جنرل_ايگريمنٽ_آن_ٽيرف_اينڊ_ٽريڊ
گئٽ __GATT جي ابتدا
1930ع واري عظيم اقتصادي موڙيءَ يا لاهه کانپوءِ، دنيا جي هر ننڍي خواه وڌي ملڪ لاءِ سندن ادائگين جو توازن مٿي جو سور بنجي پيو. سون جي سرشتي ختم ٿيڻ کان پوءِ قيمتن جي گهٽجڻ ۽ وڌڻ ڪري واپار کي هيڪاري ڪافي ڌڪ لڳو. ان ڪري هر ملڪ کي مجبور ٿي اپاءَ سوچڻا پيا. جهڙي ريت مليريا کي روڪڻ لاءِ ”ڪونين“ زياده پيدا ڪرڻ بدران، بهتر آهي ته مڇرن کي ناس ڪرڻ جا اپاءَ وٺجن. تهڙيءَ ريت ادائگين جي توازن ۾ ناهموزني دور ڪرڻ لاءِ سڀني ملڪن کي پنهنجي واپار ڏانهن ڌيان ڏيڻو پيو، جيڪو ئي ان جو صحيح اُپاءَ هو. هر ملڪ واپار تي بندش وجهڻ لاءِ، طرح طرح جا طريقا استعمال ڪرڻ شروع ڪيا. گهرايل مال کي ڳرا محصول مڙهيا ويا، مال جو اندازو مقرر ڪيو ويو، ۽ مٽاسٽا تي ضابطو رکيو ويو. نتيجي ۾ پرڏيهي واپار ذري گهٽ بلڪل رڪجي ويو. انهن رڪاوٽن ۾ ٻيءَ عالمي جنگ کانپوءِ هيڪاري واڌارو ٿيو. تنهن ڪري، ڪنهن اهڙي ٺاهه جي ضرورت محسوس ڪئي ويئي، جنهن پٽاندڙ سڀئي ملڪ واپار ۾ هڪ ٻئي جو ساٿ ڏين، ۽ پرڏيهي واپار تي وڌل بندشون ۽ رڪاوٽون ختم ڪن. جيئن مٿي ڄاڻايو اٿئون ته 1944ع واپاري بريٽن ووڊس ڪانفرنس ۾ ادائگين جي گهڻطرفي سرشتي قائم ڪرڻ، ۽ ملڪن کي سندس ادائگين جي توازن ۾ ٿور مدي وارين دشوارين کي درآمداتي. پابندين جي مدد سان منهن ڏيڻ لاءِ، مدد ڪرڻ واسطي بين الاقوامي ناڻي وارو فند قائم ڪيو ويو. انهيءَ ساڳيءَ ڪانفرنس ۾ فند سان گڏوگڏ، عالمي واپار جي واڌاري واسطي، هن اداري بابت به رٿون پيش ڪيون ويون. مارچ 1946ع ۾ گڏيل قومن جي سماجي ۽ اقتصادي ڪائونسل هڪ بين الاقوامي واپار ڪانفرنس ڪوٺائي، جنهن موجب هڪ ڪاميٽي ٺاهي ويئي، جنهن کي مختلف ملڪن درميان واپاري تعاون وڌائڻ لاءِ مهم شروع ڪرڻ جو ڪم سونپيو ويو. ان ڪاميٽيءَ پاڻ ۾ مشورا ڪري، ڪن مقصدن کي سامهون رکي، هڪ اداري کولڻ جي رٿ ڪائونسل آڏو ويچارڻ لاءِ پيش ڪئي. انهيءَ رٿيل اداري کي بين الاقوامي واپاري ادارو ڪوٺجي ٿو. ان اداري جو ڪچو خاڪو 1947ع ۾ تيار ڪيو ويو، جيڪو گڏيل قومن جي 1948ع واري اجلاس ۾ پيش ڪيو ويو. اهو اجلاس هوانا ۾منعقد ڪيو ويو. اجلاس ۾ ان خاڪي تي 52 ملڪن صحيحون ڪيون. پر ڊسمبر 1950ع ۾ آمريڪي سرڪار جي مخالفت ڪري ادارو وجود ۾ اچي نه سگهيو. اداري جي وجود ۾ نه اچڻ جو هڪ ڪارڻ اهو به هو ته ان ۾ ڪيترين متضاد ڳالهين جو خيال رکيو ويو هو. مثال طور بين الاقوامي آزاد واپار جو خيال هڪ طرف، ته قومي بنياد تي روزگار مهيا ڪرڻ جا مسئلا وغيره ٻئي طرف، جنهن ڪري مونجهارو پيدا ٿي پيو. مسٽر ونڌان وائيٽ، آمريڪا ۾ پنهنجي هڪ تقرير ۾ جيڪا هن اپريل 1959ع ۾ ڪئي،  بين  الاقوامي واپاري اداري جي ناڪام ٿيڻ بابت وضاحت ڪندي چيو ته: ”هن اداري جي وجود ۾ نه اچڻ جو بنيادي ڪارڻ اهو هو ته آزاد ۽ گهڻطرفي واپار جي حامين ۽ قومي بنياد تي مڪمل روزگار جي حامين جي وچ ۾ ٽڪر ٿي پيو. انهن ٻنهي متضاد مقصدن کي حاصل ڪرڻ لاءِ هڪ منجهيل ٺاهه جو خاڪو تيار پئي ٿيو، جنهن لاءِ آمريڪي سرڪار جي منظوري ملي نه سگهي“ بهرحال هيءُ بين الاقوامي واپاري ادارو اڄ ڏينهن تائين ڪاغذي ڪاررواين کان مٿي اڀري نه سگهيو آهي. ، جڏهن اڃا بين الاقوامي واپاري اداري جي خاڪي جي تياريءَ جو ڪم هلي رهيو هو، ته انهيءَ وچ ۾ مٿي ڄاڻايل ڪاميٽيءَ جي ميمبر حڪومتن، هن اداري جي وجود ۾ اچڻ تائين ترسڻ کان سواءِ ئي محصولن ۽ واپاري پابندين مٽائڻ لاءِ ڳالهيون ٻوليون شروع ڪيون ۽ محصولن ۽ واپار بابت هڪ ٺاهه بابت فيصلو به ڪري ڇڏيو. جنهن تي 30 آڪٽوبر 1937ع ۾ صحيحون ڪيون ويون. هن ٺاهه کي ”محصولن ۽ واپار بابت عام ٺاهه جو نالو ڏنو ويو. اهو ٺاهه پهرين جنوري 1948ع کان عمل ۾ آيو. جيئن ته آمريڪا طرفان، 1930ع ۾ تمام ڳرا محصول مڙهيا ويا هئا، تنهن ڪري هن ٺاهه بابت هڪ اهم تاثر اهو هو، ته آمريڪي محصولن ۾ گهڻي قدر ڪمي ايندي، ۽ اهڙي طريقي سان اولهه يورپ جي ملڪن کي اقتصادي ڇوٽڪاري ۾ مدد ملندي. مطلب ته، محصولن ۽ واپار بابت عام ٺاهه وارو ادارو، جيڪو ڪو پهريائين عارضي طور وجود ۾ آيو هو، سو 1948ع کان وٺي هڪ مستقل بين الاقوامي اداري ۾ تبديل ٿي ويو. گهڻو ڪري سڀئي اهم واپاري ملڪ منجهس شامل آهن. هي ٺاهه هڪ رسمي ادارو ناهي، پر هڪ اهڙو عهدنامو آهي، جنهن کي سڀئي ملڪ گڏجي عمل ۾ آڻين ٿا. ميمبر ڌريون وقت بوقت عام فائدي جي ڳالهين سوچڻ ۽ حل ڪرڻ لاءِ ملنديون رهن ٿيون. ،