cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Rwanda álbmotgoddin
Álbmotgoddima maŋŋá
Suoidnemánu 4. beaivve RPF:a joavkut joavkkut vuoluštedje Rwanda oaivegávpoga Kigala ja ožžo ekstremahutuid organiseren álbmotgoddima nohkat. RPF ráhkadii suoidnemánu 19. beaivve álbmotlaš sullasašvuođa ráđđehusa ovttas njeallje (liberálabellodat, sosiálademokráhtalaš bellodat, kristtalašdemokráhtalaš bellodat ja dásseválddálaš demokráhtalaš lihkadus) eará politihkalaš lihkadusain. Ođđa ráđđehus lohpidii dalán buot báhtareddjiide dorvvolaš máhccama Rwandai. Frankriika ja Belgia eaba álggos dohkkehan ođđa ráđđehusa, muhto Duiska ja USA dorjo dan. UNAMIR-joavkkuid fápmu buktui fas ovdan RPF soalddátlaš vuoittu maŋŋá, ja dat bisso riikas álo njukčamánu 8. beaivve jagi 1996 rádjái.
FAR vuoittahalai soalddátlaččat ja dan maŋŋá dan soalddáhat, ráđđehus ja máŋggat earát beallesoalddátlaš joavkkuid, dego Interhamwe lahttut báhtaredje ránnjáriikkaide, erenomážit Zaire nuortta osiide ja Tansaniiai. Maid stuorra oassi dábálaš hutusiviilain báhtaredje oassin ráđđehusa propaganda dihtii, mii čuoččuhii goddit buot hutuid geat dat fal gávnnašii. Báhtareaddjit ledje sullii guokte miljovnna. Rwanda álbmotgoddima geažil riegádan báhtareaddji váttisvuohta lei destabilerejeaddji dahkki ja váikkuhii oassin nuppi Kongo soađi riegádeapmái. Oktan sivvan báhtaranleairraid váttisvuođaide lei Interhamwe ja FAR orrun leairrain, sihke dáid organisašuvnnaid gerillafalleheamit ja suoládanreaissut Rwanda beallái ráji. Álbmotgoddima lágideaddjit geavahedje maid hutusiviillaid olmmošgalban nu, ahte sin áitte ja čavggahedje máhccamis Rwandai.
Golggotmánus 1996 Kongo siskkáldassoahti buollái ja dassá Zairei báhtaran báhtareaddjin máhce stuorra oassi ruovttoluotta Rwandai hui oanehis áiggis. Sullii 600000 báhtareaddji máhce Rwandai sullii guovtte vahkkus. Dán čuovui nubbi máhccanbárru Tansanias juovlamánu loahpas, goas sullii 500000 báhtareaddji vulge leairrain ruovttoluotta ruovttuguovlluideaset.
Soahterihkkumušdikkit
Go báhtareddjiid máhccagohte Rwandai, dan ráđđehus álggahii guhka vurdon álbmotgoddindikki. Ovdal dikki álggaheami lei Rwanda parlameanttas guhkes ja áŋgiris digaštallama maŋŋá dohkkehuvvon borgemánu 30. beaivve 1996 láhka álbmotgoddimiid oassalastan olbmuid dovdamis ja dubmemis. Láhka jugii áššáskuhtton olbmuid njeallji jovkui dađi mielde, maid sin ledje čuoččuhan dahkan golggotmánu 1. 1990 ja 31. juovlamánu 1994 gaskasaš áigge. Vuosttaš jovkui gulle álbmotgoddima plánejeaddjit, organiserejeaddjit ja giktaleaddjit ja maid buohkat, geain lei auktoritáralašsajadat álbmotlaš dásis álo gitta politihkalaš bellodagaid báikkálašjoavkkuide. Jovkui lohkkojedje maid soahtevehkii, oskkoldalaš dahje beallesoalddátlaš joavkkuide gullan olbmot. Nuppi jovkui gulle olbmot geat ledje oassalastan fallehemiide, main ledje jápmán olbmot ja goalmmát jovkui gulle olbmot geat ledje leamaš fárus fallehemiin, muhto dain eai lean jápmán olbmot. Maŋimuš jovkui gulle olbmot, geat ledje suoládan álbmotgoddimiin gillán olbmuin. Riektegeavvan leamaš guhkes ja ain árvaluvvo, ahte sullii 100000 áššáskuhtton ja dubmejuvvon olbmo leat giddagasas. Sullii 500 olbmo leat dupmejuvvon jápmit.
Ollu fuomašumi oaččui maid jagis 2005 dáhpáhuvvan katolihkálaš báhpa Guy Theunisia áššáskuhtton ja gitta váldin álbmotgoddimiid oassalastima geažil. Rwanda eiseválddiid mielde áhčči Theunis livččii julggaštan vaši fádden artihkaliid Kanguras. Doaimmaheaddjit rájáid hága -organisašuvnna mielde Theunis lea sivaheapme. Theunis dušše sitererii Kangura-bláđi Dialogue-bláđistit, man váldodoaimmaheaddjin son lea, kritiseren dihtii álbmotgoddima fáddemis. Dasa lassin RWB gávnnahii áššáskuhttoma duohken lean Theunisa FRP-hálddahussii kritihkka ja oskkoldalas sierramielatvuođat. Theunis lea vuosttaš eurohpálaš, gii lea giddejuvvon Rwandas oassálastimis álbmotgoddimii, muhto juo árat belgialaš journalista Georges Ruggiu dupmejuvvui riikkaidgaskasaš rihkusdikkis 12 jahkái giddagassii fáddemis veahkaválddálašvuhtii.
Frankriika oassi
Jagis 2007 almmustahtton áššegirjjit addet áddet, ahte Frankriikka presideanta François Mitterrand diđii plánavullosaš álbmotgoddimis juo jagis 1990. Dalle Frankriikka attašea sáddii Rwandas telegrámma, mas son almmuhii tutsaid giddemii lassanan ja árvalii, ahte ”lea ballamis, ahte dilli soaitá ovdánit etnihkalaš soahttin”. Jagis 1993 Frankriikka ambassadevra čálii muittuhančállaga, mas son muitalii Rwanda presideantta ”evttohan systemáhtalaš álbmotgoddima, dárbbu mielde soahteveaga vehkiin”. Dás beroškeahttá Mitterand ain doarjjui hutuhálddahusa, dasgo áššegirjjiid mielde son lei sihkkar ”ahte anglosáksalaš riikkat geahččaledje suollemaslihttus geahpedit Frankriikka válddi dan guovllus”. Kritihkkariid mielde frankriikalaš joavkut eai geahččalan eastit goddimiid álbmotgoddima álgima rájes. Guhtta tutsa, geat eai jápmán álbmotgoddima oktavuođas čuoččuhedje pariisalaš duopmostuolus, ahte Frankriika lea oassalastan álbmotgoddimiidda. Tutsaid advokáhta Antoine Compte dajai: ”Gávdnojedje etnihkalaš joavkogoddimat, ja Frankriika diđii dán maŋimuštá ođđajagimánus 1993. Áššegirjjiid vuođul lea čielggas, ahte nu diplomáhtat, Frankriikka diđoštanbálvalus, soalddátnjunnošat, go bealuštusministtarge háliidedje Frankriikka vuolgit eret Rwandas dahje goittot láhttet earáláhkai”. Mitterand dajai muhtumin, ahte sus ii lean makkárge diehtu Rwanda etnihkalaš váttisvuođain. Frankriikalaš parlameantta dutkankommišuvdna attii jagis 1998 riikka eiseválddiide friijavuođa álbmotgoddima ovddasvástádusas. Mitterand lei jápmán juo guokte jagi árat, jagis 1996.
Frankriikka presideanta Nicolas Sarkozy mieđihii jagis 2010, ahte Frankriika dagai álbmotgoddima áigge ”boasttuvuođaid”.
Rwanda duopmostuollu
Jagis 1996 ON ásahii Rwanda duopmostuolu (International Criminal Tribunal for Rwanda, ICTR) Rwanda várás Tanzaniaid Arushai ja dat čuovui Bosnia soađi čielggademiin geavahuvvon málle. Dorvvolašvuođaráđđi vuođđudii duopmostuolu loahpacealkámušaidisguin 995, 977 ja 1165. Duopmostuolus leat 16 duopmára, geaidda lea várrejuvvon njeallje sále. Golmma sáles gieđahallo ieš sivahusat ja ovttas váidalusat.
Eanemus mearkkašahtti dubmejumit leat leamašan golggotmánus jagis 2000 álggahuvvon dikki mearridus, mas vaši fádden gulahallangaskaomiid ekstremahutut dubmejuvvojedje eallinahkásaš ráŋggáštusaide. Duomu ožžo earet eará Ferdinand Nahimana ja Jean Bosco Barayagwiza, geat leigga Radio Télévision Libre des Mille Collines:a njunnošis, sihke Hassan Ngeze gii lei Kangura-bláđi váldodoaimmaheaddjin. Juovlamánus 2008 Théoneste Bagosora, gean jáhke leat váldoplánejeaddji álbmotgoddimiidda, dubmejuvvui eallinahkásaš giddagasráŋggáštussii.
Rwandalaččat leat láhtten soahterihkkumušduopmostuoluin várrugasat, dasgo duopmostuollu ii dubme Rwanda lágaid sullasaš jápminráŋggáštusaid, eaige giddagassasat leat Rwandas, muhto riikkain mat barget oktasašbarggu ICTR:ain. Máŋggat rwandalaččat leat dan mielas, ahte oarjemáilmme giddagasat leat menddo fiidná, eaige dat leat rivttes báikkit dubmejuvvon olbmuide, eandalit go veardiduvvo dábálaš rwandalaš eallimii.
Rwandas lea maid váldon geavahussii Gacaca-álbmotduopmostuolut. Daiguin áššáskuhtton olbmot čoahkkanit giliide eahpevirggálaš duopmostuoluide ja sis lea vejolašvuohta dovddastit iežaset daguideaset ja oažžut ándagassii unnimus rihkkumušaid, ja muđuige smávit duomut iežaset daguin.
Mediijas ja populárakultuvrras
Generálalutnánta Roméo Dallaire čálii Shake Hands with the Devil: The Failure of Humanity in Rwanda, mas son muitala iežas vásáhusain Rwandas. Son muitala girjjistis, ahte son lei šlundon ja sus lei traumavuolggalaš streassahehttehus. Dallaire máhcai Rwandai jagis 2004 ja su mátkkis dahkkui su nammasaš dokumeantta, mas Dallaire muitala mii Rwandas dáhpáhuvai.
Terry George bagadii jagis 2004 Hotealla Rwanda nammasaš ealligova, mii vuođđuduvvá kigalilaš hoteallaeaiggát Paul Rusesabagina muitalussii. Rusesabagina gájui bádje 1200 báhtareaddji iežas hoteallain. Ealligovas su neaktá Don Cheadle, gii lea dán rollas evttohassan Oscar-bálkkašupmái. Lassin ealligovas nevttii Sophie Okonedo, gii lei Rusesbagina eamit Tatiana ja Nick Nolte, gii nevttii ON-evearsta Olivera. Oliver lea fiktiivalaš olmmoš, muhto su vuođđun lea Roméo Dallaire.
Alumiidna
Alumiidna lea vuođđoávnnas ja eanagierraga dábáleamos metálla. Dat gullá geahppa metállaide.
Alumiinna ráhkadeapmi
Alumiidna ráhkaduvvo bauksihtas. Bauksihtta lea báktešládja mas lea gaskal 50 ja 60% alumiidnaoksiida. Vuos ráhkada buhtes alumiidnaoksiidda kemiijalaš proseassa veagas. Alumiidnaoksiida luvvá ja hádjána go báhkkadan dan dihtolágan ommanis. Buhtes ja šolgan alumiidna čoaggása ommana vuođus. Doppe dat golgá eret. Olles dat proseassa váldá olu energiija.
Bauksihtta boltojuvvo Ghanas, Indonesias, Jamaicas, Ruoššas, Surinamas ja Uŋgáris. Šolgenrusttetgat leat Australias, Brasilias, Islánddas, Kanádas, Kiinnás, Norggas, Ruoššas, Ruoŧas, Uŋgáris ja USA:s.
Ovtta tonna alumiinna ráhkadeapmái gollá sullii 10 000 kWh fossiila boaldámuš ja sullii 20 000 kWh elfápmu. Go ráhkadan alumiinna roaskkis, omd. bovssain de gollá dušše 5% dan mearis mii gollá go ráhkada alumiinna bauksihtas. Go ođaha metálla de seastá olu energiija, dan ektui go ráhkadit ođđđa.
Ođaheapmi lea oalle oktageardán. Vuos suddada alumiinna ja de leike, muhto seaguhuvvon alumiinna ferte buhtistit ovdal go suddada.
Atnu
Alumiidna sáhttá lea garraseabbo go datni muhto dipmáseabbo go siŋka ja dan dihte dan sáhttá deaddit vai šaddá asehis bábirin. Dakkár bábir láve gohčoduvvut silbabábirin.
Čakčamánu 24.
Čakčamánu 24. lea gregoriánalaš kaleandara mielde jagi 267. (gárgádusjagi 268.) beaivi. Jagis leat vel 98 beaivvi.
Njukčamánu 23.
'''Njukčamánu 23. beaivi''' lea gregoriánalaš kaleandara mielde jagi 82. beaivi (gárgádusjagi 83. beaivi). Jagis leat vel 283 beaivve.
Ávvudeamit
Geahča maid: Kaleandar - Njukčamánu 22., Njukčamánu 24.
Silbabábir
Silbabábir lea bábir mii lea ráhkaduvvon alumiinnas. Dat lea 0,010-0,015 mm asu. Silbabábir adnojuvvo ruovttodoalus ja ja restoráŋŋas go áigu vurkkodit borramušaid ja go suddjet biepmu ommana siste vai bajildus ii buole bearehaga.
Silbabáhpáris lea šelges ja devkes bealli. Šelges bealli speadjalastá lieggasa buorebut. Erohus dain guovtti bealis šaddá ráhkadettiin, go bábir válsejuvvo báraid báraid. Ruovttus biepmu ráhkadettiin dát erohus ii leat nu dehálaš ja lea okta ja seammá goabbá bealli lea biepmu vuostá. Bábir adnojuvvo maiddái go báhkke borramušgálvvuid ja dalle silbabábir biddjojuvvo oktii dábálaš báhpiriin dahje polyesteriin. Silbabábir lea measta ollásit boahtán stanniola sadjái. Silbabáhpiriin leat máŋgga assodaga, govdodaga ja guhkkodaga. Dat gávdno maiddái teaipan.
Diftoŋga
Diftoŋga (greikkagillii δίφθογγος, "difthongos", "guvttiiguin jienaiguin") lea vokálaráidu, mas lea goabbáge vokála celko seamma stávvalis. Juos maŋŋálas vokálat gullaba sierra stávvaliidda, dát ii ráhkat diftoŋgga.
Lena Meyer-Landrut
250px|thumb|right|Lena Meyer-Landrut preassakonferánssas Eurovision lávllagilvvohallama maŋŋel
Lena Meyer-Landrut (r. miessemánu 23. 1991) lea duiskalaš lávlu. Son vuittii Eurovision lávllagilvvohallama jagis 2010. Son vuittii gilvvohallama lávllain Satellite, man šuoŋa Julie Frost ja John Gordon leigga dahkan.
Diftoŋga
Diftoŋganjuolgan
Davvisámegielas diftoŋga njuolgá dahjege rivde:
Diftoŋggat rivdet eaŋkalvokálan go deattohis stávvalis lea -e-, -o-, -ii- d. -ui- dahjege čuovvovaš dáhpáhusain bárrastávvalvearbbaiguin:
Preseansa
-at                -it                -ut 1.pers.duála. vižže              bohte              gorro 3.pers.pl. vižžet             bohtet             gorrot neg. -                  -                  -
Preterihtta
-at                -it                -ut 1.pers.sg. vižžen             bohten             gorron 2.pers.sg. vižžet             bohtet             gorrot 3.pers.sg. -                  bođii              - 1.pers.duála           -                   bođiime            - 2.pers.duála           -                   bođiide            - 3.pers.duála           -                   bođiiga            - 1.pers.pl. -                  bođiimet           - 2.pers.pl. -                  bođiidet           - 3.pers.pl. vižže              bohte              gorro neg. -                  -                  gorron
Konditionála
-at                -it                 -ut 1.pers.sg. -                  -                  gorošin/gorolin 2.pers.sg. -                  -                  gorošt/gorolit 3.pers.sg. -                  -                  gorošii/gorolii 1.pers.duála           -                   -                  gorošeimme/goroleimme 2.pers.duála           -                   -                  gorošeidde/goroleidde 3.pers.duála           -                   -                  gorošeigga/goroleigga 1.pers.pl. -                  -                  gorošeimmet/goroleimmet 2.pers.pl. -                  -                  gorošeiddet/goroleiddet 3.pers.pl. -                  -                  gorošedje/goroledje neg. -                  -                  goroše
Potentiála
-at                -it                -ut 1.pers.sg. -                  bođežan            gorožan 2.pers.sg. -                  bođežat            gorožat 3.pers.sg. -                  bođeš              goroš (bođeža)          (goroža) 1.pers.duála           -                   bođežetne          gorožetne 2.pers.duála           -                   bođežeahppi        gorožeahppi 3.pers.duála           -                   bođežeaba          gorožeaba 1.pers.pl. -                  bođežit            gorožit bođežat           gorožat 2.pers.pl. -                  bođežehpet         gorožehpet 3.pers.pl. -                  bođežit            gorožit neg. -                  bođeš              goroš
Imperatiiva
-at                -it                -ut 2.pers.sg. -                  -                  -                       2.pers.duála            -                   -                  - 2.pers.pl. -                  bohtet             gorrot neg. -                  -                  -
Optatiiva
-at                -it                -ut 1.pers.sg. -                  bohton             gorron 2.pers.sg. -                  -                  -        3.pers.sg. -                  bohtos             gorros 1.pers.duála           -                   -                  - 2.pers.duála           -                   -                  - 3.pers.duála           -                   bohtoska           gorroska 1.pers.pl. -                  bohtot             gorrot 2.pers.pl. -                  bohtet             gorrot 3.pers.pl. -                  bohtoset           gorroset neg. -                  -                  -
Partisihppa
-at                -it                -ut -                  -                  gorron
Itilleq (Qeqqata)
Itilleq (ovdalaš čállinhápmi Itivdleq) lea gilli unna sullos Kalaallit Nunaata oarjeoasis Qeqqata gielddas.
Ránesbuokča
Ránesbuokča (Podiceps grisegena) lea buokčaloddi.
Silkebuokča
thumb |Podiceps cristatus thumb|Silkebuovča monit
Silkebuokča (Podiceps cristatus) lea buokčaloddi.
Närpiö
Närpiö lea Suoma gávpot Pohjanmaa eanangottis. Dan rádjegielddat leat Kaskinen, Korsnäs, Kristiinankaupunki, Kurikka, Maalahti ja Teuva.
Gilit
Bäckby, Böle, Finby, Gottböle, Kalax, Kaldnäs, Karila (Karlå), Klaresund, Knåpnäs, Kåtnäs, Norrnäs, Nämpnäs (Niemenpää), Näsby, Piolahti (Pjelax), Pirttikylä (Pörtom), Rangsby, Ståbacka, Tervalahti (Tjärlax), Träskböle, Yttermark (Alamarkku), Ylimarkku (Övermark)
Josep Rull
Josep Rull i Andreu (r. čakčamánu 2. b. 1968) lea katalonialaš politihkkár. Son lei Katalonia guovlluhálddahusa guovlo- ja birasministtarin Carles Puigdemont jođihuvvon ráđđehusas, mii ordnii 1.10.2017 álbmotjienasteami Katalonia iehčanasvuođa birra. Espánnja stevdnii buot Katalonia ráđđehusa ministarat stuimmis, mas sáhttá dubmet Espánjja lága mielde juoba 30 jahkái giddagassii. Stevdnega čuovvumuššan vihtta ministara (Carles Puigdemont, Antoni Comín, Lluís Puig, Meritxell Serret ja Clara Ponsatí) vulge riikkabáhtarussii Belgiai, muhto gávcci Espánnjas rievtti ovdii mannan ministara (Rull lassin Oriol Junqueras, Joaquim Forn, Jordi Turull, Raül Romeva, Dolors Bassa, Carles Mundó ja Meritxell Borràs) mearriduvvojedje dutkanfáŋgavuhtii 2.11.2017. Juo ovdalaččas dutkanfáŋgavuhtii leigga mearriduvvon guovtti riikkavulošorganisašuvnna ságadoallit Jordi Sànchez ja Jordi Cuixart, geat leigga lágidan miellačájehusaid álbmotjienasteami ordnema beales.
Egil Olli
Egil Andreas Olli (r. golggotmánu 13. b. 1949) lea norgalaš sámepolitihkkár Bargiidbellodagas. Jagis 2007 son válljejuvvui Norgga Sámedikki presideantan. Olli lea Norgga Sámedikki njealját presideanta ja vuosttaš, gii ii leat Norgga Sámiid Riikkasearvvi miellahttu.
Ersagiella
Ersagiella lea giella urálalaš giellabearrašis.
Guovlu
Ruoššaeatnamis Mordovias (Mordovialaš republihkka) ja eará guovlluin.
Karlstad
Karlstad lea gávpot Ruoŧas.
Montenegro
Montenegro lea riika Eurohpás. Dan oaivegávpot lea Podgorica.
Oksideren
Oksideren lea kemiijalaš reakšuvdna go muhtun ávnnas luohpada ovtta dahje máŋga elektrovnna. Oksideren dáhpáhuvvá ovdamearkka dihte go siŋka ráhkada siŋka-iona, Zn →t Zn2+ + 2e–. Dán reakšuvnnas siŋka oksidere. Elektrovnnat eai sáhte orrut bođuid ja dan dihte ferte eará ávnnas mii váldá daid. Seamma reakšuvnnas dat ávnnas redusere. Kemiijalaš definišuvnna mielde oksideren lea reakšuvdna mas oksiderenlohku stuorru. Sátni "oksideren" boahtá álgoálggus das go oksygena dávjá lei mielde reakšuvnnas. Go muhtun atoma oksidere de dat šaddá positiiva iona.
Suopmelaš-ugralaš gielat
Suopmelaš-ugralaš gielat ovttas samojedagielain leat urálalaš gielat. Daid urálalaš vuođđogiella hállojuvvui sullii 6000 jagi dassái.
Suopmelaš-ugralaš gielaide gullojit omd. nuortamearasuopmelaš gielat suomagiella, esttegiella ja gárjilgiella. Lassin leat ee. sámegielat, ungáragiella, ja Ruoššas hállojuvvon mari-, komi-, hanti- ja mansigiella. Dušše suoma-, estte-, ja ungáragielat álbmogiin leat iežaset riikkat (Suopma, Estteeana ja Ungára).
Töysä
Töysä lea Suoma gielda.
Oksiderenlohku
Oksiderenlohku lea lohku mii juohke atoma dahje iona oažžu dihto njuolggadusaid mielde. Lohku sáhttá leat positiiva, negatiiva dahje nolla ja lea mihttu galle elektrovnna leat liiggás dahje váile dan ektui go dat vuođđoávnnas. Oksiderenlohku almmuhuvvo muhtumin romalaš loguiguin. Dat adnojuvvo kemiijas go dásse ovttadagaid. Go geahččá jos muhtun ávnnas oksidere dahje redusere de sáhttá atnit oksiderenlogu. Muhtun vuođđoávdnasis sáhttet máŋga oksiderenlogu, muhto dábáleamos lea okta dahje guokte.
Titiqaqa
thumb|[[Urut|Uru-álbmoga suolu Titiqaqajávrris.]]
Titiqaqa lea Mátta-Amerihká stuorimus jávri.
Suoma riikkabeaivvit
right|250px thumb|right|250px
Suoma riikkabeaivvit ( ja ) leat Suoma parlameanta dahjege riikka álbmotválljen orgána mii geavaha láhkaásahanválddi ja bušeahttaválddi ja mii ovddasta álbmoga. Dán lassin Suoma riikkabeaivvit gohcet ráđđehusa doaimma ja váldet oasi Eurohpá uniovnna mearrádusdahkamii.
Oppalaš dieđut Suoma riikkabeivviid birra
Suoma vuođđolága mielde "stáhtaváldi gullá Suomas álbmogii, man ovddastit čoahkkanan riikkabeaivvit". Riikkabeivviin leat 200 riikkabeaiveáirasa, main válljejuvvojit juohke njealját jagi riikkabeaiveválggain. Parlamentarisma vuođđojurdagiid mielde Stáhtaráđđi "galgá návddašit riikkabeivviid luohttámuša".
Uhcabuokča
thumb|250px|Uhcabuokča thumb|Uhcabuovččaid monit thumb|right|Uhcabuokča vuodjamin ja buovččastallamin [[Tokios.]]
Uhcabuokča (Tachybaptus ruficollis) lea Eurohpá unnimus buokčaloddi.
Čakčamánu 23.
Čakčamánu 23. lea gregoriánalaš kaleandara mielde jagi 266. (gárgádusjagi 267.) beaivi. Jagis leat vel 99 beaivvi.
Ávvudeamit
Geahča maid: Kaleandar - Čakčamánu 22., Čakčamánu 24.
Ruoŧagiella
frameless|right|upright=1.5
Ruoŧagiella lea skandinávalaš giella, mii gullá indoeurohpálaš gielaid germánalaš gielaide.
Skierru
250px|thumb|Skierru Skierru (Rissa tridactyla) lea báiskelottiide gullevaš loddi, mii eallá rittuin. Skierru lea stuorát go uhcabáiski.
Almmiguovllut
thumb|right|Oaivealmmiguovllut
Bárrastávvalsubstantiiva
Bárrastávvalsubstantiiva, maid guovttestávvalsubstantiiva lea davvisámegielat substantiiva, mis lea báralaš stávvallohku nominatiivvas ja seamma stávvallohku genetiiva-akkusatiivvas.
Davvinjárga
Davvinjárga dahjege Nordkáhppa lea gielda Romssa ja Finnmárkku fylkkas. Gieldda viidodat lea 924 km² ja gielddas lei jagis 2004 3398 ássi. Davvinjárgga rádjegielddat leat Muosát oarjelullin, Porsáŋgu lullin ja Davvesiida nuortalullin. Davvinjárgga gieldda hálddahusguovddáš Honnesváhki oaččui gávpotárvvu 1996:as. Váldooassi gielddas lea Máhkarávjju sullos.
Gaskamearka
<!-- <!--
Uhcabáiski
250px|thumb|Uhcabáiski Uhcabáiski (Larus minutus) lea báiskelottiide gullevaš loddi mii sulastahttá ollu gahperbáiskki.
Giron (loddi)
Giron (Lagopus muta) lea meahccevuoncceslottiid čerdii gullevaš loddi. Giron eallá árktalaš guovlluin ja duoddariin, ja dan dolggit girdet hui galbmasa. Dat orrot iežaset ruovttuguovllus birra jagi.
Goappašat sohkabealit leat sullii seamma stuorit. Rávis loddi deaddá 400-500 g, ja lea sullii 35 cm guhkkosaš.
Giron eallá Suoma ja Ruoŧa davimus duoddariin, Norgga váriin miehtá riikka, Eurásia ja Davvi-Amerihká davviosiin, Islánddas, Ruonáeatnamis ja Jiekŋaábi sulluin, ee. Svalbárddas ja Bjørnøyas. Dasa lassin Álppain ja Pyrenain leat gironat. Olles máilmmi populašuvdna lea sullii 8,2 miljovnna (IUCN).
Qullaw
thumb|
Qullaw lea badjosat Mátta-Amerihkás.
Kovaleanta čanus
Kovaleanta čanus lea čanus mas atomat juhket elektrovnnaid dássálagaid. Kovaleanta čanus juogadidt ovtta, guokte dahje golbma elektronbára. Árbevirolaš atomafysihkas láve dadjat ahte olggumus elektrongarra dievvá. Atomat ožžot árvogássa hámi. Measta buot vuođđoávdnasiin lea olggumus elektrongarra njeallje elektronbára. Eanas molekylat ja ovttastuvvan ionat leat ii-metállat, danin go atomaide lea ávkkáleabbo go olggumus elektrongarra lea dievvan.
Muhtumin go šaddá kovaleanta čanus de nubbi atoma geasuha elektronbára eanet go nubbi atoma. Elektrovnnat lahkonit nuppi atomaváibmosa. Go ná šaddá de molekyla gealdu ii leat dássálagaid.
Hui dávjá luovvana energiija go kovaleanta čanus šaddá. Ođđa molekylas lea dandihte unnit energiija go ovdal ja dat mielddisbuktá ahte molekyla nanusmuvvá vel eanet.
Njuvččat
Njuvččat (Cygnus) leat čuotnjágiid vuollečeardda (Anserinae) sohka, masa gullá 6 ealli šlája ja okta juo jávkkan šládja (Cygnus sumnerensis). Njuvččat leat čáhcelottit, main lea hui guhkes čeabi ja dábálaččat ráves njuvččat leat vielgadat.
Bárahisstávvalsubstantiiva
Bárahisstávvalsubstantiiva, maid golmmastávvalsubstantiiva lea davvisámegielat substantiiva, mis lea báralaš stávvallohku nominatiivvas ja báraheapme stávvallohku genetiiva-akkusatiivvas.
Carles Mundó
Carles Mundó i Blanch (r. 1976) lea katalonialaš politihkkár. Son lei Katalonia guovlluhálddahusa vuoigatvuohtaministtarin Carles Puigdemont jođihuvvon ráđđehusas, mii ordnii 1.10.2017 álbmotjienasteami Katalonia iehčanasvuođa birra. Espánnja stevdnii buot Katalonia ráđđehusa ministarat stuimmis, mas sáhttá dubmet Espánjja lága mielde juoba 30 jahkái giddagassii. Stevdnega čuovvumuššan vihtta ministara (Carles Puigdemont, Antoni Comín, Lluís Puig, Meritxell Serret ja Clara Ponsatí) vulge riikkabáhtarussii Belgiai, muhto gávcci Espánnjas rievtti ovdii mannan ministara (Mundó lassin Oriol Junqueras, Joaquim Forn, Jordi Turull, Raül Romeva, Dolors Bassa, Josep Rull ja Meritxell Borràs) mearriduvvojedje dutkanfáŋgavuhtii 2.11.2017. Juo ovdalaččas dutkanfáŋgavuhtii leigga mearriduvvon guovtti riikkavulošorganisašuvnna ságadoallit Jordi Sànchez ja Jordi Cuixart, geat leigga lágidan miellačájehusaid álbmotjienasteami ordnema beales.
Čakčamánu 22.
Ávvudeamit
Geahča maid: Kaleandar - Čakčamánu 21., Čakčamánu 23.
Ránesskávli
Ránesskávli (Larus argentatus) lea báiskelottiide gullevaš loddi.
Ábirievssat
Ábibáiski besse Jiekŋameara rittuin: Ruonáeatnamis, Alaska ja Sibirjjá davimuš gáttiin. Dálvit ábirievssat dihtto maid Sámis, lahka Barentsábi Guoládatnjárgga nuortarittus.
Itilleq (Kujalleq)
thumb|olgeš|Itilleq
Itilleq (kalaallisutgillii Itilleq, ovdalaš čállinhápmi Itivdleq, dánskkagillii Eggers Ø) lea suolu Kalaallit Nunaatis Kujalleqa gielddas. Sullos lea Kalaallit Nunaata lulimus njárga Nunap Isua.
Behtolaš ustibat
Julevsámegielas
Julevsámegiela ja davvisámegiela sullasaš sánit sáhttet deavdit máŋgga čuođi siiddosaš girjji ja iešguđet gielaid hállit gulahallet bures. Dattetge sáhttá bártidit jos ii dovdda muhtin spiehkastagaid.
Báiski
250px|thumb|Báiskkit Báiski (Larus canus) lea báiskelottiide gullevaš loddi. Báiski sulastahttá ránesskávli, muhto báiski lea čielgasit unnit. Dan čielgi ja soajit leat vilgesrátnqsat. Báiski borrá guliid, smávva čáhceelliid, máđuid ja bázáhusaid. Dávjá guliid čoalodettiin olmmoš oaidná báiskki go dárkilit fákte ja vuordá dohppenmuni. Báiski eallá mearragáttis ja maiddái siseatnama čáhcegáttiin. Dat besse dávjá stuorra gáddegeađggi ala dahje murrii.
Lišmmajávri
Lišmmajávri lea stuorra jávri Deanu gielddas Finnmárkku fylkkas. Jávri lea sullii 3650 mehtera guhkki ja govddimus saji sullii 750 mehtera. Čiekŋaleamos báiki lea sullii 55 mehtera. Jávrri birra oktan sulluiguin, lea sullii 10 000 mehtera.
Nominatiiva
Nominatiiva lea nominatiiva-akkusatiiva-gielaid nomeniid dahjege substantiivvaid, adjektiivvaid, pronomeniid ja lohkosániid kásus. Dáin gielain dát lea nomeniid vuođđohápmi.
Davvisámegiela nominatiiva
Davvisámegielas nominatiiva lea ovttaidlogus sátnegirjjiid ohcanhápmi. Substantiivvat sojahuvvojit dušše ovttaid- ja máŋggaidloguin, muhto persovdnapronomenat sojahuvvojit maiddái guvttiidlogus. Máŋggaidlogu geažus lea -t :
Našuvnnalaš interneahtta-TLD
Našuvnnalaš Interneahtta-TLD (ccTLD)
Čáhppesnjukča
thumb|250px Čáhppesnjukča (Cygnus atratus) lea austrálialaš njukčaloddi.
Mearragáiru
Mearragáiru (Larus marinus) lea báiskelottiide gullevaš loddi.
Čakčamánu 20.
Čakčamánu 20. lea gregoriánalaš kaleandara mielde jagi 263. (gárgádusjagi 264.) beaivi. Jagis leat vel 102 beaivvi.
Ávvudeamit
Geahča maid: Kaleandar - Čakčamánu 19., Čakčamánu 21.
Lahti guovlogielda
thumb|150px|Lahti guovlugielda Lahti guovlogielda lea okta Suoma guovlogielddain Lulli-Suoma leanas. Dasa gullá ovcci gieldda ja dan LAU 1 (NUTS 4) -nummir lea 071.¨
Knud Leem
Knud Leem lei norgalaš gielladutki, báhppa, Seminarium Lapponicuma jođiheaddji ja davvisámegiela čállinvuogi hutki. Son lei Thomas von Westena miššonoahppi. Maŋŋá son barggai miššonbáhppan. Leemas lei veahkkebargin Anders Porsanger. Leema čállinvuohki ráhkaduvvon Finnmárkku suopmaniid vuođul. Girjjit maid son čálii lei vuođđun davvisámegiela girjegiela ráhkadeamis.
Luovvarat
Luovvarat (Trifolium) gullet eartašattuide.
Našuvnnalaš interneahtta-TLD
Interneahtta-TLDat
{| border="0"
Z
Top-Level-Domain Domaine de premier niveau
Sildegáiru
Sildegáiru (Larus fuscus) lea báiskelottiide gullevaš loddi.
Boallonjukča
thumb|250px|Boallonjukča thumb|250px|Boallonjukča thumb|Boallonjuvčča monni
Boallonjukča (Cygnus olor) lea njukčaloddi.
Deanušaldi (šaldi)
Deanušaldi lea heaŋgášaldi Deanu gielddas. Dan nuppe šaldi huksejuvvui jagis 1948. Vuosttaš šaldi soardašuvvui soađis.
Vuovdaguoika
Vuovdaguoika lea okta dain sámekultuvra guovddážiin. Vuovdaguoika álgá Roavesavvonis ja joatkašuvvá gitta Ohcejohnjálbmái. Vuovdaguoikka guovddáš lea Savu, gos lea okta dain boarrásamos skuvllain Lappi leanas.
Punu
thumb|Punu lea Titiqaqajávrri oarjegáttis.
Punu (aimaragillii ja, ) lea seammanammasaš guovllu oaivegávpot Perus Titiqaqajávrri gáttis.
Some Thoughts Concerning Education
thumb|right|alt=Page reads "Some Thoughts Concerning Education. London, Printed for A. and J. Churchill, at the Black Swan in Pater-noster-row, 1693."|Some Thoughts Concerning Education (1693)
Some thoughts Concerning Education lea filosofihkkár John Locke čállán jagis 1693 almmustuvvan pedagogihkalaš publikašuvdna. Badjel jahkečuohtái dat lei buot dehálamos pedagogihkalaš bargu Englánddas. Dan jorgaledje masa juohkehaš stuorámus čállon eurohpálaš gielaide 1700-logus ja masa juohke áidna eurohpálaš pedagogihkkár Locke maŋŋá, maiddái Jean-Jacques Rousseau, lei diđolaš dan váikkuhusain.
Locke čálii esseas Essay Concerning Human Understanding (1690), ođđa teoriija máná mielas. Dan mielde dat lei tabula rasa dahje ”guoros geađgi”, nappo das eai lean vel makkárge lunddolaš jurdagat. Some thoughts concerning Education čilge mo oahpahit dán miela golmma iešguđetge metodain: dearvvaslaš rupmaša ovdáneapmái; šiega luonddu čohkiideapmái; ja dohkálaš akademalaš oahppoplána válljejupmái.
Historjjálaš konteaksta
Renesánssa humanisttalaš pedagogihkalaš árvvuid, mat ledje bohtan skolastihkka sadjái, eai šat atnán seammalahkái árvvus Englánddas dađi mielde, go Englánda šattai eanet gávppálažžan ja máilmmálažžan. Reformerejeaddjit, dego Locke ja maŋŋelabbos Philip Doddrridge, čuvvo Francis Bacona intellektuála árbevieru, mii hástalii klassihkalaš kultuvrralaš válddi. Sii nággejedje Cambridge ja Oxforda mearrádusaid vuostá: ”buot kandidáhtat ja studeanttat galggašedje guođđit eret sin máŋggaid čálliid, dasgo dat dagahit sierramielatvuođaid ja riidduid skuvllain ja baicce čuovvut dušše Aristotele oainnuid, sihke su doarjuid. Dan lassin sii galggašedje gažadit dušše sus ja guođđit eret buot dušši ja steriila gažademiid, mat vuostálastet dološ ja eakti filosofiija [sic]”. Dan sadjái, ahte olbmot livčče gáibidan sin bártniid lohkat oppa áigge greikka- ja láhtengielat teavsttat, de ain eanet bearrašiin gáibidišgohte praktihkalaš oahpahusa iežaset bártniide. Sivvan dása lei ođđa diehtagiid, dego matematihkka ja modearna gielat morráneapmi. Vánhemat doivo ná, ahte sii ráhkkanahttet iežaset bártniid ekonomiija rievdama várás ja sii maid duođaid maid áicce ođđa máilmmi čohkiideamen sin birra.
Teaksta
Okta bearrašiin lei Clarke nammasaš bearaš, mii lei eret Chipleyas Somersettas. Jagis 1684 Edward Clarke jearai iežas ustibis John Lockes rávvagiid, mo bajásgeassit iežas gándda ja árbejeaddjis Edward Jr:a. Locke vástidii sutnje máŋggaid reivviin, main loahpas šattai Some Thoughts Concerning Education:a vuođđu. Muhto easka jagis 1693 Locke almmustahtii čállosa, go su ledje álggos movttiidan Clarke bearaš ja okta eará ustit, William Molynex. Lockes ii lean miella almmustahttit teavstta iežas namain, nappo son mearredii almmuhit dan anonyman.
Vaikko Locke dárkkistii ja dievasmahtii iežas barggu viđa háve ovdalgo son jámii, de son ii goittotge goassige rievdadan ”iežas oahpes ja ustitlaš vuogi čállit”. ”Láidehus” muitalii lohkkái barggu vuollegaš ruohttasiin, mat ledje ráidun almmustuvvan reivvet. Nathan Tarcova mielde, gii lea čállán ovttas olles bihttá Some Thoughts:ii rávve, ahte muđuid bargu livččii námonistán. Tarcov árvala, ahte Locke gieđahalai iežas lohkkiid su ustibin ja sii vástidedje sullasaččat.
Pedagogálaš teoriija
Locke stuorámus árvalusain bohtet ovdan, sihke su esseas Essay Concerning Human Understanding, ahte Some Thoughts Concerning Education. Dain guovttis lei meroštalli rolla 1700-logu oahppu teoriijas. Vuosttas lea, ahte oahppu meroštallá olbmo, dego Locke čállá čállosis álggus: ”Jáhkán, ahte sáhtán dadjat, ahte juohke ovccát olmmoš geain mii deaivvádit logi olbmos, leat šaddan dakkárin go leat iežaset oahpu dihtii. Ledje sii dal buori dahje bahá, ávkkálačča dahje eai.” Dáinna ákkain Locke nággii sihke Augustinulaš, ahte Cartesialaš olmmošoainnu vuostá. Augustinulaš olmmošoainnu mielde olmmoščearda čuovvu álgosuttu jurdaga ja Cartesialaš oainnu mielde olmmoš diehtá vuođđo logalaš čuoččuhusaid. Locke čuoččuha iežas esseas ”guoros” miela jurdaga – tabula rasa – mii dasto ”dievva” vásáhusaid bokte. Dát čuovui Plato Theatetusa, man mielde miella lea dego ”dássidis vaksá”. Vaikko Locke bealuštiige garrasit tabula rasa teoriija, de das beroškeahttá son liikká jáhkii lunddolaš taleanttaide ja oainnuide. Ovdamearkka dihte son rávvii vánhemiid oaidnit mánáid vai sii gávnnašedje mánáid lunddolaš iešvuođaid oahppat juoidá. Dasto dan maŋŋá čuovvut mánáid iežas beroštumi muhtin áššái ja movttiidahttit dan dahkama dan sajis, ahte bágget sin dahkat juoidá maid sii eai liiko dahkat – ”nappo dan dihtii ferte son čuovvut bures mánáid luonddu ja sin lunddolaš vugiid oahppat áššiid, dábálaččat váttisvuođaid čađa. Degomat makkár vuoruid sii váldet ja mat áššit dahket sis sin. Čuovvut mat leat sin lunddolaš iešvuođat ja mo daid sáhtášii buoridit ja masa dat heivešii”.
Locke nubbin dehálamos váikkuhus 1700-logu oahppo teoriijai maid bohciida su iežas teoriijas olbmo iežas birra. Son čállá: ”unna ja masa fuomáškeahtes áššiin min šiega mánnávuođain leat dehálaš ja guhkes bisti váikkuhusat”. Dat leat nu gohčoduvvon ”idéaid assosiašuvnnat” mat riegádit nuorran ja dain leat stuorat mearkkašupmi, go dain mat riegádit rávesolmmožin, dasgo dat leat – daid mearkkašupmi lea tabula rasa. Esseastis Locke álggos buktá ovdan teoriija ideaid assosiašuvnnas. Das Locke váruha ”duihmes biiggá” jáhkiheamis máná das, ahte ”stáluin ja háldiin” lea juoga dahkamuš seavdnjadasain, dasgo ”seavdnjadas buktá daid balddihahtti ideaid ja dat leat nu čavga čatnon oktii, ahte son ii birgehala vuosttažii eanet go nubbáige”.
Locke deattuhii vásáhusaid mearkkašumi miela čohkiideapmái ja su fuolla boastto ideaid assosiašuvnnain lea dagahan dan, ahte máŋggat meroštallet su teoriija mielas eanetge passiivan go aktiivan. Muhto dego Nicholas Jolley čujuha iežas láidehušas Locke filosofalaš teoriijai, ”dát lea okta miellagiddesamos boasttoáddejupmi Lockes”. Dego son ja Tarcov deattuheaba Locke čállosat leat dievva rávvagat dasa, ahte ohcat dieđu ja dasto speadjalastit dan ožžon máhcáhahkii. Iešalddis dát lei Locke váldo sisdoallu hástálettiin innatismai.
Rumaš ja miella
Locke rávve vánhemiid fuolalaččat dikšut mánáidis fysálaš ”dábiid” ovdal go geahččališgoahta gazzat akademálaš oahppu. Dego máŋggat oahppan olbmot leat fuobmán, de ii lean imaš, ahte oahppan fysisista, dego Locke álggahii Some Thoughts čállosa ságástallamiin máná fysálaš dárbbuin, liikká dát álkes álbmotlaš innovašuvdna lea šaddan Locke oktan bissovamos árbbiin – Oarjemáilmmi mánáid bajásgeassin manuálat lea ain dievva biepmuid ja oađđimiid laktáseaddji bajilčállagat. Vai Locke menestuvvá jáhkihit vánhemiid das, ahte sii galget bidjat návccaidis máná dearvvašvuhtii, son sitere Juvenala Satiiraid – ”jietnas miella jietnas rupmašis”. Locke nannosit jáhkii, ahte mánáid galggašii dahkat váttis áššiid vulosažžan, vai sii dasto hárjánit daidda. Ovdamearkka dihte nu, ahte go mánát leat rávásmuvvan, de sii leat hárjánan juo dasa, dasgo ”mánáid [ii galggašii] gárvvohit dahje gokčat menddo sakka lei dálvi dahje geassi” (Locke deattuhus) son ákkastallá: ”gorut gal gierdá man beare, guhan lea vuos álggu rájes hárjánan dasa”. Dasa lassin amašii mánná buohccát, de Locke árvala: ”máná julggiid galgá beaivválaččat bassat galbma čázis ja su gápmagat eai galgga jeahkat čázi ja dat galget njuoskat álo go mánná lea čázi lahkosiin” (Locke deattuhus). Locke čuoččuha, ahte juos mánáid juolggit leat hárjánan galbma čáhcái, de sii eai buohcá nurvui, juos sin julggiid ala rišiha fáhkka galbma čáhci. Dakkár rávvagat ledje oalle dábálačča (čuvvo olbmo daid dahje ii). Dát boahtá ovdan John Newbery mánáid girjjiin 1700-logu bealle muttus, mat ledje vuosttas eanemus vuovdi mánáid girjjit Englánddas. Locke rávvágat olahit viiddes fáttáid máná bajásgeassimis seaŋggaid gokčamis gitta biebmorávvágiidda ja din gitta ođđen njuolggadusaide.
Šiehku ja mearkkašupmi
Locke geavaha ollu návccaid Some Thoughts Concerning Education:as čilget, mo oččodit mánáide buriid šieguid. Son meroštallá šiegu ieš-gieldima ja rationalavuođa ovttastupmin: ”vai olmmoš bastá gieldit iežas ja iežas háluid, sihke iežas inklinašuvnnaid ja čuovvut dan mii lea jierbmámus, vaikko livččii miella dahkat nuppeláhkai” (Locke deattuha). Boahttevuođa šiega rávesolbmot eai galgga dušše máhttit hárjehit ieš-gieldima, muhto maiddái oaidnit jierbmás bálgá. Locke lei sihkkar, ahte mánát ledje doarvái jierbmái ja ahte vánhemiid ovddasvástádus lei rávvet sin leat ain jierbmát. Eanemus Locke jáhkii, ahte vánhemat galggašedje buot eará áššiid bajabealde geahččalit jurddašit jierbmásit mánáidis badjel. Locke deattuha jámma, ahte vierru lea dehálat go njuolggadus – mánát galggašedje ovdalot siskkáldit rationalaš jurddašanvuogi, go oahppat olggul máŋggaid mohkkás gildosiid. Nappo rationalavuohta ja vierru leat guovddážis ja dat vástidit Locke guovtti fáddáid su čállosis Essay Concerning Human Understanding:is. Locke váidála miehtá essea majoritehta rationalameahttunvuođa ja sin nákcemeahttunvuođa, dasgo sii leat hárjánan dihto vieruide, eaige máhte rievdadit dahje luohpat guhks áigásaš oskumušain. Son ii dušše geahččalan čoavdit dán váttisvuođa nu, ahte mánát gieđahallojuvvošit rationalaš oruhiin, muhto son maid geahččalii ráhkadit bálkkašumiid ja ráŋggáštusaid sadjái stivravuogádaga, man vuođđun ledje árvvoštus ja heahpatvuohta. Locke mielas bálkkašumit, degomat njálgát, ja ráŋggáštusat, degomat huškumat, dahket mánáin hearki dovdduide ovdal go rationalalaččaid; dovddut giktalit áŋggáštusaid ovdal jierpmi. Son ákkastallá ”šlávalaš stivren dahke šlávalaš mášu” (Locke deattuha).
Eskimo-aleuhtalaš gielat
Eskimo-aleuhtalaš gielat lea giellabearaš Davvi-Amerihkas ja Ruonáeatnamis. Dasa gullaba guokte suorggi, aleuhtagielat, ja eskimogielat.
Some Thoughts Concerning Education
Šiehku ja mearkkašupmi
Loahpalaččat Locke háliida, ahte mánát šaddet ollesolmmožin nu johtilit go vejolaš. Son ákkastalla Some Thoughts:as, ”áidna verrát máilbmái lea gokčon dieđuin, nuorra hearrásolmmái galggašii rahpat dan iežas dutkosiiguin dađi mielde go son nákce, ja mađi árát dađi buoret”. Čállosis Second Treatise on Government (1689) son čuoččuha, ahte mánáid skuvlen lea vánhemiid ovddasvástádus. Vánhemat galget doaibmat mánáide, dasgo vaikko sii máhtet jurddašit rationalaččat nuorabun, de sii eai goittotge daga nu jeavddalaččat ja nu sii leat irrationalat. Vánhemat leat geatnagáhtton oahpahit mánáidis rationala ollesolmmožin amašedje sii leat álo čatnon vánhemiidda.
Akademalaš oahppoplána
Locke ii čále nuge olu dihto oahppoplána birra Some Thoughts Concerning Education:is, dasgo son lea eambbo beroštuvvan jáhkihit lohkkiidis, ahte oahppus lea gažaldat šiegu ciekkaheamis, maid dálá oarjemáilmme bajásgeassit gohčodivčče kritihkalaš jurddašan dáidun. Locke seailluha, ahte vánhemat ja oahpaheaddjit galggašedje álggos oahpahit mánáid mo oahppat ja návddašit das. Son čállá, ahte bagadalli ”galggašii muittit, ahte su bargun ii leat nuge oahpahit [máná] buot dieđu, muhto ovdalotge bajásgeassit su ráhkistit ja árvvoštit dieđu, sihke stivret su rivttes bálgá ala iežas ovddideamis ja dieđus”. Muhto Locke gal cavgila vehá makkár livččii su mielas árvvolaš oahppoplána. Son fuotnu guhkes áiggi mii geavahuvvo láhtengiela oahppamii ja čuoččuha, ahte mánát galggašedje vuos oahppat čállit bures iežaset eatnigillii. Máŋggat Locke ávžžuhusain vuođđuduvvet sullasaš ávkkálašvuođa prinsihppii. Dego ovdamearkka dihte son čuoččuha, ahte mánáid galggašii oahpahit tevdnet, vai das lea ávki sin olgorihmátkkiin (vai sii sáhtet tevdnet galledan báikki), muhto divttaid ja musihka son atná duššin oahpahallat. Locke lei maid dieđalaš revolušuvnna njunnošis ja bealuštii geografiija, astronomiija ja anatomiija oahpahusa. Su oahppoplánalaš ávžžuhusat speadjalastet skolastihkkalaš humanisma nohkama ja ođđa oahppu riegádeami – ii dušše dieđalaš, muhto maid geavatlaš ámmátlaš oahppu. Locke maid evttohii, ahte ovdamearkka dihte juohkehaš (gánda) máná galggašii oahppat márkanastit. Locke pedagogihkkalaš ávžžuhusat mearkko ođđa gaskaluohkálaš eetosa, mii meroštalai boahttevaš Brittaniija 1700- ja 1800-loguin.
Vilgessoadjeskávli
Vilgessoadjeskávli (Larus glaucoides) lea báiskelottiide gullevaš loddi.
Gáregasnjárga
Gáregasnjárga, suomagillii Karigasniemi, lea gilli Ohcejoga gielddas Anárjoga gáttis Suoma ja Norgga ráji alde. Gáregasnjárgga lagamus gilli lea Norgga bealde Kárášjohka.
Some Thoughts Concerning Education
Luohkká
Seammás, go lea vejolaš heivehit Locke danáigásaš vuođđo oahppoprinsihpaid buot mánáide, nugo Coste dagaige, de Locke ieš jáhkii, vaikko muhtin cealkámušat soitet leat nuppegežiid, ahte Some Thoughts livččii lean vejolaš heivehit dušše riggáide ja gaskaluohkái (dahje dego duon áigge daddjui ”gaskaárvosaš olbmot”). Dego Peter Gay čállá: ”son ii goassige jurddašan, ahte buot mánát galggašedje oahpahuvvot dahje ahte sii geat oahpahuvvojit, galggašedje oahpahuvvot sullasaččat. Locke jáhkii dassážii, go skuvlavuogádat lei rievdaduvvon, ahte priváhtta oahpaheaddji galggašii oahpahit hearrášolbmo bártni ruovttus. Geafit eai oppa máinnašuvvoge Locke girjjážis.”
Esseastis ”Essay on the poor law” Locke čujuha gefiid oahpahussii. Son váidala: ”bargoluohká mánát leat dábálaččat noađđin searvigoddái ja sii meannuduvvojit (inidleness?) nu, ahte sin bargofápmu manahuvvo álbmogii dassážii go sii leat 12 dahje 14-jahkásaččat.” Dan dihtii son evttohage, ahte juohke searvigoddái Englánddas galggašii ásahit ”bargiid skuvllaid” geafes mánáide, vai ”mánát (golmmajahkásaččat) livčče hárjánan bargat barggu”. Son hápme dáid skuvllaid ekonomiijaid nu, ahte son ákkastallá mánáid leat maiddái ávkin searvigoddái, muhto maid seammás mánát ožžot buori bargomorála.
Sohkabealli
Locke ustit Samuel Clarke jearai Lockes, ahte mo bajásgeassit iežas gándda. Locke vástidii sutnje Some Thoughts Concerning Education čállosis, man ”vuođđoulbmilin”, dego Locke čállá teavstta álggus lei, ”mo bajásgeassit nuorra hearrásalbmá su mánnávuođa rájes”. Dát oahppu ”ii heive nu bures nieiddaide, dasgo sohkabeliid erohusat gáibidit earálágan bajásgeassima, iige dan leat nu álki earuhit” (Locke deattuhus). Dán bálgá mielde Lockei oahppu lei fundamentálaččat seamma sihke almmáiolbmuide, ahte nissonolbmuide – ledje gávdnomis dušše smávva čielga erohusat nissonolbmuide. Dán dulkojumi doarju reivve man son čálii Mrs. Clarkei jagis 1685 mas son čálii ”dasgo mun in earut du mielas sohkabeliid gaskasaš erohusaid... duohtavuhtii, šiehkui ja jegolašvuhtii, mun jáhkán bures, ahte ii mihkkige leat rievdan das mii [čállon bártnái]”. Martin Simons čujuha, ahte Locke ”evttohii, sihke njuolgga ja eahpenjuolgga, ahte bártniid oahppu galggašii čuovvut muhtin fihtolaš alit luohkkáid nieiddaid oahppu”. Dan sajis, ahte bártnit livčče skuvllain mat eai válddášedje vuhtii sin ovttaskas dárbbuid ja oahpahivččii unnán árvvu. Locke ákkástalla, ahte bártnit galggášedje maid oahpahuvvot ruovttus dego nieiddat ”sii galggašedje oahppat ávkkálaš ja dárbbaslaš dállodoallodáidduid”. Dego su áigásáš Mary Astell Locke jáhkii, ahte nissonolbmot sáhtášedje leat ja galggašedjege oahpahuvvot rationálalažžan ja šigolažžan.
Muhto Locke ávžžuha máŋggaid smávva ”ráddjehusaid” mat laktasit nissonolbmo rupmaša gieđahallamii. Su mielas eanemus mearkašahtti bagadallan nissonolbmo olggosoidnui: ”Muhto dasgo din nieiddain lea dárbu váldit vuhtii maiddái čábbodaga nu bures go dearvvašvuohta addá dasa vejolašvuođa, nappo dás fertejit leat muhtin ráddjehusat... sii galggašedje suddjet iežaset liiki beaivesuotnjariid vuostá, eanadilit dalle go dat leat duođaid báhkka ja bastilis”. Vaikko Locke cealkámušas boahtá ovdan, ahte son attašii stuorát árvvu nissonolbmuid čábbodahkii go almmáiolbmui čábbodahkii, de ii lean dat goassige julggaštuvvon. Liikká dánáigásaš lohkkiin lei vejolaš dahkat iežaset oainnuid ”iešguđetgelágan gieđahallamii” mat laktasedje nieiddaide ja gánddaide, juos matge. Dasa lassin, veardidettiin eará pedagogihkkálaš teoriijaide, dego dat mat gávdnojit eanemus vuvdon láhtten girjjis The Whole Duty of a Woman (1696), mii lei nisson guoibmin The Whole Duty of Man (1657), ja Rousseau´a Emile (1762), main goappašiin evttohedje ollásit eará oahppo prográmmaid nissonolbmuide, de Locke Some Thoughts orru leamen eanet dásseárvosaš.
Vuostáiváldin ja árbi
Rousseau´a Emile (1762) lassin, maid Locke Some Thoughts Concerning Education lei okta 1700-logu vuođđoteavsttain oahppo teoriijas. Británniijas gehččui dábálažžan gieđahallat fáttá áššiid dan vuođul. Dán dihtii muhtin kritihkkarat oidnet, ahte Some Thoughts Concerning Education:as livččii lean eanet váikkuhus go Locke nuppi esseas Essay Concerning Human Understanding. Muhtin eará Locke áiggálaččat, dego 1600-logu duiskkalaš filosofa ja matematihkar Gottfried Leibniz jáhkii maid nu. Leibniz čuoččuhii, ahte Some Thoughts vuittii juoba Essay:a dan váikkuhus Eurohpálaš servodahkii.
Locke Some Thoughts Concerning Education vuvddii duođaid bures. Dušše 1700-logus Some Thoughts almmuhuvvui goittoge 53 eará veršuvnna: 25 eaŋgas-, 16 fránska-, guhtta italia-, golbma duiskka-, guokte hollándda- ja okta ruoŧagielat. Das maid čállui románain, dego Samuel Richardsona Pamela:s (1740-1). Dat hápmii maid olu mánáid girjjálašvuođa teorehtalaš vuođu, eandalit vuosttaš bures menestuvvan čálli, John Newbery. James Secorda, 1700-logu čuvgejuvvon almmái, mielde Newbery geavahii Locke oahpuid rávvagiid vuoigadahttin dihte ođđa šáŋŋera – mánáid girjjálašvuođa. Locke dohkkeheapmi dáhkidii šáŋŋera boahttevuođa.
1700-logu loahpas Locke váikkuhus oahppus jurdagiid lei viidát dieđus. Jagis 1772 James Whitchurch čálii esseastis Essay Upon Education, ahte Locke lei ”čálli geasa čuvgejuvvon olbmot galge álo leat velggolačča ja gean nama ii oaččo goassige dadjat suollemas gutni hága. Su ákkát ledje fámolaš jurdagiid bohtosat, čavga gažadeapmi, čielga ja bastilis bohtosat. Nuge earálágan čállitge dego Sarah Trimmer, su áigodatčállagis The Guardian of Education (1802–6), ja Maria Edgeworth dutkosis oahppus man son čálii ovttas áhčiinis Practical Education (1798), dorvvastedje Locke jurdagiidda. Juoba Rousseau:a dovddastii iežas vealggi Lockei seammás go son nággii Locke guovddaš ákká vuostá, man mielde mánát ledje rationálaččat ja dain berrii láhttet nu.
John Cleverley ja D. C. Phillips guovttos bidjaba Locke Some Thoughts Concerning Education dakkar oahppo árbevieru áigodahkii, goas nannejuvvui ”birassuodjaleami” jurdda. Lagaš jagiin Locke barggu almmuheami maŋŋá Etienne Bonnot de Condillac ja Claude Adrien Helvétius áŋgirit ohppaiga, ahte olbmuid jurdagat jurdagat molsašuvve sin vásáhusaid ja oahppu bokte. Mánáid oahpaheapmi áicágiid bokte leavai johtilit miehtá Eurohpá. Šveicas Johan Heinrich Pestalozzi hutkkai Locke teoriijaid vuođul ”objeakta oahppodiimmuid”. Dát diimmut adde oahpiide vejolašvuođa vuodjut dihto áššái, mii movttiidahtii sin geavahit buot sin áiccuid ja oahpaheaddji ávžžuhii dasto govviidit dan dárkilit sániiguin. Objeakta diimmut geavahuvvojedje miehtá Eurohpá ja Amerihká 1700- ja 1800-loguin. Hárjeheaddjiid mielde ”juos dat ledje bures lágiduvvon, de oahppit máhte buorebut áicat ja fuobmát, sihke lashii sin sátneráju jurdagiid ja sii máhte buorebut buktit ovdan daid, nappo ná sii vurkejedje materiála jurddašeapmái ja maiddái ráhkkánahtii sin váddásot oahpuide”.