cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
بنگلاديش پريميئر ليگ
ٽورنامنٽ جي ڪاميابي
9 فروري 2012 جي ڏينهن هن ٽورنامنٽ جي رونمائي تقريب ٿي ءَ پهريون ميچ 10 فروري 2012 تي ءَ آخري ميچ 29 فروري تي ڪڏيو ويو.ڪل 33 ميچون فقط ٻن گراوءنڊن ۾ ڪڏيو ويو  جنهن ۾ هر ٽيم  ٻن مرتبه هڪ ٽيم سان ميچ کيڏيو.چار فاتح ٽيمون نوڪ آوءٽ مرحلي ۾ پهٽيو جنهن ۾ سائلٽ ءَ چٽاگانگ ناڪام رهيو ءَ فائنل ڍاڪا ءِ برائسل جي وچ ۾ کيڏيو ويو ءَ کٽيو ڍاڪا جي ٽيم ٿي.
هن ليگ جو ٻيو ٽورنامنٽ 18 جنوري 2013 ۾ منعقد ٿيو افتتاحي تقريب 17 جنوري تي ٿي.هن ليگ جي به وجيٽا ٽيم ڌهاڪا ئي رهي.
بنگلا ديش پريمئير ليگ جو ٽيمون (فرنچائزز)
بي پي ايل ءَ بي سي بي جي صدارتي ڪميٽيءَ ڇه فرنچائززن کي نيلاميءِ جو دعوتون ڏنيو ءَ بنيادي قيمت هڪ ملين دالر رکي وئي. 13 ڪمپنين نيلاميءَ جي دعوت ۾ شرڪت ڪئي،10 جنوري 2012 تي ڇه نيلاميءَ ۾ جيٽڻ واري فرنچائزن کي اڳين اٺن سالن لاءِ مهادو ڏنو ويو.
References
زمرو:بنگلا ديش پريميئر ليگ زمرو:بنگلا ديش ڪرڪيٽ مقابلا زمرو:Twenty20 جون ڪرڪيٽ ليگ
يعقوب آباد
يعقوب آباد ڪراچي ,اورنگي ٽائون جو هڪ علائقو آهي جتي سنڌي، مهاجر، پٺاڻ، پنجابي ۽ سرائڪي آباد آهن. هتي مسلمانن جي اڪثريت آهي. زمرو:ڪراچي جا گردونواح
ڪرم ضلعو
ڪرم ايجنسي پاڪستان جي قبائلي علائقن ۾ ھڪ ايجنسي آھي۔ جيڪا تمام ايجنسين ۾ خوبصورت ترين ۽ اھم ايجنسي آھي۔ ھتي اڪثريت ۾ طوري قبيلا آباد آھن۔ پاڪستان جي جنت نظير وادي ۽ اسٽرٽجڪ ۽ جاگرافيائي اھميت جي حامل انتھائي اھم علائقو پاراچنار افغانستان جي ٽن صوبن (ننگرھار، خوست ۽ پڪتيا) کان علاوه ٻين ٽن قبائلي علائقن خيبر، اورڪزئي ۽ اتر وزيرستان سان گڏوگڏ ضلعي ھنگو سان به لڳي ٿي۔ ڪيترن ئي ڏھاڪن کان ھي علائقو پنھنجي جاگرافيائي اھميت ۽ اسٽرٽجڪ شڪل جي وجھه سان بين الاقوامي اسٽيبلشمنٽ جي وچ ۾ ڪشمڪش جي وجھه سان ميدان جنگ بڻيل آھي۔ افغانستان جو مشھور پھاڙي علائقو توره بوره سپين غر [ڪوه سفيد] جي پھاڙي سلسلي جي اندر ھڪ طرف کان صوبي ننگرھار ۽ ٻي طرف کان پاراچنار جي ڀرپاسي واري ڳوٺ زيڙان سان لڳي ٿو۔ ان کان علاوه یہ پاڪستان جي ڪنھن به علائقي بشمول تمام قبائلي علائقن جي افغان گاديء جي ھنڌ ڪابل کان ويجھي ترين ۽ گھٽ ترين فاصلي تي واقع آھي۔ ۽ ھن علائقي جي شکل ھڪ ٽڪنڊي جھڙي آھي، جنھن سبب بين الاقوامي اسٽرٽجڪ اصطلاحتن ۾ ڪرم ايجنسي جي صدر مقام پاراچنار کي طوطي جي چنھنب "Parrots Beak" جي نالي سان سڏيو ويندو آھي۔
جاگرافي
پاراچنار افغانستان جي ٽن صوبن (ننگرھار، خوست ۽ پڪتيا) کان علاوه ٽن قبائلي علائقن خيبر، اورڪزئي ۽ اتر وزيرستان سان گڏوگڏ ضلعي ھنگو سان به لڳي ٿو۔ پاراچنار پاڪستان جي قبائلي علائقي ڪرم ايجنسي جو دارالخلافو آھي۔ پاراچنار پاڪستان جي گاديء جي ھنڌ اسلام آباد کان اولھ جي طرف 574 ڪلوميٽرن جي فاصلي تي واقع آھي۔ ڪرم ايجنسي جو ھڪ خوبصورت ۽ اھم شھر آھي جيڪو افغانستان جي بارڊر سان واقع آھي۔ ھڪ تاريخي اھميت جو حامل شھر آھي۔ جيڪو تمام قبائلي ايجنسين جي شھرن کان وڏو آھي ۽ دلڪش خوبصورت شھر آھي۔
تعلقا
ڪرم جا ٽي تعلقا پارا چنار ، صده ۽ بگن آھن۔
رھر
رھر انگريزي ۾ Ruhr : جرمني جي رياست نارٿ رائن وستڦيليا جو علائقو يا ضلعو آهي. ھي جرمنيءَ جو سڀ کان وڌيڪ ڳتيل آبادي وارو علائقو يا ضلعو آهي جنھن جي ھڪ ھم چورس ڪلوميٽر ۾ 2800 ماڻھو رھن ٿا.2011 ۾ ھن ضلعي جي آبادي پنج ملين ھئي. ھن ۾ ڪيترائي وڏا۽ صنعتي شھر آھن جيڪي رائن ندي، لپي ندي ۽ رھر نديءَ جي ڪنارن تي واقع آھن.ھن ۾ ڪيترائي وڏا۽ صنعتي شھر آھن جيڪي رائن ندي، لپي ندي ۽ رھر نديءَ جي ڪنارن تي واقع آھن. ھن ضلعي جا مشھور شھر آھن:ڊيوسبرگ، اوبرھائوزين بٽراپ, ملھائيم انڊر رھر، آيسن٬ جلسينڪرچين، بوچم.
الٿو
الٿو اصلوڪي مواد کي پنهنجي سماج، ملڪ، ٻوليءَ ۽ ڪردارن جي آڌار تي حالتن کي موافق ٺهڪائي ترجمو ڪرڻ. اصلوڪن نالن، شهرن ۽ ماحول کي ديسي انداز ۾ آندو ويندو آهي. سنڌي ادب ۾ ان ڪم جو مرزا قليچ بيگ ماهر هو. هن شيڪسپيئر جي ڊرامن کي سنڌي روپ ۾ آندو. اهڙيءَ طرح ناولن کي بہ سنڌي روپ ۾ ترجمو ڪيائين. اهڙيءَ ريت رشيد ڀٽي، ٽالسٽاءِ جي ناول “Crime and Punishment” جو بهترين الٿو ”پاپ ۽ پيڙا“ جي نالي سان ڪيو. اهڙا ٻيا بہ ڪيترائي مثال سنڌيءَ ۾ موجود آهن.
هڪ ٻوليءَ ۾ مروج ٻن کان وڌيڪ لپين هئڻ جي صورت ۾ هڪ لپيءَ مان ٻيءَ لپيءَ ۾ بدلائي لکڻ کي بہ ‘Transliteration’ چئبو آهي، جيئن سنڌي (عربي) لپيءَ مان ڦيرائي رومن يا ديوناگري (سنڌي) لپيءَ ۾ ڪرڻ وغيره.
ميٽ
ھڪ قسم جي مٽي.
حوالا
زمرو:مٽيءَ جا قسم
ڪپڙو
ڪپڙو انسانن پاران گھڻي ڀاڱي لڱ اوڍڻ، صاف ڪرڻ يا ٻين مقصدن لاءِ استعمال ڪيو ويندڙ ٽپڙ آھي. ڪپڙي کي عام طور تي ڪپھ مان ٺاھيو وي دو آھي. thumb|ڪپڙو
انگرکو
انگرکو هڪ قسم جو پھراڻ، جنھن ۾ گلو ساڄي پاسي تي ٺھيل هوندو آهي ۽ پھراڻ ۾ ڪَھِيُون هونديون آهن، جن سان پھراڻ ٻڌبو آهي. اهو پھراڻ خاص ڪري هندو ڪِراڙ (هٽ واڻيا) پائيندا آهن. ان جي برعڪس مسلمانن جي پھراڻ جو گلو کاٻي پاسي رکيل هوندو آهي ۽ ان ۾ ٻِيڙن جي بدران سَرٽ (سُٽ مان ٺھيل ٻيڙا) ٽاڪيل هوندا آهن.
ڀاڳيشري
باگيسري/ ڀاڳيشري: جامع سنڌي لغات ۾ هي لفظ ”ڀاڳيسري“ لکيل آهي. هيءُ ڪافي -ٺاٺ- جو اوڍو سمپورڻ راڳ آهي. هن جي آروهي ۾ پنچم جو سُر نٿو لڳي. مڌم هن جو وادي سُر آهي ۽ کرج سموادي. پنچم تي زور ڏيڻ سان ڌناسريءَ جو شڪ ٿئي ٿو. انهيءَ لاءِ هن سُر کي -امروهي- به ڪمزور لڳائڻ کپي. هن جي ڳائڻ جو وقت اڌ رات آهي. هيءُ سُر، اميد ۽ نااميديءَ واري ڪيفيت جو اظهار ڪندڙ آهي.
الدين ڪامل (ڪتاب)
هيءُ ڪتاب مخدوم -امير- احمد جو لکيل آهي. ڊيمي سائيز واري هن ڪتاب جو جلد ڪچو آهي، جنهن ۾ 250 صفحا آهن. قيمت چار رپيا آهي. ڇاپو پهريون، محمد عثمان ڏيپلائيءَ، قرآن پريس، حيدرآباد مان سال 1963ع ۾ شايع ڪيو. هن ڪتاب جو ٻيو ڇاپو،محمد عثمان ڏيپلائيءَ ساڳي پريس مان سال 1967ع ۾ شايع ڪيو. هن ڇاپي ۾ 240 صفحا آهن ۽ قيمت 5 رپيا آهي.
ڊفرنس فيمينزم
حوالا
زمرو:انسان زمرو:سماج زمرو:فيمينزم زمرو:فيمينزم ۽ روحانيت زمرو:فيمينسٽ تحريڪون ۽ نظريا زمرو:معاشرو زمرو:نظريو
الف اشباع
الف اشباع:
قديم مذهبي ۽ ٻي سنڌي شاعري ’الف اشباع‘ وارن قافين تي لکي ويندي هئي. يعني شعر جي سٽ جي آخري قافيي واري لفظ جي آخر ۾ الف شامل ڪيو ويندو هو. عام طور چيو وڃي ٿو ته ترخانن جي دؤر ۾مخدوم پير محمد لکويءَ (1532 –1600) الف اشباع واري قافييجو اغاز ڪيو. ٺٽي جي عالم مخدوم ابوالحسن سنڌي زبان ۾ 1700ع ۾ پھريون ڪتاب ”مقدمته الصلوات“، ”الف اشباع“ وارن قافين تي مشتمل لکيو. جنهن ۾ قافيي واري لفظ جي پويان الف (ا) شامل ڪري، ان جو ڊگهو آواز ڪڍيو ويندو هو، جنهن کي ”الف اشباع وارو قافيو”چيو ويندو هو. هن نظم ۾ ٻيا به ڪيترائي منظوم ڪتاب لکيا ويا آهن، خاص ڪري مدرسن ۾ شاگردن کي مذهبي تعليم ڏيڻ لاءِ جوڙيل نظميه سبقن وارا ڪتاب، جن کي ‘سنڌيون’ به چيو ويو آهي. اهي نظم تمام ڊگها هوندا هئا، ۽ ڪڏهن ڪڏهن هڪ پورو ڪتاب ’الف اشباع‘ وارن قافين تي مشتمل هوندو هو. انهن منظومين ۾ مرثيا، جنگ ناما، نعتيه، مدحيه، ۽ هجويه مضمون پيش ڪيا ويندا هئا. قديم دور جا نظميه ڪتاب جهڙوڪ؛ ”نورنامو“، جنگ نامو“، ”حڪايت الصالحين“ ۽ ٻيا انهن ۾ اچي وڃن ٿا، جن ۾ الف اشباع وارو قافيو ڪم آندل آهي.
پروفيسرعبدالحق ڀٽي
thumb|Mr. Abdul Haque Bhatti Professor of English پروفيسر عبدالحق ڀٽي بن حاجي حيدر بخش ڀٽي جي ولادت باسعادت بتاريخ 20 سيپٽمبر 1937ع ھٽڙي حيدرآباد ۾ ٿي. سندس والد بزرگوارحاجي حيدر بخش ڀٽي وقت جو هڪ نيڪ نفيس انسان ۽ ديني علم روحاني بزرگ هو. جنهن پنهنجي فرزند جي ننڍپڻ کان ئي اهڙي تربيت ڪئي جنهن اڳتي هلي پنهنجو نالو نروار ڪيو. سندس ڪيل خدمتون روز روشن جيان آهن. سندس زندگي جي ڪمن جي ڪارڪردگي جو عڪس سندس ماضي جي آئيني ۾ جهاتي پائڻ سان ظاهر ٿئي ٿو. ڀٽي صاحب جو نسب ٽين پيڙهي محمد حيات ڀٽي ۾ سان لڳي ٿو.
شروعاتي تعليم
مياِن عبدالحق ڀٽي پرائمري جا ٽي درجا پنهنجي ڳوٺ ھٽڙي ۾ پاس ڪيا ۽ انگريزي تعليم نورمحمد هاء اسڪول ۽ سٽي ڪاليج حيدرآباد  حاصل ڪيا.
منسلڪ روزًگار
سنڌ پبلڪ سروس ڪميشن جو امتحان پاس ڪري انًگلش جا ليڪچرار تعليم کاتي ۾ ٿيا, سنڌ جي مختلف ڪاليجن م رهيا ان کان پوء ترقي پروفيسر تيا.۽ آخر اهڙي ريت حياتي جو گهڻو عرصو سنڌ جي تعليم کاتي ۾ رهي. سنڌ جي سڀني ضلعن ۾ تعليمي خدمتون سرانجام ڏيندي.
خاندان تي الله جي رحمت
هن خاندان تي الله تعاليٰ جو فيض و رحمت رهي آ. ، تحقيق هن خاندان الله ۽ ان جي رسول جي دين سان محبت آهي. 20سيپٽمبر1997ع تي رٽائرڊ ٿيو. آخر 25 2005ع تي 67ورهين جي عمر ۾ هن فاني دنيا مان هميشه لاءِ موڪلائي ويو.
خاندان تعلق ء رشتو
عبدالمجيد ڀٽي جج ، ڀٽي برادري تنظيم
برسيم
خاصيتون
''برسيم گاهه ذائقي دار، طاقتور ۽ هاضمي وارو ٿئي ٿو ۽ جانور هن کي شوق سان کائيندا آهن. اُن جي گل جو رنگ اڇو به ٿئي ته نيرو ۽ قرمزي به ٿئي ۽ ان ۾ هلڪي خوشبوءِ هوندي آهي، جيڪا ڀرسان لنگهندڙ کي موهي وجهندي آهي. اُن جو ٻج سرنهن جي داڻي کان وڏو ۽ رنگ جو ڀورو ٿئي ٿو. مشهور گاهه آهي، جيڪو چاري طور ڪم اچي ٿو، هن گاهه ۾ 8.2 سيڪڙو فاسفورس ۽ 6.2 سيڪڙو ڪئلشيم جو مقدار هوندو آهي، جنهن ڪري کير ڏيندڙ جانورن کي برسيم کارائيندا آهن. برسيم جا پن ۽ تندا نرم ٿين ٿا. برسيم لاءِ آبهوا معتدل هجي، نه زياده گرمي نه زياده سردي. برسيم جو فصل سيپٽمبر جي آخري هفتي ۾ يا آڪٽوبر جي پهرئين هفتي ۾ پوکڻ سان اُن جي زياده پيداوار لهندي. برسيم ڦرين واري گاهه جو ٻوٽو آهي ۽ سائي ۽ سڪل گاهه طور ڪم اچي ٿو. ڄمڻ وقت ٽي پن جهليندو آهي ۽ هر گؤنچ ۾ ٽي پن اُن جي خاص نشاني آهن. اُن جا ڇڻيل پن ٻنيءَ لاءِ ڀاڻ جو ڪم ڏيندا آهن. ان ڪري ڪلراٺي زمين کي ٺاهڻ لاءِ ماڻهو ان تي برسيم پوکيندا آهن. مال اُن کي گهڻي چاهه سان کائيندو آهي ته ڪڏهن ڪڏهن گهڻي کائڻ سبب آڦرجي به پوي ٿو ۽ مري به سگهي ٿو.''
صحت جو عالمي ڏهاڙو
ان ڏينهن کي ملهائڻ جو ڪارڻ عوام ۾ صحت جي اهميت کي اجاگر ڪري انھن ۾ آگاهي ڏني وڃي
گڏيل قومن جي اداري ورلڊ هيلٿ آرگنائيزيشن جي ٺھڻ کانپوءِ ست 7 اپريل 1948ع کي صيحت جو پھريون عالمي ڏهاڙو ملهايو ويو هي ڏينھن گڏيل قومن جي اداري صحت WHO ورلڊ هيلٿ آرگنائيزيشن جي هيٺ پوري دنيا ۾ ملهايو ويندو آهي
هر سال صحت جي عالمي ڏهاڙي کي ڪنھن پليٽ فارم يا پيغام سان گڏ ملهايو ويندو آهي 2019ع ۾ هي ڏينھن
”صحت جي مڪمل سهولتون هر هڪ جي لاءِ هر جڳھ“ جي عنوان هيٺ ملهايو پيو وڃي
1948ع ۾ پھريون دفعو پھرين ورلڊ هيلٿ اسيمبلي جوڙي وئي جنھن ۾ اسيمبلي فيصلو ڪيو هو تہ 1950ع کان هر سال ست 7 اپريل جو ڏينھن ورلڊ هيلٿ ڊي جي حيثيت سان ملهايو ويندو
ورلڊ هيلٿ ڊي جي موقعي تي ڊبليو ايڇ او حڪومتن بين الاقوامي ادارن مقامي سماجي ۽ فلاحي اداره عوامي صحت جي حوالي سان مختلف سرگرميون ڪندا آهن
حوالا
زمرو:1950ع ۾ قائم ٿيل مڪرر واقعا زمرو:اپريل جون تقريبون زمرو:گڏيل قومون ڏھاڙا زمرو:موڪلون ۽ تقريبون بلحاظ تڪرار (ساليانو) زمرو:موڪلون ۽ تقريبون بلحاظ بلحاظ دورانيو (1 ڏينھن) زمرو:غير سرڪاري رسمون زمرو:عالمي ادارو صحت
نندنا قلعو
thumb|قلعي جي ديوار جا کنڊر نندنا فورٽ (Nandina Fort) يا نندنه جو قلعو سون جي واڌيءَ کان 140 ڪلوميٽرن جي پنڌ تي پنڊ دادن خان جي ويجھو باغان والا جي ويجھو موجود آهي. هي قلعو ڏهين صدي عيسويءَ ۾ اڏيو ويو هيو. هن ڪوٽ يا قلعي جي اندر هڪ شهر، هڪ مندر ۽ هڪ مسجد جا آثار به مليا آهن. چيو وڃي ٿو ته البيرونيءَ هن مقام تي بيهي ڌرتيءَ جو قطر ماپيو هو، سڪندر يوناني، چنگيز خان، محمود غزنوي ۽ جلال الدين خوارزمي به هن هنڌ قيام ڪيو هو.
حوالا
زمرو:تاريخ زمرو:تواريخ زمرو:پاڪستان زمرو:تاريخي ماڳ زمرو:قديم آثار
پاڪستان جا انتظامي ايڪا
پاڪستان کي وفاقي گاديءَ جو ھنڌ، چار صوبن، قبائلي علائقا، آزاد ڪشمير اور گلگت ۽ بلتستان ۾ تقسيم ڪري سگھجي ٿو جيڪي ان جا وڏا وڏا علائقا آھن. سرڪاري طور تي پاڪستان جا چار صوبا ۽ ھڪ وفاقي گاديءَ جو ھنڌ آهي جبھن جي لاءِ توھان ڏسي سگھو ٿا: پاڪستان جون انتظامي ايڪائيون. پر ان کان علاوه ڪجھ علائقا آھن جيڪي اڃان باقاعده پاڪستان ۾ شامل نٿا ڪيا وڃن ۽ انھن جي آزاد حيثيت برقرار آهي جيئن آزاد ڪشمير، قبائلي علائقا ۽ گلگت ۽ بلتستان. پر ان جي باوجود ھي علائقا عملي طور تي پاڪستان جي زيرِ اختيار آهن جيتوڻيڪ انهن کي پاڪستان جو حصو چيو ويندو آھي.
پاڪستان جي صوبون کي ضلعن ۾ ورھايو ويندو آهي. آگسٽ 2000ع تائين صوبن کي ڊويزنن ۽ ڊويزنن کي ضلعن ۾ ورھايو ويندو ھو پر آگسٽ 2000ع ۾ ڊويزنون ختم ڪيون ويون ۽ ھاڻي صوبن کي ضلعن ۾ ورھايو ويندو آھي.
اھو ئي سبب آھي تہ ھيٺ ڏنل معلومات انھن ٻنھي ويب سائٽس جي مدد کان علاوه ٻين ذريعن بشمول انگريزي وڪيپيڊيا سان مرتب ڪئي وئي آھي.
پاڪستان جي ورھاست جو نظام
پاڪستان کي مختلف درجن ۾ تقسيم ڪيو ويو آهي. سڀ کان پهريون درجو وفاق هوندو آھي جيڪو پوري ملڪ تي اختيار رڪندو آھي. ٻيو درجو صوبي جو آھي جو ھڪ مخصوص صوبي ۾ مختار هوندو آهي ۽ ان کي وڌيڪ ڊويزن ۾ ورھايو ويندو آهي. ٽيون درجو ڊويزن جو ھوندو آهي جنھن کي وڌيڪ ضلعن ۾ ورھايو ويندو آھي. چوٿون درجو ضلعي جو آھي جنھن کي وڌيڪ تعلقن ۾ ورھايو ويندو آھي. پنجون درجو تعلقي جو هوندو آهي جنھن کي وڌيڪ يونين ڪائونسلن ۾ تقسيم ڪيو ويندو آھي. ڇھون درجو يونين ڪائونسل جو ھوندو آھي.
پاڪستان جا وڏا علائقا
thumb|پاڪستان
پاڪستان جي انتظامي ورھاست جو نقشو
<font size="+1">
ھيٺين تصوير پاڪستاني حڪومت جي نظام جي ڇھن سطحن جو تعين ڪري ٿي.
حوالا
زمرو:ايشيا جي ملڪي ھيٺين ورھاست انتظامي ورھاست زمرو:پاڪستان جا ضلعا زمرو:پاڪستان جي انتظامي ورهاست جي فهرست پاڪستان جي ھيٺين ورھاست زمرو:پاڪستان سان لاڳاپيل فهرستون زمرو:پاڪستاني جاگرافيءَ سان لاڳاپيل فھرستون زمرو:ملڪي ورھاستن جون فھرستون
1771ع
ڊسمبر
زمرو:سال
ويسٽ
ويسٽ مان مراد ٿي سگھي ٿو:
زمرو:جڳھ جو نالو سلجھائپ صفحا
حميد سنڌي
تعليم
پرائمري توڙي سيڪنڊري تعليم نوشهري فيروز مان حاصل ڪيائين. گريجوئيشن ڪرڻ بعد هن ’زرعي اقتصاديات‘ جي مضمون ۾ ايم. اي ۽ ايل. ايل. بي ڪئي.
ملازمتون
61- 1960ع ڌاري وليج ايڊ کاتي ۾ پبلسٽي آفيسر مقرر ٿيو، جنهن بعد مختلف ڪوآپريٽوِ توڙي ڪمرشل بئنڪن ۾ 1966ع تائين آفيسر ۽ مئنيجر طور ڪم ڪيائين. 1966ع کان 1970ع واري عرصي ۾ وڪالت ڪيائين. بعد ۾ هن سنڌ يونيورسٽيءَ ۾ امتحاني ڪنٽرولر، رجسٽرار ۽ ايڊيشنل ڊائريڪٽر (سنڌالاجي) طور خدمتون سرانجام ڏنيون. ڪجهه عرصو تعليم کاتي ۾ ڊائريڪٽر ڪاليجز، پبلڪ اسڪول حيدرآباد جي پرنسپال طور ذميواريون سنڀاليائين. سندس انتظامي تجربي کي آڏو رکندي حڪومت کيس سنڌ زرعي يونيورسٽي ٽنڊي ڄام۽ پوءِ شاهه عبداللطيف يونيورسٽي خيرپور جو وائيس چانسلر مقرر ڪيو. انهيءَ پد تي 1995ع تائين رهيو. 1996ع ۾ ڊائريڪٽر، بيورو آف ڪريڪيولم؛ 1997ع کان 1998ع تائين سنڌ ٽيڪسٽ بورڊ جو چيئرمئن ۽ 1997ع کان 1998ع تائين سنڌي لئنگئيج اٿارٽيءَ جو چيئرمئن رهيو. هو ڪجهه عرصو پبلڪ اسڪول حيدرآباد جي بورڊ آف گورنرس جو چيئرمئن به رهيو.
ادبي سفر
ملازمت دوران علمي ادبي ڪم به جاري رکندو آيو ۽ ڪهاڻين لکڻ سان گڏ پنهنجي قائم ڪيل ’بزم روح رهاڻ‘ جي پليٽ فارم تان ادبي گڏجاڻيون، مشاعرا وغيره منعقد ڪندو رهيو. ادبي مخزن ’روح رهاڻ‘ جاري ڪيائين، ان سان گڏ ’مارئي‘ ۽ ’لطيف ڊائجسٽ‘ جو ايڊيٽر ۽ ’نئين زندگي‘ مخزن جو صلاحڪار به رهيو آهي.
لاڳاپا
حميد سنڌي، سنڌ يونيورسٽيءَ جي سينيٽ، مالياتي ڪميٽي ۽ ڀٽ شاهه ثقافتي مرڪز جو ميمبر به رهيو. تعليمي بورڊ سکر؛ حيدرآباد؛ سنڌي ادبي بورڊ، ڄام شوري؛ پبلڪ اسڪول سکر؛ فيڊرل سوشل ايڪشن پروگرام اسلام آباد؛ سنڌ ڪائونسل آف اسڪائوٽس وغيره جي انتظامي بورڊن جو ميمبر ۽ سچل اڪيڊمي خيرپور جو چيئرمئن به رهيو آهي. هو ’روح رهاڻ‘ مخزن جاري ڪرڻ کانسواءِ ’بزم روح رهاڻ‘ جون محفلون منعقد ڪندو رهي ٿو. هيءُ هن وقت قاسم آباد، حيدرآباد ۾ رهائش پذير آهي.
ايوارڊ
حميد سنڌيءَ کي علمي ادبي خدمتن عيوض ڪيترا اوارڊ/ اعزاز به مليا جن ۾: ڪهاڻين جي مجموعي ’ويرون‘ تي پاڪستان اڪيڊمي آف ليٽرس، پاڪستان رائيٽرس گلڊ ۽ سنڌالاجي ڄامشوري طرفان اوارڊ (1981ع)، ڀٽ شاهه ثقافتي مرڪز پاران ’شاهه عبداللطيف اوارڊ‘؛ نئشنل بوڪ فائونڊيشن طرفان ڪتاب ’راڻا جي رجپوت‘ تي اوارڊ (1995ع)، پاڪستان سرڪار طرفان 23 مارچ 1990ع تي ’تمغه امتياز‘ اوارڊ، ۽ 28 آگسٽ 1993ع تي صدارتي ’اعزاز فضيلت‘ شامل آهن.
تصنيفون
حميد سنڌيءَ جي ڇپيل ڪتابن ۾:
مقالا
حميد سنڌي هر سال شاهه عبداللطيف ڀٽائيءَ جي عرس جي موقعي تي ٿيندڙ ادبي ڪانفرنسن ۾ مختلف سُرن تي پيش ٿيل تحقيقي مقالن جو مرتب رهيو آهي، انهيءَ سلسلي ۾: (1) سر ليلان چنيــسـر، (2) سـر گهاتـو، (3) سـر ڪـاموڏ، (4) سر مارئي، (5) سر ڪاپائتي، (6) سر بلاول، (7) سر رامڪلي، (8) سر کاهوڙي، (9) سر ڪارايل، (10) سر بروو، (11) سر سارنگ وغيره ڪتابي صورت ۾ ڇپيل آهن.
ويسٽ ڪارپوريشن
ويسٽ ڪارپوريشن
حميد سنڌي
وفات
سنڌ جي هن انمول انسان 03 جنوري 2020ع تي قاسم آباد حيدرآباد ۾ دم ڌڻيءَ حوالي ڪيو. کيس نوشهروفيروز جي ميان در سلطان قبرستان ۾ مٽيءَ ماءُ جي حوالي ڪيو ويو.
94ع
ڊسمبر
زمرو:94ع زمرو:پھرين صدي
1776ع
ڊسمبر
زمرو:سال زمرو:گريگورين ڪئلينڊر ۾ ليپ سال
نارٿ رائن وستڦيليا
نارٿ رائن وستڦيليا انگريزي ۾ North Rhine-Westphalia جرمنيءَ جي سڀ کان وڏي ڳتيل آبادي واري رياست آھي جنھن جي آبادي اٽڪل ارڙهن ملين آهي. پکيڙ ۾ اھا جرمنيءَ جي چوٿين وڏي رياست آهي.ھن رياست جي گاديءَ جو هنڌ ڊزلڊورف آهي ۽ سڀ کان وڏو شهر ڪولون (ن-خاموش) آهي. 1946 ۾ ٻن رياستن؛ نارٿ رائن ۽ وستڦيليا کي ملائي ھن رياست کي قائم ڪيو ويو. جرمني جي معيشت جو چوٿون حصو ھن رياست ۾ آھي.
الجزائر جي جاگرافي
thumb|250px| Satellite Map of Algeria thumb|250px|Shaded relief map of Algeria with settlements and roads. الجزائر جو رقبو 2,381,741 چورس ڪلوميٽر آهي۔ هن جو 80 سيڪڙو کان وڌيڪ علائقو ريگستان تي مشتمل آهي۔ هي اتر آفريڪا ۾ مراڪش ۽ تنزانيه جي پچ ۾ واقع آهي۔ هي آفريڪا جوسڀ کان وڏو ملڪ آهي۔
زمرو:الجيريا جي جاگرافي
انگريز
برطانيه جي رھواسين کي انگريز چيو ويندو آھي.
نوشهرو فيروز تعلقو
نوشهرو فيروز تعلقو پاڪستان جي صوبي سنڌ جي ضلعي نوشهرو فيروز جو هڪ تعلقو آهي.
95ع
ڊسمبر
زمرو:95ع زمرو:پهرين صدي
1301ع
ڊسمبر
زمرو:1301ع زمرو:چوڏھين صدي زمرو:سال
اوڀر ايشيا
thumb|left|300px|اوڀر ايشيا (سائي رنگ ۾) اوڀر ايشيا يا اوڀر بعيد ايشيا کنڊ جو هڪ حصو آهي. جيڪو 12،000،000 چورس ڪلوميٽرن تي پکڙيل آهي. جيڪو ايشيا جو 28 سيڪڙو ۽ يورپ کان پنرهن چڪر وڏو آهي. هتان جي آبادي 1.5 ارب آهي جيڪا ايشيا جي 40 سيڪڙو، سڃي دنيا جو چوٿون حصو ۽ يورپ کان ٻيڻي آهي.
هن علاقي ۾ جيڪي به وسنديون آهن انهن تي چيني تهذيب جو نمايان اثر آهي.
هن حصي جي سياسي ورڇ ڪجهه هن طرح اهي؛
سعيدآباد تعلقو
سعيدآباد تعلقو پاڪستان جي صوبي سنڌ جي حيدرآباد ڊويزن جي ضلعي مٽياري جو هڪ تعلقو آهي جنھن جو صدر مقام نيو سعيد آباد شھر آھي. ھن تعلقي ۾ نيو سعيدآباد ۽ پراڻو سعيدآباد ، تاريخي ڳوٺ پير جھنڊو، جمالين ۽ راھو ذاتين جا ڳوٺ واقع آھن.ھن تعلقي جون سنڌي ٽوپيون ڏاڍيون مشھور آھن. ھتان جي معيشيت زراعت آھي. ڪڻڪ، ڪپھ، ڪمند ۽ ڪيلي جا فصل ڪثرت سان پوکجن ٿا. سنڌو درياءَ سان لڳو لڳ ھجڻ ڪري ھتي ٻيلا پڻ آھن. ھتان جو مصروف ترين روڊ نيشنل ھاء وي اين-5 آھي جيڪو ھالا تعلقي ۽ سڪرنڊ تعلقي جي وچ ۾ ھن تعلقي مان گذري ٿو. ھڪ ٽال پلازه بہ ھن تعلقي جي شھر نيوسعيد آباد ۾ واقع اٿس.
ديھون
سعيد آباد تعلقي ۾ ڪل 28 ديھون واقع آهن.
حوالا
زمرو:سنڌ جا تعلقا زمرو:مٽياري ضلعو
قصي
پنجين صدي عيسوي ۾ هڪ بزرگ فهر جي نسل مان ٿي گزريو آهي جنهن جو نالو قصي آهي. علامه شبلي نعماني لکي ٿي تو ته ان قصي کي قريش ئي چئبو آهي.پر حقيقت ۾ قصي جو اصل نالو زيد ء ڪنيت ابولمغيره هئي.سندن والد جو نالو ڪلاب ۽ ماءُ جو نالو فاطمه بنت سعد هو ۽ زال جو نالو عاتڪه بنت خالڪ بن ليڪ هو.
مزاج
قصي هڪ نامور، بلند ،حوصلامند ، جوان مرد ۽ زبردست بزرگ هو. اوهان ڏاڍي عزت ۽ مقام حاصل ڪيو اوهين سخي ۽ دلير هيا.
ڪعبي جي نگهباني
اوهان جي هڪ زال خليل خزائي هئي. خليل بنو خزاع جو سردار هيو اوهان وفات جي وقت ڪعبي جي سار سنبهال لاءِ ڪعبي جي وراثت حبسي کي ڏيڻ چاهي پر حبسي بيمار هجڻ جي ڪري ان ڪم کان منع ڪئي، پوءِ سردار ڪعبي کي سندس هڪ رشتيدار ابوخبثان کي ڏنائين.جنهن کا قصي مال ۽ دولت ڏئي ڪعبي کي پنهنجي وراثت ۾ آندو.هن ريت قصي بن ڪلاب هڪ عظيم شهرت جو مالڪ بنجي ويو.
سماجي خدمتون
اوهان هڪ پاڻي جو کوھ بنايو جنهن جو نالو عجول هيو.اوهان خانه ڪعبه جي مرمت ڪرائي ۽ دالندوه بڻائي.
وفات
اوهان جي وفات جو سن 480 عيسوي آهي.سندن جي مزار مقام حجون ۾ آهي.
اولاد
اوهان جا 6 پٽ هيا جنهن ۾ وڏو عبدالدار ۽ سڀن کان لائق عبدالمناف هيو.
حوالو
ڪتاب چوڏه تارا صفحو نمبر 36 ڏسندا
واپار جا شرط
thumb|1959ع کان آسٽرليا واپار جا شرط. 2005ع تي وسيلا جي واڌ کي ڏسي سگھجي ٿو. واپار جا شرط، واپار ۾ بالادستي يا (Terms of Trade، مخفف: TOT) تحت ڪنهن به مُلڪ پاران برآمد ۽ درآمد ڪيل سامان جي حد مقرر ڪرڻ کي چئبو آهي. ڇو جو ٻنهي معاملن ۾ عدم توازن ڪنهن به مُلڪ جي واپار کي مُتاثر ڪري ٿو. جيڪڏهن اهم وکر جي فراهميءَ تي ڪنهن به هڪ مُلڪ/ ڌُر جي بالادستي رهي ته پوءِ ڌُر سياست ۽ معيشت ۾ به اهميت ماڻي ٿي. مثال جي طور تي اوپيڪ جو ادارو پيٽرول تي مٿڀرائپ هُئڻ سبب ان کي پهچائڻ جي حوالي سان فيصلائتي حيثيت رکي ٿو. 1945ع کان وٺي واپار جي شُعبي ۾ ٽين دُنيا جي مٿان اُسريل مُلڪ حاوي آهن، تنهنڪري اُهي پنهنجي سياسي مٿڀرائپ به پٺتي پيل ملڪن تي مڙهين ٿا.
حوالا
زمرو:تاريخ زمرو:وڻج واپار زمرو:ڪاروبار زمرو:معاشيات زمرو:ملڪ زمرو:سياست زمرو:سفارتڪاري
1773ع
ڊسمبر
زمرو:سال
انگريز ۽ مسلمان (ڪتاب)
انگريز ۽ مسلمان ڪتاب شمس الدين ’بلبل‘ جو لکيل آهي. ڪرائون سائيز واري هن ڪتاب ۾ 48 صفحا آهن ۽ قيمت 8 آنا ڄاڻايل آهي. پھريون ڇاپو، البرٽ پرنٽنگ پريس، سکر مان سال 1914ع ۾ شايع ٿيو.
عبدالمناف
قصي جا ڇھہ پٽ هيا جنهن ۾ عبدالدار وڏو ۽ قابل عبدالمناف هيو.قصي جي وفات جي وقت اوهان پنهجا سڀ منصب سندس وڏي پٽ جي حوالي ڪيا پر اوهان پنهجي قابليت جي ڪري انهن سڀن منصبن ۾ شرڪت حاصل ڪري ورتي.عبدالمناف جو اصلي نالو مغيره ۽ ڪنيت عبد شمس هئي سند ماءُ جو نالو حبي بنت خليل هيو اوهان جي زال جو نالو مره سليمه بن حلال هيو. اوھان جي اولاد ۾ مشهور هاشم، عبد شمس ۽ مطلب هيا.
بتن جي عبادت
عبدالمناف تقويٰ ۽ رحم جي تبليغ ڪندو هو.اوهان ۽ اوهان جي پيءُ قصي ڪڏهن بتن جي پوجا نه ڪئي بلڪي هڪ صحيح عقيدي تي هئا.اوهان پنهجي پيءُ وانگر عزت ۽ شهرت جا مالڪ هيا.
وفات
اوهان جو شام جي علائقي غزوه ۾ انتقال ٿيو.
ريشمي رومال تحريڪ
اسلامي دنيا کي هن تحريڪ کان واقف ڪرائڻ ۽ ان کان مدد وٺڻ لاءِ، شيخ الهند مولانا محمود الحسن, 18 سيپٽمبر 1915ع ۾ حجاز روانو ٿيو. سندس حوالي هي ڪم هو ته هو حجاز جي ذريعي، خلافت عثمانيه ۽ ٻين عرب سربراهن سان لاڳاپو رکي ته جيئن افغانستان، برطانيه حڪومت سان جڏهن جنگ ڪري تڏهن اهي ملڪ به سندس مدد ڪن. شيخ الهند حجاز پهچڻ کانپوءِ، حجاز جي گورنر غالب پاشا سان ملاقات ڪري پنهنجو حامي بڻائڻ ۾ ڪامياب ٿيو. هن غالب پاشا کان هڪ خط افغان حڪومت لاءِ لکرايو، جنهن ۾ هندستاني انقلابين سان ترڪي جي حمايت جو يقين ڏياريل هو،
اهو خط مولانا منصور عرف محمد ميان انصاري کڻي افغان حڪومت وٽ پهتو، مولانا عبيدالله سنڌي، ڪابل ۾ جڏهن تحريڪ لاءِ ميدان هموار سمجھيو تڏهن 14 آگسٽ 1916ع تي هيڊي رنگ جي ريشمي رومالن تي ٽي خط لکي هڪ نو مسلم شيخ عبدالحق کي ڏنا ۽ کيس هدايت ڪئي ته اهي خط سنڌ ۾ شيخ عبدالرحيم کي پهچائي ۽ شيخ عبدالرحيم کي هدايت ٿيل هئي ته ان مان مولانا محمود الحق جو خط ان کي پهچايو وڃي.
ان خط جي مضمونن ۾، عبيدالله سنڌيءَ (Ubaidullah Sindhi) ڪابل ۾ حالتن جو مطالعو ڪري، جيڪو ملڪ جي آزادي جو منصوبو ٺاهيو هو. ان کان شيخ الهند کي واقف ڪيو هو تنهن کانسواءِ جنود الله (ربانيه) جي قيام ۽ ترقي جپان ۽ چين کي سفارتن موڪلڻ جو تفصيل سان ذڪر ٿيل هو. هي ٽي خط هئا. پهريون خط 10 جولاءِ 1916ع تي شيخ عبدالرحيم سنڌي حيدرآباد جي نالي پنج ڇهه انچ ڊيگهه وارو هو. ٻيو خط شيخ الهند جي نالي هو. جيڪو 9 جولاءِ 1916ع تي لکيل آهي. ان جي ڊيگهه ويڪر اٺ ڏهه انچ هئي ۽ ٽيون خط پڻ شيخ الهند جي نالي هو
1-اهي خط مولانا عبيدالله سنڌي ۽ مولانا منصور عرف محمد ميان شيخ الهند کي لکيا هئا. ڇاڪاڻ ته مولانا محمد ميان حجاز مان غالب نامو کڻي افغانستان آيو هو، اهو سڄو احوال ان خط ۾ هو
2- ان کان علاوه مولانا سنڌي، دينپور جي بزرگ مولانا تاج محمد امروٽي امروٽ شريف جي بزرگ ۽ پير جھنڊي واري سيد رشد الله شاهه ڏانهن به خط موڪليا هئا،
3- ريشمي رومال واري پهرين خط ۾ شيخ عبدالرحيم سنڌي کي هدايت ٿيل هئي ته شيخ الهند جي نالي وارا خط يا ته پاڻ يا ڪنهن ڀروسي جوڳي ماڻهو جي هٿ مديني شريف شيخ الهند کي پهچائي. ان کان علاوه شيخ عبدالرحيم سنڌي کي اها به هدايت ڪئي ته هو ڪابل اچي ڇاڪاڻ ته اتي گهڻائي ضروري ڪم آهن
ريشمي رومال تحريڪ (Silk Letter Movement) جو ذڪر سڀ کان پهريائين سڊيشن ڪميٽيءَ جي رپورٽ 1918ع ۾ آيو هو. پوءِ 1924ع ۾ جڏهن انٽيليجنس، تحريڪ خلافت ۽ عدم تعاون تي پنهنجي رپورٽ مرتب ڪئي ته ان ۾ به ان حوالي سان هڪ ٻه پئراگراف آيا. ريشمي خطن واري تحريڪ ( Silk Letter Movement) جيڪا ريشمي رومال تحريڪ (In Romandized Sindhi: Reshmi Rumaal Tehreek) جي نالي سان به مشهور آهي ۽ هاڻي جنهن کي برصغير جي مشهور مؤرخ مولانا سيد محمد ميان ”تحريڪ شيخ الهند“ جي نالي سان بيان ڪيو آهي، تنهن کي برٽش انڊيا جي سي آءِ ڊي ”ريشمي خط سازش“ (Silk Letter Conspiracy) جي نالي سان ياد ڪيو وڃي ٿو.
هي خط جيئن ته ريشمي ڪپڙي تي لکيا ويا هئا، ان ڪري ريشمي خط ۽ ريشمي رومال ٻئي نالا صحيح آهن. هن تحريڪ جو باني جيئن ته برصغير جو مشهور عالم دين، سياسي رهنما ۽ درالعلوم ديوبند جو شيخ الحديث ۽ صدرالمدرسين مولانا محمود حسن ديوبندي هو، ان ڪري هن تحريڪ کي تحريڪ شيخ الهند چوڻ قطعي غلط ڪونهي. پر انگريزن مولانا عبيدالله سنڌي کي ريشمي خط سازش يا تحريڪ جو باني قرار ڏنو آهي. ”تحريڪ شيخ الهند“ هڪ گهڻ طرفي تحريڪ هئي، ان جو لاڳاپو دارالعلوم ديوبند جي قائم ٿيڻ ۽ حضرت سيد احمد شهيد ۽ شاهه اسماعيل شهيد جي جهادي تحريڪ ۽ آزادي جي ڪوششن سان وڃي ملي ٿو ۽ پوءِ جمعيت علما هند جي ڪوشش به ان سلسلي جي ڪڙي هئي، مولانا سنڌي جو افغانستان وڃڻ ۽ پاڻ حضرت شيخ الهند جو حجاز جي لاءِ سفر جو سانباهو ڪرڻ، هڪ گڏيل منصوبي تحت هو؛ پر ڪابل پهچي عارضي حڪومت ۾ شريڪ ٿيڻ ۽ جنود ربانيا قائم ڪرڻ، اهو سڀ ڪجهه معروضي حالتن مطابق ضروري هو. انهن قدمن جو (خدائي لشڪر وارو) فيصلو، جيئن ته مولانا سنڌيءَ پنهنجي دورانديشيءَ تحت ڪيو هو، ان لاءِ حضرت شيخ الهند جي ڪا به اڳواٽ هدايت موجود نه هئي، نه مولانا سنڌي حڪومت موقته ۾ شرڪت ۽ ”جنود ربانيا“ جي ڪوشش کان اڳ حضرت شيخ الهند کان اجازت وٺڻ جي ضرورت محسوس ڪئي هئي. هي ٻئي ڳالهيون حضرت شيخ الهند جي تحريڪ جي مقصدن جي عين مطابق هيون، انهن کي هن گهڻ مقصدي تحريڪ جو هڪ جزو قرار ڏئي سگهجي ٿو. حڪومت موقته جي تحريڪ، راجا مهندر پرتاب ۽ مولوي برڪت الله جي تجويز هئي، جنهن ۾ مولانا سنڌيءَ کي شرڪت جي دعوت ڏني ويئي ۽ ان ”اسلامي مفاد جي حفاظت جي نظر سان“ پنهنجي صوابديد تي ان ۾ شريڪ ٿيڻ پسند ڪيو هو. جيتوڻيڪ جنود ربانيا جي قائم ٿيڻ جي تجويز ۽ ان جي قائم ٿيڻ جو سڄو انتظام مولانا عبيدالله سنڌيءَ جي دماغ جي ڪاوش ۽ ان جي ڪوششن جو نتيجو هو. انگريزي سي آءِ ڊي جي مطابق، جيئن ته هي منصوبو (يعني ريشمي رومال تحريڪ) مولانا عبيدالله سنڌيءَ لکيو هو، ان ڪري ان کي هن تحريڪ يا سازش جو باني قرار ڏيڻ ۽ ٻين اڪابرن کي ان جو شريڪ ۽ مددگار قرار ڏيڻ، سمجهڻ جوڳي ڳالهه آهي.
انڊيا آفيس لائبريريءَ ۾ واسطيدار ڪاغذن جي جائزي ۽ انهن مان ڄاڻ وٺڻ جي اجازت ڏني ويئي ته مولانا موسا ڀائي ڪرناڊي ۽ ان جي ساٿين سڀني ڪاغذن جي فلم ٺهرائي، جمعيت علماءِ هند کي ڏني، جنهن جي خاص حصن جو ترجمو ڪرائي پنهنجي هڪ ڊگهي مقدمي ۽ حاشيءَ سان گڏ حضرت مولانا محمد ميان ”تحريڪ شيخ الهند“ جي نالي سان دهلي مان شايع ڪئي. (پوءِ لاهور مان ان جا ٻه ايڊيشن نڪتا) ائين تحريڪ جي باري ۾ وڌيڪ تفصيلي ڄاڻ حاصل ٿي. ان ڪتاب ۾ مولانا محمد ميان، سي آءِ ڊي جيغلط فهمين کي پنهنجي مقدمي ۾ بيان ڪري صحيح صورتحال کي چڱي نموني واضح ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، پر بنيادي طور تي اهو سي آءِ ڊي جو رڪارڊ هو، جيڪو مرتب ڪيو ويو هو. ان ڄاڻ کان سواءِ ڪجهه ٻي معلومات اهڙن ماڻهن وٽان ملي، جيڪي ڪنهن نه ڪنهن حد تائين تحريڪ سان فڪري يا عملي طور لاڳاپيل رهيا هئا. ماهوار الحق اڪوڙه خٽڪ ۾ اهڙي قسم جون ڪيتريون ئي فائديمند تحريرون ڇپيون آهن.
ريشمي رومال تحريڪ ۽ خطن جي ڪيس جي خلاصي ۽ رپورٽ جي مطالعي مان ان جي اهميت جو اندازو ڪري سگهجي ٿو. ننڍي کنڊ جي هيءَ آخري انقلابي تحريڪ هئي ۽ اتفاق سان ان جا اڳواڻ ”پهرين اسلامي انقلاب تحريڪ“ (تحريڪ اصلاح و جهاد) جي اڳواڻن سان فڪر ۽ عقيدت جو رشتو مضبوط رکندا آيا هئا. ننڍي کنڊ (برصغير) ۾ هن تحريڪ جو پهريون مرڪز ديوبند هو.
تحريڪ يا سازش
ننڍي کنڊ جي تاريخ لکڻ وارن هن منصوبي کي ”تحريڪ“ جي نالي سان ياد ڪيو آهي. جڏهن ته برطانوي راڄ حڪومت لاءِ ان منصوبي جو مقصدحڪومت جو تختو اونڌو ڪرڻ هو، ان ڪري انگريزن ان کي ”سازش“ جو نالو ڏنو. ريشمي رومال تحريڪ جي هن منصوبي جو دارومدار ٽن خطن تي هو، انهن ۾ پهريون خط سنڌ جي مشهور انقلابي شخصيت شيخ عبدالرحيم جي نالي هو، جيڪو ٻين خطن کي مڪتوب اليه تائين پهچائڻ جي لاءِ هدايتن تي مشتمل هو. ٻيا ٻه خط حضرت شيخ الهند جي نالي حالتن جي تفصيل بابت هئا. حضرت شيخ الهند جيئن ته انهن ڏينهن ۾ حجاز ۾ هو، ان ڪري شيخ عبدالرحيم (سنڌي) جي ذريعي هي خط حجاز پهچائڻا هئا.
عام طور تي هي سمجهيو وڃي ٿو ته، ٽئي ريشمي خط مولانا عبيدالله سنڌيءَ لکيا هئا. هيءَ غلط فهمي ريشمي خط سازش ڪيس جي بيانن ۾ به موجود آهي. اها غلط فهمي ان ڪري ٿي جو ٻئي نمبر خط تي ڪنهن جي به صحيح نه هئي. پهرين ۽ ٽيئن خط تي مولانا سنڌيءَ جي صحي هئڻ جي ڪري ٻيو خط به ان جو ئي سمجهيو ويو. حقيقت هيءَ آهي ته ٻيو خط مولانا محمد ميان جو آهي. شروعات کان آخر تائين خط جو هڪ هڪ جملو انهيءَ حقيقت جو ثبوت ڏئي رهيو آهي. مولانا محمد ميان جڏهن حجاز کان غالب نامه ۽ ٻيون لکتون کڻي هندستان اچي رهيو هو ته حضرت شيخ الهند ان کي جدي ۾ الوداع چيو هو، ان ڪري خط لکندڙ جدي کان پوءِ جي واقعن سان خط جي شروعات ڪئي آهي. پهريان ٻه جملا هي آهن: ”جدي کان پوءِ جو حال هي آهي؛ بمبئي آرام سان خطري کان سواءِ پهتس.“
ان کان پوءِ خط لکندڙ راندير، ڀوپال جي سفر، مولانا حسرت موهاني ۽ مولانا آزاد سان پنهنجي ملاقاتن ۽ ياغستان ۽ ڪابل جي سفر جو ذڪر ڪيو آهي. پر مولانا ناظم، يعني مولانا عبيدالله سنڌيءَ جو ذڪر واحد غائب جي صيغي ۾ ڪيو آهي. ان مان چٽو معلوم ٿئي ٿو ته ان خط جي لکڻ وارو مولانا سنڌي نه پر ٻيو ڪو آهي ۽ اها شخصيت فقط مولانا محمد ميان عرف محمد منصور انصاري جي ٿي سگهي ٿي.
خطن جو انگ ۽ نمونو
ريشمي رومال تحريڪ هڪ انقلابي تحريڪ هئي ۽ ان جو تعلق ملڪ ۽ ٻاهرين ملڪن جي مختلف انقلابي قوتن ۽ شخصيتن سان هو ۽ انهن ۾ خط ۽ ڪتابت جو سلسلو به جاري هو. حضرت شيخ الهند حجاز مان غالب ناما ۽ ٻيا خط هندستان موڪليا ۽ مولانا سنڌي ڪابل کان هندستان خط روانا ڪيا. هيءَ سڄي لکپڙهه وڏي احتياط سان لڪل نموني ٿي. حضرت شيخ الاسلام مولانا حسين احمد مدني رحه هن سڄي لکپڙهه جي لاءِ ريشمي خطن جي ترڪيب ئي استعمال ڪئي آهي. ڊاڪٽر شير بهادر خان مرحوم جي بيان مان به اهو ئي ظاهر ٿئي ٿو ته سڄي لکپڙهه پِيلي رنگ جي رومالن ذريعي ٿيندي هئي. ٿي سگهي ٿو ته ڪاغذ جي بجاءِ ڪپڙو (رومال) ئي استعمال ٿيندو هجي. پر انگريز سي آءِ ڊي ان زماني جي سڄي لکپڙهه کي ”ريشمي خط“ جو نالو نه ڏنو آهي. هي فقط ٽي خط آهن، جيڪي تحريڪ جي ظاهر ٿيڻ جو سبب بنيا ۽ جنهن جي بنياد تي سازش جو ڪيس قائم ڪيو ويو. ان سلسلي جو ٽيون ۽ آخري خط حضرت شيخ الهند جي نالي مولانا سنڌي جي طرفان آهي، ان تي سندس صحي به آهي. هي خط پندرهن انچ ڊگهو ۽ ڏهه انچ ويڪرو آهي.
خطن جي لکت جو طريقو
خط جي لکت جي باري ۾ مولانا عبدالله لغاري جو بيان آهي ته هي خط ڳجهي طريقي سان ريشمي رومالن تي لکيا ويا هئا. ان جي بيان ۾ ”ڳجهي طريقي“ جي ڪا به وضاحت نه آهي. قاضي محمد اڪبر لکيو آهي ته هي خط بصر جي پاڻيءَ سان لکيا ويا هئا، ڊاڪٽر شير بهادر خان لکي ٿو: ”هي ڦڪي رنگ جا رومال هئا، جن تي اهڙي مس سان خط لکيو ويندو هو، جيڪا ڏسڻ ۾ نه ايندي هئي، ان جي لکڻ ۽ پڙهڻ جو طريقو ايجاد ڪندڙن کان سواءِ ڪنهن کي به معلوم نه هئو.“ پر ريشمي خط سازش ڪيس جي مطالعي مان خبر پوي ٿي ته لکت جي لاءِ ان قسم جو ڪو به ڳجهو طريقو اختيار نه ڪيو ويو هو، ۽ لکت صاف اردو ۾ لکي ويئي هئي.
ان ڪيس جي پهرين نوٽ ۾ سي آءِ ڊي جي هي وضاحت اسان کي ملي ٿي: ”14 آگسٽ تي ملتان جي خانبهادر ربنواز خان ملتان جي ڪمشنر کي زرد ريشمي ڪپڙي جا ٽي ٽڪرا ڏيکاريا، جنهن تي صاف اردو لکيل هئي.“ ”انهن خطن جي لکت نهايت سٺي، صاف ۽ پڪي آهي ۽ ڪٿي به ڪو لفظ ڊاٺو نه ويو آهي ۽ نه ڪنهن لفظ جو اصلاح ڪيو ويو آهي. صرف ونحو جي فقط هڪ نهايت معمولي غلطي سڄي لکت اندر ڏسڻ ۾ آئي آهي. خط جي زبان جيتوڻيڪ ڪن جاين تي غير واضح آهي، جيئن عام طرح سازشي لکتن ۾ هوندي آهي، پر سٺي تعليم واري عالم ماڻهو جي زبان آهي.“
جنود ربانيه (خدائي لشڪر)
هن خط سان گڏ مولانا سنڌي مرحوم ”جنود ربانيه“ ڇوٽڪارو ڏيارڻ واري فوج جي عهديدارن جي جيڪا فهرست شامل ڪئي هئي، ان جي باري ۾ رپورٽ مرتب ڪرڻ وارو لکي ٿو: ”جنود ربانيه جي عهديدارن جي جيڪا فهرست ان تيار ڪئي آهي، اها اسلامي دنيا جي مشهور شخصيتن تي مشتمل آهي، جن کي ”اتحاد عالم اسلام“ جي هر وڏي اسڪيم ۾ شامل ڪرڻ لازمي آهي.“
ڇوٽڪارو ڏياريندڙ فوج يعني جنود ربانيه کي ڏهن لقبن يا عهدن جي تحت مقرر ڪيو ويو هو. سڀني کان وڏو عهدو ”مربي“ يا سرپرست (Patron) جو هو. ان عهدي تي ترتيبوار ترڪي، ايران ۽ افغانستان جي بادشاهن کي مقرر ڪيو ويو هو. انهن جي هيٺان ”مردان“ (فيلڊ مارشل) جو عهدو هو، جيڪو ترڪي ۽ افغانستان جي اڪابرن ۽ امير ماڻهن کي ۽ حيدرآباد، ڀوپال، رامپور ۽ بهاولپور جي نوابن ۽ تحريڪ جهاد جي سربراهه رئيس المجاهدين کي ڏنو ويو هو. ان کان پوءِ جنرل يا ”سالار“ جو عهدو هو، جنهن تي حضرت شيخ الهند کي مقرر ڪيو ويو هو، پر حضرت مولانا جيئن ته مرڪز يعني ڪابل ۾ موجود نه هو، ان ڪري مولانا عبيدالله سنڌي قائم مقام جنرل جي حيثيت سان ڪم سرانجام ڏئي رهيو هو. ان جي ماتحت 29 نائب سالار يا ليفٽيننٽ جنرل هئا. انهن ۾ ترڪيءَ جو مشهور اڳواڻ شيخ عبدالعزيز شاويش کان سواءِ سڀئي عهديدار برصغير سان تعلق رکندا هئا. انهن ۾ مولانا حسين احمد مدني، ڊاڪٽر انصاري ۽ ان جو وڏو ڀاءُ حڪيم عبدالرزاق، مولانا عبدالباري فرنگي محلي، مولانا ابوالڪلام آزاد، مولانا محمد علي، شوڪت علي، مولانا ظفر علي خان، مولانا حسرت علي موهاني، مولانا عبدالقادر قصوري، ان جو پٽ مولوي محي الدين قصوري، مولوي عبدالرحيم عظيم آبادي، مولانا عبدالله غازي پوري، مولانا برڪت الله ڀوپالي، مولانا تاج محمود امروٽي، پير سيد اسدالله شاهه وغيره خاص طور تي قابل ذڪر آهن. انهن عهدن کان پوءِ ترتيبوار ميجر جنرل (معين سالار) ڪرنل (ضابطه) ليفٽيننٽ ڪرنل (نائب ضابطه) ميجر ڪپتان ۽ ليفٽيننٽ جا عهدا هئا.
جنود ربانيه جو اصلي مرڪز ”مدينو پاڪ“ کي مقرر ڪيو ويو هو ۽ هيٺيان مرڪز ”قسطنطنيه، تهران ۽ ڪابل“ هئا. ٽنهي مرڪزن جون حدون به مقرر ڪيون ويون. قسطنطنيه جي حد يورپ ۽ آفريڪا جي ملڪن تائين پکڙيل هئي، جڏهن ته تهران جو مرڪز وچ ايشيا جي ملڪن جي لاءِ ۽ ڪابل جي مرڪز جي حد هندستان تائين محدود هئي.
جنود ربانيه“ جي باري ۾ برٽش راڄ حڪومت جي رپورٽ جي هي وضاحت ڌيان ڏيڻ جي لائق آهي، رپورٽ جو مرتب ڪندڙ لکي ٿو: ”جنود ربانيه جي اسڪيم هڪ ٻئي جماعت سان ڳنڍيل هئي جنهن کي موقته هنديه حڪومت (هندستان جي عارضي، جلاوطن حڪومت) چيو ويندو آهي، جنهن جي ميمبرن جي لاءِ مسلمان هئڻ ضروري نه هو. راجا مهندر پرتاب ان جو دائمي صدر هو. وزيراعظم مولوي برڪت الله ۽ وزير امور هند مولانا عبيدالله سنڌي هو. ايئن ڄاڻ پوي تي ته هن جماعت (يعني عارضي حڪومت) جو مقصد افغانستان ۽ هند (انگريزي حڪومت) ۾ ٽڪراءُ پيدا ڪرڻ ۽ افغانستان ۾ جيڪي (انگريزي حڪومت کان) غيرمطمئن هندستاني موجود هئا، انهن جي وفد کي غيرجانبدار يا دشمن ملڪن ۾ موڪلي سازباز ۽ جوڙ ٽوڙ ڪرڻ هو.“
راز کلڻ
هي خط مولانا عيبدالله سنڌيءَ عبدالحق نالي هڪ ماڻهوءَ جي هٿان موڪليا هئا ۽ ان کي هدايت ڪئي هئي ته، هو اهي خط حيدرآباد جي شيخ عبدالرحيم جي حوالي ڪري ڇڏي. ان جي رڳو ايتري ذميواري هئي. عبدالحق تحريڪ جو هڪ ڀروسي جوڳو ماڻهو هو ۽ ان کان اڳ ۾ به هو هڪ ڪم جي سلسلي ۾ سنڌ ۾ اچي چڪو هو. ظفر حسين ايبڪ جيڪو مولانا عبيدالله جو هڪ اعتماد وارو شاگرد، ساٿي ۽ تحريڪ جي راز جو ڄاڻو هو، ان پنهنجي آتم ڪهاڻي ۾ انهيءَ ڳالهه تي هنن لفظن ۾ روشني وڌي آهي:
اپيل
اپيل ھڪ قاڻوڻي اصطلاح آھي.
ريشمي رومال تحريڪ
راز کلڻ
”انهن ڏينهن ۾ قبله مولانا صاحب پنهنجي ڪابل جي ڪاررواين جو اطلاع حضرت شيخ الهند کي ڏيڻ چاهي. هي سڀ خبرون ۽ رپورٽون ريشمي ڪپڙن تي لکيون ويون ۽ 8 رمضان (9 جولاءِ 1916ع) تي انهن کي هندستان کڻي وڃڻ ۽ شيخ عبدالرحيم صاحب حيدرآبادي کي سنڌ ۾ ڏيڻ جي لاءِ، اسان جي ساٿين مان الله نواز خان جي پيءُ ربنواز خان جي پاليل شيخ عبدالحق نالي هڪ نئين مسلم جي چونڊ ڪئي ويئي. هيءَ رپورٽ ڪنهن اعتبار جوڳي حاجي جي ذريعي شيخ عبدالرحيم جي طرف کان حجاز ۾ حضرت شيخ الهند کي موڪلجڻ واري هئي. جيڪڏهن ان ڪم جي لاءِ ڪو قابل اعتماد حاجي نه ملي سگهي ته پاڻ شيخ عبدالرحيم کي حجاز وڃڻ جي لاءِ چيو ويو هو.“
”عبدالحق سنڌ ڏانهن ويندي، پنهنجي گهر وڃڻ جي لاءِ ملتان ۾ ريل مان لٿو ۽ الله نواز خان جي والد خانبهادر ربنواز خان سان مليو. ان عبدالحق کان ضرور ان جي اچڻ جو سبب پڇيو هوندو، جنهن تي ان هي چٺيون ان کي ڏئي ڇڏيون هونديون. ربنواز جي هٿ ۾ هي چٺيون ايندي ئي ان پنهنجي سرڪار پرستيءَ جو ثبوت ڏيڻ جي لاءِ هي خط سرڪار کي ڏنا، جنهن سان هندستان ۾ مسلمانن جون ڪيتريون ئي گرفتاريون ٿيون ۽ هي منصوبو خاڪ ۾ ملي ويو.
عبدالحق جولاءِ 1914ع جي آخر ۾ هي خط کڻي اڳ ۾ ملتان ويو ۽ خانبهار وٽ ترسيو، پوءِ هن نه رڳو راز ظاهر ڪيو پر 4 آگسٽ تي اهي خط به ان جي حوالي ڪري ڇڏيائين. 14 آگسٽ تي خانبهادر ربنواز اهي خط ملتان جي ڪمشنر کي پهچائي ڇڏيا ۽ ان پنجاب جي ليفٽيننٽ گورنر کي موڪلي ڏنا. اهڙي طرح هي خط اصل مالڪ کي پهچڻ جي بدرآن برطانوي راڄ سرڪار وٽ پهچي ويا. ريشمي خط يا ريشمي رومال سازش ڪيس ۾ هيٺيون نوٽ ان جي هٿ اچڻ جي باري ۾ آهي: ”14 آگسٽ تي ملتان جي خانبهادر ربنواز خان ملتان ڊويزن جي ڪمشنر کي ڦڪي رنگ جي ريشمي ڪپڙي جا ٽي ٽڪرا ڏيکاريا، جن تي اردو ۾ اکر لکيل هئا. هي بيان ڪيو ته هي 4 آگسٽ کان هن وٽ هئا، پر ڪمشنر جي نه هجڻ جي ڪري پيش نه ڪري سگهيس. خانبهادر ٻڌايو ته ان کي هي خط عبدالحق کان مليا آهن، جيڪو اڳ ۾ سندس پٽن جو استاد هو ۽ 1915ع تي انهن سان گڏ ڪابل ويو هو. عبدالحق ربنواز کي هي خط پيش ڪرڻ وقت ٻڌايو هو ته انهن خطن کي پهچائڻ جي لاءِ ان کي ڪابل کان موڪليو ويو هو. هي خط حيدرآباد سنڌ ۾ عبدالرحيم کي ڏيڻا هئا ته جيئن هو انهن خطن کي مديني روانو ڪري ڇڏي. عبدالحق کي عبدالرحيم کان انهن خطن جي رسيد وٺڻي هئي ۽ ان رسيد کي واپس ڪابل کڻي وڃڻو هو.“
برصغير ۾ هن راز جي کلڻ سان وڏي پيماني تي گرفتاريون ٿيون. جڏهن ته نه رڳو تحريڪ سان لاڳاپيل شخصيتن کي، پر هر ان شخص کي به قيد يا نظربند ڪيو ويو، جنهن جي باري ۾ شڪ ٿيو ته ان جو تحريڪ سان يا حضرت شيخ الهند يا مولانا سنڌي سان لاڳاپو رهيو آهي. حضرت شيخ الهند ۽ ان جا ساٿي مولانا حسين احمد مدني، مولانا عزيز گل، مولانا وحيد احمد ۽ حڪيم نصرت حسين کي مديني منور ۾ شريف حسين (حجاز جي گورنر) گرفتار ڪري انگريزن جي حوالي ڪري ڇڏيا ۽ انهن کي مالٽا ٻيٽ ۾ وٺي وڃي قيد ڪيو ويو، اهڙي طرح اها تحريڪ ڪو مقصد حاصل ڪرڻ کان اڳ ئي ختم ٿي ويئي. [//en.wikipedia.org/wiki/Silk_Letter_Movement]
حوالا
زمرو:اسلام زمرو:پهرين جنگ عظيم زمرو:پهرين مهاڀاري جنگ زمرو:تاريخ زمرو:سنڌ زمرو:سياست زمرو:شخصيتون زمرو:مذهب
مير خدابخش ٽالپر
ستاره خدمت سخيءَ مير حاجي خدابخش خان ٽالپر:
مرڪز|thumb|301x301 عڪسلون| ستاره خدمت مير خدابخش خان ٽالپر ٽنڊو جان محمد
کَرِ ڪَڻَا لَاهَي، سُکَ نَه سُتَا ڪَڏَهِين
اُوسِيئَڙو آهَي،کَاهُوڙِيَن کَي پَنڌَ جَو
چون ٿا ته زنده قومون ۽ انهن جا اڳواڻ حال ۾ نه جيئندا آهن. بلڪه اهي مستقبل ۾ به زنده رهندا آهن. سنڌي قوم جي اهڙن بيباڪ ۽ بهادر اڳواڻن مان سخيءَ مير حاجي خدابخش خان ٽالپر به هڪ آهي. مير احمد خان جي وفات کانپوءِ شھر ٽنڊو جان محمد جي سياسي، سماجي، اقتصادي توڙي ثقافتي لحاظ کان ترقي وٺرائڻ ۾ جيڪا شخصيت نمايان طور نظر اچي ٿي اھا آھي سخيءَ مير حاجي خدابخش خان ٽالپر، جنھن جي اعلى ۽ مدبرانه قيادت ھن شھر کي ھڪ نئون رنگ ڏنو ۽ ڪيترين ئي بنيادي سھوليتن کي اوليت ڏيئي عملي جامو پھرايو.پاڻ 1911ع ڌاري شهر ٽنڊو جان محمد ۾ پيدا ٿيا.ميرحاجي خدابخش خان، مير عبداللھ خان جو پُٽ ۽ مير خدابخش خان جو پوٽو ھو، جيڪو وري مير حسن علي خان جو پُٽ ۽ سخيءَ مير جان محمد خان جو پوٽو ھو.مير احمد خان ۽ مير قادربخش خان سندن سڳا ماما هوندا هئا ۽ انهن جي لااولاد وفات ڪري وڃڻ سبب سخيءَ مير جان محمد جي خاندان جا آخري چشم چراغ هئڻ ڪري سخيءَ جي جاگير ۽ شهر ٽنڊو جان محمد جوسڄو بار سندن ڪلهن تي اچي ويو. جنهن کي پاڻ پوري ذميواري ۽ ديانتداريءَ سان نڀايو.
تعليم: مير صاحب شروعاتي تعليم ٽنڊو جان محمد جي پرائمري اسڪول مان حاصل ڪري ڪجھ وقت تائين ميرپورخاص مان انگريزي تعليم حاصل ڪئي. انھي کانپوءِ پاڻ تعليم کي خيرباد چئي پنھنجو اباڻو ڌنـڌو زمينداري سنڀاليائين.
سياسي وابستگيءَ.ھي اھو دؤر ھو، جڏھن ننڍي کنڊ جون حالتون بلڪل تبديل ٿي چڪيون ھيون، ھندستان ورھائجي چڪو ھو. شھر ۽ ڀرپاسي وارن علائقن مان ڪيترائي ھندو ۽ سک ھي علائقو ڇڏي ھندستان ھليا ويا ۽ ڪيترائي مھاجر اچي ھتي رھيا. ٽنڊو جان محمد جي ميرن انھن مھاجرن کي ڀليڪار چيو ۽ شھر ۾ رھايائون. مھاجرن کانسواءِ ٻين قومن جا ماڻهو به مختلف ڳوٺن ۽ شهرن مان لڏي اچي ھن شھر ۾ رھائش پذير ٿيا، جنھن ڪري شھر جي آباديءَ ۾ گرانقدر اضافو ٿيو، مطلب ته ملڪي حالتون سياسي، سماجي ۽ مذھبي لحاظ کان تبديل ٿي چڪيون ھيون جنھن ڪري ٽنڊو جان محمد جي ميرن به انھن حالتن پٽاندر شھر توڙي ڀرپاسي جي ٻھراڙيءَ وارن علائقن جي عوام جي ترقيءَ لاءِ هر ممڪن ڪوششون ڪري انتھائي جوڳا قدم کنيا.
سخيءَ ميرحاجي خدابخش خان ٽالپرصاحب جا وڏا سياست کان ڪناره ڪش ھئا، پر پاڻ حالتن پٽاندر زمينداري سان گڏوگڏ ملڪي سياست ۾ به چڱي طرح سان حصو ورتو ۽ سياست جي ھر ميدان ۾ ڪاميابيون حاصل ڪيون. مير صاحب 1952ع ۾ سينيٽري ڪميٽي جو ميمبر بڻجي سياست جي شروعات ڪئي. مير صاحب 1956ع ڌاري ڊسٽرڪٽ لوڪل بورڊ ضلعي ٿرپارڪر جا ميمبر چونڊجي آيا.جڏهن جنرل ايوب خان طرفان آڪٽوبر 1958ع ۾ ملڪ ۾ مارشل لا نافذ ڪيو ويو ۽ پاڻ چيف مارشل لا ايڊمنسٽريٽر ٿي ويٺو.تڌهن فوجي آمر پنهنجي حڪومت کي مضبوط ڪرڻ ۽ سندس اقتدار کي طول ڏيڻ خاطر ملڪ ۾ ھڪ نئون نظام ”بنيادي جمھوريت (Basic Democrats)“ متعارف ڪرايو، جنھن سان ٻھراڙين ۾ يونين ڪائونسلز قائم ڪيون ويون ۽ شھرن ۾ جتي اڳ ۾ سينيٽري ڪميٽيز قائم ھيون انھن کي ھاڻي ٽائون ڪميٽيز ۾ تبديل ڪيو ويو، انھي وقت ٽنڊو جان محمد شھر ۾ سينيٽري ڪميٽي ڪم ڪندي ھئي، مگر اھا تمام ننڍي ھئي،جيڪا ٽائون ڪميٽي جو درجو حاصل نه ڪري سگھي، انھي ڪري ٽنڊوجان محمد کي 1960ع ۾ يونين ڪائونسل جو درجو ڏنو ويو، جنھن جو پھريون چيئرمين ميرحاجي خدابخش خان پاڻ چونڊجي آيا. ميرصاحب ڪوششون وٺي 1966ع ۾ شھر کي ٽائون ڪميٽي جو درجو ڏياريو، جنھن جو به پھريون چيئرمين پاڻ چونڊجي آيا.
مير حاجي خدابخش خان ٽالپر،9 جون 1962ع تي پنهنجي تڪ ٿرپارڪرII جي اليڪشن ۾ سيد عبدالرحمان شاهه کي شڪست ڏيئي پهريون دفعو اولهه پاڪستان جي صوبائي اسيمبليءَ جا ميمبر (M.P.A) چونڊجي آيا. ٽي سالن بعد وري ٻيو دفعو پاڻ 9 جون 1965ع تي سندس پنهنجي ساڳئي تڪ ٿرپارڪرIII جي اليڪشن ۾ مغربي پاڪستان جي اسيمبلي جا ميمبر پڻ چونڊجي ويا هئا.جنهن جا 25 مارچ 1969ع تائين ميمبر رهيا. اهڙي طرح سان پاڻ مسلسل ٻيو دفعو اسيمبليءَ جا ميمبر چونڊجي آيا.. مير صاحب 1970ع تائين مسلم ليگ سان وابسته رهيا پر پوءِ ساڳئي سال ۾ مخدوم محمد زمان طالب المولى جن ٽنڊو جان محمد ۾ اچي ذاتي ڪوششون وٺي مير صاحب کي پيپلز پارٽي ۾ آندو. خود جناب ذوالفقار علي ڀٽو صاحب به مير صاحب کي تمام گھڻي عزت ڏيندو هو ۽ ٻه دفعا سندس دور ۾ شهر اندر آيو. ڊسمبر1970ع جي عام چونڊن ۾ اليڪشن شيڊول نڪري وڃڻ سبب کيس پيپلز پارٽي جو ٽڪيٽ نه ملي سگھيو جنهن ڪري پاڻ پيپلز پارٽي جي حمايت سان سنڌ صوبائي اسيمبلي جي سيٽ تي آزاد اميدوار طور ريلوي انجڻ جي نشان تي اليڪشن وڙهي، خود ذوالفقار علي ڀٽو مير صاحب جي ورڪن تي شهر ٽنڊو جان محمد ۾آيو.انهي دوران پبلڪ پارڪ ٽنڊو جان محمد ۾ هڪ شاندار جلسو ڪيو ويو هو جنهن ۾ مير خدابخش ٽالپرصاحب انتهائي مدبرانه تقرير ڪندي ڀُٽو کي مخاطب ٿيندي چيو هو ته ” ڀُٽا صاحب اوهان هن ملڪ جي بقا ۽ سالميت لاءِ ۽ هن ملڪ جي غريب مسڪين عوام جي ڀلائي ۽ بهبُود لاءِ قدم وڌايو، جتي اوهانجو پگھر وهندو اتي اسانجو رت وهندو. اسان جو هر طرح جو ساٿ اوهان سان رهندو....“ ليڪن انهي اليڪشن ۾ مير صاحب پنهنجن قريبي ساٿين جي غداري سبب ارباب امير حسن کان شڪست کائي ويا.
سياست ۾ پير پائڻ کانپوءِ ميرصاحب جا ڪيترين ئي مقتدر اعلى سياسي ۽ سماجي شخصيتن سان تعلقات قائم ٿي ويا. جن مان ڪجھ ماڻهن سان ته سندس ذاتي تعلقات به هوندا هئا.انهن اعلى شخصيتن ۾ صدر پاڪستان جنرل محمد ايوب خان،گورنر اولهه پاڪستان ملڪ نواب اميرمحمد خان نواب آف ڪالاباغ، وزيراعظم ذوالفقار علي ڀٽو، اسپيڪر اولهه پاڪستان اسيمبلي چوڌري فضل الاهي، مير غلام علي ٽالپر، حيدر بخش جتوئي، غلام حيدر لغاري، مخدوم محمد زمان طالب المولى، پير صاحب پاڳارو، غلام حيدر شاهه، خان بهادر غلام محمد وساڻ، پير غلام رسول شاهه جيلاني، گورنر سنڌ مير رسول بخش ٽالپر، وزير دفاع مير علي احمد ٽالپر، مير علي بخش ٽالپر، مير محمد بخش ماڻڪاڻي ٽالپر، عبدالصمد ڪاڇيلو۽ ٻيا شامل هئا،جيڪي وقت به وقت مير صاحب وٽ شهر ٽنڊو جان محمد ۾ ڪهي ايندا هئا. سائين امولڪ ٿري صاحب پنهنجي مضمون ۾ لکي ٿو ته: ”مرحوم مير خدابخش خان جي طبيعت، سادگي ۽ نهٺائيءَ جو هڪ اعلى مثال ۽ نمونو هئي، ان ڪري نه رڳو پنهنجا پر پرايا به سندس اعلى ظرفيءَ جا گُڻ ڳائيندا هئا. سندس دور ۾ ڪهڙو به ننڍو توڙي وڏو آفيسر ڇو نه هجي، سخي جي در تي سلامي لاءِ نه اچي، اها اڻ ٿيڻي ڳالهه هئي. ان وقت جي صدر پاڪستان فيلڊ مارشل محمد ايوب خان ۽ اولهه پاڪستان جي گورنر ملڪ امير محمد خان نواب آف ڪالاباغ سان، مير صاحب جھڙا تعلقات شايد ڪنهن ورلي ماڻهوءَ جا هوندا.اهي سندن بي غرض ۽ انسان دوستيءَ واري فطرت کي ڏسي هر وقت سندس لفظن کي ڏاڍو مانُ ڏيندا هئا. شل نه ڪو مسئلو پيدا ٿي پوي، هيٺين آفيسرن کي چوڻ بدران مير صاحب پهريون فون ملڪ ڪالاباغ کي ڪندو هو.“ ان وقت جي وزيرن جناب عبدالقادر سنجراڻي، در محمد اوستو ۽ محمد خان جوڻيجو سان پڻ مير صاحب جا سٺا تعلقات هوندا هئا. ۽ اهي حضرات به ڪافي ڀيرا سندس دور ۾ هن شهر ۾ آيا. شهر جي اندر مختلف سماجي توڙي قومي مسئلن کي منهن ڏيڻ لاءِ مير صاحب طرفان پنهنجا صلاحڪار چونڊيل هئا. جن ۾ ڊاڪٽر علي احمد آرائين ۽ سيٺ محمد حسين آرائين، ڪپتان محبوب علي خان،سيٺ سيرومل ۽ مکي منون مل مالهي، مير غلام محمد ٽالپر ۽ ٻيا شامل هئا.
1965ع ۾ ميرصاحب ڪوششون وٺي ڊگھڙي کان ٽنڊو جان محمد تائين پڪو روڊ ٺھرايو جيڪو پوءِ حڪومت جي سرڪردگي ۾ ڏنو ويو. ميرصاحب شھر جون ڪيتريون ئي گھٽيون پڪيون ڪرائيون. اڳ ۾ پيئڻ جي پاڻي جو مناسب بندوبست ٿيل نه ھو، پهرين پاڻي لاءِ کوهه کوٽايا ويندا هئا يا کاڻيون ۽ ڪچا تلاءُ هوندا هئا. شهر جي ماڻهن لاءِ اڪثر ڪري پخاليءَ پاڻي ڀرينداهئا. شهر ۾ پاڻي جي شديد قلت دوران پاڻ پراڻ منجھان خاص طور واٽر کوٽرائي پاڻي فراهم ڪرايو. ميرصاحب ڪوشش وٺي 1968ع ۾ شهر لاءِ واٽرسپلاءِ اسڪيم منظور ڪرائي، جنھنڪري پاڻي جي قلت دوُر ٿي ويئي. واٽرسپلاءِ سان گڏ شھر ۾ ڊرينيج سسٽم به قائم ٿي ويو. مير صاحب يونين ڪائونسل ٽنڊو جان محمد جي عمارت ٺهرائي جنهن جو سنگ بنياد 21 جون 1963ع تي ان وقت جي ڊپٽي ڪمشنر ٿرپارڪر جناب ايس علمدار رضا (csp)جن رکيو. جڏهن ته ان آفيس جو افتتاح ڪمشنرحيدرآباد ڊويزن جناب مسرور حسن خان 25 آگسٽ 1965ع تي ڪيو. شھر ۾ تفريح خاطر پُراڻ جي ڪپ تي پبلڪ پارڪ ۽ سخي جان محمد سٽيزن ڪلب پڻ قائم ڪرايو، جنهن جو افتتاح 11 نومبر 1966ع تي ان وقت جي ڊپٽي ڪمشنر ٿرپارڪر جناب فضل الاهي ڪيو. جنھن لاءِ چار ايڪڙ زمين ميرصاحب پاڻ ڏني. پبلڪ پارڪ سان گڏ ٽائون ڪميٽي جي نئين عمارت پڻ ٺھرائي. 1966ع ۾ ٽائون ڪميٽي ٽنڊو جان محمد وجود ۾ اچي چڪي هئي. ٽائون ڪميٽي جي نئين عمارت جو افتتاح ان وقت جي ڊپٽي ڪمشنر ٿرپارڪر جناب ڌڻي بخش جن 19 جنوري 1970ع تي ڪيو. ساڳئي طرح سان مير صاحب ڪوششون وٺي ربو روڊ تي ڪميونٽي سينٽر ڪم يونين گھر (يونين ڪائونسل آفيس) مير خدا بخش جي بلڊنگ ٺهرائي، جنهن جو سنگ بنياد 17 مئي 1968ع تي ان وقت جي اسسٽنٽ ڊائريڪٽر بنيادي جمهوريت جناب محمد عباس صديقي رکيو ۽ ان جو افتتاح 7 سيپٽمبر 1968ع تي ان وقت جي ڊپٽي ڪمشنر ٿرپارڪر جناب فضل الاهي ملڪ ڪيو. انهي کانسواءِ مير صاحب اسلامي ڪلب ٺھرايو ۽ شهر ۾ ٽائون ڪاميٽي طرفان دڪانن لاءِ ھڪ مارڪيٽنگ سينٽر پڻ ٺهرايو. جنهن جي لاءِ مير صاحب سندس زمين بطور عطيه مفت فراهم ڪئي. انهي سينٽر جو افتتاح 25 آڪٽوبر 1968ع تي ان وقت جي ڊپٽي ڪمشنر ٿرپارڪرجناب فضل الاهي ملڪ ڪيو. ميرصاحب پنھنجي ذاتي ڪوششن سان شھر ۾ ڊسٽرڪٽ ڪائونسل اسپتال قائم ڪرائي. جڏهن ته سندس ئي دور ۾ شھر جي لاءِ بئنڪ، پوسٽ آفيس ۽ ٽيليفون ايڪسچينج ۽ ڪميونٽي سينٽر پڻ قائم ٿي ويا. 1964ع جي آيل زبردست طوفان دوران پاڻ سوين شهرين سان گڏ جھُڏو لڳ پراڻ جو بند ٽوڙايو ۽ شهر جي ماڻهن سان گڏ پراڻ جي بندن تي ڏينهن رات بيٺا رهيا ته جيئن شهر کي ٻوڏ جي پاڻي کان بچائي سگھجي. انهي ٻوڏ دوران پاڻ شهر ۽ ڀرپاسي وارن علائقن جي ماڻهن جي بي لوث خدمت ڪئي.
ميرصاحب جو چيئرمينشپ جو دؤر تقريبن يارھن سال رھيو، پاڻ ڊسٽرڪٽ لوڪل بورڊ ٿرپارڪر جا ميمبر رهيا،انھي کانسواءِ پاڻ اولهه پاڪستان جي اسيمبلي جا ٻه دفعا ميمبر M.P.Aبه ٿي رھيا، جنھنڪري پاڻ علائقي ۾ ڪيترائي ترقياتي ڪم ڪرايا، راڄوڻي فيصلا پڻ ڪيا جنھن سان علائقي ۾ عدل و انصاف قائم ڪرايو ۽ علائقي جي پسمانده عوام جي خوشگوار مستقبل لاءِ رھنمائي فرمائي. پاڻ نھايت سادا، سٻاجھا، رحمدل ۽ ٻاجھارا انسان هوندا هئا، هر امير و غريب جي شادي و غمي ۽ ڏک سک ۾ خود شريڪ ٿيندا هئا.
تعليمي خدمتون: تاريخ اندر جن ماڻهن انسان ذات جي سجاڳيءَ لاءِ تعليم کي اهم سمجھي ان جي ڦهلائڻ لاءِ جاکوڙيو ۽ جدوجھد ڪئي آهي اهي خود به تعليم جي زيور سان آراسته هئا. پرشهر ٽنڊو جان محمد جا مير صاحب گھٽ تعليم يافته هئڻ جي باوجود به تعليم جي ترقيءَ لاءِ جيتري ڪوشش ڪئي ان جھڙو مثال ورلي ملندو. سخيءَ مير حاجي خدابخش خان ٽالپر جي خاندان جي اها دلي تمنا هئي ته هي شهر علم و ادب جو گھوارو بڻجي. انهي مقصد لاءِ انهن جاني ۽ مالي مدد ڪئي. ديني ۽ دنياوي تعليم جي حاصلات لاءِ مدرسا ۽ اسڪول قائم ڪرايا. بلڪه شاگردن ۽ استادن جي لاءِ مفت کاڌي پيتي ۽ رهائش جو انتظام ڪيو ۽ غريب شاگردن لاءِ وظيفا به مقرر ڪيا ته بوڪ بئنڪ به قائم ڪرايا.ميرصاحب به شهر ٽنڊو جان محمد ۾ تعليم جي ترقي لاءِ بيحد گھڻي جاکوڙ ڪئي.پاڻ ميراحمد خان ۽ ميرقادربخش جي تعليم جي ميدان ۾ ڪيل خدمتن کي اڳتي وڌائيندي انھن کي پايهءِ تڪميل تائين پھچايو.پاڻ هن شهر ۽ علائقي جي عوام کي تعليم جهڙي زيور سان آراسته ڪرڻ لاءِ ڏينهن رات هڪ ڪري، اڻٿڪ محنتون ۽ ڪوششون وٺي جيڪي ڪارناما سرانجام ڏنا اهي اهل بصيرت کان لڪل ڪيئن آهن.
پرائمري تعليم: جيئن ته شهر ۾ بنيادي تعليم سخي مير جان محمد ٽالپر جي دور کان ئي ڏني پئي ويئي. ھن مسلمانن کي ديني تعليم ڏيارڻ خاطر ڳوٺ ۾ ھڪ وڏو ديني مدرسو قائم ڪرايو ھو، جتي اسلامي تعليم سان گڏوگڏ عربيءَ ۽ فارسي زبانون پڻ پڙھايون وينديون ھيون. ان وقت فارسي زبان ملڪ جي دفتري زبان هوندي هئي. جنھنڪري پري پري کان ٻار ھتي اچي ديني توڙي دنياويءَ تعليم حاصل ڪندا ھئا. سائين امولڪ ٿري صاحب ماهوار ’امرتا‘ جي نومبر 2007ع واري شماري ۾ پنهنجي مضمون ” مير خدابخش ٽالپر (شخصيت ۽ سماجي خدمتون)“ ۾ ڄاڻايو آهي ته: پرائمري اسڪول جو بنياد 1886ع ۾ پئجي چڪو هو ان لاءِ حڪومت 1912ع ۾ ٽي ڪمرن تي مشتمل ڊسٽرڪٽ لوڪل بورڊ طرفان عمارت ٺهرائي ڏني.اڳتي ھلي مير حاجي قادر بخش خان جنھن کي غريبن جي تعليم جو تمام گھڻو اونو ھوندو ھو، تنھن 35_1934ع ڌاري جناب عطا حسين موسوي صاحب ائڊمنسٽريٽو آفيسر ڊسٽرڪٽ لوڪل بورڊ ٿرپارڪر، جي تعاون سان انگريزي تعليم جو بنياد رکيو. پھرين سنـڌي سان گڏ ٽي درجا قائم ٿيا، ڪجھ عرصي کان پوءِ جدا انگريزي اسڪول قائم ڪرايو. ميرصاحب تعليم جي واڌاري لاءِ تمام گھڻي ڪوشش ڪئي، ھاءِ اسڪول قائم ڪرائڻ جي ڪوشش ۾ ھئا ته حياتي سندس ساٿ نه ڏنو، پاڻ 1937ع ۾ ھن فاني دنيا مان رحلت ڪري ويا. جڏهن ته پرائمري اسڪول جو بنياد مير جان محمد ثاني جي دور ۾ 1886ع ۾ ئي پئجي چڪو هو. ان لاءِ حڪومت1912ع ۾ 3 ڪمرن تي مشتمل ڊسٽرڪٽ لوڪل بورڊ جي طرفان عمارت ٺهرائي ڏني. وقت گذرڻ سان گڏ ٻارن جي وڌندڙ تعداد کي ڏسندي ٻن هنڌن تي ڪجھ وڌيڪ ڪمرا مسواڙ تي حاصل ڪيا ويا. ان هوندي به جڳهه جي پورائي نه ٿي سگھي ته مير صاحب پاڻ 6 ڪمرن واري هڪ جاءِ بنا مسواڙ جي پرائمري اسڪول حوالي ڪئي. مير حاجي خدابخش ٽالپر صاحب جي ذاتي ڪوششن ڪري حڪومت طرفان 1967ع ۾ 5 ڪمرن تي مشتمل پرائمري اسڪول جي نئين عمارت ٺهرائي ڏني وئي. هن وقت شهر ۾ سرڪاري سطح جا ٻه بوائزپرائمري اسڪول هلي رهيا آهن.
ساڳئي نموني سان ڇوڪرين جي تعليم لاءِ مير احمد خان ٽالپر 1938ع ۾ جدا گرلس پرائمري اسڪول قائم ڪرايو. اهو اسڪول پنهنجي عمارت نه هئڻ سبب ڪڏهن مسواڙ ته ڪڏهن بنا مسواڙ تي مختلف جاين تي هلندو رهيو. اڳتي هلي 1967ع ۾ ان وقت جي اولهه پاڪستان جي صوبائي وزيرتعليم بيگم محموده سليم خان گرلس اسڪول جي عمارت جو سنگ بنياد رکيو. هن وقتاان عمارت ۾ گورنمينٽ گرلس پرائمري اسڪول هلي رهيو آهي.
مير حاجي خدابخش ٽالپر جي شهر جي واڳ سنڀالڻ جي شروعاتي ڏينھن ۾ ئي سندس ڪوششن سان ھاءِ اسڪول ۽ ھاسٽل جون فلڪ بوس عمارتون ٺھيون. 1955ع ۾ دولت مشترڪه طرفان پاڪستان کي ڪولمبو پلان ۾ شامل ڪيو ويو، جنهن تحت پاڪستان ۾ 1956ع کان 1961ع تائين پهريون پنج ساله اقتصادي منصوبو شروع ڪيو ويو. مير صاحب ۽ ان وقت هاءِ اسڪول جي هيڊ ماستر محترم محمد بچل خاصخيلي صاحب جي تعاون ۽ ڪوششن سان 1956ع ۾ هاءِ اسڪول جي هاسٽل، مسجد، هيڊ ماستر جو ڪوارٽر ۽ اسٽاف جي رهائش لاءِ ڪوارٽر ٺهيا. جڏهن ته هاءِ اسڪول جي عمارت جو سنگ بنياد ان وقت جي ڊپٽي ڪمشنر ٿرپارڪر جناب محمود اقبال صاحب 30 ڊسمبر 1958ع تي رکيو.جنهن جي لاءِ مير احمد خان ٽالپر صاحب پهريائين ئي سورنهن ايڪڙ زمين ڏئي ويو هو، جڏهن ته پاڻ بقايا پنجويھ ھزار رپيا ۽ چار ايڪڙ اضافي زمين پڻ ڏني.ساڳئي طرح سان پنجاهه هزار رپيا ڊسٽرڪٽ لوڪل بورڊ ٿرپارڪر طرفان جاري ڪيا ويا.1962ع ۾ هاءِ اسڪول جي اها عاليشان عمارت ٺهي راس ٿي. جنهن جي اوپننگ سيريمني ان وقت جي سيڪريٽري تعليم اولهه پاڪستان محترم جناب انور عادل سي ـ ايس ـ پي صاحب جن 29 جولاءِ 1962ع تي هڪ شاندار تقريب دوران پنهنجي دست مبارڪ سان ڪئي. اڳتي هلي پراڻي عمارت ۾ پوسٽ آفيس قائم ڪئي ويئي. هاءِ اسڪول قائم ٿيڻ کان پوءِ هتي مڊل اسڪول اسڪالرشپ،مڊل اسٽينڊرڊ اسڪالرشپ، ايليمينٽري، انٽر ڊرائنگ ۽ سيڪنڊري توڙي هائر سيڪنڊري سطح جي امتحانن جا سينٽر قائم ٿيندا رهيا. جڏهن ته هي اسڪول ان وقت ضلعي ٿرپارڪر جي بهترين اسڪولن ۾ شمار ٿيندو هو. ان وقت هاءِ اسڪول جي هاسٽل ۾ پري پري کان هزارين شاگرد اچي رهائش پذير ٿيندا هئا. شاگردن جي فين ۽ ڪتابن لاءِ بوڪ بئنڪ قائم ڪرايا ويا،جڏهن ته استادن ۽ شاگردن جي رهائش ۽ کاڌي پيتي جو سڄو خرچ مير صاحب پاڻ پنهنجي گھران ڀريندا هئا.
مير صاحب جي دور ۾ 1962ع ۾ ٽنڊو جان محمد ۾ پھرين گرلس مڊل اسڪول قائم ٿيو جنهن جي عمارت ٽائون ڪاميٽي طرفان مهيا ڪئي ويئي. جنهن کي 1972ع ۾ گرلس ھاءِ اسڪول جو درجو ڏنو ويو. ۽ ان لاءِ الڳ عمارت تعمير ڪئي ويئي.اڳ ۾ ڇوڪريون بوائز ھاءِ اسڪول ۾ گڏيل تعليم پرائينديون ھيون، الڳ اسڪول قائم ٿيڻ ڪري ھتي جي ڇوڪرين ۾ به تعليمي رجحان وڌڻ لڳو.