cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Eadni Teresa
Ođđa bovdehus
Čakčamánu 10. beaivvi jagi 1946 eadni Teresa oaččui ieža sániid mielde ”bovdehusa bovdehusa siste” togas, dalle go lei mannamin Darjeelingii. Son ii jur ollenge hállan vásáhusas, maid son lea ožžon su eallima áiggi, muhto ovtta jearahallamis son celkkii: ”Mun fertii guođđit kloastara ja veahkehit gefiid, nu ahte ealán sin gaskkas. Dat lei mearrádus. Juos in livččen jeagadan dan, mu osku livččii moallanan”.
Easkka jagi 1948 eadni Teresa oaččui lobi vuolgit kloasttaras ja mannat ássat buot geafimus olbmuid gaskii. Dat lei eahpedábálaš, dasgo ovdamearkka dihte Láđisvuođa oappát ja Bassi Anna Nieiddat doibme eanaš dušše ieža kloastariin, buohcceviesuin ja apotehkain ja daid lagasvuođas. Viimmat eadni oaččui vástádusa ohcamuššii, maid son lei sadden kardinálii, mas mieđihuvvui lobi eallit kloastara olggobealde. Eadni Teresa oaččui lobi ovtta jahkái, goas son ii šat lean Loreta nonná. Dán dilálašvuođas eadni Teresa muitalii maŋŋelis:
Máilmmiviidosaš beakkálmasvuohta
Modearna joavkodieđihangaskoamit ledje dehálaččat eadni Teresa publikašuvdnai, dasgo daid bokte son dovdojuvvui ja fuomášahttojuvvui máilmmiviidosaččat. Leage árvaluvvon, ahte joavkodieđihangaskomiid haga su publikašuvdna livččii ollen dušše beare Indiai ja gárggiiduvvon mihá hihtáseappot go duođai geavai.
Vuosttaš mearkkašahtti dieđihangaskaoapmi, mii beroštišgođii eadni Teresas, lei calcuttalaš baikkalaš aviisa The Statesman. Dán maŋŋá maiddái nubbi njunušbeaiveaviisa, Amrita Bazar Patrika čuovvugođii su doaimmaid. India olggobealde árvvus adnojuvvon bláđđi Times fuomášii eadni Teresa barggu. Dat almmustahtii sus máŋgga govuhuvvon artihkkaliid. Jagi 1975 eadni Teresa govva almmustahttojuvvui The Illustrated Week –bláđi bearbmasiiddus. Dáhpáhus lei hui dehálaš danin go, gažaldagas lei buot bivnnuheamos bláđđi gaska- ja badjeluohkáid gaskkas. Njunušdoaimmaheaddji Kushwant Singh buvttii ovdan eadni Teresa doaimmaid hui buorre čuovggas, ja moadde mánu maŋŋelis eadni Teresa ieš kommenterii čállosa váikkuhusaid:
Mr. Kushwant Singh artihkal lea rievdan olbmuid jurddašanvuogi mu guovdu. Fuomášan čielggašit erohusa: dalle go mii máinnašuvvojit, eahpeoskkut ja imašteamit eai šat šadde. Buot olbmot čájehit árkkálmastinvuođa ja árvvu. Dat lea duođai somá”.
Riikkaidgaskasaš beakkálmasvuohta attii eadni Teresai vejolašvuođa sirdit jurdagiiddis ja ulbmiliiddis máŋgga olbmuide. Máilmmiviidosaš beakkálmasvuođa olmmožin son deaivvadii máŋggaid stáhtaid dehálaš njunušolbmuid, dego ovdamearkka dihte Amerihká presideantta. Dan lassin ovdamearkka dihte poava doarjališgođii su.
Eadni Teresa eallinfilosofiija
Kathryn Spink lea dahkan eadni Teresas áidna eallingearddi, maid eadni Teresa ieš lea dohkkehan. Dan mielde eadni Teresa ii hálidan, ahte son loktojuvvošii eará olbmuid bajábeallái. Son balai das, ahte olbmot rámidivčče su dušše dan dihte, ahte sii luomusmuvašedje ieža ovdasvástádusain. “Bassivuohta ii leat dušše moadde hárve olbmuid ovdavuoigatvuohta. Dat lea du seamma bures go muge geatnegasvuohta”. Son lea maid dadjan, ahte “máilmmis leat geafit dan dihte, ahte mun ja don ean leat addán doarvái”.
Belgia
Vuođđodieđut:
Virggálašgielat: fránskkagiella, hollánddagiella ja duiskkagiella
Oaivegávpot: Bryssel
Viidodat: 30.528 njealjehaskilomehtera
Ássit: 11.356.191 (2017)
Ruhta: Euro
Geahča maid
🇪🇺
Eadni Teresa
Eadni Teresa eallinfilosofiija
Eadni Teresa eallinfilosofiija lei Kathryn Spink mielde dakkár, ahte eallin lea hui illudahtti ja gudnis adnojuvvon. Badjel čiežalogijahkásažžan son ieš divttistii su eallinfilosofiija čuovvovaš celkiide:
Eadni Teresa lea dadjan, ahte “eallin lea buot divraseamos skeaŋkka, maid Ipmil lea addán”. Dan lassin son muitalii: ”Juohke olmmoš lea munnje Kristus, ja dasgo lea dušše okta Kristus, dat olmmoš, geainna guđege bottus deaivvadan, lea munnje áidna olmmoš máilmmis”.
Eadni Teresa ideologiijai gulai maiddái abortta ja náittosearuid vuostálastin. Dalle go son lei jagi 1992 Irlánddas hállamin, son logai: "Dahkot garra mearrádusa, ahte ii oktage mánná dán čáppa Irlánda riikkas livčče ii-doaivvuhuvvon. Loahpahehkot Niidii, gii ráhkista Irlándda nu ollu, ahte dán riikkas ii šat dahkkojuvvoše ii oktage aborta. Loahpahehkot, ahte dáppe ii šat dáhpáhuvaše ii oktage náittosearru".
Eadni Teresa anii árvvus maiddái ráfi, ja son earret eará háliidii ávžžuhit USA presideantta George H. Bush ja Irak jođiheaddji Saddam Hussein, ahte Persialuovtta soahti garvojuvvošedje. Son čálii sudnuide reivvestis:
Čiekŋalis oskkukriisa
Jagi 2007 almmustahttojuvvui girji, mii muitalii eadni Teresa áŧestusaid ja eahpádusaid birra ”Mother Teresa: Come Be My Light” (sámegillii: ”Eadni Teresa: Boađe čuovganan”). Girji doallá sisttis reivviid, mat leat 66 jagi áiggi čállojuvvon rihpaáhčiide ja ovdaolbmuide. Eadni Teresa publikašuvdna, masa gievrras oskkolaš vásáhusat su movttiidahtte, álggii logijagi 1940 Calcuttas. Muhtun bottus son vásihii, ahte Kristus ieš gohčui su bálvalit buot geafimus olbmuid gaskkas.
Dan maŋŋá go eadni Teresa álggii bargat gefiiguin, su oskkueallin nuppástuvai. Oskkolaš vásáhusat nohke ja Ipmila sadjái bođii dušše jaskesvuohta. Reivviinis son čálii “goikkisvuođas, sevdnjesvuođas, guorusvuođas ja gillámušas”, mat ledje su siste. Son veardidii su vásáhusa helvehii, ja muhtumin son eahpidii almmi ja juoba Ipmila eksisteanssa. Eadni Teresa lei diđolaš das, ahte almmolaš ja siskkáldas persovdnagovva ledje ruossalassii. Son čálii, ahte modji lei máska, mii gokčá visot.
Buorredagolašvuođaorganisašuvnna, man eadni Teresa lea vuođđudan, ovddasteaddjit ja eadni Teresa bargit eai diehtán su áŧestusain ja eahpádusain. Son lei doivon, ahte su priváhta reivvet boalddášedje, dasgo daid almmustahttin “šattašii jurdagiid Jesusas su alccesis”. Reivviid almmustahttin gulai goittotge katolihkalaš girku dutkamušprojektii, nu ahte gažaldagas ii lean dakkár iktingirji, mii vikkašii vuolleárvosašvuhtii. Reivviid olggosaddi pastor Brian Kolodiejchuk lei eadni Teresa ovddeš bargoskibir.
Kritihkka
(Indiat rationálajurddašeddjiid servviid njunuščálli Sanal Edamaruku).
Logijagi 1990 eadni Teresas almmustahttojuvvui guokte iktingirjji: Chirstpher Hitchens The Missionary Postition ja Aroup Chatterjee Mother Teresa: The final Verdict. Girjjiin son láitojuvvo earret eará vuoidamis, gefiid dálkkasdieđalaččat oalle fuones dásis ja buorre oktavuođain iešguđetlágán riikkaid diktáhtoriiguin, dego Haiti diktáhtor Jean-Claude Duvalieriin.
Dan lassin Chatterjee girjjis kritiserejuvvo ruhtaváraid geavahus, mat leat eadni Teresai addojuvvon. Dikšobiergasat, mat leat ožžon organisašuvnnas, eai geavahuvvo riekta dahje dat vuvdojuvvojit, ja buohccebiillaid publikašuvdnan lea dušše finahahttit nonnáid gávpogis. Skeŋkonváriid geavahuvvojit eanaš oskkolaš publikašuvdnai- nugo páhpaid skuvlejupmái – iige gefiid veahkeheapmái. Bill Cooke, gii lea árvvoštallan Chatterjee girjji, doalláge dan gova, mii lea eadni Teresas oarjeriikkain, propagánda buktagiin. Su veahkkebarggu ulbmil lei eanaš sieluid bestojupmi, ii gefiid buorráneapmi ja dikšu. Dán oktavuođas lea maiddái muitojuvvon eadni Teresa cealkagis:” Mii eat leat buohccedivššut, mii eat leat doaktárat, mii eat leat sosiálabargit. Mii leat oskkolaččat, mii leat oskkolaččat, mii leat oskkolaččat.
Chatterjee lea maid fuomášahttán, ahte dat govva Calcuttas, maid eadni Teresa dorjojuvvon dieđáhusgaskaoamit leat addán, lea ádján turisttaid ja dolvon gávpogii fuones beaggima. Su mielde turistadietnasat ja investeremat livčče massojuvvon dáid doaimmaid dihte oktiibuot 4,5 miljárdda dollára. Chatterjee lea maiddái fuomášahttán, ahte skeaŋkahušat, maid eadni Teresa lea ožžon, leat unnidan eará veahkkeorganisašuvnnaid, mat lea ain vel beaktileappot ja aktiivvaleappot go Ráhkisvuođa miššuvdnaoappážat, ožžojuvvon skeŋkonváriid. Nubbi beakkán kritihkar Christopher Hitchens, gii lea árvvoštallan eadni Teresa, almmustahtii kritihkalaš girjji juo eadni Teresa eallináiggis jagi 1995. Girjjistis Hitchens earret eará kritisere dan, ahte eadni Teresa ii jur ollege biehtadan skeaŋkahušaid, fuolakeahttá das, geas son daid oaččui. Son ovdanbuktá Claude Duvalier, gii lea okto ráđđen Haiti, ja máinnaša fitnodatolbmuid joavkku, geat leat “seahkánan eahpidahtti doaimmaide”. Amerihkkálaš Penn & Teller – televišuvdnaráiddu oasis Holier than Thou gieđahallojuvvui kritihkalaččat eadni Teresa, Dalai-lama ja Mahatma Gandhi. Oasis giddejuvvui fuomášumi maiddái Hitchens máinnašuvvon Jean-Claude skeaŋkahušaide. Prográmma jođihuvvon Penn & Teller – diiddastallibára mielde skeaŋkahušat livčče ferten geavahuvvot ovdal Haiti gefiid veahkeheapmái go doalvut daid guhkás olgoriikkaide Calcuttai. Go eadni Teresa lea kritiserejuvvon, de lea maiddái fuomášuvvon, ahte ii son lea rivttes mielde viggan unnidit ráhkaduslaš geafesvuođa. Son buoret heajudii dan čavges konservatiivvalaš oaiviliiddisguin, dego nu, ahte son vuostálasttii riegádanlogu heivehallama.
India rationalistaserviid njunuščálli Snal Edamaruku lea kommenteren eadni Teresa barggu Calcuttas čuovvovaččat:
Edamaruku, nugo Chatterjeege mielas, eadni Teresas váikkuhii negatiivvalaččat Calcutta beaggimii. Ruhtaváriid geavaheamis son dadjá: "Masa buot dat ruhta lea mannan?" Ii goittotge dakkár olbmuid dili buorráneapmái, geasa dat leat dárkkuhuvvon. Nonnát sáhtte addit sidjiide tallearkka dievva mállása ja muhtumat, geat gillájedje dávddain ja vánis, ožžo suoji ja fuolahusa. Máilmmi rikkášeamoš njuolggaduslávdegoddi ii leat hui addálas, dasgo dat hálida oahpahit geafesvuođa ávdugasvuođa. “Gefiid gillámuš lea hui čáppis, dat čájánas vártnuhisvuođas ja gillámuša rámohallanvuođas veahkeha máilmmi sakka, dadjá eadni Teresa. Galggašiigo dán iešlágan miljárdeaddji oahpahusas leat giittolaš?”.
Lempäälä
Lempäälä lea Suoma gielda Pirkanmaa eanangottis. Dan rádjegielddat leat Akaa, Kangasala, Pirkkala, Tampere, Valkeakoski ja Vesilahti.
Vingåkera gielda
Vingåkera gielda (ruoŧagillii: Vingåkera kommun) lea gielda Davvi-Ruoŧas Södermanlándda leanas.
Ovnnesjohka
Ovnnesjohka (suomagillii Ounasjoki) lea Giemajoga stuorámus oalgejohka ja maid Suoma guhkimus oalgejohka.
Vingåkera gielda
Čoahkkebáikkit
Vuolde lea listu čoahkkebáikkiin gielddas Vingåkera gielda.
Ŋ
Ŋ, ŋ lea latiinnalaš alfabehta lassebustávva ja davvisámegiela gávccinuppelogát bustávva.
Borgemánu 1.
'''Borgemánu 1. beaivi''' lea gregoriánalaš kaleandara mielde jagi 213. (gárgádusjagi 214.) beaivi. Jagis leat vel 152 beaivvi.
Ávvudeamit
Geahča maid: Kaleandar - Suoidnemánu 31., Borgemánu 2.
Sieidi
200px|thumb|right|Sieidi Sieidi lea bassi báiki ja oaffaruššanbáiki dološ sámi oskkus. Sieiddit lávejit leat erenoamáš geađggit dahje geađgegubat. Go oaffarušše, de bidje guoli- dahje bohcco buoiddi, sáhtte vel vuoidat dan geađgái. Oaffaruššamiin muhtumin juige ja čuojahedje meavrresgáriin.
Cuoŋománu 11.
'''Cuoŋománu 11. beaivi''' lea gregoriánalaš kaleandara mielde jagi 101. (gárgádusjagi 102.) beaivi. Jagis leat vel 264 beaivve.
Ávvudeamit
Geahča maid: Kaleandar - Cuoŋománu 10., Cuoŋománu 12.
Ljouwert
Ljouwert (hollánddagillii Leeuwarden) lea Friisaeatnama oaivegávpot.
Helssega guovlogielda
thumb|150px|Helssega guovlogielda ´Helssega guovlogielda lea okta Suoma guovlogielddain Lulli-Suoma leanas Uusimaa eanangotti. Dasa gullá 13 gieldda ja dan LAU 1 (NUTS 4) -nummir lea 011. Helssega guovlogielda ii leat seamma ášši go Helssega guovlu.
Rautalampi
Rautalampi lea Suoma gielda Davvi-Savo eanangottis. Dan rádjegielddat leat Hankasalmi, Konnevesi, Pieksämäki, Suonenjoki, Tervo ja Vesanto.
Hámmárfeasta
Hámmárfeastta suohkan lea gielda ja gávpot Romssa ja Finnmárkku fylkkas. Gieldda hálddahusguovddáš Hámmárfeasta oaččui gávpotárvvu 1789:s.
Bovccá bajásšaddanguovddáš
Bovccá saddangusvddás - Ossodat skuvla (dárogillii: Boftsa Oppvekstsenter - Avdeling skole) lea guovttegielat sámi/dáru almmolaš vuođđoskuvla Bovccás, Deanus, Finnmárkku fylkkas. Doppe leat 54 oahppi guhtta luohkás, ja oahppit leat 1. luohkás 10. luohkkái. Skuvllas leat buot dásit mánáid- ja nuoraidskuvllas.
Skuvlla jođiheaddji lea rektor Heidi Wilsgård.
Á
Á, á lea latiinnalaš alfabehta lassebustávva ja davvisámegiela nubbi bustávva.
Guoládaga Sámi Searvi
thumb
Guoládaga Sámi Searvi (ruoššagillii Ассосиация Кольских саамов) lea sámiid searvi Guoládagas. Searvi vuođđuduvvui jagis 1989 ja dan jođiheaddji lea Nina Afanasjeva. Guoládaga Sámi Searvi lea Sámiráđi miellahttosearvi.
Borgemánu 2.
'''Borgemánu 2. beaivi''' lea gregoriánalaš kaleandara mielde jagi 214. (gárgádusjagi 215.) beaivi. Jagis leat vel 151 beaivvi.
Ávvudeamit
Geahča maid: Kaleandar - Borgemánu 1., Borgemánu 3.
Guoládat
Guoládat ( ja ) lea gávpot davveoarji-Ruoššas.
Ávža
Ávža dahjege duopma (Prunus padus) lea ruvsušattuide gullevaš lastamuorra.
Lujávri
Lujávri (gielddasámegillii Луяввьр dahje Lujavvr, ruoššagilii Lovozero) lea gilli Ruošša beal Sámis.
Lujávri lea stuorimus sámi gilli Ruoššas.
Lohja guovlogielda
thumb|150px|Lohja guovlugielda Lohja guovlogielda lea okta Suoma guovlogielddain Lulli-Suoma leanas Uusimaa eanangotti. Dasa gullá 6 gieldda ja dan LAU 1 (NUTS 4) -nummir lea 012.
Š
Š, š lea latiinnalaš alfabehta lassebustávva ja davvisámegiela guoktelogigoalmmát bustávva.
Suomagielas š lea anus dego davvisámegielas, muhto dušše loatnasániin: šakki, šovinismi.
Bossegohpi skuvla
Skuvlla jođiheaddji lea rektor Trude T. Andersen.
Láhppi
Láhppi lea gielda Romssa ja Finnmárkku fylkkas.
Borgemánu 3.
'''Borgemánu 3. beaivi''' lea gregoriánalaš kaleandara mielde jagi 215. (gárgádusjagi 216.) beaivi. Jagis leat vel 150 beaivvi.
Ávvudeamit
Geahča maid: Kaleandar - Borgemánu 2., Borgemánu 4.
Hypotermiija
Hypotermiija lea meroštallojuvvon rumaštemperatuvran vuollel 35 ºC. Hypotermiija bohciida máŋga siva geažil, muhto dábáleamus lea ahte olmmoš dáhpedorpmis gártá dakkár dillái ahte rumaštemperatuvra njiedjagoahtá. Dakkár dilit leat ovdamearkka dihte heavvaneapmi dahje gálašeapmi, čierastallanlihkohisvuođat duoddaris, mirkkoheapmi dahje váilevaš goallundovdu. Maŋemus máinnašuvvon sivva guoská ovddemustá boarrásiidda ja mánáide geat orrot čoasus visttis ja geain leat unnán gárvvut badjelis. Boares olbmot maiddái sáhttet ribahit gahččat olgun ja dasa veallut báhcit geahnohisvuođa geažil.
Hypotermiija čuohcá eanas golbma servodatjovkui:
Gájodettiin olbmu mearragozáhusa ja várregádjunbálvalusa bargit álohii vulget das ahte pasienta sáhttá gillát hypotermiija.
Historjá
Baron D.J. Larrey, Napoleona njunuškirurga čilge iežas muitočállosiin 1830-logus movt son fuomášii ahte soalddáhat mat galbmojedje (namalassii gillájedje hypotermiija) ja veallájedje lagamus dollagátti jápme dávjjibut go dat geat veallájeadje dobbelis. Dat lei juoga mii ii lean su čilgemis, muhto otne mii diehtit ahte dat soalddáhat geat jápme ožžo hypovolemalaš lieggananšohkka, mii mearkkaša ahte rumaš ii nagot muddet čáhcedássedeattu go lieggana ilá johtilit. Dat lea sivvan manin hypotermalaš pasientat ožžot golggusinfušuvnna go dikšojuvvojit buohcceviesus.
Ruoŧa militearahistorjjás mii giddet fuomášumi dasa go Carl Gustaf Armfelt borgemánus 1718 áiggui Jämtlánddas Duvedas marseret Tråante guvlui. 1719 ođđajagi áigge soalddátlohku lei geahpanan 5160'ái ja Armfelt soahteveagainis ruovttomátkkis gárte váigadis muohtaborgga sisa. Dušše 1700's besse heakkas. Dáhpáhusa čilgehusat máinnašit ahte máŋga soalddáha gávdnojuvvojedje álásin duoddaris. Čilgehus dalle lei ahte eará soalddáhat ledje nuolahan guimmiideaset vai dat bivašedje liige gárvvuiguin. Muhto dálá áššedovdit árvalit ahte dat baicce lei árra máinnašeapmi paradoksála nuoladeapmi birra, namalassii ahte jápman soalddáhat ieža ledje nuoladan. Dat ovdamearka čujuha dasa ahte hypotermiija maiddái váikkuha vuoigŋašiiida, ja viidáseapput olbmu láhttenvuohkái.
Mii dáhpáhuvvá rupmašis
Go rumaštemperatuvra njiedjagoahtá vuollel 37 ºC periferalaš ja guovddášlaš temperatuvrareseptorat signaleregohtet hypotalamusii, dat vuoiŋŋašoassi mii mudde temperatuvrra. Hypotalamus gis geahččala bajidit temperatuvra. Varrasuonat baskut, rumaš náiggista ja ávnnasmolsun jođálmuvvá. Varrasuonat baskut nu ahte rumaš ii masse lieggasa, muhto oaivvi varrasuonat eai baskku. Vuoigŋašat dárbbašit álohii bissovaš varrajohtima. Olmmoš geas ii leat oaivegárvu muhto gii lea muđui gárvodan massá 50% lieggasis oaivvi bokte -10ºC buollašis.
Njuoratmánát sáhttet álkit galbmogoahtit dasgo dain lea unnit rumašgiera rumašdeattu ektui ja lassin dain lea unnán buoidi náhkkegierragis. Boaranat fas eai nagot náiggistit nu bures go nuorat, danne go dat leat massán deahkkemássá ja nearva-deahkki-kordinašuvdna lea hedjonan.
Fysihkalaš lihkadeapmi lea eará vuohki bajidit rumaštemperatuvra. Rupmaša liekkasbuvttadeapmi sáhttá lassánit logigeardásaččat. Muhto dat ii doaimma čázis govddodettiin, nu ahte buot viggamušat lihkadit čázis ja vuojadit leat duššás.
Hypotermiija váikkuha buot rupmaša orgánvuogádagaide.
Nearvafierbmi
Árra dásis olmmoš lea sehkánan, mášoheapme ja apáhtalaš, hallusinašuvnnat leat vejolaččat. Dađistaga olmmoš jámálgišgoahtá ja 30ºC's eatnasat leat unnit eanet komalágan dilis. 26ºC's measta buohkat leat koma-dilis, muhto spiehkastagat gávdnojit. Ovttaskas dáhpáhusat leat čilgejuvvon girjjálašvuođas gos alkoholistat dahje mánát leat gozuid alde 25-26ºC rumaštemperatuvrrain.
Varrajohtin
Álggus váibmoravkin jođálmuvvá ja varrasuonat baskot. Maŋŋelaš ravkin njoahcu, danin go pacemaker-seallaid spontána depolariseren hedjona galbmasa dihte. Dađistaga go rumaštemperatuvra njiedjá, váimmu minuhttageassu (cardiac output) ja varradeaddu maiddái njiedjá dassážii go váibmu bisána.
Baskudit varrasuonaid rumašlahtuin lea vuosttaš vástádus go galmmiha. Vuosttažettiin gieđat, juolggit ja muođut goallugohtet. Dalle rumaš viggá bajásdoallat guovddáštemperatuvra ja unnida varrajohtima rumašlahtuide. Dainna lágiin guovddášlaš varrageassu stuorru ja olmmoš ferte cissat.
Soapmásat geat gillájit hypotermiija ožžot oppalaš vasodilatašuvdna (varrasuonat galljot). Dat dáidá dáhpáhuvvat áibbas eallima loahpageahčen ja dat mielddisbuktá issoras báhkkadovddu. Dat sáhtášii čilget nu gohčoduvvon paradoksála nuoladeami.
Afterdrop lea fenomena go rumaštemperatuvra njiedjá vaikko liggen lea álggahuvvon. Vejolaš čilgehus dasa sáhtášii leat ahte liekkas mii lea rupmaša guovddážis vuolgá rumašlahtuide. Afterdrop sáhttá leat várálaš muhto dat lea das gitta man temperatuvrras pasienta lea. 1,5ºC stuoru njiedjan 34ºC's 32,5ºC'ii ii leat seammá várálaš go 1,5ºC stuoru njiedjan 30ºC's 28,5ºC'ii dasgo dán temperatuvragaskkas lea stuorra riska oažžut eahpedássidis váibmorytmma.
Giellunvuogádat
(eŋg. coagulation system)
Vuoigŋanvuogádat
Go fáhkkestaga galmmiha, ovdamearkka dihte go dáhpedorpmis gahčča jiekŋagalbma čáhcái, olmmoš álgá hyperventileret, mii mearkkaša ahte vuoigŋanfrekveansa issorasat lassána. Dat sáhttá dagahit ahte vara pH-árvu badjána, šaddá nu gohčoduvvon vuoigŋanalkalosa (eŋg. respiratory alkalosis) mii sáhttá dagahit geasáhagaid. Dađistaga go rumaštemperatuvra njiedjá vuoigŋanfrekveansa maid njiedjá
Hypotermiija vásedin
Muhtumin buohccedikšu čađaha nu gohčoduvvon terapeutalaš hypotermiija. Dat dahkkojuvvo dávjá váibmočuohpadusas, ja dalle lea hui dárkil gozihit rupmaša dili.
Borgemánu 4.
'''Borgemánu 4. beaivi''' lea gregoriánalaš kaleandara mielde jagi 216. (gárgádusjagi 217.) beaivi. Jagis leat vel 149 beaivvi.
Ávvudeamit
Geahča maid: Kaleandar - Borgemánu 3., Borgemánu 5.
Cuoŋománu 12.
'''Cuoŋománu 12. beaivi''' lea gregoriánalaš kaleandara mielde jagi 102. (gárgádusjagi 103.) beaivi. Jagis leat vel 263 beaivve.
B
B, b lea latiinnalaš alfabehta nubbi bustávva ja davvisámegiela goalmmát bustávva.
Cuoŋománu 12.
Ávvudeamit
Geahča maid: Kaleandar - Cuoŋománu 11., Cuoŋománu 13.
Ruvsušattut
mini|Ruvsušattut Ruvsušattut (Rosaceae) lea Rosales-čerdii gullevaš vuollečearda, masa gullá sullii 3 100 šlája.
Kategoriseren
Ruvsušattuide gullá 100–120 soga, main dehalepmosat leat:
Breilia skuvla
Breilia skuvla (dárogillii: Breilia skole) lea ovttagielat dáru almmolaš vuođđoskuvla Hámmárfeasttas, Finnmárkku fylkkas. Doppe leat 296 oahppi 14 luohkás, ja oahppit leat 8. luohkás 10. luohkkái. Skuvllas leat buot dásit nuoraidskuvllas.
Skuvlla jođiheaddji lea rektor Geir Bjørkly.
Čehkkia
Čehkkia (čeahkagillii Česko) dahjege Čehkkia dásseváldi (čeahkagillii Česká republika) lea riika Eurohpás. Dan rádjeriikkat leat Duiska, Nuortariika, Slovakia ja Polska.
Suonenjoki
Suonenjoki lea Suoma gávpotgielda Davvi-Savo eanangottis. Dan rádjegielddat leat Kuopio, Leppävirta, Pieksämäki, Rautalampi ja Tervo.
Gilit
Herrala, Hulkkola, Jauhomäki, Karkkola, Kukkola, Kutumäki, Kutunkylä, Kuvansi, Kärkkäälä, Lempyy, Liedemäki, Luukkola, Lyytilänmäki, Markkala, Nuutila, Piispalanmäki, Pörölänmäki, Rajalanniemi, Rieponlahti, Sydänmaa, Toholahti, Tyyrinmäki, Vauhkola, Vehvilä, Viippero, Jalkala, Karsikonmäki, Suontee, Suihkola, Kolikkoinmäki, Kinnula
Čehkkia
Geahča maid
🇪🇺
Raasepori guovlogielda
thumb|150px|Raasepori guovlugielda Raasepori guovlogielda lea okta Suoma guovlogielddain Lulli-Suoma leanas Uusimaa eanangotti. Dasa gullá 5 gieldda ja dan LAU 1 (NUTS 4) -nummir lea 012.
Eppelmuorat
Eppelmuorat (Malus) leat ruvsušattuide (Rosaceae) gullevaš šaddosohka.
Đ
Đ, đ lea latiinnalaš alfabehta lassebustávva ja davvisámegiela čihččet bustávva.
Bjurholmma gielda
Bjurholmma gielda (ruoŧagillii): Bjurholms kommun) lea gielda Davvi-Ruoŧas Västerbottena leanas.
Cuoŋománu 13.
Ávvudeamit
Geahča maid: Kaleandar - Cuoŋománu 12., Cuoŋománu 14.
Bjurholmma gielda
Čoahkkebáikkit
Vuolde lea listu čoahkkebáikkiin gielddas Bjurholmma.
Borgemánu 5.
'''Borgemánu 5. beaivi''' lea gregoriánalaš kaleandara mielde jagi 217. (gárgádusjagi 218.) beaivi. Jagis leat vel 148 beaivvi.
Ávvudeamit
Geahča maid: Kaleandar - Borgemánu 4., Borgemánu 6.
Eanamuorjjit
Eanamuorjjit (Fragaria) lea ruvsušattuide (Rosaceae) gullevaš šaddosohka. Eanamurjjiide gullet omd. gieddemuorji
Kivijärvi
Kivijärvi lea Suoma gielda Gaska-Suoma eanangottis. Dan rádjegielddat leat Kannonkoski, Karstula, Kinnula, Kyyjärvi, Perho ja Viitasaari.
Goahtečoru skuvla
Goahtečoru skuvla (dárogillii: Breivikbotn skole) lea ovttagielat dáru almmolaš vuođđoskuvla Ákŋoluovttas, Finnmárkku fylkkas. Doppe leat 29 oahppi golbma luohkás, ja oahppit leat 1. luohkás 7. luohkkái. Skuvllas leat buot dásit mánáidskuvllas.
Skuvlla jođiheaddji lea rektor Torfinn Husby.
Mátta-Várjjat
Mátta-Várjjat lea gielda Romssa ja Finnmárkku fylkkas.
Cuoŋománu 14.
'''Cuoŋománu 14. beaivi''' lea gregoriánalaš kaleandara mielde jagi 104. (gárgádusjagi 105.) beaivi. Jagis leat vel 261 beaivve.
Ávvudeamit
Geahča maid: Kaleandar - Cuoŋománu 13., Cuoŋománu 15.
Kajaani guovlogielda
thumb|150px|Kajaani guovlogielda Kajaani guovlogielda lea okta Suoma guovlogielddain Oulu leanas. Dasa gullá 5 gieldda ja dan LAU 1 (NUTS 4) -nummir lea 182.
Áhppa
Áhppa (Simiiformes)
Juovlamánu 6.
'''Juovlamánu 6. beaivi''' lea gregoriánalaš kaleandara mielde jagi 340. (gárgádusjagi 341.) beaivi. Jagis leat vel 25 beaivve.
Ávvudeamit
Geahča maid: Kaleandar - Juovlamánu 5., Juovlamánu 7.
Tervo
Tervo lea Suoma gielda Davvi-Savo eanangottis. Dan rádjegielddat leat Keitele, Kuopio, Pielavesi, Rautalampi, Suonenjoki ja Vesanto.
Birgon
right|thumb|400px|Birgon
Birgon lea gielda Hordalándda fylkkas. Birgona gieldda Birgona márkan lea gieldda hálddahusguovddáš, Hordalándda fylkka hálddahusguovddáš ja stuorámus gávpot ja Norgga nubbin stuorámus gávpot. Gieldda olmmošlohku lea 268 926 ja viidodat lea 466 km².
Birgonas lea mearrarádji Austevoll, Sund, Fjell, Askøy, Meland, Lindås ja Osterøy gielddain ja eananrádji Vaksdal, Samnanger ja Os gielddain.
1831 rájes 1975 rádjái doaimmai Birgon sierra fylkan.
Č
Č, č lea latiinnalaš alfabehta lassebustávva ja davvisámegiela viđat bustávva.
Frankriika
Frankriika (Ránská) dahjege Frankriikka dásseváldi lea riika Eurohpás. Dan oaivegávpot lea Paris. Frankriikka rádjeriikkat leat Belgia, Luxemburg, Duiska, Šveica, Itália, Monaco, Espánnja ja Andorra.
Geahča maid
🇪🇺
Bábut
Bábut (Phaseolus) lea eartašaddosohka.
Borgemánu 6.
Ávvudeamit
Geahča maid: Kaleandar - Borgemánu 5., Borgemánu 7.
Skážirat
Skážirat (Filipendula) leat ruvsušattuide (Rosaceae) gullevaš šaddosohka.
Lech Kaczyński
Lech Aleksander Kaczyński (geassemánu 18. beaivvis 1949 – cuoŋománu 10. beaivái 2010) lei Polena presideanta jagis 2005 jahkái 2010. Das ovdal son lei Warsawa gávpothoavda 2002 rájes juovlamánu. 22 2005 rádjái. Su identehtalaš jumeš lea Polena dološ stáhtaministtar Jarosław Kaczyński.
Skážirat
Šlájat
Skážiriid sohkii gullet čuovvovaš šlájat:
Lech Kaczyński
Cuoŋománu 10. Kaczyński jámii girdilihkohisvuođas, go girdin, mis eamidiinnis son ja eará mielčuovvut reisejedje, gahčai eatnamii Ruoššas.
Dorotea gielda
Dorotea gielda (ruoŧagillii): Dorotea kommun) lea gielda Davvi-Ruoŧas Västerbottena leanas.
Čoahkkebáikkit
Vuolde lea listu čoahkkebáikkiin gielddas Dorotea gielda.
Københápman
thumb|right|250px|Københápman
Københápman lea Dánmárkku oaivegávpot ja riikka stuorámus gávpot. Gávpot lea Sjællándda-sullos. Gávpogii gullet Københápmana gielda ja 17 eará gielddat. Dát guovlu gohčoduvvo Oaivegávpoga guovlun. Jagi 2013 dás guovllus leat 1 230 728 ássi. Københápmana gielddas fas ledje jagi 2013 álggus 559 440 ássi. Gávpoga rájiid siskkobealde lea maid unna Frederiksberga gielda.
thumb|right|250px|Hámmanguovlu Københápmana ovddabealde sullii jagi 1900 thumb|right|250px|Christianshavna kanála. thumb|right|250px|Københápmana hápman.
Kokemäki
Kokemäki lea Suoma gávpot Satakunta eanangottis. Dan rádjegielddat leat Eura, Harjavalta, Huittinen, Köyliö, Pori, Sastamala ja Ulvila.
Gilit
Aakula, Askola, Haavasoja, Haistila, Hampula, Harola, Hassala, Herttola, Hintikkala, Huivoo, Hyrkölä, Häyhtiönmaa, Järilä, Kaarenoja, Kakkulainen, Kankaantausta, Kareksela, Kaukaritsa, Kaurula, Kauvatsa, Keipilä, Ketola, Kiettare, Kiusala, Kokemäen kartano, Korkeaoja, Koskenkylä, Krannila, Krootila, Kuittilo, Kukola, Kuoppala, Kuurola, Kyttälä, Köömilä, Laikko, Lempainen, Mattila, Meinikkala, Paistila, Pappila, Peipohja, Pelhola, Penttilä, Pirkkinäinen (Birknäs), Pukkala, Pumpala, Purjala, Pyhänkorva, Pälpälä, Riste, Ronkka, Rudanko, Ruikkala, Ryytsälä, Sonnila, Säpilä, Talonen, Teikari, Tulkkila, Tuomaala, Vallila, Viikari, Villiö, Vitikkala, Vuolle (Vuoltee, ruots. Vuoltis), Ylistaro, Äimälä, Öykkäri
Alášbađverássi
Alášbađverássi dahjege sáigovuolpu lea bađverásiid (Alchemilla) sohkii gullevaš šaddu.
Lycksele gielda
Lycksele gielda (ruoŧagillii): Lycksele kommun) lea gielda Davvi-Ruoŧas Västerbottena leanas.
Čoahkkebáikkit
Vuolde lea listu čoahkkebáikkiin gielddas Lycksele gielda.
C
C, c lea latiinnalaš alfabehta goalmmát bustávva ja davvisámegiela njealját bustávva.
Frank Lloyd Wright
Frank Lloyd Wright (geassemánu 8. b. 1867 – cuoŋománu 9. b. 1959) lei amerihkálaš arkiteakta.
Barbados
right|thumb|240px|Barbados leavga right|thumb|240px Barbados lea riika Davvi-Amerihkkás. Oaivegávpot lea Bridgetown.
Vesanto
Vesanto (ovdal Sonkisaari) lea Suoma gielda Davvi-Savo eanangottis. Dan rádjegielddat leat Tervo, Rautalampi, Konnevesi, Äänekoski, Viitasaari ja Keitele.
Gilit
Ahveninen, Harinkaa, Horonkylä, Kuuslahti, Järvenpää, Niinivesi, Närhilä, Oinaskylä, Sonkari, Tiitilänkylä, Vesamäki, Vesijärvi
Saaʹmi Nueʹtt
Saaʹmi Nueʹtt lea sámi kultursearvi Suoma beal Sámis, man ulbmilin lea earret eará gáhttet ja ovddidit nuortalaččaid kultuvrra ja giela. Saaʹmi Nueʹtt lea leamaš Suoma sámiid guovddášsearvvi lahttu jagi 2008 rájes. Searvvi dalá sáhkadoalli lea Tiina Sanila-Aikio ja várresáhkadoalli Pauliina Feodoroff.
Bađverásit
Bađverásit dahjege vuolpput (Alchemilla) leat ruvsušattuide (Rosaceae) gullevaš šaddosohka. Sámis bađverásiin šaddet alášbađverássi dahjege sáigovuolpu ja moninvuolpu.
Greika
thumb|300px
Cuoŋománu 16.
'''Cuoŋománu 16. beaivi''' lea gregoriánalaš kaleandara mielde jagi 106. (gárgádusjagi 107.) beaivi. Jagis leat vel 259 beaivve.
Greika
Greika dahjege (, Ελλάς) Hellada, Hellas, Greikka dásseváldi, Hellenaid dásseváldi ( Elliniki Dhimokratia) lea riika Lulli-Eurohpás. Dan rádjeriikkat leat Albánia, Davvi-Makedonia, Bulgária ja Durka.
Cuoŋománu 16.
Ávvudeamit
Geahča maid: Kaleandar - Cuoŋománu 15., Cuoŋománu 17.
Cuoŋománu 15.
'''Cuoŋománu 15. beaivi''' lea gregoriánalaš kaleandara mielde jagi 105. (gárgádusjagi 106.) beaivi. Jagis leat vel 260 beaivve.
Antigua ja Barbuda
right|thumb|240px|Antigua ja Barbuda leavga right|thumb|240px Antigua ja Barbuda lea riika Davvi-Amerihkkás. Oaivegávpot lea Saint John's.
Borgemánu 8.
'''Borgemánu 8. beaivi''' lea gregoriánalaš kaleandara mielde jagi 220. (gárgádusjagi 221.) beaivi. Jagis leat vel 145 beaivvi.
Ávvudeamit
Geahča maid: Kaleandar - Borgemánu 7., Borgemánu 9.
Nivala–Haapajärvi guovlogielda
thumb|150px|Nivala–Haapajärvi guovlogielda Nivala–Haapajärvi guovlogielda lea okta Suoma guovlogielddain Oulu leanas. Dasa gullá 5 gieldda ja dan LAU 1 (NUTS 4) -nummir lea 176.
Cuoŋománu 17.
'''Cuoŋománu 17. beaivi''' lea gregoriánalaš kaleandara mielde jagi 107. (gárgádusjagi 108.) beaivi. Jagis leat vel 258 beaivve.
Troandin
Troandin dahje Troanddin lea Norgga goalmmát stuorámus gávpot olmmošlogu ektui. Gávpot lei Lulli-Trøndelága fylkka hálddahusguovddáš, muhto go Davvi- ja Lulli-Trøndelága časke oktii, de dat sirdojuvvui Stientjiei.
Cuoŋománu 17.
Ávvudeamit
Geahča maid: Kaleandar - Cuoŋománu 16., Cuoŋománu 18.
Borgemánu 7.
'''Borgemánu 7. beaivi''' lea gregoriánalaš kaleandara mielde jagi 219. (gárgádusjagi 220.) beaivi. Jagis leat vel 146 beaivvi.
Troandin
Dan rádjegielddat leat Malvik nuortin ja Selbu, Klæbu ja Melhus lullin.
Borgemánu 7.
Ávvudeamit
Geahča maid: Kaleandar - Borgemánu 6., Borgemánu 8.
Troandin
Ságaid mielde gávpoga vuođđudii Olav Tryggvason jagi 997. Gávpot Norgga oaivegávpot gasku jagiid 1030 og 1217. Gávpogis ávvudedje 1000 jagi feastta 1997:s.
Troandin lea guovloguovddáš olles Gaska-Norgga várás. Troandimis leat earret eará riikka nubbi stuorámus universitehta NTNU, Nidaros duopmogirku (Nidarosdomen), Kristiansten ávvudeapmi (Kristiansten festning), St. Olavs hospital ja Rockheim.
Porsáŋggu sámegiel báikenamat
Dáppe lea Porsáŋggu sámegiel báikenamaid listu.
D
D, d lea latiinnalaš alfabehta njealját bustávva ja davvisámegiela guđat bustávva.
Moninvuolpu
Moninvuolpu (Alchemilla murbeckiana) lea bađverásiid (Alchemilla) sohkii gullevaš šaddu.
Konnevesi
Konnevesi lea Suoma gielda Gaska-Suoma eanangottis. Dan rádjegielddat leat Hankasalmi, Laukaa, Rautalampi, Vesanto ja Äänekoski.
Kokkola
Kokkola lea Suoma gávpot Lulli-Pohjanmaa eanangottis. Dan rádjegielddat leat Halsua, Kalajoki, Kannus, Kaustinen, Kruunupyy, Lestijärvi, Luoto ja Toholampi.
Konnevesi
Gilit
Hänniskylä, Hytölä, Istunmäki, Kärkkäiskylä, Lummukka, Mäkäräniemi, Pukara, Pyhälahti, Rossinkylä, Siikakoski, Sirkkamäki, Särkisalo, Lahdenkylä, Pyydyskylä, Leskelänkylä, Jouhtikylä, Tankolampi
Kokkola
Gilit
Friis, Hassinen (Hassis), Isokylä (Storby), Kallinen (Kallis), Kaustari (Kaustar), Kirilahti (Kirilax), Korpilahti (Korplax), Kotkamaa, Kvikant, Närvilä, Palo, Piispanmäki, Rimmi, Rödsö, Sokoja (Såka), Vitikka, Vitsari (Vittsar), Oivu (Åivo), Knivsund (Öja), Långö (Öja)
Hilli, Honkimaa, Jatkojoki, Jokikylä, Karhulahti, Kleemola, Kälviä, Miekkoja, Nissi, Passoja, Peitso, Peltokorpi, Porkola, Riippa, Rimpilä, Rita, Ruotsalo, Vuolle, Välikylä
Alaviirre, Karhi, Lohtaja, Marinkainen, Sorto, Väliviirre, Koskenkylä, Uusikylä
Alikylä, Haapasalo, Haapala, Hanhisalo, Herlevi, Honkala, Jääskä, Kallinki, Korpi, Länttä, Neverbacka, Norppa, Rahkonen, Sepänkylä, Törbacka, Ullava, Viitasalo
Buođggáid bajásšaddanguovddáš
Buođggáid bajásšaddanguovddáš - Ossodat skuvla (dárogillii: Bugøynes Oppvekstsenter - Avdeling skole) lea ovttagielat dáru almmolaš vuođđoskuvla Mátta-Várjjagis, Finnmárkku fylkkas. Doppe leat 18 oahppi golbma luohkás, ja oahppit leat 1. luohkás 10. luohkkái. Skuvllas leat buot dásit mánáid- ja nuoraidskuvllas.
Skuvlla jođiheaddji lea rektor Eva Høiberget.
Ž
Ž, ž lea latiinnalaš alfabehta lassebustávva ja davvisámegiela guoktelogiovccát bustávva.
Muosát
Muosát lea gielda Romssa ja Finnmárkku fylkkas. Gildii gullet Fávle-Iččát, Gádde-Iččát, Hjelmsøya, Muosáidsuolu ja Ávvá, gos gieldda hálddahusguovddáš Ávanuorri lea. Gieldda rádjegielddat leat Fálesnuorri, Porsáŋgu ja Davvinjárga.
Gieldda olmmošlohku lea 1 247 ássi (golggotmánu 1. b. 2012).
Malå gielda
Čoahkkebáikkit
Vuolde lea listu čoahkkebáikkiin gielddas Malå gielda.
Šattus
Šattus (hutkojuvvon sátni šaddu-sáni vuođul), lea biologalaš gillii ráddjejuvvon tearbma, mii oaivvilda šaddooasi man šaddu šaddada gilvin dihte siepmaniiddis.
Cuoŋománu 18.
'''Cuoŋománu 18. beaivi''' lea gregoriánalaš kaleandara mielde jagi 108. (gárgádusjagi 109.) beaivi. Jagis leat vel 257 beaivve.
Ávvudeamit
Geahča maid: Kaleandar - Cuoŋománu 17., Cuoŋománu 19.
Ruvsut
Ruvsut (Rosa) dahjege Roksat leat ruvsušattuide (Rosaceae) gullevaš šaddosohka.
Madrid
thumb|230px|Madrida gávpoga leavga
Madrid lea gávpot Espánnjas ja Madrid lea maid Espánnja oaivegávpot. Madrida olmmošlohku lea 3,165,541 (2016) ja viidodat 606 km².
John Douglas (arkiteakta)
John Douglas (cuoŋománu 11. b. 1830 – miessemánu 23. b. 1911) lei brihttalaš arkiteakta.
La Rambla
La Rambla lea 1.2 km-guhkkosaš gáhtta Barcelona guovddážis, mii johtá Plaça Catalunyas Port Vellái. Gáhta guovddáš lea vázzingáhtta, mis lea rásse- ja loddegávppálaččat, restauráŋŋat, kafeat ja kioskat.
E
E, e lea latiinnalaš alfabehta viđat bustávva ja davvisámegiela gávccát bustávva.
Miesttaskážirat
Miesttaskážirat (Spiraea) leat ruvsušattuide (Rosaceae) gullevaš šaddosohka.
Cuoŋománu 19.
'''Cuoŋománu 19. beaivi''' lea gregoriánalaš kaleandara mielde jagi 109. (gárgádusjagi 110.) beaivi. Jagis leat vel 256 beaivve.
Edvard Munch
Edvard Munch (juovlamánu 12. 1863 - ođđajagimánu 23. 1944) lei dáža dáiddár.
Borgemánu 10.
Borgemánu 10. lea gregoriánalaš kaleandara mielde jagi 222. (gárgádusjagi 223.) beaivi. Jagis leat vel 143 beaivvi.
Ávvudeamit
Geahča maid: Kaleandar - Borgemánu 9., Borgemánu 11.
Ávžaskábit
Ávžaskábit (Amelanchier) leat ruvsušattuide (Rosaceae) gullevaš šaddosohka.
Skirrit
Skirrit Laniidae gullet šilljocihcelottiide.
F
F, f lea latiinnalaš alfabehta guđat bustávva ja davvisámegiela ovccát bustávva.
Dominica
right|thumb|240px|Dominica leavga right|thumb|240px Dominica dahjege Dominica lihttostáhta lea riika Davvi-Amerihkkás. Oaivegávpot lea Roseau.
Nordmalinga gielda
Nordmalinga gielda (ruoŧagillii): Nordmalings kommun) lea gielda Davvi-Ruoŧas Västerbottena leanas.
Čoahkkebáikkit
Vuolde lea listu čoahkkebáikkiin gielddas Nordmalinga gielda.
Borgemánu 11.
Borgemánu 11. lea gregoriánalaš kaleandara mielde jagi 223. (gárgádusjagi 224.) beaivi. Jagis leat vel 142 beaivvi.
Ávvudeamit
Geahča maid: Kaleandar - Borgemánu 10., Borgemánu 12.
Cuoŋománu 20.
'''Cuoŋománu 20. beaivi''' lea gregoriánalaš kaleandara mielde jagi 110. (gárgádusjagi 111.) beaivi. Jagis leat vel 255 beaivve.
Ávvudeamit
Geahča maid: Kaleandar - Cuoŋománu 19., Cuoŋománu 21.
Beibbožat
Beibbožat Fringillidae gullet šilljocihcelottiide.
Frankriikka departemeanttat
Departemeanta lea Frankriikka guovlohálddahusovttadat. Frankriikkas leat oktiibuot 100 departemeantta, main 96 leat Eurohpás. Juohke departemeanttas lea iežas oaivegávpot, dahjege prefektuvra (préfet). Dat 96 eurohpálaš departemeantta leat 22 hálddahuslaš guovllus (région) ja juohke mearraduogáš departemeanttas lea iežaš guovlu, oktiibuot 26 guovllu. Dain lassin unnit go departemeanta lea arrondissemeanta, mat leat 342 Frankriikkas.
Irlánda
Irlánda dahjege Irlándda dásseváldi  lea riika Eurohpás. Dan oaivegávpot lea Baile Átha Cliath. Irlándda rádjeriika lea Davvi-Irlánda.
Geahča maid
🇪🇺
Borgemánu 12.
Borgemánu 12. lea gregoriánalaš kaleandara mielde jagi 224. (gárgádusjagi 225.) beaivi. Jagis leat vel 141 beaivvi.
Ávvudeamit
Geahča maid: Kaleandar - Borgemánu 11., Borgemánu 13.
Noarssat
Noarssat (Dryas) leat ruvsušattuide (Rosaceae) gullevaš šaddosohka. Sápmis šaddá noarsa dahjege golka.
Noarsa (šaddu)
Noarsa dahjege golka (Dryas octopetala) lea ruvsušaddu (Rosaceae), mii gullá noarssaide (Dryas). Noarsa šaddá duoddariin.
El Salvador
El Salvador dahjege El Salvadora dásseváldi lea riika Gaska-Amerihkás. Dan oaivegávpot lea San Salvador.
G
G, g lea latiinnalaš alfabehta čihččet bustávva ja davvisámegiela logát bustávva.
Araukariašattut
Araukariašattut (Araucariaceae) lea šattočearda, masa gullá 41 goahccemuorrašlája golbma sierra sogas.
Bealgelottit
Bealgelottit Troglodytidae gullet šilljocihcelottiide.
Norsjö gielda
Norsjö gielda (ruoŧagillii): Norsjö kommun) lea gielda Davvi-Ruoŧas Västerbottena leanas.
Čoahkkebáikkit
Vuolde lea listu čoahkkebáikkiin gielddas Norsjö gielda.
Korppoo
Korpo lea Suoma ovdalaš gielda Oarje-Suoma leanas, Varsinais-Suomas. Dán beaivve gielda gullá Pargas gávpogii.
Gilit
Ahvensaari (Åvensor), Aspö, Bendby, Björkö, Bonäs, Brunskär, Böle, Elvsjö, Finnö, Galtby, Gyltö, Havträsk, Houtsala, Innikorpi (Inikorp), Jurmo, Järvisaari (Järvsor), Kalax, Karby, Kärvois, Kjölingby, Koposby, Korpogård, Kälö, Lempersjö, Lomby, Markomby, Maskinnamo, Pensar, Retainen (Retais), Rosklaks, Rumar, Skofatt, Strömma, Syvälahti (Syvälax), Utö, Vattkast, Väsby, Änkis, Österskär
Bussá
thumb|230px|Bussá thumb|230px|Bussá thumb|230px|Bussá Bussá, gissi dahjege gáhttu (Felis silvestris catus) lea bussáealli. Bussá lea njiččehaš.
Ruoktobussá (Felis catus dahjege Felis silvestris catus) lea dábálaččat uhca (gorut eanemustá 80 cm guhkki ja 30 cm allat), das leat dábálaččat guolkkat, dat leat loji ja borret biergu. Dat gohčoduvvo dávjá ruoktobussán, dasgo dat leat dábálaččat siste ja leat olbmuid biebmoealli. Bussát dábálaččat adnet árvvus olbmuid verddevuođa ja olbmot adnet árvvus daid danin, go dain lea máhttu bivdit ruovttu billárealliid.
Bussáin lea seammasullasaš gorut go eará bussáealliiguin, mat leat gievrra, dain leat soddjilis gorut, johtilis refleaksat, bastilis gázzat, maid dat bastá geassit čihkosii ja bánit, mat leat heivehuvvon goddit uhca sállašiid. Bussát oidnet bures seavdnjadagas, mii addá dáidda ovddu bivddedettiin uhca ealliid. Bussát bastet maiddái gullat allagut ja vuollegut frekvenssa jienaid go olmmoš, ja maiddái sáhpánat ja eará uhca eallit jietnadallet dávjá dákkár jienaiguin. Nugo eanáš njiččehaččat, bussát oidnet ivnniid heajubut ja hakset buorebut go olbmot.
Vaikke bussát bivdetge okto, dat leat das fuolakeahttá sosiálalaš eallit. Dat kommunikerejit earret eará njávgumin, batnimin, šuđđamin ja harramin. Bussá maiddái lebbe feromonaid ja dan goruha lihkastagain sáhttá oaidnit makkár lanjas bussá lea.
Dasgo bussá lei kultaealli dološ Egyptas, dábálaš jáhku mielde dat leat lodjuduvvon doppe villabussás (Felis silvestris) dahjege meahccebussás, mii lea smávva spire, mii eallá luonddus Eurohpas, Aasias ja Afrihkkas. Muhto muhtun dutkamušaid mielde bussát leat lodjuduvvon juo Neolihtalaš áigodagas sullii 9500 jagi dassái.
Genehtalaš dutkamuš jagis 2007 čujuhii, ahte bussát leat lodjuduvvon Afrihkalaš villabussás (Felis silvestris lybica) sullii 10 000 jagi dassái Arabias. Bussát leat máilmme bivnnuheamos biebmoeallit máilmmis, ja dat leat leamen masá juohke báikkis gos olbmot orrot.
Niitobiellorássi
Niitobiellorássi (Geum rivale) lea rukseslágan rássi mii liđđo álgogeasi. Niitobiellorássi gullá ruvsušattuide (Rosaceae).
H
H, h lea latiinnalaš alfabehta gávccát bustávva ja davvisámegiela oktanuppelogát bustávva.
Ođđajagimánnu
Ođđajagimánnu lea jagi vuosttaš mánotbadji ja okta čieža mánotbajis, mis lea 31 beaivvi.
Cuoŋománu 21.
'''Cuoŋománu 21. beaivi''' lea gregoriánalaš kaleandara mielde jagi 111. (gárgádusjagi 112.) beaivi. Jagis leat vel 254 beaivve.
Ávvudeamit
Geahča maid: Kaleandar - Cuoŋománu 20., Cuoŋománu 22.
Čáihnegaccehat
Čáihnegaccehat dahje Čáihnegaccepat Sittidae gullet šilljocihcelottiide.
Guovvamánnu
Guovvamánnu lea jagi nubbi mánotbádji.
Suotnjoruški
Suotnjoruški (Potentilla palustris) lea ruvsušattuide (Rosaceae) gullevaš šaddu.
Beahcešattut
thumb|Picea abies Beahcešattuid kategoriijat:
Unjárga
Unjárga lea gielda Romssa ja Finnmárkku fylkkas. Gieldda boares vuođđoealáhusat leat boazodoallu ja guolásteapmi.
Cuoŋománu 22.
'''Cuoŋománu 22. beaivi''' lea gregoriánalaš kaleandara mielde jagi 112. (gárgádusjagi 113.) beaivi. Jagis leat vel 253 beaivve.
Ávvudeamit
Geahča maid: Kaleandar - Cuoŋománu 21., Cuoŋománu 23.
Borgemánu 13.
Borgemánu 13. lea gregoriánalaš kaleandara mielde jagi 225. (gárgádusjagi 226.) beaivi. Jagis leat vel 140 beaivvi.
Ávvudeamit
Geahča maid: Kaleandar - Borgemánu 12., Borgemánu 14.
Fiskesjuopmu
Fiskesjuopmu (Potentilla reptans) lea ruvsušattuide (Rosaceae) gullevaš šaddu.
Njukčamánnu
Njukčamánnu lea jagi goalmmát mánotbadji.
Robertsforsa gielda
Robertsforsa gielda (ruoŧagillii): Robertsfors kommun) lea gielda Davvi-Ruoŧas Västerbottena leanas.
Čoahkkebáikkit
Vuolde lea listu čoahkkebáikkiin gielddas Robertsforsa gielda.
Grenada
Grenada lea riika Davvi-Amerihkkás. Oaivegávpot lea St. George's.
Adelsteen Normann
thumb|204px| Adelsteen Normann Eilert Adelsteen Normann (miessemánu 1. 1848 - juovlamánu 26. 1918) lei dáža dáiddár.
Pearamuorat
Pearamuorat (Pyrus) leat ruvsušattuide (Rosaceae) gullevaš šaddosohka.
Čáihnelottit
Čáihnelottit (Piciformes)
Panama
Panama lea riika Davvi-Amerihkás. Dan oaivegávpot lea Panama gávpot.
Cuoŋománnu
Cuoŋománnu lea jagi njealját mánotbadji.
Felgen Orkester
Lahtut
Joavkkus leat:
J
J, j lea latiinnalaš alfabehta logát bustávva ja davvisámegiela golbmanuppelogát bustávva.
Skáhpeskážirat
Skáhpeskážirat (Sorbaria) leat ruvsušattuide (Rosaceae) gullevaš šaddosohka.
Miessemánnu
Miessemánnu lea jagi viđát mánotbadji.
Rástát
Rástát Turdidae gullet šilljocihcelottiide.
Spálffut
Spálffut Hirundinidae gullet šilljocihcelottiide. Olggošoainnus spálffut sulastahttet cihraniid, muhto eai gula seamma sohkii.
Giegabiiggát
Giegabiiggát (Jynx) lea loddesohka, mii gullá čáihnniid čerdii.
Ruovdecizážat
Ruovdecizážat Prunellidae gullet šilljocihcelottiide.
I
I, i lea latiinnalaš alfabehta ovccát bustávva ja davvisámegiela guoktenuppelogát bustávva.
Várggát
Várggát lea gielda Finnmárkkus "Romsa ja Finnmárku". Várggáid gávpot oaččui gávpotárvvu jagis 1789.
Borgemánu 14.
Borgemánu 14. lea gregoriánalaš kaleandara mielde jagi 226. (gárgádusjagi 227.) beaivi. Jagis leat vel 139 beaivvi.
Ávvudeamit
Geahča maid: Kaleandar - Borgemánu 13., Borgemánu 15.
Geassemánnu
Geassemánnu lea jagi guđát mánotbadji.
Ruoŧa sámeskuvla
Ruoŧa sámeskuvla dálá hámis lea gávdnon 1962 rájes. Ruoŧa sámiin leat guokte molssaeavttu skuvlaválljemis: juogo stáhtalaš sámeskuvla dahje gielddalaš vuođđoskuvla (dasa lassin gávdno maiddái friijaskuvllat). 1981 rájes sámeskuvllat leat Sámeskuvlastivra hálddus. Ruoŧas gávdojit vihtta sámeskuvlla ja dain lea sullii 180 oahppi (jagi 2017). Sámeskuvlastivra lea hálddahuseiseváldi mii lea Ruoŧa Sámedikki vuollásaš. Sámediggi vállje vihtta lávdegoddelahtu geat jođihit eiseválddi. Sámeskuvlastivra galgá sámeskuvllaid hálddašeami lassin, maiddái bargat dan ovdii ahte sámi oahppit geat iešguđet sivaid geažil eai vácce sámeskuvlla goittoge besset oahppat sámegiela ja sámi kultuvrra birra. Dasa lassin sámeskuvlastivra galgá ráhkadit ođđa oahppaneavvuid.
Sámeskuvllat galget skuvlalága mielde ( Skollagen (2010:800) seailluhit ja ovddidit sámegiela ja sámi kultuvrra. Sámeskuvla galgá velá seammaláhkai go vuođđoskuvla oahpahit máhtuid ja árvvuid mat oahppit dárbbašit viidáset skuvlejupmái. Jus sámeskuvla ii nagot lágidit alladássásaš oahpahusa, oahppit ožžot fuonit eavttuid háhkat boahttevaš oahpu. Jus sámegieloahpahus ja oahppu sámi kultuvrra birra eahpelihkkostuvvá, de sámi mánáid identitehtaovdáneapmi sáhttá váttásmuvvat. Dáinna lágiin maiddái eavttut seailluhit sámegiela ja sámi kultuvrra sáhttet hedjonit.
Sámeskuvllaid stuorámus váttisvuohta lea ahte oahppan oahpaheaddjit ja oahppaneavvut váilot. Dát lea leamašan dihtosis máŋggaid logiid jagiid muhto lea velá otnege stuorra váttisvuohta.
Historjá
Ruoŧa stáhta čađahii vuosttaš doaibmabijuid oahpahit ja dahkat sámiid risttálažžan 1600-logus. Dát lei muhtun oase čatnasan girku miššovdnabargui ja muhtun oase Ruoŧa háliidus ovttastahttit sámiid ja ruoŧabeal Sámeeatnamiid ruoŧa stáhtain. Dan áigge huksejedje girkuid sámiid eatnamiidda. Sámiin lei bággu vuolgit girkui bassibeivviid, vai dat ohppe risttálašvuođa oahpu. Jagi 1632 Skytteanska skolan ásahuvvui, mii galggai skuvlet sámi báhpaid. Čuvvovaš jahkečuđiid manus bohte lapp-skuvllat muhto dat eai orrun nu ávkkálaččat ja dan sadjái Ruoŧŧa bálkkáhii johtti katekehtaid.
1900-logu álggus gávdnojedje lapp-álbmotskuvllat, katekehtaskuvllat, dálvegurssat, dábálaš álbmotskuvllat ja miššovdnaskuvllat. 1913 sámiid skuvlejupmi reformerejuvvui ja dat nu gohčoduvvon nomádaskuvllat ásahuvvojedje. Nomádaskuvllat ledje ovddemustá boazosápmelaččaid mánáid várás, namalassii daidda geat dan áigge ledje Ruoŧa meroštallamiid mielde "albma sápmelaččat". Sosiáladarwimismalaš ja nállebiologlaš ideat báidne dan áigge jurddašanvugiid. Dát jurddašanvuogit ledje mihtilmasat dutkamis mii dáhpáhuvai ovdal reformmaid, mas bođii ovdan ahte sámemánáid eai ovdamearkka dihte ožžon smáhkkestit máilmmi boazoeallima olggobealde. Stáhta árválusaid mielde sámit galggašedje bissut nomádan ja ii biddjojuvvot vuostálagaid modearna servodagain. Dan sivas orui heivvolaš ráddjet sámiid skuvlejumi, mii dáinna lággin ii lean ovttadássásaš dainna maid ruoŧa oahppit ožžo. Dát vuoigŋa vuohttu maiddái dan áigge oahppaneavvuin. Hjalmar Lundbohm, gii lei mielde moadde dutkamis mat guske sámiide, oaivvildii ahte nomádaskuvllaid oahppogirji ovddemustá galggašii gieđahallat sámiid iežaset diliid, ja dušše oahppat veahá máilmmi birra: "Dat leat lihkolaččat go aiddo máhttet nu olu go dárbbašit nu ahte dat nagodit eallit dan guovllus gos dat ellet ja dáinna lágiin leat eanemus ávkin earáide vel."
Jagi 1977 nomádaskuvla molssui nama ja šattai sámeskuvlan.
Riikadárkkástusa guorahallan
Riikadárkkástus guorahalai sámeskuvlla oahppiid oahppobohtosiid ja guorahalai movt oahppobohtosat ovdánedje dan maŋŋá go oahppit guđđe sámeskuvlla. Guorahallamis bođii ovdan ahte measta buot sámeskuvlla oahppit ožžo unnimus E (vuolimus dohkálaš árvosáni) sámegiela ávdnasis, muhto máŋga jearahallamat čujuhit dasa ahte oahppit eai oahpa doarvái bures hupmat sámegiela.
Suoidnemánnu
Suoidnemánnu lea jagi čihččet mánotbadji.
Francisco de Goya
thumb|204px|Francisco Goya Francisco José de Goya y Lucientes (njukčamánu 30. b. 1746 - cuoŋománu 16. b. 1828) lei spánskalaš dáiddár.
Davvisámegiela sojahanoahppu
Davvisámegiela sojahanoahppu dahje morfologiija lea systema, man mielde davvisámegiela sánit sojahuvvojit. Davvisámegielas lea rikkis sojahansystema, sihke nominiid ja vearbbaid dáfus.
Nomenat
Nomenat sodjet kásusa ja logu (ol. ja ml.) dáfus. Davvisámegielas leat 7 kásusa. Muhtun gálduin muitaluvvo, ahte davvisámegielas leat guhtta kásusa daningo akkusatiiva ja genetiiva leat seammasullasaččat. Kásusat leat:
Pronomenat
Pronomen lea sátni adnojuvvo eará sáni sajis. Ovdamearkan cealkagis Áhčči luoikkai skohtera Márehii sáhttá čállit pronomeniiguin Dat luoikkai sutnje skohtera. Pronomenat adnojuvvojit maiddái ovttas nuppiin sániin, ovdamearkka dihte dát biila.
Persovdnapronomenat: Mun, dii, midjiide jna.
Gažaldatpronomenat ja relatiivapronomenat: mii, gii, gean, mainna, goabbá, guhtemuš, gos, gosa, goas jna.
Čujuheaddjipronomenat: dat, dát, diet, duot, dot.
Berga gielda
Berga gielda lea gielda Davvi-Ruoŧas Jämtlándda leanas.