cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
منصور الحلاج
سنڌ تي اثر
سنڌ جي ارغوني فتح (1520ع) کان پوءِ، وڏي پيماني تي مرڪزي ايشيا ۽ ايران مان عالم، اديب ۽ شاعر سرزمين سنڌ ۾ پهتا. ڪي مستقل طرح سنڌ ۾ رهيا ۽ ڪي وري ڪجهه دير هتي رهي پوءِ هندستان هليا ويا. ايراني علم ۽ ادب جي پهچڻ سان عطار، رومي، سعدي ۽ فردوسيءَ جا ڪتاب به سنڌ ۾ پهتا. ان طرح حسين به منصور حلاج جو ذڪر به تازه دم ٿي هن خطي ۾ وارد ٿيو. شاهه جهانگير هاشمي (وفات: 1539ع) به ٻاهران آيل اديبن ۾ شامل هو. هن جي فارسي مثنوي مظهر الآثار ۾ منصوري اثر نمايان ڏسجي ٿو. هيءَ مثنوي سنڌ جي مشهور تاريخدان پير حسام الدين راشديءَ جي سعيي سان، سنڌي ادبي بورڊ 1957ع ۾ ڪتابي صورت ۾ ڇپرائي پڌري ڪئي هئي. سرمد شهيد به مغل دؤر ۾ ٺٽي ۾ آيو هو ۽ هڪ هندو ڇوڪري اڀيچند جي عشق ۾ مگن ٿي چيائين: ”نمي دانم ابي چندست يا غير“. اهي منصوري اثر هئا، جو هن وقت جي عالم ميرڪ عبدالوهاب جي خلاف شعر چيو. جڏهن ٺٽو ڇڏي دهليءَ پهتو ته ڀاڻس اورنگزيب کيس 1658ع ۾ درٻاري ملن کان فتوائون ڏياري شهيد ڪرائي ڇڏيو. شهزادو دارا شڪوه، ميان مير سنڌيءَ جو مريد (وفات: 1635ع) ۽ شاهجهان جو پٽ هو. دارا شڪوره تصوف جو وڏو عالم هو. هن پنهنجي ڪتاب ’سفينة الاولياء‘ ۾ منصور حلاج جو خاص ذڪر ڪيو آهي. مغل دؤر ۾ سنڌي صوفي سنڌ کي ڇڏي برهانپور پهتا، جن جي محفلن ۾ به منصوري ذڪر ٿيندو هو.
بائيزئيڪو درياھ
زمرو:برٽش ڪولمبيا جا درياھ
منصور الحلاج
سنڌي ڪلاسڪ ادب تي اثر
ڊاڪٽر اينمري شمل ’پرلس فرام دي انڊس‘ ڪتاب ۾، سنڌي شاعريءَ ۽ سماج تي حسين بن منصور حلاج جي اثرن بابت هڪ خاص مقالو شامل ڪيو آهي. صوفي شاهه عنايت (شهادت: 1718ع) تي به حسين بن منصور حلاج جو وڏو اثر هو. شاهه لطيف تي (وفات: 1751ع) تي به منصوري اثر هئا، جن جو اظهار هن سُر يمن ڪلياڻ ۽ سُر سهڻيءَ جي ڪيترن بيتن ۾ ڪيو آهي. خواجه محمد زمان (وفات: 1774ع) تي به منصوري اثر هو، جيتوڻيڪ پاڻ نقشبندي سلسلي جو صوفي هو، پر پوءِ به حسين بن منصور حلاج بابت گھري دلچسپي رکندو هو. ڊاڪٽر گربخشاڻي ’لنواريءَ جا لال‘ ڪتاب ۾ لکيو آهي ته هڪ ڀيري خواجه محمد زمان چيو ته منصور اسان جي دؤر ۾ هجي ها ته هن کي سوليءَ تي چڙهڻ جي نوبت نه اچي ها. ساڳيءَ ريت فقير عبدالرحيم گرهوڙي (وفات: 1778ع) به پنهنجي مرشد خواجه محمد زمان وانگر، حلاج جي ذڪر کان غافل نه هو. مير جان الله شاهه رضوي (وفات: 1754ع)، ڪلهوڙا دؤر جو نامور فارسي گو شاعر ٿي گذريو. هن جو ديوان به ڇپجي چڪو آهي، ان ۾ به ڏسجي ٿو ته مٿس منصوري رنگ موجود هو. ليڪن جنهن سنڌي شاعر چوٽ تي چڙهي منصوري نعرو هنيو ۽ حلاجي فڪر جو پرچار ڪيو. اهو سچل سرمست هو (وفات: 1827ع). سچل جي شعر ۽ فڪر تي منصوري اثر حد کان وڌيڪ آهي. بيدل فقير (وفات: 1872ع) پڻ منصوري پرچار کان گھڻو متاثر هو.
درياھ
thumb|درياھ
منصور الحلاج
منصور ۽ جديد سنڌي ادب
جديد دؤر جي شاعرن ۾ شيخ اياز، تنوير عباسي، نياز همايوني، استاد بخاري ۽ ٻين پڻ منصور حلاج جو خوب اثر قبول ڪيو. سائين جي. ايم. سيد جي تصوف ۽ مذهب بابت لکيل ڪتابن ۾ منصوري مام موجود آهي. منصور حلاج هر دور ۾ سنڌي سماج ۽ علم ادب تي پنهنجا نقش قائم رکندو اچي.
ڦاسي
سن 909ع ۾ ابن داؤد الاصفهانيءَ جي فتوا جي بنياد تي کيس پهريون ڀيرو گرفتار ڪيو ويو. 913ع ۾ ٻيو ڀيرو گرفتار ٿيو ۽ لاڳيتو اٺ سال قيد ۾ رهيو. اٺن سالن کانپوءِ 921ع ۾ هن بابت مقدمي جو فيصلو ٿيو ۽ کيس 18 ذي القعد 309هه/ 929ع تي خليفي مقتدر باالله عباسيءَ جي دؤر ۾ ڦاسي ڏني وئي.
درياھ
زمرو:سيلابي لينڊ فارمز
آسٽريائي ايمپائر
آسٽريائي سامراج (Austrian Empire) (جرمن: Kaiserthum Oesterreich) هڪ جديد دور جي جانشين سلطنت هئي اڄ جي آسٽريا ۾ مرڪوز هئي جيڪا بعد ۾ آسٽريا-مجارستان ۾ تبديل ٿي وئي۔
احمد آباد (انڊيا)
thumb|احمد آباد هيءُ ڀارت جي گجرات رياست جو هڪ شهر آهي، هن شهر جو بنياد گجرات جي مسلمان حاڪم سلطان احمد شاهه 1511ع ۾ وڌو هو. 1572ع ۾ هن شهر تي مغل حڪمران اڪبراعظم قبضو ڪيو. وقت سان گڏ هن شهر جو عروج ۽ زوال ٿيندو رهيو. 1960ع ۾ هيءُ شهر گجرات رياست جو عارضي گاديءَ جو هنڌ بڻيو. احمد آباد ڀارت جو اهم صنعتي مرڪز آهي. خاص طور تي هتي جي ڪاٽن انڊسٽري مشهور آهي. 61-1959ع ۾ هتي سڀ کان پهرين ڪاٽن فيڪٽريون لڳايون ويون هيون. احمد آباد جي ’سهج پور بوگا‘ علائقي ۾ سنڌي ٻوليءَ جو مشهور عالم، گنگارام سمراٽ رهندو هو، جنهن ’-ڀارت ورش-‘، ’-آريا- ورت‘، ’سنڌو سو وير‘، ’موهن جو دڙو‘، ’نئون چچ نامو‘، ’گهر گرهست‘، ’اسان کي متان وساريو‘ ۽ ٻيا ڪيترا ڪتاب لکيا آهن. سندس ڪتاب ”اسان کي متان وساريو“ لغت جي وساريل لفظن تي مشتمل آهي. جيڪو سنڌي لئنگئيج اٿارٽيءَ 1999ع ۾ ڇپايو آهي. سنڌيءَ جا ڪيترا نامور شاعر ۽ اديب واسديو موهي، ارجن حاسد، هوندراج بلواڻي ۽ گوبند خوشحالاڻي احمد آباد ۾ رهن ٿا. هتي سنڌي ادب ۽ سنڌيت جا ڪيترا مرڪز موجود آهن.
بابائين درياھ
بابائين درياھ ڪئناڊا جي صوبي برٽش ڪولمبيا ۾ وھڻ وارو ھڪ درياھ آھي.
زمرو:برٽش ڪولمبيا جا درياھ
سونمياڻي
سونمياڻي: پاڪستاني بلوچستان جي ضلعي لسٻيلي ۾ واقع آھي. اھا بلوچستان جي ضلعي لسٻيلي جي ھڪ پراڻي بندرگاھ رھي آھي جيڪا انگريزن جي آمد کان اڳ خطي جي مصروف بندرگاھ ھئي جتان پاڻي جا ٻيڙا ۽ جھاز ھندوستان، عربستان، فارس ۽ آفريڪا ويندا هئا. ھي ننڍڙو شھر ڪراچي کان 45 ڪلوميٽرن جي فاصلي تي واقع آھي. 1805 ۾ پورچوگيزن جي بحري قزاقن ھن بندرگاھ کي ڦري لٽي پوء باھ ڏئي ساڙي ڇڏيو. گل جنيد نالي ھڪ ڪلمتي ھوت سردار، جيڪو جھاز راني جو ماھر ھيو ان بحري قزاقن سان ڪافي مقابلا ڪيا. برطانوي تسلط کان پوء ڪراچي جي بندر جي اھميت وڌي وئي جيڪو روڊ ۽ ريلوي نظام وسيلي ٻين پري جي شھرن سان ڳنڍجي ويو ۽ ڪراچي جي عروج سان ھن بندرگاھ جو زوال آيو. ھڪ سبب اھو بہ ھيو تہ وڏا جھاز ڪناري جي اونھائي نہ ھجڻ ڪري اچي نہ پئي سگھيا.
ھينري پاٽينجر جو ۱۸۱۰ع ۾ سفر
سونمياڻيءَ جو ڳوٺ پورالي نديءَ جي ڏاکڻي ڪپ تي هڪ نهايت سيبائتي جاءِ تي ٺهيل آهي، ان ۾ هن وقت اٽڪل اڍائي سؤ گهر آهن، ان کي ڪا پناھ ڪانہ آهي. ٻيلي واري طرف ڳوٺ جي ويجهو واريءَ جون وڏيون ڀِٽون آهن. نديءَ جي منهن ۾ لَٽ آهي، تنهنڪري اتي جي وِير نہ هوندي آهي. تہ پاڻي ڇهن فوٽن کان زياده نہ هوندو آهي، پر ڳوٺ جي ويجهو جتي ٻيڙيون بيهنديون آهن، اتي ڇھ-ست فوٽ پاڻي هوندو آهي. ماڻهن جو گذران اڪثر مڇي مارڻ تي هوندو آهي. سواءِ چند هندن جي ٻيا ماڻهو غريب آهن. تازو پاڻي وير جي سَنڌي کان ٻاهر واريءَ ۾ هڪ-ٻن فوٽن تي ملندو آهي. پاڻي هڪدم جيئن ڪٺو ٿيندو آهي، تيئن ڪڍبو آهي، نہ تہ جلد کارو ٿي پوندو آهي، ساڳي کڏ وري ڪم نہ ايندي آهي، جيستائين اها پوري وري ٻي نہ کوٽي وڃي. سونمياڻيءَ ۾ سکر ماڻهن جا گهر ڪاٺ جي بنڊن جا ٺهيل هوندا آهن، جي ڪچين سرن سان ڀربا آهن. غريبن جون جهوپڙيون ٻٻر جي ٽارن جون هونديون آهن، ۽ مٿان مٽي لنبيل هوندي اٿن. ڇتيون ڪچيون هونديون آهن (چؤنرو). ھينري پاٽينجر پنھنجي سفرنامي جي ڊائريءَ ۾ لکيو آهي تہ" ڳوٺ ۽ ان جي ماڻهن جي حالت نهايت اُبتر هئي، پر تعجب هو تہ اتي چڱو چوکو واپار هو. واپار سمورو هندن جي هٿ ۾ آهي، هو نھايت محنتي قوم آهن. هڪڙي هندوءَ ٻڌايو تہ 1808ع جي پڇاڙيءَ تائين هن کان چئوڻو واپار هوندو هو، جڏهن جواسمي عربن ڌاڙيلن سونمياڻي ڦري ساڙي ڇڏي، ان کان پوءِ شهر اڃا سنئون ڪونه ٿيو آهي.
برقعو
thumb|200px|برقعو
''بُرقعو عربي ٻولي جو لفظ آهي جيڪو ھڪ سبيل ڪپڙي کي چئبو آهي جو خلافت عباسيه (نائين کان ڏھين صدي عيسويءَ) جي دور کان دنيا جي مختلف مسلم مغاشرن ۾ عورتون پنهنجي منھن کي مڪمل يا جزوي طور تي ڍڪڻ لاءِ پائينديون آهن. عام طور تي اھو ڪپڙو منھن جي اکين کان ھيٺ واري حصي کي ڍڪڻ لاءِ پائينديون آهن .زالن جي پردي ڪرڻ لاءِ هڪ خاص قسم جو سبيل پوش، جيڪو عام لباس جي مٿان پائجي ٿو، جنهن سان سڄو بدن ڍڪجي ويندو آهي. هونءَ ته سنڌ هڪ زرعي خطو آهي، جتي مرد ۽ عورتون ٻنين ۾ ڪم ڪن ۽ روايتي پردو ڪو نه ڪن، پر ٻاهران آيل حاڪم طبقن ۽ وسيل ماڻهن ۽ قبيلن پاڻ کي انهن محنت ڪش ماڻهن ۽ عام ماڻهن کان جدا ’خاص‘، وڏ گهراڻو ۽ شرفاءَ منجهان ظاهر ڪرڻ لاءِ پنهنجين عورتن کي پردو ڪرايو ۽ ڏسندي ڏسندي اهو رواج سنڌ ۾ پڻ پئجي ويو. ان ۾ هندو مسلمان جي ڪا به تفريق ڪا نه هئي، اڳي جيڪو به ماڻهو پاڻ کي انهن ’خاصن‘ منجهان چوائڻ چاهيندو هو اهو زالن کي پردو ڪرائيندو هو. گهر کان ٻاهر نڪرڻ مهل اهڙيون مڪاني عورتون اکڙي، گهونگهٽ ۽ ٻڪل ڪڍنديون هيون پر پوءِ منجهن برقعي جو رواج پيو. سنڌ ۾ برقعو ٻن قسمن جو ٿئي. هڪڙو پشوري برقعو، جيڪو سنڌ ۾ محمود غزنويءَ واري دور کان رواج ۾ اهو ٽوپيءَ وارو برقعو شرفاءَ ۽ وڏگهراڻيون عورتون، نامحرم مردن کان منهن لڪائڻ لاءِ پائينديون هيون. ويجهڙائي ۾ هي برقعو افغانستان ۽ پاڪستان جي قبائلي علائقن ۽ سرحد صوبي جي عورتن ۾ پردي جي نئين سر پابنديءَ سبب وري رواج ۾ آيو آهي. برقعي جو ٻيو نمونو ”چادريءَ“ وارو آهي، جيڪو ايراني چادر يا فرغل جي نموني تي ٺهيل هوندو آهي. ان ڪاري رنگ جي برقعي جا ٻه حصا ٿين. هڪڙو حصو ڪُلهن کان وٺي پيرن تائين ۽ ٻيو حصو مٿي ۽ منهن ڍڪڻ لاءِ، جنهن کي ”رومالي“ به چوندا آهن. ’روماليءَ‘ وارو برقعو هلڪو ۽ فيشني سڏبو آهي. سنڌ ۾ اهي ٻئي نمونا هلندڙ آهن، پر هاڻي گهڻو تڻو فيشني برقعي جو رواج وڌندو وڃي.'' قرآن ۽ حديث ۾ برقعي پائڻ جو ڪو به ظاھري حڪم ڪانہ آھي ۽ ان تي عالمن جو بہ اتفاق آهي تہ اھا عورتن لاء لازمي مذھبي پوشاڪ ناھي. موجوده دور ۾ ان مان مراد آھي تہ مسلمان عورتون حياء وارو لباس پائن ۽ ان لاء ترجيحن پوري جسم کي سواءِ ھٿن ۽ منھن جي، ڍڪن. ان ڪري موجودہ دؤر ۾ اڪثريت ۾ مسلمانن عورتون منھن کي نہ پر ھٿن ۽ منھن کي ڇڏي سڄي جسم کي ڍڪيندڙ برقعو پائن ٿيون جيڪو حياء وارو لباس سمجھيو ويندو آھي. عورتن جي برقعي پائڻ لاء کوڙ سبب ھوندا آھن جن ۾ عورت جي تقوی، بطور جنسي حياء جي قدر جي، مغربي جنسي لاڙن جي مزاحمت ۾ ، مرداڻي ماحول ۾ گھمڻ ڦرڻ ۾ آساني ۽   نويڪلائي جي خواھش، ڪنھن مذھبي تنظيم يا تحريڪ جي رڪنيت شامل آهن. ان لفظ کي اڄڪلهه دنيا ۾ مغربي ميڊيا گھڻو مشھور ڪري ڇڏيو آھي ۽ مغرب ۾ گھڻا ماڻھو ان کي طالبان حڪومت جي عورتن مٿان ڪيل ظلم جي ھڪ علامت طور سمجھندا آھن. لفظ برقعي کي نقاب جو ھم معنيَ لفظ سڏيو ويندو آهي. ان جا مختلف نمونا ٿين ٿا. مڪمل منھن ڍڪڻ وارن برقعن ۾ ڄاريدار بہ ھوندا آھن جن جي ڄاريءَ مان ٻاھر نظر پوندي آهي. ڪي وري سنھي ڪپڙي جا ٿين ٿا جن مان نظر ٻاھر پئجي سگھندي آهي ۽ ان مان منھن چٽو نظر نہ ايندو آهي.
بناوٽ
''برقعو گهڻو ڪري اڇي ڪپڙي مان ٺهيل هوندو هو، جنهن ۾ پيرن تائين جسم ڍڪيل رهندو هو؛ فقط پير برقعي کان ٻاهر رهندا هئا، جن مٿان موزا يا جوراب پائبا هئا. اکين واري هنڌ تي ڄاري ٺهيل هوندي آهي. برقعي جي مٿي واري هنڌ تي سُٽ مان ٺهيل مغيلي ڪنگرن سان ٽوپي پائڻ جو رواج هو، جيڪا برقعي سان ڳنڍيل هوندي آهي. برقعي تي سهڻائيءَ لاءِ گهير ۾ پليٽيون هڻندا آهن.''
سماجي اھڃاڻ
''برقعو هڪ سماجي طبقاتي اهڃاڻ به آهي. اڄوڪي دور ۾ به جيڪو ڳوٺاڻو پنهنجي ڳوٺ يا ٻهراڙيءَ ۾ زالن کي پردو ڪونه ڪرائي، سو جي شهر ۾ اچي رهندو، سماجي طور ڪجهه مٿڀرو ٿيندو ته انهن کي پردو ڪرائيندو، برقعو پارائيندو ۽ جيئن جيئن معاشي طور ترقي ڪندو اڇي برقعي مان چادريءَ کي اختيار ڪيو ويندو. وري تعليم ۽ اوچي طبقي ۾ شموليت کانپوءِ برقعو لهي ويندو، ائين سماجي طبقن موجب پردي جو تصور ڦرندو رهي ٿو.''
صوفين جي اصطلاح موجب مراقبي ڪڍڻ وقت مُنهن گوڏن تي رکي، مٿان سڄي جسم کي لڪائڻ يا ڍڪڻ جي چادر کي به برقعو چئبو آهي.
خارجي ڳنڍڻا
برقعي تي بندش: مغرب ان جو ڇاٿو مطلب ڪڍي ] – ٽي سي اين نيوز فرانس ۾ برقعي تي بندش ] – پسمنظر- بين الاقوامي انگريزي ۾ ريڊيو فرانس تان برقعي جي بندش لاء شاھديون نہ ملڻ] – دي گارجين
زمرو:اسلام سان لاڳاپيل تڪرار زمرو:اسلامي عورتاڻو لباس زمرو:افغاني لباس زمرو:ايشيائي ڪپڙن جي تاريخ زمرو:برقعا زمرو:پردو زمرو:لباس
زيب النسا (ڳائڻي)
زيب النساء (وفات: 19 ڊسمبر 2019ع) سنڌ جي مشھور ڳائڻي جنھن جا بيشمار گيت، لاڏا، ڪافيون ۽ ڪلام سنڌ جي ڪنڊڪڙڇ ۾ مشھور آھن.
ننڍپڻ
زيب النساء جو جنم نوابشاھ ۾ ٿيو. سندس اصل نالو ”قائم خاتون“ ۽ ذات ”شيخ“ ھئي. سندس والد جو نالو بچو شيخ ھو. ھن جو واسطو ڪنھن راڳيندڙ خاندان سان نہ ھو البت سندس والدہ شادين مرادين جي موقعي تي آسپاس جي ڳوٺن ۾ سھرا ڳائيندي ھئي. کيس ٻالڪپڻ کان ئي ڳائڻ جو شوق ھو. ننڍي ھوندي ئي ھوءَ ڪاليج جي فنڪشنن ۽ ڀٽائيءَ جي ميلي ۾ اسٽيج تي پنھنجي فن جو مظاھرو ڪندي ھئي. ڳائڻ جي شوق سبب فقط مئٽرڪ تائين تعليم حاصل ڪري سگھي. سڄي حياتي راڳ ۽ موسيقيءَ جي حوالي ڪري ڇڏيائين.
فني سفر
تمام ننڍڙي ڄمار ۾ ھن 1958ع ڌاري ريڊيو پاڪستان حيدرآباد تي آڊيشن ڏنو. سندس آڊيشن مشھور براڊڪاسٽر مرحوم ايم بي انصاريءَ ورتو. آڊيشن دوران استاد محمد ابراھيم ۽ استاد محمد جمن جھڙا راڳ جا پارکو بہ موجود ھئا. پنھنجي سريلي آواز ۽ لفظن جي صحيح ادائگيءَ سببان ھن موسيقيءَ جو ھيءُ امتحان پاس ڪري ورتو. ھن سنڌ جي مشھور راڳيءَ ۽ موسيقار محمد جمن کان راڳ جي سکيا ورتي. جڏھن ھن جو پھريون ڪلام رڪارڊ ٿيو تہ ان کي تمام گھڻو پسند ڪيو ويو. ھن حضرت شاھ عبداللطيف ڀٽائي، حضرت سچل سرمست، ٻڍل فقير ۽ ٻين شاعرن جا بيشمار ڪلام، ڪافيون ۽ گيت ڳايا. جيجي زرينہ بلوچ ۽ امينہ سان گڏجي بيشمار لاڏا ۽ سھرا رڪارڊ ڪرايا جيڪي اڄ بہ سنڌ جي ڪنڊڪڙڇ ۾ مشھور ۽ مقبول آھن. ھن استاد محمد جمن ۽استاد محمد يوسف جھڙن وڏن راڳين سان گڏ ڊوئيٽ (دوگانہ)پڻ ڳايا. سنڌيءَ سان گڏ ھن اردو، سرائڪي، بلوچي ۽ پنجابي  ٻوليءَ ۾ پڻ گيت ڳايا. ھن پاڪستان ٽيليويزن سينٽر ڪراچيءَ تي پڻ 50 کان مٿي پروگرام رڪارڊ ڪرايا جيڪي ھن جي گيتن، سھرن ۽ ڪلامن تي مشتمل آھن.
وفات
سنڌ جي ھن نامياري فنڪارہ 19 ڊسمبر 2019ع تي نواب شاھ ۾ لاڏاڻو ڪيو. ھن پنج ڌيئرون ۽ ٻہ پٽ سوڳوار ڇڏيا. سندس اولاد مان فقط ھڪ ڌيءَ ثمينہ ڪنول راڳ جي دنيا سان سلھاڙيل آھي.
حوالا
زمرو: سنڌي ڳائڻيون
زمرو:2019ع جون وفاتون زمرو:پاڪستاني فيميل سنگرز زمرو:سنڌي عورتون زمرو:سنڌي فنڪار زمرو:سنڌي موسيقي زمرو:سنڌي شخصيتون
گاجي کهاوڙ
گاجي کهاوڙ سنڌ جي ضلعي قمبر شهدادڪوٽ جي وارهه تعلقي ۾ واقع قديم ترين شهر آهي. گاجي کهاوڙ ٽائون ڪاميٽي 5 وارڊن تي مشتمل آهي.
تاريخ
ميان گاجي کهاوڙ، ميان نصير محمد جي دور ۾ ميان وال تحريڪ جو اهم ڪارڪن هو. ميان وال تحريڪ جي باني ميان نصير محمد 35 سال (يعني 1692ع کان 1657ع) حڪومت ڪئي. ڪلهوڙا سرڪار طرفان پنهنجي مريدن کي خاص طور تي ”ميان“ جو لقب ڏنو ويندو هو. جهڙوڪ: ميان رتو وغيره. ميان رتو، ڪلهوڙن جو خاص مريد هوندو هو. هي ذات جو ماڇي هو. سندس مزار تعلقي وارهه ۾ موجود آهي. جنهن کي ”ميان رتو“ جي نالي سان اڄ به ياد ڪيو وڃي ٿو. اهڙيءَ ريت ڪلهوڙن، کهاوڙن کي ’برخورداريءَ‘ ۽ ’ميان‘ جو لقب عنايت ڪيو. کهاوڙ ڪَچي پڪي جا مالڪ بڻجي پيا هئا. هيءُ شهر گاجي کهاوڙ ٻَڌايو هو جنهنڪري سندس نالي پٺيان سڏجڻ ۾ آيو. گاجي کهاوڙ ميان نصير محمد ڪلهوڙي جي دور ۾ ميانوال تحريڪ جو ڪارڪن ۽ سپهه سالار هو. تاريخي ڪتاب “سنڌ جي تاريخ جو جديد مطالعو” موجب کيس ميان نصير محمد ڪلهوڙي شهدادڪوٽ ويجهو جاگير به ڏني هئي. گاجي کهاوڙ ڳوٺ جي باري ۾ محقق دين محمد ڪلهوڙو پنهنجي مضمون ۾ لکي ٿو ته : "’هيءُ شهر تعلقي وارهه سان نسبت رکي ٿو ۽ وارهه جي ڏکڻ ۾ ڇهن 6 ميلن جي پنڌ تي واقع آهي. گاجي کهاوڙ تعلقي وارهه جو تاريخي شهر آهي. هن شهر جي تاريخ، وارهه شهر جي تاريخ کان به وڌيڪ نمايان رهي آهي. هيءُ شهر، ڪلهوڙن جي دور ۾ ميان نصيرمحمد ڪلهوڙي جي فقير ميان گاجي خان کهاوڙ ٻَڌو هو. ميان گاجي خان کهاوڙ، شهداد ڪوٽ جي باني شهداد خان کهاوڙ ۽ قنبر تعلقي جي غازي خان کهاوڙ جو ڀاءُ هو. هنن سڀني جو وڏو چاڪرخان کهاوڙ هو، جو ميان شاهل محمد جو معتمد جرنيل هو. سندس مقبرو، ميان شاهل محمد ڪلهوڙي جي مقبري جي قريب واقع آهي."
گاجي کهاوڙ بابت محقق پروفيسر عبدالله مگسي پنهنجي تصنيف ”سنڌ جي تاريخ جو جديد مطالعو“ ۾ لکي ٿو ته: "’هيءُ پنهنجي قبيلي جو سردار ۽ ميان نصير محمد ڪلهوڙي جو معتقد هو، موجوده ضلعي لاڙڪاڻي ۾ کيس زمين جاگير طور مليل هئي. جتي هن پنهنجي پٺيان ”گاجي کهاوڙ“ ڳوٺ ٻَڌو، جيڪو اڄ به تعلقي وارهه ۾ موجود آهي.‘"
جاگرافي
واره شهر جي اتر، نصير آباد شهر جي اولهه ۽ دادو ضلعي جي شهر ميهڙ جي اتر ۾ گاجي کهاوڙ شهر واقع آهي. نصرآباد کان 10 ڪلو ميٽر ، واره کان 8 ڪلوميٽر ميهڙ کان 14 ڪلوميٽر گاجي کهاوڙ پري آهي. گاجي کهاوڙ ۾ سيد حبيب الله شاهه جي حويليءَ جي لڳو لڳ اوڀر ۾ هڪ قديمي کڏ موجود آهي، جيڪا اٽڪل ٽيهن جريبن جي ايراضيءَ تي مشتمل هئي، هن وقت کڏ کي ڪافي سوڙهو ڪيو ويو آهي، ۽ شهر جو گندو پاڻي هن ۾ ڇڏيو وڃي ٿو. جنهنڪري هن کڏ جي خوبصورتيءَ کي ڪاپاري ڌڪ لڳو آهي. کڏ جي اوڀر ۾ روڊ ۽ مقام آهي. اهڙيءَ ريت کڏ جي اُتر ۾ پڻ قبرستان آهي. جڏهن کڏ ۾ مٺو پاڻي پوندو هو ته کڏ جي رونق ڏسڻ وٽان هوندي هئي. ميان گاجيءَ جيڪو ڳوٺ (گاجي کهاوڙ) ٻَڌو، سو وارهه شهر کان ڏکڻ طرف ٻارنهن ڪلوميٽرن جي مفاصلي تي آهي ۽ جوڻاڻي شريف کان اٺن ڪلوميٽرن جي پنڌ تي ڏکڻ - اوڀر ڪنڊ تي واقع آهي. هن شهر کان نصيرآباد اوڀر طرف ٻارنهن ڪلوميٽرن جو فاصلو رکي ٿو. جڏهن ته ميهڙ هن شهر کان ڏکڻ پاسي اٽڪل ويهن ڪلوميٽرن تي آهي. گاجي کھاوڙ شھر گاجي کھاوڙ ديھ ۽ گاجي کھاوڙ تپي ۾ واقع آهي.
معيشت
تقريبن 40 تي مشتمل گاجي کهاوڙ 80 سيڪڙو ماڻهن جو معاشي دارومدار زراعت تي آهي. گاجي کهاوڙ ۾ هاڻي رائيس ملز جو انگ تقريبن 10 آهي ، جتي پورهيتن کي سٺو روزگار ملي ٿو.
اڇي مسجد
هن شهر ۾ گاجي کهاوڙ مسجد جوڙائي هئي جيڪا چُن ۽ چيروليءَ جي اڇي رنگ سبب اڄ به شهر قائم آهي ۽ اڇي مسجد جي نالي سان مشهور آهي. مسجد جي ديوارن تي قديم چٽسالي به اعلى آرٽ جو نمونو آهي .هن مسجد کي ٽي قبا آهن، جنهن ڪري ٽِه قبائين مسجد جي نالي سان سڏجي ٿي. داخلي دروازي جي مٿان پڻ قبو ٺهيل اٿس. مسجد اندر چٽساليءَ جو ڪم به نهايت خوبصورت ٿيل آهي. مسجد کي ٻه دريون، هڪ اتر ڏانهن ۽ ٻي ڏکڻ ڏانهن لڳل آهن ۽ ٻن ٻن طاقن وارا ٽي دروازا اٿس. هن کي اڇي مسجد پڻ سڏيو وڃي ٿو ڇو ته مسجد جي گچ ۾ چُن ۽ ڏاچين جو کير استعمال ڪيو ويو آهي. چون ٿا ته هيءَ مسجد سرائي گل محمد کهاوڙ ٺهرائي هئي. ڪلهوڙا دور جي ڪاريگريءَ جو هيءُ بهترين نمونو آهي. ان جي ڀرسان هڪ مبر به جوڙايو ويو هو، جيڪو صرف چنڊ ڏسڻ لاءِ تعمير ڪرايو ويو هو، جنهن جي مرمت نه ٿين سبب ڊهي پيو آهي.
گاجي کھاوڙ جو مقبرو
گاجي کهاوڙ جو مقبرو ۽ قبرستان شهر کان اتر-اولهه ۾ 3 ڪلوميٽرن جي مفاصلي تي موجود آهي. هن مقام جي ايراضي اٽڪل ٽيهن جريبن جي لڳ ڀڳ ٿيندي. ميان گاجيءَ جو قبو پنجن ئي قبن ۾ وڏو آهي، جنهن کي ميان گاجيءَ جي پٽ ميان مبارڪ ٺهرايو. جڏهن ميان مبارڪ رحلت ڪئي تڏهن مٿس سندس ڀاءُ ميان سائينداد قبو جوڙايو. ٽيون قبو سائينداد جو آهي. باقي ٻه قبا هڪ منگو کوکر ۽ ٻيو سَدُو کوکر جا آهن. هنن قبن بابت پڻ تاريخون خاموش آهن. قبن اندر چٽسالي ۽ گلڪاريءَ جو عمدو ۽ سهڻو ڪم ٿيل آهي. ڪنهن به قبي تي ڪوڪَتبو وغيره لکيل نه آهي.
روحاني بزرگ
گاجي کهاوڙ ۾ سيد صالح شاهه بخاري به وڏي سڃاڻپ آهي. سائين پاڻ فقير صفت جو ماڻهو هو. سائين صالح شاهه بخاري هميشه ٻارڙن کي وندرائڻ سندس مشغل هو، هن ته سائين کي هلندڙ خيرات ٻارڙن ۾ ورهائڻ ڇڏيندو هو، سندس سيد پاڙي ۾ اوقاف کاتي جي  آفيسر  سندس عقيدتمند جوڙايو آهي. شهر جي اولهه ۾ سائين معصوم شاهه جي مزار آهي. شهر جي اتر ميان گاجي قبرستان وٽ شيخ سمابو جي مزار آهي جتي پڻ سندس عقيدتمند ايندا رهندا آهن. پير سيد صالح شاهه کان علاوه هڪ فقير هوندو هو، جنهن جو نالو ڪوڙو هو. ليڪن ڪوڙو فقير سڏيندا هُئس. ان تان هڪ محاورو ”ڪوڙي فقير واري رنڊاڻ“ مشهور ٿيو. جيڪڏهن ڪنهن شخص يا ڪنهن نوجوان ۽ ڪنهن ٻار ڪوڙي فقير جي پُٺيءَ تي هٿ رکيو، ڄڻ ککر ۾ کڙو هنيائين. پاڻ به جڏهن اهڙي ماڻهوءَ جي پُٺي تي رکندو هو ته معاملو ڇڏي ڏيندو هو ۽ ڪاوڙ پڻ ختم ٿي ويندي هئس، نه ته اُن ماڻهوءَ جي پويان سڄو ڏينهن هلندي گذري ويندو هئس. جڏهن ان جي پُٺيءَ تي هٿ رکي، تڏهن ٿڌو ٿيندو هو. ان تان ”ڪوڙي فقير جي رنڊاڻ“ محاورو شروع ٿيو.
سياسي ۽ سماجي شخصيتون
سرائي ڪريم بخش خان کهاوڙ جي والد جو نالو سبزعلي خان ۽ ڏاڏي جو نالو لاڻو خان (لهڻو خان) پڙڏاڏي جو نالو سرائي گل محمد خان کهاوڙ هو. ڪريم بخش خان سال 1881ع ۾ ڄائو ۽ رانجهن خان کهاوڙ جي هٿان سال 1943ع ۾ شهادت جو درجو ماڻيائين. خانبهادر ڪريم بخش خان صرف پرائمري تعليم حاصل ڪئي هئي. هن پنهنجي وقت ۾ چڱو نالو ڪمايو. هن پنهنجي دور ۾ گاجي کهاوڙ ۾ سال 1939ع ۾ گرلس پرائمري اسڪول قائم ڪرايو. هتان جي سياستدانن ۾ سيد حبيب الله شاهه پ پ پ جو خاص ورڪر ۽ ڪارڪن هو. عمر جي آخري گهڙين تائين پيپلز پارٽيءَ سان ساٿ نڀايائين. هن وقت سندس پٽ حليم الله شاهه سميت سندس خاندان پيپلزپارٽيءَ سان لاڳاپيل آهي. هن خاندان مان هڪ درويش سيد صالح شاهه نهايت مشهور آهي. گاجي کهاوڙ سياسي لحاظ سان سرائي ڪريم بخش کهاوڙ هو جيڪو ضلعي ڪائونسل جو چيئرمين به رهيو ۽ ان کي انگريزن خان بهادر جو عزاز به ڏنو، جيڪوڳوٺ جي چڱو مڙس به هو پر سياسي طور به ضلعي ليول تي وڏي شخصيت هو. سرائي قربان علي کهاوڙ به سياست ۾ رهيو، جڏهن ته ان کانپوءِ سرائي گل محمد خان کهاوڙ به سياسي شخصيت آهي. سياسي طور سائين حبيب الله جو به وڏو نالو آهي. ايم آر ڊي تحريڪ دوران شهر ي کوڙ سارن جيل ڪاٽيا جن ۾ مرحوم قلندڙ بخش کهاوڙ، مکڻو کهاوڙ، ارباب علي شابراڻي، شرف شابراڻي، ممتاز ڏيپر، مرحوم شوڪت چنو، گلشير سانڀل ۽ ٻين ڪتيرن ئي ماڻهن جيل جون سختيون برداشت ڪيون. غازي گل حسن سومرو جيڪو شاعر سان گڏ سياست ۾ حصو به ورتو. غلام حسين ڀٽو سياسي سرگرميون ڪندو رهيو آهي. ڪميونسٽ نظرئي اچڻ کان اڳ ف م لاشاري ڪامريڊ عالم کوکر جيئي سنڌ قومپرست پارٽي ۾ هئا، جنهن بعد وطن دوست انقلابي پارٽي به ٺاهي ڪم ڪيو. ميان غلام نبي انڙ جي جماعيت اسلامي سان تعلق آهي. هن وقت شهر گاجي کهاوڙ کي وارهه تعلقي جو ’ٽائون‘ قرار ڏنو ويو آهي. سرائي قربان علي خان کهاوڙ ۽ سندس پٽ گل محمد خان کهاوڙ سدائين مسلم ليگ جا مڃيل ۽ سرگرم ڪارڪن رهندا آيا. 2015ع جي مڪاني چونڊن ۾ مسلم ليگ کي ڇڏي پيپلز پارٽيءَ جي حمايت ڪيائون ۽ پيپلز پارٽيءَ جي ٽڪيٽ تي چونڊ کٽيائون. سرائي گل محمد خان کهاوڙ ۽ سندس پٽ ڪريم بخش خان (ثاني) پيپلز پارٽيءَ ۾ چڱي خاصي حيثيت رکن ٿا. پرويز مشرف جي دور ۾ سرائي گل محمد خان کهاوڙ جو پٽ سرائي ڪريم بخش خان يوسي گاجي کهاوڙ جو ناظم رهي چڪو آهي. هتان جي هندو خاندان مان سماج سڌارڪ سيٺ ڪلياڻداس نهايت مشهور رهيو آهي. هيءُ هيڻن جو همدرد ۽ غريبن جو غمخوار ۽ هڏ ڏوکي، مسڪينن جي مدد ڪرڻ وارو، نياڻين جي ڏاج ڏيڻ ۽ بيروزگارن کي روزگار ڏيارڻ وارن مان نهايت اڳرو هو. پاڻ زميندار ۽ سيلر جو مالڪ هو. سندس پٽ پرڪاش ڇڏيل ملڪيت سنڀالي رهيو آهي ۽ سندس وارث پڻ آهي. سيٺ ڪلياڻداس کي ڀُنگ جي عيوض ڌاڙيلن بيگناهه قتل ڪري وڌو. شهر گاجي کهاوڙ ۾ مٺو پاڻي نه هئڻ ڪري، ڪلياڻ داس پنهنجي زمين ۾، شهر گاجي کهاوڙ کان اتر طرف کوهه کڻايا ۽ پائيپ لائين وڇائي شهر کي مٺو پاڻي مهيا ڪري ڏنو. اهڙيءَ ريت اَينشي رام جو کوهه اڄ تائين مشهور آهي.
صحافي ۽ دانشور
گاجي کهاوڙ جي ڪلراٺي زمين ۾ ضم ٿيندڙ ناليواري صحافي ۽ ليکڪ فقير محمد لاشاري وڏو نالو آهي. . فقير محمد لاشاريءَ جو واسطو هن شهر سان هو. صحافت ۾ وڏو نالو ڪمايائين. جاڳو اخبار جا ايڊيٽوريل فقير محمد لکندو هو. هُو 1999ع ۾ فوت ٿي ويو. هن پنهنجڪ قلم ذريعي سنڌي ۽ سنڌين جو آواز اٿاريو آمريتي دور ۾ قلم زريعي اڳوڻي وڏي وزير ڄا۾ صادق علي کي للڪاريو. ف- م لاشاري سنڌي اخبارن ۾ جديدصحافت کي متعارف ڪرايو ۽ ايڊيٽوريل ۽ ڪالمن ذريعي سنڌ جو ڪيس وڙهيو ۽ ف، م لاشاري نوجوانن ۾ تعليم ۽ صحافت جو شعور ڏنو. ف م لاشاري صحافي شيرمحمد کهاوڙ ۽ علي گوهر کهاوڙ کي صحافت ۾ متعاف ڪرايو، جنهن بعد کوڙ سارن نوجوانن صحافت کي پروفيشنل بڻائي روزگار جو ذريعو ڳولي لڌو آهي. جنهن ۾ نور جوکيو جو به وڏو نالو آهي. غلام مصطفا کھاوڙ.نجم علي کھاوڙ.شعيب احمد کھاوڙ. سجاد جوکيو، منظور جوکيو، رضوان جوکيو، عجيب کهاوڙ، اياز چنو، نور مصطفيٰ لاشاري، اختيار لاشاري، راجا سومرو، وحيد چانڊيو، الاهي بخش چنو، صفدر چنو، ارشاد شاهه، شاهد ابڙو، غلام مصطفيٰ کهاوڙ، محمد کهاوڙ، احسان لاشاري، مقبول کهاوڙ، اياز کهاوڙ، سرفراز کهاوڙ، رضوان، کهاوڙ، سڪندر چنا، اصغر ملاڻو، گلزار ، ڪريم لاشاري ۽ ٻيان ڪيترائي نوجوان صحافت جي شعبي سان سلهاڙيل آهن. بيروزگاري ۽ غربت سبب اڪثر ان جوان صحافت طرف لاڙو ڪري رهيا آهن، گاجي کهاوڙ هاءِ اسڪول جو نالو سرڪار مرحوم ف م لاشاري نالي منسوب ڪري ڇڏيو آهي.
تعليم
شهر ۾ تعليم طرف تمام گهٽ لاڙو آهي ان جو سبب غربت ۽ بيروزگاري آهي. ڇوڪرين جي تعليم 1990ع کان اڳ صرف 5 جماعت تائين پڙهائڻ جو رجحان هو پر 1991ع ۾ بوائز اسڪول ۾ ڇوڪرين کي گڏ ڏڙهائڻ ڪو ايجوڪيشن جو رجحان اتان جي استاد همت علي کهاوڙ پنهنجي نياڻي فاطمه کي پڙهائي شروع ڪرائي ۽ دردر وڃي ماڻهن کي نياڻيون پڙهائڻ لاءِ زور ڀريو. 1991ع ۾ ناليواري صحافي ف م لاشاري ميئٽرڪ جي شاگردن جي الوداعي تقريب ۾ تقرير دوران اهي لفظ چيا ته مان اڄ اسڪول ۾ ڇوڪريون تعليم پرائيندي ڏسي ڏاڍي خوشي ٿي آهي ۽ انهن والدين کي مبارڪ ڏيان ٿو جن نياڻين کي تعليم ڏيارڻ شروع ڪئي آهي ۽ خاص ڪري همت علي کهاوڙ کي مبارڪ ڏيان ٿو جنهن نياڻين جي تعليم لاءِ پاڻ پتوڙيو. بهرحال هاڻي سوين ڇوڪريون گريجوئيٽ ۽ پوسٽ گريجوئيٽ ٿي چڪون آهن. هن وقت گاجي کهاوڙ ۾ پرائمري اسڪول، مڊل بوائز اسڪول، مڊل گرلس اسڪول ۽ هڪ بوائز هاءِ اسڪول آهن، جن ۾ سوين شاگرد ۽ شاگردياڻيون تعليم جي زيور سان آراسته ٿي رهيا آهن.
آبادي
ھن شھر جي 2017ع جي آدمشماري مطابق آبادي 15,470 ھئي جيڪا 2,948 خاندانن تي مشتمل ھئي. هن شهر ۾ کهاوڙن کان علاوه سيد، لاشاري، سومرا، ابڙا، سولنگي، شابراڻي، شيخ، بروهي، سانڀل، ڪوري، موچي، جلباڻي، چانڊيا، جوکيا ۽ ٻين ذاتين جا ماڻهو رهائش پذير آهن .ھن شھر جي آبادي مختلف ذاتين وارن ماڻھن تي مشتمل آهي جن مٿين ذاتين سان گڏوگڏ شامل آهن: جويا، ٻٻر، چنا، سيد، منگي سيهڙ، گڊا، بوهي، کوسا، ڇينا ، مگسي ، قريشي، سانڀل شيخ ۽ ٻيون ذاتيون.
قمبراڻي
قمبراڻي بروھي ذات جو ھڪ پاڙو آھي. قمبراڻين ۾ هڪ خاص رواج آهي جو ٻين بروهين سان لاڳو نہ آهي. هو ٽن جدا درجن يا طبقن ۾ ورهايل آهن، جن جا خطاب آهن احمد زئي، خاني ۽ قمبراڻي. 1810ع ۾ جڏهن مان قلات ۾ هوس، تڏهن احمد زئي فقط ست ڄڻا هئا، محمود خان، سندس پٽ، ٻہ ڀائر، هڪ ڀيڻ، پڦي ۽ سؤٽ. خاني ٻئي درجي جا زميندار آهن، مثلاً مير مراد علي، خوزدار وارو ۽ هن جا ڀائر. انهيءَ درجي جا ويھ- ٽيھ ماڻهو هوندا، قوم جا باقي بچيل سڀ ماڻهو خاص قمبراڻي ڪري ليکجن ٿا، رواجي طرح اهو خطاب سڄي قوم جي ماڻهن سان لاڳو ڪيو ويندو آهي. قمبراڻي ٻين قومن مان شادي ڪندا آهن، پر پنهنجون ڇوڪريون ٻين کي ڪونہ ڏيندا آهن. ڪي بروهي ۽ رند بلوچ بہ اهڙيءَ طرح هڪٻئي سان ڏي وٺ نہ ڪندا آهن، پر ان لاءِ مون کي ڪوبہ معقول سبب معلوم ڪونہ ٿي سگهيو آهي. مان سمجهان ٿو تہ هنن کي پنهنجي وڏائيءَ تي فخر آهي.
حوالا
زمرو:سنڌ جون ذاتيون
جاگرافيائي وطن
جنهن به انساني گروهه يا ٽولي کي پنهنجو جاگرافيائي وطن نه آهي، ته اهو گروهه قوم ۾ شمار ٿي نه ٿو سگهي. ڀلي پوءِ ان کي الڳ ٻولي، ڪلچر ۽ قومي ڪردار وغيره ڇو نه هجي. پر اول ته جنهن انساني گروهه کي وطن نه هوندو آهي، ان ۾ قوم ٿيڻ جون ٻيون خاصيتون به پيدا ٿي نه سگهنديون آهن. هڪ انساني گروهه کي قوم بنجڻ لاءِ جدا جاگرافيائي وطن جي ضرورت ان لاءِ پوندي آهي ته جيئن هو ڪنهن مستقل هنڌ تي رهائش اختيار ڪري پنهنجو تاريخي عمل آزاداڻي نموني جاري رکي سگهي. هڪ جاگرافيائي خطي اندر ئي مختلف قبيلن ۽ نسلن جا ماڻهو صدين کان هڪ ٻئي سان گڏ رهندي، پاڻ ۾ گڏجي هڪ قومي ٻولي، ڪلچر ۽ قومي ڪردار کي پيدا ڪري سگهن ٿا. هڪ خطي اندر ڊگهي تاريخي عرصي کان پوءِ ئي سندن وچ ۾ گهاٽا ۽ گهرا لاڳاپا ۽ رشتا پيدا ٿيندا آهن ۽ اهو ئي عمل قوم جي بنيادي اڏاوت جو ڪم ڏيندو آهي. جيئن هن وقت سنڌ ۾ رهندڙ سنڌي، تاريخ جي مختلف زمانن کان هن مخصوص زمين جي ٽڪري تي رهندا آيا آهن. جنهن جون سرحدون صدين کان نراليون ۽ الڳ پئي رهيون آهن. سنڌ وطن هن وقت پاڪستان جي وفاقي ملڪ ۾ هوندي به هڪ الڳ تاريخي قومي وطن آهي. پاڪستان جون سرحدون ڪن تاريخي ضرورتن تحت وجود ۾ آيون آهن. پر سنڌ جون سرحدون، سنڌي قوم جي پنهنجي صدين جي تاريخي عملن ۽ ضرورتن تحت وجود ۾ آيون آهن. اهي هن وقت فطري وطن جي صورت وٺي بيٺيون آهن.
قومي وطن کان سواءِ دنيا ۾ مضبوط سياسي گروهن جا ملڪ به آهن. جيئن ڀارت، سوويت يونين (اڳوڻي) ۽ پاڪستان، ان ڪري مضبوط سياسي گروهن جي ملڪ ۾ ڪيتريون ئي قومون ۽ انهن جا قومي وطن اچي ويندا آهن. جيئن پاڪستان ۾ پنجابين، سنڌين، بلوچن ۽ پختونن جا ڌار ڌار وطن آهن. پر قومي وطن هڪ جدا ايڪو هوندو آهي، جنهن ۾ هڪ ئي قوم رهندي آهي. ان ئي لحاظ کان اسان کي دنيا ۾ ٻن قسمن جا ملڪ نظر ايندا، هڪڙا گهڻ قومي ملڪ جيئن: ڀارت، پاڪستان ۽ سوويت يونين (اڳوڻي) وغيره ۽ ٻيا هڪ قومي ملڪ جيئن: بنگلاديش، لبيا، شام ۽ سريلنڪا وغيره.
بازنطيني سلطنت
بازنطيني سلطنت (Byzantine Empire ):-اوڀر- روم ۾ هڪ مشهور سلطنت، جنهن جي گاديءَ جي هنڌ جو نالو ”بازنطيم“ (Byzantium) هو. -ان- ڪري هي سلطنت بازنطيني مشهور ٿي. چوٿين صدي عيسويءَ ۾ جڏهن عظيم رومي سلطنت ٻن حصن ۾ ورهائجي وئي. هڪ حصو اولهه روم واري سلطنت ۽ ٻيو حصو -اوڀر- روم واري سلطنت سڏيو ويو، جيڪا بعد ۾ بازنطيني سلطنت سڏي وئي، اولهه روم واري سلطنت اڳتي هلي وري ڪيترين ننڍين بادشاهتن ۾ ورهائجي وئي، پر -اوڀر- روم واري يعني بازنطيني سلطنت ڪيترين صدين تائين قائم رهي. سن 330ع ۾ رومي شهنشاهه ڪانسٽنٽائين (Constantine) بازنطيم جو نالو بدلائي پنهنجي نالي سان -ان- تي قسطنطنيا (Contantonople) رکي ڇڏيو، جنهن جي معنيٰ ”ڪانسٽنٽائين جو شهر“ آهي. -ان- کانپوءِ انهيءَ شهر کي پنهنجي سلطنت جي گاديءَ جو هنڌ بڻائي ڇڏيائين، پر سن 1930ع ۾ -ترڪ- حڪومت، هن شهر جو نالو تبديل ڪري ”-استنبول-“ (Istanbul) رکي ڇڏيو. بازنطيني سلطنت ۾ جيڪي ملڪ شامل هئا، -تن- ۾ -ايشيا- مائنر، مصر، ٿريشيا ۽ يونان جا ڪجهه حصا اچي ٿي ويا. سن 395ع ۾ هيءَ سلطنت به ٻن حصن ۾ ورهائجي وئي، 500ع ۾ بلقان جي سلاوي قبيلن ۽ جرمنيءَ جي ونڊال قومن بازنطينين کي شڪست ڏيڻ لاءِ ڪيئي حملا ڪيا. شهنشاهه جسٽينن اقتدار سنڀاليو ته -ان- سان گڏ بازنطيني سلطنت وري عروج حاصل ڪيو، هن جي ملڪه (زال) ٿيوڊرا (Theodora) به هڪ لائق ملڪه طور سندس مدد ڪئي. جڏهن 527ع ۾ شهنشاهه جسٽينن وفات ڪئي ته -ان- سان گڏ وري بازنطيني سلطنت به لوڏن ۾ اچي وئي. ستين صديءَ جي شروعات ۾ هڪ طرف -اتر- واري لمباري (Lombardy) علائقي ۾ -آباد- قوم ۽ ايرانين ته ٻئي طرف عربن انهيءَ سلطنت تي هڪٻئي پويان حملا شروع ڪري ڏنا. نيٺ 643ع تائين فلسطين، مصر، -اتر- آفريڪا ۽ قبرص مسلمانن جي قبضي ۾ اچي ويا. اهڙيءَ طرح اها سلطنت ڪيترن ئي حصن ۾ ورهائجي ويئي ۽ رڳو يونان تائين محدود ٿي وئي. 1453ع ۾ ترڪيءَ جي -بادشاهه- سلطان محمد ٻئي (1432ع-1481ع) قسطنطنيا تي قبضو ڪري بازنطيني سلطنت جو خاتمو آڻي ڇڏيو. انهيءَ -جنگ- ۾ بازنطيني سلطنت جو آخري -بادشاهه- ڪانسٽنٽائين يارهون پليو لوگس جي ميدان تي -جنگ- وڙهندي مري ويو. -ان- سان گڏ بازنطيني سلطنت جو هميشه لاءِ خاتمو اچي ويو.
حوالا
زمرو:اڳوڻا خدائي راڄَ
راولپنڊي ضلعو
راولپنڊي ضلعو پاڪستان جي صوبي پنجاب جو هڪ ضلعو آهي جيڪو گاديءَ جي هنڌ اسلام آباد سان بلڪل جڙيل آهي.
هن ضلعي جي مشهور ديني شخصيتن مان هڪ پير سيد اسماعيل شاه طاهري نقشبندي مجددي آهي، جيڪو سنڌ جي صوفي درگاه الله آباد شريف، ڪنڊيارو جي گادي نشين پير سهڻا سائين ۽ پير سڄڻ سائين جو خليفو آهي. سندس مريد وقت بوقت درگاه الله آباد شريف ايندا رهندا آهن.
زمرو:پاڪستان جا ضلعا زمرو:پنجاب پاڪستان جا ضلعا زمرو:پنجاب، پاڪستان جا ضلعا
شاھجھان مسجد ٺٽو
بادشاه شاهجهان سنڌ جي رهاڪن کي سندن مهمان نوازي جي موٽ ۾ تحفي طور ٺهرائي ڏني.هن عمارت جي تعمير سن 1644 ۾ شروع ٿي سن 1647 ۾ جڙي راس ٿي البته فرشبندي ۽ ٽائيلس لڳائڻ جو ڪم 11 سالن تائين جاري رهيو.سرون ۽ نفيس جنڊي واريون ٽائيلس هالا،ملتان ۽ سيوهڻ مان گھرايون ويون بنياد جبلن جي پٿر سان 15 فوٽ اونهائي ۾ ڀريا ويا.ان وقت تعمير تي ڪل خرچ 9 لک شاهجھاني سڪا آيو جيڪو اڄ ڪله جي سڪي ۾ ڪروڙين روپيه بڻجي ٿو.هن مسجد جو صحن ڪشادو ۽ هوادار آهي اتي وضو لاء ٻه ڪشاده حوض تعمير ٿيل آهن .مسجد جا 94 ٿنڀا آهن ۽ 100 گنبذ آهن جن مان 6 وڏا باقي 94 ننڍا گنبذ آعلي تعمير جو ثبوت آهن.گنبذ اهڙي ڪاريگري سان ٺهيل آهن جو امام يا خطيب مکيه ممبر تي يا مصلي تي بيهي خطاب ڪري ٿو ته سڄي مسجد ۾ سندس آواز ۽ ان جو پڙلاء هر نمازي ڪنهن به اسپيڪر کان سواء آساني سان ٻڌي ٿو. هي مسجد وقت سان گڏ قدرتي نباهي جو شڪار بڻي پر انگريز دور حڪومت ۾ سن 1855 ۾ سر بارٽلفريڊي هن جي مالڪي ڪئي 20 هزار فند گڏ ڪري مرمت جو ڪم ڪرايو .سنڌ جي حڪمرانن به مختلف وقتن تي مسجد جي مرمت جو ڪم هلايو. هن وقت مسجد ۾ نماز ادا ڪئي وڃي ٿي هڪ ئي وقت 20 هزار نمازي فرض ادائي ڪري سگھن ٿا.ٺٽي شهر ۾ اڄ ڪله عبادت سان گڏ هي عمارت سياحت جو مرڪز پڻ آهي.
بش درياھ، برٽش ڪولمبيا
بش درياھ ڪينيڊا جي صوبي برٽش ڪولمبيا ۾ وھڻ وارو ھڪ درياھ آھي.
زمرو:برٽش ڪولمبيا جا درياھ
گرگڻائي
گرگڻائي جو خطاب گرگ لفظ مان نڪتل آهي، جو بگهڙ لاءِ فارسي لفظ آهي. ساڳيءَ طرح شيرواڻي ۽ شيرزئي شير يعني شينهن جي نالي پٺيان سڏبا آهن.
بلو درياھ، ڊيز درياھ
ڊيز درياھ ڪينيڊا جي صوبي برٽش ڪولمبيا ۾ وھڻ وارو ھڪ درياھ.
زمرو:برٽش ڪولمبيا جا درياھ
999ع
ڊسمبر
زمرو:998ء زمرو:ڏھين صدي زمرو:ڏهين صدي زمرو:سال
حسين حقاني
حسين حقاني، نامور صحافي ۽ اڳوڻو سفير پهرين آڪٽوبر 1956ع تي ڪراچيءَ جي ملير واري علائقي ۾ ڄائو. هن تعليم به ڪراچيءَ مان ئي حاصل ڪئي.
سياسي سفر
کيس اسڪول واري زماني کان ئي سياست سان دلچسپي هئي. 1972ع ۾ جڏهن هو گورنمينٽ نئشنل ڪاليج ڪراچيءَ ۾ تعليم هيٺ هو ته هن اسلامي جمعيت طلباء جي چونڊن ۾ حصو ورتو ۽ جمعيت جو صدر بڻجي ويو. 1977ع ۾ هن ڪراچي يونيورسٽيءَ مان بي. اي ۽ بين الاقوامي تعلقات ۾ ايم. اي ڪيائين. ڪراچي يونيورسٽيءَ ۾ شاگرد يونين جو صدر به رهيو.
صحافت
اخبار ’فار ايسٽرن اڪانامڪ روِيو‘ ۽ رسالي ’عربيه‘ جي خاص نمائندي جي حيثيت سان 1980ع کان 1984ع تائين هانگ ڪانگ ۾ خدمتون سرانجام ڏنيون، ڪجهه عرصي بعد ڪراچيءَ ۾ اچي ساڳي حيثيت ۾ ڪم ڪيائين. سياسي ميدان ۾ حسين حقانيءَ جو نالو 1988ع ۾ نواز شريف جي قيادت ۾ ٺهندڙ ’اسلامي جمهوري اتحاد‘ جي چونڊ مهم جي ڪردار طور سامهون آيو هو.
شادي
2000ع ۾ سندس شادي فرح ناز اصفهانيءَ سان ٿي، جيڪا آمريڪا ۾ پاڪستان جي پهرئين سفير مرزا ابو الحسن اصفهانيءَ جي پوٽي آهي.
ذميواريون
هن وزير اعليٰ پنجاب نواز شريف جي خاص معاون طور 1988ع کان 1990ع تائين ذميواري نڀائي ۽ 1990ع ۾ هو پهرئين وزير اعظم غلام مصطفيٰ جتوئيءَ ۽ پوءِ وزير اعظم بڻجندڙ نوازشريف جو خاص معاون (Press Advisor) بڻيو. 1992ع کان 1993ع تائين سريلنڪا ۾ پاڪستان جو سفير رهيو. 1993ع ۾ حسين حقاني هڪ ڀيرو وري هڪ چونڊ مهم هلائڻ ۾ حصو ورتو. هن ڀيري اها مهم نواز شريف جي مخالف ۽ (شهيد) بينظير جي قيادت ۾ ٺهندڙ سياسي اتحاد P.D.F (پي. ڊي. ايف) هئي. چونڊن ۾ (شهيد) بينظير ڀٽو جي ڪاميابيءَ کانپوءِ 1993ع کان 1995ع تائين حڪومت جو ترجمان رهيو. انهيءَ دوران کيس مملڪتي وزير جو درجو حاصل هو. جون 1995ع ۾ کيس هائوس بلڊنگ فنانس ڪارپوريشن جو چيئرمئن بنايو ويو هو. تقريباً هڪ سال تائين اُن عهدي تي فائز رهيو. نومبر 1996ع ۾ جڏهن صدر فاروق لغاريءَ بينظير ڀٽو جي حڪومت ختم ڪئي ته هن به پنهنجي عهدي تان استعيفا ڏئي ڇڏي. 1998ع ۾ نواز شريف جو ٻئي حڪومتي دور ۾ هڪ ڀيرو حسين حقاني وري سندس ساٿي نظر آيو ۽ مئي 1998ع ۾ پاڪستان پاران ائٽمي ڌماڪن جي تجربي کانپوءِ حسين حقاني آمريڪي پابندين تي آمريڪي اختيارين سان وزير اعظم جي نمائندگي ڪندي ڳالهيون ڪيون. هو 2002ع ۾ آمريڪا منتقل ٿي ويو ۽ واشنگٽن ڊي. سي جي جان هابڪن يونيورسٽيءَ ۾ 2003ع کان 2004ع تائين ليڪچر طور ۽ 2004ع ۾ آمريڪا جي بوسٽن يونيورسٽيءَ سان ائسوسيئيٽ پروفيسر طور واڳيل رهيو. ان کان سواءِ يونيورسٽيءَ جي پراجيڪٽ جو شريڪ چيئرمئن به رهيو. مشرف دور جي خاتمي ۽ 2008ع جي عام چونڊن ۾ پيپلز پارٽيءَ جي ڪاميابيءَ ۽ حڪومت سازيءَ کان پوءِ کيس آمريڪا ۾ پاڪستان جو سفير مقرر ڪيو ويو. ٽن سالن بعد نومبر 2011ع ۾ آمريڪي فوج کي لکيل سندس هڪ مبينا خط جي اسڪينڊل ظاهر ٿيڻ کان پوءِ کائنس استعيفا ورتي وئي ۽ سندس جاءِ تي شيري رحمان کي سفير مقرر ڪيو ويو. حسين حقاني ڪيترن ڪتابن جو مصنف به آهي ۽ هن ملڪي ۽ بين الاقوامي لاڳاپن ۽ سياسي لاهن چاڙهن تي مختلف ملڪي ۽ عالمي اخبارن ۽ رسالن ۾ مضمون به لکيا آهن.
حوالا
زمرو:پاڪستاني مسلم شخصيتون زمرو:جيئرا ماڻهو زمرو:ڪراچي جا ماڻھو
سنڌ انڊر دي مغلس (ڪتاب)
سنڌ انڊر دي مغلس (Sindh under the Muguls) ”تاريخ مظهر شاهجهاني“ جو انگريزي ترجمو آھي جيڪو 1990ع ۾ شايع ٿيو.
پسمنظر
سن 513ھ ۾ ”چچ نامي“ جي تاليف کانپوءِ سنڌ ۾ تاريخي ماخذن جي تياريءَ جو سلسلو منطع ڏسجي ٿو. مير معصوم 1009ھ ۾ ”تاريخ معصومي“ لکي ان سلسلي کي وري بحال ڪيو. 1017ھ ۾ ”بيگلار نامہ“ ۽ 1030ھ ۾ ”تاريخ طاهري“ لکيا ويا ۽ ان طرح سنڌ بابت ڪتابن لکڻ جو نہ کٽندڙ سلسلو شروع ٿي ويو. 1044ھ ۾ سنڌ جي تاريخ تي هڪ وڌيڪ ۽ ڇرڪائيندڙ ڪتاب لکيو ويو؛ جنهن بابت ٽن صدين تائين علمي دنيا کي ڪا بہ خبر پئجي نہ سگهي. هن ڪتاب جي باري ۾ انڪشاف تڏهن ٿيو جڏهن سيد حسام الدين راشدي مرحوم، امير خاني ساداتن بابت پنهنجي تصنيف معروف محقق ڊاڪٽر محمد ناظم کي، نظر ثاني ۽ تنقيدي راءِ لاءِ پيش ڪئي. ان بعد راشدي صاحب اهو ڪتاب حاصل ڪيو ۽ ان تي تحقيقي ڪم ڪيو. هي ڪتاب امير خاني سيد ميرڪ يوسف ”تاريخ مظهر شاهجهاني“ جي نالي سان لکيو. ان جا ٻہ حصا هئا ۽ ٻيو حصو ئي سنڌ بابت هو. پير صاحب مرحوم صرف تاريخ سنڌ وارو حصو ايڊٽ ڪيو ۽ ادبي بورڊ جي ذريعي انکي 1962ع ۾ شايع ڪيو. هن ڪتاب جي ڇپڻ سان اهي سڀ مفروضا ختم ٿي ويا، تہ ڪو مغل دور ۾ سنڌ اندر کير ماکيءَ جو نديون وهي رهيون هيون، امن هو ۽ ماڻهن سک جي ننڊ ڪئي ٿي. عوام مطمئن ٿي مغل بادشاهن جي ڊگهي عمر لاءِ دعائون ٿي گهريون. شهر ۽ واهڻ آباد وسندڙ هئا. آبپاشي نظام درست ۽ ٻنيون ٻار آباد هئا. حقيقت ۾ سنڌ اندر سڀڪجھ ان جي ابتڙ ٿي رهيو هو ۽ عوام دريا خان جي شهادت (1520ع) کان وٺي مغل زوال تائين ڏاڍا ڏکيا ڏينهن ڏٺا. اهڙي ڪتاب جي اڀياس کانپوءَ سنڌ ۾ مغل دور جي پرستارن کي پريشانبي ٿي ۽ انهن ان جي درست ۽ صحيح هجڻ تي سوال ڪرڻ شروع ڪيا. ٻئي طرف علي ڳڙھ يونيورسٽيءَ جي عرفان حبيب پنهنجي ڪتاب ”مغل طريقئه زراعت“ ۾، مظهر شاهجهاني کي ڪتب آندو ۽ نتيجا اخذ ڪرڻ ۾ ڪاميابي حاصل ڪئي. اصل ۾ ڪتاب اندر ڏنل مواد جي تصديق، ان دور ۾ ڪمپنيءَ جي رڪارڊ ذريعي بہ ٿئي ٿي، جن کي سنڌالاجيءَ شايع ڪيو. تاريخ مظهر شاهجهانيءَ جي اهميت جي پيش نظر سنڌي ادبي بورڊ ان جو سنڌي ترجمو پڻ 1979ع ۾ شايع ڪرايو. هي ترجمو محترم نياز همايوني ڪيو هو ۽ جاگرافيائي ماڳن بابت حاشيا ايم-ايڇ پنهور صاحب لکيا هئا.
بهرحال ”تاريخ مظهر شاهجهاني“ جي فارسي اشاعت ذريعي، دنيا جي اهم علمي مرڪزن ۽ اعليٰ قيادت درسگاهن ۾ مڃتا ٿي ۽ مغل دور جي مطالعي ۾ انکي اهم حيثيت حاصل ٿي وئي. ملڪ جي نامياري اسڪالر ڊاڪٽر سليم اختر صاحب آسٽريلين نيشنل يونيورسٽيءَ ۾ رهندي، پنهنجي علمي پراجيڪٽ (شايد ڊاڪٽوريٽ جي مقالي لاءِ)، آخرڪار ”تاريخ مظهر شاهجهاني“ جي انگريزي ايڊيشن طرف توجھ ڏنو. هونئن تہ پاڻ ڪم جي پورائي لاءِ بورڊ جي مذڪوره ٻن ڇاپن کي آڏو رکيائون، ليڪن گڏوگڏ پنجاب يونيورسٽيءَ ۾ موجود قلمي نسخي کي ئي اساس بنائي ڪم جو پورائو ڪيو ويو. سڄي رٿا کي ٽن اهم حصن: تعارف، ڪتاب جو ترجمو ۽ تبصرو ۾ تقسيم ڪري نباهيو ويو آهي. تعارف واري حصي ۾ ٽي ننڍا عنوان ڏسجن ٿا (1) سنڌ ۾ ارغونن کان ڪري مرزا غازي بيگ جي وفات تائين واري تاريخ (2) مصنف ۽ سندس خاندان (3) ڪتاب. ٻيو اهم حصو مظهر شاهجهانيءَ جي انگريزي ترجمي تي مدار رکي ٿو. ٽيون ۽ آخري مکيہ شخصيتن ۽ ڪن انتظامي عهدن، جي ان وقت رائج هئا؛ بابت نهايت قيمتي نوٽس ڏنا ويا آهن. ان طرح ڊاڪٽر سليم اختر صاحب پنهنجي پوري ڪم کي رائج ۽ قبول ڪيل نالي جي بدران ”سنڌ انڊر دي مغلز“ جو نالو ڏنو. هي ڪتاب نيشنل انسٽيٽيوٽ آف هسٽاريڪل اينڊ ڪلچرل ريسرچ اسلام آباد ۽ سنڌ گورنمينٽ جي ڪلچر ڊپارٽمينٽ گڏجي 1990ع ۾ شايع ڪيو. هي ڪتاب محققن: سيد حسام الدين راشدي مرحوم، پروفيسر رياض الاسلام ۽ ايم. ايڇ صديقيءَ جي نالي منسوب ڪيو ويو آهي. ڪتاب جي تياريءَ لاءِ راشدي صاحب مرحوم جي علمي تعاون جو پڻ ڀرپور اعتراف ڪيو ويو آھي.
تنقيدي جائزو
هيٺ ڪتاب جو مختصر تنقيدي جائزو پيش ڪجي ٿو:
ڪتاب ۾ انٽروڊڪشن جو پهريون حصو، سنڌ ۾ ارغونن کان ڪري مرزا غازي بيگ جي پڄاڻيءَ تائين، پيش آيل اهم واقعن، سياسي تبديلن ۽ فوجي مهمن تي لکيو ويو آهي. هن ۾ سٺ مکيہ ڳالهيون آيون آهن ۽ اهو جائزو 8 صفحن تي مشتمل آهي. حقيقت ۾ سنڌ جي هڪ صديءَ جي تاريخ تہ ان طرح يڪجاءِ ٿي آهي، ليڪن ان جي ڪا خاص ضرورت بہ نہ هئي. جڏهن تہ انگريزي زبان ۾ ئي ٻہ ڪتاب بِنھ ويجهڙائيءَ ۾ ڇپيل ۽ دستياب ملن ٿا، جي مذڪوره دور جي مطالعي ۾ مدد ڪن ٿا. هڪ آهي ايم. ايڇ صديقيءَ جي ٿيسز ”هسٽري آف دي ارغونس اينڊ ترخانس آف سنڌ“ ۽ ٻيو آهي انصار زاهد خان جو ”هسٽري اينڊ ڪلچر آف سنڌ“.
انٽروڊڪشن جي ٻئي حصي ۾ ميرڪ يوسف ۽ سندس خاندان بابت لکيو ويو آهي. هي حصو ان لحاظ کان ڪارائتو آهي جو سنڌ جي هن ممتاز علمي ۽ سياسي خاندان بابت، سنڌ کان ٻاهر جي عالمن لاءِ مواد ڪٺو ڪري ڏنو ويو آهي. البتہ سنڌي پڙهندڙن جي لاءِ ”تذڪرة امير خاني“ جي صورت ۾، اڳ ۾ ئي بهترين تر هن ڏس ۾ ڪا نئين ڳالھ نہ ڪئي آهي.
ڪتاب جي انٽروڊڪشن جو ٽيون حصو ”مظهر شاهجهاني“ بابت آهي، جو بِنھ مختصر، اڌورو ۽ نامڪمل آهي. ڏهين صديءَ ۾ سنڌ جي تاريخ نويسيءَ ۾ سنڌ بابت، نهايت ننڍو نوٽ لکيو ويو آهي ۽ ”تاريخ طاهري“ جي لکجڻ جو سال بہ غلط ڏنو ويو آهي. ان دور ۾ ڪن مکيه ڪتابن: ترخان نامہ ۽ ذخيرة الخوانين جو نالو به نه کنيو ويو آهي. ٻئي طرف شاه حسن جي درٻار ۾ ٻن تذڪرن جي تياريءَ بابت به خاموشي اختيار ڪئي وئي آهي، جي فخري هرويءَ لکيا ۽ انهن جي تاريخي حقيقت تسليم شده آهي. حقيقت ۾ تعارف جو هي حصو بِنهه مايوس ڪن آهي. ڪهڙو نہ بهتر ٿئي ها جو هن حصي تي جامع نموني ۾ لکجي ها ۽ اهو جائزو بہ وٺجي ها ته، ڇا ان نوعيت جو ڪو تاريخي دستاويز مغل انڊيا جي ڪنهن ٻئي حصي ۾ بہ لکيو ويو يا نہ؟ ڪتاب جو ٻيو حصو ”تاريخ مظهر شاهجهاني“ جي ترجمي تي مشتمل آهي. مظهر شاهجهانيءَ جو سنڌ جي تاريخ وارو حصو ئي ترجمو ڪيو ويو آهي. ڊاڪٽر سليم اختر صاحب جي فارسي ۽ انگريزي ٻولين تي پوري مهارت ۽ رواني هن ترجمي ذريعي چٽي ٿي بيهي ٿي. ترجمو نهايت احتياط، مڪمل خبرداري ۽ پوري ذميداريءَ سان ڪيو ويو آهي. جاگرافيائي ماڳن جا نالا، ماڻهن جا نالا، سنڌي قبيلن ۽ ذاتين بابت ڪم ذميداري سان ڪيو ويو آهي. خالص سنڌي اچارن لاءِ فارسي تحرير کي ئي ترجمي وقت ترجيح ڏني وئي آهي. جڏهن تہ انگريزي زبان ۾ ايتري صلاحيت آهي جو، ڪنهن حد تائين سنڌي نالن کي درست شڪل ڏئي سگهجي ٿي. ڊاڪٽر صاحب ان وقت جي انتظامي عهدن، عملدارن ۽ يونٽن کي بہ ترجمي ذريعي صحيح شڪل ڏيڻ ۾ ڪامياب ويو آهي، جيئن سرڪار، ملڪ، پرڳڻہ، صوبو وغيره. متن ۾ جتي جتي وضاحت جي ضرورت محسوس ڪئي وئي آهي اتي ننڍڙن ستارن ذريعي نشاندهي ڪيل آهي.
ڪتاب جو آخري حصو تبصري يا ڪمينٽريءَ تي مشتمل آهي. هي تبصرو نہ تہ ڪتاب جي اندر آيل واقعن بابت آهي ۽ نہ وري ڪو فوجي مهمن تي، يا خود مصنف جي کوجنا، راءِ ۽ سنڌي قبيلن لاءِ اختيار ڪيل گارگند تي آهي. ليڪن مرتب يا مترجم خاص توجھ جاگرافيائي ماڳن جي نشاندهي، ڪتاب ۾ ذڪر هيٺ آيل ماڻهن ۽ ان دور جي انتظامي ٻوليءَ جي تشريح تي ڏنو آهي. ان هوندي به ڪتاب جا هي ٻہ پويان حصا، سڄي ڪم تي حاوي آهن ۽ مغل دور جي حوالي سان، سنڌ جي اڀياس ۾ خاص ڪري ٻاهرين دنيا ۾ ڪارائتا ثابت ٿيندا.
اڳ موجود مواد يا ڪيل کوجنا کي مقدمي ۾ دهرائڻ جي ضرورت نہ هئي. ان جي بجاءِ ڊاڪٽر ايم. سليم اختر صاحب ان ڳالھ تي توجھ ڏئي ها تہ، آخر سنڌ ۾ مغل دور ۾ ايتري بيچيني ڇو هئي، سنڌي قبيلن انفرادي يا اجتماعي ويڙهه ڇو ٿي ڪئي، ان جو آخرڪار اڳتي حل ڇو نڪتو، مغل منصبدارن ۽ شهنشاهن ڇو سنڌ سان ايترو لاتعلقيءَ وارو رخ اختيار ڪيو ۽ مصنف ڪيئن ايتري اهم تصنيف تيار ڪئي؟ ان کان علاوه ”مظهر شاهجهاني“ جيئن تہ خاص ”سيوهڻ“ جي مطالعي تي مدار رکيو ٿي، تنهن صورت ۾ تعليقات ۽ حاشين ذريعي، مغل دور جي باقي اڌ صديءَ بابت مواد مهيا ڪري، وڌيڪ اڀياس لاءِ راهون پيدا ڪجن ها. جهڙيءَ طرح راشدي صاحب مرحوم ”تحفته الڪرام“ تي ڪم ڪندي، ٺٽي جي صوبيدارن بابت وڌيڪ ڄاڻ ڏني ۽ مواد جمع ڪري شايع ڪيو، ان ريت ٺٽي جي گورنرن بابت هڪ مڪمل ۽ معتبر باب تيار ٿي پيو، جنهن لاءِ محققن کي وڌيڪ پريشاني نہ ٿيندي. انهن سڀني ڳالهين جي باوجود بہ سچ تہ، ڊاڪٽر ايم. سليم اختر صاحب، هي ڪتاب انگريزيءَ ۾ شايع ڪري، سنڌالاجيڪل اسٽڊيز ۾ هڪ اهم واڌارو ڪيو.
بلڪلي درياھ
زمرو:برٽش ڪولمبيا جا درياھ
اقليت
بين- الاقوامي قانون جي اصطلاح ۾ اهڙو فرقو، جيڪو خاص -ثقافت- ۽ انفرادي مسلڪ سان واسطو رکندڙ هجي، ۽ اهڙيءَ رياست ۾ هجي، -جتي- مختلف ثقافتي جماعتن جي اڪثريت هجي. مذهبي اقليتن جو وجود ابتدا کان هليو اچي، ليڪن 19 صديءَ ۾ قومپرستيءَ جي زور سبب يورپ ۾ نسلي امتياز جو مسئلو هنگامه خيز صورت اختيار ڪري ويو. قومپرستيءَ جي جذبي هيٺ بعضي اقليتن کي سخت تڪليفون ڏنيون وينديون آهن. پاڪستان جيئن ته هڪ اسلامي ملڪ آهي، تنهنڪري هتي ٻين مذهبن جهڙوڪ هندو، پارسي، سک، عيسائي ۽ احمدي وغيره کي -اقليت- سڏيو ويندو آهي. -اسلام- ۾ اقليتن سان فياضيءَ، رواداريءَ ۽ عدل واري سلوڪ جو حڪم ڏنو ويو آهي، تنهن ڪري، قائداعظم به پنهنجن خطابن ۾ اقليتن جي حقن ۽ مفادن جو تحفظ ڪرڻ جو بار بار ذڪر ڪيو آهي. 1973ع جي -آئين- ۾ به اقليتن متعلق هڪ پئرا موجود آهي. حڪومت -پاڪستان- اقليتن لاءِ هڪ فلاحي فنڊ قائم ڪري رکيو آهي، جنهن مان غريب ۽ مستحق اقليتن جي مالي امداد ڪئي ويندي آهي. مرڪزي سطح تي اقليتن لاءِ باقاعدي وزارت آهي، جيڪا اقليتن جي حقن ۽ ضرورتن لاءِ جامع منصوبا جوڙيندي آهي. سنڌ ۾ رهندڙ اقليتن ۾ هندو، عيسائي، احمدي، پارسي، سک ۽ ٻين مذهبن جا اندازاً 20 لک ماڻهو -آباد- آهن. سنڌ ته جيئن صوفين جي اثر هيٺ رهي آهي -ان- ڪري هتي مذهبي رواداري مثالي آهي ۽ اقليتن سان تعلقات سماجي توڙي ٻين حوالن سان تمام بهتر آهن.
حوالا
زمرو:انساني حق
اقليدس
حوالا
زمرو:سائنسدان
بليبري درياھ
بلبيري درياھ ڪينيڊا جي صوبي برٽش ڪولمبيا ۾ وھندڙ ھڪ درياھ آھي.
زمرو:برٽش ڪولمبيا جا درياھ
ساهيوال ضلعو
ساهيوال ضلعو (اُچار: ساهِي وال زِلو) پاڪستان جي صوبي پنجاب جو هڪ ضلعو آهي.
زمرو:ساهيوال ضلعو زمرو:پاڪستان جا ضلعا زمرو:پنجاب پاڪستان جا ضلعا زمرو:پنجاب، پاڪستان جا ضلعا
5 آگسٽ
5 آگسٽ ، عيسوي سال جو 217 هون (ليپ سال 218 هون) ڏينهن آهي، سال پوري ٿيڻ ۾ 148 ڏينهن (ليپ سال 149 ڏينهن) باقي آهن.
حوالا
زمرو:آگسٽ زمرو:سال جا ڏينهن
سردار خان محمد ڏاهري
ﺭﺋﻴﺲ ﺳﺮﺩﺍﺭ ﺧﺎﻥ ﻣﺤﻤﺪ ڏﺍﻫﺮﻱ
ﺭﺋﻴﺲ ﺧﺎﻥ ﻣﺤﻤﺪ ڏﺍﻫﺮﻱ ﻭﻟﺪ ﺟﺎﻥ ﻣﺤﻤﺪ ڏﺍﻫﺮﻱ ﺟﻲ ﭘﻴﺪﺍﺋﺶ 4 ﺟﻮﻥ 1946ﻉ ۾ ﮘﻮﭞ ﺭﺿﺎ ﻣﺤﻤﺪ ڏﺍﻫﺮﻱ ﺗﻌﻠﻘﻪ ﺩﻭﻟﺘﭙﻮﺭ ﺿﻠﻊ ﻧﻮﺍﺏ ﺷﺎﻩ ۾ ﭤﻲ.
تعليم
ﭘﺮﺍﺋﻤﺮﻱ ﺗﻌﻠﻴﻢ ﮘﻮﭞ ﺳﺮﺩﺍﺭ ﺭﺿﺎ ﻣﺤﻤﺪ ڏﺍﻫﺮﻱ ﻣﺎﻥ ﺣﺎﺻﻞ ڪﺌﻲ. ﺳﻴڪﻴﻨڊﺭﻱ ﺗﻌﻠﻴﻢ ﻣﺌٽﺮڪ ﻫﺎﺀِ ﺍﺳڪﻮﻝ ﺩﻭﻟﺘﭙﻮﺭ ﻣﺎﻥ ﺳﺎﻝ 1979 ﻉ ۾ ﺍﻧٽﺮ 1982ﻉ ۾ ﮔﻮﺭﻧﻤﻴﻨٽ ڊﮔﺮﻱ ڪﺎﻟﻴﺞ ﻣﻬﺮﺍﮠ ﻣﻮﺭﻭ ﻣﺎﻥ ﺑﻲ ﺍﻱ ﺁﻧﺮﺱ ﺳﻨﮅ ﻳﻮﻧﻴﻮﺭﺳٽﻲ ﭴﺂﻣﺸﻮﺭﻭ ﻣﺎﻥ ڪﺌﻲ. ﺍﻳﻢ ﺍﻱ ﭘﻮﻟﻴٽﻴڪﻞ ﺳﺎﺋﻨﺲ 1988ﻉ ۾ ﺳﻨﮅ ﻳﻮﻧﻴﻮﺭﺳٽﻲ ﻣﺎﻥ ۽ ﺍﻳﻞ ﺍﻳﻞ ﺑﻲ ﺳﻨﮅ ﻳﻮﻧﻲ ﻭﺭﺳٽﻲ ﭴﺎﻣﺸﻮﺭﻭ ﻣﺎﻥ ڪﺌﻲ.
سياسي زندگي
ﺳﺎﻝ 1990ﻉ ﺟﻲ ﻋﺎﻡ ﺍﻟﻴڪﺸﻦ ۾ ﺻﻮﺑﺎﺋﻲ ﺍﺳﻴﻤﺒﻠﻲ ﭘﻲ ﺍﻳﺲ 22 ﺗﻲ ﭘﻴﭙﻠﺰ ﭘﺎﺭٽﻲ ﺟﻲ ٽڪﻴٽ ﺗﻲ ﺑﻴﭡﻮ ۽ ڪﺎﻣﻴﺎﺏ ﭤﻴﻮ. 1993ﻉ ﺗﺎﺋﻴﻦ ﺻﻮﺑﺎﺋﻲ ﺍﺳﻴﻤﺒﻠﻲ ﺟﻮ ﻣﻴﻤﺒﺮ ﺭﻫﻴﻮ
2018 واري اليڪشن ۾ پيپلز پارٽيءَ صوبائي اسيمبلي پي ايس 40 تي بيٺو  ڪامياب ٿيو ھن وقت ايم پي اي آھي
سماجي خدمتن
. ﻋﻼﺋﻘﻲ ﺟﺎ ﻣﺴﺌﻼ ﺣﻞ ڪﺮﮠ ﺷڪﺎﺭ ﻭﺍﻟﻲ ﺑﺎﻝ ﺭﺍﻧﺪ ﺳﺎﻥ ﺩﻟﭽﺴﭙﻲ ﺍﭤﺲ. ﻫڪ ﺩﻓﻌﻮ ﻋﻤﺮﻭ ﺑﻪ ڪﻴﻮ ﺍﭤﺲ. ۽ ﭘﺎڙﻱ ﻭﺍﺭﻥ ﺟﻲ ﻣﺪﺩ ڪﺮﮠ ﺩﻭﺳﺘﻲﺀَ ﺟﻮ ﻭﻓﺎﺩﺍﺭ ﻋﻮﺍﻡ ﺟﻮ ﺧﺪﻣﺘﮕﺎﺭ ڪﺸﺎﺩﻭ ﻫﭣ ۽ ڪﺸﺎﺩﻱ ﺩﻝ ﺍﭤﺲ. ﻣﻠﮡ ﺟﻮ ڏﺍﮂﻭ ﺩﻟﭙﺴﻨﺪ ﺍﻧﺪﺍﺯ ۽ ﻋﺰﺕ ڏﻳﺌﻲ ۽ ﻭﭠﻲ ﺧﻮﺏ ﭴﺎﮢﻲ
حوالا
زمرو:نوابشاهه ضلعي جا سياستدان زمرو:سنڌ جون شخصيتون
بيسا درياھ
بيسا درياھ ڪينيڊا جي صوبي برٽش ڪولمبيا ۾ وھڻ وارو ھڪ درياھ.
زمرو:برٽش ڪولمبيا جا درياھ
بوناپارٽ درياھ
زمرو:برٽش ڪولمبيا جا درياھ
بيگن جروار
بيگن جروار پاڪستان جي صوبي سنڌ جي ضلعي ٽنڊي الهيار جي تعلقي چمبڙ ۾ هڪ ڳوٺ ۽ يونين ڪا‏ؤنسل آهي.
هن ڳوٺ جي پاسي ۾ شاهه عبداللطيف ڀٽائيءَ جي صحبتي بزرگ ميين صابر ولهاريءَ جو مقبرو موجود آهي.
1000ع
1000 عيسوي سن هڪ ليپ سال هيو. هيءُ ورهيه سومر تي شروع ٿيو. هي 10هين صدي جو آخري سال هو، هي سال 31 ڊسمبر تي ختم ٿيو.
ڊسمبر
زمرو:1000ع زمرو:ڏهين صدي زمرو:سال
بيلا ڪولا درياھ
بيلا ڪولا درياھ ڪينيڊا جي صوبي برٽش ڪولمبيا ۾ وھڻ وارو ھڪ درياھ آھي.
اقوال دانش (ڪتاب)
هيءُ ڪتاب حبيب -الله- مولابخش ڀُٽي جو لکيل آهي، جنهن جو موضوع قائداعظم جا قول آهن. رايل سائيز واري هن ڪتاب جو جلد ڪچو آهي، جنهن ۾ 100 صفحا آهن. ڇاپو پهريون، محڪمه اطلاعات، مغربي پاڪستان، حيدرآباد، گورنمينٽ پريس ڪراچيءَ مان سال 1958ع ۾ ڇپائي پڌرو ڪيو.
بيلا ڪولا درياھ
زمرو:برٽش ڪولمبيا جا درياھ
اقوال دانش (ڪتاب)
حوالا
زمرو:ڪتاب
ڪاليج
دانشگاہ یا ڪاليج (انگریزي: College) هڪ اهڙي جڳه تعلیم حاصل ڪري سگهجي۔ پاڪستان ۾ بيشمار دانشگاهون آهن جتي هر مضمون جي تعلیم ڏني ويندي آهي
هي دانشگاهون، عام تعلیم، پیشہ ورانہ تعلیم، تڪنيڪي تعلیم وغیرہ جي شعبن جون هونديون آهن.
ڪاليج زمرو:اعليٰ تعليم زمرو:تعليمي مرحلا زمرو:جواني
ڌرتي جي چرپر
thumb|ڌرتيءَ جي خيالي چرپر اسان جي ڌرتي گول آهي ۽ ڏينهن رات جي تبديليءَ جو ڪارڻ ڌرتيءَ جو اهو ڦيرو ئي آهي. ڌرتي نه رڳو سج جي چوڌاري چڪر هڻي ٿي، پر سج سان گڏ ڊوڙندي به رهي ٿي. ڇا اسين اهو ڄاڻو ٿا ته ڌرتي جڏهن ڦري ٿي ته اسين ان کي محسوس ڇو نٿا ڪيون ته اها ڦري رهي آهي يا تيز رفتاريءَ سان ڊوڙي رهي آهي. ڌرتي ڪو پتڪڙو بال ڪونهي جو ان کي ڌرتي تي هوندي، ان ڦيري کي اسين عام رواجي نموني سان ڏسي سگهون. ڌرتي اسان کان ڪروڙين ڀيرا وڏي آهي. اسين ان سان چهٽيل آهيون ۽ ان جي ڇِڪ اسان تي لاڳيتو اثر ڪري ٿي. ڌرتي پنهنجي ڦيري، چڪر ۽ ڊوڙ دوران ڪو به جهاڪو ڪو نه ٿي کائي، ان ڪري ان جي چرپر جو عام طرح اسان کي احساس ڪو نه ٿو ٿئي.
اوهان ڪڏهن هوائي جهاز ۾ سفر ڪيو آهي؟ جيڪڏهن اوهان هوائي جهاز ۾ سفر ڪيو آهي ته پوءِ اوهان شايد ٿورو گهڻو اندازو لڳائي سگهو ٿا. هوائي جهاز جا در دريون سڀ بند هجن، جيئن زمين يا ڪڪر اوهان کي نظر نه اچن، يا اوهان ڪجهه دير اکيون بند ڪيو، اوهان کي احساس ئي ڪو نه ٿيندو، ته ڪو هوائي جهاز 500 ڪلوميٽرن جي تيز رفتاريءَ سان اُڏامي يا ڊوڙي رهيو آهي.
اوهان کي خبر آهي ته ڌرتي ڪنڊائتي پوزيشن ۾ آهي. سَرائي يا مهور جي سيڌ ۾ اتر طرف قطب تارو آهي. اتر کان وٺي ڏکڻ تائين ڌرتيءَ جو ڍِڍُ ڪَمان جيان رهي ٿو. ان جي وچ (اوڀر) پريان تارو ٺيڪ اوڀر کان هلندي اولهه طرف ويندي لڳندو، ڇو جو ڌرتي پنهنجي سرائيءَ يا مهور جي چوڌاري ڦري ٿي ۽ ڦرندي رهي ٿي. جنهنڪري ڌرتيءَ جي مٿاڇري تي رهندڙ يا پيل سڀ شيون پڻ لاڳيتو ڦيري جي حالت ۾ آهن.
حوالا
زمرو:ڌرتي زمرو:دنيا زمرو:جاگرافي زمرو:سائنس
سرگوڌا ضلعو
سرگوڌا ضلعو پاڪستان جي صوبي پنجاب جو هڪ ضلعو آهي.
باب الاسلام
6 جولاءِ 1975ع تي جڏهن اسلامي ملڪن جي پهرين سربراهه ڪانفرنس ڪراچيءَ ۾ منعقد ٿي، تڏهن هن ڪانفرنس ۾ شريڪ نمائندن هن شهر جي تاريخي اهميت ۽ عوام جي مهمان نوازيءَ واري جذبي کان متاثر ٿي، ڪراچي شهر کي ”باب الاسلام“ جو نالو ڏنو.
نئين پٿر واري زماني جا سنڌ ۾ نشان
ڪراچيءَ کان ويهه ميل پري، مول نالي ماٿر ۾ مسٽر ڪارٽر ڏٺو ته هڪ هنڌ پٿرن مٿان پٿر سٿي ٿيا پيا هئا. انهن پٿرن تي ڪي چڪرا ۽ اُٺ ۽ گهوڙي جون شڪليون اُڪريل هيون. انهيءَ هنڌ کي پاڻ ”ٺل“ (Thhul) ڪوٺيو اٿس. مسٽر ڪارٽر جي خيال موجب اهو ٺل عيسوي سن کان فقط ڏيڍ سؤ کن ورهيه اڳ جو آهي؛ پر انهي ساڳيءَ ماٿر ۾ نئين پٿر واري زماني جي ماڻهن جي بيٺڪ جا نشان به ڏٺائين. انهيءَ زماني جا پٿر جا ٺهيل ڪيترا اوزار به لڌائين. ائين هو صاحب کوجنائون ڪندو ويو، ته نئين پٿر واري زماني جون بيٺڪون ڪراچيءَ کان وٺي اُنڙپور تائين ڏٺائين. هيڏانهن وري ننگر ٺٽي جي پريان، ڳوٺ گجي واريءَ واٽ تي ٿرڙيءَ وٽ، نئين پٿر واري زماني جو عجيب طرح ٺهيل هڪ شهر نظر آيس، جنهن جي چوڌاري ڀتيون ڏنل هيون. انهيءَ هنڌان توڙي جهرڪن طرف ٻڌڪن ٽڪرن مان، انهيءَ زماني جا پٿر مان ٺهيل اوزار وغيره به هٿ آيس.ويجهڙائيءَ ۾ آرڪيالاجيڪل کاتي وارن به اهي پاسا جاچيا، تنهنڪري نئين پٿر واري زماني جي بيٺڪن جو ذڪر سر جان مارشل به پنهنجي جوڙيل ڪتاب مهن جي دڙي ۽ سنڌو سڀيتا جي جلد پهرئين صفحي 92 ۾ ڪيو آهي. ان صاحب جو چوڻ آهي ته نئين پٿر واري زماني جا نشان سنڌ ۾ لڪيءَ جي جبلن، کرٿر جبل جي قطارن ۽ روهڙيءَ وارين ٽڪرين ۾ به اڪيچار آهن. مطلب ته هن زماني ۾ نه رڳو سيوهڻ وارو پاسو وسيل هو؛ پر سنڌ جي اُڀرندي طرف وارين ٽڪرين يعني ٺٽي ۽ جهرڪن وارن ٻڌڪن ٽڪرن ۽ اُنڙپور کان وٺي روهڙيءَ وارين ٽڪرين وارو پاسو به وسيل هو.
حوالا
زمرو:تواريخ زمرو:سنڌ زمرو:تاريخ
بيور درياھ، برٽش ڪولمبيا
بيور درياھ ڪينيڊا جي صوبي برٽش ڪولمبيا ۾ وھڻ وارو ھڪ درياھ آھي.
زمرو:برٽش ڪولمبيا جا درياھ
سيد محمد مڪي
سيد محمد مڪي سندس والد سيد محمد شجاع، اصل مشهد جي ويٺل هو.
تفصيلي احوال
سيد شجاع مشهد مان نڪري سير ڪندو بغداد آيو. سهروردي سلسلي جي باني شيخ شهاب الدين عمر سهروردي (وفات 1234ع) جو مريد ٿيو، ۽ ان جي نياڻيءَ سان سندس شادي ٿي. اتان ٿي مڪي شريف آيو، جتي کيس محمد مڪي ڄائو. سيد محمد شجاع موٽي مشهد آيو ۽ اتي وفات ڪيائين. امام موسيٰ رضا جي مقبري ۾ مدفون ٿيو. سندس فرزند سيد محمد مڪي بکر ۾ اچي سڪونت اختيار ڪئي. سندس مزار سکر ۾ ڪليڪٽريءَ لڳ آهي. سندس فرزند شاهه صدر الدين به وڏو بزرگ ٿي گذريو آهي. سندس مزار بکر ٻيٽ ۾ آهي. شاهه صدر الدين جو فرزند سيد بدر الدين به وڏو بزرگ ٿيو. سيد جلال سرخ بخاري جڏهن بکر ۾ آيو، ته کيس پنهنجي نياڻي نڪاح ۾ ڏنائين. سيد جلال ڪجهه وقت بکر ۾ رهي، پوءِ اُچ ويو. هن خاندان مان ٻيا به ڪيترائي بزرگ ٿيا، جهڙوڪ: سيد علاؤ الدين بن سيد محمد مڪي، سيد موسيٰ بن سيد علاؤ الدين، سيد شهاب الدين بن سيد موسيٰ، سيد علاؤ الدين بن شهاب الدين، سيد حيدر حقاني( مدفون روهڙي)، مير ميران رضوي، سيد يعقوب، سيد صادق علي، سيد نظام ولد ناصر، مير جعفر، مير سعيد خان، مير قلندر علي وغيره. هي خاندان پوءِ بکر مان لڏي اچي روهڙيءَ ۾ رهيو، ۽ اڃا تائين سندن پويان روهڙيءَ ۾ رهن ٿا ۽ رضوي سيد سڏيا وڃن ٿا. بکر جي رضوي خاندان جو وارث سيد محمد مڪي بکري جا وڏا يمن جي حاڪم گهراڻي مان هئا ۽ سيد محمد اتان جهاد ڪارڻ ٽن هزار سوارن سان گڏ ناصر الدين قباچي جي دؤر ۾ بکر آيو. اچ ۾ سندن مزار مبارڪ هر عام ۽ خاص جي ڌيان جو مرڪز بڻيل آهي. سيد محمد مڪي جي اولاد مان سيد شمس الدين ۽ سيد ماه مشهور بزرگ گذريا آهن. سيد شمس، بهاءُ الدين زڪريا ملتاني کان باطني فيض ورتو ۽ سلطان ناصر الدين محمود بن التمش جي زماني ۾ جهونسي (الہ آباد) ويا جتي سندن محنت سان ڪيترائي هندو مسلمان ٿيا. انهن جو پٽ شاهه تقي الدين به وڏو بزرگ هو. سيد محمد مڪي جي اولاد مان سيد مير محمد ثاني بکري سياحت خاطر جونپور ويو ۽ اتي مخدوم شيخ منجي شطاري جي ڌي سان شاديءَ ڪيائين. سندن مزار جونپور جي ڳوٺ ڪمالپور ۾ آهي. . رحيمداد خان مولائي شيدائي مطابق ھي برصغير جي رضوي ساداتن جو ڏاڏو ھيو ۽ سندس جي قبر ڊپٽي ڪمشنر سکر جي بنگلي جي ڏکڻ طرف چوديواري اندر آهي. غلام سلطان ناصر الدين محمود جي ڏينهن ۾ 1260ع مشهد مقدس کان سکر ۾ قيام فرمايو. قبر جي دروازي جي پيشاني تي ڪاشيءَ جي سر تي جيڪو ڪتبو لڳل آهي، تنهن جي عبارت هن طرح آهي: ”تعويذ قبر حضرت قطب الاقطاب سلطان العارفين اميرالمومنين سيد محمد مڪي بن سيد شجاع نور الله مفجعه بن سيد ابراهيم بن سيد قاسم بن سيد زين بن سيد حمزه بن سيد هارون بن سيد عقيل بن سيد اسماعيل بن امير المومنين سيدنا جعفر ثاني بن امام علي نقي بن امام محمد تقي بن امام شان علي بن موسيٰ رضا بن موسيٰ ڪاظم بن امام جعفر صادق بن امام محمد باقر بن امام زين العابدين بن امام حسين بن حضرت امير المومنين امام المشارق المغارب اسد الله الغالب علي بن ابي طالب رضي الله تعاليٰ عنهم.“ هن ڪتبي مان اها خبر پئجي سگهي ٿي ته سيد محمد مڪي، شيخ الشيوخ شهاب الدين سهرورديءَ جو ڏوهٽو هو. ڪتبي جي عبارت جا ڪي اکر ڊٺل آهن. سندن اولاد سکر روهڙيءَ کان علاوه ٺٽي ۽ نصرپور تائين پکڙجي ويو. چنانچه نصرپور جو مشهور شاعر شاهه عنايت رضوي سندن اولاد مان هو. سيد محمد مڪي سکر جي برڪت واري زمين کي وطن جوڙي هتي خاڪ پاڪ ۾ آرامي آهي. سندن وفات جي سال جي خبر نٿي پوي پر هر سال عرس جي موقعي تي ميلو لڳي ٿو. سکر جي مشهور زيارتگاهن مان آهي. تقسيم هند کان پوءِ سکر جي ميمڻ گرين شاپ جي سيٺ قبر مٿان هڪ سيمنٽ جي باره دري تعمير ڪرائي آهي ref>. .