cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
عثماني سلطنت
اقتصادي نظام
سلطنت جو اقتصادي نظام ان جي جاگرافي تي قائم هيو ڇو ته اوڀر ۽ اولهه جي وچ ۾ تمام تجارتي شاهراهون ٽن کنڊن تي پکڙيل هن سلطنت مان گذرنديون هيون. انهن تجارتي شاهراهن جي ذريعي ئي انکي محصولن جي ذريعي ايتري ادائگي ٿيندي هئي  جو هو پنهنجي وقت دنيا جي وڏي اقتصادي قوتن مان هڪ بڻجي وئي. سلطنت عثمانيه جو مقابلو ڪرڻ جي لاء ئي يورپي قوتن متبادل راهه ڳولهڻ جي لاء بحري مهمون شروع ڪيون ۽ جڏهن 1492ء ۾ ڪرسٽوفر ڪولمبس آمريڪا دريافت ڪئي ته ان وقت سلطنت عثمانيه پنهنجي عروج تي هئي. وچ يورپ ۽ عثمانين جي وچ ۾ تعلقن ۾ تبديلي جو بنياد به نون بحري راستن جي دريافت هيو ۽ ممڪنه طور تي سلطنت عثمانيه جي زوال جي وجهه به ڇو ته يورپي قوتن وچ اوڀر ۽ روم سمنڊ جي بجاء ٻيا رستا اختيار ڪرڻ شروع ڪري ڇڏيا جيڪي سلطنت جي مالي حالت جي خرابي جو سبب بڻيا. سلطنت هيٺ ڏنل قسمن جي ملڪن ۾ ورهايل هئي: جيڪي علائقا سڌوسئون زير حڪومت هيا اهي سنجقن ۾ ورهايل هئا انهن ۾ هر ضلعي جي محصولن جو هڪ عليحده قانون هيو جنهن جو بنياد انهن معاهدن تي هيو جيڪي فتح جي وقت ڪيا ويا هيا. محصولن جي لاء سلطنت عثمانيه ۾ زمين کي هن طرح ورهايو ويو هو: تمام محصولات جو عام نالو خراج هيو ان ۾ جزيو، مال گزاري ۽ محصول پيداوار وغيره شامل هيا. رعايا جي فلاح ۽ بهبود ۽ خوشحالي سلطان جو نصب العين هيو ۽ غير مسلم رعايا کان جزيي کان علاوہ ڪوئي ناجائز محصول نه ورتو ويندو هيو.
فوجي نظام
عثماني فوج پنهنجي زماني جي دنيا جي جديد ترين فوج هئي ۽ هو پهرين فوج هئي جنهن بارودي اسلحي جو استعمال شروع ڪيو. ان کان علاوہ هو تلوارون، نيزا، تير ۽ ٻيا روايتي اسلحا به استعمال ڪندا هيا. 1389ء ۾ جنگ ڪوسوو ۽ 1396ء ۾ جنگ نڪوپولس ۾ فتحن کان بعد عثماني فوجن تيزي سان وچ يورپ کي پنهنجي پيرن هيٺان چيڀاٽيندا هليا ويا ۽ 1526ء ۾ جنگ موهاڪس ۾ فتح جي ذريعي هنگري تي به قابض ٿي ويون ۽  ٻه دفعا 1529ء ۽ 1683ء ۾ ويانا جو گھيراء به ڪيو. انکان علاوه هي پهرين فوج هئي جيڪا غير ملڪي ماهرن جي خدمتن حاصل ڪندڙ ۽ انجي افسرن کي تربيت جي لاء اولهه يورپ جي ملڪن ۾ موڪليو ويندو هيو.
يني چري
سلطنت جي طاقت جو دارومدار ان جي فوجي نظام تي هيو. عثمانين جي ٻين سلطان اورخان پهريون جي دور ۾ پهريون دفعو فوج کي منظم شڪل ڏني وئي جيڪا يني چري چورائيندي هئي. يني چري مستقل پيادي فوج هئي جنهن جي حيرت انگيز شجاعت، نظم ۽ ضبط ۽ وفاداري ٽن صدين تائين يورپي قوتن تي پنهنجو داٻو برقرار رکيو سلطنت عثمانيه جون ابتدائي تمام فتحون بلاشبه هن جي زور جو نتيجو هيون. thumb|يني چري جوهڪ سپاهي، معروف مصورجينٽائل بيلني جي نظر ۾ thumb|سلطنت عثمانيه جو گھوڙي سوار دستو "سپاهي" يني چري جا ٽي مختلف دستا هيا جن ۾ يايا، سڪبان ۽ آغا بولڪ لري شامل هيا. يني چري جو سڀ کان وڏو عهديدار يني چري آغاسي چورائيندو هو. هڪ عهدو يني چري آفندي سي هوندو هيو جيڪو دراصل ڪاتب هيو ۽ پگھار ڏيڻ ان جي ذمي هئي. امن جي زماني ۾ ديوان جي اجلاس ۾ پهرو ڏيڻ، باهه وسائڻ، اعلٰي عهديدارن جي حفاظت، امن ۽ امان قائم ڪرڻ ۾ مدد ۽ ٻيون ذميداريون يني چري جي حوالي هونديون هيون. يني چري جي لاء پنهنجن افسرن جي اطاعت پهرين شرط ۽ اتحاد ۽ مساوات، ظاهري ڏيکاء ۽ نمائش کان پرهيز ۽ دين داري به ضروري هيون. جنگ جي دوران يني چري سلطان جي ٻنهي طرف هوندا هيا. ابتدا ۾ صرف نو مسلم عيسائي ئي هن ۾ ڀرتي ڪيا ويندا هيا بعد ۾ مسلمان به ڀرتي ڪيا وڃڻ لڳا. جنهن وقت تائين سلطان مضبوط هيا يني چري قابو ۾ رهيا پر حڪومت جي واڳ ڪمزور هٿن ۾ ايندي ئي يني چري سرڪش ٿي ويا ۽ بدعنواني حد کان وڌي وئي هي فوج سلطنت جي لاء مستقل خطرو بڻجي وئي 1826ء ۾ محمود ثاني بالآخر هن کي ختم ڪري ڇڏيو. يني چري جي خاتمي کي واقعئه خيريه چيو ويندو آهي.
سپاهي
مستقل پيادي فوج کان علاوه هڪ مستقل سوار فوج به هئي جيڪا سپاهي چورائيندي هئي. ان جي تربيت به اعلٰي انداز ۾ ڪئي ويندي هئي ذهني قابليت جي لحاظ کان بهتر سپاهين کي حڪومت جي انتظامي شعبي جي لاء منتخب ڪيو ويندو هو. سليمان اعظم کان بعد یني چري جي طرح ان ۾ به بدعنوانيون ٿيڻ لڳيون.
مهتران
عثماني آرمي جو بينڊ جيڪو فوجي مهمن جي دوران ڌنون وڄائي جوانن ۾ جوش ۽ جذبو پيدا ڪندو هيو. مهتران عام طور تي يني چري جو حصو هوندو هيا.
نظام جديد
19 هين صدي جي اوائل ۾ فوجن جي جديد خطن تي تربيت جون ڪوششون شروع ڪيون ويون ۽ 1826ء ۾ سلطان محمود ثاني يني چري جو خاتمو ڪري هڪ جديد عثماني فوج جو بنياد رکيو جنهن کي نظام جديد جو نالو ڏنو ويو. نظام جديد فوجون مصروف ۽ رديف ۾ ورهايون هيون ۽ انهن جون خصوصيتون هي هيون:
عثماني بحريه
thumb|استنبول ۾ آبناء باسفورس سان گڏ واقع ترڪ بحري عجائب گھر جي سامهون باربروسه جو مجسمو 1308ء ۾ مرمره سمنڊ ۾ امرالي ٻيٽ جي فتح عثمانين جي پهرين بحري فتح هئي ۽ 1321ء ۾ ان جا جهاز پهريون دفعو ڏکڻ اوڀر يورپ جي علائقي ٿريس ۾ لنگر انداز ٿيا ۽ بعد ۾ يورپ کنڊ ۾ فتحن ۾ اهم ترين ڪردار ادا ڪيو. عثماني بحريه دنيا جي پهرين بحريه هئي جنهن بحري جهازن تي توپون نصب ڪيون ۽ 1499ء ۾ وڙهيل جنگ زونڪيو تاريخ جي پهرين بحري جنگ هئي جنهن جي دوران بحري جهازن تي لڳل توپون استعمال ڪيون ويون. عثماني بحريه ئي اتر آفريڪا ۾ فتحن جي شروعات ڪئي ۽ 1517ء ۾ الجزائر ۽ مصر کي سلطنت ۾ شامل ڪيو. 1538ء ۾ جنگ پریويزا ۽ 1560ء ۾ جنگ جربا روم سمنڊ ۾ عثماني بحريه جي عروج جو ثبوت آهن. انکان علاوه عثماني بحري جهازن 1538ء کان 1566ء جي وچ ۾ هندي وڏي سمنڊ ۾ گوا جي ويجھو پرتگيزي جهازن جو مقابلو به ڪيو. 1553ء ۾ عثماني امير البحر صالح رئيس مراڪش ۽ آبنائي جبل الطارق کان اڳتي جا اتر آفريڪي علائقا فتح ڪيا ۽ عثماني سلطنت جون سرحدون اوقيانوس وڏي سمنڊ تائين پهچائي ڇڏيون. 1566ء ۾ آچي (هاڻوڪي انڊونيشيا جو هڪ صوبو) جي سلطان پرتگيزين جي خلاف عثمانين جي مدد طلب ڪئي ۽ خضر رئيس جي قيادت ۾ هڪ بحري ٻيرو سماترا موڪليو ويو هو. هي ٻيڙو 1569ء ۾ آچي ۾ لنگر انداز ٿيو ۽ اهڙي طرح هي سلطنت جو اوڀاريون ترين علائقو قرار ٿيو جيڪو عثمانين جي زير قيادت هيو. 1585ء ۾ عثماني امير البحر مراد رئيس ڪناري جزيرن ۾ لانزاروت کي فتح ڪيو. 1617ء ۾ عثماني فوجن مديره تي به قبضو ڪيو ا۽ بعد ا۾ آگسٽ 1625ء ۾ مغربي انگلستان جي علائقن سسيڪس، پلائي مائوٿ، ڊيوون، هارٽ لينڊ پوائنٽ ۽ ڪورن وال تي ڇاپا هنيا. 1627ء ۾ عثماني بحريه جي جهازن ٻيٽ شيٽ لينڊ، ٻيٽ فارو، ڊينمارڪ، ناروي ۽ آئس لينڊ تائين ۽ 1627ء کان 1631ء جي دوران آئرستان ۽ سويڊن تائين به ڇاپا هڻڻ ۾ ڪامياب ٿيا. 1827ء ۾ جنگ ناوارينو ۾ برطانيا، فرانس ۽ روس جي گڏيل بحري ٻيڙي جي هٿان شڪست ۽ الجزائر ۽ يونان جي وڃائڻ بعد عثماني بحريه جي زوال شروع ٿي ويو  اهڙي طرح سلطنت جي سمنڊ پار قبضن تي پڪڙ ڪمزور ٿيندي وئي. سلطان عبد العزيز پهريون (دور حڪومت: 1861ء تائين 1876ء) مضبوط بحريه جي ٺاهڻ جي لاء نئين سري سان ڪوششون ڪيون ۽ وڏي سرمائي خرچ ڪرڻ بعد برطانيه ۽ فرانس کان دنيا جو ٽيون سڀ کان وڏو بحري ٻيڙو ٺاهيو جيڪو 194 بحري جهازن تي مشتمل هيو پر زوال پذير معيشت انهن بحري جهازن جي ٻيڙي کي گھڻو عرصو برقرار نه رکي سگھي. اصلاح پسند مدحت پاشا ۽ 1876ء ۾ پهرين عثماني پارليمان جي حمايت بعد سلطان عبد الحميد ثاني (دور حڪومت: 1876ء تائين 1908ء) جو اعتبار بحريه تان کڄي ويو. ۽ روس خلاف جنگن ۾ ڪو استعمال نه هجڻ جو بهانو بنا ڪري اڪثر بحري جهاز شاخ زرين ۾ بند ڪيا ويا جتي اهي اڳلي 30 سالن تائين سڙندا رهيا. 1908ء م نوجوانان ترڪ انقلاب بعد اتحاد ۽ ترقی جمعيتي ملڪ جو نظم ۽ ضبط سنڀالڻ بعد بحريه کي ٻيهر منظم ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي ۽ عوامي چندي سان عثماني بحريه فائونڊيشن بڻائي وئي ۽ عوامي رقم سان ئي وڏن بحري جهازن جي خريداري شروع ڪئي وئي.
امير البحر
عثماني امير البحر ڪپتان پاشا (يا قپودان پاشا) چورائيندو هيو. سلطنت جي معروف امير البحرن ۾ خير الدين باربروسا، پيري رئيس، حسن پاشا، پيالي پاشا، طرغت پاشا ا۽ سيدي علي عثماني تاريخ سان گڏ يورپ جي بحري تاريخ ۾ به هميشہ ياد رکيو ويندو. بحري فتحن کان علاوه ان جا علمي ڪارناما به نماياں آهن. عثماني ترڪن جي بحری طاقت ۾ اضافي سان گڏ امير البحر جي اهميت به ٻه وڌي وئي ۽ باربروسا جي زماني ۾ ڪپتان پاشا ديوان جو باقاعده رڪن بڻجي ويو. عهدي جي اعتبار سان هو امير العساڪر جو مساوي ۽ شيخ الاسلام جي ماتحت سمجھيو ويندو هو.
شيخ الاسلام
قسطنطنيه جي مفتي جو درجو تمام قاضين وڌيڪ هيو ۽ انکي مفتي اعظم چيو ويندو هو. محمد فاتح انکي شيخ الاسلام جو لقب به عطا ڪيو. تمام قانونن جو تعلق شيخ الاسلام سان هيو ۽ انجي حيثيت عباسي دور جي قاضي القضاۃ جهڙي هئي. ان جو فيصلو حتمي هوندو هيو. شيخ الاسلام جو عهدو وزارت عظمٰي کان بعد سڀ کان وڏو هيو. شيخ الاسلام جي تقرري عام طور تي تمام عمر ڀر جي لاء هوندي هئي. صوبائي افسر صدر اعظم ۽ صدر اعظم سلطان جي سامهون جوابده هيا پر شيخ الاسلام صرف خدا جو جوابده هيو ۽ هو هر ڪم شريعت جي مطابق ڪندو هيو. شيخ الاسلام جا اختيار انتهائي وسيع هيا ۽ ان جو اندازو هن ڳالهه مان لڳائي سگھجي ٿو ته سلطان کي لاهڻ متعلق ان جي فتويٰ تمام ضروري هئي ا۽ ان جي بغير سلطان کي لاهڻ ممڪن نه هيو. سلطان جي نماز جنازه به هو ئي پڙهائيندو هيو. دور زوال ۾ هن منصب ۾ به ڪافي خاميون پيدا ٿي ويون هيون. عثمانين جي پوري دور ۾ 131 شيخ الاسلام ٿيا. 19 استعفٰي ڏني ۽ ٽن کي ڦاهي ڏني وئي. اڪثريت ترڪي نسل جي هئي. 1442ء ۾ هن منصب جي ابتدا ٿي ۽ مراد ٻيون جي عهد جو حضرت ملا شمس الدين فتاري پهريون شيخ الاسلام هيو. آخري شيخ الاسلام مدني محمد نوري آفندي هيو جنهن سلطنت جي خاتمے تي 1922ء ۾ استعفٰي ڏئي ڇڏيو. اهڙي طرح هي عهدو 498 سال برقرار رهيو.
قاضي
200px|thumb|هڪ مقدمو، 1877ء
تمام قاضي شهر جا منصف هيا ۽ ان جي اختيار جو حلقو ويجھن علائقن تي به هيو. قاضين جي اختيار جو حلقو حڪومت جي ادري کان وڌيڪ وسيع هيو. مثلاً ڪريميا ۽ اتر آفريڪا جو رياستون پر انتظامي حيثيت سان مرڪزي حڪومت جي تابع نه هيون پر وابسته حڪومتون هيون پر هي به عثماني نظام عدالت جي ماتحت هيون. محمد فاتح قانون نامي ۾ قضا محڪمي کي هڪ ٿنڀ قرار ڏنو هيو مملڪت جي قانون جو بنياد شريعت اسلاميه تي رکييو هيو.
ثقافت
ڇو ته سلطنت عثمانيه ٽن کنڊن تي پکڙيل هڪ وسيع سلطنت هئي ان لاء ان کي واحد ثقافت جي طور تي بیان ڪرڻ مشڪل آهي البته مختلف مرڪزن ۾ ان جا مختلف روپ هيا. قسطنطنيه جي شهري نموني دمشق، بغداد، مڪي، مديني، قاهره ۽ تيونس ۽ الجزائر تي اثر انداز. فنڪارن جو اجتماع قسطنطنيه ۾ هيو پر دستڪاري ۽ صنعت جي غير معمولي ترقي اناطوليه ۾ ٿي جنهن ۾ بروصا ۽ ازنڪ کي اهم مقام حاصل هيو. ڪافي اهم شهرن ۾ ڪارخاني پوري سلطنت کي ڪپڙو ۽ ٿانو فراهم ڪر کان علاوه غير ملڪن کي به شيون موڪليندو هيا. پارچه بافي کان علاوه قالين سازي به سلطنت جي اهم ترين صنعت هئي.
عثماني فن تعمير
thumb|240x240px|سليميه مسجد، معمار سنان پاشا جو تيار ڪيل عظيم شاهڪار سلطنت عثمانيه جو ابتدائي فن تعمير سلجوقي طرز تعمير کان متاثر هيو پر قسطنطنيه جي فتح بعد هي رومي طرز تعمير جي زير اثر اچي ويو پر بعد ۾ ان ۾ وڌيڪ بهتري آندص وئي ۽ بالآخر جديد عثماني طرز تعمير دنيا ڀر ۾ معروف ٿيو. عثماني سلطانن فن تعمیر تي خاص توجھ ڏني. يني شهر، بروصه، ادرنہ ۽ قسطنطنيه ۾ مسجدن، مدرسن ۽ محلن جي تعمير ۽ فتح قسطنطنيه کان بعد سلطنت ڀرن ۾ عثماني اڏاتون هن عظيم سلطنت جي شوڪت ۽ عظمت جو آئينو آهن ۽ اڄ به هن جي شاندار ماضي جي يادگار جي طور تي موجود آهن. چوڏهين صدي جي عثماني دور جي مسجدن ۾ سلجوقي طرز هر جڳهه نمايان آهي جنهن جا اهم ترين مثال بروصه جون شاندار مسجدون آهن جن ۾ بايزيد جامع ۽ اولو جامع نمايان آهن. پندرهين صدي ۾ استنبول جي مسجد ۾ بروصه جي طرز جو نقل ڪيو ويو پر وڏين مسجدن ۾ اياصوفيه جامع جي طرز تعمير جو نقل ڪيو ويو جيڪي بازنطيني گرجا هئي جنهن کي فتح قسطنطنيه کان بعد مسجد ۾ تبديل ڪيو ويو هو. ترڪ معمارن جديد عثماني طرز تعمير جون ڪافي شاندار ۽ بلند عمارتون ٺاهيون جن ۾ فاتح جامع، سليميه جامع، سليمانيه جامع ۽ اورتاڪوئي جامع نمايان آهن. عثماني طرز تعمير انهن عمارتن جي ذريعي اڄ به پنهنجي پوري شان ۽ شوڪت سان موجود آهي ايتري تائين دنيا ڀر ۾ جتي به ترڪ مهاجرن مسجدون تعمير ڪيون هو اهڙي طرز تعمير جو شاهڪار آهن. پاڪستان جي گادي جي هنڌ اسلام آباد ۾ واقع فيصل مسجد جا مينار به ترڪ طرز تعمير جا حامل آهن.
250px|thumb|دولما باغچه محل، استنبول عثماني طرز تعمير جو تذڪرو سنان پاشا جي بغير اڌورو آهي جنهن پنهنجي طرز ۽ هنر سان ان عهد جي طرز تعمير کي چار چنڊ لڳائي ڇڏيا. سورهين صدي جي عثماني تعميرات ۾ سناني طرز هر جڳهه نمايان آهي ۽ اڄ به شاندار شڪل ۾ موجود آهي. شهزاده مسجد ۽ سليميه مسجد ان عظيم معمار جا فن پارا آهن. سنان قسطنطنيه، ادرنه ۽ ٻين شهرن ۾ ڪافي عظيم مسجدون تعمير ڪيون. عثمانين جي تيار ڪيل توپ قاپي ۽ دولما باغچه محلن پنهنجي وقت جي تعميرات جا عظيم ترين شاهڪار هيا جن ۾ پهريون ذڪر ڪيل عثماني ۽ بعد ۾ ذڪر ڪيل يورپي طرز تعمير جي زير اثر آهي.
عثماني ترڪ ٻولي
عثماني ترڪ ٻولي مملڪت جي اهم ترين ٻولي هئي جيڪا عربي ۽ فارسي جي زير اثر هئي. عثمانين جي عدالتي ۽ دفتري معاملات ۾ هي ٻولي استعمال ڪئي ويندي هئي. پر هڪ وسيع سلطنت جي ڪري ان ۾ مختلف مقامن تي مختلف ٻوليون ڳالهايون وينديون هيون ۽ آخري ڏينهن ۾ فرانسيسي ۽ انگريزي به غير مسلمن جي اعلٰي طبقي ۾ وڏي پيماني تي ڳالهايون وينديون هيون. هي به چئي سگھجي ٿو ته فارسي ادبي ۽ عربي مذهبي ٻولي جي طور تي استعمال ڪئي ويندي هئي.
علم ۽ ادب
عثمان سلطان علم ۽ ادب سان گهرو لڳاء رکندا هيا عالمن ۽ فاضلن جي بيحد تعظيم ۽ تڪريم ڪئي ويندي هئي ۽ ان جي لاء باعزت روزگار فراهم ڪيو ويندو هو. محمد پهريون جي دور م علم ۽ ادب جي ڀرپور سرپرستي ڪئي وئي بلڪه هي چوڻ غلط نه ٿيندو ته دراصل ان جي دور ۾ سلطنت ۾ ادب خصوصاً شاعري کي ترقي ڏني وئي. سلطان محمد فاتح ترڪي ٻولي جو هڪ صاحب ديوان شاعر هيو. مطالعي جو بيحد شوق رکندو هيو ۽ هن پنهنجي دور حڪومت ۾ ٻين علمن و۽ فنن جي ترقي جو ڪم به ڪيو. بايزيد کي تصوف، مذهب ۽ شاعري سان دلچسپي هئي جڏهن ته سليم پهريون جي تاريخ ۽ فارسي شاعري کان علاوه مطالعي جو به شوق هيو. فارسي ٻولي ۾ سليم پهريون جا ڪجھ نظم به موجود آهن. مراد ثاني تصوف جي هڪ جتاب جي بڪري شهرت رکندو هو. عثماني حڪمرانن ۾ 21 جا بياض (ڪتاب) ملن ٿا. دراصل عثماني ادب ۽ فارسي ادب هڪ ٻي سان هڪجهڙائي رکن ٿا. سلطنت عثمانيه ۾ تعليم جا ٻه دور نمايان نظر اچن ٿا: محمد فاتح جي دور ۾ تعليم جي سلسلي جي باقاعده شروعات ٿي، هو خود به عالم جو وڏو قدردان هيو. محمد جي جانشينن تعليم کي خوب ڦهلايو ۽ هر سلطان هڪ مسجد ضرور تعمير ڪرائيندو هيو جنهن سان گڏ مدرسو قائم ڪرڻ به لازمي هيو. اهڙي طرح مسجدن سان گڏ مدرسن جي تعداد به وڌندي وئي. مصطفٰي ثالث جي عهد ۾ صرف قسطنطنيه ۾ تقريباً ٽي سو مدرسا هيا. دور تنظيمات ا۾ جامعه عثمانيه جو قيام عمل ۾ آيو. تعليم جي ترقي جو اندازو هن ڳالهه مان لڳائي سگھجي ٿو 1892ء ۾ صرف قسطنطنيه ۾ هر قسم جي مدرسن جي تعداد 500 هئي جن ۾ 13 وڏيون ڪاليجون هيون.
انگريزي ٻولي ۾
هڪ جامع سائيٽ جيڪا عثماني رياست ۽ حڪومت جي باري ۾ وسيع معلومات جو احاطو ڪري ٿي
حوالا
زمرو:افريقا جا اڳلا ملڪ زمرو:ايشياء جا اڳلا ملڪ زمرو:اڳليون سلطنتون زمرو:پهرين جنگ عظيم زمرو:پهرين مها ڀاري جنگ زمرو:تاريخ اسلام زمرو:تاريخي ترڪ رياستون زمرو:ترڪ رياستون زمرو:ترڪ قوم جي تاريخ زمرو:سلطنت عثمانيه زمرو:عثماني خلافت زمرو:مسلمان خاندان زمرو:وچ اوڀر زمرو:يورپ جا اڳلا ملڪ
115ع
ڊسمبر
زمرو:115ع زمرو:ٻين صدي
116ع
ڊسمبر
زمرو:116ع زمرو:ٻين صدي
ڪوٽ گل محمد
ڪوٽ گل محمد کوسو پير بخش خان رٽائرڊ فوجي هو، سندس پٽ گل بيگ به فوجي هو، ديهه ڪوٽ گل محمد ۾ کيس زمين تي جتي ڳوٺ ٻڌي ويٺو، هي طبع ۾ عجيب و غريب انسان هو، شڪارپور ڀرسان رهندڙ ۽ سنڌي ڳالهائيندڙ هو، اتان جي پنهنجي خاص طبع سبب لڏي آيو هو، سندس اها طبع جي تيزي هن علائقي ۾ مشهور ٿي وئي هئي، ڪو ملندو هوس ته کيس چوندو آئون اصل ويٺل شڪارپور جو آهيان، تنهن ڪري آئون چوزي جي ٻوڙ ڪارن مرچن ۾ چڙهيل کاوان ٻيو ڪجهه نه واپرايان، گهوڙو منهنجو جوئر جي داڻي کانسواءِ ٻيو ڪو داڻو ڪو نه چري، هر ڪنهن کي اول اهو ٻڌائي تنهن کان پوءِ ٻيو هو حال احوا ل ڪندو هو، ڏاڏو مير حيات خان سندس ڀاڻيجو هو، کيس نار چاڙهڻ لاءِ لٺ جي ضرورت ٿي، جيڪو ڪنڊي جي وڻ جو ٿيندو آهي، هن پنهنجي خاص ماڻهو محمود سرڪي کي چيو ته گل بيگ  خان کان وڃي وڻ وٺي اچ، محمود سرڪي کي ته گل بيگ خان جي خبر هئي مير صاحب کي چيائين ته اهو گل بيگ شوم ماڻهو ۽ بدمغز هي وڻ وڍڻ ڪو نه ڇڏيندو، پر تنهنجي حڪم سان وڃان ٿو، گل بيگ خان قاصد جي وڏي آڌرڀاءُ ڪئي پر وڻ وڍڻ ڪونه ڏنائينس چيائينس ته منهنجا وڻ ڪي ”دستگير “بادشاهه جي نالي ٿيل آهن ڪي پنج تن پاڪن جي نالي ته ڪي چئن يارن جي نالي ته ڪي گاجي شاهه جي حوالي، سو مير صاحب کي وڃي عرض ڪر ته مان لاچار آهيان جو سڀئي وڻ وقف ڪري ڇڏيل آهن، اهڙو  هو گل بيگ خان اڄ سندس وڻ ته پنهنجي جاءِ پر سندس اولاد مان به ڪو هڪڙو اتي ويٺل ڪو نه آهي، جايون، زمين غير آباد آهن، ڪنهن زماني ۾ ديهه ڪوٽ گل محمد جون سڳداسي ساريون مشهور هيون، هن وقت ساڳئي سر زمين لاڪڙ واري جنگ جي حالت ۾ آهي، ڪنڊين جي وڻن کي به سم ۽ سيلاب سڪائي ڇڏيو آهي، گلبيگ خان جي پاڙي وارا کوسا عموماً پنهنجا جملي بدني وار ڪو نه ڪوڙائيندا هئا، سکن وانگر سندن تمام وار وڌيل رهندا هئا، انهيءَ خاندان جي پراڻي ماڻهن مان هڪ گروپ فوٽو منهنجي آرٽ هال ۾ لڳل آهي، جن جي تصوير ۾ به وارن وڏن هجڻ جي جهلڪ نظر اچي ٿي، گل بيگ خان پنهنجا فوجي لانگ بوٽ به حفاظت سان سنڀاريو ويٺو هو، سڄي عمر ان کي چمڪايون ۽ ڍڪيون رکيون آيو،اويل سويل ڪاڏي ويندو هو ته اول گهوڙي تي چڙهي پوءِ اهي بوٽ پائي ويندو هو ۽ وري گهوڙي لهڻ کان اول لانگ بوٽ لاهي پوءِ لهندو هو، فوجي وردي وارو ڪوٽ به منهن جي ٿوڻي سان ڪلو هڻي ٽنگي ڇڏيائين، اهي ٻئي نشانيون فخريه ماڻهن کي  ڏيکاريندو هو، گل بيگ خان پنهنجي وارو وڄائي ويو، سندس پويون نسل هينئر ٺل شهر ۾مزدوري ڪندو آهي، ڪي نوجوان پڙهي به پيا، پر ڏاڙهي مڇان چٽ، ڀروان شاهه بچايون جهڙا ڏسبا آهن، انهيءَ خاندان جي مرحياتن تي خدا جون رحمتون هجن، مرندي مري ويا پر پنهنجي طبعي عادتن کي ڪڏهن به تبديل ڪو نه ڪيائون.
648ع
ڊسمبر
زمرو:648ع
117ع
ڊسمبر
زمرو:117ع زمرو:ٻين صدي
برنس گارڊن
برنس گارڊن ڪراچيءَ جو هيءُ خوبصورت باغ 1921ع ۾ ڪراچي ميونسپالٽيءَ جي طرفان قائم ڪيو ويو. هن باغ ۾ قسم قسم جا گل ۽ ٻوٽا لڳايا ويا هئا. پاڪستان ٺهڻ کان اڳ هن باغ ۾ ايترا ته انگور پيدا ٿيندا هئا، جو انهن کي ٻاهرن ملڪن ڏانهن موڪليو ويندو هو. هيءُ باغ تقريباً 25 ايڪڙن تي پکڙيل آهي. هيءُ باغ اڃا تائين ڪراچيءَ جي خوبصورت باغن ۾ شامل آهي ۽ ان ۾ قومي عجائب گهر به واقع آهي.
حوالا
زمرو:ڪراچيءَ جا تفريحي ماڳ
118ع
ڊسمبر
زمرو:118ع زمرو:ٻين صدي
جيمس برنس
جيمس برنس مشهور انگريز ليکڪ ۽ سياح هو، جيڪو ڪجھ عرصو سنڌ ۾ رهيو. هن پنهنجن بالا عملدارن (انگريز حاڪمن) کي سنڌ بابت معلومات ڏيڻ لاءِ هڪ ڪتاب لکيو، جنهن جو عنوان هو: “A Narrative of a Visit of Court of Sindh: A Sketch of the History of Cutch.” هيءُ ڪتاب 1831ع ۾ انگلنڊ ۾ شايع ٿيو، جنهن جو سنڌيءَ ۾ ترجمو محمد حنيف صديقيءَ ڪيو ۽ اهو ڪتاب ”سنڌ جي درٻار“ جي عنوان سان، سنڌي ادبي بورڊ 1966ع ۾ ڇپايو. ان ڪتاب جي مقبوليت جو اندازو ان مان لڳائي سگهجي ٿو ته هن ڪتاب جا اڄ تائين چئن کان وڌيڪ ڇاپا ڇپجي چڪا آهن. جيمس برنس هيءَ معلومات انگريز حاڪمن کي ان وقت ڏني هئي، جڏهن سنڌ اڃا انگريزن جي قبضي ۾ نه آئي هئي. سنڌ تي حملو ڪرڻ کان اڳ کين سنڌ ملڪ بابت هر قسم جي معلومات گهربل هئي، ۽ جيمس برنس کي پنهنجن اعليٰ عملدارن جي خوشنودي درڪار هئي؛ ان ڪري سنڌ جي ٽالپر حڪمرانن ڏانهن هن جو رُخ همدرديءَ وارو نه هو. اهوئي سبب آهي جو هن ڪتاب ۾ ٽالپر حڪمرانن لاءِ اڻ سونهائيندڙ لفظ استعمال ڪيا آهن. جيمس برنس، ڀُڄ جي سفارتخاني مان 10 جون 1828ع تي ڪڇ جي سفير ڏانهن هڪ خط لکي، سنڌ جي سفر جي تازي معلومات موڪلي ۽ اميد ڏيکاري ته انگريز حاڪمن لاءِ اها معلومات ڪارآمد ٿيندي.
650ع
ڊسمبر
زمرو:650ء زمرو:ستين صدي زمرو:سال
جيمس برنس
حوالا
زمرو:19ھين صديءَ جا انگريز سياح
برني
برني شيشي، پٿر يا چينيءَ جو ويڪري منهن وارو ٿانءُ، جنهن کي مرتبان يا ڪُولو به چوندا آهن. هي ٿانءَ عام طور آچار، کٽاڻ، مربا وغيره محفوظ ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندا آهن، پر انهن ۾ کائڻ پيئڻ جون ٻيون شيون به سنڀالي رکندا آهن، سائنسي لئبارٽرين ۾ به تجربا ڪرڻ ۽ ڪي نامياتي شيون خاص مرڪبن ۾ ٻوڙي محفوظ ڪرڻ جي ڪم اچي ٿو.
حوالا
زمرو:ٿانو
119ع
ڊسمبر
زمرو:119ع زمرو:ٻين صدي
ڪاٺ
thumb|کاٻو|200px|ڪاٺ جي سطح، جنھن ۾ ڪاٺ جا ڪيترائي نقش آشڪار آھن ڪاٺ ھڪ ڪارباني ماو آھي، جنھن جي پيداوار وڻن جي ٿڙن ۾ وقت سان گڏ سخت ٿيندڙ حياتياتي مادي جي طور تي ٿيندي آھي. ھڪ زندا وڻ ۾ ھي مادو پن ۽ ٻين وڌندڙ حصن تائين غذائي جزن ۽ پاڻي جي پھچ ڪندو آھي، ۽ گڏ ئي ھي وڻ کي سھارو ڏيندو آھي تہ جيئن وڻ پاڻ بيھي ڪري آخري اوچائي ۽ ماپ ٺاھي سگھي. ڪاٺ وڻ جي ان مواد کي بہ چيو ويندو آھي، جنھن جي ھئيت ٿڙ جي مادي وانگر ھوندي آھي، مثال طور ڏارون ۽ ڪڏھن ڪڏھن پاڙون بہ چورائينديون آھن.
عام خاصيتون
درين ۽ دروازن ۾ استعمال ٿيندڙ ھر قسم جو ڪاٺ پوريءَ طرح اسريل وڻن جي گودي جو، ھڪ جھڙي مادي وارو، سڌين رڳن سان، سٺي گڻ جو، چڱيءَ طرح تيار ٿيل (Properly seasoned) ، ھر ڪنھن قسم جي ننڍين ۽ وڏين ڳنڍين (knots) کان آجو ۽ ڀروسي وارو ھئڻ گھرجي. ھر ڪنھن قسم جي ڪاٺ جا استعمال ٿيندڙ سنھا ٿاڦا (Scantlings) بلڪل صاف ۽ اجرا، سالم ۽ چوڪنڊا ھئڻ گھرجن. ڪاٺ ۾ موجود پاڻيٺ ڏھ سيڪڙو کان وڌيڪ نہ ھئڻ گھرجي. ھر ڪنھن قسم جي ڪاٺ جي تيار ٿيل اسمن کي اڳتي ھلي لڳائڻ کان پھرين سري (Fungus)، اڏوھي (Termite) ۽ ٻين ڪاٺ کي نقصان پھچائڻ وارن جيتن کان بچائڻ واسطي، انھن جي حفاظت لاءِ کين ڪنھن موزون جيت مار تيل يا ليپ جو چڱيءَ طرح تھھ چاڙھڻ گھرجي.
ڪاٺ جا قسم
ڪاٺ جا ٻہ قسم ٿين ٿا، ھڪ سخت ڪاٺ (Hard wood) ۽ ٻيو نرم ڪاٺ (Soft wood). (i) سخت ڪاٺ :
(ii) نرم ڪاٺ :
(Soft wood) ھن قسم جي ڪاٺ ۾ ديال (Deodar) ، پرتل (Spruce) ، پين (Pine) ۽ [چيل]] (Chir) وغيره اچي وڃن ٿا.
حوالا
ڪاٺ زمرو:اڏاوتي مواد زمرو:جھنگلاتيات زمرو:خام مال زمرو:فن جا مواد زمرو:فن مواد زمرو:قدرتي مواد زمرو:قدرتي وسيلا زمرو:مواد زمرو:نباتات جي تشريح زمرو:نباتیات زمرو:وڻ زمرو:ٻارڻ جا ذريعا ڪاٺ جو ڪم زمرو:ڪاٺ جون مصنوعات
برھان الواصلين
برهان الواصلين، ھي ڪتاب فقير هدايت علي تارڪ جو لکيل آهي. هيءُ ڪتاب قرآن مجيد جي چند آيتن جي منظوم ترجمي، منظوم تفسير ۽ تصوف جي رنگ ۾ رڱيل آهي. هيءُ ڪتاب 228 صفحن تي مشتمل آهي، جيڪو 9 آڪٽوبر 1932ع تي لکيو ويو.
حوالا
زمرو:1932ع ۾ ڇپيل سنڌي ڪتاب
121ع
ڊسمبر
زمرو:121ع زمرو:ٻين صدي
122ع
ڊسمبر
زمرو:122ع زمرو:ٻين صدي
سٻايو ڳوٺ
سٻايو ڳوٺ مصري پور سرڪل جي ديهه فتح خان سٻايو ۾ اهو سٻاين جو ڳوٺ هو، سڄي ديهه جي زمين فتح خان سٻايو جي کاتي هئي، سندس فرزند محمد خان سٻايو ضلعي جيڪب آباد جو مشهور ماڻهو ٿي گذريو، هن جيڪب آباد جي اولهه ۾ ڳڙهي سٻايو نالي هڪ پاڙي ۾ پنهنجي جدا بيٺڪ ٻڌائي هئي، ميونسپالٽي جيڪب آباد جو شاندار پريزيڊنٽ ٿي رهيو، جيڪب آباد ۾ ”چوچاڪي بگي“ پهرين هن آندي، عرصه بعد اوستي عنايت الله خان به سندس تقليد ۾ اهڙي بگي ورتي هئي، خدا جي قدرت محمد خان جي وفات کانپوءِ نه ديهه فتح خان واري ٻني نه ڳڙهي سٻايو محلي جون جايون سندس اولاد وٽ رهيون. ڀنگرن ۽ سٻائي وستين کانپوءِ ”ملوئي محمد رحيم“ جي هوندي هئي، ان جو زميندار حاجي محمد رحيم خان کوسو، تر جو برجستو ۽ اثرائتو زميندار ٿي گذريو، جؤوءِ جي هر ٻڌي ڇوڙي ۾ ڪافي دست رس هيس، محمد رحيم خان پنهنجي واري وڄايون ويو، هاڻي سندس پوين جو ڪو نالو ئي ان طرف ڪونهي، ملوئي محمد رحيم واري جو نالو ڦري هاڻي ملوئي جکراڻين جي ٿي پيو آهي، زماني جي ڦيرن جو اثر آهي ورنه جکراڻين جو سردار دوست محمد خان ان زماني اتي رهندو هو پر نالو نشان ۽ دٻدٻو محمد رحيم خان کوسي جو هوندو هو.
ڳوٺ درگاھي جکراڻي
درگاهي جکراڻي جو ڳوٺ ڊسمبر 1946ع ۾ جيڪا صوبائي اليڪشن ٿي هئي تنهن ۾ اسان جي پتي جي پولنگ اسٽيشن درگاهي ڳوٺ ۾ ٿي هئي، اسان ڳوٺان بيل گاڏي تي رات جو روانا ٿيا سون ۽ ڏينهن جو پهچي ووٽ ڏنوسون، اها اليڪشن مشهور هئي، جنهن ۾ سڄي سنڌ مان فقط هن تڪ تان مسلم ليگ هارايو هو، وڏيرو درگاهي خان جکراڻي منهنجي والد جو دوست هو، هو ڀلين گهوڙين جو شوق رکندڙ هو، هڪ اڌي گهوڙي والد صاحب سان به شريڪ هيس، ان زماني ساريال پوک فقط درگاهي خان وٽ ٿيندي هئي، پاڻي جو دارومدار درياءِ جي لاهه چاڙهه تي هوندو هو، درگاهي خان جون زمينون شاهي واهه جي ڪڇ ۾ هيون ۽ تمام هيٺانهين ۾ هيون، سو ساريون پچي وينديون هيون، ان طرح کٽارا قسم جون بسون هلنديون آهن، جيڪي رات جو درگاهي ڳوٺ ۾ بيهنديون آهن، سوارين جي سهولت سان گڏ لچ، لنب قسم جا ماڻهو به انهن تي چڙهي واٽ تي ڪا واردات ڪري وري ٻي ورندڙ بس تي چڙهي واپس ٿي شاهي واهه ٽپي ويندا آهن، سنڌ جي پوليس کي مجال ناهي جو شاهي واهه ٽپي بلوچستان حد ۾ وڃي سگهي.
سامارو
سامارو (اردو: سامارو) پاڪستان جي صوبي سنڌ جي عمرڪوٽ ضلعي جو هڪ تعلقو آهي. زمرو:سنڌ جون گُنجان آباديون
ڪنري
ڪنري (ڪُنرِي، اردو: کنری) پاڪستان جي صوبي سنڌ جي عمرڪوٽ ضلعي جو هڪ تعلقو آهي.
زمرو:سنڌ جا تعلقا
ڳوٺ ڪريم بخش کوسو
ڳوٺ ڪريم بخش کوسو : بهادرپور سرڪل ۾ کوسن جي جاماڻي ”سردار خيل“ پاڙي ۾ هيبت خان ٿي گذريو، جنهن جو قبو قادرپور ۾ آهي، ان جي زمين ستر هزار جريب تعلقه ٺل ۽ ڪنڌڪوٽ ۾ هئي، موجوده وقت ۾ سندس خاندان وٽ ست هزار کن جريب زمين وڃي رهي آهي، ڪريم بخش خان کوسو سندس فرزند، ڳوٺ ٻڌي اچي رهيو، ڪريم بخش ڳوٺ هڪ وسندڙ ۽ بازار ڀريل ڳوٺ ٿيو، هندو تمام گهڻا اچي ڪاروبار ڪرڻ لڳا، ابتدائي دور ۾ ته سندن گهر به اتي هيا، انهيءَ ڳوٺ ۾ هندن پنهنجي مڙهي به ٺهرائي هئي، جيڪا ڏاڍي سهڻي نموني ٺهيل هئي، سندس فرش ٽائليس سان سينگاريل هو ۽ مهاڙي ڪاشي جي سرن سان سنواريل هئي، هندن جو وڏو اوج هو، ڳوٺ جا زميندار نيڪ نمازي ۽ حاجي هيا پڻ پڪا مسلمان به هيا ته انهيءَ هندو زمين کي اسلامي احڪامن موجب پورو پورو تحفظ فراهم ڪيو، ڳوٺ ڪريم  بخش جا هندو گهڻو ڪري ڇٽر ڦلجي ۽ ڀاڳ جي طرف کان آيا هئا، بلوچستان جا باشندا هيا، سندن مٽي مائٽي به انهيءَ طرف هئي، ”ٻروچڪي کلي “ مان پاڻي پيئڻ سبب ڏاڍا ڏنگا هوندا هئا، ڪريم بخش ۾ جيڪو مشهورڌاڙو 1934ع ۾ ڌاڙيل رحمان بروهي هنيو اهو به هڪ هندو جي چرچ ۽ ڏس پتي تي لڳو هو، اپر سنڌ ۾ اهوپهريون واقعو ٿيو هو، ان کانپوءِ ٻهراڙيءَ مان واپار کي هندو سوڙهو ڪرڻ لڳا، مان سنه 1938ع ۾ ڪريم بخش ڳوٺ پهريون ڀيرو ويو هوس، ان وقت به هندو دڪاندار گهڻا ڏٺا هيم، فالودو مٽيءَ ۾ وڌل ۽ ٿڌو ٿيل فالودو به مون اتي کاڌو هو، ان ڌاڙي کانپوءِ  ڳوٺ جي حفاظت لاءِ باقاعده پوليس ٿاڻو به لڳو هو، پر جڏهن پاڪستان ٿيو ته واڻيا موٽي پنهنجي ماڳن ڏانهن هليا ويا، هاڻي به جيڪب آباد شهر جي هندن جون مائٽيون بلوچستان جي ڇٽر، ڦلجي، ڀاڳ  ناڙي جي هندن سان آهن، هتان جو هندو بلوچستان جي ماحول سبب عام هندو کان زياده دلير آهي.
ڪريم بخش ڳوٺ سڙڪ جي ڪناري آهي، قطب دوران سيد العارفين حضرت حافظ الملت حافظ محمد صديق عله رحمت ان وقت پراڻي جنگو کان نئين جنگو انهيءَ سڙڪ سان ايندا ويندا هيا، هڪ دفعي سوير اٺ تي چڙهيون ڪريم بخش وٽان لنگهيا ته ان وقت هڪ واڻيو به ٻهراڙي جي دستور مطابق جهنگ جي خيال سان نڪتو وڃي رهيو هو ته حضرت صاحب تي ديد پئجي ويس ۽ حضرت صاحب جي به ”نظر ڪيميا اثر“ مٿس پئجي چڪي هئي، واڻيو ته حاجت پوري ڪري گڏون ۽ ڏندڻ سان واپس وريو، سالن پڄاڻان واڻيي جا آخري ڏينهن آيا، سڪرات سان ساهه هلڻ لڳس ته هندو ٻانڀڻ کي وٺي آيا ته کيس رام رام چواڻي مهراج آيو، سڏ ڪرڻ لڳس ته ڀائي ڀڳتا رام، رام رام چئو، ڀائي جون اکيون بند هيون، گهڻن سڏن بعد اکيون کولي چوڻ لڳو ته مهراج رام رام ڪيئن چوان هو اٺ وارو بيٺو آهي، جيڪو چوي ٿو ته ڪلمو پڙهه ڀائي مان ته ان ڏينهن ڏسڻ سان ڪلمو پڙهيو هوم، هاڻي به ڪلمو پڙهان پيو، مرڻينگ مهتي ڪلمو پڙهي پساهه پورا ڪيا. نگاهه مرد مومن سي بدل جاتي هين تقديرين.
اها هئي مرد مومن جي نگاهه، جنهن ڪراڙ جي قسمت ئي ڦيرائي ڇڏي، ٺل علائقي ۾ پهريائين ذڪر فڪر جو دستور حضرت حافظ صاحب جن جي ذريعي پيدا ٿيو پوءِ سندن خليفن انهيءَ سلسلي کي گهڻو اڳتي وڌايو، ڪريم بخش ڳوٺ ۾ حضرت صاحب جن جي وصال بعد سندن خليفه اول حضرت مولانا تاج محمود امروٽي صاحب جي آمد رهي، ان سان گڏ امام انقلاب حضرت مولانا عبيدالله سنڌي صاحب به ايندو هو، ڪوٽ جنگو ۽ چوڪ جون عاليشان مسجدون ان زماني ۾ حضرت حافظ الملت سيد العارفين عليه رحمت جن جي ارشاد مطابق سندن خليفن ٺهرايون. غالباً 1895ع ۾ اهي مسجدون جڙي راس ٿي چڪيون هيون.1900ع جي شروع ٿيڻ کانپوءِ سياسي تحريڪون شروع ٿيون هيون، اول ”خلافت تحريڪ “ شروع ٿي پوءِ ”هجرت تحريڪ“ شروع ٿي، مولانا عبيدالله سنڌي صاحب غالباً 1913ع ۾ ڪابل روانو ٿي ويو، سندس سفر جي ابتدا ڳوٺ ڪريم بخش کان ٿي، حضرت امروٽي صاحب جي جماعت جا ڪي جوان سندس ساٿي بڻجي کيس بلوچستان کان سرحد ٽپائي وڃڻ ۾ مددگار ٿيا، ڪريم بخش ڳوٺ به ” تحريڪ خلافت “ ۽ ”تحريڪ هجرت “ جو مرڪز هو، ڪريم بخش خان پڙهيل ”ملان طبع “ انسان هو، سندس فرزند محمد اسحاق خان ڀرچونڊي شريف جانقاهه وارو لباس پائيندو هو.
ڪريم بخش ڳوٺ حضرت مولانا امروٽي رحه ۽ امام انقلاب حضرت سنڌي رحه جي قدمن جو مرڪز هو، سندن انقلابي ۽ اسلامي حريت جي جوش سبب صحبتي ماڻهن ۾ مجاهدانه جذبه جاڳي پيا، منهنجو والد بزرگوار ۽ سندس چاچو حاجي عظيم خان ”تحريڪ هجرت “کان متاثر ٿي وطن ڇڏي ڪابل ڏانهن روانا ٿي ويا پر اتي پٺاڻن جي غير همدردانه ۽ ناروا سلوڪ سبب مايوس ٿي موٽي آيا، حقيقت ۾ افغانستان جو فرمانروا اندروني طور انگريزن وٽ وڪا۾ل هو، اڳتي هلي هو حضرت مولانا عبيداله سنڌي لاءِ به ڏاڍو ڏنگو ثابت ٿيو هن جوءِ ۾ حضرت حافظ الملت مالڪ جن رحمت الله عليه ڏاڍو فيض رسايو هو، ڪيترا ماڻهو ذڪر ۽ فڪر جا مالڪ بڻيا، تمام جماعت جي ماڻهن ۾ بعد از مغرب ۽ تهجد وقت ذڪر جي تسبيح پوري ڪرڻ جو ذوق پيدا ٿيو، ڪيترن جي قلب مان ذڪر جو آواز نڪرندو هو، خليفو دلمراد کوسو انهن ان هڪ هن تر جو فقير هو، جنهن چوڪ جي جامع مسجد تيار ڪرائي، ان مسجد شريف لاءِ پاڪ بدن ۽ وضو سان ڪچيون سرون وڌيون ويون، ذڪر الاهي سان کورو پچايائون ۽ ذڪر سان سرون کڻي مسجد شريف جي اوساري ڪيائون، اهڙي طريقي سان اها مسجد شريف جڙي راس ٿي، اڄ به سئو سال گذرڻ بعد نئين نڪور ڏيکاءُ ڏيون بيٺي آهي.
ڪوٽ جنگو جي مسجد وڏيرڪي پئسي سان جڙي ته اڄ تمام خسته حالت ۾ آهي، حاجي محمد هارون صاحب جڏهن جيڪب آباد جو ڊپٽي ڪمشنر هو ته هن مسجد سڳوري جي مرمت لاءِ ٻه لک روپيا منظور ڪيا پر ڪنهن ۾ به همت نه ٿي جو اهي پيسا ڪتب آڻي خدا جي گهر جي مرمت ڪرائي، جنگو ڳوٺ مان جنگواڻي کوسا لڏي وڃي پنهنجن زمينن تي ڌار ڳوٺ ٻڌي ويٺا ان ڪري ڳوٺ جي وسند به ختم ٿي وئي، حضرت حافظ الملت رحه جي دور ۾ اهو ڳوٺ تمام وڏو هو، سڀيئي جنگواڻي وڏيرا گڏ ويٺا هيا ۽ حضرت صاحب جن جا به قدم مبارڪ جلدي جلدي گهمندا هئا.
ڪاملن جي قرب ۾ هدايت جي روشني آ. حضرت حافظ الملت رحه جي دورکان اڳ سنڌ ۾ طوائف الملوڪي جو دور هو، ٽالپرن جي دور حڪومت ۾ ئي انگريزن اچي پير کوڙيا، واپار جي بهاني سان سنڌ سڄي جي سڃاڻپ ڪري ويا، ڪمپني بهادر جي نالي سان واپار جو ڍونگ ڪيائون، شڪارپور ۾ تنهن زماني ۾ ٽن حڪومتن جا نمائندا رهندا هيا، ٽالپرن درانين ۽ خان قلات جا نمائندا رهندا هيا.1834ع ڌاري کوسن جو سردار رحيم خان کوسو، ٽالپري گورنر سيد ڪاظم شاهه سان گڏ کرڙي جي جنگ ۾ شهيد ٿيو، اڳي به ڪلهوڙا دور ۾ ميان غلام شاهه، کوسن جي سردار جعفر خان کي شهيد ڪرايو هو، حاڪمن جي انهيءَ بي رخي سبب کوسا  تمام بدظن ٿيا ۽ پاڻ کي غير محفوظ سمجهيائون، انگريزن به هتي اثر پيدا ڪيو.
سو کوسن جي سردار قادر بخش خان انگريزن جو ساٿ ڏنو ۽ ساڻس تعاون ڪيو، کوسا اصل کان سياسي ۽ فوجي ماڻهو هيا، ٻڪرار يا ريڍار قسم جا ماڻهو نه هيا، نه ڪي ”دز د لنگا“ هيا، کيتي تي گذارو ڪندا هيا، انگريزن کين پنهنجي فوج لاءِ موزون سمجهي ڀرتي ڪيو، کوسا اهي سمجهي ويا هيا ته ڪي ٽالپرن جي حڪومت ۾ ڪو دم خم آهي، نڪي ڪابلي پٺاڻن وٽ پختگي آهي نه وري خان قلات جو هتي ڪو مضبوط قبضو آهي، انگريزن جا پير پختا ٿيندا وڃن ٿا، آئنده واري سياسي طاقت انهن انگريزن وٽ اچڻي آهي، سو کوسا سردار ۽ سندس خيل جي ماڻهن انگريزن وٽ فوج ۽ پوليس ۾ ڀرتي ٿي پنهنجي لاءِ تحفظ جو بندوبست ڪيو، 1834کان 1910ع تائين اهو سلسلو رهيو، ان بعد جڏهن حضرت مولانا امروٽي عليه رحمت ۽ حضرت مولانا عبيدالله سنڌي عليه رحمت ڳوٺ ڪريم بخش اچڻ وڃڻ لڳا ته سندن انقلابي اثر کوسن جي جاماڻي خاندان مان ولياڻي پاڙي تي اڍو ٿيو، اڳتي هلي خان محمد امين خان کوسي جهڙو انقلابي پيدا ٿيو، جنهن مولانا عبيدالله سنڌي رحه جي جلاوطني ختم ڪرائي انگريزن جون پاڙون پٽڻ لاءِ جوڳو طريقو ڪيو.
حضرت سنڌي 1913ع ۾ ڪابل ويا ۽ غالباً مارچ 1939ع ۾ واپس وطن جا وڻ ڏٺائون ۽ 1944ع ۾ وفات ڪيائون، سنه 1947ع ۾ انگريزن به هندستان مان پنهنجا ٽپڙ ٻڌا، انگريزن مولانا جي حڪمت عملي جي سٽ ڪا نه جهلي، نوي سالن اندر هندستان کي آزادي ڏنائون.مولانا جي مرقد تي انوار الاهي جاري و ساري آهن. پاڪستان ۾ هڪ دفعي جرمن مان ڪو وفد آيو هو ان وفد جي هڪ ميمبر معلوم ڪيو ته مولانا جي قبر کيس ڏيکاري وڃي، هو دين پور شريف پهچي مولانا جي قبر تي پنهنجي ٽوپي لاهي گهڻي گهڻي دير تائين خاموش بيٺو رهيو، بعد ۾ اخباري دنيا تي واضح ڪيائين ته هن مرقد نشين مجاهد جا جرمني ملڪ تي وڏا احسان آهن، سندس ئي پروگرام تي عمل ڪرڻ سان جرمن قوم زنده رهي آهي
124ع
ڊسمبر
زمرو:124ع زمرو:ٻين صدي
125ع
ڊسمبر
زمرو:125ع زمرو:ٻين صدي
ڳوٺ گامن سندراڻي
گامڻ سندراڻي ڳوٺ ديهه ٻاڙي به قديمي ٻڌل آهي، هن ۾ تمام پراڻي زماني جا قبا به ٺهيل آهن، انگريزن کان اڳ جو ڳوٺ آهي، گلاب خان سندراڻي بگٽي قوم مان هو، شايد کيس خان قلات کان اها ايراضي مليل هئي جو سندس وفات کانپوءِ سندس قبر تي قبو ٺهرايل آهي، قبو تمام قديمي پيو نظر اچي، جديد زماني ۾ به قبرن تي وڏو سائبان ٺهيل هو، تازو وهابيت جي لهر اچڻ سبب ڳوٺ جي وڏي اهو سائبان پٽائي لوهه گارڊر ۽ سرن سان پنهنجي اوطاق ٺهرائي ڇڏي، زماني گذرڻ بعد به گامڻ ڳوٺ جو قبو تمام پري کان نظارو ڏيندو رهي ٿو، صدر ايوب خان جي دور حڪومت ۾ بگٽين جي تخريب ڪارين سبب گامڻ ڳوٺ وارن تي به سختي ٿي پر وقت جي ڪمشنر جو مون تي اعتبار هو مون کيس ٻڌايو ته هي سندراڻي بگٽين کان الڳ آهن هي هتان جا اشراف زميندار آهن نه هم پيشه نه هم آواز آهن، سو هنن تعلقه ٺل جي سندراڻين تي سختي نه ڪئي هئي، ڪمشنر صاحب منهنجي ڳالهه مڃي هنن غريبن تان ڏولاوا لهي ويا، هي بگٽي ڪنهن زماني ۾ وڏا زميندار هيا، هينئر اولاد جي گهڻائي سبب ڏاڍا ڏکيا آهن، ويتر سم جي ڪري سندن زمينون آباديون ڏيڻ کان جواب ڏيون بيٺيون آهن، وقت تي وٽن پاڻي به ڪو نه ٿو پهچي، سو زمينون بيڪار ٿي ويون اٿن.
126ع
ڊسمبر
زمرو:126ع زمرو:ٻين صدي
فٽبال
حوالا
زمرو:فٽبال
ڳوٺ خدابخش لغاري
ڳوٺ خدا بخش لغاري:               انڙ واهه ريلوي اسٽيشن ڀرسان خدا بخش خان جو ڳوٺ انگريزن کان اڳ جو آهي، منهنجي ڏاڏي  جا ڪڙيال فال راڄ واهه تان ٻنهي پاسي انهيءَ ڳوٺ وٽان نڪتل هيا، خدا بخش خان ۽ واحد بخش خان ڏاڏي جا پاڙيسري دوست هيا، خدا بخش خان  پٽ هيئبت خان وڏو هوشيار ۽ ڄاڻو ماڻهو هو، تنهن پنهنجا ٻار پڙهايا ان وقت ڳوٺ ۾ مسلم اسڪول هو، جنهن ۾ قابل استاد هيا، جن شاگردن کي پڙهائي پختو ڪيو، هيئبت خان کانپوءِ سندس پٽ خدا بخش خان وڏو محنتي آهي، هن سموري خاندان  کي تعليم يافته بڻايو، هينئر ڳوٺ جا سمورا ماڻهو عورت خواهه مرد سڀ پڙهيل ۽نوڪرين ۾ آهن،مون پنهنجي چيئرميني واري دور ۾ هن ڳوٺ کي ڪافي مدد ڪئي، هاءِ اسڪول تائين کولائي ڏنم، انهيءَ هاءِ اسڪول ۾ پڙهندڙ شاگردن مان فقط منهنجا ٻه ڇوڪرا ناپاس ڪرايائون، زمانو ائين چوي ٿو ۽ ائين سکاري ٿو ته نيڪي جو صلو نه ملڻو هوندو آهي، ڪم از ڪم انسان مان اها اميد اجائي آهي. گُل نؤ اميد کو کيا خبر چوهلاکتين جو قباحتين دل ناتوان پر گذر گئين خزان سي فصل بهار تک وقت جون پچارون وسرنديون ڪو نه آهن، ڪڏهن نه ڪڏهن اهي داستان ماضي دهرائجي ويندا آهن.
پٿورو
پٿورو (پِٿورو، اردو: پتھورو) پاڪستان جي صوبي سنڌ جي عمرڪوٽ ضلعي جو هڪ شهر۽ ساڳي نالي واري تعلقي جو صدر مقام آهي. ھن شھر لڳ پٿورو ريلوي اسٽيشن ڪراچي کوکراپار ريلوي لائن تي واقع آھي.ھي شھر سامارو کان 26 ، کپرو کان 34، ميرپورخاص کان 36، ڇوڙ کان 38 ڪلوميٽرن تي واقع آھي. شھر جي آبادي ڏھن ھزارن جي اندر آھي ان ڪري ھي ٻھراڙيءَ جو ننڍڙو شھر سڏبو آهي.
128ع
ڊسمبر
زمرو:128ع زمرو:ٻين صدي
129ع
ڊسمبر
زمرو:129ع زمرو:ٻين صدي
ڳڙهي حسن سرڪي
ڳڙهي حسن سرڪي جو ڳوٺ هي ڳوٺ جعفر آباد جيڪب آباد ويندڙ سڙڪ ڪناري آهي، اوائلي فوجي ڪيمپ دوڙ جي نزديڪ ٻڌو هئائون، ٺل جا اصلي باشندا سرڪي آهن، وڏي زمينداري هين، هينئر به سرڪين وٽ اوائلي ايراضي موجود آهي، هن ڳوٺ جو وڏيرو صاحب ڏنو خان هو ۽ عودي جو وڏيرو عبدالرحمان هو، صاحب ڏني خان سرڪي جي منهنجي ڏاڏي صوبيدار امين خان سان گهاٽي دوستي هئي، ڏاڏي سائين جي چوڻ تي هن مهر علي خان کوسي کي پنهنجي زمين مان واهه ڪڍڻ جي اجازت ڏني، جيڪا 3 ڪلو ميٽر هن سخي مرد جي زمين مان نڪتل آهي، وقت جي دستور موجب هن ڪو عيوضو وغيره به ڪو نه ورتو هو، اڄڪلهه به اهو واهه اتان وهي رهيو آهي، سرڪين جا وڏا ٻروچن وانگر ڏاڙهين ۽ وڏن وارن سان هوندا هيا، بلوچ اسٽيٽ ۾ وڏا زميندار هيا کين ڍل جي اڳاڙڻ تي ڪجهه رقم به ملندي  هئي، سرڪي وڏيرن ڳڙهي ۽ عودي ۾ شڪارپور جي مشهورعالم سومرا خاندان مان چونڊ عالم آڻي مسجدون ‌آباد ڪرايون، مشهور مولوي نبي بخش صاحب، عودي ۾ سندس فرزند مولوي شير محمد صاحب ڳڙهي ۾درس ڏيندا هيا، انهن عالمن جي ادب ڪرڻ ۾ آيا ته منهنجي والد خان صاحب سهراب خان کي تعلقه چيرمين بڻائڻ ۾ مدد ڪئي، سهراب خان سان ابي مرحوم وڏن جي دوستي سانگي ساٿ ڏنو، جڏهن آزاد سنڌ جي پهرين صوبائي  اليڪشن ٿي ته ابي مرحوم خان صاحب سهراب خان جو ساٿ ڏنو، ابو مرحوم پراڻي دوستي ۽ تعلقاتن نڀائڻ جو ڏاڍو خيال رکندڙ هو، ڳڙهي حسن ۾ هن دور جون سڀ سهولتون موجود آهن، پراڻي دور جي زميندارن مان هن وقت فقط سرڪي ساهه ڀريا زميندار آهن، باقي هرڪو ”ٻاري وال“ ٿي ويو آهي..
130ع
ڊسمبر
زمرو:130ع زمرو:ٻين صدي
شڪارپوري آچار
فائل:Indian-pickle.jpg
شڪارپوري آچار شڪارپور، سنڌ ۾ ڏکڻ ايشيائي آچارن جو ھڪ قسم آھي. ھي آچار سڄي پاڪستان ۾ مشھور آھي، ايتري قدر جو ان کي گڏيل عرب امارتن، سعودي عرب، برطانيا ۽ ٻين ملڪن ڏانھن پڻ برآمد ڪيو ويندو آھي. آچارن جي مشھور قسمن ۾ گڏيل آچار مشھور آھي جنھن ۾ گوگڻو، گجرون، ٿوم، چڻا، انب، مالٽو، ساوا مرچ، ۽ گل گوبي وغيره وڌا ويندا آھن. گھريلو آچارون پڻ مشھور قسمن مان آھن.
شڪاپور شھر ۾ آچار ٺاھڻ جا ٻارنھن وڏا ڪارخان آھن. ھنن ڪارخن شھر ۾ دڪانن جو ھڪ وڏو ڄار وڇائي ڇڏيو آھي. شھر ۾ گھريلو طور آچار ٺاھڻ ۽ وڪڻڻ لاءِ پڻ عورتن پاران سيٽ اپ قائم ڪيل آھن.
حوالا
زمرو:سنڌي کاڌا زمرو:شڪارپور ضلعو
سنھڙي بنگلو
سنهڙي بنگلو ملوئي محمد رحيم خان کان 4 ميل پري شاهي واهه جي 44 ميل تي ايريگيشن وارن جو عاليشان بنگلو ٺهيل هو، اتي سياري جي مند ۾ انگريز عملدار ٻه ٽي ڏينهن منزل انداز ٿيندا هيا، بنگلي جوماحول پرسڪون هوندو هو، اتي آفيسرن کي ڏاڍو آرام ايند هو، انهيءَ آرام ده ماحول سبب عموماً انگريز ڊپٽي ڪمشنر هن بنگلي تي ايندا هئا، آرام وٺڻ سان گڏ علائقي جي حال احوال کان واقفيت وٺندا هيا، هڪ دفعي جيڪب آباد جو انگريز  ڊپٽي ڪمشنر مسٽر بڊ صاحب اتي منزل انداز ٿيو ته منهنجو چاچو وٽس ملڻ ويو، ان زماني ”امين الملت “ کي انگريز حڪومت سکر ۾ نظربند رکيو هو، بڊ صاحب چاچي جي وڏي عزت ڪئي کانئس همدردي سان حال احوال ورتا ۽ دلداري ڏني، هن چيو ”مسٽر کوسو سياسي ماڻهو آهي انگريز حڪومت جي خلاف آهي، سو مجبورن کيس سياسي سلوڪ هيٺ رکيو اٿئون، کيس ٻي ڪا تڪليف ڪانهي، باقي سندس خاندان کي ڪو الڪو نه ٿئي، اسان هر خدمت لاءِ تيار آهيون، هٿيارن جي ليسن کپن ته ڏيون، ڍل جي معافي کپي سا به ڏينداسون وغيره وغيره مطلب ته چاچي کي دلاسن سان مطمئن ڪري ڇڏيائين، آزادي کانپوءِ هڪ مسلمان ڊپٽي ڪمشنر مسٽر عبدالرحيم عقيلي صاحب به اچي انهيءَ بنگلي ۾ ٽي ڏينهن منزل ڪئي، آئون ساڻس ملڻ ويس، بنگلي جي پرسڪون فضا ۾ اڪيلو ورانڊي ۾ آرام ڪرسي تي ويٺو  هو سنڌي نموني خوش خير عافيت ڪيائين، ماحول جي ”سڪون کان ڏاڍ متاثر هيو، چيائين ماحول جي ماٺائي مان مزو اچي پيو، دل ٿي چاهي ته هتي ڪجهه وقت زياده رهي، مون سان ڪچهري ته چڱي ڪيائين پر انگريز جي برعڪس اهو چئي موڪل ڏنائين ته ڍلون ڇو نه ٿا ڏيو!.
اهو به وقت هو جو آفيسر سنهڙي بنگلي تي اچي آرام وٺندا هئا، کين سڪون ملندو هو، هاڻي شاهي واهه گويا سرحدي حد آهي، ان کان ٻاهر ڄڻ ته دشمن ملڪ آهي، جتان هروقت حملي جو خطرو آهي،انگريزن جي وقت ۾ به ان طرف مري ۽ بگٽي قبيلن جي ڦورو ماڻهن جو خطرو هوندو هو، پر انگريزن جي حڪمت عملي ۽ انتظام جي پختگي سان امن لاءِ خاطرخواهه بندوبست ٿيل هوندو هو، انگريزن پنهنجي مڊم سوڌو گهوڙن تي چڙهي بنا باڊي گارڊ جي شاهي واهه جي انسپيڪشن پاٿ سان هلندا نظر ايندا هئا، انگريزن انهيءَ شاهي واهه جي 7-19-27-29-44 ميل ۽ 52 ميل تي عاليشان وڏا انسپيڪشن بنگلا ٺهرايا هئا، تاڪ سنڌ-بلوچستان  جي سرحد تي انتظامي لحاظ کان ايندڙ عملدار اتي اچي آرام وٺن ۽ انتظامي ڪاررواين جي نگراني ڪن، هينئر انهن بنگلن جا فقط نشان باقي آهن، الله لوڪ انسانن دريون، دروازا، گارڊر، ٽي آر پٽي وڃي پنهنجا آستانه ٺهرايا، هاڻي ٻيا عملدار ته پنهنجي جاءِ پر آب پاشي جا آفيسر به ڪو نه گهمندا آهن، ڀل شاهي واهه کي کنڊ پون.
سنهڙي بنگي کان اوريان هڪ ڳوٺ آهي، جنهن جو نالو ڳوٺ باهو کوسو آهي، اتي ايامن کان ديره جات کان تاجو خان، کوسو بڻجي هن تر ۾آيو ديهه ۾ ڳوٺ ٻڌي ويٺو، کوسن سان مٽي مائٽي ڪيائين، هن جو پٽ باهو خان درويش انسان هو، هن جيئري ئي پنهنجي قبر ٺهرائي، جنهن ۾ هو هر صبح جو ويهي ڪلام الاهي جي تلاوت ڪندو هو، هن کي نرينه اولاد ڪو نه ٿيو، 1994ع ۾ باهو ڳوٺ ۾ سيلابي پاڻي آيو پر ان ٽڪري تي پاڻي ڪو نه چڙهيو، جتي باهو خان جي قبر هئي ۽ سندس گهر هو، حالانڪه پاڻي مڙسئون تار آيو هو، وڏا وڏا دڙا ٻوڙي رکيائين پر هن درويش جي قبر سيلاب کان محفوظ رهي، ٻن هفتن تائين پاڻي هلندو رهيو پر درويش جي جاءِ تان رخ ڦيرائي ڇڏيائين، باهو خان درويش ۽ سخي انسان هو، سو اڄ به هن افرا تفري واري دور ۾ باهو ڳوٺ جي بازار برسيل آهي، جوءِ جو مرڪز بڻيل آهي، آئون سڄا سارا ويهه سال يونين ڪائونسل جو چيئرمين ٿي رهيس، هن درويش جي ڳوٺ ۾ گهٽيون پڪيون ڪرايم، واٽر سپلاءِ هاءِ اسڪول، اسپتال، منظور ڪرايم، ڳوٺ کي چڱي رونق ۾ آندم، ڪجهه وقت اهي ادارا توڙي چڱا فائديمند هليا، هينئر اسپتال ۾ ٿاڻو، واٽر سپلاءِ جا موٽر گم، ٽيليفون جون تارون ڪپجي ويون، بئنڪ بند ٿي وئي، انهن تعدين هوندي درويش جو ڳوٺ اڃا آباد آهي، سندس بازار پئي هلي، اهو سڀ ڪجهه باهو خان جي ڪرامت سبب آهي.
واڍائپ
thumb|واڍائپ واڍائپ ھنري پيشو آھي جنھن ۾ ڪاٺ مان مختلف شيون ٺاھيون وينديون آھن. جھڙوڪ در، کٽون، منجيون، سوٽيون وغيره.
حوالا
زمرو:پيشا
باغ فردوس
باغ فردوس انهيءَ ڳوٺ جي عين شاخ اوريان هوندو هو، محمد شفيع شجري نالي هڪ بگٽي هو جنهن ڪو وقت افغانستان ۽ ايران ۾ گذاريو هو، پارسي ٻولي اتان سکي آيو هو، شجري جو اکر به پاڻ تي اتان لکايون آيو، عام طرح ”آغا شجري“سڏيندا هيس، وڏو داناءُ انسان هو، ايران ۽ افغان جون عجيب ڪهاڻيون بيان ڪندو هو، هو چوندو هو ته کيس ٻنهي ملڪن ۾ ڏاڍا تلخ تربا ٿيا هيا، اتان جو هڪ مثال ڏيندو هو ته بس جنهن اڏي تان هلندي هئي ته اول بس اندر ويٺل ماڻهن کان پوليس وارا زوري ڏنڊيون هڻي پيسا وصول ڪري پوءِ بس روانه ٿيڻ جي اجازت ڏيندا هئا، چي; هينئر ”خيرانه ادا ڪيو اٿو سو خير سان روانا ٿيو“ وري ٻي ڪنهن اسٽاپ تي بس پهچندي ته اتي به پوليس وارا چڙهي ايندا ته خيرانه ڏيو، اوهان جي بس جاءِ روانگي کان هن اسٽاپ تائين خير سان پهتي آهي سو ” خيرانه “ ڏيو،اهڙي طرح منزل مقصود تائين پهچندي پهچندي مسافرن کي ڪيترن ئي جاين تي خيرانه ڏيڻو پوندو هو، شجري انهيءَ اسلامي ملڪن ۾ ڪيترا سال رهي بس شوفري ڪئي، جڏهن سالن پڄاڻان وطن وريو ته هتي ڪانگريس ۽ سوراج جوشور ٿي چڪو هو، امين ملت به ان وقت ڪامريڊ هو، هي به اچڻ سان ”امين ملت“ جو سنگتي بڻيو، ”ٽوپلو لاهي گانڌي ٽوپي پائڻ لڳو “.هن کي باغ تيار ڪرڻ جو شوق هو، سو ”امين ملت“ کيس پنهنجي ڪڙين جي ڪناري تي هڪ کوهه کوٽائي ڏنو ۽ زمين باغ لاءِ منظور ڪرائي ڏني، کوهه جو افتتاحي ڪوڏر لپو حضرت پير شيخ عبدالرحمان ڀرچونڊي شريف واري اچي هنيو، بلوچي زبان جو مشهور شاعر ”جدان سال فقير“ ڀرچونڊي شريف جي درگاهه جو فقير هو ۽ شجري جو ماٽيلو ڀاءُ هو، شجري هتي به ڪجهه وقت  نواب محراب خان بگٽي ۽ سردار شير محمد خان بجاراڻي جي ڊرائيوري به ڪئي هئي، وڏو داناءُ ماڻهو هو، دلچسپ گفتگو ڪرڻ جو ماهر هو، وقت جي گهرج مطابق گفتگو ڪندو هو، هتان جي وڏن ماڻهن جي خانگي زندگي بابت وڏي ڄاڻ رکندو هو، هي به ڀرچونڊي شريف جو فقير هو، حضرت شيخ ثاني  حافظ عبدالله رحمت الله علي جو دست بعيت هو، هي بهادر ۽ داناءُ ماڻهو آخرين وقت ڪنهن ظالم جي ظلم کان ڏاڍو متاثر ٿي عليل ٿي پيو، هڪ رات ڪنڌڪوٽ ۾ انهيءَ زخمي دل هلڻ کان جواب ڏنو، سندس جسد کي صبح  ڪانگريس جي جوانن ٽرين ۾ کڻي گهر ڀيڙو ڪيو جتان کيس بگٽي  علائقي جي قبائلي قبرستان کٽڻ ۾ وڃي دفن ڪيائون، سندس مرڻ پڄاڻان به انهيءَ ظالم سندس روح کي تڙپائڻ ۾ ڪين گهٽايو، بي ترس کي تر جيترو به ترس ڪو نه آيو، شجري جي روح کي ته ضرور تاءُ  آيو هوندو، پوءِ پوين مٽن مائٽن جي دلين ۾ به گهاؤ پئجي ويا هيا.
ڪاغذ
thumb|upright=1.4|ڪاغذي شيون: ڪتاب، ٽوائليٽ پيپر، پيپر جو ويٽو، ڪاغذي ڊٻو، آنن جو دٻو
پنو يا ڪاغذ ڪاٺ، اڳڙين ۽ گاھ مان ملندڙ سيليلوز جي گھميل فائبر کي پريس ڪري سنھن تھن ۾ بدلائي ٺاھبو آهي.ان جو استعمال گھڻ رخو آهي جو ان کي لکڻ، ڇاپن، پيڪنگ، صفائي وغيره لاءِ ٿيندو آهي. لڳ ڀڳ ٻين صدي عيسويءَ ۾ ڪاغذ جي ايجاد چين ۾ ٿي. ان ايجاد کي ھان گھراڻي جي شاھي درٻار جي خواجہ سرا eunoch ڪائي لون سان منصوب ڪيو ويو آهي ھاڻوڪي دؤر ۾ چين ۽ آمريڪا ڪاغذ جي پيدوار ۾ دنيا ۾ سرفھرست آھن.
وڌيڪ تفصيل
ڪاغذ ڪاٺ مان ٺھيل ھڪ سنھو تھ جيڪو عام طور تي لکڻ يا شين کي ويڙھڻ ۾ ڪم ايندو آھي. thumb|ڪاغذ ڪاغذ کي سنڌي ۾ پنو چوندا آهن.ڪيترن ملڪن ۾ ماڻهو وڻن جي پنن تي لکندا هئا، ۽ اها ساک ڪي لفظ به ڀرين ٿا. مثلاً سنڌي ”پن“ (Leaf) ۽ ”پنو“ (ڪاغذ) ساڳئي سنسڪرت لفظ ”پرڻ“ مان ٺهيا آهن. انگريزي لفظ ”ليف“ (Leaf) جي به هڪڙي معنيٰ آهي ”وڻ جو پن“ ۽ ٻي معنيٰ ”ورق“ (ڪتاب جو). خود عربي لفظ ”ورق“ جو به اهي ٻئي معنائون آهن. هن مان ظاهر آهي ته يورپ، عربستان ۽ هندستان ۾ وڻن جي پنن تي لکڻ جو رواج عام هو، ۽ اهو رواج ڪئين صديون ساندهه هلندو پئي آيو. هوان شيانگ نالي هڪ چيني مسافر عيسوي ستين صديءَ ۾ هندستان ۾ سير ڪرڻ آيو هو، ۽ سنڌ به گهمي ويو هو. هن صاحب پنهنجي سفرنامي ۾ ڄاڻايو آهي ته هندستان ۾ ڪيترن هنڌ مون ماڻهن کي وڻن جي پنن تي لکندو ڏٺو. سنسڪرت ساهت مان به معلوم ٿئي ٿو ته اڳي ”ڀوڄ وڻ“ (Birch Tree) جا پن عام طرح لکڻ لاءِ ڪم آڻيندا هئا. اڄ تائين شريمد ڀاڳوت، گرڙ پراڻ ۽ بيا ڪيترا ڌرمي پستڪ براهمڻن وٽ ٿها ٿيا رکيا آهن، ۽ جلد ٻڌل ڪين اٿن. هندو ماڻهو جڏهن گهرن ۾ شريمد ڀاڳوت وغيره جو پارائڻ رکائيندا آهن، تڏهن براهمڻ هڪ هڪ پرت پڙهندا، ٿهي جي هيٺان رکندا ويندا آهن. اڳي به ائين ڪندا هئا، پر متان ڪنهن وقت پنن جو ٿهو ڪري پوي، ۽ پن پن کان ڌار ٿي وڃي، تنهن ڪري ڀوڄ وڻ جو ڇوڏو انهن پنن جي ٿهي مٿان رکي، پوءِ ڇوڏي ۽ پنن جي آرپار ٽنگ ڪندا هئا، ۽ انهيءَ ٽنگ مان ڌاڳو لنگهائي، ڳنڍ ٻڌي ڇڏيندا هئا، ته سنئون سولو ڪتاب ٿي پوندو هو. انهيءَ کي سڏيندا هئا گرنٿ، جنهن جي هڪڙي معنيٰ اهي ”پستڪ يا ڪتاب،، ۽ ٻي معنيٰ آهي ”ڳنڍ“. سکن جي گرن جي ٻاڻي جنهن ڪتاب ۾ لکيل آهي، تنهن کي ادب ۽ عزت وچان ”گرنٿ صاحب“ چوندا آهن، نه ته اصل معنيٰ اٿس ”ڪتاب“، ۽ پوءِ خاص طرح معنيٰ ٿيس ”گرن جي ٻاڻيءَ جو ڪتاب“. ساڳيءَ طرح مسلمانن جو پاڪ ڪتاب ”قرآن“ يا ”القران“ سڏجي ٿو، جنهن جي به اکري معنيٰ آهي ”ڪتاب“ (The Book) – (قرء معنيٰ پڙهڻ). ان کي ”مصحف“ يا ”المصحف“ به چوندا آهن. انهيءَ لفظ جي بنيادي معنيٰ اهي ”ڪتاب“ (صحف معنيٰ لکيل پرت، ۽ اهو ”الڪتاب“ به سڏبو آهي. ائين لفظن کي ڪي خاص معنائون ملن ٿيون. مٿي جيڪي چيو ويو آهي، تنهن مان معلوم ٿيندو ته ويدڪ زماني ۾ بلڪ تنهن کان ڪئين صديون پوءِ به هاڻوڪي وانگر ڪتاب ڪين هئا. ڪاغذن يا پنن جوڙڻ جو هنر اسان جا ماڻهو گهڻو گهڻو پوءِ سکيا، ۽ اها ڄڻ ته ڪلهه ڪلهوڻي ڳالهه آهي. انسئڪلو پيڊيا برٽنيڪا مان معلوم ٿئي ٿو ته ڪاغذن يا پنن جوڙڻ جو رواج چين ولايت ۾ عيسوي سنه شروع ٿيڻ کان به اڳي هو. سنه 751ع ۾ عربن سمرقند تي ڪاهيو، ته چين جو لشڪر سامهون ٿين. ان وقت عربن ڪي چينائي گرفتار ڪيا، ۽ کين پاڻ وٽ نظربند رکيائون. انهن گرفتار ٿيل چيناين عربن کي چيو ته .جيڪڏهن توهين اسان کي آزاد ڪندا، ته انهيءَ مهربانيءَ جي عيوض اسين اوهان کي هڪ عمدو هنر سيکارينداسين.“ عربن اها ڳالهه قبول ڪئي. انهيءَ تي چيناين کين ڪاغذ جوڙڻ جو هنر سيکاريو. عربن به پنهنجو ٻول پاڙي انهن قيدين کي آزاد ڪيو. اهو هنر پوءِ هندستان بلڪ يورپ جي ماڻهن کي پاڻ سيکاريائون. انهيءَ کان اڳي حسابي علم ۽ ٻيا ڪي علم عربن کي هندستان جي ماڻهن سيکاريا هئا. عربيءَ ۾ حسابي علم کي چون ئي .علم هندسه“، ڇاڪاڻ ته اهو علم هندستان مان پرايو هئائون. پوءِ پنن جوڙڻ جو هنر هندستان جي ماڻهن کي پاڻ سيکاريائون. ائين هڪ ٻئي جو ٿورو لاهي ڇڏيائون.
طب
نالا: ع. قرطاس، ف. ڪاغذ، هه. وغيره___ ڪاغذ، ڪريتن، ڪوتسيا ۽ سنجا ميفور.
اثر: سرد خشڪ، نقصان: ___-، ميل: ___-، عيوض: ___-، وزن: هڪ کان ٽي ماسا.
خاصيت: هن کي ساڙي خاڪ ڪري ناس ڪرائجي ته نڪهير ۽ اڌ مٿي جي سور کي مفيد آهي. اها خاڪ زيتون ۾ ملائي، اهو تيل ڏڍ ۽ چٽيءَ جي داغن تي مکجي ته داغ لهندا، ڏندن کي مهٽجي ته ڏندن جي سور ۽ ڏندن مان رت جي اچڻ کي فائدو ڪندو. سرڪي ۾ ملائي کائڻ سان سيني جي سور آنڊن جي ڦٽ کي لاهيندا..
حوالا
زمرو:خام مال زمرو:فن مواد زمرو:ڪاٺ
ايراضي
thumb|ايراضي ايراضي (عربي: زمين. انگريزي: Area) ھڪ طبعي مقدار آھي جيڪا ڪنھن (ٻطرفي) سطح جو تعين ٿيل حصّو ظاھر ڪندي آھي.
ڪنھن ٻطرفي شڪل جي ايراضي ان جي سطح جي ڊيگھ ۽ ويڪر کي پاڻ ۾ ضرب ڪري معلوم ڪئي ويندي آھي.
سطحي ايراضي جي ماپ ۾ استعمال ٿيندڙ ڪجھ ايڪائيون ھيٺ ڏنل آھن:
حوالا
زمرو:جاميٽري زمرو:رقبو (پکيڙ)
مستطيل
100px|thumb|مستطيل مستطيل اھڙي شڪل کي چيو ويندو آھي جنھن جا آمھون سامھون وارا پاسا پاڻ ۾ برابر ھوندا آھن. ھن جا ڪل پاسا چار ھوندا آھن ۽ ھن جون چار ڪنڊون ٿينديون آھن، جيڪي سڀ °90 ڊگرين جون ھونديون آھن ۽ انھن جو جوڙ °360 ڊگريون ٿيندو آھي.
ماپ وٺڻ جا فارمولا
thumb|150px|مستطيل معلوم ڪرڻ جو فارمولو
حوالا
زمرو:جاميٽري
131ع
ڊسمبر
زمرو:131ع زمرو:ٻين صدي
133ع
ڊسمبر
زمرو:133ع زمرو:ٻين صدي
132ع
ڊسمبر
زمرو:132ع زمرو:ٻين صدي
ڪيٽي بندر تعلقو
ڪيٽي بندر (ڪيٽِي بَندَر، اردو: کیٹی بندر) پاڪستان جي صوبي سنڌ جي ٺٽي ضلعي جو هڪ تعلقو آهي.
حوالا
زمرو:سنڌ جا تعلقا
134ع
ڊسمبر
زمرو:134ع زمرو:ٻين صدي
135ع
ڊسمبر
زمرو:135ع زمرو:ٻين صدي
گهوڙاٻاري
گهوڙاٻاري (انگريزي ٻولي Ghorabari) (اردو: گھوڑاباری) پاڪستان جي صوبي سنڌ جي ٺٽي ضلعي جو هڪ شهر آهي. گهوڙاٻاري تعلقو پڻ آهي.
حوالا
زمرو:سنڌ جا شهر ۽ ڳوٺ
136ع
ڊسمبر
زمرو:136ع زمرو:ٻين صدي
رازو
thumb|رازو رازو ان شخص کي چيو ويندو آھي جيڪو عمارتون اڏيندو آھي.
حوالا
زمرو:پيشا
138ع
ڊسمبر
زمرو:138ع زمرو:ٻين صدي
139ع
ڊسمبر
زمرو:139ع زمرو:ٻين صدي
دڪاندار
حوالا
زمرو:پيشا
جتي
thumb| چمڙي جي صنعت جو عظيم ڪارنامو جُتي آهي. جُتي انساني لباس جو ابتدائي جز آهي ۽ کيس تمام گهڻين سختين ۽ تڪليفن کان نجات ڏياري ٿي.
تاريخ
آڳاٽي وقت کان وٺي انسان پيرن ۾ پائڻ لاءِ جُتي استعمال ڪندو آيو آهي. اوائلي دؤر جو انسان پيرن جي بچاءَ لاءِ وڻن جا پن يا جانورن جون کَلون ڪم آڻيندو هو. آهستي آهستي چمڙي جي تري واري چپل جهڙي جُتي وجود ۾ آئي. ٻه هزار سال اڳ ۽ ان کان پوءِ چمڙي مان ٺهيل چپل نما جتيون ٺهڻ لڳيون. خاص ڪري پير جي پٻ مٿان ٻه پٽيون ۽ کُڙيءَ کي مضبوط ڪرڻ لاءِ هڪڙي پٽيءَ واري جُتيءَ جو عام رواج هو. سنڌ ۽ هند ۾ پير جي ماپ جون ڪاٺ مان ٺهيل پٽين تي چمڙي يا ڪپڙي جون وڍيون هڻي، جُتي ٺاهي ويندي هئي، جنهن کي چاکڙيون چوندا هئا. ڪن چاکڙين ۾ ڪاٺ جي ٻنجي لڳندي هئي، جيڪا آڱر ۽ آڱوٺي جي وچ ۾ اچي پير کي مضبوط جهليندي هئي. هن وقت ڪاٺ جي چاکڙيءَ جو رواج ذري گهٽ ختم ٿي ويو آهي. موجوده دؤر ۾ چمڙي، ڪپڙي يا ڪنهن ٻئي مواد مان ٺهيل بوٽ ۽ سليپر وغيره کي به جُتي چيو ويندو آهي. مينگهواڙ جتيءَ کي ’پڳرکي‘ چوندا آهن. اڪثر مينگهواڙن کي ’موچڪي ڪم‘ تي دسترس حاصل آهي، هيءُ ڌنڌو اختيار ڪرڻ وارا سنڌ ۾ موچي سڏجڻ ۾ آيا ۽ موچي پنهنجي هٿن جي محنت ۽ دماغي قوت سان جيڪي جتين جا نمونا ٺاهين ٿا، انهن ۾ هيٺيان خاص آهن :
مرداڻيون جتيونِ: ديسي، سليپر، سنڌڻ جُتي، بوٽ، سپاٽا، سئنڊل، چپل چاکڙيون ۽ مارواڙي جُتي کڙيءَ سان.
زنانيون جتيون: سنڌڻ جُتي ٽؤنر سان، جنهن جا ڪيترائي قسم ٿيندا آهن جن ۾ ست ٽؤنري اهم آهي. چندلي واري جتي، جيڪا گهڻو ڪري ڪولهي برادري استعمال ڪندي آهي، جنهن جي کڙي مرداڻي سنڌڻ جُتيءَ جهڙي هوندي آهي. مارواڙيءَ جتيءَ تي ڀرت هوندو آهي، جُتين جا جيڪي ٽي نمونا ڏنا ويا آهن، انهن مان وري هر هڪ جا ڪيترائي قسم آهن.
حوالا
زمرو:جتي
تيراڪي
thumb|تيراڪي ڪرڻ جو حوض تيراڪي ھڪ مھارت ۽ راند آھي. ھن ۾ تيراڪ پاڻيءَ ۾ ترندا آھن. تيراڪيءَ جو عام مقصد لطف ۽ مزو آھي، جڏھن تہ ڪجھ تيراڪ ٻڏندڙ ماڻھن کي بچائڻ لاءِ مقرر بہ ٿيل ھوندا آھن.
حوالا
زمرو:پاڻيءَ جو رانديون
140ع
ڊسمبر
زمرو:140ع زمرو:ٻين صدي
رڪشو
حوالا
زمرو:اچ وڃ جا وسيلا زمرو:انساني سگهه واريون گاڏيون
جت جر وھي ٿو جال
ڪئالا سلنگور بعد اڳيان تنجنگ ڪرانگ شهر آهي ، جيڪو هن رياست جي چانورن جو وٽو Rice-Bowl سڏيو وڃي ٿو ،چوڌاري سارين جو ئي فصل نظر اچي ٿو ۽  سڄي رياست کي چانور هتان  مهيا ٿين ٿا.
ڪوالالمپور جي مشهور ترين رستي جالان تنڪو عبدالرحمان تي گلوب سلوڪ اسٽور نالي هڪ ڇهه ماڙ دڪان آهي، جتي سئو کن ڇوڪريون Sales Girls  ڪم ڪن ٿيون، اهڙيون ويهارو کن ڪئشيئر ڇوڪريون پئسا وصول ڪرڻ تي آهن، هي دڪان ڪشو ڄيٺانند نالي هڪ هندو سنڌيءَ جو آهي، تان سري ”لقب “ ڪشو ڄيٺانند جو والد ارڙهن ورهين جي ڄمار ۾ سنڌ کان هتي آيو هو، اهو 1928ع جو سن هو، ڪشو ڄيٺانند جي زال مونا، جنهن جي نالي تي ملاڪا ۾ ”مونا انڊسٽريز “ آهي سا به مڙس سان واپار ۾ ٻانهه ٻيلي آهي.
-پام آئل ملائيشيا جو سونوفصلGolden crops آهي. ملئي ماڻهن ۾ ٽن جو انگ به خراب سمجهيو وڃي ٿو، شيون ڪنهن کي ڏبيون ته چوندو هڪ وجهي چار ڪري ڏي يا هڪ ڪڍي ٻه ڪري ڏي، ٻيو ته ٺهيو پر فوٽوءَ لاءِ 3 ڄڻا بيهڻ به سٺي ڳالهه نه سمجهي ويندي آهي.ملائيشيا ۾ مينهن، سريلنڪا ۾ هاٿي، سعودي عرب ۽ بحرين ۾ اٺ جو نشان روڊ تي هوندا آهن ڇو ته اڪثر اهي جانور روڊ ڪراس ڪرڻ ۾ هوندا آهن، ڏيڏر مٿان ڏيڏر جو نشان وري نيدر لينڊ(هالينڊ ) ۾.ملئي زبان ۾ سڪ، سار ۽ ياد کي رندوRindu  چئجي ٿو، انيIni  معنيٰ  هيءَ ۽ هاتيHiti  معنيٰ دل.”ڳالهيون آهن ڳچ“ ۽ ”جت جر وهي ٿو جال“ ٻئي ڪتاب يا سفرناما  ملائيشيا جي پسمنظر ۾ لکيل آهن، انهن ٻنهي ڪتابن ۾ ملائيشيا جي باري ۾ تمام گهڻي معلومات ملي ٿي، الطاف شيخ هينئر پاڻ خود ملائيشيا ۾ پڙهائي رهيو آهي، ان سبب جي ڪري به کيس ملائيشيا بابت تمام گهڻي ڄاڻ آهي.
پنجاب (پاڪستان) جي ضلعن جي فهرست
حوالا
زمرو:پاڪستان جا ضلعا زمرو:پنجاب، پاڪستان جا ضلعا
نَنھن
thumb|ننھن ننھن آڱرين کي شيون پڪڙڻ ۾ مدد ڏيندڙ سخت کل چيو ويندو آھي. ننھن انسانن ۽ جانورن کي پيرن ۽ ھٿن ۾ ھوندا آھن.
ننھن ڪٽڻي
thumb|ننھن ڪٽڻي ننھن ڪٽڻي ان اوزار کي چيو ويندو آھي جنھن ذريعي عام طور تي انسان پنھنجا ننھن ڪٽيندا آھن. ڪجھ ننھن ڪٽڻين ۾ ٻيا عمل جھڙوڪ ننھن صاف ڪرڻ، ننھن سڌا ڪرڻ وغيره جون بہ خوبيون ھونديون آھن.
حوالا
زمرو:انسان
ننھن جو رنگ
ننھن کي خوبصورت بڻائڻ لاءِ استعمال ٿيندڙ رنگ کي ننھن جو رنگ چيو ويندو آھي. ننھن جي رنگ جو استعمال عام طور تي عورتون ڪنديون آھن.
لاعلاج بيماري
لاعلاج بيماريTerminal Illness or :'''Terminal Disease لاعلاج بيماري اھڙي بيماري آهي جنھن لاء طبي ماھر وڌيڪ علاج جاري رکڻ کان لاچاري ڏيکاري ممڪن طور تي ٿورڙي عرصي اندر مريض جي موت واقع ٿيڻ جي راء ڏين. ھي فقرو اھڙين بيمارين لاء استعمال ٿيندو آهي جيڪي وڌندڙ آھن جيئن ڪينسر يا دل جي بيماري. اھڙي بيماري وڌي آخري مرحلي ۾ موت جو نتيجو بڻجندي آهي.مريض جي ان حالت ۾ باقي زندگيءَ جي لاءِ ڪو حتمي مدو نہ ٿو ٻڌائي سگھجي. طبي ماھر اندازو لڳائي مدو ٻڌائيندا آھن جيڪو ڪجھ مھينن يا ڪجھ ڏينھن تائين ھوندو آھي.