cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
ٿوھي واري ڊالفن
ٿوھي واري ڊالفن سوئسا نسل سان تعلق رکندڙ آهي. ھي ڊالفن پٺي تي ٿوھي ۽ وڏي کنڀڙي ھجڻ جي ڪري ان نالي سان سڃاتي ويندي آهي. آھي اولھ آفريڪا جي سامونڊي ڪناري جي ڀرسان، ۽ ڏکڻ آفرڪا کان آسٽريليا جي وچ ۾ واقع ھندي سمنڊ ۾ ملنديون آهن. انھن جي خوراڪ مليٽ مڇي ۽ ٻيون مڇيون آهن.ھي مڇيون نابودي جي خطري واري درجي ۾ شامل آهن.
1013ع
ڊسمبر
زمرو:1013ء زمرو:يارھين صدي زمرو:يارهين صدي زمرو:سال
ساڄي ڌر وارا
ساڄي ڌر وارا __(Rightists)
ورهاڱي کان پوءِ جڏهن سنڌي ادب ۾ترقي پسند لاڙي جو سوال اڀريو، تڏهن سنڌي اديب واضح طور ٻن گروهن ۾ ورهائجي ويا. هڪڙا ساڄي ڌر وارا اديب، ٻيا وري کاٻي ڌر وارا اديب. ساڄي ڌر وارا ترقي پسند ۽ انقلابي سوچن جا مخالف هئا. هو ساڳئي وقت تصوف جي وحدت الوجود واري نقطهء نظر جي بجاءِ وحدت الشهود جا حامي هئا. ساڄي ڌر وارا اديب گهڻي ڀاڱي حڪومت نواز هئا ۽ رجعت ۽ روايت پسند، ظاهر پرست مذهبي هئا، جڏهن ته کاٻي ڌر وارا روشن خيال ۽ تبديلي پسند هئا. سندن اختلاف سنڌ ۾ ون يونٽ واري دور ۾ وڌيڪ اڀري آيا ۽ اهو باقاعدي واضح فرق نمايان هو. اها روش ان کانپوءِ به هر دور ۾ هلندي آئي آهي.
حوالا
زمرو:اصطلاح زمرو:سياسي اصطلاح
زهري
زهري (Zehri)، بروهي (Brohi or Brahvi or Brahui) ذات يا قبيلي جو هڪ پاڙو آهي، پر هاڻي زهري پاڻ هڪ ذات يا قبيلي جي حيٿيت اختيار ڪري وئي آهي. پر ان جو نخ وڃي بروهي ذات يا قبيلي سان ملي ٿو. ان حساب سان زهري ذات يا قبيلو، بلوچ قبيلو يا ذات نه پر دراوڙ قبيلو سڏي سگهجي ٿو، ڇو جو بروهي يا براوهي اصل ۾ تمام اڳاٽن دراوڙ قبيلن مان هڪ آهي. توڻي جو ان حوالي سان اڃان وڌيڪ تاريخي حوالن ۽ ثبوتن جي ضرورت آهي پر چيو وڃي ٿو ته عربن جي سنڌ فتح ڪرڻ کان اڳ سنڌ جو حڪمران راجا ڏاهر (Raja Ddhahir) به اصل ۾ بروهي هو.
حوالا
زمرو:تاريخ زمرو:ذاتيون زمرو:سنڌ زمرو:بلوچستان
1954ع
فوتگيون
زمرو:1954ع زمرو:سال
ميثاقِ مدينه
يهودين قرآن پاڪ جي انهيءَ تنقيد جي مخالفت نه ڪئي، اڃا به جڏهن انهن ڏٺو ته اوس ۽ خزرج وارن جي پاڻ ۾ ويڙهه ۽ جھيڙو ختم ٿي ويو آهي ته انهن به رسول الله ﷺ جن سان دوستيءَ لاءِ نيت ظاهر ڪئي ۽ هڪڙو ٺاهه تيار ٿي ويو. انهيءَ ٺاهه جو آخري جملو ڏاڍو اهم آهي، جنهن مطابق پاڻ ڪريم ﷺ جن هڪ اهڙي امت (Nation) جا قاضي، حڪم ۽ امير سڏيا ويا، جنهن ۾ خدا پرست مسلمانَ ۽ خدا پرست يهودي بچاءُ (دفاعي) مقصد جي لاءِ گڏجي پيا هئا. انهيءَ ٺاهه کي مديني جي ڀرپاسي ۾ رهندڙ قبيلن تي به لاڳو ڪيو ويو ته اهي سڀئي هڪڙي گڏيل سياسي مقصد جي لاءِ هڪڙي امت بڻجي پيا، فردوه الي الله و الرسول.
ميثاقِ مدينه هڪ اهڙي پيڙهه هئي، جنهن تي مختلف مذهبن جا پيروڪار پاڻ ۾ گڏجي هڪ عالمي حڪومت قائم ڪري سگھن ٿا. يورپ وارن ته گڏيل انسانيت جي مقصد لاءِ پنهنجي جوڙجڪ مان مذهب کي ٻاهر ڪڍي ڦٽو ڪري ڇڏيو، پر اهي انهيءَ هوندي به ڪامياب نه ٿي سگھيا، ڇو ته مذهبن جي گروهه بندي ۽ نئين مهانڊي جي ڪري پيدا ٿيندڙ اختلافن انساني اتحاد جي امڪانن کي ختم ڪري ڇڏيو. پر اسان ڏسون ٿا ته مديني واري ميثاق ۾ مذهبي اختلاف سان ڪابه ڇيڙ ڇاڙ نه ڪئي وئي، اڃا به ان کي جيئن جو تيئن قائم رکندي امن، محبت ۽ ڀائيبندي وارن مقصدن تي گڏجي پوڻ لاءِ اتساهيو ويو. مسلمانن پنهنجي سڄي تاريخ ۾ مديني واري ميثاق جي مثال مان تمام گھٽ ۽ ٿورو فائدو ورتو. عالمي حڪومت ۽ انساني وحدت جي جوڙجڪ جي لاءِ ڪنهن به قسم جي ڪوشش نه ڪئي وئي، جڏهن ته اهو ئي ختم نبوت جو مقصد هو.
حوالا
زمرو:اسلام زمرو:اسلام ۽ ٻيا مذهب زمرو:تاريخ زمرو:سفارتڪاري زمرو:سياست زمرو:مذهب
ڪارو تتر
ڪارو تتر : ھي خوبصورت تتر بنيادي طرح ڪارو آھي پر ان تي اڇا ۽ اخروٽي ھيڊا چِٽ ٿين ٿا. ڳچيءَ ۾ تيز اکروٽي ناسي پٽو ھوندو اٿس. پاسڙن تي کنڀن کي ھيڊيون ڌاريون، چھنب ۽ ٽنگون ڳاڙھيون ۽ سِسي مڪمل ڪاري ٿئيس ٿي. ڪاري سِسيءَ تي اک ھيٺان ۽ ڪنن مٿان پاپڙيءَ تي سفيد کنڀ اٿس. مادي به لڳ ڀڳ ساڳي ھوندي آھي پر سِسي ڪاري ڪونه ٿيندي اٿس ۽ نه وري اڇي پاپڙي اٿس. ڪنڌ تي ناسيپٽو اڌورو ھوندو آھيس. ماديءَ جي ڳچي اڇي ٿئي ٿي. ڪارڙي تتر جي ماديءَ کي ’ڪَٻي‘ يا ’ڪٻوهڙي ‘ سڏيندا آهن.
ڪاري تتر جي ٻولي ”ڪَر... ڪَر... ڪِي ... ڪَي ... ڪِي“ ٿئي ٿي جنھن کي سنڌي ماڻھو ”خضر پير ... خضر پير ..“ ســان تشبــيھه ڏيــندا آھــن. اڪثر اڪيلو، جوڙيءَ ۾ يا ننڍڙي گروھه ۾ رھندو آھي. گھاٽن ٻُوڙن ۾ آرام ڪندو آھي. ڊپ جي صورت ۾ ڊوڙي ڀڄي ويندو آھي يا تيزيءَ سان ڀڙڪو ڏيئي اڏامي ويندو آھي. صبح جو سوير يا شام جو سرگرم نظر ايندو آھي. لَڳ جي مند ۾ ڏينھن جو ڪنھن به وقت ڪنھن وڻ يا ٿُـڙتان ٻوليندو آھي. پوکن ۾، ٻِج دار کيتن ۾، وڏي گاھه ، واھن ، ندين جي وھڪرن، ميدان، ۽ ٽڪرين ۾ ملندو آھي. 1200 ميٽرن جي اوچائيءَ تائين رھي ٿو.
اشعار ثنائي
اشعار ثنائي، هيءُ ڪتاب مولانا ثناءُ الله ”ثنائيءَ“ جو لکيل آهي، جنهن ۾ سندس مختلف ڪلام ڇپيل آهي. ڪرائون سائيز واري هن ڪتاب جو جلد ڪچو آهي، جنهن ۾ 93 صفحا آهن ۽ قيمت 2 رپيا آهي. ڇاپو پهريون، حافظ برادران، سکر مان سن 1974ع ۾ شايع ڪيو ويو. هن ڪتاب جو ٻيو ڇاپو، مولوي محمد عظيم سعيد پريس، ڪراچيءَ مان ڇپايو، جنهن جي ڊبل ڪرائون سائيز ۾ 56 صفحا آهن ۽ قيمت 4 رپيا ڄاڻايل آهي.
حوالا
زمرو:1974ع ۾ ڇپيل سنڌي ڪتاب
عبدالرحيم ڀرچونڊي
پير عبدالرحيم ڀرچونڊي شريفخانقاه قادريه ڀرچونڊي شريف جان چوٿان سجاده نشين آهن.
اشرف ڊبليو. تاباني
جنم
واپاري، منتظم، سابق گورنر سنڌ، 12 ڊسمبر 1930ع تي برما جي شهر ”رنگون“ ۾ ڄائو.
ڪڪرالھ
ڪڪراله جو پرڳڻو شاه بندر جي الهندي سمنڊ تائين هوندو هو. سنه 995هه (سنه 1567ع) ڌاري مرزا محمد باقي ترخان جي وقت ۾ ڄام ڏيسر ڪڪراله جو حاڪم هو. مرزا جان بابا محمد باقيءَ سان ٺٽي ۽ مڪليءَ جي وچ تي وڙهي شڪست کائي ڪڪراله جي ڄام وٽ مدد لاءِ آيو؛ پر هن مدد نه ڏنيس، تڏهن سميجن ڏي هليو ويو. سگهوئي پوءِ وري به جان بابا ۽ مرزا باقيءَ جي وچ ۾ لڪيءَ وٽ لڙائي لڳي ۽ وري به جان بابا شڪست کائي ڪڪراله ڏي ڀڳو. يادگار مسڪين به تڏهن ساڻس هو، پر سگهو ئي پوءِ هو ٻئي مارجي ويا. سنه 1009هه (سنه 1600ع) ڌاري ڄام ڏيسر جو پٽ ڄام هاله ڪڪراله جو حاڪم هو. انهيءَ سرحد تي ڪن جاگيردارن جي زمين تي دخلو ڪيو هو ۽ ڦرلٽ ڪئي هئائين ۽ ڪي ماڻهو ماريا هئائين، تنهنڪري مرزا غازي بيگ لشڪر وٺي ڪڪراله تي ڪاهي ويو. ڄام هاله جي مائٽن مان هڪڙو ڄام داؤد سندس سوُنهو ٿيو. ڄام هاله شڪست کائي ڀڳو. مرزا غازي ڄام داؤد جي ڌيءَ سان شادي ڪئي ۽ ڪڪراله جو ملڪ ورهائي ٽي ڀاڱا ڪيائين. هڪڙو ڄام داؤد کي ڏنائين ۽ ٻه ڀاڱا پنهنجي ملڪ سان گڏي ڇڏيائين. سنه 1151هه (سنه 1738ع) ۾ جڏهن نادر شاهه سنڌ ۾ اچڻ وارو هو ۽ ميان نور محمد ڪلهوڙي جو راڄ هو، تڏهن ميان جي لاڙڪاڻي ڏي وڃڻ ڪري ڪڪراله جي ڄام ۽ ڌاراجه جي حاڪم پاڻ ۾ شامل ٿي جهازن تي لشڪر چاڙهي پهرين کاٽ تائين ۽ پوءِ نصرپور تائين آيا، پر ڪلهوڙن توبون هڻي ڀڄائي ڪڍيو. جڏهن نواب مير خان دهليءَ جي بادشاه شاه جهان جي پاران ٺٽي جو نواب هو، تڏهن بادشاه نواب کي حڪم موڪليو ته اڳوڻي نواب شريف خان کي ۽ سندس دوست ڪڪراله جي ڄام ۽ ٻين کي مارائي ڇڏي، جو هن شاه جهان کي ٺٽي ۾ اچڻ وقت تڪليف ڏني هئي، جڏهن هو اڃا شاهزادو هو، نواب انهيءَ حڪم جي تعميل ڪئي.
اشرف ڊبليو. تاباني
سوانح
فلاڊيلفيا ڪاليج آف ٽيڪسٽائل ائنڊ سائنس (آمريڪا) مان ٽيڪسٽائل انجنيئرنگ جي شعبي ۾ بي. ايس. سي جي ڊگري ورتائين. تعليم مڪمل ڪرڻ کان پوءِ ڪراچيءَ آيو ۽ خاص ڪري ٽيڪسٽائل ۾ گهري دلچسپي وٺڻ لڳو. 1944ع کان 1972ع تائين چار دفعا پاڪستان سلڪ ۽ ريان ملز ائسوسيئيشن جو صدر چونڊيو ويو. نومبر 1947ع کان آگسٽ 1975ع تائين فشريز بورڊ، حڪومت پاڪستان جو صدر رهيو. اپريل 1973ع کان اپريل 1975ع تائين صنعتي ترقياتي بئنڪ جي انتظامي مجلس جو صدر نشين رهيو. آڪٽوبر 1972ع کان فئبروري 1976ع تائين ايڪسپورٽ پروموشن بيورو جو چيئرمئن، مئي 1981ع کان اپريل 1984ع تائين سنڌ جي صوبائي ڪابينا ۾ خزاني، صنعت ۽ ڍل جو وزير، ۽ جنوري 1987ع کان جون 1988ع تائين سنڌ جو گورنر رهيو. ان کان پوءِ سيري شگرملز لميٽيڊ جو چيئرمئن ۽ ايسٽرن فيڊرل يونين انشوئرس لميٽيڊ جو ڊائريڪٽر رهيو آهي. ان کان سواءِ انٽرنئشنل آرگنائيزيشن آف ايمپلائيز (جنيوا) جو چونڊيل نائب صدر ۽ گڏيل قومن جي ايجنسي انٽرنئشنل ليبر آرگنائيزيشن (آءِ. ايل. او) جي انتظامي مجلس جو 1990ع کان وٺي ميمبر رهيو.
عبدالرحيم ڀرچونڊي
ولادت
مولانا پير عبد الرحيم شهيد ابن مولانا عبد الرحمن ابن حافظ محمد عبد الله 1330ھ/1910ع ۾ ڀر چونڊي شريف، گھوٽڪي ضلعي ۾ پيدا ٿيا.
اشرف ڊبليو. تاباني
لاڏاڻو
اشرف ڊبليو تاباني، 16 جولاءِ 2009ع تي وفات ڪري ويو آهي.
حوالا
زمرو:1930ع جون پيدائشون زمرو:2009ع جون فوتگيون زمرو:2009ع جون وفاتون زمرو:پاڪستان زمرو:پاڪستاني ڪاروباري ماڻھو زمرو:سنڌ زمرو:سنڌ جا گورنر زمرو:ميمڻ ماڻھو زمرو:ڪراچي جا ماڻھو
عبدالرحيم ڀرچونڊي
شخصيت
پير عبد الرحيم نهايت بلند همت ۽ بي هاڪ شخصيت جا مالڪ ھيا، اسلام ۽ مسلمانن جي تحفظ ۽ سر بلندي جي لاءِ ڪنهن قسم جي قرباني ڏيڻ کان دريغ نه ڪندا ھيا اھڙا واقعا پيش آيا ته هندوئن نئين مسلمان عورتن کي قيد ڪري ارتداد تي مجبور ڪيو پير صاحب ڪنھن خطري کي دل ۾ نه لاھيندي ميدان ۾ اچي ويا ۽ ان وقت تائين سڪون سان نه ويٺا جيسيتائين انھن نو مسلم عورتن کي آزاد نه ڪرايائون.
تحريڪ پاڪستان
پنهنجي والد ماجد مجاهد اعظم مولانا عبد الرحمن جي پاڇي ھيٺ رھي ڪري انجمن احياء الاسلام ۽ تنظيم المشائخ جون بي مثال خدمتون انجام ڏنيون ۽ ان دور ۾ جڏھن ڪانگريس پوري طرح سنڌ صوبي ڇانيل هئي. پاڻ تحريڪ پاڪستان ۽ ٻہ قومي نظريي جي ڀر پور اشاعت ۽ حمايت ڪيائون ھص انهن ئي مشائخ جي قربانين جو نتيجو ھو جيڪي سنڌ صوبي جي عوام جي راءِ مسلم ليگ جي حق ۾ هموار ٿي وئي ۽ عوام الناس وڏي جوش ۽ خروش سان پاڪستان جي نظريي کي پنهنجو ڪيو.
سني ڪانفرنس ۾ شرڪت
1946ع ۾ والد ماجد جي قيادت ۾ ڏيڍ سو ھمراھن جي جماعت سان گڏ آل انڊيا سني ڪانفرنس بنارس ۾ شريڪ ٿيا ۽ پاڪستان جي ٺھڻ تي زور ڏنائون. اهل سنت جي ھن نمائنده ڪانفرنس ۾ گڏيل هندستان جي تقريبن پنج هزار عالمن ۽ مشائخن جو پاڪستان جي ٺھراءَ خاطر پنهنجي تمام ڪوششون کي صرف ڪري ڇڏڻ جل عهد ھڪ ڪليمي ضرب ھئي جنھن ڪانگريس جي سامرين جي طلسم ٽوڙي ڇڏيو. انجمن احياء الاسلام ۽ تنظيم المشائخ کانپوءِ پاڻ جميعت علماء پاڪستان ، سنڌ جا نائب صدر چونڊيا ويا ۽ جنھن جرأت ۽ همت ۽ خلوص ۽ ايثار سان جميعت جي سر گرميون ۾ حصو ورتو ان کي ڪڏھن فراموش نٿو ڪري سگھجي.
سجاده نشين
1960ع ۾ شيخ ٽين عبد الرحمن جي وصال کانپوءِ سجاده نشين ٿيا تہ سندن جون مصروفيتون الاھي وڌي ويون پر جنهن حسن ۽ خوبي سان پاڻ ذميدارين کي نڀايو، ھاڻوڪي دور ۾ ان جو مثال پيش ڪرڻ مشڪل آهي. سندن جي دل ۾ دين ۽ ملت جو بي پناه درد ھيو. توڙي جو سندن تي قاتلاڻا حملا ڪيا ويا، طرح طرح سان سندن کي اذيتون ڏنيون ويون پر ھن مرد خدا جا قدم پوئتي ٿيڻ ڪي بدران هميشه اڳتي ئي وڌندا رهيا.
عملي جهاد
1965ع جي جنگ ۾ راجستان سيڪٽر ۾ عملي طور تي حصو ورتو، پنھنجي مريدن حر مجاهدن جي ڪيترائي دستا ھٿياربند ڪري محاذ تي موڪليا ۽ ٻہ ڀيرا پاڻ محاذ تي ويا. پيرعبد الرحيم اسلام جي نظريي جا زبردست حامي ھيق. 1971ع جي چونڊن ۾ جميعت علماءِ پاڪستان جي سنڌ صوبي جي نائب صدر هجڻ جي حيثيت سان علي الاعلان اسلامي قوتون جو ساٿ ڏنائون ۽ هر ممڪن ڪوشش ڪئي ته عوام جي ذهنن ۾ صحيح اسلامي قدرن کي ايتري قدر راسخ ڪيو وڃي جو ھو اسلام جي نظريي کان علاوه ڪنھن نظرئي ۽ ازم کي قبول نه ڪن.
وفات
30 رجب، 21 سيپٽمبر ( 1391ھ/1971ع) جي شام تي جڏھن پير عبد الرحيم چار بنا ھٿيار ماڻھن سان گڏ ھيا، تہ مخالفن فائرنگ ڪري کين قتل ڪري ڇڏيو. سندن جي جنازي ۾ ھڪ لک ماڻھن شرڪت ڪئي، سندن جي آخري آرام گاه ڀر چونڊي شريف ۾ آهي. سندن جي شهادت سان ملت اسلامه ھڪ عظيم مجاهد کان محروم وئي.
حوالا
زمرو:قادريہ سلسلو زمرو:سنڌي صوفي زمرو:سنڌي شخصيتون زمرو:ڀرچونڊي جا مشائخ زمرو:1910ع جون پيدائشون زمرو:1971ع جو وفاتو
1014ع
ڊسمبر
زمرو:1014ء زمرو:يارھين صدي زمرو:يارهين صدي زمرو:سال
آنهن
چوپائي مال جي پاڻي پيئڻ لاءِ کوهه جي ڀرسان ٺهيل حوض يا آواڙو.
زمرو:جانور
388ع
ڊسمبر
زمرو:388ء زمرو:چوٿين صدي زمرو:سال
اياز علي شاھ شيرازي
اياز علي شاھ شيرازي ٺٽي جي سياسي گهراڻي سان تعلق رکي ٿو. هو سيد اعجاز علي شاھجو پٽ ۽ پيشي جي لحاظ کان زميندار آهي. هو 2002ع ۾ ٺٽي ضلعي جي تڪ اين اي 237 مان ۽ 2008ع ۾ اين اي 238 مان قومي اسيمبلي جو ميمبر چونڊيو. روزانہ هلال پاڪستان جو نگران بہ آهي.
حوالا
زمرو:1976ع جون پيدائشون زمرو:جيئرا ماڻهو زمرو:سنڌ جون شخصيتون زمرو:سنڌي ماڻھو
ابوالحسن الاشعري
ابوالحسن علي -بن- اسماعيل الاشعري (ولادت 873ع ۽ وفات 935ع) شهر بصري جو وڏو فلسفي مصنف هو، جنهن ’معتوله‘ جي رد ۾ ڪيترائي ڪتاب لکيا. جهڙوڪ: ”ڪتاب الشرح والتفصيل“، ”ڪتاب اللمع“ وغيره. -بغداد- ۾ وفات ڪيائين. عقائد ۾ -اهل- سنت جو هڪ -امام- سمجهيو ويندو آهي.
بدن و صحت
''هيءُ ڪتاب ڪنهيا لعل چيلارام سنتاڻيءَ جو ترتيب ڏنل آهي. ڪرائون سائيز واري هن ڪتاب ۾ 157 صفحا ۽ قيمت هڪ رپيو ڄاڻايل آهي. ڇاپو ٻيو، اسڪول ڪاليج اسٽورس، نئشنل پرنٽنگ ورڪس، حيدرآباد مان سال 1934ع ۾ ڇپيو. هن ڪتاب جو پنجون ڇاپو، جنهن ۾ 164 صفحا آهن ۽ قيمت ساڍا اٺ آنا ڄاڻايل آهي، چندن اليڪٽرڪ پرنٽنگ پريس، حيدرآباد مان سال 1941ع ۾ ڇپيو. ستون ڇاپو، جنهن ۾ 154 صفحا آهن ۽ قيمت ساڍا اٺ آنا ڄاڻايل آهي، سو به چندن اليڪٽرڪ پرنٽنگ پريس، حيدرآباد مان 1941ع ۾ ڇپيو. هن ڪتاب جو ٻارهون ڇاپو، جنهن ۾ 156 صفحا آهن ۽ قيمت 12 آنا ڄاڻايل آهي، سو ايڊيوڪيشنل پبلشنگ ڪمپنيءَ طرفان ديش مترا پرنٽنگ پريس، ڪراچيءَ مان ڇپيو.''
حوالا
زمرو:ڪتاب
ملئي ٻولي جا ڪجهه لفظ
ملئي ٻوليءَ ۾ ڪلاڪ کي جام سڏين ٿا. پيٽرول پمپن تي اڪثر وڏن اکرن ۾ لکيل هوندو آهي. JAM24 يعني چوويهه ڪلاڪ کليل آهي.
ڪمپونگ (Kampong): معني ڳوٺ، گهر، چار ديواري، ڪمپونگ بارو معني نئون ڳوٺ، ڪمپونگ لاما معنا پراڻو ڳوٺ.
نگارا- ڪوالالپمور ۾ نگارا لفظ به گهڻو ٻُڌڻ ۾ ايندو. نگارا (Negara) معنا قومي. مسجد نگارا معني قومي مسجد، زور نگارا معني قومي جانورن جو باغ، اهڙي طرح بئنڪ نگارا، ميوزم نگارا، وغيره.
تُن، داتڪ وغيره- اهي هتي جي بادشاهه طرفان ماڻهن کي مليل خطاب آهن. جيئن خانبهادر، راءِ بهار، سر وغيره.
تمن = باغ، چمن.
آير = پاڻي.
آيرباتو= برف جو ڳوڙهو. باتو معنا پٿر.
آير باتو چمپور (Air batu Campor) = ڳنڍا ڪلفيون.
ناسي (Nasi) = ڀت. سڪل چانورن کي Beras سڏجي ٿو.
1955ع
حوالا
زمرو:1955ع زمرو:سال
ملئي ٻولي جا ڪجهه لفظ
ڪوسونگ= ٻڙي، صفر، خالي.
ڪوسونگڪان (Kosongkan) = خالي رکو. پارڪنگ جي جاين تي ڪن ٽڪرن تي لکيل هوندو آهي. معنا اتي گاڏيون نه بيهاريو. شروع جي ڏينهن ۾ مون سمجهيو ته ڪوسونگ فقط انگ آهي ٻڙي (زيرو) آهي. ڪار پارڪنگ ۾ ڪوسونگ ڪان لفظ پرهي تعجب لڳندو هو ته ان جو مطلب ڇا ٿي سگهي ٿو. ٻڙي ڪريو! ڇو ته ملئي لفظ جي آخر ۾ kan وجهڻ سان معنا ائين ڪريو. پوءِ شايد هڪ ڏينهن پوليس واري چالان ڪيو، تڏنهن خبر پئي ته ڪوسونگ معني خالي پڻ آهي ۽ ان هنڌ تي گاڏي نه بيهارڻي آهي.
(Mati) = موت. ملائيشيا جي هر پئٽرول پمپ ٻاهران لکيل نطر ايندو آهي Matikan Injin جنهن جي لفظي معني ٿي انجڻ کي ماري ڇڏيو. موت ڏئي ڇڏيو. يعني پئٽرول وٺڻ مهل انجڻ کي بند رکو.
روتي= ماني، اوڦراٽو.
روتي تلور= بيضي واري روٽي.
روتي ڪوسونگ= رُکي روٽي، خالي ماني (بنا بيضي يا ڀاڄيءَ جي).
منڊي (Mandi) = وهنجڻ. Tiap Tiap Pagi Saya Mandi (روز روز صبح جو آئون وهنجان ٿو.)
بِلڪ= ڪمرو.
بلڪ منڊي= وهنجڻ جي جاءِ.
بلڪ دودڪ= وِهڻ جو ڪمرو، ڊرائنگ روم.
دودوڪ= وِهڻ. آفيس يا گهر ۾ ملڻ لاءِ ڪو مهمان ايندو آهي ته ملئي ماڻهن جي  “دودوڪ”، “دودوڪ” شروع تي ويندي آهي. جيئن پاڻ چوندا آهيون: سائين وهو وهو.
هري آيا = وڏو ڏينهن= يعني عيد.
رايا- بنگارايا = (وڏو گل)،
جالان رايا = (وڏو رستو)
سُوسو= کير.
سمڀايانگ= (sembhyang) نماز.
پئاسا (Sarong) = گوڏ، وهاڻي جي ڇوَ، بندوق جو پوش- ويندي ڪنڊوم لاءِ سرونگ لفظ استعمال ٿيئي ٿو.
ٽنڊاس= سنداس، ڪاڪوس.
وقتو = (Waktu) وقت.
آپا وقتو = (ڇا وقت آهي)
سبانگ هيرو = ڪئالالمپور جي هوائي اڏي جو نالو سبانگ ايئرپورٽ آهي.
باگوس= خوش، سٺو، سهڻو، بهتر.
آيرتيبو= (Air Tebu) ڳني جو رس.
ناسي گورينگ= فراءِ ٿيل چانور.
ايام گورينگ= فراءِ ٿيل ڪُڪڙِ.
بيف ريڊانگ= ڀُڳل ٻوڙ (ڳائي جو).
اڊانگ= گانگٽ.
ادانگ چوچو= ننڍو گانگٽ (چوچو- پوٽو ڏهٽو).
مي، بي هون= سَوِين ۽ اسپاگهيٽي جا قسم.
هيروڊوٽس
هيروڊوٽس (489 ق.م _ 420 ق. م) يونان جو وِدوان، سياح، تاريخدادن ۽ مهم جو شخص ٿي گذريو آهي سندس ڄمڻ جو هنڌ هيليڪارنس هو جيڪو ھن وقت ترڪي جي بندرگاهه واري شھر بوڊرم لڳ واقع هو 490 ۽ 480 ق.م جي وچ ۾ پيدا ٿيو. اهو دور انهن ٻن ڪاهن جي وچ وارو آهي جيڪي يوناني سرزمين تي ايرانين ڪيون هيون ۽ جن بابت اڳتي هلي کيس پنهنجي تاريخ ۾ بيان ڏيڻو هو. هو جنهن وقت پيدا ٿيو تڏهن هيليڪارنس ايرانين پاران فتح ڪيل هڪ يوناني ڪالوني هو ۽ ايرانين پاران فتح ڪيل اهڙين ڪالونين پاران پنهنجي آزادي ٻيهر حاصل ڪرڻ جون ڪوششون ئي ايراني سلطنت سان جوٽيل عظيم جنگين جو اهم ڪارڻ هيون. ايشيا مائنز جي شهر، فئليڪرناسز ۾ 489 ق.م ۾ ڄائو ۽ سن 420 ق. م ۾ ديهانت ڪيائين. هيروڊوٽس ڄائو، نپنيو، پَليو ۽ وڏو اُتي ئي ٿيو. پر پوءِ سياسي حالتون ڏسي اُتان لڏي ويو ۽ ايران جي شهنشاهه دارا اعظم (اول) جو ڌاڪو ٻُڌي، ان وٽ آيو ۽ دارا لاءِ ڪم ڪرڻ شروع ڪيائين .جڏهن 480 ق.م ۾ ايراني شهنشاهه زرڪسيز جي وڏين فوجين جي پسپائي جي نتيجي ۾ اهي يوناني شهر آزاد ٿيا ته اتي سياسي عدم استحڪام جو هڪ دور شروع ٿي ويو ۽ هيرو ڊوٽس تڏهن اڃا نوجوان ئي هو جو کيس مجبوراً پنهنجو وطن ڇڏڻو پيو. جيئن ته سندس ڪٽنب هوندي سوندي وارو هو تنهن ڪري هن وٽ سفر ڪرڻ جا وسيلا موجود هئا ۽ هو ڪيترا ورهيه اوڀر ڀونوچ جي علائقن، مصر، فلسطين ويندي ميسوپوٽيميا تائين سفر ڪندو رهيو. شايد سندس ذهن ۾ اهو هو ته هو ايران سان عظيم جنگ جي تاريخ لکندو پر اڳتي هلي هن پنهنجي رٿا کي وڌائي ڇڏيو ۽ ٻيو دفعو مصر جو دورو ڪيائين ۽ ڏکڻ طرف اسوان تائين لهي ويو اولهه ۾ سائرينائڪا تائين ويو هليو ۽ وڏي همٿ ڪري ڪاري سمنڊ جي علائقي تائين ويو هليو جتي هو يوناني ڪالونين ۽ سٿيائي وحشين جي قبيلن سان پڻ رابطي ۾ آيو. هو هڪ کان وڌيڪ دفعا ايٿنس ويو جتي عظيم اٿينائي مدبر پيريڪلس سان واقفيت پيدا ڪيائين ۽ چيو وڃي ٿو ته 446 ق.م ۾ پنهنجي تاريخ جو هڪ ٽڪرو عوامي ميڙ ۾ پڙهي ٻڌايو هئائين ۽ کيس سرڪاري خزاني مان 10 ٽيليٽ (تقريباً 2000 پائونڊ) انعام به پيش ڪيو ويو هو. .
ملئي ٻولي جا ڪجهه لفظ
منگو= هفتو.
هيروڊوٽس
تصنيفون ۽ سوانحون
ھن جو ڪتاب ھسٽريز ھن جي جڳ مشھور تصنيف آهي جنھن ڪري پھرين صدي عيسويءَ ۾ مشھور رومي ڏاھي سيسرو کيس تاريخ جو ابو جو لقب ڏنو. ان ۾ ھن فارسي ايمپائر ۽ يونانين وڇ ۾ لڳل جنگن جو احوال ڏنو آھي. اھو ھن يوناني ٻوليءَ جي آيونيائي لھجي ۾ لکيو ھو.
وفات
هو پنهنجي زندگي جي آخري ورهين ۾ ڏکڻ اٽلي ۾ ٿُرائي جي يوناني ڪالوني ۾ رهڻ لڳو پر ائين نه ٿو ڏسڻ ۾ اچي ته هو ڪڏهن روم يا ٻئي ڪنهن ايٽرسڪن شهر ويو هو. سندس ڪتاب ۾ 429 ق.م کان پوءِ جي ڪنهن به واقعي جو ذڪر نه آهي ۽ سمجھيو وڃي ٿو ته هو انهي کان چار يا پنج ورهيه پوءِ فوت ٿي ويو آهي.
ملئي ٻولي جا ڪجهه لفظ
ٽنگال= رهڻ (ٽنگالڪان- رهي پوڻ) Saya Tinggal di Sini (آئون هتي ئي رهان ٿو)
هيروڊوٽس
حوالا
زمرو:ايشيا جي تاريخ زمرو:تاريخ زمرو:سنڌ
ملئي ٻولي جا ڪجهه لفظ
پسانگ-ڪيلو. پسانگ اِماس= (سون ورنو ڪيلو)
ناناس= انناس
بوليح= ڀلي، ائين ڪري سگهين ٿو. Boleh Cakap Melayu (ڇا تون ملئي ڳالهائي سگهين ٿو).
UMNO = يونائيٽيڊ ملئي نئشنل آرگنائيزيشن (ملئي ماڻهن جي سياسي پارٽي)
داتنگ= اچڻ.
سلامت داتنگ= ڀلي ڪري آيائو.
ڪوالا= ندي.
لمپور= گپ واري.
اورانگ= ماڻهو.
هُتان= جنگل.
چپات= جهٽ ڪر.
تاق ماهو، سڄو لفظ “تيداق ماهو” آهي = “نه کپي”.
انتوق ڪيراٽا انڊا= توهان جي ڪار لاءِ.
باجو= قميص.
باجو ڪورونگ= زناني قميص، چولي جو قسم.
سادگي
سادگي يا سلاست (Simplicity) نقاد، شعر ۾ سلاست ۽ سادگيءَ تي ڏاڍو زور ڏيندا آهن، سلاست مان مراد صرف لفظن جي سادگي نہ آهي، بلڪ خيالات اهڙا نازڪ يا پيچيده نہ هجن جو عام ذهن ان کي سمجهي نہ سگهن. مطلب تہ اهڙي سادگي نہ هجي، جو ڪنھن کي سمجهہ اچي ۽ ڪنھن کي نہ اچي، پر سادگي اهڙي قسم جي هجڻ گهرجي، جنهن ۾ لفظ پيچيده ۽ ناهموار نہ هجن. ممڪن حد تائين روزمره جي محاورن جي قريب هجن، مطلب تہ لفظن جي سادگيءَ سان گڏ مقصد جي بہ اهڙي صاف سٿري قوت هجي، جو هر پڙهندڙن لفظن ۽ معنيٰ جي سطح تي پھچي وڃي.
ملئي ٻولي جا ڪجهه لفظ
زمرو:ملائيشيا زمرو:ملئي ٻولي
1015ع
ڊسمبر
زمرو:1015ء زمرو:يارھين صدي زمرو:يارهين صدي زمرو:سال
ساختيات
ساختيات (Structuralism) نظرئي مؤجب عمل جي ڀيٽ ۾ بيهڪ ۽ بناوٽ کي اهميت حاصل هوندي آهي، هن نظرئي جو بنياد مشهور لساني ماهر فرڊيندي سوسيور (1857-1913ع) وڌو، جنهن کي لسانيات جي علم (Linguistics) جو ابو چيو ويندو آهي. هن نظريي ۾ لسانيات، ڏند ڪٿائون، آرٽ ۽ سماجي تنظيمون اچي وڃن ٿيون. ساختياتي لسانيات ۾ پاڻ ۾ مربوط عنصري نظام جي لحاظ کان ٻوليءَ جو مطالعو ڪيو ويندو آهي. ان حساب سان ساختيات جو ادبي تنقيد تي تمام گهڻو اثر رهيو آهي. ساختيات جي تحريڪ هڪ لکڻيءَ کي ساڳي قسم جي ٻين لکڻين سان ڳنڍڻ جي حامي آهي، جنهن کي Intertexuality چئبو آهي. اها المتلقيت (Abslutilism) بيشڪ ته ٻاهرين عنصرن يا ٻين سرشتن سان واسطو رکڻ کي اهميت نہ ٿي ڏئي، پر ساڳي قسم جي ٻين لکڻين جي تناظر ۾ تحرير کي پنهنجي تجزئي جو حصو بڻائي ٿي.
ساختيات پڄاڻان
ساختيات پڄاڻان (Post-Strucaturalism) وارن، ساختيات جي اصولن کي ڦيرائي انهن جو هڪڙو در پيش ڪيو ۽ چيو ته ٻوليءَ ۾ معنيٰ نما (Signifier) ۽ تصوير معنيٰ Significal ڪي حتمي شيون يا اصول ناهن، جن سان ڪا قطعي معنيٰ (Absolute Meaning) ڏسي سگهجي. ساختيات پڄاڻان جي نقادن نٽشي جي ان فلسفي تي هن تحريڪ جو بنياد رکيو آهي ته: ”There is no meaning but interpretations“
اشفاق احمد
ي. اشفاق سموں
پیدا تلہار
والد موسیٰ
شہر تلہر
ایک فارغ لڑکا
بگ
موٽي ملندڙ راءِ
موٽي ملندڙ راءِ، ڄاڻ يا آفيڊ بئڪ (Feedback) سُڌ سماءُ واري نظريئي سان لاڳاپيل هڪ اصطلاح آهي، جيڪو ڪنهن به اداري کي مليل انگن اکرن، ڳَرُ (Data) ۽ ان جي ڀرپاسي جي ماحول کي ڊيگهه ويڪر واري تناظر ۾ پڌرو ڪري ٿو. اهڙي نموني حاصل ٿيندڙ ڄاڻ ذريعي ڪو به ادارو يا شخص لاڳاپيل مقصد تائين پهچي، لاڳو صورتحال بابت اُن ۾ ڪنهن امڪاني تبديلي يا ڪنهن خاص رويئي جي ڪري هاڪاري يا ناڪاري اثرن تائين پهچي سگهي ٿو. مشهور سياسي دانشور ڪارل ڊوئش پنهنجي ڪتاب The Nerves of Government ذريعي هن تصور تي تفصيلي روشني وڌي آهي. فيڊ بئڪ ٻن قسمن جي ٿيندي آهي 1. جڏهن ڪا خاص معلومات يا ڄاڻ هڪ ڌُر ٻي ڌُر تائين پهچائي 2. جڏهن ڪيل ڪنهن به عمل جي نتيجي ۾ ڪو رد عمل بابت ڄاڻ ملي. جديد دور ۾ رياستي توڙي غيررياستي سطح تي پاليسيون ٺاهڻ دوران ڄاڻ جي مٽاسٽا ۾ فيڊ بئڪ جو عمل تمام وڏي اهميت رکي ٿو.
حوالا
زمرو:سياست زمرو:سماج
اياز قادري
ڊاڪٽر -اياز قادري- 1950ع واري دور ۾، پنهنجي رهائشگاهه تي ’سنڌي ادبي سنگت‘ جون هفتيوار ادبي گڏجاڻيون ڪوٺائيندو رهيو. ’سنڌي ادبي سنگت‘ جي ورهاڱي کان پوءِ واري دور جو پهريون سيڪريٽري جنرل ٿيو، جنهن 1956ع ۾ سنڌي ادبي سنگت جي مرڪزي ڪنوينشن ۾ سنگت جي آئيني جوڙجڪ ۽ سڄي سنڌ ۾ تنظيمي ڍانچي کي پکيڙڻ ۾ ابتدائي ڪردار ادا ڪيو. ڊاڪٽر صاحب ’-جمعيت الشعراءِ سنڌ-‘ جو به باني ميمبر هو. پاڻ سنڌيءَ جي چوٽيءَ جي ڪهاڻيڪارن مان هو. سندس چونڊ افسانن جو مجموعو ”بِلو دادا“ جي عنوان سان 1956ع ۾ ڇپيو، جنهن جا بعد ۾ٻيا ڇاپا به پڌرا ٿي چڪا آهن. -اياز- قادريءَ ’مئڪسم گورڪيءَ‘ جي مشهور ناول ’آتم ڪهاڻيءَ‘ جا ٻه جلد پڻ سنڌيءَ ۾ ترجمو ڪيا، جيڪي سنڌي ادبي بورد طرفان ڇپرايا ويا. سندس تحقيقي مقالو ’سنڌي غزل جي -اوسر-‘ ٻن جلدن ۾ ڇپجي پڌرو ٿيو آهي. سندس هيءَ ڪتاب سنڌي غزل جي نه صرف جامع -تاريخ- آهي، پر سنڌي شاعرن جو مستند تذڪرو پڻ آهي، جيڪو -ٽن- صدين تي مشتمل آهي. -ان- کان سواءِ پاڻ جي. الانا جي -انگريزي- ڪتاب جو سنڌيءَ ۾ ترجمو ’اسان جي آزاديءَ جا اڳواڻ‘ (1980ع) عنوان سان ڪيو، سندس ٻين ڪتابن ۾ ’مٽيءَ لڌو مانُ‘(1970ع)، ’عشقيه داستان‘(1985ع) ۽ ’پرين جون ڪهاڻيون‘ (لوڪ ادب: 1981ع) به مثالي حيثيت رکن ٿا. ڊاڪٽر -اياز قادري- 15 ڊسمبر 1997ع تي وفات ڪئي ۽ کيس لاڙڪاڻي ۾ آبائي ڳوٺ ۾ دفن ڪيو ويو.
بدنصيب ٿري
حوالا
زمرو:ڪتاب
سادي پرولي
سادي پرولي __(Simple Riddle):
اھا پرولي جا ننڍن جملن يا موزون فقرن تي ٻڌل ھجي، جنھن جي ڀڃڻي گھڻو ڪري گھرو ماحول يا روزمره جي زندگيءَ سان واسطو رکندڙ ھجي. مثال طور: گهر گهر ۾ ڳاڙهي ڪنوار: (باهه) هيڏو هيڏو پاڻ، سؤ کلن ساڻ: (بصر) اڇي اڇي ٻار، جتي جهرڪي نه جهار: (لوڻ)
اياز عالم ابڙو
اياز- عالم، سنڌ جو نامور چترڪار، وڊيو گرافر، ڪهاڻيڪار، شاعر ۽ محقق آهي. هن 3 مئي 1950ع تي قنبر علي خان، ضلعي لاڙڪاڻي ۾، نامياري چترڪار ۽ -استاد- محمد عالم ابڙي جي گهر ۾ -جنم- ورتو. پرائمري -تعليم- گورنمينٽ پرائمري اسڪول ۽ مئٽرڪ گورنمينٽ هاءِ اسڪول حيدرآباد مان 1966ع ۾ پاس ڪيائين. کيس چترڪاري ۽ فوٽوگرافي ورثي ۾ ملي. ٻالڪپڻ ۾ ئي ادبي ميدان ۾ قدم رکيائين. ڊرامي جي دنيا ۾ اسٽيج، ريڊيو ۽ ٽي ويءَ لاءِ ڪيترائي ڊراما لکيائين. سندس ٽي. وي ڊرامن ۾ ’ڏات جي ڏيهه ۾‘، ’گهايل مرڪ‘، ’پنهنجا پنهنجا سپنا‘، ’ڪُن ۽ ڪنارا‘ ۽ علامه آءِ آءِ قاضيءَ جي زندگيءَ تي لکيل ڊرامو ’انت -بحر-‘ مشهور ٿيا. سندس ريڊيو ڊرامن ۾ ’سوڀارو سانول‘، ’انت -بحر-‘ ۽ ٻيا تمام گهڻو پسند ڪيا ويا. تحقيقي ميدان ۾ -اياز- عالم، سنڌ جي پسمنظر ۾ ريڊيو ۽ ٽي ويءَ لاءِ ڪيتريون ئي فلمون ۽ دستاويزي پروگرام تيار ڪيا. 1982ع ۾ سندس تيار ڪيل دستاويزي فلم ’ميربحر‘ کي جرمنيءَ جي عالمي فيسٽيول ۾، اسڪرپٽ جي بنياد تي پهريون -انعام- مليو. سنڌ جي پسمنظر ۾ دستاويزي فلمن جا ڪيترائي اسڪرپٽ مڪمل ڪري چڪو آهي، -جن- کي وڊيو رڪارڊنگ ڪري محفوظ ڪرڻ چاهي ٿو. هيءُ -اٺ- سال ميونسپل هاءِ اسڪول قنبر علي خان ۾ آرٽس ۽ ڪرافٽس ٽيچر رهيو. انسٽيٽيوٽ آف سنڌالاجيءَ جي آڊيوويوئل سيڪشن ۾ فوٽوگرافر ۽ وڊيوگرافر طور 5 سال خدمتون سرانجام ڏنائين. سنڌي روزاني ”-الک-“حيدرآباد ۾ 2 سال آرٽسٽ طور ڪم ڪيائين.
آني
thumb|Ovum ھر مادي مڇيءَ ۾ آني ٿيندي آھي، جيڪا دراصل مڇيءَ جو ٻج يا آنا آھي (مڇيءَ ۾ آنيون ھميشه ٻه ٿينديون آھن). مڇيءَ ۾ آني ننڍي ٿئي ٿي، پر آنياري پلي ۾ به وڏيون آنيون ٿينديون آھن. ھر ڪنھن مڇيءَ جي آنيءَ جي خاصيت جدا جدا ٿئي ٿي. حڪيمن موجب طبي لحاظ کان ڏنڀري جي آني بلغم کي گھٽائي ٿي. نڙيءَ ۽ آواز کي صاف ڪري ٿي. قوت باھ کي وڌائي ٿي. تازي آني لوڻي رکڻ کان پوءِ به رڌي ڪم آڻجي ته فائديمند ٿئي ٿي.
حوالا
زمرو:خوراڪ
1956ع
فوتگيون
1956ع زمرو:سال زمرو:گريگورين ڪئلينڊر ۾ ليپ سال
1016ع
ڊسمبر
زمرو:1016ء زمرو:يارھين صدي زمرو:يارهين صدي زمرو:سال
آنند هنڱوراڻي
زمرو:شخصيتون
بدنو
''ڌاتوءَ مان ٺهيل هڪ قسم جو ٿانءُ جيڪو پتل، جست، اسٽيل يا ٽامي مان ٺهيل هوندو آهي. ان جي نالي جنهن مان پاڻي خارچ ٿئي، اُها قدري ڊگهي ٿيندي آهي. بدني کي سنڌيءَ ٻوليءَ ۾ ’ڪؤنرو‘ به چوندا آهن. هيءُ ٿانءُ هٿ منهن ڌوئڻ، طهارت وغيره لاءِ استعمال ٿئي ٿو.''
سارنگ رس
سارنگ رس __(Sarang/Pasr Song):
شاهه لطيف جي رسالي جو سُر سارنگ، ميگهه ۽ ملهار ٻوليءَ جي لحاظ کان هڪ ئي معنيٰ ۾ استعمال ٿيندا آهن. هن سُر ۾ شاهه سائين، مينهن جي مند ۾ قدرت جي رنگ ۽ رونق جو بيان ڪيو آهي. مينهن ساري عالم ۾ آسودگي ٿو آڻي ۽ انهيءَ ڪري الاهي مهر جو نشان آهي: سارنگ کي سارين، ماڙهو، مرگهه، مينهيون! ”سارنگ“ سنسڪرت ۾ معنيٰ آهي ”مور جي ٻولي.“ ان کان علاوه ”سارنگ“ هڪ راڳڻيءَ جو به نالو آهي. سمپورڻ راڳ جي قسمن مان هڪ آهي. هڪ راڳڻيءَ جا سُر حقيقي معلوم ٿيندا آهن. هيءُ راڳ ٻن پهرن جو ڳايو ويندو آهي. شاسترن ۾ هيءُ هڪ ڀلارو راڳ ڄاڻايو ويو آهي. هندي جي مشهور ڊڪشنري ”شبد ساگر“ ۾ سارنگ جي معنيٰ ميگهه، بادل ۽ کنوڻ پڻ ڄاڻايل آهي. موسيقيءَ جي ماهرن جو چوڻ آهي ته هن راڳ جي ڳائڻ سان مينهن وسندو آهي
آنياري
آنياري سامونڊي يا درياهي ساهوارو، گانگٽ جي جنس مان آهي. هيءَ کنڀڙين ۾ آني لڪائيندي آهي، جيڪا چار انچ کن ٿيندي آهي ۽ کائڻ ۾ گانگٽ وارو سواد اٿس. ’آنياري‘ رڌي کلن سوڌِي کائبي آهي. ساٽي سان سٽبي آهي، تہ گوشت جھڙا ڇاڱورا کلن مان نڪريو اچنس.
حوالا
زمرو:جاندار
بدني بناوت ۽ فطرت جو اڀياس
''هيءُ ڪتاب رحيم بخش رياستي ۽ محمد اسماعيل منگيءَ جو لکيل آهي. ڪرائون سائيز واري هن ڪتاب جو ڪچو جلد آهي، جنهن ۾ 175 صفحا آهن ۽ قيمت هڪ رپيو ڄاڻايل آهي. ڇاپو ٽيون، آر. ايڇ. احمد ائنڊ برادرس، حيدرآباد 1953ع ۾ شايع ڪيو. ڇاپو چوٿون، شيخ عبدالرسول، فردوس پرنٽنگ پريس، حيدرآباد مان 1958ع ۾ شايع ڪيو.''
حوالا
زمرو:ڪتاب
1957ع
فوتگيون
زمرو:1957ع زمرو:سال
389ع
ڊسمبر
زمرو:389ء زمرو:چوٿين صدي زمرو:سال
زندگي
زندگي الله تعاليٰ کان مليل ھڪ خوبصورت تحفو آهي جيڪو الله سائين سڀ ڪنهن کي ھڪ جيترو ڏنو آهي.پر ڪجھہ ماٹهون ان تحفي کي نظرانداز ڪن ٿا، هو برا ڪم جهڙوڪ نشو,شراب جوا وغيره يا وري الله جي مخلوق تي ظلم ٿق ڪن پنهنجي شوق خاطر انهن جو بي گناھ شڪار ٿا ڪن.انسانن جو قتل، غريبن سان نا انصافي جھڙن ڏوھن ۾ جيلون ٿا ڪاٽن يا وري آزاد گهمن ٿا پر الله جي عدالت ۾ دير آهي انڌير نہ آهي,اسان کي گهرجي تہ اھو سمجهون ۽ اهڙن ڪمن کان باز اچون.۽ هيء زندگي هميشه ناهي رهڻي هڪ ڏينهن يا رات ڪنهن نه ڪنهن پل ۾ هن پياري نمعت کان موڪلاڻي ڪري وَڃي قبر جو پاسو وٺڻو آهي. جيڪو ڪرڻو آهي هن حيات زندگي ۾ ڪر هت لاءِ به هوت لاءِ به
ايران
thumb|کاٻو|ايران جو جھنڊو thumb|کاٻو|بيج جو عڪس
ايران : Jomhuri-ye Eslāmi-ye Irān اسلامي جمهوريا ايران، ايشيا ۾ واقع آهي. ايران  کي فارس ءِ سرڪاري طور تي اسلامي جمهوريا ايران پڻ سڏيو ويندو آهي جيڪو اوله ايشياءَ ۾ واقعي آهي.جنهن جو سرحدون اتر اوله ۾ امريڪا ،آذربائيجان،ڪاذڪستان ءِ روس سان لڳن ٿيو. اتر اوله ۾ ترڪمانستان،افغانستان ء پاڪستان سان جڏهن ته ڏکڻ ۾ پيرس،اومان ءِ اوله ۾ ترڪي ۽ عراق سان لڳن ٿيوايران جو مجموعي رقبو.1،648،195 ڪلوميٽر اسڪوائر آهي جيڪو وچ اوڀر جو ٻيو وڏو ملڪ ءِ دنيا جو 18 وڏو ملڪ آهي ءِ آباديءَ جي لحاظ سان 17 وڏو ملڪ آهي. ايران هڪ دنيا جي پراڻي تهذيبن مان آهي.
ايشيا کنڊ جو مشهور ملڪ، جنهن جي اتر ۾ قفقاز ۽ پاڪستان؛ اڀرندي ۾ افغانستان ۽ پاڪستان؛ ڏکڻ ۽ اولهه ۾ عربي سمنڊ ۽ ايراني نار ۽ الهندي طرف عراق ملڪ آهي. هن وقت سرڪار جو گاديءَ وارو شهر ’تهران‘ آهي، جڏهن ته ملڪ جي ٻين مشهور شهرن ۾ اصفهان، شيراز، تبريز ۽ مشهد شامل آهن، جيڪي مختلف وقتن تي، ايران جا گادي جا هنڌ رهيا آهن. اتر ۽ اولهه وارا حصا، جابلو ايراضيءَ وارا آهن؛ اتر ڏانهن، ’لبرز‘ ۽ ’دماوند‘ اتانهيون جابلو چوٽيون آهن. ايران جو گهڻو حصو صحرائي (رڻ پٽ) آهي. هڪڙي ريلوي لائين، ايراني نار کان هلي قزوين سمنڊ تائين ويندي آهي؛ ٻي مشهد کي تهران سان ملائي ٿي. سڄي ملڪ ۾ رستن جو ڄار وڇايل آهي. هتي ميوو جام ٿيندو آهي، خاص ڪري انگور، بادام، صوف ۽ شفتالو وغيره جام پوکبا آهن. ڪڻڪ، چانور، تماڪ ۽ پُست جي ڏوڏي پڻ پوکبي آهي. ملڪ جي آمدني جو وڏو ذريعو تيل (پيٽرول) آهي.
فارس، آذربائيجان، کردش (کردستان) ۽ لور سڀ کان اهم قومون آھن.
لفظ ايران
لفظ ’ايران‘، پروٽو ايرانين (آريانه) مان نڪتو آهي جنهن جو مطلب ”آرين جي سرزمين“ آهي. اساطيري روايتن موجب، هوشنگ بن ڪيومرث، پنهنجي ملڪ جو نالو ايران رکيو ۽ جڏهن سندس پٽ ’پارس‘ تخت تي ويٺو ته ملڪ پڻ ’پارس‘ چوائجڻ لڳو. اها سلطنت بلوچستان، ڪز، مڪران، ڪرمان، غور باميان، هندوڪش، سيستان، خراسان، ماوراءِ النهر، دشت، اصفهان، مازندران، استر آباد، گرگان، فارس، لارستان، خوزستان، افغانستان، ڪابلستان، پنجاب، ڪردستان، شيروان، بابل، موصل ۽ ديار بڪر تي مشتمل هئي.
عهد اسلامي ۾، ’شاهنامي‘ جي ذريعي، جڏهن قديم روايتون اچارجڻ لڳيون، ته ايران جو نالو وري مقبول ٿي ويو. هندستان ۾، خاص طور تي مغليا دؤر ۾ گهڻو ڪري ايران جو نالو ملي ٿو. سلطنت ايران جي باشندن، پاڻ کي 1890ع ۾ ايراني چوائڻ تي اصرار ڪيو، تڏهن 1935ع ۾ سرڪاري طرح، هن ملڪ جو نالو، ’ايران‘ رکيو ويو.
ايران ۽ پارسي
پرشيا کي]]ايران]] چئبو آهي ۽ اُتي جا رهاڪو پاڻ کي ”ايراني“ سڏائين ٿا ۽ سندن ٻوليون به ايراني ٻوليون سڏجن ٿيون. ”پرشيا“ مان ”پرشن“ (Persian) لفظ ٺاهيو اٿن، جنهن جي معنيٰ آهي ” پارسي“ يا ”فارسي“، پر اصل ۾ اها سڄي ايران جي ٻولي نه آهي. اها اصل ايران جي گهڻن پرڳڻن مان فقط پارس يا فارس نالي هڪ پرڳڻي جي ٻولي آهي: پر انهيءَ پرڳڻي ۾ عيسوي سن کان ڇهه صديون اڳي ڪياني بادشاهه (Achaemenian Kings) دارا وغيره (330 کان 550 ق. م)، ۽ عيسوي ٽين صديءَ ۾ ساساني بادشاهه (Sasanian Kings)، پيدا ٿيا، جي سڄي پرشيا (ايران) جا والي ٿيا، ته سندين ٻولي ”پرشن“ سڏجڻ ۾ آئي، جيڪا اصل ۾ پارس پرڳڻي جي ٻولي آهي عربيءَ ۾ ”پ“ اکر ڪونهي، تنهن ڪري عربن پارس ۽ پارسي لفظن جا اچار ڦيرائي فارس ۽ فارسي ڪيا.
پارسيءَ جا قسم
(الف) پارسيءَ جا ٽن قسمن جا درجا آهن: آڳاٽي، وچولي، ۽ پڃاڙڪي. قديم پارسي دارا بادشاهه جي وقت جي ٻولي آهي، ۽ وچولي ”پهلوي“ آهي؛ پڇاڙڪي درجي واري پارسي (Classical Persian) اها آهي، جا اڄڪلهه اسڪولن ۽ ڪاليجن ۾ پاڙهڻ ۾ اچي ٿي. پارسي ۽ سنسڪرت آريا ٻوليون آهن ۽ هڪٻئي کي گهڻو ويجهيون آهن.
تاريخ
thumb|هڪ غار ۾ تهيل نڪش
آڳاٽو نالو
ايران جو قديم نالو ’پرسس‘ يا ’پرشيا‘ هو. ’پرشيا‘، يوناني رومن لقب ’پرسي‘ مان نڪتل آهي، جيڪو هخامنشين لاءِ استعمال ٿيندو هو. صحيح معنيٰ ۾ ’پريشيا‘ مان مراد اهو علائقو آهي، جتي جا رهاڪو ’پرشين‘ چوائيندا هئا؛ يعني قديم عهد جو ’پرسس‘ ۽ موجوده زماني جو ”فارس“. مسلم دؤر ۾ ’فارس‘، انهيءَ ’پرسس‘ خطي کي چيو ويندو هو، ليڪن اهو لفظ، ايراني صوبن ۾ ڳالهائجڻ وارين ٻولين مان هڪڙي ٻوليءَ جو نالو پڻ هو. اها ٻولي، جنهن کي اسين ’پرشين‘ (فارسي) چئون ٿا، سا نائين صدي عيسويءَ ۾ ڪتابي ٻولي ٿي وئي هئي.
سبيروش اعظم (ڪوروش ڪبيريا با ڪيخسرو) ڇهين صديءَ ق. م ۾ هخامنشي حڪومت جو بنياد رکيو، جيڪا گهڻو ڪري دنيا جي پهرين بادشاهت هئي. اهو ئي حاڪم، قرآن شريف ۾ مذڪور ذوالقرنين هو. اها سلطنت 331 ق. م ۾ سڪندر جي هٿان ختم ٿي. پوءِ ’پارٿي‘ برسر اقتدار آيا، جن کي ’اشڪاني‘ چيو ويندو آهي. سال 229ع ۾ هخامنشي خاندان جي هڪ فرد ’ارد شيربابڪان‘ ساساني سلطنت جو بنياد رکيو. شاپور، بهرام گور، خسرو اول، (نوشيروان) ۽ خسرو ٻيو (پرويز) هن گهراڻي جا وڏا بادشاهه هئا. قادليه (پهرين جون 637ع) ۽ نهاوند (641ع) جي جنگين ۾ ساساني سلطنت جو خاتمو ٿيو. جنهن بعد، ايران اسلامي نظام جي جهوليءَ ۾ آيو. ان کان پوءِ هيءُ ملڪ، سڄي جو سڄو، جزوي طرح وڏين اسلامي سلطنتن، ديلمي، غزنوي، سلجوقي خوارزم شاهي، تاتاري، ايلخاني ۽ تيموي وغيره جو مرڪز رهيو. ترڪن (1038ع) ۽ منگولن (1387ع) جي ايران تي ڪاهن دؤران، ملڪ وڏي سياسي ڏڦيڙ جو شڪار رهيو.
سال 1502ع ۾ صفوي سلطنت جو قيام عمل ۾ آيو، جنهن ۾ شاهه اسماعيل شاهه، طهماسپ ۽ عباسي اعظم وڏا بادشاهه هئا. وري ٿوري ٿوري عرصي لاءِ افغان، افشار ۽ زند اقتدار ۾ رهيا. 1794ع ۾ قاچاري حڪومت قائم ٿي. انهيءَ دؤر ۾ ايران جي عظمت ۽ اوج ختم ٿي ويا، تنهنڪري ايران، روس ۽ برطانيا جي هٿن ۾ ورهائجي ويو هو. 1736ع ڌاري، نادرشاهه ايراني تخت تي ويٺو. 1738ع ۾ هن، هندستان تي ڪاهه ڪري، وڏي دولت هٿ ڪئي. 1747ع ۾ هن ظالم حڪمران کي قتل ڪيو ويو. 1797ع ۾ قاچار قبيلي جو هڪ سردار آغا محمد خان تخت تي ويٺو.
ايران، 20 صدي ۾
1921ع ۾ ايران کي فوجي انقلاب جو منهن ڏسڻو پيو. رضا شاهه پهلوي، هڪ فوجي آفيسر ايران تي قبضو ڪيو. ساڻس سيم ضياءُ الدين تباتاني پڻ شامل رهيو. 1925ع ۾ رضا شاهه ايران جو بادشاهه بڻجي پهلوي خاندان جو بنياد رکيو. هن قوميت،فوجي آمريت، معتدل مزاجي ۽ ڪميونزم مخالف عنصر کي ملائي ملڪ ۾ معاشي سڌارا، انتظامي سڌارا ۽ معاشرتي سڌارا آندا، پر هن جي جدت پسندي تي گهڻي ٽيڪاٽپڻي ڪئي ويئي. ان کان سواءِ هن تي ڪرپشن جا گهڻا الزام لڳا. هن تي اهو به الزام لڳو ته هن خاص پوليس جوڙي مخالفن تي بدترين تشدد ڪيو آهي. 19 آگسٽ 1953ع تي سندس پٽ محمد رضا شاهه پهلوي اقتدار ۾ آيو، جڏهن ٻي جنگ عظيم هلي رهي هئي ته محمد رضا شاهه پهلوي به ڪافي سڌارا آندا، جن ۾ جديد رستن تي ايران کي معاشي طور سگهارو بڻائڻ به شامل هو. تنهن هوندي به عوامي سطح تي انهن سڌارن جو اثر ڪو نه پيو. هن تي اسلامي مذهبي تحريڪن ۽ ٻين سياسي گروهن وڏي تنقيد ڪئي. جن ۾ آيت الله روح الله خميني سڀني کان اڳيان هو، جنهن کي 1963ع ڌاري گرفتار ڪيو ويو. شاهه محمد رضا پهلوي، حسن علي منصور جي اڳواڻي ۾ سواڪ (SAVAK) نالي هڪ تنظيم ٺاهي ته جيئن مخالفن سان منهن ڏئي سگهجي. هن تنظيم ٻن سالن جي اندر سياسي مخالفن ۽ سياسي قيدين جا وڏي تعداد ۾ ماڻهو ماري ڇڏيا ۽ ڪيترن کي تشدد جو نشانو بڻايو.
1964ع کان ماڻهو آيت الله روح الله خميني کي پنهنجو سياسي اڳواڻ سمجهڻ لڳا. 1970ع تائين خميني کي گهڻي پٺڀرائي حاصل ٿي وئي. 1971ع ۾ عراق ايران جنگ لڳي. 1973ع ۾ شاهه ايران تيل کي حڪومتي قبضي ۾ وٺي ڇڏيو. 1973ع ڌاري عربن جو ساٿ نه ڏنو، پر هن تيل جون قيمتون به وڌائي ڇڏيون. ايران ۽ عراق جي سرحدن جو فيصلو 5 مارچ 1975ع تي ٿيو. 1977ع ۾ آمريڪي صدر جمي ڪارٽر جي چوڻ تي شاهه ايران ڪن قيدين کي آزاد ڪيو ۽ ريڊ ڪراس کي اجازت ڏني ته هو ڀلي قيدين جو جائزو وٺن. انهيءَ وچ ۾ مجاهدين خلق ۽ رستا خز نالي سياسي پارٽين ايران ۾ پنهنجا پير پختا ڪري ورتا. هنن شاهه جي کليل مخالفت ڪرڻ شروع ڪري ڏني. ساڳي سال مشهور اسلامي اڳواڻ علي شريعتي سواڪ جي تشدد سبب مارجي ويو. هي ايران جو تمام مشهور اڳواڻ هو، جنهن ڪري شريعتي جي پوئلڳن ۾ شاهه جي خلاف ڪاوڙ پيدا ٿي. ساڳي ورهيه خمينيءَ جو پٽ مصطفيٰ هڪ حادثي ۾ مارجي ويو. ماڻهن ۾ اڃا غصو وڌيو ۽ خمينيءُ سان همدرديون ٿيون.
جنوري 1978ع ۾ ايران ۾ اسلامي انقلاب آيو. محمد رضا شاهه کي هٽائي اسلامي ريپبلڪ ايران جي نالي سان ملڪ تي آيت الله روح الله خمينيءَ جو قبضو ٿيو. خميني ملڪ جي ڪاروبار هلائڻ لاءِ هڪ سپريم ڪائونسل قائم ڪئي. پهرين فيبروري 1979ع ۾ آيت الله خميني، جيڪو ملڪ بدري جي زندگي گذاري رهيو هو واپس تهران پهتو ته سندس شاندار استقبال ڪيو ويو ۽ شاهه محمد رضا پهلوي کي ملڪ ڇڏڻو پيو. آيت الله روح الله خميني 1979ع کان سپريم ليڊر آف ايران جي اڳواڻ طور پنهنجي وفات تائين خدمتون سرانجام ڏيندو رهيو. سندس دور ۾ ملڪ ۾ اسلامي نظام لاڳو ٿيو. آيت الله خمينيءَ جو لاڏاڻو 3 جون 1989ع ۾ ٿي. هن وقت به ڪجهه ترميمن سان ايران ۾ اسلامي نظام نافذ آهي.
پٽ تتر
پٽ تتر : تتر جو ھڪ قسم آهي. 25 سينٽي ميٽر جسامت جي پٿريلي رنگت واري هن ٽاڪرو پَٽ تتر کي سڄي بت تي ڪاري رنگ جون ويجھيون ويجھيون ليڪون هونديون آهن. نر ۽ ماد جي رنگن ۾ ڪجھ فرق آهي. ان جو رنگ ڳاڙهسرو هيڊو يا هلڪو سروٽي آهي. پُڇ ڊگھو ۽ نوڪدار اٿس. پيٽ جو وچون حصو ڪارو، ڳچيءَ ۽ اکين تي سرمائي پٽا، پَرن، جا پويان حصا پٽاپٽي ٿين ٿا. ماديءَ کي پٺن تي، ڇاتيءَ تي ۽ مٿي چوٽيءَ تي ڪارا چِٽ چِٽ ٿين ٿا. نر کي مٿي ۽ ڇاتيءَ تي ميٽوڙي ۽ ڪارين پٽين جون آرائشي ليڪون ٿين ٿيون. باقي پيٽ تتر کرڙي اٿس. مادي ڱي مٿي ۽ پيٽ تي ليڪون ڪونه ٿين. هي پکي سنڌ بلوچستان کان سواءِ يمن ۽ اتر آفريڪا ۾ به ٿئي ٿو، جيڪي نيم صحرائي علائقا آهن. خود هن پکيءَ کي پٿريلا علائقا پسند آهي. جتي ٻوڙن کي پناھ گاھ ٺاهي ٿو. اڪثر ٻجن ٻٻر ۽ ٻين ٻوڙن تي پلجي ٿو. ڏينهن جي گرم وقت ۾ ٻوڙن ۾ لڪي آرام ڪندو آهي. اڃ اجھائڻ لاءِ روز صبح جو سوير يا سج لهڻ کان پوءِ پاڻيءَ تي اچي ٿو. ان جو آکيرو اڪثر حالتن ۾ پاڻيءَ ۾ ٻوڙي ڀري کڻي ايندو آهي. ان جو آکيرو اگھاڙي فرش تي هلڪو کڏو هوندو آهي. جنهن ۾ ڪنهن به شيءَ جو ڀراءُ ڪونه هوندو آهي.
ايران
ايران جو ورهاڱو
ملڪ جو سرڪاري نظام 1904ع تائين مطلق العناني (بادشاهت) تي ٻڌل هو، جنهن کان پوءِ مشروط دستوري حڪومت قائم ٿي. 31 آگسٽ 1909ع تي روس ۽ برطانيا جي وچ ۾، ايران بابت هڪڙو ڳجهو ٺاهه ٿيو، جنهن مطابق ايران کي ٽن حصن ۾ ورهايو ويو: اتريون حصو روس جي اثر هيٺ، ڏاکڻيون حصو برطانيا جي سنڀال هيٺ ۽ وچ وارو حصو اڻڌريو رکيو ويو؛ گڏوگڏ اهو به فيصلو ٿيو ته افغانستان، روسي حلقي جي اثر کان ٻاهر رهندو ۽ امير سان سڀئي معاملا، برطانيا جي ذريعي طيءِ ڪيا ويندا. ان کان سواءِ، ”ٿٻيٽ“ تي چين جي حاڪميت تسليم ڪئي وئي. هن ٺاهه سان گڏ، ٻه ٻيون به يادداشتون شامل هيون، جن مان هڪڙي جو تعلق دره دانيال سان، اهڙيءَ طرح هو، جيڪو روس لاءِ فائديمند هو. ٻئي ضميمي جو تعلق ايراني نار سان هو، جنهن ۾ برطانيا جو گهڻو حصو تسليم ڪيو ويو.
پٽ تتر
حوالا
زمرو:پکي
ايران
ايران جو ورهاڱو
1921ع ۾ ايراني فوجي جنرل رضا خان، قاچار خاندان جي بادشاهه جو تختو اونڌو ڪري ’رضا شاهه‘ جو لقب اختيار ڪرڻ بعد پهلوي خاندان جو بنياد وڌو. رضا شاهه سڄي عرصي ۾ ئي، ملڪ ۾ ترقياتي ڪمن کي زور وٺرائي، ملڪ جون حالتون بدلائي ڇڏيون.
ٻولي،ادب ۽ تاريخ
ايران هڪ آڳاٽو ملڪ آهي، جنهن جي پنهنجي رسم الخط (لپي) ۽ ادب هو. ان جو گهڻو حصو زماني جي ڦيرگهير جو شڪار ٿي ويو، پر يوناني، يهودي، اسلامي ۽ خود ايراني ماخذ ان جي نشاندهي ڪن ٿا ته ايرانين، حضرت عيسيٰ کان اڳ ”ماد“ بادشاهن جي اقتدار واري دؤر ۾ (708 550 ق. م) بابل جو ميخي خط (مٽيءَ جي ڦرهين تي لوهه يا ڪاٺيءَ جي ڪلين سان لکڻ جو طريقو) اختيار ڪيو. اهو خط، ميخي خط جي ٻين سڀني نمونن کان سادو ۽ متوازن هو. هخامنشي دؤر (550 330 ق. م) جا ڪتبا انهيءَ خط کي ”پارسي باستان“ يا قديم فارسيءَ جو نالو ڏين ٿا. انهيءَ دؤر ۾، ايران ۾ هڪ ٻيو خط ”اويستائيءَ“ جي نالي سان پڻ هلندڙ هو، جيڪو زردشتي مذهب جي ڪتابن لاءِ هو.
اشڪاني دؤر (348 224 ق. م)
اشڪاني دؤر (348 224 ق. م) ۾ ملندڙ ٻوليءَ ۽ رسم الخط کي ”پهلوي“ نالي سان سڏيو ويو آهي. ساساني دؤر (224 651 ق. م) ۾ پڻ ساڳيو ئي رسم الخط رائج هو.
پهلوي لپيءَ جا ٻه قسم ٻڌايا وڃن ٿا: هڪڙو قديم خط يا ’خط ڪنده‘ جي نالي سان، جيڪو ڪتبن کان سواءِ ٻئي ڪنهن به هنڌ نٿو ملي؛ ٻئي خط کي ساساني يا پهلوي چوندا آهن. ساساني دؤر جون باقي سڀ لکتون ۽ تحريرون، هن خط ۾ لکيون ويون آهن.
قديم ايران جي انهن سڀني ٻولين جو واسطو، ٻولين جي هند يورپي گروهه سان آهي. اهڙيءَ طرح ايران جي ٻولين ۽ تمدن جو، دنيا جي ٻين ٻولين، مثلاً: سنسڪرت، يوناني ۽ لاطيني وغيره سان گهرو تعلق آهي. پهلوي زبان جي ڪن اهڙن ڪتابن جو ذڪر، قديم ايراني ۽ عربي زبان جي ڪتابن ۾ موجود آهي، جيڪي يوناني يا سنسڪرت ٻولين مان، پهلوي ٻوليءَ ۾ منتقل ڪيا ويا هئا. پهلوي زبان جي ادب جو وڏو حصو، ايران تي عربن جي تسلسلي ۽ پهلوي رسم الخط جي متروڪ ٿي وڃڻ ڪارڻ، هوريا هوريا ناپيد ٿي ويو. ايران ۾ اسلام جي اچڻ کان اڳ جي ادبي تاريخ جو اختصار انهن ڪجهه جملن سان ڪري سگهجي ٿو ته: قديم دؤر ۾ ايراني ادب ڏاڍو وسيع نه هو؛ ادب رڳو درٻارين ۽ مذهبي اڳواڻن تائين محدود هو. انهيءَ ۾ ڪو شڪ ڪونهي ته ساساني دؤر سان شاندار روايتون سلهاڙيون وڃن ٿيون. ان دؤر جي آخري ڏينهن ۾، درٻارين ۽ مذهبي طبقن ۾ اخلاقي پستي گهر ڪري وئي هئي، تنهنڪري درٻار فتنن جو آکاڙو بڻجي وئي هئي. نوان نوان مذهبي فرقا وجود ۾ اچڻ لڳا ۽ عام زندگي به زوال جي اثر کان بچي نه سگهي، تنهنڪري چئي سگهجي ٿو ته ايران ۾ اسلام جي آمد وقت، ايراني ادب جي حيثيت قابل ذڪر نه هئي.
عربن جي حملي وقت، ايران جو عام زبان پهلوي هئي. اها به حقيقت آهي ته ساساني دؤر ۾، ايران جي مختلف حصن ۾ جدا جدا ٻوليون ڳالهايون وينديون هيون؛ جيئن: خوزلي، ديملي، طبري، ڪوچي، ڪُردي ۽ آذيري وغيره. ان کان سواءِ، ايران جي اتر ۾، سمرقند جي علائقي ۾ ’ختني‘ ٻولي هلندي هئي.
اسلامي دؤر ۾
اسلامي دؤر ۾، ايران اندر هڪ نئين ٻوليءَ جنم ورتو. ٽيئن صدي هجريءَ جي وچ ۾ ايران جي ٻولي کي دري، پارسي دري، يا رڳو پارسي يا فارسي نالو ڏنو ويو. اهو هڪ عام لهجو هو، جيڪو ساساني عهد جي آخر ۾ ۽ اسلامي دؤر جي شروعات ۾، ايران ۾ هلندڙ هيو ۽ هڪڙي مستقل ٻوليءَ جي صورت ورتائين. ٽيئن ۽ چوٿينءَ صدي هجريءَ ۾، سيستان، خراسان، ماوراءُ النهر، گرگران، ري ۽ ٻين مرڪزن ۾ شاعرن ۽ اديبن انهيءَ زبان کي خيال جي اظهار جو ذريعو بڻايو. اُها ئي اها زبان هئي، جنهن تي اسلامي عهد ۾، پهريون دفعو اوڀر ايران جي شاعرن ۽ نثرنگارن جي نظر پئي.
اسلامي دؤر جي ايران ۾ انهيءَ دري، فارسي دري ۽ فارسيءَ جو ادبي ۽ علمي حلقن ۾ مرتبو وڌيو. اسلامي دؤر جي شروع کان اڄ تائين،ا ها ئي ٻولي، ايران جي علمي ۽ ادبي ٻولي آهي. اهو پهلو به اهم آهي ته گذريل يارهن ٻارهن صدين جي، طويل سفر جي باوجود فارسي زبان ۾ ڪو خاص فرق نه آيو.
طاهري دؤر (820 872ع )
هن دؤر ۾ ايران تي عرب مسلط رهيا. عباسي خليفي مامون جي حڪم سان، ظاهر کي خراسان جي امارت ملي. ان سان ايرانين ۾ قومي طرفداريءَ جو اظهار به ملي ٿو. عربن جي خلاف، ايرانين جي تحريڪ جو مرڪز خراسان هو. اهوئي علائقو، ايندڙ صدين تائين فارسي زبان ۽ ادبي توسيع جو مرڪز رهيو. چيو وڃي ٿو ته حنظله بادغيسي (835ع) ۽ محمود وراق (836ع) هن دؤر جا شاعر آهن.
صفاري دؤر (862_ 900 )
يعقوب بن ليث صفار، پهريون ايراني شخص آهي، جنهن مڪمل طور آزاد ۽ مستقل حڪومت جو بنياد رکيو. صفاري سربراهه، فارسي زبان ۽ ادب سان گهڻو تعلق رکندا هئا. ان دؤر جا معروف شاعر فيروز مشرقي (896ع) ۽ ابوسليڪ گرگائي هئا. اهي ٻئي عمرو بن ليث (782هه) جا معاصر چيا وڃن ٿا.
ساساني دؤر (900_ 998 )
ساساني بادشاهن جو هي دؤر فارسي ادب جو ترقيءَ جو زمانو آهي. سندس تخت گاهه بخارا هو، پر ماوراءَ النهر، سيسان ۽ خراسان کان وٺي، اوڀر صحرائي علائقي تائين، هن خاندان جي صاحبي هئي. انهن باشاهن، ايران جي تهذيبي روايتن جو احياءَ ڪيو ۽ ايراني رسمن رواجن کي فروغِ ڏنو. هن دؤر جا مشهور شاعر مسعود مروزي ۽ رُودڪي، شهيد بلخي، شاعر بخاري ۽ دقيقي آهن.
غزنوي دؤر (976 1039ع )
فارسي ادب لاءِ هيءُ ترقي، ترويج ۽ واڌاري جو زمانو هو. غزنوي بادشاهن، فارسي ادب جي دل کولي سرپرستي ڪئي. هن گهراڻي جي ناليواري حڪمران سلطان محمود غزنوي (1030ع) جي ادب دوستي ۽ علم پروريءَ جي ڪري، هڪ روايت مطابق سندس درٻار سان چار سؤ شاعر لاڳاپيل هئا ۽ بخارا، غزنا، سمرقند ۽ ٻيا شهر علم ۽ ادب جا مرڪز هئا.
غزني دؤر جي فارسي شاعريءَ جو گهڻو حصو قصيدي تي آهي. اهي قصيدا، تاريخي، سماجي ۽ خود ادبي لحاظ کان وڏي اهميت رکن ٿا. ابوالقاسم بن احمد عنصري بلخي (1039ع) جا گهڻا قصيدا سلطان محمود غزنويءَ، سلطان مسعود ۽ امير يوسف جي دؤر جا چيل آهن. هو سلطان سان هر جنگي معرڪي ۾ گڏ هوندو هو. ٻين شاعرن ۾ ابوالحسن بن لوغ، ابو نصر عبدالعزيز بن منصور مروزي، ابوالنجم ۽ احمد منوچهر شامل هئا.
شاهنامي جو خالق ابوالقاسم منصور بن حسن فردوسي (1025ع) ايرانين جو قومي شاعر آهي. شاهنامو نه صرف ساساني ۽ غزنوي عهد جو عظيم شعري ڪارنامو آهي، اصل ۾ اها فارسيءَ جي عظمت جي اهم سند آهي ۽ قديم ايران جي شاندار تهذيب ۽ ثقافت جو آئينيدار آهي. فردوسي 365هه/ 975ع يا 380هه/1009ع ۾ يا ان کان ڪجهه پوءِ مڪمل ڪيو. شاهنامي جو بنيادي مقصد قديم زماني کان مسلمانن جي آمد تائين، ايران جي تاريخ نظم ۾ لکڻ آهي. شاهنامه فردوسي ۾ دقيقيءَ جا هڪ هزار شعر پڻ شامل آهن. ان کان علاوه 50 فرمانروارئن جا احوال، ايران جي افسانوي بادشاهه ”ڪيومرث“ ۽ ساساني بادشاهه يزد گرد سوم جي عربن هٿان هارائڻ جو احوال، ايران تي عربن جي فتح، ڪيڪائوس جي دؤر ۾ حڪومتن جو بيان ۽ رستم ۽ سندس پٽ سهراب وچ ۾ جنگ ڪرڻ جا احوال پڻ شامل آهن.
هن دؤر ۾، ايراني شاعرن ۽ اديبن، عربيءَ کي فارسيءَ تي ترجيح پئي ڏني آهي؛ باوجود ان جي ڪي ڪتاب فارسي نثر ۾ پڻ لکيا ويا آهن. ابو علي حسن عبدالله ابن سينا جو شمار، دنيا جي مشهور فلسفين ۾ ٿيندو آهي. هن جدا جدا موضوعن تي هڪ سؤ کان وڌيڪ ڪتاب تصنيف ڪيا. سندس گهڻا ڪتاب عربي ۾ آهن، جڏهن ته فارسي ۾ به ڪي ڪتاب ملن ٿا. ابو ريحان محمد بن احمد البيروني ۽ شيخ ابوالحسن فرقاني به هن دؤر جا وڏا عالم ٿي گذريا آهن.
سلجوقي دؤر (1039 1230 )
هي دؤر غز، ترڪن جي هڪ سردار ”سجلوق“ سان ڳنڍيل آهي، جنهن سلجوقي سلطنت جو بنياد وڌو. سندس ٻن پوٽن: چغري ۽ طغري خراسان ۾ غزنوين کي هارايو. ان کان پوءِ هيءُ خاندان، پنهنجي سلطنت ۾ اضافو ڪندو رهيو.
سلجوقي دؤر، عظيم شاعرن، اديبن، مؤرخن، فقيهن ۽ مشائخن جو دؤر آهي. هن دؤر ۾ فارسي ادب ۾، عارفانه عقيده به عام ٿيا. هن زماني ۾ غوري، خوارزم شاهي ۽ غزنويءَ کان سواءِ ٻيون به حڪومتون موجود آهن. هن دؤر ۾، شيخ ابو سعيد ابن الخير (1048ع)، خواجه عبدالله انصاري هروي (1088ع)، ابوالمجيد مجدد بن آدم سنائي (1150ع)، شيخ فريد الدين عطار (229ع)، وغيره اهڙا صوفي هئا، جن فارسي غزل کي توجه جو مرڪز بڻايو. هن دؤر جو، فارسيءَ جو عظيم شاعر عُمر خيام آهي. ابوالفتح بن ابراهيم نيشاپوري، (1133ع) سلجوقي دؤر جو اهو عظيم دانشمند، عالم ۽ شاعر آهي، جيڪو ’عمر خيام‘ جي نالي سان ادب جي دنيا ۾ مشهور آهي. هو نجوم، حڪمت ۽ هيئت جو ماهر هو. سندس شهرت جو باعث، سندس رباعيون آهن. هن دؤر ۾ فخرالدين اسعد گرگاني (1054ع) حڪيم ابو محمد الياس بن يوسف بن زڪي بن مريد نظامي گنجوي (1217ع)، جنهن جون 5 مثنويون ادب جي دنيا ۾ بي مثال آهن. پنجئي مثنويون جدا جدا بحرن ۾ چيل آهن. پهرين مثنوي، مخزن الاسرار آهي، جنهن جو موضوع زهد ۽ تقويٰ آهي: ٻي مثنوي ”خسرو ۽ شريف“ آهي، جنهن ۾ فرهاد، ڪوهه بي ستون کي ٽُڪي، کير جي نهر ٺاهي ٿو ٽين مثنويءَ جو موضوع ”ليليٰ مجنون“ آهي، ۽ چوٿين مثنويءَ جو نالو ”هفت پيڪر“ آهي، جنهن ۾ بادشاهه بهرام گور جي سرمستين ۽ سرشارين جا قصا بيان ڪيل آهن. هن کي ”هفت گنبذ“ پڻ چوندا آهن. پنجين ۽ آخري مثنوي ”سڪندرنامه“ آهي. ايلخاني ۽ تيموري دؤر (1230 1505ع ):هيءُ دؤر پاڻ سان قيامت خيز هنگامه کڻي آيو. هن صديءَ جي آغاز ۾ ئي چنگيز خان، وچ اوڀر تي ڪاهه ڪئي. ان ڪاهه ۾ خوارزم شاهي فنا ٿي وئي. هن ايران ۽ ان جي پاڙيسرين جي قتل عام کان پوءِ اڳتي هلي، عباسي خلافت کي به پاڙئون ڪڍي ڇڏيو. چنگيز خان ۽ هلاڪو خان جي اولاد مان هڪ فرمانروا غازن خان اسلام قبول ڪيو. ايلخاني 1329ع تائين حڪومت ڪندا رهيا،ان کانپوي 50 ورهين کان پوءِ تيمور خان ايران کي فتح ڪيو، جنهن جي اولاد 16 هين صديءَ تائين ايران ۾ حڪومت ڪئي.
ايران تي منگولن ۽ تيمورين جي ڏهڪائيندڙ ڪاهن، شهر جا شهر ۽ علائقن جا علائقا ويران ڪري ڇڏيا؛ اڻڳڻ عالم، فاضل، شاعر ۽ اديب ماريا ڪيا ويا؛ مدرسا ۽ مسيتون ڊاٺيون ويون؛ زندگيءَ جي هر شعبي تي ڏهڪاءُ ڇانيل هئو. ان کان پوءِ جڏهن منگول مسلمان ٿيا ته امن امان جي فضا قائم ٿي ۽ ادب جي اجراءَ جو سلسلو وري شروع ٿي ويو. منگولن جي اسلام قبولڻ کان اڳ وارين ڪاهن ۾ ڪيترائي شاعر ۽ اديب، ڀر وارن ملڪن ۾ هجرت ڪري ويا. ان لڏپلاڻ جي ڪري فارسي ادب ۾ وسعت ٿي. ايران کان ٻاهر فارسي مرڪزن ۾، هندستان کي وڏي اهميت حاصل آهي، جتي امير خسرو دهلوي ۽ امير حسن سنجري ۽ ٻين فارسي ادب ۽ ٻوليءَ جي وڏي خدمت ڪئي.
فارسيءَ جي ٽن عظيم شاعرن: مولانا جلال الدين روميءَ، شيخ سعديءَ ۽ خواجا حافظ جو لاڳاپو به انهيءَ دؤر سان آهي. اهو پڻ اتفاق آهي ته فارسيءَ جي عظيم ڪلاسيڪي شاعري به انهيءَ دؤر ۾ ختم ٿئي ٿي. شرف الدين مسلم بن عبدالله سعدي شيرازي (1291) گلستان بوستان کان سواءِ غزل، رباعيون ۽ قطعا وڏي انداز ۾ چيا آهن. مولانا جلال الدين رومي (1273) فارسيءَ جو عظيم شاعر آهي؛ منگولن جي ڪاهن کان پوءِ هجرت ڪري ترڪي هليو ويو ۽ اتي سندس ملاقات هڪ درويش شمس تبريزيءَ سان ٿي. ان ملاقات، سندس زندگيءَ ۾ انقلاب آڻي ڇڏيو؛ درس ۽ تدريس ڇڏي، معرفت ۽ طريقت جي راهه تي هلڻ لڳو. سندس مشهور مثنوي جا ڇهه دفتر آهن، جن کي ”هفت قرآن در زبان پهلويءَ“ جو درجو ڏنو ويندو آهي. خواجا شمس الدين محمد حافظ شيرازي (1390ع) غزل جو ٺاهڪو شاعر ٿي گذريو آهي، جنهن جو بدل اڄ تائين فارسي شاعريءَ ۾ ملي نه سگهيو آهي.
صفوي ۽ قاچاري دؤر (1501 1906ع )
بندانگشتي|چپ|250px||تصویر ماهواره‌اي تهران بندانگشتي|260px|در این ویدئو گسترش تهران و وضعیت دروازه‌های آن در سه زمان بارو شاه طهماسبی (ساخته شده در زمان شاه طهماسب صفوی)، باروی ناصری (در زمان ناصرالدین‌شاه قاجار) و وضعیت امروزی شهر به نمایش درآمده‌است.
بندانگشتی|چپ|250px|قجر بادشاھن جي دور ۾ تھران جو نقشو
مغل دؤر (1526 1857ع )
هن دؤر ۾ شعر جو مرڪز ايران مان منتقل ٿي هندستان ۾ آيو. دهلي ۽ آگري، شيراز ۽ افغانستان جي جاءِ والاري. مغل دؤر جي شاعرن، قصيدي ۽ غزل ۾ ڪمال حاصل ڪري ورتو. مغل بادشاهن پنهنجن درٻارن ۾ ملڪ الشعراءَ مقرر ڪيا. مغلن جا امير ۽ وزير به فارسي ٻوليءَ ۽ ادب جا شيدائي هئا. امير خسروءَ کان پوءِ فيضي، عرفي، نظيري، بيدل ۽ غالب غزل جي شمع روشن رکندا آيا. ناصر علي سرهندي، مُلا طغريٰ شهري، ابو طالب عليم همداني، صائب، فطرت موسوي قمي، عاقل خان رازي، بينش ڪاشميري، نعت خان عالي، اشرف مازند راني ۽ مير عبدالجليل بلگرامي به مغل دؤر جا وڏا نالا هئا. نظم نسق: ايران هيٺين تيرهن صوبن ۾ ورهايل آهي: (1) گيلان، جنهن ۾ زنجان، قزوين ۽ ارڪ شامل آهن. هن جو صدر مقام ’دشت‘ آهي. (2) مازندران، جنهن ۾ گورخان، دامغان ۽ شاهه رُود شامل آهن، ’سُودي‘ هن جو گادي وارو هنڌ آهي، (3) مشرقي آزربائيجان؛ هن جو صدر مقام تبريز آهي، (4) مغربي آزربائيجان، جنهن جو صدر مقام ”رضائيه“ آهي؛ (5) ڪرمان شاهه، جنهن ۾ همدان شامل آهي، صدر مقام ”ڪرمان شاهه“ اٿس؛ (6) خوزستان، هن ۾ لرستان شامل آهي، صدر مقام ”اهواز“ اٿس؛ (7) فارس، جنهن جو صدر مقام ”ڪرمان“ آهي؛ (9) خراسان، هن جو صدر مقام مشهد آهي؛ (10) اصفهان، جنهن جو صدر مقام پڻ ”اصفهان“ آهي؛ (11) ڪردستان، جنهن جو صدر مقام ”سَنندج“ آهي؛ (12) سيستان ۽ بلوچستان، جنهن جو صدر مقام ”زاهدان“ آهي ۽ (13) وچ واري صوبو تهران ۽ سمنان، جنهن جو صدر مقام تهران شهر آهي.
عربن جي ايران تي ڪاهه
198- سنه 37-634 ڌاري عربن ايران تي ڪاهه ڪئي. ان وقت ايران جي پارس پرڳڻي مان ڪيترا پارسي (پارس جا رهاڪو) لڏي، هندستان ۾ گجرات طرف اچي رهيا، جنهنڪري هينئر سندين مادري زبان گجراتي آهي. عربن جي ڪاهه وقت ايران ۾ پهلوي يعني پهلوُ (پرٿوُ-آرين) لوڪن جي ٻولي چالو هئي. انهيءَ پهلويءَ تي عربيءَ جو ايترو اثر ٿيو، جو اها رفتي رفتي ڦري هاڻوڪي عربيءَ گاڏڙ پارسي ٻولي ٿي پيئي.
نادر شاهه جي دهلي کانپوءِ سنڌ تي ڪاهه
دنيا جي تاريخ جو مشهور فاتح نادر شاهه افشار، ننڍپڻ ۾ ٻڪرار هو ۽ جواني ۾ ايندڙ ويندڙ قافلن کي پيو ڦريندو هو. بهادر به هو، صفوي حڪمرانن جي دشمنن سان وڙهڻ ۾ تمام گهڻي مدد ڪيائين. جنگجو مزاج رکڻ سبب گهڻو اُڀري آيو ۽ شاهه عباس صفوي ثالث جي مرڻ کان پوءِ قسمت 1148هه/1736ع ۾ نادر شاهه کي افشار ايران جو بادشاهه بڻايو. ايران جي اندروني معاملن کان آجو ٿي هن قنڌار فتح ڪيو، ان کان پوءِ هندوستان تي ڪاهه ڪيائين، جنهن ۾ نادر شاهه سوڀ حاصل ڪئي ۽ دهلي ۾ وڏو قتل عام ڪرايائين. صلح طور محمد شاهه پنهنجي ڌيءَ نادر جي پٽ نصر الله سان نڪاح ڪري ڏني. دهلي جا معاملا نبيري ميان نور محمد ڪلهوڙي ڏانهن پيغام موڪليائين ته، باقاعدي خراج موڪليندو رهي ۽ ٻيو ته پنهنجو پٽ ڏهه هزار فوج سان گڏ روانو ڪري. ميان نور محمد جي ماٺ تي نادر شاهه سنڌ تي ڪاهه ڪئي، ميان نور محمد حملي جو ٻڌي عمرڪوٽ ڀڄي ويو، پر پوءِ پنهنجي ڌيءَ نادر شاهه جي پٽ نصرالله کي نڪاح ڪرائي ڏني، جنهن کانپوءِ نادر شاهه، ميان نور محمد کي ”شاهه قلي خان“ جو خطاب عطا ڪيو ۽ سالياني خراج لاءِ نادر شاهه، ميان نور محمد جا ٻه پٽ محمد مرادياب ۽ غلام شاهه يرغمال ڪري پاڻ سان وٺي ويو. ڪجهه عرصي کان پوءِ نادر شاهه، ميان نور محمد جو ٽيون پٽ عطر خان به پاڻ وٽ گهرائي ورتو. 1160هه/1747ع ۾ نادر شاهه جي قتل ٿيڻ بعد احمد شاهه ابدالي بادشاهه ٿيو، جنهن ميان نور محمد کي ”شاهنواز خان“ جي لقب سان نوازيو. ميان نور محمد اٺن سالن تائين پنهنجن پٽن جي وڇوڙي ۾ پيو تڙپندو هو، پر آخرڪار نادر جي مرڻ کان پوءِ اهي ٽيئي پٽ اچي پنهنجي پيءُ ميان نور محمد سان مليا.