ڪنڊو
ڪَنڊو ھڪ وڻ جو قسم آھي. ڪنڊي جو وڻ جنهن کي هتي سنڌ ۾ ڪا به اهميت ڪانه آهي ۽ ان جو وجود لائق آباد زمين واسطي نحس سمجهيو ويندو آهي، ان کي ٿر جي ماڻهن لاءِ رحمت سمجهجي ته بجا آهي. ڪنڊي جا وڻ ٻن قسمن جا آهن. هڪڙا ڪنڊر ٻيا 	لسا، لسن ڪنڊن کي اڪثر ٿر ۾ ميويدار وڻن جو فخر حاصل آهي. انهن ڪنڊن ۾ جي سڱريون ٿين ٿيون سي جانور توڙي انسان وڏي شوق سان کائين ٿا. ڪچيون سڱريون ٻڪرين ۽ اٺن لاءِ بهترين کاڌو آهي. درختن ۾ فقط هڪڙو ڪنڊو ئي 	آهي جو اُٺ لاءِ مکيه گذران جو ذريعو آهي. لهذا لسن ڪنڊن کي اڪثر رک ڪئي ويندي آهي ڇاڪاڻ ته انهن ڪنڊن جا پن بلڪل ڪمائتا آهن. لسا ڪندا اڪثر ٻنين جي وچ ۾ ٿيندا آهن ۽ ٻنين جا مالڪ پنهنجي اٺن جي قوت لاءِ انهن ڪنڊن جي چوڌاري ڍنگهر ڏياري ڇڏيندا آهن؛ 	جنهن جو مطلب اهو هوندو آهي ته انهن ڪنڊن جي پنن 	روڙڻ تي بندش آهي. ان ۾ پڻ ٻٻر جي پلڙن وانگر ڦريون ٿين ٿيون. اهي سريهل جي ڦرين وانگر آهن. مگر سريهل جون ڦريون وڏيون ٿين ٿيون 	۽ هي تمام ننڍيون آهن. انهن ڦرين ۾ چيچڪا به ٿين ٿا، جي جڏهن ڪچا هوندا آهن. تڏهن ٿري ماڻهو انهن جي ڀاڄي رڌي کائيندا آهن، جا انهن واسطي بلڪل سوادي پڻ هوندي آهي ڪنڊا سڄي ٿر ۾ جتي ڪٿي عام آهن، پر کائڙ ۾ گهٽ آهن. هي سنئين ۽ ڏاڍيري زمين، ٻنين، مڙهن، تڙ جي ڏهرين، ڀٽن ۽ دڙن جي چوٽين تي جام ٿين، ۽ دڙن ۽ ڀٽن جي لاهن تي البت ڇڊا ٿين. هن جا ٻه قسم ٿين: هڪڙا ڪَنڊن وارا، جن جي ٽارين ۾ ننڍا ننڍا تِکا ڪنڊا ٿيندا آهن، جنهنڪري پَن ۽ سِڱرين لاهڻ ۾ تڪليف ٿيندي آهي، جن کي ”ڪنٽرا“ چون. ٻيا اهڙا ٿين جن ۾ ڪَنڊا ڪونه ٿين، انهن جا پَن ۽ سِڱريون سولائيءَ سان لاهي سگهبيون آهن، انهن کي ”لاسڙ“ چون. ڪي ڪَنڊا اهڙا آهن. جن ۾ پَن لاهڻ وقت ننڍيون ننڍيون ٽاريون هٿ سان موڙڻ ڪري يڪدم ڀڄي پونديون آهن انهن کي ”ٻَڙِ ڪِڻا ڪَنڊا“ چون. ٻيا اهڙا ٿين جن جون ٽاريون يڪدم ڪونه ڀڄن، انهن کي ”چيڙها ڪَنڊا“ چون. ماڻهو لاسڙ ۽ ٻَڙڪڻا ڪنڊا پسند ڪن، ڇاڪاڻ جو کين سڱريون ۽ پَن لاهڻ ۾ سهولت ٿيندي آهي .. بهار جي موسم ۾ ڪنڊا مورجڻ شروع ڪندا آهن. ڪنڊي جي پَنن کي سَنک چون. پَن جڏهن ڪَچا هوندا آهن تڏهن سندس رنگ پيلو ٿئي. ان کي ”پُرَهَ“ چون. اهي مال کي ڪونه کارائين، ڇاڪاڻ جو مال جي آنڊن ۾ اَڙا (ڳوڙها) ڪريو ڇڏين، پر ڪجهه وقت بعد جڏهن گهاٽي سائي رنگ جا پڪا ٿين تڏهن اهي لاهي اچي ٻڪرين ۽ اُٺن کي چارين. ڏڪار وقت ڍڳين کي به چارين. ڪَنڊو اُٺ لاءِ ته خاص جياپو آهي. بهار جي موسم ۾ ٻُور لڳي جنهن کي مڃر چون، ان مان سڱريون ٿين. ڪچڙين سڱرين جي ڀاڄي سٺي ٿيندي آهي. ٿلهيون ٿين ته اُٺن ۽ ٻڪرين لاءِ چارو ٿئي. پچڻ بعد ڳاڙهيون ٿين، جن کي ”کوکا“ چون، جي مال ته کائي پر ماڻهو به لائين. ٻار ته شوق سان کوکا کائين. ٻنين ۾ ڪَنڊا هوندا آهن، تن جي مالڪ سنڀال ڪندا آهن. تُڙ وٽ ٻير جا ڍنگهر ڏيئي ڇڏيندا آهن، جيئن ٻيو ڪو پَن ۽ سڱريون لاهي نه وڃي. . ڪُنڊي جي ڪاٺي ٿلهي ۽ سَٽ جهلڻ جهڙي آهي. جاين ۾ ٿنڀا ۽ داسا ڪري ڪم آڻين، پر شهتير ورلي ڪن، ڇو ته بعضي بار سبب اوچتو ٺڪاءُ سان ٽڙڪي ڀڄي پوندا آهن. اُن کي سُرو (هڪ قسم جو جيت) لڳندو آهي، جو ٽُنگ ڪري ڪاٺي ۾ گهڙيو وڃي ۽ اندران کائي ٿوٿِي ڪيو وجهي، جنهن ڪري ترت ڀڄيو پوي. ان جا ٿلها ٿُڙ ۽ ڏار سِرن پچائڻ لاءِ کُورن جي ڪم اچن. ڪاٺيون ٻارڻ جي ڪم اچن. ڪچين ڪَنڊين جا ٿُڙ ڪَپي گهرن جي ڇَنَنَ ۾ ٿوڻيون ۽ آڏوريون ڪري ڪم آڻين. ٿُلهن ٿُڙن مان اُکريون ٺهن. ڏوئيون ۽ مُهريون به ڪنڊي جي ڪاٺيءَ مان ٺهن. کوهن لاءِ ڀوڻ، ڪوهڙون ۽ تَري ۾ وجهڻ لاءِ چرک ٺهن. جهونن ڪنڊن جي ڪاٺيءَ جي وچ ۾ ڪاري ڪاٺي ٿئي جا بلڪل مضبوط هوندي آهي، ان کي ”ڪِرِسِي“ چون، ان مان موچي چمڙي ڪُٽڻ لاءِ کوٽِيُون ٺاهين. جنڊ جا کِيلَ ۽ تڙ تي واري ڪڍڻ لاءِ کيليون ٺهن. ڪنڊي جي عمر به ڪافي ٿئي. هڪ سؤ سالن جا ڪنڊا ته انيڪ بيٺا آهن، انهن کي ”سوئيڪو ڪَنڊو“ چون. اُن جي ڇانوَ هيٺ ماڻهو ۽ مال ويهي آرام ڪن. .