سر_يمن_ڪلياڻ
سُريمن شاھ جي رسالي جو پھريون داستان آهي: هي داستان 30 بيتن ۾ هڪ وائيءَ تي مشتمل آهي. بيتن جي ترتيب نرالي ۽ انوکي آهي.هن داستان جي بيت نمبر13 جي پهرين سٽ ”حڪايات الصالحين“ جي حاشئي تي ڏنل آهي، جنهن کي ڊاڪٽر صاحب قاضي قادن جو بيت ڪري ڄاڻايو آهي. ”حڪايات الصالحين“ جي حاشئي وارو بيت اصل ۾ شاهه جو آهي. هن داستان جي بيت نمبر 15 جون ٽيئي سٽون ”سُريمن“ جي داستان ٽئين جي بيت نمبر9/د ۾ ڏنل آهن، اِن ڪري هي بيت هن داستان ۾ ڏيڻ نه کپندو هو. هن داستان ۾ ڪي اهڙا بيت آهن جيڪي آخوند عبدالرحيم جي ڪتاب ”هرگنيو“ ۾ پڻ ڏنل آهن، جتي اُنهن جون پڙهڻيون ڪجهه مختلف، پر وڌيڪ سهڻيون آهن. اُنهن مان ڪي بيت نوان آهن، جيڪي ٻئي ڪنهن ماخذ ۾ نظر نه آيا آهن. بيت نمبر 31 ’سدا آهي سور جي‘ واري فقري سان شروع ٿئي ٿو، ته بيت نمبر 22 ۽ 23 وري ٻين فقرن سان شروع ٿين ٿا. جڏهن ته بيت نمبر24 وري ساڳئي فقري ’سدا آهي سور جي‘ سان شروع ٿئي ٿو. اُنهن ٻنهي بيتن کي لاڳيتو رکجي ها ته بهتر هو. بيت نمبر29 شاهه شريف ڏانهن منسوب آهي، جنهن جو ذڪر ڊاڪٽر بلوچ صاحب ڪيو آهي. سندن خيال موجب هن بيت جو اسلوب بيان شاهه جو لڳي ٿو. داستان ٻيو : ڊاڪٽر صاحب ھن داستان ۾ 29 بيت ۽ ھڪ وائي رکي آھي. بيتن جي ترتيب سھڻي رکيل آھي. سڀيئي بيت ويڄن، طبيبن ۽ اگهن جي حيلن ۽ وسيلن تي مشتمل آھن. بيت نمبر 5 آخوند عبدالرحيم جي ڪتاب ”ھرگنيو“ ۾ ٻن سٽن سان ڏنل آھي. بيت نمبر 16۽ 17 ميين عيسي جا آھن. بيت نمبر 20 به ترجيحي طور تي ميين عيسي جو آھي. بيت نمبر21۽ 23 ”حڪايات الصالحين“ جي حاشئي تي ڏنل آھن. بيت نمبر 27 ميين شاھه عنات جو آھي ۽ سندس رسالي ۾ پڻ ڏنل آهي. بيت نمبر 29 جي ٻي سٽ خليفي نبي بخش بيت نمبر 23 ۾ آيل آھي، ھتي ڏيڻ نه کپندي ھئي. وائيءَ جي پھرين مصرع پليجي شاعر پنھنجي بيت ۾ ڏني آھي، جنھن مان لڳي ٿو ته پوين شاعرن شاھه جي تتبع تي ڪافي بيت چيا آھن ڊاڪٽر بلوچ صاحب، خليفي نبي بخش ’قاسم‘جي حياتيءَ جو احوال ڏيندي لکيو آھي ته نبي بخش قاسم جي شاعري جو شروعاتي دور 1230_ 1210ھه واري عرصي تي محيط آھي. اُن جو مطلب اِھو ٿيو ته خليفي صاحب جي شاعريءَ جي شروعات سال 1210ھه کان ٿي. جڏھن ته ھي بيت شاھه جي رسالي گنج جي ”سُر سارنگ“ ۾ ڏنل آھي ۽ گنج 1207ھه جو لکيل آھي يعني خليفي صاحب جي شاعريءَ جي شروعات کان ٽي سال اڳ ته پوءِ اِھو ممڪن ڪونھي ته ڪو ”سُر سارنگ“ وارو بيت خليفي صاحب جو ھجي. جيئن ته خليفي قاسم جو سڄو رسالو شاھه جي تتبع تي چيل آھي ۽ شاھه صاحب جي بيتن جون تمام گهڻيون تڪون خليفي صاحب پنھنجن بيتن ۾ ورجايون آھن، اِن ڪري اھو ممڪن ٿي سگهي ٿو ته خليفي قاسم جي رسالي وارو بيت شاھه جي تتبع تي چيل ھجي. اِھو به ممڪن ٿي سگهي ٿو ته خليفي نبي بخش قاسم اِھو بيت شاھه صاحب جو ڪري پڙھيو ھجي، جيڪو پوءِ سندس خليفن رسالي ۾ خليفي صاحب جو سمجھي داخل ڪيو. جيئن شاھه عبداللطيف سنڌ جي سالڪن جا ڪيترائي بيت فقيرن جي آڏو پڙھيا، جيڪي پوءِ شاھه جا سمجھي رسالي ۾ داخل ڪيا ويا. ساڳيءَ طرح خليفي نبي بخش قاسم به اِھو بيت شاھه جو ڪري پڙھيو، جيڪو پوءِ سندس ئي سمجھي رسالي ۾ داخل ڪيو ويو. مثلاَ، خليفي صاحب جي قلمي رسالي (خ) جي سُر ڪارايل ۾ شاھه جو ھڪ بيت ڏنل آھي، جنھن لاءِ حاشئي ۾ لکيل آھي ته: اين بيت از شاھه عبداللطيف رحمـﺔالله عليـﮧ است.[1] اگر اھو تسليم ڪجي ته ”سُر سارنگ“ وارو بيت خليفي نبي بخش قاسم جو آھي ته پوءِ سندس شاعريءَ جي شروعات 1210ھه کان پھرين ٿي ھوندي. داستان ٽيون : ڊاڪٽر صاحب ھن داستان ۾ 18بيت ۾ ھڪ وائي رکي آھي. ھن داستان ۾ بيتن جي ترتيب سھڻي رکيل آھي. بيت نمبر 9/د) جون آخري ٽي سٽون ”سُريمن“ جي داستان _1جي بيت نمبر 15۾ ڏنل آھن. بيت نمبر 10 کان پوءِ ”سُريمن“ جي داستان چوٿين جو بيت نمبر ٽيون رکجي ھا، جو ٻنھي بيتن جي آخري سٽون ساڳيون ئي آھن. سڀني قلمي توڙي ڇاپي رسالن ۾ اھي بيت لاڳيتا رکيل آھن. مؤلفن اِھي ٻيئي بيت سُريمن ۾ اِنھيءَ ڪري رکيا آھن، جو اُنھن ۾ ويڄن جو ذڪر آھي، نه ته اصل ۾ اھي بيت ”سُرسسئي“ سان تعلق رکن ٿا. داستان چوٿون : ھن داستان ۾ ڪل 22بيت ۽ ھڪ وائي ڏنل آھي. بيتن جي ترتيب اڳين رسالن کان مختلف ۽ سھڻي رکيل آھي. بيت نمبر ٽيون ”سُريمن“ جي داستان _ 3سان تعلق رکي ٿو، اُن کي اُتي رکڻ کپندو ھو. بيت نمبر 7 ۾ ڊاڪٽر صاحب اکر (ٺاه) لکيو آھي، جيڪو صحيح ناھي. صحيح لفظ (آه)آھي. بمبئي ڇاپي ۾ ھي بيت ٻه دفعا ٿوري فرق سان ڏنل آهي، هن بيت کان پوءِ بيت نمبر21 رکجي ھا جو سڀني رسالن ۾ اِھي ٻيئي بيت لاڳيتا رکيل آھن. بيت نمبر 14 شاھه صاحب ڪنھن اڳئين سالڪ جي بيت تي تتبع ڪيو آھي. بيت نمبر 15جي آخري سٽ ۾ (کي) بدران (لئي) لکجي ھا ته بھتر ھو، جو لوھار ڪم ختم ڪرڻ کان پوءِ آڱرن کي ٻئي ڏينھن لاءِ سنڀالي رکندا آھن، ته جيئن اُنھن کي ٻيھر استعمال ڪري سگهن. بيت نمبر 21 جون ٻئي سٽون ”سُر ڪلياڻ“ جي داستان _4جي بيت نمبر 34 ۾ ڏنيون ويون آھن. اصل ۾ ھي ھڪ الڳ بيت آھي. بيت نمبر 22شاھه کان اڳ جي ڪنھن سالڪ جو چيل آھي. داستان پنجون: داستان پنجين ۾ ڊاڪٽر صاحب 22 بيت ۽ 2 وايون رکيون آھن. ھن داستان ۾ بيتن جي ترتيب سھڻي رکيل آھي. بيت نمبر پنجين جي ٻولي شاھه جي بيتن سان نٿي ملي، ھي ڪنھن آڳاٽي سالڪ جو چيل ٿو ڏسجي. بيت نمبر6 جيتوڻيڪ آڳاٽن رسالن ۾ موجود آھي ته به شاھه جو نٿو لڳي. بيت نمبر 9 ڪن رسالن ۾ چئن سٽن سان ڏنل آھي، ته ڪن ۾ ٽن سٽن سان. بيت نمبر11 خواجه محمد زمان لنواريءَ واري جو آھي. بيت نمبر 18 کان پوءِ ”سُرڪلياڻ“ جي داستان پھرئين جا بيت نمبر 33۽ 34 رکجن ھا، جو اِھي سڀني رسالن ۾ لاڳيتا رکيل آھن. بيت نمبر 19 ”حڪايات الصالحين“ جي حاشئي تي پڻ قلم بند ٿيل آھي ۽ بيت نمبر 21 قاضي قادن جو آھي. داستان ڇھون : ھي داستان موکيءَ ۽ متارن جي قصي سان تعلق رکي ٿو، جنھن ۾ 38 بيت ۽ ھڪ وائي شامل آھي. ھن سُر ۾ بيت نمبر ٽيون ميين شاھه عنات ڏانھن منسوب آھي ۽ سندس رسالي جي ”سُر آسا“ ۾ ڏنل آھي. بيت نمبر پنجون شاھه شريف ڏانھن منسوب آھي، جنھن جو ذڪر ڊاڪٽر بلوچ صاحب جن ڪيو آھي ۽ سندن خيال آھي ته ھن بيت جو اسلوب بيان شاھه شريف کان وڌيڪ شاھه لطيف جو لڳي ٿو. بيت نمبر ڇھون مخدوم احمد ڀٽي جي وفات سان تعلق رکي ٿو ۽ شاھه کان ڪافي وقت اڳ جو چيل آھي. بيت نمبر اٺون ’اٿئي سڌ سرڪ جي‘ فقري سان شروع ٿئي ٿو، جنھن کان پوءِ ٻه بيت وري ٻين فقرن سان شروع ٿين ٿا، جن کان پوءِ بيت نمبر 11، 12۽ 13 ساڳئي فقري ’اٿئي سڌ سرڪ جي‘ سان شروع ٿين ٿا. اُنھن بيتن کي لاڳيتو رکجي ھا ته بھتر ھو. لاڳيتو نه رکڻ سان بيتن جو سلسلو ٽٽي پيو آھي. بيت نمبر 15 کان پھرين بيت نمبر34 رکجي ھا ته بھتر ھو، جو اُنھن ۾ ڪڙي سان ڪڙو ملائڻ وارو سلسلو قائم آھي. بيت نمبر 17۽ 18 کان پوءِ بيت نمبر 37 رکجي ھا ته بھتر ھو، جو سڀني قلمي توڙي ڇاپي رسالن ۾ اھي ٽيئي بيت لاڳيتا رکيل آھن. بيت نمبر 19 کان پوءِ بيت نمبر 24 رکجي ھا ته بھتر ھو، جو اِھي ٻيئي بيت ’مٽ تڪيائون منجھيان‘ واري فقري تي ختم ٿين ٿا. بيت نمبر 20 شاھه عنات جي رسالي ۾ شاھه شريف جي نالي سان ڏنل آھي. ڊاڪٽر صاحب اُن جو ذڪر نه ڪيو آھي. بيت نمبر 30 ڊاڪٽر صاحب جي خيال موجب سليمان سگهڙ ڏانھن پڻ منسوب آھي. ھن داستان ۾ بيتن جو سلسلو تمام گهڻو ٽٽل ۽ بي ربط آھي. ڪافي ساڳين تڪن وارا بيت اڳ پوءِ ڪيا ويا آھن. ھن داستان ۾ ’عاشق معشوق‘ جي کنڌيءَ وارا بيت رکجن ھا، جو اُھي به موکيءَ ۽ متارن واري قصي سان تعلق رکن ٿا. اُن کان علاوه سُر ڪلياڻ جي داستان پنجين جا بيت نمبر 23، 24، ۽ 25 به ”سُريمن، جي داستان ڇھين سان تعلق رکن ٿا، جو اُنھن ۾ ڪڪوه ۽ ڪلاڙن جو ذڪر آھي. شاھه جي رسالي جي پھرئين جلد لاءِ جيڪي قلمي ۽ ڇاپي رسالا ڪم آندا ويا آھن، اُنھن ۾ شاھه جو ڪيتروئي ڪلام قلم بند ٿيل آھي. شاھه جو ڪلام کان علاوه رسالي جي قلمي توڙي ڇاپي نسخن ۾ ٻين سالڪن جو به گهڻو ئي ڪلام ڏنل آھي. ڊاڪٽر صاحب جي لکت موجب رسالي جي ڪلام ۾ 63 ٻين سالڪن جا بيت پڻ موجود آھن، جن ۾ ڪي نالي سان ڏنل آھن ته ڪي بنان نالي جي. ڊاڪٽر صاحب رسالي مان ڪيترو ئي ڪلام ’ڌاريو‘ قرار ڏيئ رسالي جي جلد 10 ۾ جمع ڪيو آھي، پر اُن سان گڏ شاھه جا ڪيترائي معياري بيت پڻ خارج ڪري ڇڏيا آھن. مثلاَ ”سُريمن“ جو آخري داستان، جيڪو سڀني نسخن ۾ موجود آھي، سو بنان ڪنھن وضاحت جي خارج ڪيو ويو آھي. شاھه جي رسالي جي معياري متن لاءِ قلمي توڙي ڇاپي رسالن کان سواءِ ڪي ٻيا ماخذ به ڏسڻا پوندا، جن ۾ ”حڪايات الصالحين “ ۽ آخوند عبدالرحيم عباسيءَ جو ڪتاب ”ھر گنيو“ خاص اھميت رکن ٿا. اُنھن ٻنھي ماخذن ۾ شاھه جا ڪيترائي معياري بيت قلم بند ٿيل آھن، جيڪي ٻين ماخذن ۾ ڪونھن. ھيٺ ”حڪايات الصالحين“ ۽ ”ھرگنيو“ مان ”سُر ڪلياڻ ويمن “ جا معياري بيت ڏجن ٿا، جن کي ايندڙ مـؤلف رسالي جي معياري متن شايع ڪرڻ وقت ذھن ۾ رکندا ته جيئن رسالي جو وڌيڪ معتبر ڇاپو شايع ٿي سگهي.