ٺٽ_سولنگي
اتهاس
سمجھ ۾ اچي ٿو ته هي شھر بار بار آباد ٿيندو ۽ ڦٽندو پئي آيو آھي. ڀائنجي ٿو ته ان دور ۾ سنڌو درياء جا رخ مٽجڻ جي ڪري هي شھر ڪڏهن آباد ٿيو آ ته وري درياء جي چاڙھ ڪري هتان جا ماڻھو ڪو ٻيو شھر آباد ڪرڻ تي مجبور ٿيا هوندا. هن شھر کان تقريبن چار ڪلوميٽرن جي مفاصلي تي هڪ تاريخي ڦٽل شھر نالي ”ڀرائيء جا دڙا“ جا آثار هڪ وشال ايراضي تي مشتمل مليا آھن. جن جي صحيح معني`۾ کوٽائي ڪرڻ کان پوء ھن شھر بابت به هڪ وڏي معلومات پلئه پوندي. پراڻي نوابشاھ ضلعي مان جڏهن درياھ رخ مٽايو تڏهن تعلقي نوشھري(هاڻوڪي ضلعي) ۾ ٺٽ نالي سان ٽي وسنديون آباد هيون. ٺٽ ھوتچند، ٺٽ دليپوٽا ۽ ٺٽ ڳوراهو. ٺٽ هوتچند ۽ ٺٽ دليپوٽا جا هندو”بهراڻا“ کڻي درياھ تي ايندا هئا. هندوستان جي نوجوان سنڌي شاعر لتا ٽھلاڻيء جا وڏا ٺٽ ھوتچند جا هئا. ٽهلياڻي اصل ۾ لُهاڻا آهن، جيڪي” ٺٽ “تعلقي نوشهري فيروز ۾ رهندا هئا. ٽهلياڻي لهاڻا 1812-1811ع ڌاري ڪڇ،.ڪاٺياواڙ ۽ راجپوتانا طرف پيل سخت ڏڪار کان متاثر ٿي ٻين ڪيترين ذاتين برهمڻن،کترين،ڀاٽين ۽ لهاڻن وانگر لڏي سنڌ آيا ۽ اچي ٺٽ ۾ رهيا.اتي زمينون خريد ڪري پوک ڪرڻ لڳا .ساهتي پرڳڻي ۾ ٽهلياڻين جون زمينون درياهه جي ڀرسان هيون ۽ سندن ويجهو” ٺٽ “جو ڳوٺ ڪافي اڳ آباد هو.ٺٽ ،درياهه جي تر وٽ ٻڌل ڳوٺڙي کي چئبو آهي ،جتان پتڻاڪري پار ٿبو آهي. 1855ع ڌاري درياهه جي ٻوڏ سبب ٺٽ،مٺياڻي،تڳر،ڪمال ديرو ۽ ٻيا درياهه جي ڀر وارا ڪيترا ڳوٺ ٻڏي ويا هئا پر ان علائقي جي زميندارن کي پنهنجي ٻنين کان پري رهڻ پسند نه آيو ،تنهن ڪري وري ساڳئي هنڌ اهي ڳوٺ وري آباد ڪيائون .1858-1857ع ڌاري وري اهي سڀ ڳوٺ درياهه جي اٿل سبب ٻڏي ويا .سيٺ ٽهلئي مل جي مربي پٽ سيٺ لکومل جي پٽ سيٺ هوتچند ،نئين” ٺٽ “ٻڌي ،جيڪا سندس نالي پٺيان” ٺٽ هوتچند “سڏجڻ ۾ آئي .اهڙي ريت ميان ڀاوڻي ڳوراهي به ڌار ڳوٺ ٻڌو،جيڪو” ٺٽ ڳوراهو “سڏيو ويو .چاليهه ورهيه سانده هي ٻئي” ٺيٽون “سلامت هيون،پر 1890ع ڌاري آبڪلاڻيءَ جي موسم ۾ درياهه اهڙي دڙلائي ،جو ٻئي” ٺيٽون “ٻڏي ويون ،پر وري ساڳين نالن سان ٻئي ڳوٺ ته ٻڌا ويا پر ٽهلياڻن مان سيٺ ڀوڄراج وري ڌار ڳوٺ ٻڌرايو ،جيڪو” ٺٽ ڀوڄراج “مشهور ٿيو .ٺٽ ڳوراهو ۽ ٺٽ ڀوڄراج هڪ ٻئي کان سڏ پنڌ تي مٺياڻيءَ کان سوا ميل کن مفاصلي تي آهن.اهي ٽئي ٺيٽون،1900ع ڌاري ٻڌيون هيون .مٺياڻي به ساڳئي وقت جي ٻڌل چئي وڃي ٿي. جڏهن 1922ع ۾ ٺارو شاهه کان سڪرنڊ تائين ريل جو رستو جاري ٿيو ته ٺارو شاهه کان پوءِ ٻي اسٽيشن” ٺٽ هوتچند“ ٿي. سيٺ ٽهليي مل جو اولاد ٽهلياڻي سڏيا،ان جو سئوٽ جوتومل کانس ننڍو هو ،انڪري سندس نسل وارا به پاڻ کي ٽهلياڻي سڏائيندا هئا.ٽهلياڻين مان پهريون ديوان تولارام هو جو حيدرآباد وڃي انگريزي پڙهيو ۽ مئٽرڪ پاس ڪري نوشهري فيروز جي انگريزي اسڪول ۾ ماستر ٿيو .بعد ۾ ماستري ڇڏي روينيو کاتي ۾ گهڙيو ۽ ترقي ڪري مختيارڪار ٿيو. هن پنهنجي ڳوٺ” ٺٽ ڀوڄراج “۾ هڪ انگريزي اسڪول کولرايو ۽ مٺياڻيءَ جي انگريزي اسڪول جي واڌاري لاءِ مالي ۽ اخلاقي مدد ڪيائين ۽ پينشن بعد تپيداري ٽريننگ اسڪول جو هيڊ ماستر ٿيو .هن جي ريس ۾ ٻيا ٽهلياڻي به پڙهيا ۽ اعليٰ تعليم حاصل ڪري سٺن عهدن تي پهتا. انسائيڪلو پيڊيا سنڌيانا موجب دليپوٽا جو پڻ اصل نالو ٺٽ دليپوٽا آھي. ٺٽ دليپوٽا ٺٽ ھوتچند ريلوي اسٽيشن قائم ٿيڻ کان اڳ آباد آھي۔ پر انسائيڪلو پيڊيا سنڌيا موجب ٺٽ ھوتچند ۽ ٺٽ دليپوٽا ٻئي الڳ الڳ ٺٽيون آھن. ٺٽ جي ڏکڻ ۾ ”مهاڙي“ نالي هڪ وشال ٻيلو آھي. تاريخي طور تي انهن ٻنهي جي وچ مان هڪ واهڻ جيڪو سنڌو درياء جو پراڻو وهڪرو آھي ٻنهي کي جدا ڪندو هيو. جنهن جا نشان اڄ به آھن. درياء جي ان وهڪري کي ”لالان“سڏيو ويندو هو. درياء جي ان وهڪرن تي مقامي ماڻھو پنهنجي حساب سان نالا رکندا آھن جيئن نولکي ۽ دادواھ وغيره. ان جي کاٻي ڪپ تي مشھور بزرگ سائين موريل شاھ جي مزار آھي. مقامي ماڻھن موجب ته اتي ھڪ” ستين جو ٿان“  به آهي ۽ هتي ستين جو ٻيڙو به ٻڏل آ. اصل ۾ اهي ڀرائي ستيء جو ڀينرون هيون جن ممڪن آ جان بچائڻ لاء درياھ جو واهڙ نالي ”لالان“ اُڪاري ٺٽ ھوتچند واري ڪناري اچڻ پئي چاهيو پر هنن جي پٺيان مغل فوج جا ڇاڙتا لڳل هئا جن سان جهڙپ ۾ ھنن جو ٻيڙو وچ ”لالان“ ۾ ڪلٽي ٿيو هوندو! مقام جي آخري ڪنڊ تي وڏا دڙا آھن. جتي هڪ به قبر ڪونهي روايتن مطابق اها ستين جي ملڪيت آ. جتي مقامي ماڻھو ميت دفنائڻ کان لهرائيندا آھن. اڳ ۾ سيد مردن کي ادب ۾ ان طرف وڃڻ کان روڪيندا هئا. ساڄي پاسي تي ٺٽ ھوتچند ڳوٺ آھي. جيڪو هاڻي ٺٽ سولنگي سڏجي ٿو. ريلوي اسٽيشن ٺٽ ھوتچند جي نالي سان آباد هئي نڪي ٺٽ دليپوٽا جي نالي سان باقي ان ڳالھ ۾ ڪو شڪ ناهي ته ٺٽ دليپوٽا به ايتري ئي قديم آ جيتري ٺٽ هوتچند. ٻنهي جي وچ تي درياء جو اهو وهڪرو اگر هن وقت به وهي اچي ته اهي ٻئي ٺٽيون الڳ سڏبيون. درياء پنهنجا پراڻا وهڪرا ڪڏهن به ناهي ڇڏيندو، صدين کان پوء به اتان موٽ کائيندو آ. جنهن جو وڏو مثال مهاٻوڏ ٢٠١٠ع آھي. چون ٿا ته هن ”لالان“ جي منهن درٻيلو ۽ مڃٺ جي وچ تي بند ٽوڙڻ لاء وڏو زور ڏنو هو.