جيمس_آئوٽرام
ڏکيا ڏينهن
1841ع ۾ ميرپورخاص جي ٽالپر حڪمرانن سان سفارتي ڳالهيون هلايائين، ساڳي ئي سال (1841ع) ۾ اتر سنڌ جو پوليٽيڪل ايجنٽ ٿيو. هن نه رڳو اتر سنڌ، پر قلات تائين پنهنجو اثر وڌايو. قلات جي والي نصير خان بروهيءَ کي قلات جون واڳون مڪمل سونپي سهولت حاصل ڪيائين. سنڌ جي ٽالپر حڪمرانن سان معاهدا ڪري، انگريزي فوجن لاءِ سکر، شڪارپور ۽ ڪوئيٽا ۾ ڇانوڻيون قائم ڪرايائين ۽ اُتان جي سردارن سان دوستيءَ جا ناتا قائم ڪيائين. ساڳي طرح ميرن سان دوستيءَ کي پختو ڪيائين. 2 نومبر 1841ع کان آئوٽرام لاءِ تڪليفن جو دؤر شروع ٿيو. اليگزينڊر برنس ڪابل ۾ قتل ٿيو؛ فيبروري 1842ع ۾ انگريز فوج جا 4500 يورپي ۽ ڏيهي سپاهي ۽ 1100 ڪيمپ خدمتگار ڪابل ۾ قتل ٿي ويا؛ خدمتگارن مان بچيل 120 مرد، زالون ۽ ٻار افغان سپهه سالار محمد اڪبر خان جا قيدي ٿيا ۽ اتي انگريزن کي زبردست شڪست جو منهن ڏسڻو پيو ۽ ان ئي مهيني ۾ لارڊ آڪلينڊ اقتدار ڇڏيو. تنهن کان پوءِ لارڊ ايلنبرو جي ذلت آميز شڪست جو ذميوار آئوٽرام جي اسسٽنٽ ڪئپٽن هئمزرليءَ کي بنايو ويو. آئوٽرام نئين گورنر جرنل کي سمجھائڻ جي وڏي ڪوشش ڪئي، مگر سندس اسسٽنٽ بچي نه سگھيو. من گھڙت الزامن ۾ پهريان نوڪري ويس ۽ نيٺ انهيءَ صدمي ڪري زندگي به وڃائي ويٺو، جنهنڪري آئوٽرام جي گورنر جنرل سان سخت اڻبڻت ٿي پئي، نتيجي ۾ آئوٽرام گورنر جنرل جي سخت ڏمر جو شڪار ٿيو. آگسٽ 1842ع ۾ چارلس نيپئر کي سنڌ ۽ بلوچستان جي انگريز فوجن جو سپهه سالار ڪري موڪليو ويو. ياد رهي ته سنڌ کي برطانوي سلطنت سان ملائڻ جي ڏِس ۾ آئوٽرام جا خيال پنهنجن آفيسرن چارلس نيپيئر ۽ لارڊ ايلنبرو کان مختلف هئا. هو وڏي عرصي کان هلندر ان تنازئي کي ٻيءَ طرح حل ڪرڻ جو حامي هو. هن ميرن جي مقصدن جي وڪالت انگلنڊ توڙي هند ۾ پرزور نموني ڪئي. سگهو ئي نومبر 1842ع ۾ آئوٽرام کي سنڌ مان خارج ڪري موڪل تي اماڻيو ويو. اهڙيءَ طرح 4 نومبر 1842ع تي سکر ۾ چارلس نيپئر طرفان سندس مان ۾ الوداعي پارٽي ڪئي ويئي، جنهن ۾ ٻنهي طرفن کان شاندار تقريرون ڪيون ويون. ان پارٽيءَ ۾ نيپئر طرفان کيس ’بيارڊ آف انڊيا‘ جو لقب مليو. بهرحال جيئن ئي آئوٽرام ٽپڙ ويڙهي وطن رواني ٿيڻ لاءِ ممبئيءَ پهتو ته کيس ٻيهر سنڌ موٽڻ جو حڪم مليو ۽ 3 جنوري 1843ع تي سکر ۾ پنهنجي چيف چارلس نيپئر سان اچي گڏيو. جنرل نيپئر طرفان ميرن سان ناقابل برداشت زيادتين جو سلسلو شروع ٿي چڪو هو. خيرپور جي بزرگ حڪمران مير رستم ٽالپر تي سندس ننڍي ڀاءُ مير علي مراد کي ترجيح ڏيندي مير رستم ٽالپر کي خيرپور ڇڏڻ تي مجبور ڪيو ويو. هو اهل عيال ساڻ ڪري ڪراڙپ ۾ ريگستاني قلعي امام ڳڙهه وڃي نڪتو. اهڙيون ڏاڍايون آئوٽرام کي نه وڻيون ۽ هو جنرل نيپئر کان خفا رهڻ لڳو، پر نيپئر کي بهرحال سنڌ تي قبضو ڪرڻو هو، تنهنڪري مير رستم جو پيڇو ڪرڻ کان نه مڙيو. 6 جنوري 1843ع تي لشڪر وٺي ڪوٽڏيجيءَ کان امام ڳڙهه جي قلعي ڏانهن روانو ٿيو، جنهن جي مير رستم ٽالپر کي خبر پئجي وئي ۽ مير رستم قلعو ڇڏي حيدرآباد جي ميرن وٽ اچي پناهه لاءِ پهتو. چارلس نيپئر 16 جنوريءَ تي امام ڳڙهه جي قلعي کي تباهه ڪري، حيدرآباد تي چڙهائي ڪئي ۽ آئوٽرام کي حڪم ڪيائين ته ڏکڻ ۽ اتر وارن ميرن يا سندن سفيرن کي خيرپور گھرائي، کانئن نئين ٺاهه تي صحيحون ڪرائي، پر مقرر وقت تي ميرن مان ڪا به پهر نه پهتي، ته آئوٽرام جي گذارش تي کيس حيدرآباد روانو ڪيو ويو. آئوٽرام 8 فيبروري 1843ع تي اچي گدو بندر حيدرآباد واري ريزيڊنسيءَ ۾ پهتو ۽ ڳالهيون ڪري 12 فيبروري 1843ع تي ميرن کان سنڌ جي حڪمرانيءَ وارا حصا انگريزن حوالي ڪرڻ واري ذلت آميز ٺاهه تي صحيحون ورتائين. اهڙيءَ خطرناڪ صورتحال ۾ آئوٽرام نه پئي چاهيو ته ميرن سان ڪنهن به قسم جي جنگ واري صورتحال پيدا ٿئي. اهڙيءَ طرح ميرن به سندس دوستيءَ جي لڄ رکي، پر بلوچ ۽ سنڌي سپاهه ۽ ننڍا مير بگڙجي پيا. عهد نامي تي صحيحون ڪرائي، دستاويز کڻي آئوٽرام جيئن ئي حيدرآباد جي قلعي مان ٻاهر نڪتو ته مڇريل ماڻهن کيس گھٽ وڌ ڳالهائي سندس وڏي بيعزتي ڪئي. حڪمرانن ته سنڌ انگريزن کي لکي ڏني هئي، پر سنڌ جي بهادر عوام اهڙي عهدنامي کي رد ڪندي 15 فيبروري 1843ع تي اٽڪل اٺ هزار سنڌي ماڻهن آئوٽرام ريزيڊنسيءَ تي حملو ڪري ڏنو. آئوٽرام ۽ سندس سپاهين بلوچن سان مقابلو ته ڪيو، پر آگبوٽن تي چڙهي، ڀڄي جان بچائي.