cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
تپو جيئڻ ابڙو
آبادي
ھن تپي جي 2017 جي آدمشماري مطابق ڪل آبادي 16,672 ھئي جيڪا 2407 خاندانن تي مشتمل ھئي
ديھ جيندل ڪوٽ
ديھ جيندل ڪوٽ: پاڪستان جي صوبي سنڌ جي ضلعي مٽياري جي تعلقي مٽياري جي ھڪ ديھ جو نالو آھي جيڪا خود ھڪ تپو پڻ آهي. ان ۾ ڳوٺ شيخ ٽيھڙ ، جيندل ڪوٽ، ڳوٺ دليل مڱريو ۽ ڳوٺ مشتاق حاجاڻو واقع آھن. ھن ديھ جي اڪثر زمين زرعي آھي.ھن ديھ جون حدون مٽياري ضلعي ۾ ديھ ٻارچاڻي، ديھ ڀورڪو ۽ ديھ صاحب سمان  سان ملن ٿيون ۽ حيدرآباد ضلعي ۾ تعلقي حيدرآباد جي ديھن اميلپر ۽ ملڪي سان ملن ٿيون. ھن ديھ جو قيام 1883 ۾ ايسٽ انڊيا ڪمپني سرڪار جي دؤر ۾ عمل ۾ آيو. 1962 عيسويءَ جي ديھ جي نقشن مطابق ھن ديھ جي روينيو سروي نمبرن جو تعداد 1 کان 462 تائين ھيون انتظامي طور تي ھيء ديھ مٽياري ٿاڻي جي حدن ۾ آھي.ھي ديھ قومي اسيمبلي جي تڪ نمبر 223 ۽ صوبائي اسيمبلي جي تڪ نمبر 59 جو حصو آهي. روينيو کاتي جي پراڻن نقشن مطابق ساندن واري ريلوي اسٽيشن کان ھڪ روڊ ھن ديھ مان گذري مٽياري طرف وڃي ٿو. ديھ ٻارچاڻي مان مٽياري طرف ھڪ رستو ھن ديھ مان گذرندو ھو جيڪو روينيو کاتي جي 1962 واري نقشي ۾ ڦٽل ڏيکاريو ويو آهي. ھن ديھ ۾ ٻيا ڳوٺ راضي وگھايل، ڳوٺ نورخان وگھايل، سروي نمبر 340 ۽ 363 جي وچ ۾ چنڊن جو ڳوٺ، سروي نمبر 101 ,106, 100 جي وچ ۾  درزين جو ڳوٺ، ڳوٺ لعل ڏنو، ڳوٺ ڏاتر ڏنو 1962 واري نقشي ۾ موجود ڏيکاريل آھن. ديھ آرائين واري دنگ تي ڦٽل نصير واھ واقع اٿس. ديھ ڀورڪو واري دنگ تي ڀورڪو واھ وھندڙ اٿس ھن ديھ جي جاگرافيائي بيهڪ 2999-34 آهي ۽ 1998 جي آدمشماري موجب ھن جي آبادي 4036 ھئي.
حوالا
زمرو:سنڌ جون ديھون
1 آگسٽ
1 آگسٽ ، عيسوي سال جو 213 هون (ليپ سال 214 هون) ڏينهن آهي، سال پوري ٿيڻ ۾ 152 ڏينهن (ليپ سال 153 ڏينهن) باقي آهن.
حوالا
زمرو:آگسٽ زمرو:سال جا ڏينهن
ڪرنگھيدار ڊاگ فش
ڪرنگھيدار ڊاگ فش, يا اسپر ڊاگ، يا گپ واري شارڪ، يا سنھي منڍي واري ڊاگ فش، جنھن جو سائنسي نالو اسڪئالس اڪانٿائيس شارڪ جي اسڪئاليڊاء خاندان جي جنسن مان ھڪ مشھور جنس آھي جيڪا اسڪئاليفارمز آرڊر جو حصو آهي. ھيء مڇي دنيا جي مختلف ٽيمپريٽ سامونڊي حصن ۾ اونھي پاڻي ۾ سمنڊ جي ڪناري کان تمام پري رھندي آھي. ھن مڇيءَ جي اتر پيسيفڪ سمنڊ ملندڙ قسم کي نظرثاني ڪندي ھڪ نئين جنس قرار ڏنو ويو آهي جنھن جو نالو پيسيفڪ ڪرنگھيدار ڊاگ فش (Squalus suckleyi) رکيو ويو آهي.
سمن جو راڄ
thumb|نقشي ۾ سمن جي راڄ جو عروج ۽ قديم خراسان نمايان ڪري ڏيکاريل آهي، (نقشو قديم فارس کي ھلڪو زردي يا پيلو رنگ ۾ ۽ سرزمين جنهن کي سنڌ چيو وڃي ٿو (اڄڪلهه جي افغانستان جو گهڻو حصو ۽ پاڪستان جو حصو) گلابي ڳاڙھو رنگ ۾ ڏيکاريل آھي)
سما (Samma dynasty) ننڍو کنڊ جي مسلمان راجپوت گهراڻي سان تعلق رکندڙ سنڌ جا ڏيهي حڪمران ھئا. سمن جي حڪمراني 1351ع کان 1523ع تائين سنڌ، ڪڇ، بلوچستان، پنجاب ۽ سوراشٽر (ڪاٺياواڙ رياست Saurashtra) جي ڪجھ علائقن تائين رھي. سندس حڪمراني دوران گادي جو ھنڌ ٺٽو ھو جيڪو سمانگر جي نالي سان سڏبو هو ، ارغونن کان شڪست کان پوءِ سندس بادشاھت ختم ٿي.
نالو
سمن جي گھراڻي پنهنجي لاءِ ”ڄام“ جو لقب مقرر ڪيو، جيڪو بادشاهه يا سلطان جي برابر آهي، ڇو ته سندن خيال هو ته هنن جو وڏو جمشيد نالي هڪ ايراني هو، جيڪو هڪ افساني تي ٻڌل لڳي ٿو.
سمن جي حڪمراني بابت ماخذ جا ذريعا نظام الدين، ابو ال فضل، فرشتا ۽ مير معصوم آهن، جن پڻ ڪا تفصيلي ڄاڻ ميسر ناهي ڪئي، ۽ جيڪا ڄاڻ ميسر آهي اها تضادن سان ڀريل آهي. ايڇ ايم سيد پاران لکيل دهلي سلطنت جي تاريخ ۾ سما حڪمرانن جو شجرو ڏنل آهي، جيڪو کاٻي پاسي ڏيکاريل آهي.
پسمنظر
سمن کان پھرين سنڌ تي سومرن جي حڪمراني ھئي. سمن 1335ع ڌاري سومرن کان ٺٽو شھر کسي حڪمراني جي شروعات ڪئي، ان کان پوءِ پنھنجي بادشاھت کي بکر ۽ ٻين علائقن تائين وڌايو.
ڄام انڙ
ڄام انڙ بن بابينو، سنڌ ۾ سمن جي حڪومت جو باني ھيو. ھن جو ذڪر پهريون ڀيرو سيوهڻ واري معرڪي جي حوالي سان ملي ٿو، جڏهن هن سلطنت دهلي جي هڪ نائب کي قتل ڪيو هو. ان بعد سنڌ جي مختلف قبيلن کيس پنهنجو سردار چونڊيو. پر ان کان پوءِ به هن کي سنڌ جي اقتدار والارڻ ۾ سورهن سالن جو عرصو لڳي ويو. هڪ طرف فيروز تغلق سنڌ جي سرحدن کان ٻاهر نڪتو ۽ ٻئي طرف ڄام انڙ پنهنجي حاڪميت جو اعلان ڪيو. هي واقعو سن 1351ع ۾ ٿي گذريو. ابن بطوطہ مطابق پڻ ڄام انڙ سما راڄ جو پهريون بادشاهه هو، جڏهن هن اتر آفريڪا کان مشهور سفر شروع ڪيو ته 1333ع تي سنڌ پهتو جتي هن دهلي سلطنت خلاف سمن جي سورش کي اکين ڏٺو هو.
ڄام جوڻو
ڄام انڙ کان پوءِ سندس ڀاءُ ڄام جوڻو گاديءَ تي ويٺو. ڄام انڙ سمن جي حڪومت جو سنڌ ۾ پايو وڌو هو، پر اڃا دهليءَ جي ماتحت هو. ڄام جوڻو عقلمند بادشاه ٿي گذريو آهي. هن گاديءَ تي ويهڻ شرط پنهنجا دوست ۽ عزيز ساريءَ سنڌ جي جدا جدا، ڀاڱن ڏانهن روانا ڪيا، انهي لاءِ ته ساري سنڌ سندس قبض: هيٺ رهي. اهي ٺٽي کان منزلون ڪندا بکر پهتا ۽ بکر جي آس پاس ڪيترائي ڳوٺ پنهنجي ماتحت ڪيائون. بکر جي ترڪن ٻه ٽي جنگيون سمن سان ڪيون، پر سما زور پئجي ويا ۽ ترڪ بکر ڇڏي وڃي اچ نڪتا.
ڄام بابينو
ڄام جوڻو کان پوءِ صدر الدين ڄام بابينو سنڌ جو بادشاه بنيو. ڄام بابينو جي حڪمراني مهل سيوهڻ، بکر ۽ نصرپور ۾ تغلقن جا نائب موجود هئا، سمن جو اثر صرف لاڙ تائين ڏسجي ٿو. ملتان تي عين الملڪ ماهرو جهڙو ذهين ۽ چالاڪ عملدار مقرر ڪيو ويو هو ته جيئن سنڌ متعلق درست اطلاع مهيا ڪندو رهي. فيروز الدين تغلق، ڄامن کي ناڪام بنائڻ لاءِ گجرات ۽ ملتان جي نائبن کي تاڪيد ڪيو ته همير سومري جي هر طرح مدد ڪئي وڃي ۽ کيس هر قيمت تي وري سنڌ جو حاڪم بنايو وڃي.
ڄام تماچي
ڄام بابينو صدرالدين کان پوءِ ڄام تماچيءَ حاڪم بڻيو، سندس حڪومت جو پهريون دور ٻه سال هليو. ڄام تماچي، ڄام فيروز انڙ (اول) جو پٽ هو. دهلي سـلطـنت جي خلاف پاليسين جي ڪري کيس 1370ع ۾ هٽائي، علاؤالدين ڄام جوڻي کي سنڌ جو نئون حاڪم بنايو ويو ۽ ڄام تماچيءَ کي دهلي بدر ڪيو ويو. دهليءَ ۾ سندس ڀاءُ ڄام بابينو اڳ ۾ ئي شاهي نظرداريءَ هيٺ رهيل هو. 1388ع ۾ فيروز تغلق جي موت سان دهلي سلطنت ڪمزور ٿيڻ لڳي. تڏهن ڄام تماچي ۽ ڄام بابينو دهلي ڇڏي سنڌ ڏانهن روانا ٿيا. ڄام بابينو واٽ تي ئي فوت ٿي ويو.
ڄام صلاح الدين
ڄام صلاح الدين پنهنجي پيءُ ڄام تماچيءَ کان پوءِ سنڌ جو تاجدار بنيو. سندس حڪمراني ٻارهن سالن تي پکڙيل آهي. هن زماني ۾ امير تيمور هندستان تي حملو ڪيو. تيمور جي پوٽي مرزا پير محمد ملتان تائين ڦرلٽ ڪئي. مير معصوم موجب سنڌ جو ملڪ، هن تباهيءَ ۽ برباديءَ کان مير ابو الغيث بکريءَ جي سفارش سبب محفوظ رهيو.
ڄام نظام الدين اول
ڄام نظام الدين مختصر مدت لاءِ حڪومت ڪئي. سندس دور ۾ اندروني توڙي ٻاهرين سطح تي ڪوبه خطرو موجود نه هو. ان ڪري ملڪي معاملا منشين جي حوالي ڪري، پاڻ سلطنت جي ڪمن کان گهڻي حد تائين لاپرواه ٿي ويو. ان صورتحال ۾ سندس چاچن کيس قتل ڪرڻ جو پروگرام ٺاهيو، ليڪن کيس وفادار سپاهين ان جو اطلاع مهيا ڪيو. هيءَ حقيقت ٻڌي پاڻ گجرات طرف نڪري ويو. سندس وفات رستي ۾ ٿي. هن اوچتي تبديليءَ سبب ٺٽي ۾ سخت بدامني پکڙي. آخرڪار اميرن جي فيصلي موجب ڄام علي شير سنڌ جو بادشاه بنيو. ڄام نظام الدين جو مقبرو مڪليءَ ۾ ساموئي واري ڪنڊ تي آهي.
ڄام علي شير
ڄام نظام الدين اول کان پوءِ، ڄام علي شير سنڌ ۾ سمن جي راڄ جو والي ٿيو، ملڪ ۾ پيدا ٿيل ابتري کي ختم ڪيو. هن خلق سان انصاف ۽ احسان سان پيش اچي، اڳين حڪمرانن جي ڪوتاهيءَ جو ازالو ڪيو. هي نهايت داناءُ ۽ دلير انسان هو. هن سنڌ ولايت جو جوڳو انتظام رکيو. سندس حڪومت جي زماني ۾ ملڪ ۾ امن امان قائم ٿيو ۽ ماڻهو خوش گذارڻ لڳا. آخر ۾ ڄام علي شير سير سفر ۽ شڪار تي شوق رکيو. هڪ رات درياه جي سير تان گهر واپس اچي رهيو هو، تڏهن حويليءَ جي دروازي تي باغي سمن سردارن جي هٿان قتل ٿي ويو.
ڄام ڪرن
thumb|[[اچ|اچ شريف ۾ واقع مزار]]
ڄام ڪرن سنڌ ۾ سمن جو راڄ دوران ڄام علي شير جي قتل بعد، ڄام ڪرن ڀائرن جي اتفاق سان سنڌ جو حڪمران بنيو. ڄام ڪرن کي ٺٽي جي مکيه اميرن ۽ درٻارين سان سخت اختلاف ٿيو. ان ڪري هن سلطنت جي واڳن وٺڻ شرط انهن جي قتل جو پروگرام ٺاهيو. ان مقصد لاءِ هن ٻئي ڏينهن تي شاهي درٻار سڏائي ۽ عام خاص ماڻهن سان مختلف عنوانن تي بحث ڪندو رهيو. آخر کاڌي جو دسترخوان وڇايائون ۽ هو کاڌو کائي جاءِ طهارت ڏي ويو ته ڪجهه ماڻهن جي جماعت مٿس حملو ڪيو ۽ کيس اتي ئي ٽڪرا ٽڪرا ڪري ڇڏيائون. سندس حڪومت جي مدت ڏيڍ ڏينهن چئي وڃي ٿي.
ڄام فتح خان
ڄام ڪرن کان پوءِ ڄام فتح خان سنڌ جو والي بڻيو. مؤرخن ڄام فتح خان جي دور حڪومت جي ساراه ڪئي آهي. سندس حڪومت پندرهن سالن تي پکڙيل ڏسجي ٿي. سندس سخاوت، بهادري ۽ مروت مشهور هئي. ڄام فتح خان جي زماني ۾ سنڌ کان ٻاهر ٻه واقعا ٿي گذريا. منگولن سنڌو درياه ٽپي دهلي ۽ ديبال پور تائين ڦرلٽ جي بازار گرم ڪئي. هن دور ۾ 1414ع ۾ دهلي سلطنت تي ”سيد“ خاندان قبضو ڪيو. سمن سلطانن ۾ ڄام فتح خان پهريون حاڪم آهي، جنهن گجرات سان سياسي لاڳاپن سان گڏ سماجي تعلقات به قائم ڪيا. هن پنهنجي نياڻي ”ڄام زادي“ گجرات ۾ مخدوم جهانيه جي پوٽي قطب عالم (1388-1454ع) سان پرڻائي ڏني. سنڌين ۽ گجراتين ۾ مٽي مائٽيءَ جو هي سلسلو پوءِ گهڻو عرصو جاري رهيو. ڄام فتح خان سن 1428ع ۾ وفات ڪئي.
ڄام جوڻو ٻيون
ڄام تغلق شاھ جوڻو (ٻيو) جڏهن سنڌ ۾ سمن جو راڄ هو تڏهن ڄام فتح خان جي وفات کان ٽي ڏينهن اڳ، پنهنجي ڀاءُ ڄام جوڻي (ثاني) کي ”تغلق“ جي لقب سان حڪومت لاءِ نامزد ڪيو. ڄام تغلق ٺٽِي ۾ سنڌ جي سلطان بنجڻ بعد ملڪ جي سرحدن جو دورو ڪيو. امن امان کي مستحڪم ڪرڻ لاءِ هن پنهنجن ڀائرن کي بکر ۽ سيوهڻ طرف روانو ڪيو. هڪ موقعي تي ٻروچن جي فساد ۽ فتني کي ختم ڪرڻ لاءِ ڄام تغلق پنهنجي سر بکر طرف روانو ٿيو. ڄام جي حڪمت تحت ملڪ جي ڪنڊ ڪڙڇ ۾، هر هڪ پرڳڻي جي حدن ۾ ٿاڻا قائم ڪيا ويا. سندس دور ۾ ”ڪلان ڪوٽ“ جي قلعي جي اڏاوت شروع ٿي، جا سندس موت بعد به جاري رهي. ڄام تغلق جي زماني ۾ سنڌ ۽ گجرات جا تعلقات اڃا به وڌيڪ مستحڪم ٿيا. ڄام جوڻو سنڌ ۾ فوت ٿيو. سندس لاش گجرات ۾ دفن ٿيو.
ڄام مبارڪ
ڄام مبارڪ ڄام جوڻي جو وزير هو. ڪجهه مؤرخن کيس غاصب سڏيو آهي. هن کي اقتدار جي مسند ماڻڻ جو صرف ٽي ڏينهن موقعو مليو. ٽن ڏينهن کان پوءِ کيس تخت ۽ تاج کان الڳ ڪيو ويو. شاهي خاندان سان سندس تعلق چٽو ڪونهي. تاهم خاطري آهي ته هو حڪمران گهراڻي جو هڪ فرد هو. تاريخ معصوم کيس دربان سڏيو آهي. هن جو نالو مبارڪ خان هو. اقتدار تي ويهڻ شرط پاڻ کي ڄام مبارڪ سڏائڻ لڳو. مبارڪ خان ٽن ڏينهن بعد معزول ڪيو ويو.
ڄام سڪندرشاھ ٻيو
ڄام سڪندر شاهه، ڄام مبارڪ کان پوءِ تخت نشين ٿيو. هن کي ڄام محمد عرف ڄام انڙ به سڏيو ويو آهي. ڄام سڪندر ثاني ڏيڍ سال سنڌ تي حڪومت ڪئي. جڏهن اقتدار جي مسند تي ويٺو، تڏهن اڃا ننڍي عمر جو هو. ان ڪري بکر ۽ سيوستان جي مقامي حاڪمن سندس خلاف بغاوت ڪئي.
فريده ڪوڪي خيل آفريدي
فريده ”ڪوڪي خيل“ آفريدي هڪ پشتون ناري ، پاڪستان ۾ عورتن جي حقن جي ڪارڪن هئي. جولاءِ 2012 ۾ ، 25 سالن جي عمر ۾ ، کيس ڪم تي وڃڻ دوران گولي هڻي قتل ڪيو ويو.
سمن جو راڄ
ڄام راءَ ڏنو
ڄام راءِ ڏنو ڄام سڪندر جي وفات تي سنڌ جو تيرهون ڄام مقرر ٿيو. چيو وڃي ٿو هن 1444ع کان 1453ع تائين سنڌ تي حڪمراني ڪئي. تاريخدان راءِ ڏنو جي باري ۾ مختلف رايا رکن ٿا، هڪ موقف آهي ته ڄام سنجر ۽ راءِ ڏنو هڪ ئي ماڻهو جو نالو آهن. ڄام تغلق شاھ جوڻو جي حڪمراني ۾ هي ڪڇ ۾ رهندو هو، جڏهن هن تائين ڄام سڪندر جي وفات جي خبر پهتي ته ڪيترن ئي ساٿين سميت ٺٽي ڏانهن روانو ٿيو. ٺٽي تي پهچڻ بعد هن چيو ته هي حڪومت حاصل ڪرڻ نه پر مسلمانن جي ملڪيت کي بچائڻ لاءِ آيو آهي. هن چيو ته آئون پاڻ کي حڪمراني جي اهل نٿو سمجهان ۽ اوهان جنهن کي حڪمراني سونپيو سڀ کان اڳ آئون کيس قبول ڪندس. پر ٺٽي ۾ موجود ماڻهن جي گڏيل فيصلي کان پوءِ هن کي بادشاهه مقرر ڪيو ويو. ڄام راءِ ڏنو کي شراب ۾ ڄام سنجر زهر ملائي ڏنو، جنهن جي پيئڻ کان ٽي ڏينهن پوءِ سندس وفات ٿي.
فريده ڪوڪي خيل آفريدي
آفريدي ڄائي ۽ وڏي ٿيي خيبر قبائلي علائقي ۾ ، وفاق جي زير انتظام قبائلي علائقن (فاٽا) جو حصو ، پاڪستان جي اتر اولهه ۾ ھڪ غريب نيم خودمختيار علائقو ، افغانستان جي سرحد سان لڳل آھي.
سمن جو راڄ
ڄام سنجر
ڄام سنجر عرف راءَ ڏنو سنڌ ۾ سمن جو راڄ دوران ڄام سڪندر کان پوءِ ڄام سنجر سنڌ جو سلطان بنيو. مير علي شير قانع ٺٽوي ۽ مير معصوم شاھ بکري ڄام سنجر ۽ راءِ ڏني کي الڳ الڳ ذڪر هيٺ آندو آهي، ليڪن نئين کوجنا موجب سمن جي سلسلي جو هي هڪ ئي بادشاه هو، جنهن کي سلطان صدر الدين شاه جي نالي سان به سڏيو ويو آهي مؤرخن ڄام سنجر جي دور ۽ شخصيت جي وڏي واکاڻ ڪئي آهي. هي ڄام بيحد خوبصورت ۽ سهڻو هو.
فريده ڪوڪي خيل آفريدي
هن يونيورسٽي مان گريجوئيشن ڪئي ماسٽر جي ڊگري صنفي ا ڀياس ۾. اسڪول ۾ هئڻ دوران ، پنهنجي ڀيڻ نور ضياءَ آفريدي سان ، هن سوسائٽي فار ايپيريال اينڊ وومين امپاورمينٽ ان رورل ايرياز (SAWERA) جو بنياد وو ، هڪ عورت هلائيندڙ اين جي اوز جيڪا فاٽا ۾ عورتن جي بااختيارگي کي فروغ ڏئي ٿي.
آفريدي پاڪستاني حڪومت ، طالبان ، ۽ پاڪستاني معاشري جي پدرشاهي طبيعت جي مخالف ھئي.
سمن جو راڄ
سمن جي دور جو ادب
سمن جي دور ۾ شيخ حماد،اسحاق آهنگر، مخدوم احمد ڀٽي، قاضي قاضن،عيسي لنگوٽي، شيخ لاڏ جيو شاعر هئا. سمن جي دور ۾ مخدوم جعفر بوبڪائي به وڏو عالم هو. سمن جي دور ۾ سنڌي شاعري جي صنف ڳاهن، عشقيه داستان جي شروعات ٿي. سمن جي دور جو مشهور شاعر قاضي قاضن هيو هن دور جي شاعرن جو ذڪر ڪلهوڙن جي دور ۾ لکيل ڪتاب تحفته الڪرام ۾ ملي ٿو. سمن جي دور جو عشقيه قصو نوري ڄام تماچي جي داستان آهي.
فريده ڪوڪي خيل آفريدي
جون 2012 ۾ ، هن صحافين کي ٻڌايو ته هوءَ ڌمڪيون ملي رهيون آهين. هن جي دوستن ۽ ساٿين کي شڪ آهي ته اهي خطرا فاٽا جي طالبان ويڙهاڪن سان پيدا ٿيا آهن.
5 جولاءِ 2012 تي ، جڏھن آفريدي پنھنجو گھر ڇڏي حيات آباد پشاور جي مضافات ۾ وڃڻ لاءِ وئي ، ان جي موٽرسائيڪل سوارن فائرنگ ڪئي ، جيڪي پوءِ فرار ٿي ويا. هوءَ اسپتال ۾ فوت ٿي وئي.
عورت فائونڊيشن پشاور پريس ڪلب ۽ پاڪستان فيڊرل يونين آف جرنلسٽس ، خيبرپختونخواه جي انفارميشن منس پاران گڏ ڪيل هڪ احتجاجي ڪئمپ ۾ قتل جي مذمت ڪندي."فريده جهڙن ماڻھن تي موت جو حڪم لاڳو ڪرڻ جي نتيجي ۾ اسان جي ملڪ ۽ خود اسلام جو منفي نقشو آھي."
هوءَ خيبر پختونخوا ۾ ٻي عورت هئي جنهن کي طالبان شدت پسندن پاران نشانو بڻايو ويو.
سمن جو راڄ
شاعري
سنڌي بيت جن جي شروعات سمن جي دور ۾ ٿي تن ۾ هندي ڏوهيڙي جي ڪافي اثر هيو. شيخ حماد، اسحاق آهنگر ۽ درويش راڄو سمن جي حڪومت ۾ سنڌي ۾ بيت چوندا هئا. ماموئي جا بيت، پيشن گوئي جي صورت ۾ چيل آهن.
فريده ڪوڪي خيل آفريدي
حوالا
زمرو:فيمينسٽ پاڪستاني زمرو:پشتون شخصيتون زمرو:پشتون ماڻھو زمرو:2012ع ۾ قتل ڪيل زمرو:عورتن جي حقن لاءِ جاکوڙيندڙ زمرو:آفريدي ماڻهو زمرو:پاڪستان ۾ عورتن جا حق
سمن جو راڄ
حوالا
زمرو:چندر ونشي زمرو:سما جاتيون زمرو:سما شاهي گهراڻو زمرو:سنڌ زمرو:سنڌ جي تاريخ زمرو:سنڌي ذاتيون زمرو:هندو شاهي گهراڻا
تيمم
تيمم : تيمم جي لفظي معني آهي ارادو ڪرڻ ۽ فقه جي اصطلاح ۾ تيمم جي معني آهي پاڻي نہ ھجڻ جي صورت ۾پاڪ مٽي وغيره جي ذريعي نجاست حڪمي کان پاڪائي حاصل ڪرڻ آهي. تيمم وضو جي بجاءِ بہ ڪري سگھجي ٿو ۽ غسل جي بجاء بہ. قرآن ۾ فرمايو ويو آهي ته: "يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَقْرَبُوا الصَّلَاةَ وَأَنْتُمْ سُكَارَىٰ حَتَّىٰ تَعْلَمُوا مَا تَقُولُونَ وَلَا جُنُبًا إِلَّا عَابِرِي سَبِيلٍ حَتَّىٰ تَغْتَسِلُوا ۚ وَإِنْ كُنْتُمْ مَرْضَىٰ أَوْ عَلَىٰ سَفَرٍ أَوْ جَاءَ أَحَدٌ مِنْكُمْ مِنَ الْغَائِطِ أَوْ لَامَسْتُمُ النِّسَاءَ فَلَمْ تَجِدُوا مَاءً فَتَيَمَّمُوا صَعِيدًا طَيِّبًا فَامْسَحُوا بِوُجُوهِكُمْ وَأَيْدِيكُمْ ۗ إِنَّ اللَّهَ كَانَ عَفُوًّا غَفُورًا 43 ترجمو:اي ايمان وارؤ! اوھان نشي جي حالت ۾ ايستائين نماز کي ويجھا نہ وڃو جيستائين جيڪي ڳالھايو ٿا سو سمجھو ۽ نڪي مسافرن کان سواءِ (مقيم) تڙ وارو (نماز پڙھي) جيسين تڙ ڪريو، ۽ جيڪڏھن اوھين بيمار ھجو يا مسافريءَ تي ھجو يا اوھان مان ڪوئي پاخاني کان اچي يا زالن کي ويجھا ويا ھجو ۽ پاڻي نہ لھو تہ پاڪ مٽيءَ سان تيمم ڪريو پوءِ پنھنجن منھن ۽ پنھنجن ھٿن کي مک ڪريو، بيشڪ الله معافي ڏيندڙ بخشڻھار آھي"
- النساء: 43
تيمم عربي ٻولي جو لفظ آهي جنهن جي معني آهي قصد ڪرڻ. ان جو مطلب آهي ته جڏهن پاڻي نہ ملي يا پاڻي جو استعمال ممڪن نہ ھجي تہ پاڪ مٽي جو قصد ڪجي. تيمم جي طريقن تي فقيھن ۾ اختلاف آهي. امام ابو حنيفه، امام شافعي، امام مالڪ ۽ اڪثر فقيھن جي مذھب مطابق ان جو طريقو اھو آھي تہ ھڪ دفعو مٽي تي ھٿ ھڻي منھن تي ڦيرائجي ۽ پوء ٻيھر مٽي تي ھڻي ھٿن کان ٺوٺين جي اندرين پاسي تائين ڦيرائجي. اصحابين ۽ تابعين مان حضرت علي، عبدالله بن عمر، حسن بصري،. شعبي، ۽ سالم بن عبدالله ان طريقي جا قائل ھيا. ٻيو طريقو اھو آھي تہ مٽي ۾ ھٿ ھڪ دفعو لڳائي منھن تي ڦيرائڻ بعد ڪارائي تائين ھٿن کي ڦيرائجي. اھل حديث وارا ان ٻئي طريقي جا قائل آھن جيڪو عطاء، مڪحول، اوزاعي ۽ احمد بن حنبل جو مذھب آھي. تيمم لاء ضروري ناھي تہ رڳو زمين تي ھٿ لڳائجن، ان لاء ھر مٽي جي دز واري خشڪ زميني جزن واري چيز تي ھٿ ڦيرائي سگھجي ٿو. درحقيقت تيمم ماڻھن جي طھارت جي حس ۽ نماز قائم رکڻ لاءِ ھڪ اھم نفسياتي تدبير آھي.
مصيبت ماريا سائينءَ سنواريا(ناول)
هڪ تاريخي فرانسيسي ناول ”The Les Miserables “ جو سنڌي ترجمو آھي جنهن جو اصل ليکڪ وڪٽر هوگو آھي. 1862ع ۾ ڇپجندڙ ھي ناول 19 هين صديءَ جي بهترين ناول طور ڳڻيو ويندو آھي.
”مصيبت ماريا، سائينءَ سنواريا“ ڪتاب ترجمي جي حوالي سان مرزا قليچ بيگ جي شاهڪار ڪاوشن ۾ شمار ٿئي ٿو. هيءُ ڪتاب هڪ مشهور فرينچ ناول ”The Les Miserables“ تان کنيو ويو آهي. جنهن جو اصل ليکڪ ’وڪٽر هيوگو‘ آهي. مرزا صاحب چواڻي، ته هن ناول جي انگريزيءَ سميت ٻين پرڏيهي ٻولين ۾ ترجمو ٿيو آهي. شمس العلماء ميرزا قليچ بيگ هن ناول جو سنڌي ترجمو سنه 1916ع ڌاري ڪيو. جو فيبروري 1917ع ۾ ترجمي جي اختتام تي لکيل نوٽ مان معلوم ٿئي ٿو. هيءُ ترجمو مرزا صاحب جي خاندان جي توسط سان بورڊ کي موصول ٿيو، جنهن جو پهريون ڇاپو سال 1961ع ۾ بورڊ ڇپائي پڌرو ڪيو، سال 1977ع ۾ هن ڪتاب جو ٻيو ڇاپو شايع ڪري پڌرو ڪيو ويو. مارڪيٽ ۾ ڪتاب جي ناياب ٿيڻ جي اطلاعن ملڻ تي هن ڪتاب جو نئون ڇاپو نئين اهتمام سان بورڊ جي پريس مان ڇاپي پڌرو ڪيو ويو. اميد ڪجي ٿي ته قارئين حضرات کي هيءُ ڇاپو به اڳ وارن ڇاپن وانگر پسند ايندو. هيءُ ڪتاب وڪٽر هيوگو جي مشهور فرينچ ناول مان هڪڙو آهي، ۽ انگريزيءَ توڙي ٻين ٻولين ۾ ترجمو ٿيل آهي.
پراڻي انگريزي
پراڻي انگريزي کي انگريزي ٻوليءَ ۾ (Old English) سڏجي ٿو. ھي ٻولي اينگلوسيڪسنس انگلستان ۾ ڳالھائيندا ھئا.ھن ٻوليءَ جو مشھور ادبي ڪم بيوولف آھي. پراڻي انگريزي کي انگلوسيڪسنس جي ٻولي پڻ چيو وڃي ٿو. زمرو:انگريزي ٻوليون
تپو لاکا (قمبر)
تپو لاکا پاڪستان جي صوبي سنڌ جي لاڙڪاڻي ڊويزن جي ضلعي قمبر شھدادڪوٽ جي قمبر تعلقي جو ھڪ تپو آھي جنھن ۾ 4 ديھون واقع آهن. انھن ديھن جا نالا آھن: ديھ ڇڄڙا، ديھ ڪمال خان (قمبر)، ديھ لاکا ۽ ديھ وڌا.
آبادي
ھن تپي جي 2017 جي آدمشماري مطابق ڪل آبادي 22,873 ھئي جيڪا 3,676 خاندانن تي مشتمل ھئي
ڪابل جي لڙائي (1992 کان 1996)
1979ع کان 1989ع تائين افغانستان ۾ سوويت جنگ جي دوران، گھرو ويڙهه سبب ڪابل پڻ متاثر ٿيو. اپريل 1992ع ۾، محمد نجيب الله جي حڪومت جي خاتمي کان پوءِ، افغان سياسي جماعتن ۾ امن معاهدا ٿيا، پر مجاهدين ۽ ڪميونسٽ جي ڪمانڊرن پاران طاقت جي رساڪشي سبب ڇڪتاڻ واري صورتحال جنم ورتو، ۽ انهي جو فائدو وٺندي عالمي ملڪن؛ پاڪستان، سعودي عرب، ايران ۽ ازبڪستان پنهنجي پروڪسيز کي مدد ڪرڻ شروع ڪيو.
سياسي پسمنظر
1991ع ۾ سوويت يونين جي ٽٽڻ کان پوءِ، افغانستان ۾ سوويت يونين جي مدد سان قائم نجيب الله جي حڪومت پنهنجي اثر وڃائي ويٺي. روس افغانستان کي تيل ڏيڻ بند ڪيو، جنهن جي ڪري نجيب الله جي حڪومت جي خاتمي جي شروعات ٿي. اپريل 1991ع ۾ جنرل عبدالرشيد دوستم جون فوجون اترين اتحاد جي احمد شاهه مسعود جي فوجين کان الڳ ٿي، ڪابل تي ڪنٽرول حاصل ڪرڻ شروع ڪيو. 14 اپريل 1992ع تي، مسعود ۽ سندس فوجين پروان صوبي ۾ چريڪار ۽ جبل السراج تي بغير ڪنهن وڏي جنگ جي ڪنٽرول حاصل ڪري ورتو. انهي موقعي تي اطلاع هئا ته ڪابل جي ٻاهران احمد شاهه مسعود 20 هزار سپاهي مقرر ڪيا آهن. اهي به اطلاع هئا ته حڪومت جي ٻين ڊويزن جي سپاهي پڻ احمد شاهه مسعود جي اهلڪارن سال شامل ٿي ويا. ان کان پوءِ جنرل محمد نبيل عظمي بگرام هوائي اڏي طرف وڌڻ لڳو، جنهن کان پوءِ هن ڪابل جي ٻاهرن وڌيڪ فوجي مقرر ڪرڻ شروع ڪيا، جيئن مسعود کي روڪي سگھجي.
مارچ ۾ نجيب الله طرفان عبوري حڪومت قائم ڪرڻ جي راضپي کان پوءِ، نجيب جو حڪومت تان اختيار ختم ٿي ويو، حڪومتي اتحادي مختلف ڌڙن ۾ ورهائجي ويا جنهن کان پوءِ اهو سوال پيدا ٿيو ته آخر نئين حڪومت کي اختيارن جي منتقلي ڪيئن ڪجي. نجيب الله 17 اپريل تي فرار ٿيڻ جي ڪوشش ڪئي، پر رشيد دوستم جي فوجين جن جو ڪابل بين القوامي هوئي اڏي تي ڪنٽرول هو، کيس روڪي ڇڏيو. ان کان پوءِ نجيب گڏيل قومن جي مهاجرن واري مشن ۾ پناهه ورتي جتي هي 1995ع تائين رهيو. پرچمي جنرلن جي هڪ گروهه پاڻ کي عبوري حڪومت جو نالو ڏنو، سندس مقصد بيان کي ٻڌيو ويو ته اهو گروهه اڳتي هلي مقبول عسڪري جماعت احمد شاهه مسعود کي پاور سوپيندي.
رڪمڻي ديوي اروندويلي
ابتدائي زندگي ۽ شادي
رڪمڻي ديوي فيبروري 1904 تي جنم ورتو. هن جو پيءُ نيلڪانتا شاستري اڏاوتي کاتي ۾ انجينئر ۽اسڪالر هيو ۽ ششمال ميوزڪ جو شوقين هيو. هن کي 1901 ۾ ٿيوسوفيڪل سوسائٽي ۾ متعارف ڪرايو ويو هيو. ڊاڪٽر ايني بيسنٽ جي پيروڪار جي حيثيت سان ٿيوسوفيڪل موومنٽ سان ڏاڍو متاثر ٿيو نيلڪانته شاستري رٽائرمينٽ کانپوءِ اڊئير چنئي هليو ويو، جتي هن ٿيوسوفيڪل سوسائٽي اڊيئر جي صدر دفتر جي ويجهو پنهنجو گهر اڏاوت ڪيو. اتي ئي نوجوان رڪمڻي کي صرف نظرياتي فڪر ئي نه پر سڀيتا، ٿيٽر، راڳ ۽ ناچ بابت آئڊياز سان به روشناس ڪيو ويو. پنهنجي بسنت جي ويجهي ساٿي بعد ۾ وارانسي ۾ سينٽرل هندو ڪاليج جي پرنسپل سان برطانوي ٿيوسوفسٽ ڊاڪٽر جارج ارونڊيل سان ان جي ملاقات ان سان پائيدار رشتو قائم ڪرڻ تي زور ڀريو. هن 1920 ۾ شادي ڪئي.ان جي شادي سان قدامت پسند معاشري کي صدمو پهتو هيو. شادي کانپوءِ، ان سڄي دنيا جو سيرسپاٽو ڪيو، ساٿي ٿيسوفسٽس سان ملاقات ڪئي ۽ ماريہ مونٽيسوري ۽ شاعر جيمز ڪزنز سان ان جي دوستي به ٿي هئي. سال 1923 ۾ هوءَ آل انڊيا فيڊريشن آف ينگ ٿيسوفسٽس جي صدر ۽ 1925 ۾ ورلڊ فيڊريشن آف ينگ ٿيوسوفسٽس جي صدر بڻجي وئي.
حوالا
زمرو:1904ع جون پيدائشون زمرو:1986ع جون فوتگيون
واهي پانڌي
واهي پانڌي (انگريزي: Wahi Pandhi) سنڌ جي دادو ضلعي جي جوهي تعلقي جو اهم تاريخي شهر آهي جيڪو ڪاڇي جي صحرا ۾ کيرٿر جبلن جي سلسلي منجهان نئي نليءَ ۾ وهي ايندڙ چشمن جي پاڻيءَ جي واهيءَ جي ڪناري قائم آهي  جنهن ڪري مٿس نالو واهي پيو. بعد ۾ پانڌي خان لغاري هن شهر ۾ آباد ٿيو ته سندس نالي پويان واهي پانڌي سڏجڻ لڳو. واهي پانڌي جوهي تعلقي جو اهم ۽ قديم وارپاري شهر آهي. واهي پانڌي گورک هل اسٽيشن کي قريب ترين شهر آهي جيڪو قديم رماني ۾ ڪوٽيرو دڙو تي قائم هو. آثار قديمه جي مشهور ماهر اين. جي. مجمدار برطانوي هندستان جي ورهاڱي کان اڳ کوجنا وسيلي، واهي پانڌي لڳ ڪوٽيرو دڙي مان آمري (قديم آثار)، بلوچستان جي قُلي ۽ نال تهذيب جي دور جاآثار ڳولي لڌا هئا. واهي پانڌي شهر جي آبادي 50،000 جي قريب آهي. واهيءَ ۾ ڊگري ڪاليج به آهي ته اسپتال پڻ آهي.
تاريخ
هيءَ وسندي موهن جي دڙي جي شهر تمدن کان اڳ جو هڪ ننڍو ڳوٺ يا واهڻ آهي. کوٽائي دوران اتان ٻه تهه مليا آهن. هيٺيون تهه، جيڪو ڳوٺاڻي ثقافت واري دور جو آهي، اتان آمريءَ جي دؤر وارا ٿانون مليا آهن. جڏهن تہ مٿئين تھ مان هڙاپا دور جا مخصوص ٿانو ڳاڙهي تر تي ڪاري چٽسالي وارا مليا آهن. قديم آثارن جي ماهر فليم جي راءِ ۾ ته اهو ضرورري ناهي ته اهڙي چٽسالي واري ٿانو فقط هڙاپا دور سان واسطو رکندڙ هجن. جڏهن تہ هتان ملندڙ ڪن ٿانون جو واسطو ڏاکڻي بلوچستان سان به آهي. ٿانون کان سواءِ هتان افغانستان جي قديم آثار منڊيگڪ مان لڀندڙ قيمتي مڻيا، نيزا، چقمقي پهڻ وارا اوزار پڻ مليا آهن. چٽن ۾ پپر جو پن، مڇين جا ڇلر ۽ ڍڳن جا چٽ عام آهن. ڍڳي جو نمونو بلوچستان جي ڪلي-ميهي ڪلچر سان واسطو رکندڙ آهي. جڏهن ته مڇين جا ڇلر موهن جي دڙي سان واسطو رکندڙ آهن.
وسنديءَ ۾ ٻن قسمن جا گهر ملن ٿا. هن وسندي جا مرڪزي گهر جيڪي ننڍڙي ايراضيءَ ۾ پکڙيل آهن ۽ هڪ قدرتي مٿانهين دڙي تي آهن. انهن گهرن مان اندازو لڳائي سگهجي ٿو تک هيءُ گهر جيڪي مرڪز ۾ آهن، اهي ڳوٺ جي چڱي مڙس ۽ سندس عزيزن جا هوندا ۽ ان مرڪزي رهائشي ايراضيءَ جي چوڌاري پري پري تائين چوٿائي کن ميل ۾ اڪيلا گهر يا گهرن جا ميڙاڪا لڌا ويا آهن، جيڪي ٻئي قسم جي گهرن ۾ شامل آهن، جتان ڪافي انداز ۾ ڀڳل ٿانون، قيمتي چقمقي پهڻ جا اوزار مليا آهن. اهي گهر وسنديءَ جي هارين نارين ۽ مالوندن جا هوندا. پانڌي واهي وسنديءَ جا رهواسي هاري ۽ مالدار هئا. پنهنجو گهڻو وقت مال چارڻ ۽ زراعت ڪرڻ تي صرف ڪندا هئا.
حوالا
زمرو:سنڌ_جا_شهر_۽_ڳوٺ زمرو:سنڌ_جا_شهر زمرو:سنڌ جي تاريخ
مسڪين جھان خان کوسو
مسڪين جھان خان کوسو. (١٩۰٩ - ١٩٨۰) سنڌ جو مشھور سماجي ڪارڪن, خدائي خدمت گار ۽ ٿر جي عوام جو ھڏ ڏوکي انسان. ننگرپارڪر جي ڳوٺ سامي ويري ۾ ٩ جولائي ١٩۰٩ جي پيدا ٿيو. سندس والد جو نالو بجار خان ھو. ھن پنھنجي زندگي ٿر جي عوام خاص ڪري ڪولھي,ڀيل ۽ ھيٺين طبقي جي ذات وارن جي پرگھور لاء وقف ڪري ڇڏي
تپو ماھيون
تپو ماھيون يا تپو ميھون پاڪستان جي صوبي سنڌ جي لاڙڪاڻي ڊويزن جي ضلعي قمبر شھدادڪوٽ جي قمبر تعلقي جو ھڪ تپو آھي جنھن ۾ 4 ديھون واقع آهن. انھن ديھن جا نالا آھن: ديھ ڀرمي، ديھ مھيون، ديھ لشڪري چانڊيو ۽ ديھ پيروز ڀٽي
آبادي
ھن تپي جي 2017 جي آدمشماري مطابق ڪل آبادي 20,640 ھئي جيڪا 2,433 خاندانن تي مشتمل ھئي
بجليءَ جو ڪرنٽ
بجليءَ جو ڪرنٽ: بجليءَ جي ڌار: اليڪٽرڪ ڪرنٽ: Electric current: سال 1780 ۾ اٽليءَ جي طبيب ليوگي گئلواني ڏيڏرن تي تجربا پئي ڪيا. ھڪڙي مئل ڏيڏر کي لوھ جو ڪنڍو ھڻي ٽنگيائين ۽ ھڪ تکي پتل جي چاقو سان ڪم پئي ڪيائين تہ چاقو اتفاق سان ڪنڍي ۾ لڳو ته ڏيڏر جي ٽنگ زور سان لت ھنئي. حيراني ۾ ٻہ دفعا وري ڪري ڏٺائين ۽ وري وري ٽنگ سٽ ڏني. وري لوھ يا رڪ جي چاقو سان ايئن ڪيائين پر ڪو اثر نه ٿيو پر چاندي جي چاقو سان اڃان بہ وڌيڪ زور سان لت لڳي پئي اھڙي طرح ھن نتيجو ڪڍيو تہ ڏيڏر جي جسم ۾ بجلي ھئي جنھن کي ھن حيواني animal electricity جو نالو ڏنو. ھن کي بجلي منڊل electric cell جو پورو اصول ھٿ اچي ويو پر ڳالھ سمجھ۾نہ پئي آيس. ڪجھ سالن کان پوءِ اٽليءَ جي پروفيسر ائليسانڊرو وولٽا وري گئلواني جي تجربي کي دھرايو ۽ سمجھيائين تہ ان جھٽڪي جو سبب حيواني بجلي نہ پر ڪو ٻيو آهي.گھڻن تجربن کان پوءِ ان راء تي پھتو تہ اھا بجلي جسماني نہ پر اھا ٻن ڌاتن تي ھڪ پاڻياٺي جي اثر ڪري پيدا ٿئي ٿي. ھن معلوم ڪيو تہ جست ۽ چانديءَ جي چڪرن جي وچ ۾ جي کاري پاڻي ۾ پسيل ڪاغذ ڏبو تہ جلد بجلي پيدا ٿي ٿئي. مختلف تجربن سان وولٽا ٻن ڌاتن تي ڪيميائي اثر سبب بجلي پيدا ٿيڻ جو راز ڳولي لڌو ۽ اھڙي طرح بجليءَ جي سيل يا منڊل ٺاھڻ جو پورو اصول ۽ طريقو ملي ويو.
گري اليڪٽرڪ
گري اليڪٽرڪ اپلائينسز انڪارپوريشن آف جوھائي: Gree Electric Appliances Inc. of Zhuhai : چين جي وڏي اليڪٽرانڪ مشينري واريون شيون ٺاھيندڙ ڪمپني جي صدر مقام جوھائي (Zhuhai)، صوبو گئانگ ڊونگ آھي.
تفصيلي تعارف
ھيء ڪمپني دنيا جي سڀ کان وڏي ايئر ڪنڊيشنر مينيوفيڪچرر آھي. ڪمپني گھرو ۽ ڪمرشل ٻن قسمن جا ايئر ڪنڊيشنر ٺاھي پئي.ان کان سواءِ بجلي وارا پکا، پاڻيءَ جا ڊسپينسر، ھيٽر، چانورن جا ڪڪر (Rice cookers), ايئر پيوريفائر، بجليءَ واريون ڪٽليون ، ھيومڊيفائر (humidifier) ۽ انڊڪشن ڪڪر، (induction cooker), ۽ ٻيون شيون پڻ ٺاھي پئي. ڪمپني پنھنجون تيار ٿيل شيون چين ۽ ٻاھرين ملڪن ۾ نالي  Gree  جي  برانڊ سان وڪرو ڪري ٿي.
بيوولف
بيوولف اولڊ انگلش يعني پراڻي انگريزي ۾ لکيل ھڪ اھم ادبي ڪم آھي. بيوولف پراڻي انگريزي جي رزمي نظم يعني (Epic poem) آھي.
ڪھاڻي
ھن نظم ۾ بيوولف نالي پھلوان ڏائڻ سان لڙائيءَ ڪري ٿو ۽ ڪامياب ٿي واپس موٽي اچي ٿو. سندس ڪاميابي تي بادشاھ ھراٿگر وڏو جشن ملهائي ٿو. نظم جي آخر ۾ بيوولف مري وڃي ٿو ۽ نظم سندس وڇوڙي جي غم سان ختم ٿي وڃي ٿي.
اينڊوڪرائن نظام
اينڊوڪرائن نظام ڪيميائي نياپو ڏيندڙ نظام جو نالو آهي جيڪو ڪرنگھيدار جاندارن ۾ موجود ھوندو آھي. ھن نظام ۾ جسم جا ڪجھ اندريان غدود گردشي نظام منجھ ھارمون جاري ڪندا آهن جيڪي لاڳاپيل عضون تائين پھچندا آھن. انسانن جي مکيہ اينڊوڪرائن غدودن ۾ ٿائرائيڊ غدود ۽ ايڊرينل غدود شامل آهن. ڪرنگھيدار جاندارن ۾ سمورن اينڊوڪرائن نظامن لاء تنتي ضابطي جو مرڪز ھپوٿيليمس ھوندو آھي. اينڊوڪرائن نظام جي اڀياس کي اينڊوڪرائنالاجي چوندا آهن جيڪا اندروني طب (internal medicine) جي ھڪ شاخ آھي.
2 آگسٽ
2 آگسٽ ، عيسوي سال جو 214 هون (ليپ سال 215 هون) ڏينهن آهي، سال پوري ٿيڻ ۾ 151 ڏينهن (ليپ سال 152 ڏينهن) باقي آهن.
حوالا
زمرو:آگسٽ زمرو:سال جا ڏينهن
تاج انحصاري
اھي جزيره جيڪي انگلستان جي بادشاھي ۾ شامل ھيا پر انگلستان جو حصو نه ھئا.
بڊاماڻي پنرو
تاريخ
''سمن جي آخري دور ۾ ڪَنڌيءَ يعني سنڌ ۽ ڪڇ جي سرحد وٽ ڪاڇي واري حصي ۾ ”پُنرو“ نالي هڪ سورهيه سردار رهندو هو. جنهن ڀيڻيءَ ۾ اهو رهندو هو، ان جو نالو ”بڊام“ هو. ڪي چون ٿا ذات جو ”بڊام“ هو، تنهن ڪري ”بڊاماڻي پنرو“ جي نالي سان مشهور هو. سندس ساٿي به وڏا سورهيه هئا. عام روايت آهي ته پنرو مال هَڻي همراهن جي حوالي ڪري، پاڻ پوئتان اڪيلي سر واهر پليندو هو. يا وري پاڻ اڪيلو مال ڪاهي روانو ٿيندو هو ۽ پويان سندس همراهه واهر پليندا هئا. پُنري ڪڏهن به هار ڪانه کاڌي هئي. هو سدائين سوڀارو ٿي موٽندو هو، پنري هڪڙو ڪوٽ اڏائي ڇڏيو هو، جنهن ۾ سندس ڪٽنب ۽ مائٽ مٽ رهندا هئا. هڪڙي ڀيري سندس پرپٺ ڪو مغل سردار ڪاڇي تي ڪاهي آيو. پنرو ان وقت پنهنجن سڀني ساٿين سان گڏ ڪنهن پرانهين هنڌ تي مال هڻڻ ويو هو. چون ٿا ته ڪن پالارين، مغلن جي سونهپ ڪئي هئي. رات جي وڳڙي ۾ مغلن اچي پنري جي ڪوٽ کي گهيرو ڪيو. پنري جي ڪڙم جون ڪي زالون ڪوٽ تي چڙهيون، جن دشمن جي لشڪر کي ڏسي، پنهنجن مردن کي ڄاڻ ڪيو. ان وقت ڪوٽ ۾ رڳو پير مرد هئا ۽ جوانن ۾ فقط پنري جو هڪڙو ڀاءُ موجود هو. هيءُ جوان تلوار سنباهي ڪوٽ جي دروازي اندران ٿي بيٺو. مغلن جا ماڻهو دروازي مان لوگهو ڪري هڪڙو هڪڙو ٿي گهڙيا، تن کي قتل ڪندو ويو. تڏهن مغلن پنهنجو سمورو زور ڀت ڀڃڻ تي لاتو ۽ آخرڪار ڪوٽ جي ٻانهين ڀڃي لشڪر ڪوٽ اندر ڪاهي پيو. اتي پنري جي ڀاءُ، پنهنجي سورهيه ڀاءُ پنري کي ياد ڪندي چيو ته:''
''پر پُنرو هئو سؤ ڪوهه تي، سو ڪيئن ٿو ڀاءَ جو سڏ ٻڌي! نيٺ دشمن اچي سِرَ تي ڪڙڪيس، تڏهن تلوار کڻي ڪٽڪ ۾ ڪاهي پيو ۽ مقابلو ڪندي مارجي ويو، پر پڇاڙيءَ تائين پنهنجي ڀاءُ کي سڏيندو رهيو ته:''
''مغلن جو لشڪر ڪوٽ ۾ ڪاهي پيو ۽ نالي تي هڪڙو ڪک به نه ڇڏيائون. ان سان گڏ سڀ زالون پڻ اول ڪري پاڻ سان نيائون. انهن زالن ۾ پنري جي سڳي ماءُ، ماٽيجي ماءُ، ”املهه“ نالي سندس ڀيڻ ۽ هڪڙي سوناري عورت، جنهن تي پنرو عاشق هو، شامل هيون. ان رات پنرو پنهنجن يارن سان گڏ ڪاڇي کان سؤ ڪوهن پنڌ تي ستو پيو هو ته اوچتو ڇرڪ ڀري اٿي ويهي رهيو. هوڏانهن پنري جون مائرون ڪوٽ ڇڏي اول طور مغلن جي لشڪر سان هلڻ لڳيون، تڏهن ماٽيجي ماءُ آهه ڀري پنري کي ياد ڪيو، ته پنرو آڌيءَ رات جو ڇرڪ ڀري اُٿي ويهي رهيو. چيائين ته منهنجي هينئين ۾ گهوڙن جا سنب پيا لڳن. تنهن کان پوءِ ساٿين کي ساڻ ڪري، ڪوٽ ڏانهن رُخ رکيائين. ڪوٽ تي پهتو ته مغل جي ڪاهه، ڀاءُ جي مارجڻ، مائرن ۽ سوناريءَ جي گرفتار ٿيڻ جي ڳالهه ٻڌندي ئي مغلن جي پٺيان روانو ٿيو. پنرو بڊام هلندي هلندي هڪڙي جبل وٽ اچي پهتو. مغلن جو لشڪر جبل جي لڪ مان لنگهي رهيو هو. سڄي ڏينهن جي پنڌ کان پوءِ نيٺ اچي جبل جي لڪ وت پهتو، لڪ سوڙهو هو، جنهن ڪري لشڪر ٿورو ٿورو پئي اڪريو. مغلن جي لشڪر جو ڪجهه حصو لڪ مان اُڪري ويو هو، باقي لشڪر پنري ۽ سندس ساٿين لڪ ۾ پورو ڪري ڇڏيو. خود مغل سردار، جو پنهنجي لشڪر جي حفاظت لاءِ پويان بيٺل هو، سو به جيئن لڪ مان لنگهيو ته پنري کيس ۽ سندس گهوڙي کي پورو ڪري ڇڏيو. پنري جون مائرون ۽ ٻيون اهي عورتون، جيڪي مغل گرفتار ڪري ساڻ وٺي ٿي ويا، سي آزاد ٿيون، پر پوءِ جانچ ڪيائون ته اَمَلهه ۽ سوناري آهن ئي ڪين، پوءِ سمجهيائون ته املهه ۽ سوناري مغل لشڪر جي اڳئين حصي ۾ هيون، جو لڪ اُڪري چڪو هو. پنري پنهنجي ساٿين سميت ڏاڍي ڳولا ڪئي، پر اهو لشڪر هٿ ئي ڪونه آين، آس پاس به گهڻائي ماڻهو ڊوڙايائين، پر پتو نه پيو. هوڏانهن وري مغل جا ماڻهو سوناريءَ کي ڪنهن شهر ڏانهن اماڻي، اَمُلهه کي کڻي پنهنجي شهر ۾ آيا، جتي ويچاري رات ڏينهن ڀاءُ کي ياد ڪندي هئي. هڪڙي ڏينهن اتفاق سان اتي ڪاڇي جي پاسي جو ڪو فقير اچي نڪتو، جنهن حال کان واقف ٿي، يڪدم پنري کي ٻڌايو، جيڪو يڪدم تيار ٿي اڪيلي سر پنهنجي ”نيلوفري“ گهوڙيءَ تي چڙهي روانو ٿي ويو. هلندي هلندي وڃي انهيءَ شهر ۾ رسيو. پڇا ڳاڇا ڪري وڃي انهيءَ جاءِ هيٺان بيٺو، جتي سندس ڀيڻ قيد هئي. املهه، جنهن ان وقت به دريءَ کان پئي پنهنجي ملڪ جي واٽ ڏٺي، تنهن جي نظر جڏهن پنري تي پئي ته بي اختيار لهي اچي ڀاءُ کي ڀاڪر پاتائين. املهه جي پٺيان ٻانها، ٻانهيون ۽ پهريدار ڊوڙندا آيا، پر پنري ڀيڻ کي ٻانهن کان جهلي يڪدم کڻي پاڻ سان گڏ نيلوفريءَ تي ٻيلهه ويهاريو ۽ گهوڙيءَ کي اڙي هنيائين ته اڏامي اٿي هلي ۽ پنرو سلامتيءَ سان اچي ڪاڇي پهتو. پنري جي موٽي اچڻ تي سڄي ڪاڇي خوشي ملهائي. پر سندس دل کي اڃا به آرام نه آيو هو، جو سندس ساهه، سدا سهڻي سوناري اڃا مغلن جي قيد ۾ هئي، جنهن جو اڃا کيس پتو نه پئجي سگهيو هو. اوچتو هڪڙي ڏينهن کيس ڪنهن ماڻهوءَ هٿان سوناريءَ جو نياپو اچي پهتو ته:''
''اهو نياپو ٻڌي پنرو انهيءَ مهل ٽپ ڏئي اٿي کڙو ٿيو ۽ نياپي آڻيندڙ کان پار پنڌ پڇي نيلوفري گهوڙيءَ تي چڙهي وڃي اتي رسيو. سپاهين سان وڏي ويڙهه کائي سوناريءَ کي ڇڏايائين ۽ کيس پاڻ سان گڏ نيلوفريءَ تي ٻيلهه کڻي اچي ڪاڇي ۾ پهتو. ان کان پوءِ پنري جي حياتيءَ ۾ وري ڪنهن کي به ڪاڇي تي ڪاهڻ جي همت نه ٿي. بڊاماڻي پنري جي مرڻ کان گهڻو پوءِ لاکو ڦلاڻي مشهور لوڙائو ساماڻو، جنهن ڪاڇي ۾ به لوڙهيون هنيون. تڏهن اتي جي ماڻهن پنهنجي سورهيه سردار کي ياد ڪيو ته:'' ” ڀيڻي ناهه بڊام، لاکو ٿو لوڙهيون هڻي “
''بڊام جو ڪوٽ پوءِ ڦٽي ويو، پر جنهن ڀيڻيءَ اهو اڏيل هو، اتي هڪ دڙي جا آثار رهجي ويا، جنهن کي پوءِ ”بڊاماڻي بُٺ“ ڪري سڏيندا هئا. ڪونجون هميشه اتي ولر ڪري اچي لهنديون هيون ۽ عام ماڻهو ائين ڀائنيدا هئا ته ڪونجون اتي بي ڊپيون پيون چڳن، جو ڀانئين ٿيون ته اهي سورهيه پنري جي سام ۾ آهن. شڪاري به ساڃاهه وارا هئا، جو سورهيه پنري جي ماڳ مڪان جو خيال رکي اتي ڪونجن کي ڪين ماريندا هئا. پر وقت گذرڻ کان پوءِ جڏهن ٻاهرين طرفن جا ماڻهو ۽ ماري انهيءَ جوءِ ۾ اچڻ لڳا ته ويچارين ڪونجڙين لاءِ به خطرو پيدا ٿي ويو. انهيءَ پوئين دور واري حالت ۾ شاهه عبداللطيف ڀٽائي رحمت الله عليه پڻ ڪونج کي خبردار ڪيو ته:''
''بڊاماڻي خاندان جو اصل رهائشي علائقو بڊاماڻي پٽ هو، جيڪو بدين، ڏيپلي ۽ مٺي تعلقن ۾ سرحدي ايراضيءَ تي مشتمل هو. اهو ڪاڇي جو هڪ حصو هو. اتان نڪرڻ کان پوءِ، اُهي ٻنگار جي ايراضيءَ ۾ وڃي رهيا، جتي سندن قبرستان پڻ موجود آهي، جيڪو ”بڊامڻ جو قبرستان“ سڏجي ٿو. بڊاماڻي پنري جي حوالي سان ڪيتريون لوڪ روايتون وارهه کان اولهه پاسي (کيرٿر جبل جي) ڪاڇي واري علائقي ۾ به عام آهن.''
حوالا
زمرو:سنڌ جي تاريخ زمرو:سنڌ جا تاريخي ماڳ
ديھ مٽياري
ديھ مٽياري : (Deh Matiari)، پاڪستان جي صوبي سنڌ جي ضلعي مٽياري جي تعلقي مٽياري جي تپي مٽياري جي ھڪ ديھ جو نالو آھي جنھن ۾ مٽياري شھر واقع آھي. شھر جي چوڌاري زرعي زمينون آھن. ھن ديھ جي ٻھراڙيءَ ۾ خشڪن جو ڳوٺ واقع آهي. ھن ديھ جون حدون ديھ پوراٺ، ديھ صاحب سمان ۽ چارج 19،ابڙيجاڻي  جيڪا اڳ ديھ ستر ھئي سان ملن ٿيون .ھن ديھ مان مٽياري بچاء بند گذري ٿو جنھن کي ھن پار ديھ ٻيلو مٽياري ۽ ديھ ٻيلو جاکري واقع آھن جيڪي ڪچي جو علائقا آهن ۽ درياءَ لڳ واقع آھن. ھن ديھ جو قيام 1939 کان آڳ ٿيو ھو ان وقت مٽياري جو شھر ھڪ وڏو ڳوٺ ھوندو ھو. ھي ديھ مٽياري ٿاڻي جي انتظامي حدن ۾ شامل آهي.ھن ديھ ۾ چوڌاري روڊن جو ڄار آھي جيڪو مٽياري شھر کان مختلف ننڍن ۽ وڏن شھرن سان ملندڙ آھن. سڀ کان وڏو رستو جيڪو ھتان گذري ٿو اھو نيشنل ھاء وي 5 آھي جيڪو ديھ صاحب سمان واري دنگ کان داخل ٿي ديھ ابڙيجاڻي واري دنگ کان نڪري ٿو.ھن ديھ ۾ ضلعي ۽ تعلقي جا صدر مقام واقع اھن. مٽياري جڊيشل ڪامپليڪس بہ ھن ديھ ۾ آهي.ھن ديھ جي جاگرافيائي بيهڪ 9383-28 آهي ۽ 1998 جي آدمشماري موجب ھن ديھ جي آبادي 18795 ھئي.
تپو رانوتي
تپو رانوتي پاڪستان جي صوبي سنڌ جي لاڙڪاڻي ڊويزن جي ضلعي قمبر شھدادڪوٽ جي قمبر تعلقي جو ھڪ تپو آھي جنھن ۾ 4 ديھون واقع آهن. انھن ديھن جا نالا آھن: ديھ حاصلا، ديھ رانوتي، ديھ ھليا ۽ ديھ ميڻا.
ڏنڀرو
ڏنڀرو (لئبيو روھيٽا) ھڪ عاليشان مڇي آهي، جنھن جي ڊيگهہ ٽن فٽن تائين ٿئي ٿي. گوشت سٺو اٿس. پر ڪڏھن ڪڏھن ان جو سواد گپ جھڙو ٿيندو آھي. عام طور تي ھي مڇي سڄي ھندستان ۽ پاڪستان ۾ پسند ڪئي وڃي ٿي.
هري موٽواڻي
جنم
هري نارايڻ سنگهه موٽواڻي (Hari Naraaynn Singh Mottwanni) نومبر 1929ع ۾ لاڙڪاڻي، سنڌ ۾ جنم ورتو.
سوانح
هري موٽواڻي رڳو چار درجا سنڌيءَ جا پڙهي سگهيو ۽ پنهنجي ناني سان گڏ هردوار (Haridwar) هليو ويو، جتي ڪپڙي جو دڪان هلائڻ لڳو. اڳتي هلي بمبئي (ممبئي) ۾ لڏي آيو، جتي پنهنجو ڌار ڪاروبار ڪرڻ سان گڏ ادبي سرگرمين ۾ پڻ حصو وٺڻ لڳو.
ادبي اوسر
هري سنڌي اڃا چوٿين درجي ۾ هو ته ڪتابن پڙهڻ جي شروعات ڪيائين. انهن مان هڪ ڪتاب ”ديواندر جاسوس“ کيس گهڻو وڻيو. اتان کان منجهس جاسوسي ناول پڙهڻ جي چوس پئي. پوءِ هو رام منڊلي جو ميمبر بڻيو، ان کان پوءِ شيوا منڊلي جو ميمبر ٿيو، ٻنهي هنڌن تان هو ڪتاب وٺي پڙهڻ لڳو. جاسوسي ناولن کانپوءِ هن جو لاڙو قصن ۽ آکاڻين ڏانهن ويو. انهن جاسوسي ناولن کان متاثر ٿي پاڻ پنهنجي هڪ جيڏي دوست پنجوءَ سان گڏجي هڪ جاسوسي ناول ”خوني ٽارچ“ لکيو. اهو ناول ڇپيو ته ڪو نه هو. پر سندس چوياري ۾ سڀني پڙهيو.
هري موٽواڻي ورهاڱي کان هڪ سال اڳ 1946ع ۾ سنڌ ڇڏي هردوار ويو هو، جنهن ڪري سندس سنڌي جو اڀياس اڌورو رهجي ويو. پر پوءِ به هو حيدرآباد مان سنڌي ڪتاب گهرائيندو رهندو هو. 1945ع ڌاري سندس مامي کيس هڪ ناول ڏيئي چيو ”تون جاسوسي ناول ڇڏي ههڙا پڙهه“. ”مون اهو ڪتاب پڙهيو، هڪ ڀيرو نه ٻه ڀيرا پڙهيم (۽ پوءِ نه ڄاڻ ڪيترا ڀيرا پڙهيم) ان ڪتاب پڙهڻ سان منهنجي اڀياس جو رخ بدلجي ويو. ان ڪتاب ۾ ڪتاب جي ليکڪ منهنجي زندگي ۾ ڏاڍو اهم ڪردار ادا ڪيو. اهو ڪتاب هو ”شرت چندر“ جو ”آخري التجا،“ جيڪو جڳت آڏواڻي جو ترجمو ڪيل ۽ ڇپايل هو. ان کان پوءِ مون شرت جا ۽ ٻيا پنگتي ناول ڪافي انداز ۾ پڙهيا“. شرت چندر جي ڪتابن جو هري موٽواڻي تي ايترو ته اثر ٿيو جو هڪ ڏينهن هي شرت بابوءَ جو بينگال ڏسڻ جي لاءِ ڪلڪتي وڃي پهتو. 1951ع ۾ هري موٽواڻي جي دوستي ’جيوت چاولا‘ سان ٿي، جنهن جي ذريعي ديوداس موٽواڻي ۽ سڳن آهوجا سان واقفيت ٿيس. انهي دوستن جو مٿس وڏو اثر ٿيو. هري موٽواڻي پنهنجي پهرين مجموعي ”هڪ لهر“ (1975ع) ۾ لکيو آهي ته ”مون تي انهن اديبن جي لکڻين جو گهڻو اثر رهيو آهي ۽ خاص طور سڳن آهوجا فن جي باريڪين بابت گهڻي رهنمائي ڪئي هئي“.
انهن ڏينهن بمبئي ۾ ”ساهت منڊل“ جون هفتيوار گڏجاڻيون ٿينديون هيون. جن ۾ هري موٽواڻي به شريڪ ٿيڻ لڳو. هري موٽواڻي پنهنجي پهرين ڪهاڻي ”تڙي پار“ 1960ع ۾ لکي ۽ بمبئي جي ادبي ڪلاس ۾ پڙهيائين. جيڪا ڏاڍي پسند ڪئي ويئي. هري موٽواڻي جو پهريون آکاڻين جو ڪتاب ”هڪ لهر“ 1975ع ۾ ڇپيو، جنهن بابت هو لکي ٿو ته ’اهي منهنجي ڀرپاسي جي جيون جون ڪهاڻيون هيون، جن سان مان جڙيل هوس. ان ڪتاب مون کي اديب جي سڃاڻپ ڏني.“ هري موٽواڻي جي آکاڻين جو ٻيو مجموعو ”ڌرتي“ 1983ع ۾ ۽ ٽيون مجموعو ”خوددار“ 1991ع ۾ پڌرو ٿيو، جنهن تي کيس مهاراشٽر جي سنڌي اڪيڊمي بهترين ڪتاب جو انعام ڏنو. سندس ڪهاڻين جو چوٿون مجموعو ”اڇا وار، ڪارا ڀئنور“ 1994ع ۾ ڇپيو.
پنهنجي ڪهاڻين جو ڇيد ڪندي هري موٽواڻي لکي ٿو، ”منهنجي آکاڻين ۾ سماج جي الڳ الڳ طبقن ۽ انهن جي زندگي طرف ردعمل ۽ اشارا آهن. منهنجي پنهنجي اسٽائيل ۽ نموني ۾. مان ڪرافٽ مئن ڀل نه هجان، جيئن ٻيا ڪيترا ليکڪ آهن، جي آکاڻيءَ کي گهڙي تراشي پيش ڪندا آهن. مان سنئون سڌو اسٽوري ٽيلر آهيان. مان ڪهاڻي ٻڌايان ٿو، پنهنجي انداز ۾ ، پنهنجي طرز سان.“
هري موٽواڻي جو پهريون ناول ”ابو“ 1988ع ۾ ڇپيو. ابو تي راءِ ڏيندي موهن ڪلپنا لکيو: جي نقاد ڪتاب کي اڇاترو پڙهندا، تن کي اهو اڇاترو ڏسڻ ۾ ايندو، نه ته ڪتاب ۾ ڏاڍي گهرائي آهي. درد جو درياهه آهي. ابو سنڌ ۽ هنڌ جي تاريخ آهي. صداقت سان لکيل قابل اعتماد هڪ تاريخي انڀو آهي. ابو ورهاڱي جي درد جو سنڌي ۾ پهريون ۽ فلحال آخري ناول آهي.“ ابو ناول تي هري موٽواڻي کي ”هارمني“ ايوارڊ (قومي ايڪتا) ڏنو ويو.
هري موٽواڻي جو ٻيو ناول ”اجهو“ 1990ع ۾ ڇپيو، جنهن جو تاڃي پيٽو، ورهاڱي کانپوءِ ڀارت ۾ سنڌي جيوت آهي. ناول بابت هري موٽواڻي لکي ٿو ”مان ڪافي عرصي کان محسوس ڪري رهيو هوس ته اسان سنڌين سان هتي اهڙو وهنوار ڪيو پئي ويو، ڄڻ اسان کي هتي مهرباني طور اجهو ڏنو ويو هو! ان ڪري جڏهن تڏهن غير سنڌين اسان سان زورايون پئي ڪيون آهن هر هنڌ! اديب ۽ فنڪار، جيڪو پنهنجي جاتي جوهڪ انگ آهي. اهو جڏهن جاتي تي ٿيل ڏاڍايون پاڻ تي ٿيل ڏاڍايون محسوس ڪرڻ ٿو لڳي، تڏهن هن جي قلم جنبش ۾ اچي ٿو ۽ هو پنهنجي قلم سان ان جبر خلاف احتجاج ڪري ٿو“. انهي ناول تي هري موٽواڻي کي ”ساهيتيه اڪيڊمي“ جو انعام ڏنو ويو.
هري موٽواڻي جو ٽيون ناول ”پاڻيارا پکي“ 1993ع ۾ ڇپيو. اهو ناول ۽ انهيءَ جو ماحول ۽ پسمنظر هري موٽواڻي جي ڳوٺ ”ڌامراهه“ جو هو. انهيءَ ناول ۾ هن ڳوٺاڻي ماحول کي چٽڻ جي ڪوشش ڪئي آهي.
هري موٽواڻي جو چوٿون ناول ”ٻاهر نڪرڻ جو رستو“ 1995ع ۾ ڇپيو. اهو ناول هري موٽواڻي جي ٽنهي ناولن کان مختلف آهي، جنهن بابت هري موٽواڻي لکي ٿو ”جن منهنجا پهريان ٽي ناول پڙهيا آهن انهن کي مون طرفان هن قسم جي ناول جي اميد ڪا نه هئي. انهن ليکي هن ناول ۾ سيڪس جي اُپٽار آهي. منهنجي ليکي سيڪس زندگي جو هڪ اهم حصو ۽ انگ آهي، تنهنڪري ان کان ڇرڪڻ واجب نه آهي“.
هري موٽواڻي جا ٻه ٻيا اهم ڪتاب
سنڌ جو سفرنامو آهي. جيڪو 1988ع ۾ سنڌ ۾ ڇپيو. اهو سندس 1987ع جي سنڌ ياترا جي ڪٿا آهي. ڪتاب جي مهاڳ ۾ طارق اشرف لکيو، ”هري جي هن سفرنامي ۾ ڏاڍي بي ساختگي آهي. سڪ ۽ محبت صفحي صفحي تي نظر ايندي. هري ڏاڍي سهڻي ۽ دلچسپ نموني سفر جو احوال لکيو آهي. مان سنڌ ۾ رهان ٿو، سنڌ جي شين کي سوين نه بلڪه هزارين دفعا ڏٺو اٿم، پر ڪن ڪن نظارن ۽ شين جوذڪر هريءَ اهڙي نموني ڪيو آهي، ڄڻ مان به سنڌ ۾ اهي شيون پهريون ڀيرو ڏسي رهيو هجان. هن سفرنامي لکڻ کانپوءِ هريءَ جو ادبي قد، ڀارت جي تمام وڏي سنڌي ليکڪ موهن ڪلپنا جيترو ئي ٿي ويو. هري جا ڪي ڪي جملا اهڙا وڻندڙ ۽ متاثر ڪندڙ آهن، ڄڻ ته اهي هري جا نه بلڪي ڪنهن وڏي شاعر جي رچنا مان ورتل هجن.“
هري موٽواڻي جي آتم ڪهاڻي آهي، جيڪو 1997ع ۾ هند ۾ ۽ ساڳئي سال سنڌ ۾ پڻ ڇپيو. سنڌ جي ڇاپي ۾ ناز سنائي لکي ٿو: ”هي آتم ڪٿا هڪ ماڻهو جي آتم ڪهاڻي هوندي به هڪ قوم، هڪ ٻولي ۽ ان جي سڄي ساهت جي ڪهاڻي آهي ته اسين ڪيتريون نيون ڳالهيون پڙهي سگهون ٿا. هڪ ماڻهو جي ان سڄي سفر جي ڪهاڻي آهي، انهن سمورين ڏکن ۽ ڏاکڙن جي آکاڻي آهي، جيڪي هن کي پنهنجي سفر دوران پلئه پيا.“
ڪونج جو جاري ٿيڻ
هري موٽواڻي جو وڏي ۾ وڏو ڪارنامو ”ماهوار ڪونج“ رسالي جو جاري ڪرڻ هو. اهو رسالو هن 1960ع کان شروع ڪيو ۽ اڄ تائين جاري آهي. ڪونج جو پهريون رسالو ڊسمبر 1960ع ۾ ظاهر ٿيو. رسالي جو ايڊيٽر موهن ڪلپنا ۽ ٻانهن ٻيلي گنو سامتاڻي ۽ راجن چاولا هئا. هري موٽواڻي انهيءَ جو پبلشر هو، پر ڪجهه رسالن نڪرڻ کانپوءِ، موهن ڪلپنا رسالي کان ڌار ٿي ويو ۽ اهو رسالو هري موٽواڻي هلائڻ شروع ڪيو. ”ڪونج“ جو هندستان ۾ سنڌي ادب ۾ وڏي مقام آهي. انهي رسالي جي ذريعي هري موٽواڻي ڪيترن ئي ليکڪن کي باقاعده ليکڪ بڻايو، تنهن کانسواءِ ڪونج پاران ڪيترائي نوان سلسلا پڻ شروع ڪيا ويا. جهڙوڪ ”آئيني جي اڳيان“، جنهن ۾ هر پيڙهيءَ جي اديب جو سيلف پورٽريٽ ڇپيو. اڳتي هلي اهي سيلف پورٽريٽ ساڳئي نالي ”آئيني جو اڳيان“ سان ڪتابي صورت ۾ ڇپيا. ڪونج پاران سهڪاري ناول ”يوجنا“ ۾ گوبند مالهي کان شروع ڪري موهن ڪلپنا تائين آخري قسط پهتي. اهو سنڌي ادب ۾ ته ڇا پر سڄي ادبي تاريخ ۾ نئون ۽ انوکو تجربو هو. ان جون ڌار ڌار قسطون لکندڙ ٽن پيڙهين جا ليکڪ هئا. اهڙي طرح جيئرن اديبن تي ”شخصيت نمبر“ ڪڍڻ جي روايت به ”ڪونج پبليڪيش“شروع ڪئي، تنهن کانسواءِ ڪونج پبليڪيشن پڻ قائم ڪيائين، جنهن پاران هڪ سئو کان به وڌيڪ ڇپايا ويا آهن. انهن مان ڪيترن ئي ڪتابن کي ساهيتيا اڪاڊمي ايوارڊ پڻ مليا. مٿين ادبي ڪم کانسواءِ ’ڪونج ٿيٽر‘ ۽ ’ڪونج فلمس‘ وجود ۾ آندائين. ڪونج ٿيٽر پاران ناٽڪ ”ننڊ نه ڪر نادان“ پيش ڪيو ويو ۽ ڪونج فلمس پاران ”هو جمالو“ نالي سنڌي فلم پروڊيوس ڪيائين، جنهن ۾ ديش پريم ڏيکاريو ويو، جنهن سبب مهاراشٽر، راجسٿان ۽ ڪن ٻين هنڌن تي وندر ڍل معاف ڪئي ويئي جهڙيون فلمون ٺاهيون.
هريءَ جا ڪتاب يونيورسٽين جي ٽيڪسٽ بُڪن ۾ شامل
هري موٽواڻي جا ٽي ناول ”ابو“ ”اجهو“ ۽ ”پاڻيارا پکي“ راجسٿان ۽ ممبئي يونيورسٽين تي ٽيڪسٽ بڪ طور منظور ٿيل آهن.
حوالا
زمرو:شخصيتون زمرو:سنڌ زمرو:ڀارت زمرو:سنڌي ادب زمرو:سنڌي شخصيتون زمرو:ناول
سهرو
سهرو ، گهوٽ يا ڪنوار جي پيءُ کي سڏبو آھي. اھو ھڪ سماجي ريتن مان نڪتل ھڪ اھڙو رشتو آھي جيڪو شادي ڪندڙن جو ھڪٻئي جي ماءٌ پيءٌ سان شادي ذريعي جڙندو آهي. شادي ٽٽڻ سان شادي مان پيدا ٿيل ساھراڻا رشتا پڻ ختم ٿي ويندا آهن. انگريزي م سھري کي فادر اِنلا، اردو ۽ ھندي ۾ سُسر، گجراتي ۾ سسرا، مراٺي ۾ ساسري، نيپالي ۾ سسورا، نيپالي ۾ سسورا، فارسي م والد ھمسر، عربي م الحمو, فرينچ ۾ بوپير (Beau-père) پشتو ۾ پلارہ، تيلگو ۾ ماماگارو (మామగారు) تامل ۾ مامانر (மாமனார்)، اسپيني م سئيگرو(Suegro)، سنحالي ۾ ماما (මාමා)، سوڊاني ٻولي ۾ بپا متوھا، صومالي ۾ آبو سودوگ (Aabo soddog)، سلوواڪي ۾ سووڪور ، يوناني م پٿيروس (Πεθερός)، اطالوي م سئاچرو، لاطيني م پاتر ايستي ان ليگي، ڪناڊا ٻولي ۾ ماوا (ಮಾವ)، جاوائي ٻولي م راما مرتوئا، ملائم ۾ ڀاريا پتاوو، ، پنجابي م سھورا، پورچوگيزي م سوگرو ۽ ملائي م باپا مرتوئا چوندا آھن. سنڌي ٻوليءَ جو لفظ سھرو پنجابي جي لفظ سھورا سان مشابهت رکي ٿو. اسپيني ۽ پورچوگيزي جا لفظ سوئيگرو ۽ سوگرو پاڻ م وڌيڪ مشابھت رکندڙ آھن. سنحالي م ماما سھري کي چون ٿا پر سنڌي م اھو لفظ ماء جي ڀاء لاءِ استعمال ٿيندو آهي. سھري جي رشتي ۾ گھوٽ ان جو ڄاٽو ۽ ڪنوار ان جي ننھن سڏبي آھي. اسلامي شريعت مطابق ھي رشتو محرم رشتن ۾ شامل آهي. مڙس کان طلاق بعد مڙس جي پيءُ سان شادي حرام يا منع ڪيل آھي. اسلامي قانون مطابق سھري جي فوت ٿيڻ سان ننھن يا ڄاٽو وراثت جو حقدار نہ ھوندو آھي. سھري جي زال کي سنڌي ۾ سس سڏيندا آھن. روايتي طور تي سھري ۽ ڄاٽي، سس ۽ ڄاٽي، سوھري ۽ ننھن جي رشتن جي ڀيٽ ۾ سس ۽ ننھن جو رشتو وڌيڪ تڪرار ۾ رھندو آيو آھي.
زوھرس
زوھرس يوڪرائن ملڪ جو ھڪ شھر جو نالو آهي جيڪو ان جي دانيستڪ اوبلاسٽ 2013 ۾ ھن شھر جي آبادي 18553 ھئي. ھي شھر دانيستڪ خطي جي وچ-اوڀر ۾ جبلن جي پاسي ۾ ڪرئنڪا ندي جي اوڀر واري ڪپ تي 13.1 چورس ڪلوميٽرن جي پکيڙ تي واقع آهي. 1930 واري ڏھاڪي ۾ ھن شھر لڳ وادي ۾ ھڪ ڊيم ٺاھيو ويو جنھن ڀرسان ھڪ زوھرس جي نالي سان بجلي جو پلانٽ لڳايو ويو. اڳ ۾ اتي ھڪ ڳوٺ واقع ھيو جيڪو ان ٿرمل پاور پلانٽ لڳڻ بعد شھر جي شڪل اختيار ڪري ويو ۽ 1938ع ۾ ان کي سرڪاري طور تي شھر جو درجو ڏنو ويو.
اسڪئاليڊاءِ
اسڪئاليڊاءِ جنھن کي ڊاگ فش شارڪ يا سامونڊري ڊاگ شارڪ بہ چوندا آهن. شارڪ مَڇين جو هڪ ڪُٽنب آهي. اھي مڇيون اسڪئاليفارمز ترتيب ۾ شامل آهن. ھنن مڇين جي پٺيءَ تي ٻه کنڀڙيون (fins) ٿينديون آهن جن ھيٺان ان جو لسو ڪرنگھو ھوندو آھي. کين مقعد واري کنڀڙي (anal fin) ڪانہ ٿيندي آھي. انھن جي کل ھٿ لڳائڻ سان تمام کنھري لڳندي آهي. شارڪ جي ٻين قسمن جي ابتڙ ھن جنس جي مڇين ۾ وھ يا زھر ھوندو آھي جيڪو سندس پٺيء جي ڪرنگھي ۾ ھوندو آھي جيڪو انسانن تي ھلڪو اثر ڪندو آهي. ھن مڇين جي مٿين ۽ ھيٺين ڄاڙين ۾ ھڪجيتري ماپ وارا ڏند ھوندا آھن.ھي مڇيون گوشت کائيندڙ ھونديون آھن جيڪي پاڻ کان ننڍن جاندارن کي کائينديون آھن. ھنن مڇين جي جيري ۽ معدي ۾ اسڪئاليمائن مرڪب ھوندا آھن. اھي ماده انسانن ۾ ننڍين رت جي نسن کي گھٽائڻ جي خاصيت رکندا آهن.ھنن مڇين جا ٻہ نسل آھن:اسڪئالس جنھن ۾ ڪيتريون ئي جنسون ٿين ٿيون؛ سرھيگيليئس(Cirrhigaleus) جنھن ۾ ٽي جنسون ملن ٿيون.
پيراٿائرائڊ ھارمون
پيراٿائرائڊ ھارمون, مختصرن پي ٽي ايڇ(PTH) جن کي پيرٿارمون يا پيراٿائرن  به چوندا آهن، ھڪ ھارمون جو نالو آهي جيڪو پيراٿائرائڊ غدود خارج ڪندو آهي ۽ جيڪو ھڏن، بڪين ۽ آنڊي تي اثرانداز ٿي سيرم ڪيلشيم کي برقرار رکندو آهي. پي ٽي ايڇ رسيپٽر ٻن قسمن جا ھوندا آھن جن مان پيراٿائرائڊ ھارمون 1 رسيپٽر 34 اين - ٽرمينل پي ٽي ايڇ جا امينو ائسڊ بڪين ۽ ھڏن جي گھرڙن جي مٿئين سطح تي موجود ھوندا آھن. پيراٿائرائڊ ھارمون 2 رسيپٽر مرڪزي تنتي نظام، لبلبي ، آنورن ۽ اؤر جي گھرڙن جي مٿئين سطح تي موجود ھوندا آھن. پيراٿائرائڊ ھارمون جي اڌ عمر چئن منٽن جي لڳ ڀڳ ھوندي آھي.
موتيو
موتيو:
هي به چمبيليءَ جو قسم،تمام چڱي خوشبوءِ رکندو آهي. ڪي سنڌي ماڻهو هن کي رابيل به سڏيندا آهن. هندستاني ۾ موتيا به چونس ۽ بيل به چونس. انگريزي ماڻهو هن کي عربي ياسمين چوندا آهن. هن جو ٻوڙو اڍائي فوٽن جيڏو ٿئي ٿو. پن بيضوي، چار پنج انچ ڊگها ۽ ٽي انچ ويڪرا ٿيندا اٿس.
ٽيليٿون
ٽيليٿون ٽيليويزن سان تعلق رکندڙ پورٽ مينٽيو ( portmanteau) آھي. اھو ٽيليويزن جو ھڪ اھڙو پروگرام ھوندو آھي جنھن ذريعي ڪنهن بہ سياسي يا ڪنھن ٻئي خير واري مقصد خاطر فنڊ ڪٺو ڪيو ويندو آهي. ان پروگرام براه راست پروگرام ڪيترن ئي ڪلاڪن ۽ ڪڏهن ڪڏهن ڏينھن تي مشتمل ھوندو آھي. اھڙن ٽيليويزن پروگرامن م اھم شخصيتون شامل ٿينديون آهن. انھن مشھور شخصيتن ۾ راڳي، اداڪار، فنڪار، سياسي ۽ سماجي اڳواڻ وغيره شامل ٿيندا آهن. انھن پروگرامن م ماڻھو سڌو سنئون يا فون ذريعي شامل ٿي فنڊ جي واڌ م پنھنجي طرفان چندي ڏيڻ جو اعلان ڪندا آهن.
تاريخ
سڀ کان پھريون ٽيليٿون پروگرام 1949ع ۾ ڊيمن رنيان ڪينسر ريسرچ فائونڊيشن. جي لاءِ ملٽن بيرلي جي ميزباني ۾ ٿيو ھو جيڪو 16 ڪلاڪ جاري رهيو ۽ ان پروگرام ذريعي ان فائونڊيشن جي لاء ھڪ لک ڊالر فنڊ ڪٺو ڪيو ويو. . 23 اپريل 2020 ۾ پاڪستان ۾ ڪرونا جي ڪري ڪيل لاڪ ڊائون ۾ ڦاٿل ماڻھن جي مدد لاءِ وزيراعظم پاڪستان جي قائم ڪيل رليف فنڊ کي وڌائڻ لاء اي آر واء نيٽورڪ ۽ ٻين ٽي وي چينلن جي مدد سان ٽيليٿون جي براہ راست نشريات نشر ڪئي وئي جنھن م وزيراعظم پاڪستان سميت پاڪستان جي کوڙ مشھور شخصيتن حصو ورتو جن م ناليوارا صحافي، راڳي، رانديگر ۽ اداڪار وغيره شرڪت ڪئي.
ديھ ڀاڻوڪي
ديھ ڀاڻوڪي: پاڪستان جي صوبي سنڌ جي ضلعي مٽياري جي تعلقي مٽياري جي ھڪ ديھ جو نالو آھي جنھن ۾ ڳوٺ سومار بڙدي ۽ مينھون ماڇي واقع آھن.ھن ديھ جون حدون ديھ خيبراڻي ، ديھ چارج 19C ، ديھ سيکاٽ  سان ملن ٿيون. ھن ديھ جي زمين اڪثر زرعي آھي.
زمرو:سنڌ جون ديھون
ملان لُٽر
جنم
ملان لٽر 825 ھ مطابق 1421ع ۾، ساموئي جي ڪناري تي ھڪ ڳوٺ پورھ ۾ ٿي.
سوانح
ملان لٽر (Mulla Luttur) جو اصل نالو عبدالرحمان ولد عبدالغفور عباسي ھو. مير قانع لکي ٿو ته: ملا، وڏي ۾ وڏو مشائخ ۽ ولي اڪمل ھو. جيئن ته خوش طبع ھوندو ھو ۽ پنھنجي حالت کي لڪائڻ لاءِ مزي جهڙين ڳالھين سان، محفلون رنگين بڻائيندو ھو، تنھن ڪري، ھن نالي سان مشھور ٿي ويو. تحفة الطاھرين لکيل آهي ته: “بزرگ، پنھنجي حقيقي روحاني مرتبي کي لڪائڻ لاءِ، کِل چرچي جھڙين ڳالھين کي ڍَڪ بڻائيندو ھو، ان ڪري ئي کيس لُٽر سڏيندا ھئا.” لفظ لُٽر، اصل ۾ رنگ ھوندو ھوس.ڳالهه ٻولهه دوران سدائين علم ۽ عقل جي بنياد تي بيان جاري رکندو ھو.
مُلا لٽر جون ڪيتريون ئي چرچائي ڳالھيون مشھور آھن، پر انھن ۾ وڌاءَ کان ڪم ورتو ويو آھي. ڊاڪٽر عبدالغفور سنڌي لکي ٿو ته: ھن چرچائي جا ڪيترا ئي نصيحت ڀريا نڪتا مشھور آھن. حاضر جوابيءَ ۾ ساڻس ڇڊو ڪو لڳندو. ڪنھن به ساڻس ڳالھايو ئي مس ته ٺھ پھ جواب وٺي ويندو ھو. چڱي نيت واري کي چڱا ٻول ٻڌڻ ۾ آيا، پر جيڪڏھن ڪنھن مذاق طور کيس ڪجھ چيو ته ھڪ ئي لفظ ٻڌڻ سان ڪَن ٻوساٽيندو رمندو رھيو. سندس ترت مزاج جو اڻ ٿيڻي طور، ھڪ مثال ھيٺ ڏجي ٿو.
ھڪ ڀيري ملا درياءَ جي ڪناري تي وھنجي رھيو ھو. واٽ ويندي ٽي جوان اتان اچي لانگھائو ٿيا. ملا کي مٿي ۾ ميٽ پيل ڏسي، کِلي ويٺا. ملا سندس ٽھڪن جي پرواھ نه ڪئي. ھنن ويجھو اچي کانئس سوال پڇڻ شروع ڪيا. “مُلا! اسان ٽي سوال آندا آھن، مھرباني ڪري جواب ڏيو. ھڪ چيو: “چوندا آھن ته عورت جي دل درياھ آھي ته پوءِ، ھوءَ اڃايل ڇو ٿي رھي.” جواب ۾ چيائين ته: “جھڙي طرح درياءُ سُڪ کي سيراب ٿو ڪري، اھڙي طرح عورت به پنھنجي اھا قرباني پيش ڪري ٿي.” ٻئي چيو: “عاشق محبوب جي اڳيان ھلڻ پسند ڪندو آھي يا پٺيان؟” ملا وراڻيو “عاشق گڏھ جي مثال ته نه آھي جو ھو اڳيان ھلي. پر عاشق ۾ گُم ٿيل ضرور ھوندو آھي. تنھن تي ٽئين پڇيو ته “مُلا چِٽي طرح اھا ڳالھ سمجھاءِ ته ڌڪ ته دل کي لڳندو آھي ۽ آب اکين مان نڪرندو آھي، ڇو؟” انھيءَ تي ملا کِلي چيو ته “اکيون، دل جون ترجمان ٿين ٿيون. انھيءَ ڪري ڳَلن تان ڳوڙھن جو بوندون، بس نه ٿيون ڪن.” ملا لٽر جي حاضر جوابي ڏسي، واٽھڙو دنگ رھجي ويا.
سندس مزار ساموئي جي ڪناري تي آھي، جيڪا اڄ به عام ماڻھن جي زيارت جو مرڪز آھي. ھي جيئن ته حياتيءَ ۾ به ماڻهن کي کِلائيندو ھو، اھڙي طرح سندس مزار کي به ڏسي کِل اچي ويندي آھي، ڇو ته اھا گھڻي ڊگھي ۽ پوئتي پُڇ وانگر سنھي آھي.
ملالا یوسفزئي
حوالا
زمرو:جيئرا ماڻهو
ملان لُٽر
حوالا
زمرو:شخصيتون زمرو:سنڌي شخصيتون زمرو:سنڌ زمرو:تاريخ
جبيرو
جبيرو ڪاٺي جي ھڪ خاص استعمال جو نالو آهي. اصل ۾ اھو ھر ان ڪاٺي کي چوندا آهن جيڪا ڀڳل ھڏي کي جوڙڻ لاء ٻڌي ويندي آهي. اسلامي شريعت ۾ وضو جي مسئلن ۾ جبيرو مان مراد اھو پلستر جيڪو ھڏي کي جوڙڻ لاء چاڙھيو ويندو آهي ۽ زخم جي پٽي، پھو وغيره. جيڪڏهن جبيرو ڪنھن اھڙي عضوي تي آهي جنھن جو ڌوئڻ وضو ۾ فرض آهي تہ جبيرو ھجڻ جي صورت ۾ جبيري تي آلو ھٿ گھمائڻ يعني صرف مسح ڪري ڇڏڻ ڪافي آھي.
وچولي انگريزي
انگريزي ٻولي جو هڪ قسم هو ، جيڪو نارمن فتح 1066 کان 15 صدي جي آخر تائين ڳالهايو ويو. زمرو:انگريزي ٻوليون
ديھ چارج 19 سي
ديھ چارج 19 سي: پاڪستان جي صوبي سنڌ جي ضلعي مٽياري جي تعلقي مٽياري جي ھڪ ديھ جو نالو آھي.ھن ديھ جون حدون ديھ ڀاڻوڪي ، ديھ ريڇل، ديھ سيکاٽ سان ملن ٿيون. ھن ديھ جي زمين اڪثر زرعي آھي.
22 آڪٽوبر
22 آڪٽوبر ، عيسوي سال جو 295 هون (ليپ سال 296 هون) ڏينهن آهي، سال پوري ٿيڻ ۾ 70 ڏينهن (ليپ سال 71 ڏينهن) باقي آهن.
حوالا
زمرو:سال جا ڏينهن زمرو:آڪٽوبر
غزني
غزني (انگريزي: Ghazni) ڏکڻ افغانستان جو ھڪ تاريخي شھر آھي جيڪو ڪابل کان قنڌار ويندڙ شاھراھ تي آباد آھي. ماضيءَ ۾ ھن شھر کي غزنين يا غزنہ پڻ ڪوٺيو ويندو ھو. سامونڊي مٿاڇري کان 2225 ميٽر اوچائيءَ تي آباد ھي افغانستان جي صوبي غزنيءَ جي گاديءَ جو ھنڌ آھي ۽ ڪابل شھر کان 150 ڪلوميٽر (93 ميل) ڏکڻ ۾ آباد آھي. 2021ع جي انگن اکرن مطابق ھن شھر جي آبادي 190.000 ماڻھن تي مشتمل آھي. ھن کي اوليائن جو شھر پڻ سڏيو وڃي ٿو.
تاريخي طور ھن شھر جا اڪثر رھواسي خلجي قبيلي سان واسطو رکن ٿا جيڪو پٺاڻن جو ھڪ مشھور قبيلو آھي. غزنوي گھراڻي جي بادشاھت واري دور ۾ لشڪر جا اڪثر سپاھي ۽ عھديدار خلجي پٺاڻ ھئا. ھن شھر جو غزنوي قلعو، غزنوي باشاھن جا مقبرا ۽ سلطان محمود غزنويءَ جو محل اڏاوت جي فن جو اعلِيٰ نمونو پيش ڪن ٿا. انھن تاريخي يادگارن کي ڏسڻ لاءِ ھزارين سياح ھي شھر گھمڻ اچن ٿا. اسلام جي اچڻ کان اڳ ھتان جا ماڻھو زرتشت، ھندو ۽ ٻڌ مذھب جا پوئلڳ ھئا. جڏھن ستين صدي عيسويءَ ۾ اسلام جو نور ھن علائقي ۾ پھتو تہ عوام جي اڪثريت امت محمديءَ جو حصو بنجي وئي. ڏھين صدي عيسويءَ ۾ سبڪتگين ھن شھر کي غزنوي سلطنت جي گاديءَ جو ھنڌ بنايو. شھر کي غوري بادشاھن تباھ ڪيو پر سندن ئي دور ۾ ھن شھر کي ٻيھر وسايو ويو. ھي شھر تيموري گھراڻي، دھليءَ جي سلطانن، ھوتڪي گھراڻي ۽ آخر ۾ دراني گھراڻي جي بادشاھت جي ھٿ ھيٺ رھيو. اوڻويھين صديءَ ۾ افغانستان ۽ انگريزن جي ويڙھ ۾ ھن شھر جي قلعي جا ڪجه حصا انگريزي فوجن ڪيرائي ڇڏيا.
آگسٽ 2018ع ۾ ھي شھر طالبان جي انتظام ھيٺ آيو ۽ ھن وقت بہ ھي شھر افغانستان جي ٻين علائقن سان گڏ طالبان حڪومت ۾ شامل آھي.