cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Solju
Solju lea musihkkajoavku, masa gullet Ulla Pirttijärvi-Länsman, Hildá Länsman, Teho Majamäki ja Janne Puurtinen. Solju oassálasttii jagis 2015 UMK-gilvui, mas mearriduvvo gii ovddasta Suoma Eurovision-lávlungilvvus. Solju bihttá Hold Your Colours oaččui gilvvu njealját saji. Solju válljejuvvui jagi álbmotmusihkkadahkkin jagi 2019 Etnogaalas. Solju debyhttaskearru Ođđa Áigodat almmustuvai cuoŋománus 2018. Skearru vuittii eamiálbmogiid musihkkabálkkašumi Indigenous Music Awards -gálas Kanádas jagis 2019.
Nacka gielda
Nacka gielda lea gielda Ruoŧas Stockholmma leanas.
Miessemánu 25.
'''Miessemánu 25. beaivi''' lea gregoriánalaš kaleandara mielde jagi 145. (gárgádusjagi 146.) beaivi. Jagis leat vel 220 beaivvi.
Ávvudeamit
Geahča maid: Kaleandar - Miessemánu 24., Miessemánu 26.
Oarje-Saimaa guovlogielda
thumb|150px|Oarje-Saimaa guovlugielda Oarje-Saimaa guovlogielda lea okta Suoma guovlogielddain Lulli-Suoma leanas. Dasa gullá guhtta gieldda ja dan LAU 1 (NUTS 4) -nummir lea 092.
Bággolonisteapmi
Bággolonisteapmi dahjege bággolotnun lea juridihkalaš tearbma, mii govvida stáhta vuoigatvuođa addit priváhtaopmodaga almmolaš anu várás.
Staffanstorpa gielda
Staffanstorpa gielda lea gielda Ruoŧas Skåne leanas.
Åre gielda
Åre gielda (ruoŧagillii): Åre kommun) lea gielda Davvi-Ruoŧas Jämtlándda leanas.
Čoahkkebáikkit
Vuolde lea listu čoahkkebáikkiin gielddas Åre gielda.
Olav V
thumb|right|300px|Gonagas Olav V rabai [[Norgga Sámediggi|Norgga Sámedikki jagi 1989.]] Olav V (suoidnemánu 2. beaivvis 1903 ođđajagimánu 17. beaivái 1991) lei Norgga gonagas jagis 1957 jahkái 1991. Son lei Gonagas Haakon VII ja Dronnet Maud bárdni. Son oaččui golbma máná: Gonagas Harald, Prinseassa Ragnhild ja Prinseassa Astrid. Son rabai Norgga Sámedikki golggotmánu 9. b. 1989.
Norrtälje gielda
Norrtälje gielda lea gielda Ruoŧas Stockholmma leanas.
Markku Peltola
Markku Juhani "Peltsi" Peltola (suoidnemáánu 12. b. 1956 Helsset, Suopma – juovlamánu 31. b. 2007 Kangasala, Suopma) lei suopmelaš neavttár ja musihkkár. Son riegádii Helssegis jagi 1956. Peltola lei okta Kulturrestaurá& vuođđudeddjiin. Peltola jámii juovlamánu 31. beaivve ruovttus Kangasalas.
Miessemánu 27.
'''Miessemánu 27. beaivi''' lea gregoriánalaš kaleandara mielde jagi 147. (gárgádusjagi 148.) beaivi. Jagis leat vel 218 beaivvi.
Ávvudeamit
Geahča maid: Kaleandar - Miessemánu 26., Miessemánu 28.
Eurohpá áibmomediauniovdna
thumb|300px|Riikkat mis leat EBU miellahttusearvvit 1950 rájes.
Eurohpá áibmomediauniovdna dahje Eurohpá oktasašradiouniovdna (EBU;, EBU ja , UER) lea máilmmi stuorámus ovttastupmi sisriikkalaš áibmomediaservviin. Uniovdna vuođđuduvvui guovvamánu 12. b. 1950 Torquays Ovttastuvvan gonagasriikkas. EBU:s leat 73 miellahttusearvvi 56 riikkain Eurohpás, Gaska-nuortan ja Davvi-Afrihkás. Dasa lassin uniovnnas leat 34 várrelahttusearvvi 20 eará riikkain. Uniovdna buvttada ee. Eurovision ja Junior Eurovision lávllagilvvohallama.
Miellahttusearvvit
Ođđajagimánu 2018 rájes uniovnnas lea čuovvovaš 73 áibmomediasearvvi 56 riikkain.
Várrelahttusearvvit
thumb|400px|Riikkat mis leat EBU várrelahttusearvvit.
Ođđajagimánus 2018 EBU várralahttuservviid listtus leat 34 áibmomediafitnodaga 21 riikkain.
Svalöva gielda
Svalöva gielda lea gielda Ruoŧas Skåne leanas.
Nykvarna gielda
Nykvarna gielda lea gielda Ruoŧas Stockholmma leanas.
Kangasniemi
Kangasniemi lea Suoma gielda Lulli-Savo eanangottis. Kangasniemi rádjegielddat leat Hankasalmi, Hirvensalmi, Joutsa, Mikkeli, Pieksämäki ja Toivakka.
Gilit
Harjunmaa, Hokka, Hyyrylä, Istruala, Kaihlamäki, Kangasniemi, Kauppila, Koittila, Kutemajärvi, Laitiala, Luusniemi, Makkola, Mannila, Nousiala, Ohensalo, Orala, Paappala, Puulasalmi, Pylvänälä, Pölläkkä, Pöyhö, Rauhajärvi, Reinikkala, Rekola, Ruokomäki, Rytkölä, Salmenkylä, Seppälä, Suurola, Synsiälä, Synsiö, Syrjämä, Syyttölä, Tiihola, Ukonniemi, Unnukkala, Vaimosniemi, Vehmaskylä, Vihave, Vuojalahti, Äkryntaipale
Janakkala
Janakkala lea gielda Lulli-Suoma leanas Kanta-Häme eanangottis. Dan rádjegielddat leat Hausjärvi, Loppi, Riihimäki ja Hämeenlinna.
Gilit
Harviala, Heinäjoki, Hiisi, Hyvikkälä, Jokimaa, Kerkkola, Kernaala, Kiipula, Kiri, Koljala, Leppäkoski, Löyttymäki, Mallinkainen, Melkkola, Napiala, Punkka, Rehakka, Saloinen, Sauvala, Tarinmaa, Tanttala, Tervakoski, Turenki, Uhkoila, Virala, Vähikkälä
Báltalaš gielat
Báltalaš gielat gullet indoeurohpálaš gielaide.
Klassifiseren
Baltalaš gielat
Svedala gielda
Svedala gielda lea gielda Ruoŧas Skåne leanas.
Nynäshamna gielda
Nynäshamna gielda lea gielda Ruoŧas Stockholmma leanas.
Tomelilla gielda
Tomelilla gielda lea gielda Ruoŧas Skåne leanas.
Miessemánu 28.
'''Miessemánu 28. beaivi''' lea gregoriánalaš kaleandara mielde jagi 148. (gárgádusjagi 149.) beaivi. Jagis leat vel 217 beaivvi.
Ávvudeamit
Geahča maid: Kaleandar - Miessemánu 27., Miessemánu 29.
Siida
Siida dárkkuha davvisámegillii juo badjesiidda dahjege boazosiidda, gili ja muhtun mearrasámegiela suopmaniin orrunviesu dahjege ruovttu. Historjjálaš sámesiidda mearkkašumis sátni lea ealáskahttojuvvon davvisámegillii nuortalašgiela málle mielde.
Daniel (Ruoŧa prinsa)
thumb|250px|right| Ruoŧa prinsa jagis 2010 Olof Daniel Westling Bernadotte (čakčamánu 15. b. 1973) lea Ruoŧa prinsa ja Oarje-Götalándda herttot. Son náitalii Ruvdnaprinseassa Victoriain Stockholmma Sankt Nikolai girkus geassemánu 21. b. 2010.
Siida
Geahča maid: cearru, siida, sita, kite.
Kauniainen
Kauniainen lea Suoma gávpot Uusimaa eanangottis. Dan rádjegielda lea Espoo.
Juovlamánu 28.
'''Juovlamánu 28. beaivi''' lea gregoriánalaš kaleandara mielde jagi 362. (gárgádusjagi 363.) beaivi. Jagis leat vel 3 beaivve.
Ávvudeamit
Geahča maid: Kaleandar - Juovlamánu 27., Juovlamánu 29.
Juovlamánu 27.
'''Juovlamánu 27. beaivi''' lea gregoriánalaš kaleandara mielde jagi 361. (gárgádusjagi 362.) beaivi. Jagis leat vel 4 beaivve.
Ávvudeamit
Geahča maid: Kaleandar - Juovlamánu 26., Juovlamánu 28.
Norgga gonagasviessu
Norgga Gonagasviessu gullá Glücksburg fyrstasohkii ja bearrašii gullet Majestehta Gonagas Harald ja Majestehta Dronnet Sonja ja Gonagaslaš Allavuohta Ruvdnaprinsa Haakon ja Gonagaslaš Allavuohta Ruvdnaprinseassa Mette-Marit ja Gonagaslaš Allavuohta Prinseassa Ingrid Alexandra.
Gonagas ja dronnet govččoduvvuba Majestehtain ja galgá dadjat Majestehta go sunnuide hupma. Ruvdnaprinsa, ruvdnaprinseassa ja prinseassa Ingrid Alexandra galgá govččodit Gongagaslaš allavuohta. Sin riegádanbeivviid oktavuođas, mat lea almmolaš levgenbeaivvit Norggas, Suodjalus báhča kánuvnnaiguin (saluttere) salutterengeatnegasvuođa báikkiin.
Dálá gonagasviesu miellahttut ja muđui gongaslaš bearaš
Bearrašis leat muđui gonagaspára nieida prinseassa Märtha Louise, ruvdnaprinssa bárdni Sverre Magnus ja gonagasa oappaguovttos, prinseassa Ragnhild fruvvá Lorentzen ja prinseassa Astrid fruvvá Ferner ja sunno lagamuš bearaš.
Trelleborga gielda
Trelleborga gielda lea gielda Ruoŧas Skåne leanas.
Sámiid Vuorká-Dávvirat
Sámiid Vuorká-Dávvirat lea sámi musea Kárášjogas. Dat lei Norgga vuosttaš sámi musea Musea dávvirčoakkáldagas leat badjel 4000 dávvira. Musea rahppojuvvui cuoŋománu 16. beaivve 1972. Vistti lea hábmen arkiteaktafitnodat Jessen og Jessen. Vistti siskkáldasa lea leamaš hábmemin maid sámi dáiddár Iver Jåks. Museas leat golbma ossodaga: kulturhistorjjálaš ossodat, dáiddaossodat ja olgomusea.
Gájanas
Gájanas lea musihkkajoavku, masa gullet lávlu ja juoigi Hildá Länsman, anárlaš vielljašguovttos Nicholas Francett ja Kevin Francett ja anárlaš Erkki Feodoroff. Gájanasa musihkas ovttastuvvet luohti ja progressiivvalaš rock. Joavku čuojahišgođii ovttas jagis 2013 namain Out of the Woods, muhto sii leat dasto rievdadan joavkku nama Gájanassan. Jagis 2016 Gájanas oassálasttii Sámi Grand Prix -lávlungilvui ja bođii nubbin. Gájanas nammaduvvui Kaustinen -álbmotmusihkkafestivála Jagi musihkkajoavkun 2017. Gájanasa debyhttaskearru Čihkkojuvvon almmustuvai sámi álbmotbeaivve 6.2.2021. Gájanasa bihttá Diamántadulvvit loktánii johtilit Kanáda top 30 -máilmmimusihkkalisttu ovttežin.
Salema gielda
Salema gielda lea gielda Ruoŧas Stockholmma leanas.
Sigtuna gielda
Sigtuna gielda lea gielda Ruoŧas Stockholmma leanas.
Peđar Jalvi
Peđar Jalvi, sámenamma: Lemehaš-Biehtár, suomagiel namma: Piera Klemetinpoika Helander dahje Pekka Pohjansäde (cuoŋománu 10. 1888 Ohcejoga gielddas, Deanuleagis, badje-Jalvvis – borgemánu 8. beaivve 1916 Anáris) lei Suoma bealde vuosttaš sámegielgirječálli gii lei eret Ohcejogas. Son váccii oahpaheaddjiseminára Jyväskyläs Gaska-Suomas ja son lei easka 23-jahkásaš go álggahii studeret doppe. Su sáhttá gohčodit Suoma beale sápmelaš čáppagirjjálašvuođa vuođđudeaddjin. Savitaipales oahpaheaddjin barggadettiin son čálii girjji Muohtačalmmit, mii almmustuvai jagis 1915, mii attii málle ee. H.A. Guttormii ja Kirsti Palttoi.
23-jahkásažžan son beasai Jyväskyläs oahpaheaddjiskuvlii. Jyväskylä lea guovddáš Suomas ja Pedar Jalvi oahpásmuvai doppe suopmelaččaid jurdagiidda iežas kultuvrra ja giela ovddideami hárrái. Dan áigge ledje maid jurdagat oažžut Suoma iešriikan. Dát dagahiige ahte Lemetaš-Biehtár čálligođii čállosiid sápmelaččaid eallimis ja árbevieruin. Geasseluomuid áigge son čohkkii Ohcejogas sápmelaččaid álbmotmáidnasiid. Daid čállosiid son almmuhii áviissain. Seamma áiggis son atnigođii maid iežas goarggu Helander menddo ruoŧŧelažžan ja nuppástuhtii namman Pekka Pohjansäde. Dađistaga Pedar Jalvi čálligođii maiddái sámegillii, go son dovddai ahte čiekŋaleamos jurdagiid sáhtii ovdanbuktit dušše eatnigillii. Dát čállosat ilbmege girjin 1915:s, ja dalle lei son juo gohčodišgoahtán iežas Pedar Jalvin.
Nöteborga ráfi
Nöteborga ráfi lei borgemánu 12. beaivve 1323 čállojuvvon ráfišiehtadus Ruoŧa ja Novgoroda gávperepublihka gaskkas. Soahpamuš loahpahii oalle guhkes soahteáigodaga dan guovtti stáda gaskkas. Dat lei boarráseamos Ruoŧa nuorttabeal ráji mearrideaddji šiehtadus.
Östersunda gielda
Östersunda gielda (ruoŧagillii): Östersunds kommun) lea gielda Davvi-Ruoŧas Jämtlándda leanas.
Čoahkkebáikkit
Vuolde lea listu čoahkkebáikkiin gielddas Östersunda gielda.
Deprešuvdna
Dávjá olmmoš atná ahte eallimis ii leat makkárge ávki ja son ii oainne vejolašvuođa beassat eret dan seavdnjadasas. Deprešuvnnas leat máŋga siva. Sáhttá leat psyhkalaš sivat, dat sáhttá vel čuovvut gorutlaš dávdda, dahje álgit dálkasa dahje gárrenmirkko liigeváikkuhussan. Genehtalaš sivat sáhttet lasihit riskka buohccát. Erenoamážit boarráset olbmot buohccájit deprešuvdnii.
Dávdamearkkat
Dábálaš olbmo njálmmis deprešuvdna sáhttá mearkkašit vaikko makkár ahkidis dili. Psykalaš váddun dahje diagnosan dat mearkkaša ahte olmmoš lea šlundon, ii čájet dovdduid nugo ovdal, ii sealgga masage, lea čađat váibbas ja dovdá vel badjelmeare sivalašvuođa. Muhtun olbmuin lea deprešuvdna vearrát iđđes árrat. Oađđinváttisvuohta lea hui dábálaš. Dakkár dávdamearkkat leat hui dábálaččat dearvvas olbmos nai ja diehttelas eará psyhkalaš váttuin.
Daid dávdamearkkaid geažil hedjona olbmo eallindilli.
Alaska
thumb|250px|Alaska thumb|right|250px|[[Denali álbmotmeahcci.]] thumb|right|250px|[[Denali lea alimus várri olles Davvi-Amerihkás.]]
Vellinge gielda
Vellinge gielda lea gielda Ruoŧas Skåne leanas.
Alaska
Alaska lea Amerihká ovttastuvvan stáhtaid 49. oassestáhta. Viidodaga ektui Alaska lea Amerihká ovttastuvvan stáhtaid stuorimus oassestáhta. Dan oaivegávpot lea Juneau.
Etymologiija
Stáhta namma "Alaska" boahtá aleutagielat sánis alaxsxaq, mii máksá "nannán".
Historjá
Amerihká ovttastuvvan stáhtaid olgoministtar William H. Seward osttii Alaskka 7,2 miljovnna USA dolláriin Ruoššas njukčamánu 30. beaivvi 1867. Ođđajagimánu 3. beaivve jagis 1959 Alaska šattai Amerihká ovttastuvvan stáhtaid 49. oassestáhta.
Sollentuna gielda
Sollentuna gielda lea gielda Ruoŧas Stockholmma leanas.
Juovlamánu 29.
'''Juovlamánu 29. beaivi''' lea gregoriánalaš kaleandara mielde jagi 363. (gárgádusjagi 364.) beaivi. Jagis leat vel 2 beaivve.
Ávvudeamit
Geahča maid: Kaleandar - Juovlamánu 28., Juovlamánu 30.
Ban Ki-moon
Ban Ki-moon (hangeul: 반기문, hanja: 潘基文, r. geassemánu 13. beaivvi 1944) lea máttakorealaš diplomáhta ja Ovttastuvvan našuvnnaid 8. váldočálli. Son álggahii virggis jagi 2007 álggus. Ban lei maiddái Mátta-Korea dásseválddi olgoriikkaministtarin 2004–2006. Jagi 2012 Ban Ki-moon vuittii Seoul ráfibálkkašumi.
Miessemánu 31.
'''Miessemánu 31. beaivi''' lea gregoriánalaš kaleandara mielde jagi 151. (gárgádusjagi 152.) beaivi. Jagis leat vel 214 beaivvi.
Ávvudeamit
Geahča maid: Kaleandar - Miessemánu 30., Geassemánu 1.
Basshunter
Jonas Erik Altberg, buorebut dovdon namain Basshunter (riegádan, Halmstad, Ruoŧŧa) lea ruoŧelaš lávlu, musihkkabuvttadeaddji ja DJ. Son lávlu sihke ruoŧagillii ja eŋgelasgillii.
Basshunter ráhkada elektrovnnalaš eurodance- ja eurotrance-musihka ja šattai dovddusin jagis 2006 lávlagiin ”Boten Anna”, mas šattai stuorra hitta Davviriikkain. Nubbi dovddus Basshunter lávlla lea ”Vi sitter i Ventrilo och spelar DotA” (dahje dušše ”DotA”). Dáin guovtti lávlagiin son lea maiddái ráhkadan eŋgelasgiel veršuvnnaid, main lea seamma melodiija, muhto eará fáddá ja lyrihkka (”Now You're Gone” ja ”All I Ever Wanted”).
Nurmijärvi
Nurmijärvi lea gielda Lulli-Suoma leanas Helssega eanangottis. Dan rádjegielddat leat Espoo, Vantaa, Tuusula, Hyvinkää ja Vihti.
Gilit
Herunen, Kirkonkylä, Klaukkala, Korpi, Korven asema, Leppälampi, Lepsämä, Lintumetsä, Metsäkylä, Myllykukko, Mäntysalo, Nukari, Numlahti, Nummenpää, Palojoki, Perttula, Raala, Rajamäki, Röykkä, Suomies, Uotila ja Valkjärvi
Filosofiija
Filosofiija boahtá greikkagiela sánis φιλοσοφία (=philosophía) mii mearkkaša "ráhkisvuohti viissisvuhtii". Filosofiija lea dieđalaš suorgi mii guorahalla eallima vuođđogažaldagaid. Gažaldagat mat dávjá leat jerrojuvvon filosofiijas leat "Gávdno go albma máilbmi olggobealde mu jurdaga?", "Mii lea diehtu?", "Mii lea duohtavuohta?", "Manin muhtin dagus lea ávki?", "Leatgo eallit ja olbmot ovttaárvosaččat?", "Mii lea áigi?"
Oarjemáilmmi filosofiija álggii dološ Greikkas. Filosofiijai gullá logihkka, diehtoteoriija, metafysihkka, dieđalaš teoriija, giellafilosofiija, árvoteoriija, etihkka ja oskofilosofiija. Logihkka gieđahallá eavttuid mat dárbbašuvvojit vai loahppaárvalusat šaddet riekta, muhto logihkka ii gieđahala mo máilbmi lea ráhkaduvvon. Diehtoteoriija gis gieđahallá mo mii háhkat dieđu máilmmi hárrái. Diehtoteoriija váldá vuhtii buotlágan dieđuid, maiddái árgabeaivvi dáhpáhusaidm, muhto dieđalaš teoriija studere dušše dan mo diehtu ráhkaduvvo iešguđet dieđalaš suorggis. Metafysihkka (ontologiija) gieđahallá gáttuid mat eai leat duođasteames. Namalassii máilmmálaš diŋggaid ja albmonemiid hárrái. Árvoteoriija gieđahallá mii árvu obanassiige lea. Etihkka guorahallá manin muhtun dahku lea ávkkálaš. Oskofilosofiija gieđahallá oskkolaš gáttuid sisdoalu ja ráhkadusa, muhto dattet ii dárbbat almmuhit gullevašvuođa muhtun oskui.
Filosofiija dutki dahje jurddašeaddji gohčoduvvo filosofan.
Norgga ráđđehus
thumb|[[Erna Solberg]]
Norgga ráđđehus lea riikka doaimmaheaddji váldi. Lea stáhtaministtar gii jođiha ráđđehusa ja sus leat stáhtaráđit maid gonagas nammada. Dan rájes go parlamentarisma ásahuvvui 1884:s, lea ráđđehus leamaš Stuoradikki luohttámuša duohken.
Dálá ráđđehus lea Erna Solberga ráđđehus.
Stáhtaministtar ja stáhtaráđit leat stáhtaráđi miellahtut. Go ráđđehus ovttas dahká mearrádusaid, de lea almmolaččat stáhtaráđđečoahkkin Gonagasa jođiheami vuolde mii dahká dan. Stáhtaráđđečoahkkin dollojuvvo dábálaččat juohke bearjadaga šloahtas Oslos.
Ráđđehus-sátni geavahuvvo beaivválaččat guovtteládje; go olles ráđđehus lea čoahkis Gonagasa jođiheami vuolde stáhtaráđđečoahkkimis, ja go olles ráđđehus lea čoahkis stáhtaministara jođiheami vuolde ráđđehuskonferánssas. Ráđđehus sáhttá rievdat ráđđehusáigodagas jus stáhtaráđit lotnahuvvet dahje jus lonuhit departemeantta. Dattetge rehkenastojuvvo ráđđehus seamman nu guhká go stáhtaministtar čohkká.
Ráđđehusa sámepolitihka vuođđun lea dat ahte Norgga stáhta lea vuođđuduvvon guovtti álbmoga, dáččaid ja sápmelaččaid, guovlluide ja ahte goappašat álbmogiin lea seamma vuoigatvuohta ja gáibidanriekti beassat ovddidit iežaset kultuvrra ja giela.
Sámit
Sámit (suomagillii saamelaiset, dárogillii ja ruoŧagillii samer, ruoššagillii саамы) dahjege sápmelaččat ásset Ruoššas, Suomas, Ruoŧas ja Norggas. Sámiid ássanguovlu goččoduvvo Sápmin. Norggas ásset sullii 50-65 000 sápmelačča, Ruoŧas sullii 20 000, Suomas 9 350 ja Ruoššas sullii 2000. Stuorit oassi sámiin hupmet sámegiela, mii lea okta suopmelaš-ugralaš giella mii muhtin muddui sulastahttá suomagielas. Odne gávdnojit maiddái máŋga sámit geat eai šat sámás ja identiteahttavuođđu lea dál varas dahje sogas, ii gielas.
Čearddalaš dovddaldagat
Sámiid álbmotbeaivi lea guovvamánu 6. beaivve. Guovvamánu 6. beaivi ávvuduvvo deaivvadeami geažil maid sámit golmma riikkas dolle guovvamánu 6. beaivvi 1917 Troandimis, Norggas.
Sámi leavga
Váldoartihkal: Sámi leavga
Sámi leavgga lea hábmen dáiddár Astrid Båhl, gii vuittii Sámiráđđi hábmengilvvu. Leavga dohkkehuvvui Åres Ruoŧas sámiid 13. konfereanssas borgemánu 15. beaivve 1986.
Sámedikkit
Sámedikkit leat sámiid álbmotválljen parlameanttat.
Lullisámegiella
upright=1.25|right|thumb|Sámegielaid guovllut 1. [[lullisámegiella 2. ubmisámegiella 3. biđonsámegiella 4. julevsámegiella 5. davvisámegiella 6. nuortalašgiella 7. anárašgiella 8. gielddasámegiella 9. darjjesámegiella]]
Lullisámegiella lea urálalaš giella. Dat gullá oarjesápmelaš gielaid lullijovkui ovttas ubmisámegielain. Eará oarjesápmelaš gielat leat bihtánsámegiella, julevsámegiella ja davvisámegiella.
Alfabehta
Lullisámegiela oktasaš čállinvuohki dohkkehuvvui 1978. Sii válljejedje atnit ruoŧa ö ja dáru æ juogalágan kompromissan. Dát čállinvuohki doalahuvvo ovdamearkka dihte Knut Bergsland ja Laila Mattson Magga sátnegirjjis Åarjelsaemien - daaroen baakoegærja. Lullisámegiela boallobeavdi maid atná dan vuogi. Dat njuolggadus ii oro leamen nu garas, go olbmot sáhttet atnit maiddái ruoŧa ä ja dáru ø. Bustávat c, q, x ja z gávdnojit dušše loatnasániin.
Vokálaid molsašuddan
Lullisámegielas nuppi stávvala vokála rievdada vuosttaš stávvala vokála. Nuppi stávvala vokála sáhtt rievdat go sátni sojahuvvo ja dalle maid vuosttaš stávvala vokála rievdá. Ovdamearkka dihte:
Nuppi dáfus lullisámegielas ii leat dássemolsašuddan, nugo buot eará sámegielain lea. Nu ahte guovddáškonsonánttat álo bissot seammaláganin. Ovdamearkka dihte
Kásus
Lullisámegielas leat 8 kásus:
Čállingiella
Lullisámegiella geavahii vuos Bergsland/Ruong čállinvuogi smávva rievdademiiguin. Sámi giellalávdegoddi dohkkehii 1976 dálá lullisámegiela čállinvuogi, man lea ráhkadan Ella Holm Bull ja Knut Bergsland. Lullisámegiella lea čállojuvvon dáro- ja ruoŧagielaid alfabehtaid mielde, nu ahte æ, ø lea geavahuvvon Norggas ja ä, ö Ruoŧas. ï-bustáva lea maid geavahuvvon.
Historjá
Biibbal lullisámegillii ilbmái vuosttas geardde jagis 1811. Jagi 2008 álggus lullisámegielas bođii Snoasa gieldda nubbi virggálaš giella, go gielddas bođii okta sámegiela hálddašanguovllu gielddain Norggas.
Ystada gielda
Ystada gielda lea gielda Ruoŧas Skåne leanas.
Thorbjørn Jagland
Biografiija
Thorbjørn Jagland bajásšattai Buskerudas. Su áhčči Helge Johansen lei sveisejeaddji ja su eadni Ingrid, riegádan Bjerknes, lei goahkka. Álggu 1950-logus rievdadii bearaš goarggu Johansenis Jaglandain. Jagland lea ráhkaduvvon goargu maid bearaš gávnnai ovtta girjjis loahpas 1940-loguin. Jagland álggii lohkat sosiálaekonomalaš ámmátstudium Oslo Universitehtas, muhto heittii go lei geargan nuppi osiin ja oaččui exam.oecon dási.
Son náitalii Hanne Grotjordain ja sudnos leat guokte bártni.
Girječálli
Jagland lea aktiivvalaš girječálli ja lea almmuhan máŋga girjji, earret eará Mu eurohpalaš niehku (Min europeiske drøm) 1990:s, Brev ("Reive") 1995:s, Vår sårbare verden ("Min rašes máilbmi") 2001:s ja Ti teser om EU og Norge 2003:s.
Bargu norgga politihkas
Stuoradikkis son lea leamašan Bargiidbellodaga vuosttášáirras golbma stuorradiggeáigodagain (1993-1997, 1997-2001 ja 2001-2005) ja son lei parlamenttalaš jođiheaddji Bargiidbellodaga stuorradiggejoavkkus 1993-1996 ja 1997-2000. Son lei miellahttu Lágadikkis, Viiddiduvvon olgoriikakomitéas, Suodjaluskomitéas ja Stuoradikki válgakomitéas.
Stáhtaministtar
Maŋŋel go Gro Harlem Brundtland válljii heaittihit iežas barggu politihkarin 25. beaivvi golggotmánus 1996:s, Jagland šattai su maŋisboahtti stáhtaministtarin, jagi maŋŋel stuoradiggeválgga 1997:s. Válgakámppas son logai jienasteddjiide ahte son ja Bargiidbellodat geassádit ráđđehusposišuvnnas jus bellodat ii oaččo 36,9 proseantta válggas, mii lei man ollu bellodat ja Brundtland ožžo 1993:a válggain. Bargiidbellodat oaččui dusse 35 proseantta jienain, ja nu heittii stáhtaministtarin. Jaglanda ráđđehusa maŋŋel čuovui Kjell Magne Bondevika vuosttaš ráđđehus.
Solna gielda
Solna gielda lea gielda Ruoŧas Stockholmma leanas.
Thorbjørn Jagland
Olgoriikaministtar
Son lei olgoriikaministtar Jens Stoltenberga vuosttaš ráđđehusas 17. beaivvi njukčamánus 2000:is gitta 19. beaivvi golggotmánus 2001:ii. Dan maŋŋel šattai jođiheaddji Stuoradikki Olgoriikakomitéas.
Stuoradiggepresideantta
Stuoradiggeválggaid maŋŋel 2005:s válljejuvvui Jagland Stuorradiggepresideantan, ja šattai de vuosttažin gii lea leamaš sihke stáhtaministtar, olgoriikaministtar ja stuoradiggepresideantta. Dan botta go lei stuoradiggepresideantta lei Jagland áŋgir servodatdigaštallamiin, muhto ii searvan bellodatpolitihkalaš digaštallamiidda. Jagland lea maid áŋgirit searvan Norgga Eurohpá-politihkkii, ja livččii mielas ahte Norga šattašii EU-miellahttun. 2002:s son oaččui bálkkašumi earret eará ”Dán jagáš eurohpalaš” Eurohpalaš Nuorain (Europeisk Ungdom).
Lulli-Gárjila eanangoddi
Lulli-Gárjila eanangoddi lea eanangoddi Suomas.
Lappi eanangoddi
Lappi eanangoddi (,, ja ) lea Suoma davimus eanangoddi. Eanangoddeguovddáš lea Roavvenjárga. Eará gávpogat leat Giepma, Duortnus ja Giemajávri. Lappi eanangotti viidodat lea 100 366,89 km² ja dan olmmošlohku lea 183 318 ássi.
Gielddat
thumb|right|300px|Lappi gielddat
Juovlamánu 30.
'''Juovlamánu 30. beaivi''' lea gregoriánalaš kaleandara mielde jagi 364. (gárgádusjagi 365.) beaivi. Jagis lea vel 1 beaivi.
Åstorpa gielda
Åstorpa gielda lea gielda Ruoŧas Skåne leanas.
Juovlamánu 30.
Ávvudeamit
Geahča maid: Kaleandar - Juovlamánu 29., Juovlamánu 31.
Sundbyberga gielda
Sundbyberga gielda lea gielda Ruoŧas Stockholmma leanas.
Sámi Instituhtta
Sámi Instituhtta ásahuvvui jagis 1973 Guovdageidnui.
Sauvo
Sauvo lea Suoma gielda Varsinais-Suoma eanangottis. Viidodagas 1,13 km² lea čáhci. Mearra riddu lea badjel 140 km. Dan rádjegielddat leat Kaarina, Kemiönsaari, Parainen, Paimio ja Salo.
Gilit
Alsböle, Amböle, Birkkärr, Britsböle, Bränkärr, Dals, Danskulla, Dikarböle, Finkulla, Finskylä, Flossböle, Foudila, Gripsböle, Haarakallio, Haddböle, Hallela, Hemböle, Holvastböle, Hännikböle, Hännälä, Härmälä, Ingniemi, Isomäkipää, Isopalike, Isosilkkilä, Järvenkylä, Kalainen, Kaukola, Kavalto, Kirkonkylä, Knappböle, Koorla, Korpela, Korsnäs, Korvala, Koski, Kosundböle, Kouttu (Koutböle), Kuggböle, Kursalo, Lattmark, Lautkankare, Liesniemi, Liivala, Luola, Lurböle, Marike, Martböle, Mattböle, Mäenala, Naarslahti, Nummenpää, Osmalahti, Paddainen, Pappila, Patarautila, Pyrilä, Raitniemi, Rajalahti, Rikaniemi, Ristniemi, Ruona, Ruonlahti, Salmensuu, Salmi, Sarapisto, Saustila, Sillankorva, Sillanpää, Siuri, Skörsböle, Slätsböle, Sodaböle, Sorrböle, Sunnanberg, Svartsböle, Sydänmaa, Tallböle, Tapila, Timperlä, Vahtinen, Vartsalo, Vesti, Vuotkulla, Vähäkylä, Vähämäkipää, Vähäpalike, Vähäsilkkilä, Västerkulla, Ylistaro, Åkers
Oaidnámušat
Sauvo girku ja Karuna girku.
Ängelholma gielda
Ängelholma gielda lea gielda Ruoŧas Skåne leanas.
Örkelljunga gielda
Örkelljunga gielda lea gielda Ruoŧas Skåne leanas.
Södertälje gielda
Södertälje gielda lea gielda Ruoŧas Stockholmma leanas.
Tyresö gielda
Tyresö gielda lea gielda Ruoŧas Stockholmma leanas.
Saksigiella
thumb|Saksigiella Vuolleeatnamiin ja Duiskkas Saksigiella (maid vuollesaksigiella) gullá indoeurohpálaš gielaid germánalaš gielaid oarjejovkui. Hubmit leat árvádusaid mielde ain moadde miljovnna, muhto dárkilis lohku ii leat dihtosis.
Čállingiella
Saksigiella ii leat standardiserejuvvon iige das leat virggálaš oktasaš čállinvuohki. Dan sadjái gávdnojit iešguđetlágan guovllolaš čállinvuogit, ovdamearkka dihte oarjedavvesuopmaniid Sass-čállinvuohki (Sass'sche Schrievwies, ráhkadeaddji Johannes Saß mielde) dahje oarjelullesuopmaniid standárdačállinvuohki (Standaard Schriefwieze). Problemáhtalaš lea, ahte čállinvuogit Vuolleeatnamiid bealde dábálaččat čuvvot hollánddagiela ortografiija ja čállinvuogit Duiskka bealde čuvvot duiskkagiela ortografiija. Dát heađušta saksilaččaid rájáid rasttideaddji čálalaš kommunikašuvnna. Ođđasaksilaš Čállinvuohki (Nysassiske Skryvwyse) lea oaivvilduvvon čoavddusin dán čulbmii. Dat lea máŋggadialektálalaš čállinvuohki, mii ovttastahttá sihke Hansalihtu áiggi čállingiela árbevieru ja dán áiggi guovllolaš čállinvugiid.
Dološsaksigiella
Dološsaksigiela áigodat bisttii sullii 800-logus gitta 1100-lohkui. 700-logu loahpagehčen lulde boahtti frankilaččat vuollánahtte saksilaččaid, mii mielddisbuvttii saksilaš servodaga organisašuvnna biđgema, mássádeportašuvnnaid ja bággojorgalusa kristtalašvuhtii. Beakkálmasamus čálalaš gáldut dán áigodagas leat kristtalaš teavsttat Hêliand ja Genesis. 400-logus, juo ovdal dološsaksilaš áigodaga, oassi saksilaččain lei ovttas anglilaččaiguin fárren Británniai. Anglilaččaid ja várra belohahkii maid saksilaččaid gielas šattai maŋŋelis eaŋgalasgiella.
Gaskasaksigiella
Gaskasaksigiela áigodagas (sullii 1200-logus gitta 1600-lohkui) saksigiella doaimmai Hansalihtu giellan, man čuovvumuššan das lei stuorra váikkuhus Nuortameara guovllu gielaide. Mihkkige eará giella ii leat goassige váikkuhan skandinávalaš gielaide nu garrasit go gaskaáiggi saksigiella. Otnege gávdnojit olu gaskasaksigielas boahtán sánit skandinávalaš gielain, vuođđosátnerájusge. Sullii 20-30% dárogiela, ruoŧagiela ja dánskkagiela sániin leat álgoálggus gaskasaksilaš loatnasánit. Ovdamearkat ruoŧagielas leat fråga 'jearrat', språk 'giella', vetenskap 'dieđa', köpa 'oastit' ja beslut 'mearrádus'. Kontákta gaskasaksigillii ii goit leat váikkuhan dušše sátnerádjui, muhto dan oktavuođas nuppástuvai gielaid struktuvrage, ovd. prevearbbaid (nugo av-, be- dahje för-) atnuiváldima bokte. 1500-logu áigge nationálastáhtalaš tendeanssat ja Lulle-Duiskka gávpogiid ekonomalaš mearkkašupmi, muhto maid hansagávpogiid sierramielalašvuođat, lassánišgohte. Dan mielde Hansalihttu massii sajádagas ja seammás dan giella massii árvvus. Boađusin lei, ahte čuovvovaš čuođi jagi áigge duiskkagiella ja hollánddagiella bahkkejedje eret saksigiela buot servodaga čálalaš domeanain, muhto dat seaillui ainjuo geafit gerddiid hupmangiellan.
Ovdamearkateaksta
Dat Narrenschyp (1497) - De ander vorrede, ráidu 123-134. Dán oasis čálli váidá daláš áiggi ođđaseamos bivttasmálle ja láhttema.
Östra Göinge gielda
Östra Göinge gielda lea gielda Ruoŧas Skåne leanas.
Beaivváš Sámi Našunálateáhter
thumb|Beaivváš Sámi Našunálateáhter thumb|[[Inga-Máret Gaup-Juuso ja Áilloš Áillohačča čájálmasa “Ridn'oaivi ja nieguid oaidni” maŋŋil Helssegis 6.9.2013]]
Liŋkkat
Beaivváš Sámi Teáhtera ruovttusiidu
Täby gielda
Täby gielda lea gielda Ruoŧas Stockholmma leanas.
Proseantamearka
Proseantamearka dahje %-mearka adnojuvvo matematihkas ja dihtorprográmmain máŋga láhkai. Ovdamearkan matematihkas proseantalohku merkejuvvo %-mearkkain
Proseanta
Norgga Sámedikki Riektačállinrávvagiid mielde dákkár geavahanvuogis proseantamearkka ja logu gaskkas ferte leat guoros gaska : 9 %, ii 9%. Dasa lassin proseantamearka adnojuvvo dušše nummariid maŋŋel, muhto nummariid maŋŋel sáhttá maiddái čállit proseanta bustávaiguin: 9 proseantta. Juos proseantalohkuge merkejuvvo sániiguin, de proseantamearka čállojuvvo dušše bustávaiguin: ovcci proseantta.
Jokermearkan
SQL-jearrangielas proseantamearka lea ozadettiin jokermearka. De proseantamearka vástida nulla dahje eambbo bustávva ohcansánis.
Unicode
Unicode-kodas proseantamearka lea U+0025 (Percent Sign). Dasa lassin Unicode-kodas lea maiddái arábagillii sierra proseantamearka ٪ U+066A (Arabic Percent Sign) ja CJK-gillii ollesgovdes proseantamearka U+FF05 (％).
Upplands-Bro gielda
Upplands-Bro gielda lea gielda Ruoŧas Stockholmma leanas.
Mari dásseváldi
thumb|250px|right
Mari dásseváldi (marigillii Mari El), lea oassi Ruoššas. Dan oaivegávpot lea Joškar-Ola. Mari dásseváldi lea Gaska-Ruoššas, Volga gáttis.
Juovlamánu 31.
'''Juovlamánu 31. beaivi''' lea gregoriánalaš kaleandara mielde jagi 365. (gárgádusjagi 366.) ja maŋimus beaivi.
Jápmimat
2007 – Markku Peltola, suopmelaš neavttár ja musihkkár
Ávvudeamit
Geahča maid: Kaleandar - Juovlamánu 30., Ođđajagimánu 1.
Berlin
Berlin lea Duiskka oaivegávpot ja oassestáhta Duiskkas.
Kotka
Kotka lea gávpot Lulli-Suoma leanas Kymileagi eanangottis. Dan rádjegielddat leat Hamina, Pyhtää ja Anjalankoski.
Upplands Väsby gielda
Upplands Väsby gielda lea gielda Ruoŧas Stockholmma leanas.
DJ
thumb|right|DJs thumb|Pioneer DJ Controller DJ lea eŋgelasgiela sániid disc jockey oanádus, mii sullii mearkkaša "skearrojođiheaddji". DJ lea dat gii čuojaha musihka olbmuid ovddas ja vállje musihka olgobáikkis. DJ:a reaiddut leat ovdamearkka dihte skearrut, dihtor dahje eará čuojanasat. Son sáhttá čuojahit idjaklubbas, feasttain dahje eará vásuin.
DJ:a bargu
DJ:a bargu lea ovddimustá guoimmuheapmi. Son bargá dilálašvuođa mielde ja sáhttá juogu ieš válljet musihka dahje váldit vuostá guldaleaddjiid sávaldagaid lávlagiid hárrái. Muhto ferte ieš mearkkašit movt guldaleaddjit láhttet ja lihkadit ja válljet musihka dađistaga.
DJ ferte čađat čuovvut mielde go ođđa musihka ilbmá ja go ođđa musihkkárat beakkihit.
Son galgá maid čuojahit dainna lágiin ahte musihkka njuovžilit molsašuvvá čuvvovaš lávlagii ja ii boatkan bihtáid gaskka. Muhtumin olmmoš illá gullá go nubbi bihtá álgá dasgo DJ'a áigumuš lea ahte bihtáid dávttat leat ovttaláganat.
DJ sáhttá maid bargat musihkkárin ja ieš mikset ieđguđet musihkkastiillaid. Son heiveha musihka rytmma nu ahte sáhttá vuohkkasit dánset dan mielde.
Józef Gosławski
Józef Jan Gosławski (riegádii Cuoŋománu 24. 1908, Polanówka – jámii Ođđajagimánu 23. 1963, Warszawa) lei polskalaš dáiddár. Jagis 1952 son vuittii Srebrny Krzyż Zasługi bálkkašumi.
Lávlun
Go olmmoš lávlu de jienada nu ahte šaddá musihkka. Lávlun dáidá leat olbmuid boarráseamus ja maiddái álkimus vuohki ovdanbuktit musihka. Lávlun earrána hámi dáfus hupmamis, dasgo lávludettiin nuohttaallodat molsašuvvá.
Lávlun gávdno maiddái ealliid máilmmis. Lottit ja fállát lávlot gulahallan dihte guhtet guimmiideasetguin.
Wikipedia
thumb|250px|Wikipedia logo. Wikipedia lea máŋggagielat prošeakta man ulbmilin lea ráhkadit almmolaš diehtosátnegirjji gosa gii beare sáhttá čállit artihkkaliid.
Anaximander
Miletosalaš Anaximander dahjege Anaximandros (Ἀναξίμανδρος) riegádii 610 o.Kr Miletosas ja jámii 546 o.Kr. Son lei Greikka filosofa ja gullá jonalaš luonddufilosofaide. Su dovdoseamos čuoččuhus lea ahte ii gávdno mihkkige mii doallá bajás máilmmi, dat baicce sylinddarin lihkatkeahttá bisui guorosvuođas.
Apeiron
Anaximander doalvvui Thalesa árbbi viidáseapput ja geahččalii gávdnat eamiávdnasa (arche). Thales lei cealkán ahte visot boahtá čázis. Anaximander gis celkkii ahte visot boahtá das maid son gohčodii "apeiron" (geažeheapme), mii lei agálaš ávnnas, buotvuohta ja ii mearriduvvon. Go luondu rievdá, de guokte earáláganvuođa doaibmaba, ovdamearkka dihte báhkas ja galmmas, njuokkas ja goikkis. Dainna lágiin son lei vuosttaš luonddufilosofa mii ásahii universála luonddulága.
Lulli-Pohjanmaa eanangoddi
Lulli-Pohjanmaa eanangoddi lea eanangoddi Oarje-Suomas.
Vallentuna gielda
Vallentuna gielda lea gielda Ruoŧas Stockholmma leanas.
Vaxholma gielda
Vaxholma gielda lea gielda Ruoŧas Stockholmma leanas.
Francesco Melzi
Francesco Melzi (c. 1491 – 1570) lei dovddus itálialaš dáiddár.
Kerttu Vuolab
Kerttu Maarit Kirsti Vuolab (sámegillii Hánssa Ristena Kerttu dahjege Uhca-Niillas Kerttu ) lea eret Vuovdaguoikkas Deanuleagi Suoma bealde gos son maid dán áigge ássá. Son lea riegádan miessemánu 1. beaivve 1951. Son čállá davvisámegillii ja ráhkada ieš govaid girjjiideases. Vuolab lea maid čállán sániid Mari Boine lávlagiidda.
Vuolab oaččui juovlamánu 6. 2006 Suoma Vilges Ruvssu I luohkká medalja. Vuolaba girji Bárbmoáirras lei evttohassan oažžut Davviriikalaš girjebálkkašumi jagis 2011.
== Duojit ==
Lávlagiid sánit
Vuolab lea čállán sániid Mari Boine lávlagiidda degomat Skádjá, Eadnán bákti , Ipmiliin hálešteapmi ja Čuovgga Áirras - Sterna Paradisea. Son lea maid jorgalan ovttas Siiri Miettunenin Tapio Rautavaara lávlaga Sininen uni sámegillii namain Idjastállu.
Geassemánu 14.
'''Geassemánu 14. beaivi''' lea gregoriánalaš kaleandara mielde jagi 165. (gárgádusjagi 166.) beaivi. Jagis leat vel 200 beaivvi.
Ávvudeamit
Geahča maid: Kaleandar - Geassemánu 13., Geassemánu 15.
Jangze
Jangze, Jangzeeatnu, Yangtse dahje Yangtze lea Ásia guhkimus johka ja goalmmádin guhkimus johka oppa máilmmis Amazona ja Niilla maŋŋil. Kiinnás joga gohčodit Chang Jiang (長江, ) ja dán nama geavahit máŋggain ođđa gárttain birra máilmmi. Nama hanzi-mearkkat oaivvildit "guhkes johka".
Jangze guhkkodat lea sullii 6380 km. Johka lea navdojuvvon árbevirolaččat Mátta- ja Davvi-Kiinná rádján.
Jangzeeanu dulvan leamaš stuorra váttisvuohta. Maŋimuš johka dulvvai 1954, goas dušše badjel 30 000 olbmo. Stuorra dulvvit leamaš maiddái jagiin 1911 (100 000 duššan olbmo), 1931 (145 000 duššan olbmo) ja 1935 (142 000 duššan olbmo).
Yichangii Hubei eanagoddái leat huksegoahtán Golmma vuomi buođu, mii unnida dulvviid ja lasiha guovllu šleađgabuvttadeami - muhto seammás čázi vuollái báhcet máŋggat gávpogat ja buođđu dagaha stuorra birasváttisvuođaid.
Thales
Miletosalaš Thales (greikkagillii Θαλής ὁ Μιλήσιος) riegádii sullii 625 o.Kr Miletosas ja jámii sullii 545 o.Kr. Son lei Greikka filosofa. Muhtumat atnet ahte son lei vuosttaš filosofa. Su barggut astronomiijas ja matemihkas leat maiddái dovdosat.
Jieret
Jieret (Ribes rubrum) lea jieretšattuid čerdii gullevaš miestta.
Ungára
Ungára (ungáragillii Magyarország) dahjege Ungára dásseváldi (ungáragillii Magyar Köztársaság) lea riika Eurohpás. Dan rádjeriikkat leat Románia, Slovenia, Slovakia, Kroatia, Serbia, Ukraina ja Nuortariika. Ungára olmmošlohku lea sullii 10 000 000, ja dan oaivegávpot lea Budapest.
Geahča maid
🇪🇺
Thales
Eallingeardi
Thalesa gažaldat lei mii son lea bissovaš das mii lea bisssomeahttun. Mii lea girjáivuođa oktasašvuohta. Son ozadii, gávdno go eamiávnnas (arche). Son dutkkai čázi doaimma ja bođii loahpas dan oaivilii ahte eallin boahtá čázis, čáhci gávdno máŋggalágan hámis (daškat, golgi, lievla). Thalesa čuoččuhusa boađus lea ahte go visot lea čázis ráhkaduvvon, de ferte nai sáhttit čilget visot mii dáhpáhuvvá go beare dovdá čázi lágaid ja doaimmaid. Mii ipmirdit visot, go mii ipmirdit čázi. Dát lea vuosttaš viggamuš (mii lea dihtosis) ráhkadit oppalaš teoriija man vuođđu lea duohtavuođa dárkun.
Su filosofiija bokte Thales gullá daidda mat vuođđudedje oarjjemáilmmi diehtaga. Son han celkkii ahte visot sáhttá čilgejuvvot olbmo jierpmi veagas ja ii fal ipmiliid veagas. Thales celkkii ahte olbmo jurdda bastá visot ipmirdit.
Diogenes muitala, ahte Thales lei vuosttamužžan čuoččuhit ahte olbmo siellu lea jápmemeahttun.
Jovnna-Ánde Vest
Jovnna-Ánde Vest lea girječálli, gii lea eret Roavvesavvonis Deanuleagi Suoma bealde. Son lea riegádan geassemánu 14. beaivve 1948 Ohcejogas. Son ássá dán áigge Parisas Frankriikkas. Vest čállá davvisámegillii.
Värmdö gielda
Värmdö gielda lea gielda Ruoŧas Stockholmma leanas.
Hämeenlinna
Hämeenlinna lea gávpot Lulli-Suoma leanas Kanta-Häme eanangottis. Dan rádjegielddat leat Akaa, Asikkala, Hattula, Hausjärvi, Hollola, Janakkala, Kärkölä, Loppi, Padasjoki, Pälkäne, Tammela, Urjala ja Valkeakoski.
Fuolki
Fuolki lea olmmoš guhte lea eará olmmožin fulkkežat. Seamma sohkii gullet olbmot geain lea oktasaš máttut dahje sii leat boahtán sohkii náittosdili dahje adopterema bokte. Fuolkevuođa sáhttá geahčat juo biologalaš (genehtalaš) fuolkevuohtan jo sosiálalaš rollaid, movt olbmot láhttejit guhtet guimmiideaset vuostá. Sierra kultuvrrain meroštallojuvvo fuolkevuohta sierra ládje: muhtun kultuvrrain belát rehkenastojuvvojit oabbán ja vielljan dahje mánát gullet beare áhči dahje eatni sohkii.
Hämeenlinna
Gilit
Kalvola, Hauho, Lammi, Renko, Tuulos
Fuolki
Sámegiela fuolkevuođanamahusat
Sámegielas leat ollu fuolkevuođanamahusat, mas fuobmá ahte sámiin fuolkevuohta lea leamaš hui nanus.
Österåkera gielda
Österåkera gielda lea gielda Ruoŧas Stockholmma leanas.
Belgrad
Belgrad (serbiagillii Београд) lea Serbia oaivegávpot.
Suomenniemi
Suomenniemi lea gielda Lulli-Suoma leanas Lulli-Gárjila eanangottis. Dat gullá Oarje-Saimaa guovlogildii.
Lulli-Amerihkká
Lulli-Amerihkká lea eatnanoassi Gaska-Amerihká lulábealde.
Iehčanas riikkat Lulli-Amerihkás:
Guovllut, mat eai leat iehčanaččat:
Hans Aslak Guttorm
Hans Aslak Guttorm dahjege Oahptii-Hánsa riegádii juovlamánu 15. beaivve 1907 ja jámii njukčamánu 24. beaivve 1992 Vuovdaguoikkas. Son válbmanii oahpaheaddjin Jyväskylä semináras 1935 ja barggai oahpaheaddjin Anáris ja Vuovdaguoikkas gitta jahkái 1969. Son maid barggai Sápmelaš-bláđi doaimmahusas moanaid jagiid. Son čálii davvisámegillii.
Gdańsk
Gdańsk (duiskkagillii Danzig) lea gávpot Polenis.
Moskva
right|thumb|Moskva Moskva lea Ruošša oaivegávpot.
Gotlándda gielda
Gotlándda gielda lea gielda Ruoŧas Gotlándda leanas.
Osaka
Osaka (japánagillii 大阪市 (Ōsaka-shi) lea gávpot Japánas.
Preussigiella
Preussigiella lea nuortabáltalaš giella ja gullá indoeurohpálaš gielaide.
Girjjálašvuohta
–
Praprusoj
Lietuvagiella
Lietuvagiella gullá indoeurohpálaš gielaid báltalaš gielaid nuortabáltalaš gielaid joavkkui.
Čállingiella
thumb|right|Lietuvagiel čálus 1500-logus
Enköpinga gielda
Enköpinga gielda lea gielda Ruoŧas Uppsala leanas.
Amsterdam
Amsterdam lea Vuolleeatnamiid oaivegávpot.
Englánda
Englánda lea stuorimus ja eanemus veagalaš eana Stuorra-Británnia ja Davvi-Irlándda ovttastuvvan gonagasriikii.
Heby gielda
Heby gielda lea gielda Ruoŧas Uppsala leanas.
Elsa Laula Renberg
Elsa Laula Renberg (álgoálggus Elsa Laula, skábmamánu 29. b. 1877 – suoidnemánu 22. b. 1931). Elsa Laula lei eret ja bajásšattai boazosápmelašbearrašis Ruoŧa beale máttasámiguovllus Gäjgásis. Elsa Laula čađahii Stockholmmas sealgeeatnioahppu. Searvebargguin son oahpai Stockholmmas orudettiin. Studeremiid maŋŋá son máhcai ruoktot ja náitalii Norgga beale boazosápmelaš Thomas Renbergiin jagis 1908. Náitaleami maŋŋá Elsa fárrii bearrašiinnis Vappstenii Nordlándii Norgii. Elsa ja Thomas oaččuiga guhtta máná. Elsa jámii 53-jahkásaččán tuberkulosii Brønnøyas.
Jápmin vai eallin?
Elsa Laula Renberg čálii ja goasttidii jagis 1904 30-siidosaš girjji '''Infør lif eller död? Sanningsord i de Lappska förhållandena'''. Girjjistis son gieđahalai sámemánáid skuvladili, sámiid jienastanvuoigatvuođaid, sámiid eatnamiid oamastanvuoigatvuođaid ja sámeservviid dili. Son lea vuosttas iežas čállosiid almmustahttán sámenisu.
Leavgabeaivi
Elsa Laula Renberga riegádanbeaivi skábmamánu 29. b. lea ođđaseamos sámi leavgabeaivi. Dát mearriduvvui leavgabeaivin 21. sámekonfereanssas Tråantes jagis 2017.
Slávalaš gielat
Klassifiseren
Slávalaš gielat
Demokritos
Abderalaš Demokritos dahjege Demokrit riegádii sullii 460 o.Kr Abderas ja jámii sullii 370 o.Kr. Son lei Greikka filosofa ja gulai atomismiii. Dieđut Demokritosa eallima birra mannet ruossalassii, muhto goittotge son barggai eallenagi dutkin dieđalaš bargguiguin.
Atomism
Demokritos rámiduvvo dávjá danin go son vuođđudii oahpu atoma birra, muhto rievtti mielde su oahpaheaddji Leukippos dat ráhkadii dan teoriija. Demokritos oaivvildii ahte visot mii gávdno lea juogo guorosvuohta dahje smávva vuođđooasit maid son gohčodii atoman. Atom sátni máksá dakkár mii ii mana juohkit šat. Atomat lihkadit duohkut deike buotvuođas, muhtumin mannet nuppiid njeaiga ja dalle dat čoahkkanit ja šaddet daškes gáhppálahkan. Visot sáhttá čilgejuvvot atomaid lihkademiin, maiddái rumaš ja olbmo siellu.
Sáráhkká
Sáráhkká lei dološ áiggis muhtinlágán ipmil gii veahkehii nissoniid riegádahttidettin. Son lei Máttarádjá nieida.
Dálán áigi lea namma geavahuvvon namman stuorimus nisusearvvas. Dál organisašuvdna goit ii šat gávdno - dat jámii moatti jagi áigi.
Demokritos
Atomism
Ii mastege boahtá ii mihkkige. Ii mihkkege mii gávdno sáhttá duššaduvvot. Visot mii rievdá lea rievtti mielde ahte oasit ovttastahttet ja bieđganit.
Atomat leat lohkameahttun olu ja dat gávdnojit lohkameahttun hámis. Go dat gahččet agálaččat geažehisvuođas de dat bohtet oktii. Dalle dat lihkadit doarrás ja birrat birra ja dainna lágiin máilbmi álgá. Olu máilmmit álget ja duššet fas, oktanaga ja maŋŋalága.
Diŋggat leat earáláganat danin go atomat leat earáláganat sturrodaga, hámi ja ráhkadusa dáfus.
Dublin
Dublin lea Irlándda oaivegávpot.
Niels Vibe Stockfleth
Nils Joachim Christian Vibe Stockfleth (ođđajagimánu 11. beaivvi 1787 – cuoŋománu 26. beaivái 1866) lei norgga báhppa ja mišjonbargi sámiid gaskkas. Son bálvalii offiserárin dánska armeas 1809:as, ja oassalastti Slesvig-Holstein soađis ja šattai 1814:s offiseár norgga armeas. 1820:s son álggi teologiijaoahppui. Go lei čađahan ámmáteksámena 1825:s, šattai son suohkanbáhppa Várggáin. Beassandihte johttisápmelaččaid lágabui, sirdošuvvui son Davvesiidii 1828:s. Son vulggi mielde dálveorohagaide ja doalai ipmilbálvalusaid lávus duoddaris, dan dihte go "juohkeládje eallit nugo sii ja leahket nugo sápmelaččat sihke hupmamis ja láhttemis".
1836 ráhes lei eanaš áiggi Kristianias, gos oahpahii sámegielas ja suomagielas Oslo Universitehta. 1853s guđii son universitehta ja oaivegávpoga, Sandefjordii buorrin. Stockfleth lea čállan mánga oahppogirjji ja religiuvnnalaš čállosiid sámegillii.
Válljejuvvon Bibliográfiija
Ođđa testemeantta sámegillii (1840)
Parmenides
Elealaš Parmenides riegádii sullii 520 o.Kr Greikka koloniijas Eleas Lulli-Itálias ja jámiii sullii 460 o.Kr. Son lei Greikka filosofa. Zenon lei Parmenidesa oahppi.
Filosofiija
Parmenides oaivvildii ahte min ipmárdus máilmmi hárrái maid mii leat ráhkadan áiccuid veagas lea boastut. Daid dobbelis gávdno duohta máilbmi mii ii leat čadnon min áiccuide. Son celkkii dasa lassin ahte dat ii gávdno eará go dat mii gávdno. Dat mii ii leat gávdnon ii leat gávdnon, dat ii gávdno dál iige boahtteáiggis. Dán vuođul son árvalii ahte máilmmi ávdnasat álo leat gávdnon ja dat bistet agálaččat.
Dainna lágiin Parmenides oaivvildii ahte ii sáhte oba jurddašit dan birra mii ii gávdno. Dát buvttášii mielddis ahte guorosvuohta lea juoga mii ii gávdno, ja dat gis mearkkašivččii ahte lihkadeapmi ii leat vejolaš danin go lihkadeapmi gáibida guorosvuođa. Ii leat dušše lihkadeapmi mii gáibida guorosvuođa, muhto maiddái rievdan ja máŋgabealátvuohta. Jus guorosvuohta ii gávdno de livččii dušše okta diŋga mii gávdno danin go guorosvuohta dat han sirre iešguđetlágan diŋggaid.
Parmenides celkii ahte duohta máilbmi lea bissovaš.
Čáhppesjieret
Čáhppesjieret dahjege sáhppesjieret dahjege čáhppesjierit (Ribes nigrum) lea jieretšattuid čerdii gullevaš miestta. Dábálaččat čáhppesjierehat leat gilvvagárdemuorjjit.
Humppila
Humppila dahjege Humppilan kunta lea Suoma gielda Lulli-Suoma leanas Kanta-Häme eanangottis. Humppila gielda gullá Forssa guovlugildii. Humppila rádjegielddat leat Forssa, Jokioinen, Ypäjä, Loimaa, Punkalaidun ja Urjala.
Gilit
Huhtaa, Humppila, Koivisto, Murto, Taipale, Venäjä
Musihkkabuvttadeaddji
Musihkkabuvttadeaddji lea dat olmmoš gii lágida musihka báddema. Dat gokčá sihke dáiddalaš beali, namalassii mo musihkka čuodjá, ja dat gokčá maiddái dan administratiiva barggu. Musihkkabuvttadeaddji sáhttá veardidit filbmabuvttadeaddjiin. Buvttadeaddjis lea máŋggalágan rollat. Son lágida báddensešuvnnaid, ofelastá ja hárjeha musihkkáriid, dárkkista báddema ja miksema.
Sápmelaš buvttadeaddjit
Jussi Isokoski lea sápmelaš buvttadeaddji gii jođiha Tuupa Records skearrosearvvi. Dat oaččui Áillohaš musihkkabálkkášumi 2014. SomBy, Áilu Valle, Amoc, Irdon, Ulla Pirttijärvi-Länsman ja Vilddas leat artisttat ja joavkkut geaiguin Isokoski lea bargan ja buvttadan ođđalágan sámi musihka.
Håbo gielda
Håbo gielda lea gielda Ruoŧas Uppsala leanas.
Norgalaš bovttášbeana
Norgalaš bovttášbeana lea smávva beananálli, mii lea Norggas eret.
Eurovision lávllagilvvohallan 2007
thumb|220px|Jaana Pelkonen ja Mikko Leppilampi
Eurovision 2007 lávllagilvvohallan ordnejuvvui Helssegis, Suomas. Eurovision lávllagilvvohallan ordnejuvvui 52. geardde, muhto dát lei vuosttas geardde Suomas. Gilvvohallama semifinála lei duorastaga miessemánu 10. beaivve ja finála lávvardaga miessemánu 12. b. 2007. Gilvvohallama vuittii Serbia ovddasteaddji Marija Šerifović lávlagiin Molitva. Suomas Eurovision tv-kanála lea YLE.
Kanta-Häme eanangoddi
Kanta-Häme eanangoddi lea eanangoddi Lulli-Suomas.
Athena
right|thumb|Athena Athena (dálágreikkagillii: Αθήνα, Aŧína, dološgreikkagillii:, Aŧênai) lea Greikka oaivegávpot.
Zenon
Elealaš Zenon (greikkagillii: Ζήνων ὁ Ἐλεάτης) riegádii sullii 490 o.Kr Greikka koloniijas Eleas Lulli-Itálias ja jámii sullii 430 o.Kr. Son lei Greikka filosofa ja matematihkar. Zenona paradoksat leat dovddus paradoksat áiggi, máilmmiávvosa ja lihkadeami birra.
Eallingeardi
Zenon lei Parmenidesa oahppi ja čuovui iežas oahpaheaddji Atenii 40-jahkásažžan. Doppe barggai oahpaheaddjin. Maŋŋelis iežas eallimis son máhcai Eleai.
Zenona paradoksat
Zenon ráhkadii máŋggalágan paradoksaid mainna čájehii iežas jurdagiid, earret eará son jurddašii ahte lihkadeapmi lea veadjemeahttun ja min áiccut addet boasttogovva. Dovdoseamos paradoksa muitala Akilles ja galbarihci birra. Zenon árvala ahte jus galbarihcci beassá vuolgit vuostamužžan de Akilles ii sáhte joksat galbarihci danin go galbarihcci lihkada ovddosguvlui veahá juohke háve go Akilles lávku. Son čilgii ná: Lehkos nu ahte Akilles viega 10 gearde jođáneappot go galbarihcci. Go Akilles lea viehkan logi mehtera de galbarihcci lea vázzán 1 mehtera. Go Akilles de viehká dan ovtta mehtera de galbarihcci lea fas beassan 10 cm ovddosguvlu. Dan botta go Akilles viehká dan 10 cm de lea galbarihcci 1 cm ovdalis. Danin gávnnaha olmmoš ahte galbarihcci álo lea ovddabealde Akillesa. Zenon lei dainna lágiin duođaštan ahte Akilles ii jovssa iige viega meattá. Dát dieđusge lea áibbas vuostálagaid dainna maid mii diehtit. Duohta máilmmis mii oaidnit ahte Akilles joksá.
Arvika gielda
Arvika gielda lea gielda Ruoŧas Värmlándda leanas.
Knivsta gielda
Knivsta gielda lea gielda Ruoŧas Uppsala leanas.
Kainuu eanangoddi
Kainuu eanangoddi lea eanangoddi Davvi-Suomas. Eanangoddeguovddáš lea Kajaani. Kainuu eanangotti viidodat lea 24.451,77 km² ja dan olmmošlohku lea 79 975 ássi.
Inger-Mari Aikio
Inger-Mari Aikio dahjege IMA (ovdal Inger-Mari Aikio-Arianaick) lea diktačálli gii čállá davvisámegillii. Son lea riegádan Ohcejogas ođđajagimánu 14. beaivve 1961. Son orru Buolbmatjávrris ja Avvilis. IMA bargá doaimmaheaddjin YLE-Sámi Radios. 1980-logus son lei doaimmaheaddji Mánáid Bláđis.
Girjjit
IMA divttat leat almmustuvvan maid máŋggain antologiijain. Son lea čállán Jiella-jovkui sániid lávlagiidda.
Bolivia
thumb|right|250px|[[Uyuni]] Bolivia dahjege Bolivia dásseváldi lea riika Lulli-Amerihkás. Dan rádjeriikkat leat Argentina, Brasil, Chile, Paraguay ja Peru. Hálddahuslaš oaivegávpot lea Chuqi Yapu.
Brasilia
Brasilia dahjege Brasilia lihttodásseváldi lea riika Lulli-Amerihkás.