cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
ارتقا جو ڪيس
1925ع ۾ ارتقائي نظريي کي آمريڪا جي نصابي ڪتابن ۾ شامل ڪيو ويو ۽ اُتان پادرين جي طبقي ۽ سائنسي سوچ رکندڙن جي وچ ۾  ارتقا يا تخليق جي نظرياتي جهيڙي جي شروعات ٿي. " 1987ع ۾ آمريڪي سپريم ڪورٽ اندر ٻه طبقا هڪٻئي جي آمهون سامهون هئا، هڪ طبقو پادرين جو هو ۽ ٻيو سائنسي سوچ رکندڙ. ٻنهي ڌرين جي وچ ۾ جهڳڙو به عجيب نوعيت جو هو. يعني، ارتقا درست آهي يا تخليق! پادرين جو ٽولو جيڪو پاڻ کي تخليقي يا ”فطري سائنس“ جو حامي چورائي رهيو هو، سو انهيءَ ڳالهه جي حق ۾ هو ته، ”اڄ کان چند هزار ورهيه اڳ خدا تعاليٰ هيءَ ڌرتي تخليق ڪئي هئي ۽ انهيءَ تي حياتي پڻ.“ جڏهن ته ٻيو گروهه سائنسي سوچ رکندڙ هو ۽ ارتقا تي بحث ڪرڻ ٿي چاهيائين. اُن جي دعويٰ هئي ته، ”زمين ڪائنات جي درجي بدرجي وجودجڻ جي سلسلي ۾ ٺهي هئي، ۽ اُن تي حياتي وڌيڪ ارتقائي منزلون طئي ڪري، هاڻوڪيءَ شڪل ۾ ظاهر ٿي آهي.“مقدمي جي ڪارروائيءَ دوران ٻنهي طبقن پنهنجا پنهنجا مؤقف پيش ڪيا، ٻنهي ڌرين پنهنجيءَ پنهنجيءَ ڳالهه کي صحيح ۽ سچ ثابت ڪرڻ لاءِ دليل ڏنا.  ٻنهي ڌُرين کي ٻُڌڻ کانپوءِ عدالت عاليه ٻن جي ڀيٽ ۾ ستن ووٽن جي اڪثريت سان ارتقا جي حق ۾ فيصلو ڏنو ۽ گڏوگڏ اهو حڪم پڻ صادر فرمايو ته، ”جن پبلڪ اسڪولن ۾ ارتقائي سائنس پڙهائي وڃي ٿي، اُتي تخليقي نظريو نه پڙهايو وڃي ۽ جتي ارتقائي سائنس نٿي پڙهائي وڃي، اُتي انهيءَ جي پڙهائيءَ جو بندوبست ڪيو وڃي.“ يعني ڪائنات جي وجودجڻ جي سلسلي ۾مذهب ۽ سائنس کي قطعي طور تي جدا جدا ڪيو ويو. انهيءَ فيصلي تي ارتقا جي حامين جي سرهائي هڪ فطري ڳالهه هئي. پٿرايل بوتن (Fossils) بابت ڄاڻ رکندڙ جڳ مشهور ماهر اسٽيفن جي- گولڊ چيو ته ”کيل ختم ٿي چڪو، ميدان هاڻي اسان جي هٿ ۾ آهي.“ هڪ ٻئي ماهر چيو ته، ”تخليقات جا حامي هاڻي اسڪولن ۾ ارتقا سان گڏ تخليق جي موضوع تي بحث ڪرڻ لاءِ اُستادن کي مجبور ڪري نه سگهندا.“ تخليقات جي حامين جي وڪيل پنهنجن خيالن جو اظهار ڪندي چيو ته، ”تخليقات اڃا مُئي نه آهي. اُها زندهه آهي ۽ اُنهيءَ جي تدريس جا موقعا اڃا به ايترائي روشن آهن، جيترا اڳي هئا.“ هڪ ٻئي حاميءَ چيو ته، ”اهو ته فقط ڪورٽ جو فيصلو آهي، اسين سُتت ئي ٻيهر عدالت جو در کڙڪائينداسين، ۽ اسان کي پڪ آهي ته اُنهيءَ ڀيري اسين سُٺيءَ اڪثريت سان ڪيس کٽنداسون، ڇو ته ڪورٽ سڳوريءَ تخليقي نظريي تي پابندي فقط اسڪول لاءِ وڌي آهي ۽ سابه اُتي، جتي ارتقا جي تعليم ڏني وڃي ٿي، پر پبلشرن کي انهيءَ بابت ڪتاب ڇاپڻ کان جهليو نه ويو آهي. تخليقات جي پرچار تي بندش نه وڌي ويئي آهي. ارتقا جي هيءَ جيت محض وقتي آهي.“ جيڪي ماڻهو وچٿرا هئا، يعني نه ته ڪٽر مذهبي ۽ نه ئي ارتقا کي حرف آخر سمجهندڙ، تن جو رايو هو ته، ”انهيءَ فيصلي کان پوءِ اُستادن کي انهيءَ ڳالهه جو موقعو ملندو ته اُهي وڌ ۾ وڌ جديد نظرين ۽ علمي موضوعن کان پنهنجن شاگردن کي آگاهه ڪري سگهندا ۽ اهڙيءَ ريت آزادانه بحث مباحثي لاءِ هڪ نئون ميدان جُڙي پوندو.“ ڪيس ته خير پنهنجيءَ پڄاڻيءَ تي پهتو، پر جھڳڙو نہ نبريو."".
آڱوٺي
آڱوٺي پيرن ۾ پائڻ لاءِ ڳھ جو ھڪ قسم (پير جي آڱوٺيءَ جو ويڙھ)، جيڪو عام طرح چانديءَ مان ٺھندو آهي، پر سون مان بہ ٺاھيندا آھن.
حوالا
زمرو:زيور
پاڪستان رائٽرز گلڊ
پاڪستان رائيٽرس گلڊ
پاڪستان رائيٽرس گلڊ، پاڪستان سطح جي ادبي تنظيم قائم ٿي هئي، جنهن جي سنڌ شاخ 1959ع ۾ قائم ٿي، جنهن جي قيام ۽ ڪارڪردگيءَ ۾ اردو اديبن مان جميل جالبي، جميل الدين عالي وغيره سان گڏ سنڌي اديبن ۽ شاعرن به سرگرميءَ سان حصو ورتو. اهڙن ڏات – ڌڻين ۾ شيخ اياز ، غلام محمد گرامي ، رشيد ڀٽي ، محمد ابراهيم جويي ، علي محمد شيخ ۽ نياز همايوني جا نالا ذڪر لائق آهن. هن گلڊ سنڌيءَ ۾ شايع ٿيل معياري ادب جي همٿ افزائي ڪئي ۽ سرڪار کان مستحق اديبن کي مالي سهائتا وٺي ڏيڻ ۾ مدد ڪئي. اها تنظيم اڃا قائم آهي، پر هاڻي ايتري فعال ڪانهي.
پبلشر
thumb|پندرھين صديءَ ۾ گٽن برگ ۾ ليٽر پريس
پبلشر __(Publisher):
حوالا
زمرو:ادب
فهرست نعت خوان
نعت خوان آقا محمد مصطفيٰ جي شان پڙھڻ واري کي چئبو آھي. هي فهرست آصاڍڍقا جي نعت پڙھڻ وارن جي آھي. {URL|http://sd.wikipedia.org/w/index.php?title=%D9%81%D9%87%D8%B1%D8%B3%D8%AA_%D9%86%D8%B9%D8%AA_%D8%AE%D9%88%D8%A7%D9%86&oldid=31558}
م
حافظ مجيب الرحمان حسيني
زمرو:مجيب الرحمان جا لکيل مضمون
ٽالهي
220px|thumb|ٽالھي جو وڻ
آڱرين جو اُٺ هلائڻ (راند)
حوالا
زمرو:رانديون زمرو:سنڌي رانديون
ٽالهي
ٽالهي: جنھن جو سائنسي نالو ڊيلبرگيا ليٽيفوليا ها ڊيلبرگيا سيسو يا ان کي tahli يا tali پڻ سڏين ٿا. سنڌ ۾ ان کي ٽاري پڻ سڏين ٿا. اھو انڊيا ۽ پاڪستان ٻنھي جي پنجاب جو سرڪاري وڻ آھي جنھن کي شيشم:   پڻ سڏيو ويندو آهي. جنھن عمارتي ڪاٺ ملندو آهي. (Ttaalhee) هڪ قسم جو وڻ، جنهن جي ڪاٺي شيشم وانگر مضبوط ٿيندي آهي. اڪثر واهن جي ڪپن ۽ رستن تي ڇانوري لاءِ ٽالهيءَ جا وڻ پوکيا ويندا آهن. ٽالهيءَ جي وڻ جي ڪاٺيءَ مان فرنيچر ٺهندو آهي. ٽالهي کي جيڪڏهن سنڌ جو سائو سون چئجي ته ان ۾ ڪو وڌاءُ نه ٿيندو. هي وڻ سنڌ ۾ واهن، شاخن، واٽر ڪورسن جي ڪنارن ۽ زرعي زمينن ۾ عام جام ملي ٿو. ٽالهي سنڌ کان سواءِ پنجاب، سرحد ۽ پاڪستان جي ٻين ميداني علائقن ۾ ڪافي تعداد ۾ موجود ٽالهي جنهن کي انگريزي ٻوليءَ ۾ (Sisoo, Shisham, Indian Rosewood) چيو وڃي ٿو. ٽالهيءَ جو تعلق ٻوٽن جي فيملي (Leguminosae) سان آهي. دنيا جي مختلف ٻولين ۾ هن وڻ کي الڳ الڳ نالن سان سڏيو وڃي ٿو ، جيئن: فرانسيسي ۾ ” ابنيئر جئاني “ ، عربي ۾ ” دالبر جيا ، سسو “ ، بنگالي ۾ ” ششو “ ، هندي ۾ ” شيشم ، سيسم ، سسائي ۽ سسوَ “ ، انڊونيشيا ۾ ” دو خائڪ ۽ پرادو خائڪ “ ، جاوا ۾ ” سونو واسيسو “ ، نيپالي ۾ ” شيشم ۽ سسائو “ ، سنسڪرت ۾ ” اگورو ۽ شنشاپا “، اسپينش ۾ ” سِسو “، تامل ۾ ” جيتي، نوڪو ختائي، سسوئتي “ ، ٿائي ٻوليءَ ۾ ” دو خائڪ ۽ پرادو خائڪ “ ، اردو ۾ ” شيشم “ ، پنجابي ۾ ” ٽالي “ ، سرائيڪي ۾ ” ٽالي ۽ ٽالهي“ ۽ سنڌي ٻوليءَ ۾ ٽالهي سڏيو وڃي ٿو. 250px|thumb|سنڌ ۾ ٽالھي جو وڻ هن وڻ جو اصل ديس هندوستان ، پاڪستان ۽ نيپال وارو خطو آهي. هن دور ۾ ٽالهيءَ جو وڻ دنيا ۾ ڪنڊ ڪڙڇ ٽائين پهچي چڪو آهي. خاص ڪري سريلنڪا، ٿائيلينڊ، انڊونيشيا، ملائيشيا، موريشس، گهانا، ڪينيا ، سوڊان، نائيجيريا، زمبابوي، قبرص، عراق، فلسطين، اسرائيل ، آمريڪا ، ڏکڻ آفريقا، تنزانيه، بنگلاديش، ڀوٽان، ايٿوپيا، ٽوگو، ڪيمرون، آسٽريليا ، افغانستان، ايران ۽ فرانس کان سواءِ هي وڻ دنيا جي ڪيترن ئي ٻين گرم موسم وارن خطن تائين پکڙجي چڪو آهي. سٺي واڌ ويجهه لاءِ ٽالهيءَ کي سج جي روشنيءَ جي گهڻي ضرورت پوي ٿي. سنڌ ۾ هن وڻ جي اوچائي 25 کان 30 ميٽر تائين ٿئي ٿي. ٽالهيءَ جون ٽاريون هيٺ جهڪيل ٿين ٿيون. پن 6 کان 10 سينٽي ميٽر ڊگها ۽ 5 سينٽي ميٽر ويڪرا ٿين ٿا. ٽالهي جا گل اڇا هلڪي گلابي رنگ تي مائل ٿين ٿا. هن ۾ تمام گهڻي خوشبو ٿئي ٿي، گلن جي ڊيگهه 1. 5 سينٽي ميٽر ٿئي ٿي. ٽالهيءَ جي ڦري عام طور تي هلڪي سائي رنگ جي ٿئي ، جنهن جي ڊيگهه 4 کان 6 سينٽي ميٽر ، پچڻ کانپوءِ ان جو رنگ هلڪو ڀورو ، جنهن ۾ 3 کان 6 ٻج ٿين ٿا. عام طور تي هن وڻ کي سٺي واڌ ويجهه لاءِ 21 کان 28 ڊگري سينٽي گريڊ گرمي جي درجي جي ضرورت پوي ٿي. هي وڻ سخت سيءَ ( پارو ) به برداشت ڪري سگهي ٿو ۽ 50 سينٽي گريڊ جيتري شديد گرميءَ ۾ به وڌڻ ويجهڻ جي صلاحيت رکي ٿو. ٽالهي ڏاڍو سخت جان وڻ آهي، جيڪو 500 کان 2000 ملي ميٽر مينهن جي پاڻي ۾ به زنده رهي سگهي ٿو. ڏڪار جي صورت ۾ هي وڻ چار کان 6 مهينا سائو رهي سگهي ٿو. سنڌ جو هي سدا بهار وڻ وارياسي، چيڪي ۽ پٿريلي زمين تي تمام سهڻي ۽ سٺي نموني واڌ ويجهه ڪري ٿو، پر ڪلراٺي ۽ سيلاب واري زمين ٽالهيءَ جي وڌڻ جي صلاحيت تي اثر انداز ٿئي ٿي. هي وڻ -بهار- جي مند يعني مارچ کان -اپريل- تائين ڦٽهڙو ڪري تمام خوبصورت ڏيک ڏئي ٿو. اپريل ۽ مئي مهينن ۾ ڦريون جهلي ٿو.
ٽالهي سنڌ جو ڏاڍو خوبصورت، ڇانوريدار ۽ قيمتي وڻ آهي، جنهن کي ڪيترن ئي مقصدن لاءِ استعمال هيٺ آڻجي ٿو: 1 . پنن جو استعمال: سنڌ ۾ ٽالهيءَ جا پن مال جي چاري طور استعمال ڪيا وڃن ٿا. خاص طور تي سياري جي موسم ۾ -ٻڪرار- ۽ ريڍار ٽالهيءَ جون ٽاريون ڇانگي مال کي ڏين ٿا. پنن جو رس سوڄ ، چمڙي جي بيمارين ۽ اکين جي بيمارين لاءِ مفيد سمجهيو وڃي ٿو.
2 . گلن جو استعمال: ٽالهيءَ جا گل انتهائي نازڪ ۽ خوشبودار ٿين ٿا. ماکيءَ جون مکيون ان مان رس چوسين ٿيون ، پر گل نازڪ هجڻ سبب ننڍڙي حرڪت تي ڇڻي پون ٿا. ان لاءِ ماکيءَ جون مکيون انهن مان صحيح فائدو حاصل نه ٿيون ڪري سگهن.
3 . ڦرين جو استعمال: ٽالهيءَ جون ڦريون انتهائي سهڻيون ٿين ٿيون. جيڪي ٻڪريون ۽ رڍون شوق سان کائين ٿيون. سنڌ ۾ ڦرين مان ڀاڄي به تيار ڪئي وڃي ٿي. -ٽالهي- جون ڦريون گرمي ، جگر جي گرمي لاءِ مفيد سمجهيون وڃن ٿيون.
4 . ڇوڏي جو استعمال: ٽالهيءَ جو ڇوڏو ڪيترين ئي بيمارين کان نجات لاءِ استعمال ڪيو وڃي ٿو. جيئن گرمي لاءِ ٿاڌل رت جي خرابي ، چمڙي جي بيمارين ، الٽي ، باد فرنگ، خارش، اکين ۽ نڪ جي بيمارين، ڦرڙي ۽ سوري ( پيچش ) لاءِ ڇوڏو مفيد سمجهيو وڃي ٿو.
5 . پاڙن جو استعمال: ٽالهيءَ جون پاڙون ڏندڻ طور استعمال ڪري سگهجن ٿيون.
6 . ڪاٺيءَ جو استعمال: ٽالهيءَ جي ڪاٺي خوبصورت ۽ قيمتي ٿئي ٿي. جنهن جو رنگ اڇي ڀوري رنگ تي مائل ٿئي ٿو. ڪاٺي جو اندريون تهه -بادامي- رنگ جو ٿئي ٿو.
ٽالهيءَ جي ڪاٺيءَ مان هر قسم جو فرنيچر جنهن ۾ ڪٻٽ، در، دريون، ڪرسيون، ميزون، کٽون، ٻيڙيون ۽ کوکا پيتيون، راندين جو سامان، هاريءَ جي استعمال جون شيون ۽ رڌ پچاءَ ۾ استعمال ٿيندڙ سامان ٺاهيو وڃي ٿو. ان کان سواءِ ٽالهي جي ڪاٺيءَ مان مختلف قسم جون شيون ٺاهي سگهجن ٿيون.
حوالا
زمرو:وڻَ زمرو:سنڌ جا وڻَ زمرو:پاڪستان جا وڻَ زمرو:علم نباتات
ٻائيءَ جا ٻاٽيا
ٻائِيءَ جا ٻاٽيا هي ٻوٽو ٻہ اڍائي فوٽ ڊگهو، ڳوٺن جي پسگردائيءَ ۾ سنئين ميداني زمين ۾ ٿيندو آهي. ان جا پن گول پر ٿورا چهنبدار، ڏانڊي سنئين ۽ نرم، گل پيلي رنگ جا، جن ۾ ڦل ٿيندا آهن، جي گول ٻاٽلي وانگر هوندا آهن. اُٺ، ٻڪريون، رڍون، ڇيلا، ڍڳيون ۽ گڏھ کائيندا آهن.
اھي ڏينھن اھي شينھن
اُھي ڏينھن اُھي شينھن پير علي محمد راشديءَ جي تصنيف آھي، جيڪا ٽن جلدن ۾ سنڌي ادبي بورڊ، حيدرآباد ڇپائي آهي. هن ڪتاب جو جلد پھريون، سال 1966ع ۾ ڇپيو جنهن ۾ 536 صفحا هئا. جلد ٻيو، سال 1980ع ۾ ڇپيو، جنھن ۾ 498 صفحا هئا ۽ جلد ٽيون، سال 1981ع ۾ ڇپيو، جنھن ۾ 470 صفحا هئا. هن ڪتاب جا نوان ڇاپا نيو فليڊ پبليڪيشن ۽ روشني پبليڪيشن بہ ڇپايا آهن. هن ڪتاب ۾ پير صاحب سنڌ جي سياست، صحافت، ادب ۽ ٻين شعبن جي شصيتن بابت پنهنجي مائيدار ٻوليءَ ۾ ذڪر ڪيو آهي ۽ان کي تاريخ ساز ڪتاب جي حيثيت ڏني آهي.
حوالا
زمرو:1966ع ۾ ڇپيل سنڌي ڪتاب زمرو:1980ع ۾ ڇپيل سنڌي ڪتاب زمرو:1981ع ۾ ڇپيل سنڌي ڪتاب
محرم
محرم عربي ۾ المُحَرَّم اسلامي ڪيلينڊر جو پهريون مهينو آهي. ھن کي محرم الحرام بہ چوندا آھن. اسلام کان پھريان بہ مهيني کي انتهائي قابل احترام سمجھيو ويندو ھو. اسلام اھو احترام جاري رکيو. ھن مهيني ۾ جنگ و جدل ممنوع آهي. ان ئي حرمت جي ڪري ان کي محرم چوندا آھن. ھن مهيني نئين اسلامي سال جي شروعات ٿيندي آهي. اسلام کان اڳ ھن مھيني کي مُؤْتَمِر يا المُؤْتَمِر چوندا ھيا جنھن جي معني مجلس آھي.
عاشورا
لفظ عاشورا جي عربي ۾ معني ڏھون آھي. ھن مھيني جي ڏھين تاريخ تي حصرت امام حسين رضه جي ڪربلا ۾ پنھنجي عزيزن ۽ قريبن سميت شھادت ٿي ھئي. ان جي ڪري اھو ڏھين وڏو اھم ھجڻ جي ڪري ان تاريخ کي عاشورا سڏيو ويندو آهي. ان ڏينھن مسلمان پوري دنيا ۾ ان واقعي جو سوڳ ڪندا آهن.
ھن مهيني جا اهم واقعا
١ھ. پھرين محرم تي حضرت محمد صلي الله عليه وسلم مڪي کان مديني هجرت فرمائي ۽ اسلامي سال جو آغاز ٿيو.
٧ ھ - غزوه خيبر
٧ ھ - حضرت محمد صلي الله عليه وسلم حضرت صفيه رضي الله تعالي عنه کان نڪاح فرمايو.
قرآن ڪريم جي روشني ۾
يقين سان محرم الحرام جو مهينو عظمت وارو ۽ بابرڪت مهينو آھي، ھن ئي مھيني مبارڪ کان هجري قمري سال جي ابتداء ٿيندي آهي ۽ ھي ان حرمت وارن مهينن مان ھڪ آهي جن جي باري ۾ الله رب العزت جو فرمان آهي: "يقيناََ الله تعالٰي کي وٽ مهينن جي تعداد ٻارنھن آهي ۽ (ھي تعداد) ان ڏينھن کان قائم آهي جڏھن کان آسمان ۽ زمين کي الله پيدا فرمايو ھو، انھن مان چار حرمت ۽ ادب وارا مهينا آهن، ھي ئي درست ۽ صحيح دين آهي، توھان انھن مهينن ۾ پنھنجي جانن تي ظلم ۽ ستم نه ڪريو ، ۽ توھان سڀني مشرڪون سان جهاد ڪريو جيئن تہ ھو توھان سڀني سان وڙھندا آهن، ۽ معلوم رهي تہ الله تعالٰي متقين ساڻ آهي."
۽ ابوبڪر رضي الله تعاليٰ عنه بيان ڪن ٿا نبي ڪريم صلي الله عليه و آله وسلم فرمايو: پڪ گھربل آھي
ھڪ ڀيري ڪنھن آ قا صلي الله عليه وآله وسلم کي عرض ڪيو تہ يارسو ل الله فرض نماز کان بعد ڪھڙي نماز افضل آهي ۽ رمضان جي فرض روزي کان بعد ڪنھن مهيني جا روزا افضل آھن، حضور صلي الله عليه وآله وسلم ارشاد فرمايو تہ "فرض نماز کان بعد سڀ کان افضل نماز نماز تهجد آهي ۽ رمضان کان بعد افضل روزا محرّم الحرام جا آھن."
- حديث
حوالا
محرم زمرو:اسلامي اصطلاح زمرو:اسلامي تقويم زمرو:اسلامي تقويم جا مھينا زمرو:اسلامي ڪئلينڊر جا مھينا زمرو:پاڪستاني ڏڻ
نبي بخش بلوچ
سنڌ جو نامور عالم، اديب، لسانيات، لوڪ ادب ۽ لطيفيات جو پارکو ۽ محقق ڊاڪٽر نبي بخش خان بلوچ، 16 ڊسمبر 1917ع ۾، ڳوٺ جعفر خان لغاري، تعلقي سنجهوري، ضلعي سانگهڙ ۾ پيدا ٿيو. سنڌ جي تاريخ، لوڪ ادب، ٻوليءَ، ڪلاسيڪي شاعريءَ، موسيقيءَ ۽ لطيفات جي موضوعن تي وڏي جاکوڙ ۽ تحقيق وسيلي سنڌي ٻوليءَ ۽ ادب جو املهه خزانو متعدد ڪتابن جي صورت ۾ ڇپائي پڌرو ڪيو اٿس. ڊاڪٽر صاحب کي سنڌي، اردو، عربي، فارسي، انگريزي ۽ سرائيڪي زبانن تي عبور حاصل هو.
تعليم
1924ع ۾ پرائمري تعليم حاصل ڪرڻ لاءِ ڳوٺ پليي خان لغاريءَ جي پرائمري اسڪول ۾ داخل ٿيو. ان کان پوءِ ڳوٺ 22 جمڙائوءَ ۾ پڙهيو. 1929ع ۾ نوشهري فيروز جي مشهور مدرسي ۾ وڌيڪ تعليم حاصل ڪرڻ لاءِ داخل ٿيو. 1936ع ۾ جهونا ڳڙهه ڪاليج، بمبئي يونيورسٽيءَ مان مئٽرڪ جو امتحان پاس ڪيائين. 1941ع ۾ بمبئي يونيورسٽيءَ مان بي. اي آنرز جو امتحان فرسٽ ڊويزن ٿرڊ پوزيشن ۾ پاس ڪيائين. 1943ع ۾ مسلم يونيورسٽي علي ڳڙهه مان ايم. اي جو امتحان فرسٽ ڊويزن فرسٽ پوزيشن ۾ پاس ڪري ساڳئي ئي سال مسلم يونيورسٽي علي ڳڙهه مان وڪالت جو امتحان فرسٽ ڊويزن ۾ پاس ڪيائين. 1947ع ۾ ڪولمبيا يونيورسٽي نيويارڪ مان ايڊيوڪيشن جي موضوع تي ايم. اي ڪيائين ۽ 1949ع ۾ ساڳئي موضوع تي، ساڳي يونيورسٽيءَ مان پي. ايڇ. ڊي جي ڊگري حاصل ڪيائين.
ڪاروهنوار
پي. ايڇ. ڊي جي ڊگري ملڻ کان پوءِ ڊاڪٽر بلوچ کي اقوام متحده ۾ نوڪريءَ جي آڇ ٿي، پر پاڻ قبول نه ڪيائين. 1950ع ڌاري انفرميشن ۽ براڊ ڪاسٽنگ ڊويزن ۾O.S.D (آفيسر بڪارخاص) مقرر ٿيو. ان بعد مرڪزي پبلڪ سروس ڪميشن ذريعي دمشق جي پاڪستاني سفارتخاني ۾ تعلقاتِ عامه شعبي ۾ مقرر ٿيو، پر ڊاڪٽر صاحب تعليم ذريعي سنڌ ۾ سجاڳي آڻڻ لاءِ ان عهدي تان استعيفيٰ ڏني ۽ علامه آءِ. آءِ. قاضيءَ جي ترغيب تي سيپٽمبر 1951ع ۾ سنڌ يونيورسٽيءَ جي انسٽيٽيوٽ آف ايڊيوڪيشن ۾ پهرين پروفيسر پوءِ ڊائريڪٽر ۽ ڊين فيڪلٽي آف ايڊيوڪيشن بڻيو. ڊاڪٽر بلوچ صاحب ڊسمبر 1973ع کان جنوري 1976ع تائين سنڌ يونيورسٽيءَ جو وائيس چانسلر رهيو. جنوري 1976ع کان 9 مارچ 1979ع تائين وفاقي وزارت تعليم ۽ ثقافت ۾ آفيسر آن اسپيشل ڊيوٽي/ سيڪريٽري ٿي رهيو. ان عرصي دوران فيڊرل رويو بورڊ جو ميمبر (1978-1979ع) ۽ ميمبر پي ڪميشن، اسلام آباد رهيو. پهرين جولاءِ کان 10 آڪٽوبر 1979ع تائين نيشنل انسٽيٽيوٽ آف هسٽاريڪل اينڊ ڪلچرل ريسرچ (جنهن کي بعد ۾ انسٽيٽيوٽ آف اسلامڪ هسٽري ڪلچر اينڊ سوِلائيزيشن سڏيو ويو) جو ڊائريڪٽر رهيو. 22 نومبر 1980ع کان آگسٽ 1983ع تائين اسلامي يونيورسٽي (هاڻي بين الاقوامي اسلامي يونيورسٽي) اسلام آباد جو وائيس چانسلر ٿي رهيو. 1983ع کان 1989ع تائين نيشنل هجره ڪائونسل اسلام آباد جو صلاحڪار رهيو. 1991ع کان 1993ع تائين سنڌي ٻوليءَ جي ترقي ۽ سکيا لاءِ قائم ڪيل اداري سنڌي لئنگئيج اٿارٽيءَ جو باني چيئرمئن ٿي رهيو. 1993ع جي آخر ۾ سنڌ حڪومت ۾ نگران وزير تعليم، زراعت ۽ جهنگلي جيوت رهيو. 1991ع کان 2011ع تائين علامه آءِ. آءِ. قاضي چيئر سنڌ يونيورسٽيءَ جي اعزازي ڊائريڪٽر طور خدمتون انجام ڏيندو رهيو. ان کان سواءِ ملڪ جي ڪيترن ئي علمي، ادبي، تحقيقي ۽ تاريخي ادارن جو ميمبر رهيو، جهڙوڪ: اٿارٽي فار موهن جو دڙو، انٽر يونيورسٽي بورڊ آف پاڪستان، چيئرمئن وائيس چانسلرس ڪميٽي آف يونيورسٽي گرانٽس ڪميشن، ميمبر پاڪستان هسٽاريڪل رڪارڊ اينڊ آرڪائيوز ڪميشن، ميمبر سينٽرل اردو بورڊ لاهور، ميمبر سنڌي ادبي بورڊ، ميمبر اقبال اڪيڊمي لاهور، ميمبر ريسرچ سوسائٽي آف پاڪستان، ميمبر سينيٽ ۽ سنديڪيٽ سنڌ يونيورسٽي، ميمبر اڪيڊمڪ ڪائونسل سنڌ يونيورسٽي، ميمبر سنڊيڪيٽ ۽ اڪيڊمڪ ڪائونسل قائداعظم يونيورسٽي، ميمبر لوڪ ورثه، ميمبر مقتدره قومي زبان، ميمبر قائداعظم اڪيڊمي، ميمبر پاڪستان نيشنل ڪائونسل آف آرٽس، ميمبر سر سيد يونيورسٽي آف سائنس ۽ ٽيڪنالاجي، ميمبر بورڊ آف گورنرس سنڌي لئنگئيج اٿارٽي وغيره. پاڻ سنڌ يونيورسٽيءَ ۾ پروفيسر ائمريٽس پڻ رهي چڪا.
علمي ۽ ادبي خدمتون
ڊاڪٽر صاحب جي علمي، ادبي، تحقيقي ڪمن جو ڪجهه وچور هن ريت آهي.
جامع سنڌي لغات
سنڌي ادبي بورڊ طرفان جامع سنڌي لغات جي ترتيب ۽ تاليف جو هيءُ اهم ڪم 1954ع ڌاري ڊاڪٽر صاحب جي حوالي ڪيو ويو، جيڪو پوءِ مختلف وقتن تي پنجن ضخيم جلدن جي صورت ۾ شايع ٿيو. هي سنڌي ٻوليءَ جي تاريخ ۾ تمام وڏو ڪم هو، جيڪو ڊاڪٽر صاحب جي نگرانيءَ ۾ سنڌ جي ڪيترن ئي استادن ۽ عالمن گڏجي ڏينهن رات هڪ ڪري پورو ڪيو.
اردو سنڌي ۽ سنڌي اردو لغت
علامه آءِ. آءِ. قاضيءَ جي خواهش تي سنڌ يونيورسٽيءَ جي هن تاريخي رٿا تي ڊاڪٽر نبي بخش خان بلوچ، ڊاڪٽر غلام مصطفيٰ خان سان گڏجي ڪم ڪيو ۽ هي ٻئي لغتون 1960-1959ع ڌاري ڇپجي پڌريون ٿيون.
شاهه جي رسالي واري رٿا
شاهه جي رسالي جو جامع مستند ۽ معياري متن شايع ڪرڻ واري هن رٿا تي موجود ڇاپي ۽ قلمي نسخن کي ڀيٽي 10 جلد ڇپايائين، جن ۾ 9-8 گڏيل جلد شاهه جو رسالو ۽ ڏهون جلد شاهه جي رسالي ۾ شامل ڌارئين ڪلام تي مشتمل آهي، تازو 2009ع ۾ بلوچ صاحب جو تيار ڪيل شاهه جي رسالي جو مستند ۽ سڌاريل ايڊيشن، ثقافت ۽ سياحت کاتي حڪومت سنڌ ڇپائي پڌرو ڪيو آهي، جنهن ۾ اڳ خارج ڪيل ڪلام پڻ شامل ڪيو اٿس. ان کان سواءِ شاهه جا مختلف قلمي نسخا ترتيب ڏيڻ سان گڏ شاهه جي ڪلام جا سرچشمن، ترتيب متعلق ڪتابن شايع ڪرڻ سان گڏ بلوچ صاحب شاهه جي مختلف سُرن تي ڀٽ شاهه ثقافتي مرڪز پاران ٿيندڙ مذاڪرن ۾ پيش ٿيل مواد کي پڻ ڪيترن ڪتابن جي صورت ۾ ترتيب ڏئي ڇپايو آهي.
ڪلاسيڪي شاعرن جو ڪلام
هن رٿا هيٺ ڊاڪٽر صاحب سنڌ جي ڪلاسيڪي شاعرن جي زندگيءَ، دؤر ۽ ڪلام کي مختلف عالمن ۽ استادن جي مدد سان هٿ ڪري، لکرائي سهيڙيو آهي، جنهن جو تفصيل هن ريت آهي: وغيره.
متفرق ڪتاب
سندن متفرق ڪتابن ۾: وغيره اچي وڃن ٿا.
اردو ڪتاب
ڊاڪٽر صاحب جي اردو ڪتابن ۾ وغيره اچي وڃن ٿا.
فارسي ڪتاب
اهي فارسي ڪتاب جن جا حواشيه ۽ مقدمه ڊاڪٽر صاحب لکي، انهن جي علمي ۽ تاريخي حيثيت نروار ڪئي آهي، تن ۾ اچي وڃن ٿا
عربي ڪتاب
سندن ايڊٽ ڪيل عربي ڪتابن ۾ شامل آهن.
انگريزي ڪتاب
ڊاڪٽر بلوچ جا انگريزيءَ ۾ هيٺيان ڪتاب ڇپيل آهن:
ان کان علاوه ڊاڪٽر صاحب جا سنڌ جي تاريخ، تصوف، لطيفات، موسيقي ۽ ثقافت تي ڪيترائي مقالا مختلف رسالن ۾ ڇپيل آهن، جن جو وچور تمام ڊگهو آهي.
اَوارڊ
ڊاڪٽر صاحب کي مختلف اَوارڊ جهڙوڪ ۽ مختلف علمي ادارن طرفان ڪيتريون شيلڊون ۽ نقد انعام پڻ مليا آهن.
زمرو:سنڌ جا تعليمي ماهر زمرو:بلوچ ماڻھو زمرو:پاڪستاني ليکڪ زمرو:سنڌي اديب زمرو:سنڌي ماڻھو زمرو:سنڌي مصنف زمرو:شخصيتون زمرو:لغاري
اھير
واديءِ سنڌ جو قديم قبيلو. مسلمانن ۽ هندن جي هڪ ذات جو نالو. ڳنوار، ڳئون پاليندڙ.
عزيز ڀنگوار
عزيز ڀنگوار، (Aziz Bhangwaar) جنهن جو ڇٺيءَ جو نالو ”آچر“ هو، سنڌ جي هڪ ڳوٺ ۾ ”حاجي صيفل خان“ جي گھر ۾ پيدا ٿيو. هاءِ اسڪول تائين تعليم سانگھڙ ضلعي جي ننڍڙي شهر ”کڏڙي“ (Khhaddrray) مان حاصل ڪيائين، اتان مئٽرڪ پاس ڪرڻ کان پوءِ 1968ع ۾ ”گورنمينٽ ڪاليج نواب شاھ“ ۾ فرسٽ ايئر لاءِ داخلا ورتائين. جتي تعليم حاصل ڪرڻ دوران ئي سياست ۾ جيئي سنڌ اسٽوڊينٽ فيڊريشن جي ڪارڪن طور اڀريو، سندس چواڻي تـ” مون کي سياست ۾ آڻيندڙ دوست شاھ محمد شاھ آهي“ دوران ڪارڪن هو ڪيترائي ڀيرا گرفتار پڻ ٿيو. 1967ع کان پوءِ هلايل شاگردن جي قومي تحريڪ ۾ هڪ ڪارڪن جي حيثيت سان پنهنجي قومپرست سياست جي شروعات ڪئي
12نومبر 1977ع ڌاري کيس برادري جي ڪنهن ذاتي تڪرار جي نتيجي ۾ سندس ذات برادريءَ جي مخالفن نوابشاھ ۾ ڄام صاحب روڊ تي ڪهاڙين جا ڌڪ هنيا، جنهن جي نتيجي ۾ عزيز هيٺئين ڌڙ کان معذور ٿي ويو، جنهن جي لاءِ هُن جو چوڻ آهي ته هُن ڌرتيءَ ماءُ کي رنجايو آهي، جنهن جو هي نتيجو آهي. ان معزوري واري صورت حال ۾ پنهنجي ذاتي ۽ سياسي زندگيءَ ۾ شعوري ۽ لاشعوري طور ڪيل ڏوهن جو اعتراف پنهنجي ڪتاب ”مان ڏوهي هان“ ۾ لکيو.
عزيز ڀنگوار جڏهن قومپرست سياست کان مُنهن مُوڙي ان وقت جي وزيراعليٰ غلام مصطفا جتوئي جي ڪيمپ ۾ شامل ٿيو ۽ ان کانپوءِ سندس شفقت سان اِي ٽِي اُو مقرر ٿيو.
عزيز ڀنگوار پنهنجي ڪتاب ”مان ڏوهي هان“ ۾ اّرپنا هن طرح لکي آهي تہ:
1. سنڌ امڙ: جنهن جي پوتر مٽي مان جنم ورتو ۽ ان جو پورو قرض چڪائي نہ سگهيس. اڄ جڏهن ماتا ناراض آهي تہ منهنجا قدم بہ ڌرتي ماتا تي وزن ٿيل آهن“
2. رهبرِ سنڌ جي ايم سيد: (جنهن ڌرتي سان پيار ڪرڻ جو سبق ڏنو ۽ اميدون رکي پنهنجي ڪتاب ”دياردل - داستان محبت“ ۾ مونکي محب وطن ماڻهن لکيو پر ان سان ڪيل قول بہ پاڙي نہ سگهيس.
3. پنهنجي جيون ساٿي رشيده: (جنهن مونسان دنيا جا سڀ لاڳاپا لاهي ڏک سک ۾ ساٿ ڏنو. ويندي معزوري ۾ بہ دل جو آٿت ۽ گهر جو سهارو ٿي مان ان لاءِ بہ .............. ۽ محبت جي عدالت ۾ بہ ڏوهي آهيان.)
عزيز ڀنگوار کي ٻـ پُٽ طارق عزيز ۽ ڪاشف عزيز آهن.
حوالا
زمرو:تاريخ زمرو:سياست زمرو:سنڌ زمرو:قومپرستي
باسڪن روبنز
باسڪن روبنس: Baskin-Robbins :
آمريڪا جي آئيس ڪريم ۽ آئيس ڪريم ڪيڪ جي ڪمپني جنھن جي دڪانن ۽ ريسٽورنٽن جي لڙھ مختلف شھرن ۽ ملڪن ۾ ڦھليل آھي. ان جو صدر مقام مئسچوسٽس(Massachusetts) جي شھر ڪينٽن (Canton)۾ آهي.ھن ڪمپني جو بنياد  1945 ۾ ڪيليفورنيا جي ٻن يھودين برت باسڪن (Burt Baskin) ۽ ارو رابنس(Irv Robbins) گلينڊيل (Glendale) شھر ۾ وڌو. ھن ڪمپني وٽ آئيس ڪريم جي دڪانن جي دنيا ۾ سڀ کان وڏي چين آھي ڊسمبر 2013 ۾ ان جا دڪان ۽ ريسٽورنٽ 7,500ھنڌن تي واقع ھيا  جن مان 2,500 آمريڪا ۾ باقي 5000 دنيا جي ٻين 50  ملڪن ۾ واقع ھيا ڪمپني آئيس ڪريم جي 31 ذائقن لاءِ مشھور آھي جنکي تشھير ۾ مھيني جي 31 ڏينهن سان نسبت ڏني وئي آهي يعني مھيني جي ھر نئين تاريخ تي نئون ذائقو. 1945 کان وٺي ڪمپني ھڪ ھزار کان وڌيڪَ ذائقا متعارف ڪرايا آهن. Our History      .==حوالا==
اسحاق فقير ڪارو مڱڻھار
اسحاق فقير ”ڪارو“ 1932ع ۾ -بدين- جي ڳوٺ ”ماچوري“ ۾ ڄائو. هن 10 سالن جي عمر ۾ ڳائڻ شروع ڪيو. هن سيد سليمان شاهه جي وڏي ڀاءُ، سيد قاسم علي شاهه کان راڳ جي سکيا ورتي. بعد ۾ ٽولين سان گڏجي شادين مرادين ۽ ميلن ۾ ڳائڻ شروع ڪيائين. -ان- دور ۾ بغير لائوڊ اسپيڪر جي ڳائڻ جو رواج هوندو هو. اسحاق فقير جو گلو صاف، آواز -جاندار- ۽ سريلو هوندو هو. کيس 1978ع ڌاري مرتضيٰ شاهه ڏاڏاهيءَ ريڊيو تي متعارف ڪرايو، -جتي- هن پهريون ڪلام به مرتضيٰ شاهه ڏاڏاهيءَ جو پيش ڪيو. جنهن جا ٻول هئا ”تو نه لوئيءَ کي لڄايو، راڄ راڻي مارئي، سنڌ کي آ ناز توتي، سنڌياڻي مارئي“ ۽ اهو ڪلام بيحد مقبول ٿيو. اسحاق فقير لاڙ جي انهن ڪجهه مقبول ڳائڻن منجهان هو، -جن- جو پنهنجو انداز هوندو هو. هن ڪڏهن به نقل نه ڪيو. هميشه پنهنجون ڌُنون پاڻ ڪمپوز ڪندو هو. غزل کي سنڌي رنگ ۾ ڳائڻ جو سندس پنهنجو انوکو ۽ وڻندڙ انداز هو، سائين جي. ايم. سيد ۽ ڪريم بخش خان نظاماڻي سندس قدر ڪندا هئا. رئيس ڪريم بخش هن جو ذڪر پنهنجي مشهور -آتم ڪٿا- جي ڪتاب ”ڪيئي ڪتاب“ ۾ پڻ ڪيو آهي. سائين جي. ايم. سيد کي اسحاق فقير جي ڳايل، مرتضيٰ ڏاڏاهيءَ جي هن ڪلام تي اشڪبار ڏٺو ويو، جيڪو سائينءَ جي پسند جو ڪلام به هو: غمن ۾ به کلندي گذاري ڇڏيوسين، وهيو واپريو ڇا، وساري ڇڏيوسين، وساريان سي دوکا سڀئي دوستن جا، نه دشمن ٿياسين، ڪڏهن دشمنن جا، اڱڻ آيو جيڪو کيڪاري ڇڏيوسين. اسحاق فقير وڏي عرصي کان تعلقي ڊگهڙي جي ڳوٺ چيئو ڪلوئيءَ ۾ ڪٽنب سان رهندو هو. بيماري ۽ پيرسنيءَ سبب، ڳچ عرصي کان ڳائڻ ڇڏي ڏنو هئائين. اعليٰ اختيارين تائين پهچ نه هئڻ سبب سندس ڪنهن به طرح جو علاج يا مدد نه ٿي سگهي. ائين هن انتهائي غربت ۽ لاچاريءَ جي حالت ۾ 16 جون 2009ع تي پنهنجي ڳوٺ چيئو ڪلوئيءَ ۾ پنهنجا پساهه پورا ڪيا.
1835ع
فوتگيون
زمرو:1835ع
اسحاق گڊو
اسحاق گڊو مشهور شاعر ۽ سگهڙ هو، جيڪو تعلقي ميرپور ساڪري ۾ بگهياڙ بلوچن جي راڄ جو رهاڪو هو. ميرن جي اوائلي دور ۾ ٿي گذريو آهي. سندس ڊگها -بيت- کاري ۽ ڪوهستان ۾ مشهور آهن.
لام لاڻي
لام لُوڻي: هي ٻوٽي سخت زمين ۾ اُڀري زمين تي پکڙندو ويندو آهي.اُن جي ڏانڊي ڳاڙهيري رنگ جي ٿئي. پن ننڍا ٿين، منجهس پيلا ننڍا گل ٿين. پن ذائي ۾ چهرا ٿين، تنهنڪري ننڍا ٻار پٽي کائيندا آهن، اُٺ، رڍون، ٻڪريون ۽ ڇيلا به کائين.
سج لٿو
thumb|left|350px|سج، فلڪياتي لھڻ کان ھڪ منٽ پھريان ھي سج اڀري جو ضد آھي ۽ عام طور تي سج جي لھڻ وقت استعمال ٿيندو آھي.
سج لٿو، روزان جو عمل آھي، جيڪو زمين جي محوري گردش جي ڪارڻ پيش ايندو آھي.
پڇاڙي
پڇاڙي __(Suffixes)
اھي پد، صرفيا يا لکظن جا حصا جيڪي خاص معنيٰ پيدا ڪرڻ لاءِ ڪم اچن يا مرڪب لکظ جي اخر ۾ لکايا وڃن، تن کي پڇاڙي (suffixes) چئبو آهي.
سج لٿو
خارجي ڳنڍڻا
زمرو:زميني مظاھرا زمرو:علامتون زمرو:ڏينھن جا حصا
اسحاق سميجو
اسحاق سميجو (Ishaq Samejo) سنڌي ٻوليءَ جو ناليوارو نوجوان شاعر، ڪالم نگار، نقاد ، ليکڪ ۽ سنڌ يونيورسٽي ۾ سنڌي ٻوليءَ جو ايسوسيئيٽ پروفيسر ۽ سنڌي ٻوليءَ جي با اختيار اداري جو چيئرمئن آھي. سندس ڪيترائي ڪتاب شايع ٿيل آهن، ھُو سنڌ يونيورسٽيءَ ۾ قائم شمس العلماءَ مرزا قليچ بيگ چيئر جوانچارج ڊئريڪٽر، ڊئريڪٽر انسٽيٽيوٽ آف سنڌولاجي  پڻ رهيو
زندگي جو احوال
اسحاق سميجو- 18 مارچ 1975ع تي ضلعي دادوءَ جي ڳوٺ فضل پور ۾ جاڙو خان جي گهر ۾ ڄائو. ابتدائي -تعليم- پنهنجي ڳوٺ مان حاصل ڪيائين، جڏهن ته مئٽرڪ طالب الموليٰهاءِ اسڪول دادوءَ مان پاس ڪيائين. انٽر سائنس جو امتحان ڊگري ڪاليج جوهيءَ مان پاس ڪيائين. ايم. اي، سنڌي ادب ۾، سنڌ يونيورسٽيءَ مان پاس ڪيائين. .
علمي ادبي خدمتون
اسحاق سميجو سنڌ يونيورسٽي جي سنڌي شعبي ۾ ليڪچرار مقرر ٿيو. علمي خدمتون ڏيندي ايسوسيئيٽ پروفيسر طور ترقي ماڻي آهي. کيس ننڍي هوندي کان ئي ادب سان گهرو لڳاءُ هئو. لکڻ جي شروعات ٻاراڻي ادب کان ڪيائين. ٻارڙن لاءِ گهڻا گيت، ڪهاڻيون ۽ ڪالم لکيائين. 1990ع کان باقاعدي شاعريءَ جي شروعات ڪيائين. سندس ترتيب ڏنل ٻه ڪتاب، ’دنيا جون لوڪ آکاڻيون‘ ۽ ’تاريخي ماڻهو، تاريخي ڳالهيون‘ ڇپجي مارڪيٽ ۾ اچي چڪا آهن. حيدرآباد مان نڪرندڙ ماهوار ’گلستان‘ ۽ ’ٻارڙن جي سنڌ رنگ‘ جو -ايڊيٽر- پڻ رهيو آهي. کيس سنڌي ساهت گهر حيدرآباد طرفان ’ڪينجهر -تنقيد- ايوارڊ 1994ع‘ مليو. جڏهن ته عوامي آواز، ڪاوش ۽ پاڪ -اخبار- ۾ صحافتي خدمتون سرانجام ڏيئي چڪو آهي ۽ ڪجهه وقت روزاني ”سنڌ“ ۾ اسسٽنٽ نيوز -ايڊيٽر- جي حيثيت ۾ ڪم ڪيو اٿس. -ان- سان گڏوگڏ ريڊيو -پاڪستان- حيدرآباد تي پندرهن روزه ادبي پروگرام ’ادبي سنگت‘ ۾ سلسلي ’سرجڻهار‘ جو ڪمپيئر پڻ رهيو آهي. هن وقت سنڌ يونيورسٽيءَ سنڌي شعبي ۾ اسسٽنٽ پروفيسر طور خدمتون سرانجام ڏيئي رهيو آهي. سنڌي اديبن ۽ قلمڪارن جي وفد سان 2008ع ڀارت جو دورو به ڪري چڪو آهي. هن شيخ -اياز- جي غزلن جو ڪتاب ”گيڙو ويس غزل“ (2004ع) ۽ سنڌي رومانوي غزلن تي مشتمل ڪتاب ”دل جو رستو“ 2003ع ۾ ترتيب ڏنا آهن، جيڪي روشني پبلڪيشن ڪنڊياري پاران ڇپايا ويا آهن. سندس تنقيدي مضمونن جو ڪتاب ”شاعريءَ سان دشمني“ (2005ع) به ڇپجي چڪو آهي. سندس شاعريءَ جا ٻه مجموعا ”صدا بيچين آهي“ (2001ع) ۽ ”گناهه جا گيت“ (2005ع) پڻ ڇپيل آهن. -ان- کان سواءِ هن وقت ٽماهي ”سارنگا“ پبليڪيشن جو -ايڊيٽر- آهي. جنهن جا 6 پرچا ڪڍي چڪو آهي
ايوارڊ
اسحاق سميجو کي ڪينجهر رسالي حيدرآباد طرفان تنقيد بابت 1994ع ۾ ايوارڊ مليو
حوالا
زمرو:پاڪستاني شاعر زمرو:سنڌ جا جديد شاعر زمرو:سنڌ جا شاعر زمرو:سنڌ جون شخصيتون زمرو:سنڌي شاعر زمرو:سنڌي ماڻھو زمرو:شاعر
ابراهيم بن محمد
ابراهيم بن محمد صلي الله عليه وسلم:حضرت محمد صلي الله عليه وسلم جو فرزند ابراهيم، سندن گهرواريءَ ماريه قبطيه مان پيدا ٿيو، جنهن جي پئدائش سن 8 ذي الحج بمطابق 29 مارچ 630ع چئي وڃي ٿي. جڏهن ته سندن وفات ماهه ربيع الاول سن 10 هه بمطابق 631ع لکيل آهي. جڏهن ته حضرت عائشه رضه کان روايت آهي ته بن محمد صلي الله عليه وسلم'ابراهيم بن محمد صلي الله عليه وسلم سترنهن يا ارڙهن مهينا حيات هو.
امداد علي امام علي قاضي
'''علامہ آءِ. آءِ. قاضي مرحوم جو پورو نالو، امداد علي ولد امام علي قاضي''' هو. سندس وڏا انصاري خاندان جا پاٽ ڳوٺ، ضلعي دادوءَ جا هئا. علامه صاحب جو والد قاضي امام علي سرڪاري ملازمت جي ڪري پاٽ مان لڏي حيدرآباد ۾ اچي رهيو، جتي حيدرآباد جي بااثر شخصيت محمد حافظ جي وڏي نياڻيءَ سان شادي ڪيائين، جنهن مان امداد علي (آءِ آءِ قاضي) 18 اپريل 1886ع ۾ ڄائو. سندس والد قاضي امام علي ڪجهه عرصي لاءِ دادوءَ ۽ نوشهري فيروز جو ميونسپل ڪمشنر ۽ آنرري مئجسٽريٽ پڻ ٿي رهيو. علامه آءِ. آءِ قاضيءَ جي ابتدائي تعليم لاءِ آخوند عبدالعزيز کي مقرر ڪيو ويو. آخوند صاحب علامه قاضيءَ کي قرآن پڙهايو ۽ ابتدائي سنڌي، فارسي ۽ علم رياضيءَ ۾ پڻ سکيا ڏني. انهيءَ کان علاوه آخوند صاحب کيس ”مفتاح الصلواة“ به پڙهايو.
سنڌ يونيورسٽي جي لاءِ خدمتون
پاڪستان جي قيام کان پوءِ علامه صاحب ٻنهي علائقن جي انسانن جي غير فطري ۽ جبري لڏ پلاڻ ۽ خونريزيءَ وارن عملن کان بددل ٿي وري لنڊن هليو ويو. پاڻ اڃا انگلنڊ ۾ ئي هو ته سندس مداحن ۽ دوستن، خاص طرح سائين جي. ايم. سيد سندس واپس اچڻ لاءِ وڏو زور ڀريو. آخرڪار علامه صاحب لنڊن کي الوداع ڪري، 1951ع ۾ سنڌ يونيورسٽيءَ جي وائيس چانسلر جي چارج اچي ورتي، ۽ ان کي اعليٰ تعليمي درسگاهه بنائڻ ۽ مختلف سائنس ۽ آرٽس جا شعبا قائم ڪرڻ جي سلسلي ۾ تعليمي ماهرن سان لهه وچڙ ۾ آيو ته جيئن ٿوري وقت ۾ گهڻي ۾ گهڻا شعبا قائم ٿي سگهن. علامه قاضي صاحب طرفان سنڌ يونيورسٽيءَ جي وائيس چانسلريءَ جو عهدو قبول ڪرڻ کان پوءِ ’يونيورسٽي ورلڊ‘ نالي رسالي ۾ هڪ تبصرو شايع ٿيو ته سندس عاليشان انتخاب تي مبارڪباد ٿي ڏجي، جيڪو هڪ بيحد لائق شخص ۽ سنڌ جو عظيم محقق پڻ آهي. وائيس چانسلر بنجڻ کان پوءِ علامه صاحب، سڀ کان پهرين سنڌ يونيورسٽيءَ ۾ سينٽرل لائبريري قائم ڪرڻ ۽ پريس لڳائڻ جي منظوري ڏني. 1952ع ۾ جڏهن سنڌ ۾ قلم هڪ لڳايو ويو ۽ گورنر راڄ قائم ٿيو ته علامه صاحب گورنر دين محمد کي هڪ زوردار خط لکي سنڌ يونيورسٽيءَ جي مالي مشڪلاتن کي حل ڪرڻ لاءِ گرانٽ وڌائڻ لاءِ چيو. گورنر دين محمد فوراً سالياني گرانٽ هڪ لک مان وڌائي پنج لک رپيا ڪئي. انهيءَ دوران علامه قاضي صاحب حڪومت کان نئين ڪئمپس لاءِ ڄامشوري ۾ زمين وٺي، جرمنيءَ مان آرڪيٽيڪٽ گهرائي، سڀ کان پهريائين فزڪس ڊپارٽمينٽ جي بلڊنگ ۽ -ان کان پوءِ ڪيمسٽري ڊپارٽمينٽ جي بلڊنگ ٺهرائي ته جيئن سنڌ جا نوجوان سائنس جي ميدان ۾ اعليٰ تعليم حاصل ڪري سگهن. ائين چئي سگهجي ٿو ته هو سنڌ يونيورسٽيءَ جي موجوده ڪيمپس جو باني هو. اها علامه قاضي صاحب جي مقناطيسي شخصيت هئي ۽ سندن اڻ ٿڪ محنت جو نتيجو هو، جو سنڌ يونيورسٽي، سنڌ جي عظيم علمي درسگاهه بڻي. نه صرف ايترو، پر علامه صاحب سنڌ يونيورسٽيءَ جي تعليمي معيار کي وڌائڻ لاءِ چونڊي چونڊي علم جا گوهر گڏ ڪيا ۽ يونيورسٽيءَ جي ساک ايڏي وڌائي، جو هن يونيورسٽيءَ مان ڊگريون حاصل ڪندڙ فخر محسوس ڪرڻ لڳا.
استعيفيٰ کانپوءِ
علامه صاحب پورا 9 سال سنڌ يونيورسٽيءَ جي بي لوث خدمت ڪئي، پر جنهن مهل محسوس ڪيائين ته مارشل لا جي غيرجمهوري حڪومت ۾ عالمن ۽ دانشورن جي ڪابه اهميت نه رهي آهي ۽ سنڌي زبان ۾ تعليم ڏيڻ خلاف سرڪاري سازشون شروع ٿي ويون آهن ته هڪدم وائيس چانسلريءَ تان استعيفا ڏئي گوشه نشين ٿي ويو. گوشه نشينيءَ جو اهو مقصد نه هو ته دنيا کان لاتعلق ٿي رهبانيت واري زندگي گذاري، پر گوشه نشينيءَ واري دور ۾ به هن پنهنجو پاڻ کي تحقيق ۽ تصنيف ۾ مشغول رکيو. ان ئي زماني ۾ هن حضرت شاهه عبداللطيف ڀٽائي رحه جي لافاني ڪلام تي تحقيق ڪئي ۽ نئين انداز ۾ شاهه جو رسالو ترتيب ڏنو. لطيف سائينءَ جي ڪلام جي چونڊ حصي جو پاڻ ۽ سندن گهر واري مدر ايلسا قاضيءَ گڏجي انگريزي ٻوليءَ ۾ ترجمو ڪيو، جيڪو سنڌي ادبي بورڊ طرفان شايع ڪيو ويو. علامه صاحب نوجوانن جي تربيت ۽ -تعليم- لاءِ ڏاڍو فڪرمند هو. پاڻ چاهيائين ٿي ته سندس علم ۽ فلسفي مان، جنهن جو بنياد اسلام جي آفاقي پيغام تي رکيل هو، نئون نسل مستفيض ٿئي ۽ سندس ٻاريل جوت کانئس پوءِ به چمڪندي رهي. علامه صاحب ويهين صديءَ جو عظيم مفڪر ۽ وڏو قرآن شناس هو، جنهن کي هن ڌرتيءَ جنم ڏنو. علامه صاحب جي باري ۾ مستند راءِ آهي ته ڀٽائي گهوٽ رحه کان پوءِ علمي طرح جن صاحبن سنڌ جي ماڻهن جي ذهني ۽ فڪري خدمت ڪئي، انهن ۾ علامه قاضيءَ جي شخصيت نمايان آهي. علامه صاحب نه صرف دانشور ۽ مفڪر هو، پر عظيم مبلغ ۽ مصلح پڻ هو. هو پنهنجي علم، فڪر، فلسفي ۽ ڪردار ۾ پنهنجو مٽ پاڻ هو. سندس علم ۽ فڪر جو سرچشمو قرآن حڪيم جي حڪمت ۽ هدايت هو. کيس يوناني توڙي هندي فڪر ۽ فلسفي سان گڏوگڏ جديد يورپ جي سائنسي ۽ سماجي علمن جي به ڄاڻ هئي. سندس پيغام جو محور نوجوان نسل هو ۽ پاڻ چاهيائين ٿي ته اسلام جي تبليغ ٿئي ۽ اهڙا نوجوان پيدا ٿين، جيڪي نئين ملڪ جون واڳون سنڀالين ۽ سنڌ، جيڪا باب الاسلام آهي، تنهن جو نالو روشن ڪن. پاڻ جن اعليٰ انسانن کي متاثر ڪيائين، انهن ۾ اي. ڪي بروهي، قاضي فيض محمد، سائين جي. ايم سيد، ڊاڪٽر نبي بخش بلوچ، ڊاڪٽر نظام الدين هاليپوٽو، پروفيسر حيدر علي لغاري ۽ ٻيا اچي وڃن ٿا.
وفات
پروفيسر جتوئي لکي ٿو تہ:آخرين ڏينهن کان هڪ ڏينهن اڳ جمعي جي ڏينهن فرمايائون ته: ”هر شيءِ کي روح آهي، چاهي اها جاندار هجي يا بيجان. ان جو باقي رهندڙ ’قدر‘ (Surviving value) سندس روح آهي. اهو مٿاهين زندگي لاءِ ’بنياد‘ (basis) بنجي ٿو... شيطان اوهان لاءِ آزمائش آهي. سندس آزمائش ۾ ڪامياب ٿيو ته فلاح اٿوَ ورنه ڪري پوندؤ ۽ ٽوٽو پائيندؤ.“ آخر ۾ پنهنجو ذاتي مشاهدو لکي ڇڏيو اٿن سو هي آهي: ”مون کي ٻڌايو ويو آهي- آءٌ پاڻ نٿو ڳالهايان. الهام (Inspiration) روح سان احساس جي ذريعي سڌي پهچ، جنهن ۾ نفس يا قلب (Psychi) کي ڪوبه دخل ڪونهي. اهو ائين آهي جيئن ڪنهن شيءِ کي مٿان ئي ڏسجي ۽ رستي جو وچ ۾ ڪوبه ڌيان نه رهي، حقيقت کي ڳولڻ کان سواءِ معرفت پائجي، صفتن جي ذريعي تلاس نه ڪجي ۽ سڌو سنئون ديدار حاصل ٿئي. هڪ معنيٰ ۾ ته ’من لدنا علما‘ ح ائين ڏٺو ويو جنهن ۾ صفتن جو ڪوبه پتو ڪونه پيو، ڪثرت جي سمونڊ ۾ الڳ حيثيت ۾ غير شخصي حيثيت ۾ نه، مگر ’حسين‘ کي ادراڪ جي ذريعي معلوم ڪيو ويو. هو ’حسين‘ ئي (Beautiful) آهي. انهيءَ ’حسين‘ کي صفتن کان سواءِ قلب جي تجزياتي طريقي کان سواءِ سڃاڻي وٺ. ”ما رايت شيئاً والله وريت الله فيہ“ (ترجمو: ڪابه شيءِ ڪانه ڏٺم، مگر ان ۾ الله ڏٺم) اهو جيڪو جدا جدا شيءِ کي وحدت ۾ ملائي ٿو. ”والله جميل ويحب الجمال“ (ترجمو: خدا جميل ۽ حَسين آهي ۽ حُسن کي محبوب رکي ٿو.) تنهنڪري ڪثرت کي ڌيان ۾ آڻڻ کان اڳ وحدت کي محسوس ڪر. لطيف مادي ڪائناتي ادراڪ کي پاتو آهي، جنهن کي ان (مادي) حُسن سڏيو. مادي (Matter) نفس يا قلب (Mind) جي ذريعي کان سواءِ روح جو ادراڪ ڪيو. اهو (روح)، مادي کي استعمال نٿو ڪري ۽ ان هوندي به ’حسن‘ جي ادراڪ کي ٻيهر پيدا ڪري ٿو.“ علامه آءِ. آءِ. قاضيءَ 13 اپريل 1968ع تي وفات ڪئي، سندس مزار سنڌ يونيورسٽي، ڄام شوري ۾ آهي.
حوالا
زمرو:سنڌ جا تعليمي ماهر زمرو:1886ع جون پيدائشون زمرو:1968ع جون فوتگيون زمرو:سنڌ جون شخصيتون زمرو:سنڌي ماڻھو
آڳ گاڏي ٽنڊي جي (راند)
هيءَ راند ٽي ٻار ڪندا آهن، جن مان ٻه اوڪڙو ٿي ويهندا. هڪڙو ڄڻو کٻو هٿ وات تي رکي ڪندو: ”آ-وا-وا-هپي،“ ائين چئي، اهو هٿ پنهنجي ساڄي ٻانهن جي ڏوري کي ڀچائي جهلڻ ۾ روڪيندو. وري مخالف سامهون ويٺل ٻار پنهنجو ساڄو هٿ ”آ- وا- وا- هپي“ چئي. پنهنجي کاٻي ڏوري کي سوگهو جهلڻ سان روڪيندو، تنهن کان پوءِ پهريون ٻار هاڻ پنهنجو ساڄو هٿ وات تي رکي ”آ- وا-وا هپي“ چئي، سامهون ٻار جي ساڄي ڪلهي کي پڪڙي جهليندو، ان کان پوءِ ٻيو ٻار پنهنجو کاٻو هٿ وات تي آڻي ٽپري ٽپري چوندو: ”آ-وا-وا-هپي.“ اهو هٿ پهرئين ٻار جي ساڄي ڪلهي تي ڀچائي رکندو. هاڻ ٽيون ٻار(هنن جي ٻانهن جي رکڻ سان جيڪي ٽي خال ٺهيا هڪ هڪ سيني جي ڀر ۾ ۽ ٽيون وچ ۾) هڪڙي ٽنگ هڪڙ: ٻار جي سيني واري خال ۾ ٻي ٽنگ ٻئي سيني واري خال ۾ وجهي وچ واري خال تي تاڏو ٿي ويندو، پوءِ هو ڳنڍيل ٻئي ٻار اُٿندا ۽ چوندا هلندا: ”آڳ گاڏي ٽنڊي جي، آڳ گاڏي ٽنڊي جي“ پوءِ مقرر ڪيل دنگ تائين ان کي ٻانهن تي کڻي اتي لاهيندا، اتان وري لٿل ٻار: ”آ-وا-وا-هپي“ چئي جُتبو ۽ ٻيو ٻار مٿان چڙهندو اهڙي ريت واري تي ٽيئي چڙهي پيا راند ڪندا.
زمرو:رانديون
1836ع
ڊسمبر
زمرو:1836ء زمرو:سال زمرو:گريگورين ڪئلينڊر ۾ ليپ سال
چمن
چمن پاڪستان جي صوبي بلوچستان جي ضلعي قلعہ سيف الله جي تحصيل چمن جو صدر مقام شھر جيڪو افغانستان جي صوبي قنڌار جي سرحد تي واقع آهي جتي جي اڪثر آبادي پٺاڻن جي آھي.
پتلين جو تماشو
thumb|Traditional hand puppets thumb|A [[Kathputli (Puppet)|Kathputli show in Mandawa, Rajasthan, India]]
پتلين جو تماشو __(Puppet Show) ڪاٺ، ڪپڙي يا پلاسٽڪ وغيره جي ٺهيل گُڏن ۽ گُڏين يعني پتلين کي سنهن ڌاڳن يا تارن وسيلي ناچ ڪرائڻ جو سانگ. هندن جي خوشيءَ جي موقعن تي تماشي وجهندڙ پنهنجن ڪرتبن ذريعي ماڻهن جي خوب دل وندرائيندا آهن. مداري ڪاٺ جي گڏن (پتلين) کي هڪ مخصوص انداز ۾ناچ ڪرائيندا آهن. پتلين جو کيل ڊرامي جو اوائلي اهڃاڻ آهي. هن کيل ۾ باقاعدي ڪردار ٺاهيا ويندا آهن. پاڪستان ۾ لاهور آرٽس ڪائونسل ۾ فيض احمد فيض جي زال ايلس فيض ۽ سندس ڌين ان کي باقاعده فن طور متعارف ڪرايو ۽ رفيع پيرزاده اهڙي ٿئيٽر جي ابتدا ڪئي، جيڪو اڃا تائين ڪم ڪري ٿو. اڄ به سنڌ توڙي هند جي ڪجهه حصن ۾ پتلين جو کيل عام آهي. ’پتلين جو تماشو‘، ادل سومري جي ٻارن لاءِ ڪيل شاعريءَ جي ڪتاب جو پڻ نالو آهي.
فاطمه زهرا
فاطمه رضه (605ع–633ع) حضرت محمد  ۽  بيبي خديجه جي نياڻي هئي جنھن کي جنت ۾ عورتن جي سردار ھجڻ جو لقب مليل آھي. سندس مڙس جو نالو علي بن ابوطالب ھيو. پاڻ امام حسن بن علي امام حسين بن علي، محسن بن علي زینب بنت علي ء ام ڪلثوم بنت علي جي والده ھئي ”زهرى“ يا ”بتول“ يا ”خير النساء“ سندس لقب ھيا، حضرت محمد  جي سڀ کان ننڍي نياڻي هئي، ۽   نبوت کان هڪ سال پوءِ ڄائي هئي. شيعن مطابق پنجتن پاڪ ۾ اھا واحد عورت ھئي. سندن خيال مطابق نبي جي عورت گھر ڀاتين يا اھل بيت عورتن ۾ فاطمه واحد معصوم ھئي ۽ پنجن معصومن ۾ شامل ھئي. سني ليکڪن مطابق بيبي صاحبه جون ٽي سڳيون ۽ وڏيون ڀينرون زينب بنت محمد، ڪلثوم بنت محمد ۽ رقيه بنت محمد ھيون. شيعن مطابق اھي ٽئي سندس ڀينر نہ ھيون بلڪه سندس ماسي ھالا بنت خويلد جون نياڻيون ھيون جن کي ھالا جي وفات بعد محمد ۽ خديجه گود ورتو.
ولادت
ويهين جمادالثاني جمعي جي ڏينهن بعثت جي پنجين سال سندس جنم عربستان جي حجاز جي مڪي شھر ۾ ٿيو .بيبي صاحبه 28 آگسٽ 632ع ۾ پيدا ٿي. سني مؤرخن ۽ محدثن جي روايتن مطابق بيبي صاحبه حضرت محمد جي بيبي خديجه مان چوٿين ۽ آخري نياڻي ھئي پر شيعن مطابق بيبي صاحبه پاڻ سڳورن جي ان مان واحد نياڻي ھئي .سندس ولادت لاء ھڪ روايت آھي تہ نبوت کان پنج سال اڳ پيدا ٿي ھئي جڏھن ڪعبي جي تعمير ٿي رھي ھئي. ان روايت کي شيعا اھو چئي نہ ٿا مڃن تہ ان سان بيبي صاحبه جي شادي وقت عمر ارڙھن سالن کان مٿي بيھي ٿي جيڪا عرب روايتن جي ابتڙ آهي. شيعن مطابق نبوت کان ٻہ يا پنج سال بعد پيدا ٿي ھئي. سني عالمن ان روايت کي اھو چئي نہ ٿا مڃن تہ ان ولادت جي تاريخ تي حضرت خديجه جي عمر 52 سال بيھي ٿي. طبري ۽ ابن حجر عسقلاني مطابق سندس پيدائش وقت محمد جي عمر 35 سال ھئي.
ننڍپڻ
ولادت بعد عربن جي دائين جي ذريعي سنڀال جي ابتڙ کيس بيبي خديجه پاڻ پنھنجو کير پياري پرورش ڪئي. سندس پرورش مڪي ۾ پيءُ جي گھر ۾ ٿي ۽ ننڍپڻ ۾ ھن پنھنجي پيءُ ۽ خاندان سان ٿيندڙ مڪي جي ڪافرن طرفان ڪيل زيادتيون ء سختيون ڏٺيون. روايت مطابق جڏھن امر بن ھشام ، جنھن کي مسلمان ابوجھل سڏيندا ھئا، سندس والد مٿان ڪعبي ۾ ويامل مادي اٺ جي اؤر ڦٽي ڪئي ھئي تہ فاطمه ان کي صاف ڪيو ھو.
الله جي رسول جي خدمت
سن ١٠ بعثت ۾ ابو طالب ۽ بيبي خديجہ جي وفات پيغمبر جي روح تي بيحد اثر وڌو. پاڻ ان سال جو نالو ”عام الحزن“ رکيو. پيغمبر جي انهن ٻنهي مددگارن جي وفات سان دشمنن جا آزار ۽ تڪليفون ويتر وڌي ويون. ڪڏهن ماڻهن پٿر پئي هنيا، ته ڪڏهن ماڻهن سندس چهري مبارڪ تي مٽي ٿي وڌي ۽ ڪي وري اڻ سهائيندڙ زبان استعمال ڪندا هئا. گهڻو ڪري پاڻ نهايت ئي جهريل حالت ۾ گهر موٽندا ها، پر اها سائڻ فاطمه ئي هئي جيڪا پنهنجي ننڍڙن ننڍڙن هٿن سان بابي جي مٿي ۽ منهن تان مٽي صاف ڪندي ھئي. انتهائي اُڪير ۽ پاٻوهه سان پيش ايندي هئي ۽ پيغمبر جي لاءِ آرام ۽ حوصلي جو سبب بڻي. فاطمہ جي پنهنجي پيءُ سان مهر ۽ محبت جي ڪري سندس والد کيس ”امِ ابيها“ جو لقب ڏنو. هجرت کان ڪي ڏينهن پوءِ اٺن سالن جي ڄمار ۾ علي سان مڪي کان مديني آئي ۽ پيءُ سان گڏ رھي. پيءُ سان مشڪلات ۾ ڀاڱي ڀائيوار رهي. جنگ احد ۾ جنگ جي خاتمي بعد مديني کان پيءُ جي خيمي ۾ پھتي ۽ پاڻي سان پيءُ جي منھن تان رت ڌوئي صاف ڪيو ۽ سندس زخمن تي مرھم رکي.
شادي
بيبي صاحبه جي سڱ لاء ابوبڪر رضه توڙي عمر بن خطاب سندس والد آڏو عرض رکيو. پر سندس والد قبول نہ ڪيو ۽ بيبي صاحبه جي شادي سندس سؤٽ علي بن ابوطالب رضه سان ڪرائي. علي رضه ان وقت 21 سالن جي عمر جو ھو. بيبي صاحبه جي عمر ان وقت 18 سال ھئي. روايت مطابق علي رضه دوستن جي صلاح سان بيبي صاحبه جي ٻانهن لاءِ حضرت محمد جن کي عرض ڪيو، ۽ پاڻ قبول ڪيائون. پڇيائون ته ”حق مهر لاءِ ڪي اٿئي؟“ چيائين ته ”هڪڙو گهوڙو ۽ هڪ زرهه اٿم، ٻيو ڪي به ڪين اٿم“. فرمايائون ته ”گهوڙي جي توکي ضروت ٿيندي. زرهه وڪڻي آءُ“. حضرت علي اها وڪڻي آيو، انهيءَ جي پئسن مان ٿوري خوشبوءِ وغيره بيبي فاطمہ رضه جي لاءِ گهرايائون. پوءِ، اصحابن کي گڏ ڪري، پاڻ نڪاح پڙهيائون. مهر ”چار سئو مثقال چانديءَ جا“ مقرر ٿيو(يعنيٰ ڏيڍ سئو رپيا ڪلدار)، ۽ کارڪن جو هڪڙو طباق ڀريل ماڻهن ۾ ورهائي ڏنائون. اها شادي، مديني ۾ اچڻ کانپوءِ سن ۲ ھ ۾ رمضان جي مهيني ۾ ٿي. بيبي صاحبه جي ڏاج ۾ رڳو هڪڙي چادر، هڪڙو وهاڻو کجيءَ جي نرم گلن سان ڀريل، ٻه سانداريون، ۽ هڪڙو جنڊ شامل ھيا جيسين تائين بيبي دنيا ۾ سلامت رهي حضرت علي ٻيو نڪاح نه ڪيو. وچولي دؤر يا قرون وسطیٰ جي شيعن جي لکڻين مطابق بيبي صاحبه جي علي رضه سان شادي جو جشن زمين سان گڏ آسمان ۾ پڻ ٿيو ھو. ھڪ روايت مطابق شادي لاء جيڪا زرھ علي وڪي ھئي اھا عثمان بن عفان خريد ڪئي پر سندس شادي بعد اھا علي بن ابو طالب کي شادي جي تعفي طور ڏني ھئي.
بيبي فاطمه سان پيءُ جي محبت
حضرت محمد ﷺ جو پنهنجي ڌيءُ فاطمه رضه سان تمام گهڻو پيار هو، جڏهن پاڻ سفر تي ويندا هئا، تڏهن سڀ کانپوءِ هن سان ملي ۽ هن کان موڪلائي ويندا هئا، ۽ جڏهن موٽندا هئا، تڏهن سڀني کان اڳي هن سان اچي ملندا هئا. هن کي ٿورو ڏک يا ايذاءُ ٿيندو هو، ته پاڻ بي آرام ٿيندا هئا، ۽ ظاهر ظهور چوندا هئا ته ”جيڪو هن کي ايذاءُ رسائيندو، تنهن ڄڻ ته مون کي ايذاءُ رسايو، جو هيءَ منهنجي جسم جو ٽُڪر آهي، ۽ منهنجي جگر جو پارو آهي.“ انهيءَ مدنظر تي، جيسين هيءَ بيبي جيئري هئي، تيسين حضرت علي رضه ٻي شادي نه ڪئي. جيتوڻيڪ انهيءَ وقت گهڻين شادين ڪرڻ جو عام رواج هو. حضرت رسول الله ﷺ جي جهڙي محبت نياڻيءَ سان هئي، تهڙي حضرت علي رضه ۽ سندس پٽن سان هئي. چوندا هئا ته ”جو منهنجو دوست آهي، سو علي رضه جو دوست آهي ۽ علي دنيا ۽ آخرت ۾ منهنجو ڀاءُ آهي.“ ڏهٽن سان ته ايتريقدر محبت هين، جو ڪلهي تي چاڙهي گهمائيندا هئن، ۽ کين جهوليءَ ۾ ويهاري ڏاڍو خوش ٿيندا هئا.
بيبي صاحبه والد جي وفات بعد
روايتون آهن تہ بيبي فاطمه حضرت محمد جي وفات بعد بيبي صاحبہ مصيبتن مان گُذري جو ان جي ملڪيت ضبط ڪئي وئي کيس خليفي جي دربار وڃڻ پيو جتي سندس پٽن جون شاھديون مسترد ڪيون ويون. ھڪ روايت مطابق سندس گهر کي باه لڳڻ جو واقعو پڻ پيش آيو .سندس حمل پن ضائع ٿيو ء سندس پٽ محسن فوت ٿيو. مستند روايتن مطابق بيبي صاحبه ابوبڪر رضه سان سندس ڪيل فيصلن جي ڪري ناراض رهي. روايت مطابق علي رضه ابوبڪر رضه جي بيبي صاحبه جي حياتي ۾ بيبي صاحبه جي ابوبڪر سان ناراضگي جي ڪري بعيت ڪانہ ڪئي ۽ سندس وفات بعد بعيت ڪئي ھئي.
بيبي صاحبہ جو ڪردار ۽ درجو
(يعني، آءٌ يتيم کي طعام ڏيان ٿي ۽ فُقر جي پرواهه ڪانه ٿي ڪريان، ڇا لاءِ جو خدا منهنجي عيال تي گهڻي بخشش ڪئي آهي، هو منهنجا شينهن جا ٻچا شام جو بک ۾ رهن ٿا، انهن مان ننڍو اوچتو قتل ڪيو ويندو، انهيءَ جي قاتل لاءِ ويل ۽ وبال آهي.)"
(يعنيٰ، اي منهنجا سئوٽ، تنهنجي حڪم جي آءٌ فرمانبردار آهيان، آءٌ هن (مسافر) کي کاڌو ڏينديس، ۽ ساعت جي تنگيءَ جي پرواهه نه ڪنديس، مون کي اميد آهي ته جڏهن آءٌ بکئي کي ڍئو ڪرائيندس، تڏهن آءٌ بهشت ۾ داخل ٿينديس ۽ منهنجي لاءِ ڇوٽڪارو ٿيندو."
بيبي صاحبه سان مسلمانن خاص طور تي شيعن جي تمام وڏي عقيدت آھي. بيبي صاحبه جي لقبن ۾ زھرہ، طاھرہ، مبارڪه شامل آهن. بيبي صاحبه جو ھڪ لقب ام الآئمہ پڻ آھي جنھن جي معني آهي امامن جي ماء آھي. ان کي ام الابيھا (پنھنجي بابا جي امان)، ام الحسنين، ان الحسن، ام الحسين بہ چوندا آهن.
شيعن طرفان عقيدت
وچولي دؤر يا قرون وسطیٰ جي شيعن جي لکڻين مطابق بيبي صاحبه پاڪ ھجڻ جي ڪري کيس عام عورتن وانگر ماھواري نہ ايندي ھئي ، ۽ سندس حمل (pregnancy) جو مدو 9 ڪلاڪ ھيو. جيئن رومن ڪيٿولڪ عيسائي بيبي مريم کي جنت ۾ داخل ٿيڻ واري پھرين عورت ھجڻ جي دعوا ڪندا آھن بلڪل ايئن شيعن جي دعوا مطابق اھا پھرينن عورت بيبي فاطمه ھوندي. شيعه سندس پٽ جي دردناڪ موت جي ڪري ان جي تشبيھ بيبي مريم سان پڻ ڪندا آهن. قرآن ۾ بيبي صاحبه جو نالي سان ذڪر ناھي ٿيل پر شيعن مطابق قرآن جي سورة الرحمان جي آيت 19 ۾ ٻن سمنڊن جي گڏ ھجڻ وارو ذڪر ۾ سمنڊ بيبي صاحبه ۽ علي بن ابوطالب جي لاء اشاري طور استعمال ٿيل آھن ۽ آيت ٻنھي زال مڙس جي پاڻ ۾ جھيڙي بعد ٺھي وڃڻ طرف اشارو آھي.
شيعن ۾ ھڪ کليل ھٿ جي تصوير مقدس ھوندي آھي جنھن لاء سندن خيال آھي ته اھو بيبي صاحبه جو ھٿ آھي. اھا ھٿ جي تصوير شيعن مطابق بري نظر ۽ بدي کان حفاظت ڏيندڙ تعويذ آهي. شيعا اھو ھٿ عاشورن ۾ پڻ ڏيکاريندا آهن.
وفات
بيبيءَ جي پيءُ سان محبت به ايتريقدر هئي، جو سندن وفات کانپوءِ بيمار ٿي پيئي ۽ ڇهن مهينن کان پوءِ پاڻ به، ٻارهين هجري سال (633ع) ۾، وفات ڪري ويئي. عمر فقط 28 يا 29 ٿيس. سندس وصيت موجب، حضرت علي رضه ۽ حضرت عباس رضه ۽ سندس ٻن پٽن، رات جو غسل ڏئي، کيس ”بقيعا“ ۾ دفن ڪيو. سندس وفات ڪري، حضرت علي رضي الله تعاليٰ عنه توڙي ٻنهي پٽن کي ڏاڍو صدمو پهتو. بيبي صاحبه حضرت محمد جي وفات کان ھڪ سال پوء وفات ڪري وئي. سندس تدفين واري جاء تي اختلاف آھن .بيبي صاحبه جي وفات ۱۴ جمادالاول ۱۱ ھ ۽ 7 آگسٽ 632ع تي وفات ڪئي ۽ کيس جنت البقيع ۾ ڪنھن نامعلوم ھنڌ تي دفن ڪيو ويو. سندس وصيحت مطابق سندس مڙس سندس قبر تي سڃاڻپ لاء ڪوبہ نشان نہ رکيو تنھن ڪري ڪنھن کي خبر ناهي تہ سندس قبر ڪٿي آھي. ھڪڙي روايت مطابق سندس تدفين جنت البقيع قبرستان ۾ ٿي ۽ ھڪ روايت مطابق کيس مسجد نبوي جي ميدان ۾ دفنايو ويو ھو.
حوالا
زمرو:اسلامي شخصيتون زمرو:محمد زمرو: مسلمان عورتون
اھير ڀيرو (راڳڻي)
اهير ڀيرو، اهير ڀيروون راڳڻي هي ڀيرو ٺاٺ جي سمپورن راڳڻي آهي. هن ۾ مڌم چٽو ڪري لڳايو ويندو آهي، پور وانگ ۾ ڀيرو جو انگ ۽ اترانگ ۾ ڪافي ٺاٺ سان ملندڙ آهي، اهيري ڀيروين ۽ ٽوڙي ٺاٺن ۾ به ڄاڻايل آهي. ڀائو ڀٽ پنڊت ڀيرون جا ڏھ قسم لکيا آهن، جيڪي هي آهن. انھن مان رڳو ڪجهہ قسم مروج آهن.
هن جو خاص سرگم هي آهي: گي کي را سا- سا سا را سا- نا سا را سا- نِا ساگي- گي گي ما- گي ما را پا- گي ما را سا- را را سا- گي را گي ما- ما ما پا گي ما را- را سا- سا را سا ما- گي راگي ما- ما ما پا گي- ما را- را سا سا را سا ما- گي را سا پا- گي ما پا- گي ما پا گي- ما گي را سا آهي. هن جي آروهي: ساراگي ما پا ڌي نا سا ۽ امروهي: سانا ڌي پا ما گي را سا آهي، جڏهن تہ وادي سُر کرج ۽ سموادي مڌم آهي.
رينگڻي
رينگِڻي: هن کي آڏيري به چئبو آهي. هي ٻوٽو فوٽ کن ڊگهو سخت ميداني زمين ۾ ٿيندو آهي. اُن جا پن ننڍا، چهنبدار ۽ ڦاڪن سان، مٿس ننڍڙا نرم ڪنڊا ٿيندا آهن. ڦل پهريائين سائو، پچڻ بعد وڏي ٻير جيڏو پيلو ٿيندو آهي، جنهن ۾ ڪارا ننڍا داڻا ٿيندا آهن. گهوڙن جي سرگيل بيماريءَ لاءِ فائديمند آهي. ماڻهو ڏاٺ ۽ ڪن جي سور لاءِ ٻج گهوٽي سنهو ٻورو ٽانڊي تي ڀُرڪائي دونهون ڏيندا آهن ته اندران جي لَٽون هونديون آهن، سي ٻاهر ڪِري پونديون آهن ۽ سور ختم ٿي ويندو آهي. هن کي ٻڪريون ۽ اُٺ کائيندا آهن.
سانجھي
thumb|شام جو ڌنڌلڪو
سانجھي یا Dusk شام ۾ نماشام جو ڪارو ترين مرحلو آھي.
حوالا
زمرو:زميني مظاھرا زمرو:ڏينھن جا حصا زمرو:رات
حقيقت ۽ خواب
حقيقت ۽ خواب (انگريزيDream and )Reality ڪيترائي ڀيرا خواب ڏسڻ ڀيري ۽ خواب ڏسڻ کانپوءِ ماڻهو کي ائين لڳندو آهي جهڙوڪ هو حقيقت ۾ اهو سڀ ڪجھ ڏسي رهيو هجي. ڪڏهن تہ خواب ڏسڻ دوران ماڻهو جاڳي پوندو آهي ۽ اها خواب واري ڪيفيت ان تي تاري هوندي آهي، ڄڻڪ اهو سڀ ڪجه ان سان واقعي ٿي رهيو هجي. ان مان لڳي ٿو تہ حقيقت ۽ خواب ۾ ٿورو ئي فرق آهي ساڳئي طرح ڪيتريون ئي حقيقتون اسان کي خواب لڳن ٿيون. جيئن گذريل زندگي خواب لڳي ٿي ۽ نشي يا خمار ۾ ڪڏهن ائين محسوس ٿيندو آهي ڄڻڪ ماڻهو ستين آسمان تي ويٺو هجي. حقيقت ۽ خواب ۾ خاص فرق اهو آهي ته خواب ۾ بظاهر ماڻهو ڇُهي نہ ٿو سگهي. پر جي ڏٺو وڃي ته ڇُهڻ ۽ نہ ڇُهڻ ۾ ڪو خاص فرق ڪونهي اها دماغ جي هڪ حالت آهي جنهن ۾ اسان کي ڇُهڻ جو احساس ٿئي ٿو. جي اهو احساس ڇهڻ کانسواءِ ڪنهن ٻئي طريقي سان به ٿئي، تہ اسان جي لاءِ ڳالھ ساڳئي هوندي. دماغ پاڻ هڪ مادي شئي آهي، ان ۾ جان روح وجهي ٿو. خواب دوران روح پرواز ڪندو رهي ٿو ۽ دماغ کي اهڙو احساس ملندو رهي ٿو جهڙوڪ اهو حقيقت ۾ سڀ ڪجھ ٿي رهيو هجي. تنهنڪري خواب ۽ حقيقت هڪ شيءِ جا ٻہ مختلف احساس آهن.
پوڇڙ تارا
پُڇڙ تارا Comets
پُڇڙ تارا جن کي انگريزي ۾ ڪامٽ (Comets) چيو ويندو آهي، جيڪو يوناني ٻولي جي اکر ڪام (Kome) مان نڪتل آهي. جنهن جي معني "وار" آهي. هيءُ به آسماني اِدارن جو هڪ حصو آهن. هيءُ گهڻو ڪري ننڍي ننڍي ذرن مان ٺهن ٿا ۽ انهن جي چئو گرد مختلف گئيسن جو غلاف ٿيئي ٿو. ڪجه پُڇڙ تارا ٿورڙي وقت ۾ سج جي چئوگرد ڦيرو ڏيئن ٿا، تن مان هڪ هيلي پُڇڙ تارو پڻ آهي، جيڪو 76 سالن ۾ سج کي چئوگرد ڦِريو اچي. هن کي هيلي انڪري چوندا آهن جو اِن کي دريافت ڪندڙ برطانوي ماهر فلڪيات ايڊمنڊ هيلي دريافت ڪيو هو، هن پنهجي قريبي دوست آئزڪ نيوٽن کي اِن پڇڙ تاري بابت آگاهي ڏني ته هڪ پُڇڙ تارو 1759ع ۾ نمودار ٿيندو جيڪو زمين تان سڌي اک سان ڏسي سگهبو، اها سندس بدنصيبي چئبي ته پُڇڙ تاري جي ظاهر ٿيڻ کان ڇھ سال اڳ 1742ع ۾ ايڊمنڊ هيلي فوت ٿي ويو، برطانوي فلڪياتي اداري کيس خراجِ تحسين پيش ڪندي اُن پڇڙ تاري جو نالو "هيلي پُڇڙ تارو" رکيو.
thumb|هڪ پڇڙ تارو thumb|هڪ پڇڙ تارو thumb|ايڊمنڊ هيلي
پڇڙ سيارا Comets
پڇڙ گرھ
پڇڙ سياري جا 3 حصا ٿين ٿا.
پڇڙ سيارن جو مادو بادل کان بہ وڌيڪ نرم ٿئي ٿو ان ڪري پڇڙ سياري جو جسم تاري وانگر چمڪندي نظر ايندو آھي. ھن جو پڇ ايترو ڊگهو ٿئي ٿو جو ھن جو پڇ ڪروڙين ميل ڊگهو ٿئي ٿو. قلب پڇڙ تاري جي وچ واري روشن حصي کي چئبو آھي. پڇڙ سياري جو پڇ ھميشہ سج جي مقابلي ۾ پري رھي ٿو چاھي پڇڙ تارو سج طرف اچي يا سج کان پري وڃي رھيو ھجي. ھي مختلف جزن جي ترڪيب مان جڙيل آھن. ھي گهڻو ڪري گئسي يا برف جي ذرن تي مشتمل ٿين ٿا. ھن کي 2 پڇ ٿين ٿا پر انساني اک صرف ھڪ پڇ کي ڏسي ٿي. ھنن سيارن جو مدار تمام وڏو مدار ٿئي ٿو. صرف ھڪ پڇڙ سيارو ھن مھل تائين دريافت ٿيو آھي جيڪو ھر ٽن سالن کان پوء ڏسي سگهجي ٿو. ڪي اھڙا ماڻهو ڪونہ ھوندا جيڪي زندگي ۾ ٻہ ڀيرا پڇڙ سيارن کي ڏسي سگهن.
ھڪ پڇڙ سياري جو قطر تقريبن 12 ڪلوميٽرن جيترو ٿئي ٿو ۽ ان ۾ ڪاربان ڊاء آڪسائيڊ ۔ امونيا ۽ ميٿين جھڙا عنصر پاتا وڃن ٿا. پڇڙ سيارن جو مرڪز گئس جي بادلن ۽ ڌوڙ سان وڪوڙيل گهاٽو ٿئي ٿو جنھن کي Coma چئجي ٿو. ھي ڪوما 10 لک ڪلوميٽرن تائين پکڙيل ٿئي ٿي. سج ڏي وڌندي پڇڙ سيارو ٻن قسمن جا پڇ بنائي ٿو ھڪ گئس جو پڇ جيڪو سڌو ۽ ٻيو ڌوڙ مان ٺھيل لڙيل ٿئي ٿو. گئس جا پڇ جيڪو سج جي چارجي ذرن Solar wind جي ڪري جوڙ پائن ٿا جڏھن تہ ڪوما (پڇ) جي ڌوڙ سج جي تپش سان ٻاڦ ۾ تحليل ٿئي ٿي ۽ ان جي ڊگهائي ھڪ ڪروڙ ميل ٿي سگهي ٿي. پڇڙ سيارا خلا ۾ ٻن جڳھن تي ڏسڻ ۾ ملن ٿا، ڪجھ پڇڙ سيارا اسان جي شمسي نظام جي ڪناري Oort Cloud وٽ ملن ٿا ۽ ڪجھ نيپچون جي ڪوئپر پٽي Kuiper belt جي اڳيان ملن ٿا.
سائنسدان جو مڃڻ آھي تہ پڇڙ سيارا نون ٺھندڙ سيارن جي جوڙ ۾ اھم ڪردار ادا ڪن ٿا. ھي ڪنھن بڻجندڙ سياري سان ٽڪرائي ان سياري ۾ پاڻي ۽ پھاڙن جي تشڪيل ڏين ٿا. ناسا جي سائنسدانن پڇڙ سيارن جي نمونن جو تجزيو ڪري زندگي کي پيدا ڪندڙ بنيادي عنصر مٺمينو Glycine دريافت ڪيو آھي. گلائيسن ھڪ اھڙو امينو ايسڊ آھي جيڪو جاندارن جي پروٽين بنائڻ ۾ مدد ڪري ٿو. گلائيسن جي دريافت سان سائنسدانن جي ڳالھ کي تقويت ملي ٿي تہ زندگي صرف زمين تي ناھي پر ھي ڪنھن ٻئي سياري تي بہ ٿي سگهي ٿي.
پڇڙ سيارا ننڍا فلڪي جسم ٿين ٿا جن جو قطر عام طور تي ڪجھ ڪلوميٽرن کان وڌيڪ نٿو ٿئي. ھي مختلف قسم جي ڄميل مادن مان ٺھيل ٿين ٿا. انهن جو مدار بيدوي ٿئي ٿو. انهن جو محور Perihelion اندروني سيارن جي مدارن اندر ٿئي ٿو ۽ انهن جو Edab ٿئي ٿو. جڏھن ڪو پڇڙ سيارو اندوني شمسي نظام ۾ داخل ٿئي ٿو تہ سج جي گرمي جي ڪري ان جي سطح تي تصعيد ۽ آئن سازي جو عمل شروع ٿي وڃي ٿو جنھن جي نتيجي ۾ پيدا ٿيندڙ ٻاڦ ۽ ذرا پڇڙ سيارن جي پويان پڇ وانگر نظر ايندا آھن جن کي اکين سان ڏسي سگهجي ٿو.
گهٽ پڇڙ سيارا گهٽ ۾ گهٽ 2 سو سالن يا ان کان گهٽ عرصي ۾ ظاھر ٿين ٿا جڏھن تہ وڏا پڇڙ سيارا ھزار سالن ۾ ھڪ ڀيرو ڏسڻ ۾ اچن ٿا. ماھرن مطابق گهٽ پڇڙ سيارا جيئن ھيلي پڇڙ سيارو ڪوئپر پٽي ۾ اچي ٿو جڏھن تہ وڏا پڇڙ تارا جيئن ھيل۔باپ ۽ اورٽ بادلن مان اچن ٿا. پڇڙ سيارن جو گروھ جيئن ڪريوٽز سنگريزرس  Kreutz Sungrazers ھڪ سياري جي ٽٽڻ مان ٺھن ٿا. ڪجھ ڊگها پڇڙ سيارا شمسي نظام کان ٻاھر اچن ٿا پر انهن جي مدارن جو تعين مشڪل آھي. ڪجھ قديم پڇڙ سيارا وري سج جي ڀرسان گذرڻ جي ڪري پنھنجو ڄميل مادو وڃائي ويھن ٿا ۽ صرف پھاڙي مرڪز وڃي بچن ٿا. ھنن جو مدار بيضوي ٿئي ٿو، ھي سج جي قريب اچي ان کان گهڻو دور ٿي ايستائين جو پلوٽو کان ٻاھر نڪري وڃن ٿا. انهي عمل مان اسان کي سج جي ڪشش ثقل جو پتو پوي ٿو پر ھي پڇڙ سيارا خوفناڪ ناھن. ماضي قريب ۾ يعني 20 صدي جي شروعات ۾ ھيلي پڇڙ سيارو زمين جي قريب کان گذريو تہ سڄي دنيا ۾ خوف جو عالم ڇانئجي ويو پر پڇڙ سياري جو پڇ بي نقصان ٿئي ٿو ڇوجو اھو پاڻي ۽ برف جو ٺھيل ٿئي ٿو جنھن جي پگهري پاڻي ڪرڻ ۽ گئس نڪرڻ سان ڪو نقصان نٿو ٿئي.
ھن مھل تائين جيڪي پڇڙ سيارا لڌا ويا آھن اھي سو سالن کان مٿي پوء نظر اچن ٿا انهن جو تفصيل ھي آھي.
(1) اينڪي پڇڙ سيارو Encke
ھن جو ٻيھر اچڻ جو عرصو 3 سال ۽ 3 مھينا آھي.
ھي سيارو ھر ٽن سالن ۽ ٽن مھينن کان پوء نظر اچي ٿو.
(2) ھيلي پڇڙ سيارو Haley
ھن جو ٻيھر اچڻ جو عرصو 76 سال آھي.
(3) ڪوھوٽيڪ پڇڙ سيارو Kohoutek
ھن جو ٻيھر اچڻ جو عرصو 80 سال آھي.
(4) ھيل۔بوپ    bopp۔Hale
پڇڙ سيارا ۽ نامياتي مرڪب :-
سائنسدانن انساني تاريخ ۾ پھريون ڀيرو ھڪ پڇڙ سياري مان 2 اھم نامياتي مرڪب دريافت ڪيا آھن. سائنسدانن مطابق ھن دريافت سان ڪائنات جي ارتقا ۽ زندگي جي فروغ کي ڄاڻڻ ۾ مدد ملي سگهي ٿي. ھن پڇڙ سياري جو نالو لو جواء Low joy آھي. ھن پڇڙ سياري مان مٺ ايلڏو Glycoaldehyde ۽ ايٿائيل الڪوحل جو پتو پيو آھي جنھن جا تفصيل ايڊوانسس نالي جرنل ۾ شايع ٿيا آھن. رپورٽ ۾ چيو ويو آھي تہ ھي نامياتي مرڪب ڪنھن ٺوس پٿريلي مادي جو حصو ٿي سگهن ٿا ۽ انهن سان ملي سيارا ٺھن ٿا.
ان کان پھرين پڇڙ سيارن ۾ تمام گهڻا نامياتي مرڪب دريافت ڪيا ويا آھن مثال طور حال ئي ۾ پڇڙ سياري 67 پي چوريوموف گيراسمڪنوف ۾ 4 مرڪب دريافت ٿيا آھن جيڪي پھرين ڪنھن ٻئي پڇڙ سياري مان ناھن مليا. پڇڙ سيارا ڪائنات جا قديم ترين جسم آھن ان ڪري انهن کي ٽائيم ڪيپسول سڏيو وڃي ٿو جن سان ڪائنات جي ماضي کي سمجهڻ ۾ مدد ملي سگهي ٿي. زمين تي زندگي ڪنھن پڇڙ سياري کان آئي آھي ۽ اربين سال پھرين آسمان کان نامياتي ماليڪيول ڪنھن پڇڙ سياري کان آيا جيڪو اسان جي ڌرتي سان ٽڪرايو ۽ ڌرتي تي زندگي جي ٻجن کي پوکيو.
سائسي ماھرن مطابق پڇڙ سيارن ۾ نامياتي مرڪب ملڻ جي ڪري زندگي بابت گهڻي ڄاڻ ملڻ جي مدد ملي سگهي ٿي. ڇوجو ھي پڇڙ سيارا اسان جي زمين جي انتھائي اھم پاڙي ۾ ڦرن ٿا ۽ تمام سرگرم بہ آھن. ھن پڇڙ سياري کي اسپين جي رسدگاھ ۾ دريافت ڪيو ويو ھو.
پڇڙ سياري جو ڪرڻ ۽ ڊائناسور جو ختم ٿيڻ :-