قاضي_فيض_محمد_صديقي
وڪالت ۽ سياسي زندگي
قاضي صاحب 1935ع ۾ بمبئي يونيورسٽي مان بي ايس سي (B.Sc) جي ڊگري حاصل ڪئي. پاڻ بي. ايس. سي ڪرڻ بعد مختلف نوڪرين ڪرڻ ۾ لڳي ويا، 1933ع کان 1940ع تائين تعليم کاتي ۾ ملازم رهيا. ان بعد 1940ع ۾ بمبئي يونيورسٽي منجهان ايل ايل بي (L.L.B) جي ڊگري ورتن ۽ 1941ع کان باقاعدي وڪالت شروع ڪيائون. اهڙي طرح قاضي صاحب سنڌ هاءِ ڪورٽ جا مرڻ گهڙي تائين سينئر وڪيل رهيا. . 1942ع ۾، جڏهن بنگال ۾ ڏڪر پيو، ته هي خاڪسار تحريڪ طرفان والنٽيئر ٿي، ٻن مهينن لاءِ بنگال ويو هو. سنه 1943ع ۾ هيءُ مسلم ليگ جماعت ۾ شامل ٿيو. ان کانپوءِ ان ۾ ڪم ڪندو آيو. .انگريزن جي دور ۾ قاضي صاحب 46-1945ع ڌاري هاري ڪاميٽي طرفان بٽئي تحريڪ شروع ڪئي. ان موجب هاريءَ کي زمين جي اپت مان 3 حصا ۽ زميندارن کي 2 حصا کڻڻا هئا ۽ خرچ، لاپن ۽ پاڻي وغيره جو پڻ زميندار کي حصو ڏيڻو هو. ان تحريڪ، قاضي صاحب جي نگراني هيٺ وڏي ڪاميابي حاصل ڪئي. .1945ع ڌاري سنڌ اسيمبلي جون چونڊون ٿيون ته هاري ڪاميٽي طرفان پنهنجا اميدوار بيهارڻ جو فيصلو ڪيو ويو ۽ قاضي صاحب کي ڪنڊيارو تڪ مان اميدوار بيهاريو ويو. ان دور ۾ جلسن جي لحاظ کان هاري ڪاميٽي، ڪانگريس کان پوءِ ٻيو نمبر ڪاميابي حاصل ڪئي. پر پوءِ به وڏيرن ۽ حڪومت جي ملي ڀڳت سان هاري اميدوارن کي چونڊن ۾ شڪست نصيب ٿي. کين پولنگن تان کڻايو ويو، سندن ووٽرن کي ماري ڀڄايو ويو. . 1948ع ڌاري، هيءُ هاري ڪميٽيءَ ۾ شامل ٿيو. سنه 1949 ۾ مسلم ليگ کان ڌار ٿي ويو. 1951ع ۾ هن کي سنڌ هاري ڪاميٽيءَ جو صدر چونڊيو ويو. ان عهدي تي هو ٻه سال رهيو. سنه 1952ع ڌاري ميان افتخار الدين طرفان سڀني قومپرست ڪارڪنن کي آزاد پاڪستان پارٽيءَ ۾ شريڪ ڪرڻ جي ڪوشش ٿي، ته ٿوري وقت لاءِ هيءُ به دوستن سميت ان ۾ داخل ٿيو هو. سنه 1953ع جي سنڌ اسيمبليءَ جي چونڊن وقت سنڌ جي چئن جماعتن- پيپلس پارٽي، آزاد پاڪستان پارٽي، عوامي ليگ ۽ هاري پارٽيءَ گڏجي متحده محاذ ٺاهي، اُميدوار بيهاريا. چونڊن کانپوءِ هن نوابشاهه ۾ متحده محاذ جي پهرين ڪنوينشن سڏائي، ان ۾ محاذ جو دستور پاس ڪرايو ۽ محاذ کي جماعتي صورت ڏياري. ان ڪنوينشن ۾ شيخ عبدالمجيد کي جماعت جو صدر ۽ قاضي صاحب کي جنرل سيڪريٽري مقرر ڪيو ويو. سنه 1954ع جي آڪٽوبر ۾ هن لاريءَ ۾ سوار ٿي، ساريءَ سنڌ اندر ون يونٽ جي خلاف پرچار شروع ڪيو، جنهن ڪري هن کي لاڙڪاڻي مان گرفتار ڪري، جيل ۾ موڪليو ويو، جتان هي هاءِ ڪورٽ ۾ رٽ داخل ڪرڻ ڪري آزاد ٿيو. سنه 1955ع ۾، هيءُ ولايت جي سير تي ويو، جنهن ۾ انگلينڊ، فرانس، جرمني، اٽلي، يونان ۽ ترڪيءَ جو سير ڪري واپس آيو. . سنه 1955ع ۾، کهڙي صاحب پاڻ کي سانگهڙ مان سنڌ اسيمبليءَ جي ميمبريءَ تي چونڊائڻ جي ڪوشش ڪئي. ان وقت کهڙي صاحب ملڪ ۾ اهڙو دٻاءُ قائم ڪيو هو، جو ڪو به ماڻهو سندس سامهون اُميدوار بيهڻ لاءِ تيار ڪو نه ٿي ٿيو، ليڪن قاضي صاحب جرئت ڪري، هن جي سامهون اُميدوار بيهڻ لاءِ سانگهڙ پهچي ويو. پر کيس فارم ڀرڻ کان اڳ گرفتار ڪرائي، موٽر ۾ کڻائي، تمام دور فاصلي تي ڇڏيو ويو، جتان واپس موٽي، وقت اندر فارم ڀري نه ٿي سگهيو. . سنه 1956ع ۾، هيءُ ٿوري وقت عوامي محاذ کي ڇڏي عوامي ليگ جماعت ۾ ويو، ۽ اُن جو سنڌ لاءِ جنرل سيڪريٽري ٿي ڪم ڪرڻ لڳو. انهيءَ وقت مسٽر حسين شهيد سهروردي پاڪستان جو وزيراعظم هو. مسٽر سهرورديءَ ون يونٽ جي فائدي ۾ بيان ڏنا، ۽ خارجي پاليسيءَ ۾ اهڙو رويو اختيار ڪيو، جو عرب نيشنلزم جي خلاف هو. انهن ڳالهين تان قاضي صاحب ڪيترن دوستن سميت عوامي ليگ مان استعيفيٰ ڏيئي، ٻاهر نڪري آيو، ۽ پاڪستان نيشنل پارٽيءَ جو ميمبر ٿي ڪم ڪرڻ لڳو. ٿوري وقت کانپوءِ مولانا ڀاشاني ۽ سندس گروهه به سهرورديءَ جي عوامي ليگ کان جدا ٿي ويو ۽ نيشنل پارٽيءَ سان گڏجي، نيشنل عوامي پارٽي ٺاهيائون. تنهن کانپوءِ قاضي ميان فيض محمد سنڌ نيشنل عوامي پارٽيءَ جو جنرل سيڪريٽري ٿي ڪم ڪرڻ لڳو. ساڳئي وقت، هن جي هارين جي ڪمن سان همدردي پڻ هلي آئي. الاٽي هارين کان جڏهن پاڪستان سرڪار زمين کسي، مهاجر دعويدارن کي ڏيڻ جو فيصلو ڪيو، ته هن ان جي خلاف هارين طرفان احتجاج ڪرائڻ لاءِ ميٽنگن ۾ ٺهراءُ پاس ڪرائڻ شروع ڪيا. اهڙي هڪ ڪانفرنس لُنڊي اسٽيشن جي ڀر ۾ سڏائي هئائين، جنهن ۾ مولانا ڀاشاني، خان عبدالصمد خان ۽ ٻين ڪيترن شرڪت ڪئي هئي. سنه 1958ع ۾، ڪراچي شهر اندر هارين جي حقن جي حمايت ڪرڻ لاءِ گوليمار محلي ۾، هن هڪ وڏي هاري ڪانفرنس سڏائي. 8 آڪٽوبر 1958ع تي ملڪ سان مارشل لا لاڳو ٿيڻ بعد، نيشنل عوامي پارٽيءَ جي مکيه ليڊرن وانگر هن کي به جيل ۾ موڪليو ويو هو، جنهن مان ڇهن مهينن بعد هن کي آزاد ڪيو ويو. .جي ايم سيد ۽ قاضي صاحب، ونيونٽ خلاف عوامي سهڪار هٿ ڪرڻ لاءِ سڄي سنڌ جي دوري جو پروگرام بڻايو. پر سرڪار پتي لڳڻ شرط جي ايم سيد کي پنهنجي بنگلي تان گرفتار ڪري ورتو. قاضي صاحب ان هوندي به مايوس ڪونه ٿيو. هيڪل پروگرام مطابق ڪم کي جاري رکندي، پهريون جلسو ڪراچي ۾ ڪيائين. ان بعد پاڻ جيپ ۾ سوار ٿي ساري سنڌ اندر ونيونٽ خلاف پرچار شروع ڪين. قاضي صاحب ونيونٽ خلاف ڪراچي، ٺٽي، ڪوٽڙي، حيدرآباد، نواب شاهه، دادو، قمبر، رتيديري ۽ لاڙڪاڻي جو دورو ڪيو. سندن جلسن ۾ هزارين ماڻهو شريڪ ٿيڻ لڳا. .جڏهن پاڻ لاڙڪاڻي پهتا ته لاڙڪاڻو ايوب کهڙي جو شهر هوندي به سندن جلسي ۾ پلٽجي پيو. هزارين ماڻهو ڪٺي ٿي ويا. ونيونٽ خلاف فلڪ شگاف نعرا لڳندا رهيا. سندن جذباتي تقرير ون يونٽ جي قهري ڪوٽن کي لوڏي ڇڏيو. حڪومت جي مشنري ٿرٿلي ۾ اچي وئي. حڪومت اتي ئي قاضي صاحب جي دوري کي ختم ڪرائڻ ۽ کين ڪاٺ ۾ هڻائڻ جو منصوبو سٽي ورتو. وزيراعليٰ کهڙي، لاڙڪاڻي جي ڪليڪٽر انور عادل کي سڌو حڪم ڪيو ته قاضي صاحب کي گرفتار ڪيو وڃي. . ڪليڪٽر رات جو 11 بجي پبلڪ سيفٽي ايڪٽ تحت کين قيد ڪيو. قاضي صاحب کي رات جو گرفتار ڪري لاڙڪاڻي کان سکر نيو پئي ويا. پوليس سنڌ جي هن عظيم سپوت کي تڪليفون ڏئي جهڪائڻ لاءِ سياري جي ڇتي موسم ۾ ٽرڪ جي مٿان کلي هوا ۾ وهاريو. سفر ڪندي رستي ۾ هڪ وڻ جو ڏار مٿي ۾ لڳڻ سبب زخمي ٿي پيو. .قاضي صاحب، جڏهن قيد هو ته دوران سينيٽ جي ميمبرن جي چونڊ ٿي ته پاڻ جيل ۾ هوندي به ان جا ميمبر چونڊجي ويا. قاضي فيض محمد، پنهنجي گرفتاري خلاف هاءِ ڪورٽ ۾ رٽ داخل ڪئي. پوءِ کين هاءِ ڪورٽ جو حڪم تي آزاد ڪيو ويو. جيل مان آزاد ٿي آيا ته وڪالت جو ڌنڌو هيٺ مٿي ٿي چڪو هو. ان ڪري پاڻ ٽن مهينن لاءِ سنڌ کان ٻاهر انگلنڊ، جرمني، فرانس، اٽلي، يونان، ترڪي ۽ مصر جو دورو ڪرڻ ويا. .