cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
گوادار
گوادر جي تاريخ
سن 1749ع ۾ جڏھن نوري نصير خان قلات جو مُهندار ٿيو ته ھن گوادر تي قبضو ڪرڻ جي ڪوشش ڪئى. ان وقت گوادر تي گچڪين جي صاحبي هلندي ھئی. گچڪين خان آف قلات جي خلاف ڇتي ويڙهاند ۽ مزاحمت ڪئی. نوري نصير خان جڏھن ڏٺو تہ اھو گچڪي قبيلي جي سهڪار کان سواءِ گوادر تي پنھنجو قبضو برقرار رکي نٿو سگھي تہ ھن قبيلي جي مکيه سردار سان معاھدو ڪيو. ان معاھدي تحت گوادر جو انتظامي ڪنٽرول گچڪي قبيلي جي حوالي ڪيو ويو ۽ گوادر مان ٿيندڙ آمدنيء تي بہ اُتان جي ماڻهن جو حق تسليم ڪيو ويو رڳو گوادر مان ٿيندڙ آمدنيء جو 50 سيڪڙو خان آف قلات کي ٽيڪس طور ڏيڻو ڪيو ويو. اھڙي ريت گوادار قلات رياست سان لاڳاپجي ويو.
اقتصادي طور تي گوادر ڪڏهن اھم هنڌ نہ رھيو آھي بس رڳو مهاڻن جو ڳوٺڙو هئو، جيڪي مهاڻا گوادر جي سامونڊي ڪناري تي مڇيء جو شڪار ڪري پنهنجو گذران ڪندا ھيا. گوادر جي بطور بندر گاھ اهميت ان وقت سامهون آئي، جڏهن پورچوگيزن گوادر بندر تي هلان ۽ ڪاھ ڪئي. 15 صدي عيسوي م پورچوگيز ٻيڙا ڪاهي بحر هند ۾ آيا هيا. انهن بحري ٻيڙن جو سرواڻي واسڪو ڊي گاما ڪري رهيو هو. واسڪو ڊي گاما هندستان جي سامونڊي پٽيء تي موجود جتي ٻين بندرن تي ڪاهون ڪيون، اتي گوادر بندر تي به ڪاھ ڪئي هئي.
گوادر جا قبيلا ڏاڍي بي جگريء سان پورچوگيزن سان وڙهيا هيا. ان جنگ ۾ پورچوگيزن کي هارَ آئي. پنهن جي شڪست جو بدلو وٺڻ لاء پورچوگيزن ويندي ويندي گوادر شهر ۾ لٽ مار ڪئي ۽ گوادر بندر کي باھ ڏئي ڇڏي.
پورچوگيزن گوادر ۾ ته هارَ کاڌي پر بحر هند مان نه ويا. هنن هندستان جي سامونڊي پٽيء تي قبضو ڪري، هندستان ۾ حڪومت قائم ڪئي. واسڪو ڊي گاما پورچوگيزن جو پهريون نمائندو هو، جنهن کي هندستان جو وائسراء مقرر ڪيو ويو۔
هندستان کان پوءِ پورچوگيزن وچ اوڀر جي عرب ملڪن ۽ آفريڪا جو رخ ڪيو. اومان کان وٺي اوڀر آفريڪا تائين پوري ساحلي پٽيء تي قبضو ڪري پورچوگيزن پنهن جون بيٺڪون قائم ڪيون. هنن اومان جو ايترو گهيرو تنگ ڪيو جو مجبورن اومان جي سلطانن کي پنهن جي بحري فوج ٺاهڻي پئي. اڳتي هلي اومان جي بحري فوج ايتري مظبوط ٿي وئي جو هنن اومان کان وٺي اوڀر آفريڪا تائين پوري ساحلي پٽيء مان پورچوگيزن کي ڊوڙائي ڪڍيو. پورچوگيزن کي ڊوڙائي ڪڍڻ کانپوءِ اومان وچ اوڀر جي وڏي فوجي طاقت ٿي اُڀرو. نه رڳو فوجي طاقت ٿي ويو پر اوڀر آفريڪا جا اهي علائقا جيڪي پورچوگيزن جي صاحبي هيٺ اچي ويا هيا. پورچوگيزن جي وڃڻ کان پوءِ اهي علائقا اومان جي حاڪميت هيٺ اچي ويا ۽ اومان هڪ عام سلطنت مان وڏي شهنشاهيت ۾ تبديل ٿي ويو.
آفريڪا ۾ صوماليا، موزمبيق، تنزانيا ۽ ڪينيا سلطنت اومان جون اهم بيٺڪيتون هيون. انهن بيٺڪيتن مان سون، عاج ۽ آفريڪي غلام حاصل ڪيا ويندا هيا. آفريڪي غلامن جو واپار اومان جي معيشيت جو اهم ٿنڀ هئي. انڪري سن 1775ع ڌاري اومان جي سلطان احمد بن سعد، قلات جي خان نوري نصير خان کان گوادر جو بندر ٺيڪي تي گهريو هو.
جڏهن اومان جي سلطان گوادر جو بندر ٺيڪي تي گهريو، ان وقت اومان فوجي لحاظ کان وچ اوڀر جي مکيه سگھ هيو. ظاهر آ ته قلات جي ننڍڙي رياست جي حا ڪم نصير خان جي اها مجال نه هئي جو هو وچ اوڀر جي هڪ سگھاري طاقت کي انڪار ڪري سگهي. انڪري گوادر جو بندر ٺيڪي تي اومان جي حوالي ڪيو ويو.
ان لحاظ کان جيڪڏهن ڏٺو وڃي ته آفريڪي غلامن جي ڪاروبار ۾ بلوچ به حصيدار هيا. پر گوادر بندر تان رڳو آفريڪي غلامن جو ڪاروبار نه ٿيندو هو، پر غلامن سان گڏ اوني ڪپڙي، عاج جي سامان ۽ مصالحن جو ڪاروبار به ٿيندو هو.
واسڪو ڊي گاما سامونڊي ڌاڙيل هو، پورچوگيز سپاهين جا ٻيڙا ڀري ننڍي کنڊ ۾ ڦرلٽ ڪرڻ ۽ بندر گاهن تي قبضا ڪرڻ آيو هو. پر واسڪو ڊي گاما جي اچڻ يورپ ۽ ايشيا جي وچ ۾ واپار جا سامونڊي رستا کولي ڇڏيا. اومان جي سلطانن جڏهن گوادر جو بندر ٺيڪي تي ورتو ته گوادر بندر وچ اوڀر کان يورپ ۽ سينٽرل ايشيا تائين واپار جو مرڪز ٿي ويو. []
الھبچايو ميمڻ
هڪ سخي مرد، با حيا ۽ صابر، ديني خدمت لاءِ پاڻ کي وقف ڪرڻ وارو، شهر پنگريي ۾ ٿي گذريو آهي. پاڻ پنج درجا سنڌي پڙهيو ۽ پوءِ ديني -تعليم- وقت جي برک عالم حافظ محمد سليمان کٽيءَ وٽ حاصل ڪيائين. هو هڪ سماجي ڪارڪن به هو. پنگريي شهر مان ٻه دفعا لوڪل بورڊ جو ميمبر چونڊيو. واندڪائيءَ ۾ اسڪولي شاگردن کي قرآني -تعليم- ڏيندو هو. هيءُ پرهيزگار شخص 12 فيبروي 1982ع تي گذاري ويو.
گوادار
حوالا
زمرو:سنڌ زمرو:پاڪستان زمرو:بلوچستان زمرو:جاگرافي زمرو:سياست زمرو:تاريخ
آزاد انور ڪانڌڙو
آزاد انور ڪانڌڙو(انگريزي:Azad Anwar Kandhro) سنڌي ٻولي جو ليکڪ ۽ صحافي آھي. سندس ڪتاب پڻ ڇپيل آهن.
زندگي جو احوال
هن جو پورو نالو علي انور ولد محمد هاشم ڪانڌڙو آهي. آزاد 6 مارچ 1980ع تي ڳوٺ احمد خان ڪانڌڙو، تعلقي ميهڙ ضلعي دادوءَ ۾ پيدا ٿيو.
تعليم
هن پرائيمري کان ڪاليج سطح تائين تعليم ميهڙ شهر ۾ حاصل ڪئي ۽ ايم.اي سنڌي ادب ۾ سنڌ يونيورسٽي ڄامشورو مان ڪئي اٿس.
ادب ۽ صحافت
هو سنڌ جو سڄاڻ صحافي ۽ ليکڪ آهي، سندس مضمون ۽ مقالا سنڌ جي مختلف ادبي رسالن ۾ شايع ٿيندا رهندا آهن. انور هن وقت به ڪي ٽي اين نيوز ۽ روزاني ڪاوش ميهڙ جو صحافي آھي. انور سنڌي ادبي سنگت سنڌ جو مرڪزي خزانچي پڻ رهيو آهي.
ڪتاب
هن جي ڇپيل ڪتابن ۾ ”ڌرتيءَ جو شهيد“ (شخصيت 2005)، ”اعجاز جتوئي: محب وطن سياستدان“ (2006ع)، ”سمي صحرا، سمي دريا“(استاد بخاريءَ جي نثري تحريرن جي ترتيب: 2007ع)،”سنڌي ٻوليءَ بابت مقالا ۽ مضمون“ (الهداد ٻوهيي جي مضمونن جي ترتيب: 2008ع) شامل آهن، جڏهن ته ڪجهه ڪتاب اڻ ڇپيل صورت ۾ وٽس موجود آهن، جن مان ”مولانا گراميءَ جون تحريرون“ سنڌي ادبي بورڊ پاران ڇپائيءَ هيٺ آهي.
حوالا
زمرو:ليکڪ زمرو:شخصيتون
سبي
سبي پاڪستان جي صوبي  بلوچستان جو هڪ شهر آهي ۽ ضلعي جو صدر مقام آهي۔ هن کي ضلعي جو درجو 1903 ۾ مليو۔ 1974 ۾ ضلعو نصير آباد ۽ ضلعو ڪوهلو ۽ 1983 ۾ ڊيره بگٽي ۽ 1986 ۾ ضلعو زيارت ٺاهڻ جي لاء هن کي ورهايو ويو۔ سبي، پاڪستان جو گرم ترين علائقو آهي جتي گرمين ۾ گرمي پد 50 ڊگري کان به مٿي هليو ويندو آهي۔
تاريخ
سيوي (هاڻي سبي) سيويءَ ۾ مضبوط قلعو هوندو هو ۽ اهو به سنڌ جي حدن اندر هو. سنه 925هه (سنه 1519ع) ۾ مرزا شاه بيگ ارغون قنڌار مان سيويءَ تي ڪاهه ڪئي. اتي جو حاڪم تڏهن پيرولي برلاس هو. انهيءَ کي فتح پور۾ شڪست ڏيئي سيويءَ ۾ رهي پيو ۽ اتي گهڻيون عمارتون ۽ باغ جهوڙايائين ۽ پوءِ موٽي قنڌار ويو. سنڌ ۾ تڏهن ٺٽي ۾ ڄام نظام الدين حاڪم هو. انهيءَ جي پاران دريا خان مغلن سان وڃي وڙهيو، پر ڄام نندي جي مرڻ ڪري سنڌي موٽي ٺٽي آيا ۽ مغل پرتي ويا. ٻئي سال ۾ جڏهن ڄام فيروز سنڌ جي گاديءَ تي هو، تڏهن مرزا شاه بيگ پنهنجي ڀاءُ کي سيويءَ ۾ ڇڏي پاڻ لشڪر وٺي سنڌ ڏي آيو ۽ باغبان مان لنگهي ٺٽي جي ويجهو آيو، جتي ڄام جي پاران دريا خان اچي ساڻس وڙهيو ۽ مارجي ويو. پوءِ ٺٽو ڄام فيروز کي ڏيئي شاه بيگ موٽي سيوي ۽ شال ۾ آيو. سنه 930هه (سنه 1023ع) ۾ مرزا شاهه حسن بکر مان سيويءَ ڏي ويو، جو اُتي ارغونن ۽ هزارا واريءَ قوم جو تڪرار ٿي پيو هو. اُتي تڪرار لاهي، سيويءَ جي قلعي جي ازسير نو مرمت ڪرائي، پنهنجا نائب ويهاري، موٽي بکر آيو. سنه 961هه (سنه 1553ع) ڌاري مرزا شاه حسن بکر تي مير شاه محمود کي مقرر ڪيو. سلطان محمود خان تڏهن سيويءَ ۾ هو. بکر ۾ فساد ٿيڻ تي ماءُ جي پيغام پهچڻ شرط سلطان محمود خان آيو ۽ بکر جو ڪوٽ هٿ ڪيائين ۽ ٻين کي هڪالي ڪڍيائين. سنه 1069هه (سنه 1684ع) ڌاري ميان نصير محمد ڪلهوڙي جي وقت ۾ سيويءَ جو حاڪم مرزا خان پني هو، تنهن جي ميان سان جنگ لڳي، پر سگهو ئي سندن وچ ۾ صلح ٿيو ۽ ميان نصير محمد دهليءَ جي بادشاه اورنگزيب عالمگير ڏي ويو. پوءِ به پني جا افغان سيويءَ ۽ شڪارپور جا حاڪم ٿيندا آيا. سنه 1224هه (سنه 1712ع) کان پوءِ جڏهن شاهزادو معزالدين سنڌ ۾ آيو، تڏهن ڪلهوڙا شاهي لشڪر سان وڙهيا ۽ ميان دين محمد گرفتار ٿيو. شاهزادي سيويءَ جي حاڪم بختاور خان کي مارائي غازي خان دودائي کي اتي مقرر ڪيو ۽ سگهوئي انهيءَ کي برطرف ڪري انهيءَ جي ڀاءُ مَلَڪ الهه بخش کي رکيائين ۽ پوءِ اسلام خان ۽ قائم خان ناهرن کي؛ پر انهن مان ڪنهين ڪين خاطريءَ جهڙو بندوبست رکيو، تڏهن ميان يار محمد ڪلهوڙي کي خدا يار خان جو خطاب ڏيئي سيويءَ جو حاڪم ڪيائين. ميان سيويءَ تي پهرين پنهنجي ڀاءُ مير محمد کي رکيو، ۽ پوءِ محمد داؤد خان کي. رحيم خان پرانڪ ۽ دولت خان پني فساد ڪيو، پر اُهي سڀيئي سزاياب ٿيا. پوءِ به گهڻن ڏينهن تائين داؤدپوٽن ۽ ڪلهوڙن سرائين جي وچ ۾ جهيڙو هليو؛ پر نيٺ ڪلهوڙا زور وٺي ويا. سنه 1142هه (سنه 1729ع) ۾ ميان نور محمد ڪلهوڙي جي وقت ۾ مراد ڪيلري گنجو، سيويءَ جو حاڪم ٿيو، جنهن اتي جي سردارن قيصر خان مگسي گنجابه يا گندا واهه واري کي ۽ ميري رند شورڻ واري کي ۽ بهرام لاشاري سيويءَ واري کي ۽ ميري بلري ڪجيءَ واري کي ۽ ٻين کي ماري مڃايو. سنه 1151هه (سنه 1738ع) ۾ جڏهن نادر شاهه سنڌ ۾ آيو، تڏهن شڪارپور دائودپوٽن کي ڏنائين ۽ سيوي افغانين کي، جيئن ڪي ورهيه اڳي هوندو هو.
حوالا
زمرو:بلوچستان جون آباد جڳهون زمرو:سبي ضلعو زمرو:بلوچستان جا شهر
تاريخ جا ترورا
{{{مبسس4}} عزيز ڪنگراڻي جو لکيل سنڌ جي تاريخ بابت مختلف موضوعن تي تحقيقي مقالن تي مشتمل ڪتاب آهي. نئون نياپو اڪيڊمي ڪراچي پاران ڇپايل 128  صفحن واري هن تاريخي ڪتاب ۾ هيٺيان موضوع شامل آهن
بيھڪ جون نشانيون
بيهڪ جون نشانيون __(Punctuation Marks):
اسان جي ڳالھائڻ مھل اکرن، سادن، مرڪب ۽ پيچيده لفظن، لفظن جي جوڙن، جملن وغيره جي وچ ۾ جيڪي وٿيون، وقفا ۽ ساھيون، زورائتا يا ھلڪا تاثر، لاھيون چاڙھيون ۽ سواليه، يا عجب جا جذبا ظاھر ٿيندا اھن، تن کي تحرير يا لکت ۾ ڪيئن ظاھر ڪجي، جو اظھار بنا فرق جي پڙھندڙ تائين مڪمل طور منتقل ٿي سگھي؟ معنيٰ ۽ مفھوم، چٽائيءَ ۽ وضاحت سان پڙھندڙ تائين پھچائڻ لاءِ جيئن ڪنڌ جي ڌوڻ، ڀرونءَ جو کڄڻ، نڪ کي موڙو ڏيڻ، ھٿن جا اشارا ۽ ٻيون اھڙيون شيون مددگار ٿينديون اھن. تيئن تحرير ۾ به ڪي نشانيون ھونديون اھن، جيڪي کالھھ جي تاثر کي پڙھندڙ جي ذھن تي جيئن جو تيئن پھچائڻ جو ڪم ڪنديون اھن. انھن کي بيھڪ جي نشانيون سڏيو ويندو اھي. اهي آهن دم (فل اسٽاپ)، ٿورو دم (ڪاما)، سوال جي يا عجب جي نشاني وغيره. بيهڪ جون نشانيون ٻولي جي مقصد ۽ معنيٰ سمجھڻ جو وسيلو آهن. ٻولي يا زبان جي ڳالهائڻ جو ڍنگ ۽ ڍار هر ڪنهن زبان وارن جو الڳ الڳ آهي ۽ انهيءَ ڍنگ ۽ ڍار يا لاهن چاڙهن جي مدد سان ٻولي جي بيهڪ جو اندازو يا انهيءَ جي معنيٰ ۽ مقصد کي مقرر ڪيو وڃي ٿو ته جيئن ٻڌندڙ، انهيءَ آواز کي سمجھي سگھن، اهڙيءَ طرح هڪ ماڻهو جي وات مان آواز ڪڍڻ ۽ ٻئي جو ڪنن جي رستي انهيءَ آواز کي صحيح سمجھڻ، ڪنهن زبان يا ٻولي جي اهميت کي به ظاهر ڪندو آهي. ڪنهن زبان جي سمجھڻ جي اهميت هيٺ ڏنل ٻولي جي وصفن مان ظاهر ٿئي ٿي. نفسيات جي ماهرن جو چوڻ آهي ته: ”ٻولي انسان جي دل ۽ اندر جي اظهار جو ٻيو نالو آهي“  زبان جي عالمن وري زبان ۽ ٻولي جي وصف هن طرح ڪئي آهي: ”زبان خود بخود اختيار ڪيل آوازن ۽ علامتن جو هڪ اهڙو نظام آهي، جنهن جي مدد سان هڪ سماجي گروهه جا ماڻهو هڪ ٻئي سان واهپو رکن ٿا ۽ هڪ ٻئي کي متاثر ڪن ٿا“. اها صوتيتي اهميت قرآن ڪريم جي قرات ۾ وڏي اهميت رکي ٿي، جنهن کي ”وقف““ چيو وڃي ٿو. معنيٰ جي لحاظ کان به صوتيات ۾ بيهڪ جي نشانين جي اهميت آهي جنهن کي معنيات (Semantics) چيو وڃي ٿو. معنيات جي لحاظ کان ”ٻوليءَ کي ٻه پاسا آهن، ان جو ظاهري پاسو آوازن سان تعلق رکي ٿو ۽ ان جو باطني پاسو معنيٰ ۽ مطلب سان واسطو رکي ٿو. انساني گفتگو جڏهن بامعنيٰ ٿئي ٿي تڏهن ان کي علامت (symbole) سڏجي ٿو“. انهيءَ کان سواءِ نه رڳو هر لفظ هڪ کان وڌيڪ معنائون ظاهر ڪري ٿو پر ڪن حالتن ۾ساڳيو ئي لفظ ٻه مخالف معنائون به ظاهر ڪري ٿو.”بيهڪ جون نشانيون جملن ۾ فاصلي قائم ڪرڻ لاءِ ڏنيون وينديون آهن جيڪي رسمي نشانيون آهن ۽ ڪنهن خاص رٿا موجب مقرر ٿيل آهن، جن جي مدد سان ڪنهن لکيت کي دل ۾ يا ڏاڍي سمجهي يا صحيح پڙهي سگهجي ٿو ". ”بيهڪ جي نشانين جو مقصد آهي ته لفظ مطلب جي لحاظ کان صحيح اچاريا وڃن ۽ اهڙي طرح لفظن جي معنيٰ ۽ مقصد جو مدار بيهڪ جي نشانين تي هوندو آهي، جيڪي لفظن جي وچ ۾ ڏنيون وڃن ٿيون. بيهڪ جي نشانين کي نظرانداز ڪرڻ سان لکيت جي مطلب کي بگاڙيو وڃي ٿو. جيڪڏهن غلط نشانيون ڏنيون ويون ته پڙهندڙ صحيح خيال کي سمجهي نه سگهندو ۽ پڙهندڙ جو ذهن منجهي پوندو. انهيءَ لاءِ ڪنهن صحيح خيال کي سمجهائڻ لاءِ بيهڪ جون نشانيون ضروري آهن. ڇو ته بيهڪ جي نشانين جو مطلب هوندو آهي ته لکندڙ جو مطلب ظاهرڪرڻ ۽ انهيءَ جي سمجهاڻي ڏيڻ ۾ پڙهڻ ۾ جيڪو مونجهارو هجي انهيءَ کي دور ڪرڻ" ”بيهڪ جي نشانين جو مقصد آهي، جيڪي ڪجهه  ڳالهايو يا لکيو وڃي، انهيءَ جو مقصد پڙهندڙ ۽ ٻڌندڙ کي صاف ۽ صحيح سمجهه ۾ اچي ته لکندڙ يا ڳالهائيندڙ جي لفظن جو صحيح مقصد ڇا آهي“ وڌيڪ لکي ٿو ته: ”بيهڪ جي نشانين جو مقصد هوندو آهي، لفظن جي معنيٰ جو صحيح مفهوم پڙهندڙن تائين پهچائين.“
ارغچ
هڪ قسم جو عطر، جنهن ۾ ڪيتريون ئي سرهاڻيون مرڪب هونديون آهن (هيڊاڻ مائل عطر هوندو آهي). شاهه صاحب پنهنجي هڪ -بيت- ۾ هن عطر جو ذڪر ڪيو آهي: ”ٻانڌوڻا ٻَنِ ڏيان، -ارغچ- ۽ عَنبير“
آخري پنا (ڪتاب)
هيءُ ڪتاب هري موٽواڻيءَ جي آتم ڪهاڻي آهي، جنهن جو ٻيو ڇاپو سنڌي ساهت گهر حيدرآباد طرفان سال 1979ء ۾ ڇپيو. ڊيمي سائيز، رنگين ٽائيٽل ۽ پڪي جلد واري هن ڪتاب ۾ 196 صفحا آهن ۽ قيمت 100 رپيا ڄاڻايل آهي. جڏهن ته اُن جو پهريون ڇاپو ڪونج پبليڪيشن ممبئي جنوري 1997ء ۾ ڇپيو هو.
حوالا
زمرو:1979ع ۾ ڇپيل سنڌي ڪتاب
ٻاراڻا گيت
اها شاعري، جيڪا ٻارن جي وندر، ورونهن ۽ اخلاقي قدرن جي سکيا لاءِ لکي وڃي. اها شاعري اڪثر گيتن ۽ نظمن ۾ هوندي آهي. ٻاراڻن گيتن جي سلسلي ۾ ڪاڪي ڀيرومل جو ھي گيت اڄ تائين ھر ٻار جي زبان تي ھوندو اھي، جنھن ۾ ماءُ جي عظمت کي واکاڻيو ويو آھي: مون کي ڪنھن ٿي کير پياريو؟ پيار منجھان ٿي گود وھاريو؟ خوش ٿي ھر ھر مون ڏي نھاريو؟ منھنجي امڙ ننڊ ڦٽي مون جڏھن ٿي پئي، ڪنھن ٿي سمھاريو لولي ڏيئي ڇڏي نھ مون کي ڪيڏانھن وئي! منھنجي امڙ ماضيءَ ۾ ٻاراڻن گيتن جا شاعر، ڪشنچند بيوس، ڀيرومل ’غريب‘، قليچ بيگ، جمع خان ’غريب‘، محمد صديق ’مسافر‘، هري دلگير، استاد بخاري، شيخ اياز، وغيره ٿي گذريا آهن. جديد سنڌي شاعرن ۾ اياز گل، ادل سومرو، مقصود گل، مختيار ملڪ، ڊاڪٽر ذوالفقار سيال ۽ ٻيا ٻاراڻن گيتن جا شاعر مشهور آهن.
نئون نياپو اڪيڊمي
نئون نياپو اڪيڊمي ڪراچي مشهور پبلشنگ ادارو آهي جيڪو انگريزي، سنڌي ۽ اردو ۾ هر موضوع تي ڪتاب شايع ڪري ٿو. اڪيڊمي جو روح روان انعام عباسي آهي.
بمبئي سرڪار جو سنڌ سان ايڪٽ
08 سيٽمبر 1852ع تي بمبئي سرڪار نوٽيفيڪيشن جاري ڪري سنڌ سان ايڪٽ نمبر 1850 لاڳو ڪيو. انهيءَ نوٽيفيڪيشن ذريعي بارٽل فريئر (Bartle Frere) جي صدارت هيٺ ميمبر مقرر ڪيا ويا. انهن ميمبرن جي ڪاميٽي ڄڻڪ ته ڪراچي ميونسپالٽي جو شروعاتي روپ هئي. مقرر ڪيل باقي ميمبر هن ريت هئا؛ ڊي مڪِلوَر، شيخ غلام حسين، قاضي نور محمد، سيٺ نائون مل، سيٺ کيم چند ۽ منگهن مُکي.
حوالا
زمرو:تاريخ زمرو:سنڌ زمرو:پاڪستان زمرو:شخصيتون زمرو:ڀارت زمرو:سنڌي ٻولي
1378ع
ڊسمبر
زمرو:1378ء زمرو:چوڏھين صدي زمرو:سال
انگي حساب (ھمتسنگھ گاجسنگھ آڏواڻي)
هن ڪتاب جو ليکڪ همتسنگهه گاجسنگهه -آڏواڻي- هو، جيڪو ڪراچيءَ ۾ -تعليم- کاتي ۾ هو. 414 صفحن واري هن ڪتاب جون 515 ڪاپيون ٽائيپ ۾ ڇپيون. ڪتاب جي قيمت هڪ رپيو ڄاڻايل آهي. هيءُ انگي حساب، ڪمشنر جي ڇاپخاني، ڪراچيءَ مان 1893ع ۾ ڇپيو. هن ڪتاب جو ٻيو ڇاپو، رايل سائيز ۾ 330 صفحن تي مشتمل، وڪٽوريا پريس، سکر مان 1916ع ۾ ڇپيو.
سنڌي ٻوليءَ جو امتحان پاس ڪرڻ لازمي
سنڌ جي ڪمشنر مسٽر پرنگل ، 1847ع ۾  تعليمي ۽ ٻين سڀني مسئلن کي سامهون رکي  هڪ تفصيلي رپورٽ ٺاهي بمبئي حڪومت کي  موڪلي ته سنڌ ۾ تعليمي ادارا کوليا وڃن ۽ سنڌي زبان کي سرڪاري درجو ڏنو وڃي ته جئين آفيسر آساني سان سنڌي زبان جو امتحان پاس ڪري سگهن. بمبئي سرڪار جي گورنر سر جارج رسل ڪلرڪ (1800- 1889ع) ، مسٽر پرنگل جي سفارشن جو  گهرائي سان جائزو ورتو. ڪئپٽن  جارج اسٽئڪ جي ڊڪشنري جي اشاعت جي منظوري لاءِ وٽنس اڳي پيل هو. 24 اپريل 1848ع ۾ بمبئي جي گورنر جارج ڪلرڪ (George Clerk) ، مسٽر پرنگل جي سفارشن تي نوٽ لکندي  اعلان ڪيو تھ سنڌ ۾ سرڪاري زبان سنڌي ھوندي، ھن سمورن آفيسرن کي ھدايت ڪئي تھ ھو ارڙھن مھينن ۾ سنڌي سکي وٺن. سندس فيصلي  ۾ ٽي حڪمناما واضح  هئا،  جنهن ترجمو هيٺ ڏجي ٿو:
1.    اسان کي گھرجي تھ اسان سرڪاري ڪاروبار لاءِ ملڪي ٻولي (سنڌي) کي متعارف ڪرايون. مونکي سمجھھ ۾ نٿو اچي تھ اسان جا روينيو ۽ انصاف کاتي جا آفيسر (چاھي سندن کاتن ۽ ڪچھرين جو ڪم ڪھڙي بھ نموني ڇو نھ مقررڪيو وڃي) فارسي يا انگريزيءَ جھڙي ھڪ ڌاري ٻوليءَ ذريعي ڪيئن اثرائتي نموني ڪم ھلائي سگھندا. آفيسرن کي ارڙھن مھينن جو وقت ڏجي ٿو تھ سنڌي زبان جو امتحان پاس ڪري وٺن.
2.    مان سمجهان ٿو ته  سندن امتحان جي تياري ۾ گرامر  ۽ ڊڪشنري جي اشاعت ۾ مدد ٿيندي، ان لاءِ مان ليفٽيننٽ اسٽئڪ کي اشاعت جي اجازت ٿو ڏيان.
6 سيپٽمبر 1851ع تي فريئر ھڪ سرڪيولر جاري ڪيو، جنھن ۾ سنڌي ڪامورن کي سنڌي امتحان پاس ڪرڻ لاءِ ھدايت ڪئي. سنڌ جي تڏهوڪي ڪمشنر سر بارٽل فريئر هڪ ھدايت نامي ذريعي سنڌ ۾ نوڪريءَ جي خواهشمند يورپي ڪامورن ۽ سندس پروموشن لاءِ سنڌيءَ ۾ امتحان لاءِ لازمي طور امتحان پاس ڪرڻ، امتحان جو ڪورس، امتحان جو انتظام ، جڳهه، تاريخ ، ڪاميٽيءَ وغيره جو طريقار جو اعلان ڪيو. هن ڄاڻايو ته ”اڄ کان پوءِ ڪنهن به کي سول عملدار طور ڀرتي نه ڪيو ويندو يا کيس ترقي ڏني نه ويندي جيستائين هو سنڌي ٻوليءَ ۾ عام ڳالهه ٻولهه جو امتحان پاس نه ڪندو. سنڌي ٻوليءَ جي عالم ٻول چال جو امتحان هيٺين ريت ورتو ويندو:
هڪ ڪاميٽي جوڙي ويندي، جنهن ٻوليءَ جي ڪيترن به ماهرن کي شامل ڪري سگهجي ٿو،ان ۾ گجراتي، مراٺي يا فارسيءَ جي ترجمان طور پاسي ڪيلن کي به شامل ڪيو ويندو. اميدوارن کان هيٺين شعبن ۾ امتحان ورتو ويندو:
• هو سندس هيٺين سطح جي سنڌيءَ ۾ سندس گفتگو ٻڌندا
• کيس چيو ويندو ته هن سنڌيءَ ۾ جيڪا هيٺين سطح جي گفتگو ڪئي آهي، ان کي لکي ڏيکاري
• کيس چيو ويندو ته منشيءَ طرفان چيل هيٺين سطح جي سنڌي لفظن کي انگريزيءَ ۾ پيش ڪري..
• منشيءَ طرفان اصطلاحي جملن جي سنڌيءَ مان انگريزي ۽ انگريزيءَ مان سنڌي ٻوليءَ ۾ زباني ترجمو ڪري ٻڌائڻ.
حوالا
زمرو:تاريخ زمرو:سنڌ زمرو:پاڪستان زمرو:شخصيتون زمرو:ڀارت زمرو:سنڌي ٻولي
الھبچايو يار محمد سمون
سنڌي ٻوليءَ جو ناميارو اديب ۽ محقق 9 مئي 1912ع تي ملير ضلعي ڪراچي ۾ سمن جي قديم خاندان جي هڪ غريب گهر ۾ ڄائو. ڊسمبر 1958ع ۾ وفات ڪيائين. الهبچايو يار محمد سمو ڪراچيءَ جو اهو پراڻو ليکڪ ٿي گذريو آهي، جنهن ڪراچيءَ جي قديم لهجي، لسٻيلي دادوءَ ۽ ڄامشوري جي سنڌي ٻوليءَ جي ڪوهستاني ۽ لاسي لهجن ۽ اتان جي ادب ۽ -ثقافت- جي -تاريخ- بيان ڪئي آهي. هن جا -ٻه ڪتاب- ”سير ڪوهستان“ (1942ع) ۽ ”لاڙ جو سير“ (سنڌي ادب)، انفرادي حيثيت رکن ٿا، جنهن ۾ سندس زبانداني، انشا ۽ پردازي، طرز تحرير ۽ اسلوب جي نواڻ موجود آهي. سير ڪوهستان سنڌي ادب جي هڪ لافاني -تخليق- آهي. اهڙيءَ طرح لاڙ جو سير (1971ع) ڪتاب ۾ لاڙ جي -تاريخ-، -ثقافت- ۽ لهجي جو بهترين تذڪرو ڪيو آهي. يار محمد سمي جا هي ٻئي ڪتاب سنڌي نصاب ۾ ڪنهن نه ڪنهن صورت ۾ شامل رهيا آهن.
ڳڙهي خدابخش
thumb|ڳڙهي خدابخش، سنڌ، [[پاڪستان ۾ ذوالفقار علي ڀٽو، بیيظیر ڀٽو ا۽ ٻين ڀٽو مرحومن جا مقبرا]] گڙھي خدابخش نئون ديرو، سنڌ، پاڪستان جي ويجھو هڪ ڳوٺ آهي. هي ڳوٺ ڀٽو خاندان جي قبرستان جي ڪري مشهور آهي۔ هن قبرستان ۾ ذوالفقار علي ڀٽو، شاھنواز ڀٽو مرتضيٰ ڀٽو ۽ بينظیر ڀٽو دفن ٿيل آهن. هن ڳوٺ جو نالو خدابخش ڀٽو جي نالي تي رکيو ويو.
حوالا
زمرو:ضلعو لاڙڪاڻو زمرو:لاڙڪاڻو ضلعو
ارشد ھالائي
عبدالرحيم ابڙي ”ارشد“ هالائيءَ جي ولادت 15 -آگسٽ- 1932ع تي هالا شهر ۾ ٿي. پاڻ هالا جي مشهور نعت گو شاعر جان محمد اضعف هالائيءَ جو ٻيو نمبر فرزند هو ۽ کيس وقت جي سٺن شاعرن ۾ شمار ڪيو ويندو آهي. پهرين تخلص ”بيدل“ هئس، -ان- بعد ”ارشد“ اختيار ڪيائين. مضمون نگار ۽ مقرر هجڻ سان گڏ ڪامياب -استاد- ۽ تعليمي ماهر هو. سندس ايمانداريءَ، تعليمي مهارت ۽ محنت جي پيش نظر کيس حيدرآباد ضلعي جو ڊي. اي. او مقرر ڪيو ويو. -ان- کان پوءِ مخدوم غلام حيدر هاءِ اسڪول هالا ۽ گورنمينٽ هاءِ اسڪول ڪوٽڙيءَ ۾ نمايان خدمتون بجا آندائين. پڇاڙيءَ ۾ ائگرو ٽيڪنيڪل آفيسر جي عهدي -تان- رٽائر ڪيائين. شعر و شاعريءَ جي ميدان ۾ ”بزمِ رفيق“ ۽ ”سنياسي ادبي سنگت“ هالا ۾ سيڪريٽريءَ طور ڪم ڪيائين. شاعريءَ ۾ حمد ۽ نعتيه ڪلام کان علاوه گهڻو ڪري اصلاحي ڪلام چيو اٿس. ڪجهه غزل ۽ ڪافيون پڻ سندس ڪلام جو حصو آهن. سندس ڪلام ۾ سلاست ۽ سادگيءَ سان گڏ ٻوليءَ جو ميٺاج ۽ رس پڻ آهي. سندس اسلوب بيان وڻندڙ ۽ دلڪش آهي، جنهن ۾ دردمنديءَ ۽ -اصلاح- جا پهلو نمايان نظر اچن ٿا. سندس ڪلام سنڌ جي مختلف رسالن ۽ اخبارن ۾ شايع ٿيندو رهيو آهي. نثر ۾ سندس نصابي توڙي غيرنصابي ڪتاب شايع ٿيا، -جن- ۾ ”رفيق گرامر“ ۽ ”برساتي بوندون“ کي علمي ۽ ادبي دنيا ۾ وڏي شهرت حاصل آهي. سندس انتقال 23 -اپريل- 1991ع تي ٿيو.
آزاد بخاري
شاعر ۽ ڪهاڻيڪار آزاد بخاري جو اصل نالو عبدالڪريم شاھ آزاد بخاري آهي. هن چڪ، ضلعي شڪارپور ۾ پهرين مئي 1966ع تي جنم ورتو. هن بي.ڪام 1985ع ۾، ايم.اي سنڌي 1987ع ۾، اي. ايم. سي 1994ع ۾ پاس ڪئي. شڪارپور ضلعي جي تعلقي لکيءَ جي شهر عبدوءَ جي هاءِ اسڪول ۾ ڊرائنگ ماستر آهي. هن شاعريءَ سان گڏ ڪهاڻيون ۽ ڪالم لکيا ۽ ڪيترا ترجما پڻ ڪيا آهن. سندس ڪهاڻين جو مجموعو ”سندر ناري“ 1986ع ۾ ڇپيل آهي. هن جو ٻارن لاءِ ڪتاب ”خوشبو ۽ ٻار“ 2008ع ۾ ڇپيل آهي. هن وقت چڪ شهر ۾ رهائش اٿس.
حوالا
زمرو:1966ع جون پيدائشون
آخري سبق (افسانا)
آخري سبق افسانن جي هن مجموعي ۾ محمد عثمان ڏيپلائيءَ جا پنج افسانا ”هلر، جوڙي، سائنس جو پٽ، پارس ۽ آخري سبق“ ۽ حيدر بخش جتوئيءَ جو لکيل ڊرامو ”وڏيري جو رمضان“ ۽ ساقي سجاوليءَ جو افسانو ”يوسف زنده باد“ شامل آهن. ”عبرت“ سلسلہ جو هيءَ ڪتاب 1950ع ۾ اسلاميہ پرنٽنگ پريس حيدرآباد ۾ ڇپيو. صفحا 100، قيمت 1.00 رپيا اٿس.
حوالا
زمرو:1950ع ۾ ڇپيل سنڌي ڪتاب
ارسطو
سندس لکڻين ۾ پرڪرتي وگيان، فلسفو، لسانيات، معاشیات، سياست، نفسيات ۽ فنون شامل آهن. جيئن ته ايٿنس جي ليسيم ۾ فلسفي جي ارسطو جو پوئلڳ اسڪول جي باني جي طور تي، هن وڏي پيماني تي ارسطو جي روايت جي شروعات ڪئي، جنهن بعد جديد سائنس جي ترقي جي لاءِ بنياد رکيو.
ارسطو جي جيون جي باري ۾ تمام گھٽ ڄاڻ موجود آھي. هو ڪلاسيڪل دور ۾ اتر يونان جي شهر استاگيرا ۾ پيدا ٿيو. جڏهن ارسطو ٻار هو، ته سندس پيءُ، نڪوماڪس، مري ويو ۽ هن کي هڪ سرپرست پاليو. سترهن يا ارڙهن ورهين جي ڄمار ۾ هن ايٿنس ۾ افلاطون جي اڪيڊمي ۾ شموليت اختيار ڪئي ۽ 347 ق.م. تائين اتي رهيو. افلاطون جي مرڻ کان ٿورو پوءِ، ارسطو ايٿنس ڇڏي، مقدوني جي فلپ ٻيون جي ارضيءَ تي، 343 ق.م ۾ اُن جي پٽ سڪندرِاعظم کي پاٺُ پڙهائڻ لڳو۔ هن لائيسيم ۾ هڪ لئبرري قائم ڪئي جنهن هن جي مدد ڪئي ته هن جا ڪيترائي سوين ڪتاب پيپيرس اسڪرول تي تيار ڪرڻ ۾ سهائتا ڪئي.
زندگي
ارسطو جو جنم 384 ق م ۾ موجوده يونان جي شھر ٿيسالونڪي جي اوڀر طرف 55 ڪ م جي فاصلي تي ڪلڪڊيڪي اپٻيٽ جي ھڪ قديم شھر اسٽيجائرا ۾ ٿيو. . ارسطوءَ جو پيءُ نيڪوماخوس يونان جي رياست مقدونيا جي بادشاهه ۽ سڪندراعظم جي ڏاڏي امينٽاس ٻئين جو درٻاري حڪيم هو  ننڍپڻ ۾ کيس طب ۽ علم حياتيات جي تعليم سندس والد کان ملي .ارسطو ارڙهن سالن جي عمر ۾ اٿينس آيو. ويهن سالن تائين هڪ ٻئي عظيم فيلسوف افلاطون جي صحبت ۾ رهيو ۽ ان جي درسگاھ اڪيڊمي ۾ کانئس گهڻو ڪجهه پرايائين. ارسطو پاڻ، ان وقت جي حڪيمن جي بيداريءَ واري تنظيم جو ميمبر هو. هو دوائن جي فضا ۾ پليو هو، هڪ قصي موجب، هن پنهنجي وڏن جي جائداد، عيش عشرت ۾ ختم ڪري ڇڏي. ان کان پوءِ هو، پيٽ قوت حاصل ڪرڻ خاطر، فوج ۾ داخل ٿيو ۽ آخرڪار اسٽيجائرا موٽي، طب اختيار ڪيائين. ٽيهن سالن جي ڄمار ۾، افلاطون جي فلسفي کي سکڻ لاءِ اٿينس روانو ٿيو. ٻئي هڪ قصي مطابق، جڏهن هو اڃا ارڙهن سالن جو مس هو، ته هن پاڻ کي افلاطون جي سنڀال ۽ رهبريءَ هيٺ سونپيو. ارسطوءَ جي نالي ارسطاطاليس جي معنيٰ ”حڪمت سان پيار ڪندڙ“ آهي. افلاطون فوت ٿي ويو ته ارسطو اتان ميسيا هليو آيو، جتي بادشاهه وٽ وڃي نوڪري ڪيائين. ارسطوءَ بادشاهه جي ڀاڻيجيءَ، پائي ٿياس سان شادي ڪئي. چئن سالن کان پوءِ مقدونيا آيو، جتي کيس بادشاهه فلپ گهرايو هو. ارسطوءَ اتي سڪندراعظم کي ڇهه سال پڙهايو. ڪجهه سال مقدونيا ۾ رهڻ کان پوءِ 327 ق.م ۾ ارسطو ٻيهر اٿينس هليو آيو، جتي هن اسڪول ”ليئم“ جو بنياد وڌو. هو پڙهائڻ کان سواءِ لکندو به رهيو. جڏهن 323 ق. م ۾ اوچتو سڪندراعظم جي دوستن کي گرفتار ڪيو ويو. ارسطو اٿينس مان ڀڄي ايوپيا جي شهر چلس هليو آيو. ارسطوءَ جي جامع شخصيت، ادب، فنون لطيفه، سائنس، منطق ۽ فلسفي تي نهايت دور رس اثر مرتب ڪيا آهن. اهڙيءَ طرح کيس وري فاتح عالم سڪندراعظم جي استاد هئڻ جو پڻ شرف حاصل آهي. 347 يا 348 ق م تائين لڳ ڀڳ 20 سال ھن افلاطون جي اڪيڊمي ۾ گذاريا. جڏھن اڪيڊمي جو نگران افلاطون جو ڀائيٽو اسپوسيپز ٿيو تہ ھن افلاطون جي وفات کان ٿورو اڳ اڪيڊمي کي ڇڏي زينوڪريٽيز سان گڏجي موجوده ترڪي جي خطي اناطوليه جي علائقي اٽارنيئس جي حاڪم ھرميئس جي درٻار ۾ آيو. ھرنيئس ھن جو دوست ھيو جيڪو پڻ اڪيڊمي ۾ پڙھيو ھو. ھرميئس جي وفات کان پوءِ جي پنھنجي ھڪ شاگرد ٿيوفراسٽس سان گڏجي موجوده ترڪي جي ايجيئن سمنڊ ۾ واقع ليزباس واري ٻيٽ ڏانھن سفر ڪيو جتي ھن علم حياتيات ۽ علم نباتات تي تحقيق ڪئي. ان ٻيٽ تي ھن جي شادي ھرميئس جي پاليل نياڻي يا ڀائيٽي پٿيئس سان ٿي. ھن کي ان مان ھڪ ڌي پيدا ٿي جنھن جو نالو پڻ پٿيئس رکيو ويو. سن 343 ق م ۾ مقدونيه جي بادشاھ فلپ ٻئين کيس پنھنجي پٽ سڪندراعظم کي پڙھائڻ لاء گھرايو
ھن کي مقدوينه جي شاھي درسگاه جو نگران بڻايو ويو. مشرق طرف فارس جي فتح جو سڪندراعظم جي ذھن ۾ خيال ارسطو وڌو ھيو. سن 355 ق م ۾ ارسطو اٿينس ۾ موٽي آيو ۽ پنھنجي درسگاه لئسيوم جي نالي سان وڻن جي جهڳٽي ۾ قائم ڪئي جتي ھن 335 ق م کان 323 ق م تائين ٻارھن سالن تائين پڙھايو. اهو پوءِ هلندڙ ڦرندڙ (Peripatetic) اسڪول جي نالي سان سڃاتو وڃڻ لڳو. انهي ڪري جو ارسطو کي پنهنجن شاگردن سان ڳالهائيندي گهمڻ جي عادت هوندي هئي .ان عرصي دوران ھن پنھنجا اھم ڪتاب اتي لکيا. اٿينس ۾ ھن جي زال پٿيئس وفات ڪئي جنھن بعد ھن اسٽيجائرا جي ھڪ عورت ھرپائيلس کي رکيل بڻايو جنھن مان کيس ھڪ پٽ ڄائو جنھن تي ھن پنھنجي پيءُ وارو نالو يعني نيڪوماخوس رکيو. 322 ق م ۾ سڪندراعظم جي وفات بعد اٿينس وارا مقدوينه جي خلاف ٿي ويا ۽ ارسطو جي مخالفت شروع ڪيائون جنھن ڪري ھن اٿينس کي خيرباد چئي پنھنجي ناناڻي علائقي يوبيئا ۾ آيو جتي زندگي جا باقي ڏينھن گذاري وفات ڪئي.
ارسطو جو فلسفو
هن پنهنجي فلسفي جو آغاز افلاطون جي نظرين تي تنقيد سان ڪيو. ارسطو هن ڪائنات کي ازلي ۽ ابدي تسليم ڪري ٿو. کيس هن ڪائنات ۾ عظيم مقصد ڪارفرما نظر اچي ٿو. ساڳئي وقت هن جي نظر ۾ ڪائنات جو ازلي محرڪ، آخري حقيقت، ”خير“ يعني ”نيڪي“ آهي، جنهن کي حاصل ڪرڻ ضروري آهي. هو روح کي پڻ حقيقت قرار ڏئي ٿو، ليڪن هو ان کي جسم لاءِ هيئت (form) جو درجو ڏئي ٿو ۽ ان کي جسم لاءِ مقصد ۽ تڪميل جو ڪارڻ سمجهي ٿو ھن جي خيال مطابق جسم سان روح جو تعلق اهڙو آهي، جيئن نظر جو اک سان. هتي اهو ٻڌائڻ مناسب آهي ته ارسطو سڀني فاني شين جا ٻه جزا ڄاڻائي ٿو: اول مادو ۽ ٻيو صورت يا قبول ڪرڻ جي صلاحيت. صورت جي ڪري ئي اسين ان شيءِ کي ڪنهن قسم يا نوع سان منسوب ڪندا آهيون. ارسطوءَ جي ان تعريف مطابق اسان کي مادو ڪڏهن به ملي نه سگهندو، ڇوته صورت کان سواءِ اهو لاشيءِ ٿي پوندو. ان لحاظ کان هو خدا کي محض صورت (form) ڪوٺي ٿو، ۽ مادي کان پاڪ سمجهي ٿو. اهو ارسطو ئي هو، جنهن فلسفي جي دنيا ۾ مابعد الطبعيات (Metaphysics) جو اصطلاح وضع ڪيو جنهن مان هن جو مطلب هو ته هي مضمون يا ڳالهيون، طبعيات جي دائري کان ٻاهر آهن، جهڙوڪ: ذهن، نفس، روح ۽ خدا وغيره. -ان- کان سواءِ اهڙا سوال به -ان- دائري کان ٻاهر آهن ته مادي ۽ ذهن ۾ ڪهڙو تعلق آهي؟ ڇا انسان آزاد ۽ خودمختيار آهي؟ ڇا خدا جو وجود آهي وغيره. انهن سوالن کي -ارسطو- ئي پهريون دفعو مابعدالطبعيات جي عنوان سان بحث هيٺ آندو. ارسطوءَ، علت (Causality) جي تصور تي به نهايت تفصيلي غور ۽ فڪر ڪيو، ۽ هن علت جا چار قسم ڄاڻايا: هو خدا کي علت غائي سمجهي ٿو. ڏٺو وڃي ته وچئين دور ۾ ارسطوءَ جي منطق ۽ فڪر، مسلمان مفڪرن، -ابن سينا- ۽ -ابن رشد- وغيره کي ڪافي متاثر ڪيو، پر هنن ارسطوءَ جي فڪر ۾ گهڻا سڌارا ۽ واڌارا پڻ ڪيا.
انسان بابت خيال
”ارسطو“ انسان کي ”حيوانِ ناطق“ يعني ”ڳالهائيندڙ جانور“ سڏيو آهين. ارسطو جي خيال ۾ ”ڳالهائڻ يا پنهنجي خيالن ۽ ويچارن جو اظهار ڪرڻ جي صلاحيت ئي انسان کي ٻين حيوانن کان مٿانهون رکي ٿي.“ انسان جي اها فضيلت ئي سندس سڃاڻپ آهي ۽ ان فضيلت کان انسان کي جدا ڪرڻ جو تصور به اڻٿيڻو آهي. ان ڪري راءِ جي اظهار جو حق نه رڳو انسان جو پيدائشي حق آهي پر ان حق کان انسان کي محروم ڪرڻ يا ان ۾ گهٽ وڌائي ڪرڻ جي هر ڪوشش پڻ انسان دشمن قدم آهي.
منطق جو بنياد
سڀ کان پهرين رتبو، ارسطوءَ کي انهيءَ ڪري مليو، جو سواءِ ڪنهن سابق رهبر جي، محض پنهنجي دماغي محنت سان، هن هڪ نئين سائنس ايجاد ڪئي. جنهن کي منطق جي نالي سان سڏيو وڃي ٿو. رينن (Renan) چوي ٿو ته ايستائين ڪنهن به شخص جي تعليم ۽ تربيت مڪمل نه ٿيندي، جيستائين هو، سڌي يا اڻ سڌي طرح، يونان جي ضابطي هيٺ نه آيو آهي. پر درحقيقت، خود يوناني ذهن، بي ضابطي ۽ بي ترتيب هو، جيستائين ارسطوءَ جو سخت ۽ ڪڙي نسخي، هڪ طريقو مهيا نه ڪيو، جنهن سان خيال کي آزمائي سگهجي ۽ درست ڪري سگهجي.
لئسيوم درسگاه
پنهنجي عمر جي ٽيونجاهين سال ۾، ارسطوءَ اٿيينز ۾ هڪ اسڪول قائم ڪيو، جنهن جو نالو ’لئسيوم‘ (Lyceum) هو. ايترا ته شاگرد ان اسڪول ۾ داخل ٿيا، جو هن کي انتظام جي لحاظ کان، ڪيترن پيچيده قاعدن ٺاهڻ جي ضرورت محسوس ٿي. شاگردن خود قاعدا جوڙيا ۽ ڏهن ڏهن ڏينهن کان پوءِ، پاڻ مان هڪ کي اسڪول جي نگرانيءَ لاءِ چونڊيندا هئا. اهو نئون اسڪول، افلاطون جي قائم ڪيل اسڪول جو هوبهو نقل ته نه هو. تڏهن به هن تعليم گاهه ۾، رياضي، الاهيات ۽ سياست ڏانهن وڌيڪ زور ڏنو ويندو هو. ان کان سواءِ علم حياتيات ۽ طبيعات طرف پڻ ڌيان ڏنو ويندو هو. جيڪڏهن اسان پلني تي اعتبار ڪريون، ته سندس چوڻ مطابق، سڪندر، شڪار ڪندڙن، شڪار گاهن جي نگهبانن، باغبانن ۽ مهاڻن کي حڪم ڏنو هو، ته هو ارسطوءَ کي سندس خواهش موجب هر قسم جي حيواني ۽ نباتاتي مواد مهيا ڪري ڏين. ٻيا مؤرخ اسان کي ٻڌائين ٿا، ته ڪنهن زماني ۾، هڪ هزار ماڻهو، هن جي حڪم موجب، يونان ۽ ايشيا ۾ پکڙجي ويا، انهيءَ ارادي سان ته هو ارسطوءَ کي هرهڪ ملڪ جا قسمين قسمين جانور ۽ ٻوٽا جمع ڪري ڏين. اهڙي قسم جي مواد جي ڪري، هو دنيا جي پهرين چڙيا گهر ۾ نباتاتي باغ قائم ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿي ويو. انهن جانورن ۽ ٻوٽن کي هڪ هنڌ ڪٺو ڪرڻ، ارسطوءَ جي علمي ۽ فلسفياڻي مطالعي جو هڪ اهم سبب هو. هن ڳالھه جي اهميت ۾ ڪو وڌاءُ ٿي نٿو سگهي. اٿينس چوي ٿو ته سڪندر کيس (ارسطوءَ کي) علم طبيعي ۽ علم حيات جي کوجنا لاءِ 800 يوناني سڪا ڏنا. جن جو ملهه موجوده زماني ۾ اٽڪل چاليهه لک ڊالر آهي. ڪيترن جو خيال آهي، ته ارسطوءَ جي صلاح تي، سڪندر هڪ ماهرن جو ٽولو موڪليو، ته هو نيل نديءَ جي سرچشمي وٽ وڃ جاچ جوچ ڪري، ته ڪهڙن سبب ڪري نيل ندي، ڪن خاص موسمن ۾ سيلاب آڻي ٿي. ارسطوءَ لاءِ 158 مختلف سياسي آئينن جو ڊائيجسٽ تيار ڪرڻ، ڏيکاري ٿو ته کيس ڪافي مددگار مليل هئا. يورپ جي تاريخ ۾ هيءُ پهريون مثال آهي، جو سائنس جي ترقيءَ لاءِ ايڏي وسيع پئماني تي ملڪ جي دولت صرف ڪئي وئي.
سائنس ۾ خدمتون
رينن چوي ٿو ته، ”سقراط، انسان ذات کي فلسفو ڏنو ۽ ارسطوءَ سائنس. سقراط کان اڳ، فلسفو موجود هو ۽ ارسطوءَ کان اڳ سائنس موجود هئي. سقراط ۽ ارسطوءَ کان پوءِ، فلسفي ۽ سائنس نهايت تيزيءَ سان قدم وڌايا آهن. پر فلسفي ۽ سائنس جي عمارت، سقراط ۽ ارسطوءَ جي رکيل بنياد تي ٺهي.“ ارسطوءَ کان اڳ سائنس اڃا ڪچي ٻار وانگر پيٽ ۾ هئي. ارسطوءَ ان ٻار کي مڪمل ڪري. هن دنيا جي آڏو پيش ڪيو.
ارسطو جي پڇاڙي
ارسطو جي ڀائٽي ڪئلسٿينيز (Calisthenes) سڪندراعظم کي ديوتا ڪري مڃڻ ۽ سندس پوڄا ڪرڻ کان انڪار ڪيو. جنهن ڪري سڪندر ڏاڍو ڏمريو ۽ کيس ڦاسيءَ جي سزا ڏنائين. ارسطوءَ اهڙي فتويٰ خلاف اعتراض اٿاريو. جنهن ڪري، ان کان پوءِ سڪندر سان سندس تعلقات خوشگوار نه رهيا. سڪندر، انهيءَ اعتراض جي جواب ۾ اشارن ۾ چيو، ته هو قادر مطلق (Omminipotence) هئڻ جي حيثيت ۾ فلسفين کي به موت جي سزا ڏئي سگھي ٿو .پوئين دور ۾ جڏهن سڪندر حڪم ڏنو ته اٿينس جي وچ ۾ ارسطوءَ جو بت رکيو وڃي، تڏهن اٿينس جي رهواسين کي سخت غصو آيو. انهيءَ ڳالھ جو نتيجو اهو نڪتو، جو اڪيڊميءَ ۾ افلاطون جا جانشين، اسوڪريٽ (Isocrates) ۽ فصاحت جي اسڪول جا ڪارڪن ۽ ڊيماسٿينز (Demosthenes) جي تقريرن تي نچڻ وارا جوشيلا ميڙ، ساٽ سٽڻ لڳا ۽ گوڙ ڪرڻ لڳا، ته ارسطوءَ کي يا ملڪ نيڪالي ڏني وڃي يا موت جي سزا. اوچتو سڪندر جو موت (323 ق.م) تي ٿيو. اٿينس ۾ خوشيءَ جي لهر ڇائنجي ويئي. مقدونيا جي ڌر کي ٿڏيو ويو ۽ اٿينس جي خودمختياريءَ جو اعلان ڪيو ويو. سڪندر جو جانشين ۽ دوست، ائنٽي پيٽر (Antipater) فسادي شهر تي چڙهائي ڪري آيو. مقدونيا جي ڌر وارن مان گهڻا ڀڄي ويا. يوريميڊان (Eurymedon) نالي اعليٰ پوڄاري، ارسطوءَ جي خلاف هي الزام لڳايو، ته هن اها سکيا ڏني هئي، ته پوڄا ۽ قرباني بي فائده هيون، ارسطوءَ ڏٺو ته مٿس مقدمو هلائيندڙ منصف ۽ ماڻهن جا انبوهه، انهن ماڻهن کان به وڌيڪ سخت دل هئا، جن سقراط جو خون ڪيو هو. تنهن ڪري نهايت عقلمنديءَ سان هن اٿينس جو شهر ڇڏي ڏنو، شهر ڇڏيندي هن چيو، ته هو اٿينس کي ٻيو دفعو فلسفي خلاف، گناهه ڪرڻ جو موقعو نه ڏيندو. ائين ڪرڻ ۾ هن ڪا بزدلي ڪانه ڏيکاري هئي. ڇاڪاڻ ته اٿينس جي ڏوهارين کي، هميشه جلاوطني قبول ڪرڻ جو موقعو ڏنو ويندو هو. ڪالسز (Chalcis) ۾ پهچڻ شرط، ارسطو بيمار ٿي پيو. ڊائو جنزليئرش (Diogenes Leartius) اسان کي ٻڌائي ٿو، ته ٻڍڙي فلسفي زماني جي ناراضگيءَ تي مايوس ٿي، زهر جو پيالو پي، خودڪشي ڪئي. اهڙيءَ ريت اٿينس ڇڏڻ کانپوءِ، چند مهينن اندر سندس المناڪ موت (322 ق.م ) ٿيو.
حوالا
زمرو:اولهندي تهذيب زمرو:تعليم جي تاريخ زمرو:خيالن جي تاريخ زمرو:سماج زمرو:سياست زمرو:شخصيتون زمرو:فلسفي جي تاريخ زمرو:معاشرو
رام ڄيٺملاڻي
رام ٻولچند ڄيٺملاڻي (14 سيپٽمبر 1923 - 8 سيپٽمبر 2019) هندستاني وڪيل ۽ سياستدان هو. هن ڀارت جي قانون ۽ انصاف وزير، انڊئن بار ڪائونسل جي چيئرمين، ۽ سپريم ڪورٽ بار ايسوسيئيشن جي صدر جي حيثيت ۾ خدمتون ڏنيون. ھو ڏوھاري (فوجداري) قانون (ڪرمنل لا) ۽ اعليٰ سطحي ديواني مقدمن (ھاءِ پروفائيل سول ڪيسن) ۾ ماھر ھجڻ سبب ھندستاني قانوني برادريءَ ۾ مشھور ھيو.
ننڍي ۾ ننڍو وڪيل
جيئن ته ان وقت وڪيل ٿيڻ لاءِ عمر جي حد 21 سال هئي، پر هن جي ڪري هڪ خاص ٺهراءُ پاس ڪيو ويو، جنهن تحت هي ننڍيءَ عمر ۾ ئي وڪيل بڻجي ويو.
عملي زندگي
رام ڄيٺملاڻيءَ پنهنجي عملي زندگيءَ جـو آغـاز هڪ اسـتـاد جي حيـثيـت ۾ ڪيـو. اُن بعد هن پنهنجي دوست ۽ اڳوڻي وزير قانون اي. ڪي. بروهيءَ سان گڏجي ڪراچيءَ ۾ هڪ قانوني فرم جو بنياد وڌو. پاڪستان جي قيام بعد فبروري 1948ع ڌاري ڪراچيءَ ۾ وڳوڙ شروع ٿي ويا، جنهنڪري رام ڄيٺملاڻي، اي. ڪي بروهيءَ جي مشوري سان ڀارت لڏي ويو ۽ وڃي بمبئيءَ ۾ رهائش اختيار ڪيائين. 1953ع ڌاري هو گورنمينٽ لا ڪاليج ممبئيءَ جو پروفيسر ٿيو، جتي گريجوئيٽ ۽ پوسٽ گريجوئيٽ شاگردن کي پڙهائيندو هو. هو 4 دفعا ڀارت جي بار ڪائونسل جو چيئرمئن ٿيو.
سياسي سفر
رام ڄيٺملاڻي 1971ع ڌاري باقاعدي سياست ۾ قدم رکيو. 1971ع ۾ ڀارتيه جنتا پارٽيءَ جي سهڪار سان الهاس نگر مان آزاد اميدوار جي حيثيت ۾ لوڪ سڀا جي چونڊن ۾ بيٺو، پر ڪامياب نه ٿي سگهيو. هي ڇهين ۽ ستين لوڪ سڀا ۾ پارليامينٽ جو ميمبر چونڊيو ويو. 1975ع کان 1977ع تائين ملڪ ۾ لاڳو ايمرجنسيءَ جي دور ۾ هندستان جي بار ائسوسيئيشن جو صدر رهيو.
جيل ياترا
هن ڀارت جي اڳوڻي وزيراعظم انڌرا گانڌيءَ کي سخت تنقيد جو نشانو بنايو، ان ڪري ڪجهه وقت جيل ۾ رهيو. جيل مان نڪرڻ بعد هو ڪئناڊا هليو ويو ۽ اٽڪل ڏهن مهينن کان پوءِ ملڪ موٽي آيو.
وزارت
1980ع جي عام چونڊن ۾ بمبئي اتر اولهه واري تڪ تان چونڊن ۾ سوڀارو ٿيو ۽ 1988ع ۾ راجيه سڀا جو ميمبر بڻيو، 1996ع ۾ وزيراعظم اٽل بهاري واجپائيءَ جي دؤر ۾ قانون جو وزير رهيو ۽ بعد ۾ اربن ڊيولپمينٽ کاتي جو قلمدان سنڀاليائين. 1996ع ۾ عالمي بار ايسوسيئيشن جو ميمبر پڻ رهيو. آڪٽوبر 1998ع ۾ ٻيهر وزير ٿيو. 2004ع جي چونڊن ۾ آزاد اميدوار طؤر لکنؤ مان اٽل بهاري واجپائيءَ جي مقابلي ۾ بيٺو، پر ٻين پارٽين جي عدم سهڪار سبب ڪامياب ٿي نه سگهيو. 2010ع ۾ ڀارتيا جنتا پارٽيءَ (BJP) جي ٽڪيٽ تي راجسٿان رياست مان راجيه سڀا جي ميمبر طور ڪامياب ٿيو. 7 مئي 2010ع تي کيس انڊيا جي سپريم ڪورٽ بار ايسوسيئيشن جو صدر چونڊيو ويو.
ايوارڊ
رام ڄيٺملاڻيءَ کي سـندس سماجي ۽ ملڪي خدمتن جي اعتراف ۾ ڪيترا اوارڊ ۽ سندون مليل آهن، جن ۾:
ڪتاب
سندس ڪيترائي ڪتاب ڇپيل آهن، جهڙوڪ:
پاڻ تي ڪتاب
رام ڄيـٺمـلاڻيءَ جي سوانح حيات جي باري ۾ ’نالين گيرا‘ جو ڪتاب: ’Biography: Ram Jethmalani‘ پڻ ڇپيل آهي.
هڪ نجو سنڌي
رام ڄيٺملاڻي انڊيا جي وڏن وڪيلن ۾ شمار ٿئي ٿو. جڏهن ڪن معتصب ماڻهن هندستان جي ٽئگور جي لکيل تراني مان ’سنڌ‘ لفظ ڪڍڻ جو مطالبو ڪيو ته هن ملڪ جي وڏي ۾ وڏي عدالت ۾ دليل ڏئي، تراني مان ’سنڌ‘ نالو ڪڍڻ نه ڏنو. رام ڄيٺملاڻيءَ جا ٻه فرزند به ملڪ جا ناميارا وڪيل آهن. رام ڄيٺملاڻيءَ جو شمار انهن سياستدانن ۽ قانوندانن ۾ ٿئي ٿو، جيڪي هند پاڪ ۾ بهتر لاڳاپن جي هر دور ۾ وڪالت ڪندا رهندا آهن. هي ڏکڻ ايشيا ۾ جنگ ۽ دهشتگرديءَ جو سخت مخالف آهي.
آغا سليم
آغا سليم (Agha Saleem) (پيدائش: 7 اپريل، 1935ع - وفات: 12 اپريل، 2016ع) پاڪستان سان تعلق رکندڙ سنڌي ٻولي جو مشهور افساني نگار، ڊراما نويس، ناول نگار، ترجما ڪندڙ، صحافي ۽ براڊ ڪاسٽر هيو. هو شاهه جو رسالي جو اردو ترجمو ڪرڻ سبب وڏي ساک رکندو هيو.
سوانح
سنڌي ٻوليءَ جي نامياري اديب ۽ ناول نگار آغا سليم جو اصل نالو آغا خالد سليم ولد آغا عبدالڪريم خان آهي. هن 7 اپريل 1935ع تي شڪارپور شهر ۾ جنم ورتو. سندس تعلق شڪارپور جي پاڙي ڪڙي عطا محمد سان آهي. آغا سليم ستين اپريل 1935ع ۾ شڪارپور ۾ ڄائو. شروعاتي تعليم شڪارپور ۾ حاصل ڪيائين ۽ 1948ع ۾ حيدرآباد ۾ رهڻ جي ڪري ميٽرڪ حيدرآباد مان ۽ انٽر ميڊئيٽ لاهور مان ۽ بي- اي سنڌ يونيورسٽي ڄامشورو مان ڪيائين. پاڪستان براڊڪاسٽنگ ڪارپوريشن ۾ مختلف شهرن جي ريڊيو اسٽيشنن ۾ پنهنجي صلاحيتن سان فرضَ سر انجام ڏيندو رهيو، پروگرام مينيجر کان ترقي ڪندو، ريڊيو پاڪستان مان اسٽيشن ڊائريڪٽر جي عهدي تان رٽائر ٿيو. بهترين افسانه نگار، ڊراما نگار، شاعر ۽ ناول نويس طور سڃاتو وڃي ٿو. رٽائرمينٽ کان پوءِ صحافت جي ميدان ۾ گهڙيو. پهرين روزاني ”جاڳو“ ۽ پوءِ روزاني ”سچ“ اخبار جو ايڊيٽر رهيو.
آغا سليم منفرد مزاج وارو انسان آهي خود انتظامي ۽ پنهنجي پروگرامن کي اهميت ڏيئي اڄ جو ڪم سڀاڻ ته نه ڇڏڻ جي خوبين هئڻ ڪري هن ڏاڍي ڪامياب زندگي گذاري. تصوف جي مطالعي ۽ ٻين علمن جي اڀياس سبب هو ظاهري ۽ باطني مشاهدن سان مالا مال آهي. هو پڙهڻ ۽ لکڻ کان سوائي اٿڻ ويهڻ ۽ ڳالهائڻ ٻولهائڻ ۾ به ٺيٺ شڪارپوري هئو. انساني حسن ۽ ڪائناتي جمال سندس جيءَ ۾ نين روشنين سان، جيڪو سوجھرو پيدا ڪيو ، سو آغا جھڙو ئي سهڻو ۽ سهائو آهي. ان سونهن ڀري سوجھري جي چمڪ سندس هر لکڻيءَ ۾ نظر اچي ٿي، هن جي لکڻين جو حسن اهڙو آهي جو پڙهندڙن کي حيران ڪري ڇڏي ٿو.
آغا سليم جي شخصيت بابت عبدالقادر جوڻيجي جي راءِ
اهو هڪڙو سنگت جو اڻ لکيو دستور آهي ته چوياريءَ ۾ ڪڏهن “الف” جي هلندي آهي ته ڪڏهن “ب” جي پر آغا جي سنگت ۾ “الف - ب نه پر رڳو آغا جي مرضي هلندي آهي. تنهنڪري آغا کي هر وقت ڪنهن نه ڪنهن سنگتي ساٿي جي ضرورت هوندي آهي، جنهن کي هو لفظن جون چُونگون ڏيئي پنهنجو اندر ٺاري سگھي. سندس اهڙن يارن ۾ ڪئپسٽن سگريٽ کي اهم مقام حاصل آهي. جيڪو اندر ٺارڻ سان گڏوگڏ اندر ساڙيندو به اٿس. آغا جي دل جي اوطاق ۾ عورتن لاءِ ڪيئي ڪوچ ڪرسيون رکيل آهن، هي ٻانهن ڀڳل ڪرسي اديبا ڀيڻ لاءِ آهي، هي ڪوچ ڀاڄائي وڏي لاءِ آهي، هت صرف محبوبا ويهي سگھي ٿي، ان معاملي ۾ آغا صفا رُڄ ڳوٺاڻو آهي. پنهنجائي ۾ ته ڪک به ڪونه سهندو، ٻيو سنگت به ست ڪوهه ٽپي رکندو، ياري به شڪل سان ڪونه رکي، “عقل” سان پيچ ڳنڊيندي دير ڪونه ڪندو، عقل کي ڏسي ڏيل ٽڙي پوندا اٿس.
آغا سليم جو تعارف
آعا سليم، بيمثال ۽ يگاني نثر نويس جي حيثيت ۾ پاڻ کي سنڌي علم ادب ۾ ڏاڍي سٺي نموني مڃايو. پاڻ مختلف صنفن ۾ شعر به چيا اٿس. آعا هائي اسڪول ۾ پڙهائي دوران ادب ڏانهن آيو ۽ محنت ڪندي اڳتي هلي پختو قلم جو ڌڻي ٿي ويو. آغا جي علم ادب ڏانهن لاڙي بابت ڊاڪٽر انور فگار، پنهنجي پي- ايڇ- ڊي جي ٿيسز “شڪارپور شهر جو علم ادب ۾ حصو” ۾ لکي ٿو ته: “آغا سليم سنڌي ٻولي جي ادب جو مهان نالو آهي، جنهن ادب کي پنهنجي بهترين فني، فڪري ڪاوشن ۽ تخليقن سان سرشار بڻايو آهي. هو هڪ ئي وقت بهترين ڪهاڻيڪار، ناول نويس، ڊرامانگار، شاعر، اديب ۽ ترجمان آهي، هو جنهن به صنف ۾ پنهنجي احساسن جذبن ۽ خيالن جو اظهار ڪرڻ ٿو چاهي، ان کي سولائيءَ سان ڪري سگهي ٿو. آغا، ڪهاڻين ۽ ناولن کانسواءِ ڪوين (شاعرن) جي قطار ۾ به نظر اچي ٿو، ٻي ڳالهه ته سندس افسانا ۽ ناول سندس ڪويتائن تي حاوي محسوس ٿين ٿا، اُهي به آغا جي افسانن ۽ ناولن جيان اهم آهن، ڇو ته انهن سڀني جو سرجڻهار آغا سليم آهي. آغا سليم جي هر هڪ تخليق پنهنجي وجود ۾ وڏا ولولا ۽ فڪر آڻي ٿي. جيڪي ادب ۽ سماج لاءِ سون آهن.
آغا سليم جن جي علم ادب جي لاڙي بابت يوسف سنڌي پنهنجي ڪتاب“ سنڌي ادب (هڪ سؤ سنڌي اديبن جي سوانح ۽ ڪم جو جائزو) ۾ لکي ٿو ته: آغا سليم جي وڏي ڀاءُ کي لکڻ پڙهڻ جو شوق هوندو هو، هو ڪتاب وٺي ايندو هو ۽ آغا صاحب جي لاءِ ٻاراڻا ڪتاب به وٺي ايندو هو، جيڪي آغا پڙهندو هو. ائين آغا جو ادب ڏانهن لاڙو وڌندو ويو. آغا پهرين آغا شاهين جي نالي سان لکندو هو، سندس پهرين تخليق“ لذتِ گناهه” جي نالي سان پهريون افسانن جو مجموعو شايع ٿيو. آغا صاحب سنڌي ۽ اردو ٻنهي ٻولين ۾ لکندو رهيو آهي.
آغا جو نظريو هو ته، هيءَ زندگي پنهنجين تمام اوڻاين ۽ اڻ سهڻاين جي هوندي به رهڻ جي لائق آهي، جنهن ۾ پيار کي ازلي چڱائي جو مرتبو مليل آهي. آغا، ماهوار پرک کي ڏنل هڪ انٽرويو ۾ ادب ۾ پير پائڻ بابت ڪجھ هن طرح ٻڌائي هو ته “ اها شڪارپور جي زماني جي ڳالهه آهي، مان سوچيو هو مان دنيا گھمندس، مان ڏاڍا ڪتاب پڙهندس جيئن ٿورو شعور ٿيو ته ڪتابن جي دنيا ۾ شامل ٿيس، شڪارپور ۾ هڪ مشهور پبليشر هوندو هو پوڪرداس ان جو هڪ بازار ۾ دڪان هوندو هو، مونکي جيڪا به خرچي ملندي هئي، ان جا ڪتاب خريد ڪندو هيس، پوءِ جڏهن آئون حيدرآباد آيس، تڏهن به ڪتابن پڙهڻ جو سلسلو جاري رکيم، انهن ڏينهن ۾ آئون ڪرشن چندر کان تمام گھڻو متاثر هيس، ان وقت مونکي خبر نه هئي ته ترقي پسندي ڇا آهي، باقي جيڪي ترقي پسند رائيٽر هئا، جن ۾ ڪرشن چندر هو. ابراهيم جيلس جنهن جو ڪتاب “چاليس ڪروڙ بکاري” هو. ان وقت سڄي هندستان جي آبادي چاليهه ڪروڙ هئي. ڪرشن چندر مونکي ڏاڍو وڻندو هو، جنهن انقلاب کي ڏاڍو رومانٽڪ ڪيو. ادب سان منهنجو شوق هو، اديب مون لاءِ ڏاڍيون پُراسرا شخصيتون هوندا هئا.
تنهن کانپوءِ تنوير ۽ سراج سان سندس بطور ڪاليج فيلو ملاقات ۽ دوستي ٿي. انهن جي رنگن ۾ رنڱجي، هن 1952ع ۾ آکاڻيون لکڻ شروع ڪيون. پهرين آکاڻي، جيڪا هن لکي تنهن جو نالو “ آههه! اي ظالم سماج” هئي، جيڪا هالا مان نڪرندڙ “فردوس رسالي” ۾ ڇپي.
چنڊ جا تمنائي: هي سندس ڪهاڻين جو مجموعو آهي جنهن ۾ هيٺين عنوانن سان ڪهاڻيون آهن.
اعزازا ۽ تمغا
پاڪستان جي حڪومت آغا سليم جي خدمتن جي مڃتا ۾ کيس ستارو امتياز، صدارتي تمغو برائي حسن ڪارڪردگي ڏنو ۽ هن لطيف ايوارڊ (Latif Award) پڻ ٻه دفعا ماڻيو.
لاڏاڻو
آغا سليم 81 سال جي عمر ۾ 12 اپريل، 2016ع تي ڪراچي، سنڌ، پاڪستان ۾ وفات ڪئي.
زمرو:1935ع جون پيدائشون زمرو:1935ء جون پيدائشون زمرو:2016ع جون وفاتون زمرو:2016ء جو وفاتون زمرو:2016ء جون فوتگيون زمرو:20هين صدي جا مرد ليکڪ زمرو:پاڪستاني افساني نگار زمرو:پاڪستاني صحافي زمرو:پاڪستاني ليکڪ زمرو:پاڪستاني مترجمين زمرو:پاڪستاني مسلم شخصيتون زمرو:پاڪستاني ناول نگار زمرو:پاڪستاني نثر نگار زمرو:سنڌ جون شخصيتون زمرو:سنڌي اديب زمرو:سنڌي شخصيتون زمرو:سنڌي ليکڪ زمرو:سنڌي مصنف زمرو:شخصيتون زمرو:شڪارپور ضلعي جا ماڻھو زمرو:وصول ڪندڙ تمغا حسن ڪارڪردگي زمرو:وصول ڪندڙ تمغو حسن ڪارڪردگي زمرو:وصول ڪندڙ ستارہ امتياز زمرو:ويهين صدي جا ناول نگار
سنڌ ۽ قنڌار
ويڌن واري زماني کان وٺي سنڌ ۽ گندار (قنڌار) جي ماڻهن جي پاڻ ۾ گهڻي لهه وچڙ هئي. انهيءَ کانپوءِ به هندن جي صاحبيءَ ۾ افغانستان ۽ بلوچستان جا ڪجهه ڀاڱا سنڌ جي حڪومت هيٺ هئا. انهن ڪارڻن جي ڪري سنڌيءَ جو بلوچي ۽ پشتو تي به گهڻو اثر ٿيو.
حوالا
زمرو:تاريخ زمرو:تواريخ زمرو:پاڪستان زمرو:سنڌي ٻولي زمرو:ٻوليون
ٻاراڻو ادب
ٻاراڻو ادب (Children Literature) اهو ادب، جيڪو ٻارن لاءِ لکيو وڃي. دنيا جي ڪنھن بہ ٻوليءَ جي ادب ۾ ’ٻاراڻي ادب‘ کي وڏي اھميت اھي. ٻاراڻي ادب کان سواءِ دنيا جو ڪو بہ ادب ترقي ڪري نہ ٿو سگھي، ڇو جو ٻار ائيندي جو ابو اھي. ٻاراڻي ادب جي ھڪ اھميت اھا اھي تہ ان سان مستقبل جي نئين ۽ ازاد انسان پيدا ڪرڻ ۾ وڏي مدد ملي ٿي. دنيا جي قومن جي تھذيبي ۽ اخلاقي ترقيءَ ۾ ٻاراڻي ادب جو وڏو ڪردار ھوندو آھي. ڏٺو وڃي تہ ٻاراڻي ادب جا ٽي مکيہ سرچشما ٿين ٿا. جن ۾ ماءُ، استاد ۽ اديب شامل اھن. ٻاراڻي ادب جي ابتدا ماءُ جي جھوليءَ واري لوليءَ ۽ ٻوليءَ سان ٿئي ٿي. استاد کيس دنيا جي علمن سان گڏ اخلاقي تربيت سيکاري ٿو ۽ ادب معاشري تي ھڪڙو اثر ڇڏي ٿو، جنھن کي ٻار بہ قبول ڪري ٿو. مطلب تہ جيئن ٻار ائيندي جو ابو اھي، تيئن ٻاراڻو ادب ائيندي جي پيڙھ اھي.
حوالا
ٻاراڻو ادب زمرو:ادب زمرو:افسانو
الھجڙيو سمون
الھ جڙيو سمون مشهور ملھ، جيڪو اصل ڳوٺ ڌڻي پرتي سمي جو ويٺل هو. هيءُ پهلوان پهرين جوڙ جي سٺن ملهن ۾ شمار ٿئي ٿو. هيءُ لاڙ طرف کان ملھ وڙهندو آهي. هن جا گهڻائي شاگرد آهن، جيڪي بهترين ملھ آهن. پاڻ مولابخش جماليءَ جو شاگرد آهي. پهرئين جوڙ ۾ هُو مشهور ملھ پهلوان شير ميربحر کي چئلينج ڪري پهتو هو، سندن مقابلو فيبروري 1968ع ۾ خيرپور جي ملاکڙي ۾ ٿيو هو.
1379ع
ڊسمبر
زمرو:1379ء زمرو:چوڏھين صدي زمرو:سال
آخري صليبي جنگ (ڪتاب)
هيءُ ڪتاب مرزا يوسف عليءَ جو لکيل آهي. هن ڪرائون سائيز ڪتاب جو ڪچو جلد آهي، جنهن جي قيمت 50 پئسا ڄاڻايل آهي. ڇاپو پهريون، مسلم بوڪ ڊيپو، سکر طرفان مدينه پرنٽنگ پريس، حيدرآباد مان سال 1963ء ۾ شايع ٿيو.
حوالا
زمرو:ڪتاب
انگي حساب (ڪشنچند گلابسنگھ گدواڻي)
هيءُ ڪتاب ڪشنچند گلابسنگهه گدواڻيءَ ۽ ساٿين جو لکيل آهي. ڊيمي سائيز واري هن ڪتاب ۾ 176 صفحا ۽ قيمت سوا رپيو ڄاڻايل آهي. ڇاپو پهريون، سنڌ جووينائيل ڪوآپاريٽو سوسائٽيءَ، اسٽئنڊرڊ پرنٽنگ ورڪس، حيدرآباد مان سال 1926ع ۾ ڇپايو. هن ڪتاب جو ٻيو ڇاپو، نئشنل پرنٽنگ ورڪس، حيدرآباد مان سال 1928ع ۾ شايع ٿيو.
ٻاڻي
ٻول. گُروءَ جي مُک مان نڪتل وچن يا ٻول. ڌرمي ڪتابن جون واڻيون يا ٻاڻيون يا سلوڪ. ڪن محققن جو خيال آهي ته ٻاڻي يا واڻيءَ مان ”وائي“ لفظ نڪتو آهي، جيڪو نج سنڌي شاعريءَ جي هڪ اهم صنف آهي.
ابدال
ابدال- عربي زبان جي لفظ ” بدل “ مان ورتل آهي ، جنهن جي لغوي معنيٰ آهي: ” عيوضي يا ٻئي جي بدران ڪم ڪندڙ “. اصطلاحي زبان ۾: -الله- پاڪ جي محبت ۾ دنيا جي ڪاروبارن کان ڪناره ڪشي ڪندڙ شخص ، الهه لوڪ درويش ، خدا جو خاص ( پيارو ) ٻانهو ، مجذوب يا مست فقير. عام طرح چيو ويندو آهي ته ، دنيا ۾ ستر -ابدال- هر وقت موجود رهن ٿا ، -جن- مان چاليهه شام ۾ ۽ باقي ٽيهه دنيا جي ڪنڊ ڪڙڇ ۾ پکڙيل آهن. پوءِ جڏهن به خدا تعاليٰ جي پيارن بندن مان ڪو لاڏاڻو ڪري ٿو ، ته سندس جاءِ تي ڪنهن ٻئي کي بزرگي عطا ٿئي ٿي.
ٺٽوي سيد احمد
سيد احمد ٺٽوي (Sayad Ahmed Thhattvi) جو پيءُ سيد محمد انجوي شيرازي 786هه/1384ع ۾ سنڌ پهتو، ان وقت ڄام صلاح الدين سمي جي سنڌ ۾ صاحبي هئي، هي بزرگ منڇر جي ڪناري مراد اوٺي جي ڳوٺ ۾ اچي رهيو ۽ اتي ئي لاڏاڻو ڪيائين، ان کانپوءِ هن جي پٽ سيد احمد ٺٽوي اتان لڏي اچي ٺٽي ۾ آباد ٿيو ۽ قاضي نعمت الله عباسيءَ جي ڌيءَ سان شادي ڪيائين. هن کي چار پٽ ٿيا جن مان سيد محمد حسين عرف شاهه مراد شيرازي تمام گھڻو ناليوارو ٿيو. سيد احمد ٺٽوي هڪ الله لوڪ بزرگ هو. سيد احمد کي چار پٽ ٿيا. (1) سيد علي ٺٽوي، (2) سيد جعفر ٺٽوي، (3) سيد محمد شريف ٺٽوي ۽ (4) سيد محمد حسين عرف شاهه مراد شيرازي ٺٽوي. ٺٽي جا شيرازي سادات شاهه مراد شيرازي ٺٽوي جي اولاد آهن. سيد احمد ٺٽوي 1 محرم الحرام 845 هه/22 مئي 1441ع ۾ وفات ڪئي ۽ ان جو مقبرو مڪلي تي عباسي قاضين جي قبرستان ۾ آهي.
حوالا
زمرو:شخصيتون زمرو:تاريخ
ابجد
اَبجدَ: الفابيٽ (Alphabet) عربي، فارسي ۽ سنڌي جي ابتدائي اکرن يعني ا،ب،ج، د جو مرڪب، حروف تهجي. هر زبان جا اهي بنيادي حروف آهن -جن- جي مدد سان لفظ جوڙيا ويندا آهن. قديم زماني ۾ فن تحرير جي وجود ۾ اچڻ کان پهرين مطلب جي اظهار لاءِ -تصويرون- ٺاهيون وينديون هونديون هيون. رفته رفته انهن تصويرن جا مختصر اشارا ٺاهي حرفَ جوڙيا ويا. هر حرف گويا هر آواز جي هڪ -تصوير- آهي. حروف -ابجد- جي ايجاد جو سهرو فونيقي قوم جي سر تي آهي، جنهن سڀ کان پهرين هي حرفَ مرتب ڪيا هئا. فونيقي لوڪن کي سنڌ جو ماهر -آثار قديمه- مرحوم -تاج صحرائي- ’پڻي لوڪ‘ سڏي ٿو، جيڪي اهم رسم الخط آڳاٽي سنڌ مان کڻي ويا هئا. بعد ۾ جاپان ۽ چين کان سواءِ ٻين قومن انهن کي پنهنجي ضرورت مطابق استعمال ڪيو. يورپ ۾ لاطيني حروف -ابجد- رائج آهن، جيڪي قديم حرفن -تان- اخذ ڪيا ويا آهن. لاطيني زبان ۾ الف کي الفا ۽ ب کي بيٽا چوندا آهن. اهڙي طرح الفا ۽ بيٽا کي ملڻ سان الفابيٽ ٿي ويو. عربي زبان جا حروف -ابجد- به فونيقي ئي -تان- اخذ ڪيا ويا آهن. عرب ۽ فونيقي سامي نسل سان تعلق رکندڙ آهن. رسول -الله- صلي -الله- عليه وسلم -جن- جنهن رسم الخط ۾ شاهه حبشه کي خط تحرير ڪيو هو، انهيءَ ۾ ۽ فونيقي رسم الخط ۾ گهري مشابهت نظر اچي ٿي. عربي زبان جا 29 حروف -ابجد- آهن، فارسي جا 32، سنڌي جا 52 ۽ اڙدوءَ جا 37 حروف -ابجد- آهن. ڳاڻيٽي جي ترتيب موجب عربي الف_ بي جا اَٺ لفظ. انهن اٺن لفظن مان پهريون لفظ جنهن مان عام طور تي عرب پنهنجي الفابيٽ مراد وٺندا آهن. عربي زبان جي 28 الفابيٽ وارن اکرن کي اٺن لفظن ۾ هيئن ورهايو ويو آهي: ابجد، هُوز، حطِي، ڪَلمَن، سَعفَص، قرشت، ثخَذ، ضظغ. انهيءَ سلسلي جي پهرين ڇهن لفظن ۾ فونيقي ٻوليءَ جي الفابيٽ جي اکرن جي ترتيب آهي ۽ باقي پويان ٻه لفظ خالص عربي ٻوليءَ جي اکرن تي مشتمل آهن. عربن، يونانين وانگر هر اکر جي ترتيبوار، هڪ عددي قيمت مقرر ڪري ڇڏي هئي: انهن عددي قيمتن جي استعمال ۽ حساب کي ’جمل‘ سڏيندا آهن، مثلاً موت جي -تاريخ- جا ماده ڪڍڻ، ڪتابن جي لکڻ جون تاريخون، عمارتن جي اڏاوتن جون تاريخون وغيره ڪڍڻ لاءِ انهن اکرن مان مدد ورتي ويندي آهي. ڳاڻيٽي جي ترتيب موجب عربي الف ب مان ٺهيل اٺن لفظن کي ’ابجد‘ چيو وڃي ٿو. اهي اٺ لفظ ۽ انهن جا ملهه هن ريت آهن: ابجد: 1 = ا + ب = 2 + ج = 3 + د = 4؛ هُوز: هه = 5 + و = 6 + ز = 7؛ حُطي: ح = 8 + ط = 9+ ي = 10؛ ڪلمَن: ڪ = 20 + ل = 30 + م = 40 + ن = 50؛ سَعفَص: س = 60 + ع = 70 + ف = 80 + ص = 90؛ قَرَشَت: ق = 100 + رَ = 200+ ش = 300 + ت = 400؛ ثَخذ: ث = 500 + خ = 600+ ذ = 700؛ ضظِغ: ض = 800 + ظ = 900 ع = 1000) )
== حوالا Umer bukhtwar hayatan subeeran
ارغون
ترڪستان جي هڪ خاندان جو نالو آهي، جنهن خاندان 1520ع کان 1555ع تائين سنڌ تي به حڪومت ڪئي. هن خاندان جو نسبي سلسلو چنگيز خان سان وڃي ملي ٿو. ذوالنون بيگ ارغون، سلطان حسين بايقرا طرفان قنڌار جو حاڪم هو. جڏهن هيءُ شاهي بيگ شيبانيءَ جي لڙائيءَ ۾ مارجي ويو، تڏهن سندس پٽ شاهه بيگ -ارغون- قنڌار جو حاڪم مقرر ٿيو. هن (شاهه بيگ ارغون) ئي سنڌ جي حڪومت سمن جي پوئين حاڪم ڄام فيروز کان کسي، سنڌ ۾ -ارغون- حڪومت جو بنياد رکيو. شاهه بيگ -جنگ- ۾ هميشه اڳيان رهندو هو. ڪجهه ڪتاب به لکيائين. 930هه/1524ع ۾ وفات ڪيائين. هن کان پوءِ سندس پٽ مرزا شاهه حسن -ارغون- سنڌ جي -تخت- تي ويٺو. هن ملتان فتح ڪيو، -بکر- ۽ سيوهڻ جا قلعا مضبوط ڪيا. سنڌ تي -ٻٽيهه- سال حڪومت ڪرڻ کان پوءِ 962هه/1555ع ۾ وفات ڪيائين. -ان- کان پوءِ ارغونن جي حڪومت تي -ترخان- قبضو ڪري ويا. ارغون- -ترخان- گهراڻن جو سنڌ تي قبضو نهايت مختصر عرصي لاءِ، يعني فقط 36 سالن لاءِ رهيو، پر -ان- جو اثر سنڌ جي سماجي، سياسي ۽ معاشي حالتن تي ايندڙ اڍائن -ٽن- صدين تائين رهيو، جو سنڌ غلاميءَ جي زنجيرن کي -ٽوڙي- نه سگهي. ڌارين جي ڏاڍ ڏمر واري حڪومت، غيرشريفانه سلوڪ، -اهل- سنڌ جي فڪر ۽ حوصلي کي وڏو ڇيهو رسايو. خراسان مان لاتعداد مفرور اميرن ۽ اقتدار پسند پناهگيرن جي آمد سنڌ جهڙي امن پسند ڌرتيءَ لاءِ ڄڻ ته عذاب الاهي بنجي وئي. ملڪ جا سڀئي قلعا، وسنديون، واهڻ ۽ مال ملڪيتون سڄو ارڪو -ترڪو- ڌارين جي قبضي ۾ اچي ويو هو، -جن- جي نه -ٻولي- سمجهه ۾ ٿي آئي ۽ نه سندن اٿڻ ويهڻ مناسب هو. سنڌ جي سدا حيات شاعر شاهه عبداللطيف، جيڪو -ان- دور کان هڪ صدي پوءِ پيدا ٿيو، تنهن ارغونن کان وٺي سندن جانشين مغلن جي تسلط تائين سنڌ سان جيڪي وهيو واپريو، اُن جي اپٽار هن علامتي انداز ۾ ڪئي ته: پيَيم پٺاڻن سين، -ٻولي- جي نه ٻُجهن آءٌ سنڌيءَ جو سعيو ڪريان، هو پارسيون پڇن مون پڻ مُلا تن، سرتيون سور پرائيو.
شهادت
الله کان سواء ٻيو ڪو بہ عبادت جي لائق نہ آهي ۽ محمد ڪريم الله جو سچو رسول آھي. ان شاهدي کي اسلام ۾ شھادت چئبو آھي.
زمرو:اسلام زمرو:اسلامي اصطلاح
غلام مصطفيٰ خان ڀرڳڙي
religion = اسلام
غلام مصطفيٰ خان ڀرڳڙي (Ghulam Mustafa Khan Bhurgri) ناميارو سياستدان. غلام محمد ڀرڳڙي جو پٽ، ستين جنوري 1913ع تي ڳوٺ ڊينگاڻ ڀرڳڙي (جيمس آباد - ڪوٽ غلام محمد) ۾ جنم ورتو.
'غلام مصطفيٰ خان ڀرڳڙي' ولد غلام محمد خان 7 -جنوري- 1913ع ۾ ڄائو.
تعليم
پرائمري تعليم- ڊينگاڻ ڀرگڙي تعلقي جيمس آباد - ڪوٽ غلام محمد انگريزي تعليم؛ نؤ ودياليه هاءِ اسڪول حيدرآباد . سندس والد 1924ع ۾ انتقال ڪيو. سينئير ڪيمبرج جو امتحان ڏنائين: ديرادون پبلڪ اسڪول مارچ 1931ع
سياسي سفر
http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%DA%80%D8%B1%DA%B3%DA%99%D9%8A%20%D8%BA%D9%84%D8%A7%D9%85%20%D9%85%D8%B5%D8%B7%D9%81%D9%8A%D9%B0%20%D8%AE%D8%A7%D9%86
زمرو:سنڌي شخصيتون زمرو:سنڌي سياستدان
روزو
روزو اسلام جو ٽيون رڪن آھي ۽ مسلمانن تي فرض آھي. روزو عيدن جي ڏينهن کان علاوه سڄو سال رکي سگهجي ٿو پر نفلي سواء رمضان جي جو ان هڪڙي مهيني ۾ روزو اسلام ۾ فرض آهي
لغوي معنيَ
”روزي لاءِ قرآن پاڪ ۾ ’صوم‘ جو لفظ آيل آهي. ۽ عربيت ۽ لغت جي خيال سان، لفظ صوم لاءِ هيٺيون معنائون ڏنل آهن: 1-ماٺ ڪرڻ. 2-هوا جو روڪجي وڃڻ. 3- گهوڙن جو ماٺ ڪري بيهي رهڻ. 4- ماٺ جو روزو رکڻ وغيره.
روزي جو طريقو
روزي ۾ روزائت ڏينھن واري وقت ۾ ھر چيز کائڻ پيئڻ، تماڪ ڇڪڻ، جنسي تعلقات بند ڪندا آهن. روزي جي شروعات ۽ خاتمو اذان ذريعي ٿيندو آهي. روزي جي شروعات پرھ ڦٽي کان اڳ جڏھن افق تي ڪاري ڌار اڇي ڌار کان الڳ ٿيندي آھي تہ روزو شروع ٿيندو آهي ۽ وري سج لھي وڃڻ سان روزي کولڻ جو وقت ٿيندو آهي. مسلمان روزو حضرت محمد جي سنت جي پيروي ڪندي کارڪن ۽ ميوي جي رس سان کوليندا آھن. روزي کولڻ وقت دعا بہ گھري ويندي آهي. رمضان جي خاتمي سان عيدالفطر (روزو کووليندڙن جو جشن) ملھائي ويندي آهي.
فرض روزو
سورة البقرہ جي آيت نمبر 183 ۾ مسلمانن کي روزا رکڻ جو حڪم مليو جنھن م فرمايو ويو : "اي مومنو! جيئن اوھان کان اڳين تي (روزا) فرض ڪيا ويا هئا تيئن اوھان تي (بہ) روزا فرض ڪيا ويا آهن تہ مانہ اوھين پرھيزگار ٿيو."
- البقرہ:183
ھر بالغ مسلمان تي روزا فرض آھن. روزي نہ رکڻ جو شرعي عذر بيماري، سفر، عورتن جي ماھواري، پيٽ سان ٿيڻ شامل آهن جيڪي ڇڏيل روزا ٻين ڏينھن تي رمضان بعد بطور قضا رکندا آهن.
آخرت
left|thumb|عيسائيت جو دوزخ بابت تصور آخرت عربي ٻولي جو لفظ آهي، جنهن جي لغوي معنيٰ آهي پڄاڻي، پڇاڙي، عقبيٰ، ايندڙ جهان يا قيامت. اصطلاحي زبان ۾ ”حيات، بعدالموت“ يعني هن حياتيءَ کان پوءِ موت بعد ملندڙ زندگيءَ کي ”آخرت“ چئبو آهي. اڳين دنيا، ٻي دنيا ۽ موت کان پوءِ واري حياتي ئي ”آخرت“ آهي. آخرت تي ايمان آڻڻ، اسلام جي اصولن مان اهم اصول آهي. خدا پاڪ قرآن مجيد ۾ واضح طور فرمايو آهي ته ”جيڪو شخص آخرت جي ڏينهن تي ايمان نه ٿو آڻي، اهو منڪر آهي.“ خدا جي نيڪ ٻانهن لاءِ آخرت واري حياتي، بقادار حياتي آهي. آخرت مسلمانن جي عملن جو بدلو آهي.“ آخرت جي عقيدي کي دنيا جا ٻيا مذهب به مڃن ٿا. قديم بابل ۽ آشوريه جا رهاڪو به ”حيات بعدالموت“ ۾ يقين رکندي، چڱن ۽ برن ڪمن (عملن) جي فرق کي سمجھن ٿا. اهڙيءَ طرح قديم مصري، آفريقي ۽ آمريڪي وغيره به ”آخرت“ جي عقيدي کي دل و جان سان تسليم ڪن ٿا. خود هندو به هن عقيدي ۾ پاڻ کي پابند سمجھن ٿا.