cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Hámmárfeastta sámegiel báikenamat
Dát lea Hámmárfeastta sámegiel báikenamaid listu.
Säkylä
Gilit
Iso-Säkylä, Korpi, Löytäne, Pyhäjoki, Vähä-Säkylä, Huovinrinne, Iso-Vimma, Karhusuo, Moisio, Sydänmaa, Uusikylä, Köörnummi
Jordi Turull
Jordi Turull i Negre (r. 1966) lea katalonialaš politihkkár. Son lei Katalonia guovlluhálddahusa dieđiheaddjin Carles Puigdemont jođihuvvon ráđđehusas, mii ordnii 1.10.2017 álbmotjienasteami Katalonia iehčanasvuođa birra. Espánnja stevdnii buot Katalonia ráđđehusa ministarat stuimmis, mas sáhttá dubmet Espánjja lága mielde juoba 30 jahkái giddagassii. Stevdnega čuovvumuššan vihtta ministara (Carles Puigdemont, Antoni Comín, Lluís Puig, Meritxell Serret ja Clara Ponsatí) vulge riikkabáhtarussii Belgiai. Maiddái Joaquim Forn, Dolors Bassa ja Meritxell Borràs vulge álggos Belgiai, muhto máhcce maŋŋelaš Espánnjii rievtti ovdii. Oktiibuot gávcci Espánnjas rievtti ovdii mannan ministara (Turull, Forn, Bassa ja Borràs lassin Oriol Junqueras, Raül Romeva, Josep Rull ja Carles Mundó) mearriduvvojedje dutkanfáŋgavuhtii 2.11.2017. Juo ovdalaččas dutkanfáŋgavuhtii leigga mearriduvvon guovtti riikkavulošorganisašuvnna ságadoallit Jordi Sànchez ja Jordi Cuixart, geat leigga lágidan miellačájehusaid álbmotjienasteami ordnema beales.
Frans Hals
Frans Hals (1580? - borgemánu 26. 1666) lei nederlándalaš dáiddár.
Falköpinga gielda
Falköpinga gielda lea gielda Ruoŧas Oarje-Götalándda leanas.
Kungsöra gielda
Kungsöra gielda (ruoŧagillii): Kungsörs kommun) lea gielda Davvi-Ruoŧas Västmanlándda leanas.
Čoahkkebáikkit
Vuolde lea listu čoahkkebáikkiin gielddas Kungsöra gielda.
Giljobaš
thumb|250px|Giljobaš thumb|Giljobačča monit
Čáihni
Čáihni (Picoides tridactylus) lea čáihnniide gullevaš loddi.
Čáihnnit
Čáihnnit (Picidae) lea čáihnelottiide (Picuformes) gullevaš loddečearda. Čerdii gullá sullii 200 šlája, mat juhkojuvvojit 28 sohkii.
Ynys Lawd
Ynys Lawd lea suolu Kymraeatnamis.
Dánskkagiella
Dánskkagiella lea skandinávalaš giella, mii gullá indoeurohpálaš gielaid germánalaš gielaide.
Mearrabahta
Mearrabahta lea Mearrabađaluovtta davveoassi ja lea Nuortameara davimuš oassi. Mearrabahta lea gaskamearálaččat dušše 30 mehtera čieŋu. Dán stuorámus suolu lea Hailuoto Oulu bokte.
Čakčamánu 12.
Čakčamánu 12. lea gregoriánalaš kaleandara mielde jagi 255. (gárgádusjagi 256.) beaivi. Jagis leat vel 110 beaivvi.
Ávvudeamit
Geahča maid: Kaleandar - Čakčamánu 11., Čakčamánu 13.
Uhcačáihni
Uhcačáihni (Dendrocopos minor) lea čáihnniide gullevaš loddi.
Suoma ruoŧŧelaš álbmotbellodat
Suoma ruoŧŧelaš álbmotbellodat lea Suoma politihkalaš bellodat, mii lea vuođđuduvvon jagis 1906.
Färgelanda gielda
Färgelanda gielda lea gielda Ruoŧas Oarje-Götalándda leanas.
Gierdočuonjá
thumb|250px|Gierdočuonjá thumb|Gierdočuotnjága monit
Gierdočuonjá (Branta bernicla) lea čuonjáloddi.
Grästorpa gielda
Grästorpa gielda lea gielda Ruoŧas Oarje-Götalándda leanas.
Ζ
Ζ, ζ lea bustávva greikkalaš alfabehtas.
Gárjilgiella
Gárjilgiela lea nuortamearasuopmelaš giella. Árbevirolaččat gárjilgiela lea human Gárjilis, sihka Ruošša ahte Suoma bealde. Gárjilgiella juhkása guoktái váldosuopmanii: aitosašgárjilgiella ja aunusgárjilgiella, dahje livvi. Dárkilis dieđuid hubmiid mearri birra ii leat; Suoma bealde ležžet sullii 11 000 gárjilaččat gii hupmat gárjilgiela bures ja buohkanassii gárjilgiela humažit vuollai 100 000 olbmot
Gárjilgiella ii leat seammá go suomagiela gárjilaš suopmanat.
thumb|right|Gárjilgiela suopmanguovllut thumb|right|Gárjilgiela árbevirolaš guovlu
Guovlu ja historjá
Ovdal nubbi máilmmisoađi gárjilgiella hubmojuvvo eanaš Gárjilas. Davvin guovlu rádjašuvvá Vilgesmerrii, lulde Laatokkai ja nuortan Onegajávrái ja Petroskoihi. Oarjerádjá lea lonohallan ollu: gárjilgiella hubmojuvvui viidát maiddai Suoma bealde vel 1500-logus, muhto go Davvi-Gárjil lakte Ruŧŧii, báhtaredje eanemusat gárjilaččat nuorttas. Liikká gárjilgiella hubmojuvvui Davvi-Gárjilis 1870-lohkui. Vuosttas máilmmisoađi maŋŋel ollu Suoma gárjilaččaid rievdadedje gávpogiidda goas Supmii šadde ođđa gárjilgielalaš guovlluid. Dálážat Suoma bealde gárjilgiella hupmojuvvo earenoamážit Valtimos, Nurmesis ja Joensuus. Ruoššas gárjilgiella hubmojuvvo Gárjila dásseválddis ja Tveras.
Alfabehta
thumb|right|1930-logus tvergárjilgiella čállojuvvui [[latiinnalaš alfabehtan]] thumb|right|jagis 1939 gárjilgiella čállojuvvui [[kyrillalaš alfabehtan (govas Remusa máidnasat)]]
Vokálat
Gárjilgielas leat gávcci monoftoŋggat: golbma maŋŋevokálat (u, o, a) ja vihtta ovdavokálat (i, y, e, ö, ä).
Čállingiella
thumb|right|upright=1.25|Evangelium Matteusa mielde gárjilgillii jagis 1820
Muohtačuonjá
thumb|250px|Muohtačuonjá thumb|Muohtačuotnjága monit
Muohtačuonjá (Anser caerulescens) lea davveamerihkálaš čuonjáloddi.
Bihcebásčáihni
Bihcebásčáihni dahjege stuorragirječáihni (Dendrocopos major) lea čáihnniide gullevaš loddi.
Hildur Guðnadóttir
Hildur Ingveldar Guðnadóttir (r. čakčamánu 4. b. 1982 Reykjavik) lea islándalaš šuokŋadahkki ja musihkkár gii lea vuoitán sihke Golden Globe- ja Oscar-bálkkašumiid. Guðnadóttir čuojaha sello. Son lea čuojahan ee. čuovvovaš joavkkuiguin: Pan Sonic, Throbbing Gristle, Múm ja Stórsveit Nix Noltes. Dasa lassin Guðnadóttir lea dahkan dakkár TV-prográmmaide ja filmmaide musihka go Chernobyl, Joker ja Tom of Finland.
Avvil girku
Avvil girku (suomagillii Ivalon kirkko) lea girku Anáris Lappi eanangottis Suomas.
Girku lea huksejuvvon jagis 1966. Girkus leat badjel 400 čohkkansaji.
Gullspånga gielda
Gullspånga gielda lea gielda Ruoŧas Oarje-Götalándda leanas.
Čakčamánu 10.
Čakčamánu 10. lea gregoriánalaš kaleandara mielde jagi 253. (gárgádusjagi 254.) beaivi. Jagis leat vel 112 beaivvi.
Ávvudeamit
Geahča maid: Kaleandar - Čakčamánu 9., Čakčamánu 11.
Clara Ponsatí
Clara Ponsatí i Obiols (r. njukčamánu 19. b. 1957) lea katalonialaš politihkkár. Son lei Katalonia guovlluhálddahusa oahpahusministtarin Carles Puigdemont jođihuvvon ráđđehusas, mii ordnii 1.10.2017 álbmotjienasteami Katalonia iehčanasvuođa birra. Espánnja stevdnii buot Katalonia ráđđehusa ministarat stuimmis, mas sáhttá dubmet Espánjja lága mielde juoba 30 jahkái giddagassii. Stevdnega čuovvumuššan vihtta ministara (Ponsatí lassin Carles Puigdemont, Antoni Comín, Lluís Puig ja Meritxell Serret) vulge riikkabáhtarussii Belgiai.
Katalonia ođđa parlameantaválggain 21.12.2017 ain riikkabáhtarusis leamaš Ponsatí válljejuvvui ođđasit Katalonia parlamentii. Son goit almmuhii 23.1.2018 seamma áigge Puigiin ja Serretiin, ahte son luohpá riikkabeaiveáirasa báikkistis sihkkarastindihte oaiveministtarjienasteamis iehčanasvuođa doarjaleddjiide eanetlogu dan maŋŋá, go Espánnja alimus riekti lei gieldán riikkabáhtarusis leahkki áirasiid fápmudeamis nuppi áirasa jienastit bealistis.
Nissojávri
Nissojávri lea jávri Deanu gielddas Finnmárkku fylkkas.
Synnøve Persen
thumb|right|250px|Persena Sámi leavga thumb|right|250px|[[Sámi leavga|Dálá Sámi leavga]]
Köpinga gielda
Köpinga gielda (ruoŧagillii): Köpings kommun) lea gielda Davvi-Ruoŧas Västmanlándda leanas.
Synnøve Persen
Synnøve Persen (r. guovvamánu 22. 1950 Beavgohpis, Porsáŋggus Norggas ) lea sápmelaš dáiddár ja girječálli, gii čállá davvisámegillii.
Persen lei hábmen vuosttaš leavgaevttohusa sámi leavggas jagis 1977.
Köpinga gielda
Čoahkkebáikkit
Vuolde lea listu čoahkkebáikkiin gielddas Köpinga gielda.
Katri Linna
Katri Sinikka Maaria Linna (r. borgemánu 27. b. 1960 Tampere, Suopma) lea ruoŧasuopmelaš jurista ja olmmošvuoigatvuođaid bealušteaddji. Borgemánu 2019 rájes son bargá ovttaveardásašvuođaáittardeaddji doaimmahagas Suomas. Ovdal dan barggu Linna lei ee. senior legal advisorin Civil Rights Defendersas (CRD, riikkaidgaskasaš olmmošvuoigatvuođasearvi), vd. guovllukánturhoavdan ja dárkodeaddjin Eurohpá sihkkarvuođa- ja ovttasbargoorganisašuvnnain Ukrainas, Ruoŧa ovttaveardásašvuođaáittardeaddjin ja Ruoŧa vealahanáittardeaddji. Dasa lassin Linnas lea guhkes karrieara bargoriektejuristan.
Φ
Φ, φ lea bustávva greikkalaš alfabehtas.
Ynys Seiriol
Ynys Seiriol lea suolu Kymraeatnamis.
Ruovddagas
Ruovddagas lea čáihnniide gullevaš loddi.
Δ
Δ, δ lea bustávva greikkalaš alfabehtas.
Ultrajietna
Ultrajietna lea jietna maid olmmoš ii gula. Ultrajiena bárroguhkkodat lea unnit go 17 millimehter áimmus, namalassii frekveansa mii lea alit go 20 kHz. Alit frekveansarádji ii leat definerejuvvon.
Ultrajietna ii leat vahágin olbmuide. Dat adnojuvvo máŋgga ládje. Fatnasiid ekolodat atnet ultrajiena mihtidit čikŋodaga ja guollebivdit atnet ultrajiena gávdnat guliid mat lei čiekŋalasas. Náhkkesoajit dádjadit ultarjiena veagas. Dat huikkádit 120 kHz allosaš frekveanssain ja guldalit skája mii boahtá birrasiin. Muhtun njurgganat beatnagiid várás ráhkadit ultrajienaid mainna sihtá beatnaga boahtit. Beana gullá alit frekveanssaid go olmmoš.
Medisiinnas atná ultrajiena vai oažžu čielgasa rievttes diagnosa. Ultrajietna gullá ovdamearkka diagnostihkii go dutká áhpehis nissoniid. Dutkamuš sáhttá čađahuvvot čoavjji čađa dahje vagina čađa.
Iešvuoddji biillat sáhttet atnit ultrajiena vai áicet diŋggaid mat leat lahkosiin.
Ynys yr Halen
Ynys yr Halen lea suolu Kymraeatnamis.
Göteborga gielda
Göteborga gielda lea gielda Ruoŧas Oarje-Götalándda leanas.
Čakčamánu 9.
Čakčamánu 9. lea gregoriánalaš kaleandara mielde jagi 252. (gárgádusjagi 253.) beaivi. Jagis leat vel 113 beaivvi.
Ávvudeamit
Geahča maid: Kaleandar - Čakčamánu 8., Čakčamánu 10.
Ránesčáihni
Ránesčáihni (Picus canus) lea čáihnniide gullevaš loddi.
Ruksesčottačuonjá
thumb|250px|Ruksesčottačuonjá thumb|Ruksesčottačuotnjága monit Ruksesčottačuonjá (Branta ruficollis) lea čuonjáloddi.
Ránesčuonjá
Ránesčuonjá - lullisámegillii gaase, julevsámegiella gássa ja nuortalašgillii miârrčuânj.
thumb|250px|Ránesčuonjá thumb|Ránesčuotnjága monit Ránesčuonjá (Anser anser) lea čuonjáloddi.
Balkannjárga
Balkannjárgga riikkat leat:
Maid Románia ja Kroatia rehkenastojuvvojit muhtumin Balkanriikkaide.
Norberga gielda
Norberga gielda (ruoŧagillii): Norbergs kommun) lea gielda Davvi-Ruoŧas Västmanlándda leanas.
Čoahkkebáikkit
Vuolde lea listu čoahkkebáikkiin gielddas Norberga gielda.
Suoma sosiálademokráhtalaš bellodat
Suoma sosiálademokráhtalaš bellodat lea Suoma politihkalaš bellodat, mii lea vuođđuduvvon jagis 1899.
Götene gielda
Götene gielda lea gielda Ruoŧas Oarje-Götalándda leanas.
Suoma leanat
Suoma stáhta guovlohálddašeami dihte Suopma lei ovdal juhkkojuvvon leanaide, mat ledje guđas (6).
Leatnajuohku nogai jagi 2010 go leanat heaittihuvvojedje. Ovdal maŋimuš leatnajuogu ledje oktiibuot 11 leana + Ålándda eanangoddi. Leatnahálddahusas eai lean válggain válljejuvvon ovddasteaddjit. Stáhta báikkálaš hálddašeami dihte leanat ledje juhkkojuvvon 90 gihligoddái.
Leanat boares juogu mielde
Viipuri leatna (Viipurin lääni, Viborgs län) -- gitta jahkái 1944
Joatkkasoađi maŋŋá jagis 1944 Suopma fertii addit stuorámus oasi Viipuri leanas Sovjetlihttui. Supmii báhcán oasis ráhkaduvvui Kyme leatna ja oasáš Kuopio leanas.
Γ
Γ, γ lea greikkalaš alfabehtata.
Girona gielda
Čoahkkebáikkit
Girona gielddas leat njeallje čoahkkebáikki:
Čakčamánu 8.
Čakčamánu 8. lea gregoriánalaš kaleandara mielde jagi 251. (gárgádusjagi 252.) beaivi. Jagis leat vel 114 beaivvi.
Hiragana
Hiragana lea jáhpangiela nubbi stávvalmearkaortnet.
Čakčamánu 7.
Čakčamánu 7. lea gregoriánalaš kaleandara mielde jagi 250. (gárgádusjagi 251.) beaivi. Jagis leat vel 115 beaivvi.
Ruonáčáihni
Ruonáčáihni (Picus viridis) lea čáihnniide gullevaš loddi.
Ξ
Ξ, ξ lea bustávva greikkalaš alfabehtas.
Oslo
thumb|Oslo katedrala thumb|Slottet i Oslo Oslo lea Norgga oaivegávpot ja riikka stuorámus gávpot. Oslo lea Norgga politihkalaš, hálddahuslaš ja kultuvrralaš guovddáš. Dan olmmošlohku lea su. 699,827 ássi, ja dan viidodat lea 455 km².
Čakčamánu 7.
Ávvudeamit
Geahča maid: Kaleandar - Čakčamánu 6., Čakčamánu 8.
Nauvo
Nagu lea Suoma ovddeš gielda. Dat gullá dán beaivve Pargas gávpogii.
Oslo
Oslo mearrarádjesuohkanat leat Bærum ja Nesodden, ja eananrádjesuohkanat Oppegård, Ringerike, Nittedal, Skedsmo ja Lørenskog.
Hiragana
Hiragana-rōmaji-tabealla
Čuovvovaš tabeallas leat hiraganamearkkat. Jietnadeapmi lea Hepburn-ortnega dáfus.
Kana (skriftsystem)
Skuolffit
Skuolffit (Strigidae) leat loddečearda.
Čakčamánu 8.
Ávvudeamit
Geahča maid: Kaleandar - Čakčamánu 7., Čakčamánu 9.
Beallebuokčevuojažat
Beallebuokčevuojažat (Anatinae) leat vuojažat, mat eai buokčal ollásit earret heađis. Beallebuokčevuojažat leat ožžon nama das, ahte botnis boramuša ožadettiin daid bađuš geaigá áimmus.
Β
Β, β lea bustávva greikkalaš alfabehtas.
Ynysoedd y Moelrhoniaid
Ynysoedd y Moelrhoniaid lea suolojoavku Kymraeatnamis.
Ruoŧa leavga
Ruoŧa leavga
Oarjesápmelaš gielat
Oarjesápmelaš gielat gullet sámegielaide ovttas nuortasápmelaš gielaiguin. Oarjesápmelaš gielaid joavku juohkása lullijovkui ja davvijovkui. Lullijovkui gullet lullisámegiella ja ubmisámegiella. Lullisámegielain loahpajietnadagat leat seilon buorebut go eará sámegielain. Oarjesápmelaš gielaid davvijoavku juohkása oarjejovkui, masa gullet bihtánsámegiella ja julevsámegiella, ja davvijovkui masa gullá davvisámegiella.
Gurutlihttu
Gurutlihttu lea Suoma politihkalaš bellodat, mii lea vuođđuduvvon jagis 1990.
Herrljunga gielda
Herrljunga gielda lea gielda Ruoŧas Oarje-Götalándda leanas.
Sala gielda
Sala gielda (ruoŧagillii): Sala kommun) lea gielda Davvi-Ruoŧas Västmanlándda leanas.
Čoahkkebáikkit
Vuolde lea listu čoahkkebáikkiin gielddas Sala gielda.
Shakira
thumb|250px|Shakira jagi 2006
Shakira Isabel Mebarak Ripoll (r. guovvamánu 2. b. 1977) lea colombialaš popmusihkkár. Su artistanamma lea Shakira.
Kroatia
250px|thumb|right|Kroatia
Kroatia dahjege Kroatia dásseváldi  lea dásseváldi Balkannjárggas Lulli-Eurohpás. Kroatia rádjeriikkat leat Slovenia, Ungára, Serbia, Bosnia-Hercegovina ja Adriameara nubbi bealde Itália. Riikka oaivegávpot lea Zagreb.
Dan olmmošlohku lea sullii 4,2 miljovnna ássi (2011), ja dan viidodat lea 56 542 km².
Historjá
Kroatia gulai Jugosláviai. Kroatia celkkii iežas iehčanassan oktanaga Slovenian 1991.
Alpha (bustávva)
Αlpha (stuorra bustávva Α, unni bustávva α; ) lea greikkalaš alfabehtas vuosttaš bustávva. Greikkalaš lohkuortnegis alpha árvu lea 1. Bustávva lea boahtán foinikialaš alfabehta Aleph-bustávas. Dasa lassin maid láhtenalfabehta A ja kyrillalaš А boahtiba greikkalaš bustávas. Sihke klassihkalaš dološgreikka- ja dála greikkagielas alpha ovddasta govda vuollegis ovdavokála. Otnábeaivi unni bustávva ovddasta govda vuollegis maŋŋevokála fonetihkas.
Ε
Ε, ε bustávva greikkalaš alfabehtas.
Čakčamánu 6.
Čakčamánu 6. lea gregoriánalaš kaleandara mielde jagi 249. (gárgádusjagi 250.) beaivi. Jagis leat vel 116 beaivvi.
Dielddanuorri
Dielddanuorri (dárogillii Tjeldsund ) lea gielda "Romssa ja Finnmárkku fylkkas". Ovdal 2020 lei gielda Nordlándda fylkkas. Dielddanuorri ja Skánit, mii gulai Romssa fylkii, čátne oktii 2020:s.
Čakčamánu 6.
Ávvudeamit
Geahča maid: Kaleandar - Čakčamánu 5., Čakčamánu 7.
Evenášši
Evenášši lea suohkan Nordlándda fylkkasuohkanis.
Antoni Comín
Antoni Comín i Oliveres (r. 1971) lea katalonialaš politihkkár. Son lei Katalonia guovlluhálddahusa dearvvašvuođaministtarin Carles Puigdemont jođihuvvon ráđđehusas, mii ordnii 1.10.2017 álbmotjienasteami Katalonia iehčanasvuođa birra. Espánnja stevdnii buot Katalonia ráđđehusa ministarat stuimmis, mas sáhttá dubmet Espánjja lága mielde juoba 30 jahkái giddagassii. Stevdnega čuovvumuššan vihtta ministara (Comín lassin Carles Puigdemont, Clara Ponsatí, Lluís Puig ja Meritxell Serret) vulge riikkabáhtarussii Belgiai. Katalonia ođđa parlameantaválggain 21.12.2017 ain riikkabáhtarusis leamaš Comín válljejuvvui ođđasit Katalonia parlamentii.
Trond Giske
Trond Giske (r. 1966) lea Bargiidbellodaga ovddeš politihkar Norggas.
Hjo gielda
right|200px Hjo gielda lea gielda Ruoŧas Oarje-Götalándda leanas.
Η
Η, η lea bustávva greikkalaš alfabehtas.
Härryda gielda
Härryda gielda lea gielda Ruoŧas Oarje-Götalándda leanas.
Θ
Θ, θ lea bustávva greikkalaš alfabehtas.
Bealljeloađgu
Bealljeloađgu - julevsámegillii bielljeloavggo
Bealljeloađgu lea skulffiide gullevaš loddi, mii sulastahttá ollu litnu
Taytu Betul
Taytu Betul (sullii 1851 – guovvamánu 11. b. 1918) lei Etiopia keaisárdronnet jagiid 1889–1913. Son lei keaisár Menelik II eamit ja dehálaš váikkuheaddji Menelik II áigge. Taytu oassálasttii ee. Itália–Etiopia soahtái. Taytu válljii báikki, masa Addis Abeba vuođđuduvvui. Go Menelik hedjoniii jagi 1906, Taytu válddii vel eanet válddi.
Čakčamánu 5.
Čakčamánu 5. lea gregoriánalaš kaleandara mielde jagi 248. (gárgádusjagi 249.) beaivi. Jagis leat vel 117 beaivvi.
Ávvudeamit
Geahča maid: Kaleandar - Čakčamánu 4., Čakčamánu 6.
Põltsamaa
Põltsamaa lea gávpot Estlándas. Põltsamaa olmmošlohku lea 4274 (1.1.2010).
Ι
Ι, ι lea bustávva greikkalaš alfabehtas.
Skinnskatteberga gielda
Skinnskatteberga gielda (ruoŧagillii): Skinnskattebergs kommun) lea gielda Davvi-Ruoŧas Västmanlándda leanas.
Čoahkkebáikkit
Vuolde lea listu čoahkkebáikkiin gielddas Skinnskatteberga gielda.
Arjepluovvi gielda
Arjepluovvi lea gielda Davvi-Ruoŧas Norrbottena leanas.
Põltsamaa
Põltsamaa lea leamaš Livlándda gonagasriika oaivegávpot jágiin 1570–1577, go doppe lei gonagas Magnusa resideantsa.
Põltsamaa 24. njukčamánu 2012:s lea álggahuvvon Estlándda Konservatiiva Álbmotbellodat.
Arjepluovvi gielda
Čoahkkebáikkit
Vuolde lea listu Arjepluovvi gieldda čoahkkebáikkiin.
Karlsborga gielda
right|200px Karlsborga gielda lea gielda Ruoŧas Oarje-Götalándda leanas.
Bearalskuolfi
Bearalskuolfi - lullisámegillii baapelge, baapalohke, julevsámegillii váhpális, anárašgillii ijjâlodde ja nuortalašgillii čuõzzâmvuâp´pai.
Bearalskuolfi lea skulffiide gullevaš loddi. Bearalskuolfi lea dábáleamos skuolfi Suomas.
Kveanat
Kveanat dahjege láddelažžat leat Norgga unnitálbmot.
Nuortasápmelaš gielat
Nuortasápmelaš gielat gullet sámegielaide ovttas oarjesápmelaš gielaiguin. Nuortasámegielat juohkásit golbma oassái: nannánjoavku, njárgajoavku ja giemasámegiella. Nannánjovkui gullet anárašgiella, nuortalašgiella ja áhkkilsámegiella. Nannánjoavkku gielat juohkásit guovtte jovkui: anárašgiella ja nuortalašjoavku, masa gullet nuortalašgiella ja áhkkilsámegiella. Njárgajoavkku gielat leat gielddasámegiella ja darjjesámegiella. Giemasámegiella lea jávkkan jo 1700-logus.
Bigán
Bigán dahjege Sáhpánskuolfi (Surnia ulula) lea skulffiide (Strigidae) gullevaš loddi. Sáhpánskuolfi lea beaiveskuolfi.
Suoma guovlogielddat
Suoma guovlogielddaid vuođđun lea dihto gielddaid ovttasbarggut ja mo gielddaid ássit johttet barggus ránnjágielddain. Juohke okta Suoma gielddain gullá muhtun guovlogildii. Guovlogieldda lahttogielddat fertejit leat seamma eanangottis.
Kungälva gielda
Kungälva gielda lea gielda Ruoŧas Oarje-Götalándda leanas.
Suoma guovlogielddat
Suoma guovlogielddat leat meroštallojuvvon Suoma sisaáššiidministtara guovlopolitihkkálaš doarjjaguovlojuohkima vuođđoguovlluin. Sisáššiidministtar maid dohkkeha guovlogieldaođastusaid.
Κ
Κ, κ lea bustávva greikkalaš alfabehtas.
Leruma gielda
Leruma gielda lea gielda Ruoŧas Oarje-Götalándda leanas.
Čakčamánu 4.
Čakčamánu 4. lea gregoriánalaš kaleandara mielde jagi 247. (gárgádusjagi 248.) beaivi. Jagis leat vel 118 beaivvi.
Davviriikkat
Davviriikkat leat geográfalaš ja kultuvrralaš guovlu Davvi-Eurohpás. Davviriikkaide gullet Islánda, Dánmárku, Norga, Suopma ja Ruoŧŧa. Maiddái Dánmárkku iešstivrejeaddji guovllut Ruonáeanan ja Fearsullot, Norgga Svalbárda ja Jan Mayen, ja Suoma iešstivrejeaddji eanangoddi Ålánda gullet Davviriikkaide. Davviriikkaid almmolaš parlamentaralaš orgána lea Davviriikkaid ráđđi, mii ásahuvvui 1952.
Λ
Λ, λ lea bustávva greikkalaš alfabehtas.
Davviriikkat
Ruoŧagiella, dánskkagiella ja dárogiella leat nu lahkalagaid ahte čállojuvvon teaksta iešguđet gillii lea ipmirdahtti buot riikkain.
Nokia (gávpot)
Gilit
Aaroninkorpi, Alhoniitty, Alisen alue, Haavisto, Harjuniitty, Hasselbacka, Ilkan alue, Kankaantaka, Kaupunginosia, Keho, Keskinen, Ketolanmäki, Koskenmäki, Kulovesi, Lähdekorpi, Lähdeniitty, Lauttala, Lehtimäki, Linnavuori, Maatiala, Myllyhaka, Pinsiö, Pitkäniemi, Sarkola, Sarpatti, Siuro, Sorva, Suoniemi, Taivalkunta, Taka-Lauttala, Tervasuo, Tottijärvi, Tyrkkölä, Välimaa, Vihola, Vihola
Meritxell Serret
Meritxell Serret i Aleu (r. 1975) lea katalonialaš politihkkár. Son lei Katalonia guovlluhálddahusa eanandoalloministtarin Carles Puigdemont jođihuvvon ráđđehusas, mii ordnii 1.10.2017 álbmotjienasteami Katalonia iehčanasvuođa birra. Espánnja stevdnii buot Katalonia ráđđehusa ministarat stuimmis, mas sáhttá dubmet Espánjja lága mielde juoba 30 jahkái giddagassii. Stevdnega čuovvumuššan vihtta ministara (Serret lassin Carles Puigdemont, Clara Ponsatí, Antoni Comín ja Lluís Puig) vulge riikkabáhtarussii Belgiai.
Katalonia ođđa parlameantaválggain 21.12.2017 ain riikkabáhtarusis leamaš Serret válljejuvvui ođđasit Katalonia parlamentii. Son goit almmuhii 23.1.2018 seamma áigge Ponsatíin ja Puigiin, ahte son luohpá riikkabeaiveáirasa báikkistis sihkkarastindihte oaiveministtarjienasteamis iehčanasvuođa doarjaleddjiide eanetlogu dan maŋŋá, go Espánnja alimus riekti lei gieldán riikkabáhtarusis leahkki áirasiid fápmudeamis nuppi áirasa jienastit bealistis.
Μ
Μ, μ llea bustávva greikkalaš alfabehtas.
Bussáskuolfi
Bussáskuolfi - lullisámegillii hamhka, jïjje-snågloe.
Bussáskuolfi (Strix aluco) lea skulffiide (Strigidae) gullevaš loddi.
Anárašgiel Wikipedia
thumb|right|Wikipedia logo anarâškielân
Anárašgiel Wikipedia lea Wikipedia anárašgiel veršuvnda, mii vuođđuduvvui golggotmánu 19. b. 2020. Dan Wikipediai lassin dat lea máilmmi nubbi sámegiel Wikipedia. Juo vuosttaš beaivve áigge dakko leat badjel 1 000 artihkkala ja vuosttaš vahkku áigge bohte sullii 200 artihkkala eambbo.
Historjá
Anárašgiel Wikipedia vuođđuduvvui Wikimedia inkubáhtoris juo cuoŋománu 2011. Masá 10 jagi áigge dakko ledje sullii 100 artihkkala, muhto guovámánu 2020 artihkalmearri fáhkkestaga lassánišgođii. Sivva dasa ledje Anarâškielâ servi lágidan Wikipedia-ijat.
Anárašgiel Wikipedia beasai inkubáhtoris albma Wikipedian golggotmánu 19. b. 2020, mii soittii leat maiddai jagi 2020 riikkaidgaskasaš sámi giellavahkku vuosttaš beaivi. Dalle ledje juo badjel 1 000 artihkkal. Vuođđudanbeaivve 2021 anárašgiel Wikipedias ledje juo 3 643 artihkkala.
Ν
Ν, ν lea bustávva greikkalaš alfabehtas.
Buskeruda fylka
Buskerud lei Norgga fylka, man rádjefylkkat leat Akershus, Oslo, Opplánda, Sogn ja Fjordane, Hordalánda, Telemárku ja Vestfolda. Dál Buskerud lea oassin Viken fylkkas.
Fylkka vearjogovva
Buskeruda vearjogovas lei alit guovža silbavuođu nalde. Vuođđun guovžža govvii lei, ahte dološ áigge guovllus ledje ollu guovžžat, muhto 70-logu maŋŋel fylkkas eai leat leamaš bistevaččat guovžžat. Guovža lei kobolttaalit, dasgo Modum gielddas Blaafarveværketis leat roggen koboltta, ja silba vuođđu bođii fas silbadoalus Kongsbergas.
Gielddat
Buskeruda fylka lei juhkkojuvvon 21 gildii.
Giella
Fylkka lulli- ja nuortaosiin hupmat Østlandssuopmana, ja girjedárogiella lea čállingiellan. Fylkka davimus oasis geavahit dávjá várresuopmaniid, ja čállit ođđadárogiela.
Politihkka
Bellodatjuohkin jagi 2011 fylkkadiggeválggain:
Media
Drammens Tidende lea Drammena guovllu, Laagendalsposten Kongsberg ja Numedal, Bygdeposten Modum, Sigdal, Øvre Eikera ja Krødsherad, Ringerikes Blad Ringerike ja Hole, Røyken og Hurums Avis Røyken og Hurum, ja Hallingdølen Hallingdal aviisa. NRK:s lea guovlokantuvra Drammenis, gos ráhkaduvvojit báikkálaš radio- og TV-sáddagat. NRK:s leat kantuvrrat maiddái Kongsbergas ja Hallingdalas. Leat maiddái ollu smávva báikkálaš rádiokanálat miehtá fylkka.
Divttasvuotna
Divttasvuona gielda lea guovttegielat gielda, ja ođđajagimánu 1. beaivve 2006:s dat šattai oassin sámegiela hálddašanguovllu.
Francesco Totti
Francesco Totti (r. čakčamánu 27. 1976 b. Roma, Itália) lea italiálaš spábbačiekči. Son čiekčá ruovttueatnamis Serie A AS Romas.
Lilla Edeta gielda
Lilla Edeta gielda lea gielda Ruoŧas Oarje-Götalándda leanas.
Cihceskuolfi
Cihceskuolfi - julevsámegillii tsihtsesjkunjok ja anárašgillii uccâoppuš.
Cihceskuolfi (Glaucidium passerinum) lea skulffiide (Strigidae) gullevaš loddi. Cihceskuolfi lea Eurohpa unnimus skuolfi.
Čakčamánu 2.
Čakčamánu 2. lea gregoriánalaš kaleandara mielde jagi 245. (gárgádusjagi 246.) beaivi. Jagis leat vel 120 beaivvi.
Ávvudeamit
Geahča maid: Kaleandar - Čakčamánu 1., Čakčamánu 3.
Inuhkat
[[Fiila:Femmes_Nain.jpg|300px|right|thumb|Inuit Nain Labrador]] Inuhkat ellet Davvi-Amerihká mearragáttiin Alaskas Labradori rádjái. Ásias sii ellet Beringanuori gáttiin ja Ruonáeatnamis oarje- ja nuortaguovlluin. Inuhkat eai leat Alaska áidna álgoálbmot, doppe ellet maid yupihkat, aleuhtat ja indiánat.
Álbmoga namma
Inuhkaid gohčodit maid eskimo-namain. Sátni eskimo lea algonkinindiánat addán ja dat oaivvilda "njuoska bieggu borri". Inuhkat ieža gohčodit iežaset inuhkan mii oaivvilda "olbmuid". Olmmoš lea inuk ja olbmot leat inuit. Eskimogielaid nubbi suorggi hállit, yupihkat fas, geavahit eskimo-sáni.
Giella
Go inuhkat leat duháhiid jagiid ássan viiddis guovlluin, de sin giella lea juohkášuvvan máŋgga eará suopmanin. Inuhkaid ja yupihkaid gielaid ráhkadit ovttas oktasaš giellajoavkku, eskimogielat. Inuhkkaid gielat hállojuvvo Davvi-Jiekŋameara gáttiin gitta Ruonáeatnamii, ja yupikgielat hállojuvvo Amerihká ja Ásia gáttiin ja Alaska oarjelulli osiin.
Inuhkaid giella čállojuvvo guovttelágan alfabehtain. Alaskas ja Ruonáeatnamis geavahuvvojit seammalágan alfabehtat. Ruonáeatnanlaš inuhkka ii ádde maid kanadalaš inuhkka čállá iige nu bures maid son hálla. Goittotge sierra suopmanguovlluid olbmot sáhttet vehá áddet nuppiideaset. Ja dan geažil lea vejolaš dadjat, ahte inuhkat leat oktii buohkat hállan seamma giela, veahá dego skandináviagielat. Gielain leat goitge earálágan čállinvuogit ja oassin maid sátnevuorkat. Alaskas giella lea inupiat, Ruonáeatnamis kalaallisut ja Kanádas inuktitut,
Sääʹmsooǥǥ laull
right|400px|Sääʹmsooǥǥ laull.
Sääʹmsooǥǥ laull lea sámeálbmoga lávlla, man davvisámegielat sániid lea čállán Isak Saba Sagai Muittalægje-bláđii, nr. 7. 1906 diktan. Davviriikkalaš sámekonfereansa Åres mearridii 1986:s lávlaga sámiid álbmotlávllan. Arne Sørli lea čállán lávlaga šuoŋa ja 15. Davviriikkalaš sámekonfereanssas Helssegis jagis 1992 šuokŋa dohkkehuvvui. Nuortalašgillii lávlla leaba jorgalan Sinikka Semenoja ja Anni Feodoroff.
Lávlla lea maid jorgaluvvon eará sámegielaide. Davvisámegillii dan namma lea Sámi soga lávlla, anárašgillii Säämi suuvâ laavlâ, julevsámegillii Sámemátto lávlla ja lullisámegillii Saemie eatnemen vuelie.
Ο
Ο, ο lea bustávva greikkalaš alfabehtas.
Lysekila gielda
Lysekila gielda lea gielda Ruoŧas Oarje-Götalándda leanas.
Π
Π, π lea bustávva greikkalaš alfabehtas.
Govuskuolfi
mini|Govuskuolfi Govuskuolfi (Strix uralensis) lea skulffiide (Strigidae) gullevaš loddi.
Biehttalanvearba
Biehttalanvearba lea negatiiva vearba, mii leat lagamustá suopmelaš-ugralaš gielain.
Kambodja
Kambodja, Cambodja dahje Kamboža dahjege Kambodja gonagasriika, Cambodja gonagasriika dahje Kamboža gonagasriika ( Preăh réachéa nachâk Kâmpŭchéa) lea riika Ásias.
Biehttalanvearba
Davvisámegiella
Davvisámegielas biehttalanvearba sodjá vuogi (indikatiiva, imperatiiva ja optatiiva), persovnna (1., 2. ja 3.) ja logu (ovttaidlohku, guvttiidlohku ja maŋggaidlohku) mielde:
Ind. pres. Imperatiiva            Optatiiva                    Supiidna sg. du. pl. sg. du. pl. sg. du. pl. sg. du. pl. 1 in   ean     eat      1  -      -       -     1  allon  allu     allot     1  aman   amame   amamet 2 it   eahppi  ehpet    2  ale    alli   allet  2  ale    alli     allet     2  amat   amade   amadet 3 ii   eaba    eai      3  -      -       -     3  allos  alloska  alloset   3  amas   amaska  amaset
Meahcceheabuš
thumb|right|250px|Przewalskihehpošat thumb|right|250px|Mustanghehpošat [[Utahis]]
Biehttalanvearba
Davvisámegiella
Davvisámegielas biehttalanvearba ii soja áiggi mielde.
Meahcceheabuš
Meahcceheabuš dahjege meahcceheasta lea eallišládjá mas lea oktasaš máddu go dámis hehpošis. Eanas meahccehehpošat leat luottahuvvan go olmmoš vikkai ruossalahttit daid dámis hehpošiiguin. Guhká lea leamaš dihtosis ahte áidna meahcceheabuš mii cevzzii lea vuollešládjá Przewalskiheabuš. Easkka báliid goittotge dutkit čađahedje DNA-analysaid mat čujuhedje dasa ahte Przewalskiheabuš lea vuolgán dámis heabuššlájás do 5000 jagi áigi. Dat diehtu geažida ahte buot meahccehehpošat ležžet jávkan.
Biehttalanvearba
Lullisámegiella
Lullisámegielas biehttalanvearba sodje áiggi (dálá ja vássán áiggi), vuogi (indikatiivva, imperatiivva ja optatiivva), persovnna (1., 2. ja 3.) ja logu (ovttaidlohku, guvttiidlohku ja máŋggaidlohku) dáfus. Dát lea eará go eará sámegielain, mis ii sojahuvvo áiggi dáfus.
Meahcceheabuš
Davvi-Amerihkás gávdno Mustang nammasaš heabušnálli. Dat eai leat meahccehehpošat muhto baicce meahcáiduvvan hehpošat maid espánnjalaš konkistadorat bukte 1500-logus.
Biehttalanvearba
Lullisámegiella
Ind. pres. Ind. pret. Imperatiiva                 Optatiiva sg. du. pl. sg. du. pl. sg. du. pl. sg. du. pl. 1 im   ean    ibie  1  idtjim  idtjimen  idtjimh   1  -       -       -         1 aelliem   aellien   aellebe ollem    ollen     ollebe 2 ih   idien  idie  2  idtjih  idtjiden  idtjidh   2  aellieh aelleden  aellede 2 aellieh   aelleden  aellede ollh   olleden   ollede    ollh      olleden   ollede 3 ij   eakan  eah   3  idtji   idtjigan  idtjin    3  -       -       -         3 aellis    aellis    aellis olles    olles     olles
Nuortalašgiella
Ind. pres. Imperatiiva        Optatiiva sg. du/pl. sg. du/pl. sg. du/pl. 1  jiõm     jeäʹp         1  -      -         1  ? jeällap jim     jep 2  jiõk     jeäʹped       2  jieʹl  jieʹlled  2  jieʹl  jieʹlled jik     jeʹped           jeʹl   jeʹlled      jeʹl   jeʹlled 3  ij       jiâ, jeä, jie 3  -      -         3  jeälas jeällaz 4      jeäʹt
Bihtánsámegiella
Bihtánsámegielas biehttalanvearba sodje vuogi (indikatiivva, imperatiivva ja optatiivva), persovvna (1., 2. ja 3.) ja logu (ovttaidlohku, guvttiidlohku ja maŋggaidlohku) dáfus:
Ind. pres. Ind. pret. sg. du. pl. sg. du. pl. 1 iv   ien     iehp        1 ittjiv  iejmien    iejmieh iep                  ittjijmen  ittjijmeh 2 ih   iehpien iehpit      2 ittjih  iejtien    iejtieh ehpien ihpit                 ittjijtien ittjijteh ihpien 3 ij   iepaa   ieh         3 ittjij  iejkaan    ittjin iepaan                       ittjijka
Go indikatiiva preseanssas lea eambbo go okta hápmi, nuppi lea Björkfjället-dialeavtta ja golmmas lea Svaipa-dialeavtta. Eará áigge máŋga hámi leat bálddalashámit.
Imperatiiva                Optatiiva sg. du. pl. sg. du. pl. 1 -      -       -         1  alluv  iellun   iellup allun   allup 2 ielieh iellien iellit    2  alluh  ielluten ielluteh alluten alluteh 3 -      -       -         3  allus  ielluska ielluseh alluska alluseh
Suomagiella
Suomagielas biehttalanvearba sodje vuogi (indikatiivva, imperatiivva ja optatiivva), persovvna (1., 2. ja 3.) ja logu (ovttaidlohku ja maŋggaidlohku) dáfus:
Davvi-Trøndelága fylka
Davvi-Trøndelága lei Norgga ovddeš fylka, man rádjefylkkat ledje Nordlánda davvin ja Lulli-Trøndelága lullin. Nuortin lei Jämtlándda leatna Ruoŧas. Ođđajagemánu 1. beaivvi 2018:s časke Davvi- ja Lulli-Trøndelága fylkkat oktii, ja šadde Trøndelága fylkan. Fylkka hálddahusguovddáš lei Stientjie (dárog. Steinkjer), mii maid lea dálá Trøndelága fylkka hálddahusguovddáš. Fylkka olmmošlohku 2017:s lei 137 233 ássi.
Davvi-Trøndelágas leat Fosen, Namdalen, Innherred ja Stjørdalena guovllut. Fylka lei juhkkojuvvon 23 gildii.
Nærøys Davvi-Trøndelágas lea Norgga unnimus gávpot, Kolvereid. Eará gávpogat leat Namsos, Steinkjer, Verdalsøra, Levanger ja Stjørdalshalsen.
Geografiija
thumb|[[Snåsavatnet]] Fylkka alimus várri lea Jetnamsklumpen 1 513 mehtera meara bajábealde, mii lea Raavrevijhke ja Nordlándda beal Árborddi gielddaráji nalde. Jetnamsklumpen lea Børgefjell álbmotmeahcis. Davvi-Trøndelága fylkka stuorámus jávri lea Snåsavatnet, mii lea 121,58 km² viiddis ja olles Norgga guđadin stuorámus jávri. Stuorámus jogat leat Namsen (guhkkodat sullii 200 km, Norgga 10. guhkimus johka), Verdalselva ja Stjørdalselva. Fylkkas leat máŋggat álbmotmeahcit, ovdamearkka dihte Blåfjella-Skjækerfjella álbmotmeahcci, Børgefjell álbmotmeahcci, Lierne álbmotmeahcci ja Skarvan og Roltdalen álbmotmeahcci.
Giemasámegiella
Giemasámegiella lea jávkan sámegiella. Dat lei hupmon Giemajávrri nuortta- ja davvenuorttabealde, Soabbaha ja Guollejávrri giliin. Dat jámii 1800-logus ja muitui leat báhcán dušše hui unnán teavsttat.
Guldnasas
Guldnasas lea giemasápmelaš Olavi Sirma nubbi luohti, mii lei Johannes Schefferusa Lapponias jagis 1673. Sirma nubbi luohti lei Moarsi fávrrot
Sánit
Kulnasatz, niråsam, ängås<BR> Joå oudas Jordee skådhe<BR> nurta wåta wålgesz skådhe.<BR> Abeide kockit laidiede,<BR> Faurågåidhe sadiede.
Ällå momiaiat kuckan, kaigawarre,<BR> patså buårest källueiaure tuun,<BR> Mådhe påti millasan,<BR> kaiga wånaide waiedin.
josz iuå sarga åinasim<BR> kiurasam katzesim.<BR> Kulnasasz, nirasam,<BR> kätze, åinakåsz tun su salm.
Pastos päivä Kiufwrasist Jawra Orre Jaura,<BR> Jos koasa kirrakeid korngadzim<BR> Ja tiedadzim man oinämam Jaufre Orre Jawre<BR> Man tangasz lomest lie Sun lie,<BR> Kaika taidä mooraid dzim Soopadzim,<BR> Mack taben sadde sist uddasist.<BR> Ja poaka taidä ousid dzim karsadzin,<BR> Mack qwodde roannaid poorid ronaidh.
Kulckedh palvaid tim Suuttetim,<BR> Mack kulcki woasta Jaufrä Orre Jaufrä.<BR> Jos mun tåckå dzim kirdadzim Såäst worodze Såäst.<BR> Ä muste lä Såä dziodgä Såä, <BR> maina tåckå kirdadzim.
Äkä lä Julgä Songiaga Julgä, äkä lä Siebza<BR> fauron Siebza, Maan koima lusad<BR> dzim norbadzim.<BR> Kalle Ju läck kucka madzie wordamadzie<BR> Morredabboid dadd päiwidad, linnasabboid<BR> dadd Salmidadd, liegäsabboid waimodadd.<BR> Jus kuckas Sick patäridzick,<BR> Tanngtied sarga dzim iusadzim.<BR> Mi os matta lädä Sabbo karrassabbo<BR> Ku lij paddä, ia salwam Route salwam,<BR> Käck dziabräi siste karrasistä.<BR> Ja käsä mijna täm Oiwitäm, punie poaka<BR> tämä Jurdäkitämä. Parne miela<BR> Piägga miela, Noara Jorda kockes Jorda.<BR> Jos taidä poakaid läm kuldäläm,<BR> Luidäm radda wära radda.<BR> Oucta lie miela oudas waldäman,<BR> Nute tiedam pooreponne oudastan man kauneman.
Sámi girječálliid searvi
Sámi Girječálliid Searvi - Samisk Forfatterforening (SGS) vuođđuduvvui Láhpoluobbalis, norggabeale Sámis Guovdageainnu suohkanis jagis 1979.
Ulbmilat
Ulbmilat leat ovddidit ja oainnusin dahkat sámegiel ja sámi girjjálašvuođa, ásahit stipeanddaid, foanddaid ja eará ekonomalaš ortnegiid sámi girječálliide, fuolahit ahte sámegiel girjjálašvuođa ilbmadeapmi šattašii seamma buorre go Davviriikkain muđui oččodit stáhta garantiijabálkkáid sámi girječállide, ásahit bissovaš oastinortnega sámegiel girjjiide ja oččodit šiehtadallanvuoigatvuođa kopiija- ja bibliotehkabuhtadusaide Suomas ja Ruoŧas, oččodit stipeanddaid Suoma ja Ruoŧa Sámedikkiin ovttasbargat eará álgoálbmot girječálliiguin.
Kyrillalaš alfabehta
Ruoššagiela kyrillalaš alfabehta lea dát:
Sámi girječálliid searvi
Doaimmat
SGS lea ovttas eará dáiddaservviiguin ásahan sierra hálddáhusa, Sámi Dáiddárráđi, sámi dáiddáriidda. SGS lea ožžon šiehtadallanvuoigatvuođa Norgga stáhtain bibliotehka- ja kopijjabuhtadusaide, ja maiddái ožžon sierra stipeanddaid sámi dáiddáriidda Norgga Sámedikkis. Lea maid ásahan Sámikopiija ja ásahan Sámi Dáiddáriid ja Girčálliid Buhtadusfoandda (SDGB). Maiddái šiehtadallan dáiddáršiehtadusa Norgga Sámedikkiin ja ásahan Sámi Girjeriemuid.
Kyrillalaš alfabehta
А, Б, В, Г, Д, Е, Ё, Ж, З, И, Й, К, Л, М, Н, О, П, Р, С, Т, У, Ф, Х, Ц, Ч, Ш, Щ, Ъ, Ы, Ь, Э, Ю, Я.
Sámi girječálliid searvi
Miellahttu
SGSas leat sullii 50 miellahttu miehtá Sámi. Miellahttun beassá sápmelaš ja sámegielat girječálli, sámegielat jorgaleaddji gii lea jorgalan sámegillii, sámi árbevirolaš muitaleaddji, máinnasteaddji ja luohtepoehta. Jahkečoahkkin dollo jahkásaččat ja lea searvvi alimus mearredeaddji. Jahkečoahkkin vállje jođiheaddji ja stivrra. Stivrras leat vihtta (5) mielahttu. SGS ruhtaduvvo doaibmadoarjagiin maid oažžu Sámedikkiin ja velá miellahttomávssuin.
Kyrillalaš alfabehta
Gielddasámegiela alfabehtas leat maiddái anus "sámi bustávat" Ӓ, Һ, Ҋ, Ј, Ӆ, Ӎ, Ӊ, Ӈ, Ҏ, Ҍ ja Ӭ, ja guhkes vokálat merkejuvvojit dávjá sázuin vokála alde (omd. Кӣллт са̄мь кӣлл (Kiillt saam' kiill)).
Sámi girječálliid searvi
Ovttasbargu
SGS bargá ovttas Sámi Dáiddačehpiid Servviin, Sámi Teahter Servviin, Juoigiid Servviin ja Komponisttaid Servviin. SGS lea miellahttu Sámi Dáiddáráđis (SDR). SGS bargá maid ovttas eará girječáliid servviiguin Davviriikkain.
Islánddaheasta
right|thumb|Islánddaheasta bolfedálveguolggas. Islánddaheasta lea heastanálli, mii lea šaddan Islánddas. Vaikko heasttat leat unnit, muhtumin juoba ponnisturrosaččat, eanaš máddogirjjit čujuhit daidda heastan. Islánddaheastat rávásmuvvet njozet, muhto nuppe dáfus dat leat sitkadat ja ellet guhká. Eamiriikkas dain leat unnán dávddat; Islándda láhka gieldá buktimis heasttaid riikii iige heastta, man lea dolvon eret sullos, oaččo šat buktit ruovttoluotta. Islánddaheastain leat guokte mannanvuogi dábálaš oahkuma, njolggi ja ruohttama/salluma lassin. Islánddaheasta lea iežas riikka áidna heastanálli, muhto dat lea maiddái bivnnut riikkaidgaskasaččat. Stuorra populašuvnnat gávdnojit Eurohpás ja Davvi-Amerihkás. Nálli geavahuvvo ain árbevirolaš eanasaji bargguin eamiriikkas, muhto maiddái astoáiggis, čájáhusain ja gilvvohallamiin.
Árviesjávrrie gielda
Árviesjávrrie gielda lea gielda Davvi-Ruoŧas Norrbottena leanas.
Islánddaheasta
Nálli lea čálgan ponniin, maid skandinávalaš ođđaássit bukte Islándii 800- ja 900-loguin. Náli birra lea čállon sihke girjjálašvuođas ja historjjálaš gálduin olles Islándda historjjá áigge. Vuosttas čujuhus ovttaskas hestii gávdno 1100-logus. Norgga mytologiijas bálvaledje heasttaid, ja seamma dáhpi bođii Islándii vuosttas ođđaássiid mielde. Válljejeaddji nállašuhttima bokte nálli lea čálgan dálá muddui. Luondduválljen lea maiddái váikkuhan ollu, dasgo máŋggat heasttat leat jápmán galbmasii dahje nealgái Islándda garra dálkkádagas. Jagi 1780 stuorra oassi nális jámii dollavári russuma dihte. Vuosttas islánddaheasttaid nállesearvi vuođđuduvvui Islánddas jagi 1904. Dálá áigge gávdnojit organisašuvnnat 19 sierra riikkas, ja dain lea oktasaš njunušorganisašuvdna The International Federation of Icelandic Horse Associations (Riikkaidgaskasaš islánddaheastaservviid lihttu).
Árviesjávrrie gielda
Čoahkkebáikkit
Vuolde lea listu Árviesjávrrie gieldda čoahkkebáikkiin.
Islánddaheasta
Náli iešvuođat
Islánddaheasttaid deaddu lea 330–380 kg ja allodat 132–142 cm, mii lea dábálaččat ponni sturrodat, muhto šaddadeaddjit ja nállemáddogirjjit álo čujuhit daidda heastan. Gávdnojit máŋggat teoriijat das, manin islánddaheasttaid gohčodit namalassii heastan. Okta dain čujuha náli ealasis temperamentii ja stuorra persovnnalašvuhtii ja dasa ahte islánddagielas váilu ponni-sátni. Nuppi teoriija mielde náli sáhttá gohčodit heastan milloseabbot go ponnin ealli deattu ja dáktestruktuvrra dihte ja danin go dat nákce guoddit lossa nođiid. Islánddaheasttat sáhttet leat iešguđet ivdnásaččat: omd. muzehat, čuoivvagat, ruškadat, čáhppadat, jievjjat, palominot, pintot ja girjjagat. Islánddagielas gávdnojit badjel 100 nama iešguđetlágan ivnniide ja ivdnekombinašuvnnaide. . Islánddaheasttain leat soabatgorálaš <--maid dát mearkkaša?--> oaivvit, main leat njuolggoprofiila ja govda gállu. Čeabet lea oanehaš, deahkkái ja govdat máddagis; fálbmi lea govdat ja vuollegaš; raddi čieŋal; lábit deahkkásat ja vehá hállut; sealgi guhkki; bahta govdat ja deahkkái, oanehaš ja vehá hállut. Juolggit leat nannosat ja oanehaččat. Dain leat oalle guhkes ovdačuožžamasat ja oanehis vuohesat. Hárji ja seaibi leat bolfasat, vuovttat leat roavvásat ja seaibi lea vuollin gitta. Nálli lea dovddus sitkatvuođas ja návccas birget unna borramušain. Nállái lea gárggiidan duppalguolgageardi, vai dat birge galbma dálkkis.
Heasttaid iešvuođat leat iešguđetláganat dan vuođul, masa ovttaskas šaddadeaddjit leat fokuseren. Muhtumat leat fokuseren noađđe- ja bargoheasttaide, mat sierranit čielgasit riidenheasttain, mat leat fuolalaččat válljejuvvon danin, go dat máhttet árbevirolaš islándalaš mannanvugiid. Muhtin heasttaid šaddadit dušše beare heastabierggu dihte. Muhtin šaddadeaddjit fokuserejit dihto ivdnásaš heasttaide.
Nálli rávásmuvvá njozet. Heasttain eai láve riidet ovdal go dat leat njealjejahkásaččat, iige daid gorutlaš gárggiideapmi leat gárvvis ovdal go čiežajahkásažžan. Daid šattolaččamus jagit leat gávccis gávccinuppelohkái, vaikko dat leat nannosat ja sávrrit álo gitta guovttelotjahkásažžan. Islánddaheastadámmá, mii elii Dánmárkkus, olii oláhuslaš 56 jagi ahkái. Nubbi islánddaheasta fas elii Stuorra-Britannias 42-jahkásažžan. Heasttat leat erenomáš šattolaččat, ja goappáge sohkabeali sáhttá geavahit sagaheapmái gitta 25-jahkásažžan; muhtin dámmát leat ožžon várssáid juoba 27-jahkásažžan. Heasttat eai láve ballát álkit, dasgo Islándda sullos dain eai leat lunddolaš vašálaččat. Islánddaheasttat lávejit leat ustitlaččat ja lojit. Daid lea álki giehtaguššat, vaikko dat leat maiddái movttegat ja iešsihkarat. Danin go nálli eallá isolašuvnnas eará heasttain, Islánddas nális eai láve leat dávddat, earret muhtunlágan siskkáldas parasihtat. Islánddas leat nu unnán dávddat, danin go láhka gieldá buktimis ruovttoluotta heasttaid, mat leat dolvojuvvon sullos eret. Láhka maid gáibida, ahte buot heastabiergasat, mat buktojuvvojit riikii, galget leat juogo ođđasat ja geavatmeahttumat dahje ollásit desinfiserejuvvon. Das lea čuvvon, ahte eamiheasttain ii leat mangelágan immunitehta; dávdaepidemiija sullos livččiige oalle sihkkarit sorpmálaš nállái. Dát dagaha váttisvuođaid heastačájáhusaide: eamiriikka islánddaheasttaid ii sáhte veardidit olgoriikkaid heasttaide, dasgo mangelágan elliid ii sáhte buktit Islándii eaige riikkas vuolgán heasttat oaččo máhccat ruovttoluotta.
Mannanvuogit
Islánddaheasttas lea vihtta mannanvuogi, dat stáđis nálli mii lea dovddus go njuovžilit sáhttá johtit rámšoeatnamis. Nálli máhttá dábálaš oahkuma, njolggi ja ruohttama/salluma lassin guokte eará mannavuogi. Vaikko stuorámus oassi heastaáššedovdiin atná ruohttama ja salluma sierra mannanvuohkin danin go julggiid lávkemis lea vehá variašuvdna, islándalaš nállemáddogirjjit atnet ruohttama ja salluma oktan mannanvuohkin. Dan dihte dábálaččat islánddaheasttas lea gul vihtta mannanvuogi.
Vuosttas erenoamáš mannanvuohki lea njealjetávttat laterála dásseoahkun, man gohččodit namain tölt. Dat lea dovddus dan bávkkanaslágan jođálmahttimis ja fárttas; dat lea maiddái vuogas riidet ja ovdána johtilit. Töltis lea stuorra variašuvdna iešguđetlágan stiillaid gaskkas ja danin tölta lávejit veardidit eará seammalágan laterála mannanvugiin dego amerihkáriidenheastta rack, Paso Fino -heasttaid largo ja Tennesseewalkera ruohtti oahkun. Dego buot laterála dásseoahkumat juolgelávkenortnet lea seamma go oahkumis (gurut maŋŋejuolgi, gurut ovdajuolgi, olgeš maŋŋejuolgi, olgeš ovdajuolgi), muhto dat sierrana oahkumis dakko, ahte heasta sáhttá töltet máŋggalágan fárttain, johtilis oahkuma fárttas dábálaš ruohttama fártii. Muhtin islánddaheasttat liikojit eanemustá töltet, nuppit fas njolggástit. Rivtteslágan oahpahus sáhttá eastadit heajos mannanvugiid, muhto tölt lea lunddolaš mannanvuohki, man heasta máhttá juo riegádeami rájes. Töltis leat guokte variašuvnna, maid šaddadeaddjit atnet boasttoláganin. Vuosttas lea eahpedássidis mannanvuohki, man gohččodit spiidnepássan (eaŋ. Pig's Pace dahje Piggy-pace, su. possupassi) ja mii lea eanet guoktetávttat lávken go njealjetávttat dásseoahkun. Nuppi gohččodit Vallhoppin ja dat lea tölta ja ruohttama kombinašuvdna. Dan oaidná eandalii skuvlekeahtes nuorra heasttain dahje heasttain, mat seaguhit iežaset mannanvugiid. Goappáge variašuvnnas lea unohas riidet.
Nálli máhttá maiddái pássa, "girdi lávkema", man gohččodit namain skeið, flugskeið dahje flying pace(eaŋ.). Dat lea johtil ja dássit. Dan lávejit geavahit pássagilvvuin. Muhtin heasttat sáhttet pássas olahit juoba 48 km/h fártta. Buot islánddaheasttat eai máhte dán mannanvuogi; elliid, mat máhttet sihke tölta ja pássa árbevirolaš mannanvugiid lassin, atnet náli buoremussan. Pássa lea guoktetávttat laterála mannanvuohki, mas lea oanehis boddu julggiid lávkema gaskkas; goappáge bealde goabbáge juolgi guoská eatnamii measta seamma áigge (gurut ovda- ja maŋŋejuolgi, boddu, olgeš ovda- ja maŋŋejuolgi). Dat lea dárkkuhuvvon buresskuvlejuvvon ja dássedettolaš heasttaide ja čeahpes riidejeddjiide. Dán mannanvuogi ii sáhte geavahit guhkes mátkkiin. Njoazes pássa lea unohas riidejeaddjái eaige dan ávžžut geavahit dalle go heastta leat skuvlemin dán mannanvuohkái. Vaikko stuorámus oassi pássaheasttain gilvvohallet skearruin, dábálaččat islánddaheasttain lávejit riidet gilvvuin.
Historjá
Dološ dážat bálvaledje heastta šattolašvuođa symbolan, ja vilges heasttaid oaffarušše oaffardoaluin ja seremoniijain. Go dát ođđaássit bohte Islándii, sii bukte iežaset oskumušaid ja heasttaid mielddiset. Heasttain lei guovddáš oassi Norgga mytologiijas ja máŋggain heasttain ledje stuorra rollat norggalaš myhtain. Okta dain lea Sleipnir, gávccijuolggat heasta, man oamastii Odin, Norgga ipmiliid jođiheaddji. Skalm-dámmá fas lea vuosttas islánddaheasta, man nama historjá dovdá. 1100-logu ođđaássigirjji mielde čeardahoavda Seal-Thorir vuođđudii ođđaássama báikái, gosa Skalm bisánii ja manai veallut iežas nođiin. Heasttain leat guovddáš rollat maiddái islánddalaš sagain Hrafnkel Saga, Njal Saga ja Grettir Saga. Vaikko dát golbma saga leat čállojuvvon 1200-logus, daid leat sajuštan nuge árra áigái go 800-lohkui. Dát árragirjjálašvuohta váikkuha ain otná beaiváige, dasgo máŋggat modearna Islándda riidenjoavkkut ja heastačorragat leat ožžon nama Norgga mytologiija heasttain.
Gaskaáigge heasttaid atne islánddalačča divrasamos opmodahkan. Soahteheasttat ledje buhttemeahttumat soalddáhiidda ja danin daid muhtumin hávdádedje ovttas jápmán riidejeaddjiin ja beakkuhedje muitalusaid daid daguid birra. Islánddalaččat ordnejedje maiddái varradoarrumiid oriid gaskkas; dáid dahke guoimmuheami dihte ja válljen dihte buoremus elliid šaddadeapmái. Buoremus oriid govvidedje sihke girjjálašvuođas ja virggálaš báhpáriin Islándda dásseválddi perioda áigge 930–1262. Oredoarrumat ledje dehálaš oassi islánddalaš kultuvrras, ja stuimmit, sihke fysalaččat ja verbálat, ledje dábálaččat gehččiid gaskkas. Konfivttat heastadoarrumiin adde gilvvohalliide vejolašvuođa buoridit iežaset politihkalaš ja sosiála saji vašálaččaid ektui. Dain ledje viiddes sosiála ja politihkalaš čuovvumušat, mat muhtumin láidejedje politihkalaš lihtodemiid ođasmahttimii. Buot olmmošdoarrumat eai goit lean duođalaččat. Dáhpáhusat ledje báiki, gos ustibat ja juoba vačalaččat baste gilvvohallat almmá stuorra čuovvumušaid haga. Servvoštallan nuorra albmáid ja nissoniid gaskkas lei maid dábálaš heastadoarrumiin.