cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
ڊي. جي. سنڌ گورنمينٽ سائنس ڪاليج
تاريخ
گوبند مالهي، ڪامريڊ سوڀي گيانچنداڻي، ڪيرت ٻاٻاڻي، نارائڻ شيام، شيخ اياز، شيخ عبدالرزاق راز ، سڳن آهوجا، سنتو درياڻي ۽ ٻين گڏجي 1945ع ۾ ‘ترقي پسند اديبن جي انجمن’ جو بنياد رکيو. جنهن جي پويان حشو ڪيولراماڻيءَ جي ترقي پسند سوچ به هئي، پر هو تنهن دور ۾ اديبن بدران شاگردن ۽ پورهيتن جي سرگرمين ۾ وڌيڪ مصروف هو. ‘ترقي پسند اديبن جي انجمن’  ڊي. جي  سنڌ ڪاليج، ايس سي شاهاڻي ۽ اين اي ڊي ڪاليج جي استادن ۽ شاگردن جو ڌيان ڇڪايو. ٿوري ئي وقت اندر ادب سان چاهه رکندڙ استادن ۽ شاگردن جو وڏو تعداد هن انجمن  جي گڏجاڻين ۾ شرڪت ڪرڻ لڳو. هن انجمن جون گڏجاڻيون هر جمعي تي ان جي آفيس واقع بندر روڊ تي ٿينديون هيون. هن انجمن جي گڏجاڻين ۾ هڪ ئي وقت گوبند مالهي، سوڀي گيانچنداڻي ۽ ڪيرت ٻاٻاڻيءَ جهڙا مارڪس وادي، توڙي ڪانگريسي ۽ مسلم ليگي خيالن جا شاعر، اديب ۽ دانشور شرڪت ڪندا هئا. انهن ۾ ڪڏهن به ڪو مذهبي يا نظرياتي اختلاف نظر نه آيو. ڊاڪٽر در محمد پٺاڻ لکي ٿو ته “هيءَ انجمن ڪاليجي استادن ڊاڪٽر هرو مل سدا رنگاڻي ۽ پروفيسر منگها رام ملڪاڻي، شاگردن جهڙوڪ نارائڻ شيام، شيخ اياز، شيخ عبدالرزاق راز ۽ مارڪس وادي  ليڊرن ڪامريد سوڀي گيانچنداڻي، گوبند مالهي ۽ ڪيرت ٻاٻاڻي وغيره جهڙن ڌڙن تي مشتمل هڪ “ٽمورتي انجمن” هئي، جيڪا ورهاڱي تائين سنڌي ٻولي ۽ علم تي اثر وڌو. 1947ع ۾ هن انجمن طرفان ‘پرهه ڦٽي’ نالي سان نئين ادب تي مشتمل هڪ ضخيم ڪتاب شايع ڪيو ويو”.21
10.  سنڌي ادبي سرڪل:
هن سرڪل جي بانين ۾ شاگردن مان گوبند مالهي، نارائڻ شيام، ڪيرت ٻاٻاڻي سوڀو گيانچنداڻي، ارجن شاد ۽ ڊي  جي سنڌ ڪاليج جي استادن مان ڊاڪٽر گربخشاڻي، ڊاڪٽر هرو مل سدا رنگاڻي، منگها رام ملڪاڻي، رام پنجواڻي هئا. هن سرڪل طرفان ٻين ادبي سرگرمين کان سواءِ سنڌي ڊراما به اسٽيج ڪيا ويندا هئا. هن سرڪل رام پنجواڻي جا ٻه مشهور لوڪ ناٽڪ ‘مومل راڻو’ ۽ ‘پکي ۾ پدمڻي’ پيش ڪيا هئا جن ۾ حصو اڪثر ڪري ڪاليج جي شاگردياڻين ورتو هو. پوين ڏينهن ۾ ڊاڪٽر گربخشاڻي سرڪل جو صدر ۽ شيخ عبدالرزاق راز سيڪريٽري هو. سنڌي ادبي سرڪل استادن ۽ شاگردن جو گڏيل ادبي ۽ ثقافتي محاذ هو. جنهن ترقي پسند سنڌي ادب جي سرجڻ ۾ انتهائي اهم ڪردار ادا ڪيو. هيءَ سرڪل ورهاڱي تائين تمام گهڻو سرگرم رهي.
ڊي جي ڪاليج ۾ ادبي سرگرمين کي وڌائڻ ۾ ميٺارام هاسٽل، سرڻاگتي هال ۽ شيوا ڪنج هاسٽل اهم ڪردار ادا ڪيو. ‘سنڌو ساهت ڪلب’ جي پهرين تعارفي گڏجاڻي 3 جون 1944ع تي شام جو سرڻاگتي هال ۾ ٿي. جنهن ۾ ڏيا رام وسڻ مل مير چنداڻي، سوڀراج نرملداس فاني، منوهر داس ڪوڙو مل، آسانند مامتورا، ڄيٺمل پرسرام ۽ شاگردن ليکڪن، ٻڌاڻي امر، پريم جوتسنگهاڻي، ڀڳوان ٿڌاڻي ۽ ٻين شرڪت ڪئي. گڏجاڻيءَ جي صدارت منوهر داس ڪوڙي مل ڪئي. انهيءَ گڏجاڻيءَ ۾ هڪ ٺهراءَ وسيلي ‘سنڌو ساهت ڪلب’ قائم ڪيو ويو. گڏجاڻيءَ ۾ اتفاق راءِ سان چندو مل لعل سنگهه جئسنگهاڻيءَ کي سيڪريٽري چونڊيو ويو. هن ڪلب جو مقصد شڪارپور مان شايع ٿيندڙ ماهوار سنڌي رسالي ‘سنڌو’ کي علمي ۽ ادبي سهڪار فراهم ڪرڻ، عالمن، اديبن ۽ دانشورن جا ڏينهن ملهائڻ، ادبي موضوعن تي بحث مباحثا ۽ مذاڪرا ڪرائڻ هو. هن ڪلب طرفان پهريون مذاڪرو 17 جنوري 1944ع تي ‘سنڌي ٻوليءَ جون خصوصيتون’ جي موضوع تي ڪرايو ويو. جنهن جو مکيه مقرر ڏيا رام چنداڻي هو.
12. سنڌي ادبي سنگت:
سنڌي ادبي سنگت جي بڻ بڻياد بابت مختلف رايا آهن، ڪن ماڻهن جو خيال آهي ته سنڌي ادبي سنگت، ڊي. جي    ڪاليج سنڌي سرڪل جو تسلسل آهي، ته ڪي وري ان خيال جا آهن ته سنڌي ادبي سنگت جو ان سرڪل سان ڪو به واسطو نه هو ۽ سنڌي ادبي سنگت 1956ع ۾ وجود ۾ آئي. ان سلسلي ۾ جيڪڏهن گوبند مالهي، ڪيرت ٻاٻاڻي، ڪامريڊ سوڀو گيانچنداڻي، شيخ اياز ۽ ٻين جون يادگيريون پڙهجن ٿيون ته اها ڳالهه پڌري ٿئي ٿي ته سنڌي ادبي سنگت ورهاڱي کان ڪجهه عرصو اڳ ‘سنڌي ادبي سرڪل’ مان ئي ٺهي هئي. سنڌي ادبي سنگت جا اڳوڻا سيڪريٽري تاج بلوچ، ۽ ادل سمورو به ان خيال جا آهن. جڏهن ته ڊاڪٽر ذوالفقار سيال جي راءِ آهي ته ‘سنڌي ادبي سنگت’ 1956ع ۾ قائم ٿي.
سنڌي ادبي سنگت جي بانين ۾ اي جي اُتم به شامل هو. تڏهن پاڻ ماهوار ‘نئين دنيا’ جو  ايڊيٽر  هو. هو  نئين دنيا جي آگسٽ 1947ع واري شماري ۾ لکي ٿو ته “ گذريل آرتوار (آچر) تي ڪراچيءَ جي سنڌي ليکڪن جو ميڙ ‘بايرس اينڊ شپرس چيمبر’ ۾ پروفيسر ايم يو ملڪاڻي (منگها رام اڌا رام ملڪاڻي)جي صدارت هيٺ ٿي گذريو. جتي پروفيسر ايم يو ملڪاڻي، لالچند امر ڏنو مل، آسا نند مامتورا، چوهڙ مل هندوجا، منوهر داس تيرٿ سڀاڻي، سوڀو گيانچنداڻي، گوبند مالهي، بهاري لال ڇاٻڙيا، آنند گولاڻي، ڪيرت ٻاٻاڻي، موهن پنجابي، ڀڳوان لالواڻي ۽ ٻيا جهونا خواهه نوان سنڌي ليکڪ حاضر هئا. شروعات ۾ گوبند مالهيءَ ترقي پسند ادب جي باري ۾ پنهنجا ويچار رکيا. جنهن کانپوءِ منوهر داس ڪوڙي مل، آسانند مامتورا ۽ لالچند امر ڏني مل پنهنجا پنهنجا ويچار رکيا. آخر ۾ ‘سنڌي ليکڪن جي جماعت بندي’ لاءِ حال ڪراچيءَ ۾ ‘سنڌي ادبي سنگت’ جي نالي سان هڪ جماعت برپا ڪئي وئي. جيسين سنگت جون چونڊون ٿين، ڪاروبار هلائڻ ۽ جوڙ جڪ لاءِ  پنجن ڄڻن پروفيسر ملڪاڻي، آسانند مامتورا، چوهڙ مل، بهاري لال ڇاٻڙيا ۽ گوبند مالهي (ڪنوينر)تي مشتمل عارضي ڪاميٽي ٺاهي وئي. هيءَ جماعت سڄي سنڌ جي ليکڪن کي منظم ڪرڻ جي ڪوشش ڪندي. شڪارپور مان شيخ اياز جو احوال آيل آهي ته هو اتر سنڌ ۾ ترقي پسند ليکن جي جماعت بندي ڪري رهيو آهي”. 24
شاگرد سياست:
سنڌ ۾ شاگرد سياست جو پايو به ڊي جي سنڌ ڪاليج ۾ پيو. ورهاڱي کان ڪجهه سال اڳ واران سالن ۾ ته ڊي جي سنڌ ڪاليج جي شاگرد سياست جي ناماچاري سڄي هندستان تائين پکڙيل هئي. تنهن دؤر ۾ شاگرد سياست جو مهندار حشو ڪيولراماڻي هو. هو ڊي جي سنڌ ڪاليج جو شاگرد ته نه هو، پر هو ڪاليج ڀرسان رهندڙ هو، ڊي جي سنڌ ڪاليج، شاهاڻي لا ڪاليج ، اين اي ڊي ۽ ميٺا رام هاسٽل سندس سرگرمين جا مرڪز هئا. تڏهن ڪامريڊ سوڀو گيانچنداڻي، ڪيرت ٻاٻاڻي، گوبند مالهي، موتي واسواڻي، نارائڻ ڀيو ۽ ٻيا شاگرد سياست ۾ سرگرم ڪارڪن هئا. ڪراچي اسٽوڊنٽس جو بنياد ته گهڻو اڳ پئجي چڪو هو، پر سنڌ اسٽوڊنٽس فيڊريشن جو بنياد حشو ڪيولراماڻي وڌو. ان تنظيم ۾ گهڻي ڀاڱي شاگرد حشوءَ جا پوئلڳ ۽ ڪميونسٽ خيالن وارا هئا. حشوءَ جي حڪمت عمليءَ سبب سنڌ جي شاگردن کي انگريزن کي نيڪالي ڏيڻ واري جدوجهد ۾ گهڻا سرگرم رهيا. تعليمي ادارن ۾ فين ۾ واڌ ۽ انتظاميه پاران شاگردن سان ڪنهن به ناانصافيءَ خلاف شاگردن شاندار جهوجهد ڪري ڪيترائي ڀيرا پنهنجا مطالبا تسليم ڪرايا. جن جو تفصيلي ذڪر ڪامريڊ سوڀي جي مضمونن، گوبند مالهي ۽ ڪيرت ٻاٻاڻيءَ جي يادگيرين ۾ تفصيل سان ٿيل آهي. شاگرد سياست جو ڳڙهه به ڊي جي ۽ ان سان سلهاڙيل ڪاليج هئا. حشوءَ جي سرواڻيءَ “آل سنڌ اسٽوڊنٽس فيڊريشن” جو 10 شاگردن تي مشتمل وفد 1942ع ۾ پٽنا ۾ “آل انڊيا اسٽوڊنٽس فيڊريشن” جي مرڪزي ڪانفرنس ۾ شرڪت ڪري چڪو هو.
ٽريد يونين سياست:
شاگرد سياست سان گڏ ڊي جي سنڌ ڪاليج جو ٻيو ڪارنامو  ڪراچيءَ ۾ پورهيت سياست لاءِ بنيادي جدوجهد ڪرڻ آهي. ڪراچيءَ جي ڪارخانن ۾ ڪم ڪندڙ پورهيتن جي حقن لاءِ گهڻي ڀاڱي جدوجهد ميٺا رام هاسٽل ۽ ان جي ڀرپاسي ۾ رهندڙ شاگردن ڪئي. پورهيت اڳواڻن جي گهڻائي ڊي جي سنڌ ڪاليج، اين اي ڊي ۽ شاهاڻي لا ڪاليج جي شاگردن جي هئي. جن جو سرواڻ به حشو ڪيولراماڻي هو. جڏهن ته ڪامريڊ سوڀو، ڪيرت ٻاٻاڻي، گوبند مالهي، اي ڪي هانگل، گلاب، ڪامريڊ پوهو ۽ ٻيا پورهيتن جي رهنمائي ڪندا رهيا.
ڏيا رام گدو مل (ڊي. جي. ڪاليج) حيدرآباد:
سنڌ ۾ اعليٰ تعليم جي حوالي سان ڏيا رام گدو مل جي ڪوششون ڊي جي سنڌ ڪاليج ڪراچيءَ کانپوءِ به ماٺيون نه ٿيون، هن پنهنجي آباڻي شهر حيدرآباد ۾ به اهڙو ئي ڪاليج قائم ڪرڻ جي لاءِ ڪوششون تيز ڪري ڇڏيون. ان ڏس ۾ ٿيا سافيڪل سوسائٽيءَ جي ڊاڪٽر ايني بسنت سندس مدد ڪئي. جڏهن ته ڪاليج جي لاءِ سڀ کان گهڻي مالي مدد ڏيا رام گدو مل پاران پنهنجي وڏي ڀاءُ جي نالي سان قائم ‘ميٺا رام ڌرمائو ٽرسٽ’ پاران ڪئي وئي. سنڌ آرٽس ڪاليج جي نالي سان ان ڪاليج جو افتتاح پهرئين آڪٽوبر 1917ع تي ڊاڪٽر ايني بسنت پاڻ اچي حيدرآباد ۾ ڦليليءَ ڪناري ڪيو. ڏيا رام گدو مل جي وفات کانپوءِ سندس تعليمي خدمتن جي ڪري هن ڪاليج جو نالو 20 جون 1928ع تي ڏيا رام گدو مل (ڊي. جي. ڪاليج) حيدرآباد رکيو ويو. ورهاکي سبب هي ڪاليج 10 مهينا بند رهڻ کانپوءِ گورنمينٽ ڪاليج ڦليلي حيدرآباد جي نالي سان جون 1948ع ۾ ٻيهر شروع ٿيو.
'''ورهاڱي کانپوءِ هندستان ۾ ڊي. جي ڪاليج جو نئون روپ:'''
ننڍي کنڊ جي ورهاڱي جا آثار جڏهن پڌرا ٿيڻ لڳا ته ‘ڊي جي سنڌ ڪاليج بورڊ’پاران ٽي ايم آڏواڻي، رام پنجواڻي، نهچلداس همتسنگهاڻي، ٽي جي خوبچنداڻي ۽ ٻيا سنڌيل لاءِ ڊي جي جهڙوڪاليج کولڻ لاءِ بمبئي ويا، جتي هنن روينيو واري وزير مرارجي ڊيسائيءَ سان ملاقات ڪئي، پر هن سنڌين جي وفد کي مناسب موٽ نه ڏني. ڪجهه ڏينهن کانپوءِ هو بيمار ٿي پيو ته ساڳيو وفد هڪ گلدستو کڻي سندس تيمار داري ڪرڻ ويو، کيس اها ڳالهه ڏاڍي وڻي ۽ هن ترت ئي بمبئيءَ ۾ پوليس لاءِ مخصوص هڪ پلاٽ سنڌين کي ڪاليج اڏڻ لاءِ الاٽ ڪري ڇڏيو. 1948ع ۾ ‘جي هند ڪاليج’ منظور ٿيو. شروع ۾ عارضي طور ايلفسنٽن ڪاليج بمبئيءَ ۾ شام جو ‘جي هند ڪاليج’ جا ڪلاس هلائڻ جي منظوري ڏني وئي. اڳتي هلي 26 آگسٽ 1952ع ۾ جي هند ڪاليج موجوده عمارت ۾ آندو ويو. شروعاتي طور جي هند ڪاليج ۾ اهي سمورا استاد هئا، جيڪي هتي ڊي جي ڪاليج ۾ پڙهائيندا هئا. سنڌي شعبي جو سربراهه رام پنجواڻيءَ کي مقرر ڪيو ويو، جيڪو 1971ع اُتان رٽائرٿيو. جي هند ڪاليج جو شمار ڀارت جي بهترين ڪاليجن ۾ ٿئي ٿو. جڏهن ته ‘حيدرآباد سنڌ نيشنل ڪالجيئٽ بورڊ’ پاران هندستان ۾ هلندڙ تعليمي ادارن جو تعداد تمام وڏو آهي.
ورهاڱي کانپوءِ ڊي جي سنڌ ڪاليج ۾ ادبي سرگرميون ڪجهه وقت لاءِ بيهجي ويون هيون، پر ڀارت ۾ جي هند ڪاليج ۾ پروفيسر منگها رام ملڪاڻيءَ ڊي جي سنڌ ڪاليج وارن استادن ۽ شاگردن کي گڏ ڪري ‘سنڌي ساهت منڊل’ جوڙيو. جنهن ڀارت ۾ نه رڳو سنڌي ادب جي تخليق، تنقيد ۽ ترقيءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو پر سنڌي لپي توڙي سنڌي ٻوليءَ کي ڀارت جي سرڪاري ٻولي تسليم ڪرائڻ ۾ بنيادي ڪردار ادا ڪيو.
اليومناءِ
سنڌ جو پهريون ڪاليج هئڻ جي ڪري سنڌ ۾ گهڻي ۾ گهڻا شاگرد هن ئي ڪاليج جي پيداوار آهن، جن اڳتي هلي وڏو نالو ڪمايو. انهن جا نالا لکڻ لاءِ هڪ الڳ ڪتاب گهرجي، هتي صرف ڪجهه ماڻهن جا نالا ڏجن ٿا. انهن ۾ننڍي کنڊ جا کوڙ سياستدان، سائنسدان، ڊاڪٽر، وڪيل، آءِ سي ايس آفيسر، واپاري ۽ زندگيءَ جي مختلف شعبن سان لاڳاپيل ٻيا ماڻهو شامل آهن. انهن ۾ سنڌ جا اڳوڻا وڏا وزير محمد ايوب کهڙو، غلام حسين هدايت الله، پيرزادو عبدالستار، مير بنده علي ٽالپر، قاضي فضل الله، سيد مظفر حسين شاھ، سنڌ اسيمبليءَ جا اسپيڪر ڀوڄ سنگھ جي پهلاجاڻي، سيد ميران محمد شاھ، نثار احمد کهڙو (اڳوڻو تعليم وارو وزير)، پهرين ڊپٽي اسپيڪر ڄيٺي سپاهيملاڻي، محمد هاشم گذدر، جمشيد نسراوانجي، ڪامريڊ حيدر بخش جتوئي، جئرامداس دولترام، غلام علي چاڳلا، امداد علي ڀٽو، سوامي گوندا نند، ايس سي شاهاڻي، ڊاڪٽر دائود پوٽو، پرمانند ميوا رام، خانبهادر محمد صديق ميمڻ، عطا الله شاھ موسوي، غلام علي الانا، اين آر ملڪاڻي، اي ڪي بروهي، رام ڄيٺملاڻي، عبدالحفيظ پيرزادو، آچاريه ڪرپلاڻي، گوبند رام پي مکي، هميمنداس واڌواڻي، ڏيا رام دولترام،  آڪسفورڊ يونيورسٽي يونين جو پهريون هندستاني صدر ڪارڪا ڊوسا ڀائي فرامجي، غلام رسول ڪيهر، لال چند امر ڏنو مل جڳتياڻي، دادا جشن واسواڻي، ڀيرو مل مهرچند آڏواڻي، ايل ايڇ اجواڻي، خانچند درياڻي، منگها رام ملڪاڻي، ڪامريد سوڀو گيانچنداڻي، نارائڻ شيام، شيخ اياز، ڪيرت ٻاٻاڻي، گوبند مالهي، محمد اسماعيل عرساڻي، اياز قادري، هري دلگير، ايٽمي سياستدان ڊاڪٽر عبدالقدير خان، ڊاڪٽر اديب الحسن رضوي ۽ ٻيا شامل آهن.
ڊي جي سنڌ ڪاليج سنڌ ۾ ڏاهپ ۽ شعور ائين پکيڙيو، جيئن سنڌوءَ جو پاڻي سنڌ کي سيراب ڪندو آهي. افسوس ته جيڪو ڪاليج اڄ کان 100 سال اڳ يونيورسٽيءَ جو درجو حاصل ڪري ها، ان کي صرف تعصب سبب يونيورسٽيءَ جو درجو نه ڏنو ويو.
حوالا:
1.        Ram Nath Sharma, Rajendra Kumar Sharma, History of Education in India, Atlantic Publishers & Dist, 1996 .P. 75
2.       Ibid. P. 80
3.       Ibid. P. 81
4.       Ibid. P. 81
5. سنڌ گزيٽيئر، (اي ايڇ ايٽڪن) ترجمو: حسين بادشاهه، روشني پبليڪيشن 2006، ص 566
6. ساڳيو، ص 568
7. رامواڻي موتيرام ايس، سنڌ ۽ اسان جو ورثو، شارڊا پرڪاشن بمبئي، 1987ع، ص. 82
8. ڦيرواڻي شيوارم نرسنگهداس پروفيسر، راج رشي ديوان ڏيا رام گدو مل، (جيون چرتر)، ڇاپو ٻيو ، سگا ڪراچي، 2000ع. ص. 27_28
9. www.sindhiadabiboard.org/catalogue/mehran/Book84/Book_page4.html#”سنڌ سڀا”--- سنڌ جي پهرين سياسي تنظيم
10. ڦيرواڻي شيوارام نرسنگهداس پروفيسر، راج رشي ديوان ڏيا رام گدو مل، (جيون چرتر)، ڇاپو ٻيو ، سگا ڪراچي، 2000ع. ص 28_29
11. سبزوئي حميد، فاني جڳ لافاني ماڻهو (ڏيا رام گدو مل شاهاڻي)، ڪويتا حيدرآباد، 2011ع، ص. 22
12. گدو مل ڏيا رام، (ترجمو: گل محمد عمراڻي)، سنڌي ٻولي، سنڌي لئنگيج اٿارٽي. جنوري _ مارچ 2012
13. ڦيرواڻي شيوارم نرسنگهداس پروفيسر، راج رشي ديوان ڏيا رام گدو مل، (جيون چرتر)، ڇاپو ٻيو ، سگا ڪراچي، 2000ع. ص 30_31
14. ملڪاڻي منگها رام، سنڌي نثر جي تاريخ، سنڌي ساهت گهر حيدرآباد، 2007، ص. 110
15. Ajwani L.H, The Golden Jubilee Book of D.J Sind college Karachi, The Educational Printing Press Karachi, 1939. P. 135
16. بلوچ نبي بخش خان ڊاڪٽر، شاھه جو رسالو: (ڏھن قلمي نسخن تي آڌاريل) ، شاھه عبداللطيف ڀٽ شاھه ثقافتي مرڪز، ڀٽ شاھه، حيدرآباد سنڌ، 1977ع
17. گربخشاڻي هوتچند مولچند ڊاڪٽر، شاهه جو رسالو، ثقافت کاتو، حڪومت سنڌ، 2012ع، ص. 9
18. راشدي علي محمد پير، اهي ڏينهن اهي شينهن، سنڌي ادبي بورڊ ڄامشورو، (اِي بوڪ سنڌي ادبي بورڊ ويب سائيٽ)
19. پٺاڻ در محمد ، ڪراچي ضلعي جو سنڌ ادب جي ترقيءَ ۾ حصو، (پي .ايڇ . ڊي، مقالو) سنڌ يونيورسٽي ڄامشورو، ص. 459
20. “سنڌو”، شڪارپور: آڪٽوبر 1932ع، ص ص 323_ 325
21. پٺاڻ در محمد ، ڪراچي ضلعي جو سنڌ ادب جي ترقيءَ ۾ حصو، (پي .ايڇ . ڊي، مقالو) سنڌ يونيورسٽي ڄامشورو، ص. 459
22. اياز شيخ، “ساهيوال جيل جي ڊائري” ثقافت کاتو سنڌ: 2010: ص. 427. 428
23. انسائيڪلو پيڊيا سنڌيانه، جلد ستون، سنڌي لئنگئيج اٿارٽي حيدرآباد، ص. 470
24. ساڳيو. ص. 470
حوالا
زمرو:ڪراچي ۾ عمارتون ۽ ساختون
ڪراچي
thumb|180px|ڪراڇي لوڪيٽر، سنڌ پاڪستان ڪراچي (اردو: کراچی) پاڪستان جو سڀ کان وڏو شھر ۽ صنعتي، تجارتي، تعليمي، مواصلاتي ۽ اقتصادي مرڪز آھي۔ ڪراچيءَ جي رهواسين کي ڪراچيائيٽ به سڏيو ويندو آهي.اھو دنيا جو آبادي ۾ ٻارهون نمبر وڏو شهر آھي,   وڏن شهرن جي لسٽ
تفصيلي تعارف
ڪراچي 52´ 24° اتر ۽ 03´ 67° اوڀر تي واقع آهي. ھن جو شمار بيٽا ورلڊ سٽي ۾ ٿئي ٿو. شھر پاڪستان جو سڀ کان وڏو صنعتي ۽ مالياتي مرڪز آھي ء پاڪستان جو ڪاسموپوليٽن شھر آھي. ڪراچي دنيا جو ٻارهون وڏو شھر آھي ۔ ڪراچي پاڪستان جي صوبي سنڌ جو گادي جو ھنڌ آھي۔ ڪراچي شهر عربي سمنڊ جي ساحل تي سنڌو ٽڪور جي اتر اولهه ۾ قائم آهي. پاڪستان جي سڀ کان وڏي بندرگاھ ۽ ھوائي اڏو بہ ڪراچي ۾ قائم آھي۔ ڪراچي 1947ع کان 1960ع تائين پاڪستان جي گاديء جو ھنڌ بہ رھيو. ڪراچي شھر نه رڳو سنڌ جو ڪاروباري مرڪز آهي، پر هن خطي جو هڪ اهم بندر پڻ آهي.
هاڻوڪي ڪراچي جي جڳهه تي واقع قديم ماهي گيرن جي بستين مان هڪ جو نالو ڪولاچي جو ڳوٺ هيو. انگريزن اڻويهين صدي ۾ هن شهر جي تعمير و ترقي جا بنيادَ وڌا. 1947ع ۾ پاڪستان جي آزادي جي وقت ڪراچی کي نيئن ملڪ جو گاديءَ جو هنڌ چونڊيو ويو. ان ڪارڻ شهر ۾ لکين مهاجر اچي آباد ٿيا. پاڪستان جي گاديء جو هنڌ ۽ بين الاقوامي بندرگاھ هئڻ جي ڪارڻ شهر ۾ صنعتي سرگرميون ٻين شهرن کان پهريان شروع ٿي ويون. 1959ع ۾ پاڪستان جي گاديءَ جو هنڌ اسلام آباد نئيو ويو پر ڪراچي جي آبادي ۽ معيشت ۾ ترقی جي رفتار گهٽ ناهي ٿي۔ . سڄي پاڪستان مان ماڻهون روزگار جي ڳولا ۾ ڪراچي ايندا آهن ۽ ان جي ڪارڻ هتي مختلف مذهبي، نسلي ۽ لساني گروھ آباد آهن. ڪراچي کي ان ڪري مِنِي پاڪستان يا ننڍو پاڪستان بہ چيو ويندو آهي. هن شهر ۾ مختلف گروهن جي پاڻ ۾ ڇڪتاڻ جي ڪارڻ 1980ع ۽ 1990ع جي ڏهاڪن ۾ ڪراچي لساني فسادن، تشدد ۽ دهشتگردي جو شڪار رهيو. بگڙندڙ حالتن کي سنڀالڻ جي لاء پاڪ فوج کي به ڪراچی ۾ مداخلت ڪرڻي پئي. ايڪويهين صدي ۾ تيز قومي معاشي ترقي سان گڏ و گڏ ڪراچي جي حالتن ۾ تمام گهڻي تبديلي آئي آهي. ڪراچي جي امن جي صورتحال اڳي کان بهتر ٿي آهي ۽ شهر ۾ مختلف شعبن ۾ ترقي جي رفتار ۾ سٺو واڌارو آيو آهي. ڪراچي سنڌو درياءَ جي ڪناري جي اترين حد تي آهي. شهر هڪ قدرتي بندرگاهه جي چوڌاري اڏيل آهي.
نالو
ڪراچيءَ جو نالو مائي ڪولاچي جي نالي مان نڪتل سڏجي ٿو. ڪراچي جو نالو سڀ کان پهرين 1742 ۾ ڊچ ٻوليءَ جي ھڪ ڪاغذ ۾ ڏيکاريل آهي تہ ان ڪراچيءَ واري وسندي لڳ ھڪ واپاري جھاز ٽڪرجي تباھ ٿيو جنھن جو نالو  ڊِي رِڊَرڪِرڪ ھو.
تاريخ
thumb|180px|ڪراچي جي هڪ قديم تصوير [[1889ع]] مائي ڪولاچي جي وسندي جو بنياد 1729 ۾ چوڻ ۾ اچي ٿو. جتي هينئر ڪراچي آهي اتي اڳي ڪو به شھر ڪو نه هو. سمنڊ جي هڪڙي ڇاڙ ٿي آئي ۽ ڪي مهاڻن جا گهر هئا ۽ ڪي هندو واپاري هئا ۽ انهيءَ هنڌ کي ڪلاچيءَ جو ڪُنُ چوندا هئا. اڳي ننڍڙو ڳوٺ هيو، جتي مهاڻا ۽ ڪي واڻيا رهندا هئا ۽ ان جو نالو ڪلاچي ھو ڪلاچيءَ جو ڪُن نالو شاھ جي رسالي ۾ به آيل آهي. سن ۱۱۹۹۰ (سن 1777ع) ۾ مير بجار خان حج تان موٽي آيو ۽ ڪراچيءَ مان لهي شهدادپور آيو، جتي مير رهندا هئا. ميان نور محمد جي راڄ ۾ سنه ۱۱۵۵ھ يا سن 1742ع ۾، نادر شاھ بادشاھ سورت بندر ۾ ڪي جهاز ٺهرايا هئا، تن جي وٺڻ لاءِ مظفر علي خان بيات بيگلر بيگي ڪراچيءَ آيو ۽ اتان ٿي ٺٽي آيو ۽ ميان نور محمد (نواب شاھ قلي خان) هن جي پيشوا ويو ۽ هن کي ٺٽي ۾ آڻي رهايائين. ٻن مهينن کان پوءِ هو هليو ويو. سن ۱۲۰۷ (سن 1792ع) ۾ قلات جي خان جو ناٺي زرڪ خان ميان عبدالنبيءَ کي مدد ڏيندي ۽ ميرن سان وڙهندي مارجي ويو هو. انهيءَ جي عيوض ۾ ميان عبدالنبيءَ ڪراچي ۽ ڪُورن وارو ڀاڱو قلات جي خان کي ڏيئي ڇڏيو هو. جيڪي ماڻهو اتي رهندا هئا، اهي جوکين جي ڄام جي نظر هيٺ هوندا هئا. پوءِ اتي هڪڙو جهنگلي ڪوٽ ٺاهيائون، جنهن کي ڪلاچي ڪوٽ چوندا هئا ۽ قلات جي خان جي هٿ ۾ هو. سنه 1795ع ۾ مير فتح علي خان ٽالپر اهو هٿ ڪيو ۽ اتي هڪڙو حاڪم مقرر ڪيائون ۽ اتي جي هندو واپارين مان لک ڏيڍ پيدا ٿيندو هون. ورهيه ٻن کان پوءِ انهيءَ جي بچاءَ لاءِ ميرن منوڙي تي هڪڙو ڪوٽ ٺهرايو. سنه 1252هه (سنه 1836ع) ۾ انگريز سرڪار شاه شجاع الملڪ جي مدد لاءِ لشڪر ٿي موڪليو، جو ڪراچي اچي لٿو. ميرن انهيءَ کي درياه جي رستي سنڌ مان لنگهڻ نٿي ڏنو. پر انگريز توبون هڻي منهڙي جو ڪوٽ ڀڃي زور سان ڪراچيءَ ۾ اچي لٿا ۽ پوءِ درياه جي رستي لنگهي ويا. ميرن جي طرفان آغا اسماعيل شاه وڪيل ٿي ڪراچيءَ ويو ۽ سرجان ڪين سان وڃي ٺهراءُ ڪيائين ۽ انگريزن ۽ ميرن جي وچ ۾ هڪڙو عهدنامو ٿيو. سن ۱۲۵۸ ھ (سن 1842ع) ۾ سرچارلس نيپئر پوني مان سنڌ جو ريزيڊنٽ مقرر ٿي ڪراچي آيو ۽ اُتان آگبوٽ تي چڙهي حيدرآباد ۾ آيو، جتي مير نصير خان سان ملاقات ڪيائين ۽ ٻين ميرن کي به گڏيو ۽ ٻيو عهدنامو ڪيائين، جنهن موجب ڪراچي، شڪارپور، عمرڪوٽ ۽ سبزلڪوٽ انگريز سرڪار کي مليا. 180px|thumb|پندرھين يا ارڙھين صديء جا چؤکنڊيء وارا قبا جيڪي ڪراچيء جي اوڀر طرف 29ڪلوميٽرن جي فاصلي تي واقع آھن.
ڪراچيءَ تي ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ 3 فيبروري 1839 تي حملو ڪري منھوڙي واري مٽيءَ جي ٺھيل ڪچي قلعي کي گولي باري سان تباھ ڪيو ۽ ھن وسنديءَ تي قبضو ڪيو.
ڪراچي انگريزن جي دور ۾
1843 ۾ ڪمپني سرڪار جي ميجر جنرل چارلس نيپيئر مياڻيءَ جي جنگ کٽي ڪراچيءَ کي سنڌ جو پھريون دفعو گاديءَ جو هنڌ بڻايو. انگريزن کي هن شھر جي اھميت جو اندازو ھيو ۽ انھن 1854 ۾ ڪراچي پورٽ قائم ڪيو. بندرگاه جي قيام سان ھي شھر آمد و رفت جو وڏو مرڪز بڻيو ۽ کيس روڊن ۽ ريلوي نظام ذريعي سنڌ جي اندروني شھرن ۽ پنجاب سان ملايو ويو.. برطانوي سرڪار ڪراچيء پھرين اينگلو افغان جنگ جي ڪري پنھنجي فوج کي مدد ڏيڻ لاءِ ڪراچيءَ ۾ فوجي ڇانوڻي قائم ڪئي جيڪا ھڪ فوجي گيريزن جي درجي واري ھئي. 1865 ۾ فريئر ھال ۽ ملڪہ برطانيه جي گولڊن جوبلي جي ياد ۾ ايمپريس مارڪيٽ واري عمارت ٺاھي وئي. 1878 ۾ ڪراچيءَ کي برٽش ريلوي سسٽم سان ڳنڍيو ويو.1899 ۾ ڪراچي ڪڻڪ برآمد ڪرڻ وارو اوڀر جي سڀ کان وڏي بندرگاه بڻجي وئي. انگريز سرڪار جي شروع ڪيل وڏن ترقياتي منصوبن جي ڪري ٻاھران مختلف قومن ۽ مذھبن جي آبادي جو واڌارو ٿيندو رھيو جنھن ۾ برطانوي انگريز، پارسي، مراٺي، گوا جا عيسائي ۽ ٻيا شامل ھئا. يھودين به 1893 ۾ ڪراچيءَ ۾ سڀ کان پھريون سنگاگ ٺاھيو جنھن جو نالو مگئن شالوم رکيائون. ڪراچيءَ ۾ ميونسپل ڪاميٽي قائم ڪئي وئي جنھن جو پھريون ميئر سيٺ هرچند راءِ وشنداس 1911 ۾ بڻيو جنھن کي جديد ڪراچيءَ جو ابو سڏيندا هئا.
پاڪستان جي قيام بعد
پاڪستان ٺھڻ وقت ڪراچي سنڌ جو سڀ کان وڏو شهر هو جنهن جي آبادي 400000 لک ھئي. ھي شھر انڊيا مان ايندڙ مسلمان مھاجرن جو مرڪز بڻيو. انھن جي ڪراچي ۾ آمد 1960 تائين جاري رھي. شھر ۾ ٻاھران آيل ماڻهن جي ان اضافي ڪراچيءَ جي آبادي جي انگن اکرن ۽ معيشت کي بلڪل تبديل ڪري ڇڏيو. ڪراچيءَ کي پاڪستان جو پھريون گاديءَ جو هنڌ بڻايو ويو بعد ۾ 1958 ۾ گاديءَ جو هنڌ راولپنڊي منتقل ڪيو ويو. پرڏيھي سفارتخانا پڻ ڪراچيءَ مان منتقل ٿي ويا. 1958 کان 1970 تائين ڪراچيءَ جي ون يونٽ ٺھڻ جي ڪري سنڌ جي گاديءَ جي هنڌ ھجڻ جي حيثيت بہ ختم ٿي وئي. 1960 واري ڏھاڪي ۾ ڪراچي دنيا ۾ ھڪ رول ماڊل بڻجي ويو. ڏکڻ ڪوريا جي سيئول ڪراچي جي پنج سالن واري منصوبي کي اپنايو.
جاگرافي
ھي شھر انڊين زميني پليٽ ۽ عربي زمين پليٽ جي سنگم جي ويجھو واقع آهي شھر منجھ ٻه ننڍڙا جابلو سلسلا: خاسا واريون ٽڪريون ۽ ملري واريون ٽڪريون ڪراچي جي اتر اولھ واري حصي م واقع آھن جيڪي نارٿ ناظم آباد ۽ اورنگي وچ ۾ آھن ۽ انھن کي الڳ ڪن ٿيون ڪراچي جون ٽڪريون ساوڪ کان خالي آھن ۽ اھي کيرٿر جبل جي قطارن جو حصو آهن جن جي وڌ کان وڌ اوچائي سامونڊي سطح کان 528 ميٽرن تائين بلند آھي. ٽڪريون وچ ۾ ڪشادا ساحلي ميدان واقع آھن. ان منجھان ملير ندي ۽ لياري ندي وھندڙ آھن. لياري ندي واري جاء تي ڪولاچي نالي مھاڻن جي وسندي ھوندي ھئي.
انتظامي ورهاست
thumb|180px|کاٻو|ڪراچي جي انتظامي ورهاست
ڪراچي جون ديھون
ڪراچي م 93 ديھون واقع آهن.
مردم نگاري
ڪراچي پاڪستان جو سڀ کان وڌيڪَ گھڻن نسلن، گھڻن مذھبن ۽ گھڻين ٻولين ڳالهائيندڙن جو شھر آھي 2017ع جي آدمشماري مطابق ھن شھر جي آبادي 14,910,352 ھئي ۽ شھر جي آبادي جي سالياني واڌ جي شرح %2.49 ھئي. 1998ع جي آدمشماري مطابق ھن شھر جي آبادي 93 لک ھئي شھرين کي ڪراچي وارا يا ڪراچيئيٽس سڏيو ويندو آهي. اوڻويھين صدي م ھن شھر جي آبادي 1،05،000 ھئي. 1947 م پاڪستان جي قيام وقت وڌي 4,00,000 ٿي چڪي ھئي. جنھن بعد مھاجرن جي آمد سان شھري آبادي ۾ زبردست اضافو ٿيو تيزي سان ٿيل معاشي ترقيءَ ملڪ جي ھر پاسي جي ماڻھن کي سميت ڏکڻ ايشيائي ماڻھن کي ھن شھر طرف مائل ڪيو . ڪجھ سياسي گروھن ڪراچي جي 2017 جي آدمشماري کي تڪراري قرار ڏنو آهي  1998 کان 2017 تائين ڪراچي جي آبادي ۾ 59.8 سيڪڙو اضافو آيو ۽ لاھور شھر ۾ اھو اضافو 75.3 سيڪڙو ھيو
مذھب
ڪراچي جي آبادي جو 90 سيڪڙو کان وڌيڪ آبادي مسلمانن جي آھي. باقي عيسائي، ھندو ۽ پارسي مذھب وارا آھن. مسلم آبادي جي اڪثريت سني اسلام ء ٻئي نمبر تي شيعه اسلام سان تعلقي رکندڙ آھن. باقي ۾ اسماعيلي خوجا، اھل حديث ۽ بوھري شامل آهن. ڪراچي ۾ ڪيتريون ئي مشهور مسجدون ۽ مدرسا آهن. مشهور مسجدون: ڪراچي جي مشهور مسجدن ۾ نيو ميمن مسجد، بولٽن مارڪيٽ، طوبيٰ مسجد، ڊي ايڇ اي، بيت المڪرم مسجد، گلشن اقبال، ڪشتي مسجد، مسجد خضره، ڪنز الايمان مسجد، بابري چوڪ ۽ پاڪستان مسجد، رنڇوڙ لين شامل آهن.
مشهور مدرسا: دارالعلوم ڪورنگي، دارالعلوم امجديه، دارالعلوم نعيميه، جامعه اسلاميه، نيو ٽائون، جامعه بنوريه، سائيٽ، جامعه فاروقيه، شاه فيصل ڪالوني، جامعه راشديه، احسن آباد جامعه نعيميه، ملير مشهور آهن. thumb|180px|کاٻو|سينٽ پيٽرڪس ڪيٿيڊرل
thumb|180px|کاٻو|ڪراچي ۾ ھڪ مندر
تعليم
ڪراچي جي سڀ کان وڏي يونيورسٽي ڪراچي يونيورسٽي آھي. ان کان سواءِ ھتي سنڌ ميڊيڪل يونيورسٽي، اين اي ڊي انجنيئرنگ يونيورسٽي، ڊائو يونيورسٽي آف هيلٿ سائنسز، دائود يونيورسٽي آف انجنيئرنگ اينڊ ٽيڪنالاجي، انسٽيٽيوٽ آف بزنس ايڊمنسٽريشن، ايس ايم لا کالج\يونيورسٽي، آغا خان اسڪول آف نرسنگ
ڊي جي سائنس ڪاليج
thumb|180px|کاٻو|upright=2|[[ڊي جي سنڌ گورنمينٽ سائنس ڪاليج ڪراچي|ڏيارام ڄيٺمل سنڌ ڪاليج ڪراچي]]
آدمجي سائنس ڪاليج، ايس ايم سائنس ڪاليج، دهلي سائنس ڪاليج، گورنمينٽ ڪاليج آف ڪامرس، خاتون پاڪستان ڪاليج آف هوم اڪنامڪس، نيشنل انسٽيٽيوٽ آف پبلڪ ايڊمنسٽريشن، نيشنل انسٽيٽيوٽ آف پرفارمنگ آرٽس، سر سيد يونيورسٽي آف انجنيئرنگ اينڊ ٽيڪنالاجي، بقائي ميڊيڪل ڪاليج، آغا خان ميڊيڪل يونيورسٽي ، همدرد يونيورسٽي ۽ ڪراچي ميڊيڪل اينڊ ڊينٽل ڪاليج ڪراچيءَ جا ڪجهه معزز تعليمي مرڪز آهن.
صحت
thumb|180px|کاٻو|پي او بي ٽرسٽ واري اکين جي اسپتال سول اسپتال، جناح پوسٽ گريجوئيٽ ميڊيڪل سينٽر، لياقت نيشنل اسپتال، آغا خان اسپتال، بقائي اسپتال، عباسي شهيد اسپتال، ٽبا دل اسپتال، ڪڊني سينٽر، انڊس اسپتال، ميمن ميڊيڪل انسٽيٽيوٽ، ايس آءِ يو ٽي، اين آءِ سي وي ڊي، ڪي آءِ ايڇ ڊي، پي او بي اسپتال، مرشد اسپتال، اين آءِ سي ايڇ، ڪراچي جي نفسياتي اسپتال، اسپينسر اکين جي اسپتال، ليڊي ڊفرن اسپتال، ڪراچي ڊينٽل اسپتال ۽ چنيوٽ جنرل اسپتال مشهور طبي سهولتون آهن.
موسم
thumb|180px|کاٻو|ڪراچي جي آبهوا
ڪراچي جي موسم وچولي ٿئي ٿي.
ڪراچي جي معيشت
thumb|180px|کاٻو|upright=1|ڪراچي جي تعمير
واپار
ڪراچي واپار جو مرڪز آهي.thumb|180px|کاٻو|upright=2|ڪياماڙي جي بوٽ بيسن ۽ ڪلاڪ ٽاور
بازارون
ڪراچي ۾ مختلف مشهور بازارون آهن.thumb|180px|کاٻو|ھڪ مارڪيٽ ۾ ڪپڙي جو عام دڪان
ڪراچي پورٽ
ڪراچي بندرگاهه سنڌ جي پُراڻي بندرگاهه آهي، جنهن جو انتظام ڪراچي پورٽ ٽرسٽ جي سنڀال هيٺ آهي. منهوڙا ٻيٽ تي ڪراچي پورٽ ٽرسٽ جو هڪ ٽيڪنيڪل ڪاليج ڪي پي ٽي اپرينٽس ٽريننگ ڪاليج نالي سان آهي، جتي ميرين انجنيئرنگ جي شاگردن کي سکيا ڏني ويندي آهي.thumb|180px|کاٻو|نيٽي جيٽي ڀرسان ڪراچي پورٽ ٽرسٽ جي عمارت
thumb|180px|کاٻو|upright=2|فريٽ لائينر ڪراچي جي بندر تي
ٽرام
ٽرام ھلائڻ لاءِ 1881 ۾ جيمس اسٽريچن نالي ڪراچي ميونسپالٽي جي ھڪ انجنيئر تجويز تيار ڪئي جيڪا 1883 ۾ بمبئي حڪومت منظور ڪئي ۽ ٽرام ايڪٽ پاس ڪيو جنھن کان پوءِ ٽينڊر گھرايا ويا. لنڊن جي ايڊورڊ ميٿيو فرم جو ٽينڊر منظور ٿيو. 20 اپريل 1885 ۾ سنڌ جي ڪمشنر ھينري ارسڪن ڪراچيءَ ۾ ٽرام نظام جو افتتاح ڪيو. شروعات ۾ ٽرام کي ڪوئلي جي انجڻ تي ھلايو ويو پر مشينن جي شور سبب شھرين جي احتجاج تي انجڻيون ختم ڪري ٽرام کي گھوڙن سان ڇڪڻ جو سلسلو شروع ڪيو ويو.1909 ۾ گھوڙن جي جاء تي پيٽرول جون انجڻيون لڳايون ويون. 30 اپريل 1975 ۾ ٽرام سسٽم ڪراچيءَ مان ختم ڪيو ويو.
ريل رستي آمدورفت
ڪراچي کان اُتر پاڪستان ڏي ريل جو وڏو رستو وڇايل آهي جيڪو ڪراچي سميت سنڌ کي پوري پاڪستان سان ڳنڍي ٿو.thumb|180px|کاٻو|ڪراچي ڪينٽ ريلوي اسٽيشن
thumb|180px|کاٻو|upright=2|ڪينٽ اسٽيشن
سياحت
ڪراچيءَ ۾ ڪيترائي سيرسپاٽي جا ماڳ آهن، جهڙوڪ هاڪس بي، سي وويو، منهوڙو ٻيٽ وغيره.thumb|180px|کاٻو|upright=2|بھادرآباد چوڪ تي چار مينار
180px|thumb|180px|ڪراچي جو مھاٽا پيليس ميوزيم
ھوٽلون
ڪراچيءَ ۾ ميريٽ هوٽل، پي سي هوٽل، ريجنٽ پلازا هوٽل سميت ٻيا انيڪ هوٽل آهن.thumb|180px|کاٻو|upright=2|پرل ڪانٽينينٽل ھوٽل
حوالا
ڪراچي زمرو:پاڪستان زمرو:پاڪستان جا شهر زمرو:سنڌ زمرو:سنڌ جا شهر ۽ ڳوٺ زمرو:سنڌ جون گُنجان آباديون زمرو:شهر
محمد خان مجيدي
زندگي جو احوال
محمد خان مجيدي قيصر خان جتوئي جي گهر ۾ 5جنوري 1918ع تي جھوڪ شريف ويجهو ڳوٺ شادمان جتوئي، ٺٽو ضلعو جي ميرپور بٺورو تعلقو ۾ جنم ورتو. ننڍپڻ ۾ پنهنجي ڳوٺ ۾ ٻڪريون چارڻ لڳو. 1925ع ۾ اسڪول ۾ داخل ٿيو.
شاعري
محمد خان مجيدي، شاعريءَ جي شروعات 1937ع ۾ فائينل سنڌي جي پڙهڻ دوران ڪئي ۽ هن باقاعده شاعري ۾ موسيقي آڌارڻ جو علم عروض سکيو. اول هن ايم جتوئي جي قلمي نالي سان شاعري ڪئي بعد ۾ مجيدي تخلص اختيار ڪيائين. سندس پهريون شعر 1938ع ۾ ”الوحيد“ اخبار ۾ شايع ٿيو. کيس سندس وفات کان پوءِ 14 آگيٽ 2012ع تي حڪومت پاڪستان طرفان صدارتي تمغو براءِ حسن ڪارڪردگي ڏنو ويو.
ڪتاب
مجيدي جي شاعري تي مشتمل سندس پهريون ڪتاب سنڌڙي ۽ ان جون قومون 1962ع ۾ شايع ٿيو. سندس ٻيو شاعري جو ٻيو ڪتاب  مٽي منهنجي مٽي آهي 2000ع ۾ شايع ٿيو.
حوالا
زمرو:1918ع جون پيدائشون زمرو:پاڪستاني شاعر زمرو:سنڌي شاعر زمرو:سنڌي ماڻھو زمرو:شاعر
1486ع
ڊسمبر
زمرو:1486ء زمرو:سال
اظھر علي
اظھر علي ( پيدائش:19 فيبروري 1985ء، لاھور) پاڪستان ڪرڪيٽ ٽيم جو هڪ رانديگر آھي جنھن ھن وقت تائين 27 ٽيسٽ میچون ۽ 14 ھڪ ڏينھن واريون ڪرڪيٽ ميچون کيڏيون آھن ۔
حوالا
زمرو:1985ع جون پيدائشون زمرو:1985ء جون پيدائشون زمرو:پاڪستان جا هڪ ڏهاڙو بين الاقوامي ڪرڪيٽ رانديگر زمرو:پاڪستان جا ٽيسٽ ڪرڪيٽ رانديگر زمرو:پاڪستان جا ھڪ ڏينھن واري ڪرڪيٽ جا رانديگر زمرو:پاڪستاني ماڻهو زمرو:پاڪستاني ڪرڪيٽ رانديگر زمرو:پاڪستاني ڪرڪيٽ ڪپتان زمرو:پنجابي ماڻهو زمرو:جيئرا ماڻهو زمرو:لاھوري شخصيتون
سونا مکي (شھر)
سونامکي انڊيا جي رياست اولھ بينگال جي بشنپور سب ڊويزن جي بانڪورا ضلعي جو ھڪ شھر آھي. 2011 جي آدمشماري مطابق سونامکي شھر جي آبادي 29085 ھئي. جنھن جو 51 سيڪڙو مرد ۽ 49 سيڪڙو عورتون ھيون. ھن شھر جي تعليمي شرح 85.25 سيڪڙو ھئي.
حوالا
زمرو: ھندستان جا شھر، وسنديون ۽ واھڻ
900ع
ڊسمبر
زمرو:900ء زمرو:نائين صدي زمرو:سال
چار آئينو
فولاد جون چار پليٽون ۔ جيڪي سيني ، پويان ۽ ٻنھي رانن تي وڙھڻ جي موقعي تي ٻڌيون وينديون ھيون۔ ان تي تيز تلوار ، ڀالو ۽ نيزو بہ اثر نہ ڪرندا ھئا۔
زمرو:جنگي ھٿيار
يوراگوائي
يوراگوئي :   جنھن جو سرڪاري نالو اورينٽل ريپبلڪ آف يوراگوئي آهي جيڪو ڏکڻ آمريڪا کنڊ جي ڏکڻ اوڀر پاسي واقع آهي. ان جون سرحدون اولھ م ارجنٽينا سان، اتر اوڀر ۾ برازيل سان، ڏکڻ ۾ ريئو ڊي لا پلاٽا ( چاندي واري درياء) سان ۽ ڏکڻ اوڀر ۾ اينٽلانٽڪ سمنڊ سان ملن ٿيون. اھو پکيڙ ۾ سورينام کان پوءِ ڏکڻ آمريڪا جو ٻيون نمبر ننڍڙو ملڪ آهي. ھن ملڪ جو نالو يوراگوئي ندي جي نالي تي رکيل آھي.
جاگرافي
thumb|يوراگوئي جو سيٽلائيٽ ڦوٽو
thumb|ٽاڪئاريمبو ۾ واقع [[اپورا ڍنڍ]]
حڪومت
thumb| مانٽي وڊيئو ۾ يوراگوئي جي پارليامينٽ: جنرل اسيمبلي جيڪا ملڪ جو قانونساز ادارو آهي
ھن ملڪ ۾ وحداني رياست آھي جنھن ۾ صدارتي نظام لاڳو آھي، جنھن ۾ پارليامينٽ جا ميمبر پنجن سالن لاءِ بالغ ووٽرن جي ووٽ ذريعي چونڊبا آهي. ملڪ جو اقتدار صدر ۽ ان جي تيرھن رڪني وزيرن جي ڪابينه وٽ ھوندو آھي. thumb|پليسيو پائرئا يوراگوئي جي سپريم ڪورٽ جي سيٽ آهي.|330x330px
ملڪ جو قانونساز ادارو جنرل اسيمبلي آھي جيڪا ٻہ ايوانن تي ٻڌل آهي جن ۾ چيمبر آف ڊپٽيز ۽ چيمبر آف ريپريزنٽيٽوز شامل آهن. ملڪ جي وڏي م وڏي عدالت سپريم ڪورٽ آھي جنھن م ججن جي مقرري جنرل اسيمبلي ڪندي آھي ۽ ججن جي بينچ وري سينيٽ جي منظوري سان جڙندي آهي. يوراگوئي جو موجوده آئين 1967 ۾ ٺھيو. ان جا ڪافي حصا 1973 ۾ معطل ڪيا ويا پر 1985 ۾ ٻيھر بحال ڪيا ويا.
پروٽين
پروٽين یا لحمیو   Protein
پروٽين يوناني ٻولي جو لفظ آھي جنھن جي معني آھي اول يا پھريان. پروٽين ٽرين جي بوگين وانگر ٿئي ٿو ۽ ھر بوگي کي Unit چئبو آھي. پروٽين اسان جي جسم جي واڌ ويجھ لاء ضروري آھي. پروٽين جسم ۾ ھر گهرڙي جو اھم مرڪب آھي.پروٽين جسم جي نشو نما ڪري ٿو ۔  جسم جا زخم ٺيڪ ڪري ٿو ۔ جسم ۾  پيدا ٿيندڙ ڪيميائي رد عملن کي منھن ڏئي ٿو ۔ ننھن ۽ وار ٺاھي ٿو ۔ اوڄن جي مرمت ڪري ٿو ۔ خامرن ۔ ھارمونن ۽ ٻين ڪيميائي مادن کي جوڙي ٿو ۽ چمڙي ۔ رت ۔ ھڏن ۽ مشڪن جي اوسر ڪري ٿو. ھي اسان جي جسم ۾ ٻارڻ جو ڪم ڪري ٿو ۽ اسان جي جسم کي طاقت ۽ گرمي ڏيئي قوت ڏئي ٿو.
اسان جي جسم ۾ پاڻي کان پوء پروٽين جو مقدار سڀ کان وڌيڪ آھي انسان جي جسم ۾ ھڪ لک مختلف پروٽين ھوندا آھن. اسان جو جسم ۾ 18 کان 20 سيڪرو پروٽين تي مشتمل ٿئي ٿو. طبي ماھرن جي مطابق ھڪ ڪلو جسم جي وزن لاء ھڪ گرام پروٽين لاء لازم آھي جيڪڏھن 70 ڪلو وزن آھي تہ جسم لاء 70 گرام پروٽين لازم آھي.
پروٽين ماليڪيولن جو مجموعو آھي ۔ ھي بنيادي طور امينو ايسڊ مان ٺھن ٿا. امينو ايسڊ ڇا آھن؟ انساني گهرڙي ۾ پاڻي کان پوء سڀ کان اھم ماليڪيول امينو ايسڊ ٿين ٿا جيڪي پروٽين جوڙڻ ۾ مدد ڪن ٿا. پروٽين ڪاربان ۔ ھيڊروجن ۔ آڪسيجن ۔ نائٽروجن ۽ امينو ايسڊن جي ھڪ يا وڌيڪ ڪڙين جا ٺھيل ھوندا آھن. پروٽين جا ٽي نمونا ٿين ٿا.
(1) تاندوردار ۔ ريشيدار      Fibrous
(2) گولدار                       Globular
(3) جهليدار                 Membrane
پروٽين جو ڪم جسم ۾ رونما ٿيندڙ تمام ڪيميائي عملن ۾ عمل انگيزي جو ڪم ڪرڻ ۔ گهرڙن کي وڌائڻ ۔ ٽوڙ ڦوڙ ڪرڻ ۽ ڊي اين اي ٺاھڻ آھي. ھي گهرڙن جي مرمت ڪري ٿو ۽ قد وڌائي ٿو. جن ٻارن کي پروٽين نٿي ملي انهن جو قد رڪجي وڃي ٿو. پروٽين جي ڪري جسم ۾ آڪسيجن جذب ٿيڻ جي رفتار باقائدي رھي ٿي.
جسم ۾ گھٽ ھئڻ بہ بيمارين جو سبب ٿئي ٿي. پروٽين جي گھٽ ھئڻ ڪري وار سنھا ، جسم سنھو ۽ ڪمزور ٿي وڃي ٿو ۽ ٻارن کي پروٽين جي ڪمي ھئڻ ڪري پيٽ جي سوڄ  ٿي ويندي آھي. ھن جي غير موجودگي ۾ ڳاڙھن گهرڙن جو تعداد گهٽجي وڃي ٿو. پروٽين انساني جسم جي وڌڻ ۾ بنيادي ڪردار ادا ڪري ٿي. پروٽين جي ڪمي سان نٻل پن ۔ وار ڪرڻ ۔ جسماني ڪمزوري ۔ سوڪھڙي جو مرض ۔ جسماني ٿڪ ۽ ٽوڙ ڦوڙ مطلب پورو جسم متاثر ٿئي ٿو.
غذائي اعتبار سان ڏٺو وڃي تہ نشاستي ۔ سڻڀ ۽ پروٽين جو شمار وڏي گروھ ۾ ڪيو وڃي ٿو ان جو سبب ھي آھي جسم کي انهن ٽنهي غذائي شين يعني وٽامن ۽ معدنيات جي وڌيڪ ضرورت پوي ٿي.اسان جي جسم ۾ نشاستو ۽ سڻڀ محفوظ رھي سگهي ٿو پر پروٽين جسم ۾ ذخيري جي صورت ۾ گهڻو وقت رھي نٿي سگهي ان ڪري ئي اسان جو جسم پروٽين تي گهڻو ڀاڙي ٿو. اسان روزانو غذا کائون ٿا ڇوجو اسان جي جسم کي نشاستي ۽ سڻڀ جي ڀيٽ ۾ پروٽين جي وڌيڪ ضرورت پوي ٿي. ان ڪري روزانو جي مناسبت متوازن پروٽين استعمال ڪجي. وقت جي ڦيري سان ڪڪڙ ۔ ڏھي ۔ مڇي ۔ پنير ۔ بيدا ۽ دالون استعمال ڪندو رھجي جيئن پروٽين جو پوراء ٿي سگهي. پروٽين سان انسانن ۽ جانورن جو ماس ٺھي ٿو.
چرٻي Fat ۽ نشاستي Carbohydrates سان گڏ پروٽين خورد غذا Macronutrient آھي جنھن جو مطلب آھي تہ جسم کي انهي جي ڳانڍاپيل وڏي مقدار جي ضرورت ھوندي آھي. وٽامن ۽ معدنيات جن جي صرف ننڍي مقدار ۾ ضرورت ھوندي آھي انهن کي خوردغذا Macronutrient چئبو آھي نشاستي ۽ چرٻي جيان جسم پاڻ ۾ پروٽين ڪٺي نٿو ڪري ان ڪري ڪم آڻڻ لاء ذخيرو نہ ھوندي آھي جڏھن تہ ان کي نئين فراھمي جي ضرورت پوندي آھي.
جسم جا عضوا وڌائڻ ۾ پروٽين اھم ڪردار ادا ڪري ٿو. ان ڪري باڊي بلڊر پروٽين کي گهڻو استعمال ڪندا آھن. جي توھان ٻل چاھيو ٿا ۔ وزن وڌائڻ چاھيو ٿا ۔ سنهاڻ ختم ڪرڻ چاھيو ٿا تہ پروٽين وڌيڪ استعمال ڪريو.
پروٽين ۽ رت :-
پروٽين ۽ معدو :-
جڏھن اسان غذا کائون ٿا تہ معدو کاڌي کي امينو کٽ ۾ تبديل ڪري ٿو جنھن کي ننڍو آنڊو جذب ڪري ٿو ھتان امينو کٽ جيري تائين پھچن ٿا جيرو ان ڳالھ جو فيصلو ڪري ٿو تہ اسان جي جسم ۾ امينو کٽ ڪھڙا آھن پوء جيرو انهن کي الڳ ڪري باقي ايسڊن کي پاڻي ذريعي جسمن مان خارج ڪري ٿو.
پروٽين ۽ ڏورا :-
پروٽين پوري مقدار ۾ نہ وٺڻ سان وار ڪرن ٿا ۔ چمڙي ۾ ڦوٽھڙو ٿئي ٿو ۔ وزن گهٽجي ٿو ۽ ڏورن ۾ ڇڪ پيدا ٿئي ٿي. ڪمزوري جي حالت ۾ طاقت وڌائڻ لاء ورزش ڪرڻ سان پروٽين ٽٽڻ لڳن ٿا، ايتري ۾ ڏورن کي طاقتور بنائڻ لاء پروٽين جي ضرورت پوي ٿي تہ جيئن ڏورن جي مرمت ٿي سگهي. پروٽين ۾ پاتو ويندڙ پروٽين ليوسڻ امينو تيزاب گهڻو مددگار ٿئي ٿو. ڳالھ طئي آھي تہ پروٽين جي متوازن خوراڪ جسم کي ھلڪو ۽ فٽ رکڻ ۾ مددگار ثابت ٿئي ٿي.
پروٽين ۽ ھڏ :-
بناوٽ جي لحاظ کان سڀ هڏا هڪ جھڙا هوندا آهن. هڏي جو ٽيھ سيڪڙو 30 سيڪڙو حصو بناوٽي عنصرن يعني هڪ مضبوط پروٽين Collogen جي سخت ڌاڳن تي مشتمل هوندو آهي ۽ 60 سيڪڙو معدني شين يعني چوني Calcium ۽ فاسفورس جو ۽ 10 سيڪڙو ٻين معدنيات تي مشتمل ٿئي ٿو. هڏي جو هڪ ڀاڱي ٽي حصو نامياتي جزي ڪولوڄن جي مضبوط ڌاڳن جي صورت ۾ هڪ خاص ترتيب سان ڦھليل هوندو آهي. ان جي وچ ۾ هڏي جا گهرڙا آسٽيوبلاسٽ ۽ آسٽيو ڪلاسٽ هوندا آهن، جن سان هڏن جي ٺھڻ جو عمل ٿيندو آهي. نامياتي مادو هڏي جي مضبوطيءَ جو ڪارڻ آهي. هڏي جو غير نامياتي مادو 2/3 سيڪڙو هوندو آهي. ان جو گهڻو جزو ڪئلشيم فاسفيٽ آهي جيڪو هڏي کي ان جي سختي ڏئي ٿو. ڪجھ هڏين ۾ وچ جي نالي ۾ چرٻيدار مادو هوندو آهي جنھن کي مِکُ (Marrow) چئبو آهي. اهو نامياتي مادو آهي، جنهن جي غذا تمام گهڻي هوندي آهي. هڏين جو باقي 10 سيڪڙو ٻين غير نامياتي شين، جهڙوڪ: مئگنيشيم وغيره تي مشتمل هوندو آهي. هڏي ۾ اندر ٿورڙو پاڻيءَ جو مقدار بہ هوندو آهي. عمر جي نسبت سان هڏين ۾ معدني مادي جو مقدار ڪجھ وڌندو ويندو آهي.
پروٽين ۽ مغز :-
مغز يا گريون جن ۾ اخڙوٽ ۔ بادام ۔ بوھي منڱ ۔ پستا ۔ ڏونگهي ۽ کاڄا شامل آھن اھي پروٽين سان سرشار ٿين ٿا. ھڪ تحقيق مطابق انهن گرين ۾ 15 کان 20 سيڪڙو پروٽين ۔ 50 کان 60 سيڪڙو تيل ۔ 9 کان 12 سيڪڙو نشاستو ۔ 3 کان کان 5 سيڪڙو حرارا ۽ ٻيون معدني شيون ٿين ٿيون. روغن پيدا ڪرڻ جي خاصيت جي ڪري گرين ۾ توانائي وڌيڪ ٿئي ٿي ايتري جيتري پروٽين مغزن جي اندر ٿئي ٿي ۽ ايتري پروٽين سبزين ۾ نٿي ٿئي.ھربل عالمي ماھر ڊاڪٽر ڪيلوڪ مطابق تمام نباتاتي خوراڪن ۾ سڀ کان بھتر پروٽين گرين يا مغزن ۾ ٿئي ٿو. مغزن يا گرين مان ملندڙ پروٽين حيوانن جي گوشت کان وڌيڪ طاقت بخش آھي ۽ ھنن ۾ گوشت جي لڳاتار کائڻ وانگر نقصان نٿا ٿين.
پروٽين جا ڪم :-
Building blocks. بند ٺاھڻ ۔ دوڳ ٺاھڻ
Proteins make up the hair, nails, muscles, hormones etc
پروٽين وار ۔ ننھن ۔ مشڪون ۽ ھارمون ٺاھن ٿيون.
Many hormones are protein in nature; Hormones control growth and metabolic activities of the body.
ڪيترا ھارمون قدرتي طور پروٽين ھوندا آھن. ھارمون جسم جي واڌ ويجھ ۽ گهرڙبدل سرگرمين کي ضابطي ۾ رکن ٿا.
Enzymes are globular protein. ...
خامرا گولدار پروٽين آھن.
Transport of oxygen. ...
آڪسيجن جي آمدرفت ڪري ٿو.
Makes blood Clotting.
رت کي دڳو ڪن ٿو.
Boosts immunity.
مدافعت ڏئي ٿو.
Gives muscles contractility.
مشڪي چيڙھ ڏئي ٿو.
پروٽين جا اھم ذريعا :-
100 گرام ڪڪڙ ڇاتي گوشت ۾ 30 گرام پروٽين
100 گرام مڇي ۾ 26 گرام پروٽين
100 گرام پنیر ۾ 32 گرام پروٽين.
100 گرام بیف (ڳئون جي گوشت) ۾ 36 گرام پروٽين
100 گرام لوبیا (سفید، ڳاڙھي سائي) ۾ 18 گرام پروٽين
100 گرام دال (مسور) ۾ 26 گرام پروٽين
100 گرام بيدي ۾ 13 گرام پروٽين
100 گرام کير ۾ 6 گرام پروٽين
100 گرام خشڪ ميون (مثال بادام، پستا، منڱيرا) ۾ 33 گرام پروٽين.
پروٽين جي کوٽ جون علامتون :-
کائڻ جي وڌيڪ خواھش رھڻ :-
جيڪڏھن ھر وقت بک رھي ۽ وات ھلائڻ جي خواھش ذھن ۾ رھي تہ ھي علامت پروٽين جي کوٽ ۽ نشاستي ۽ کنڊ جي گهڻائي  کي ظاھر ڪري ٿي ائين ٿيڻ سان ماڻهو وڌيڪ ڪيلرين کي استعمال ڪن ٿا نتيجي طور پروٽين جي کوٽ ٿي وڃي ٿي.
مشڪن جي مقدار ۾ گهٽتائي :-
مشڪون جسم ۾ پروٽين جو وڏو ذخيرو گڏ ڪن ٿيون مشڪن جي ڪمزوري ۔ درد يا مشڪن جي گهٽتائي پروٽين جي کوٽ جي واضح نشاني آھي. ھڪ تحقيق مطابق اھا کوٽ وچين عمر يا وڏي عمر وارن ۾ ٿئي ٿي. پروٽين مشڪن جي نشونما ۽ استحڪام لاء نھايت ضروري آھي
ننھن جا مسئلا :-
وار ڪرڻ يا گنجو پن :-
اسان جا 90 سيڪڙو وار پروٽين جي ھڪ قسم ڪيرٽين تي مشتمل ٿين ٿا ھن جي کوٽ جي ڪري وار ھلڪا ۽ رنگت کان محروم ٿي وڃن ٿا ۽ پروٽين جي استعمال سان وار محفوظ ٿي سگهن ٿا.
جيري تي چرٻي چڙھڻ :-
جيري تي چرٻي چڙھڻ پروٽين جي کوٽ آھي جنھن جي ڪري سوڄ ٿيڻ ۔ لڪيرون پوڻ جھڙا عارضا جنم وٺن ٿا عام طور تي الڪوحل پيئڻ وارن ۾ پروٽين جي کوٽ رھي ٿي.
ھڏ ڪمزور ٿيڻ :-
1487ع
ڊسمبر
زمرو:1487ع
پروٽين
پروٽين جي کوٽ جا ھڏين تي اثر پون ٿا ۽ ھڏيون ڪمزور ٿي وڃن ٿيون جنھن جي ڪري ھڏين ٽٽڻ جو خطرو رھي ٿو اھو ان ڪري ٿئي ٿو جو ڪئلشم کي جذب ڪرڻ لاء ۽ ھڏين جي گهرڙبدليت لاء پروٽين جي ضرورت پوي ٿي.
سمهڻ ۾ تڪليف اچي يا ننڊ جي کوٽ رھي تہ اھا پروٽين جي کوٽ آھي. غذا مان حاصل ٿيڻ واري پروٽين ٽرائيپٿون تيار ڪري ٿي ھي امينو ايسڊ ننڊ لاء ضروري آھي سمهڻ کان پھرين پروٽين واري غذا استعمال ڪرڻ سان سٺي ننڊ اچي ٿي
دماغ تي ڌنڌ اچڻ :-
دماغ جي صحت لاء پروٽين ضروري آھي. ھن جي کوٽ سان ويسر ۔ دماغ تي ڌنڌ ۽ ڪجھ نئون سکڻ مشڪل ٿي وڃي ٿو ۽ ڪنھن شي ۾ دل نٿو لڳي.
اگھم ڪوٽ
اگھاماڻو يا اگھم ڪوٽ دڙن ۽ قبرستان تي مشتمل ھي ماڳ حيدرآباد کان ٢٥ ميل ڏکڻ -اوڀر- طرف، تعلقي ماتلي ۾ چمبڙ کان چار ميل پري ڏکڻ ۾ غلام علي روڊ کان ٽي فرلانگ اولهه طرف. بدين ضلعي ۾ آهي. هي ماڳ ھندو دور ۾ اوج تي ھو. -اتر- 25◦13′50′′ ۽ -اوڀر- 68◦46′20′′ درجا آهي. ھن وقت شھر جا دڙا ۽ قبرستان ٻه سؤ کن ايڪڙن ۾ ڦھليل آھن. راجا اگھم، راءِ گھراڻي جي حاڪم راءِ سھيرس جي دور ۾ لوھاڻي پرڳڻي جو حاڪم ھو. تنھن ڪري اھو ماڳ اگھم لوھاڻي جي نالي پويان سڏجي ٿو. -تاريخ- موجب اگھم چچ جي تعبيداري قبول نه ڪئي ھئي. شاھي فوج سان پڄي نه سگھيو ۽ قلعي ۾ آخري پساهه کنيائين. عربن جي وقت ھي شھر پنھنجي اوج تي ھو. محمد -بن قاسم- به ھن شھر کي فتح ڪيو. ھن شھر جي تباھيءَ جا ڪارڻ معلوم ناھن، پر نادرشاهه جي حملن ۽ سنڌو وھڪري جي ڦيرگهير جو ھٿ ڏسڻ ۾ اچي ٿو. قبرستان ۾ مخدوم محمد اسماعيل سومري جو مقبرو اھم آھي. شاهه محمد سھروردي، اسلم شاهه، اشرف شاهه قادري جي قبرن کان سواءِ تحفه الڪرام ۾ جنھن شيخ اسحاق -بن- سلطان -بن- -بهلول- قادريءَ جو ذڪر ٿيل آهي، جيڪو حضرت عبدالقادر جيلاني رحھ جي اولاد مان ھو -ان- جي قبر پڻ ھتي آھي. مخدوم محمد اسماعيل جي مقبري جي ڏکڻ ۾ ٽه- قبائين مسجد جا کنڊر ملن ٿا. ڪجهه ماپون هن ريت آهن. مسجد 40x15 فوٽ، صفي جي ڏاکڻي ڀت ڀڳل آهي. مسجد جو ورانڊو ١٢ فوٽ کن ويڪرو ۽ مسجد جي دروازي تي ھڪ ڪتبي ھجڻ جا نشان آھن، جيڪو فارسيءَ ۾ لکيل آھي. مسجد ٺھڻ جو سن ٦٤٧ هه ڏنل آھي. جڏھن ته مخدوم محمد اسماعيل -جن- جي وفات جو سن ٩٩٨ هه آھي. معنيٰ مخدوم صاحب جي وفات کان به ٽي ساڍا ٽي سؤ سال اڳ جي تعمير ٿيل آھي. مخدوم اسماعيل جي مقبري جي -اتر- طرف مخدوم پير حسين شاهه جي چوکنڊي آھي. سڀ مزارون خسته حالت آھن. دڙي تي ڪابه کوٽائي ڪانه ٿي آھي. کوٽائي ڪجي ته معلوم ٿئي.
حوالا
زمرو:بدين ضلعو زمرو:تاريخ پاڪستان زمرو:سنڌ جون گُنجان آباديون زمرو:سنڌ جي تاريخ
اگھاماڻي تڙ
اگهاماڻي تڙ/بندر: دادو ڪئنال جي -اوڀر- ۾ تعلقي ميهڙ ۾ هڪ ڳوٺ هن نالي سان موجود آهي، جيڪو آڳاٽي زماني ۾ سنڌو درياهه جو مشهور -بندر- هو. هن -بندر- -تان- -تيلي ٻج-، مڱ، رانهان، مٽر، چڻا، ڪپهه، نير ۽ -اناج- وغيره ٻاهر ويندو هو. سنڌ جي ٻين بندرن وانگي سچو گيهه هتان کان ٻاهر موڪليو ويندو هو. هي -بندر- سمن جي صاحبيءَ ۾ ختم ٿي ويو ۽ هاڻي هڪ ڳوٺ جي صورت ۾ -آباد- آهي.
فراھمي (طب)
علم طب بطور خاص علم التشريح (anatomy) جي بيانن ۾ فراھمي جي لفظ مان مراد ڪنھن شريان جي وسيلي رت حاصل ڪرڻ وارن حصن يا عضون جي ھوا ڪرڻ آھي جنھن کي انگريزي جي ٻولي ۾ supply چيو ويندو آھي. حڪمت جي ڪتابن ۾ ھن قسم جي فراھمي جي لاء ترويد جو لفظ بہ ايندو آھي جنھن جو جمع توريديون (supplies) ڪيو ويندو آھي.
زمرو:طبي اصطلاح
سرڪش سنڌي
سرڪش سنڌي انگريزي (Sarkash Sindhi) (پيدائش: پهرين آڪٽوبر 1940ع - وفات: 5 مارچ 2012ع) سنڌ جو ناميارو ۽ اڏول مزاحمت ۽ محبت جو شاعر هو.
احوال
سرڪش سنڌي پهرين آڪٽوبر 1940ع تي ڳوٺ پليپوٽا ميهڙ تعلقودادو ضلعي ۾ برک عالم عبدالله چانڊيو جي گهر ۾ پيدا ٿيو،سندس اصل نالو عبدالمجيد چانڊيو هو. بعد ۾ سندس خاندان لاڙڪاڻي شهر ۾ رهائش اختيار ڪئي.هن 1954ع کان لکڻ جي شروعات ڪئي. سندس تحرير ٿيل ڪتابن ۾ ”درد دل“، ”امن آب حيات“، ”پيار ۽ آزادي“، ”سنڌو جاڳي ٿو“، ”جوڻيون جيءَ جھان جون“، ”سچ ٿا مرد چون“، ”سمنڊ ڇوليون ٽهڪ“ ”زندگيءَ جي گونج“ ۽ ٻانهن وراڪا شامل آهن. سرڪش سنڌي هڪ علمي گهر سان وابسته رهيو ۽ بنيادي طور پاڻ ڏهن سالن جي عمر ۾ قرآن شريف جو ترجمو پورو ڪيو هئائين. فارسي، عربي پڙهيل هئس. سندس ٻه ڀائر هئا. سندس تعليم ايم.اي ۽ بي.ايڊ هئي. 1961ع ۾ پرائمري استاد مقرر ٿيو. 1974ع ۾ سيڪنڊري استاد مقرر ٿيو. 26 سال نوڪري پوري ڪري 1987ع ۾ لاڙڪاڻي جي پائليٽ هاير سيڪنڊري اسڪول مان ايڇ.ايس.ٽي طور رٽائرمينٽ ورتائين. سندس 11 کان مٿي ڪتاب ڇپيل آهن. سندس شعر ۾مزاحمتي ۽ انقلابي عنصر گهڻو آهي. 5 مارچ 2012ع ۾ لاڙڪاڻي ۾ ڪينسر وِگهي وفات ڪيائين. سرڪش روشن خيال ۽ وطن دوست شاعر هو. سندس سنڌ ۽ جي.ايم سيد سان بيپناھ انسيت هئي. زندگي جي آخري گهڙين تائين سيد ۽ سنڌ سان سلهاڙيل رهيو. بحر ريز گفتگو، صدين جي گهاون کائڻ باوجود به موهن جي دڙي جهڙي اڏولتا تاڻي بيٺل شيهي جهڙي وجود واري سرڪش پنهنجي زندگيءَ جو نصب العين ”سنڌ سان وفا“ بڻائي ڇڏيو هو. حسن، عشق، پريت، آزادي، امن، عالم انسانيت ۽ وطن پرستي سندس وجود جي سرشت جي هر نس نس ۾ موجود ڏسڻ ۾ اينديون رهيون. سندس آخري آرامگاه به لاڙڪاڻي ۾ آهي.
اڌ رنگ
اڌ رنگ هڪ قسم جي بيماري، جنهن ۾ جسم جو هڪ -پاسو- سُڪي پوندو آهي، ۽ بيڪار ٿي ويندو آهي. بعضي اُن حصي ۾ ’رعشو‘ يا رڦڻي ٿي پوندي آهي، يا نستو ٿي ڦِري ويندو آهي. اِن کي ”فالج“ به چوندا آهن. اَڌرنگ ڪهڙي به عمر ۾ ٿي سگهي ٿو، ڄمڻ کان وٺي مرڻ تائين هن بيماريءَ جو حملو ٿي سگهي ٿو. عام طرح چيو ويندو آهي ته -اڌ رنگ- ”-بخار-“ جي شدت مان يا بلڊ پريشر وڌڻ سان ٿي پوندو آهي. هيءُ مرض دماغ، اعصاب يا عضون ۾ خلل پيدا ڪندو آهي ۽ جسم جو ساڄو يا کاٻو هڪ -پاسو- بي حس ڪري ڇڏيندو آهي. عام گهرو علاج طور -اڌ رنگ- جي مريض کي پاريهل يعني ڪبوتر جو گوشت رڌي کارائيندا آهن ۽ -ان- جو شوروو پياريندا آهن. جيڪڏهن مريض جو منهن ٽيڏو ٿي ويندو آهي ۽ واڇ ڦري ويندي ته -ان- کي ’لقوو‘ به چوندا آهن. عام ماڻهن ۾ ڪيترائي ٽوٽڪا مشهور آهن پر ڊاڪٽري علاج سان ئي مريض بهتر ٿيندو آهي. ورزش يا فزيوٿيراپيءَ ذريعي به علاج ڪندا آهن.
حوالا
زمرو:بيماريون
سامروٽي
سامروٽي پاڪستان جي صوبي سنڌ جي ٿر رڻپٽ جي ھڪ علائقي جو نالو آهي. هن علائقي ۾ ڪجهه حصو مٺي تعلقي جو ۽ ڪجهه تعلقي ڏيپلي جو وچ وارو حصو اچي وڃي ٿو. ڏيپلي جو شهر به هن علائقي ۾ آهي. هن علائقي ۾ ڀٽون وڏيون ۽ اوچيون آهن. جنهن ۾ نرهوڙي کان اولهه ۽ ڳوٺ ننهائي کان اوڀر ۾ ٿر جي وڏي ۾ وڏي ڀٽ “ ٻانهياري ” به موجود آهي. هن حصي ۾ وڻ به تعداد ۾ گهڻا ۽ ساوا ڏسڻ ۾ اچن ٿا .هن علائقي جا کوهه گهڻا اونها ڪونهن. ڇو جو زمين جي هيٺ پاڻي مٿي آهي .هتي جي کوهن جو پاڻي ٿورو ڪڙاڻ مائل آهي، پر پيئڻ جهڙو آهي. ٿر جي هن حصي ۾ لوڻ جا ڪيترائي سن ( ڍنڍون) آهن. ٿر جي هن علائقي ۾ ڪل 61 لوڻ جا سن آهن. جيڪي هن ريت آهن. 1. سائونگي جو سن 2. سڌوئي جو سن 3. پٻوپل جو سن 4. بگهاڙيو جو سن 5. هٿني جو سن 6. ڊاڀڙو جو سن 7. دونهائي جو سن 8. هاشم کوهي وارو سن 9. سارڻ جو سن 10. ڪتاني جو سن 11. ڊونڊڙي جو سن 12. کهنڊڙي جو سن 13. لاڏڪي جو سن 14. ڏگو بجير وارو سن 15. پلوپور جو سن 16. روهل جو سن 17. لسيو جو سن 18. گوڏانگڙي جو سن 19. ڪارويو جو سن 20. ڊگهاڙيو جو سن 21. چَڙيل جو سن 22.ڪيرلو جو سن 23. هٿرائي جو سن 24. کاري راهمان جو سن 25. ڳڀڻ جو سن 26. راڻويرو جو سن 27. سينگالو جو سن 28.ڊڳ جو سن 29. ڳالهائو جو سن 30. صابن کوهي جو سن 31. آمرنو جو سن 32. ڊاڙ جو سن 33. راهمڪي بازار وارو سن 34. سينگاريو جو سن 35. انڙجهڙ جو سن 36. گنگالس جو سن 37. ٻٽڙي جو سن 38. آڪلو جو سن 39. نرهوڙو جو سن 40. سگار جو سن 41. ڏيڙمون جو سن 42. ڪونئرليو جو سن 43. بُولي جو سن 44. تلو جو سن 45. وينگي جو سن 46. ڦلاڻي جو سن 47. منهيرو جو سن 48. ڇائوڇپرو جو سن 49. ڊاڀڙو پاڙها جو سن 50. ٻٽڙي ٺڪر جو سن 51 ترڪڻي جو سن 52. اوڍاڻو جو سن 53. ٻٽياڻو جو سن 54. سرنگهه وارو سن 55. جوجهريو جو سن 56. ٻنڌ هنگورجا سن 57. ڪنڍ و لنڊ جو سن 58. ڪهيارو جو سن. هن علائقي ۾ تاريخي لحاظ کان، سومرن جي دور جا ڪجهه ماڳ به آهن. هن ۾ مٺي تعلقي جو ڏکڻ – اولهه ۽ ڏيپلي تعلقي جو اُتر وارو ڀاڱو اچي وڃن ٿا. هتي ڀٽون وڏيون ڪونه آهن. زمين ڀلي ۽ مٽي واري آهي، جنهنڪري آبادي سٺي ٿئي. ڪڻڪ، بصر ۽ جوئر به ٿئي. ماڻهن کي ’سامروٽيا‘ چوندا آهن ..
روشني جا ڪرشما
ڊاڪٽر يوسف سومرو انسٽيٽوٽ آف فزڪس، يونيورسٽي آف سنڌ، ڄامشورو سنڌ پاڪستان
زمرو:سائنسي موضوع
زخمي چانڊيو
ناليواري مزاحمتي شاعر، استاد، سماج سڌارڪ ۽ اديب زخمي چانڊيو جو اصل نالو ڄام خان ولد مولابخش چانڊيو هو، سندس جنم مزدورن جي عالمي ڏينهن 1 مئي تي سن 1961ع تي شهر ڊکڻ، تعلقي ڳڙهي ياسين، ضلعي شڪارپور ۾ ٿيو، تعليمي سفر پرائمري کان ويندي ايم. اي تائين جاري رهڻ بعد کيس تعليم کاتي ۾ استاد طور نوڪري ملي، بعد ۾ هو ڳوٺ جواب پور مان 1996ع ۾ لڏي اچي لاڙڪاڻي ۾ مڪمل طور رهائش پذير ٿيو، ان دوران پاڻ تعليم کاتي ۾ انتظامي عهدن تي پڻ رهيو، آخر ۾ هاءِ اسڪول ٽيچر جي حيثيت ۾ پاڻ شيخ زيد هاءِ اسڪول لاڙڪاڻي ۾ به درس و تدريس واري پيغمبري پيشي سان سلهاڙيل رهيو. کيس 6 پٽ ۽ 6 نياڻين جو اولاد آهي، پاڻ سنڌي ادبي سنگت شاخ ڊکڻ جو باني، سيڪريٽري رهيو، سنڌي ادبي سنگت سنڌ ضلعي شڪارپور جو رابطا سيڪريٽري پڻ رهيو، انساني حقن واري ڪميشن ضلعي لاڙڪاڻي جو عهديدار، سچوا جو مرڪزي اڳواڻ، جيئي سنڌ هلچل کان علاوه ٻين ڪيترن ئي سماجي ۽ ادبي تنظيمن سان مختلف حيثيتن ۾ واڳيل رهيو. هُن پنهنجو آواز شاعريءَ ذريعي بيباڪيءَ سان وڏي واڪي ايوانن تائين پهچايو ۽ سموري حياتي انهن ئي مظلوم ماڻهن جي حقن جي ڳالهه ڪئي، جن کي هر دور ۾ ٿڏيو ۽ لتاڙيو ويو آهي.آمريتي دورن ۾ مزاحمتي شاعري ڪرڻ جي ڏوهه ۾ سنڌ ڌرتيءَ جي هن ارڏي ۽ برجستي شاعر کي جيل به وڃڻو پيو، 2000ع مارچ ۾ شاعري پڙهڻ عيوض جيل ياترا ڪيائين. زخمي چانڊيو پنهنجي ڳوٺ جوابپور چانڊيو کان ڪيترن ئي ڳوٺن ۾ اسڪول کولرايا، ۽ نياڻين کي روزگار سان لڳرايو.سندس شاعري جا چار ڪتاب ”شهر شهر زخمي“(2001ع)، ”ڏاڍو ساريندين"(2006ع," مُنهنجي مئي کان پوءِ"( 2016ع) ۽ ٻارن لاءِ" مٺڙا ٻار"(2018ع)شايع ٿيل آهن. 24 هين آڪٽوبر 2000ع تي صبح ويل اسڪول ڏانهن ويندي رستي ۾ قبائلي نفرتن ۾ شهيد ڪيو ويو. سندس آخري آرامگاه ڊکڻ ضلعي شڪارپور سنڌ ڀرسان آبائي قبرستان ۾ آهي.
آبھوا
thumbnail|آبهوا ۾ تبديلي جو خيالي منظر آبھوا لفظي معنيٰ ”پاڻيءَ ۽ ھوا جي گڏيل ڪيفيت“. اصطلاحي معنيٰ ”ڪنھن ملڪ، شھر يا خطي جي موسمي طبعي حالت“.
سنڌ ۾ چار مندون ٿين ٿيون: سيارو، بھار، اونھارو ۽ سرءُ. فيبروريءَ جي اڌ کان بھار يا بسنت جي مند شروع ٿيندي آھي، جيڪا اپريل جي اڌ تائين ھلي ٿي ۽ پوءِ گرمي شروع ٿيندي آھي. مينھن جي موسم جون، جولاءِ کان شروع ٿيندي آھي. گرميءَ ۾ ٻنپھرن جو سج ڪاپار تي ھوندو آھي، جنھنڪري گرميءَ جو درجو وڌي ويندو آھي. جون جو مھينو سخت گرم ھوندو آھي. انھيءَ مھيني ۾ جيڪب آباد ۾ گرميءَ جو درجو 126 فارنهائيٽ ڊگرين تائين پھچي ويندو آھي. عام طرح اونھاري ۾ گرميءَ جو درجو 115 فارنهائيٽ ڊگريون ھوندو آھي. نومبر کان سياري جي مند شروع ٿي ويندي آھي. سياري ۾ ھوا اتر اڀرندي کان لڳندي آھي ۽ ڪڏھن ڪڏھن برسات به پوندي آھي.
ڪراچي، حيدرآباد، ٺٽو ۽ بدين ضلعا سامونڊي ڪناري سان لاڳو ھئڻ ڪري، اونھاري ۾ گھٽ گرم ۽ سياري ۾ گھٽ سرد ٿين ٿا. سرءَ جي رت تپاوليءَ ۽ پن ڇڻ جي رت ھوندي آھي ۽ سيپٽمبر ۽ آڪٽوبر جا ڏھاڙا سرءَ ۾ شمار ٿيندا آھن. ھيءَ مند ڪڻڪ پوکڻ جي ھوندي آھي. سنڌ جي جدا جدا خطن ۾ دنيا جي اڪثر ملڪن وانگر گرميءَ توڙي سرديءَ جو درجو گھٽ وڌ به ٿيندو رھندو آھي.
1488ع
ڊسمبر
زمرو:1488ء زمرو:سال
حڪمت
__DISAMBIG__
اگھم
هڪ ذات جو نالو. تعلقي نوشهري ۾ هڪ ديهه جو نالو.
مؤرخو
مؤرخه جو لفظ ڪنهن بہ تاريخ کي حڪايت ڏيڻ يا حوالو ڏيڻ جي لاء استعمال هوندو آهي۔ جيئن فلاڻي عمارت جو سنگ بنياد مؤرخو پنجويهه آڪٽوبر 1978 ء ۾ رکيو ويو۔
1489ع
ڊسمبر
زمرو:1489ء زمرو:سال
اڌ گول ڦڻي
ڦڻيءَ جو هڪ قسم، جيڪا ڪاٺيءَ مان ٺاهين. سُٺي ڦڻي ڪَهوءَ جي ڪاٺ مان ٺهي. هيءَ ڦڻي مردن جي استعمال لاءِ هوندي آهي، جيڪا بلڪل نانگ جي ڦڻ وانگر هوندي آهي، جنهن جي فقط هڪ پاسي سنها ڏندا ٿين. ڪيترا مرد جيڪي وڏا وار رکن، اهي وارن ۾ ڦڻي هڻي مٿان -پٽڪو- ٻڌيو ڇڏين.
نئون سال
300px|کاٻو|thumb|نئون سال [[آتشبازي]] 300px|کاٻو|thumb|[[نئون سال جي شام برازيل جي شهر ڪوپاڪابانا، ريو ڊي جنيرو، ۾ ملهائي پئي وڃِي]] 300px|کاٻو|thumb|[[نوروز|ايراني نئون سال' مارچ اڪيونوڪس (ڏينهن رات جي بروبري) ڳھو سمور جنھن ۾ ڏينھن ۽راتون ھڪجيتريون ھجن(21مارچ کان 23سيپٽمبر تاريخ ۽ وقت تي سنندج ۾ ملهايو پئي وڃِي.]]
thumb|350پک|[[آسٽريليا ۾ سال 2006 جي شروع ٿيڻ جي موقعي تي نئون سال جي خوشيءَ ۾ آتش بازي جو ڏيکُ]] نئون سال، يا نئين سال جو ڏينھن اُن ڏينھن کي چئبو آھي، جنھن ڏينھن ڪنھن جنتري يا ڪئلينڊر ۾ نئين سال جو آغاز ٿيندو آھي. جيئن تہ ھلندڙ دؤر ۾ گريگوري ڪيلينڊر يا انگريزي ڪئلينڊر گھڻو عام ٿي ويو آھي، تنھنڪري اھو ڏينھن پھرئين جنوري تي مَلِھَايو ويندو آھي. . تنھن ھوندي ڪيترن ئي ٻين ڪيلينڊرن ۾ ڌارَ ڌارَ نئون سال ملھايو ويندو آھي. ايران جا رھواسي ۽ پارسي ماڻھو پنھنجي جنتري (ڪئلينڊر) جي حساب سان ان ڏينھن کي نو روز ھي نالو سان ملھائيندا آھن، سنڌي ماڻھو اھو ڏينھن چيٽي چنڊ جي نالي سان ملھائيندا آھن. چين واسي پڻ انھيءَ ريت پنھنجو نئون سال ملھائيندا آھن. انڊيا ۾ اندازي موجب (تقريبن) ھر رياست جا ماڻھو پنھنجو الڳ نئون سال جو ڏھاڙو ملھائيندا آھن، مثال طور تيلگو ماڻھو اگادي ۽ آسامي بيھو ملھائيندا آھن.
ٻاهريان ڳنڍڻا
زمرو:نئون سال جو جشن زمرو:ڪلينڊر زمرو:ڪيلينڊر
ڪارو ڪڇو گينگ
ڪارو ڪڇو گينگ يا ڪاري ڪڇي وارا (Kala Kaccha gang) انھن ڏواھارين جي منظم گروھن جي لاءِ استعمال ڪيو ويندو آھي جيڪي ڀارتي پنجاب ۾ متحرڪ آھن۔ ھن گينگ جا رڪن ڪارا ڪڇا يا پوليس جون ورديون پائيندا آھن تہ جيئن انھن جي سڃاڻپ نہ ٿي سگھي ۔'ھو پنھنجي جسم تي گريس مليندا آھن۔
اھڙي طرح جي ڪيترن ئي گروھن جي پنجاب ۾ متحرڪ ھجڻ جون خبرون آھن چيو ويندو آھي تہ ھي ماڻھو ڏورانھن علائقن ۾ موجود ڇڙوڇڙ گھرن کي نشانو بڻائيندا آھن ان گھرن جي فردن کي لٽڻ کان اڳ خوب زد ڪوب ڪندا آھن۔ 2014ع ۾ موھالي پوليس ھڪ اھڙي ئي گروھ جي رڪنن کي گرفتار ڪيو جيڪي انھن وارداتن ۾ ملوث ھيا ۽ انھن جي ٻارنھن ساٿين کي ھڪ خالي فيڪٽري مان گرفتار ڪيو ويو جتي ھو ڦر جو منصوبو تيار ڪري رھيا ھئا۔
شفيع انعامدار
شفيع انعامدار انڊيا جو ھڪ اداڪار ھيو جيڪو 23 آڪٽوبر 1945 ۾ ڄائو ۽ 13 مارچ 1996 ۾ وفات ڪري ويو. ھن پنھنجي فلمي زندگي جو آغاز 1982 ۾ فلم وجيتا کان ڪيو. ھن ڪيترن ۽ ٽي وي ڊرامن ۾ ڪم ڪيو جن ۾ مشھور سلسليوار ڊرامو "یہ جو ہے زندگی" پڻ شامل آهي. ھن اداڪارہ ڀڪتي باروي سان شادي ڪئي. 2001 ۾ ھن جي زال بہ روڊ جي ايڪسيڊنٽ ۾ گذاري وئي.
زمرو:1945ع جون پيدائشون زمرو:1996ع جون وفاتون زمرو:ڀارتي مسلمان
شريان
شريان (artery) رت جي اھڙي رڳن کي چيو ويندو آھي جيڪا رت کي دل مان حاصل ڪري جسم جي ٻين حصن تائين پھچائيندي آھي. ان جي برعڪس جيڪي رڳون رت کي جسم مان واپس دل ۾ وٺي ويندي آھي ان کي وريدون (veins) چيو ويندو آھي
عڪس
زمرو:شريانون
1490ع
ڊسمبر
زمرو:1490ء زمرو:سال