cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Sámi Radio
Yle Sámi Radio
Yle Sámi Radio gullá Yleisradio vuollai. Yle Sámi Radio doaibmaguovddáš lea Anáris, muhto das leat maid báikkálaš doaimmahusat Ohcejogas ja Gárasavvonis.
Guoládaga Sámi Radio
Guoládaga Sámi Radio rabai ođđa studiolanjaid Lujávrris 2005:s.
Ы
Ы lea bustávva kyrillalaš alfabehtas. Bustávva jietnaduvvo na: [ ɯ ].
Davvisámegiella
upright=1.25|right|thumb|Sámegielaid guovllut 1. [[lullisámegiella 2. ubmisámegiella 3. biđonsámegiella 4. julevsámegiella 5. davvisámegiella 6. nuortalašgiella 7. anárašgiella 8. gielddasámegiella 9. darjjesámegiella]]
Davvisámegiella gullá sámegielaid oarjesámegielaid davvejovkui ovttas julev- ja bihtánsámegielain. Eará oarjesámegielat leat ubmisámegiella ja lullisámegiella.
Guovlu
Davvisámegiella hállojuvvo Ruoŧas, Norggas ja Suomas.
Davvisámegiela suopmanat
''Gč. maid Davvisámegiela suopmanat''
Diftoŋggat
Diftoŋggat leat guokte vokála maŋŋálagaid mat jietnaduvvojit ovttas.
Davvisámegiela čállingielas gávdnojit njeallje diftoŋgga: ea, ie oa ja uo. Guovdageaidnulaččat dábálaččat jietnadit diftoŋggaid nugo dat leat čállojuvvon, muhto Kárášjogas ea gullo dego ie. Vuolle-Deanus ea gullo dego iä. Kárášjogas ie gullo dávjá dego e, Vuolle-Deanus fas dego ea.
oa gullo Kárášjogas dávjá dego uo ja Vuolle-Deanus oa gullo dego uo, uä dahje ue. Kárášjogas uo gullo dego ue. Vuolle-Deanus uo gullo dego uä.
Morfologiija
''Gč. maid Davvisámegiela sojahanoahppu''
Davvisámegiela morfologiija dahje sojahanoahppu gieđahallá mo davvisámegiela sánit sojahuvvojit.
Čállingiella
Davvisámegiela čállinvuogi hutkin sáhttá dadjat Knud Leema. Su čállinvuohki lei ráhkaduvvon Finnmárkku suopmaniid vuođul.
Sámekonfereansa dohkkehii oktasaš čállingiela, man Sámi giellalávdegoddi evttohii 1978:s. Davvisámegiela oktasaš ortografiija váldojuvvui atnui jagis 1979, go Norgga Girko- ja oahpahusdepartemeanta dohkkehii dan skuvlaatnui.
Historjá
Muhtin vuosttás girjiid davvisámegiellas lei Svenske och Lappeske ABC Book (Ruođagiella ja Sámegiella ABC Girji), ahte lei čálle jagis 1638.
Ь
Ь lea bustávva kyrillalaš alfabehtas. Bustávva ieš ii jietnaduvvo, muhto palatalisere konsonántta gurutbealde.
Ronaldo
Ronaldo Luis Nazário de Lima (r. čakčamánu 18. b. 1976 Rio de Janeiro, Rio de Janeiro, Brasilia) lea brasiliálaš spábbačiekči. Son čiekčá ruovttueatnamis Série A Corinthiansas.
Charles III
thumb|250px|Charles III ive 2011
Charles III (Charles Philip Arthur George Mountbatten-Windsor; riegádii skábmamánu 14. b. 1948 Londonis, Englánddas) lea Ovttastuvvan gonagasriikka gonagas ja 14 eará álbmogiidservodatriikka stáhtaoaivámuš. Son lea Dronnet Elizabeth II:a ja prinsa Philip boarráseamos mánná.
Nousiainen
Nousiainen lea Suoma gielda Varsinais-Suoma eanangottis. Dan rádjegielddat leat Aura, Masku, Mynämäki, Pöytyä, Rusko ja Turku.
Gilit
Aatoila, Alakylä, Haatila, Hakola, Heininen, Hyrkkö, Kaisela, Kaitarinen, Kallunen, Keskusoja, Killainen, Koljola, Kulola, Kytöinen, Kärmälä, Kärrynen, Köönikkälä, Laaleinen, Laihonen, Leinainen, Mahala, Moijonen, Nummi, Nutturla, Ojankulma, Paijula, Paistanoja, Pakainen, Palo, Papumäki, Puotunen, Rekoinen, Repola, Riitalho, Ristimäki, Riukula, Saksala, Santamala (aik. Sontamala), Sukkinen, Tappuri, Topoinen, Vadanvainio, Vainionpohja, Vainoinen, Valpperi, Vastlahti, Vuorenpää, Kukkola, Mutola
Arábagiella
thumb|upright=1.25|right|Arábagiela suopmanguovllut
Arábagiella
thumb|upright=1.25|center|Riikkat, mis arábagiella lea áidnu virggálaš giella (ruonát) ja mis arábagiella lea okta virggálaš giella eará gielaiguin (alihat).
Čállingiella
thumb|upright=1.25|right|Arábagiel čállinmašiidna
Skábmamánu 2.
'''Skábmamánu 2. beaivi''' lea gregoriánalaš kaleandara mielde jagi 306. (gárgádusjagi 307.) beaivi. Jagis leat vel 59 beaivve.
Ávvudeamit
Geahča maid: Kaleandar - Skábmamánu 1., Skábmamánu 3.
Berlinmuvra
right|thumb|250 px|Muvrra "jápmima sneaida"
Berlinmuvra lei muvra mainna earuhuvvui Nuorta-Berlin sihke dán biras Nuorta-Duiska ja Oarje-Berlin jagiid 1961–1989. Muvrra ulbmilin lei hehttet nuortaberlinalaččaid ja nuortaduiskalaččaid beassamis oarjjás. Skábmamánu 9. b. 1989:s Berlinmuvra gahčai.
Э
Э lea bustávva kyrillalaš alfabehtas. Bustávva jietnaduvvo na: [ e ].
Soapmásat
Soapmásat lea sámegielat mánáidteáhterjoavku Deanu gielddas. Joavku, gean neavttárat leat agis 12-16, lea bargan ovttas guhtta jagi ja ovdanbuktán manga čájálmasaid ovttas. Teáhter oahpaheaddji lea Ebba Joks, gii lea bagadallan buot soapmásiid čájálmasaid. Joavku lea maid bargan Siri Broch Johanseniin. Soapmásat leat maiddaid johtán olguriikas ja birra Finnmárkkus.
Velkua
Velkua lea Suoma gielda Oarje-Suoma leanas.
Gilit
Haukka, Krööpilä, Pohjakylä, Sekstantti, Tiurla ja Tuomola.
Luossa
Luossa (Salmo salar) lea luossaguliid čerdii gullevaš johtinguolli. Luossa lea dehálaš biebmoguolli.
Ю
Ю lea bustávva kyrillalaš alfabehtas. Bustávva jietnaduvvo na: [ u ], muhto [ ju ] sáni álggus ja vokála maŋŋel.
Mammografiija
Mammografiija lea čiččiid röntgendutkamuš. Dainna isket leago čiččis šattalmas dahje eará nuppástus, dego systa. Dutkamuš addá oalle dárkilis govaid ja das lea hui unnán röntgensuonjardeapmi.
Ovdal dutkamuša ferte iskat leatgo eamidielkkut dahje árppat dainnago dat sáhttet neaktit šattalmassan.
Muhtumin sillema govain oidno nuppástus čiččis. Dalle lea dárbu dutkat eanet vai oažžu čielgasa mii dat jur lea. Sáhttá govvet čičči eará guovllus nu ahte nuppástus oidno buorebut. Muhtumin doavttir dárbbaša dutkat ultrajienain. Dalle lea maid vejolaš čuoggut náluin ja váldit sealla- dahje gođusiskosa čiččis.
Skábmamánu 1.
Ávvudeamit
Geahča maid: Kaleandar - Golggotmánu 31., Skábmamánu 2.
Jõhvi
mini Jõhvi (duiskkagillii Jewe) lea gávpot Nuorta-Estteeatnamis.
Punkalaidun
Punkalaidun lea Suoma gielda Pirkanmaa eanangottis. Dan rádjegielddat leat Huittinen, Humppila, Loimaa, Urjala ja Sastamala.
Gilit
Hakuni, Halkivaha, Hankuri, Haviokoski, Jalasjoki, Kannisto, Kanteenmaa, Kivisenoja, Kokkola, Koskioinen, Kostila, Kouvola, Liitsola, Moisio, Mäenpää, Oriniemi, Parrila, Pärnänmaa, Sarkkila, Suttila, Talala, Teikarla, Vanttila
Diana (Walesa prinseassa)
Diana, Walesa prinseassa (Diana Frances, riegádan Spencer; riegádii suoidnemánu 1. b. 1961 Sandringhamas, Englánddas; jámii borgemánu 31. b. 1997 Parisas, Frankriikkas) lei Prinsa Charlesa vuosttaš eammi. Sudno guokte bártni, Prinsa William ja Prinsa Harry, leaba nubbi ja goalmmát árbbolaš Stuorra-Británnia truvdnui ja 15 earát álbmogiidservodatriikka. Son jámii biilalihkohisvuođas Parisas, borgemánu 31. b. 1997.
Pärnu
mini|Video drone rehegua Pärnu 2022 Pärnu (, árat Пернов; ; ) lea gávpot Nuortameara gáttis Oarjelulli-Estteeatnama.
Njukčamánu 19.
'''Njukčamánu 19. beaivi''' lea gregoriánalaš kaleandara mielde jagi 78. beaivi (gárgádusjagi 79. beaivi). Jagis leat vel 287 beaivve.
Ávvudeamit
Geahča maid: Kaleandar - Njukčamánu 18., Njukčamánu 20.
Я
Я lea bustávva kyrillalaš alfabehtas. Bustávva jietnaduvvo na: [ a ], muhto [ ja ] sáni álggus ja vokála maŋŋel.
Radon
Radon lea vuođđoávnnas ja radioaktiiva árvogássa. Dan namahus lea Rn ja atomanummar 86. Dábáleamos isotohpa lea radon-222 mii šaddá go radium-226 juohkása. Dat juohkáseapmi lea oassi dan juohkásanráiddus mii álgá urána-226 ja loahpá ladju-206:in. Radon-222:is lea bealidanáigi mii bistá 3,8 beaivvi. Dat lea gássa mii leavvá álkit báktevuođus mas lea alla mearri urána ja radium ja manná viesuid sisa. Radongássa ii leat iešalddis várálaš, muhto go dat juohkása de dat ráhkada vahátlaš ioniserejeaddji suonjardeami, eanemustá alfapartihkkaliid.
Gos radon gávdno?
Radon gávdno measta miehtá. Dan geažil lea ruvkkiin, bákteráigiin ja dološ gealláriin olu radon. Radon maid boahtá maiddái bajás eatnamis ja alla mearit šaddet jos lea vuodjagoalki, muhto dábálaččat radon bieđgana jođánit atmosferii go áibmu lieggana ja muđui lihkada.
Guđenai báktešlájas lea iežas uránamearri ja radona mearri eatnan labi molsašuddá. Juohke gielddas lea dábálaččat kárta mii čájeha gokko lea alla, dábálaš dahje vuollegaš radonvárra.
Dábálaš sivva alla mearrái viesuid siste lea ahte radon boahtá sisa dakko gokko ii leat divttis láhtti ja eatnama vuostá dahje láhtti ja geallárseinniid vuostá. Go áibmu lieggana viesuid siste de eatnama áibmu viggá njammásit dohko, earenoamážit jus eanan luoitá čađa áimmu, dego sáttu dahje čievra. Boareslágan viesuid mat ceaggájit buolžžain sáhttet oažžut alla meari.
Čakčamánu 30.
Čakčamánu 30. lea gregoriánalaš kaleandara mielde jagi 273. (gárgádusjagi 274.) beaivi. Jagis leat vel 92 beaivvi.
Ungáragiella
Ungáragiella  gullá urálalaš gielaide.
Nicolai Abildgaard
Nicolai Abraham Abildgaard (čakčamánu 11. b. 1743 -  geassemánu 4. b. 1809)  lei dánskalaš dáiddár.
Pedersöre
Pedersöre lea Suoma gielda Pohjanmaa eanangottis. Dan rádjegielddat leat Evijärvi, Kauhava, Kruunupyy, Luoto, Pietarsaari ja Uusikaarlepyy.
Gilit
Ala-Purmo (Nederpurmo), Ala-Ähtävä (Ytteresse), Edsevö, Forsby, Hietasalmi (Sandsund), Karby, Katteri (Katternö), Kirkonkylä (Kyrkoby), Kolppi (Kållby), Leppälaksi (Lepplax), Lehtisalo (Lövö), Purokylä (Bäckby), Pännäinen (Bennäs), Salonkylä (Lappfors), Sundby, Västersund, Yli-Purmo (Överpurmo), Yli-Ähtävä (Överesse), Östensö
William (Cambridge herttot)
thumb|200px|Prinsa William Prinsa William, Cambridge herttot, Strathearna greavva ja báron Carrickfergus (William Arthur Philip Louis, riegádii geassemánu 21. b. 1982) lea brihttalaš prinsa ja gullo brihttalaš gonagasbearrašis. Son lea Gonagas Charlesa ja Prinseassa Diana boarráseamos bárdni ja vuosttaš árbbolaš Stuorra-Británnia truvdnui. Náitalan Kate Middletoniin Westiministera St. Petergirkus cuoŋománu 29. b. 2011.
Oaivegávpot
Oaivegávpot lea dien gávpot stáhtas, vai eará politihkalaš aktavuođa, gos gávdnet stáhta politihkalaš administrašuvdna.
Planehta
Solar planets.jpg,
2. Venus,
3. Eana,
4. Mars,
5. Jupiter,
6. Saturnus,
7. Uranus
8. Neptunus]]
Beringnuorri
thumb|200px|right|Beringnuori satelihttagovva right|thumb|200px|Beringnuori mearragárta
Beringnuori lea nuorri Ruošša Cape Dezhneva ja Alaska Cape Prince of Walesa gaskkas.
Nuorri lea ožžon su nama Vitus Beringa mielde.
Čakčamánu 29.
Čakčamánu 29. lea gregoriánalaš kaleandara mielde jagi 272. (gárgádusjagi 273.) beaivi. Jagis leat vel 93 beaivvi.
Ávvudeamit
Geahča maid: Kaleandar - Čakčamánu 28., Čakčamánu 30.
Aktinium
Aktinium lea vuođđoávnnas. Dan namahus lea Ac. Aktinium lea radioaktiiva. Dat gullá aktinoidaide. Aktinoidat leat 15 sullasaš ávdnasa mat leat aktiniuma ja lawrenciuma gaskkas periodalaš vuogádagas. Aktinium šaddá go urána dahje torium juohkása. Aktinium gávnnai André-Louis Debierne 1899 ja maiddái Friedrich Oskar Giesel gávnnai dan 1902 vaikko eaba bargan veahkálaga. Giesel attii dasa nama emanium dieđekeahttá ovdalaš barggu. Go aktinium gávdojuvvui de dat lei lea okta dain vuosttaš radioaktiiva ávdnasiin šadde maŋŋel eananspáppa šaddama. Aktinium lea dipma je českesvilges metálla. Dat reagere jođánit oksygenain nu ahte šaddá aktiniumoksiidda bajildus.
Toholampi
Toholampi lea Suoma gielda Gaska-Pohjanmaa eanangottis. Dan rádjegielddat leat Kannus, Kokkola, Lestijärvi ja Sievi.
Gilit
Alakylä, Asiala, Kirkonkylä, Oikemus, Härkäneva, Markki, Hirvikoski, Lamu, Määttälä, Parhiala, Purontaka, Sykäräinen
Islamabad
Islamabad (urdugillii اسلام آبا) lea gávpot Pakistanas. Dat lea maid Pakistana oaivegávpot. Islamabad olmmošlohku lei 1 018 000 (1999).
Riikkaidgaskasaš telefovdnakoda
|500px|right|Máilmmi riikkaidgaskasaš telefovdnakodat Riikkaidgaskasaš telefovdnakoda vai riikakoda lea logut maid geavahat jos galggá riŋget riikarájáid rastá.
Go olgoriikii čujuha ferte vuos lasihit olgoriikka gehčosa. EU:s dat geažus láve 00 ja dasto riikkanummar. Olu riikkaid guovlonummira vuosttaš siffar ii galgga čállot. Ovdamearkka dihte go riŋge Albániai Irlánddas, de čállá 00355 ja dasto Albánia telefonnummara. Go háliida riŋget Ruŧŧii muhtun eará riikkas, ovdamearkka Stuorrabritánias, de galgá čállit 0046 ja dasto Ruoŧa telefonnummara (muhto ii guovlonummara vuosttaš nolla). Telefovnnas mas lea "+"-boallu sáhttá bidjat dan olgoriikkagehčosa sadjái. Ovdalis ovdamearkkat šaddet dalle +355 ja gis +46. Dán vuogi sáhttá maid atnit go riŋge riikka siste nai. Olgoriikageažus rievddada riikkas riikii ja sáhttet boasttoipmárdusat šaddat go čállá dan riikkaidgaskasaš oktavuođas. Danin leage riikkaidgaskasaš soahpamuš ahte olgoriikagehčosa sadjái galgá plussamearka.
Njukčamánu 20.
'''Njukčamánu 20. beaivi''' lea gregoriánalaš kaleandara mielde jagi 79. beaivi (gárgádusjagi 80. beaivi). Jagis leat vel 286 beaivve.
Ávvudeamit
Geahča maid: Kaleandar - Njukčamánu 19., Njukčamánu 21.
Toshihiro Nishikado
Tomohiro Nishikado (, Nishikado Tomohiro, r. njukčamánu 31. 1944 Osaka-prefektuvras) lea japánalaš videospealludahkki. Son lea dovdoseamos dan birra, ahte son lea ráhkadan Space Invaders-spealu, man japánalaš Taito Corporation almmuhii jagis 1978.
Doktagat
thumbnail|250px|Dovtta beasistis
Doktagat (Gaviidae) leat dovttalottiid (Gaviiformes) čeardda áidna vuollečearda, man áidna sohka lea Gavia. Doktagat leat čáhcelottit. Dovktagiidda gullet vihtta šlája:
Vaasa
Vaasa (, 1606-1855 Wasa, 1855–1917 Nikolainkaupunki, ruoŧagillii Nikolaistad) lea Suoma gávpot Pohjanmaa eanangottis. Dan rádjegielddat leat Isokyrö, Laihia, Maalahti, Mustasaari ja Vöyri.
Enetsagiella
Enetsagiella (árat maid jeniseisamojedagiella) gullá samojedagielaid davvejovkui ovttas nenetsa- ja nganasagielain. Enetsagiella juhkkojuvvojit davvin duottar- ja lullin vuovdesuopmaniidda. Muhtimiid dutkiid mielas dat suopmanat leat sierra gielat.
Alfabehta
Enetsagiela eahpevirggálaš alfabehta lea seamma go ruoššagiela alfabehta, muhto alfabehtas leat golbma lassebustáva: ԑ, ӈ ja ҫ.
Guovlu
Enetsagiella hállojuvvo Ruoššas.
Reykjavík
thumb|279px|Reykjavík thumb|upright=1.2|right|Leifur Eiriksson, Hallgrímskirkja Reykjavík lea Islándda oaivegávpot. Reykjavíka olmmošlohku lea 117 099.
Suoma riikkabeivviid ságajođiheaddji
Suoma riikkabeivviid ságajođiheaddji lea Suoma riikkabeivviid lahttu, gii jođiha riikkabeivviid dievasčoahkkimiid. Riikkabeivviid ságajođiheaddji ii oassálaste ságastallamiidda dahje jienastemiide dego earát riikkabeaiveáirasat.
Vaikko riikkabeivviid ságajođiheaddji lea válljejuvvon riikabeaiveáirrasin muhtun bellodagas, son ii oaččo barggustis doarjut dahje ásahit sierra sajádahkii ovttage bellodaga.
Čakčamánu 28.
Čakčamánu 28. lea gregoriánalaš kaleandara mielde jagi 271. (gárgádusjagi 272.) beaivi. Jagis leat vel 94 beaivvi.
Ávvudeamit
Geahča maid: Kaleandar - Čakčamánu 27., Čakčamánu 29.
Alit Boazu
Alit Boazu lea gáivuonalaš/ráissalaš rockjoavku, mii lávlu davvisámegillii. Joavku lea leamaš skierrudáhkansuopamuš Frisk F Musicin jagi 2009 rájes, ja lea almmustahtán ovtta albuma jagis 2009.
Antoine de Saint-Exupéry
Antoine Marie Roger de Saint-Exupéry (geassemánu 29. 1900 – suoidnemánu 31. 1944) lei fránskalaš girječálli ja girdi. Su bivnnuheamos girji Bás prinssaš lea okta máilmmi eanemustá vuvdojuvvon girjjiin.
Unjárgga sámegiel báikenamat
Dát lea Unjárgga sámegiel báikenamaid listu.
Lech Wałęsa
thumb|Lech Wałęsa presideantan
Lech Wałęsa [] (r. čakčamánu 29. 1943, Popowos, Polskkas) lea polskalaš elektrihkkár ja fágalihkadusjođiheaddji. Son lei Polskka presideanta jagis 1990 jahkái 1995. Walesa ásahii Solidarność. Jagis 1983 son vuittii Nobela ráfibálkkašumi.
Čakčamánu 27.
Čakčamánu 27. lea gregoriánalaš kaleandara mielde jagi 270. (gárgádusjagi 271.) beaivi. Jagis leat vel 95 beaivvi.
Ávvudeamit
Geahča maid: Kaleandar - Čakčamánu 26., Čakčamánu 28.
Dovtta
thumb|250px|Dovtta
Sermeq Kujalleq
thumb|olgeš|Jiehki ravda lea geassádan siseatnama guvlui.
Sermeq Kujalleq lea stuorra jiehkki Kalaallit Nunaata oarjeoasis. Dat buvttada logi proseantta olles Kalaallit Nunaata jiekŋaváriin ja eanet jiekŋamássá go mihkkige eará jiehkki eananspáppa davábealis. Dálkkádatnuppástusa dihte boares jiekŋa lea goit suddan juo 1800-logu gaskamuttu rájes johtilit go ođđa lea šaddan ja 2000-logu alggus Sermeq Kujalleqa suddan lei máilmmiviidosaččat dehálaččamus sivva mearragierraga badjáneapmái. Sermeq Kujalleq dárkkuha kalaallisutgillii lulimus jiehki.
Gáhkkor
thumb|250px|Gáhkkor
Gáhkkor (Gavia stellata) lea loddi, mii gullá doktagiidda. Gáhkkor lea unnit go dovtta ja leage unnimus doktagiin. Gáhkkor borrá guliid ja smávva elliid. Beasi ráhkada jeakkis, duoddaris, láttus dahje jávrris.
Sturrodat ja bajiloaidnu
Gáhkkor lea unnimus doktagiin. Dan guhkkodat lea 55-67 cm ja soadjagaska 91-110 cm. Gáhkkor deaddá sullii 1 600 g.
Ráves gáhkkoriin lea ránes oaivi, rukses dielkku čeabáha ovdaoasis, vilges čoavji ja gámis sealgi. Gáhkkora njunni lea ránes dahje vilges ja dat lea dábálaččat bajás vitnjut, mii lea erenomáš lottiide mat bukčet. Doktaga ektui gáhkkor doallá oaivvi vuollelis girddedettiin ja vuojadettiin gáhkkora siidduin iige sealggis oidno vilges dielkkut.
Aonekkogiella
thumb|Aonekkogiella (tehuelche) hállojuvvo Argentiinná máttaoasis.
Aonekkogiella (aonekko 'a'ien) lea eamiálbmotgiella, mii hállojuvvo Mátta-Argentiinnás.
Sátnevuorká
aan = eadni
aankko = áhčči
aawe = maiddái, ja
'a'ie- = hállat
'ajjenwe = mála
'anjje- = dánsut
'appe = tallearka
'awr = dolgi
bai = áddjá
barko = dámpa
cherchen = bargu
chook ote- = lállit
chorr = soadjá
'eei- = addit
'elkke = mánáidmánná (bártni)
'elkkenwen = mánáidmánná (nieida)
en- = dádjat
'epperrenwe = skierat
'eun = guhkkin
ga'uoi = heasta
gou = viellja, oabbá
guelchu = danin go
iaik = dolla
joime- = muitalit
jono = mearra
joomen- = jurddašit, muitit
kenk = mo
kkau = juolgi
kkooch = albmi
le' = čáhci
Čakčamánu 26.
Ávvudeamit
Geahča maid: Kaleandar - Čakčamánu 25., Čakčamánu 27.
Aonekkogiella
Sátnevuorká
maatte- = dahkat
maip = govva
nakl = giitu
nash = ihttin, ikte
'o'ie- = čohkkát
'ooktche- = ballát
'oomkke-  = diehtit, dovdat, máhttit
'orqoguen = suorpmas
paijjen = niibi
patten = rieban
queuse- = lávlut
qonken = njálbmi
se'n = monni
tchoonk = olbmot
tchott = suorsá
waaw = oappá boadnji, beallelačča viellja
wachen = beana
wenai = dáppe
wette- = borrat
Sámi Čuvgehussearvi
Sámi Čuvgehussearvi vuođđuduvvui juovlamánu 11. beaivve 1932 ja heaittihuvvui cuoŋománu 24. beaivve 2007 Helssegis. Searvvi lei vuođđudeamen suopmelaš akademihkkárat V. Lassila, J. Keränen, Paavo Ravila ja P. Mustakallio.
Searvi álggii almmustahttit sámegielat Sabmelaš-aviissa jagis 1934. Searvi váikkuhii ovttas Samii Litton vuosttas sámeáššiid komitea ásaheapmái Suomas jagis 1949.
Silba
Silba lea vuođđoávnnas mii gullá árvometállaid jovkui. Dan namahus lea Ag mii boahtá latiinnagiela "argentum" sánis mii mearkkaša "silba" ja maiddái "ruhta".
Silba adnojuvvo dávjá čiŋaide. Dat lea maiddái elektralaš jođas dain dáhpáhusain go hui vuollegaš vuosttaldus gáibiduvvo, ovdamearkka dihte go áigu gokčat daid stuorimus elektromagnehtaid suprajođiheaddji ávdnasiid. Jurdda dainna lea ahte jus suprajohtasa čoaskudeapmi billašuvvá ja suprajođiheapmi bisána, de galget dat stuora rávnnjit mannat silbba čađa, vai johtasat eai sutta alla temperatuvrraid siste. Go silba lea vuolimus vuosttaldus buot ii-suprajođiheaddji ávdnasiin de heivvolaš dása. Silba jođiha maiddái lieggasa bures.
Sáhttá báidnit borramušgálvvuid silbbain. Silbba E-nummar lea E174.
Nugo eará árvometállat de silba dávjá vihkkejuvvo ounce (oz) ovttadagain.
Atnu
Silba aniha máŋggaládje, earret eará čikŋan. Čiŋaid ja dáiddadujiid buoremus silba gohčoduvvo sterlingsilban, mas lea 92,5% silbadoallu. Sterlingsilba merkejuvvo loguin 925. Go juogamas lea 83% silbadoallu de oažžu gohčodit dan silban rikkaidgaskasaš njuolggadusaid mielde. Silba merkejuvvo loguin 830.
István Sándorfi
István Sándorfi (Ránskkas Étienne Sandorfi, Budapest, Ungár geassemánu 12. 1948 - Paris, Ránska juovlamánu 26. 2007) lei ungáralaš govvadáiddár, gii elii Ránskkas.
Eallin
Su áhčči barggái amerikkalaš fitnodagas, danne su lei dubmejuvvon 5 jage giddagasii. Son luomusmuvái muhtin beaivvi ovdal 1956 revolušuvnna. Bearaš fárrii Nuortariikii, Duiskii ja jages 1958 Ránskii. Ránskas son oahpii École Supérieure des Beaux Arts-skuvllas ja maid École des Arts décoratifs-skuvllas.
Son jápmii Parisis.
Dáidda
Son álggii sárgut nuorran ja 12-áiggi rájes son álggii geavahit oljumálla. 15 jage áigge son geavahii iežas dego málle, dasgo son ii háliidan, go gii nu geahčii su. Su vuosttaš čájáhus lei 17-jahkásažžan ja vuosttaš stuorra čájáhus lei jages 1973 Parisis. Maŋŋel su govat lei Københavnis, Münchenis, Brysselis, Baselis, New Yorkis, San Franciscos, Los Angelesis, 1980-logus son málii dušše nissut. Su vuosstaš čájáhus Ungáras lei jages 2006 Budapestas ja jages 2007 Debrecenis.
Njukčamánu 21.
'''Njukčamánu 21. beaivi''' giđđadássebeaivi dahje beaivvi beaivi lea gregoriánalaš kaleandara mielde jagi 80. beaivi (gárgádusjagi 81. beaivi). Jagis leat vel 285 beaivve.
Ávvudeamit
Geahča maid: Kaleandar - Njukčamánu 20., Njukčamánu 22.
Bás prinssaš
Bás prinssaš lea fránskalaš girječálli Antoine de Saint-Exupéry oanehis romána, mii ilbmái jagis 1943. Davvisámegillii girjji lea jorgalan Kerttu Vuolab, anárašgillii (Uccâ priinsâš) Iisakki Mattus ja nuortalašgillii (U'cc priinsâž) Kati-Claudia Fofonoff.
Áhpedovtta
thumb|250px|Áhpedovtta 251px|thumb|right
Áhpedovtta (Gavia immer) lea čáhceloddi, mii gullá doktagiidda. Áhpedovtta lea stuorát go dábálaš dovtta, muhto unnit go vilgesnjunáhpedovtta.
Kiinnálaš ođđajahki
thumb|280px|Kiinnálaš ođđajahki [[Hong Kongas]] thumb|280px|Kiinnálaš ođđajahki [[Londonas (Chinatown).]]
Kiinnálaš ođđajahki ( (árbevirolaš)/春节 (álkidahtton) chūnjié dahje 農曆新年 (árbevirolaš)/农历新年 (álkidahtton) nónglìxīnnián) lea kiinnálaš kaleandara deháleamos festivála, mii dáhpáhuvvá juohke jagi. Festiválas ávvuduvvo kiinnálaš kaleandara ođđajahki.
Sauli Niinistö
Sauli Väinämö Niinistö (r. borgemánu 24. beaivve 1948 Salos) lea Suoma dásseválddi 12. presideanta.
Niinistö lea ovddeš olgešbellodat Kokoomusa riikkabeaiveáirras ja bellodaga ságajođiheaddji. Son lea juridihka kandidáhtta (Turku universitehta, 1974) ja várreduopmár. Son lei Kokoomusa evttohassan jagiid 2006 ja 2012 presideantaválggain, ja 5.2.2012 son válljejuvvui Suoma dásseválddi 12. presideantan guđa jahkái 1.3.2012 rájes.
Niinistö lea doaibman Paavo Lipponena I ráđđehusas riekteministtarin 1995–1996 ja maŋŋelut Iiro Viinanena čuovvun finánsaministtarin 1996–1999 ja ain finánsaministtarin maiddái Paavo Lipponena II ráđđehusas 1999–2003. Dan maŋŋá son barggai Eurohpa investerenbáŋkku (EIB) nubbinjođiheaddjin. Riikkabeaiveáirras son lea leamaš jagiin 1987–2003 ja 2007–2011. Kokoomusa ságajođiheaddji son lei jagiin 1994–2001. Áigodagas 2007–2011 son doaimmai maiddái riikkabeivviid ságajođiheaddjin.
Niinistös leat guokte máná ja su vuosttaš eallinguoimmi Marja-Leena Niinistö jápmima (j. 1995) maŋŋá son lea náitalan (j. 2009) Jenni Haukioin.
Jiella
Jiella lea ohcejohkalaš musihkkajoavku, mii čuojaha pop-musihkka ja lávlu davvisámegillii. Jiella historjá álgá jagis 1999 goas joavku lávllui vuosttas geardde iežas lávlagiid almmolaččat. Dalle joavkku namma lei Niilo ja nieiddat.
Gosnu
Jiella-joavkku vuosttas cd-skierru almmustuvai juovlamánus 2002. Vuosttas skierrus lávlu maid Niilo goalmmát nieida Mia, gii ii leat Jiella lahttu.
Eallinbálgát
Jiella nubbi cd-skierru almmustuvai suoidnemánu 8. beaivve 2006. Skierru lea báddejuvvon Skádja Studios Kárášjogas. Musihka lea heivehan Niilo Rasmus ovttas Magnus Vuolabin.
Eanáš skierru bihtáid nuohtain ja sániin lea čállán Niilo. Lávlla Olát son lea čállán ovttas Ilmari Rasmusin. Lávlagiid Amma ealát fámolaččat, Dovddatgo ruonas hája ja Čakčamodji sániid lea čállán diktačálli Inger-Mari Aikio-Arianaick.
Eará siidduin
Jiella ruovttusiiddut
Uusikaupunki
Uusikaupunki lea Suoma gávpot Varsinais-Suoma eanangottis. Dan rádjegielddat leat Kustavi, Laitila, Pyhäranta, Taivassalo ja Vehmaa.
Vilgesnjunáhpedovtta
thumb|250px|Vilgesnjunáhpedoavtta 250px|thumb|right| Gavia adamsii
Vilgesnjunáhpedovtta (Gavia adamsii) lea čáhceloddi, mii lea stuorimus doktagiin.
Uusikaarlepyy
Uusikaarlepyy lea gávpotgielda Oarje-Suoma leanas Pohjanmaa eanangottis. Uusikaarlepyy gávpot gullá Pietarsaari guovlogildii. Dan rádjegielddat leat Kauhava, Pedersöre, Pietarsaari ja Vöyri.
Gilit
Jeppo, Munsala, Nykarleby
Giella
Gávpot lea guovttegielat ja 87,6 % ássiin ruoŧagielagat ja 7,6 % suomagiellagat.
Time (bláđđi)
TIME lea amerihkálaš bláđđi. Bláđis lea maid eurohpálaš veršuvdna Time Europe, ásialaš veršuvdna Time Asia ja kanádalaš veršuvdna Time Canada.
Gáffe
Gáffe lea jugus. Gáffe ráhkaduvvo čázis ja millejuvvon gáffebábuin.
Noereh!
Noereh! lea riikkaviidosaš sámi nuoraidorganisašuvdna Norgga beale Sámis, ja lea bellodatpolitihkalaš ja eallinoinnolaččat neutrála. Noereh lea oarjelsámegielsátni ja mearkkaša nuorat. Searvi vuođđuduvvui golggotmánus 2009 Sálliris Romssas.
The Mars Volta
The Mars Volta lea amerihkálaš rockjoavku.
Čáhppesbuokča
Čáhppesbuokča (julevsámegillii tjáhppisbuoktje).
Čáhppesbuokča (Podiceps auritus) lea unna buokčaloddi.
Njukčamánu 22.
Ávvudeamit
Ovttastuvvan našuvnnaid máilmmi čáhcebeaivi.
Geahča maid: Kaleandar - Njukčamánu 21., Njukčamánu 23.
Chuqi Yapu
Chuqi Yapu lea Bolivia hálddahuslaš oaivegávpot.
Suoma oaiveministtar
Suoma oaiveministtar lea ráđđehusa jođiheaddji. Seammás son jođiha maid Suoma sis- ja osiin olgopolitihka ovttas dásseválddi presideantan. Jagis 2000 ođastuvvui vuođđoláhka. Seammás oaiveministara rolla nanusmuvai. Presideanttas ii leat šat jur ollenge sispolitihkalaš váldi. Dán áigge oaiveministaris leat eanet váldi go presideanttas.
Čakčamánu 25.
Čakčamánu 25. lea gregoriánalaš kaleandara mielde jagi 268. (gárgádusjagi 269.) beaivi. Jagis leat vel 97 beaivvi.
Ávvudeamit
Geahča maid: Kaleandar - Čakčamánu 24., Čakčamánu 26.
Buovččat
Buovččat (Podicipedidae) leat buokčalottiid čeardda áidna vuollečearda. Buokčalottit leat čáhcelottit ja dego nammage jo muitala, buovččat leat erenomáš čeahpit buokčit.
Báiskelottit
Báiskelottit (Laridae) lea loddečearda, masa gullá guhtta soga ja 55 šlája. Báiskelottit leat stuorábut go čearrehat.
Rwanda álbmotgoddin
Rwanda álbmotgoddin dáhpáhuvai jagi 1994 Rwandas, go máŋggat ekstremahutujoavkkut, earet eará Interahamwe (dahje Interhamwe), goddaledje čuođi beaivve áigge sullii 800 000 tutsa ja ráfálaš hutu.
Earet eará kolonialismma áigge riegádan etnihkalaš sierramielatvuođat álggahedje presideantta Juvénal Habyarimana girdinmášiinna vulosbáhčima maŋŋá issoras stuorra álbmotgoddima, mii bisti sullii čuođi beaivvi. Álbmotlaččat navdo, ahte vulosbáhččit ledje soahteveaga hutu-ekstremistat, geat figge eastit ráđđádallamiid, mat guske riikka válddi juohkimiid. Ovttastuvvan našuvnnat (ON), Frankriikka stáhta njunnožat ja máŋggat earát reagerejedje aivve menddo maŋŋit Ruanda álbmotgoddimiid. Hutujoavkkuid časkkii viimmat suoidnemánus jagis 1994 Ruanda áhčieatnanlaš soahtešillju (RPF), mas ledje tutsastuibmejeaddjit njunnožis, ja bissehii álbmotgoddima. Badjel guokte miljon hutu balle mávssahemiin ja báhtaredje eatnamis. Stuorámus oassi báhtareaddjin máhce ruoktuset jagi 1996 loahpa rádjái. Hutut, geat báhtáredje Zairei, dálá Kongo demokráhtalaš dásseváldi, váikkuhedje Kongo soađi buollámii jagis 1996.
Álbmotgoddima duogážat
Rwandas, dego maiddái dan ránnjáriikkas Burundis, ásset golbma eará álbmoga: guovllu eamiálbmogin atno twa-čearda, geat leat dán áigge unnán, buot olbmuin sullii okta proseantta. Álbmogis stuorámus oassi leat hutut ja tutsat, geat bohte moadde duhát jagi áigi banduid álbmotvádjoleami áigge. Hutut ja tutsat hállet seamma giella, sin kultuvrrat leat oalle muddui seammaláganat, iige sin sáhte geavadis earuhit iežas etnihkalaš joavkun – ovdalotge sáhttá hállát luohkká- dahje kásttaerohusain. Hutut leat árbevirolaččat leamašan boanddat ja tutsat fas šibitdoallit. Dasgo šibihat ledje divrasot go eana, gulle tutsat Rwanda ekonomalaš elihttai. Hutu ja tutsa joavkkuid eai lean álgoálggus bissovaččat, muhto geaffuma dahje rigguma bokte olbmot sáhte gullat joavkkus nubbái. Ovdal kolonisttalašválddi Rwanda lei iehčanas gonagasgoddi, man hálddašii tutsagonagas.
Okta vuosttas eurohpálaččain, gii mátkkoštii Rwanda lagašguovlluin lei Británnia soahteveaga kapteainna John Hanning Speke, gii finai Karagwegas, dálá Tansanias, ozadettiin Niili-joga álgogierragiid. Jagis 1863 almmustahtton mátkegirjjistis Journal of the Discovery of the Source of the Nile son buvttii ovdan dalá čeardaoahppalaš oainnu, man mielde tutsat gullet alimus kásttii ja leat álgoálggus haamilaš čearda Etiohpias, go fas hutut gullet čáhppes Afrihkká vuolit bantučearddaide. Speke ”haamilaš teoriijas” bođii jođánit álmmotlaččat dohkkehuvvon duohtavuohta, mii hábmii boahttevaš kolonisttalaš isidii hálddašeami ja politihkka.
Kolonialisttalašválddi áigi
Rwanda koloniserejuvvui jagis 1885, go dat ovttas ránnjáriikkas Burundain laktojuvvui oassin Duiskka Nuortta-Afrihká. Vuosttas máilmmisoađi maŋŋá dat sirdašuvai Belgia vullosažžan. Belgialaččat jotke duiskalaččaid politihkka, mas tutsat ja hutut ledje juhkkon ”bajit” ja ”vuolit” čeardan; dán hálddašanmálle sáhtášii govvidit ”duppalkolonialisman”. Kolonialisttat hálddašedje iežaset ráhkadan ja doarjun tutsaelithtta, geat fas hálddašedje eanas oasi hutuin. Jagiin 1933–1934 belgilaččat rehkenaste riikka olbmuid. Dan áigge rwandalaččaide dahkkui ”etnihkalaš” persovdnakoarta, mainna olbmot earuhuvvojedje bissovaččat tutsaide (14%), hutuidda (85%) ja twaidda (1%). Persovnnakoarttat dagahedje joavkkus nubbái sirdáseami veajetmeahttumin ja nu attii belgialaččaide vejolašvuođa ovddidit apartheid hálddašanvuogádaga, man ledje ásahan. Katolalaš skuvllat, mat gulle belgialaččaide, vealehedje hutuoahppiid ja geavadis tutsain lei monopola hálddašan- ja politihkalašvirggiide. Ivdnámus geavat maid kolonisttat dahke lei bággobárgovuogadat, mas máŋggat hutut barge iešguđetge plantasain ja geaidnohuksenguovlluin, nu ahte sin gohce tutsabargonjunnožat. Muitaluvvo, ahte muhtin belgialaš eversta lei gohččon bargonjunnoža: ”Don spižat hutuid, dahje muđuid mii spihččet du.”
Iehčanasvuođa guvlui
Nuppi máilbmesoađi maŋŋá koloniariikkat oččodišgohte iehčanasvuođaid ja ON:a láidehušas Belgia molssui báifáhkka iežas politihkka: dat álggii doarjut hutu eanetlogu ja movttiidit politihkalaš rievdama riikkas. Politihkas rievdamii váikkuhii nuppe dáfus Belgia hállu seailluhit guovllu iežas váikkuhanválddi vullosažžan maiddái boahttevaš iehčanasvuođa áigge, muhto belgialaččat maiddái ávaštedje, ahte hutu eanetlohku šaddá riikka njunnožiid. Njukčamánus 1957 joavku hutu-intellektuellat almmuhedje Hutumanifestan dovdon álbmotlašjulggaštusa, mas sii gáibidedje tutsaid oaguheami riikkas dainna ákkain, mii vuođđuduvai haamilas myhtai, ahte sii leat olggobeale boahtán vuolušteaddjit. Julggaštusas vuostálastui eandalii etnihkalaš persovnnakoarttain luohpama, vai hutu-eanetlohku sáhtášii šaddat njunnožiid. Vaikko maiddái mášolot jienat gullojedje, de riegádišgohte jođánit ođđa ekstremahutubellodagat olu ovdal belgialaččaid almmuhedje válggaid.
Gitaraman eanagottis golggotmánu 1. jagis 1959 joavku politihkalaš tutsaaktivisttat cábme Dominique Mbonyumutwa-nammasaš hutunjunnoža. Ođas leavai dego buollidolla birra riikka ja vahku siste dáhpáhusas hutujovkkožat mávssahedje ja cábme tutsanjunnožiid ja bolde tutsaid ruovttuid almma, ahte Belgia koloniasoahteveaga kommandánta eversta Guy Longiesta dagai maidige. Longiest almmuhii tutsaid ruovttuid ain buoledettiin, ahte ”soahteveaga fertii válljet iežas beali”. Son lágidii válderihpama, mas tutsanjunnožat rievdaduvvojedje hutuin. Gielddaválggáid mat dollojedje jagis 1960 hehttejedje issoras leabuhisvuođat, main jienastusbáikkiid gohce hutut. Hutuid beastinbellodat parmehutu oaččui badjel 70 proseantta jienastemiin, ja oktiibuot hutubellodagat ledje sullii 90 proseantta. Čuovvovaš jagi ON:a lágidii parlamenttalašválggaid, mas parmehutu oaččui 77,7 proseantta jienastemiin. Bissovaš leabuhisvuođaid geažil juo badjel 20000 tutsa ledje báhtáran ránnjáriikkaide jagi 1960 loahpa rádjái.
Iehčanasvuohta
Hutuid diktatuvra čiehkádii demokráhtalaš eanetlohkuváldin, ja parmehutu njunnožiin bođii girječálli V.S. Naipaula nammadeami mielde ”áddestallanalbmát”: ovddeš stuibmenjunnožat, geat geardduhit buot boasttuvuođaid dan maŋŋá, go leat beassan váldái. Riikka vuosttas presideanttan válljejuvvui Grégoire Kayibanda. Burundai báhtaran tutsat mearridedje fargga álggahit vuostálastima mas sii geavahedje vearjjuid, ja juovlamánu 21. beaivvi 1963 sullii 200 tutsabáhtáreaddji, geain ledje dávgebissut ja ruovttus dahkkon dollavearjjut, rasttildedje Rwanda rájá. Sii godde rájá soalddátleairras, mii lei rájá lahkosiin, njeallje soalddáha ja suoládedje máŋggaid vearjjuid ja vihta meahccebiilla. Falleheami lei heivvolaš dahkuágga Máttá-Rwanda leanahearrái André Nkramugabai, gii verjii sáittiin ja šluppohiin jovkkožiid, geat godde jándora áigge guovllus 5000 tutsa. Fargga váidnu leavai olles riikii ja parmehutu bijai giddagassii ja gottii gilvohalli bellodagaid njunnožiid nu, ahte Rwandas lei jođánit dušše okta bellodat. Guovtti mánus badjel 10000 olbmo jápme ja 300000 báhtaredje ránnjáriikkaide. Belgialaš offisearat geat ain ledje riikkas čuvvo joavkogoddima bálddas. Brihttalaš filosofa sir Bertrand Russell dajái Rwanda dáhpáhusaid leamaš ”vearrámus ja systemáhtalamos joavkogoddin, dasto juvddálaččaid duššadeami maŋŋá”.
Jagi 1969 válggaid maŋŋá presideantta Kayibanda oaččui vel joatkit virggis goalmmát baji, ja parmehutubellodat válddii fas háldui riikka parlamentta. Rwanda vuođđoláhka ii livčče diktán Kayibanda šaddat evttohassan njealját válgabadjái, muhto son rievdadii vuođđolága parlameantta eanetlogu vehkiin. Seammás maiddái dorvvastuvvui válddi seailun boahttevuođas Kayibandai gullevaš máttá- ja gaskarwandalaš hutuin. Hutut geat ledje riikka davviosiin eret ja ledje ožžon váikkuhanválddi riikka soahteveagas, vašuhedje vuođđolága rievdadeamis ja ráhkkánišgohte válddigomiheapmái.
Habyarimana oažžu válddi
Rwanda soahteveahka válddii válddi suoidnemánu 5. beaivve 1973 ja nammadii riikii soalddáthálddahusa, man njunnožin bođii generála Juvénal Habyarimana. Soalddátdiggi dubmii presideantta Kayibanda ja čieža hálddahusa ministera jápmit. Habyarimanas bođii Rwanda ođđa presideantta. Válderihpama nuppi jahkebeaivve Habyarimana almmuhii, ahte riikii lei ásahuvvon ođđa bellodat, masa juohkehaš rwandalačča galggai searvat: Našunála válderihpanlihkadusa ovdáneami beales (MRND). Bellodaga ulbmilin lei ”guovllosaš ja etnihkalaš vaššimielaid eret váldin, sihke dálonguovllu ovddideapmi”. MRND lážii dálonguvlui bargoservošiid ja riegádahtii fas ođđasit kolonialisttalaš áiggi bákkolaš bargobálvalan árbevieru. Bargobálvalanjoavkkut dahke jeavddalaččat vahkkosaš nuvttá bargobálvalusa, ovdamearkka dihte Rwanda mearihis čomaid rievdadeami viljálaneanan dahje gilvit vuovddi boaldinmuoraid várás. Galbma soađi gamus Rwanda oaččui ollu doarjaga oarjeriikkain. Ovddeš koloniariika Belgia attii riikii ovddidanveahkki oassin riika govttolaš stáđis politihkalaš dili dihtii. Frankriika attii Rwandai soahteveahkki nannendihte ođđakolonialaš sajádaga fránskagielat Afrihka riikkaid, la Francophonia birrasis.
Tragediija guvlui
Berliina muvrra gahččama áigge Rwanda loktaneaddji opposišuvdna, mii lei nanosmuvvan 1980-logu ekonomalaš váttisvuođaid geažil, lobbe- ja gáidádišgođii oarjeriikkain demokráhtalaš ođastusaid ovddidanruđaid ovddas, mat ledje juo 60 proseantta riika bušeahttas. Ádjás ráđđádallamiid ja háleštettiin Frankriikka presideantta François Mitterrandain Habyarimana almmuhii báifáhkka jagis 1990, ahte riikii lei áigi ásahit máŋgábellodatvuogadat. Habyarimana váldodoarjojoavku, rikkis ja váikkuhanváldát hutunjunnožat riikka davveosiin nappo akazu (unna latnja) goittotge vuostalastii rievdadeami. Seammas go Habyarimana álbmotlaččat julggaštii ođđa rabasvuođa, akazu organiseren stáhtaterror riikkas šattai nanabun dan geahččalettiin sihkkarastit nannet iežas stáhtusa ja duššadit riika ihcci opposišuvnna. Dilli rahtasii oalat, go viimmat golggotmánu vuosttas beaivve stuibmejoavku, mii gohčodii iežas Rwanda áhčieatnanlaš soahtešilljun (RPF) ja mas ledje eanaš Ugandai báhtaran tutsain, rasttildii Uganda ja Rwanda gaskasaš rájá.
Árvvoštallui, ahte RPF:s ledje falleheami álggus 3000–4000 bures skuvlejuvvon soalddáha. Golbma beaivve falleheami maŋŋá oaivegávpogis Kigalis gullojedje báhčaleamit. Čuovvovaš beaivve radios dieđihedje, ahte hálddahusa joavkkut ledje bissehan stuibmejeddjiid geahččalusa váldit oaivegávpoga. Duohtavuođas gávpogis eai lean oppanassiige stuibmejeaddjijoavkkut, muhto dieđáhusa ulbmilin lei várra stuorádallat várá ja nu sivahit hálddašeaddji hutujoavkkuid das, ahte sii eai geahččal oččodit demokratiija. Riikka ideologiija mielde politihkka ja identitehta ledje seamma ášši, ja fargga buot tutsat dieđihuvvojedje RPF:a doarjun ja kakkerláhkan. Habyarimana doarjut áigo ráhkadit riikii sispolitihkalaš kaaosa, mii dagai vejolažžan ”siskkildas vašálaččaid” likviderema. Logi beaivve RPF:a falleheami maŋŋá Kibilira gili báikkálaš njunnošat almmuhedje hutuide, ahte sin vahkkosaš bargobálvalus sisttisdoalašii tutsaid goddima. Njuovvan bisti golbma beaivve, man áigge lávlu ja rumbuid časki hutut godde 350 tutsa ja oaguhedje 3000 eret sin ruovttuin.
Frankriika presideanta Mitterrand girddii ustibis Habyarimana veahkkin, go Rwanda soahteveaga (Forces Armées Rwandaises, FAR) joavkkut ledje gillán vuosttas dáhpáid RPF:a vuostá, ja sáddii čuđii lossadit verjejuvvon frankriikalaš seaivvajeagara soahtat ovttas FAR:ain. Maiddái Belgia ja Zaire (dálá Kongo demokráhtalaš dásseváldi) sáddejedje joavkkuid hálddahusa veahkkin stuibmejeddjiid vuostá. Belgialaš joavkkut geassádedje goittotge jođánit riikkas, ja Zaire soahteveaga suoládeamit ja rohcošeamit šadde nu stuorrá váttisvuohtan, ahte Rwanda hálddahus dáhtui joavkkuid vuolgit eret. Frankriikalaš joavkkuid vehkiin Habyarimana sáhtii almmuhit, ahte RPF:a lea vuiton. Duohtavuođas dat goittotge geassádii oarjjás, ásahii ođđa doarjjabáikki Virunga-dollaváriid vilttiide ja jotkii doppe ođđa rekruhtaid skuvlejeami, mat bohte joavkkuide dássidis rávdnjin.
Guhká vurdon rievdadeapmi máŋgábellodatvuogadaga guvlui álggii geassit jagis 1991. MRDN-bellodat ja Habyarimana doarjut geahččaledje seailluhit iežaset stáhtusa ja ásáhedje máŋggaid ođđa bellodagaid, mat geavadis ledje MRDN:a organisašuvnnat dušše eará namain. Dušše ovtta opposišuvnna bellodagas ledje eanetlohkun tutsat, eará bellodagain ledje mášolaš, ođastusmielat ja ekstremahutut, mat fargga polariserejedje álbmoga ain eanet. Sii rievdadedje politihka dan guvlui, mas lei gažaldat dušše hutuid iešsuodjaleamis tutsaid stuorraválddi vuostá. Froduald Karamira, MDR-bellodaga várresátnejođiheaddji, namahišgođii fargga dáid lihkadusaid oktasaš namain hutuváldi.
Pihtipudas
Pihtipudas lea Suoma gielda Gaska-Suoma eanangottis. Dan rádjegielddat leat Haapajärvi, Keitele, Kinnula, Pielavesi, Pyhäjärvi, Reisjärvi ja Viitasaari.
Rwanda álbmotgoddin
Tragediija guvlui
Duohtavuođas "hutu power" lei dušše slogan, mii loktii hutuid oktiigullevašvuođa dovddu RPF:a falleheami geažil, iige dan nammasaš organisašuvdna lean goassige leahkimin.
Hutuválddi loktaneapmi
Rwandas julggaštišgohte suoli jagis 1990 Kangura (”morraneapmi”) nammasaš bláđi, man doaimmahii hálddahus. Das gáibiduvvui, ahte buot hutut galget doarjut presideantta tutsaid vuostálas dáistaleamis ja das ”árvvoštallui” Habyarimana menddo láivves doaimmain. Bláđđi maid julggaštii ”duođaštusaid” RPF:a oasis dološ suollemasjutnii, man vehkiin tutsat livčče geahččalan fas beassat váldái, sihke listtuid álbmotlaš lágádusaide ”njáhkan” tutsain ja sin hutuvehkiin. Bláđi beakkámus artihkal, Hutuid logi báhkkoma, almmustuvai jagis 1990, mii geardduhii John Hanning Speke badjel čuođi jagi boaris jurdagiid tutsaid haamilaš ruohttasiin. Das ledje maiddái rasisttalaš ávžžuhusat, dego ii ovttage hutuid sáhte luohttit ja ahte sin ”...áidna ulbmil lea iežas etnihkalaš joavku stuorraváldi”. Hutuid ávžžuhedje ”searvat oktii oktasaš tutsavašalačča vuostá dáistaleamis”. Gávccát ja beahkámuš báhkkon: ”Hutut galget heaittit šallošeamis tutsaid”. Hutuid logi báhkkoma šattai hui beakkánin, ja dan lohke álbmotlaččat earet eará politihkalaš dilálašvuođain.
Jagi 1991 válggaid maŋŋá bellodagat, mat ovddastedje hutuválddi rahkánišgohte soahttái nu, ahte hohkkagohte vearjjuid ja skuvlegohte nuorra beallesoalddát joavkkuid. Okta vuosttas joavkkuin, mii verjejuvvui lei Interhamwe (”sii, geat čužžot ovttas”) dahje (”sii, geat fallehit ovttas”). Joavkku ruohttasat ledje MRND:a joavkkuin, mat ledje geatnegahtton bálvalit barggu bokte, 1960-logus ja 1980-logu áigge das dahkkui bellodaga nuoraid organisašuvdna. Interhamwe bokte akazu doarjjui earet eará spábbačiekčanservviid, main nuoraid hohkahedje bellodaga birrasiid. Nuoraid, geat ledje gártan bargguheapmen ekonomalaš váttisvuođaid geažil ja geat ledje olgguštuvvan, lei buoremus rekryteret.
Interhamwe álggii vuosttas háve duođas doaibmat njukčamánus 1992, go Rwanda riikaradio dieđihii, ahte dat lea gávdnan duođaštusaid tutsaid áigumušain hutuid joavkogoddimis. ”Ovddalgihtii eastin iešbealuštan operašuvnnas” Interhamwe gottii golmma beaivvis 300 tutsa Bugesera guovllus. Sullasaš veahkaváldálašvuođat bohte ovdan maiddái eará guovlluin riikkas. Ovdal joavkogoddimiid riika ovddasteaddjin ja báikkálaš njunnošiin lei dáhpin lágidit politihkalaš joavkočoahkkimiid, main tutsat govviduvvojedje demonan oktan buot čorvviin ja seibbiin. Sii maid merrededje goddit tutsaid ovttalágan ”bargobálvalussan” riikii. Báikkálaš njunnošiide lei maiddái ávki ekonomalaččat terroras, dasgo sii dábálaččat duoguštedje oaffariid eatnamiid ja opmodaga.
Arusha ráfišiehtadus
RPF ja hálddahus ledje jagis 1991 rájes geahččalan ráđđádallat ráfi, muhtumin dain leige dáistalanboddu. Presideanta Habyarimana vuolláičálii viimmat stuibmejeaddjiin ráfišiehtadusa borgemánu 4. beaivve jagis 1993 Tansaniija Arushas. Das lei šihtton Rwanda boahttevaš soahteveagas ja sirdásanáigodaga hálddahusas, das lei maiddái lohpiduvvon sidjiide geat ledje báhtaran ránnjáriikkaide máhcát ruovttoluotta. Šiehtadussii gulai maid ON:a ráfidorvvastanjoavkkuid UNAMIR:a sajáidahttin Rwandai dassážiigo dilli lei fas ráfon.
RPF:a soalddátlaš stuorrun ja riikkaidgaskasaš deaddu eai guođđán Habyarimanai eará molssaeavttuid, go vuolláičállit šiehtadusa, váikko son dagaige seamma politihkalaš iešsorbmema. Hutufámu njunnošat sivahedje presideantta dakkaviđe beahttimis iežas riika. Kangura čuoččuhii, ahte UNAMIR:a publikašuvdnan lei dušše tutsaid lokten váldái, muhto dat muittuhii seammás, ahte ráfidorvvasteaddjit ledje dábálaččat behtolačča ja nu sii eai barggašedjege maidige vejolaš veahkaválddálašvuođaide.
Álbmotgoddin
Cuoŋománu guđat beaivve eahkeda ieš iežas nammadan ”nationála kriisakomitejiia”, mas ledje eanaš alla offisearat, doalai čoahkkima UNAMIR-joavkkuid kommeandántta Roméo Dallairen, sihke ON:a váldočálli erenomaš áirrasin Jacques Roger Booh-Boohain. Komitéa dáhkidii, ahte dat joatká Arusha-proseassa, muhto go čoahkkin nogai gaskaija áigge, de Kigal lei juo dievvan soalddáhiin ja Interahamwe lahtuin, geaidda ledje addon istut geaid sii galget goddit. Akazu vuosttas ulbmil lei likvideret jođánit hutuopposišuvnna njunnošiid, earet eará oaiveministtar Agathe Uwiligiyimana, gean visti lei birastahtton iđitroađi áigge. Liikká, vaikko UNAMIR-joavkkut bohte dohko, de Uwiligiyima geahččalii báhtarit iežas šattogárddis bokte, muhto su báhče lahkosiidda. UNAMIR-joavku, mas ledje 15 ghanalaš ja belgialaš ráfidorvvasteaddji, vuoittahalai ja sii vuollánedje ja sin dolvo fáŋgan lagaš soalddátdoarjjabáikái. Belgialaš ráfidorvvasteddjiid godde maŋŋelaš juŋgelniibbiiguin.
Rwandai válljejuvvui cuoŋománu 8. gaskaboddosaš hálddahus, mas ledje beare ekstremahutubellodagaid ovddasteaddjit. Ođđa presideantan šattai Théodore Sindikubwabo, gii lei okta MRND-bellodaga njunnošiin. Hálddahusa ja presideanta birra ledje maiddái eará njunnošat, geat organiserejedje álbmotgoddima. MRND:a váldočálli Joseph Nzirorera lágidii jápmima patrullaide vearjjuid ja mearredii daid publikašuvdnai ja Pascal Simbikangwa stivrrii daid njuolgga presideantta kansliijas. Ferdinand Nahimana lei ekstremahutulihkadusa váldoideologa, gii lei vuođđudan radiostašuvnna (Radio Télévisio Libre des Mille Collinnes, duháhiid čomaid friija radiokanála), man bokte son ávžžuhii ja giktalii álbmoga birra jándora goddit, baicce tutsaid ja stáđis hutuid, de maid belgialaš UNAMIR-joavkkuid.
Radio ja báikkálaš politihkalaš njunnošat ávžžuhedje olbmuid veahkaváldálašvuođaide ja nu dat leavai jođánit olles riikii. Ránnját čuohpadedje nuppiideaset ja bargosajiin kollegat huško nuppiideaset. Doaktárat godde iežaset pasieanttaid ja oahpaheaddjit iežaset ohppiid. Moatti beaivvi siste tutsat ledje goddon giliin. Radios muittuhuvvui, ahte erenomážit nissoniidda ii oaččo čájehit árbmu. Muitaluvvui, ahte muhtin gávpoga gielddaáirras livččii fállan 50 fránga goddon tutsa oaivvis – dán gohčodišgohte ”gálláid gávppášeapmin”. Vearrámus árvalusaid mielde Rwandas goddojedje 800 000 tutsa ja stáđis hutu, eanaš osiin juŋgelniibbiin, čuođi beaivve áigge. Sullii 400 000 rwandalaš máná báhce vánhemiiddis hágá ja stuorámus oassi sis báhce bálkásii. Jábmiid lassin duháhat ja fas duháhat lápmašuvve ja tutsanissoniid illástedje systemáhtalaččat, dábálaččat dávjá.
Riikkaidgaskasaš servoša reakšuvdna
Belgia gesii UNAMIR-joavkkuid eret vahku dan maŋŋá, Cuoŋománu 14. beaivve, go logi belgialaš ráfidorvvasteaddji, geat ledje báhcán fáŋgan goddojedje. Seamma áigge joavkkuid kommandánta Dellaire muitalii, ahte álbmotgoddin livččii lean vejolaš bissehit, juos anus livčče lean 5000 bures verjejuvvon soalddáha ja geain livččii lohpi geavahit fámu. Seamma beaivve ON:a dorvvolašvuođaráđđi atti loahppacealkámuša, mii geahpedii UNAMIR:a válddi 90 proseantta ja buot baicce 270 soalddáha gohčojuvvo ruovttoluotta. UNAMIR:a doaibmaváldi geahpeduvvui ain eanet, nappo joavkkuin ii lean eará vejolašvuohta go čuovvut bálddas álbmotgoddima.