cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Davvisámegiela sojahanoahppu
Pronomenat
Resiprohkapronomenat: ''1. nubbi nuppi. 2. a) goabbat guoibmi + oamastangeažus duálas. b) guhtet guoibmi + oamastangeažus plurálalas.''
Berga gielda
Čoahkkebáikkit
Lea njeallje čoahkkebáikkit dain Berga gielda.
Davvisámegiela sojahanoahppu
Pronomenat
Reflektsiivapronomenat: ieš, ieža, alddámet, alccesis, iežame, iežainan, iehčanassii
1995
Riegádeamit
V-bocks 1000
Davvisámegiela sojahanoahppu
Pronomenat
Negatiiva pronomenat: ii oktage, ii gosage, eai makkárge jna.
Borgemánnu
Borgemánnu lea jagi gávccát mánotbadji.
Davvisámegiela sojahanoahppu
Vearbbat
Vearbbat sodjet logu, persovnna, vuogi ja áiggi dáfus.
Lohku
Davvisámegiela vearbbat sodjet golbma eará logu dáfus:
Persovdna
Davvisámegiela vearbbat sodjet golbma eará persovnna dáfus:
Áigi
Davvisámegiel tempusat leat:
Maid leat guokte lihttoáiggi:
Vuohki
Davvisámegielas leat vihttá vuogi:
Dábálaččat optatiiva árvaluvvo imperatiivan, goas sámegielas leat dušše njeallje vuogi.
Biehttalanvearba
Davvisámegielas biehttalanvearba ii sojahuvvo áiggi dáfus.
Passiiva
Davvisámegielas lea maid passiiva, muhto dat ii leat árbevirolaččat leamaš aktiivvalaš anus.
Partihkkalat
Partihkkalat leat sánit, mat leat dihto posišuvnnas cealkaga dahje frása ektui. Stuorra partihkalklássa lea nubbi posišuvnna partihkkalat:
Nubbi partihkkaltiipa lea frása maŋŋel, muhto vaikku gos cealkagis:
Interjekšuvnnat
Interjekšuvnnat leat sánit, mat leat cealkaga sájis. Ovdamearkan:
Sámegillii ollu interjekšuvnnat adnojuvvojit go čuorvu ealliid, erenoamážit beatnagiid ja bohccuid. Muhtun dain interjekšuvnnain leat jietnadagat mat eai muđui gávdno gielas (earret loatnasániin) nugo y-jietna sánis hrys.
Čuorvvassánit maiddái gullet interjekšuvnnaide: Jietnaáddestallan sánit (onemopoehtalaš sánit): Vástádussánit:
Konjunkšuvnnat
Konjunkšuvnnat čatnet frásaid oktii:
Advearbbat
Advearba lea sátni, mii sáhttá doaimmát adverbiálan cealkagis. Advearba modifisere vearbba.
Preposišuvnnat ja postposišuvnnat
''Gč. maid Davvisámegiela adposišuvnnat''
Post- ja preposišuvnnat leat sánit mat laktásit nomeniidda vai hukset adposišuvdnagihpu, man funkšuvdna cealkagis lea advearbiála. Dát doahpagat leat sámegillii latnjalassii nu ahte muhtun sánit sáhttet leat sihke preposišuvdnan ja postposišuvdnan. Pre- ja postposišuvdna ráhkadit nomeniin ovtta gihpu ja das galgá nomen leat genitiivahámis. Dat mat leat nomemiid ovddabealdde gohčoduvvojit preposišuvdnan. Nomena ja preposišuvnna oktavuohta gohčoduvvo preposišuvdnagihppun.
Postposišuvdna leat nomena maŋábealde.Nomena ja postposišuvnna oktavuohta gohčoduvvo postposišuvdnagihppun.
Etymologalaččat pre- ja postposišuvnnaid vuođđu lea substantiiva, muhto dát sánit eai dábálaččat geavahuvvo sierra sátnin šahten. Muhtun substantiivvat leat velá anus, nugo rádjá mas postposišuvnnat rájes/rádjái leat suorgásan. ''Boahtte vuosárgga rájes. Ihtáš rádjái.''
Livkkárat
Livkkárat Muscicapidae gullet šilljocihcelottiide.
Korsnäs
Korsnäs lea Suoma gielda Pohjanmaa eanangottis. Dan rádjegielddat leat Maalahti ja Närpiö.
Keviselie
Keviselie dahje Hans Ragnar Mathisen dahje Elle Hánsa (Narvik, suoidnemánu 1. 1945) lea sápmelaš dáiddár, málejeaddji ja čálli. Son lea dovddus su kárttagovasteaset.
Málatvuomi sámegiel báikenamat
Sápmi báikenamat sáhttá lea earalágán, jos vuođđuduvvo ahte guovllus lea eará sámegielat. Dat dáhpáhuvvo rádjeguovlluin. Lea ovcci sámegiela: lullisámegiella, ubmisámegiella, biđonsámegiella, julevsámegiella, davvisámegiella, nuortalašgiella, anárašgiella, gielddasámegiella ja darjjesámegiella. Lea maid guokte jávkkan sámegiela: giemasámegiella ja áhkkilsámegiella. Dušše davvisámegiella čáhkada dán listái Málatvuopmi gildii.
Borgemánu 17.
Borgemánu 17. lea gregoriánalaš kaleandara mielde jagi 229. (gárgádusjagi 230.) beaivi. Jagis leat vel 136 beaivvi.
Dálkasiid vuorrováikkuhus
Dálkasiid vuorrováikkuhus dahje dálkasiid interakšuvdna dáhpáhuvvá dalle go muhtin dálkkas dahje eará ávnnas ávkkálaččat dahje vahátlaččat váikkuha nuppi dálkasa fápmui.
Borgemánu 17.
Ávvudeamit
Geahča maid: Kaleandar - Borgemánu 16., Borgemánu 18.
Dálkasiid vuorrováikkuhus
Vuorrováikkuhus - oppalaš geahčastat
Dálkasat sáhttet muddet eará dálkasiid fámuid farmakokinetihka bokte dahje farmakodynamihka bokte. Farmakokinetihkka lea movt rumaš gieđahallá dálkasa ja dasa gusket dálkasa: Farmakodynamihkka gis guoská movt dálkasa váikkuha rupmašii, dábálaččat reseptoriid bokte. Doaba dálkasiid vuorrováikkuhus sisttisdoallá buot máinnašuvvon mekanismmaid.
Farmakokinehtalaš vuorrováikkuhusat
Dat doaba gokčá daid dáhpáhusaid goo dihto dálkasa farmakokinetihka, namalassii aborbšuvdna, distribušuvdna, čatnosat, metabolisma dahje vuohčudeapmi nuppástuvvá eará dálkasa dihte.
Absorbšuvnna vuorrováikkuhusat
Dábálaččat absorbšuvnnas lea unnán váikkuhus, muhto dattetge muhtun dálkasat sáhttet buoridit čoliid jođu nu ahte ávdnasat čoliid siste mannet johtet jođáneapput go dábálaččat. Dat váttásmahttá absorbšuvdna ja dálkasat mannet dan sadjái olggus bahtaráigge. Nuppe ládje šaddá gis go váldá dálkasiid mii hilljuda čoallejođu.
Čoavjji pH-árvu sáhttá váikkuhit dálkasa absorbšuvnna. Dihto dálkasis lea dakkár molekylalaš struktuvra ahte pH-árvu mearrida jus dálkkas lea ioniserejuvvon dahje ii. Jus mudde pH-árvvu dálkasiin dalle sáhttá dagahit ahte eará dálkkas absorberejuvvo fuonibut.
Muhtin dálkasat ráhkadit kompleaksaid eará ávdnasiiguin. Ovdamearkka dihte soames antibiohtat dego tetrasykliinnat ja fluorokinolonat čatnasit kalsiumii ja dáinna lágiin daid absorbšuvdna unno.
Skellefteå gielda
Skellefteå gielda (ruoŧagillii): Skellefteå kommun) lea gielda Davvi-Ruoŧas Västerbottena leanas.
Čoahkkebáikkit
Vuolde lea listu čoahkkebáikkiin gielddas Skellefteå gielda.
Bihcebásčáihnnit
Bihcebásčáihnnit (Dendrocopos) lea loddesohka, mii gullá čáihnniid čerdii.
Saemien Sijte
Saemien Sijte lea lullisámi musea ja kulturguovddáš Snoasas Davvi-Trøndelága fylkkas. Saemien Sijte stivra lea «Stiftelsen Saemien sijte», ja stivrra jođiheaddji lea Rune Fjellheim.
Saemien Sijte áigu maid ráhkadit giellaguovddáža. Saemien sijte almmuha jahkegirjji Åarjel-saemieh.
Čakčamánnu
Čakčamánnu lea jagi ovccát mánotbadji.
Hinduisma
Hindulašvuohta
Borgemánu 16.
Borgemánu 16. lea gregoriánalaš kaleandara mielde jagi 228. (gárgádusjagi 229.) beaivi. Jagis leat vel 137 beaivvi.
Ávvudeamit
Geahča maid: Kaleandar - Borgemánu 15., Borgemánu 17.
Cizit
Cizit Emberizidae gullet šilljocihcelottiide.
Kypros
Kypros dahjege Kyprosa dásseváldi lea riika Eurohpás.
Geahča maid
🇪🇺
Borgemánu 19.
Borgemánu 19. lea gregoriánalaš kaleandara mielde jagi 231. (gárgádusjagi 232.) beaivi. Jagis leat vel 134 beaivvi.
Ávvudeamit
Geahča maid: Kaleandar - Borgemánu 18., Borgemánu 20.
Bräcke gielda
Čoahkkebáikkit
Vuolde lea listu čoahkkebáikkiin gielddas Bräcke gielda.
Itália
Itália dahjege Itália dásseváldi lea riika Lulli-Eurohpás. Itália rádjeriikkat leat Frankriika, Šveica, Nuortariika, Slovenia, San Marino ja Vatikána.
Vuođđodieđut:
Virggálašgiella: Itáliagiella
Oaivegávpot: Roma
Ássit: 60 599 936 (2016)
Ruhta: Euro
Geahča maid
🇪🇺
K
K, k lea latiinnalaš alfabehta oktanuppelogát bustávva ja davvisámegiela njealljenuppelogát bustávva.
Báiskkit
Báiskkit (Larus) lea loddesohka, mii gullá báiskelottiid čerdii. Báiskkiid sohkii gullá BirdLife mielde 46 šlája.
Gaccepat
Gaccepat Paridae gullet šilljocihcelottiide.
Giđđadivgarássi
mini|Giđđadivgarássi thumb|Giđđadivgarássi
Giđđadivgarássi, gieganjuolla dahje gieganjuolas (Convallaria majalis) lea mirkkolaš šaddu mii gullá áspárggosšattuide (Convallaria). Giđđadivgaŕasi nađđa šaddá 15–25 cm allosažžan ja dan lieđit hakset njálgát.
Eallinbiras
C. majalis L. var. majalis šaddet lunddolaččat Fennoskandias ee. vuvddiin ja vuovderavddain.
Giđđadivgarássi Sámis
Sámis giđđadivgarássi lea hárvenaš.
Árktalaš ráđđi
Árktalaš ráđđi lea stáhtaidgaskasaš orgána mii vuođđuduvvui jagi 1996.
Miellahttustáhtat
Ráđis leat gávcci árktalaš riikka miellahttustáhtan:
Suopma Ruoŧŧa Norga Islánda Danmárku Amerihká ovttastuvvan stáhtat Ruošša Kanada
Dárkojeaddjistáhtat
Ráđis leat 32 riikka dárkojeaddjistáhtan.
Árktalaš ráđđi ja eamiálbmotorganišuvnnat
Sámiid ovddastá Sámi ráđđi.
Norgga Polarinstituhtta
250px|thumb|Norgga Polarinstituhta oaivekantuvra [[Romsa|Romssas.]]
Norgga Polarinstituhtta dahjege NP lea Norgga Dálkkádat- ja birasdepartementii gullevaš stáhtainstituhtta. Instituhta ovddasvástádusaide gullet dieđalaš iskkadeamit, birasgoziheapmi ja kárten polarguovlluin. Polarinstiuhtta pláne ja čađaha ekspedišuvnnaid Arktisis ja Antarktisis.
L
L, l lea latiinnalaš alfabehta guoktenuppelogát bustávva ja davvisámegiela vihttanuppelogát bustávva.
Eartašattut
Eartašattut (Fabaceae) lea Fabales-čerdii gullevaš vuollečearda. Vuollečerdii gullet sullii 650 soga ja badjel 18 000 šlája.
Antonio de Bellis
Antonio de Bellis (1616 – 1656) lei itálialaš dáiddár.
Niitosáhpal
mini|
Niitosáhpal (Lathyrus pratensis) lea máŋggajagát šaddu, mas leat fiskes lieđit. Niitosáhpal gullá eartašattuide.
Borgemánu 20.
Borgemánu 20. lea gregoriánalaš kaleandara mielde jagi 232. (gárgádusjagi 233.) beaivi. Jagis leat vel 133 beaivvi.
Ávvudeamit
Geahča maid: Kaleandar - Borgemánu 19., Borgemánu 21.
Prunus
Prunus lea ruvsušattuide (Rosaceae) gullevaš šaddosohka, masa gullá ávžžat, čirssat, plommat ja mándelat.
Kategoriseren
Prunus juohkása guhtta vuollečerdii, maidda gullá oktiibuot sullii 200 šlája.
Amygdalus — mándelat
Cerasus — čirssat
Laurocerasus
Lithocerasus
Padus — ávžžat
Prunus — plommat
M
M, m lea latiinnalaš alfabehta golbmanuppelogát bustávva ja davvisámegiela guhttanuppelogát bustávva.
Koski Tl
Koski Tl lea Suoma gielda Varsinais-Suoma eanangottis. Dan rádjegielddat leat Loimaa, Marttila, Pöytyä, Salo, Somero ja Ypäjä.
Gilit
Halikkola, Harmaa, Hongisto, Iso-Sorvasto, Jättälä, Kattelus, Koivukylä, Koski, Liipola, Myllykylä, Partela, Patakoski, Penninkulma, Talola, Tapala, Tausela, Tuimala, Vähä-Sorvasto, Värmälä
Dihtit
Dihtit (Accipiter) leat hávuhiidda gullevaš beaiveboralottit.
Sáhpal
Sáhpal dahjege fierbmerássi (Vicia cracca) gullá eartašattuide (Fabaceae).
Kristiinankaupunki
Kristiinankaupunki lea Suoma gávpot Pohjanmaa eanangottis. Dan rádjegielddat leat Isojoki, Karijoki, Merikarvia, Närpiö ja Teuva.
Borgemánu 21.
Borgemánu 21. lea gregoriánalaš kaleandara mielde jagi 233. (gárgádusjagi 234.) beaivi. Jagis leat vel 132 beaivvi.
Askainen
Askainen (ruotagillii Villnäs) lea Suoma gielda Oarje-Suoma leanas.
Gilit
Ahtinen, Antikainen, Auttinen, Hannula, Iloinen, Kaamanen, Kainu, Kairinen, Karavainen, Karvatti, Kaukonen, Kauppinen, Kiiainen, Koskoinen, Laakinen, Lempoinen, Manna, Merijärvi, Mikoinen, Nepola, Paavainen, Palsala, Pukkila, Raumharja, Rauvola, Riihilä, Ruohoisenmaa, Tillinperä, Toivainen, Tättäläinen, Tävälä, Vanhakylä, Villnäs, Vilu, Vuorlahti
Suorssá gielda
Suorsá gielda (ruoŧagillii): Sorsele kommun) lea gielda Davvi-Ruoŧas Västerbottena leanas. Suorsá lea suohkana hálddáhusguovddáš, ja 2005 ledje čoahkkebáikkis 1 353 ássi ja suohkana sturrodat lei 1.83 km².
Namma boahta jahkkimis sámegielat "suorgi" namas, mii orru bures govvideame čađa golgi čázádaga "suorggideami" báikkis.
Gilli lea Vindelälven eatnogáttis, mii lea okta dain moatti Davvi-Ruoŧa jogain masa vel eai leat huksejuvvon makkárge fápmorusttegat.
Bákegotti čađa manna Eurohpágeaidnu 45 ja ruoŧa riikkageaidnu 363. Maiddái siseatnangeaidnu manná Suorssá bokte, lulilhaga davás Jielleváre ja Váhčira guvlui.
Báiki lea muđui sámi boazodoalloguovlu.
Čoahkkebáikkit
Lea njeallje čoahkkebáikkit dain Suorsá gielda.
Storumana gielda
Storumana gielda (ruoŧagillii): Sorsele kommun) lea gielda Davvi-Ruoŧas Västerbottena leanas.
Čoahkkebáikkit
Vuolde lea listu čoahkkebáikkiin gielddas Storumana gielda.
Vuoražasat
Vuoražasat Corvidae gullet šilljocihcelottiide.
N
N, n lea latiinnalaš alfabehta njealljenuppelogát bustávva ja davvisámegiela čiežanuppelogát bustávva.
Guatemala
Guatemala dahjege Guatemala dásseváldi lea riika Gaska-Amerihkás. Dan olmmošlohku lea 13,8 miljovnna ássi ja dat lea Gaska-Amerihká stuorámus riika olmmošlogu ektui. Dan rádjeriikkat leat Meksiko, Belize, Honduras ja El Salvador. Guatemala namma mearkkaša "muoraid riika". Sullii bealli Guatemala eatnanviidodagas leage ain vuovdi. Guatemala oaivegávpot lea Ciudad de Guatemala.
Látvia
thumb|320px|Látvia Latvia dahjege Latvia dásseváldi (látviagillii Latvijas Republika) lea riika Eurohpás. Látvia lea okta Baltia riikkain ja dan rádjeriikkat leat Estteeana, Lietuva, Vilges-Ruošša ja Ruošša.
Geahča maid
🇪🇺
Skábmamánu 26.
Skábmamánu 26. lea gregoriánalaš kaleandara mielde jagi 330. (gárgádusjagi 331.) beaivi. Jagis leat vel 35 beaivve.
Ávvudeamit
Geahča maid: Kaleandar - Skábmamánu 25., Skábmamánu 27.
Costa Rica
Costa Rica dahjege Costa Rica dásseváldi lea riika Davvi-Amerihkás. Dan olmmošlohku lea su. 4,3 miljovnna (2011) ja viidodat lea 51 000 km². Riikka oaivegávpot lea San José.
Costa Rica áidna virggálaš giella lea espánnjagiella, muhto doppe hállojit maiddái álgoálbmotgielat nu mo omd. cabécargiella, bribrigiella ja malekugiella riikka máttaosiin.
Distribušuvdna (farmakologiija)
Dálkasa distrubušuvdnageassu govvida man muddui dálkkas juohkašuvvá varas ja gođđosiin.
Gottesáhpal
250px|thumb|right|Gottesáhpal Gottesáhpal (Astragalus frigidus) gullá eartašattuide (Fabaceae).
Borgemánu 22.
Borgemánu 22. lea gregoriánalaš kaleandara mielde jagi 234. (gárgádusjagi 235.) beaivi. Jagis leat vel 131 beaivvi.
Ávvudeamit
Geahča maid: Kaleandar - Borgemánu 21., Borgemánu 23.
Härjedalena gielda
Härjedalena gielda (ruoŧagillii): Härjedalens kommun lea gielda Davvi-Ruoŧas Jämtlándda leanas.
Čoahkkebáikkit
Vuolde lea listu čoahkkebáikkiin gielddas Härjedalena gielda.
Biebmosuddadeapmi
Biebmosuddadeapmi (eŋg. digestion) lea dat go biebmu bieđgana maŋŋel go mii leat borran. Olbmuin suddadeapmi dáhpáhuvvá ovddemustá njálmmis, čoavjjis, civzzačoalis ja čoliin. Dábálaččat earuha mekánalaš suddadeamis ja kemiijalaš suddadeamis. Mekánalaš suddadeapmi mearkkaša dan go mii fysihkalaččat biđget biepmu nu ahte suddadeapmái gullevaš enzymat bastet dasa. Dat sáhttá leat ovdamearkka dihte go mii suoskat dahje go čoavjji deahkit "sotket" (soatkat) biepmu. Kemiijalaš suddadeamis gis enzymat biđgejit biepmu smávit molekylaide maiguin rumaš sáhttá ávkkástallat.
Biebmosuddadeapmi álgá go mii suoskagoahtit biepmu. Dalle čolga vuohču ja čolgga siste lea amylasa mii lea suddadanenzyma. Amylasa katalysere reakšuvnna mas stearkalas bieđgana smávit osiide. Biebmu njiellasa njielu ja čoddaga čađa čoavjái.
Čoavjji šliiveassi vuohčuda sáltesivrra ja pepsinogena. Sáltesivrras lea máŋga doaimma. Vuosttžettiin sáltesivra dagaha suvrres birrasa mas inaktiiva enzyma pepsinogena mii doaibmágoahtá ja šaddá pepsiidna. Sivra maiddái denaturere ("nuppástuhttá") proteiinnaid ja dat gis álkidahttá biđgema man pepsiidna čađaha.
Dan maŋŋá biebmu joatká čoliid čađa ja čoliid siste eanas biebmu absorberejuvvo (njammása) varrasuonaide ja lymfasuonaide. Dalle gis varra sáhttá fievrredit biebmoávdnasiid rupmaša sierra gođđosiidda gos dat šaddet energiijan.
Guovdageaidnu
Guovdageainnu suohkan lea gielda Romssa ja Finnmárkku fylkkas. Dan olmmošlohku lea 2 910 ja viidodat lea 9 707,4 km². Gieldda hálddahusguovddáš lea Guovdageaidnu.
Namma
Dárogiel namma Kautokeino boahtá suomagiel namas Koutokeino ja dat fas sámegiel namas Guovdageaidnu.
Namma «Guovdageaidnu» sáhttá boahtit das, ahte lea seamma guhkes gaska Álahedjui (dološ áigge ledje doppe márkanat), Gárasavvonii, Ráisii ja Kárášjohkii. Eará teoriija lea ahte dat lea báiki gos šaddá gámasuoinnit.
Demografiija
Jagi 2011:s lei olmmošlohku Guovdageainnus 2 927 ássi. Sullii 2000 olbmo orrot Guovdageainnu márkanbáikkis. Mázes gaskal Guovdageainnu ja Álttá ásset lagabui 300 olbmo. Leat 763 olbmo geat leat gaskkal 0-19 jagi boarrásat. Badjel 50 % álbmogis leat vuollel 30 jagi ja badjel 66 jagi boarrásat leat vuollel beali Norgga gaskamearis.
Geografiija
300px|thumb|right|[[Guovdageaineatnu golgá márkanbáikki čađa.]] Guovdageainnu suohkana viidodat lea 9 707,34 km² mii dahká das Norgga stuorimus gieldda viidodaga ektui. Gieldda rádjegielddat Áltá davvin, Kárášjohka nuortin, Romssa fylkka bealde Ráisa oarjin ja Návuotna davveoarjin, ja Suoma bealde Anár nuortalullin ja Eanodat lullin.
Guovdageainnu suohkana ja márkanbáikki čađa golgá Guovdageaineatnu.
Gieldda alimus várri lea Mollejus mii lea 974 m. alu. Guovdageainnus leat eanaš soahkemuorat, ja máŋggain sajiin eai leat obage muorat.
Dálkkádat
Guovdageainnus lea subárktalaš dálkkádat, ja doppe leat liegga geasit ja galbma dálvvit. Skábma bistá sullii 7 vahku, skábmamánu loahpas gitta ođđajagimánu beallemuddui. Geasset lea ijahis idja.
Giella
Sámegiella lea virggálaš giella sihke sápmelaččain ja almmolaš hálddahusas ja birrasiid 90 % álbmogis lea davvisámegiella eatnigiellan. Guovdageaidnu lei vuosttaš ja guhká áidna suohkan Norggas gos sámegiella lea dásseárvosaš giella dárogielain almmolaš hálddahusas.
Skuvllat
Guovdageainnu márkanis leat Guovdageainnu mánáidskuvla ja Guovdageainnu nuoraidskuvla. Mánáidskuvllas lea sihke sámegiel ja dárogiel oahpahus, muhto stuorámus oassi mánáin vázzet sámegiel klássas. Nuoraidskuvllas oahpahus ii leat sirrejuvvon giela mielde. Márkanbáikkis lea maid Sámi joatkkaskuvla ja boazodoalloskuvla. ja Sámi allaskuvla, gos leat sullii 200 studeantta ja 80 bargi. Máze gilis lea Máze lagasbirasguovddáš, masa gullet vuođđoskuvla, SAÁO ja mánáidgárdi. Máze skuvllas visot oahpahus lea sámegillii. Láhpoluobbala gilis lei maid skuvla, Láhpoluobbala skuvla, muhto dat heaittihuvvui jagis 2012, dasgo ledje beare unnán oahppit.
Nuoraid jienastanlohpi
Guovdageainnus besse 16- ja 17-jahkásaččat jienastit 2011 jienasteamis. Dát lei Norgga ráđđehusa vuohki geahččalit boktit nuoraid politihkalaš engašemeantta. Geahččalanortnet galgá guorahallat leago ávki nuoraide addit vejolašvuođa jienastit ja dan bokte boktit sin beroštumi váikkuhit báikkálaš servodateallima ja vejolašvuođa váikkuhit báikkálaš áššiid. Guovdageaidnu lei mielde geahččalanortnegis mas 20 eará suohkana oassálaste.
Válgabiire
Guovdageaidnu gullá 2009 Sámediggeválggaid rájes Ávjovári válgabiirii. Dasa gullet maid Kárášjoga gielda ja Porsáŋggu gielda. Ovdal 2009 lei Guovdageaidnu sierra válgabiire. Eará válggain Guovdageaidnu lea oassi Finnmárkku válgabiirres.
Fitnodagat
Guovdageainnus leat golbma «dábálaš» rámbuvrra, Rema 1000 ja Coop Extra leat márkanis, ja Oves Varesenter -rámbuvra lea Máze gilis. Coop Byggmix oktavuođas leat maiddái apotehka ja Vinmonopolet. Márkanbáikkis lea Thon Hotel -hotealla, Kautokeino Villmarksenter, ja Kautokeino Camping. Čoahkkebáikkis leat maid Esso ja Statoil bensinstašuvnnat, ja Gilišilljus lea duodjegávpi Maritex Gávpi. Guovdageainnus lea dasa lassin Pitstop-restoráŋŋa ja gáffestohpu Kafé Risku. Doppe leat maid leamaš Alfred's Kro -restoráŋŋa, mii heaittihuvvui 2011 dahje 2012, ja Boddu-restoráŋŋa mii heaittihuvvui jagi 2013.
Ruvkedoaibma
Guovdageainnus lea leamaš ruvkedoaibma Biedjovákkis. Ruoŧa fitnodat Arctic Gold lea 2010 rájes geahččalan álggahit fas ruvkedoaimma, muhto suohkanstivra lea hilgon plána. Suohkana áidna dálá ruvke lea Náránaš, gos rogget fuksihta dahje Náránáš-geađggi.
Johtolat
Guovdageainnus lea unnán almmolaš johtolat, ja measta buohkain lea biila. Busset Guovdageainnu ja Álttá gaskka vudjet juohke beaivvi earret lávvordaga. Geasset Eskelisen Lapin Linjat-fitnodaga busset vudjet Suomas Guovdageainnu čađa Áltái. Dasgo Guovdageainnu lea máŋgasiin guhkes mátki skuvlii, de lea doppe skuvlabussefálaldat nu ahte oahppit sáhttet bussiin mátkkoštit mávssu vuostá. Guovdageainnus leat maiddái taxit. Sullii 10 kilomehtera márkanis davás lea nuppi máilmmisoađi áigásaš girdišillju, muhto doppe eai šat dan áigge girdde. Guovdageainnus leat geainnut Suoma beallái (Riikkageaidnu 93 ja Máttageaidnu 93), Kárášjohkii (Riikkageaidnu 93 ja Riikkageaidnu 92) ja Áltái (Riikkageaidnu 93).
Vearjogovva
Vearjogovva lea gollelávvu alit vuođus.
Historjá
1800-logus lei Guovdageaidnu ovttas Goaskinvákkiin (Kjelvik, dál Davvinjárga), Kárášjogain ja Porsáŋgguin okta gielda, man namma lei Kistrand (Čuđegieddi). Jagiid 1851 šattai Guovdageaidnu, jagis 1861 Goaskinvággi ja jagis 1873 Kárášjohka iežas gieldan.
Guovdageainnu stuimmit ledje Guovdageainnus jagis 1852.
Sápmelaččat
Guovdageaidnu lea sámeguovllu gielalaš ja kultuvrralaš guovddáš. Gielda lea Norgga stuorámus sámi suohkan ja boazodoalu guovddáš.
Sámi álbmotbeaivvi ávvudeapmi
Sámi álbmotbeaivvi lávejit ávvudit Báktehárjjis, ja doppe ordnejuvvojit doalut 6.2. Vuođđoskuvlla šilljus lea unna ávvudeamaš gos levget Sámi leavggain ja lávlut Sámi soga lávlaga.
Dážat
Guovdageainnus dážat leat unnitlogus.
Giđđalodden
Guovdageainnus lea giđđalodden leamaš árbevirolaš bivdu dáloniid gaskkas. Norgga lága mielde ii leat lohpi giđđat lottiid bivdit, muhto Guovdageainnus lea leamaš sierra lohpi (geahččalanortnet) juo máŋgga jagi. Jagi 2011 lea plána mielde maŋimuš háve geahččalanortnetdoaibma ovdalgo galgá šaddat bistevaš lodden. Ollosat ohcet juohke jagi lobi ohcat, ja bivdu bistá moadde vahku. Dábálaččat olbmot loddejit eahkediid ja ijaid, go dalle lea álkimus bivdit. Lottit maid lea lohpi báhčit leat vuoktafiehta, duoršu ja vuoktagoalsi.
Struve meridiánagierdu
Guovdageainnus leat guokte čuoggá Struve meridiánagierddus.
Báikkit
Stuorámus gilit leat Guovdageainnu márkan, Máze, Láhpoluoppal ja Ávži.
Šilljocizit
Šilljocizit Passeridae gullet šilljocihcelottiide.
Boaresgállarássi
Boaresgállarássi dahjege alitrássi (Geranium sylvaticum) gullá gállarásiid čerdii ja lea pelargonia fuolki.
O
O, o lea latiinnalaš alfabehta vihttanuppelogát bustávva ja davvisámegiela ovccinuppelogát bustávva.
Golggotmánnu
Golggotmánnu lea jagi logát mánotbadji.
Kruunupyy
Kruunupyy lea Suoma gielda Pohjanmaa eanangottis. Dan rádjegielddat leat Evijärvi, Kaustinen, Kokkola, Luoto, Pedersöre ja Veteli.
Gilit
Alaveteli (Nedervetil), Bråtö, Hopsala, Norrby, Poras (Påras), Söderby, Teerijärvi (Terjärv), Vähätkylät (Småbönders), Ytterbråtö, Överbråtö
Skábmamánu 25.
Skábmamánu 25. lea gregoriánalaš kaleandara mielde jagi 329. (gárgádusjagi 330.) beaivi. Jagis leat vel 36 beaivve.
Ávvudeamit
Geahča maid: Kaleandar - Skábmamánu 24., Skábmamánu 26.
Čurolastašattut
thumb|Drosera leucoblasta
Čurolastašattut (Drosera) leat šattut mat bivdet divrriid.
Borgemánu 23.
Borgemánu 23. lea gregoriánalaš kaleandara mielde jagi 235. (gárgádusjagi 236.) beaivi. Jagis leat vel 130 beaivvi.
Ávvudeamit
Geahča maid: Kaleandar - Borgemánu 22., Borgemánu 24.
Kongens gate 32 (Moss)
mini|283x283px|Kongens gate 32.Gonagasa geaidnu 32 lea ássodat- ja gávpevisti Mossa gielddas. Visttis lea guokte gearddi ja dasa lassin lea keallir ja lokta. Gávpedálus lea odne Standard Sport AS, ja guokte ássodaga.
Dán áigge lea visti ráfáiduvvon kultursuodjalanlága mielde, ja dainna lágiin dat adnojuvvo kulturmuitun (Id:231609-0). Visti seailuduvvo otne dego ollislaš biras, ovttas daid eará visttiin gonagasa geainnus mii huksejuvvui maŋŋá gávpebuollima 1881.
Historjá
Gáddimis viessu huksejuvvui loahpageahčen 1700-logu. Ii leat diehtu gii álggos eaiggádušai viesu, dahje gii dan huksii. Dakkár dieđut eai leat gávdnon, muhto muhtun nuorra bárdni osttii viesu 29 jahkkásažžan. Bárdni lei gávpealmmái Carsten Smith (1812-1893), Eidsvoll gielddas eret. Smith eaiggadušai viesu Kongens gate 32:is 1841 rájes gitta dassážii go jámii 1893.
Dien láhkái lei Carsen Smith dehálaš ássi Mossas 1800- logus, son viiddidii gieldda ealáhusaid ja dagai mearrádusaid mat odne ain gusket gildii.
Carsten Smith lei jáválaš gávpealmmái. Son osttii vistti gos jođihii iežas ođđa buvdda, Colonial. Smith lei láigohan boares Moss Bryggeri jođihan dihtii gávpehommá das 1838, muhto son anii ávkkáleabbun jođihit gávppiidis geaidnoearugárdimis Kongens gates. Su gávpehommá stuorui ja gulai gávpoga stuorámusaide. Doppe son vuvddii juohkelágan borramušgálvvuid, buolleviinni ja viinni, ruovddi ja stáli, láibbiid ja nu ain. Carsten Smith maiddái gávppašii Ruoŧain ja vuvddii gálvvuid maid gránnjáriikkas fidnii. Earret eará vieččai son stággoruovddi Ruoŧas.
Gaskkal 1841 ja 1843 deaivvai son Anette Christine Semb gii šattai su eamidin. Jo 1843:s riegádii sudno vuosttas mánná. Das maŋŋá oaččuiga soai guhta máná vel. Su maŋimuš mánná riegádii 1863, dalle lei Carsten Smith 51 jahkásaš.
Smith ieš orui Kongens gate 32is, ja sus ledje maid láigolanjat iežas stuorra gárdimis. Olmmošlohkan 1865:s čájeha ahte earet iežas bearraša, ásse maid 2 gávpebálvvá, 1 láibubálvá, 1 reaŋga ja 2 biiggá gárdimis. Sii buohkat ledje Smitha bálvvát. Dan áigge lei dábálaš ahte dállodoalus ledje ollu bálvvát.
Eamida vieljain, Lars Semb, jođiheigga soai Moss Bryggeri mii lei Kongens gate 15is. Soai osttiiga dálu maŋŋá go ovddeš eaiggádat reastaluvve.
1881 bulii vuolladoaibmagárdin Kongens gate 15. Buollin viidánii 39 dállui, Bjerget rájes gitta máttás Kongens gatii, okta dain vistiin mii bulii gitta geađgejuolggi rádjái lei Kongens gate 32. Máŋŋá buollimiid lei Smith bearaš okta daid hárvenažžain mii nagadii fas hukset gárdima, oalle jođánit. Dál gárdin huksejuvvui tiillageđggiiguin. Maŋŋil buollima Moss gávpot mearridii ahte gávpotguovddaš galggai leat huksejuvvoŧ tiillagegeđggiiguin.
Carsten Smith jámii 1893, ja su hávdádanbeaivvi ledje buot gávpoga buvddat gitta. Dát muitala man dehálaš Carsten Smith lei Moss gildii ja dan gávpehommái.
Dieđu mielde orro vel dušše guovttis Smith bearrašis Moss gávpogis gaskal 1900 ja 1914, Carsten Smith nieida gii leaskan lei báhcán, Anne Cathrine Smith bártniin ja nieiddain ja Agnes Vogt. Anne Cathrine vuvddii dálu Joh. Skistadii, ja ieš fárrii Dronningens gate 20ii Mossas. Mii su etniin ja vieljain lei geavvan eai leat dieđut. Muhto gáddimis soai jámiiga dalá maŋŋil Carstein Smitha.
1914is lei gárdima eaiggát Joh.Skistad. Gárddimis ledje buvda, duodjelanjat, málár, bására ja 8 ássodaga.
Eai gollan galle jagi ovdal go dállu vuot vuvdui. 1920 lea dállu H.Andresen Bártniin nammii čálihuvvon. Sus lei stohpogálvogávpi gárdimis 1890 jagiid, ja son eaiggádušai gárdima1945 rádjái. Dalle lei vuosttas nisu, Elise Fladeby, gii válddii gárdima badjelasas.
Guovvamánu 7.b. 1922 vuođđuduvvui Standard AS Sport ja gievkkangávpi. Dát ásahuvvuigga Kongens gate 32ii. Odne lea ain Standard Sport AS jođus seammá čujuhusas ja 1922:s.
Guovssat
Guovssat (lat. Perisoreus infaustus) gullá vuoražaslottiide ja dihtto davimus vuovdeguovlluin.
P
P, p lea latiinnalaš alfabehta guhttanuppelogát bustávva ja davvisámegiela guoktelogát bustávva.
Oulunkaari guovlogielda
thumb|150px|Oulunkaari guovlogielda Oulunkaari guovlogielda lea okta Suoma guovlogielddain Oulu leanas. Dasa gullá vihta gieldda ja dan LAU 1 (NUTS 4) -nummir lea 173.
Raahe guovlogielda
thumb|150px|Raahe guovlogielda Raahe guovlogielda lea okta Suoma guovlogielddain Oulu leanas. Dasa gullá njeallje gieldda ja dan LAU 1 (NUTS 4) -nummir lea 174.
Ortodoksalaš girku
Ortodoksalaš girku ii leat seamma láhkai oktilaš go ovdamearkka dihte katolalaš girku, muhto eanet iešguđetlágan girkuid koališuvdna. Ortodoksalaš girkuid jovkui gullet aitosaš ortodoksalaš girku lassin maiddái orientála ortodoksalaš girkut ja nuortasyrialaš Nuortta apostallaš girku. Ortodoksalaš girkui gullá 15 iehčanas báikkálaš girku.
Historjá
thumb|left|Ortodoksalaš girku leavvanviidodat.
Skábmamánu 24.
Skábmamánu 24. lea gregoriánalaš kaleandara mielde jagi 328. (gárgádusjagi 329.) beaivi. Jagis leat vel 37 beaivve.
Ortodoksalaš girku
Historjá
Ortodoksalaš girku lea iežas oainnu mielde seamma girku, man Jesus ja apostalat vuođđudedje ja mii doaimmai 300-logu rájes Roma stáhtagirkun. Stáhtagirkus ledje vihtta patriárkka viđa gávpogis: Romas, Antiokias, Aleksandrias, Jerusalemis ja Konstantinopolis (dáláš Istanbul).
Skábmamánu 24.
Ávvudeamit
Geahča maid: Kaleandar - Skábmamánu 23., Skábmamánu 25.
Ortodoksalaš girku
Historjá
Ortodoksalaš ja orientála girkuid earránišgohte 400-500-loguin, goas orientála ortodoksalaš girkut luovvanišgohte Nuorta-Roma stáhtagirku kristologalaš linjjás. Nákkus lei gažaldat erohus patriárkka Nestoriosa kristologalaš oainnu, man mielde Kristus lea sierra ipmillaš ja olmmošlaš sivdnádus, ja ortodoksalaš girkuid oainnu gaskkas, man mielde Kristus lea seamma áigge sihke Ipmil ja olmmoš. Orientála girkut dego Armenia apostallaš girku ja Egypta koptalaš girku ohppet iežaset monofysihttalaš dulkojumi, mii deattuhii Kristusa ipmilvuođa. Go Islam leavai ja Bysánta manahii guovlluid kalifáhtai, dát girkut gárte Bysántta váikkuhanbirrasa olggobeallái.
Kåre Willoch
Kåre Isaachsen Willoch (golggotmánu 3. beaivve 1928 Oslo, Norga – juovlamánu 6. beaivvi 2021 Ullern, Norga) leai norgga politihkkár (Olgešbellodat). Son leai Olgešbellodaga generálačállin jagi 1963 rájes gitta 1965 jahkái, Olgešbellodaga jođiheaddjin jagi 1970 rájes 1974 rádjai, hánddalministtarin jagis 1963 ja jagiin 1965–1970. Maŋŋá go son geassádii riikkapolitihkas leai son Oslo ja Akershusa filkamánnen (1989–1998) ja stivrajođiheaddjin NRK:as (1998–2000).
Ortodoksalaš girku
Stuorra skisma
Jagi 1054 dáhpáhusaide kulminerejuvvon Stuorra skismmas oarjji ja nuortti báikkálaš girkut sierranedje nuppiideaset sierra dovddastangoddin nappo katolalaš girkun, man poava láide, ja nuortti ortodoksalaš girkun. Skismai váikkuhii erenomážit sierramielalašvuohta Nikaia oskkudovddastusa sátnehámiin: nu gohčoduvvon filioque-riidu. Oarjegirku lasihii oskkudovddastussii sáni (láhtengillii Filioque nappo ja Bártnis) nappo dan oainnu mielde Bassi Vuoigŋa vuolgá sihke Áhčis ja Bártnis. Nuortti patriárkkat eai dohkkehan dán rievdadusa. Juo ovdal filioque-riiddu nuortta ja oarjji girkut ledje šaddan iešguđet guvlui. Teologalaš jurddašeamis ledje erohusat. Dasa lassin politihkalaš gárggiideapmi Roma váldegottis láidii iešguđetlágan oainnuide earret eará poavvaga sajádagas. Váldegotti guovddáš lei sirdásan Romas Konstantinopolii. Loahpas gealdagasat ledje nu stuorrát, ahte poavvaga legáhta ja Konstantinopoli patriárka julggaštedje nuppiidasaset girkogarrudussii 1054. Garrudusat ledje fámus jagi 1965 rádjai.
Luxemburg
Vuođđodieđut:
Virggálašgielat: duiskkagiella, fránskkagiella ja luxemburggagiella
Kåre Willoch
Duogáš
Son leai oahppan sosiálaekonoma ja bargan ovdal Norges Rederiforbund:as ja Norges Industriforbund:as.
Luxemburg
Vuođđodieđut:
Viidodat: 2 586 km²
Ortodoksalaš girku
Girku leavvan
Ortodoksalaš girku leavai Bysántta váldegotti guovllus vuolggahusbarggu mielde eanaš nuorttas. 1000-logus girku váikkuhus olii juo Uŋgarii, Polskii, Baltiai, Ukrainai, Vilges-Ruššii ja Ruššii. Go Konstantinopoli vuoittahalai jagi 1453, Ruoššas šattaige ortodoksalaš girku dáfus dehálaš guovddáš, ”goalmmát Roma”. Ruoššas ortodoksalašvuohta leavai 1700- ja 1800-loguid áigge Kiinnái, Koreai, Japánii ja Alaskai.
Luxemburg
Vuođđodieđut:
Ássit: 497 538 (2010)
Kåre Willoch
Politihkálaš ámmáhat
Guokte dehálaš reforbma rievdadusa dán ráđđehusáiggis ledje earret eará unnidit almmolašvuođa vejolašvuođa seaguhit áššiide. Dainnavugiin galggai servodat dahkkon eanet rabasin mas lea unnit almmolaš detáljastivrema ja ráddjema. Numo omd. giddenlága ovdii bođii rahpanáigeláhka, juoga mii divttii ealáhusdoalliid (gávppiid) leat rabasin maŋŋá diibmu 17.00 maddái. Lagasradiot leai lohpi ásahit ja NRK sáddenmonopola nogai. Maiddái dearvvašvuođabálvalusaid monopola nogai go šattai lohpi ásahit priváhta medisiinnálaš klinihkaid.
Ortodoksalaš girku
Girku leavvan
Ortodoksalašvuohta bođii 1700-logu loahpas Alaskai, mii dalle gulai Ruošša keaisárgoddái, ruošša vuolggahussárdnideddjiid mielde. Go Ruošša vuvdii Alaska Amerihkkái 1867 Bassi synoda vuođđudii jagi 1870 Aleuhtaid ja Alaska bismagotti, man sirde maŋŋil San Franciscoi ja mas šattai ”Aleuhtaid ja Davvi-Amerihká bismagoddi” jagi 1900.
Luxemburg
Vuođđodieđut:
Ruhta: Euro
Kåre Willoch
Kåre ja Gro
Dat politihkálaš digáštallan Norggas šattai garrasit vuostálagai Olgeža jođiheaddji Willocha ja stuorámus vašálačča Bargiidbellodaga jođiheaddji Gro Harlem Brundtlanda gaskka. «Gro og Kåre» gaskasaš TV-debáhtat ledje stuorra mediadáhpáhusat. Digáštallamiin čalmmustahtii Willoch iežas su čeahpes hállanvugiin, ja mievžžadeaddji ráfálašvuođain. Son almmuhii jagis 2008 ságastallangirjji «Alvorlig talt» ovttas Odvar Nordli:ain.
Luxemburg
Geahča maid
thumb|Le Grund Luxemburgas
Ortodoksalaš girku
1900-lohku
1900-logus ortodoksalaš girku vásihii stuorra rievdadusaid: girku jávkkai measta ollásit Vehá-Ásias, Balkan guovllu girkut organiserejedje iežaset ođđa láhkai, Ruošša revolušuvdna rievddai girku sajádaga Ruoššas ja oarjemáilmmis ortodoksaid gaskii riegádii diaspora.
Hávuhat
Hávuhat (Accipitridae) lea stuorra beaiveboralottiid čearda. Dasa gullet goaskimat ja mánggat lottit, maid namain lea "fálli". Oassi fálli-nammasaš lottiin gullet fálliide. Hávuhiid dálá klassifiseren lea oalle mohkkái molekylabiologia ođđa dieđuid dihte.
Ortodoksalaš girku
Ruošša ortodoksalaš girku
Ruošša ortodoksalaš girku historjá lávkii ođđa áigodahkii, go Lenin earuhii girku stáhtas ja skuvlla girkus Ruošša jagi 1917 golggotmánu revolušuvnna maŋŋá. Álggus bolševihkat atne oskkoldaga vigiheapme diidaoskun, mii vehážiid mielde diehtaga ovdánettiin jávkkašii. Jagi 1921 doaladupmi goit rievddai, ja bellodat válddii geavahussii ođđa ”dáistaleaddji ateismma” ja ”dáistaleaddji materialismma” prinsihpaid, maid vuođul álggahedje viiddis propagándabarggu oskkoldaga vuostá.
Hávuhat
Sogat
Accipitrinae
Ortodoksalaš girku
Ruošša ortodoksalaš girku
Jagi 1929 maŋŋá Sovjetlihtus álggii viiddis oskkoldagaid váidnu. Váldooassi sierra oskkoldagaid báhpain juogo sáddejedje fáŋgaleairraide dahje godde ja máŋgasat báhtaredje riikkas. Buot ”oskkoldatlaš propagánda” gildojuvvui, maiddái Biibbal-joavkkut, oskkoldatlaš nuoraid- ja nissoniidsearvvit ja oskkoldatgottiid girjerájut ja lohkansálet. Nuppi máilmmesoađi áigge ortodoksalaš girku válde mielde soahtái Duiskka vuostá ja oskkoldagaid váidnu loikkai. Vaikko muhtin girkut rahpasedje ođđasit, ii stáhta oskkodatvuostálaš doaladupmi olus rievdan.
Balkan ja Nuorta-Eurohpa
Vuosttas máimmesoađi čuovvumužžan Osmánaid, Nuortariika-Uŋgára ja Ruošša váldegottit jávke ja dađi mielde maiddái guovllu ortodoksalaš girkuin dáhpáhuvve rievdadusat. Ruošša oarjerájis ortodoksalaš unnitlogut Suomas, Estlánddas, Latvias ja Lietuvas sierranedje iežaset autonomalaš girkun. Dáin buot earret Lietuva sirdásedje maid Moskova patriarkáhta oktavuođas Konstantinopoli patriarkáhta vullosažžan. Ekumenalaš patriarkáhtta vuođđudii maiddái Polskii autokefalalaš girku jagi 1924 riikka vilgesruošša ja ukrainalaš unnitlogu várás. Nuppi máilmmesoađi maŋŋá Moskova heaittihii Latvia, Lietuva ja Estlándda girkuid autonomiija ja reintegrerii Polska girku alccis vaikko dat oaččui ođđasis autokefalalaš girku sajádaga jagi 1948.
Hávuhat
Sogat
Aegypiinae
Ortodoksalaš girku
Balkan ja Nuorta-Eurohpa
Balkanis vihtta serbialaš bismagotti ovttastuvve jagiin 1920-22 Serbia patriarkáhttan, man patriárkkastuollu vuođđuduvvui Belgradii. Maiddái románialaš bismagottit cegge jagi 1925 Románia patriarkáhta. Jagi 1937 Konstantinopoli patriarkáhtta dovddastii maiddái Albania girku autokefalia.
Hávuhat
Sogat
Aquilinae
Buteoninae
Luxemburg
Geahča maid
🇪🇺
Hávuhat
Sogat
Circinae
Ortodoksalaš girku
Balkan ja Nuorta-Eurohpa
Kommunismma gahččan Nuorta-Eurohpas liigudii stáhta čárvvá guovllu girkuin ja buvttii ođđa politihkalaš ja oskkoldatlaš friddjavuođa nuortaeurohpalaččaide. Nuppe dáfus ovdamearkka dihte Estlánddas ođđa dilli lea láiden nákkuide ekumenalaš ja Moskova patriarkáhta gaskkas báikkálaš girku kanonalaš sajádagas. Dálá áigge riikkas doaibmá sihke ekumenalaš patriarkáhta vuloš autonomalaš girku ja Moskova patriarkáhta vuloš bismagoddi.
Hávuhat
Sogat
Elaninae
Ortodoksalaš girku
Amerihká
Moskova patriarkáhta vuloš "Aleuhtaid ja Davvi-Amerihka bismagoddi" fuoláhii 1900-logu álgologijagiin maiddái Ovttastuvvan Stáhtaide fárren serbialaš, greikalaš, syrialaš ja albánialaš sirdolaččain, vaikko muhtin etnihkalaš joavkkut bovdejedjege iežaset ruovtturiikkain báhpaid jearakeahttá lobi amerihkálaš bismmain. Vuosttas geahččaleapmi vuođđudit autonomalaš dahje -kefalalaš máŋgaetnihkalaš amerihkálaš báikkalaš girku gahčai moivái, man Ruošša revolušuvdna dagahii. Jagi 1921 ekumenalaš patriárka Meletios IV vuođđudii "Mátta- ja Davvi-Amerihká greikalaš earkebismagotti" ja iešguđet álbmotjoavkkut juohkásedje ain ovddošguvlui ja vuođđudedje iežaset ortodoksalaš servošiid.
Moivedili geahččaledje ordnet 1950-logu rájes, go ortodoksalaš girkut Ovttastuvvan Stáhtain bargagohte ovttas ja vuođđudedje jagi 1960 bismmaid bissovaš ovttasbargoorgána (eaŋg. Standing Conference of Canonical Orthodox Bishops in the Americas, SCOBA). Moskova patriárka Tiihion julggaštii jagi 1970 ruošša bismagotti autokefalalaš Ortodoksalaš girkun Ovttastuvvan Stáhtain (eaŋg. Orthodox Church in America, OCA). Ekumenalaš patriarkáhtta vuostálasttii dan iige mieđihan autonomiija greikalaš earkebismagoddái.
Greika ja Turkiija
Greikka-Turkiija soađi čuovvumužžan measta olles Vehá-Ásia greikalaš veahkadat báhtarii Greikii jagi 1922 ja Konstantinopoli patriarkáhta lahtut uhcco dušše Istanbul ja dan birrasa greikalaš veahkadahkii. Dát veahkadat lea johtilit unnon ja dasa gullet šat moatte duhát olbmo. Ekumenalaš bismagotti vuolde leat maid máŋggat "diaspora"-bismagottit ja Greika hálddahusa soahpamušain Greikka sulluid ortodoksalaš veahkadat.
Hávuhat
Sogat
Gypaetinae
Ortodoksalaš girku
Greika ja Turkiija
Nuppi máilmmesoađi maŋŋá stuorra joavku greikalaččaid fárrii oarje-Eurohpii, Austráliai, Ođđa Zealándii ja Afrihkái.
Hávuhat
Sogat
Haliaeetinae
Harpiinae
Melieraxinae
Milvinae
Ortodoksalaš girku
Ortodoksalaš diaspora
Vuosttas máilmmesoađi maŋŋá stuorra fárremiid čuovvumužžan birra máilmmi leat šaddan Nuorta-Eurohpás vuolgán olbmuid servošat, ja dađi mielde maiddái ortodoksalaš girku lea leavvan ođđa guovlluide. Ruošša revolušuvnna čuovvumužžan Oarje-Eurohpái ja eandalii Frankriikii šadde ruošša emigrántaservošat. Parisas váikkuhedje danin máŋggat dehálaš ortodoksateologat, geain lei maiddái stuorra váikkuhus ekumenalaš lihkadussii.
Hávuhat
Sogat
Polyboroidinae
Ortodoksalaš girku
Ortodoksalaš diaspora
Jagi 1922 riegádii maiddái "Ruošša ortodoksalaš báhtareaddjigirku", mii ii dovddastan Sovjet-Ruoššas doaibman girku. Girku ii goit goassige ožžon čielga kanonalaš saji, ja dat máhcai 2000-logus ruovttoluotta Moskova patriarkáhttii. Seammalágan eahpečielga kanonalaš dilis doaimmai maiddái Ukraina báhtareaddjigirku. Eará emigrántajoavkkut vuođđudedje ekumenalaš patriarkáhta vuloš searve- ja bismagottiid.
Skábmamánnu
Skábmamánnu lea jagi oktanuppelogát mánotbadji.
Ortodoksalaš girku
Kaleandargažaldat
Jagi 1924 ekumenalaš patriarkáhtta ja fargga máŋggat eará báikkálaš girkut válde atnui ođđa "buoriduvvon gregoriánalaš kaleandara", mii láidii váttis riidduide Greikkas, Románias ja Bulgarias "ođđa-" ja "boareskaleandárlaččaid" gaskkas. Erenomážit Greikkas joavkkut, mat leat riegádan kaleandargažaldaga oktavuođas, leat šaddan "opposišuvdnan", mii vuostálastá buot man atná ekumeniijan. Dáid joavkkuid mielde kaleandarođaštus rabai uvssa girku viidásutge moderniserejupmái ja šaddamii ain eanet eatnanlažžan. Muhtin ravddamus joavkkut leat botken rihppaoktavuođa ortodoksalaš girkuin.
Hávuhat
Sogat
Earát
Ortodoksalaš girku
Oahppa
Ortodoksalašvuohta ii vuođđuduva dovddastusaide dego protestántalaš kristtalašvuohta, muhto guovddážis lea ipmárdus das, ahte girku albma buktá rivttes oskku. Girku osku vuođđuduvvá oahppobihtáide nappo dogmaide, mat fas girku oainnu mielde vuođđuduvvet njuolga Ipmila almmuhussii. Girku dogmaid leat meroštallan čieža ekumenalaš girkočoahkkimis.
Ortodoksalaš, dego maid katolalaš, girkus Biibbalis vuolgán dogmaid lassin girku tradišuvnnas lea guovddáš sadji. Dát tradišuvdna máhccá apostallaš áigái ja ráhkada girku oainnu mielde ovttas Biibbaliin girku ollisvuođa. Biibbal ja tradišuvdna leat oskkilduvvon okto ortodoksalaš girkui, mii dulko daid. Girku lea ollisvuohtan meaddeheapme rivttes oskku ektui. Guovddáš oassi girku tradišuvnnas leat maiddái girkoáhčiid oahpahusat, main atnet árvvus eandalii Gregorios Teologa, Basileios Stuorrá ja Johannes Krysostomosa.
Juo árrat vuosttas jahkeduháhis ortodoksalaš ja katolalaš girku hálddahusat vuođđuduvvagohte iešguđetlágan čovdosiidda. Daid duohkin leat dulkojumi mielde leamaš iešguđetlágan teologalaš oainnut. Dehálamos dáin gažaldagain lea poavvaga sadji girku njunnožis.
Ortodoksalaš girkus Nieida Márjjás lea erenomáš sadji ovdarohkadallin. Márjá lea agalaš nieida ja "ođđa Eeva", gii mieđihii iežas dáhtu mielde allaeaŋgala Gabriela almmuhussii Jesusa riegádeamis. Ortodoksat eai dovddas katolalaš girku oahpa Márjjá suttuhis sahkaneamis ja njuolga albmái badjáneamis.
Oskkudovddastus
Ortodoksalaš girku dovddasta iežas oskku dan hámis, go jagi 325 Nikaia vuosttas girkočoahkkin ja jagi 381 Konstantinopoli vuosttas girkočoahkkin leat dan meroštallan. Ortodoksalaš girku geavaha oskkudovddastussan Nikaia-Konstantinopoli oskkudovddastusa.
Sakrameanttat
Ortodoksalaš girku ii leat meroštallan absoluhta sakrameanttain lohkomeari, muhto dávjá lávejit hállat čieža birra: gásta, mirhavuoidan, eahkedaččat, gáhtamuš, báhppavuohta, náittoslihttu ja buohccivuoidan. Sakrameanttain dušše gástta sáhttá heahtedilis doaimmahit dábálaš olmmoš, muđui daid doaimmaha juogo báhppa dahje bisma. Ortodoksalaš girku oainnu mielde iešguđet girkuid gaskkas ii leat sakrameantaoktavuohta ja danin sakrameanttaide ožžot oassálastit dušše ortodoksalaš girku lahtut.
Sođbačurolasta
Sođbačurolasta (Drosera anglica) gullá čurolastašattuide.
Ortodoksalaš girku
Sakrameanttat
Gáhtamuš lea sakrameanta, mas olmmoš máhccá Ipmila oktavuhtii, masa su leat gásttas laktán ja mas son lea sierranan iežas boasttoválljejumiid dihte. Girku oainnu mielde Jesus attii iežas máhttájeddjiide gohččuma suttuid "čatnamis ja beastimis" (Joh. 20:22-23). Gáhtamuša sakramentii gullá suttuid dovddasteapmi ja andagassiiaddinrohkos. Gáhtamuša sakramentii lávejit oassálastit dárbbu mielde, muhto erenomážit fástoáiggiin.
Ortodoksalaš buohccivuoidan lea eallima ja buorráneami mysteriija. Mysteriijas olbmos váikkuha Ipmila buorideaddji árbmu Bassi Vuoiŋŋa basuhan oljja bokte. Mysteriija čoahkkana rohkosiin buohcci bealis, oljja basuheamis ja ieš dáhpáhusas, oljjain vuoidamis. Boares vieru mielde doaimmahussii galggašedje oassálastit čieža báhpa, muhto dálá áigge dan doaimmaha dušše okta báhppa - eandalii Suomas, gos leat unnán ortodoksat ja eandalii báhpat. Buohccivuoidan ii leat seamma ášši go katolalaš girku ovddeš nu gohčoduvvon maŋimuš vuoidan nappo jápmima mysteriija.
Náittoslihttu leat árbevirolaččat rehkenastán čieža sakrameantta jovkui. Vihaheamis guovtti olbmo lihttui vižžojuvvo Ipmila sivdnádus ja nannejupmi. Ovdal vihaheami lea dábálaččat girkolaš gihládus.
Nuortalaččat ja ortodoksalaš girku
1500-logus Trifon Beahčánlaš gohčui ortodoksalaš miššonearat risttahit nuortalaččaid. Nuortalaččat gullet eanaš ortodoksalaš girkui, go fas eará sápmelaččat gullet eanaš evaŋgelalaš-luteralalaš girkui.
R
R, r lea latiinnalaš alfabehta gávccinuppelogát bustávva ja davvisámegiela guoktelogivuosttaš bustávva.
Honduras
right|thumb|240px Honduras dahjege Hondurasa dásseváldi lea riika Davvi-Amerihkkás. Dan oaivegávpot lea Tegucigalpa.
Juovlamánnu
Juovlamánnu lea jagi guoktenuppelogát ja maŋimus mánotbadji. Juovlamánus leaba juovllat ja ođđajagiruohta.
Jorbačurolasta
Jorbačurolasta (Drosera rotundifolia) gullá čurolastašattuide.
S
S, s lea latiinnalaš alfabehta ovccinuppelogát bustávva ja davvisámegiela guokteloginubbi bustávva.
Borgemánu 24.
Borgemánu 24. lea gregoriánalaš kaleandara mielde jagi 236. (gárgádusjagi 237.) beaivi. Jagis leat vel 129 beaivvi.
Ávvudeamit
Geahča maid: Kaleandar - Borgemánu 23., Borgemánu 25.
Niehttegarjá
Niehttegarjá Nucifraga caryocatactes gullá vuoražaslottiide.
Ubmi gielda
Ubmi gielda (ruoŧagillii): Umeå kommun) lea gielda Davvi-Ruoŧas Västerbottena leanas.
Čoahkkebáikkit
Vuolde lea listu čoahkkebáikkiin gielddas Ubmi gielda.
Skire
thumb
Skire (Pica pica) gullá vuoražaslottiide. Sápmái ja Davvi-Eurohpá eará osiide mihtilmas vuollešládja lea Pica pica fennorum.
Jeaggeviola
Jeaggeviola (Viola palustris) lea violašattuid čerdii ja violaid sohkii rássi.
Siikalatva guovlogielda
thumb|150px|Siikalatva guovlogielda Siikalatva guovlogielda lea okta Suoma guovlogielddain Oulu leanas. Dasa gullá njeallje gieldda ja dan LAU 1 (NUTS 4) -nummir lea 175.
Fállit
Fállit (Falconidae) leat uhcit dahje gaskamahtosaš beaiveboralottit.
Gáranas
thumb thumb|Gáranasa manit
Gáranas (Corvus corax) lea loddi, mii gullá vuoražaslottiide.
Samica
Samica lea máŋggafágalaš dieđalaš čálaráidu, man Freiburg Universitehta almmuhit. Čálaráidu almmuha čállosiid sámegielaid, sámi girjjálašvuođa ja sámiid kultuvrraid birra. Almmuheamit leat duiskka- dahje sáme-, dáro-, ruoŧa-, suoma-, eŋgelas- ja ruoššagillii. Čálaráiddu almmuheadjit leat Thomas Mohnike (Strasbourg Universitehta), Michael Rießler ja Joshua Wilbur (Freiburg Universitehta).
Borgemánu 25.
Borgemánu 25. lea gregoriánalaš kaleandara mielde jagi 237. (gárgádusjagi 238.) beaivi. Jagis leat vel 128 beaivvi.
Ávvudeamit
Geahča maid: Kaleandar - Borgemánu 24., Borgemánu 26.
Kuhmoinen
Kuhmoinen lea Suoma gielda Gaska-Suoma eanangottis. Dan rádjegielddat leat Jämsä, Kangasala, Luhanka, Orivesi, Padasjoki ja Sysmä.
Gilit
Harjunsalmi, Harmoinen, Kirkonkylä, Kissakulma, Kylämä, Patavesi, Pihlajakoski, Poikkijärvi, Puukkoinen, Päijälä, Ruolahti, Sappee
T
T, t lea latiinnalaš alfabehta guoktelogát bustávva ja davvisámegiela guokteloginjealját bustávva.
Skábmamánu 23.
Skábmamánu 23. lea gregoriánalaš kaleandara mielde jagi 327. (gárgádusjagi 328.) beaivi. Jagis leat vel 38 beaivve.
Ávvudeamit
Geahča maid: Kaleandar - Skábmamánu 22., Skábmamánu 24.
Juvénal Habyarimana
thumb|250px|Juvénal Habyarimana ([[1980)]]
Violašattut
Violašattut (Violaceae) lea šaddočearda, masa gullá badjel 800 šlája ja 21 soga. Čeardda namma boahtá láhtengiela sánis viola, mii dárkkuha violaid soga.
Krokoma gielda
Krokoma gielda (ruoŧagillii): Krokoms kommun lea gielda Davvi-Ruoŧas Jämtlándda leanas.
Čoahkkebáikkit
Vuolde lea listu čoahkkebáikkiin gielddas Krokoma gield.
Kaarina
Kaarina lea Suoma gávpot Varsinais-Suoma eanangottis. Dan rádjegielddat leat Lieto, Parainen, Paimio, Sauvo ja Turku.
Gilit
Auranlaakso, Harvaluoto, Heernummi, Hepojoki, Kesämäki, Keskusta, Kuusisto, Littoinen, Makarla, Nunna, Piikkiön kirkonkylä, Piikkiönlahti, Piispanristi, Voivala