cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
ذوالفقار علي ڀٽو
ڀٽو صاحب جي پنهنجي قبر لاء وصيت
سنڌ يونيورسٽي ڄام شورو ۾ 1969ع تي سنڌ جي عظيم شاعر حضرت شاه عبداللطيف ڀٽائي جي حوالي سان لطيف ڊي ملهايو ويو جنهن ۾ جناب ذوالفقار علي ڀٽو کي خاص مهمان طور سڏايو ويو ۽ ڀٽي صاحب لطيف صاحب تي ڳالهائيندي پنهنجي قبر لاء به وصيت ڪئي ته مون کي مرڻ کانپوء شاه صاحب جي پيراندي کان دفن ڪيو وڃي. پر افسوس جو ڀٽي صاحب کي رات جي پيٽ ۾ بي رحمي سان قتل ڪري ۽ لانگ بوٽن جي پهري هيٺ کيس مٽي ماء حوالي ڪيو ويو. ۽ تنهن کان پوء به ڪيترا ڏينهن سندس قبر مٿان فوجي پهرو رکيو. ويو، ۽ ڀٽي صاحب جي اها خواهش ۽ وصيت به ظالمن پوري ٿيڻ نه ڏني.
پونجا جيڻا
پريم جي ڀائي مڇي جو ڪاروبار شروع ڪيو. پر سندس برادري سخت مخالفت ڪئي ڇو لوهاڻا شاڪاهاري (صرف ڀاڄيون کائيندڙ) هئا. سندس مڪمل ڀهشڪار ( برادري مان خارج) ڪيو. ڪافي پيسو ڪمائڻ کان پوء ھن اهو ڪاروبار بند ڪيو ۽ برادري سان ٺاھ جي ڪوشش ڪئي. چڱي مڙس کي منٿ ميڙ به ڪئي. پر سندن چڱي مڙس ٺاھ نه ڪيو.
ذوالفقار علي ڀٽو
لکيل ڪتاب
جناب ذوالفقار علي ڀٽو جا لکيل ڪتاب اقوام متحده جي ذريعي قيام پاڪستان پبلشنه هائوس ڪراچي 1967ع پاڪستاب جي سياسي صورتحال ويشيا پراڪازن نيو دهلي 1968ع آزادي جي داستان آڪسفورٽ يونيورسٽي پريس ڪراچي ۽ لاهور عظيم سانحو پاڪستان پيپلز پارٽي ڪراچي1971ع عوامي سياست ( ڀٽو صاحب جي تقريرن، بيانن، ۽ مضمونن جو مجموعو ) پاڪستان پبليڪيشن راولپنڊي تقريرون ۽ بيانات حڪومت پاڪستان اسلام آباد ٻه طرفا تعلقات حڪومت پاڪستان اسلام آباد 1976ع ٽئين دنيا ۽ نيا رستا، ۽ ترجيحات حڪومت پاڪستان اسلام آباد 1976 9	My Pakistan منهنجو پاڪستان لنڊن منهنجو پاڪستان بسون سادي پبلڪيشن دهلي 1979ع جيڪڏهن مان ماريو ويس وڪاس نيو دهلي1979ع منهنجي ڦا سي مصوت ويڪلي انٽرنيشنل لنڊن1980ع نيا رخ نرماراپبلشرز لنڊن1980ع [/I][/B]
پونجا جيڻا
پريم جي ڀائي جي مرڻ کان پوء سندس پٽ پونج لال کي سندس پي جي بيعزتي؛ ڀهشڪار ۽ لاچاري تي ڪاوڙ ورتي ۽ هن ڪاوڙ مان لوهاڻن جي مقابلي ۾ جئين ته اتي برابري ۾ مسلمان هئا. انڪري اسلام قبول ڪيو.
ذوالفقار علي ڀٽو
خارجي ڳنڍڻا
ڀٽو صاحب جي ويبسائيٽ جي لنڪ http://npihit.com/ ڀٽو صاحب تي لکيل ۽ ڀٽو صاحب جي لکيل ڪتابن جون لنڪون http://www.bhutto.org/ http://www.bhutto.org/bhutto-trial.php ڀٽو صاحب جي نالي تي کوليل يونيورسٽي جي لنڪ szabist ZA Bhutto University http://www.szabist.edu.pk/ سنڌي ڪتاب ڀٽي جا آخري 323 ڏينهن جي لنڪ http://www.sindhiadabiboard.org/Catalogue/Political_Litrature/Book8/Book_page1.html سنڌي ڪتاب ڀٽي چيو جي لنڪ http://www.sindhiadabiboard.org/Catalogue/Political_Litrature/Main_Political.HTML
پونجا جيڻا
اسلام کان پوء هن پٽن جا نالا ڦرائي مسلمانن وارا رکيا. پر پنهنجو پراڻو پيار وارو نالو زينو تبديل نه ڪيو جنهن کي گجراتي ۾ جينو پڻ چوندا آهن. جنهن جي معني سڪلڙو يا سنهڙو آهي.
ذوالفقار علي ڀٽو
خارجي ڳنڍڻا
زمرو:1928ع جون پيدائشون زمرو:1979ع جون فوتگيون زمرو:پاڪستان پيپلز پارٽي جا سياستدان زمرو:پاڪستان جا وزيراعظم زمرو:سنڌي سياستدان زمرو:سنڌي ماڻھو زمرو:شخصيتون
پونجا جيڻا
سندس نالو تبديل ٿيندي جينو ڀائي پونجا مان جناح ڀائي پونجا ٿي ويو.
جناح ڀائي پونجا کي ٻه ڀائر هئا. هڪ وال جي پونجا ۽ ٻيو نٿو پونجا.
وال جي ڀائي کي هي اولاد هو. جعفر علي؛ حسين علي ۽ غلام علي. نٿو ڀائي جي اولاد ۾ اسلم علي.
جناح ڀائي پونجا گرام ٽريڊنگ ڪمپني سان گڏيل ڪاروبار شروع ڪيو. جنهن جي برانچ ڪراچي ۾ هئي ۽ ھن وير وال کان لڏي اچي ڪراچي ۾ رهائش اختيار ڪئي.
سندس شادي مٺي ٻائي سان ٿي. هن جو اولاد محمد علي؛ احمد علي (جنهن هڪ انگريز ناري ايمي سان شادي ڪئي.)؛ رحمت علي؛ بوند علي؛ شيرين؛ فاطمه ۽ مريم.
ان کانپوءِ هنن ذات جي خاني ۾ جناح لکرائڻ شروع ڪيو
710ع
ڊسمبر
زمرو:710ء زمرو:اٺين صدي زمرو:سال
بدين
ھاڻوڪو بدين
بدين جو هاڻوڪو نئون شهر ميرن جي دؤر ۾ آباد ٿيو. ڊاڪٽر سرفراز ڀٽي صاحب پنهنجي مقالي: ”بدين ضلعي جي قديم آثارن جو مختصر تاريخي جائزو“ ۾ مختلف تاريخدانن جا حوالا ڏيندي لکي ٿو ته ”بدين جو شهر، هن موجوده شهر کان ڪجهه فاصلي تي ڏکڻ طرف سمنڊ جي ڪناري جي قريب هو، پر زلزلن ڪري سمنڊ ڪافي پري هٽي ويو آهي. بديڻي نالي هڪ ملاح تان اهو نالو پيو آهي. تاريخدان ۽ ڀون وگيان (geology) جا ڄاڻو ۽ عالم انهيءَ سمنڊ جي قريب هجڻ جي تصديق ڪن ٿا ته پوءِ اهو اندازو غلط نه ٿيندو ته اهو ڳوٺ هتان جي ملاحن جو آباد ڪيل هو، جن جو عربي سمنڊ تي قبضو هو، جن لاءِ عربن ”ميد“ لفظ استعمال ڪيو آهي. بديڻو ڪو ملاحن جو وڏو هو. هيءُ ڪو مڙس مٿير ٿي گذريو آهي. انهيءَ جي نالي تي اهو شهر يا ڳوٺ قائم هو. سندس قوم سڪندر مقدونيءَ جي گماشتن کي به هن پٽ ۾ پير کوڙڻ ڪونه ڏنا هئا. اهڙي قسم جي نالن رکڻ جو رواج سنڌ ۾ عام هو ۽ آهي مثلاً: پيراڻو، ڌڱاڻو ۽ ملاڻو وغيره، انهيءَ کان سواءِ وڻن، ميون جا نالا پڻ رکيا ويندا هئا. اهڙي نموني سان بديڻو به هڪ ماڻهوءَ جو نالو آهي.
ريلوي
انگريزن جي دور جي ٺھيل ريلوي اسٽيشن ھينئر به موجود آهي، جيڪا پاڪستان ريلوي جي ڏکڻ طرف آخري اسٽيشن آهي. هن وقت ريل گاڏي بند آھي ، جيڪا پيرو لاشاري ، تلھار ، ماتلي ، ٽنڊو محمد خان ، کٿڙ ۽ حيدر آباد سان پٽڙي  ذريعي ڳنڍيل آهي.
وڻج واپار
هتي گيهه ، اناج ، سبزين ۽ مڇي جو سٺو واپار ٿئي ٿو. بدين شهر ، بدين ضلعي جو هيڊڪوارٽر آهي. انهيءَ ڪري ضلعي جون سڀئي سرڪاري آفيسون به هتي آهن. هي شهر جديد دؤر جي ڪافي سهولتن سان سينگاريل آهي.
تعليم
تعليم جي حوالي سان هن شهر ۾ ڇوڪرن ۽ ڇوڪرين جا پرائمري، مڊل، هاءِ اسڪول ۽ ڪاليج پڻ آهن. سنڌ يونيورسٽي جو لاڙ ڪاليج به بدين ۾ ڪم ڪري رهيو آهي.
زراعت ۽ شڪار
زراعت جي لحاظ کان هي ضلعو پاڻڀرو آهي. هتي ڪپهه، ڪمند ۽ اناج جا تمام بهتر فصل ٿيندا آهن. ضلعي جي سموري زراعت جو دارومدار سکر ۽ ڪوٽڙي بئراج تي آهي. ضلعي جي ايراضيءَ کي پاڻي پهچائڻ لاءِ ڦليليءَ مان واهه ڪڍيا ويا آهن. ضلعي ۾ ڪافي مقدار ۾ تيل نڪتو آهي. تقريباً 15 کان 20 هزار بيرل ڪچو تيل روزانو ڪڍيو وڃي ٿو. هيءُ ضلعو قدرتي گئس ۽ پئٽرول سان به مالامال آهي. ڪمند جي زياده پيدوار سبب هن ضلعي کي ”شوگر اسٽيٽ“ به چيو ويندو آهي. هن ضلعي ۾ 6 شوگر ملون آهن. بدين جو سامونڊي ڪنارو به قدرتي خزانن سان ڀرپور آهي، مڇي ۽ ٻين آبي پکين جي شڪار لاءِ هرسال ڏيڍ ڪروڙ جو ٺيڪو نيلام ٿيندو آهي.
ثقافت ۽ ادب
بدين ضلعي جي ثقافتي تاريخ کي محفوظ ڪرڻ لاءِ، بدين شهر ۾ ”لاڙ ميوزيم“ به قائم ڪيو ويو آهي، جنهن ۾ ضلعي جا قديم آثار ۽ عجائبات گڏ ڪيا ويا آهن. هن ضلعي بابت ”لاڙ جي ادبي ۽ ثقافتي تاريخ“ ڊاڪٽر غلام علي الانا جو مشهور ۽ جامع ڪتاب آهي. ’اعلان حق‘ ۽ ’نواءِ لاڙ‘ هتان جون مشهور اخبارون آهن. بدين ۾ گياروھين شريف وارو جشن ڏاڍو مشھور ھيو جيڪو پير عبدالقادر جيلاني جو ميلو يا جشن سڏبو ھو. ھر سال ان جشن ۾ شرڪت لاءِ پنجاھ ھزار ماڻھو شامل ٿيندا هئا. اھو جشن 1569 کان 1969 تائين چار صديون جاري رھيو جنھن بعد ان جو سلسلو ختم ٿي ويو.
حوالا
زمرو:بدين ضلعي جون آباد جڳهون زمرو:پاڪستان زمرو:سنڌ جا ضلعا زمرو:سنڌ جون گُنجان آباديون
اڏامندڙ ٿالھيون (ڪتاب)
هيءُ ڪتاب محمد بخش جوهر جو لکيل آهي. هيءُ ڪرائون سائيز ڪتاب جو جلد پڪو آهي، جنهن ۾ 328 صفحا آهن. ڇاپو پهريون، -باغبان- پبليڪيشن، حيدرآباد سال 1956ع ۾ ڇپائي پڌرو ڪيو.
الاتان ٻولي
الاتان (Ullatan ):هيءَ -ٻولي- ڪاتان (Katan)، ڪاتولان (Kattulan) ۽ الادان (Ulladan) جي نالن سان به سڃاتي وڃي ٿي. دراوڙي اصل نسل جي -ٻولي- آهي. هيءَ -ٻولي- هندستان جي ڪيرالا، پالاڪڊ، -تري- پورا وغيره ۾ ڳالهائي وڃي ٿي. 1991ع جي رپورٽ موجب هن جا 14850 ڳالهائڻ وارا موجود هئا. هيءَ -ٻولي- دراوڙي، اڻ ورڇيل خاندان مان آهي. هي -ٻولي- لکت ۾ ڪانه آهي. هي ماڻهو گهڻو ڪري ملايالم -ٻولي- ڳالهائين. گهرن ۾ -الاتان- ڪن. ٻي -ٻولي- به ملايالم پڙهن. -ان- ۾ سندن -تعليم- جي شرح 67 سيڪڙو آهي. يولادن ۽ ڪوچو (Kochu) هندستان جا قبيلا آهن، -جن- جي هيءَ مادري -ٻولي- آهي. ڪن محققن جو خيال آهي ته ملايام هنن جي مادري -ٻولي- آهي. هي لوڪ جانورن جي سجاوٽ جو سامان ٺاهين، نوڪري ڪن، مزدوري ڪن. هي مذهبي طور هندو آهن.
آشا درگاپوري
بولچند تيرٿداس نارواڻيءَ جو ادبي نالو ’آشا درگاپوري‘ آھي، ھن 10 ڊسمبر 1928ع تي ٽنڊي محمد خان، ضلعي حيدرآباد ۾ جنم ورتو. ايم.اي تائين تعليم حاصل ڪيائين. قيام پاڪستان کان پوءِ ڀارت لڏي ويو، جتي 132 راجا پارڪ، سنڌي ڪالوني، فتح ٽيبا، جئپور ۾ رهائش اختيار ڪيائين. سندس ڇپيل ڪتابن ۾: ”لھرون“ (1962ع)، ”سنڌي ادبي گلدستو“ (1963ع) ۽ ”شاھ جي شاعري“ (1965ع) شامل آھن. آل انڊيا ريڊيو جي ادبي پروگرامن ۾ پڻ حصو وٺندو رهيو آھي.
حوالا
زمرو:1928ع جون پيدائشون
الاخوان المسلمين (رسالو)
ماهوار الاخوان المسلمين رسالو 1899ع ۾ لاڙڪاڻي مان جاري ٿيو، جنهن جو سرپرست پير مظهر الدين شاھ راشدي هو، هيءُ رسالو مطبع مظهر العجائب ٺلاھ ڳوٺ، ڏوڪري پريس مان ليٿو مشين تي شايع ٿيندو هو. هيءُ رسالو خاص طور ديني تبليغ جي سلسلي جي هڪ ڪڙي هو، رسالي ۾ مذهبي مواد سان گڏ عالمن، اديبن ۽ شاعرن جا مضمون، مولود، مناجاتون، غزل پڻ شايع ٿيندا هئا. هن رسالي جو ساليانو چندو اڍائي روپيا هو. ڪجھ عرصي بعد بند ٿي ويو.
711ع
ڊسمبر
زمرو:711ء زمرو:اٺين صدي زمرو:سال
سويوز (خلائي جھاز)
سویوز Soyuz ڇا آهي
سويوز هڪ روسي اسپيس ڪرافٽ Spacecraft آهي
انٽرنيشنل اسپيس اسٽيشن ISS جي سامان کي  پهچائڻو هجي يا انسانن کي ان مقصد جي لاءِ سويوز ئي استعمال ٿيندو آهي ۽ انجي ذريعي ئي خلا باز واپس زمين تي ايندا آهن روس هڪ وڏو ملڪ آهي انٽرنيشنل اسپيس اسٽيشن کي هلائڻ جي لاءِ روس آمريڪا جي مدد ڪندو آهي، ائين ٻيا بہ ملڪ پڻ مدد ڪندا آهن پر صرف روسي اسپيس ڪرافٽ ئي خلا بازن کي وٺي ڪري ويندو آهي.
سويوز ڇا ڪندو آهي
روسي خلا بازن کي ڪازموناٽس Cosmonauts ۽ آمريڪي، ڪينيڊين، جاپاني ۽ يورپين خلا بازن کي آسٽرو ناٽس Astronauts چيو ويندو آهي
سويوز خلا بازن کي اسپيس اسٽيشن تائين وٺي ويندو آهي ۽ واپس بہ وٺي ايندو آهي، پاڻي ۽ خوراڪ بہ انجي ذريعي موڪلي ويندي آهي ۽ انجي اندر 3 ٽي خلا بازن جي ويھڻ جي جڳھ هوندي آهي، سويوز هڪ لائف بوٽ Life Boat جيان هوندو آهي ۽ گهٽ ۾ گهٽ هڪ کن سويوز ہمیشہ اسپيس اسٽيشن سان جوڙيل هوندا آهن، ايمرجنسي جي صورت ۾ خلا باز انجي ذريعي واپس زمين تي اچي سگھجن ٿا.
سویوز جا حصا
سويوز راڪيٽ جي مٿان سويوز ڪيپسول جوڙيل هوندو آهي ڪيپسول جا ٽي حصا Module هوندا آهن هڪ حصو محوري حصو Orbital Module هجي ٿو
جنھن ۾ خلاباز هوندا آهن، اُهو حصو اسٽيشن سان جوڙيو ويندو آهي
ٻيو حصو لھڻ وارو حصو Descent Module جنھن کي چئبو آهي جڏهن سويوز کي لانچ لاءِ شرو ڪيو ويندو آهي تہ خلا باز انجي اندر هوندا آهن ۽ زميني واپسي تہ بہ انھي تي ويهندا آهن ٽيون حصو مختلف شين تي مشتمل هوندو آهي، جيئن تہ بيٽريون، سولر پينل، آڪسيجن، ۽ اسٽيرنگ انجڻ وغيرھ
سويوز لانچ Launch ۽ لينڊ Land ڪيئن ڪندو آهي
سويوز ملڪ ڪازڪستان Kazakhstan کان لانچ ڪيو ويندو آهي ۽ سوويوز کان اسپيس اسٽيشن تائين وڃڻ تہ ڇھ 6 ڪلاڪ لڳندا آهن، خلاباز دروازي هیچ جي ذريعي اسپيس اسٽيشن ۾ داخل ٿيندا آهن
جڏھن خلا بازن کي واپسي اچڻو هوندو آهي تہ اهي واپس ڪيپسول ۾ ويهندا آهن، ڪيپسول هڪ جھاز جيان بلڪل بہ ناهي هوندو ۽ نہ ئي انجا پر يا ڦيٿا هوندا آهن
بلڪي هي فضا کان ٿيندي زمين تي ڪرندو آهي سويوز ڪيپسول ۾ رفتار کي گهٽ ڪرڻ لاءِ هڪ پيراشوٽ لڳل هوندو آهي، انجي زمين تي ڪرڻ جي رفتار کي وڌيڪ گهٽ ڪرڻ جي لاءِ ننڊها راڪيٽ لڳل هوندا آهن، پر انجي باوجود زمين تي ڪرڻ وقت جهٽڪا ضرور لڳندا آهن
سويوز ڪازڪستان جي ڇٻر جي ميدانن تي لھندو آهي
اسپيس اسٽيشن کان زمين تائين پھچڻ ۾ تقريبن 3.5 ڪلاڪ لڳندا آهن
دريا خان سنڌي
آشا چاند
آشا چاند (Asha Chand)، سنڌي ٻوليءَ جي مشهور اديب جوڙي، اي. جي. اُتم ۽ سندري اتمچنداڻيءَ جي لائق نياڻي آهي.
جنم
23 مارچ 1951ع تي ممبئيءَ ۾ ڄائي.
پڙهائي
هن بي. اي ايڪانامڪس ۽ ايم. اي (سنڌي ادب)، سان گڏ بزنس مئنيجمينٽ ۾ ڊپلوما ۽ بئنڪنگ جو BIIS جو ڪورس پاس ڪيل اٿس.
سنڌي ٻوليءَ جي واڌاري لاءِ سندس جاکوڙ
پنهنجي مڙس چاند پنجابيءَ (پنجابي سنڌي هندن جي نک آهي) سان گڏجي سنڌي ٻوليءَ ۽ ادب جي ترقيءَ لاءِ وڏو ڪم ڪري رهي آهي. هوءَ هڪ ئي وقت پبلشر، ميوزڪ پروڊيوسر، ٽي وي پروڊيوسر ۽ ادبي ثقافتي پروگرامن جي آرگنائيزر آهي.
سنڌي ٻوليءَ جي سفير
هوءَ پنهنجون سموريون صلاحيتون سنڌي ٻوليءَ، ادب ۽ تهذيب جي واڌاري لاءِ ڪم آڻيندي رهي ٿي. هوءَ ممبئي ۽ دبئيءَ ۾ سنڌي ٻوليءَ جي هڪ سچي سفير آهي. هن انڊيا سميت ٻاهرين ملڪن ۾ رهندڙ سنڌين جي نوجوان نسل ۾ سنڌي ٻوليءَ لاءِ چاهه پيدا ڪرڻ لاءِ ڪيتريون سي ڊيون (CDs) تيار ڪيون آهن، جن ۾ سڀ کان مقبول سي. ڊي، اچو ته سنڌي سکون (Let’s Learn Sindhi) آهي، جيڪا سڄيءَ دنيا ۾ گهٽ ۾ گهٽ 4000 سنڌين جي هٿن تائين پهچي چڪي آهي. هن خاص ڪري سنڌي ٻارن لاءِ هڪ نئين سي. ڊي ”پنجتنتر“ نالي جاري ڪئي آهي، جنهن ۾ ٻارن لاءِ دلچسپ ننڍيون ڪهاڻيون، نرسري گيت ۽ رانديون شامل آهن. ان کان سواءِ هن هند ۾ سنڌي ادب جي ٽمورتي، ڪيرت، اتم ۽ مالهي جي انٽروين تي مشتمل هڪ آڊيو ڪيسٽ به جاري ڪئي آهي، جيڪا ڏاڍي مقبول ٿي هئي.
آشا جي سنڌي ٻولي سان اُنس
سنڌي ٻولي هن جي رت ۾ شامل آهن. هوءَ پنهنجي ماءُ پيءُ جي سنڌ لاءِ لازوال محبت کان حد کان وڌيڪ متاثر آهي. پنهنجي ماءُ جي ڪهاڻين ۽ شاعريءَ کان تهائين وڌيڪ، ان ڪري هن سندري اتمچنداڻيءَ جا 1992ع کان ڪتاب ڇپائڻ جو ارادو ڪيو. پنهنجي ڀيڻ بينا سان گڏجي جيئي سنڌي پبليڪيشن قائم ڪري سندريءَ جا ٽي ڪتاب ڇپائي چڪي آهي. ان کان سواءِ ماءُ جي جنم ڏينهن تي هن سندس نظمن/ نثري نظمن جي آڊيو ڪئسٽ ”هڳاءُ نالي“ جاري ڪري، کيس سالگرهه جي تحفي طور ڏني، جيڪا سنڌ ۽ هند ۾ ڏاڍي مقبول ٿي.
سنڌي سنگت
آشا چاند، سنڌي ٻولي، ادب ۽ ورثي جي سگهه ۽ اهميت محسوس ڪندي 2000ع ۾ دبئيءَ ۾ ”سنڌي سنگت“ نالي آرگنائيزيشن جوڙي.موجوده سنڌي اليڪٽرانڪ ۽ آڊيو ويوزئل ميڊيا ذريعي دلچسپ ٽيلي فلمن (Tele films) ۽ T.V پروگرامن لاءِ سنڌي ميوزڪ وڊيو تيار ڪرڻ تي ڪم جي شروعات ڪئي آهي. ان ڏس ۾ هن ابتدا پنهنجي ماءُ جي لکيل ولايتي گهوٽ جي ڳولا عنوان واري مزيدار ٽيلي فلم سان ڪئي. هن اهڙيءَ طرح سنڌي ٽيليويزن پروگرامن لاءِ 16 ٽيلي فلمون تيار ڪيون آهن، جيڪي دوردرشن, انڊيا ۽ دوردرشن گجرات تان سنڌي سرهاڻ جي نالي سان ٽيليڪاسٽ ٿي چڪيون آهن. ان کان سواءِ هوءَ سنڌي ميوزڪ وڊيوز تي ڪم ڪري رهي آهي، جيڪي دور درشن تان ٽيليڪاسٽ ٿينديون ۽ پڻ ڊي وي ڊي تي رليز ٿينديون. آشا چاند دبئيءَ ۾ ڪي ٽي اين جي ڪيترن گرانڊ ميوزيڪل پروگرامن ۾ سهڪار ڪري چڪي آهي. سندس نياڻي مومل پڻ بهترين ڪمپيئر ۽ اداڪاره آهي، جيڪا ماءُ سان سنڌي ٻوليءَ جي مٿين ترقيءَ وارن پروگرامن ۾ ٻانهن ٻيلي هوندي آهي.
زمرو:شخصيتون زمرو:جيئريون شخصيتون زمرو:سنڌي ٻولي
1713ع
ڊسمبر
زمرو:سال
برقي-ڪتاب
thumb|Amazon جي ٻاريندڙ ڪي بورڊ برقي_ پڙهندڙ هڪ برقي ڪتاب نمائش هڪ عام اصطلاح، هڪ برقي ڪتاب (مختلف: اي ڪتاب، eBook، اي ڪتاب، ebook، ڊجيٽل ڪتاب يا اي ايڊيشن) يا هڪ ڊجيٽل ڪتاب  آهي هڪ ڪتاب ڊجيٽل يا جديد صورت ۾ ڇپائي، جنهن جو متن  تصويرون، يا ٻئي، ڪمپيوٽرن يا ٻين اليڪٽرانڪ ڊوائيسز تي پڙهڻ. جيتوڻيڪ ڪڏهن ڪڏهن ته جيئن "هڪ طباعت ڪتاب جي هڪ برقي نسخو" بيان ڪيو ويو آهي، ڪيترن ئي خواهشن جي ڪتابن تي ڪنهن به طباعت جي برابر کان سواء موجود آهن. وڻج روپ ۽ وڪرو خواهشن جي ڪتابن جا اڪثر وقف تي پڙهيو ويندو ڪرڻ جو ارادو ڪري رهيا آهن اي قارئين. تنهن هوندي به، لڳ ڀڳ ڪنهن به جديد اليڪٽرانڪ اوزار آهي ته سميت هڪ controllable ڏسندي اسڪرين، وچون ڪمپيوٽرن ، لکئي ۽ smartphones به خواهشن جي ڪتابن جو مطالعو ڪرڻ لاء استعمال ڪري سگهجي ٿو.
اي ڪتاب (برقي ڪتاب) پڙهڻ جي ۾ آمريڪا  وڌي رهيو آهي ؛ 2014 ع جي بالغ جي 28٪ 2013. ۾، هڪ اي ڪتاب پڙهي پئي 23٪ ڪرڻ جي مقابلي ۾ هن ۾ واڌارو ڪيو آهي، ڇاڪاڻ ته 2014 ع جي آمريڪي بالغ جي 50٪، يا هڪ اي پڙهندڙ يا هڪ گولي، هڪ وقف اوزار پيو 30٪ صنعتن جي ڀيٽ ۾ 2013. جي پڇاڙي جي اهڙي هڪ اوزار جي تمنا
Readies (1930 ع)
جي خواهشن پڙهندڙ جو خيال سندس پهريون ڀيرو "ڏسڻ کان پوء باب لغاري آيو talkie " (آواز سان فلمن). 1930 ع ۾، هن چيو ته هن خيال تي هڪ ڪتاب لکيو ۽ ان کي سنڌ جي Readies ماهي، ته "talkie" جي خيال بند رهي. پنهنجي ڪتاب ۾، لغاري چوي ٿو فلمون جي "talkies" ٺاهڻ جي ڪتاب outmaneuvered آهن ۽، هڪ ته جيئن "هڪ اهڙي مشين آهي ته اسان اڄ به موجود پرنٽ جي وڏي مقدار سان مٿي رکو ۽ optically ڪرتوت ٿيڻ جي اجازت ڏيندو": نتيجي ۾، سيني هڪ نئين وچولي سٽ گهرجي.
اميدوار براءِ پهرين اي-ڪتاب موجد
پهرين اي-ڪتاب جو موجد وڏي پيماني تي اتفاق نه آهي. ڪجهه فعال اميدوارن جي هيٺيان شامل آهن:
Roberto Busa (مرحوم 1940s)
هن جو پهريون اي ڪتاب انديڪس Thomisticus، جو ڪم لاء ڳرا تفسير اليڪٽرانڪ اشهد ٿي سگهي ٿو توما Aquinas ، جي تيار Roberto Busa 1949 ع ۾ آهستي آهستي ۽ 1970s ۾ مڪمل. اصل ھڪ ڪمپيوٽر، هڪ distributable ڊي تي محفوظ جيتوڻيڪ -ROM نسخو 1989. ۾ بيٺو تنهن هوندي به، هن ڪم ڪڏهن ڪڏهن ختم ڪيو ويو آهي. مان ڇاڪاڻ ته هن ۾ ڊجيٽل ڪريو متن لکيل حجاج بن زير تعليم ۽ لساني concordances، بلڪه ان جي پنهنجي حق ۾ شايع ٿيل ڇاپي جي حيثيت کان وڌيڪ ترقي ڪرڻ لاء هڪ وسيلو هو. 2005 ع ۾، سنڌ جي انديڪس آن لائين شايع ڪيو ويو آهي
اينجلو Ruiz Robles (1949 ع)
1949 ع ۾، اينجلو Ruiz Robles ، مان هڪ استاد Galicia ، اسپين ، سندس ملڪ ۾ پهرين برقي ڪتاب، لا Enciclopedia Mecánica، يا مشيني انسائيڪلوپيڊيا patented. هن ڊوائيس جي پويان سندس خيال ڪتابن ۾ آهي ته سندس شاگرد کي اسڪول لاء ايندا جي تعداد ۾ ضايع ڪري ويو
Doug Engelbart ۽ Andries وإن ڊيم (1960s)
FRESS وسيع بنيادي حجاج آن لائن پڙهڻ لاء، گڏو گڏ ڪيترن ئي ڪورس ۾ سمجھاڻي ۽ آن لائن بحث، سميت انگريزي شاعري ۽ Biochemistry لاء استعمال ڪيو ويو آهي. لغاري وائيس چانسلر FRESS جي وسيع استعمال ڪيو. مثال طور هن فلسفي Roderick Chisholm ان کي استعمال ڪري پنهنجي ڪتابن جي ڪيترن ئي پيدا ڪري. اهڙيء طرح شخص جي ديباچي ۽ مفعول (1979 ع) ۾ هن لکيو آهي ته "هن ڪتاب ها ته عهد-بڻائي عڪس Retrieval ۽ آڻيندي نظام کان سواء مڪمل ڪيا ويا آهن نه ..."
برقي ڪتاب نظام ڪيترن ئي سالن تائين جاري رهي، سميت ۾ لغاري يونيورسٽي جي ڪم آمريڪي نيوي ؛ اليڪٽرانڪ جي مرمت-manuals لاء بدولت منصوبن  ؛ InterMedia طور سڃاتو هڪ وڏي-پيماني تي تقسيم hypermedia نظام  هڪ spinoff ڪمپني اليڪٽرانڪ ڪتاب ٽيڪنالاجي آهي ته تعمير DynaText ، پهرين SGML تي ٻڌل ڪتاب-پڙهندڙ نظام؛ ۽ علمي ٽيڪنالاجي گروپ جي اڃا-پکڙجي تي وسيع ڪم کليل eBook معياري. right|thumb|210x210px|انجنيئر Hart (کاٻي) ۽ Gregory Newby (حق) پروجيڪٽ Gutenberg جي، 2006 ع
انجنيئر ايس Hart (1971 ع)
جي وسيع اڳ جي تاريخ، ڪيترن ئي پبليڪيشن رپورٽ باوجود انجنيئر ايس Hart ته اي ڪتاب جو موجد آهي. 1971 ع ۾، هن تي Xerox اسڪاٽ لينڊ ۾ ٿيل مين فريم جي آپريٽرس مينڌري جي يونيورسٽي Hart وسيع ڏني ڪمپيوٽر جي وقت. هن وسيلن جي هڪ لائق استعمال کي ڳولهڻ، هن جي ٽائپ ڪري سندس پهرين برقي سند پيدا آزاديء جي گڏيل قومن جي اعلان پڌرو متن ۾ هڪ ڪمپيوٽر ۾. Hart انھن جي لحاظ کان جيترو آسان ڊائون لوڊ ڪرڻ لاء بنائڻ لاء پڌرو جملا استعمال ڪري دستاويز پيدا ڪرڻ جي رٿ رٿي ۽ ڊوائيسز تي نظر.
ابتدائي اي ڪتاب لاڳو ٿيڻ
پوء Hart پهريون ڀيرو هڪ برقي سند ۾ آزاديء جي پڌرنامي طورتي 1971ع ۾، پراجيڪٽ Gutenberg وڌيڪ حجاج جي برقي ڪاپيون پيدا ڪرڻ شروع ڪيو هو -. خاص ڪري ڪتابن
هڪ ٻي جي ​​شروعات اي ڪتاب تي عمل هڪ تجويز بڪ ڪمپيوٽر، جي لاء ڊيسڪ ٽاپ prototype هو Dynabook ، تي 1970s ۾ آمريڪي :. هڪ عام-مقصد ايبل ذاتي ڪمپيوٽر پڙهڻ لاء ڪتابن جي نمائش جي قابل thumb|پهريون ايبل برقي ڪتاب 1980 ع ۾ دفاع جي کاتي منصوبي PEAM سڏيو فني سار سنڀال جي معلومات، جي مرمت لاء ايبل اليڪٽرانڪ امداد لاء هڪ ايبل اليڪٽرانڪ پهچائڻ جي ڊوائس لاء تصور جي پيداوار شروع ڪيو. تفصيلي specifications FY 82 ۾ مڪمل ڪيا ويا، ۽ prototype ترقي ته ساڳئي سال جانسن آلات سان شروع ڪيو. لطيف prototypes جي روپ ۾ ۽ جاچ لاء پهچائي 1986. ٽيسٽ ۾ 1987. هن آخري خلاصو رپورٽ 1989 رابرٽ Wisher ۽ اڪرم پطرس Kincaid جي تصنيف ۾ رويي ۽ سوشل سائنس جي لاء آمريڪا جي فوج جي تحقيق اداري جي روپ ۾ ڪيو ويو ع ۾ مڪمل ڪيا ويا هئا.
هڪ کليل لڳائڻ لاء PEAM اوزار  "طريقي ڪار قسم جون هدايتون delivering لاء مشڪن کي" ماهي جانسن آلات جي ذريعي پيش ڪيو ويو ڊسمبر 4، 1985 ع پيش ڪيو ويو ايجاد طور جان نهال Harkins ۽ دفنايو H. Morriss لسٽنگ.
1992 ع ۾، سوني جي شروع ڊيٽا Discman ، هڪ برقي ڪتاب پڙهندڙ ته اي ڪتاب لکيا ته ڊي تي محفوظ ٿيل هئا پڙهي سگهي ٿو. جي برقي پبليڪيشن تي ڊيٽا Discman ادا ٿي سگهي ٿو ته جي هڪ مستقبل جي لائبريريء سڏيو ويندو هو.
اي ڪتاب فارميٽ
thumb|267x267px|عوامي سفر تي هڪ اي ڪتاب پڙهڻ جيئن ته اي ڪتاب فارميٽ emerged ۽ proliferated، [ citation جي ضرورت آهي ] ڪي جيئن وڏيون سافٽ ويئر ڪمپنين، مان جي حمايت ڪن حد تائين Adobe ان سان ڪر PDF فارميٽ ۽ آزاد ۽ کليل-ذريعو programmers سان معاونت ٻيا. [ citation جي ضرورت آهي ] مختلف خواهشن قارئين مختلف فارميٽ پٺيان ، انھن مان گھڻا رڳو هڪ فارميٽ ۾ specializing، اهڙيء طرح هن اي ڪتاب مارڪيٽ کان به وڌيڪ fragmenting. جي exclusiveness ۽ خواهشن جي ڪتابن جي محدود readerships جي ڪري، آزاد پبلشر ۽ خاص ليکڪ جي fractured مارڪيٽ ۾ پيڪنگ مان ۽ وڪرو اي ڪتابن لاء معياري حوالي سان اتفاق رهڻ. [ citation جي ضرورت آهي ]
بهرحال، مرحوم 1990s ۾، هڪ ٺاهيو جي ترقيء لاء ٺهيل کليل eBook ليکڪ ۽ پبلشر هڪ واحد ذريعو-سند جنهن ڪيترن ئي ڪتاب-پڙهڻ سافٽويئر ۽ هارڊويئر پليٽ فارمن تي عمل ڪري سگهي مهيا ڪرڻ لاء هڪ واٽ جي طور تي فارميٽ. جي بيان جي ضرورت subsets طور eBook کليل XHTML ۽ CSS ؛ multimedia فارميٽ جي هڪ سيٽ (ٻين کي استعمال ڪري سگهي ٿو، پر اتي به دعا گهري فارميٽ مان هڪ ۾ هڪ fallback هجي)، ۽ هڪ كل هڪ "پڌرو" لاء schema، هڪ ڏنو اي ڪتاب جي جزا جي فهرست ۾، هڪ ميز جي نشاندهي مواد جي، فن جو پورائو ڪري، ۽ پوء تي. [ citation جي ضرورت آهي ] هن فارميٽ جي کليل فارميٽ ڪرڻ جي سربراهي ۾ EPUB. گوگل ڪتاب ڪيترن ئي تبديل ڪري ڇڏيو آهي عوام ڊومين هن کليل فارميٽ ڪرڻ جي ڪمائي.
2010 ع ۾، خواهشن جي ڪتابن کي پنهنجي زير زمين مارڪيٽ ۾ حاصل ڪرڻ تائين جاري رهي. [ citation جي ضرورت آهي ] ڪيترائي اي ڪتاب پبلشر ڪتابن ۾ ته ٿي ويا هئا ورڇ شروع عوام ڊومين. [ citation جي ضرورت آهي ، هڪ ئي وقت ۾] ڪتابن سان ليکڪ ته قبول نه ڪيا ويا پوء اهي ٻين جي ڏٺو وڃي ها ۽ پبلشر جي آن لائن سندن ڪمن جي آڇ ڪئي. ڪتابن جي دفاعي (۽ ڪڏهن ڪڏهن غير معياري) catalogs جي ويب تي موجود ٿيو، ۽ خواهشن جي ڪتابن جا مجاور ٿي وھندا سائيٽن جي عوام کي ڪرڻ جي باري ۾ اي ڪتابن جي معلومات disseminating شروع ڪيو. [29] آمريڪا جي صارفين اي ڪتاب شايع ڪرڻ مارڪيٽ مان اٽڪل ٻه ٽھايون آھن، جي ويل "پنج" جي ذريحي ڪنٽرول ٿين. جڏهن ته "بگ پنج" پبلشر شامل آهن: Hachette ، HarperCollins ، Macmillan ، Penguin عليكم بيت ۽ شمعون ۽ Schuster.
لائبريريون
آمريڪا ۾ لائبريريون سندن ويب سائيٽون ۽ انهن سان لاڳاپيل خدمتن جي ذريعي 1998 ع ۾ سنڌ جي عوام کي آزاد اي ڪتابن فراهم ڪرڻ لڳو، ، باقي جي خواهشن جي ڪتابن جي طبيعت ۾، بنيادي علمي فني يا ور هئا، ۽ ڊائون لوڊ نه ٿي سگهي. 2003 ع ۾، لائبريريون جي عوام کي آزاد downloadable مشهور سموري افسانوي ۽ غير افسانوي ادب اي ڪتابن کي آڇي لڳو، هڪ اي ڪتاب عاري ماڊل آهي ته عوام لائبريريون لاء گهڻو وڌيڪ ڪاميابيء سان ڪم شروع. اين اي ڪتاب تقسيم ۽ عاري جو تعداد ماڊلس ايندڙ ڪجهه سالن کان وڌي کي جاري رکيو. 2005 ع کان 2008 ع تائين لائبريريون اي ڪتاب ٿري ۾ 60٪ ترقي محسوس ڪئي. 2010 ع ۾، هڪ پبلڪ لائبريري پئسي ۽ ٽيڪنالاجي رسائي Study  مليو آهي ته آمريڪا ۾ عوامي لائبريريون جي 66٪، خواهشن جي ڪتابن کي آڇي هئا  ۽ لائبريري صنعت ۾ هڪ وڏي تحريڪ سنجيدگي، عاري اي ڪتابن سان لاڳاپيل مسئلن پڙتال وسيع اي ڪتاب جي استعمال جي هڪ tipping نڪتو مؤمن شروع ڪيو. جڏهن ته، ڪجهه پبلشر ۽ ليکڪ جي تصور جي حمايت نه ڪئي آهي اليڪٽرانڪ اشاعت ، مطالبو ڪيو، پائريسي ۽ Proprietary ڊوائيسز سان مسئلن چاهي. interlibrary قرض librarians جي هڪ سروي ۾ اهو مليو هو ته لائبريريون جي 92٪ سندن ٿري ۾ ebooks منعقد ۽ ته جن لائبريريون جي 27٪ سندن ebooks جي ڪجهه لاء interlibrary قرض جي حقن ٿينديون پئي. هن سروي لاء اي ڪتابن interlibrary قرض ڪرائڻ لاء اهم رڪاوٽون مليو. مطالبو-کنيو حصول (DDA) عوامي لائبريريون ۾ ٿورن سالن تائين جي آس پاس ڪيو ويو آهي، جنهن جي دلالن ۽ هڪ اين جي چونڊ سان ڀيٽ ڪرڻ جي قرباني ڏيندي سنڌ جي حصول عمل ڪارگر ڪرڻ جي اجازت ڏئي جي فروش جي اي ڪتاب ڳوليو ڪرڻ لاء موجود نه آهي. جڏهن ته لائبريري جي ست پوء جي سڀني خواهشن جي ڪتابن آهي ته سنڌ سلامت کي شاديء لاء حوالن سان لکڻو آهي. جيتوڻيڪ هن لائبريري ڪري سگهي ٿو جي عنوان خريد ڪرڻ جو فيصلو ڪيو ته ڪنھن ڪري ڇڏي آهي، سيٽ ۽ خريداري تهه اهڙي وڌ ۾ وڌ قيمت جي طور تي حالتون خريداري پوء ته وقف پئسن جي لائبريري جي بجيٽ مطابق گذاري رهيا آهن. آمريڪي يونيورسٽي پريسون جي ايسوسيئيشن جي 2012 ع اجلاس ۾ ڪتابن جي سائين-بيوس جي حصول (سفر PDA) تي هڪ پينل ۾ شامل يوسف Esposito، هڪ ڊجيٽل شايع ڪرڻ جو ماهر جن مان هڪ خليفو سان سفر PDA جي امڪانات اڀياس ڪيو آھي جي هڪ مقدمه رپورٽ جي بنياد تي سنڌ يونيورسٽي پريسون جي روپ ۾ ٻيو ڊبيلو اچ ملون فائونڊيشن.
ڏُکيائيون
جيتوڻيڪ لائبريريون ۾ اي ڪتاب جي خدمتن لاء هن مطالبو ڪيو ته ڀڙڪي چڪو آهي، سختيء جي eBooks فراهم ڪرڻ کان لائبريريون رکيو. نشر لائبريريون کي اي ڪتابن وڪرو ڪندو، پر اھي رڳو سڀ کان ڪيس ۾ ڪتاب کي هڪ محدود لائسنس آهن. مطلب هي ته لائبريري جي برقي متن پنهنجو نه ڪندو آھي پر اهي يا ته وقت جي هڪ مخصوص دور ۾ يا چيڪ آئوٽ جي هڪ مخصوص رقم لاء اهو گردش ڪري سگهي ٿو، يا ٻئي ته. هڪ لائبريري هڪ اي ڪتاب لائسنس خريداري جڏهن، ان جي قيمت ڇا اهو هڪ ذاتي صارفين جي لاء وڃي ها ٽي دفعا آهي.
Archival اسٽوريج
انٽرنيٽ آرڪائيو ۽ کليل لائبريري 6.000.000 تي پوريء طرح پهچ عوام ڊومين اي ڪتابن مليو آهي.
وقف ڪري هارڊويئر قارئين ۽ موبائل پڙهندڙ سافٽ ويئر
thumb| BEBook برقي پڙهندڙ ڪ اي پڙهندڙ ، پڻ هڪ اي ڪتاب پڙهندڙ يا اي ڪتاب اوزار سڏيو، هڪ آهي موبائل برقي اوزار آهي ته بنيادي پڙهڻ جي مقصد لاء ٺهيل آهي اي ڪتابن ۽ ڊجيٽل periodicals. هڪ اي پڙهندڙ صورت ۾ ساڳي آهي، پر هڪ کان وڌيڪ مقصد ۾ وڌيڪ محدود گولي. لکئي کي مقابلي ۾، ڪيترن ئي خواهشن قارئين پڙهڻ لاء لکئي کان ڀلو ڇاڪاڻ ته اهي وڌيڪ ايبل آهن، ڀرواري ۾ ڀلي readability آهن ۽ هاڻي جي بيٽري جي زندگي آهي آھن.
نه وقف هارڊويئر اي قارئين جي ڪيترن ئي جڳ ٿي ويا آهن. هن Rocket eBook  ۽ ڪيترن ئي ٻين کي 1998 ع جي آس پاس متعارف ڪرايون ويون هيون، پر وڏي پيماني تي قبول حاصل نه ڪيو. هن جو قيام أي أنك ڪارپوريشن 1997 ع ۾ جي ترقي لاء روانا اليڪٽرانڪ پيپر ، هڪ ٽيڪنالاجي جنهن کي هڪ backlight لاء ضرورت کان سواء عام ڪاغذ وانگر روشني فڪر ڪرڻ جي هڪ ڊسپلي اسڪرين جي اجازت ڏئي ٿو. اليڪٽرانڪ اخبار ۾ پهريون ڀيرو شامل ڪيو ويو سوني Librie آهي ته 2004 ع ۾ آزاد ڪيو ويو ۽ سوني پڙهندڙ کي 2006 ع ۾، هن جي پٺيان Amazon ٻاريندا ، هڪ اوزار جنهن، 2007 ع ۾ ان جو ڇڏڻ تي، پنج ۽ هڪ اڌ ڪلاڪ اندر ٻاهر ايندي. هن ٻاريو. هن تائين رسائي شامل ٻاريندا جي دڪان اي ڪتاب سهڻا ۽ پهچائڻ لاء.
2009 ع جي جيئن ، لاء اي ڪتابن جي نئين مارڪيٽنگ ماڊلس اڀري پئي ويو ۽ پڙهڻ هارڊويئر جي هڪ نئين نسل جي روپ ۾ ڪيو ويو. اي-ڪتابن (جيئن خواهشن قارئين ڪرڻ جي مخالفت) عالمي ورڇ حاصل ڪرڻ لاء موجود آهن. گڏيل قومن ۾، سيپٽمبر 2009 ع جي طور تي، جي Amazon ٿا ٻاريو. ماڊل ۽ سوني صاحب سڪرنڊ-500 جي غالب اي پڙهائي ڊوائيسز هئا. [45] جو قسم مارچ 2010 ع، ڪجهه ٻڌايو ته بارنيس ۽ غالب جا وارثو کان وڌيڪ يونٽ وڪرو ٿي سگھي ٿي آمريڪا ۾ ٻاريو.
27 جنوري تي 2010 ايپل ايء هڪ گھڻ-فعل جي ڊوائس کي سڏيو شروع iPad [47] ۽ ڇهه وڏي پبلشر [جي پنجن سان معاهدي جو اعلان ڪيو citation جي ضرورت آهي ته ايپل اي ڪتابن distribute ڪرڻ جي اجازت ڏئي ها. هن iPad شامل آهن اي ڪتاب پڙهڻ لاء تعمير ۾ ائپ هڪ سڏيو iBooks ۽ ھو iBookstore مواد مان سهڻا ۽ پهچائڻ لاء. هن iPad، پهرين وڻج منافعي گولي ڪمپيوٽر ، پهرين جي ڇڏڻ جي 2011 ع ۾ پٺيان ويو کي Android -based لکئي سان گڏو گڏ جيئن وارثو، ۽ ٻاريندا جي LCD نسخن؛ گذريل وقف اي قارئين وسنديون، گولي ڪمپيوٽرن، گھڻ-فعل آهي LCD ٽچ اسڪرين ڏيکاري منجهان، ۽، اي ڪتاب فروش اپليڪيشن کي وڌيڪ agnostic ٿي ويا آهن ٻين اي ڪتاب دلالن جي انسٽاليشن لاء رهڻ. عام-مقصد ٽيبليٽ ڪمپيوٽر جي استعمال جي 2010s ۾ برقي ڪتابن جي مقبوليت ۾ وڌيڪ ترقي لاء اجازت ڏني.
جولاء 2010 ع ۾، آن لائن bookseller Amazon.com اي ڪتابن جي سيلز ٻڌايو لاء ان جي Proprietary ٿا ٻاريو. هليا جا سهڻا hardcover ڪتابن جو ٻيو دور ۾ پهريون ڀيرو ڪڏهن لاء لڏ 2010 ع جي، جو چوڻ آهي ته اها هر 100 hardcover ڪتابن لاء 140 اي ڪتاب لکيا ايندي، سميت hardcovers جنهن لاء ڪو به نه هو ڊجيٽل ايڊيشن. جنوري 2011 ع جو قسم، Amazon تي اي ڪتاب سيلز ان ناول سيلز surpassed هئا. مجموعي طور آمريڪا جي بازار ۾، ناول ڪتاب سيلز اڃا يا hardcover يا خواهشن جي ڀيٽ ۾ تمام وڏو آهي ڪتاب؛ آمريڪي اشاعت ايسوسيئيشن اي ڪتابن کنيو 3٪ هڪ سال اڳ کان، وچ 2010 ع جي طور تي سيلز ٽيڪس جي 8.5٪ ظاھر اندازي. 2012 ع جي پهرئين ٽه ماهي جي آخر ۾، گڏيل قومن ۾ اي ڪتاب سيلز hardcover surpassed پهريون ڀيرو لاء ڪتاب سيلز.
ع ۾ ڪئناڊا ، هن Sentimentalists جي prestigious قومي جت Giller انعام. هن ناول جي آزاد پبلشر جي ننڍي پيماني جي ڪري روڪيا ويا، هن ڪتاب جي شروعات ۾ طباعت جي صورت ۾ وڏي پيماني تي موجود نه هو، پر اي ڪتاب ڇاپي لاء مٿي-وڪرو عنوان ٿيو Kobo 2010. ۾ ڊوائيسز
2013 ع تائين، هڪ اي پڙهندڙ جي استعمال takeoff ۽ آورد دوران هوائي جهاز تي اجازت ڏني وئي نه. نومبر 2013 ع ۾، سنڌ جي محمدخان جو سڀ زماني ۾ هوائي جهاز تي اي قارئين جي استعمال جي اجازت ڏني ته ان کي هوائي اڏي موڊ، جنهن سڀ مطلب ۾ آهي radios بند موٽيو، ۽ يورپ جي ايندڙ مهيني هن ھدايت جي تابعداري. 2014 ع ۾، سنڌ جي دوران New York Times اڳڪٿي آهي ته 2018 جي خواهشن جي ڪتابن جي گڏيل قومن جي ۽ وڏي برطانيه ۾ ڪل صارفين جي اشاعت وڏن جي 50٪ کان مٿي کنيو ڪندو.
1979 ع تان
~ 1949 ع ~1963 ~1965 1971 1978
1980-1999
1990 1991 https://en.wikipedia.org/wiki/فائل:DD_8_Electronic_Book_Player_1.jpg 1993 1994 1995 1996 1997 1998 1999
2000s
2000 2001 2002 رينڊم هائوس ۽ HarperCollins انگريزي ۾ سندن لقبن جي ڊجيٽل نسخن وڪرو ڪرڻ شروع. [ citation جي ضرورت آهي ]
https://sd.wikipedia.org/wiki/فائل:KDX_and_K2.jpg
Formats
ڊاونسائيڊز
خود مختيار انتظامي ورھاست
thumb|ملڪ جتي ڪا خود مختيار انتظامي ورھاست موجود آھي.
خود مختيار انتظامي ورھاست (Autonomous administrative division) ھڪ ملڪ جي انتظامي ورھاست آھي جنھن کي خود مختياري جو درجو حاصل آھي، يا اھا ڪنھن ٻاھرين عملداري کان آزاد آھي.
حوالا
زمرو:خود مختيار ملڪي ھيٺين ورھاست زمرو:خودمختياري زمرو:اڻ مرڪزيت
موهن جو دڙو
thumb|کاٻو
الادويات تحمة المعروف فرھنگ جعفري
الادويات تحمة المعروف فرهنگ -جعفري-(ڪتاب ):هيءُ ڪتاب حڪيم محمد حسين جعفريءَ جو لکيل آهي. هن ڊبل جهازي سائيز ڪتاب جو جلد ڪچو آهي، جنهن ۾ 230 صفحا آهن ۽ قيمت 2 رپيا ڄاڻايل آهن. مولوي محمد عظيم ائنڊ سنز شڪارپور، دين محمد پريس، لاهور مان سال 1970ع ۾ ڇپائي پڌرو ڪيو.
موهن جو دڙو
نالي جو مطلب
موهن جو دڙو، ماڳ (سائيٽ) جو جديد نالو، سنڌي ۾ مختلف طرح سان ”مرده ماڻهن جو دڙو“ ۽ ”موهن جو دڙو“ (جتي موهن جو مطلب ڪرشنا آهي) جي تشريح ڪئي وئي آهي.
دڙي جي کوٽائي
موهن جي دڙي جي هن قديم ماڳ جي وڌيڪ کوٽائي ان وقت انڊيا جي قديم آثارن واري کاتي جي ڊائريڪٽر جنرل سر جان مارشل جي نظرداريءَ هيٺ 1922ع جي سياري جي مند ۾ ٿي، جيڪا لاڳيتو 1927ع تائين هلي. ان کوٽائيءَ جو سمورو احوال سر جان مارشل ٽن ضخيم جلدن ۾ شايع ڪرايو. وري ٻيو دفعو هن کنڊر جي کوٽائي ارنيسٽ مئڪي جي نظرداريءَ هيٺ ٿي. جنهن پنهنجو ڪم 1927ع کان 1931ع تائين ڪري ختم ڪيو ۽ پنهنجي تحقيقات کي جدا ڪتاب ۾ شايع ڪيو. ان کانپوءِ وري ڊاڪٽر سر آر ايم وهيلر 1950ع کان هن دڙي جي کوٽائي ڪرائي. وري 1965ع ۾ آمريڪي آرڪيالاجيڪل مشن جي سربراهه پروفيسر جارج ايف ڊيلز (يونيورسٽي آف پينسلونيا) طرفان وڌيڪ کوٽائي ڪرائي وئي. اهڙي طرح هن عظيم شهر جي کوٽائيءَ ۾ بئنرجي، سر جان مارشل، جارج ايف ڊيلز، هارگريوز، سروپ وتيس، ڪي اين ڊڪشٽ پنهنجو ڪردار ادا ڪيو ۽ هيءُ 5 هزار سال پراڻي تهذيب ۽ تمدن جا نرالا رنگ ۽ ڍنگ ورهين گذرڻ کان پوءِ اسان جي سامهون آيا. موهن جي دڙي جو تباهه ٿيل شهر اتر سنڌ جي ضلعي لاڙڪاڻي ۾ ڪراچي-ڪوئيٽا ريلوي لائين تي ڏوڪريءَ جي اسٽيشن کان 6 ميل پري آهي. سنڌوندي هن ماڳ جي اوڀر ۾ وهي ٿي. موهن جي دڙي جو کنڊر 240 ايڪڙن ۾ ڦهليل آهي. لئمبرڪ جي چئي مطابق هيءُ شهر گهيري ۾ ٽن ميلن کان به وڌيڪ ڦهليل آهي ۽ هي تمام گهاٽي آدمشماريءَ وارو شهر هيو.
مهين جو دڙو، دريافت ۽ کوٽائي
مهين جي دڙي جي دريافت 1922ع ۾ آر بي بئنرجي ڪئي، جيڪو آرڪيالاجيڪل سروي آف انڊيا جو هڪ آفسير هو. رکيل داس بندوپڌيا بئنرجي کي ٻڌ ڌرم ۽ سڪندر اعظم جي آثارن بابت ذميوارون ڏنيون ويون هيون ۽ هو مهين جو دڙو جي اسٽو پا بابت اطلاع ملڻ تي هن آثارن جي کوٽائي ڪرائي ته اتي هن کي هڪ ٻئي تهذيب جا آثار مليا. آر بي بئنرجي اهڙو اطلاع برٽس گورنمينٽ جي آرڪيالاجي کاتي کي ڏنو، جنهن بعد 1929ع ۾ برطانوي آرڪيالاجي کاتي جو ڊائريڪٽر جنرل سر جان مارشل مهين جي دڙي پهتو ۽ هن مهين جو دڙو جي کوٽائي شروع ڪئي، جنهن ۾ آرڪيالاجي کاتي جاعملدار ڪي اين ڊڪشٽ ۽ ارنيسٽ ميڪي سندس سهڪاري هئا. 1945 ۾ احمد حسن داني ۽ مورٽيمر ويلر پڻ کوٽائي ڪئي، جڏهن ته مکيا کوٽائي65- 1964۾ ڊاڪٽر جي ايف ڊيلز جي اڳواڻي ۾ ڪئي وئي. 1965 کانپوءِ پاڪستان سرڪار جي ڪجهه عملدارن هڪ سازش تحت مهين جي دڙي جي کوٽائي تي پابندي لڳائي ڇڏي، جنهن کانپوءِ مهين جو دڙو تي صرف ننڍا ننڍا پراجيڪٽ شروع ڪيا ويا، جيڪي ڪي به خاطر خواهه نتيجا نه ڏئي سگهيا آهن.
مهين جي دڙي جو پس منظر
مهين جو دڙو سنڌ صوبي جي ضلعي لاڙڪاڻي جي تعلقي ڏوڪري کان 5 ڪلوميٽرن جي مفاصلي تي سنڌو درياءَ جي ساڄي ڪپ تي واقع آهي. ماهرن جو چوڻ آهي ته 5 هزار سال اڳ سنڌو درياءُ مهين جو دڙو جي کاٻي پاسي کان وهندو هو، پر قدرتي طور تي ٿيندڙ موسمي تبديلين سبب ساڄي طرف کان وهڪرو ڪري رهيو آهي.
مهين جي دڙي جو اسٽوپا
مهين جو دڙو تي موجود ٻڌ ڌرم اسٽوپا يا عبادت گاه مهين جو دڙو جي تهذيب سان ڪوبه واسطو نه ٿي رکي. هي اسپوٽا ٻڌ ڌرم سان واسطو رکي ٿي، جيڪا 18 سئو سال اڳ وجود ۾ آئي. اسٽوپا گولائي ۾ سرڪل جيان ڪچي سرن سان ٺهيل هئي ۽ سون جي ڳولها ڪندڙ چورن ان جي اڌ کان وڌيڪ حصي کي ڊاهي پٽ ڪري ڇڏيو هو. اسٽوپا بابت ماهرن جي راءِ آهي ته ٻڌ ڌرم جي باني گوتم ٻڌ جي وفات بعد سندس سماڌي کي 7 حصن ۾ ورهايو ويو ۽ ان مان هڪ حصي کي هن اسٽوپا ۾ دفن ڪيو ويو هئو.
مهين جي دڙي جا آثار
موهين جي دڙي جي آثارن مان ظاهر ٿئي ٿو ته هتي آباد قوم انتهائي ذهين، هوشيار ۽ محنت ڪش هئي، جيڪا انساني رشتن کي اهميت جي نظر سان ڏسندي هئي. آثارن مان ظاهر ٿئي ٿو ته هتي آباد ماڻهو طبقن ۾ رهندا هئا يعنى امير، واپاري ۽ غريب طبقن ۾ ورهايل هئي ۽ سندن گهر ڪشادا ۽ پڪين سرن سان تعمير ٿيل آهن.گهرن ۾ کوهه پڻ تعمير ٿيل آهن، جنهن ذريعي پيئڻ توڙي استعمال جو پاڻي حاصل ڪيو ويندو هو ۽ هر گهر کي ليٽرن ۽ باٿ روم سميت ڊرينيج سسٽم پڻ هو جنهن ذريعي گندو پاڻي نيڪال ڪيو ويندو هو، جڏهن ته نالين کي پڻ پٿرن ذريعي ڍڪيو ويون هو. گهرن ٻاهران روشني لاءِ ڏيئا ٻارڻ لاءِ جڳهه پڻ تعمير ٿيل آهن.ٻارن جي تعليم لاءِ اسڪول ۽ ڪاليج پڻ تعمير ڪيا ويا هئا ته جيئن ٻار بهتر تعليم پرائي سگهن.آثارن جي کوٽائي مان هڪ سوئمنگ پول پڻ هٿ آيو آهي، جيڪو جديد دور جي علامت آهي.
مهين جي دڙي جي ٻولي
مهين جو دڙو مان هٿ آيل مهرن تي اڪريل عبارتن مان ظاهر ٿئي ٿو ته هتي آباد ماڻهو ڳالهائيندڙ ٻولي لکي ۽ پڙهي سگهندا هئا، جنهن لاءِ اسڪول ۽ ڪاليج پڻ ان موقف کي سگهارو ڪن ٿا ته هتي آباد قوم تمام گهڻي سڌريل قوم هئي. بدقسمتي سان مهين جو دڙو جي ٻولي کي اڄ تائين پڙهجي نه سگهي نه آهي، جنهن ڪجهه محققن اڳ ڪٿيون ڪيون آهن ۽ ڪجهه مهرن کي پڙهڻ جون دعوائون ڪيون آهن پر تن تي ڪنهن به صورت ۾ يقين نه ٿو ڪري سگهجي. هي هڪ اهڙو راز آهي، جيڪو تباهه ٿيندڙ قوم جي سيني ۾ ئي رهجي ويو ۽ ان کي ظاهر ڪرڻ قطعي طور ناممڪن آهي پر پوءِ به ڪوشش ٿي رهي آهي.
نالي جو مطلب
موهن جي دڙي جي صحيح نالي جي پڪي ڄاڻ نه پئجي سگهي آهي، سرڪاري طور تي هن تاريخي ماڳ کي موئن جو دڙو (مئلن جو ڍير) چيو وڃي ٿو، جڏهن ته سرجان مارشل جي لاگ بڪ ۾ موهن جو دڙو (موهن هندو ڌرم جو نالو آهي) لکيو ويو آهي. ڪجهه اديبن جو خيال آهن ته هي منهن جو دڙو (منهن سامهون دڙو) آهي ته ڪن جو خيال آهي ته ُموهِينِ جو دڙو (ُمهِيا هڪ قوم آهي) ۽ ڪجهه اديبن جو خيال آهي ته هي موهن جو دڙو آهي، مقامي آبادي هن ماڳ کي موهن جو دڙو سڏي ٿي. لاڙڪاڻي ضلعي جي لبدريا تعلقي ۾، لاڙڪاڻي جي شهر کان پنجويهه ميل پري، ۽ ڏوڪري اسٽيشن کان فقط ساڍن ٽن ميلن جي مفاصلي تي، هڪ ويرانو آهي، جو عام طرح ”مهن جو دڙو“ سڏجي ٿو. آرڪيالاجيڪل کاتي وارن انهيءَ نالي جي معنيٰ ڄاڻائي آهي 'Mound of the Dead' هن مان ظاهر آهي ته هو سمجهن ٿا ته اهو نالو اصل ۾ آهي ”مئن جو دڙو“، ۽ رڳو چُڪ کان ”مئن بدران ”موهن“ لکيو اٿن. سرزمين تي وڃي ڪو پڇا ڪندو، ته پڪ ٿيندس ته صحيح اُچار آهي ”مُهن جو دڙو“ ۽ ڪي ”مهين جو دڙو“ به چون ٿا. ٻنهي جي معنيٰ آهي ”مات ٿيلن جو دڙو“. قديم زماني ۾ سنڌوندي مُهن جي دڙي وٽان وهندي هئي، اُتي جو اصلوڪو شهر سنڌونديءَ ۽ الهندي ڪناري جي وچ ۾ هڪ ٻيٽ هو. سرزمين جانچڻ سان ائين سمجهڻ ۾ پيو اچي، ته اتي اصل پنج ٻيٽ هئا، جي پوءِ نديءَ جي اتان رخ ڦيرائڻ ۽ مٿان واريءَ وري وڃڻ سبب گڏجي ويا ۽ هاڻي ٻيٽن جو گويا هڪ ڇڳو ٿي پيا آهن. هينئر اتي دڙا ئي دڙا لڳا پيا آهن، جي اٽڪل اڍائي سؤ ايڪڙ زمين جا والاري بيٺا آهن. ڪي دڙا ويهه ته ڪي ٽيهه فوٽ اوچا آهن. انهن جي وچ ۾ هڪ وڏو دڙو اٽڪل ستر فوٽ اوچو آهي، تنهن تي هڪ مندر اڏيل هو، جو ڪيترن ورهين کان ڊٺو پيو هو؛ پر هاڻ چڱي مشهوري ملي اٿس.
مهين جي دڙي جو صحيح نالو
مهين جو دڙو جو صحيح نالو معلوم نه ٿي سگهيو آهي، سرڪاري طور تي هن تاريخي آثار کي موئن جو دڙو (مئلن جو ڍير)ڪوٺيو ويو آهي، جڏهن ته سرجان مارشل جي لاگ بڪ ۾ موهن جو دڙو (موهن هندو ڌرم جو نالو آهي) لکيو ويو آهي. ڪجهه اديبن جو خيال آهن ته هي منهن جو دڙو(منهن سامهون دڙو) آهي ته ڪن جو خيال آهي ته ُموهِينِ جو دڙو (ُمهِيا هڪ قوم آهي) ۽ ڪجهه اديبن جو خيال آهي ته هي مهين جو دڙو آهي، مقامي آبادي هن آثار کي مهين جو دڙو ڪوٺيندي آهي.
شھر جو مرڪزي حمام
thumb|کاٻو|شاھي تلاء سڀني عمارتن ۾ هڪ اڏاوت، جا گهڻو ڌيان ڇڪي ٿي، سا اُها آهي، جنهن مان هڪ وڏو تلاءُ لڌو آهي. ان جون ڀتيون ٿولهه ۾ ست اَٺ فوٽ آهن. تلاءَ جي ٻن پاسن کان پؤڙيون ٺهيل آهن، جنهنڪري ڀلي ته ڪو هڪڙي پاسي کان پؤڙين تان لهي هيٺ وڃي، ۽ ٻئي پاسي وارين پؤڙين تان چڙهي مٿي اچي. اهو تلاءُ اڻيتاليهه فوٽ ڊگهو، ٽيويهه فوٽ ويڪرو اَٺ فوٽ اونهو آهي! تلاءَ جي ٻاهرئين پاسي، ڀر وارين ڪوٺين مان هڪ ۾ هڪ اونهو کوهه آهي، جنهن جو پاڻي اڄ ڏينهن تائين ڪم آڻڻ جهڙو آهي. شايد انهي کوهه جي پاڻيءَ سان تلاءَ ڀريندا هئا. انهيءَ تلاءَ جي هڪ ڇيڙي وٽ هڪ شاهي ڪسي آهي، جنهن مان شايد پاڻيءَ جو نيڪال ٿيندو هو. اها ڪسي نهايت عمديءَ ريت جڙيل آهي ۽ ايترو اونهي آهي، جو ڀلي ته ڇهه فوٽ لنبو مڙس منجهس بيٺو هجي! سڄي ڪسي ڍڪيل آهي؛ پر مٿان ڇت وٽان ٿورو ٽڪر کليل (Man-hole) اٿس، جنهن مان ڀلي ته ڪو ماڻهو اندر لنگهي وڃي، سڄي ڪسي صفا ڪري، پاڻيءَ جي سيمي کي روڪڻ لاءِ رومي ڏامر (Bitumen or Asphalt) دورانديشي ڪري هڻي ڇڏيو اٿن. هن مان ظاهر آهي ته وادي (ماٿر) سنڌ جا رهاڪو پنج هزار ورهيه اڳي نه فقط قابل معمار هئا، پر هاڻوڪي زماني جي سرويرن ۽ انجنيئرن وانگر پوري ڳڻ ڳوت به ڪري سگهندا هئا.
thumb|کاٻو|شاھي تلاء جو منظر جنھن ۾ شھري نقشو بہ ظاھر ٿئي ٿو
پنچائتي هال
ڪي عمارتون ٿنڀن سان آهن، جن مان هڪ هال اٽڪل اسي فوٽ آهي، اتي شايد پنچائتون ڪٺيون ٿينديون هيون، يا ڪن موقعن تي ماڻهو اچي مڙندا هئا
موهن جي دڙي مان مليل مورتيون
thumb|140px|کاٻو|نچڻي واري مورتي جيڪا برونز (پتل)جي ٺھيل آھي ۽ ھن وقت نئين دھلي جي عجائب گهر ۾ رکيل آهي
موهن جي دڙي جي کوٽائي دوران جيڪي پٿر جا بُت ۽ مورتيون مليون آهن، انهن جو انگ 16 آهي. اليگزيندرا آر ڊيلينو پنهنجي تحقيقي مقالي ۾ لکيو آهي ته سنڌو تهذيب جون مورتيون پنهنجي فن ۾ ڪمال ۽ لاجواب آهن. خاص طور تي ڪنگ پريسٽ وارو بت ۽ ڍڳي ڳاڏين جون ٻيون جيڪي ننڍيون وڏيون مورتيون مليون آهن، انهن کي ڏسي لڳي ٿو ته موهن جي دڙي جو سماج ”سنگهار سماج“ (جانورن کي پالڻ وارو ۽ انهن تي رحم ڪرڻ وارو سماج) هو.
thumb|کاٻو|140px|شاھي پروھت وارو پٿر جو بت ڪراچي واري قومي عجائب گهر ۾ رکيل آهي
موئن جي دڙي مان مليل مھرون
thumb|120px|کاٻو|شوا پشوپتي واري مھر مهن جي دڙي مان جملي 558 مهرون علحدن علحدن ڊؤلن ۽ قدن جون لڌيون آهن – ڪي ويلڻ جي شڪل جهڙيون ته ڪي چورس، ڪي ٻيڙي وانگر ته ڪي گونيءَ ڪنڊ واريون، ڪي ننڍڙيون ۽ نفيس ته ڪي وڏيون ۽ وڌيڪ چٽيون. ڪي عاج جون ٺهيل ته ڪي صابوني پٿر جون ٿوريون مهرون ٺڪر جون آهن. ڪن مهرن کي سوراخ آهي جنهن مان ڌاڳو لنگهائي سگهجي ٿو. ڀائنجي ٿو ته مهن جي دڙي جا ماڻهو اهي مهرون ڳچيءَ ۾ پائيندا هئا، يا ڪرائيءَ ۽ ٻانهن تي تائٿ وانگر ٻڌندا هئا. انهن مهرن تي شڪليون نڪتل آهن، جن مان ڪاريگرن جي ڪاريگريءَ جو ثبوت ملي ٿو. انهن مهرن تي اُٿيل چٽ آهن، تن مان سمجهجي ٿو ته سيل مهر ڪرڻ مهل به اهي مهرون ڪم آڻيندا هئا. قديم زماني ۾ دستور هو، ته ماڻهو ڪيڏانهن ٻاهر ويندا هئا، ته دروازن جي ٻاهران مهرون هڻندا هئا. هر هڪ مهر تي ديوتا جي شڪل نڪتل هوندي هئي. اهو ديوتا ڄڻ ته گهر جي نگاه ڪندو هو، ۽ سندس ملڪيت کي ڪوبه هٿ ڪونه لائيندو هو. مهن جي دڙي جي ماهن وٽ به شايد اهو ئي دستور هو
thumb|کاٻو|[[يونيڪارن واري مشھور مھر انڊيا جي ھڪ عجائب گهر ۾ رکيل آهي]] thumb|کاٻو|ھاٿي واري مھر، انڊيا جي ھڪ عجائب گهر ۾ رکيل thumb|کاٻو|[[برٽش ميوزيم ۾ رکيل موئن جي دڙي جون مھرون]]
thumb|کاٻو|[[زيبو ڳئون انڊيا جي شھر پوني ۾]] thumb|کاٻو|زيبو ڍڳي ، ھاٿي ۽ ھندوستاني گينڊي واريون سنڌو ماٿري جون مھرون جيڪي 2500 ق م کان 1900 ق م تائين پراڻيون آهن.
دريافت ٿيل ٻيون شيون
thumb|کاٻو|ٻارن جو رانديڪي وارو گاڏو
مهن جي دڙي مان هڪ پتلو لڌو آهي، جنهن تي گيڙوءَ يا داءُ سان چٽسالي نڪتل آهي. سنڌ ۾ گيڙو يا داءُ ٿئي ئي ڪونه. سنڌ کي ويجهي ۾ ويجهو هنڌ، جتان گيڙو ججهي انداز ۾ ملي سگهي ٿو، سو لکپت جو شهر آهي. وچ هندستان مان به ڪيترن هنڌان گيڙو ملي سگهي ٿو، پر آڳاٽي وقت کان وٺي ايراني نار طرفان سنڌ ۽ ٻين پاسن ڏي گيڙو ججهي انداز ۾ پئي آيو آهي، جو انهيءَ پاسي جو گيڙو، رنگ جو وڌيڪ تکو آهي. قديم سنڌ جو واپار مغربي ملڪن سان گهڻو هلندو ئي ايراني نار جي رستي هو. حاصل مطلب ته مهن جي دڙي مان لڌل شين مان رڳو انهن ٿورڙين شين تي ويچار ڪجي ٿو ته ائين وسهڻ لاءِ سبب ٿئي ٿو ته آڳاٽي زماني ۾ جيتوڻيڪ آگ گاڏيون ڪين هيون، ته به سنڌ جو وڻج واپار هيڏانهن ڪشمير ۽ قنڌار، هوڏانهن وچ هندستان توڙي ڏکڻ هندستان طرف هلندو هو. اسان جي پرڳڻي کي قدر پنهنجي قدرت سان سمنڊ توڙي خشڪيءَ جي رستي ايران سان ڳنڍي ڇڏيو آهي، ۽ انهيءَ طرف وارن سان آڳاٽن سنڌين جي لهه وچڙهه انهن ئي واٽن کان ٿيندي هئي. جانورن جون شڪليون نڪتل آهن. تن مان ڪاريگرن جي نه رڳو ڪاريگريءَ جو ثبوت ملي ٿو، پر خاص ڪري ڍڳي جو ناتو شو ڀڳوان جي پوڄا سان سمجهڻ ۾ اچي ٿو، جو سو جا لنگ به هتان لڌا آهن. وڻن ۽ پاڻيءَ جي پوڄا جا اهڃاڻ به هتان ملن ٿا. ماڻهن کي لکڻ پڙهڻ جو هنر هو. سندن ڪمائيءَ جو مکيه رستو پوک ۽ ڌنڌو ڌاڙي هو. ڦيٿن سان گاڏيون به شايد هين جو اهڙا رانديڪا هٿ آيا آهن. انهيءَ ساڳيءَ سڀيتا جا اهڃاڻ ايران ۽ ميسوپوٽيميا مان مليا آهن، تنهن مان ظاهر آهي ته انهن پاسن سان خشڪيءَ توڙي سمنڊ جي رستي وڻج واپار سانگي لهه وچڙ ۾ گهڻو ايندا هئا.
شھرين بابت تفصيل
مهن جي دڙي مان جيڪي پتلا هٿ آيا آهن، تن مان قديم سنڌين جي شڪل ۽ مهانڊن جو اندازو ڪري سگهجي ٿو. هو قد جا بندرا ۽ بت ۾ سٽروٽرا هئا. چپ ڀريل ۽ اکيون سوڙهيون هين. اهي مهانڊا فقط مهن جي دڙي جي رهاڪن جا هئا، يا عام طرح سڀني سنڌين جا هئا، تنهن بابت ڪابه ڪافي ثابتي ڪانهي. سڀني پتلن ۾ ڏسجي ٿو ته ماڻهن جو ڪنڌ ٿلهو ۽ ڀرڀريو آهي، ۽ ڳٽن جا هڏا چپٿڙا اٿن. پتلن مان هيءَ ڳالهه به ظاهر ته مرد ننڍيون ڏاڙهيون رکائيندا هئا. مڇون ڪن جون ڪوڙيل ته ڪن جون رکيل هونديون هيون. مٿي جا وار پيشاني وٽان ورائي، پٺيان ويڙهي، منجهن ڪنگو اٽڪائي ڇڏيندا هئا. جنهن ڪري انهن کي ويڙهڻ جو ضرور ڪونه ٿيندو هو. زناني شڪل وارن پتلن مان ڏسجي ٿو ته ڪي زالون پنهنجا وار ڳچيءَ وٽان ورائي، پوئتان کليل ڇڏينديون هيون. ۽ ڪي چوٽي ويڙهي سڱ وانگر چهنبدار ڪنديون هيون. مردن جي پوشاڪ ڌوتي ۽ چادر هئي، جنهن جو پلئه ساڄي بغل هيٺان لنگهائي، ڏائي ڪلهي تي اڇلي وجهندا هئا. ڪن پتلن مان ائين سمجهڻ ۾ پيو اچي ته ڌوتيءَ بدران هڪ اهڙي گهگهري پيل اٿن، جهڙي هن وقت لنگها (دهلاري) پهرين ٿا. ڪي مورتون بنهه اگهاڙيون آهن، ۽ ڪن ۾ ماڻهن کي لنگوٽ چڙهيل ڏسڻ ۾ اچي ٿو.
زيور
مهن جي دڙي واري زماني ۾ زالون توڙي مرد زيور عام طرح پائيندا هئا: ڪنٺي يا هسي، تائٿ ۽ منڊيون، مرد به پائيندا هئا. انهن کان سواءِ زالون ڳن يا پنڙا، داڻن جا هار، چانديءَ يا سون جون ڪنگڻيون ۽ نورا پائينديون هيون. ڪن پتلن ۾ زالن کي بت تي ٻانهين ڪلهي تائين پيل ڏسجي ٿي، جنهن مان ظاهر آهي، ته انهيءَ زماني ۾ چوڙيگر به هوندا هئا، ڪن زيورن تي جڙت جڙيل ڏسڻ ۾ اچي ٿي، جنهن ڪري چئبو ته جڙوئا به هئا. ڪن گهرن مان، زمين جي هيٺان پوريل، ڪي ٽامي جا باسڻ برتڻ آرڪيالاجيڪل کاتي جي سپرنٽينڊنٽ مسٽر دڪشت لڌا، جن سان گڏ هڪ مڙيل ڪارائي به هئي. هڪ ٿانءَ ۾ قيمتي زيور پيل هئا. جن تي جڙت جڙيل هئي. سر جان مارشل انهن زيورن لڀڻ کان سگهوئي پوءِ ”السٽريٽيڊ لنڊن نيوز“ ۾ لکيو ته ”سونا زيور اهڙيءَ عمديءَ ريت گهڙيل آهن ۽ اوجر (پالش) اهڙي اُچي اٿن، جو ڄڻ ته لنڊن جي بانڊ اسٽريٽ (سونارن جي گهٽي) مان هينئر گهڙجي آيا آهن ۽ پنجن هزارن ورهين جا جهونا ڀانئجن ئي ڪين ٿا.
قيمتي پٿر
مهن جي دڙي مان جيڪا زيورات هٿ آئي آهي، تنهن مان پتو پوي ٿو، ته قديم سنڌ جا رهاڪو عقيق يا سنگ سليماني (Agate)، نيلم، پيروز ۽ ٻيا قيمتي پٿر، هار جي داڻن توڙي زيورن لاءِ جڙت طور ڪم آڻيندا هئا. هرپا توڙي مهن جي دڙي مان شيشو ڪونه لڌو آهي، پر انهيءَ زماني ۾ ڪاريگر هڪ اهڙو ليپ ٺاهيندا هئا. جو سڪڻ کانپوءِ شيشي وانگر بکندو هو. انهيءَ مان داڻا ٺاهيندا هئا، جي قيمتي پٿرن بدران ڪم آڻيندا هئا. سن 24-1925ع ۾ هڪ سهڻو هار لڌو، جو خود ساک پيو ڀري ته ڪنهن قابل ڪاريگر جو جوڙيل آهي. مسٽر رکلداس بئنرجي، جنهن مهن جو دڙو پهريائين پهريائين کوٽايو هو، سو ته وينجهارن جي ساراهه مان ڍاپي ئي نٿو، چي رگ ويد ۾ جن آرين جو ذڪر آهي، تن کي به اهڙو هنر ڪونه هو جهڙو مهن جي دڙي جي ڪاريگرن کي هو. سر جان مارشل به انهيءَ هار جي گهڻي ساک ڪئي آهي.
کيتي ۽ هنر
قديم سنڌ جي پوکي راهيءَ بابت گهڻو پتو ڪونه پيو آهي؛ باقي مهن جي دڙي مان ڪڻڪ ۽ جو لڌا آهن. جيتوڻيڪ ترن جو هڪ داڻو به ڪونه لڌو آهي، ته به ائين وسهڻ لاءِ سبب ٿئي ٿو، ته ترن جي پوک به ٿيندي هئي، ڇاڪاڻ ته رگ ويد مان معلوم ٿئي ٿو ته انهيءَ آڳاٽي وقت ۾ پنجاب ۽ سنڌ ۾ ترن ۽ جؤن جا فصل ڀلا ٿيندا هئا. هن وقت ان پيهڻ لاءِ جيڪي جنڊ ڪم اچن ٿا، سي عيسوي سن کان ٻه صديون کن اڳي چالو ٿيا هئا. اڳي جنڊن جو نمونو ئي ٻيو هوندو هو. اهي اؤر نموني جا جنڊ مهن جي دڙي مان تمام گهڻا لڌا آهن. انهيءَ مانمسٽر مئڪي اهو انومان ڪڍيو آهي ته اَن جي پوک گهڻي ٿيندي هئي، جنهنڪري ماڻهن وٽ جنڊ به گهڻا هوندا هئا.
کاڌو
ڪڻڪ ۽ جون کان سواءِ ماڻهو کجور به کائيندا هئا. کارڪن جون ککڙيون کوٽائيءَ ڪندي هٿ آيون آهن. ان وقت ماڻهو مڇي ماس، بلڪه ڳائو گوشت به کائيندا هئا. درياهه جي مڇيءَ جا ته خوراڪي هئا؛ پر ڪڇئون ۽ ڪميون به ڪين ڇڏيندا هئا! ڪتڻ۽ اُڻڻ جو هنر: ڪيترا ائٽ ۽ ٽڪ لڌا آهن: ڪي سادا ته ڪي اُچا. انهيءَ مان سمجهجي ٿو ته غريبن توڙي شاهوڪارن جي گهرن ۾ چرخي چورڻ جو رواج هو. دڙي منجهان هڪ چانديءَ جو ٿانءُ، جواهرات ۽ مڻين سان ڀريل لڌو، جو اُچيءَ طرح اُڻيل ڪپڙي سان ويڙهيل هو. ان۾ ديسي ڪپهه ڪم آيل آهي. هن مان ظاهر آهي ته پنج هزار ورهيه اڳي سنڌ ۾ وؤئڻن جي پوک ٿيندي هئي، ۽ انهيءَ قديم زماني ۾ ئي سنڌي ماڻهن وٽ ڪپڙي اُڻڻ لاءِ آڏاڻا به هئا.
ڌاتو
قديم زماني جي ماڻهن وانگر، مهن جي دڙي جا رهاڪو، پٿر جا اوزار ۽ ٿانءَ ٿپا ڪم آڻيندا هئا، پر ٽامي جي به سڌ هين، جنهن مان پڻ باسڻ، برتن، اوزار بلڪه ڪي ڳهڻا به جوڙيندا هئا ۽ لوهه جو ذرو به ڪونه لڌو آهي، پر هيءُ زمانو ئي اهڙو هو، جنهن ۾ ماڻهن کي لوهه مارڻ جو عقل اڃا آيو ئي ڪونه هو. قلعي به ڌار ڪانه لڌي آهي، باقي رڳو ٽامي سان گڏيل هٿ آئي آهي. مهن جي دڙي وارا ٽامو ۽ قلعي گڏي ”برانز“ Bronze)) ٺاهيندا هئا، جنهن مان به ٿانءَ ٿپا ۽ اوزار جوڙيندا هئا. مسٽر محمد ثناءُ الله، هند سرڪار جو آرڪيالاجيڪل ڪيمسٽ چوي ٿو ته ٽامي ۽ قلعي مان ”برانز“ جوڙڻ جي سڌ سنڌو ماٿر جي ماڻهن کي عيسوي سن کان ٽي هزار ورهيه اڳ بلڪه انهيءَ کان به اڳي هئي.
هٿيار
مهن جي دڙي مان ٿوريون پٿر ۽ ٽامي جون ٺهيل گدائون (Maces) ٿورا ڀالا ڪٽاريون، تير ۽ ڪمانيون هٿ آيون آهن. ترار جوڙڻ جو ته رواج ئي گهڻو پوءِ پيو، تنهنڪري ترار ڪانه لڌي آهي. شهر کي عالم پناهه ڪانهي. ڪا زرهه به ڪانه لڌي آهي. جنهنڪري ڀائنجي ٿو ته ملڪ ۾ لڙائي اڪثر ڪانه لڳندي هئي ۽ ماڻهو صلح سانت ۾ گذاريندا هئا.
ڪنڀارڪو هنر ۽ ڪاشيءَ جو ڪم
مهن جي دڙي جي ماڻهن وٽ چانديءَ ۽ ٽامي جا ٿانءَ ۽ چمڪيدار ليپ جون ٺهيل گلاباشيون وغيره هونديون هيون؛ پر رواجي ٿانءَ ٿپا اڪثر ٺڪر جا هوندا هئن. سنڌ ۾ نالو کين جوڙڻ جو هنر جڳن کان عام هو؛ پر مهن جي دڙي واري زماني ۾ سنڌي ماڻهو ڪنڀارڪي هنر ۾ اهڙا ته ڀڙ ٿي ويا هئا، جو چٽساليءَ سان ٿانءَ ٿپا جوڙيندا هئا! ڪي ٿانءَ اهڙا ته نفيس جوڙيندا هئا، جو اُهي عام طرح ۡاغذي“ سڏجن ٿا. ڪاشيءَ جي ڪم جا آڳاٽا نمونا به رڳو مهن جي دڙي مان مليا آهن. مسٽر ارنيسٽ مئڪي چوي ٿو ته ”رومن جي وقت کان اڳ مصر ملڪ ۾ انهيءَ هنر جي مصري ماڻهن کي ڪل به ڪانه هئي“، ڪن ٺڪر جي ٿانون تي جانورن جون شڪليون اهڙيون نڪتل آهن، جهڙيون لڌل مهرن تي آهن.
سنگتراشي ۽ اُڪر جو ڪم
سنگتراشيءَ ۽ اُڪر جي ڪم ۾ مهن جي دڙي جي رهاڪن پنهنجيءَ قابليت جو چڱو ثبوت ڏنو آهي. ڍڳن، گئينڊي ۽ ٻين جانورن جون شڪليون نهايت عمديءَ ريت مهرن تي ڪڍيون اٿن. ڪي شڪليون نوريئڙن جون آهن، جن ۾ نوريئڙا پڇ مٿي ڪيو بيٺا آهن ۽ اڳين چنبن سان ڪا شيءِ وات ڏي ڪيو، چپو چورو پيا ڪن! انهن جي ڊيگهه ٻه انچ مس آهي. هڪ داڻي تي ٽن باندرن جي شڪل آهي، جن جي منهن مان سندس شوخي پيئي ظاهر ٿئي، پر ٻانهون ورائي هڪ ٻئي کي ڀاڪر پائي بيٺا آهن! اهو داڻو ايڏو آهي، جو اکروٽ جي کل ۾ جيڪر سمائجي وڃي، ”مئنچيسٽر گارڊين“ ۾ مسٽر بريلسفورڊ لکيو آهي ته هتان جيڪي ماڻهن ۽ ٻين ساهوارن جون شڪليون لڌيون آهن، سي ان وقت جي ميسو پوٽيميا طرف جي ڪاريگريءَ کي شهه ڏيئي بيٺيون آهن.
رانديون ۽ رانديڪا
مهن جي دڙي مان سنگ سليماني ۽ ٻين پٿرن جون ٺهيل گوليون، شطرنج ۽ ڍارا لڌا آهن. اهي هاڻوڪن ڍارن وانگر ڊگها نه هئا، پر ڪعب شڪل جا آهن. هن مان ظاهر آهي ته ماڻهن جي واندڪائيءَ جي وندر اهي رانديون هيون. ان وقت جي ماڻهن کي پنهنجي ٻارن جي وندر جو به ججهو اونو هوندو هو، جو ڪيترن قسمن جا رانديڪا به لڌا آهن، جن ماڻهن، ڍڳن ۽ گهوڙن جون شڪليون آهن. هڪ ڍڳي جو پڇ ڇڪجي ٿو ته ڪنڌ پيو لوڏي! هڪ هاٿي آهي، جو جهنجهڻو ٿي ڪم اچي ٿو. مهن جي دڙي مان هڪ ٺڪر جي ٺهيل گاڏي چيڪلن سان لڌي آهي. انهي قسم جون گاڏيون عيسوي سن کان ٻٽيهه سو ورهيه اڳي ميسوپوٽيميا طرف چالو هيون، جنهنڪري چئبو ته گاڏين جو هي جهوني ۾ جهونو نمونو آهي.
طب ۽ دوائون
مهن جي دڙي مان ٿورو سلاجيت لڌو آهي. سلاجيت ٻن قسمن جو ٿئي ٿو: هڪڙو اڇو ۽ ٻيو ڪارو. هتان ڪارو سلاجيت لڌو آهي، جو بدهاضمي، ادرار، جيري ۽ هيانچي جي بيمارين لاءِ مفيد آهي. هرڻ جا سڱ هتان لڌا آهن، جي پڻ شايد دوائن ۾ ڪم ايندا هئا. هندن جي ڌرمي پستڪن مان به معلوم ٿئي ٿو ته سنڌ جا ماڻهو قديم زماني کان طب مان واقف هئا ۽ ڪيترين ڪارائتين ٻوٽين جي سڌ هين.
گهرو جيوت
دڙي جي کوٽائيءَ مان جيڪي شيون ماڻهن جي گهرن مان لڌيون آهن، تن مان سندن گهرو جيوت تي چڱي روشني پوي ٿي. سرجان مارشل چوي ٿو ته مهن جي دڙي جي سڀيتا اُن وقت جي مصر ملڪ ۽ ايشيا جي الهندي طرف جي سڀيتا جهڙي آهي؛ پر ڪن ڳالهين ۾ اتي جي سڀيتا کان به سرس آهي. انهن هنڌان ڪي اهڙيون عمديءَ طرح جڙيل سنان جون جايون ۽ اهڙا ڪشادا گهر ڪين لڌا آهن، جن جي مهن جي دڙي جي عمارتن سان ڀيٽ ڪري سگهجي. انهن ملڪن ۾ ماڻهن پنهنجو تن، من، ڌن رڳو ديوتائن لاءِ مندرن، ۽ راجائن لاءِ عمدن محلاتن، ۽ مخروطي منارن جوڙڻ تي ٿي لڳايو؛ باقي رواجي ماڻهو مٽيءَ جي جڙيل جاين ۾ رهندا هئا. هرپا ۽ مهن جي دڙي ۾ قصوئي ٻيءَ طرح آهي. اتي به ماڻهن پنهنجي حاڪمن لاءِ عاليشان عمارتون جوڙيون هونديون، جي اڃان ڪين لڌيون آهن، پر پنهنجي رهڻ لاءِ ڪشاديون ۽ هوادار جايون جوڙيندا هئا. اهي هوادار جايون، سنان لاءِ تلاءَ، ڍڪيل موريون وغيره اهو اهڃاڻ ڏين ٿيون ته هتي جي ماڻهن پنهنجو گهرو جيوت جهڙي فرحت ۾ ٿي گذاري، تهڙي اُن وقت دنيا ۾ ٻين هنڌ ڪنهن به ڪونه ٿي گذاري.
ديوي پوڄ
مهن جي دڙي جي کوٽائي ڪندي ديويءَ جا پتلا لڌا آهن، جن مان سمجهجي ٿو ته پنج هزار ورهيه اڳي سنڌي ماڻهن ديويءَ جي پوڄا ڪندا هئا. هن وقت ديويءَ کي امبا، درگا ۽ ٻين نالن سان سڏين ٿا، پر حقيقت ۾ اها بنيادي طاقت يا شڪتي آهي. ڌڻي آهي ”پرش“ ۽ هيءَ آهي ”پر ”قدرت“ يا شڪتي، جنهن کي مجسم ڪري قديم سنڌي پوڄيندا هئا. قدرت تي ويچار ڪرڻ سان ئي دل اڏامي قادر ڏي وڃي ٿي ۽ روحاني معرفت حاصل ٿئي، تنهنڪري هن قسم جي پوڄا مان قديم سنڌين جي ڌرمي خيالن ۽ عقيدن جو پوريءَ ريت پتو پوي ٿو.
شو جي پوڄا
ماتا جي مورتيءَ کان سواءِ هڪ مرد ديوتا جي به شڪل لڌي آهي. سرجان مارشل جي راءِ موجب اها مورتي شو ڀڳوان جي آهي، جو يوگ آسڻ ۾ ويٺو آهي. هتان شو جا لنگ به لڌا آهن، جنهنڪري هيڪاري يقين ٿئي ٿو ته سنڌ ۾ شو ۽ شڪتيءَ جي پوڄا جو رواج نهايت قديم آهي.
وڻن جي پوڄا
ڪيترين مهرن تي جيڪي شڪليون نڪتل آهن، تن مان ظاهر آهي ته قديم سنڌي ماڻهو پپر ۽ ٻين وڻن جي به پوڄا ڪندا هئا. اها پوڄا ٻن قسمن جي هوندي هئي. هڪ قسم هيءُ هو ته خود وڻ کي پوڄيندا هئا، ٻيو قسم هيءُ هو ته وڻن ٽڻن جي ديوتا کي مجسم ڪري اُن جي پوڄا ڪندا هئا.
جانورن جي پوڄا
مهن جي دڙي مان ڪيترن جانورن جهڙوڪ هڪ سڱي جانور ۽ ٿوهي سان ڍڳي جون تصويرون به هٿ آيون آهن. قديم زماني ۾ مصر ملڪ ۾ هڪ سڱي جانور (Unicorn) پوڄڻ جو رواج هو ۽ اهو هندستان جو جانور ليکيو ويندو هو. وشنو ڀڳوان کي ”ايک شرنگ“ يعني هڪ سڱ وارو سڏيندا آهن. ٿوهي واري ڍڳي جي پوڄا جو شو ڀڳوان جي پوڄا سان واسطو سمجهڻ ۾ اچي ٿو. شو ڀڳوان جي سواري ڍڳي تي چئي ويندي آهي، تنهنڪري شو جا پوڄاري اڄ تائين ڍڳي جي پوڄا ڪندا آهن.
پاڻيءَ جي پوڄا
مهن جي دڙي ۾ گهڻو ڪري سڀ ڪنهن گهر مان کوهه لڌو آهي. انهن کوهن کانسواءِ عام خلق لاءِ ڌار کوهه هئا. سنان جي ڪوٺي به هرهڪ گهر ۾ آهي، ۽ هڪ وڏو تلاءُ به لڌو. هن مان سمجهجي ٿو ته قديم سنڌين کي جڳت مڳت جو خيال هو ۽ سنان پاڻي ڪرڻ هڪ ڌرمي ڳالهه ڪري ليکيندا هئا. اڄ به هندو سنان پاڻي ڪري پوءِ روٽي کائيندا آهن. آڳاٽي زماني کان وٺي هندن جو اهو نيم هليو اچي، درياهه جي پوڄا به شايد ڪن ڪسابن جي آهي.