cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Møre ja Romsdála fylka
Fylkii gullet Sunnmøre, Romsdal ja Nordmøre guovllut. Ålesund, Molde, Kristiansund, Ulsteinvik, Fosnavåg ja Åndalsnes leat fylkka gávpogat. Fylkka vearjogovas leat golbma vikiŋgafatnasa, okta juohke guovllu nammii.
Goahppilfálli
Goahppilfálli (Accipiter gentilis) lea dihtiide gullevaš gazzaloddi.
Devanagari
Devanagari (देवनागरी) lea alfabehtasystema Indias.
Ránessnárttal
Ránessnárttal (Anas strepera) lea vuojašloddi. Ránessnárttal lea beallebuokčevuojaš.
Snárttal
Snárttal (Anas penelope) lea vuojašloddi. Snárttal lea beallebuokčevuojaš.
Émile Friant
Émile Friant (cuoŋománu 16. 1863 - geassemánu 9. 1932) lei fránskkalaš dáiddár.
Tjörna gielda
Tjörna gielda lea gielda Ruoŧas Oarje-Götalándda leanas.
Bodena gielda
Čoahkkebáikkit
Gielddas leat guhtta čoahkkebáikki.
Njukčamánu 30.
'''Njukčamánu 30. beaivi''' lea gregoriánalaš kaleandara mielde jagi 89. beaivi (gárgádusjagi 90. beaivi). Jagis leat vel 276 beaivve.
Ávvudeamit
Geahča maid: Kaleandar - Njukčamánu 29., Njukčamánu 31.
Tidaholma gielda
right|200px Tidaholma gielda lea gielda Ruoŧas Oarje-Götalándda leanas.
Petäjävesi
Petäjävesi lea Suoma gielda Gaska-Suoma eanangottis. Dan rádjegielddat leat Jyväskylä, Jämsä, Keuruu, Multia ja Uurainen.
Gilit
Kintaus, Ylä-Kintaus, Pengerjoki, Metsäkulma, Kuivasmäki, Heikkilänperä, Töysänperä, Kukkaro
Uvlohávut
thumb|230px|Uvlohávut thumb|Pernis apivorus
Pälkäne
Pälkäne lea Suoma gielda Pirkanmaa eanangottis. Dan rádjegielddat leat Hattula, Hämeenlinna, Kangasala, Padasjoki ja Valkeakoski.
Uvlohávut
Uvlohávut (Pernis apivorus) lea hávuhiide (Accipitridae) gullevaš gazzaloddi.
Tranemo gielda
Tranemo gielda lea gielda Ruoŧas Oarje-Götalándda leanas.
Avvil
Avvil (suomagillii Ivalo, anárašgillii Avveel ja nuortalašgillii Âʹvvel) lea Anár gieldda stuorimus gilli ja gieldda hálddahusguovddáš.
Pälkäne
Gilit
Epaala, Harhala, Huhtioinen, Huntila, Kaitamo, Kankahainen, Kantokylä, Kinnala, Kirpu, Kollola, Kotila, Kuisema, Kukkola, Kuuliala, Kärväntälä, Laitikkala, Lovensalo, Luikala, Myttäälä, Mälkilä, Mällinoja, Oksala, Onkkaala, Pappila, Pitkäjärvi, Pohjalahti, Ruokola, Ruotsila, Salmentaka, Sappee, Seitsye, Tauriala, Tausti, Tommola, Töyräniemi, Vuolijoki, Äimälä
Peter Eriksson
Lars-Johan Peter Eriksson (borgemánu 3. 1958) lea ruoŧŧelaš politihkár.
Rievssatfálli
Rievssatfálli (Falco rusticolus) lea stuorámus loddi Falco soga fálliin. Rievssatfálli lea 50-60 cm ja soadjagaska 113-132 cm. Loddešládja lea vátnon juo moattečuohte jagi ja lea hárvenaš dánáigge.
Listu olbmuid dávddain jámolašvuođa mielde
Dat lea listu olbmuid dávddain jámolašvuođa mielde, namalassii man ollu olbmot jápmet dihto dávdii. Ii leat seammá go dávddat mat olbmot dávjjimustá jápmet.
Eurovision lávllagilvvohallan 1956
Eurovision lávllagilvvohallan 1956 lei vuosttaš Eurovision lávllagilvvohallan. Dat ordnejuvvui Luganos, Šveiccas. Gilvvohallama vuittii Šveicca Lys Assia lávlagiin Refrain.
Thaieana
Thaieana, Thailánda ( pratheet thai) dahje Thaieatnama gonagasriika ( raatša aanaatsak thai) lea riika Ásias. Dan oaivegávpot lea Bangkok.
Čeavetjávri
thumb|right|250px|Čeavetjávrri bára jagi 2009 Čeavetjávri lea giláš Anára gielddas lahka Njávdáma (Njauddâm) ja seammás maid lahka Suoma ja Norgga ráji. Čeavetjávri lea Suoma beal nuortalaččaid ja nuortalašgiela guovddáš báiki. Stuorra oassi Čeavetjávrri sullii 300 ássiin leat nuortalaččat ja hállet nuortalašgiela.
Ў
Ў lea kyrilalaš alfabehta Vilges-Ruoššas.
Njukčamánu 31.
'''Njukčamánu 31. beaivi''' lea gregoriánalaš kaleandara mielde jagi 90. beaivi (gárgádusjagi 91. beaivi). Jagis leat vel 275 beaivve.
Ávvudeamit
Geahča maid: Kaleandar - Njukčamánu 30., Cuoŋománu 1.
Suoidnečiksa
thumb|250px|Suoidnečiksa
Geađgejorgu
Geađgejorgu (Arenaria interpres) lea loddi.
Leammi
Leammi lea giláš Anár gielddas.
Holokausta
Holokausta lei go Nazi-Duiska goddalii 6 miljovnna juvddálačča nuppi máilmmisoađi áigge. Viidát mearkkašumis holokausta siskkilda maiddái go Nazi-Duiska systemáhtalaččat goddalii eará olmmošjoavkkuid, nugo romaid, Sovjehta soahtefáŋggaid, Polska olbmuid, siviila sovjehta riikkavuložiid, homoseksuála olbmuid, doaibmaváttut olbmuid, Jehova vihtaniid ja eará nai politihkalaš dahje oskkolaš vuostálastiid. Viidát definišuvnna mielde ledje gaskal 11 ja 17 miljovnna olbmo mat dušše holokaustas.
Dan botta go Duiskka nazisttalaš ráđđehus stivrii riikka de árvvu mielde 3 miljovnna juvddálačča dušše leairran. Máŋggas gottáhalle gássagámmaris dahje illástuvvojedje, nelgo dahje barggahuvvojedje jámas. Buohcuvuođat ledje maiddái jáminsivvan. Beannot miljovnna juvddálačča bážáhalle jámas go Duiska válddii Polska.
Go geahččala goddalit olles álbmoga de láve gohčoduvvot álbmotgoddimin. Holokausta ii leat go eará álbmotgoddimat historjjás, go holokausta čađahuvvui systemáhtalaš vugiiguin ja čielga nálleideiologiijain. Ulbmil lei ahte okta nálli galggai stivret buot earáid. 1935 bohte Nürnberg-lágat mat sirrejedje juvddálaččaid ja duiskalaččaid. Láhka mearridii geas lei Duiskka varra, gii lei seahkenálat, ollasit juvddálaš, belohahkii juvddálaš dahje veahá njealjádas juvddálaš. Juvddálaččat ja duiskkalaččat eai ožžon náitalit šat. Juvddálaččain ii lean šat olles riikkavulošvuohta ja dat masse jienastanvuoigatvuođa ollásit. Vejolašvuođat beassat virggálaš bargu gáržžiduvvui.
Etymologiija ja doahpagat
Holokaustas lea álgoálggus Greikka sátni mii mearkkaša "boaldinoaffar" ja dat lea ráhkaduvvon greikkagiela "holos" (=obbanaga) ja "caustus" (=boldojuvvon). Skandinávia gielain adnojuvvo sátni "forintelsen" dahje "förintelsen" mii lea njuolggojorgalus sánis "Vernichtung". Hebreagiela namahus lea "השואה"; "roassu", mii láve transkriberejuvvot ná: "Shoa", "Shoah" dahje "Schoah". "Shoah" adnojuvvo maiddái fránskkagielas.
Johan Turi
Turi dovdoseamos girji, Muittalus samid birra, lei vuosttaš girji, mii lei čállon sámegillii, ja dat almmustuvai jagis 1910. Turis ii lean formála čállinoahppu ja čáledettiin son anii iežas čállinvuogi (mii ii goassege geavahuvvon loahpalaš, almmustahtton čállosiin). Dánskkalaš antropologa Emilie Demant movttiidahtii Turi ollašuhttit su niegu čállit girjji sámiid birra ja jorgalii Turi girjji dánskkagillii. Muittalus samid birra almmustuvai de guovtti gillii jagis 1910. Girjái lea Johan Turi sárgon 14 gova liigegovvamáhppii. Su sárgumat čájehit ee. sápmelaččaid bivddu, johtimiid, gárddástallamiid ja siiddastallamiid. Nils Nilsson Skum, sámi dáiddár ja boazodoalli Davvi-Sámis, lea sárgon gova ovdasiidui. Lágádus lei Nordiska bokhandeln AB Stockholmmas.
Muittalus samid birra lea jorgaluvvon máŋgga gillii, omd. dánskka-, ruoŧa-, eŋgelas-, duiskka-, ungára-, jáhpána-, fránskka-, italia-, suoma- ja dárogillii. Girji lea almmuhuvvon golmma sámegiel čállinvuogi mielde jagiin 1965, 1986 ja 2010, ja dat lea maiddái almmuhuvvon jietnagirjin jagis 2010. Ođđaseamos prentosa várás 2010 lea Mikael Svonni dárkkistan Johan Turi giehtačállosiid ja lea dulkon daid ođđasit.
Sofia
right|thumb|Largo
Johan Turi
Bibliografiija
1910: Muittalus samid birra - En bog om lappernes liv (vuosttaš sámegillii čállojuvvon girji)
Sofia
Sofia lea Bulgária oaivegávpot. Sofia olmmošlohku lea 1 246 791.
Johan Turi
Bibliografiija
1918: Lappish texts (1988: Sámi deavsttat)
1931: Från fjället (1988: Duoddaris)
ß
ß (ss) lea duiskkagiella alfabehta.
Töreboda gielda
Töreboda gielda lea gielda Ruoŧas Oarje-Götalándda leanas.
Spoađđoduoršu
Spoađđoduoršu (Anas clypeata) lea vuojašloddi. Spoađđoduoršu lea beallebuokčevuojaš.
Johan Turi
Liŋkkat
Johan Turi, Muitalus sámiid birra (dálá čállinvuogi mielde) Romssa universitehta neahttasiidduin
Trollhättana gielda
Trollhättana gielda lea gielda Ruoŧas Oarje-Götalándda leanas.
Vuojaš
thumb|250px|Vuojaš thumb|Vuojaža monit Vuojaš (Anas acuta) lea vuojašloddi. Vuojaš lea beallebuokčevuojaš.
Hálddahusguovddáš
Háldddahusguovddáš lea dat gávpot dahje báiki gos suohkan stivrejuvvo. Statistihkalaš guovddášdoaimmahaga mielde hálddahsuguovddáš lea dat báiki gielddas gos ráđđeviessu lea.
Ruoŧas hálddahusguovddáš mearkkaša dat báiki gos leanastivrras lea váldokantuvra, ruoŧagillii "residensstad". Ruoŧa regiovnna guovdileamos hálddahus láve čađahuvvot hálddahuvguovddážis.
Nika Turković
Nika Turković (r. geassemánu 7. b. 1995 Zagrebis) lea kroatialaš lávlu.
Sildi
Sildi dahje maiddái gohčoduvvon sallit (Clupea harengus) lea mearaguolli mii vuodjá spierrun.
Cuoŋománu 1.
Ávvudeamit
Geahča maid: Kaleandar - Njukčamánu 31., Cuoŋománu 2.
Uddevalla gielda
right|200px Uddevalla gielda lea gielda Ruoŧas Oarje-Götalándda leanas.
Nellim
thumb|Nellima girkogilli thumb|Nuortalaččaid ortodoksalaš girku Nellimis
Nellim ( dahje Nellimö, ja ) lea golmma kultuvrra giláš Anár gielddas, Anárjávrri gáttis. Nellimis orru anáraččat, nuortalaččat ja suopmelaččat, man dihte gilli gohčoduvvo golmma kultuvrra gillin.
Gilis leat sullii 42 kilomehtera Avvilii ja Ruošša rádjai, sullii 9 kilomehtera.
Opplándda fylka
Opplánda (dárogillii Oppland) lei Norgga fylka, man rádjefylkkat leat Lulli-Trøndelága, Møre ja Romsdála, Sogn ja Fjordane, Buskerud, Akershus ja Hedmárku.
Ođđajagemánu 1. beaivvi 2020:s oktiičasket Opplándda ja Hedmárkku fylkkat.
Eanadieđa
Norgga alimus várri Galdhøpiggen gávdno Opplándda suohkanis Lom. Maiddái Norgga stuorimus jávri, Mjøsa, lea belohahkii Opplánddas. Fylkkas gávdnojit 9 álbmotmeahci, earret eará Norgga boarráseamos álbmotmeahcci Rondane, mii álggahuvvui 1962:s.
Politihkka
Fylkkasátnejođiheaddji lea Even Aleksander Hagen (Bb), gii lei Norgga nuoramus fylkkasátnejođiheaddji go son válljejuvvui 27-jahkásažžan 2015:s.
Meahcieallit
mini|Tiger lea meahciealli Meahcieallit leat eallišlájat maid olmmoš ii leat dápman. Meahcieallit gávdnojit buotlágan ekovuogádagain. Sáttoábit, vuovddit, arvevuovddit, jalgadasat, sitnoeatnamat ja eará birrasat nugo gávpotguovllut leat guovllut gos meahcieallit ellet. Dábálaš gillii meahciealli eallá olbmo váikkuhusaid haga muhto eanas dutkit mihtet dasa ahte olbmuid doaimmat viidát váikkuhit meahciealliide.
Máilmmiviidosaš meahciealli populašuvdna lea njiedjan 52%'ain jagiid 1970 ja 2014 gaskkas, World Wildlife Fund raportta mielde.
Lismá
Lismá (suomagillii Lisma) lea giláš Anár gielddas. Gilli lea Leammi álbmotmeahci siste.
Henri de Toulouse-Lautrec
Henri Marie Raymond de Toulouse-Lautrec-Monfa (skábmamánu 24. b. 1864 – čakčamánu 9. b. 1901) lei fránskkalaš dáiddár.
Rogalándda fylka
Rogalánda lea Norgga fylka, man rádjefylkkat leat davvin Vestlánda, nuortin Vestfolda ja Telemárku ja Agder. Fylkka hálddahusguovddáš ja stuorámus gávpot lea Stavanger. Fylkka olmmošlohku lea 447 689 ássi.
Rogalánda lea Norgga njealjádin stuorámus fylka olmmošlogu mielde, ja 13. stuorámus viidodaga mielde.
Geografiija
Rogalándda fylkii gullet 26 gieldda, maid oktasaš viidodat lea 9 325 km².
Boknafjorden lea fylkka guhkimus ja čiekŋaleamos vuotna, mii lea 96 km guhku ja 719 mehtera čieŋal. Blåsjø lea Rogalándda stuorámus jávri 84 km² viidodagain. Suldalsvatnet lea 376 mehtera čieŋal, ja lea fylkka čiekŋaleamos jávri. Fylkka alimus várri Vassdalseggi lea 1 658 alu. Karmøy lea stuorámus suolu 177 km² viidodagain, muhto Kvitsøy 5,7 km² viidodagain lea viidodaga ektui fylkka unnimus gielda. Utsira lea Rogalándda fylkka ja olles Norgga unnimus gielda olmmošlogu ektui 215 ássiin, muhto Stavanger lea fas riikka njealjádin stuorámus gielda sullii 128 000 ássiin. Viidodaga ektui Suldal lea stuorimus gielda, 1 727 km² viidodagain.
Ulricehamna gielda
right|200px Ulricehamna gielda lea gielda Ruoŧas Oarje-Götalándda leanas.
I (kana)
い hiraganas ja イ katakanas lea i-stávvalmearka jáhpangiela stávvalmearkaortnegiin.
Pietarsaari
Pietarsaari  lea Suoma gávpot Pohjanmaa eanangottis. Dan rádjegielddat leat Luoto, Pedersöre ja Uusikaarlepyy, lähellä sijaitsee myös Kokkola.
Gilit
Keskusta (Centrum), Pohjoisnummi (Norrmalm), Skata, Itänummi (Östermalm), Länsinummi (Västermalm), Lontoo (London), Kittholma (Kittholmen), Luutavuori (Kvastberget), Ristikari (Korsgrundet), Leppäluoto, Alholma (Alholmen), Lapinneva (Lappfjärden), Kirkkoranta (Kyrkostrand), Kivilös, Ruusasholma (Rosasholmen), Kråkholma (Kråkholmen), Majaniemi (Bonäs), Oinaansaari, Otsolahti (Björnviken), Karhusaari (Björnholmen), Kaskiniemi (Svedjenabba), Skutnäs, Kisor, Kytömäki (Sveden), Vestersundinkylä (Vestersundsby), Kilisaari (Killingholmen), Permo, Peders, Etelänummi (Södermalm), Hietasalmi (Sandsund), Siikaluoto (Sikören), Läntelä (Västanpå), Pirilö, Itälä (Östanpå)
Eaŋgalsgiella
Eaŋgalasgiella dahje eŋgelasgiella dahje eaŋgalsgiella lea kiinnágiela, spánskagiela ja hindigiela maŋŋá máilmmi eanemus hállojuvvon giella.
Eaŋgalasgiella gullá indoeurohpálaš gielaid germánalaš gielaid oarjejovkui, muhto sisttisdoallá ollu fránskkagielas ja láhtengielas luoikkahuvvon sániid.
Guovlu
Eaŋgalasgiella lea virggálaš dahje eanemustá geavahuvvon giella ee. čuovvovaš riikkain:
Historjá
Eaŋgalasgiela historjjá sáhttá juohkit golbma badjái:
Eurohpá uniovdna
right|thumb|Eurohpá Uniovnna leavga right|thumb|Kárta
Eurohpá uniovdna, Eurohpa uniovdna dahje Eurohpalaš Uniovdna (oanádus: EU) lea politihkalaš ja ekonomalaš stáhtalihttu masa gullet 27 iehčanas ja sorjjasmeahttun eurohpalaš miellahttoriikka. Uniovdnii sáhttá searvvat buot Eurohpá riikkat, mat devdet lahttoriikii ásahuvvon demokráhtalaš ja ekonomalaš eavttuid. Eurohpá uniovnna namma bođii atnui jagi 1993 Maastrichta soahpamuša maŋŋá. Uniovnna deháleamos doaibmaváldái gullet ee. sismárkaniid guovlu, euroguovlu, oktasaš eanadoallopolitihkka ja gávpepolitihkka.
Eurohpá uniovnna miellahttoriikkain orrot goase 450 miljovnna olbmo 4 233 255,3 njealjehaskilomehteris. Ássečoahkkisvuohta lea 105,64 ássi/km².
Eurohpá uniovnna miellahttoriikkat leat Vuolleeatnamat, Belgia, Bulgária, Spánia, Irlánda, Itália, Nuortariika, Greika, Kroatia, Kypros, Latvia, Lietuva, Luxemburg, Malta, Portugála, Polen, Frankriika, Románia, Ruoŧŧa, Duiska, Slovakia, Slovenia, Suopma, Dánmárku, Čeahkka, Ungára ja Estlánda.
Eurohpá uniovdna ii leat lihttostáhta nugo Amerihká ovttastuvvan stáhtat, daningo uniovnna miellahttoriikkat leat iehčanas ja sorjjasmeahttun stáhtat. Iige dát leat seammalágán ráđđehusaidgaskasaš organisašuvdna nugo ON, daningo miellahttoriikkat leat searvan uniovdnii vai ožžot stuorát váikkuhanválddi nugo dain livččii uniovnna haga. Eurohpá uniovnnas lea oktasaš valuhtan euro (€).
Vuolši
Vuolši láve liekkistit, bávččastit, ruoksát, bohtanit ja leat hehttehussan. Dát leat vuolšši vihtta dovdomearkka. Vuolši čađahuvvo sullii seamma ládje ja dan dihte dat gullá eami-immunitehtii. Eami-immunitehta lea dat mii gávdno riegádeami rájes. Ilá garra vuolši vahágahttá goruda dađistaga ja vaikko doalvut jápmimii. Ja muhtun dávddaide gullá bistevaš vuolši, mii dáhpáhuvvá vaikko ii leat makkárge vahátlaš ávdnasiid gorudis. Dan dihte sáhttá earuhit akuhta ja bistevaš vuolšši. Akuhta vuolši lea dat mii álggos viggá dustet vahágiid. Veahkkin dasa leat vilgesseallat mat bohtet dohko gos leat billisteaddjit jođus. Vuolši stuorru dađistaga ja váikkuha ovdamearkka dihte varrasuonaid. Akuhta vuolšái gullet earenoamážit granulosyhtat, muhto go vuolši guhkku ja šaddá bistevažžan, de bohtet eará seallat sadjái nugo monosyhtat. Bistevaš vuolššis gođus billašuvvá ja savvo oktanaga.
Vuolši ii leat seamma go siedjun dahje infekšuvnda. Infekšuvdna lea mo rumaš duste go mikroorganismmat fallehit.
Sallit
Sallit (Clupea harengus membras) lea silddi vuollešládja, mii ealli Nuortamearas. Dábálaččat sallit deaddá 30-90 grámma ja lea 14-18 cm guhku, muhtimin juoba 30-35 cm guhku. Sallida hárjeveaksi lea čoavjeveavssi ovddabealde. Suoma stuorimus sallit dettii 1050 grámma jagis 1950.
Gáinnasa gielda
Gáinnasa gielda lea gielda Davvi-Ruoŧas Norrbottena leanas.
Čoahkkebáikkit
Gielddas leat 12 čoahkkebáikki.
Vara gielda
Vara gielda lea gielda Ruoŧas Oarje-Götalándda leanas.
Anne Frank
Annelies Marie "Anne" Frank lei juvddálaš nieida. Son riegádii 1929 geassemánu guoktenuppelogát beaivve gávpogis Frankfurt am Main ja jámii guovvamánus dahje njukčamánus 1945 Bergen-Belsen -konsentrašuvdnaleairras. Frank lea dovddus miehtá máilmmi iežas beaivegirjji dihte. Beaivegirji muitala su vásáhusaid birra go Duiska válddii Nederlándda nuppi máilmmisoađi áigge.
Frank ja su veahka fárrii Amsterdamii 1933 go nazisttat válde fámu Duiskkas muhto eai sáhttán guođđit Nederlándda go Duiska bođii dohko miessemánus 1940. Duiska álggii doarrádallat juvddálaččat ain garraseappot ja Frank veagainis čiehkádii. Sii čiehkádedje áhči Otto Frank kanturvisttis suoidnemánu 1942 rájes. Sii orro čihkosis doppe. Maŋŋel guokte jagi de sii gávnnahalle go muhtun behtii sin. Sii dolvojuvvojedje Westerbork leirii. Doppe Frank orostii ovdal go manai viidáseappot Auschwitzii. Orui guokte mánu Auschwitzas ovdal go joavddai Bergen-Belsenii, gosa jámii tyfusdávdii. Oabbá Margot jámii dušše moadde beaivvi ovdal Anne. Áhčči Otto lei áidna veagas gii cevzzii. Son máhcai Amsterdamii maŋŋel soađi. Doppe oaččui nieiddas beaivegirjji muhtun nissonis gii lei vurkkodan dan. Otto Frank almmuhii girjji 1947. Originála namma lei "Het Achterhuis. Dagboekbrieven 14 juni 1942 – 1 augustus 1944".
Frank oaččui beaivegirjji riegádanbeaiskeaŋkan 13-jahkásažžan. Dat muitala su eallima gaskal geassemánu 12. beaivvi 1942 ja borgemánu 1. beaivvi 1944. Girji lea jorgaluvvon badjel 50 gillii. Dat lea okta dain eanemus lohkkojuvvon girjjit máilmmis. Olu čájálmasat ja filmmat leat ráhkaduvvon girjji vuođul.
Cuoŋománu 23.
'''Cuoŋománu 23. beaivi''' lea gregoriánalaš kaleandara mielde jagi 113. (gárgádusjagi 114.) beaivi. Jagis leat vel 252 beaivve.
Eurovision lávllagilvvohallan 1971
Eurovision lávllagilvvohallan 1971 lávllagilvvohallan ordnejuvvui Dublinis, Irlánddas. Gilvvohallama vuittii Monaco.
Vincent van Gogh
thumb|204px| Vincent van Gogh Vincent van Gogh (njukčamánu 30. b. 1853 – suoidnemánu 29. b. 1890) lei nederlándalaš dáiddár.
Vårgårda gielda
Vårgårda gielda lea gielda Ruoŧas Oarje-Götalándda leanas.
U (kana)
う hiraganas ja ウ katakanas lea u-stávvalmearka jáhpangiela stávvalmearkaortnegiin.
Varrajohtu
Varrajohtu lea dat mii doalvu vara miehtá rupmaša nu ahte seallat ožžot biebmoávdnasiid. Varrajohtu lea maiddái ávkin go duste dávddaid, mudde temperatuvrra ja suvrodaga. Varrajohtui gullet váibmosuonat ja morčesuonat mat jođihit vara. Maiddái lymfasuonat gullet varrajohtui ja dat jođihit lymffa. Lymfa johtá mihá njoazibut go varra.
Varra sisdoallu lea plasma, ruksesseallat, vilgesseallat ja varračalmmit. Lymfa lea varra mii lea báhcán gođđosiida ja dat johtá ruovttoluotta lymfasuonaid siste. Lymfajohtui gullet maiddái lymfačuolmmat.
Rupmašis leat guokte varrajođu, okta mii manná geahppáide ja okta mii manná miehtá rupmaša.
Varrajohtui čuhčet máŋggalágan dávddat ja daid sáhttá dálkkodit dahje čuohpadit.
Ráhkadus
Varrajođu deháleamos oasit leat váibmu, varra ja varrasuonat. Ollesolbmos lea gaskamearálaččat vihtta lihtter varra.
Varrasuonat
Váibmu pumpe vara mas lea oksygena álggos rupmaša stuorimus váibmosutnii, aortai, ja aorta dasto surggiida smávit varrasuonaide. Váibmosuonat baskot dađistaga ja šaddet loahpas kapillearan. Kapillearaid siste varra johtá hui njozet ja biebmoávdnasat mannet olggos varrasuonaid gođđosii. Seammas kapillearas čoggo seallaid bázáhusat nu ahte dat dolvojuvvojit eret. Dan maŋŋel kapillearat galljot fas ja varra johtá morčesuonaid siste ruovttoluotta váibmui.
Dábálaš njuolggadus lea ahte váibmosuonat dolvot vara gođđosiidda ja ahte morčesuonat buktet vara ruovttoluotta fas, muhto lea okta spiehkastat. Čoliin boahtá varra mas lea dievva biebmoávdnasat muhto dat morčesuotna ii mana njuolga váibmui, baicce dat manná vuos vuoivasii.
Guollebiepmahat
Guollebiepmahat lea báiki gos biebmá ja šaddada guliid. Guliid šaddada vai dat šaddet biebmogálvun, vai sáhttá bidjat daid luonddujávrái dahje atnit biebmoguollin. ON biebmo- ja eanadoalloorganisašuvnna mielde guollebiepmahat dáidá leat dat biebmobuvttadeapmi mii stuorru eanemusat miehtá máilmmi.
Biebmanvuogit
Dábálaš biebmanvuohki lea atnit guliid mearas stuora seahkalágan firpmiid siste main lea unnimusat 30 mehter čađamihttu. Sáhttá maid biebmat guliid eatnama alde viesu siste. Guđenai vuogis leat máŋggalágan gáibádusat ja dárbbut. Nubbi biebmanvuohki sáhttá deavdit daid váilevašvuođaid mii nuppi biebmanvuogis lea. Ovdamearkka dihte luossaveajet šaddá biepmahagas mii lea eatnama alde. Doppe lea oažžumuš sáivačázi ja lea álkit stivret guoli eallindili. Go veajehat šaddet smoltan de šaddá dárbu stuorit čáziide de dat sirdojuvvojit merrii vai šaddet, dábálaččat stuora seahkaid siste. Dát vuogádat speadjalastá luosa dábálaš eallima, mas luossa njiedjá merrii ja fas goargŋu.
Dálkkádat- ja birasváikkuhusat
Guolli adnojuvvo buorrin proteiidnagáldun dálkkádaga hárrái. Guollebiepmahat ii luoitte nu olu čitnadioksiidda go biergobuvttadeapmi, dan dihte go guolli sáhttá muddet rumaštemperatuvrra ja dat lea maiddái buoret váldit borramušávdnasiid alccesis. Guolli ii gáibit nu olu energiija ja borramuša ovdal go lea šaddan dan mađe vai sáhttá njuovvat ja vuovdit. Iige guollebiepmahat leat nu goakŋit go biergobuvttadeapmi eatnama alde.
Taiwan
Taiwan (Zhōnghuá Mínguó; "Republic of China") lea riika Ásias.
Vuođđodieđut:
Oaivegávpot: Taipei
Ássit: 23 123 866 (2010)
Vänersborga gielda
Vänersborga gielda lea gielda Ruoŧas Oarje-Götalándda leanas.
Davvi-Lappi guovlogielda
thumb|150px|Davvi-Lappi guovlogielda Davvi-Lappi guovlogielda lea okta Suoma guovlogielddain Lappi leanas. Dasa gullá golbma gieldda ja dan LAU 1 (NUTS 4) -nummir lea 196.
Roavesavu
Roavesavu lea giláš Deanuleagi Suoma bealde Ohcejoga gielddas.
Perho
Perho lea Suoma gielda Gaska-Pohjanmaa eanangottis. Dan rádjegielddat leat Alajärvi, Halsua, Kinnula, Kivijärvi, Kyyjärvi, Lestijärvi, Veteli ja Vimpeli.
E (kana)
え hiraganas ja エ katakanas lea e-stávvalmearka jáhpangiela stávvalmearkaortnegiin.
Trysil-eatnu
Trysil-eatnu lea eatnu mii golggiida Femund-jávrris ja golgá Trysila suhkkes vuovdeeatnamiid čađa. Ruoŧa bealde dat golgá Klaraälven nammasaš eatnun mii nohká Ruoŧa stuorimus jávrái Vänernii Karlstad gávpoga bokte.
Trysil-eatnu lea oassi dan čážádagas mii obbalohkái lea Skandinávia guhkimus čázádat, go váldá vuhtii buot jávrriid ja eanuid mas namma molsašuddá golgadetiin. Eatnu vuolgá jávrriis Rogenis mii lea Norgga ja Ruoŧa ráji alde. Vänernis vuolgá Göta älv nammasaš eatnu mii nohká merrii Göteborgga bokte. Buot buohkanassii lea sullii 500 kilomehtera mátki go johtá olles čázádaga.
Dimbariid golgadeapmi
Ovdalaš áiggiid golgadedje dimbariid eanus. Klarälvenis lei maŋemus eatnu man mielde golgadedje dimbariid Ruoŧabealde ja dat doaibma nogai 1991. Dimbarat galge earret eará sahánrusttegiida.
Kirgisistan
Kirgisistan lea riika Ásias.
thumbnail|300px
Arvi
Arvi lea čáhci mii gahččá almmis. Arvečalmmiid čađamihttu lea gaskal 0,5 ja 5,0 mm ja muhtun hárvenaš lea gitta 10 mm. Ráinnas čáhci boahtá eanas arvvis ja olu ekovuogádagat eai birge arvvi haga. Čáhcefápmu dárbbaša maiddái arvvi.
Balvvas leat smávva čáhcegoaikkanasat, čađamihttu sullii 10 mikromehter, mat bissut almmis biekkaid vegas. Go dat goaikkanasat čoggojit ja lossot de biegga ii šat nagot doallat daid badjin ja dat gahččet vulos arvin. Sáhttá ádjanit moadde beaivvi ovdalgo dat smávva goaikkanasat sturrot ja ráhkadit arvečalmmiid.
Oakti, bolas
Go bolasta, arvá oanehaččat ja garrrasit. Vuostegeahči livččii guhkilmas arvvit.
Savda
Savda lea dássidis arvi mii lea meastá dego mierká. Savda álgá dábálaččat balvvain mat leat hui vuollin, ja dan dihte arvečalmmit eai stuoru.
Čođđi
Go arvečalmmiin lea temperatuvra buolašbealde go dat gahččet de dat gohčoduvvo čođđin, ja dálkedilli lea fas čođđálat. Go dat arvi deaivá eatnamii de dat čođđu.
Eallisilba
Eallisilba lea kemiijalaš vuođđoávnnas, man mearka lea Hg ja atomanummir 80. Eallisilba lea metállaávnnas mii golgá latnjatemperatuvrras. Dolin eallisilbbas lei stuorra ávki, muhto hárve adnojuvvo dán áigge dasgo dat lea beaktilis mirku. Dat lea várálaš olbmuide go dat vahágahttá guovddášnearvafierpmi ja monimuččaid.
Bátnedoaktárat geavahedje eallisilbba ovdal bátneduokŋasin. Dat lei maiddái lasáhus muhtun boahkuhanávdnasiin.
Gielddasámegiella
upright=1.25|right|thumb|Sámegielaid guovllut 1. [[lullisámegiella 2. ubmisámegiella 3. biđonsámegiella 4. julevsámegiella 5. davvisámegiella 6. nuortalašgiella 7. anárašgiella 8. gielddasámegiella 9. darjjesámegiella]]
Louisa May Alcott
Louisa May Alcott (skábmamánu 29. b. 1832 – njukčamánu 6. b. 1888) lei amerihkálaš girječálli.
Gielddasámegiella
Gielddasámegiella gullá sámegielaid nuortasápmelaš gielaid njárgajovkui. Gielddasápmelaččain sullii 600 olbmo hállet gielddasámegiela.
RMS Titanic
RMS Titanic lei stuorra sáhttoskiipa mii vuojui merrii go galggai rasttildit Atlántta. Guovdu meara fanas ribahii jiekŋavári njeaiga mannat. Vuojudettiin sullii 1300-1500 dušše lihkohisvuođas, ja dušše 705 besse heakkas. Titanica vudjoma lea okta dain beakkáneamos lihkosvuođain mat leat mearas dáhpáhuvvan, earet dáhpáhusat sođiid dáfus. Ii leat ain čielgan man ollu olbmot oktiibuot dušše.
Gielddasámegiella
Guovlu
Gielddasámegiella hállojuvvo eanemustá Lujávrri gielddas.
RMS Titanic
Titanic lei sáhttoskiipa "Olympic"-luohkkás. Fatnasa guhkodat lei 269 m ja govdodat 28 m. Lei dat stuoramus skiipa mii dalle gávdnui. Das ledje njeallje suovvabohcci, muhto dušše golbma dain geavvahuvvohedje bázáhussuovaid várás. Njeallját lei nu gohčoduvvon "Dummy", mii lea huksejuvvon čájehan dihte ahte lea fámolaš skiipa. Fatnasa bargoveagas ledje 885 bargi, ja fanas lei ráhkaduvvon 3300 mátkkálažžii.
Gielddasámegiella
Čállingiella
Gielddasámegillii Matteusa evangeliuma jorgalii Arvid Genetz 1878. Evangelium lea čállojuvvon kyrillalaš alfabehtain. Oktasaš čállinvuohki Guoládaga sámiide ráhkaduvvui 1933. Čállinvuogi vuođđun lei gieldda suopman ja dat čállojuvvui láhten alfabehtain. 1927 mearriduvvui, ahte oktasaš čállinvuohku galgá čállot kyrillalaš alfabehtain. Ođđa čállinvuohkebargu álggii 1979.
Dálá gielddasámegiela čállinvuohki lea dohkkehuvvon 1982:s ja váldojuvvon atnui 1987:s.
Duolvačáhci
Duolvačáhci lea čáhci mii boahtá ruovttuin, industriijas ja eará doaimmain ja mii čoahkkana duolvačáhcebohcciide. Duolvačáhci dolvojuvvo eret bohcciid, rokkahagaid ja kloáhkaid čađa. Maŋŋel go olbmot leat geavahan čázi de dat lea nuskon. Duolvačázi sisdoallu sáhttá molsašuddat, guđe doaimmas lea sáhka. Duolvačáhci buhtistuvvo buhtistanrusttegis ovdal go sáhttá geavahit dan fas. Jus luoittášii duolvačázi njuolga jávrriide ja jogaide de sáhttá čáhci nuoskiduvvot sakka.
Peeʹrvesǩ
Peeʹrvesǩ nuortalašgillii ja пе̄рьвесськ gielddasámegillii lea nuortalaš ja gielddasápmelaš nissonolbmuid vuosttaš gahpir. Dábálaččat sii ožžot dan láđđegahpira rihppaskuvlla maŋŋel nappo sullii go devdet 15–16 jagi, muhto otne beaivve gahpira orro geavaheamen muhtumin maiddái vel nuorat nieiddat. Dan gahpira sáhttá geavahit girkovihaheami lohppii rádjái.
Gahpira namma etymologiija
Peeʹrvesǩ-gahpira namma boahtá ruoššagiel sánis перевязка. Eará sámegielaide gahpira namma maiddái boahtá seammá sánis: gielddasámegillii пе̄рьвесськ, darjjesámegillii pervesk ja ugralaš fonetihkalaš transkriberenvuogádagain čállojuvvon áhkkilsámegillii per̜evĭes̜̄k͕e. Seammá ruoššagiel sánis leš maiddái gárjilgiel sáni perväskä.
Peeʹrvesǩ-gahpira oasit
thumb|250px|right|Náitalan gielddasápmelaš [[ша̄ммш-gahpiriin. Beavddi alde lea rukses Ruošša bealde peeʹrvesǩ. Šerresalit gahpir lea Ruošša bealde pooʹvdneǩ. (Govven: Eirin Roseneng) ]]
Peeʹrvesǩ-gahpirii gullet gállobihttá ja báttit. Gállobihttá siste lea beassenanodas, man birra lea gorrojuvvon rukses láđđi. Gahpiris ii leat ollege kõʒʒ-geahči iige gahpervuođđu. Dábálaččat peeʹrvesǩ-gahpira ala giesastuvvo ovttaivnnat dahje lieđđás liidni mii čadnojuvvo gáibbi vuollái.
Erohusat Suoma ja Ruošša bealde orruid gahpiriin
Peeʹrvesǩ-gahpiris leat oktasaččat gállobihttá, báttit, beassenanodas ja dat ahte gahpir hervejuvvojit bearraliiguin, muhto gahpermállet, bearralhearvvat ja gállobátti geavaheapmi eai leat. Ovdamearkka dihte Suoma bealde orruid gahpermálles gállobihttá lea geavllas nappo rabas duohken, go fas Ruošša bealde orruid gahpermálles dat lea gierdu.
Suoma bealde geavlegahpira gállobihtá vuoláravda hervejuvvo bearraliiguin, badjeravda fas bearraliiguin ja boaluiguin. Hearvvaid gaskii lea sadji guhkes gállobáddái main gahpir čadnojuvvo oaivái. Gállobáddái lassin leat dávjá earáivnnat hearvabáttit mat heaŋgájit sealggi bealde ja maid soagŋostalli sáhttá čuolbmat go nuorrabárra áiguba náitalit. Go Ruošša bealde gahpermálle lea gierdu nu ahte ii leat seamma láhkái dárbbašlaš čatnat gahpira oaivái ja kánske go hearvamálle lea iešguđetlágan, gállobátti váilo.
Nieiddagahpiris eamitgahpirii
Moarsi heaitá geavaheamis su peeʹrvesǩ-gahpiris dan maŋŋá go son vihahuvvo. Vihaheami áigge sus lea bruvda oaivvi ala. Vihaheami maŋŋá moarsi ovdii loktejuvvo stuorra liinni man duohken su risteadni dahje náittoseadni váldá eret peeʹrvesǩ-gahpira ja rahpá moarsi bárggáldaga. Son bárgida moarsái guokte bárggáldaga, giessá daid báttiiguin oaivečohka ala ruvdnan ja bidjá eamitgahpira šaamšiǩ su oaivái. Bárggáldatruvnna ja puällõk-niehkkeláđđi vehkiin šaamšiǩ bissu buorebut oaivvis. Juos eamidis lea nieida, son oažžu eatnis peeʹrvesǩ-gahpira.
Peeʹrvesǩ-lágán gahpirat eará guovlluin
thumb|250px|right|Perväskä-gahpir 1880-logus [[Gárjilis. Gahpir lea Suoma Álbmotmusea čoakkáldagas, Helssegis, Suomas.]] Gárjilis lea peeʹrvesǩ-lágán nieiddagahpir man namma lea perväskä. Dat gahpir gullá oulankalaš álbmotbiktasiidda vuođđuduvvon rádjegárjilaš čeardabiktasiidda. Maiddái perväskä-gahpira gállobihtá siste lea beassenanodas. Vaikko gahpir orru leamen ovttalágan go Ruošša bealde gierdomálle, dat ii leat go perväskä lea rabas maŋŋeoaivvi buohta.
Urálalaš gielat
Urálalaš gielat hubmojuvvojit Uralváriid goabbat beliin.
Henry Sandham
Henry Sandham (miessemánu 24. 1842 - geassemánu 21. 1910) lei kanádalaš dáiddár.
Peeʹrvesǩ
Peeʹrvesǩ-lágán gahpirat eará guovlluin
Ruovttueatnan gielaid guovddáža Gárjilgiel sátnegirjji mielde perväskä ii leat nieiddagahpir, muhto bruvda. Finnas diehtá muitalit, ahte perväskä-gahpir lei bruvdan 1880-logus, muđui dat lei juo dalle maiddái nieiddagahpir.
Ruovde(III)kloriida
Ruovde(III)kloriida lea ruovde- ja joda-iona ovttastus.
Urálalaš gielat
Juohkin
Samojedagielat Suopmelaš-ugralaš gielat
Ruovde(III)kloriida
Atnu
Ruovdekloriida adnojuvvo go buhtista čázi, earenoamážit go buhtista duolvačázi muhto maiddái eará čáziid. Medisiinnas dat adnojuvvo lasáhussan vai varra ii gielu.
Váibmu-geahpes-jiellun
Váibmu-geahpes-jiellun lea akuhta vuosttašveahkki dieđuhis olbmui mii ii vuoiŋŋa dahje mas lea eahpenormála vuoigŋan. Ulbmil lea unnidit jápminlogu dain olbmuin geas lea fáhkkes váibmobisáneapmi. Eanas váibmobisáneamit dáhpáhuvvet buohcciviesuid olggobealde. Ambulánsadivššárat dávjá eai olle pasientii nu jođánit vai dikšu lihkostuvvá. Pasientta lahkosis ferte dáinna lágiin leat soames gii časkká alárpma, álggaha jielluma ja áinnas geavaha almmolaš defibriláhtora dan botta go vuordá ambulánssa. Servviin, fitnodagain ja almmolaš báikkiin gávdno dábálaččat juogalágan bargovuohki čađahit árra jielluma ja árra defibrillerema. Buot dikšobargit, sihke gokčon ja rabas divššus, ja vel bátnedivššu bargit galget máhttit dikšut pasientta váibmobisánemiin jielluma ja defibrillerema bokte. Jiellunteknihkka lea juoga maid buohkat galggašedje geardduhit njeljii jahkái. Dáinna lágiin vai jiellumis lea buorre kvalitehta go akuhta dáhpáhus deaivida.
Sáhpánboaimmáš
thumb|240px
Sáhpánboaimmáš (Buteo buteo)
O (kana)
お hiraganas ja オ katakanas lea o-stávvalmearka jáhpangiela stávvalmearkaortnegiin.
Kuwait
Kuwait lea riika Gaska-nuorttis Ásias.
Cuoŋománu 24.
'''Cuoŋománu 24. beaivi''' lea gregoriánalaš kaleandara mielde jagi 114. (gárgádusjagi 115.) beaivi. Jagis leat vel 251 beaivve.
Ávvudeamit
Geahča maid: Kaleandar - Cuoŋománu 23., Cuoŋománu 25.
Ohcejoga girkogilli
Ohcejoga girkogilli lea gilli Ohcejoga gielddas ja gieldda hálddahusguovddáš.
Öckerö gielda
Öckerö gielda lea gielda Ruoŧas Västra Götalándda leanas.
Luohti
Luohti lea sápmelaččaid álbmotmusihkka/lávlunvuohki doloža rájes. Luohti gullá lyrálaš šaŋŋerii. Daddjo ahte luođi ruohttasat mannet gitta geađgeáiggi rádjai. Luohti juigojuvvo otná sámi servodagas, muhto ii nu olu go ovdalaš áiggis. Sivat leat máŋga, ja norgga dáruiduhttin ja girkku ja girkolaš joavkkuid oainnus luohti atnojuvvui suddun, lea mearkkašan olu. 1950-logus gildojuvvui luohti skuvllain sámi guovlluin, ja oassi duogážis das ahte luohti leai kontroversiella sáhttá boahtet das go dat gulai noaidái ja ovdal-risttalašvuođa myhtalaš ritualaide.
Son guhte juoigá luođi, lea juoigi. Luohti gohčoduvvo maid juoiggusin.
Stearkalas
Stearkalas (C6H10O5)n lea polysakkariida. Buot ruonas šaddut atnet stearkalasa energiijavuorkán ja stearkalas aniha máŋga ládje biebmoráhkadeamis. Stearkalas lea vielgat bulvvar mas ii leat makkárge haksu dahje smáhkka. Stearkalas ii luva čáhcái.
Stearkalas lea dehálaš borramuš olu šlájaide. Buđehis, gortnis, pastas ja riissas lea eatnat stearkalas muhto gávdno maiddái eará šattuin. Go báhkkada stearkalasa de dat loktana ja šaddá hui suohkadin. Dan dihte stearkalas hui dávjá lea suohkadas máŋggalágan borramušain.
Stearkalas suolbmu maŋŋel go lea borra dan. Muhto olmmoš ii máhte ávkkastallat stearkalasain dan hámis go borrá dan. Álggos ferte smávvet dan ovdalgo boahtá atnui. Njálbmi smávvegoahtá stearkalasa nu ahte dat šaddá glukosan mii fas čoliid siste njammasa gorudii.
Vladimir Putin
Vladimir Vladimirovič Putin (r. golggotmánu 7. b. 1952) lea ruošša politihkkár ja Ruošša dála presideanta juo njealját geardde. Stáhtaministtarin son doaimmai jagiid 1999–2000 ja 2008–2012.
Háhpáránddi gielda
thumb|right|250px|Sámi leavga [[Háhpárándi|Háhpáránddi IKEA ovdan geasset 2010]]
Háhpáránddi gielda lea gielda Davvi-Ruoŧas Norrbottena leanas.
Čoahkkebáikkit
Gielddas leat vihtta čoahkkebáikki:
Ko (kana)
こ hiraganas ja コ katakanas lea ko-stávvalmearka jáhpangiela stávvalmearkaortnegiin.
Njuorggán
right|thumb|Njuorggán Njuorggán (suomagillii Nuorgam) lea Suoma ja olles Eurohpá Uniovnna davimus gilli. Njuorggán lea Ohcejoga gielddas Suoma bealde Deanu ja doppe orrot beannot čuođi ássi.
Vuokko Hirvonen
Vuokko Hirvonen lea filosofiija doavttir. Son lea Sámi allaskuvlla professor sámi skuvladutkama ja girjjálašvuođa suorggis. Hirvonen nákkáhalai doavttirin Oulu universitehtas 6.2.1999. Su nákkosgirji "Sámeeatnama jienat. Sápmelaš nissona bálggis girječállin" gieđahalai sámi girjjálašvuođa. Son lea jođihan sámi oahppoplána O97S árvvoštallanbarggu Norgga bealde.
Vilges-Ruošša
Vilges-Ruošša dahjege Vilges-Ruošša dásseváldi lea riika Eurohpás. Vilges-Ruošša oaivegávpot lea Minsk.
Dálvadas
Dálvadas lea giláš Deanuleagi Suoma bealde Ohcejoga gielddas.
Nuvvos
Nuvvos lea unna giláš Deanuleagi Suoma bealde Ohcejoga gielddas.
Násti
Násti lea šerres almmigáhppálat plásmmás mii dollojuvvo čoahkis iežas gravitašuvnna veagas. Eatnama lagamus násti lea Beaivváš. Almmis máŋga iešguđetlágan gáiddus násttit čuvget, mat orrot giddanan ovtta báikái go dat leat nu guhkkin eret. Daiguin šearrámus násttiiguin olbmot leat duddjon nástegovaid, ja dain buot šearramus násttiin lea dábálaš namma. Muhto eanas násttit máilmmiávvosis eai oidno teleskohpa haga, ja juoba teleskohpain lea veadjemeahttun oaidnit buot násttiid.
Násti čuovgá go váibmosa siste hydrogena šaddá helium fušuvnna bokte. Dalle energiija bohciida mii johtá beaivváža siskkoža čađa ovdal go dat suotnjarastá gomuvuhtii.
Nástti šaddá go nebula (gássabalva gomuvuođas) divttásmuvvá dassážii go fušuvdna dáhpáhuvvá.
Hui divttis ja daškes násti gohčoduvvo neutronanástin, man diamehter sáhttá leat dušše 20-40 km guhku. Muhtumin neutronanásti šaddá pulsár. Pulsárat jorret hui johtilit. Crab nebula pulsár jorrá 30 geardde sekunttas. Go stuorra násti lea geavahan visot hydrogenavuorkká dat stuorrugoahtá ja šaddá rukses jiehtanas. Rukses jiehtanas lea hui stuorra násti mii lea eallima loahpageahčen. Áigge mielde Beaivváš šaddá rukses jiehtanas, muhto dat lea miljárddaid jagiid duohken. Muhtun jiehtanasat šaddet superjiehtanasat mat loahpas bávkkehit supernovan.
Go dábálaš násti čáská dat unno, čoasku ja šaddá vilges deagga. Vilges deakkas lea aivve vurkojuvvon termalaš energiija ja fušuvdna lea nohkan.
Beaivváš lea oktoráđđejeaddji min beaivvášgottis. Muhto soames beaivvášgottiin leat guokte nástti, dahje vel eambbo. Beaivvášgoddi mas lea guokte nástti gohčoduvvo binára beaivvášgoddin. Go násttit leat ná lahkalagaid dat váikkuhit nubbi nuppi gravitašuvdnii. Násttit sáhttet maiddái leat oasalažžan stuorit gravitašuvdnaovttadagas, nugo nástečoahkis dahje galáksas.
Gáldut
http://www.encyclopedia.com/science-and-technology/astronomy-and-space-exploration/astronomy-general/star
Libanon
Libanon lea riika Gaska-nuorttis Ásias.
thumb|300px
Orivesi
Orivesi lea Suoma gávpot Pirkanmaa eanangottis. Dan rádjegielddat leat Juupajoki, Jämsä, Kangasala, Kuhmoinen, Ruovesi ja Tampere.
Albert Einstein
thumb|right|Albert Einstein thumb|right|Albert Einstein thumb|right|Albert Einstein
Orivesi
Gilit
Attila, Eräslahti, Hakosalmi, Kirjasniemi, Koivisto, Koljonkanta, Kylänoja, Leväslahti, Löytäneva, Maunu, Mulkoila, Piittala, Puharila, Pääskylä, Raidisto, Ristijärvi, Rämesalo, Saviniemi, Solttila, Syväjärvi, Talviaistaipale, Tiihalanniemi, Tunkelo, Uuhiniemi, Vinkiä, Västilä.
Albert Einstein
Albert Einstein (njukčamánu 14. 1879 Ulm, Duiskka keisárriika – cuoŋománu 18. 1955 Princeton, New Jersey, Amerihká ovttastuvvan stáhtain) lei duiskalaš teorehtalaš fysihkkár, gii hutkkai gorálašvuođa teoriija. Son maid báinnii mearkkalaččat kvántamekanihka ja kosmologiija ovdáneapmái. Jagis 1921 son vuittii Nobela fysihkkabálkkašumi.
Gámasmohkki
Gámasmohkki (suomagillii Kaamasmukka) lea unna gilli Ohcejoga gielddas. Gáregasnjárgga ja Gápmasa beallemuttus.
Inkeroisgiella
Inkeroisgiella, dahje ižoragiella dahje ingerašgiella (ižoran keeli) lea nuortamearasuopmelaš giella.
Guovlu
Inkeroisgiella hállojuvvo Suomaluovtta lulábeale Ruoššas.
Istanbul
right|thumb|Istanbul Istanbul lea Durkka stuorámus gávpot ja ovddeš oaivegávpot. Dan olmmošlohku lea 13 854 740 ássi (2012).
Laos
thumb|300px
Geahča maid
thumb|250px|right|Laos gárta thumb|250px|right|Laos leavga thumb|250px|right|Luang Prabang márkanat thumb|250px|right|Luangphabang thumb|250px|right|Luang Prabang Phou Si
Ođasmuvvi energiija
Ođasmuvvi energiija lea energiija mii ii noga lagamus áiggis ja dan dihte olmmoš sáhttá geavahit dan ođđasis ahte ođđasis. Eanas ođasmuvvi energiija boahtá álgoálggus beaivvážis. Deike gullá biegga, čáhci ja bioenergiija. Ulli ja fiervá lea spiehkastat. Beaivváš ii leat rievtti mielde ođasmuvvi go dat loahpas jáddá, muhto dat ádjána nu guhká ahte ii gula áššái. Fossiila boaldámušat nugo čitna, olju ja luonddugássa eai leat ođasmuvvi. Dat vissásit ođasmuvvet muhto dat ádjána máŋggaid miljovnnaid jagiid. Dasa lassin olbmot golahit daid jođáneappot go dat ođasmuvvet. Iige váimmusfápmu láve adnojuvvot ođasmuvvi energiijan, danin go dan vuođđu lea resurssat mat nohket. Gáibádus lea ahte energiija galgá gokčat dán áigge dárbbuid muhto ii billistit min maŋisboahttiid vejolašvuođaid gokčat iežaset dárbbuid.
Luondduvárjaleami dáfus ođasmuvvi energiija lea ávkkálaš danin go ii-ođasmuvvi boaldámušat eai gola ja dalle globála liegganeapmi ii lassán nu olu. Muhto maiddái ođasmuvvi energiijagálduin leat birasváikkuhusat.
Pandemiija
Pandemiija (dološgreikkagiel sániin πᾶν pan "buot" ja δῆμος demos "olbmot") lea epidemiija mii lea leavvan máŋga nannámiidda dahje máilmmeviidosaččat.
Joutseno girku
Joutseno girku (suomagillii Joutsenon kirkko) vihahuvvui geavahussii jagis 1921.
Beaivvášgoddi
Beaivvášgottis lea Beaivváš, 8 planehta ja su 165 mánu sihke 3 deaggeplanehta ja su 4 mánu.
Uhcaviroš
thumb|Uhcaviroš thumb|Uhcaviroža monit thumb|Uhcaviroš
Uhcaviroš (Calidris minuta) lea unna riddolottáš.
Araljávri
thumb Áraljávri lei ovdal Guovddáš-Ásia jávri Kazakstana ja Uzbekistana ráji alde. Dan viidodat lei 2000-logus 17 160 njealjehaskilomehter. Ovdal dat lei stuorra jávri, 1960-logus dat lei máilmmi njealját stuorimus jávri ja vuollel 70 000 njealjehaskilomehter viiddu. Dađistaga jávri goikkai, unnui ja loahpas jávkkai. Maiddái jávrri namma Аральское море ("Araljskoje mearra") muitala ahte dat lei viiddis jávri dolin.
2000-logus Kazakhstan vigge gádjut jávrri davábeali ja ráhkadedje buođuid. 2008 lei čáhcedássi allánan 12 mehter 2003 ektui. Olbmot leat lohkat ahte Araljávrri unnun lea okta dain máilmmi vearrámus birasroasuin, mii lea buktán bargguhisvuođa ja lossa ruhtadili.
Guokte eanu Syr-Darja ja Amu-Darja golet jávrái. Araljávrris ii vuolgge oktage johka, dan sajis čáhci jávká hevron. 1800-logu rájes leat olbmot fuobmán ahte čáhcedássi viggá njiedjat. 1900-logu gaskamuddui čáhcedássi ii nuppástuvvan nu olu. 1960-logus čáhcedássii álggii njiedjat sullii 20 cm juohke jagi ja 70-logus 50 cm juohke jagi. Sivva manin čáhcedássi njiejai lei ahte olbmot čáhccejedje ovdamearkka dihte bealdduid daid guovtti eanu čáziin. 1987 lei čáhci cohkon nu olu ahte jávri lei juohkásan guovtti sadjái.
Aage Solbakk
Aage Solbakk dahje Lemet-Jon Aage (riegádan 1943 Fanasgiettis) lea historihkkár.
Cuoŋománu 25.
'''Cuoŋománu 25. beaivi''' lea gregoriánalaš kaleandara mielde jagi 115. (gárgádusjagi 116.) beaivi. Jagis leat vel 250 beaivvi.
Johkamohki gielda
Johkamohki gielda lea gielda Davvi-Ruoŧas Norrbottena leanas. Johkamohkki lea Davvi poláragierddu davábealde.
Cuoŋománu 25.
Ávvudeamit
Geahča maid: Kaleandar - Cuoŋománu 24., Cuoŋománu 26.
Johkamohki gielda
Čoahkkebáikkit
Johkamohki gielddas leat golbma čoahkkebáikki.
A
A, a lea latiinnalaš alfabehta vuosttaš bustávva.
Edirne
Edirne lea gávpot Durkkas ja Edirne eanangotti oaivegávpot.
Raisio
Raisio lea Suoma gávpot Varsinais-Suoma eanangottis. Dan rádjegielddat leat Masku, Naantali, Rusko ja Turku.
Edirne
1000px|center|Panoramagovva gávpogas
Raisio
Gilit
Vaisaari, Varppeenseutu, Kerttula, Mahittula, Kuninkoja, Kuloinen, Ihala, Inkoinen, Nuorikkala, Pirilä, Somersoja, Tikanmaa, Paikkari, Kaanaa
J.K. Rowling
thumb|200px|J.K. Rowling
Joanne "Jo" Murray nn. Rowling (J.K. Rowling) (r. suoidnemánu 31. b. 1965) lea englándalaš girječálli. Son bođii dovddusin Harry Potter girjjiin, mat leat maid filbmejuvvon.
Venus
Venus lea planehta Merkuriusa ja Eatnama gaskkas. Nugo Eana ja eará beaivvášgotti planehtat, Venusge jorrá Beaivváža birra. Venusa astronomalaš mearkka lea.
Ealán
Ealán dahje organisma (Greikagielas: ὀργανισμός, organismos) lea juoga mii gávdno ja eallá. Ealánat leat máŋggaláganat, nugo máŋgaseallat eallit, šattut dahje guobbarat, dahje ovttaseallat ealánat nugo baktearat. Visot ealánat sáhttet lassánit, stuorrut ja muhtin muddui reagerat dasa mii dáhpáhuvvá birrasis. Olbmot, eallit, šattut ja guobbarat leat dakkár ealánat mat leat ráhkadan sierra gođđosiid main lea iešguđetlágan doaibma.
Virus
Virus ii láve gullat ealániidda, dan dihte go dat eai ieža bastte lassánit, stuorrut dahje atnit biebmoávdnasiid ávkin. Muhtun ealánat eai sáhte eallit iešheanalaččat ja fertejit dan dihte eallit muhtun sealla siste, muhto dattetge sáhttet ieža lassánit ja atnit biebmoávdnasiid ávkin. Vaikko virusiin leat moadde ensymat ja molekylat mat leat ealána dovdomearka, dain ii leat ávnnasmolsun ja dat eai máhte ieža ráhkadit virusii gullevaš osiid. Dieđusge dalle iešheanalaš lassáneapmi lea veadjemeahttun. Virusat lassánit isitsealla doaimma veagas.
Nepal
Nepal lea riika Ásias. Dan rádjeriikkat leat India ja Kiinná.
Nuorta-Timor
Nuorta-Timor lea riika Ásias. Riikka oaivegávpot lea Dili.
Jođas (elektralaš)
Jođas jođiha elrávnnji. Jođas mii doalvu stuorra rávnnji galgá leat gassat ja bures suddjejuvvvon. Suodjin láve muhtumin gumme. Jođas láve mannat elektralaš rusttegii.
Łęczyca
Łęczyca lea gávpot Polenis.
Cuoŋománu 26.
'''Cuoŋománu 26. beaivi''' lea gregoriánalaš kaleandara mielde jagi 116. (gárgádusjagi 117.) beaivi. Jagis leat vel 249 beaivvi.
Ávvudeamit
Geahča maid: Kaleandar - Cuoŋománu 25., Cuoŋománu 27.
Silvia
Silvia (Silvia Renate Sommerlath Soares de Toledo, r. juovlamánu 23. 1943 Heidelbergas, Duiskkas) lea Ruoŧa dronnet ja gonagas Carl XVI Gustafa eamit.
Merkurius
thumb|right|Merkurius [[Fiila:Mercury Internal Structure.svg|thumb|right| 1. Garra - 100–200 km gasu
2. Doavdnji - 600 km gasu
Merkurius, beaivvášgotti unnimus planehta ja lagamuš Beaivváža. Nugo Eana ja eará beaivvášgotti planehtat, Merkuriusge jorrá Beaivváža birra. Merkuriusa astronomalaš mearkka lea 24px|☿.
Siskkoš
Alla suohkatvuohta veahkeha min ipmirdit planehta siskkoža. Eatnama alla suohkatvuohta boahtá eanas go Eatnama mássá daške siskkoža. Merkurius lea viehka unnit ja ii leat nu daškat. Dainna lágiin fuomáša ahte váimmus ferte leat hui stuoris planehta sturrodaga ektui ja ahte das lea ollu ruovdi. Rehkenastimat muitalit ahte rádius lea sullii 2000 km guhku mii vástida 58% olles planehtas. Eatnama váimmus ii váldde go 16% olles planehtas.
Sámi Grand Prix
Sámi Grand Prix lea jahkásaš musihkkagilvu maid Sámi Musihkkafestivála lágida, ja vuoiti beassá oassálastit Liet Lávlut-gilvvus. Sámi Grand Prix lágiduvvui vuosttaš geardde 1990:s ja lea dan rájes lágiduvvon juohke jagi. Jagi 2020 Sámi Grand Prix ii goittotge lágiduvvon go oppa Sámi beassášfestivála šluhttejuvvui koronaviruspandemiija dihte. Sámi Grand Prix dollojuvvo Báktehárjjis Guovdageainnus ja das lea sihke juoigan- ja lávlunoassi. Artisttat leat dábálaččat Norggas, Ruoŧas ja Suomas eret. Juoiganoasis leat 10 oasseválddi ja lávlunoasis fas 6 oasseválddi juohke jagi. Juoiganoasis leat árbevirolaš luođit maidda ii leat seaguhuvvon musihkka. Lávlunoasis fas lea ođđamállet sámi musihkka, juogo lávlagat dahje luođit maidda lea seaguhuvvon musihkka. Vuoiti goappáge oasis oažžu 20 000 ruvnno vuoitun. Dasa lassin Áillohaš musihkkabálkkašupmi juhkkojuvvo juohke jagi olbmui dahje olbmuide geat ovddidit sámemusihka. Vuoiti oažžu 25 000 ruvnno vuoitun ja diploma.
Sámi Grand Prix-lávdi veadjá leat sámi deaŧaleamos lávdi, gos sihke easkaálgit ja ámmátartisttat besset čájehit máhtuideaset. Lávlunoasis lea orkeasttar mas muhtun Norgga buoremus čuojaheddjiin leat mielde, ja sii hábmejit lávlagiid artisttaiguin fárrolaga sin demo-lávlagiid vuođul. Demo-lávlla lea dat mainna ohcá beassat mielde Sámi Grand Prix-gilvui. Sámi Grand Prix geažil leat olu ođđa lávlagat ja luođit ilbman, ja erenoamážit 2001 rájes, go Rieban studio ráhkadišgođii Sámi Grand Prix CD-skearruid, de leat lávlagat olu gullogoahtán maiddái radios ja eará sajiin.
Earret eará beasaiga DJ Ánte ja Sara Inga Utsi mielde Norsktoppen-gilvui 2002:s Sámi Grand Prix-lávlagiin "Láhppon". Dat lei mielde gilvvus máŋga vahkku. Sámi Grand Prix-gilvvus "Láhppon" bođii nubbin, muhto šattai goitge mihá eambbo dovddus ja bivnnut go dan jagáš vuoitolávlla. Eará dovddus Sámi Grand Prix-lávlagat, mat čuojahuvvojit olu radios, leat "Ráhkisvuohta seamma lea" mainna Ann-Mari Andersen vuittii 1993:s, "Go beaivváš badjána" mainna Nils Henrik Buljo vuittii 1996:s ja "Liekkas" mainna Sofia Jannok vuittii 2003:s.
Deatnu (eatnu)
thumb|Geasseidja thumb|Deatnu
Deatnu lea subárktalaš eatnu ja rádjejohka Suoma ja Norgga gaskkas. Deatnu álgá go Anárjohka ja Kárášjohka deivet.
Nuorta-Turkestan
Nuorta-Turkestan lea riika Ásias.
Cuoŋománu 27.
'''Cuoŋománu 27. beaivi''' lea gregoriánalaš kaleandara mielde jagi 117. (gárgádusjagi 118) beaivi. Jagis leat vel 248 beaivvi.
Čizzeboras
thumb|Čižžeboras illustrašuvdna thumb||Čižžeboras Čižžeboras lea nissonolbmuid dábáleamus boras sihke Davviriikkain ja máilmmiviidosaččat. Jagi 2015 ožžo 2,4 miljovvna nissonolbmu čižžeborrasa diagnosa. Dievdduid guovdu čižžeboras lea viehka hárvenaš. Jagi 2015 Ruoŧas ledje 62 olbmo geat buohccájedje čižžeborrasii. Čižžeboras šaddá máŋga sivaid geažil. Soames čižžeborrasiin lea čielga genehtalaš dagaldagat maid sáhttá guoradit sogas.
Čižžeboras lea jápmindávda muhtin dáhpáhusain, muhto čižžeborrasis lea buoret einnostus go eará borasdávddain.