bláđiide, ja dál son bealuštišgođii dain fámolaččat judalaččaid ja eará nationalisttalaš sosialisttalaččaid doarrádallan girječálliid. 1930-logu rájes ii oktage duiskkalaš bláđđi šat duostan almmustahttit Hesse artihkkaliid. Hesse gávnnai millii dorvobáikki go lei bargame Lássabearalspealu dan botta go politihkalaš nággu lei jođus ja máilmmisoađi garra balut bohte ođđasiin máilbmái. Girji almmustuvai Sveitsas jagi 1943. Hesse oaččui jagi 1946 Nobela girjjálašvuođa bálkkašumi ja das Lássabearalspealus lei mearkkašahtti rolla. Jagi 1950 son oaččui maiddái Frankfurt gávpoga Goethe –bálkkašumi ja Wilhelm Raabe –bálkkašumi ja jagi 1955 Duiskka girjegávpejasaid ráfibálkkašumi.
Nuppi máilmmisoađi maŋŋá Hesse návccat guorranišgohte. Son čálii vel muitalusaid ja divttaid, muhto ii šat ovttage romána. Reivviid dulvi dagahii maid ollu barggu sutnje – dat lei haddi das ahte son vásihii stuorra bivnnutvuođa ođđa duiskagielat lohkkibuolvadaga bealde, mii bivddii Montagnola “viisses eallilan olbmos” rávvagiid eallima várás. Hermann Hesse jámii borgemánu 9. beaivvi 1962 85-jahkásažžan vuoiŋŋašvardimii ja son hávdáduvvui Montagnola lahka San Abbondiona hávdeeatnamii, gosa maid Hugo Ball lea hávdáduvvon.
Girjjálaš mearkkašupmi
Hesse girjjiin leat bistevaččat temát dego humanisttalaš olmmošipmárdusat ja olbmo luonddu čiekŋalit ipmirdeami dárbu. Daidda leat báhcán luottat maid girječálli beroštupmái psykoanalysii, oskkoldagaide, buddhalaš ja hindulaš filosofiijaide, Nietzsche ja Dostojevski sihke eksistensialismii.
Hesse árra girjjit ledje riegádan vel 1800-logu árbevirrui. Hesse divttat ja Peter Camenzind –girjji giella ja stiila gullet romantihkkii. Hesse ieš anii Peter Camenzind –girjji Gottfried Kellera Der grüne Heinrich –tiipasaš gárggiideapmirománan (Bildungsroman). Girjjiin Hesse sajáiduvai vuostálastit šaddi industrialiserenvuođa ja gávpogiserenvuođa čájeheamen attáldagaid jurddašit Duiskka nuoraid lihkadusa jurdagiid mielde. Hesse luobahii maŋŋil dain ođđaromantihkalaš hámi ja sisdoalu sárgosiin. Peter Camenzind –girjji antiteesi –ráhkadus, mii oidno gávpoga ja dálonguovllu, almmáiolbmo ja nissonolbmo buohtalasvuhtii stelledeamis, lea maiddái oidnosis Hesse maŋŋeleappo oaivegirjjiin, dego Demianis ja Ádjoeanagumppes.
Dan maŋŋil go Hesse oahpásmuvai Carl Gustaf Junga árkatiipaohppii, dát oahppa váikkuhii su girjjiide mearkkalaččat. Vuosttas geardde dat oidno Demian –románas. Demianis leat vel oidnosis gárggiideapmiromána sárgosat, muhto seamma láhkai go Ádjoeanagumppes dáhpáhusat ásaiduvvet milloseappot siskkáldas sielumáilbmái go olgguldas duođalašvuhtii. Oktan oaivetemán šattai nuorra olbmo geaidnu iežas dovdamuššii Hesse girjjiin. Danin lohkameahttun máŋga nuora válljejedje ja ain válljejit Hesse sin favorihtta girječállin.
Muhtin dehálaš iešvuohta dahje dahkki Hesse girjjiin lea olbmo vuoiŋŋalašvuohta, earenoamážit Siddhartha –románas. Dan dáhpáhusat giessasit indialaš viisodagaide, taolažžii ja kristtalaš mystihkkii. Oaivejurdda, man mielde geaidnu viisodahkii vuolgá olbmos iežas, lea goittotge mihtilmas oarjeriikkaid vuolggasadji, mii ii vástit makkárašge ásialaš oahppama.
Konstantin Päts
Konstantin Päts (guovvamánu 23. 1874 – ođđajagimánu 18. 1956) lei estlánddalaš politihkkár ja Estlándda vuosttaš presideanta jagiin 1938–1940.
Hermann Hesse
Vuostáiváldin
Hermann Hesse girjjiid girjjálaš kvalitehta ja mearkkašupmi lei juo su eallima áigge šiitemeahttun. Dattetge girjjiin nággejuvvo dálá áiggis dego ovdalge. Girječálliguoimmit Thomas Mann ja Hugo Ball árvvus aniiga su ollu, go fas Kurt Tucholsky meroštalai Hesse čehppodaga esseačállin sakka alibut go su poesiija. Alfred Döblin humai Hesse oktavuođas juobe “dolkadahtti limonádas.” Hesse árra barggut ožžo eanemus miehtemielalaš vuostáiváldima goittotge dan áigge girjjálašvuođa kritihkkariid gaskkas.
Máilmmisođiid áigge Duiskkas Hesse bivnnutvuođa heajudedje ollu su vuostá ordnejuvvon preassakampánjat, mat ledje čuovvumuššan su pasifisttalaš ja eahpenationalisttalaš cealkámušain. Jagis 1937 Hesse girjjit ožžo vuovdimassii šat lágaheamit. Danin stuorra oassi nuorat buolvvas gávnnai Hesse easka jagi 1945 maŋŋá.
Logijagi Hesse Nobel bálkkašumi maŋŋá girječálli Karlheinz Deschner čálii jagi 1957 riiddu hástaleaddji artihkkalis Kitsch, Konvention, und Kunst (“Kitša, dáhpi ja dáidda) čuovvovaččat: “Dat ahte Hesse lea almmustahttán nu jierpmeheamit ollu fuones divttaid, čájeha šállošahtti stivrra váni, dat lea vuigestaga girjjálaš barbariija.” Son ii gaskavuođa atnán motge positiivvaleappo Hesse prosage maiddái. Čuovvovaš jagiin oassi girjjálašvuođa kritihkkariin ledje fárus Deschenera duomus ja máŋgasat kategoriserejedje Hesse girjjiid plagierejeaddji kitšan.
Ingunn Utsi
Ingunn Eldbjørg Utsi (r. skábmamánu 1948 Reihvákki Stránddás Davvinjárggas Finnmárkkus ) lea Norgga mearrasápmelaš bázzedahkki, málár ja govvasárgu.
Hermann Hesse
Vuostáiváldin
Hesse muitun leat namuhuvvon guokte girjjálašvuođa bálkkašumi: Calwa Hermann Hesse –bálkkašupmi ja Karlsruhe Hermann Hesse –girjjálašvuođabálkkašupmi.
Pöytyä
Pöytyä lea Suoma gielda Varsinais-Suoma eanangottis. Dan rádjegielddat leat Aura, Eura, Lieto, Loimaa, Marttila, Mynämäki, Oripää ja Säkylä.
Juovlamánu 11.
'''Juovlamánu 11. beaivi''' lea gregoriánalaš kaleandara mielde jagi 345. (gárgádusjagi 346.) beaivi. Jagis leat vel 20 beaivve.
Ávvudeamit
Geahča maid: Kaleandar - Juovlamánu 10., Juovlamánu 12.
Pöytyä
Gilit
Karinainen, Kiukainen, Kyrö, Mäenpää, Närppi, Suutarla, Tilkanen
Heinijoki, Kajava, Keihäskoski, Kirkonkylä, Korkiakoski, Kurala, Kärrilä, Latvo, Lietsa, Mettäinen, Mykkälä, Mäenpää, Nokkala, Osa, Pramila, Tourula, Uusikartano, Vainionperä, Vimpa, Yläne, Ylänehaveri
Rauma guovlogielda
thumb|150px|Rauma guovlogielda Rauma guovlogielda lea okta Suoma guovlogielddain Oarje-Suoma leanas, Satakunta eanangottis. Dasa gullá čieža gieldda ja dan LAU 1 (NUTS 4) -nummir lea 041.
Duottar-Lappi guovlogielda
thumb|150px|Duottar-Lappi guovlogielda Duoddar-Lappi guovlogielda lea okta Suoma guovlogielddain Lappi leanas. Dasa gullá njeallje gieldda ja dan LAU 1 (NUTS 4) -nummir lea 196.
Eurovision lávllagilvvohallan 1961
Eurovision lávllagilvvohallan 1961 ordnejuvvui Cannesas, Frankriikkas. Gilvvohallama vuittii Luxemburgga Jean-Claude Pascal.
Vepsat
Vepsat leat suoma-ugralaš álgoálbmot, mii orru Gárjil-republihka lulliosiin, Ruoššas. Sii leat dovddus sámi árbevirolaš álbmotdiktemis čuhtin (dego Ofelažžii). Odne leat sulli 8.500 olbmo geaid rehkeneastá vepsan. Vepsat leat okta dain smávimus álgoálbmotjoavkkuin Ruoššas. Ruošša dovddastii vepsaid álgoálbmogin jagi 2006.
Giella
Vepsagiella gullá suoma-ugralaš gielaide. Sulli bealli álbmogis atná vepsagiela iežas eatnigiellan, nubbi bealli álbmogis hállet ruoššagiela.
Vepsaid giella oaččui girjegiellastáhtusa 1930-logus. Jagi 1934 ožžo gait vepsalaš skuvlat eatnigiel oahppogirjjiid. Jagi 2009 vepsaid giella laktojuvvui UNESCO áitojuvvon gielaid listui.
Giehtaduodji
Vepsat leat dovddus gieđain ráhkáduvvon, hearvagoroldagain, govvagođđimis, keramihkas ja dohkáin.
Örebro gielda
Örebro gielda lea gielda Ruoŧas Örebro leanas.
Anders Sunna
Börje Karl Anders Sunna (r. 1985 Gironis, Ruoŧas ) lea Ruoŧa sápmelaš kollášadáiddár.
Miessemánu 9.
'''Miessemánu 9. beaivi''' lea gregoriánalaš kaleandara mielde jagi 129. (gárgádusjagi 130.) beaivi. Jagis leat vel 236 beaivvi.
Dáhpáhusat
2007 – Amoc oaččui Eurohpá nuoraid dán jagi nuorra eurohpálaš -bálkkašumi.
Ávvudeamit
Geahča maid: Kaleandar - Miessemánu 8., Miessemánu 10.
Hans Fredrik Grøvan
Hans Fredrik Grøvan (r. skábmamánu 1. beaivvi 1953) lea Norgga politihkar, gii gullá Risttalaš Álbmotbellodahkii. Son lea 2013 rájes stuorradiggeáirras. 2019 rájes son lea bellodaga parlamentáralaš jođiheaddji.
1995:s 2007:ii son lei Lyngdal suohkana sátnejođiheaddji.
Polvijärvi
Polvijärvi lea Suoma gielda Davvi-Gárjila eanangottis. Polvijärvi rádjegielddat leat Juuka, Kaavi, Kontiolahti, Liperi ja Outokumpu.
Gilit
Horsmanaho, Hukkala, Kinahmo, Kuorevaara, Martonvaara, Ruvaslahti, Sola, Sotkuma
Juovlamánu 12.
'''Juovlamánu 12. beaivi''' lea gregoriánalaš kaleandara mielde jagi 346. (gárgádusjagi 347.) beaivi. Jagis leat vel 19 beaivve.
Ávvudeamit
Geahča maid: Kaleandar - Juovlamánu 11., Juovlamánu 13.
Chihiro ilmmiid gaskkas
Chihiro ilmmiid gaskkas (, Sen to Chihiro no Kamikakushi) lea jagi 2001 japánalaš animašuvdnaealligovva, man lea čállán ja bagadallan Hayao Miyazaki. Davvisámegielat ealligova lea dubben riikkaidgaskasaš Sámi filbmainstituhtta ISFI ovttasbarggus Studio Ghibliin, Cinema Mondoin ja Arthausiin. Chihiro ilmmiid gaskkas -filmma máilmmi vuosttaseahket lei 16.1.2020 Romssa Internationála Filbmafestiválas TIFFas. Davvisámegielat filmma lea bagadallan Sara Margrethe Oskal. Jietnaneavttárin ealligovas leat ee. Mari Boine, guhte neaktá Yubaba, Mikkel Gaup, guhte neaktá Kamaji, Neda Labba guhte neaktá váldokaraktera Chihiro ja Ole Gabriel Buljo guhte fas neaktá Haku.
Eurovision lávllagilvvohallan 1999
Eurovision lávllagilvvohallan 1999 ordnejuvvui Jerusalemas, Israelas. Gilvvohallama vuittii Ruoŧa Charlotte Nilsson.
Loimaa guovlogielda
thumb|150px|Loimaa guovlugielda Loimaa guovlogielda lea okta Suoma guovlogielddain Oarje-Suoma leanas, Varsinais-Suoma eanangottis. Dasa gullá logi gieldda ja dan LAU 1 (NUTS 4) -nummir lea 025.
Sosialisma
thumb|right|150px|Rukses leavga lea sosialismma symbola. thumb|right|150px|[[Karl Marx]] Sosialisma (láhtengielas socius - skihpár) lea politihkalaš ideologiija.
Ávži (eanahámádat)
thumb|Ávži [[Montanas.]]
Duortnosleagi guovlogielda
thumb|150px|Durtnosleagi guovlogielda Durtnosleagi guovlogielda lea okta Suoma guovlogielddain Lappi leanas. Dasa gullá guokte gieldda ja dan LAU 1 (NUTS 4) -nummir lea 193.
Artjärvi
Artjärvi (ruoŧagillii Artsjö) lei gielda Suomas. Dál dat gullá Orimattilai
Guovdageainnu guovttegiel báikenamat
Dáppe lea Guovdageainnu guovttegiel báikenamaid listu.
Gussagoalsi
Gussagoalsi (Mergus merganser) (lullisámegillii liejpie-gåelsie, julevsámegillii gutsákgoalsse, anárašgillii kuussâgkuálsi, nuortalašgillii kuä'lss) lea vuojašloddi, mii gullá goalselottiide. Gussagoalsi lea buokčevuojaš.
Pleistosena
Pleistosena lea geologalaš áigodat holosena-áigodaga ovdal. Dat áigodat álggii sullii 2,6 miljovnna jagi dassái ja nogai sullii 11 500 jagi dassái.
Borgemánu 9.
Borgemánu 9. lea gregoriánalaš kaleandara mielde jagi 221. (gárgádusjagi 222.) beaivi. Jagis leat vel 144 beaivvi.
Ávvudeamit
Geahča maid: Kaleandar - Borgemánu 8., Borgemánu 10.
Áillohaš-musihkkabálkkašupmi
thumb|right|[[Mari Boine jagi 2018]] thumb|right|[[Ulla Pirttijärvi-Länsman jagi 2018]] thumb|right|[[Frode Fjellheim jagi 2014]] thumb|right|[[Sofia Jannok jagi 2007]]
Áillohaš-musihkkabálkkašupmi dahje Áillohaš-bálkkašupmi lea sámemusihka bálkkašupmi, maid Norgga Sámiid Riikkasearvi, Guovdageainnu suohkan ja Guovdageainnu Sámiid searvi vuođđudedje jagi 1993 Áillohačča 50. riegádanbeaivvi gudnin. Vuosttaš bálkkašumi vuittii Mari Boine. Bálkkašupmi juhkkojuvvo juohke jagi beassášlávvardaga Sámi Grand Prix -gilvvu oktavuođas olbmui dahje olbmuide geat ovddidit sámemusihka. Vuoiti oažžu 20 000 Norgga ruvnno vuoitun, diploma ja guovtte vahku orruma Lásságámmis.
Eurovision lávllagilvvohallan 1998
Eurovision lávllagilvvohallan 1998 ordnejuvvui Birminghamas, Stuorra-Británnias. Gilvvohallama vuittii Israela Dana International.
Halikko
Halikko lea Suoma gielda Oarje-Suoma leanas.
Gilit
Ahtmaa, Ammakko, Angelniemi, Breidilä, Hajala, Hevonpää, Hulvela, Häävälä, Ikelä, Kaninkola, Kankare, Karvala, Kavantola, Keravuori, Kierla, Kihinen, Kokkila, Konkola, Kultola, Kytö, Laidola, Lempilä, Lokkila, Mustamäki, Mustisi, Märynummi, Nikkilä, Nummi, Pajula, Peksala, Perälä, Pitkäoja, Pöylä, Riikola, Rikala, Ruotsala, Ruska, Ruuhikoski, Saarimäki, Salainen, Sauvonkylä, Talola, Tavola, Toijala, Toivila, Tunila, Vartsala, Vaskio, Viala, Vässilä, Yttelä, Yöntilä
Rogier van der Weyden
Rogier van der Weyden (1399/1400 - geassemánu 18. 1464) lei nederlándalaš dáiddár.
Unduláhtta
Unduláhtta (Melopsittacus undulatus)
Miessemánu 10.
'''Miessemánu 10. beaivi''' lea gregoriánalaš kaleandara mielde jagi 130. (gárgádusjagi 131.) beaivi. Jagis leat vel 235 beaivvi.
Giepma–Durdnosa guovlogielda
thumb|150px|Giepma–Durdnosa guovlogielda Giepma–Durdnosa guovlogielda lea okta Suoma guovlogielddain Lappi eanangoddis. Dasa gullá vihtta gieldda ja dan LAU 1 (NUTS 4) -nummir lea 192.
Miessemánu 10.
Ávvudeamit
Geahča maid: Kaleandar - Miessemánu 9., Miessemánu 11.
Salo guovlogielda
thumb|150px|Salo guovlugielda Salo guovlogielda lea okta Suoma guovlogielddain Oarje-Suoma leanas, Varsinais-Suoma eanangottis. Dasa gullá oktanuppelot gieldda ja dan LAU 1 (NUTS 4) -nummir lea 022.
Avesta gielda
Čoahkkebáikkit
Vuolde lea listu čoahkkebáikkiin gielddas Avesta gielda.
Borgemánu 18.
Borgemánu 18. lea gregoriánalaš kaleandara mielde jagi 230. (gárgádusjagi 231.) beaivi. Jagis leat vel 135 beaivvi.
Juovlamánu 13.
'''Juovlamánu 13. beaivi''' lea gregoriánalaš kaleandara mielde jagi 347. (gárgádusjagi 348.) beaivi. Jagis leat vel 18 beaivve.
Borgemánu 18.
Ávvudeamit
Geahča maid: Kaleandar - Borgemánu 17., Borgemánu 19.
Eurovision lávllagilvvohallan 2001
Eurovision lávllagilvvohallan 2001 ordnejuvvui Københápmamis, Dánmárkkus. Gilvvohallama vuittiiga Estteeatnama Tanel Padar ja Dave Benton.
Hollánddagiella
Hollánddagiella gullá indoeurohpálaš gielaid germánalaš gielaid oarjejovkui.
Turku guovlogielda
thumb|150px|Turku guovlugielda Turku guovlogielda lea okta Suoma guovlogielddain Oarje-Suoma leanas, Varsinais-Suoma eanangottis. Dasa gullá gávccinuppelot gieldda ja dan LAU 1 (NUTS 4) -nummir lea 023.
Enonkoski
Enonkoski lea Suoma gielda Lulli-Savo eanangottis.
Gilit
Hanhijärvi, Hyypiänniemi, Ihamaniemi, Karvila, Kattilanmäki, Jokisivu, Laasala, Muhola, Paakkunala, Rekitaipale, Simanala, Suurimäki, Vuorikoski, Vääräntaus.
Luxemburggagiella
Luxemburggagiella gullá indoeurohpálaš gielaid germánalaš gielaid oarjejovkui.
Sámi Nurash
Sámi nurash lea sáminuoraid organisašuvdna Ruoššabealde Sámis. 23 b. skábmamánu 2009 jagi lea Sámi nurash juridihkalaš riegadanbeaivvi.
Liŋkkat
Eambbo dieđut Sami nurash birra logá sin bloggas
Nuorta-Lappi guovlogielda
thumb|150px|Nuorta-Lappi guovlogielda Nuorta-Lappi guovlogielda lea okta Suoma guovlogielddain Lappi leanas. Dasa gullá vihtta gieldda ja dan LAU 1 (NUTS 4) -nummir lea 194.
Vuoktagoalsi
Vuoktagoalsi (Mergus serrator) (lullisámegillii gåelsie, julevsámegillii vuopptagoalsse, anárašgillii koskkuálsi dahje vuopt'oáiv'kuálsi, nuortalašgillii šuåbârj) lea vuojašloddi, mii gullá goalselottiide.
Kjell Ingolf Ropstad
Kjell Ingolf Ropstad (r. geassemánu 1. beaivvi 1985) lea norgalaš politihkar, gii 2019 rájes lea Risttalaš Álbmotbellodaga (RÁb) jođiheaddji ja Erna Solberga ráđđehusa mánáid- ja bearašministtar.
Son lea 2009 rájes leamaš okta Nuorta-Agdera fylkka stuorradiggeáirrasiin. 2017 rájes 2019 rádjái son lei RÁb:a nubbi nubbijođiheaddji. Ropstad lea Oslo universitehtas lohkan láhkadiehtaga ja ekonomiija, main sus lea bachelorgráda.
Juovlamánu 14.
'''Juovlamánu 14. beaivi''' lea gregoriánalaš kaleandara mielde jagi 348. (gárgádusjagi 349.) beaivi. Jagis leat vel 17 beaivve.
Ávvudeamit
Geahča maid: Kaleandar - Juovlamánu 13., Juovlamánu 15.
Asikkala
Asikkala lea gielda Lulli-Suoma leanas Lahti eanangottis. Dan rádjegielddat leat Heinola, Hollola, Hämeenlinna, Lahti, Padasjoki ja Sysmä.
Gilit
Anianpelto, Asikkalan kylä, Hillilä, Iso-Äiniö, Joenniemi, Kalkkinen, Keltaniemi, Kopsuo, Kurhila, Muikkula, Myllykselä, Paakkola, Pulkkila, Pätiälä, Reivilä, Riihilahti, Salo, Särkijärvi, Urajärvi, Vehkoo, Vesivehmaa, Viitaila, Vähimaa, Vähä-Äiniö
Eurovision lávllagilvvohallan 2008
Eurovision lávllagilvvohallan 2008 ordnejuvvui Belgradis, Serbias miessemánu 22. ja miessemánu 24. b. 2008.
Cape Town
Cape Town dahje Kapgávpot lea ovttas Pretoriain ja Bloemfonteinain okta Lulli-Afrihká golbma oaivegávpogis. Beakkán eanadovdomearka lea duolbbas várri Table Mountain.
Norgga Boazosápmelaččaid Riikkasearvi
Norgga Boazosápmelaččaid Riikkasearvi (NBR) lea Norgga boazosápmelaččaid organisašuvdna. Searvi álggahuvvui 1947:s. Álgojagiin searvvis barge eanas lullisápmelaččat, muhto 70-logu álggus NBR ásahii organisašuvdnastruktuvrra, mas lei stivra Finnmárkkus ja čállingoddi Romssas. NBR:s lea digaštallanriekti stádain jahkásaš boazodoallošiehtadusa birra.
Roavvenjárgga guovlogielda
thumb|150px|Roavvenjárgga guovlogielda Roavvenjárgga guovlogielda lea okta Suoma guovlogielddain Lappi leanas. Dása gullaba guokte gieldda ja dan LAU 1 (NUTS 4) -nummir lea 194.
Norgga Boazosápmelaččaid Riikkasearvi
Ulbmil
NBR ulbmil lea ovddidit boazosápmelaččaid beroštumiid; ekonomalaččat, fágalaččat, sosiálalaččat ja kultuvrralaččat. Searvi galgá maid ovddidit oktavuođa boazosápmelaččaid gaskkas ja ahte boazosápmelaččat galget ieža stivret ovdáneami ealáhusas, nu ahte ovdáneapmi dáhpáhuvvá vieruid riekteoainnu mielde, ja ealáhusa vuođđojurdagiid mielde.
Stivra
NBR jođiheaddji 2020 lea Ellinora Marita Jåma. Su ovdal lei Nils Henrik Sara jođiheaddjin 2006 rájes, ja fas su ovdal lei Aslak J. Eira jođiheaddji 8 jagi. NBR:s lea maiddái nuoraidlávdegoddi.
Borgemánu 26.
Borgemánu 26. lea gregoriánalaš kaleandara mielde jagi 238. (gárgádusjagi 239.) beaivi. Jagis leat vel 127 beaivvi.
Ávvudeamit
Geahča maid: Kaleandar - Borgemánu 25., Borgemánu 27.
Guovdageainnu stuimmit (ealligovva)
Guovdageainnu stuimmit (dárogillii: Kautokeino-opprøret) lea norgalaš ealligovva jagis 2008, man lea bagadallan Nils Gaup. Ealligovva vuođđuduvvá Guovdageainnu stuimmiide, mii dáhpáhuvai jagis 1852.
__INDEX__ __NEWSECTIONLINK__
Wellington
thumb|250px|Te Whanga-nui-a-Tara Te Whanga-nui-a-Tara lea Aotearoa oaivegávpot. Olmmošlohku lea 370 000 (2005).
Saturnus
thumbnail|right|250px|Saturnus thumbnail|right|250px|Saturnusa rieggát thumbnail|right|250px|Saturnus ja 4 dán mánus: stuorámus lea Titan, Dione, Prometeus ja unnimus Telesto.
Saturnus lea planehta Jupitera ja Uranusa gaskkas. Das leat rieggát birra, mat leat jikŋon geađggit. Nugo Eana ja eará beaivvášgotti planehtat, Saturnusge jorrá Beaivváža birra. Saturnusa astronomalaš mearka lea 16px|♄.
Saturnusa mánut
Saturnusa leat goitge 57 mánu.
Goaskin
Goaskin (Aquila chrysaetos) lea gazzaloddi, mii lea stuorámus aquila-šlája goaskimiin.
Miessemánu 12.
'''Miessemánu 12. beaivi''' lea gregoriánalaš kaleandara mielde jagi 132. (gárgádusjagi 133.) beaivi. Jagis leat vel 233 beaivvi.
Sámi historjá
Sámi historjá lea sápmelaččaid ja sámi guovllu historjá.
Borlänge gielda
Borlänge gielda (ruoŧagillii:  Borlänge kommun) lea gielda Ruoŧas Dalarna leanas.
Čoahkkebáikkit
Vuolde lea listu čoahkkebáikkiin gielddas Borlänge gielda.
Kiikala
Kiikala lea Suoma gielda Oarje-Suoma leanas.
Gilit
Hidoisenpyöli, Hidola, Hirvelä, Kesälä, Kiikala, Komisuo, Kruusila, Kärkelä, Peltola, Pirilä, Rasvala, Rekijoki, Revä, Saari, Satakoski, Silva, Säräjärvi, Vanhakylä, Yltäkylä
Gazzalottit
Gazzalottit leat loddečearda, man vuollečearddat leat omd. čievččat, fállit, hávuhat ja goaskimat.
Mearragoaskin
thumb|250px|Mearragoaskin Mearragoaskin (Haliaeetus albicilla) lea stuora goaskinšládja.
Miessemánu 11.
'''Miessemánu 11. beaivi''' lea gregoriánalaš kaleandara mielde jagi 131. (gárgádusjagi 132.) beaivi. Jagis leat vel 234 beaivvi.
Ávvudeamit
Geahča maid: Kaleandar - Miessemánu 10., Miessemánu 12.
Juovlamánu 15.
'''Juovlamánu 15. beaivi''' lea gregoriánalaš kaleandara mielde jagi 349. (gárgádusjagi 350.) beaivi. Jagis leat vel 16 beaivve.
Vakka-Suoma guovlogielda
thumb|150px|Vakka-Suoma guovlugielda Vakka-Suoma guovlogielda lea okta Suoma guovlogielddain Oarje-Suoma leanas, Varsinais-Suoma eanangottis. Dasa gullá guhtta gieldda ja dan LAU 1 (NUTS 4) -nummir lea 024.
Mikkeli guovlogielda
thumb|150px|Mikkeli guovlogielda Mikkeli guovlogielda lea okta Suoma guovlogielddain Nuorta-Suoma leanas Lulli-Savo eanangottis. Dasa gullá guhtta gieldda ja dan LAU 1 (NUTS 4) -nummir lea 101.
Kerimäki
Kerimäki lea Suoma gielda Nuorta-Suoma leanas.
Nils Nilsson Skum
300px|thumb|Skum bargogoahti
Nils Nilsson Skum (cuoŋománu 13. b. 1872 – juovlamánu 27. b. 1951 Šiškkás, Jielleváris, Ruoŧas) lei Ruoŧa sápmelaš dáiddár ja duojár.
Biografiija
Nils Nilsson Skum riegádii go su bearaš lea fárreme Guovdageainnus Váhčirii. Su váhnemat Nils Thomasson Skum ja Margareta Nilsdotter leaigga badjesápmelaččat ja Skumge barggai badjeolmmožin stuorra oassi eallimis.
Skum jámii jagi 1951 ja son hávdáduvvui Čohkkirasa suohkana Poikkijärvi girkosiidii.
Čibberefleaksa
Čibberefleaksa lea refleaksa mii šaddá go dearppasta aiddo vuolil čibbeskálžžu. Doaktárat lávejit dearppastit dakko go isket doaibmágo refleaksa albmaláhkai. Ovdabeale badjeváhká suotna johtá čibbeskálžžu bajábeal ja go dearppasta sutnii dat deahkki iešalddes oatnu. Dat lea dainna lágiin ahte dearppastettiin deahkki guhkko veaháš ja sádde signála čielgeađđamii mii máhcaha signála mii dagaha ahte deahkki oatnu. Go ovdabeale badjeváhkká oatnu olmmoš čievččasta. Nearvasignála ii jođe guovddášnearvafierpmi bokte.
Juovlamánu 16.
'''Juovlamánu 16. beaivi''' lea gregoriánalaš kaleandara mielde jagi 350. (gárgádusjagi 351.) beaivi. Jagis leat vel 15 beaivve.
Ávvudeamit
Geahča maid: Kaleandar - Juovlamánu 15., Juovlamánu 17.
Falu gielda
Falu gielda (ruoŧagillii: Falu kommun) lea gielda Ruoŧas Dalarna leanas.
Čoahkkebáikkit
Vuolde lea listu čoahkkebáikkiin gielddas Falu gielda.
Lulli-Savo eanangoddi
Lulli-Savo eanangoddi lea eanangoddi Nuorta-Suomas.
Heinävesi
Heinävesi lea Suoma gielda Davvi-Gárjila eanangottis. Heinävesi rádjegielddat leat Savonlinna, Varkaus, Leppävirta, Tuusniemi, Outokumpu ja Liperi.
Golggotmánu 9.
Golggotmánu 9. lea gregoriánalaš kaleandara mielde jagi 282. (gárgádusjagi 283.) beaivi. Jagis leat vel 83 beaivvi.
Ávvudeamit
Geahča maid: Kaleandar - Golggotmánu 8., Golggotmánu 10.
Miessemánu 13.
'''Miessemánu 13. beaivi''' lea gregoriánalaš kaleandara mielde jagi 133. (gárgádusjagi 134.) beaivi. Jagis leat vel 232 beaivvi.
Ávvudeamit
Geahča maid: Kaleandar - Miessemánu 12., Miessemánu 14.
Turunmaa guovlogielda
thumb|150px|Turunmaa guovlugielda Turunmaa guovlogielda lea okta Suoma guovlogielddain Oarje-Suoma leanas, Varsinais-Suoma eanangottis. Dasa gullá gávci gieldda ja dan LAU 1 (NUTS 4) -nummir lea 021.
Punkaharju
Punkaharju lea Suoma gielda Nuorta-Suoma leanas.
Breinigerberg
Breinigerberg lea gilli Duiskkas.
Turisma
Luonddupárka Schlangenberg
Loviisa guovlogielda
thumb|150px|Loviisa guovlugielda Loviisa guovlogielda lea okta Suoma guovlogielddain Lulli-Suoma leanas, Nuorta-Uusimaa eanangottis. Dasa gullá vihta gieldda ja dan LAU 1 (NUTS 4) -nummir lea 202.
Breinigerberg
Turisma
Luonddupárka Nordeifel
Sosioleakta
Sosioleakta mearkkaša ahte dihto sosiála joavkku giella lea earálágan. Sosioleakta ii leat seamma go dialeakta (suopman), danin go dialeakta mearkkaša ahte dihto guovllu giella lea earálágan. Sosioleavttat gullet dávjá muhtun guvlui, danin go sosiála joavkkut gávdnojit iešguđet guovllus. Muhto seammás dialeavtta siste sáhtet gávdnot máŋggalágan sosioleavttat, danin go muhtun guovllus gávdnojit máŋggalágan servodatjoavkkut. Dan dihte gielalaš erohusat doibmet sihke oktanaga muhto seammás maiddái goabbát ládje.
Sosiála árvu
Sáhttá juohkit servodaga máŋggalágan sosiála joavkkuide dan vuođul mo sii birgejit. Dábálaš servodatluohkát leat bargiidluohkká, gaskaluohkká ja bajitluohkká. Dakkár juohku ii leat leamašan anus Sámis ja dakkár tearpmat láevjit oidnot oappogirjjiin muhto ii muđuid. Dat soaitá speadjalastit dan ahte dát servodatoaidnu lea oalle boarásnuvvan ja ii čilge dálá servodaga, ja guhkkin eret sámi servodaga.
Gielalaš iešvuođat
Jus áigu gávdnat sosioleavtta de galgá dutkat gielalaš erohusaid guovtti dahje máŋgga servodatjoavkku gaskkas. Dutkan galgá čađahuvvot ovtta guovllus vai dialeakta lea seammálágan. Gielalaš iešvuođat mat sáhttet sierranit lea hubmi jietnadeapmi (fonologalaš iešvuođat), sátneválljen (leksikála iešvuođat) ja maiddái sierralágan dajaldagat. Erenoamáš sánit mat gullet muhtun virgái nugo bohcco mearkkasánit, guolgasánit dahje guolástansánit eai láve gullat sosioleavtta iešvuođaide.
Ná čađaha dutkama
Go áigu gávnnahit sosiála joavkkuid gielalaš erohsuaid de sáhttá ná dahkat:
Ii leat dieđus leago oktage guorahallan sámegiela sosioleavttaid ná. Ii leat vuos čielggas makkár sosiála joavkkut gávdnojit Sámis.
Espoo
Espoo lea Suoma gávpot Uusimaa eanangottis. Dan rádjegielddat leat Vihti, Nurmijärvi, Vantaa, Helsinki, Kirkkonummi ja Kauniainen.
Miessemánu 14.
'''Miessemánu 14. beaivi''' lea gregoriánalaš kaleandara mielde jagi 134. (gárgádusjagi 135.) beaivi. Jagis leat vel 231 beaivvi.
Ávvudeamit
Geahča maid: Kaleandar - Miessemánu 13., Miessemánu 15.
Porvoo guovlogielda
thumb|150px|Porvoo guovlugielda Porvoo guovlogielda lea okta Suoma guovlogielddain Lulli-Suoma leanas, Nuorta-Uusimaa eanangottis. Dasa gullá vihta gieldda ja dan LAU 1 (NUTS 4) -nummir lea 201.
Kisko
Gilit
Aijala, Hongisto, Honkapyöli, Jyly, Kajala, Kaukuri, Kavasto, Kirkonkylä, Kurkela, Lappi, Leilä, Liuhto, Marttila, Metsola, Orijärvi, Sammalo, Sillanpää, Sorttila, Tieksmäki, Toija, Viiari, Vilikkala, Ylötkylä.
Komipermjakgiella
thumb|upright|Komipermjakgielát sátnigirji jagis 1785.
Komipermjakgiella lea perbmelaš giella urálalaš giellabearrašis.
Vuoiŋŋašskoađđi
Olbmos leat golbma vuoiŋŋašskoađi dahje vuoiŋŋašcuocca. Siskkismuš skoađđi lea dimis, gaskkamus lea dego fierbmi oaidnit ja olggumuš lea garas. Vuoiŋŋašskoađit suodjalit vuoigŋašiid. Olggumuš garra skoađđi lea oaiveskálžžu vuostá. Gaskkamuš skoađis meningeoma-nammasaš borasšládjá čuožžila. Čielgeađđamis leat maiddái skoađit.
Miessemánu 15.
'''Miessemánu 15. beaivi''' lea gregoriánalaš kaleandara mielde jagi 135. (gárgádusjagi 136.) beaivi. Jagis leat vel 230 beaivvi.
Ávvudeamit
Geahča maid: Kaleandar - Miessemánu 14., Miessemánu 16.
Bjuva gielda
Bjuva gielda lea gielda Ruoŧas Skåne leanas.
Hildá Länsman
Hildá Birget Länsman (riegádan 1993) lea sápmelaš juoigi, lávlu ja musihkkár. Son lea maiddái lávlladahkki ja čállá sihke sániid ja šuoŋaid.
Hildá lea lávlun ja juoigin musihkkajoavkkuin Solju, VILDÁ ja Gájanas. Son ráhkada musihka maiddái ovttas Tuomas Norvioin.
Jagis 2015 Solju, nappo Hildá Länsmana ja su eatni Ulla Pirttijärvi-Länsmana musihkkajoavku oassálasttii UMK-gilvui, mas mearriduvvo gii ovddasta Suoma Eurovision-lávlungilvvus. Solju bihttá Hold Your Colours oaččui gilvvu njealját saji. Jagi 2019 Etnogaalas Solju válljejuvvui jagi álbmotmusihkkadahkkin. Solju debyhttaskearru Ođđa Áigodat almmustuvai cuoŋománus 2018. Skearru vuittii jagis 2019 eamiálbmogiid musihkkabálkkašumi Indigenious Music Awards -gálas Kanádas. Jagis 2021 Hildá Länsman Lávriin vuittiiga lávlunoasi Sámi Grand Prix gilvvus bihtáin Jođi
Eschweiler
Eschweiler lea uhca suohkan Duiskkas.
Gagnefa gielda
Čoahkkebáikkit
Vuolde lea listu čoahkkebáikkiin gielddas Gagnefa gielda.
Čáhcesullo sámegiel báikenamat
Dáppe leat Čáhcesullo sámegiel báikenamaid listu.
Elimäki
Gilit
Haapala, Hongisto, Huitila, Hämeenkylä, Joensuu, Jokela, Kesola, Koria, Koskisto (Teutkoski), Kulhua, Löytty, Metsäuoti (Mettuoli), Mettälä, Moisio, Mommola, Mustila, Myllylä, Mäkiselkä, Naaraoja (Naara), Nokkala, Peippola, Pitkäsilta, Porrassuo, Rahikkala, Ratula, Raussila, Soiniitty, Takamaa, Teuroinen, Villikkala, Vilppula, Värälä
Hedemora gielda
Hedemora gielda lea gielda Ruoŧas Dalarna leanas. Hedemoras leat sullii 15 500 ássi ja viidodat lea 840km².
Burlöva gielda
Burlöva gielda lea gielda Ruoŧas Skåne leanas.
Bromölla gielda
Bromölla gielda lea gielda Ruoŧas Skåne leanas.
Forssa
Gilit
Haudankorva, Järvenpää, Kuhala, Kuusto, Linikkala, Lunttila, Talsoila, Vieremä
Victoria (Ruoŧa ruvdnaprinseassa)
thumb|250px|right|Gonagaslaš Allavuohta ruvdnaprinseassa Victoria jagis 2010
Duiskkagiella
Duiskkagiella gullá indoeurohpálaš gielaid germánalaš gielaid oarjejovkui.
Knut Bergsland
Knut Bergsland (riegádan njukčamánu 7. 1914, jápmán suoidnemánu 9. 1998) lei suoma-ugralaš gielaid gielladiehtaga professor Oslo universitehtas dassážii go jámii 1998 geasi. Su vuosttaš sámegiel bargu almmuhuvvui 1942:s, Det samiske slektskaps- og svogerskapsordsystem. Su doavttirgrádabargu, Røros-lappisk grammatikk, bođii 1946:s, ja dan rájes lea son almmuhan olu dieđalaš čállosiid, ja maiddái oahppogirjjiid ja oahpahusávdnasiid sámegielas ja sámegillii. Sámegiela suorggis lea Bergslanda váldosuorgi leamaš lullisámegiela suopmanat. Sámi ja suoma-ugralaš gielladutkama lassin lea Bergsland maiddái bargan olu aleuhtalaš ja eskimoalaš gielladutkamiin.
Gielladieđalaš dutkama lassin lea Bergsland čállán artihkkaliid sámi kultuvrra ja historjjá birra, nu go Runebomme (1969), Om middelalderens finnmarker (1970), Jemtlands grense mot Herjedalen i samisk lys, ja Lais Lappebyen (1978). Dás ferte erenoamážit namuhit máŋggaid stuorát fágalaš čielggademiid lullisápmelaččaid historjjá birra. Dát leat erenoamážit čadnon lullisápmelaččaid rahčamušaide iežaset boares geavahanguovlluid riektevuoigatvuođaid olis. Bergsland lea olu bargan duođaštit lullisápmelaččaid ássan- ja geavahanguovlluid. Son lea barganolu ja dárkilit háhkat báikenamaid ja eará giellahistorjjálaš materiálaid, ja iešguđetlágán historjjálaš vuorkámateriálaid. Dás berre namuhit ii-almmuhuvvon čielggadeami sápmelaččaid oassálastima birra Brekkenvassmålet oktavuođas Norgga alimusrievttis 1963:s; Utredning for Skattefjällsmålet om de sydlige sameområders historie omkring 1751 (1975), ja áššedovdi čielggadeami lullisápmelaččaid historjjá birra Sámi vuoigatvuođalávdegotti ovddas (ii almmuhuvvon).
Golggotmánu 24.
Ávvudeamit
Geahča maid: Kaleandar - Golggotmánu 23., Golggotmánu 25.
Juovlamánu 17.
'''Juovlamánu 17. beaivi''' lea gregoriánalaš kaleandara mielde jagi 351. (gárgádusjagi 352.) beaivi. Jagis leat vel 14 beaivve.
Båstada gielda
Båstada gielda lea gielda Ruoŧas Skåne leanas.
Forssa guovlogielda
thumb|150px|Forssa guovlogielda Forssa guovlogielda lea okta Suoma guovlogielddain Lulli-Suoma leanas, Kanta-Häme eanangottis. Dasa gullá vihta gieldda ja dan LAU 1 (NUTS 4) -nummir lea 053.
Ludvika gielda
Ludvika gielda lea gielda Ruoŧas Dalarna leanas.
Leksanda gielda
Leksanda gielda lea gielda Ruoŧas Dalarna leanas.
Miessemánu 16.
'''Miessemánu 16. beaivi''' lea gregoriánalaš kaleandara mielde jagi 136. (gárgádusjagi 137.) beaivi. Jagis leat vel 229 beaivvi.
Ávvudeamit
Geahča maid: Kaleandar - Miessemánu 15., Miessemánu 17.
Kuusjoki
Kuusjoki lea Suoma gielda Oarje-Suoma leanas.
Gilit
Hämäläistenkylä, Impola, Kanunki, Kurkela, Kuttila, Kuusjoenperä, Pappila, Raatala, Tiskarla.
Hoŋkoŋ Dohkká
Hoŋkoŋ Dohkká lea jagis 1996 almmustuvvan mánáid musihkkagirji, mas leat govat, sánit ja nuohtat. Hoŋkoŋ Dohkká oaččui Sámiráđi girjebálkkášumi jagis 1996. Govaid leat sárgon Gáregasnjárgga skuvlamánát jagis 1995. Girjji mielde lea CD-skearru, mas leat mánáid lávlon lávlagat. Skearrus leat moadde árbevirolaš luođi Kárášjogas ja leudd Uhca Beahcámis (báddejuvvon 1995), eará bihtáid šuoŋaid ja sániid lea čállán Ulla Pirttijärvi. Mánát geat lávlot ja juiget leat eret Gáregasnjárggas, Vuovdaguoikkas, Áŋŋelis, Lismás, Leammis, Avvil Máhtes.
Savonlinna
Savonlinna lea Suoma gávpotgielda Lulli-Savo eanangottis. Savonlinna rádjegielddat leat Enonkoski, Heinävesi, Kitee, Liperi, Parikkala, Rantasalmi, Ruokolahti, Rääkkylä, Sulkava ja Varkaus.
Malung-Sälena gielda
Malunga gielda lea gielda Ruoŧas Dalarna leanas.
Skábmamánu 9.
'''Skábmamánu 9. beaivi''' lea gregoriánalaš kaleandara mielde jagi 313. (gárgádusjagi 314.) beaivi. Jagis leat vel 52 beaivve.
Ávvudeamit
Geahča maid: Kaleandar - Skábmamánu 8., Skábmamánu 10.
Guovddášnearvafierbmi
thumb|right|Guovddášnearvafierpmi oasit: 1. [[vuoigŋašat 2. vuoiŋŋašmátta 3. čielgeađa]]
Guovddášnearvafierbmái gullet vuoigŋašat ja čielgeađa. Vuoiŋŋašoassi mii laktá daid guoktá oktii lea vuoiŋŋašmátta. Čielgedávttit ja oaiveskálžu suodjalit guovddášnearvafierpmi. Das lea vilges ávnnas ja ránes ávnnas.
Helsingborga gielda
Helsingborga gielda lea gielda Ruoŧas Skåne leanas.
Máttaráhku askái
Máttaráhku askái - In Our Foremothers' Arms lea Ulla-Pirttijärvi skearru jagis 2002. Skearrus leat 12 bihtá.
Hämeenlinna guovlogielda
thumb|150px|Hämeenlinna guovlugielda Hämeenlinna guovlogielda lea okta Suoma guovlogielddain Lulli-Suoma leanas, Kanta-Häme eanangottis. Dasa gullá gávcci gieldda ja dan LAU 1 (NUTS 4) -nummir lea 051.
Guovssahasa nieida
Guovssahasa nieida lea sámi dánsafilbma man buvttadeaddji Anstein Mikkelsens lea ráhkadan. Filbma vuittii «Best Shorts Competition» bálkkašumi miessemánu 10. beaivve 2011.
Filbma lea ráhkaduvvon dološ sámi myhtas dan birra ahte jápmán buhtisnieiddat dánsejit almmis.
Juovlamánu 18.
'''Juovlamánu 18. beaivi''' lea gregoriánalaš kaleandara mielde jagi 352. (gárgádusjagi 353.) beaivi. Jagis leat vel 13 beaivve.
Hamina
Hamina lea gávpot Lulli-Suoma leanas Kymileagi eanangottis. Dan rádjegielddat leat Kotka, Kouvola, Luumäki, Miehikkälä ja Virolahti.
Juovlamánu 18.
Ávvudeamit
Geahča maid: Kaleandar - Juovlamánu 17., Juovlamánu 19.
Savonranta
Savonranta lea Suoma gielda Nuorta-Suoma leanas.
Mora gielda
Mora gielda lea gielda Ruoŧas Dalarna leanas.
Eslöva gielda
Eslöva gielda lea gielda Ruoŧas Skåne leanas.
Juovlamánu 19.
'''Juovlamánu 19. beaivi''' lea gregoriánalaš kaleandara mielde jagi 353. (gárgádusjagi 354.) beaivi. Jagis leat vel 12 beaivve.
Alain Finkielkraut
Alain Finkielkraut lea fránskkalaš filosofa ja girječálli. Son lea riegádan Parisas geassemánu 30. beaivvi 1949. Earret eará girjjiid de son lea čállán iešbiografiija "Le Juif imaginaire" jagis 1980, mii lea jorgaluvvon eŋgelasgillii: "The Imaginary Jew" 1994. Su girjjit eai leat jorgaluvvon sámegillii.
Juovlamánu 19.
Ávvudeamit
Geahča maid: Kaleandar - Juovlamánu 18., Juovlamánu 20.
Orsa gielda
Orsa gielda lea gielda Ruoŧas Dalarna leanas.
Norgga Sámiid Riikkasearvi
Norgga Sámiid Riikkasearvi, vai bellodaga oanádus NSR, lea dál stuorimus sámi organisašuvdna Norgga Sámis, ja dasa gullet 26 báikkálaš searvvi. NSR doaimmaha aktiivalaččat kultuvra-, servvodat ja diehtojuohkima báikkálaš serviid bokte. NSR álggahuvvui 1968:s ja lea leamaš čielga sámi jietna sámi servvodat huksemis ja kulturdoaimmaid guhka ovdal Sámedikki ásaheamis. NSR:a mihttu lea čohkket sámi álbmoga iešguđetge berošdeaddjiid gaskkas. NSR ii gula makkárge bellodahkii iige oskkoldahkii. NSR lea jođihan sámedikki ásaheami rájes 1989:as, ja sis lea leamaš Sámedikki presideantta dan rájes gitta 2007 go Egil Olli (Bb) šattai presideantan. Sii leat leamaš Guovdageaidnulaš Ole Henrik Magga (1989-1997), Divttasvuotnalaš Sven-Roald Nystø (1997-2005) ja Guovdageaidnulaš Aili Keskitalo (2005-2007). Norgga Sámiid Riikkasearvi ceggii listtu buot 7 válgabiriin Sámediggeválgii 2009. Norgga Sámiid Riikkasearvvis leat 13 áirasa Sámedikkis Sámedikki áigodaga 2009-2013.
Karl Marx
Karl Heinrich Marx riegádii miessemánu 5. beaivvi 1818 Trier-nammasaš gávpogis Preussenis (dálá Duiskkas) ja jámii njukčamánu 14. beaivvi 1883, Londonis (Stuorrabritánnias). Marx lei nationálaekonoma, filosofa, journalista, historjádutki ja okta dain olbmuin geat vuođđudedje sosiologiija. Muhtun oasit Marxa teoriijain ráhkadii maŋŋelis dan dieđa mii gohčoduvvo marxisman. Marxa dovdoseamos bargu lea girjjáš Manifest der kommunistischen Partei (sámegillii: Kommunisttalaš bellodaga manifeasta) ja dat mii vissa lea mearkkašan eanemus lea su girji Das Kapital (sámegillii: Kapitála). Marx ja su teoriijat lávejit boktit máŋggalágan oaiviliid olbmuin.
Hässleholma gielda
Hässleholma gielda lea gielda Ruoŧas Skåne leanas.
Ciebanat
right|thumb|Ciebanat Ciebanat (Rodentia) leat dábálaččat smávit njiččehasat.
Suovastuhttin
''merge Suovasteapmi?
Mariehamna gávpot
thumb|150px|Mariehamna gávpot Mariehamna gávpot (ruoŧagillii Mariehamns stad, suomagillii Maarianhaminan kaupunki) lea okta Suoma guovlogielddain Ålándda eanangottis. Dasa gullá guhtta gieldda ja dan LAU 1 (NUTS 4) -nummir lea 211.
Suovastuhttin
Suovastuhttin lea vuohki seailudit bierggu ja guoli. Suovastuhttin dahká ahte biebmu riibá guhkit ja addá mágu. Suovastuhttin lea go heŋge borramuša muorrasuova ovdii oanehit dahje guhkit áiggi. Sáhttá galbmasis dahje lieggasis suovastuhttit. Ovdal go suovastuhttá, de galgá sáltet. Suovastuhttin lea dovddus geađgeáiggi rájes.
Galbmasis suovastuhttit
Galbmasis suovastuhttin lea dábáleamis vuohki suovastuhttit sáivaguliid, danne go lea buorre riibadanvuohki. Go suovastuhttá de šaddá borramuššii suodjaleaddji "cuozza" mii goddá baktearaid. Ovttas sohkkariin ja sálttiin dahká dát ahte biebmu riibá máŋga vahkku gállosis. Suovasguolis leat valjit antioksidánttat.