cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Suoma Sámedikki válggat 2007
Suoma sámedikki válggat 2007 ordnejuvvojedje 3.9.-1.10. jagi 2007. Válggain ledje 45 evttohasa. Sámediggái válljejuvvojit 21 lahtu jagiide 2008-2011. Válggaid jienastanlohku lei 55,8 %.
Uppsala gielda
Uppsala gielda lea gielda Ruoŧas Uppsala leanas.
Tierpa gielda
right|200px Tierpa gielda dahje Tierp lea gielda Uppsala leanas Ruoŧas.
Valletta
right|thumb|Valletta Valletta lea Malta oaivegávpot. Dan olmmošlohku lea 6 675 ássi (2013).
Muovjejieret
thumb|140px|right|Ruoná muovjejierihat thumb|140px|right|Rukses muovjejierihat
Muovjejieret dahjege roamšejierit (Ribes uva-crispa) lea jieretšattuid čerdii gullevaš miestta. Muovjejierehat leat gilvvagárdemuorjjit.
Ellen Inga O. Hætta
Ellen Inga Brita Olavsdatter Hætta (riegádan geassemánu 17. beaivvi 1953 Guovdageainnus) lea Sámi joatkkaskuvlla ja boazodoalloskuvlla rektor ja politihkkár (Ob).
10.6.2014 nammadii kulturministtar Thorild Widvey su NRK stivrii. Son lea vuosttaš sápmelaš dien doaimmas.
Sus lea examen artium jagis 1973, oahpaheaddjeoahppu 1980, lohkanbadjeoahppu sámegielas 1981, sámegiela vuođđofága 1987, Forsvarets høgskole váldokursa 1992–1993 ja nissonjođiheddjiid kursa Finnmárkku allaskuvla 2000 rájes. Hætta lei oahpaheaddjin Guovdageainnu mánáid- ja nuoraidskuvllas 1973–1987, Sámi oahpahusráđi jođiheaddji 1994–1999 ja Sámedikki ossodatdirektora 1999–2001. 2001 - 2011 lei son Norgga boazodoallohoavda. Dál lea son Sámi joatkka- ja boazodoalloskuvlla jođiheaddji/rektor (Guovdageainnus).
Hætta lei Guovdageainnu sátnejođiheaddji 1988–1991, Guovdageainnu olgešbellodaga jođiheaddji 1992–1994 ja Gielda- ja guovludepartemeanttas stáhtáčálli Kjell Magne Bondevik nuppi ráđđehusas 2004–2005. Sus leat maid leamaš ollu eará suohkanlaš ja guovlulaš ámmáhat.
Loppi
Loppi lea gielda Lulli-Suoma leanas Kanta-Häme eanangottis. Dan rádjegielddat leat Hyvinkää, Hämeenlinna, Janakkala, Karkkila, Riihimäki, Tammela ja Vihti.
Gilit
Hunsala, Joentaka, Kormu, Launonen, Loppi, Läyliäinen, Ourajoki, Pilpala, Räyskälä, Sajaniemi, Salonkylä, Teväntö, Topeno, Vojakkala
Eda gielda
Eda gielda lea gielda Ruoŧas Värmlándda leanas.
Hồ Chí Minh gávpot
Hồ Chí Minh gávpot (vietnamgillii Thành Phố Hồ Chí Minh) lea Vietnama stuorámus gávpot. Gávpot lei Lulli-Vietnama oaivegávpot jagiin 1954-1976.
Älvkarleby gielda
Älvkarleby gielda lea gielda Ruoŧas Uppsala leanas.
Östhammara gielda
Östhammara gielda lea gielda Ruoŧas Uppsala leanas.
Aneby gielda
thumb|262px|Aneby gieldda girkosuohkanat.
Aneby gielda lea gielda Ruoŧas Jönköpinga leanas.
Čoahkkebáikkit
Aneby gielddas leat golbma čoahkkebáikki. Tabeallas lea čoahkkebáikkiid olmmošlohku juovlamánu 31. 2010.
Geahča maid
Listu Ruoŧa gielddain
Wien
Wien lea Nuortariikka oaivegávpot.
Rákkasgorži
thumb|right|250px|Rákkasgorži
Rákkasgorži lea gorži dakko gokko Rákkasjohka golgá Duortnosjávrái lahka Rákkasorddas Girona gielddas.
Eksjö gielda
Eksjö gielda lea gielda Ruoŧas Jönköpinga leanas.
Forshaga gielda
Forshaga gielda lea gielda Ruoŧas Värmlándda leanas.
Eksjö gielda
Geahča maid
Gieldat Ruoŧas
Čoahkkebáikkit
Vuolde lea listu čoahkkebáikkiin gielddas Sävsjö gielda.
Filipstad gielda
Filipstad gielda lea gielda Ruoŧas Värmlándda leanas.
Jokŋa
thumb|240px|right|Joŋat thumb|240px|right|Lieđđi
Jokŋa (Vaccinium vitis-idaea) lea joŋaid čerdii (Vaccinium) gullevaš meahccemuorji.
Savitaipale
Savitaipale lea gielda Lulli-Gárjila eanangottis. Dat gullá Lappeenranta guovlogildii. Dan rádjegielddat leat Kouvola, Lemi, Luumäki, Mikkeli, Mäntyharju, Puumala, ja Taipalsaari.
Gilit
Havola, Heituinlahti, Hyrkkälä, Jokeinmaa, Kaihtula, Karhula, Kaskeinkylä, Kaulio (Kauliala), Kokkola, Korhola, Korpela, Koskeinkylä, Kuivanen, Kunttula, Kurhila (Järviä), Kylliälä, Kärpänen, Laari, Laksiainen, Lamminpää, Lavikanlahti, Luotola, Luotolahti, Lyytikkälä, Marttila, Monola, Niinimäki, Partakoski, Paukkula (Paukkunen), Peltoinlahti, Pettilä, Purtoismäki, Pöntylä, Rahikkala, Rantala, Ratasalo, Savitaipale, Solkeinkylä, Susivuori, Säänjärvi, Tukiala, Uiminniemi, Valkolanmäki, Virmajärvi, Välijoki
Gaska-Pohjanmaa eanangoddi
Gaska-Pohjanmaa eanangoddi lea eanangoddi Oarje-Suomas.
Albánia
Albánia (albánagillii Shqipëria) dahjege Albánia dásseváldi (albániagillii Republika e Shqipërisë) lea riika Eurohpás. Dan rádjeriikkat leat Montenegro, Serbia (Kosovo), Davvi-Makedonia ja Greika. Riikkas lea hui ollu várit, dušše riddu lea duolbbas. Measta bealli riikkas lea vuovdi.
Grums gielda
Grums gielda lea gielda Ruoŧas Värmlándda leanas.
Argentiinná
thumb|Argentiinná thumb| thumb|Salta Argentiinná dahjege Argentiinná dásseváldi lea riika Lulli-Amerihkás. Dan rádjeriikkat leat Bolivia, Brasil, Chile, Paraguay ja Uruguay.
Vuođđodieđut:
Virggálašgiella: Spánskkagiella
Guyana
Guyana dahjege Guyana dásseváldi lea riika Lulli-Amerihkás.
Argentiinná
Vuođđodieđut:
Oaivegávpot: Buenos Aires
Viidodat: 2 780 000 njealjehaskilomehtera
Ássit: 37 812 817
Ruhta: Peso
Miehikkälä
Miehikkälä lea gielda Lulli-Suoma leanas Kymileagi eanangottis. Dan rádjegielddat leat Hamina, Kouvola, Lappeenranta, Luumäki ja Virolahti.
Gilit
Hauhia, Hurttala, Kaitai, Kylmälä, Laisniemi, Lapjärvi, Muurikkala, Muurola, Pitkäkoski, Purho, Saivikkala (kirkonkylä), Salo-Miehikkälä, Suur-Miehikkälä.
Hagfors gielda
Hagfors gielda lea gielda Ruoŧas Värmlándda leanas.
Mumenvággi (animašuvdnaráidu)
Mumenvággi (anárašgillii: Muumileehi, nuortalašgillii: Muumlieʹǩǩ, suomagillii: Muumilaakso,, ) lea jagis 2019 almmustuvvan suopmelaš-englándalaš animašuvdnaráidu, mii vuođđuduvvá Tove Janssona Mumen-girjjiide ja Lars Janssona Mumenstállu-ráidogovaide. Mumenvággi dárkkuha maiddái Mumeniid ruovttu dahjege ássanbáikki, mii lea guovddáš báiki Mumeniid fearániin.
Davvisámegillii, anárašgillii ja nuortalašgillii animašuvdnaráidu almmustuvai jagis 2020. Mumenvággi vuosttas badji lea jorgaluvvon davvisámegillii. Nubbi badji lea juhkkojuvvon nu, ahte oasit 1-7 leat anárašgillii ja oasit 8-13 nuortalašgillii. Davvisámegielat ráidu čájehuvvui vuosttas geardde Yle TV2 -kanálas 13.4.2020, anárašgielat ráidu 7.9.2020 ja nuortalašgielat ráidu fas 26.10.2020. Buot bajiid oasit leat geahččan láhkai Yle Areenas guhtta jagi, ja daid sáhttá geahččat maid Suoma olggobealde. Davvisámegillii ráiddu lea jorgalan Inger-Mari Aikio, anárašgillii Neeta Jääskö ja nuortalašgillii Tiina Sanila-Aikio.
Geatnegasvuođaetihkka
Geatnegasvuođaetihkka mearkkaša ahte muhtun dagu morálalaš árvu boahtá das leago olmmoš geatnegahtton dahkat dan. Ii leat dagu čuovvumuš mii mearrida morálalaš váldoárvvu, nugo ovdamearkka dihte utitilitarismmas. Geatnegasvuođat mat gullet olbmui dán etihka mielde lea dávjá ahte galgá doalahit iežas dahkamis juoidá. Leat hui unnán geatnegasvuođat mat gohččot olbmo dahkat juoidá. Geatnegasvuođa etihkalaš teoriijat sisttisdollet máŋŋgalágan geatnegasvuođaid maid jierpmálaš olmmoš atná. Ovdamearkkat lea "ii goddit", "ii gielistit" dahje "ii suoládit".
Geatnegasvuođaetihka teoriijat
Immanuel Kant lea okta dain olbmuin mat leat ovddidan geatnegasvuođaetihka. Girjjistis Grundlegung zur Metaphysik der Sitten (=Morála metafysihka vuođustus) son muitala iežas prinsihpas man namma lea kategoralaš imperatiiiva. Dat prinsihppa viggá ráhkadit teorehtalaš duogáš geatnegasvuođaetihkii.
Hypotehtalaš ja kategoralaš imperatiiva
Kant bidjá ovdan guokte imperatiiva: kategoralaš imperatiiva ja hypotehtalaš imperatiiva. Hypotehtalaš imperatiiva lea sullii ná "Jos háliidat dien dahje duon de galggat dahkat nie ja nuo". Kategoralaš imperatiiva gis lea eanet dego bággu. Kant čilgii dan máŋga ládje. Dá leat guokte čilgehusa
Niko Valkeapää
Niko-Mihkal Valkeapää (r. 30.12.1968) lea sápmelaš lávlu, lávlladahkki, musihkkár, oahpaheaddji, politihkkár, neavttár ja jietnaneavttár. Son lea ássan jagi 1990 rájes Norggas. Su vánhemat leaba Helena o.s. Laiti ja Nils-Henrik Valkeapää. Valkeapää vuosttaš skearru Niko Valkeapää almmustuvai jagis 2003. Valkeapää lea vuoitán Sámi Grand Prix -lávlungilvvu jagiin 1994 ja 1995, Spellemannprisen -bálkkašumi jagis 2003 ja Liet international -nammasaš Eurohpá vehádatgielaid lávlungilvvu jagis 2004. mini|Niko Valkeapää Márkomeannus|272x272px
Niko Valkeapää lea neaktán ee. filmmas Guovža (1994) ja tv-ráiddus Hjerterått (2013). Son lea maiddái jietnaneavttárin Mumi imaš muohtamáilmmis -animašuvdnaealligovas (2017) ja animašuvdnaráiddus Mumenvággi (2020).
Marigiella
Marigiella lea sámegielaid fuolkegiella. Marigiella gullá volgalaš gielaide mordvagiela lassin. Marigiella lea rievttes mielde guokte čállingiela, niitomarigiella (nuortamarigiella) ja várremarigiella (oarjemarigiella).
Guovlu
Marigiella hállojuvvo eurohpalaš Ruošša nuorttaoasis, Mari El-republihkas, ja dan guovllu lahka. Oarjel-Sibirjás, Baškorstanas lea maid marigiel guovlu.
Gislaveda gielda
Gislaveda gielda lea gielda Ruoŧas Jönköpinga leanas.
Geahča maid
Gieldat Ruoŧas
Čoahkkebáikkit
Vuolde lea listu čoahkkebáikkiin Gislaveda gielddas.
Chile
Chile dahjege Chile dásseváldi lea seakka ja guhkes riika Lulli-Amerihká lullioasis. Dan oaivegávpot lea Santiago de Chile. Dan rádjeriikkat leat Bolivia ja Argentina nuortan ja Peru davvin. Riikkas oarjjás lea Jaskesáhpi.
Vuođđodieđut:
Virggálašgiella: Spánskagiella
Oaivegávpot: Santiago
Viidodat: 756 9501 njealjehaskilomehtera
Ássit: 16 928 873 (2009 evtt.)
Ruhta: peso
Đồng Hới
left|300px|thumb|Dong Hoi Dong Hoi lea lea gávpot Vietnamis. Dat lea maid Quang Binha oaivegávpot.
Kierâš
Kierâš lei anárašgiel neahttaáviisa mii almmostuvai vuosttas geardde čakčamánu 6. beaivve jagis 2007. Aviisa almmustuvai oktii vahkus. Aviissa olggosaddi lei Anarâškielâ servi (Anárašgiela searvi). Áviisadoaibma biddjojuvvui johtui ruhtaskeaŋkkain, man searvi oaččui Sámi Čuvgehussearvvis. Áviissas ledje ođđasat, almmuhusat ja eará áigeguovdilis ságat. Áviissa doaimmaheaddji lei Petter Morottaja.
Hammarö gielda
Hammarö gielda lea gielda Ruoŧas Värmlándda leanas.
Albrecht Dürer
Albrecht Dürer (miessemánu 21. 1471 - cuoŋománu 6. 1528) lei duiskalaš dáiddár.
Eurovision lávllagilvvohallan
Eurovision lávllagilvohallan
Colombia
Colombia dahje Colombia dásseváldi lea riika Lulli-Amerihkás.
Yungmiqu
Yungmiqu nappo Mihkku Heandarat Laiti (r. 1.8.2002) lea sápmelaš ráp-artista ja buvttadeaddji, guhte ráppe sámegilli ja suomagillii. Laiti ássá Ohcejogas. Juoigama ja ráppema lassin son čuojaha rumbbuid ja klarineahta. Son lea studeren Sámi musihkkaakademiijas. Yungmiqu vuosttas bihttá Lihkkus It Dovdda Mu almmustuvai borgemánus 2019. Jagis 2021 son oassálasttii Suoma Talent-gilvui su iežas bihtáin Ruoktu. Oassálastimin gilvui son háliida buktit sámegiela ja -kultuvrra oidnosii.
Peter Paul Rubens
Peter Paul Rubens (geassemánu 28. 1577 - miessemánu 30. 1640) lei nederlándalaš dáiddár.
Olmmošvuoigatvuođat
right|thumb|Julggaštus olmmoš- ja riikkavulošvuoigatvuođaid birra man [[Frankriikka nationálačoahkkin dohkkehii borgemánu 26. b. 1789.]]
Olmmošvuoigatvuođat leat dakkár massekeahtes vuođđovuoigatvuođat mat gusket buohkaide beroskeahttá das makkár čerdii, nállái, sohkabeallái, oskui, riegádanduogážii dahje eará jovkui dat gullá.
LOL (^^,)
LOL <(^^,)> lea Basshuntera skearru mii ilmmai čakčamánu 1. b. 2006. Skearru buvttadii Warner Music Sweden ja Ultra Records ja lei dainna lágiin Basshuntera vuosttaš skearru mii buvttaduvvui skearrofitnodaga veagas. Eanas lávlagat leat ruoŧagillii. Skearru sisttisdoallá earret eará menestuvvi bihtá ”Boten Anna”.
Anarâškielâ servi
Anarâškielâ servi lea jagis 1986 vuođđuduvvon searvi, man ruovttubáiki lea Anár gielda, Lappi leanas.
Searvvi vuođđudančoahkkin dollojuvvui Avvilis juovlamánu 4. beaivve Avvila hotealla auditorias. Searvvi vuođđudanlahtut ledje Veikko Aikio, Ilmari Mattus ja Matti Morottaja, guhte válljejuvvui searvvi vuosttas sáhkadoallin.
Searvi oaččui Davviriikkalaš Gollegiela-bálkkašumi skábmamánu 17. beaivve 2004.
Gaska-Suoma eanangoddi
Gaska-Suoma eanangoddi lea eanangoddi Oarje-Suomas.
Ecuador
thumb|300px|Ecuadora kárta
Ecuador dahjege Ecuadora dásseváldi, lea riika Lulli-Amerihká oarjjabealde. Ecuadora rádjeriikkat leat Jaskesáhpi oarjin, Kolombia davvin, Peru nuortin ja lulábealde.
Ecuadora dásseválddi presideanta lea Rafael Correa.
Geografiija
Ecuadora oaivegávpot lea Quito. Su stuorimus gávpot ja deaŧaleamos hápman lea Guayaquil.
Jieretšattut
Muhtun jieretšattut
Karlstad gielda
Karlstad gielda lea gielda Ruoŧas Värmlándda leanas. Karstada gávpot lea Vänerjávrri gáttis.
Bosnia ja Hercegovina
thumb|300px thumb|250px|rightBosnia ja Hercegovina lea riika Eurohpás. Dan olmmošlohku lea 3 531 159 ássi (2013). Riikka oaivegávpot ja stuorámus gávpot lea Sarajevo.
Andorra
thumb|Andorra satellihttagovas
Andorra dahjege Andorra prinsipáhta lea eurohpálaš riika Espánnja ja Frankriikka gaskkas Pyrenaváriin.
Vuođđodieđut:
Virggálašgiella:
Oaivegávpot: Andorra la Vella
Viidodat: 468 njealjehaskilomehtera
Ássit: 85 580 (2015)
Ruhta: Euro
Suohkanat
Andorras leat čieža suohkana. Árbevirolaččat riikkas leat guhtta hálddahussuohkana, dassái go jagis 1978 Escaldesa suohkan earuhuvvui Andorra La Vellas. Riikka oaivegávpogis lea Čieža lohki bumbá, masa Andorra deaŧaleamos áššegirjjit vurkejuvvojit ja juohke suohkanis lea okta bumbbá čoavdda. (parròquies, ovttaidlohku - parròquia)
Gena
Gena leat árbbálaš dieđuid ovttadat. Gena sisttisdoallá ovdamearkka dihte dan mo ráhkada dihto proteiinna. Sáhttá veardidit dan koda málestanrávvagiin. Dihtolágan koda vástida dihtolágan proteiidnii. Genehtalaš koda lea čállojuvvon nukleotiiddaiguin. Nukleotiida lea ávnnas mas lea golbma oasi: bása, sohkkar ja fosfáhta. Básat lea min genehtalaš alfabehta, mas leat njeallje bustávva. Adeniidna (A), guaniidna (G), sytosiidna (C) ja tymiidna (T). Golbma bása ráhkadit ovtta genehtalaš sáni, mii gohčoduvvo kodonan. Kodona gis vástida dihto aminosivrii. Aminosivrat gis ráhkadit proteiinnaid.
Olbmuid genat
Olbmos lea 22 000 gena. Dat leat gittalagaid guhkes báddin man namma oaniduvvo DNA (deoksiribonukleiidnasivra).
Dáigejieret
Dáigejieret (Ribes alpinum) lea jieretšattuid čerdii gullevaš miestta.
Luomi
200px|thumb|right|Luomi 200px|thumb|right|Luopmána rásit liđđot.
Luomi dahjege láttat (Rubus chamaemorus) lea váđotmurjjiid čerdii gullevaš šaddu. Luomin gohčoduvvojit maid šattu gollefiskes muorjjit. Luopmánat leat meahccemuorjjit, mat šaddet erenomážit jekkiin. Luopmánis lea vilges lieđđi. Álggus muorjjit leat ruoksadat, muhto go muorji láddá de dat fiskkoda. Luopmániid lieđđuma váikkuhit sihke garra arvvit ja biekkat mat časket eret lasttaid šattus. Maiddái goikkádagat ja galmmaijat hehttejit lieđđuma.
Lisboa-konvenšuvdna
Lisboa-konvenšuvdna ( dahje Convention on the Recognition of Qualifications concerning Higher Education in the European Region) lea Eurohpáráđi ja UNESCO dahkkon riikkaidgaskasaš šiehtadus man váldoulbmilin lea álkidahttit akademalaš mobilitehta nuppi riikkas nubbái. Jagi 2012 rádjái Eurohpáráđi miellahttostáhtain 45 lea dohkkehii konvenšuvnna, dušše Monaco ja Greika eai leat dohkkehan konvenšuvnna. Eurohpáráđi miellahttostáhtaide lassin Australia, Vilges-Ruošša, Bassi stuollu, Israel, Kasakstan, Kirgisistan, Tažikistan ja Aotearoa. Kanáda ja Amerihká ovttastuvvan stáhtat leat vuolláičállán konvenšuvnna, muhto eai leat dohkkehan dán. Konvenšuvdna vuolláičállojuvvon Lisboas, Portugalas jagi 1997 ja dat bođii fápmui guovvamánu 1. 1999 earret dain riikkain mis konvenšuvdna dohkkehuvvui maŋŋá.
Ulbmilat
Konvenšuvnnas mearriduvvo ahte dutkosiid ja oahppoáigodagaid galgá dovddastit. Dušše dalle go dain erohusat leat fuopmášahttit ja dohkkeheaddji institušuvdna nákce duođaštit dan. Konvenšuvnnas dáhkiduvvo buohkaide vuoiggalaš meannudeapmi universitehtas ja dan maŋŋelge.
Konvenšuvnna orgánat
Konvenšuvnna artihkkalis X.I vuođđuduvvojedje guokte orgána mat gohcet, ovddidit ja álkidahttit konvenšuvnna ollašuhttima:
Islánda
Islánda dahjege Islándda dásseváldi  lea suoloriika Eurohpás. Islánda gullá NATOi. Riikka oaivegávpot lea Reykjavík.
Michel Tornéus
Michel Tornéus riegádii miessemánu 26. beavvi 1986 Botkyrkas (Stockholmma leanas). Son lea Ruoŧa guhkkodatnjuikejeaddji ja golmačeallu. Tornéus njuikii 8,44 mehter guhku mii lea Ruoŧa guhkkodatnjuikema olahusa. Sus leat ovcci Ruoŧa meašttirgolli guhkkodatnjuikemis ja golbma golli golbmačeallumis. Tornéus gilvvohalai ja vuittii Mästarnas mästare-nammasaš TV-ráiddu.
Eallingeardi
Áhčči lea Kongos ja eadni Suddásis. Eatnis lea sámi duogáš ja su sohka boahtá Sohpparis.
Tornéus šattai dovddus 2005 go njuikii 7,94 mehter guhku, 19-jahkásažžan. Dat lei dušše okta sentimehter oaneheabbo go dan áigge nuoraidolahus. Nuoraid EM-gilvvus dan jagi son bođii njealjádin go njuikii 7,63. Vuollel 23-jahkásaččaid EM-gilvvus 2007 son šattai logádin go njuikii 7,53. Son lei mielde Torino siskkobeale EM-gilvvus 2009 muhto ii beassan viidáseappot loahppagilvvuide. Son lei mielde Berliinna VM-gilvvus 2009 ja njukii 7,78 muhto ii beassan doppe ge loahppagilvvuide.
Doha siskkobeale VM-gilvvus 2010 lei Tornéus mielde muhto njáskasii rátkkagilvvus. Barcelona EM-gilvvus son bođii ovccádin go njuikii 7,92.
Parisa siskkobeale EM-gilvvus 2011 son beasai finálii ja bođii čihččedin go njuikii 7,84. Dan jagi son lei maiddái mielde Daegu (Lulli-Korea) VM-gilvvus muhto doppe son njáskasii rátkkagilvvus.
Göteborgga siskkobeale EM-gilvvus 2013 son bođii nubbin. Seammas son faskkii Ruoŧa olahusa go njuikii 8,27 mehter vuosttaš vuoros ja njuikii vel guhkit nuppi vuorus 8,29. Moskva VM-gilvvus son njuikii 7,75 rátkkagilvvuin ja ii beassan finálii. Sopota (Polska) siskkobeale VM-gilvvus 2014 son vuittii bronssa go njuikii 8,21 mehter. Züricha EM-gilvvus dan jagi son bođii viđádin go njuikii 8,07.
Praha siskkobeale EM-gilvvus 2015 son vuittii golli guhkkodatnjuikemis go njuikii 8,30 mehter ja dainna lágiin buoridii iežas Ruoŧa olahusa jagi 2013 rájes. Dán háve njukii 8,30. Pekinga VM-gilvvus 2015 son ii njáskasii rátkkagilvvus. Torneus gilvvohalai Amsterdam EM-gilvvus 2016 ja doppe son njuikii 8,19, guhkimusat rátkkagilvvus. Maŋŋel finálas son faskkii silbba go njuikii 8,21. Londona VM-gilvvus 2017 beasai finálii. Doppe son njuikii 8,17 ja beasai gávccádin.
Kil gielda
Kil gielda lea gielda Ruoŧas Värmlándda leanas.
Gollejieret
180px|thumb|Gollejieriha lieđit Gollejieret (Ribes aureum) lea jieretsattuid čerdii gullevaš miestta.
Paraguay
thumb|right|240px|Paraguay leavga thumb|300px
Paraguay lea riika Lulli-Amerihkás.
Guhkkodatnjuiken
Guhkkodatnjuiken lea bođuvaláštallama suorgi mas gilvvohallit galget njuiket nu guhkás go vejolaš. Njuikejeaddji viehkala 15-25 mehter dan sáttorokki guvlui ja joavdá pláŋkku lusa de čelle. Juste dobbelis pláŋkku lea sadji mii čájeha badjellávkema. Go njuikjeaddji skuovas báhcá mearka dohko de son lea lávken badjel ja njuikestat ii dohkkehuvvo. Gilvvu čađahuvvo dainna lágiin ahte njuikejeaddjit besset geahččalit golbma geardde. Dat gohččoduvvo rátkkagilvu. Go das gerget de besset gávcci njuikejeaddji main ledje buoremus bohtosat njuiket fas golbma geardde finálavuorus. Jus rátkkagilvun čađahuvvui máŋga rokkis besset buot finála gilvvohallit njuiket guđa geardde seamma rokkis vai šaddá vuoiggalaš. Stuorit meašttirgilvvuin lea dávjá rátkkarádji man badjel ferte nagodit njuiket. Dat fas buktá mielddis ahte sáhttet leat eanet go gávccis finálas.
Genetiiva
Genetiiva lea kásus dahjege sadjehápmi. Kásus čájeha makkár doaibma nomenis lea cealkagis. Genetiiva čájeha mii dahje gii lea oamasteaddji: nissona lávka, skuvlla njuolggadusat.
Guhkkodatnjuiken
Guhkkodatnjuikemis ja golbmačeallumis lávejit mihtidit biekka juohke njuikemis. Go lea miehtebiegga eanet go 2 m/s de boađus ii dohkkestuva juogalágan olahussan. Njuiken goittot dohkkehuvvo gilvvus. Dakkárlágan mearrádus gávdno nai vuollel 200 mehter guhkkosaš jođánis viehkamis.
Guhkkodatnjuiken lea olympiagilvu 1896 jagi rájes. Dat lea nai oassin buot stuorralágan bođuvalášstallangilvvuin. Guhkkodatnjuiken gullá nai nissoniid čiežakámpii ja dievdduid logikámpii. Daid vuosttas olympiagilvvuin (1896-1912) gávdnui guhkkodatnjuiken čuoččut, namalassii viehkaleami haga.
Genetiiva
Davvisámegiela genetiiva
Davvisámegiela genetiivva máŋggaidlogu geažus lea -id (guli id ). Oamasteaddji čujuheami lassin kásus geavahuvvo maid eará oktavuođain, nugo mat post- ja preposišuvnna oktavuođas: sullo lahka. Davvisámegielas leat substantiivva akkusatiiva- ja genetiivahámit ovttaláganat:
Bárrastávval-, bárahisstávval- ja kontrakšuvdnasubstantiivvat
Bárrastávvalsubstantiivvas lea geahnohis dássi sihke ovttaidlogus ja máŋggaidlogus: Dat lea gusa/gusaid biebmu. Diftoŋga njuolgá substantiivvain main lea -i loahpas: Dat leat goađi/gođiid duohken.
Bárahisstávvalsubstantiivvas lea gievrras dássi ja ovttaidlogus lea -a -geažus: Dat lea nissona, nissoniid lávka.
Kontrakšuvdnasubstantiivvas lea gievrras dahje liigegievrras dássi. Diftoŋga njuolgá: Mun bivden guoli sullo/sulluid davábealde.
Eurovision dánsungilvohallan
Eurovision dánsungilvohallan (Eurovision Dance Contest) lea riikkaidgaskasaš dánsungilvvohallan Eurohpás, mii ordnejuvvuiii vuosttas geardde čakčamánu 1. beaivve 2007 Londonis. Prográmma vuođđun leat leamašan Eurovision lávllagilvvohallamat ja prográmmaformahta Strictly Come Dancing. Vuosttas dánsungilvohallama vuittii Suoma ovddasteaddjit Katja Koukkula ja Jussi Väänänen.
Bása (kemiija)
thumb|NaOH Bása, alkali dahjege eama leat ávdnasat mat čázis luitet hydroksiidda (OH−). Bása lea sivrra vuostegeahči. Dát lea mot Arrhenius meroštalai bása. Dat modealla lea dattetge gárži go dat ii govčča ammoniáhka (NH3).
Kymileagi eanangoddi
Kymileagi eanangoddi lea eanangoddi Suomas.
Bása (kemiija)
Básaid šlájat
Garra bása lea bása mii luvvá ollásit čázis. Ovdamearkka dihte NaOH luvvá ollásit ja luoitá buot (OH−). Láivves bása fas lea bása mii ii luva ollásit čázis. Ammoniáhkka lea láivves bása.
Mirkkolašvuohta
Máŋga bása leat garra mirkkut. Garra básat spiiddistit liikki vuostá. Dain leat bahča smáhkka. Dan sivas ovdamearkka dihte gáfe bahčiida.
Unna Junná
Unna Junná lea sámegielat mánáid tv-prográmma, mii oidno Ruoŧas ja Suomas. Prográmma jođiheaddjit leat Sofia Jannok ja Petra Magga. Prográmma sáddejuvvui vuosttas geardde tv:s čakčamánu 16. beaivve 2007.
Genehtalaš koda
Genehtalaš koda lea seallaid njuolggadusat mo genehtalaš ávdnasat, namalassii DNA ja RNA, šaddet proteiinnat. Koda lea čállojuvvon golmmain básapárain hávális. Golbma básapára lea okta kodona. Básat leat njeallje: adeniidna (A), tymiidna (T), sytosiidna (C) ja guaniidna (G). RNAs lea tymiinna sajis urasiila (U). Kodona gis (eanas dáhpáhusain) vástida ovtta aminoháhppui. Njeallje bása sáhttá kombineret 43=64 iešguđet láhkai ja olbmos leat dušše 20 iešguđet aminoháhpu. Muhtun aminoháhpuin sáhttá namalassii čállit eanet go ovttain kodonain. Ovdamearkka dihte aminoháhppu metioniidna vástida kodonii adeniidna-urasiila-guaniidna mii oatnu AUG. AUG maid muitala gokko álgá lohkat genehtalaš koda. Buot olbmo proteiinnat álget metioniinnain. Seammá láhkai muhtun kodat eai vástit dihto aminoháhppui, muhto baicce gokko proteiidna nohká. Dakkáraš "stop-kodonat" leat ovdamearkka dihte UAA, UGA ja UAG.
Go seallá juohkása de buot DNA-molekylat duppalmuvvet. Dan proseassas mutašuvnnat bohciidit. Dainna lágiin kodona molsašuvvá earáláganin ja jorgaluvvo eará proteiidnan.
Liechtenstein
Liechtenstein dahjege Liechtensteina prinsipáhta lea riika Eurohpás. Dan oaivegávpot lea Vaduz.
Kristinehamn gielda
right|200px Kristinehamn gielda lea gielda Ruoŧas Värmlándda leanas.
Bođuvaláštallan
Bođuvaláštallan lea máŋggalágan valáštallamat, ovdamearkka dihte viehkan ja guhkkodatnjuiken.
Viehkan
Bođuvaláštallamis leat máŋggalágan viehkansuorggit. Oaneheamos gaska lea 60 mehter ja guhkimus lea maraton. Viehkan lea maiddái oassi eará surggiin nugo triathlon ja vihttakámppas.
Oanehis viehkan
Deike gullet dábálaččat buot viehkansuorggit mat leat oaneheabbot go 400 mehter. Dábáleamos gaskkat leat 60 mehter, 100 mehter, 200 mehter, 400 mehter ja sáttagilvvut 4 x 100 ja 4.x 400 mehter. Daid gaskkaid lassin gávdnojit maiddái virggálaš máilmmiolahusat 300 mehter viehkamis, 100 járda viehkamis ja 4 x 200 mehter sáttagilvvus.
Oanehis viehkama dovdomearkkat lea ahte guđenai viehkkis lea sierra viegahat ja viehkkis lea vuolginrusttet gokko duolmmasta go viehkala. Vuollel 100 mehter guhkkosaš gaskkain vihket buohkat njuolga viegahagas. Guhkit gaskkain gávvá gis viegahat guokte dahje máŋga háve.
Gaskaguhkkosaš viehkan
Deike gullet buot viehkansuorggit mat leat guhkibut go 400 mehter muhto oaneheabbot go 5000 mehter. Dábáleamos gaskkat leat 800 mehter, 1500 mehter, okta eŋgelas miila ja 3000 mehter. Daid gaskkaid lassin gávdnojit maiddái virggálaš olahusat 200 mehter viehkamis, 2500 mehter viehkamis ja 4 x 800 mehter ja 4 x 1500 mehter sáttagilvvus.
Guhkes viehkan
Deike gullet buot viehkansuorggit mat leat unnimusat 5000 mehter. Gávdnojit máŋggalágan gaskkat muhto dávjá lea 5000 mehter, 10 000 mehter, beallemaraton ja maraton. Daid lassin gávdnojit maiddái máilmmiolahusat 20 000 mehter, ovtta diimmu, 25 000 mehter ja 30 000 mehter viehkamis. Guhkes viehkamii gullá nai meahcceviehkan, nugo Ruoŧa Lidingöloppet nammasaš viehkangilvu. Guhkes viehkamat lágiduvvojit juogo bođuvaláštallama arenas, gávpogis dahje meahcis.
Njuikensuorggit
Bođuvaláštallamis leat njeallje njuikensuorggi: allodatnjuiken, gárggalmastin, golmmačeallun ja guhkkodatnjuiken.
Giellabeassi
Giellabeassi (,, ja ) lea vuollel skuvlaahkásaččaid beaivedivššulágan báiki ja doaibmahápmi mas giellabeasi rávesolbmot hállet mánážiidda buot diliin	ja buot sajiin giellabeasi giela. Dávjá giellabeasi giella lea unnitlogugiella man dihte giellabeasi ulbmilin lea sirdit giela ja kultuvrra boahtte buolvvaide. Dasgo sáhttá leat ahte bearrahat eat máhte šat giellabeasi giela dahje sii eat hála giela ruovttus, nuppe ulbmilin lea ahte giela geavahuvvo giellabeasi mielde bearrašiin ja giellabeasi olggobealde dávjjibut.
Historjá
Giellabeassedoaimma álggahedje maorit jagis 1982 Aotearoas danin go sin eatnigiella lei duolmmahallamin eaŋgalsgillii. Giellabeassi-sátni lea ng. jorgalanloatna maorigielat sánis kōhanga reo.
Suopmelaš-ugralaš gielat
Suomas giellabeassedoaibma lea davvisáme-, anáraš- ja nuortalašgiela hubmiin, Estlánddas võrogiela hubmiin ja Ruoššas gárjilgiela hubmiin.
Helssegis
Skábmamánus 2013 Helssega oarje-Pasilas oaivegávpoguovllu sámesearvi City-Sámit r.y. rabai priváhta davvisámegielat giellabeassi Máttabiegga mii lei Suoma vuosttaš gávpotgiellabeassi. Geasset 2018 giellabeassedoaibma heaittihuvvo go ruhtadeapmi nogai. Helssega gávpot lea almmuhan ahte čakčat 2018 álgá davvisámegielat joavku beaiveruovttus Susannas maiddái Oarje-Pasilas oassin gávpoga árrabajásgeassinplánas.
Roavvenjárggas
Golggotmánus 2015 Roavvenjárggas rahppojuvvui davvisámegielat giellabeassi Guovžabiedju. Guovžabiedju lea Suoma goalmmát gávpotgiellabeassi. <!--
Soađegilis
https://peda.net/sodankyla/varhaiskasvatus/p%C3%A4iv%C3%A4hoito/saamen-kielipes%C3%A4
Girkosiidda giellbeassi: https://peda.net/sodankyla/varhaiskasvatus/p%C3%A4iv%C3%A4hoito/saamen-kielipes%C3%A4/ggkk
Avvil
Pe'sser
Julevsámegielat giellabiesse
-->
Giellaealáskahttin
Giellabeassi lea dušše okta oassi giellaealáskahttindoaimmain.
Pirkanmaa eanangoddi
Pirkanmaa eanangoddi lea eanangoddi Suomas.
Kirkkonummi
Kirkkonummi lea gielda Lulli-Suoma leanas Helssega eanangottis. Dan rádjegielddat leat Espoo, Vihti ja Siuntio..
Gilit
Abramsby, Abrasinmäki, Bergstad, Bondarby, Bro, Båtvik, Böle, Domvik, Dåvits, Edis, Edö, Eestinkylä (Estby), Evitskog, Finnby, Finnsbacka, Friggesby, Gesterby, Grundträsk, Gumbacka, Gunnarsby, Gunnarskulla, Haapajärvi, Haukipää, Heikkilä (Hindersby), Hila, Hilabäck, Hirsala, Honskby, Hullus, Häggesböle, Hällnäs, Ingels, Ingvalsby, Jerikonmäki (Jerikobacken), Jolkby, Jorvas, Junckars, Järsö, Kaljärvi, Kantohaka (Stubbhagen), Kantvik, Karuby, Kattholm, Kauhala, Killinmäki (Gillobacka), Kirkkolaakso (Kyrkdalen), Kirkkonummen keskusta (Kyrkslätt centrum), Knopps, Kolsari (Kolsarby), Korkkulla, Koski, Kurkisto, Kuusala (Kusas), Kvis, Kylmälä, Kyrkvalla, Kärras, Laajakallio (Bredberg), Laitamaa, Lapinkylä (Lappböle), Leivola, Lill-Estby, Lill-Kantskog, Lindal, Loviselund, Luoma (Bobäck), Långstrand, Långvik, Masala (Masaby), Mattby, Medvastö, Munkinmäki (Munkkulla), Myllykylä (Kvarnby), Navala, Neidonkallio (Jungfruberg), Nissniku, Nägels, Näse, Oitmäki (Oitbacka), Pappilanmäki (Prästgårdsbacken), Petäjärvi, Peuramaa (Hjortlandet), Piispankylä (Biskopsböle), Pilvijärvi, Pippurn, Porkkala (Porkala), Rajakumpu (Råkulla), Ravals, Rilax, Sarvvik, Sepänkannas (Smedsnäs), Sepänkylä (Smedsby), Sevals, Skinnars, Smeds-Edö, Sperrings, Storkansskog, Storms, Strömsby, Stubbans, Sundsberg, Svartvik, Sävvalla, Tammikylä (Ekby), Tanskarla (Danskarby), Tolsa (Tolls), Torsvik, Toukolahti (Majvik), Träskby, Upinniemi (Obbnäs), Vasikkahaka (Kalvhagen), Veikkola, Veklahti (Vecklax), Vitträsk, Vols, Vuohimäki (Getberg), Vårnäs, Värby, Ytterkurk, Ådbäck, Ängvik, österby, Överby, Överkurk
Mokšagiella
Mokšagiella lea giella urálalaš giellabearrašis.
Storfors gielda
Storfors gielda lea gielda Ruoŧas Värmlándda leanas.
Davvi-Makedonia
Davvi-Makedonia (ovdal Makedonia ja Ovddeš Jugoslavian dásseváldi Makedonia) lea riika Eurohpás. Dan olmmošlohku lea su. 2 miljovnna ássi (2008), ja dan viidodat lea 25 713 km². Dan oaivegávpot lea Skopje.
Monaco
Monaco dahjege Monaco prinsipáhta lea riika Eurohpás.
Hollola
Gilit
Herrala, Kirkonkylä, Kukkila-Kalliola, Paimela, Pyhäniemi, Miekkiö, Nostava, Salpakangas, Sairakkala, Vainio-Korpikylä
Čáhppesmuorji
Čáhppesmuorji (Empetrum nigrum) lea vuollegis álo ruonás nállolasttat šaddu.
Moldova
Moldova dahjege Moldova dásseváldi lea riika Eurohpás. Oaivegávpot lea Chișinău.
Sunne gielda
right|200px Sunne gielda lea gielda Ruoŧas Värmlándda leanas.
Adeniidna
thumb|250px|right|Adeniidna (C5H5N5) Adeniidna lea bása mii gávdno DNAs ja RNAs. Dat lea puriidna, seammá ládje go guaniidna. DNAs adeniidna ráhkada básapára tymiinnain ja RNAs gis urasiilain.
Lassin adeniidna ráhkada maiddái energiija-rikkes adenosiidnatrifosfáhta (ATP) go adenosiidna laktása golmma fosfáhtajoavku fosfáhtajovkui. ATP lea sealla ávnnasmolsuma gaskaoapmi. Go ATP unno adenosiidnadifosfáhtii, energiija luovvana man sealla atná ávkin máŋggalágan doaimmaide. Adeniidna lea maiddái oassin koensymain NAD ja FAD.
Bern
Bern lea Šveicca oaivegávpot. Duiskkagielat Bernis lea 122 658 olbmo.
Säffle gielda
Säffle gielda lea gielda Ruoŧas Värmlándda leanas.
Pohjanmaa eanangoddi
Pohjanmaa eanangoddi lea eanangoddi Oarje-Suomas.
Nice
Nice lea Frankriikka gávpot.
Šveica
Šveica dahjege Šveicca vállelihttu lea riika Eurohpás. Bern lea Šveicca oaivegávpot. Stuorimus gávpot lea Zürich.
Torsby gielda
Torsby gielda lea gielda Ruoŧas Värmlándda leanas.
Uccpárnáá Vuoli Ilmar
Uccpárnáá Vuoli Ilmar dahjege almmolaš dokumeanttain Niilo Ilmari Mattus lea anáraš giellabargi ja Suoma Sámedikki giellaossodaga lahttu, gii riegádii Ylivieskas jagis 1945. Son elii mánnávuođastis Čoavččesjávrris (Čovčjävri) Anára gielddas ja váccii skuvlla Gápmasis. Mattus lei ovcci mánu Ovttastuvvan Našuvnnaid ráfisuodjalanjoavkkuin Kyprosis jagis 1966 man maŋŋá son barggai rádjegozáhusas jagiin 1967-1995.
Son lea áŋgiruššan anárašgiela ovdii. Son lei mielde vuođđudeamin Anarâškielâ servi jagis 1986 ja son lea doaimmahan searvvi Anarâš-bláđi gitta jagis 1988. Vuoli-Ilmar lea čállán dokumentáralaš romána Čovčjäävrist Kaamâsân. Ovttas Kuobžâ-Saammâl Mattiin Mattus lea doaimmahan noveallačoaggáldaga Kyelisieidi maccâm já eres novelleh, mii ilbmái juovllat 2005.
Eurohpá uniovnna vuođđovuoigatvuođadoaimmahat
Jagiid 2013-2017 fáttát
Eurohpá uniovnna ráđi direktiiva nr 252/2013/EU (njukčamánu 11. b. 2013) mielde jagiin 2013-2017 doaimmahat čalmmustahttá čuovvovaš fáttáide:
Davvi-Gárjila eanangoddi
Davvi-Gárjila eanangoddi lea eanangoddi Nuorta-Suomas.
Årjäng gielda
Årjäng gielda lea gielda Ruoŧas Värmlándda leanas.
Allodatnjuiken
thumb|Sáksen thumb|Čuoggaseapmi thumb|Floppen
Allodatnjuiken lea bođuvaláštallama suorgi mas gilvvohallit njuikejit badjel holgga. Holga lea veallut guovtti stoalppu gaskkas ja njuikejeaddjit eai galgga njeaidit dan njuikedettiin. Eatnamis lea dipma madrássa mii duste njuikejeaddji.
Allodatnjuikema máilmmiolahus (olggobeale) dievdoolbmuid hárrái atná kubalaš Javier Sotomayor (2,45 mehter) ja nissonolbmuid hárrái bulgarialaš Stefka Kostadinova (2,09 mehter). Siskkobeale máilmmiolahus atná nissonolbmuid hárrái Kajsa Bergqvist (2,08 mehter) ja dievdoolbmuid hárrái Javier Sotomayor (2,43 mehter).
Allodatnjuiken láve leat oassin eanas stuora bođuvaláštallamma gilvvuin, earret eará máŋgakámppas. Gávdnojit golbma váldoteknihka: čuoggasit, sákset dahje floppet. Dán áigásaš gilvvuin lea aivve floppen mii adnojuvvo. Go čuoggasa de njuike gopmut. Floppet mearkkaša njuiket gávvut ja sákset lea go njuike gorut ceaggut.
Gilvu
Ovdal gilvvu ráhkada lágideaddji dihto alidanskovi mii muitala mat allodagat gullet gilvui. Juohke njuikejeaddji vállje ieš guđe allodagas hálida njuiket. Go golbma njuikema maŋŋálaga eai menestuva de čuoldása gilvvus. Dat mearkkaša duohtavuođas ahte njuikejeadddji beassá geahččalit golbmii juohke allodagas. Go vuosttaš njuiken ii menestuvvan ja gilvvohalli guođđá ovtta geahččaleami njuikekeahttá, de njuolggadusaid mielde leat ain guokte geahččaleami čuovvovaš allodagas. Dát vuohki, go njuike allelis vaikko ii beassan badjel ovddibu, sáhttá gohčoduvvot seastimin. Namalassii ahte seastá geahččaleami alit allodaga várás.
Dat gii njuike alimus allodaga vuoitá. Go guokte gilvvohalli leaba dássálaga go gilvu nohká, de gilvu joatkašuvvá dainna lágiin: Vuosttažettiin buohtastahttá guđe geahččaleamis njuikejeaddjit nagodedje maŋemus allodaga. Dat gii áramusat nagodii beassat badjel vuoitá.
Orimattila
Orimattila lea gávpot Lulli-Suoma leanas Lahti eanangottis. Dan rádjegielddat leat Hollola, Iitti, Kärkölä, Lahti, Lapinjärvi, Myrskylä, Mäntsälä ja Pukkila.
Gilit
Heinämaa, Henna, Karkkula, Keituri, Kuivanto, Leitsamaa, Luhtikylä, Mallusjoki, Niemi (Niemenkylä), Niinikoski, Pakaa, Pennala, Ruha, Sammalisto, Terriniemi, Tuorakka, Tönnö, Viljamaa, Viljaniemi ja Virenoja
Romania
thumb|300px Romania lea riika Eurohpás. Dan oaivegávpot lea București.
Sarri
thumb|240px|right|Lieđđi thumb|240px|right|Sarrit
Sarri dahje sarrit (Vaccinium myrtillus) lea joŋaid čerdii (Vaccinium) gullevaš šaddu.
Amerihká ovttastuvvan stáhtaid oassestáhtat
Amerihká ovttastuvvan stáhtain lea 50 oassestáhta, mat leat hui iehčanasat.
Syntehtalaš biologiija
Syntehtalaš biologiija lea ođđa máŋggadieđalaš biologalaš dutkama suorgi mas plánejuvvojit ja ráhkaduvvojit dakkár biologalaš funkšuvnnat ja vuogádagat mat eai gávdno luonddus.
Amerihká ovttastuvvan stáhtaid oassestáhtat
Oassestáhtaid dieđut
Čuovvovaš tabeallas leat Amerihká ovttastuvvan stáhtaid 50 oassestáhta čuovvovaš dieđuiguin:
Syntehtalaš biologiija
Historjá
Fránskalaš kemista Stéphane Leduc anii tearpma “syntehtalaš biologiija” vuosttaš geardde juo 1900-logu álggus.
Venezuela
Venezuela lea riika Lulli-Amerihkás
Lokatiiva
Lokatiiva lea kásus dahjege sadjehápmi. Kásus čájeha makkár doaibma nomenis lea cealkagis. Lokatiiva muitala dábálaččat ahte juoga lea báikkis dahje vuolgá báikkis eret, dahje geas dahje mas juoga boahtá: Mánát leat skuvllas. Mánát bohtet skuvllas. Mun ožžon áhčis niibbi. Mii gulaimet rádios ođđasiid. Kásus sáhttá maid muitalit oamasteami: Nieiddas leat ollu girjjit.
Davvisámegiela lokatiiva
Davvisámegiela lokatiivva ovttaidlogu geažus lea -s: eatnis. Máŋggaidlogu geažus lea -in: etniin. Davvisámegiela máŋggaidlogu lokatiiva ja ovttaidlogu komitatiiva leaba álo seammaláganat.
Davvisámegielas gávdnojit lokatiiva-vearbbat, mat gáibidit ahte substantiiva lea lokatiivvas. Dábálaš lokatiiva-vearbbat leat beroštit, ballat ja heaitit: Mun beroštan dus. Heaitte dádjumis!. Mánát balle beatnagis.
Bárrastávval-, bárahisstávval- ja kontrakšuvdnasubstantiivvat
Bárrastávvalsubstantiivvas lea geahnohis dássi, gusas (gussa). Diftoŋga njuolgá bárrastávvalsubstantiivvain main lea '-i' loahpas: guolis.
Bárahisstávvalsubstantiivvas lea gievrras dássi: nissonis (nisu).
Kontrakšuvdnasubstantiivvas lea gievrras dahje liigegievrras dássi, ja diftoŋga njuolgá: bohccos (boazu).
Illatiiva
Davvisámegiela illatiiva
Davvisámegiela illatiiva vástida gažaldahkii gosa dahje geasa: Gosa son manná? Son manná skuvlii. Geasa son addá girjji? Son addá girjji mánnái.
Bárrastávval-, bárahisstávval- ja kontrakšuvdnasubstantiivvat
Bárrastávvalsubstantiivvas lea illatiivvas gievrras dássi, loahppavokála sáhttá rievdat ja dasa laktása '-i'-geažus: láibái (láibi), gussii (gussa), reŋkui (reŋko), báŋkui (báŋku).
Ovttaidlogus diftoŋga njuolgá substantiivvain main lea '-u' dahje '-a' loahpas: merrii (mearra), vissui (viessu).
Bárahisstávvalsubstantiivvas lea gievrras dássi ja '-ii'-geažus: nissonii (nisu). Diftoŋga njuolgá bárrastávvalsubstantiivvain main lea -i loahpas: gođiide (goahti).
Kontrakšuvdnasubstantiivvas lea gievrras dahje liigegievrras dássi ja '-i'-geažus, diftoŋga njuolgá: bohccui (boazu), sullui (suolu).
Illatiivvas lea máŋggaidlogus '-ide'-geažus: láibbiide, bohccuide. Bárahisstávvalsubstantiivii fas laktása '-iidda': nissoniidda.
Madiijávri
Madiijávri lea jávri Guovdageainnus Finnmárkku fylkkas. Jávri lea sullii 221 mehtera guhkki.
Ukraina
Ukraina ( Ukrajina) lea riika Eurohpás. Ukraina oaivegávpot ja stuorimus gávpot lea Kiova.
Sofia Jannok
Sofia Jannok (r. čakčamánu 15. 1982 Váhčir) lea sápmelaš musihkkár ja mediabargi Ruoŧa bealde. Son lea maid jođiheaddjin sámegielat mánáid TV-prográmmas Unna Junnás ovttas Petra Magga-Varsain.
San Marino
San Marino dahjege San Marino dásseváldi lea riika Eurohpás.
Olmmošvuoigatvuođaid beaivi
right|thumb|250px|[[Eleanor Roosevelt ja olmmošvuoigatvuođaid oppamáilmmálaš julggaštus]] right|thumb|250px|[[Ovttastuvvan našuvnnat|ON ja olmmošvuoigatvuođaid oppamáilmmálaš julggaštusa 5-jagášávvudanjagi gudnin]]
Olmmošvuoigatvuođaid beaivi (,, , , ja ) ávvuduvvo juovlamánu 10. b. juohke jagi, go dat lea beaivi goas Ovttastuvvan našuvnnaid olmmošvuoigatvuođaid oppamáilmmálaš julggaštus dohkkehuvvui jagi 1948.
Nobela ráfibálkkašupmi ja Ovttastuvvan našuvnnaid olmmošvuoigatvuođaid bálkkašupmi
Seamma beaivve juhkkojuvvo juohke jagi Nobela ráfibálkkašupmi ja juohke viđát jagi Ovttastuvvan našuvnnaid olmmošvuoigatvuođaid bálkkašupmi.
Suoma 2€ šlánta
Jagi 2008 Suoma Rahapaja ávnnastii spesiála 2€ šlántta olmmošvuoigatvuođaid 60-jagášávvudanjagi gudnin. Šlántta nuppe bealis lea muvra mas lea váibmohámat ráigi.
Jokŋašattut
thumb|250px|right|[[Jokŋa|Joŋat (Vaccinium vitis-idaea)]] thumb|250px|right|[[Jeaggelottemuorji|Jeaggelottemuorjjit dahjege veattet (Vaccinium macrocarpon)]] thumb|250px|right|[[Miesttasarrit|Miesttasarridat (Vaccinium corymbosum)]]
Jokŋašattut (Vaccinium) lea Ericaceae-šattuide gullevaš šaddočearda, masa gullet ee. joŋat, sarrit ja ehtemasat.
Nenetsagiella
Nenetsagiella dahje nenecagiella lea urálalaš giella. Dat gullá samojedagielaid davvisamojedalaš jovkui. Eará davvisamojedalaš gielat leat enetsagiella, juratsagiella ja nganasanagiella.
Hoaššat
Hoaššat leat gáiskešattuid joavku, man dálá áigge ealli šlajat gullet sohkii Equisetum, čerdii Equisetaceae, vuollečerdii Equisetales, luohkái Equisetopsida ja vuolleluohkái Equisetophytina (synonyma Sphenophytina). Hoaššaide gullá 16 šlaja, muhto joavku lea leamaš viidásut ovdahistorjjálaš áiggiin, goas maid fossiilagávnnahusaid mielde ledje eará luohkát ja vuollečearddat.
Šlajat
Vuollečeardá Equisetum Vuollečeardá Hippochaete Dovdameahttun vuollečeardá
Gáiskešattut
Gáiskišattut (Pteridophyta)
Gáiskišattuid vuollesogat:
Komitatiiva
Komitatiiva lea kásus dahjege sadjehápmi. Kásus čájeha makkár doaibma nomenis lea cealkagis. Komitatiiva čájeha dábálaččat ahte juoga lea mainna dahje geainna nu: Mun čuohpan láibbi niibbiin. Mun hupmen vieljain ikte.
Davvisámegiela komitatiiva
Davvisámegiela komitatiivva geažus lea -in: máná in. Máŋggaidlogu geažus lea '-iguin: mánái iguin.
Gávdnojit maiddái komitatiiva-vearbbat mat gáibidit ahte substantiiva lea komitatiivvas.
Bárrastávval- bárahisstávval- ja kontrakšuvdnasubstantiivvat
Bárrastávvalsubstantiivvas lea geahnohis dássi, ja diftoŋga njuolgá sániin main lea -i loahpas: gusain (gussa), gođiin (goahti).
Bárahisstávvalsubstantiivvas lea gievrras dássi, nissoniin (nisu).
Kontrakšuvdnasubstantiivvas lea gievrras dahje liigegievrras dássi ja diftoŋga njuolgá: bohccuin (boazu), sulluin (suolu).
Boskalávki
Boskalávki lea ruonas.
Oulu bismagoddi
thumb|right|250px|Oulu bismagotti vearjọgovva.
Peru
thumb|300px right|thumb|250px|Peru kárta 250px|right|thumb| Peru 250px|right|thumb| [[Machu Picchu ]] Peru dahjege Peru dásseváldi (, ja ) lea riika Lulli-Amerihkás. Dan rádjeriikkat leat Ecuador ja Kolombia davvin, Brasil nuortan, Bolivia lullinuortan ja Chile lullin. Riikkas oarjjás lea Jaskesáhpi.
Presideanta: Dina Boluarte (2022-) Stáhtaministtar: Alberto Otárola (2022-)
Vuođđodieđut:
Virggálašgiella: Spánskagiella Oaivegávpot: Lima Viidodat: 1 285 220 njealjehaskilomehtera Ássit: 31 488 625 (2016) Ruhta: Sol
Guovllut ja leanat
Perus leat 25 guovllu ja okta leatna. Juohke leanas lea ieža hálddahus, mas leat sátnejođiheaddji ja ráđđi. Lima leana hálddaša gávpoga ráđđi.
Leanat:
Province:
Katolalaš girku
Romalaš-katolalaš girku lea kristtalaš girku, masa gullá sullii 1 miljárdda guotteheaddji. Dat lea máilmmi stuorámus girkoservodat.Dat hoavda lea poava.
Vuođđovuoigatvuođat
Vuođđovuoigatvuođat dahje vuođđuduvvon vuoigatvuođat leat dakkár vuoigatvuođat mat dáhkiduvvojit stáhta vuođđolágas sihke dan riikkavuložiidda ja eará olbmuide geat leat dan jurisdikšuvnnas. Earret soames spiehkastagaid vuođđovuoigatvuođat eai dáhkit absoluhta suoji ja vuođđolágain dušše gáibiduvvo ahte vuoigatvuođa rihkkumis ferte mearridit lágas ja dušše vissis ráddjen sujaid dihte.
Jagi 1993 ON lágidii olmmošvuoigatvuođaid konfereanssa mas mearriduvvui ahte buot vuođđovuoigatvuođat leat ovttaárvosaččat iige dain leat hierarkiija. Ii mihkkige vuođđovuoigatvuohta leat árvvoleappot go nubbi.
Persovnnalaš friddjavuođavuoigatvuođat
Friddjavuođavuoigatvuođat dorvvastit ovttaskas olbmuid friddjavuođa go almmolaš váldi lea váile. Dakkár vuoigatvuođaide gullet ee. vuoigatvuohta eallimii, persovnnalaš friddjavuohta ja guoskameahttunvuohta, johtalanluomusvuohta, priváhtaeallima suodji, searvvadanluomusvuohta ja opmodatsuodji.
Dásseárvovuoigatvuođat
Dásseárvovuoigatvuođaide gullet ovttaveardásašvuohta lága ovddas beroskeahttá das makkár nállái, sohkabeallái, oskui dahje eará jovkui dat gullá.
Ekonomalaš, sosiála ja čuvgehuslaš vuoigatvuođat
Vuođđovuoigatvuođaide gullet maiddái ekonomalaš, sosiála ja čuvgehuslaš vuoigatvuođat (ESČ-vuoigatvuođat). Dakkár vuoigatvuođaide gullet ovdamearkan vuoigatvuohta bargui, sosiáladorvui ja oahpahussii. Almmolaš váldi ferte dorvvastit ja ovddastit daid vuoigatvuođaid ollašuvvama.
Vuođđovuoigatvuođat Suomas
Suoma vuođđolága mielde vuođđovuoigatvuođat gullet buohkaide eaige beare Suoma álbmogiidda. Dán dihte Suomas ii šat geavahuvvo tearpma álbmogiid vuoigatvuođat.
Suoma vuođđolága 2 logus leat dorvvastuvvon čuovvovaš vuoigatvuođat :
Davvi-Savo eanangoddi
Davvi-Savo eanangoddi lea eanangoddi Nuorta-Suoma leanas.
Erna Solberga ráđđehus
Erna Solberga ráđđehus lea dálá (2019) Norgga ráđđehus, mii lea čohkkán golggotmánu 16. beaivvi 2013 rájes. Stáhtaministtar lea Erna Solberg (Olgeš). Ođđajagemánu 22. b. 2019 rájes oassálastet Olgešbellodat, Ovddádusbellodat, Gurutbellodat ja Risttalaš Álbmotbellodat ráđđehussii. Álggos ledje dušše Olgeš ja Ovddádusbellodat lahtut, ja Gurut šattai lahttun ođđajagemánu 18. b. 2018:s.
Serbia
Serbia dahjege Serbia dásseváldi lea riika.
{| border="1" cellpadding="2" cellspacing="0" align="right" width="300px" Serbia dásseváldi
Afrihká
thumb|300px thumb|300px Afrihká lea máilmmi goalmmádin stuorámus eatnanoassi. Dan eananviidodat lea 30 065 000 km², mii lea 20,3% olles Eatnama viidodagas.
Birasbellodat Ruonát
Birasbellodat Ruonát (BR) (girjedárog. Miljøpartiet de Grønne, ođđadárog. Miljøpartiet dei Grøne) lea Norgga politihkalaš bellodat. 2013:s dat válljejuvvui Stuorradiggái vuosttaš geardde. Dálá Stuorradikkis (2017–2021) bellodagas lea okta áirras, Une Bastholm Oslos eret.
BR:s ii leat jođiheaddji, muhto guokte ságadoalli: okta nisu ja okta dievdu. Dálá (2019) ságádoallit leat Arild Hermstad ja Une Bastholm.
Láhtengiella
thumb|right|Láhtengiel Biibbal - Luk. 23:47-24:1, 500-logus m.Kr.
Davvi-Amerihkká
Davvi-Amerihkká lea nannán Lulli-Amerihká davábealde, Jaskesábi ja Atlántta gaskkas.
Junior Eurovision lávllagilvvohallan 2003
Junior Eurovision lávllagilvvohallan 2003
Davvi-Amerihkká
Oaivenannámis lea golbma riikka:
Maid Gaska-Amerihkká ja Karibiameara sullot gullet Davvi-Amerihkii.
Mátta-Várjjaga sámegiel báikenamat
Dát lea Mátta-Várjjaga sámegiel báikenamaid listu.
Idnešattut
Idnešattut lea gáiskišattuid vuollejoavku.
Vatikána
thumb|300px Vatikána dahjege Vatikánastáhta, muhtumin maid Bassi stuollu lea riika Eurohpás.
Päijät-Häme eanangoddi
Päijät-Häme eanangoddi lea eanangoddi Suomas.
Essiiva
Davvisámegiela essiiva
Essiiva muitala dili dahje iešvuođa birra, dahje goas dahje makkár luonddudilis juoga dáhpáhuvvá, omd. Nuorran lohken ollu divttaid. Essiivva sáhttá maid muitalit ahte juoga geavahuvvo, ádnojuvvo dahje gohčoduvvo manin nu, omd. Viessu geavahuvvo skuvlan. Essiiva almmuha manin/makkárin subjeakta dahje objeakta šaddá, dahje makkár iešvuođa dat oažžu: Loahpas son šattai boaresbárdnin. Essiiva almmuha maiddái mo juoga lea, masa juoga dohkke: Dat ii dohkke maninge. Davvisámegielas essiiva geavahuvvo dávjá vearbbaiguin atnit, navdit, čájehit ja dovdat: Mun anán dan váidalahttin. Essiiva almmuha maiddái váikkuhusa ja ulbmila: Dat lei midjiide heahpadin.
Kuopio bismagoddi
Kuopio bismagoddi (suomagillii Kuopion hiippakunta) lea bismagoddi Suoma evaŋgelalaš-luteralaš girkkus Suomas. Dan bismmastuollu lea Kuopio. Bismagotti dáláš bisma lea Jari Jolkkonen.
thumb|right|250px|Kuopio bismagotti vearjọgovva.
Heath Ledger
Heath Andrew Ledger (cuoŋománu 4. 1979 – ođđajagimánu 22. 2008) lei austrálialaš neavttár. Son riegádii Perthis, Austrálias. Su váhnemat leaba fránskkagielat oahpaheaddji Sally Ledger Bell (r. Ramshaw) ja racerbiillavuoddji ja ruvkeinšenevra Kim Ledger.
Lapua bismagoddi
Lapua bismagoddi (suomagillii Lapuan hiippakunta) lea bismagoddi Suoma evaŋgelalaš-luteralaš girkkus Suomas. Dan bismmastuollu lea Lapua. Bismagotti dáláš bisma lea Matti Salomäki.
Juha Jyrkäs
Juha Jyrkäs (r. 1981 Rauma) lea suopmelaš musihkkár ja girječálli. Suopmelaččaid árbevierut leat sutnje dehálaš movttidahtti ja son lea heivehan gándila metállamusihkkii. Son lea lohkan suopmelaš girjjálašvuođa, suopmelaš-ugralaš gielaid ja folkloristihka Tartu ja Helssega universitehtain.