cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
جيجل لولي
جيجل لولي (Song of Mother) ماءُ جو ٻار سان فطري پيار ھوندو اھي، سياري جون ڊگھيون راتيون ۽ اونھاري جا ڊگھا گرم ڏينھن جاڳي بہ ٻچي کي ننڊ ڏياريندي اھي. ٻار کي لوڏي آرام ڏيارڻ واري لوليءَ کي ’جيجل لولي‘ چئبو آهي. جيجل جهولي، ڏئي پئي لولي، لولي لال جيئين شال! - بسم ا ست، تو ۾ اھي ا جي برڪت بسم ا جي رتي، توکي واءُ نہ لڳي رتي توکي ڪوسا نہ لڳن جھولا رب ڏيکاري نہ ڏينھن اولا.
اڪوارو
اَڪوارو، ٿر ۾ اَڪ جو ٻوٽو جام ٿيندو آهي، خاص ڪري وسڪاري جو وڌندي ويرم ئي ڪونه ڪندو آهي. اَڪ جون گهڻيون ٽاريون ڪپي سُڪائي يا اونهاري جو جڏهن اڪثر اَڪن جون ٽاريون ازخود سُڪي وينديون آهن تڏهن گڏ ڪري، ڪٽي، ڪاٺين جا سنها ٽڪر ۽ ڇوڏن جي ڀور جدا ڪري اُڇلائبي آهي ۽ ٽارين جي مٿان اڇا ڌاڳي جهڙا تاندورا ٿيندا اهن، سي گڏ ڪبا آهن. پوءِ اُهي ڍيريءَ تي وٽي گيڙها ڪبا آهن. ان بعد ٻہ – ٽي ڏينهن پاڻيءَ ۾ پُسائي وري بہ ڪُٽبو آهي تہ اڃا بہ گند رهيل هجي تہ نڪري ويندو ۽ باقي صاف تاندورا بچندا، جن کي وري نئين سر ڍيريءَ تي وٽبو وڃبو ۽ پُسيل ڪپڙي سان زور سان تند کي نپوڙيو وڃبو تہ تند بلڪل صاف ۽ نرم ٿيندي ويندي، ان کي ”اڪوارو“ چون. اهو بلڪل مضبوط ٿيندو آهي، جنهنڪري اُن مان رَسا ۽ وَرِيون ٺاهبيون آهن ۽ کٽون واڻبيون آهن، جي ويهڻ ۾ نرم بہ ٿينديون اهن ۽ مُڃ جي واڻ کان گهڻو وقت وڌيڪ جٽاءُ بہ ڪنديون آهن. ڪي ماڻهو اَڪواري کي ڳاڙهو، پيلو، سائو رنگي پوءِ تون ۽ پينگها مختلف ڊزائينن سان واڻيندا آهن تہ ڏاڍا سٺا پيا لڳندا آهن.
ڪولهي ماڻهو اهو ڌنڌو ڪندا آهن. جو اَڪوارو ڪڍي وڪرو ڪندا آهن. ڪڏهن پُرهن جي حساب سان ۽ ڪڏهن تور جي حساب سان وڪامندو آهي. اهو نہ رڳو ٿر ۾ ڪم اچي پر ٻاهر وڪري لاءِ بہ جام ويندو آهي.
بابر نامو
هيءُ ڪتاب ڊاڪٽر هرومل سدارنگاڻيءَ (Dr. Haroo Mal Sadaarangaanni) جو فارسيءَ مان سنڌيءَ ۾ ترجمو ڪيل آهي. هيءُ بابر بادشاهه جو روزنامچو آهي، جيڪو هن چغتائي ترڪيءَ ۾ لکيو هو. اڪبر بادشاهه جي حڪم سان 1589ع ۾ عبدالرحيم خان خانان هن جو فارسيءَ ۾ ترجمو ڪيو. هي تمام گهڻو مقبول ڪتاب آهي انهيءَ ڪري هن جو ترجمو روسي، انگريزي، فرانسيسي، اردو ۽ سنڌيءَ ۾ ٿي چڪو آهي. هن ڪتاب ۾ ادب، شعر، موسيقي، مصوري ۽ خطاطيءَ تي ٺيڪ ٺاڪ ٽيڪاٽپڻي ڪيل آهي، جيڪا ڏاڍي لطيف ۽ دلچسپ آهي. هي ڪتاب تاريخي واقعن جو مرقع، معاشرتي سرگرميءَ جو نقشو ۽ جاگرافيائي ڄاڻ جو خزانو آهي. ڪتاب ساهتيه اڪيڊمي دهليءَ ۾ سال 1964ع ۾ شايع ڪيو. ساڳيو ڪتاب سنڌ ۾ ’روشني پبليڪيشن‘، ڪنڊياري پاران 2006ع ۾ پڻ ڇپايو ويو آهي.
حوالا
زمرو:شخصيتون زمرو:ادب زمرو:تواريخ زمرو:پاڪستان زمرو:ڀارت زمرو:سنڌي ٻولي
پي اي سي ايچ ايس-II
پي اي سي ايچ ايس-II ڪراچي جي جمشيد ٽائون جو هڪ علائقو آهي.
هتي سنڌي،مهاجر،پٺاڻ،بوهري،اسماعيلي،ميمن،ڪشميري رهندا آهن.
هتي جي هڪ اندازي موجب آبادي 100000 آهي.
هتي جي اڪثريت اسلام سان تعلق رکندر آهي. زمرو:ڪراچي جا گردونواح
1877ع
فوتگيون
زمرو:1877ع زمرو:سال
ويڻي
left|thumb|200x200px|ويڻي انساني تشريح ۾ ويڻي ننڍين هڏين تي مشتمل اهو حصو آهي جيڪو هٿ ۽ ٻانهن کي پاڻ ۾ جوڙيندو آهي۔
فوج
thumb|300x300px|دنيا ڀر ۾ جي ڊي پي جي حساب سان فوجي خرچن جي باري ۾ هڪ چارٽ ۔ سي آء اي فيڪٽس فوج اهڙي اداري کي چئبو آهي جنهن کي وڏي پئماني تي طاقت جي استعمال جي اجازت مليل هوندي آهي، ان ۾ هٿيارن جو استعمال، پنهنجي ملڪ جي دفاع جي لاء طاقت يا وري ڪنهن به عالمي سطح تي عوام کي لاحق خطرن جي خلاف قدم شامل آهن. فوج يا فوجي مان مراد اهي ملڪيتون به ورتيون وينديون آهن جيڪي ڪنهن به ملڪ جي فوج جي استعمال هيٺ هجن. دنيا ڀر ۾ فوجون معاشري جي اندر هڪ جدا حيثيت جو حامل معاشرو هوندو آهي جنهن کي پنهنجو الڳ سماج، صنعت، تعليمي ادارا، اسپتال ۽ ٻيا معاشرتي ادارا شامل آهن. فوجين جو بطور پيشي هن شعبه ۾ شامل ٿيڻ، تاريخ کان پهريان جو رواج آهي. تاريخ جي سڀ کان وڌيڪ اثر رکندڙ مصوري ۾ به جابجا فوجي اڳواڻن ۽ سپهه سالارن جون تصويرون عام ملن ٿيون. thumb|200x200px|جاپان جي هوائي فوج جو هڪ سي ـ 1 جهاز جيڪو مال ڍوئڻ جي ڪم ايندو آهي. جديد دور ۾، عالمي جنگيون ۽ لاتعداد سياسي ۽ سماجي اختلافن فوج يا فوجي ترقي تي بي پناهه اثر وڌو آهي ۽ اڄ جي فوج يا فوجي تڪنيڪ تاريخ جي فوجي منطقن کان بلڪل جدا آهن. ڪئي بادشاهتون وجود ۾ آيون ۽ تختا پلٽيا ويا ، رياستن جو وجود ٿيو ۽ ان جي تعداد ۾ وقت سان گڏ اضافو ہوتا ٿيندو ويو۔ دنيا ڀر ۾ سماجي تبديليون رونما ٿيون پر تاحال فوجي حڪمت عملي ۽ طاقت جو استعمال ئي هن وقت تائين بين الاقوامي تعلقن تي اثرانداز ٿيندو آهي۔ هميشه جي طرح پوري دنيا ۾ پنهنجي ڳالهه مڃرائڻ جي لاء فوجي حکڪت عملي موثر آهي.
تصويرون
فوج زمرو:حڪومتي ادارا زمرو:قومي سلامتي
اسلام جا ٽيھتر فرقا (ڪتاب)
هيءُ ڪتاب مرزا قليچ بيگ جو لکيل آهي. هن ڪرائون سائيز ڪتاب جو جلد ڪچو آهي. هن ۾ صفحا 18 آهن. ۽ قيمت چار -آنا- ڄاڻايل آهي. اداره قليچ بيگ حيدرآباد طرفان هن ڪتاب جو پهريون ڇاپو، پنجتني اماميه اليڪٽرڪ پرنٽنگ پريس، حيدرآباد مان سال 1953ع ۾ شايع ڪيو ويو.
جينيئس
ذھين (Genius) غير معمولي ذهانت خداد ڏات هوندي آهي، جيڪا پيدائش کان ملندي آهي. اها ذهانت منفي بہ ٿي سگهي ٿي تہ مثبت بہ. علم ۽ ادب جي دنيا ۾ معمولي طور ڪامياب شخص، اعليٰ درجي جي تخليقي صلاحيتن جي مظاهري ڪندڙ ۽ مختلف شعبن ۾ نمايان ڪردار ادا ڪندڙ شخص کي ذهين (Genius) چيو ويندو آهي.
سنڌ جون سوکڙيون
سنڌ جون سوکڙيون، ھي ڪتاب ڀيرو مل مهرچند آڏواڻي لکيو ۽ ڪراچي  جي سنڌي ساهت سوسائٽي  1916ع ۾ شايع ڪرائي، هن ڪتاب جي ڇپائي ڪراچي پرنٽنگ ورڪس ڪراچيءَ ڪئي. ھن ڪتاب ۾ 28 صفحا ھيا.
حوالا
زمرو: ڪتاب زمرو:سنڌي ادب
سر بروو سنڌي
وقت
بروو سنڌي رات جي وقت ڳائجي ٿو.
ٺاٺ ۽ سر
ڪافي ٺاٺ مان اصل ڪلاسيڪي راڳ نڪتل آهي. هتي سنڌ ۾ ان کي ٿوري ڦير گير سان ڳاتو وڃي ٿو. لطيف سائين جو هڪ سُر هن راڳڻيءَ پويان رسالي ۾ موجود آهي. هي اوڍو سمپورن راڳڻي آهي. آروهي ۾ گنڌار ورجت آهي.
سرن جو آروه ۽ امروه
هن راڳڻيءَ جي آروهي، ساري ما پا ڌاني سا ۽ امروهي، ساني ڌا پا ڌا ما گا ري سا آهي.
اسلام جو تمدني نظام (ڪتاب)
هيءُ ڪتاب قاضي محمد عليءَ جو لکيل آهي. هن ڊيمي سائيز ڪتاب جو جلد ڪچو آهي. هن ۾ صفحا 89 آهن. ڇاپو پهريون، قرآن پريس، حيدرآباد مان، سال 1962ع ۾ ڇپيو.
1878ع
ڊسمبر
زمرو:1878ء زمرو:سال
اورٿيٽرم ڪرائسوسٽگما
thumb|left|180px|جوان نر thumb|left|180px|ميچر نر thumb|left|180px
اورٿيٽرم ڪرائسوسٽگما ڀنڀيري جو ھڪ قسم آھي. جنھن جو خاندان لبيلوليڊاء آھي. ھي عام طور تي in لجيريا, انگوليا, بينن, بوٽسوانا, برڪينا فاسو, ڪيميرون, Central African Republic, چاڊ, Democratic Republic of the Congo, Ivory Coast, مصر, Equatorial Guinea, Ethiopia, گمبيا, گانا, Guinea, ڪينيا, لبيريا, لبيا, ملاوي, مالي, Mauritania, ماروڪو, Mozambique, Namibia, نائجر, بائجيريا, Senegal, Sierra Leone, سوماليا, ڏکڻ آفريقا, سوان, تنزانيا, ٽوگو, Uganda, زيميا, زمبابوي, ۽ بورنڊي ۾ ملنديون آھن
486ع
ڊسمبر
زمرو:486ء زمرو:پنجين صدي زمرو:سال
اورٿيٽرم ڪرائسوسٽگما
حوالو
GAUCI, C. & SCIBERRAS, A. (2010) First Records of Orthetrum chrysostigma (Odonata:Libellulidae) Burmeister, 1839 in the Maltese Islands. Central Mediterranean Naturalist 5(2):78-80. Nature Trust Malta publications.
حوالا
زمرو:ڀنڀيري زمرو:لبيلوليڊاء
ڊيرا غازي خان
ديرا غازي خان پاڪستان جي صوبي پنجاب جي ڏکڻ اولھ ۾ واقع ھڪ شھر جيڪو ساڳي نالي سان ضلعي جو صدر مقام آهي. ھن شھر جو بنياد 15 صدي عيسويءَ ۾ غازي خان پٽ حاجي خان ميراڻي نالي ھڪ طاقتور بلوچ سردار رکيو جنھن جا پندرهن نسل ھن شھر جا حاڪم رهيا
حوالا
زمرو:پنجاب جا شهر (پاڪستان) زمرو:ڊيرا غازي خان ضلعي جون آباد جڳهيون
اوجھڻ
مڇيءَ يا پلي جهلڻ لاءِ هڪ قسم جو رڇ، جيڪو نَڙي وانگر ٿيندو آهي. هن جي هڪڙي ڇيڙي تي -تنبو- ۽ ٻئي ڇيڙي تي ننڍو -بتيلو- ٻڌبو آهي. -تري- ايندڙ مڇي يا پلو هن رڇ ۾ ڦاسي پوندا آهن.
ڄارجو وڻ
ڄار جو وڻ گهميل ۽ خشڪ علائقن ۾ ٿئي ٿو. هن وڻ جا جاگرافيائي ۽ موسمي لحاظ کان ڌار ڌار قسم ٿين ٿا. ٿر، ڪاڇو، چولستان (روهي) ۽ راجسٿان ۾ ڄار جو قسم ريگستاني آهي. ڄار جو وڻ موسمي اثرن کي برداشت ڪندڙ وڻ آهي. انهي ڪري ٿر جهڙي ريگستان ۾ به هي سدائين سائو رهي ٿو.
ٿر ۾ ڄار جو وڻ
ڄار جا پيرون ٿر جي ماڻهن لاءِ ڄڻ ته انگورن وانگر آهن، جيڪي اهي شوق سان کائيندا آهن. ٿر ۾ ڄار جو وڻ اپريل کان مئي مهيني تائين پيرون جهلي ٿو. مارچ کان ڄارين ۾ ٻور جنهن کي مِڪ سڏيو وڃي ٿو، ٿيڻ شروع ٿيندي آهي. مارچ کان ٿر ۾ ڏکڻ جي هوا لڳڻ شروع ٿيندي آهي، جنهن ۾ آبي بخارن جو مقدار وڌيڪ هوندو آهي. ٿر جي ڄار جيئن ته ريگستاني وڻ اهي، انهي ڪري ٻين ريگستاني ٻوٽن جيان ڄار پڻ پاڻي جي ضرورت نه رڳو زمين پر هوا جي گهم مان به پوري ڪري ٿي. انهي ڪري ڄار جي جنهن پاسي مارچ جي مهيني جون هوائون وڌيڪ لڳن ٿيون، ان پاسي اها وڌيڪ ٻور جهلي ٿي، جنهن جي نتيجي ۾ ان پاسي پيرون وڌيڪ ٿيندا آهن.
جيون ڪھاڻي
جيون ڪھاڻي (Literary biography) غير افسانوي ادب جو ھڪ قسم آھي، جنھن جو موضوع فرد جي حياتي/جيوني هوندو اھي. سنڌيءَ ۾ ان کي ’سوانحي ادب‘ بہ چئبو آهي. عام طرح ھن دائري ۾ اتم ڪھاڻي بہ اچي وڃي ٿي. جيون ڪھاڻيءَ کي تاريخ جو حصو به سمجهيو ويندو آهي، ڇو تہ ان جو مدار واقعن جي تسلسل ۽ لکيل توڙي زباني مواد جي وضاحت تي هوندو اھي. اهو تحقيق ۽ ذاتي يادگيرين تي مشتمل هوندو آهي. عام طور جيون ڪھاڻي جي صنف سوانحي ادب ۾ اچي ٿي.”سوانح عمري“، ”اجتماعي سوانح عمريون“، ”خاڪا نگاري“، ”آتم ڪھاڻي/ڪٿا“، ”يادگيريون“، ”تذڪره“، ”ڊائريون“، ”رپورٽون“، ”انٽرويو“ ۽ ”سفرناما“ وغيره ان جي دائري ۾ اچي وڃن ٿا.
حوالا
زمرو:سوانح حيات (صنف)
ڄارجو وڻ
حوالا
زمرو:علم نباتات زمرو:ٿر زمرو:وڻ
کير
thumb|هڪ گلاس ۾ کير کير هڪ اڇو مايو هوندو آهي جيڪو مئمل جانورن جي ٿڻن مان نڪرندو آهي جيئن ڳئون جو کير يا انساني کير. جيئن ته مئمل جانورن جي ٻچن کي پيدائش وقت ڏند نه هوندا آهن ان جي ڪري انهن کي کير جي ضرورت هوندي آهي ۽ هي ضرورت ان وقت تائين برقرار رهندي آهي جڏهن تائين انهن جا ڏند مڪمل مصبوط نه ٿا ٿي وڃن.
غذائيت
کير انساني استعمال جي خوراڪ م هڪ اهم جز جي حيثيت رکي ٿو. هن ۾ معدنيات جيئن ڪيلشيم جي گھڻي مقدار موجود هوندي آهي جيڪا هڏين ۽ ڏندن جي مضبوطي جي لاء نهايت ضروري آهي. انکان علاوه کير جسم کي پروٽين جي به مقدار مهيا ڪندو آهي ۽ جسم جي حياتياتي ضرورتن کي پورو ڪرڻ ۾ مدد ڏيندو آهي. هڪ  تحقيق ۾ هي ڳالهه ثابت ٿي ته کير جو هڪ گلاس روزانو استعمال ڪرڻ تي جسم جي %44 حياتياتي ضرورتون پوريون ٿي وينديون آهن.
گڌا (رقص)
thumb|ناريون گڌّا رقص ڪري رھيون آھن. ساڄو|thumb|216x216 عڪسلون|پنجابی گِڌّا جي رقاصہ گِڌّا (پنجابی: ਗਿੱਧਾ, giddhā) ڀارت ۽ پاڪستان جي خطي پنجاب جي عورتن جو ھڪ مقبول لوڪ ناچ آھي۔ ھن رقص کي عام طور تي قديم جھومر رقصن جو حصو سمجھيو وڃي ٿو ۽ ھي ڀنگڙو  جي ئي  نموني توانائي خرچ ڪرائيندو آھي؛ ان سان گڏوڏ ھي زائفن جي لوچ، لچڪ ۽ زنانہ زينت کي تخليقي انداز سان پيش ڪري ٿو۔ عورتون ھن رقص کي تھوارن ۽ سماجي تقريبن جي موقعي تي پيش ڪنديون آھن۔
اسلام جو سياسي نظريو (تحقيق) (ڪتاب)
مولانا ابو الاعليٰ مودوديءَ جي اردو ڪتاب جو سنڌي ۾ ترجمو محمد عثمان ڏيپلائيءَ سن 1949ع ۾ ڪري اسلاميه پرنٽنگ پريس مان ڇپائي پڌرو ڪيو. ڪتاب ۾ 58 صفحا آهن ۽ قيمت 6 -آنا- اٿس.
اياز گل
زندگي جو احوال
پنهنجي همعصر شاعرن ۾ نمائنده شاعر، جنهن جو پورو نالو اياز علي ولد رجب علي دل آهي، هُن سکر شهر ۾ 6 مارچ 1959ع تي جنم ورتو، کيس ننڍپڻ کان ئي علم ادب سان لڳاءُ رهيو، ادبي دنيا ۾ اياز گل جي نالي سان مشهور آهي. هن 1980ع ۾ ايم. اي (سنڌي ادب) ۾ گولڊ ميڊل حاصل ڪيو. 1981ع ۾ ايم. اي (بين الاقوامي تعلقات) ۾ ڪري بعد ۾ ايل. ايل. بي جي ڊگري پڻ ورتي. هن وقت شاهه عبداللطيف يونيورسٽيءَ ۾ اسسٽنٽ پروفيسر آهي. اياز گل نوجوانن ۾ مقبول شاعر آهي، هن 1971ع کان شاگردي واري دور ۾ شاعري جو آغاز ڪيو، سندس پهريون شعر 1973ع ۾ ڪراچيءَ مان نڪرندڙ ”اديُون“ رسالي ۾ شايع ٿيو. هيل تائين ٻين ڪتابن کان علاوه سندس 6 شعري مجموعا ڇپجي چڪا آهن. ٻاراڻي ادب ۾ پڻ اياز گل جو نالو نمايان رهيو آهي. هُو سٺو فوٽوگرافر پڻ آهي، موسيقيءَ سان گهڻي دلچسپي اٿس. سندس گهر ۾ آڊيو، وڊيو ڪئسيٽن ۽ تصويرن جي لائبريري آهي. اياز گل 1996ع کان 1998ع تائين سنڌي ادبي سنگت جو مرڪزي سيڪريٽري جنرل چونڊيو ويو. ان کان علاوه کيس مختلف انتظامي ۽ اعزازي ذميواريون پڻ مليون آهن، جن ۾:
علمي خدمتون
ميمبر سينيٽ، شاهه عبداللطيف يونيورسٽي خيرپور 2003ع کان اڄ تائين. ميمبر سينڊيڪيٽ، شاهه عبداللطيف يونيورسٽي خيرپور (2009-2006)، ميمبر بورڊ آف گورنرس، تعليمي بورڊ، سکر (2006ع کان اڄ تائين)، ميمبر بورڊ آف گورنرس سنڌي ادبي بورڊ، ڄامشورو (08-2007)، سيڪريٽري ۽ ميمبر بورڊ آف اسٽڊيز (سنڌي)، شاهه عبداللطيف، يونيورسٽي (1991ع کان اڄ تائين)، ميمبر صلاحڪاري بورڊ، شيخ اياز چيئر، شاهه عبداللطيف يونيورسٽي، انچارج ’تنوير عباسي‘ چيئر، شاهه عبداللطيف يونيورسٽي خيرپور (2003ع کان اڄ تائين)، ميمبر بيدل يادگار ڪاميٽي، روهڙي / سکر.، جنرل سيڪريٽري سکر هسٽاريڪل، سوسائٽي. سنڌ.
ايوارڊ
اياز گل کي مڃتا طور ڪيترائي اوارڊ ، شيلڊون ۽ ميڊل پڻ مليا آهن.
ادبي خدمتون
اياز گل ڪجهه عرصو ڊاڪٽر تنوير عباسيءَ سان گڏ سچل چيئر ۾ به ڪم ڪيو. سنڌي شعبي، شاهه عبداللطيف يونيورسٽيءَ جي مخزن ”ڀٽائي“ جو ايڊيٽر ۽ معاون به رهيو آهي. سنڌي ادبي سنگت جي رسالي ”سنگت“ جو بنياد وڌائين. هُن جا غزل، وايون ۽ گيت عابده پروين، صادق فقير، سرمد سنڌيءَ، برڪت ڀٽ، ثمينه ڪنول، شازيه خشڪ ۽ رحمت ميرالي سميت سنڌ جي مشهور فنڪارن ڳائي داد ماڻيو. اياز گل پنهنجي شريڪ حيات، ’مستور بخاري‘ ۽ پٽ ’پرين ايا‘ سان گڏ سکر ۾ رهائش پذير آهي. مستور بخاري، پاڻ ليکڪا ۽ آرڪيالاجي شعبي سان لاڳاپيل آهي.
حوالا
زمرو:1959ع جون پيدائشون زمرو:پاڪستاني شاعر زمرو:جيئرا ماڻهو زمرو:سنڌ زمرو:سنڌي شاعر زمرو:سنڌي ماڻھو زمرو:شاعر زمرو:شخصيتون
هما شاهه سلطان
ھما شاھ سلطان (Hümaşah Sultan) (ھما شاھ خاتون) سلطان سلطنت عثمانيه ابراھيم اول جي زال ھئي۔
حوالو
زمرو:1630ع جي ڏهاڪي جون پيدائشون زمرو:1634ء جون پيدائشون زمرو:1672ء جون وفاتون زمرو:عثماني سلطانن جون گهر واريون زمرو:عثمانيه خاندان
ھي ھو ڇا؟
ھي ھو ڇالاءِ؟، ھي ڪتاب لعلچند امر ڏنومل جڳتياڻي لکيو ۽ ڪراچي  جي سنڌي ساهت سوسائٽي  1915ع ۾ شايع ڪرائي، هن ڪتاب جي ڇپائي ڪراچي پرنٽنگ ورڪس ڪراچيءَ ڪئي. هي ڪتاب ۾ 66 صفحن تي مشمتمل هو.
حوالا
زمرو:ڪتاب زمرو:سنڌي ادب
لوڻ جا سن
لوڻ جا سن ڇاڇري تعلقي ۾ ڪوبه سَن ڪونه آهي، باقي ٽنهي تعلقن مٺي، ڏيپلي ۽ ننگرپارڪر ۾ سن آهن، جن مان ڪن ۾ وڏي انداز ۾ لوڻ لڀي ٿو. اهي سن ڪڇ جي رڻ سان ويجهڙائيءَ ۾ مٺي، ڏيپلي ۽ ننگرپارڪر تعلقن جي ڏاکڻي ”وٽ“ واري ڀاڱي ۾ آهن. تعلقو ڏيپلو: سڀني کان وڏو سن ”سارڻ جو سن“ آهي. هن تي گورنمينٽ جو ضابطو آهي. باقي سن ائين پيا آهن، مگر انهن تان لوڻ کڻڻ جي بندش آهي، جهڙوڪ چکُنڊارو سن، رَتو ۽ ڊگهڙو سن، گوڏان گهڙي جو سن، پُبُوپَل جو سن، گڏهه ڪَرنگهو سن، هٿڙائي جو سن، هٿڻي سن، ڪنڙسن، الياري سن، چِيهالو سن، ڪَنئورليو سن، لاڏي سن ۽ ڇڇيءَ جو سن، وغيره،. تعلقو مٺي: راگهاريل سن، سُجاڙي سن، ڀوتاڙو سن، گرياڇو سن ۽ ڏاڌوڙ سن وغيره. تعلقو ننگرپارڪر: گوهيو سن، ڪيرليو سن، ڳاڙهي ترائي سن، ارنيارو سن، موکئي جو سن، جهامري سن ۽ رڙيارو سن. موکئي جي سن مان رنگين قسم جو لوڻ لڀي ٿو، جو چوڪنڊو آهي ۽ وچ ۾ گول ليڪا ڏسڻ ۾ اچن ٿا.
ابو شوڪت حمزو
مشهور شاعر ۽ سياسي ڪارڪن -ابو شوڪت حمزو- ولد محمد خان مهر، ڳوٺ هنباهه (انباهه) لڳ چڪ، تعلقي لکي غلام شاهه ۾ 10 جون 1894ع تي -جنم- ورتو. سنڌي ست درجا پڙهيو ۽ ماستريءَ جي ٽريننگ بعد شهدادڪوٽ تعلقي جي دوداپور ڳوٺ جي اسڪول ۾ -استاد- مقرر ٿيو. -ان- سان گڏ پوسٽ ماستر جو به ڪم هلائيندو هو. انهيءَ ملازمت دوران هن ٻه خط هٿ ڪيا، -جن- ۾ مولانا -تاج- محمود امروٽيءَ جي خليفي ۽ مولوي عبدالڪريم ڪهاڙي کي مارائڻ جي سازش جو ذڪر هو. -ان- ڳالهه تي ڳوٺ جو زميندار مٿس ناراض ٿيو ۽ سازش هيٺ مولويءَ ڏانهن سرحدي قبيلن جي سردارن جا ٻه هٿرادو خط تيار ڪرايا، -جن- ۾ مولويءَ کي دوري تي اچڻ جي دعوت ڏني وئي ۽ هٿيارن جي پيشڪش ڪئي وئي هئي ۽ -ان- سازش ذريعي کيس مارائڻ جو انتظام ڪيو ويو هو. خط پڪڙڻ جي خبر تي وڏيري اهي خط هٿ ڪري سرڪار کي ڏيڻ پئي چاهيا ته جيئن مولوي صاحب کي تحريڪ ۾ حصي وٺڻ تي گرفتار ڪرايو وڃي، اهي خط دوداپور پوسٽ معرفت محمد پور وڃڻا هئا، جنهنڪري وڏيري جو ماڻهو حمزي کي وٺڻ آيو، پر هن اهي خط پاڻ وڃي مولوي صاحب کي ڏنا، جنهن جي خبر مولانا امروٽيءَ کي پئي، -ان- کانپوءِ اهي خط سي. آءِ. ڊي پوليس کي پيش ڪيا ويا ۽ زميندار کي گرفتار ڪرايو ويو. -ان- سلسلي ۾ ابو شوڪت حمزي کي رشوت جي آڇ به ڪئي وئي، پر هن نه قبولي. -ابو شوڪت حمزو- هڪ بهترين سياستدان ۽ غريبن جو هڏ ڏوکي هو. سندس غريب خاندان سان تعلق هو. 1924ع ڌاري مولانا -تاج- محمود امروٽيءَ جي صلاح سان سياست ۾ اچڻ کانپوءِ خلافت تحريڪ ۾ حصو ورتائين ۽ سرڪاري نوڪري ڇڏي ڏنائين. سياست ۾ اچڻ کانپوءِ سنڌ جي سمورن وڏن سياستدانن سان ملاقاتون ڪيائين. ابو شوڪت جا اخبارن ۾ مضمون شايع ٿيندا رهندا هئا، جنهن ڪري کيس ڪافي شهرت ملي. هيءُ پهريون ماڻهو هو، جنهن هاري جماعت جو چڪ شهر ۾ بنياد رکيو، جيڪا اڳتي هلي حيدر بخش جتوئيءَ جي ’سنڌ هاري ڪميٽيءَ‘ ۾ شامل ٿي ابو شوڪت حمزي کي تقرير تي ملڪو حاصل هو ۽ سندس قلم ۾ به رواني هئي. هو سٺو شاعر به هو، هن شعر و شاعريءَ جي سکيا فيض دريا شاهه کان حاصل ڪئي. سندس شاعريءَ ۾ عوامي رنگ هو. ۽ -ان- ۾ هن لفظ عام، سادا ۽ سولا استعمال ڪيا. سندس شاعريءَ جا ٻه مجموعا ڇپجي پڌرا ٿيا، -جن- ۾: ’انقلابي ڏنڊو‘ (1931ع) ۽ ’انقلابي ڪهاڙو‘ شامل آهن.
اوجھڙي ڪئمپ
اوجهڙي يا اوجڙي ڪئمپ راولپنڊيءَ ۾ واقع آهي -جتي- سوويت يونين خلاف وڙهڻ لاءِ افغان مجاهدن واسطي هٿيار رکيل هئا. 10 -اپريل- 1988ع ۾ ڪيمپ ۾ ڌماڪو ٿيو، جنهن ۾ اتي رکيل سمورا هٿيار ڦاٽي پيا. ڪيمپ مان اُڏايل راڪيٽن ۽ ٻين هٿيارن سبب راولپنڊيءَ ۽ اسلام آباد ۾ اٽڪل هڪ سئو ماڻهو مارجي ويا. انهي حادثي ۾ مارجي ويلن ۾ خاقان عباسي به شامل هو، جنهن جي ڪار کي هڪ ميزائل اچي لڳو هو. جڏهن ٻئي -جاڙا- شهر ڌماڪن سان گونجي اٿيا ۽ ماڻهن آسپاس ميزائل وسندي ڏٺا ته ماڻهن سمجهيو ته ڀارت حملو ڪيو آهي. واقعي واري ڏينهن ضياءَ -الحق- ڪوويت ۾ مني اسلامي سربراهه ڪانفرنس ۾ شرڪت لاءِ ويل هو. هن سانحي بابت پهرين ڏينهن ضياءَ -الحق- ”غير معمولي حادثو“ سڏيو. هڪ هفتي بعد -ان- کي سبوتاز قرار ڏنو. آمريڪي حڪومت جي ماهرن موجب تباهه ٿيل هٿيار افغان ويڙهاڪن لاءِ هئا ۽ انهن اينٽي ايئر ڪرافٽ ميزائل، اينٽي ٽينڪ ميزائل، ۽ لانگ رينج مارٽر شامل هئا. انهن ماهرن مطابق تباهه ٿيل هٿيار -آمريڪا- جي ڏنل ڪل هٿيارن جو ٽيون حصو هئا. آمريڪا هن ڌماڪي کي سبوتاز سڏيو. ميڊيا ۾ اهي ڳالهيون به هليون ته اهو ڌماڪو هٿيار ۽ خاص ڪري ميزائل ڪنهن ٽئين ڌر کي وڪڻڻ واري معاملي کي لڪائڻ لاءِ ڪرايو ويو هو. بهرحال اصل حقيقت اڃا تائين راز بڻيل آهي. اهو ڌماڪو صدر جنرل ضياءَ -الحق- ۽ وزيراعظم محمد خان جوڻيجي جي وچ ۾ هلندڙ ڇڪتاڻ واري زماني ۾ ٿيو. جوڻيجو قومي اسيمبليءَ آڏو وعدو ڪيو هو ته انڪوائري رپورٽ عوام آڏو پڌري ڪئي ويندي ۽ جوابدارن کي سزا ڏني ويئي.جنرل ضياءَ جوڻيجي کي ڪمزور سمجهي وزيراعظم بڻايو هو، پر هن جڏهن پنهنجا اختيار استعمال ڪرڻ شروع ڪيا ته ٻنهي جي وچ ۾ اختلاف پيدا ٿي پيا. پهريون جهيڙو تڏهن ٿيو، جڏهن ضيا -جنيوا- ٺاهه تي صحيح ڪرڻ کان انڪار ڪيو. جوڻيجي مطالبو ڪيو ته اوجهڙي سانحي ۾ ملوث فوجي جنرلن کي سزا ڏني وڃي، پر ضيا ائين نه ڪيو. ڇاڪاڻ جو هو صدر چونڊجڻ جي باوجود فوج جو سربراهه هو ۽ هن پنهنجي -تڪ- ۾ پاڻ کي ڪمزور ڪرڻ نه ٿي گهريو. جاچ ڪميٽيءَ رپورٽ جنرل ضياءَ جي ويجهي ساٿي جنرل -اختر- عبدالرحمان تي الزام مڙهيو ته هن -آمريڪا- وٽان افغان مجاهدن لاءِ ڏنل هٿيار جي گودام کي ڄاڻي واڻي ڌماڪي سان اڏايو آهي، ڇاڪاڻ جو -آمريڪا- جي بچاءَ واري کاتي جي هڪ -ٽيم- ڏنل هٿيارن جي آڊٽ لاءِ اچي رهي هئي. جنرل ضياءَ ۽ جوڻيجي جي وچ ۾ آخري شو ڊائون 29 مئي 1988ع تي ٿيو. جڏهن هن صدارتي اختيار استعمال ڪندي وزيراعظم جوڻيجي کي برطرف ڪري ڇڏيو. اوجهڙي ڪئمپ مان اڏاڻل ميزائل راولپنڊي ۽ -اسلام- -آباد- جي مختلف علائقن ۾ پورجي ويا هئا، جيڪي ايندڙ ڪيترن سالن تائين ظاهر ٿيندا ۽ ڦاٽندا رهيا، -جن- جي وگهي بعد ۾ به -جاني- نقصان ٿيندو رهيو. وزيراعظم جوڻيجي واقعي جي جاچ لاءِ هڪ فوجي ۽ ٻي پارلياماني ڪميٽي جوڙي. پارلياماني ڪميٽي اسلم خٽڪ جي سربراهيءَ ۾ جوڙي وئي هئي. جيڪا پنهنجي رپورٽ نه ڏيئي سگهي. فوجي ڪميٽي جنرل عمران -الله- جي سربراهيءَ ۾ هئي جنهن پنهنجي رپورٽ حڪومت کي ڏئي ڇڏي. جنرل ضياءَ جي جهاز واري حادثي ۾ مرڻ کان پوءِ بينظير ڀٽو ۽ نواز شريف جون حڪومتون آيون، پر اهي ٻئي حڪومتون جنرل عمران جي رپورٽ شايع نه ڪري سگهيون. جوڻيجي دور جي وزير دفاع نعيم احمد خان جو چوڻ آهي ته کيس اها رپورٽ ملي هئي، پر جوڻيجي حڪومت جي خاتمي جي ٻئي ڏينهن هڪ ڳجهي اداري جا آفيسر سندس آفيس تي ڇاپو هڻي اها رپورٽ کڻي ويا. مشرف دور ۾ ڪجهه سينيٽرن اوجهڙي ڪيمپ سانحي جي جاچ رپورٽ شايع ڪرڻ جو مطالبو ڪيو هو، پر مشرف حڪومت اهو چئي انڪار ڪري ڇڏيو ته عظيم تر قومي مفادن سبب رپورٽ -جاري- نٿي ڪري سگهجي.
ابو شوڪت حمزو
ابو شوڪت 1939ع وارين عام چونڊن ۾ حصو ورتو ۽ صوبائي سيٽ لاءِ هارين جي مدد سان بيٺو، وقت جي ڪانگريسي مولوين، پيرن ۽ عالمن سندس نه رڳو حمايت ڪئي پر حمايت ۾ اشتهار به شايع ڪيا ويا، پر زمينداري ۽ جاگيرداري راڄ سبب اليڪشن کٽي نه سگھيو. هي
ڳڙهي ياسين جي شمس الدين خان بارڪزئي ۽ وڏيري -امير- بخش خان مهر جي مقابلي ۾ بيٺو هو. نمونيا ۾ڪجهه وقت بيمار رهڻ کانپوءِ 31 ڊسمبر 1944ع تي وفات ڪيائين. سندس آخري آرام گاهه اباڻي قبرستان، پير يوسف شاهه مقام ۾ آهي. کيس اولاد ۾ ٽي پٽ شوڪت علي، محمد علي ۽ ظفر علي ۽ ٻن نياڻين جو اولاد ٿيو.
جھالريو
جهالريو __(Jhalriyo):
جهالريو هڪ ٿري لوڪ گيت آهي، جيڪو ٿر ۾ خاص ڏڻن تي عورتون گڏجي ڳائينديون آهن. هي لوڪ گيت “جهالريو زيور” تي ٺهيل هوندو آهي، جنهن ۾ ڀيڻ پاران پنهنجي ڀاءُ جو اوسيئڙو ڪڍڻ جو موضوع سمايل هوندو آهي. مثال طور: کيڙيئي ري کيتر ۾ ٻور، هون تان گهڙائيس هيل. ملوڪ جهالريو
487ع
ڊسمبر
زمرو:487ء زمرو:پنجين صدي زمرو:سال
ٿڻ وارو جانور
thumb|مئمل مئمل  ( انگريزي : mammals) (  ٿڻڻ وارو يا کير ڌارائيندڙ جانور) اهڙن جاندارن کي چيو ويندو آهي جيڪي پنهنجي ٻچن کي کير پياريندا آهن. ھي جاندار ڪرنگهي وارن جانورن جو هڪ درجو آهن.
1879ع
ڊسمبر
زمرو:1879ء زمرو:سال
سج
سج ۾ توانائي نيوڪليئر فيوزن جي ري ايڪشن سان ٺهندي آهي. سج جي مرڪز ۾ هائڊروجن جا نيوڪليس پاڻ ۾ ملڻ سان ڊيوٽيريم ٺهندو آهي ۽ وڏي مقدار ۾ توانائي خارج ٿيندي آهي. سج جي سطح تي گرمي پد 5600 ڊگري سينٽيگريڊ ۽ ان جي مرڪز ۾ ڏيڍ ڪروڙ ڊگري سينٽي گريڊ آهي.
اسان جو تارو، سج، دنيا ۾ هو ئي ڪونه. اهو ڦهلجندڙ ڪائنات جي ڪُل عمر جي پوئين ڇهين حصي ۾، اٽڪل 5 ارب سال اڳ پيدا ٿيو آهي. انهن پنج ارب سالن جي پهرين ٻن پتين ۾ يعني 2 ارب سالن تائين اسان جي ڌرتيءَ جو وجود ڪونه هو. اها اٽڪل 3 ارب سال يعني ٽي سئو ڪروڙ سال اڳ وجود ۾ آئي.
سج ٻرندڙ تارو آھي جتي ھر گهڙي مادو جوھري رچاء Nuclear fusion ذريعي توانائي ۾ تبديل ٿي رھيو آھي. سج ۾ تقريبن اھو ڪيميائي عمل ٿئي ٿو جيڪو ھيڊوجن بم جي ڌماڪي ۾ ٿئي ٿو. ھن عمل ۾ ھيڊوجن گئس ھيليم ۾ تبديل ٿيڻ جي ڪري توانائي روشني ۽ گرمي جي شڪل ۾ خارج ٿئي ٿي.
سج جو قطر زمين کان 109 دفعا وڏو آھي ھن ۾ ھيڊوجن ۽ ھيليم گئس پاتي وڃي ٿي. سج جي سطح جي گرمي پد ساڍا پنج ھزار سنٽيگريڊ آھي جڏھن تہ سج کان خارج ٿيندڙ  روشني ۽ گرمي انتھائي قليل مقدار ۾ گهٽ پھچي ٿي.
افق وقت صبح جو جڏھن سج اڀريل نظر اچي ٿو حقيقت ۾ اھو اٺ منٽ پھرين اڀري چڪو ھوندو آھي. سج جي روشني اسان تائين پھچڻ ۾ 15 ڪروڙ ڪلوميٽر جو سفر طئي ڪري ٿي ۽ زمين تي پھچڻ ۾ ساڍا اٺ منٽ لڳن ٿا. اھڙي ريت جڏھن سج کي لٿل ڏسون ٿا حقيقت ۾ اتي موجود ناھي ھوندو ۽ سوا اٺ منٽ پھرين لھي چڪو ھوندو آھي.
سج جي سطح بنيادي طور تي ھيڊوجن ۽ ھيليم جي ٺھيل آھي. ھن ۾ ھيڊروجن جو تناسب تقريبن 74 سيڪڙو مايو يا 92 سيڪڙو مقدار آھي ۽ ھيليم جو تناسب تقريبن 24 سيڪڙو مايو ۽ 7 سيڪڙو مقدار آھي. ان کان سوا ٻيا عنصر لوھ ۔ نڪل ۔ آڪسيجن ۔ سلفر ۔ ميگنيشم ۔ ڪاربان ۔ نيون ۔ ڪيلشم ۽ ڪروميم محدود مقدار ۾ موجود آھن.
فلڪي جماعت بندي ۾ سج جو درجو G2V آھي. ھن جو مطلب 5,780 ڪيلون (5,510 درجہ سيڪڙو) آھي. سج جو رنگ سفيد آھي جڏھن سج جي روشني فضا مان گذري ٿي تہ ٽوڙ ڦوڙ جي ڪري زردانجهڙي نظر اچي ٿي. ھي روشني جون ڊيگھ لھرون ھيٺ لھن ٿيون، ايندي انهن جو اثر گهٽ ٿي وڃي ٿو ۽ نتيجي طور نيرانجهڙي ۽ بنفشي روشني نڪري وڃي ٿي باقي ڊيگھ لھرون انساني اک کي پيليون نظر اچن ٿيون. آسمان جو نيرو رنگ ان جي الڳ ٿيڻ واري نيري روشني جي ڪري نظر اچي ٿو. سج نڪرڻ يا لھڻ وقت جڏھن سج آسمان جي ھيٺان ٿئي ٿو تہ روشني کي اسان تائين پھچڻ لاء اڃان وڌيڪ ھوا مان گذرڻو پوي ٿو جنھن جي ڪري ھي اثر اڃان وڌيڪ شديد ٿي وڃي ٿو ۽ سج جي روشني اسان کي نارنگي يا ڳاڙھي نظر اچي ٿي. سج جي ڌارائن ۾ ساديون ۽ وچٿريون ڌاتي ليڪون پاتيون وڃن ٿيون. ان کان سوا ھيڊوجن ۽ ھيليم جون ڪمزور ليڪون پاتيون وڃن ٿيون. ھن جي درجابندي ۾ V ان ڳالھ جي نشاندھي ڪري ٿي تہ ستارن جي اڪثريت وانگر سج بہ Main sequence تارو آھي. ھي تارو پنھنجي وڌيڪ توانائي ھيڊوجن جي رچاء مان پيدا ڪري ٿو جنھن مان ھيليم جا مرڪزا پيدا ٿين ٿا. اسان جي ڪھڪشان ۾ G2 جماعت جا تقريبن 10 ڪروڙ تارا آھن. سج کي پھرين غيراھم ۽ ننڍو تارو سمجهيو ويندو ھو پر ھاڻي معلوم ٿي چڪو آھي تہ سج اسان جي ڪھڪشان جي 85 سيڪڙو تارن کان جيڪي اڪثر ڳاڙھا ٿين ٿا انهن کان وڌيڪ روشن آھي
سج کيرائين ڪھڪشان جي مرڪز جي چوڦير 24 يا 26 نوري سال جي اصلي تي گردش ڪري ٿو ۽ 25.0 - 22.5 ڪروڙ سالن ۾ ھڪ چڪر پورو ڪري ٿو. ھن چڪر کي ڪھڪشائون سال چئبو آھي. ھن جي مداري رفتار Orbital speed لڳ ڀڳ 251 ڪلوميٽر في سيڪنڊ آھي. اھڙي طرح سج تقريبن ھر 1190 سالن ۾ ھڪ نوري سال يا ھر 7 ڏينھن ۾ Astronomical unit ھڪ فلڪياتي اڪائي جو فاصلو طئي ڪري ٿو.
سج کيرائين جي جنھن حصي سان گذري رھيو آھي ان ۾ اسان جي ويجهوترين 50 تارن ۾ جيڪي زمين کان 1.6E+14 ڪلوميٽر جي مفاصلي تي آھن. سج مايي جي لحاظ کان چوٿون نمبر آھي. سائنسدانن مطابق سج جي سطح تي غيرمعمولي سڪون يا ترساء جو سامڻو آھي يا آسان لفظن ۾ ائين کڻي چئجي تہ سج اڃان سمهي رھيو آھي.
سج جي عمر تقريبن 10 ارب سال تائين آھي جنھن کان پوء ڳاڙھي گولي ۾ تبديل ٿي آھستي آھستي ٿڌو ٿيندو ويو. ھن ڪائنات ۾ لکاھا سج ۽ شمسي نظام موجود آھن.
اسان جي سج جي عمر تقريبن ساڍا چار ارب سال آھي ۽ پنھنجي نظام شمسي جي گرھن کي چار ارب کان پنج ارب سالن تائين روشني ۽ گرمي ڏيئي سگهي ٿو.
ھڪ ارب سال جي دوران سج جي گرمي پد ۾ تقريبن 10 سيڪڙو اضافو ٿئي ٿو جنھن جو اثر نظام شمسي جي گرھن تي پوي ٿو. سج ۾ گرمي پد جي تبديلين جي ڪري لڳ ڀڳ ھڪ ارب سال پھرين اسان جي زمين جو ماحول زندگي جي ھم آھنگ ٿيو ۽ لڳ ڀڳ چار کان پنج ارب سال تائين سج قائم رھي سگهي ٿو جنھن کان پوء اسان جي ڪائنات جو پاڻي گئسن ۾ تبديل ٿي خلا ۾ تحليل ٿي ويندو ۽ ھڪ بنجر ۽ غير آباد ستارو ٿي ويندو.
سج جو ٺھڻ :-
نظام شمسي جي باري ۾ خيال ڪيو وڃي ٿو ھي نيبولائي نظريي جي مطابق وجود ۾ آئي. ھي نظريو عماويل ڪينٽ 1755ع ۾ پيش ڪيو ھو. ھن جي نظريي مطابق 4 ارب 60 ڪروڙ سال پھرين ھڪ وڏي ماليڪيولي بادل  جي ثقلي ڌڙام Gravitational collapse جي ڪري نظام شمسي وجود ۾ آئي. ھي بادل شروع ۾ پنھنجي وسعت ۾ ڪيئي نوري سال تي محيط ھيو ۽ اھو خيال آھي تہ ان جي ڌڙام سان ڪيترن ستارن جنم ورتو ھوندو. قديم شھابن ۾ اھڙن عنصرن جا مقدار يا ذرا پاتا ويا آھن جيڪي صرف وڏن ڦاٽي ستارن Exploding stars ۾ تشڪيل پائن ٿا. ان مان ظاھر ٿئي ٿو تہ سج جي تشڪيل ستارن جي ڪنھن اھڙي ستاري جهرمٽ Star cluster ۾ ٿي جيڪو قريب پنھنجي ڪيئي سپرنووا جي ڌماڪن ۾ ھئي. انهن ڌماڪن سان پيدا ٿيندڙ ڌوڏيندڙ لھرن Shock waves پنھنجي پاڙي جي نيبولا جي گئسي مادي تي دٻاء وجهي وڌيڪ گئسي گهاٽائي جا خطا پيدا ڪري ڇڏيا جنھن سان سج جي ٺھڻ جي ابتدا ٿي. انهن گهاٽن خطن ۾ ثقلي قوت کي بھتر طور تي اندروني گئسي دٻاء تي قابو پائڻ جو موقعو مليو ۽ پوء ھي ڪشش ثقل پوري بادل جي ڌڙام Collapse جو سبب بڻي.
ھن گيسي بادل جو اھو حصو جيڪو بعد ۾ شمسي نظام بنيو پنھنجي قطر ۾ قريبن 7 ھزار کان 20 ھزار فلڪي اڪاين AU تي مبني ھيو ۽ ان جي مقدار ھاڻوڪي سج جي مقدار کان وڌيڪ ھئي. ھن کي فلڪي ماھر اڳوڻو شمسي نيبولا چون ٿا. جيئن جيئن نيبولا سڪڙيو، زاويائي معيار حرڪت Conservation of angular momentum وڌندي وئي. جيئن جيئن مادو ان بادل جي مرڪز ۾ ڪٺو ٿيندو ويو، ايٽمن جي پاڻ ۾ ٽڪرائڻ جي تڪرار جي انتھائي توان Frequency وڌندي وئي ۽ ان جي ڪري مرڪز ۾ گرمي پد وڌڻ لڳو. مرڪز جتي تمام گهڻو مادو ڪٺو ٿي چڪو ھيو، اھو گرم کان گرم ٿيندو ويو ۽ ان جو گرمي پد باقي بچيل  بادل جي مقابلي ۾ ڪافي وڌيڪ ٿي ويو. گردش ۔ ڪشش ثقل ۔ گئسي دٻاء ۽ مقناطيسي قوتن جي اثر ھيٺ سڪڙيل نيبولا آھستي آھستي گردش ڪندو سيارن کان اڳ طشتري ۾ تبديل ٿيڻ شروع ٿي ويو جنھن جو قطر تقريبن 200 فلڪي اڪايون AU ھيو ۽ جنھن جي مرڪز ۾ ھڪ گرم ۽ گهاٽو جنم وٺندڙ ستارو ھيو.
تقريبن 10 ڪروڙ سال کان پوء سڪڙيل نيبولا جي مرڪز ۾ ھيڊوجن جي گهاٽائي ۽ دٻاء ايترو ھيو جو ھتي مرڪزي ڪٺاڻ جو عمل شروع ٿي ويو. مرڪزي ڪٺاڻ جي رفتار ان وقت تائين وڌندي وئي جيستائين آبسڪوني توازن Hydrostatic equilibrium پيدا نہ ٿيو. ھن موقعي تي مرڪز مان پيدا ٿيندڙ توانائي دٻاء جي قوت ڪشش ثقل جي برابر ٿي وئي ۽ وڌيڪ سڪڙ جو عمل رڪجي ويو. ھاڻي سج مڪمل ستارو بنجي چڪو ھو بادل جي باقي بچيل ڌوڙ ڌوڌڙ ۽ گئسن مان گرھن جي جوڙجڪ ٺھي.
سج کي ستارو مڃيو وڃي ٿو. ستارن جي درجابندي ھرٽز پرنگ-رسل نقشي Hertzsprung-Russell diagram مطابق ڪئي وڃي ٿي. ھن گراف ۾ ستارن جي چمڪ کي ان جي سطحي گرمي پد جي مقابلي ۾ درج Plot ڪيو وڃي ٿو. عام طور تي وڌيڪ گرم ستارا وڌيڪ چمڪدار ٿين ٿا ان عمومي خاصيت وارن ستارن کي main sequance سڏيو وڃي ٿو ۽ سج بہ انهي زمري ۾ اچن ٿا پر سج کان وڌيڪ چمڪدار ۽ وڌيڪ گرم ستارا تمام گهٽ آھن جڏھن سج کان مدھم ۽ ٿڌا ستارا عام آھن.
اسان جو نظام شمسي خلا ۾ حرڪت ۽ سفر ڪندو رھي ٿو. نظام شمسي جي اندر انفرادي ستارا سج جي چوڌاري ڦرندا رھن ٿا سيارا مختلف رفتار سان سفر ڪندا رھن ٿا. ان کان سوا گرھ پنھنجي محور ۾ گردش ڪندا رھن ٿا. سج جي ڪشش ثقل ان پوري نظام کي يڪسو مدار ۾ رکي ٿي. جيڪو گرھ سج جي ويجهو ھوندو ان تي سج جي قوت وڌيڪ ھوندي جيڪو سيارو سج کان پري ھوندو ان تي سج جي قوت گهٽ ٿيندي سج گهمندڙ گئس جو گولو آھي. سج جي مرڪز ۾ واقع ٿيندڙ ايٽمي ردعمل فوٽان جي صورت ۾ خارج ڪندا رھن ٿا. سج جي مرڪز ۾ ھيڊوجن جي ھيليم ۾ تبديل ٿيندڙ شرح 60 ڪروڙ ٽن في سيڪنڊ آھي. ان جي نتيجي ۾ جيڪا توانائي پيدا ٿئي ٿي اھا خلا ۾ سفر ڪري ٿي
سج ان ڪيميائي رد عمل جي ڪري ھر ھڪ منٽ ۾ پنھنجي ڪل مقدار مان 40 لک ٽن مقدار وڃائي رھيو آھي.
سج جو خلا ۾ ڪافي وشال ايراضي تائين پکڙيل آھي. سج جي تھ مان جيڪي گئسون نڪرن ٿيون انهن جي ڪري شمسي طوفان اچن ٿا. ھي شمسي طوفان پاڻ سان گڏ سج مان ھڪ مقناطيسي ميدان کڻي اچي ٿي. سج جي گهمڻ جي ڪري ھي مقناطيسي ميدان ڦيريدار شڪل وارا ٿي وڃن ٿا. ھن شمسي طوفان جي غلبي ۾ اچڻ واري خلا کي سج گولو Heliospere سڏيو وڃي ٿو.
سائنسدانن مطابق ھن وقت سج پنھجي عروج تي آھي ۽ ان ۾ جلڻ لاء ڪافي ٻارڻ موجود آھي. وقت گذرڻ سان گڏ سج جي چمڪ ۾ اضافو ٿيندو رھي ٿو.
سج ۾ ھيڊوجن ۽ ھيليم جي تناسب سان اندازو ٿئي ٿو تہ سج پنھنجي وچين عمر ۾ ھلي ٿو پيو. وقت گذرڻ سان گڏ سج جي جسامت ۽ چمڪ ۾ اضافو ٿيندو ويندو ۽ ڳاڙھسرو ٿيندو ويندو. تقريبن 5 ارب سالن ۾ سج ھڪ ڳاڙھو ديو Giant بنجي ويندو. ان وقت سج جي چمڪ ان جي موجودھ چمڪ کان ڪيئي ھزار ڀيرا وڌيڪ ھوندي.
سج اول آبادي Population I جو ستارو آھيھي ڪائناتي ارتقا کان گهڻو پوء جي مرحلي ۾ پيدا ٿيو ھو ان جي بيھڪ ۾ ٻي آبادي Population II جي ستارن جي نسبت ۾ ڀاري عنصرن جي مقدار وڌيڪ آھي. انهن ڀاري عنصرن کي فلڪياتي زبان ۾ ڌاتون چون ٿا پر علم ڪيميا ۾ ڌاتن جي وصف ان کان مختلف آھي ھيڊوجن ۽ ھيليم کان ڀاري عنصر قديم ڦاٽڻ وارن ستارن جي مرڪز ۾ بنيا ھئا. ان لاء ڪائنات ۾ انهن عنصرن جي موجودگي جي لاء ستارن جي پھرين نسل Generation جو مرڻ ضروري ھو. قديم ترين ستارن ۾ ڌات جي تمام گهٽ مقدار پاتي وڃي ٿي. فلڪياتي ماھرن جي خيال ۾ سج جي اوچي ڌاتيت ان جي چوڌاري گرھن جي جوڙ لاء انتھائي اھم ھئي. ڇوجو گرھ ڌاتن جي ارتڪام Accretion مان بنيا ھئا.
سج ۽ گرھن جي بيھڪ :-
سج جيڪو ھڪ جي 2 اھم سلسليوار  main sequence G2 ستارو آھي ۽ نظام شمسي جو مرڪز آھي. سج شمسي نظام جي مقدار جي حساب سان 99.86 سيڪڙو آھي ۽ ثقلي طور تي ٻين جسمن تي حاوي آھي. مشتري ۽ زحل جيڪي سج جي چوڌاري گردش ڪندڙ گرھن مان وڏا گرھ آھن، باقي بچيل گرھ مقدار ۾ 90 سيڪڙي وارا آھن.
سج جي چوڌاري گردش ڪرڻ وارن سڀني گرھن جا مدار (پلوٽو سيارو ناھي) زمين جي مدار جي يا برابر آھن يا ان کان تمام گهٽ گول زاويو ٺاھن ٿا. ھن جي مقابلي ۾ پڇڙ سيارا ۽ ڪوئپر پٽي جي جسمن جا مدار زمين جي مدار کان ڪافي زاويي تي آھن.
سج جي چوڌاري تمام جسم ڪيپلر جي قانون مطابق حرڪت ڪن ٿا. ھر جسم جو مدار بيضوي آھي ۽ بيدي جي ھڪ مرڪز Focus تي سج واقع آھي.
سج جي قريب وارا جسم پري وارن جسمن جي مقابلي ۾ وڌيڪ تيزي سان گردش ڪن ٿا. گرھن جو مدار تمام گهٽ بيضوي پر تقريبن گول آھن پر گهڻن بيضوي گرھن ۔ اپگرھن (سيارچن) ۽ ڪوئپر پٽي جي جسمن جي مدار انتھائي بيضوي ٿئي ٿي.
روشني جو سفر :-
سج ھيڊوجن جي مختلف پرتن تي مشتمل ٿئي ٿو. روشني جي ذري جو سفر سج جي پيٽ اندران شروع ٿئي ٿو جنھن ۾ لکاھا ميل ھيڊوجن ٿئي ٿي جيڪا جوھري رچاء Nuclear fusion پيدا ڪندي رھي ٿي. جوھري رچاء Nuclear fusion ئي سج کي توانائي مھيا ڪري ٿو. سج رچاء ۾ ھيڊوجن کي ھيليم ۾ تبديل ڪري ٿو ھن عمل دوران ھيڊوجن جا 2 ايٽم ملي ھيليم جو ھڪ ايٽم بنائن ٿا. رچاء جو ھي عمل ڏسڻ ۾ سادو لڳي ٿو پر ڪٺن ھوندو آھي. ضم ٿيڻ واري پروٽان تي ھڪ جھڙو واڌو بار ھوندو آھي جنھن جي ڪري اھي ھڪ ٻئي کي ڌڪيلن ٿا. پروٽان پاڻ ۾ ميل پسند نہ ڪندا آھن ان ڪري انهن کي پاڻ ۾ ميلاپ لاء زبردست توانائي يا رفتار Velocity جي ضرورت پوي ٿي تہ جيئن اھي پاڻ ۾ ملي سگهن ۽ ائين ٿي وڃي ٿو. رچاء ۾ ھيڊوجن جا جوھر ملي ھيليم جو ھڪ جوھر بنائن ٿا ۽ ھن عمل دوران توانائي بہ پيدا ڪن ٿا جيڪا گرمي ۽ روشني جي روپ ۾ اسان کي ملي ٿي.
پروٽانن کي پاڻ کي ويجهي ڪرڻ لاء زبردست گرمي ۽ دٻاء جي ضرورت پوي ٿي ھي ڪم ڪشش ثقل جي مخفي توانائي ئي ڪري سگهي ٿي. نظام شمسي ۾ موجود تمام مادي جي مايو نوانوي ڏھائي اٺ سيڪڙو سج ۾ موجود آھي جيڪو واقعي تمام گهڻو مايو آھي. ھي تمام مايو سج کي ثقلي طاقت سان ڇڪي ٿو. ثقلي قوت گئسن کي زبردست طاقت سان دٻائي ٿي ۽ ڇڪي ٿي جنھن سان ايٽم ھڪ ٻئي جي قريب اچي وڃن ٿا ۽ رچاء جو عمل شروع ٿي وڃي ٿو. سج جي قلب ۾ موجود انتھائي ڪسيل جوھري رچاء ۾ ھيڊوجن جا ڏھ ڪروڙ ھزار کرب ھزار کرب ايٽم ھڪ ٻئي سان ٽڪرجن ٿا اھو ايترو ٽڪراء سخت ٿئي ٿو جو ايٽم پاڻ ۾ ملي ھڪ ٿي توانائي خارج ڪن ٿا. جڏھن پروٽان پاڻ ۾ جڙجڻ لاء اچن ٿا تہ انهن جي مايي ۾ گهٽتائي اچي وڃي ٿي ۽ مايي جي ھي گهٽتائي توانائي ۾ تبديل ٿي وڃي ٿي. ھر ڏينھن سج ھڪ سيڪنڊ ۾ سٺ ڪروڙ ھيڊوجن ٽن ڦوڪي ڇڏي ٿو. ھر ٽڪراء توانائي جي بوڇاڙ پيدا ڪري ٿو جو توانائي جو ھڪ تمام  ننڍو بنڊل ٿئي ٿو اھڙي طرح فوٽان زمين تي روشني پھچائي ٿو جنھن مان ڌرتي تي موجود حيات فائدو کڻي ٿي پر سج جي قلب ۾ ٺھندڙ فوٽان جا ذرا ائين نٿا ٿين جيئن نظر اچن ٿا. ان وقت انهن ۾ ڀريل توانائي تمام گهڻي موتمار ھوندي آھي. اسان جي تاري جي اھا روشني تمام گهڻو قديم ٿئي ٿي جنھن سج جي پيٽ مان نڪرڻ لاء 10 لک سال ورتا پر اسان جي زمين تي پھچڻ ۾ سوا اٺ منٽ وٺي رھي آھي. خلا جي مختصر سفر ۾ فوٽان روشني جي صورت ۾ تحليل ٿي بنفشي رنگ پٽي ۾ اسان جي ڌرتي تائين پھچي روشني ڏين ٿا ۽ ڌرتي مان گذري ختم ٿي وڃن ٿا. اھو سلسلو ھر سيڪنڊ ۾ ھلي ٿو.
سج تي طوفانن جو جنم وٺڻ ھڪ معمول آھي. سج جو ھڪ طوفاني چڪر 11 سالن تي ٻڌل ٿئي ٿو ۽ 11 سالن کان پوء سج جي سطح تي وڏا طوفان جنم وٺن ٿا جن کي زمين مان موجود تجربيگاھن مان سج جي سطح کان اٿندڙ شعلن جي شڪل ۾ ڏسي سگهجي ٿو. شمسي طوفان سج جي چوٿين حصي تي اڀرن ٿا ۽ ڪجھ عرصي کان پوء ھي سلسلو جاري رھڻ بعد سج جي اٿندڙ باھ معمول تي اچي وڃي ٿي.
سج تي پيدا ٿيندڙ طوفان تقريبن 9 ڪروڙ ميل جو سفر طئي ڪري زمين تي پھچڻ ۾ ھڪ کان 2 ڏينھن وٺن ٿا. ان جو مدار برقي شمسي لھرن ۽ تابڪار ذرن جي رفتار تي ٿئي ٿو. سج تي اڱاري ڏينھن جنم وٺندڙ طوفاني جهڪ زمين جي سطح سان خميس تي ٽڪرائي ھئي.
فلڪياتي ماھرن مطابق شمسي طوفان قطبي علائقن جي قريب رھڻ وارن کي خوبصورت قطبي روشنين جا نادر موقعا فراھم ڪيا پر شمسي طوفان جي بنفشي شعائن کي جهڙ جي موسم بنا ڏسي نٿو سگهجي.
سائنسدانن مطابق سج جي سطح تي غيرمعمولي سڪون يا ترساء جو سامڻو آھي يا آسان لفظن ۾ ائين کڻي چئجي تہ سج اڃان سمهي رھيو آھي.
ماضي جي تجربن مان ظاھر ٿئي ٿو تہ جيڪڏھن ڪڏھن بہ سج تي شمسي طوفان اچڻ بند ٿيا يا گهٽ ٿيا تہ سڄي دنيا ڳڱاٽ دور Ice age ۾ اچي ويندي.
ھن ڀيري سج جي سطح تي شمسي طوفانن جي گهٽتائي جو زمين جي سطح يا گلوبل وارمنگ تي ڪھڙو اثر پوندو ان جو بہ جائزو وٺي رھيا آھن.
سج جون شعائون يا شمسي ھوائون Solar winds زمين جي اردگرد ماحول سان ٽڪرائن ٿيون تہ شمالي روشنيون آرورا بوریالِس ٺھن ٿيون پر ھي خدشو آھي تہ جلد ئي ھي حيرت انگيز ۽ دلڪش منظر اچڻ بند ٿي ويندا. ھي سڀ ڪجھ سج جي سطح تي اچڻ وارن تغيرن جي ڪري ٿي رھيو آھي ان ڪري ان جي سطح تي شمسي طوفان تيزي سان گهٽجي رھيا آھن.
ردر فرڊ اپليٽن ليباريٽري جي پروفيسر رچرڊ پيرسن جو چوڻ آھي تہ توھان جوبہ ڪريو پر سولر پيڪس ۾ گهٽتائي واقع ٿي رھي آھي ۽ سج جي سطح تي بلند ٿيڻ وارن شعلن جي گهٽتائي مان ھي ڳالھ واضح آھي.
يونيورسٽي آف ڪاليج لنڊن جي ڊاڪٽر لوسي گرين مطابق شمسي ڦيرن ۾ گهٽتائي اچڻ ڪري سج جي سطح تي لرزشن ۾ گهٽتائي ٿي رھي آھي.
سج تي ٿيڻ واري حرڪت يا ھڪ مستقل طوفان جي ڪيفيت جو مختلف نوعيتون ٿين ٿيون. سج تي پاتا ويندڙ داغ وڌيڪ مقناطيسيت وارا ٿين ٿا جن کي زمين تان ڏٺو وڃي تہ سياھ داغن جي صورت ۾ نظر اچن ٿا.
سج جون شعائون يا بنفشي شعائون زمين طرف عڪس ڏين ٿيون ۽ سج جي سطح کان اٿندڙ شعلن برقي ذرن Charge particles کي اربين ٽنن جي صورت ۾ خلا ۾ وکيرن ٿيون.
سج تي ٿيڻ واريون ھي لرزشون ھر يارھن سالن ۾ گهٽ وڌ ٿين ٿيون ھي سج جي لرزشن جي عروج يا انتھا جو زمانو آھي جنھن کي سائنسي اصطلاح ۾ سولر ميڪسيمم چيو وڃي ٿو پر ھن وقت سج تي غيرمعمولي ترساء آھي ۽ اھا سرگرمي ناھي جيڪا ھئڻ کپي. جيڪڏھن ماضي تي نظر وجهجي تہ سو سال پھرين اھڙي صورتحال نظر آئي ھئي. ان کان پھرين اھڙي صورتحال ٻن چئن نسلن نہ ڏٺي ھوندي. سج جي سطح تي داغن جو تعداد سائنسدانن جي اميدن کان تمام گهٽ آھن ۽ سج جي سطح تي اٿندڙ شعلن جي تعداد توقع کان گهٽ اڌ آھي. سترھين صدي ۾ ڪيئي ڏھاڪن تائين سج جي سطح تي پيدا ٿيندڙ داغ ختم ٿي ويا ھئا جنھن جي ڪري ڪرھ شمالي ۾ شديد سردي پئي ھئي ۽ درياھ ٽيمس ڄمي ويو ھو. ان دور جي پينٽنگن مان خبر پوي ٿي تہ ڄميل دريا ٽيمس تي سرمائي ميلا لڳندا ھئا. سن 1684ع جي وڏي ٿڌ ۾ درياھ ٻن مھينن تائين ڄميل رھيو ۽ ان مٿان برف جي ھڪ فٽ تھ ڄميل رھي. يورپ جي تاريخ جي ھن ٿڌي ترين دور کي سائنسدانن مونڊر منيميم جو نالو رکيو ويو ان سائنسدان جي نالي جنھن سج تي ٿيڻ واري سرگرمي ۾ گهٽتائي جو مشاھدو ڪيو ھو.
مونڊر منيميم دوران صرف دريا ٽيمس نہ رڳو ڄميو ھو پر بحيرہ بالٽڪ بہ ڄمي ويو ھو. شمالي يورپ جا فصل تباھ ٿي ويا ھئا ۽ ڏڪار شروع ٿي ويو ھو.
سج تي سرگرمي جي گهٽتائي جو مطلب اچڻ وارن ڪيترن ڏھاڪن تائين زمين تي انتھائي ٿڌ پئجي سگهي ٿي.
1609ع کان پوء سج جي داغن يا ان تي اٿندڙ شعلن جو مشاھدو ڪيو وڃي ٿو پيو ۽ ھن مھل تائين سائنسدانن وٽ 4 سو سال جا مشاھداتي ذخيرا موجود آھن تہ ڪيئن سج تي سرگرمي ڪيئن گهٽ ٿيندي پئي وڃي ۽ اھو ادراڪ ناھي تہ اڳتي ھلي ماحول تي ڪھڙو اثر پوندو. ڪجھ سائنسدان تحقيق ۾ ھزارين سال پراڻي برفاني علائقن جي برف تي تحقيق ڪري رھيا آھن ۽ برف جي اھڙن ذرن جو مشاھدو ڪري رھيا آھن جيڪي ڪڏھن زمين جي فضا ۾ پاتا ويندا ھيا انهن ذرن ذريعي سج تي ٿيندڙ سرگرمين جي لاھ چاڙھ جو اندازو ٿي سگهي ٿو.
ھڪ ٻئي سائنسدان مائيڪ لويڪورٿ جي مشاھدي مطابق ڏھ ھزار سالن ۾ پھريون دفعو سج تي تيزي سان سرگرمي ۾ گهٽتائي ٿي رھي آھي.
ھن مطابق برف جي تھ ۽ سج تي سرگرمي ۾ واقع ٿيندڙ گهٽتائي جو مشاھدو ڪيو وڃي تہ ويھ کان ٽيھ فيصد ان ڳالھ جو امڪان آھي تہ ايندڙ چاليھ سالن ۾ دنيا مونڊر مينيمم جو شڪار ٿي ويندي.
سورج تي سرگرمي ۾ گهٽتائي جو مطلب آھي تہ سج کان دنيا ۾ ايندڙ بنفشي شعائن جي گهٽتائي ۽ ان سبب ڪري جيٽ اسٽريم متاثر ٿي سگهي ٿي. مائيڪ لويرٿ جو چوڻ آھي تہ جيٽ اسٽريم ۾ تبديلي سان شمالي يورپ ڏي ايندڙ گرم ھوائون بند ٿي سگهن ٿيون. سج جي سطح تي گرمي ايسين ختم نہ ٿيندي جيسين سج بوني گرھ وانگر ننڍو نہ ٿي ويندو ۽ ان جي سڄي ھيڊوجن ختم ٿي نہ ويندي.
سج ۽ موسمي اثر :-
زمين تي موسمن جو ٺھڻ زمين جي گردش سان نٿو ٿئي پر سج جي جهڪاء جي ڪري ٿئي ٿو. زمين جو محور تقريبن 23.45 درجا جهڪيل ٿئي ٿو. زمين جي گردشي حرڪت جي ڪري موسم ٺھن نٿا پر تبديل ضرور ٿين ٿا.
جون جي مھيني ۾ اتر اڌ گولي ۾ گرمي ٿئي ٿي ان وقت زمين جو محور جيڪو 23.45 درجا جهڪيل ٿئي ٿو ان جو جهڪاء سج طرف ٿئي ٿو ۽ سج سرطاني خط Tropic of Cancer مڪينن لاء منجهند جو عين مٿي تي ٿئي ٿو ان کان سوا اتر اڌ گولي تي ڏينھن ڊگها ۽ راتيون ننڍيون ٿين ٿيون ان جي ابتڙ ڏکڻ اڌ گولي ۾ جون جي مھيني ۾ سردي ٿئي ٿي ڏينھن ننڍا ۽ راتيون وڏيون ٿين ٿيون. سرطاني راس Summer Solstice اڪثر ڪري 21 جون تي ٿئي ٿو ليڪن ڪڏھن ڪڏھن 20 يا 22 جون تي ٿئي ٿو.
حوالا
زمرو:سج زمرو:فلڪيات
اوجھ
گاهه کائيندڙ جانور جي اوجهريءَ ۾ پيل کاڌو. سنڌيءَ ۾ چوڻي آهي: اوجهه نه ڇنڊي -اوجهري-، توڙي ڌوپي منجهه درياهه اوجهريءَ ۾ -اوجهه- اهڙو ته چهٽيل هوندو آهي، جو اوجهريءَ کي صاف ڪرڻ ڏکيو ٿي پوندو آهي. ’-اوجهه- نه ڏيڻ’ هڪ اصطلاح آهي، معنى پنهنجو راز نه سلڻ.
ڪامل حرارت
ڪامل ٻُڙي (Absolute Zero) جو تصور ته سمجهه ۾ اچي ٿو پر ڪامل حرارت (Absolute Hot) جو تصور ڪجهه وڌيڪ ئي پُراسرار آهي. حرارت (گرمائش)، توانائي (Energy) جو هڪ قسم آهي جنهن جو تعلق مادي کي ٺاهڻ وارن اُڻن يا ايٽمن جي حرڪت ڪرڻ سان آهي. جيترو ايٽم يا اُڻا ٿڌا هوندا، اوترو ئي اهي گهٽ حرڪت ڪندا ۽ نيٺ ڪامل ٻُڙي (0 ڪيلون/460 ڊگري فارن هائيٽ) تي اهي عملي طور تي بيهي رهن ٿا. پيئماني جي ٻئي طرف روايتي طبعيات نظرياتي طور تي وڌ کان وڌ حرارت جي درجي جي حد کي x10^321.4 ڪيلون ٻُڌائي ٿي. پلانڪ حرارت جو درجو، جنهن جي باري ۾ سمجهيو وڃي ٿو ته آخري دفعو بگ بينگ ٿيڻ کانپوءِ سيڪنڊ جي پهرئين ڪجهه حصي ۾ ٿيو هو جي موجب ذرن جي ايتري توانائي هوندي جو اسان جا هاڻوڪا نظريا ان جي ورتاءُ کي وڌيڪ بيان نٿا ڪري سگهن. يعني ان کان وڌيڪ گرميءَ جو سوچي ئي نٿو سگهجي. پر ڪوانٽم ثقل جو نظريو ان کان به وڌيڪ حرارت يا گرميءَ جي درجي جي اجازت ڏئي ٿو.
حوالا
زمرو:سائنس
راضي شاھ جو ميلو
راضي شاھ جو ميلو : هي ميلو مٺي تعلقي ۾، نئين ڪوٽ ريلوي اسٽيسن جي ڏکڻ – اوڀر طرف، ٿر ۽ سنڌ جي ڪَس تي مير ڪرم علي خان ٽالپر جي ٺهرايل ڪوٽ (جو اڃا بيٺو آهي) جي ڏکڻ – الهندي طرف ذوالحج يعني عيد الضحيٰ تي سال بسال لڳندو آهي. هتي سيد راضي شاھ گهوٽ لڪياريءَ جو عاليشان قبو آهي ۽ مُجاور رهي ٿو. هي سڀني کان وڏو ميلو آهي، جتي ڪافي ماڻهو پري پري کان ايندا آهن. هر ڪنهن قسم جو چڱو واپار هلي ٿو. ملاکڙو بہ لڳندو آهي.
اسلام جي سرحد
ڪتاب اسلام جي سرحد اصل ۾ مولانا ابوالاعليٰ مودوديءَ جو لکيل آهي، جنهن جو سنڌي ترجمو محمد عثمان ڏيپلائيءَ ڪيو. هن ڪرائون سائيز ڪتاب ۾ صفحا 42 آهن ۽ قيمت 5 آنا ڄاڻايل آهي. ڇاپو پهريون، مطبوعات جماعت اسلامي سکر طرفان شايع ٿيو. هن ڪتاب جو ٻيو ڇاپو، محمد عثمان ڏيپلائيءَ 1945ع ۾ آفتاب پرنٽنگ پريس، حيدرآباد مان ڇپايو.
1880ع
ڊسمبر
زمرو:1880ع زمرو:گريگورين ڪئلينڊر ۾ ليپ سال
ڪادمبري
ڪادمبري مرزا قليچ بيگ جو لکيل ڪتاب آهي. هي ڪتاب 1916ع تي حيدرآباد جي اسٽينڊرڊ پريس ڇپائي شايع ڪئي وئي. هي ڪتاب 29 صفحن تي مشتمل آهي.
حوالا
زمرو:ڪتاب زمرو:سنڌي ادب
حافظ آباد
حافظ آباد: پاڪستان جي صوبي پنجاب جي ضلعي حافظ آباد جو ھڪ شھر ۽ ضلعي ساڳي وقت تحصيل حافظ آباد جو صدر مقام آھي. ھي شھر اڪبر بادشاھ جي منظور نظر حافظ ٺھرايو ھو. ھن شھر جي آبادي جي اڪثريت پنجابي ڳالهائيندڙ آھي پر اردو بہ ڳالھائي۽ سمجھي وڃي ٿي.2017 جي آدمشماري مطابق شھر جي آبادي 245784 آهي ۽ آبادي م ھي پاڪستان جو 31 وڏو شھر آھي.
حوالا
زمرو:پنجاب جا شهر (پاڪستان)
چهل، قصور
چاحال قصور (انگريزي: Chahal, Kasur) پاڪستان جو هڪ آباد جڳهه  جو پنجاب، پاڪستان ۾ واقع آهي.
تفصيلَ
چاحال قصور جي مجموعي آبادي  179 ميٽر سطح سمنڊ کان مَٿانهينءَ تي واقع آهي.
حوالا
زمرو:قصور ضلع جون آباد جڳھون
اسلام جي مشھور بزرگ ھستين جو احوال
هيءُ ڪتاب عبدالرزاق قاضيءَ جو ترجمو ڪيل آهي. هن ڪرائون سائيز ڪتاب جو جلد ڪچو آهي، جنهن ۾ 219 صفحا آهن ۽ قيمت سوا ٻه رپيا ڄاڻايل آهي. اوريئنٽل پبلشنگ هائوس، ڪراچيءَ وارن هن ڪتاب جو پهريون ڇاپو، سوِلِ ۽ ملٽري گزيٽ پريس، ڪراچيءَ مان ڇپائي پڌرو ڪيو. هن ڪتاب جو ٽيون ڇاپو، ايڊيوڪيشنل پريس، ڪراچيءَ مان ڇپائي پڌرو ڪيو ويو.
سمي
سمي پنجاب بالخصوص پوٽوھار جو ھڪ روايتي ناچ آھي۔ ھي خوشی جي موقعن تي ٽولين جي شڪل ۾ دائرن ۾ ڪيو ويندو آھي۔ ھٿن جي آڱرين ۽ آڱوٺن تي گھنگرو ٻڌل ھوندا آھن۔ ھڪ تاڙي ھيٺ کاٻي ۽ پوءِ ھڪ ساڄي مٿي۔ يا وري گھنگرن جي بغير کاٻي طرف تاڙي وڄائيندا آھن ۽ ساڄي طرف چٽڪي۔
ڍول سمّي ھڪ منظوم روماني داستان بہ آھي ـ ڍول شھزادو اور سمّي راني ان جاڪردار آھن ـ ان ٻنھي ڪردارن کے سان گڏوگڏ انھن جا پالتو جانورن جي بہ ڪھاڻي آھي ـ ڍول شھزادي جو طوطو اور سمّي جو ھيرو ھرڻ ـ
زمرو:پنجاب جا لوڪ رقص زمرو:پنجاب، پاڪستان زمرو:پنجابي ثقافت
488ع
ڊسمبر
زمرو:488ء زمرو:پنجين صدي زمرو:سال
پاربرهم ميلو
پاربرهم: ڏيپلي تعلقي ۾ شهر کان 6 ميل اتر الهندي طرف ’ويڙهي جهپ‘ جي ڳوٺ ۾ سڀڪنهن سال 5- ڄيٺ کان 20- ڄيٺ تائين 15 ڏينهن لڳندو آهي. هتي پارُو فقير (پاربرهم) جيئري سمانڌ ورتي هئي، جا اڄ تائين ٺهيل آهي. مٿان ڇت جوڙائڻ جي منع آهي. هتي پينگهون، ملاکڙا، تماشا ۽ طائفا ڪونه ٿين. هتي جاترين لاءِ ڀيل ڪچيون لانڍيون ٺاهيندا آهن. معمولي دڪان کلندا آهن، ڀڄن ڳائبا آهن. چانورن جون ديڳيون لاهي ورهائيندا آهن. برهمڻن لاءِ برهم ڀوڄ ٿئي. شام جو جاتري سمانڌ وٽ وڃي آرتي ڪن روٽ ورهائين.
جعفر ميمڻ
جعفر ميمڻ صحافي ۽ ليکڪ, ولد سائينداد ميمڻ، 3 سيپٽمبر 1966ع تي لاڙڪاڻي ۾ جنم ورتو.
تعليم
پرائمري کان ڪاليج تائين لاڙڪاڻي ۾ پڙهيو ۽ گريجوئيشن شاهه لطيف يونيورسٽي خيرپور مان ڪيائين.
صحافتي سفر
ننڍپڻ کان ئي لکڻ پڙهڻ جو شوق رهيس. ٻارن جي رسالن ۾ ڪهاڻيون ۽ شعر لکڻ شروع ڪيائين. بعد ۾ لاڙڪاڻي مان جاري ٿيندڙ اخبار روزاني ’اڳواڻ‘ ۾ اسسٽنٽ ايڊيٽر طور ڪم ڪري صحافت ۾ پير پاتائين. بعد ۾ روزاني ’عوام آزاد‘ جو ڇهه مهينا ايڊيٽر رهيو. روزاني ’سنڌ سجاڳ‘ ڪراچيءَ ۾ سب ايڊيٽر طور ٽي سال ڪم ڪيائين، انهيءَ دوران روزاني ’سرواڻ‘ ۾ به ڪم ڪيائين. بعد ۾ ڪاوش گروپ طرفان ماهوار ڊائجسٽ ’سنڌ رنگ‘ ۽ ’هالار‘ جي ايڊيٽر طور خدمتون سرانجام ڏنائين، ٻنهي ڊائجسٽن جو 1992ع تائين ايڊيٽر رهيو.
ڪتاب
هن جا هيٺيان ڪتاب:
ڪارگذاري
جعفر ميمڻ روزاني ’خادم وطن‘ ۽ ’تعمير سنڌ‘ جو نيوز ايڊيٽر به رهيو آهي ۽ 2004ع کان وٺي روزاني ’سنڌ‘ جو ايڊيٽر رھيو. هاڻي هو آن لائين وائيس آف سنڌ هلائي رهيو آهي.
حوالا
زمرو:سنڌي ماڻهو زمرو:سنڌي صحافي
موسيقيءَ جا ٺاٺ
حوالا
زمرو:راڳ
ٽيٽرالاجي
ٽيٽرالاجي چار پيرائتا ڪم/ڪتاب (Tetralogy) چار مسلسل ادبي ڪارناما، ڪتاب وغيره، جيڪي ساڳئي تسلسل ۾ ٿيل هجن. قديم يونان ۾ اهو اصطلاح ڊرامن لاءِ ڪم ايندو هو، جنهن ۾ ٽي غمگين ڊراما ۽ هڪ مزاحيه ڊرامو شامل هوندو هو لفظ ٽيٽرالاجي يوناني لفظ tetralogy يوناني ٻوليءَ جي ٻن لفظن مان نڪتل آهي: τετρα- يعني ٽيٽرا جنھن جي معني چار ۽ لاگيا λογία جنھن جي معني گفتگو.
اوڇنگارون (ڪتاب)
هيءُ ڪتاب فيض محمد ’فيض‘ حيدريءَ جو لکيل آهي. ڪرائون سائيز واري هن ڪتاب جو جلد ڪچو آهي، جنهن ۾ 155 صفحا آهن ۽ قيمت ڄاڻايل ناهي. ڇاپو پهريون، مرتضيٰ پبليڪيشن، حيدرآباد سال 1953ع ۾ ڇپايو.
ٿر ايڪسپريس
ٿر ايڪسپريس ھڪ بين الاقوامي ٽرين آھي جيڪا ڪراچي، پاڪستان ۽ جوڌ پور، ڀارت جي وچ ۾ ھفتيوار ھلندي آھي. ھن ٽرين جو شروعات 18 فيبروري 2006ع ۾ ٿي. ھن ٽرين جي مسافرن جو اميگريشن ۽ ڪسٽم زيرو پوائنٽ (کوکراپار)، پاڪستان ۽ مونا بائو، ڀارت ۾ ٿيندو آھي.
حوالا
زمرو:اچ وڃ جا وسيلا زمرو:پاڪستان جي ريل گاڏين جا نالا زمرو:سنڌ ۾ نقل ۽ حمل زمرو:ھندستان–پاڪستان لاڳاپا
اسلام ڇا آھي (ڪتاب 1)
هيءُ ڪتاب، حاجي محمد يعقوب پيربخش -ٻرڙي- ترجمو ڪيو، جيڪو آر. ايڇ. احمد ائنڊ برادرس حيدرآباد، ڪرائون سائيز ۾ شايع ڪرايو. ڪتاب ڪچي جلد سان 262 صفحن تي مشتمل آهي. ڪتاب جي ڇپجڻ جو سال لکيل ناهي.
ڪھيري
ڪھيري سنڌ ۾ رھندڙ ھڪ ذات جو نالو آھي. سنڌ جو ڀلوڙ  مزاحيہ فنڪار نٿو ڪھيري پڻ ھن ذات سان تعلق رکندو ھو. نٿو ڪھيري نہ رڳو مزاح، مشڪري ڪندو ھو پر بھترين راڳي پڻ ھو. ھو بدين شھر ۾ رھائش پذير ھو.
نل ديمنتي
نل دمينتي ، ھي ڪتاب ٽهلرام هيمنداس لکيو ۽ ڪراچي جي سنڌي ساهت سوسائٽي 1916ع ۾ شايع ڪرايو. هي ڪتاب 38 صفحن تي مشتمل آهي. ڪتاب جي ڇپائي ڪراچي پرنٽنگ ورڪس ڪراچي مان ڪرائي وئي.
جھولڻو
جهولڻو __(Jhoolnoo):
حضرت سچل سرمست (1739-1829ع) جي رسالي ۾ هڪ انوکي صنف ”جهولڻو“ ملي ٿي، جيڪا اڳ ۾ ڪنهن به سنڌي شاعر وٽ نظر نه ٿي اچي. البته روحل فقير جي هندي ڪلام ۾ ”جهولڻو“ ملي ٿو، پر فني سٽاءَ جي لحاظ کان روحل فقير (1734-1804ع) جي هندي جهولڻي ۽ سچل سرمست جي جهولڻي ۾ فرق آهي. روحل فقير جي هندي جهولڻي ۾ اڪثر چار سٽون ٿين ٿيون، ۽ هر سٽ جو وزن عام بيت جي وزن کان وڏو ۽ اينگهه وارو ٿئي ٿو. سچل سرمست جي جهولڻي جو هر بند گهڻو ڪري اَٺن سٽن جو ٿئي ٿو، ۽ نائين سٽ وراڻيءَ جي اچي ٿي. سچل سرمست جي رسالي ۾”سسئي پنهون“ بابت جهولڻو ملي ٿو، جنهن ۾ اهڙا پنجاهه بند آهن. هر بند يا بيت کان پوءِ جيڪي وراڻيون اچن ٿيون، اهي پاڻ ۾ هم قافيه آهن. هر بند جي سٽ جو وزن ننڍو ۽ گهڻو ڪري هندي جهولڻي جي سٽ جي اڌ جيترو آهي. ڄڻ چئن سٽن کي اَٺ سٽون ڪري رکيو ويو آهي. قافيو بند جي سمورين سٽن جي آخر ۾ اچي ٿو، ۽ هر بند يا بيت جو جدا جدا قافيو آهي. حضرت سچل سرمست جي ”سسئي ۽ پنهون“ جي جهولڻي مان هڪ بند هيٺ ڏجي ٿو: سرتيون سڀ ٿيس صلاحي، هو تان راهه وٺي پيا راهي، ڇوٿينءَ ڪڍ تنين جي ڪاهي، ڏونگر ڪيم ڏسائج ڏاهي، حـَـبَ ۾ ڪونه ڪندءِ همراهي، هت ٿو سنگ منجهائي ساهي تڏهن ڇپ ڪرڻ تو ڇاهي، پر هو اهڙو امر الاهي: ٻيا سڀ ويهه تون وهم وساري
اوڇڻ
مٿان اوڍڻ جو ڪپڙو، مٿان وجهي سمهڻ جو ڪو ڪپڙو (چادر ۽ رلي وغيره). اونهاري جي مند ۾ مڇرن کان بچاءَ لاءِ مٿان اوڍڻ جي چادر، شال يا اجرڪ وغيره، سياري ۾ سوڙ کي به ”-اوڇڻ-“ ڪري ليکبو آهي.
اسلام ڇا آھي (ڪتاب 2)
هن نالي سان ٻيو ڪتاب فضل احمد غزنويءَ جو لکيل آهي. هن ڊيمي سائيز ڪتاب ۾ صفحا 35 آهن ۽ قيمت 4 -آنا- ڄاڻايل آهي. اداره تبليغ -الاسلام- حيدرآباد، آفتاب پرنٽنگ پريس، حيدرآباد مان سال 1944ع ۾ ڇپايو.
سنڌي ڪمپيوٽنگ
سنڌي ڪمپيوٽنگ جو آغاز عبدالماجد ڀرڳڙي 1987ع ۾ ايپل جي مئڪنٽاش ڪمپيوٽر تي استعمال ٿيندڙ عربي ۽ فارسي ورڊ پروسيسنگ جي پروگرام ”الڪاتب“ ۾ تبديليون آڻي ڪيو. جنهن جي نتيجي ۾ سندس ليزر پرنٽر تي سنڌيءَ جو پهريون صفحو پرنٽ ٿي نڪتو جيڪو سنڌي ٻوليءَ جي ڪمپيوٽنگ جو پهريون قدم هو. اهڙي خوشيءَ جي خبر روزانه هلال پاڪستان سڄيءَ سنڌ کي ڏني. ان ڪاميابي بعد ساڳي اخبار ۾ پهريون سنڌي ڪمپيوٽر ذريعي ڪمپوز ٿيل ڪالم انعام شيخ جو ”ڪَکُ پن“ ڇپيو. ايئن سنڌي اشاعتي صنعت ۾ ڪمپيوٽر تي سنڌي ڪمپوزنگ جي ابتدا ٿي ۽ ڪمپازيٽرن جي جاءِ ڪمپيوٽرن  ورتي. ان کان اڳ اهو (ڇپائي جو) ڪم ڪمپازيٽر (شيهي جي ٽائپ فريم ۾ سيٽ ڪري پريس لاءِ مضمون تيار ڪندڙ) ڪندا هئا، جيڪو انتهائي ڏکيو ۽ بي حد ٿڪائيندڙ توڙي صحت لاءِ هاڃيڪار عمل هو، جنهن ۾ شيهي (Lead) جي ٺهيل ٽائپ هوندي هئي ۽ هڪ هڪ حرف جو مختلف روپ خانن ۾ پيل هوندو هو. پوءِ ڪمپازيٽر هڪڙي ڪاٺ يا ميٽل جي سانچي يا فريم ۾ انهن کي هٿ سان سيٽ ڪري لفظ به لفظ جوڙي مضمون ترتيب ڏيندا هئا. مسلسل اهو ڪم ڪرڻ جي نتيجي ۾ ڪمپازيٽر اڪثر شيهي جي زهريلي اثر يعني Lead Poisoning جو شڪار ٿي ويندا هئا. ڄڻ ته سنڌي ڪمپيوٽنگ اهڙي هاڃيڪار پورهئي مان سندن جند آجي ڪرائي، نه رڳو اهو پر ان سان ڇپائيءَ جي ڪم ۾ تيزي، خوبصورتي ۽ چٽائي به آئي.
شروعات
عبدالماجد ڀرڳڙي جن جي سنڌي ٻوليءَ سان لڳاءُ جو ئي نتيجو آهي، جو پاڻ ڪمپيوٽر سائنس ۾ ڪا ڊگري نه هوندي، نه وري ڪنهن مالي امداد جي، فقط ذاتي وسائل ڪتب آڻي سنڌي ٻوليءَ لاءِ اهو ڪم ڪري ڏيکاريو جيڪو ادارا، يونيورسٽيون ۽ ڪمپيوٽر سائنس جا ماهر وسائل باوجود به نه ڪري سگھيا. پنهنجي لڳاتار محنت سان مارچ 1988 تائين پاڻ عملي لحاظ کان سنڌي ٻوليءَ جي ڪمپيوٽر تي استعمال لاءِ مڪمل سرشتو جوڙي ورتائون، جنهن سان ڪمپيوٽر تي سنڌيءَ جو استعمال اوتري ئي سولائي سان ممڪن بڻيو جهڙو عربي، فارسي ۽ اردو وغيره لاءِ ان کان اڳ ۾ هو. هتي اهو ڄاڻڻ بي حد ضروري آهي ته ايم بي سنڌي ان پيج کان پوءِ نه بلڪه گھڻو اڳ جي ايجاد آهي. پنهنجي اهڙي اَملهه ايجاد تي ڳالهائيندي عبدالماجد ڀرڳڙي چوي ٿو ته منهنجي ان پورهئي ۾ دوستن، محبوبن، وڏڙن ۽ بزرگن جون دعائون ۽ محبتون ته ضرور شامل هيون، پر ايم بي سنڌي ۾ دوستن جي ماهرانه يا غيرماهرانه صلاحيتن جو ڪو عمل دخل ڪونه هو ۽ اهو سمورو پورهيو مون اڪيلي سِر پنهنجي ٻوليءَ جو فرض سمجھندي پاڻ ڪيو آهي.
ايپل ميڪ تي
جولائي 1988ع ۾، ايپل ڪمپنيءَ جي ڊسٽريبيوٽر طرفان هاڻوڪي ميريٽ هوٽل ۾، جيڪو تڏهن هاليڊي ان سڏبو هو، هڪ تقريب منعقد ڪري سندس (محترم عبدالماجد ڀرڳڙي صاحب جي) ان تاريخي ڪم کي عوام ۽ خواص آڏو متعارف ڪرايو. جنهنجي صدارت مرحوم علي احمد بروهي صاحب ڪئي ۽ اهڙي طرح سان سنڌي ڪمپيوٽنگ جي باقاعده شروعات ٿي. يادگيريون ونڊيندي محترم عبدالماجد ڀرڳڙي ٻڌايو ته تقريب کان پوءِ رفريشمينٽ دؤران مرحوم علي احمد بروهي صاحب کيس کِلندي کِلندي چيو: ”ڀرڳڙي، جيڪڏهن تون اهو ڪم بنگالي ٻوليءَ لاءِ ڪرين ها ته بنگالي تنهنجا مُجسما ٺاهي، شهرن ۾ لڳائن ها. پر تو اِهو ڪم سنڌي ٻوليءَ لاءِ ڪيو آهي، فڪر نه ڪر، جلد ڪو تنهنجي ٽنگ مان جھلي، هيٺ گِهلي لاهيندُءِ.“ پوءِ هلال پاڪستان وارن اخبار جي جُزوي ٽائپسيٽنگ ڪمپيوٽر وسيلي شروع ڪئي، پر عوامي آواز پهرين اخبار هئي جنهن ڪمپوزنگ جو سڄو ڪم هن (سنڌي) سرشتي کي استعمال ڪندي ڪمپيوٽر وسيلي ڪرڻ شروع ڪيو. اهو استعمال ۾ ايترو ته آسان هو جو انگريزي ٽائپنگ ڄاڻيندڙ ٻن ٽن ڏينهن ۾ رواني سان سنڌيءَ ۾ (ڪمپيوٽر تي) ٽائپنگ ڪرڻ سکي پئي ويا. بعد ۾ ڪاوش، آفتاب ۽ ٻين سنڌي اخبارن به ان سرشتي کي استعمال ڪرڻ شروع ڪيو ۽ پوءِ جلد ئي سڀ اخبارون، ڪتاب ۽ رسالا ڪمپيوٽر وسيلي ڇپجڻ لڳا. 1990ع واري ڏهاڪي تائين سنڌي ڪمپيوٽنگ جو وڌ ۾ وڌ استعمال اشاعتي ۽ اخباري ادارا ئي ڪندا رهيا ۽ عام ماڻهن کي ان جي باري ۾ اڃا گھڻي ڄاڻ ڪانه هئي. اگتي هلي جڏهن ڪمپيوٽر ادارن ۽ آفيسن مان ٿيندو عام ماڻهن جي دسترس ۾ آيو ۽ انٽرنيٽ ۽ ورلڊوائيڊ ويب عام ٿيڻ لڳا، تڏهن ماڻهن لاءِ ڪمپيوٽر باهمي رابطي توڙي فائلن جي ڏي وٺ جو ذريعو بڻيو ۽ تڏهن ئي پرسنل ڪمپيوٽر تي سنڌي ٻوليءَ جي ضرورت شدت سان فردن فردن محسوس ٿيڻ لڳي.