cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
سنڌو ٽِڪور
سنڌو دريا جو ڇوڙ وارو علائقو
ڇوڙ واري علائقي جي جاگرافي ۽ ان منجهان وهندڙ ڦاٽن جو مختصر احوال هن ريت آهي ته هتان جا ماڻهو پنهنجي جاگريافيائي نقطئه نظر کان سنڌو ماٿري جي هيٺئين حصي کي ٽن ڀاڱن ۾ ورهائيندا آهن. جن مان هڪ سرو Upper Country، ٻيو وچولو Middle Country ۽ ٽيون لاڙ Sloping descending آهي، جيڪو لهوارو ٿيندو، هيٺ سمنڊ ڏانهن هلندو وڃي ٿو. اهڙيءَ ريت سيوهڻ کان چاليهه ميل مٿي ستاويهه ڊگريون اُتر، ويڪرائي ڦاڪ تي، اتر سنڌ جو علائقو آهي، ان علائقي جي هيٺئين دنگ کان وٺي حيدرآباد تائين ”وچولو“ سڏيو ويندو آهي ۽ حيدرآباد کان وٺي سمنڊ تائين ساري پرڳڻي کي لاڙ کي لاڙ چوندا آهن. جنهن جوءِ جو اوڙڪ ۾ احوال اوريو ويو آهي، سو سنڌ جي ڇوڙ وارو اهو تاريخي علائقيو آهي، جنهن تي سڪندر جي حملي دوران، ان جي مؤرخن جون پهريون نظرون پيون هيون، ان بابت سندن اتهاسن ۾ وِستار سان ڳالهيون به ڳائجڻ لڳيون هيون. تنهن سمي، هن ڇوڙ واري علائقي جو اوڙڪ مٿيون پاسو ”پٽالا“ هو، جتان سنڌو، ٻه درياهيءَ ۾ ونڊجي ويندو هو. سندس هڪ ڇاڙهه ڏکڻ – اوڀر ڏس تي ۽ ٻي ڏکڻ-اولهه پاسي لڙي ويندي هئي. پر هڪ ڇاڙهه کي ”سِنڌو“ سڏيو ويندو هو. هاڻي مامرو اهڙو منجهي ويو آهي جو ”پٽالا“ جي سڃاڻڻ جا امڪان ئي موجود ڪونه رهيا آهن. مان انهن مؤرخن سان ڪڏهن به سهمت ڪونه آهيان، جيڪي هن ٿاڪ کي حيدرآباد يا ان جي ڀرپاسي ۾ سمجهن ٿا ۽ انهن سان به اختلاف را3 رکان ٿو. جيڪي ”ٺٽي“ کي ”پٽالا“ سمجهندا آهن، منهنجو انومان آهي، جهن جا ڪيترا ڪارڻ به آهن، ته اهو ٿاڪ، حيدرآباد جي ويڪرائي ڦاڪ کان تمام گهڻو هيٺ ڪونه هو. پر ان جي ڊگهائي ڦاڪ هن شهر کان گهڻو اوڀر طرف هئي. ان ڪري مون کي پڪ ٿئي ٿي ته سنڌي، جنهن جاگرافيائي خطي کي ”لاڙ“ سڏيندا آهن. سو گهڻي ڀاڱي ”پٽاليني“ Patalene واريءَ جوءِ سان ڀيتِ آهي ۽ اهوئي سنڌوءَ جو ڇوڙ وارو علائقو آهي، جيڪو يونانين جي وقت ۾ به موجود هو.
هن ڪتاب ۾ به ڇوڙ وارو علائقو سمنڊ کان وٺي مٿي اتر ڏس تي حيدرآباد يا پنجويهه ڊگريون ۽ ٽيويهه فوٽ ويڪرائي ڦاڪ اتر طرف تائين آهي، جيڪو اوڀر طرف ٿر جي ڀٽن ڏانهن وڌي وڃي سنڌوءَ جي صفا اوڀارين ڇاڙهه ”پراڻ“ سان ملي ٿو، جيڪو هاڻي سڪل آهي. چارهه جي رُت ۾ سنڌوءَ جو پاڻي منجهس اچي ويندو آهي پر ڪنهن سمي اها چاڙهه ڪوري ڦاٽ سان ڳنڍيل هئي ۽ سنڌ ۽ ڪڇ جو دنگ ڏيکاريندي هئي. هيءُ ڇور وارو علائقو اولهه پاسي وڃي جابلو علائقي سان ملندو هو. اُهي جبل سنڌ جي جابلو سلسلي ڪوهستان کان هلندا اوڀر ۽ اولهه پاسي ننڍا ٿيندا نيٺ ختم ٿي وڃن ٿا. سنڌوءَ جي ڇوڙ واري هن علائقي جي سرحدي ليڪ پنجاهه ميل اولهه-ڏکڻ هلي ٺٽي جي اوسي پاسي پهچي ٿي. اتان کان سٺ ميل سر اولهه هلي ڪراچيءَ ڀرسان سمنڊ تائين توڙ ڪري ٿي. اهڙيءَ ريت ڇوڙ واري علائقي جي ڪل ايراضي ڏهه هزار ميل همچورس بيهي ٿي. ڇوڙ واري هن علائقي جي پاسن جي ڌار ڌار ماپ هن ريت آهي حيدرآباد کان هيٺان سنڌوءَ کان وٺي عمر ڪوٽ تائين نوي ميل ۽ عمر ڪوٽ جي اوڀر کان وٺي ڦاٽ جي ڇوڙ تائين هڪ سو پنجاهه ميل. حيدرآباد کان ٺٽو ۽ ٺٽي کان وٺي ڪراچيءَ ويجهو ڪلفٽن جي ورياسي جوءِ جي ڏکڻ-اوڀر تائين اولهه وارو پاسلو هڪ سو ڏهه ميل ۽ سامونڊي ڪنارو هڪ سو پنجويهه ميل آهي ۽ اها ڪل پکيڙ پنجويهه هزار چورس ميل بيهي ٿي.
هي ميداني علائقو درياهن جي پُراڻن پيٽن سان هنڌين ماڳين کاڌل ۽ هيٺ مٿي لڳو پيو آهي. ڪي قديم وهڪرا هن ڇوڙ واري علائقي منجهان آر پار ۽ لاڳيتا ڏسڻ ۾ ايندا. ڪن جا نشان پتا ڪٿي ڪٿي وڃي چٽا رهيا آهن. ڪن جا ته باقي وڃي ڪي اهڃاڻ رهيا آهن. ڪي ته صفا رئجي ميسارجي ويا آهن. پاڻيءَ جو هڪ تمام پراڻو وهڪرو ڪڏهن سنڌ جي صفا اوڀر طرف کان به وهندو هو. سندس تاريخ ڏاڍي دلچسپ آهي. ان جو نالو ”هاڪڙو“ هو. ٿر جي ڀٽن جي ڀر ڏئي ”ڪڇ“ کان ويهه ميل مٿان وڃي ”پراڻ“۾ پوندو هو. هاڻي هاڪڙي جو نالو هن درياه جي ان ٽڪري تائين محدود آهي، جنهن ۾ سنڌوءَ جي چاڙهه جو پاڻي هليو ويندو آهي. موجوده دور ۾ هن کي ”نارو“ سڏيو ويندو آهي. سرڪاري ڪاغذن ۾ هن جو نالو اڀرندو نارو Eastern Nara آهي. پر ڪنهن زماني ۾ هي نجو ۽ آجو درياه هو ۽ ناري وارو هاڻوڪو وهڪرو ان جو ننڍو هو. (1) هن قديم وهڪري جا نشان، سنڌ جي هڪ ڇيڙي کان ٻئي ڇيڙي تائين اڄ به ڏسي سگهجن ٿا. هن وهڪري جو نالو ”وانڊاڻ“ Wandan هوندو هو.
هاڪڙو
بهاول پور واري علائقي ۾ ان جو نالو ”هاڪڙو“ ٻڌڻ ۾ اچي ٿو. پر بيڪانير ۽ راجپوتانا کان وٺي ويندي همايله تائين ان کي ”سڌارا“ Sudhara ۽ ٻين نالن سان سڏيو وڃي ٿو.
گم ٿيل درياه
”ڪلڪته رويو“ ۾ هڪ سڄاڻ لکڻهار ”گم ٿيل درياه“ Last river جي عنوان سان هڪ مضمون لکيو هو. سندس ويچارن مان ائين لڳو ٿي ته اهو ”گم ٿيل درياه“ ستلج کان سواءِ ٻيو ڪونه آهي، جيڪو صديون اڳ هڪ جابلو علائقي مان نڪري ور وڪڙ ڪندو اتر-اولهه اَهل ڪري، بياس جي ماٿري ڏانهن نڪري آيو هو. پوءِ اولهه ڀرو سِرڪندو اوڙڪ وڃي بياس سان سنگم ڪيو هئائين. اها ڳالهه ثابت ڪئي وئي آهي يا نه، تنهن جو پتو ڪونه آهي ته ان سڄي وهڪري کي هاڪڙي جي نالي سان سڏيو ويندو هو، پر ايترو سو يقين آهي ته سنڌ جي لاڙ جي ڀاڱي وارو ”هاڪڙو“ هڪ آجي ۽ نجي درياه جو حصو هو، جنهن جي سڪي وڃڻ ڪري ڏاڍو هاڃو ٿيو. هزارين همچورس ميل تي مشتمل سکيو ستابو ۽ سکر سڻائي وارو وڏو علائقو، جنهن مان لکن ماڻهن کي پنهنجو چوڻو پاڻي ملندو هو. سو سڪي بُٺ ٿي ويو. ان پاڻيءَ ڌوڪي وڃي سنڌوءَ سان سنگم ڪيو، جنهن سان اڳيئي ٻين درياهن جو جام پاڻي ملي رهيو هو. هن واڌو پاڻي ملڻ ڪارڻ هيٺ وڃي، سنڌوءَ بوڙ ٻوڙان لائي ڏني ۽ ملڪ اجاڙي ناس ڪري ڇڏيائين. هاڪڙي کان چئن يا پنجن ميلن جي وٿيءَ تي، ”ٻنڌڻي“ Badahri نالي سنڌوءَ جو هڪ ڦاٽ هو، جيڪو هاڪڙي سان گڏوگڏ هلندو هو ۽ پراڻ ۾ پوڻ واري ماڳ کان ارڙهن ميل مٿي هاڪڙي سان ملي ويندو هو. سنڌوءَ جو هيءُ ڦاتڪ رڳو چاڙهه جي رُت ۾ وهندو هو ۽ هاڪڙي سان وڃي ملندو هو. هينئر هن ڦاٽ جو منڍ لٽجي ويو آهي. ڪجهه ميلن تائين ايترو ته پورجي ۽ ميسارجي ويو آهي، جو سندس اهڃاڻ به ملي ڪونه سگهندا. لڳي ايئن ٿو ته ڄڻ اهو اتر-اولهه ڏس کان اچي، سنڌ جي وچ واري ڀاڱي مان پنهنجي مکيه وهڪري کان ڇڳو آهي، ٻيو ڦاٽ جيڪو ساڳي طرف کان اچي ٿو، سو گهڻو ڪري مٿي بيان ڪيل ”ٻنڌڻي“ ڦاٽ جو مٿيون حصو آهي ۽ اهو به ساڳئي طرف کان ايندو ڏسڻ ۾ اچي ٿو. هنن ٻنهي ڦاٽن جا نشان عرب راڄڌاني منصوره کان ڏکڻ-اوڀر ڏسڻ ۾ ڪونه ٿا اچن. امڪان اهو آهي ته هيءُ اهو وهڪرو آهي، جنهن جو ”البيرونيءَ“ ذڪر ڪيو آهي، جيڪو سنڌوءَ کي منصوره وٽان ڇڏي، اوڀر (ڏکڻ-اوڀر) هليو ويندو هو، جيڪو ڪڇ جي دنگ سان وهندو هو. هيءُ ان وهڪري جو نالو ”سنڌ ساگر“ Sindh Sagar ٿو.
”پراڻ“ وارو پراڻو وهڪرو
گنگڙي کان اولهه ۽ سنڌوءَ جي موجوده وهڪري جي وچ تي، هڪ پراڻي وهڪري جو هيٺيون حصو اڃا به موجود آهي. چيو ويندو آهي ته اڳئين صديءَ جي وچ ڌاري جڏهن سنڌوءَ پنهنجو وهڪرو اوچتو اولهه طرف مٽايو ته مذڪوره وهڪرو سڪي ويو. جيڪڏهن سنڌ جي نقشي کي چڱيءَ ريت جاچي ڏسبو ته اسان کي معلوم ٿيندو ته حيدرآباد کان اتر، پر ٿورو اوڀر اهل پنجويهه ميل پري، جتان ان زماني ۾ سنڌو، ڏکڻ-اوڀر طرف وهندو هو، سو هڪدم گهنڊي هڻي، ٺونٺ وڪڙ ڪري، الهندي طرف انڙ پور ڳوٺ ڏانهن مُنهن ڪري ٿو. ان کان پوءِ ڏکڻ ۽ ڏکڻ-اولهه ڏانهن وهڻ شروع ڪري ٿو. هيءُ اهو ماڳ آهي، جتان درياه پنهنجو رخ بدلايو هو. هن کان اڳ ڪيترن سالن تائين درياه جو رخ ڏکڻ-اوڀرندي رهيو ۽ نصرپور جو پاسو ڏئي وهندو رهيو هو. مذڪوره شهر هن جي ڏائي ڪناري سان اڏيل هوندو هو، جتان ”ريڻ“ هن کان ڇڄي ڌار ٿيندو هو، اتان سندس وهڪري جو مُنهن سر ڏکڻ ڏسڻ ۾ اچي ٿو. بعد ۾ ڏکڻ-اولهه ڏانهن رخ کي، ٺٽي ڏانهن منهن ڪري ٿو. هن حقيقت کان مانهو پوريءَ ريت باخبر آهن، ته سنڌوءَ جو هيءُ وهڪرو نيٺ 1758ع ۾ سڪي ويو. هن سان گڏ اهو به چيو ويندو آهي ته سڪي وڃڻ کان ٻه ٽي سال اڳ، هن وهڪري ۾ اڳئين جي ڀيٽ ۾ ٿورو پاڻي اچڻ لڳو هو. درياه پنهنجي نئين وهڪري اندر پنهنجي پاڻيءَ جو سڄو مقدار وهائڻ ۽ ان کي پوري درياه ٺاهڻ ۾ ڪجهه وقت وٺندو آهي. هن درياه جي ڇڏيل هن وهڪري جي پيٽ جي ساري ڊگهائي کي ”ڦٽو“ (4) سڏيو ويندو آهي، جيڪا اتڪل هڪ سو ميل ٿيندي. هيءَ ڇڏيل پيٽ سنڌوءَ جي موجوده وهڪري کان ويهه ميل کن پري ٿيندو. هن پراڻي پيٽ جا پويان سٺ ميل لاڳيتا ڏسڻ ۾ ڪونه ايندا. ڇاڪاڻ ته ڪٿان ڪٿان اهو لٽجي ميسارجي ويو آهي، پر سندس اتريون پاسو چٽو پڌرو بيٺو آهي (5) ”ريڻ“ جي مُنڍ کان ٻارنهن ميل مٿي ماباڻ Manban نالي هڪ ڦات، ڦٽي مان ڇڄندو ڏسڻ ۾ اچي ٿو، جيڪو ڏکڻ اوڀر ڏانهن رخ ڪري ٿو. سندس وهڪري کي سروير پنجويهن ميلن کان وڌيڪ جاچي ڏسي ڪونه سگهيا آهن، پر امڪان اهو آهي ته هيءُ وهڪرو الهندي پراڻ سان وڃي مليو هوندو ”ماباڻ“ ڦاٽ جو منهن ان ماڳ وٽان آهي، جتي واريءَ جا ڊها آهن ۽ اهي عامط ور انهن ٿاڪن وٽ ڏسڻ ۾ ايندا آهن، جتان ڪو ڦات درياه کان ڇڄي ڌار ٿيندو آهي، واري جا ٻيا ڊها ”ريڻ“ جي مُنڍ يا منهن وٽان ڏسڻ ۾ ايندا، پر اهي ننڍا آهن.
اڃا به ڪجهه الهندي هلبو، ته سنڌوءَ جي موجوده وهڪري تي وڃي بيهبو. هتي سنڌوءَ جو وهڪرو، ڇوڙ واري هيٺئين جوءِ کي بن ڀاڱن ۾ ونڊي ٿو. (6) جن مان هڪ وڏو ۽ ٻيو ننڍو آهي. الهندو ڀاڱو ننڍو ٽڪنڊو آهي. سندس ٽئي پاسا هڪ جيترا ڏسڻ ۾ ايندا. ان جي هر پاسي جي ڊيگهه چوهٺ ميل آهي. اهو تڪنڊو هن ريت آهي. هڪ پاسي کان درياهه، ٻئي پاسي کان ساموندي ڪنارو ۽ ٽئين طرف کان جابلو علائقي جي وَٽِ آهي. هن علائقي جي ڪل پکيڙ سترهن سو پنجاهه همچورس ميل بيهي ٿي. اسان هن کي پنهنجي سهوليت لاءِ ”الهندو ڇوڙ“ سڏينداسون. هن جوءِ کي اهونالو سونهين به ٿو، ڇاڪاڻ ته سنڌوءَ جون الهندي طرف واريون ڇاڙهون، هن جُوءِ جي پکيڙ اندر موجود آهن، جيڪي ڪنهن زماني ۾ هن وهڪري کان ڇڄي سمونڊ ۾ ڇوڙ ڪنديون هيون ۽ ڪي هاڻي به ڪري رهيون آهن. انهن مان ٻه ڦاٽ اهڙا آهن، جن ڏانهن اسان جو ڌيان هڪدم ڇڪجي وڃي ٿو، انهن مان هڪ بگهياڙ ۽ ٻيو گهارو آهي. پهريون ڦات ٺٽي کان ڇهه ميل ڏکڻ، سنڌوءَ کان ڇڄي ڇوڙ واري علائقي جي وچ مان لنگهي ڪيترين کارين جهڙوڪ: ريسل Rishal شيشه Shisha پيٽاڻي، Pitiani کڏي Khudi ۽ پِٽي Piti (ڦٽي) وسيلي سمنڊ ۾ ڇوڙ ڪندو آهي. بگهياڙ هڪ درياهي وهڪري جو نالو آهي، سندس گهڻو پاڻي ”شيشا“ کاريءَ ۾ ايندو آهي. هن ٿاڪ کان اڳتي اولهه طرف هن وهڪري جو پاڻي کارا راهو Khara Raho ۽ ٻين کارين وسيلي سمنڊ ۾ ڇوڙ ڪري ٿو. بگهياڙ جو پٽيءَ وارو صفا الهندو ڇوڙ آهي. جيڪو ڪراچيءَ کان ٻارنهن ميل ڏکڻ اوڀر ڏِس تي موجود آهي. هاڻي بگهياڙ، چاڙه وارو وهڪرو نه آهي، پر گذريل ڪيترين صدين کان سنڌوءَ جي الهندي ڇاڙهه ۾ رهيو آهي. هلندڙ صديءَ جي منڍ ۾ به اهو هڪ دائمي وهڪرو هو. گهارو ڦاٽ، ڪوهستان علائقي جي وٽ سان اوڀر ۽ پوءِ ڏکڻ کان وهندو رهيو آهي. جيڪو ڇوڙ واري علائقي جي صفا ڪناري سان آهي، جنهن جي ڊيگهه اٽڪل چاليهه ميل ٿيندي. سنڌوءَ جي هيٺيئن حصي سان لڳاپيل هي وڏي ڊيگهه وارو ڦاٽ آهي. هن ڦاٽ جو ٻيو حصو اوڀر ڏس تي ڪلريءَ ۾ شامل آهي،جيڪو هاڻي سنڌوءَ جو چارهه جي موسم وارو ڦاٽ وڃي رهيو آهي. هيءَ ڦاٽ، ٺٽي کان ٿوري پنڌ تي اتر اوڀر، سنڌو کان ڇڄي ٿو ۽ ڪجهه فاصلي تائين الهندي هلي ڏکڻ اَهل ڪري، موڙو کائي، نيٺ وڃي بگهياڙ سان ملي ٿو. ”ڪلريءَ“ ۽ ”گهاري“ جي وچ ۾ ڏهن يا ٻارهن ميلن جي وِٿي ٿيندي، ٻنهي وهڪرن جي وچ تي ڪيترائي پراڻا پيٽ ڏسڻ ايندا. ڪلري ڦات وارو موجوده ڏاکڻون وهڪرو، ٺٽي کان ست ميل اولهه طرف سنڌوءَ جي مکيه وهڪري مان کاٻي يا ڏاکڻي ڪٺار کان ڇڄي ڌار ٿيو آهي ۽ اڳتي ڌوڪيندو وڃي بگهياڙ ۾ پيو آهي. هن ٿاڪ کان اولهه پاسي ٿورن ميلن تائين وهڪري جو پراڻو پيٽ لٽجي ويو آهي. ان جو هيٺيون پاسو سامونڊي وير ڪارڻ کليل آهي، جيڪو کاري بڻجي ويو آهي.
پنهنجي موضوع جي هن حصي کي ختم ڪرڻ کان اڳ ۾، سمنڊ ڏانهن پکڙيل هڪ سو سالن جي پراڻي ڇوڙ واري علائقي جي دلچسپ سوال بابت منهن مونن ۾ رکي ڪجهه ويچارڻو پوندو. گذريل صديءَ جي پوئين اڌ ۾ هن سامونڊي علائقي بابت گهڻي جاچ پڙتال ڪئي وئي آهي. سنه 1843ع ۾ انگريزن سنڌ فتح ڪئي، ان کان پوءِ اهري جاچ پڙتال ڏانهن خاص ڌيان ڏنو ويو. سو ويچار ڪري اسان هن تيجي تي پهتا آهيون ته سنڌوءَ جي مکيه ڇوڙن وارن ٿاڪن وٽان ڌرتي ڏاڍي تيز رفتاريءَ سان سمنڊ ڏانهن وڌي رهي آهي. هن کان اڳئين جاچ پڙتال 1877ع ۾ ڪئي وئي هئي، جنهن مان اسان کي پتو پيو ته گذريل ڏهن سالن اندر سنڌوءَ جي مکيه ڇوڙن وتان ساڍا ٽي ميل اڳتي وڌي آهي. ان ليکي سان هڪ سال ۾ هڪ ميل جو ٽيون حصو ڌرتي سمنڊ ڏانهن اڳتي وڌي رهي آهي. اڳئين جاچ پڙتال (سروي) دوران ڪن ٿاڪن تي ڌرتيءَ جي اڳتي وڌڻ واري رفتار ۾ گهڻي گهٽتائي ڏسڻ ۾ آئي. اهي جايون دريائي ڇوڙن جي بلڪل ڀرسان هيون. انهن ڇوڙن مان هاڻي درياهي پاڻي ڪونه وهندو آهي ۽ حقيقي ڇوڙ وارا وهڪرا ٿورو اڳتي اولهه ڀرو سرڪي ويا آهن. درياهه جي مکيه وهڪري کان ٿورو وٿيرڪو پر آسپاس ئي سامونڊي لهرون به هلڪيون سلڪيون آهن.(7) ڪن ماڳن وٽ زمين سمنڊ ڏانهن ڏاڍي تيز رفتاريءَ سان وڌي رهي آهي. پر اهڙا ماڳ مٽبا سٽبا رهندا آهن. ڪٿي وري اهڙا ٿاڪ به آهن. جتي سمنڊ پنهنجو وڃايل ڀاڱو وري هٿ ڪري وٺندو آهي. درياهه ۽ سمنڊ جي انهيءَ ويڙهاند ۽ ڏي وٺ ۾ ڌرتي ڪيترو اڳتي وڌندي آهي؟ تنهنجو جواب پڪ سان ڏئي ڪونه ٿو سگهجي. نيل درياه جي ڇوڙ واري علائقي جي سمنڊ ڏانهن وڌڻ جي رفتار جو انومان چار ميٽر في سال آهي (8). هي درياهه هڪ سال ۾ ٻه سو چاليهه ميلن ڪيوبڪ گز لت سمنڊ ۾ ڇڏيندو آهي. (9) ان ليکي سان سنڌو ٻه سو سترهن ميل گز (10) لٽ في سال سمنڊ ۾ ڇڏيندو آهي. ان ليکي سان سنڌوءَ جي ڇوڙ واري علائقي جي سمنڊ ڏانهن وڌڻ جي رفتار چار ميٽر في سال ٿي سگهي ٿي. اسان جيڪي انگ اکر ورتا آهن، سي ان ڪري ڪجهه ويچار لهڻن ٿا، ته ميڊيٽيرينن سمنڊ ماٺيڻو ۽ هندي سمنڊ ڪولاهل وارو آهي ۽ منجهس لهرن جي لس ليٽ لڳي پئي هوندي آهي. تنهن ڪري سنڌوءَ جي ڇوڙ وارو علائقو، نيل جي ڇوڙ واري علائقي جي ڀيٽ ۾ ڪجهه سُست رفتاريءَ سان سمنڊ ڏانهن اڳتي وڌندي آهي. هيءَ ڳالهه به ڌيان ۾ رکڻ ضروري هوندي آهي، ته سڀني ڇوڙ وارن علائقن جو سمنڊ ڏانهن وڌڻ هڪ جهڙو ڪونه هوندو آهي ۽ اهو هر دور ۾ ڌار ڌار رهيو آهي. جيڪڏهن موجوده دور ۾ نيل درياه جي ڇوڙ واري علائقي جي سمنڊ ڏانهن وڌڻ جي رفتار چار ميٽر سالياني آهي، ته قديم زماني ۾ سندس وڌڻ جي رفتار انهيءَ کان گهڻو وڌيڪ هوندي ”انڊنبرا رويو“ جي لکڻهار، جنهن جو حوالو مٿي ڏنو ويو آهي، سو هڪ تاريخي باڪو (شاهد) بيهاري اسان کي ٻڌائي ٿو ته اهڙيون به ڪي جڳهون آهن، جتان نيل درياه جي ڇوڙ وارو علائقو اڻٽيهه ميٽر ساليانو سمنڊ ڏانهن وڌندو آهي. گذريل ٽيويهه سون سالن ۾ نيل درياهه جي ڇوڙ وارو علائقو ٽيٽيهه ميل سمنڊ ڏانهن وڌيو آهي- امڪان اهو آهي ته سنڌوءَ جي ڇوڙ وارو علائقو به ساڳين حالتن هيٺ ساڳي رفتار سان سمنڊ ڏانهن وڌي رهيو آهي، نه ته ٻيءَ حالت ۾ سندس وڌڻ جي رفتار گهڻي ڍلي رهي آهي. بدقسمتيءَ جي ڳالهه اها آهي، ته هن مامري ۾ تاريخي شاهديون نٻل آهن، جن جي آڌار تي انومان ۽ انداز ڪري سگهجن ٿا، جيڪي وسهڻ جوڳا ڪونه آهن. اهو کڻي ڪيئن به هجي، پر ان کي پرکي ڏسڻ چڱي ڳالهه آهي. هن موضوع سان لاڳاپيل احوال هيٺ ڏنل باب ۾ پڙهندا.
گهارو ڪريڪ کان ابراهيم حيدري
ڪنهن دور ۾ سنڌو درياهه گهارو ڪريڪ کان ابراهيم حيدري لڳ وهي سمنڊ ۾ ڇوڙ ڪندو هو. سنڌو درياهه منڍ کان وٺي ڪشمير کان سمنڊ تائين واپاري اچ وڃ جو وسيلو رهيو آهي. ڇوڙ وٽ گسري (گذري)، واڳو ڏر، ريڙهي مياڻ، ابراهيم حيدري ۽ رتو ڪوٽ خوشحال بندر هئا. اهي بندر هتي ڪهڙي به نالي سان، پر موجود هئا. جنهن جي ڪري هن علائقي جي تاريخ قدامت واضح ٿئي ٿي. سنڌو درياهه جي ساٿ ڇڏڻ ڪري ديبل وانگر قسمت جي ديوي به انهن علائقن مان موڪلائي وئي. سمنڊ جي وڌڻ ڪري ڦٽي ڪريڪ، ڪورنگي ڪريڪ ۽ گهارو ڪريڪ جيڪي سنڌو جي مختلف ڇوڙن جا ويڪرا هئا سمنڊ ۾ اچي ويا ۽ رتو ڪوٽ وانگر گهڻا آثار سمنڊ جي نظر ٿي ويا. اهي آثار اڄ به سمنڊ ۾ موجود آهن پر انهن تي تحقيق جي ضرورت آهي.
خارجي ڳنڍڻا
زمرو:دريائي ڊيلٽا زمرو:ڀونءِ ڀياس ۽ ڀونءِ نگاري زمرو:پاڪستان جا درياءَ
ملا احمد ٺٽوي
حنفي مذهب جي عالم خاندان جو فرد، علم طب ۽ علم تاريخ جو وڏو ماهر هو. ڪجهه وقت گذرڻ کان پوءِ هن جو شيعا مذهب ڏانهن لاڙو ٿيو. سنڌ ڇڏي ايران جي مشهور شيعه بادشاهه طهما سپ صفويءَ جي درٻار ۾ وڃي پهتو. جتان ڪجهه وقت گذرڻ کان پوءِ دکن پهتو، اتي مغل اعظم اڪبر بادشاهه جي صلح ڪل پاليسيءَ جو احوال ٻڌي 990 هجريءَ ۾ اڪبر جي درٻار ۾ پهتو ۽ بادشاهه جي ملازمت جو شرف حاصل ڪيائين. ملا احمد ٺٽويءَ کي اڪبر بادشاهه حڪم ڪيو ته پهرين هجري سال کان وٺي اڪبر جي زماني تائين هڪ هزار سالن جي تاريخ لکي، اهو حڪم ٻڌي ملا احمد ”تاريخ الفي“ جي نالي سان، هجرت جي آغاز کان وٺي چنگيز خان جي زماني تائين ٻن جلدن ۾ تاريخ قلمبند ڪري 32 جلوس اڪبريءَ ۾ بادشاهه جي خدمت ۾ پيش ڪئي، جنهن مقبوليت حاصل ڪئي، پر مُلا احمد کي انهيءَ ڪتاب پوري ڪرڻ جي فرصت ئي نه ملي، ڇو ته مغل امير فولاد برلاس مُلا احمد ٺٽويءَ کي شهيد ڪري ڇڏيو. اڪبر بادشاهه ملا احمد ٺٽويءَ جي قاتل کي هاٿيءَ جي پيرن سان ٻڌرائي پوري لاهور شهر جو گشت ڪرائي کيس في النار ڪيو. اهو واقعو سن 1000 هجريءَ جو آهي. ملا احمد ٺٽويءَ سان صرف عالم هئڻ ڪري تمام گهڻو تعصب ۽ حسد هوندو هو.
عمودي ميٽر
right|thumb|265px| بلندي جي عمودي ميٽرن ۾ ماپ
عمودي ميٽر: هڪ ميٽرڪ ايڪو آهي، جنهن ذريعي اوچائيءَ يا اونھائي ۾ ٻن نقطن جي وچ ۾ فرق جي پيمائش ڪئي ويندي آهي. مثال طور، جيڪڏهن ڪوه پيمائي واري مھم لاءِ زميني خيمو سامونڊي سطح کان 2،000 ميٽر مٿي   لڳايل آھي ۽ مٿي وارو خيمو 5،000 ميٽرنجي بلندي تي لڳل آهي تہ ٻنھي خيمن جي وچ ۾ فرق 3،000 عمودی ميٽر آهي.ھي اصطلاح تڏهن استعمال ڪيو ويندو آهي جڏهن ھڪ نقطي کان ٻئي نقطي تائين فاصلي ۽ عمودي فاصلي جي وچ ۾ مونجهارو پيدا ٿئي ٿي.
استعمال
عمودي ميٽر وارو ايڪو ماپ لاءِ استعمال ڪيو ويندو آهي:
حوالا
زمرو:ايئر نيوي گيشن
دھلي شھر
دھلي شھر انڊيا جو ھڪ شھر جيڪو نيشنل ڪيپيٽل ٽيريٽري آف دھلي ۾ واقع آھي جتي ان ٽيريٽري جي ليجسليٽو اسيمبلي واقع آهي ۽ اھو شھر ٽيريٽري جو گاديءَ وارو هنڌ آھي. ان شھر جو ھڪ حصو نيو دھلي آھي جيڪو انڊيا جي وفاق جو گاديءَ وارو هنڌ آھي. ھي شھر پکيڙ ۽ آبادي ۾ انڊيا جو ممبئي کان پوء سڀ کان وڏو شھر آھي جنھن جو بنياد ڇھين صدي ق م ۾ پيو. ان جو پراڻو نالو ھستناپور چوڻ ۾ اچي ٿي. ھندوستان جو ھي تاريخ شھر ڪيترين ئي سلطنتن جو گاديءَ وارو ھنڌ رھيو. دھلي سلطنت جو بنياد قطب الدين ايبڪ رکيو جنھن ھتي قطب مينار تعمير ڪرايو جيڪو تاريخي سياحتي مقام آهي.1526 ۾ ظھيرالدين بابر دھلي فتح ڪري مغل سلطنت جو بنياد رکيو اھڙي طرح انگريزن جي دھلي شھر تي قبضي تائين ھي شھر لاڳيتو مغل سلطنت جو اھم مرڪز رھيو.۽ اڳتي ھلي برٽش انڊيا جو گاديءَ جو هنڌ پڻ رھيو ء نئين دھلي جي قيام تائين سن جي اھا حيثيت برقرار رھي بعد ۾ حڪومتي گادي نئين دھلي يا نيو دھلي  کي بڻايو ويو.
thumb|left|upright=0.8| 72.5 m اوچائي وارو قطب مينار سرن جي مينارن ۾ دنيا جو سڀ کان ڊگھو مينار آھي جيڪو يونيسڪو پاران عالمي ورثو قرار ڏنل آهي. |alt=A view of Qutab minor
upright=1.15|thumb|right|جمنا ندي تي واقع دھلي شھر جو 2016 جو فضائي منظر
احمد جي چاڳلا
چاڳلا -پاڪستان- جي قومي تراني جي ڌن جو خالق ۽ ممتاز موسيقار ٿي گذريو آھي، جنھن جو پورو نالو احمد غلام علي چاڳلا ھو. 1902ع ڌاري ڪراچيءَ ۾ پيدا ٿيو، سنڌ مدرسي مان -تعليم- حاصل ڪيائين. ڪراچيءَ جي نامياري موسيقار مھاراج سوامي داس جو شاگرد ٿيو. 1928ع ۾ ڪاروبار جي سلسلي ۾ -برطانيا- ويو، -جتي- ٽريننگ ڪاليج مان موسيقيءَ جي به -تعليم- ورتائين. -پاڪستان- ٺھڻ کان -ٿورو- عرصو اڳ بمبئيءَ ويو، -جتي- ھڪ فلم ڪمپني ’اجنتا‘ ۾ ڊائريڪٽر طور ڪم ڪيائين، ورھاڱي کان پوءِ -پاڪستان- جي قومي تراني جي ڌن ٺاھيائين، جنھن کي 1949ع ۾ حڪومت -پاڪستان- منظور ڪيو، انھيءَ ڌن کي ئي اڳيان رکندي محترم حفيظ جالنڌريءَ -پاڪستان- جو قومي -ترانو- ’پاڪ سر زمين شادباد‘ لکيو، 5 فيبروري 1953ع تي وفات ڪيائين، ڪي ڊراما به لکيائين، -جن- مان ’-ڀوت-‘ (ترجمو)، ’خزني‘ (ترجمو)، ’جيڪا تقدير‘، ’ديس جو دشمن‘ ۽ ’گڏي جو گھر‘ مشھور آھن، جنھن ھارمونيم تي قومي تراني جي ڌن ٺاھي ھئائين، اھو ۽ -ان- جا نوٽيشن، -انسٽيٽيوٽ آف سنڌالاجي- ڄامشوري جي مشاھيرن واري گئلريءَ ۾ موجود آھن.
خيبر پختونخوا جي ضلعن جي فهرست
پاڪستان جو صوبو خيبر پختونخوا انتظامي طور 26 ضلعن ۾ ورهايل آهي (مطابق سيپٽمبر 2015).
left|200px|صوبي خيبر پختونخوا جي ضلعن جو نقشو
زمرو:پاڪستان جا ضلعا
آنوبيس
آنوبيس (Anubis) (قديم يوناني: Ἄνουβις) قديم مصري مذھب ۾ ھڪ گدڙ مٿي جو محنوط ڪاري (mummification) ۽ حيات ما بعد (afterlife) کان منسلڪ ديوتا ھيو۔
حوالا
زمرو:ديومالائي گاڏڙ انسان زمرو:قديم مصر زمرو:قديم مصري مذھب زمرو:مصري معبود
عهد التميمي
عهد التميمي (پيدائش 31 جنوري 2001ع) فلسطين جي اوڀرندي ڪناري جي ڳوٺ نبي صالح جي انساني حقن جي ڪارڪن آهن. هن جي وجهه سڃاڻپ هڪ تصوير ۽ وڊيو آهي، جنهن ۾ هن کي اسرائيلي فوج سان جيهڙو ڪندي ڏيکاريو ويو آهي. تميمي جا حامي هن کي اوڀرندي ڪناري ۾ اسرائيلي غلامي خلاف مزاحمت جي علامت سمجهن ٿا پر سندس مخالفن جو خيال آهي ته هن جي جدوجهد هڪ سوچيل سمجهيل منصوبي جو حصو آهي ته جيئن اسرائيل کي گھٽ ڪري ڏيکارجي.
ڊسمبر 2017ع ۾ هن کي اسرائيلي فوجي کي چماٽ هڻڻ جي الزام ۾ گرفتاري ڪري قيد ڪيو ويو. اهو واقعو وڊيو ۾ رڪارڊ ڪيو ويو، جيڪو پوءِ سڄي دنيا ۾ وائرل ٿي ويو. تميمي کي 8 مهينا قيد جي سزا ٻڌائي وئي پر هن کي 29 جُولاءِ 2018ع تي آزاد ڪيو ويو.
حوالا
زمرو:2001ع جون پيدائشون زمرو:جيئرا ماڻهو زمرو:فلسطيني انساني حقن جا ڪارڪن
ڪيف
خيو  يا ڪئيف  يورپ جي ملڪ يوڪرين جو گاديءَ جو هنڌ ۽ ملڪ جو سڀ کان وڏو شھر آھي جيڪو ان ملڪ جي وچ اتر ۾ نيپر ندي (Dnieper river)  تي واقع آھي جنھن ۾ اٽڪل 30 لک ماڻھو رھندڙ آھن. پھرين جنوري 2021 تي ھن شھر جي آبادي 29,62,180 ھئي. ھي شھر يوڪرين سميت يورپ جو صنعتي، سائنسي، تعليمي ۽ ثقافتي سرگرمين جو ھڪ وڏو مرڪز آهي. ھي شھر 1934ع کان وٺي لاڳيتو سوويت يوڪرين ۽ پوء جمھوريۂ يوڪرين جي گادي جو هنڌ رھيو آھي. ھي مخصوص درجي وارو شھر چوڌاري خيو اوبلاسٽ سان گهيريل آهي. نيپر ندي ھن شھر جي وچ مان گذري ڪاري سمنڊ ۾ ڇوڙ ڪري ٿي. شھر جي گورنر کي ملڪ جو صدر مقرر ڪندو آهي. شھري ڪائونسل جو سربراھ شھر جي ميئر ھوندو آھي جنھن جي چونڊ شھري عام ووٽن ذريعي ڪندا آهن. انتظامي طور تي شھر 8 ريئن يا ضلعن ۾ تقسيم ٿيل آهي. ھن شھر ۾ ڪيترائي عظيم ماڻھو ۽ سائنسدان پيدا ٿيا ۽ رھيا. سياسي ۽ معاشي اھميت کان علاوه ، خيو ھڪڙو اوڀر يورپ جي آرٿوڊوڪس عيسائيت جي مذھبي مرڪزن مان ھڪ آھي. شھر جا سياسي مرڪز ۽ غير ملڪي سفارتخاني جون آفيسون ۽ انتظامي مرڪز اسٽييوٽيونسڪي ضلعي ۾ آھن. اھو ملڪ جي اتر ۾ واقع آھي ۽ استنبول ، ماسڪو ، لنڊن ، سينٽ پيٽرس برگ ، برلن ۽ ميڊريڊ کان پوءِ يورپ ۾ ستين نمبر تي وڏي آبادي وارو شھر آھي.
انتظامي تقسیم
ھن شھر کي نيپر ندي مشرقي ڪئيف ۽ مغربي ڪئيف ۾ تقسيم ڪري ٿي جن م ڪل 18 بلدياتي ضلعا واقع آھن. مغربي حصي ۾ 7 ضلعا آهن جنھن جي آبادي 2،642،440 آھي ۽ مشرقي حصي ۾ 3 ضلعا واقع آھن ۽۽ ان حصي جي آبادي 930،000 آهي.ب2007 جي آدمشماري مطابق ھن شھر ۾ 719 مذھبي گروہ ۽ تنظيمون موجود ھيون جن مان 177 پروٽيسٽنٽ عيسائي تنظيمون ۽ 8 اسلامي مرڪز پڻ شامل جي ھيا.
خواجه عبدالغفار نقشبندي
خواجه عبدالغفار نقشبندي مجددي فضلي، جنهن کي عام طور پير مٺا سائين جي نالي سان ڄاتو وڃي ٿو، پنجاب مان سنڌ ۾ اچي دين جي تبليغ ڪيائون ۽ سندن لکين مريد اڄ به سنڌ، پاڪستان ۽ ٻاهرين ملڪن ۾ موجود آهن. سندن مقبرو لاڙڪاڻي شهر جي رحمتپور شريف پاڙي ۾ آهي. سندن وصال 12 ڊسمبر 1964 تي ٿيو.
خليفا
پاڻ پنهنجي پويان هزارين مريد ۽ هڪ سؤ کان وڌيڪ خليفا ڇڏيائون. سندس خليفن جي سوانح حيات تي پير دلبر سائين هڪ ڪتاب نالي تذڪره خلفاء غفاريه لکيو آهي جنهن ۾ هڪ سؤ خليفن جا احوال ڄاڻايا ويا آهن. هن وقت سندس ٽي خليفا حيات آهن.
زمرو:شخصيتون زمرو:نقشبندي
ڊرگ روڊ ريلوي اسٽيشن
''ڊرگ روڊ ريلوي اسٽيشن پاڪستان جي شهر ڪراچي جي چوٿين اهم ترين ريلوي اسٽيشن آهي. ھي ڊرگ روڊ فلائي اوور جي ويجھو شاهراه فيصل تي آهي. هتي ڪجھ اپ ۽ تمام ڊائون ٽرينون بيھنديون آھن.''
پاڪستان سپر ليگ 2018ع
پاڪستان سپر ليگ 2018 پاڪستان ڪرڪيٽ بورڊ جي زيرنگراني هڪ ٽوئنٽي/20 ڪرڪيٽ سيزن آهي۔
ٽيمون
2018ء جي ليگ ۾ ڇھ ٽيمون شامل هونديون
بيروني ڳنڍڻا
زمرو:پاڪستان سپر ليگ 2018ء زمرو:2018ء ۾ پاڪستان زمرو:پاڪستاني ڪرڪيٽ ۾ 2018ء زمرو:پاڪستان سپر ليگ زمرو:پاڪستان ۾ پيشہ وراڻي راندين جون ليگون زمرو:پاڪستان ۾ ڪرڪيٽ ليگون
الاهو درياھ
زمرو:برٽش ڪولمبيا جا درياھ
1642ع
ڊسمبر
زمرو:سال
گلگت بلتستان
گلگت بلتستان پاڪستان جي اتر ۾ پاڪستان جو ھڪ صوبو آھي. ھن جي اتر ۾ چين ڏکڻ ۾ آزاد ڪشمير، اوڀر ۾ ھندستاني ڪشمير ۽ اولھ طرف خيبر پختونخوا ۽ انغانستان آھن. ھن جي گادي جو ھنڌ گلگت آھي. ھي آزاد ڪشمير سان ملائي ڪري 1947 ۾  پاڪستان سان مليو پراڻي ڄمون ۽ ڪشمير جو انگ آھي جنھن تي پاڪستان ۽ ھندستان جو تڪرار ھلندڙ آھي.
سرڪار
اڄ ڪالھ جو گلگت بلتستان 1970 ۾ اترين علائقي جي نالي تي ھڪ کليل علائقو بڻيو. ھن ۾ گلگت ايجنسي، بلتستان، ۽ ھنزه ۽ نگر جا وڏا شھر آھن. ھن وقت ھن ۾ 9 ضلعا اچن ٿا. گلگت بلتستان پھرين ڪشميري جنگ ۾ پاڪستان طرف ھو پر پاڪستان جي پارليامينٽ ۾ ھتان جا ماڻھو نٿا ويھي سگھن. 29 آگسٽ 2009 تي ھن علائقي کي خودمختياري ڏني وئي. ھتان جي ھڪ اسيمبلي ٺھي ۽ ھي علائقو ھڪ صوبي وانگر ھلڻ لڳو.
ٻوليون
اردو گلگت بلتستان ۾ ڳالھائي ۽ سمجھي ويندي آھي. 1998 جي آدم شماري موجب ھي تناسب آھي:
ملتان سلطانز
ملتان سلطانز هڪ پاڪستاني پيشہ ور ٽوئنٽي/20 فرنچائز ڪرڪيٽ ٽيم آهي۔
حوالا
زمرو:پاڪستان ۾ 2017ء جا بنياد زمرو:ملتان ۾ ڪرڪيٽ زمرو:پاڪستان سپر ليگ جون ٽيمون زمرو:ملتان ۾ رانديون زمرو:پاڪستان ۾ راندين جا ڪلب
سقراط
سقراط سنگ تراش سوفرونڪس ۽ دائيءَ فيتيريتي جو پٽ هو. جنهن اٿينز جي رواج جي ابتڙ پيءُ جي ڌنڌي ڪرڻ کان نابري واري، ۽ سچ جو مبلغ ٿيو. هو اڄ کان چويهه سو سال اڳ جي ايٿينز، يونان جو رهواسي هو. کيس مغربي فلسفي جي بانين مان ھڪ ۽ سڀ کان پھريون اخلاق جو فلسفي سمجھيو ويندو آھي
سقراط جو دؤر ۽ سندس شخصيت
جڏهن سائنس، ڊرامي ۽ شاعري ۾ هومر، فيثاغورث، پنڊار، سوفوڪليز، ليان، هيسئڊ، جارجيس، يوريپڊيز، ايمپي ڊوڪليز، انڪثا غورث، ارسٽو فينز ۽ ايگاٿن وغيره پنهنجو وارو وڄائي چڪا هئا. سقراط انهن مان ڪيترو لاڀ پرايو سا ڳالهه افلاطون جي سقراط سان منسوب ڪيل مڪالمن ۾ ڏسي سگهجي ٿي. سقراط خيال پرست فلسفي هو. هو هڪ طرح توحيد جو قائل هو، سندس چوڻ هو ته سڀ ديوتا نيڪي جا خواهان آهن. سقراط کي خبر هئي ته قديم شاعرن جي شاعري يونان ۾ مقدس ليکي وڃِي ٿي پر هن ڪڏهن به پنهنجو پاڻ تي ايمان آڻڻ جي ڳالهه نه ڪئي جڏهن ته ڪريفن جو ڊلفي وارو حوالو به وٽس هو. هن جي دلچسپي چنڊ ستارن سان نه هئي، نه ئي هو هڏين ۽ گوشت جي ٺهيل انسان کي اهميت ڏئي ٿو. هن لاءِ زمين سج کي ڦري ٿي يا سج زمين کي ڦري ٿو ڪابه اهميت نٿا رکن ۽ نه ئي رت جي گردش يا هڏين جي بناوٽ هن لاءِ اهم آهن. هو ته اوچا آدرش رکندڙ هو. هن جو واسطو جسم سان نه پر ذهن يا روح سان هو. سندس نظر ۾ سچ ۽ نيڪي جي جستجو ئي سڀ کان اتم آهن. سقراط سڄي حياتي انهن سوالن جي کوج ۾ گذاري ته ڪائنات ڇا آهي؟ دنيا ڇو پيدا ٿي؟ انسان جي وجود جو ڪارڻ ڇا آهي؟ نيڪي ڇا آهي؟ سچ ڇا آهي؟ وغيره. سقراط سڄي عمر رڳو ڳالهيون ڪندو رهيو ۽ هڪ لفظ به نه لکيائين ۽ نه ليڪچر ڏنائين. هن جون ڪچهريون روايتي انداز واريون هونديون هيون. ڪڏهن ورزش گاهه ۾، ڪڏهن بازار ۾، ڪڏهن ڪنهن محفل يا دعوت ۾، ڪڏهن ڪنهن دڪان تي، بس هن جو وقت ائين گذرندو رهيو. اسان وٽ سندس خيال افلاطون ۽ زينوفن ذريعي پهتا آهن.
حوالا
زمرو:اولهندي تهذيب زمرو:تعليم جي تاريخ زمرو:خيالن جي تاريخ زمرو:شخصيتون زمرو:فلسفي جي تاريخ
آنوڪت
آنوڪت (Anuket) درياء نيل جي عمل تجسيم جي دیوی ھئر۔
زمرو:سمنڊ ۽ دریاء جون ديويون زمرو:سمنڊ ۽ درياهه جون ديويون زمرو:سمنڊ ۽ درياء جون ديويون زمرو:قديم مصر زمرو:قديم مصري مذھب زمرو:مصري معبود
Llista de personatges de la mitologia egípcia
آپوفيس
آپوفيس (Apep يا Apophis) (قديم يوناني: Άποφις) مصري علم الاساطير ۾ ھڪ برائي جو ديوتا ھيو۔
زمرو:مصري علم الاساطير زمرو:مصري معبود زمرو:قديم مصري مذھب زمرو:قديم مصر
1641ع
ڊسمبر
زمرو:سال
باسني
باسني چمڙي يا ڪپڙي جي ڳوٿري، جنھن ۾ پئسا وجهي چيلهہ سان ٻڌندا آهن. ان کي بڊي ۽ واسڻي بہ چوندا آهن.
1571ع
ڊسمبر
زمرو:1571ء زمرو:سال
لڪي شاھ صدر
300px|تصغیر|بائیں| صدر الدين شاھ لڪياري جي درگاھ جو منظر
thumb|لڪي شاھ صدر شهر
لڪي شاھ صدر (انگريزي: Laki Shah Sader) سنڌ جي ڄامشورو ضلعو جو قديم شهر آهي. لڪي شاھ صدر سيوهڻ کان 19 ڪلوميٽرن جي مفاصلي تي سنڌو درياھ جي ساڄي ڪناري انڊس هاءِ وي سان صفحه هستيءَ تي موجود آهي. ڪتاب اھي ڏينهن آھي شينھن ۾ پير علي محمد راشدي لکي ٿو تہ لڪي اڳئين زماني ۾ ته لڪياري ساداتن جو ڳڙهه هئي، جتان سيد علي مڪي جي اولاد ٽڙي پکڙي ڪيئي وٿاڻ وڃي وسايا، پر اسان جي ابتدائي زماني ۾ هندن جو تيرٿ بڻجي چڪي هئي. ريلوي اسٽيشن جو نالو ئي ”تيرٿ لڪي“ رکرايو هئائون(جو پاڪستان ٺهڻ کان پوء ”لڪي شاهه صدر“ ۾ تبديل ٿي ويو). لڪي شهر ۽ اسٽيشن جي سامهون پهاڙن ۾ گرم پاڻيءَ جا چشما هندو پنهنجي قبضي ۾ ڪري، ات مندر وغيره ٺهرائي مست ٿي ويهي رهيا هئا. کـَـل جي بيمارين جا سٽيل انهن چشمن ۾ وهنجڻ لاءِ سڄيءَ سنڌ مان پيا ايندا هئا. ان کان سواءِ دنيا جهان جي هندو فقيرن، سنياسين، نانگن، ڀٽن ۽ ڪن چير ڪاپڙين جا ات ڳاها هوندا هئا. مسافرن جي اچڻ وڃڻ لاءِ لڪي اسٽيشن جي سامهون هڪ ڌرمشالا ٺهيل هئي، جت آيو ويو دم پٽي چشمن ڏانهن ويندو هو ان ڌرمشالا جا کنڊر اڄ تائين موجود آهن.
تاريخ
تاريخ جنت السنڌ جي مصنف رحيمداد خان مولائي شيدائي ۽ تحفته الڪرام جي مصنف مير علي شير قانع ٺٽوي مطابق راجا دلوراءِ پنهنجي حڪمرانيءَ جي دور ۾ پنهنجي ڀاءُ ڇٽو امراڻي تي ظلم ڪيو. ڇٽو امراڻي بغداد جي خليفي وٽ دانهين ويو جنهن سؤ عرب سيد علي جي رهنمائي ۾ موڪليا. سيد علي راجا دلوراءِ کي شڪست ڏئي لڪي جبلن جي لڪ وٽ رهائش اختيار ڪئي. جنهنڪري اهو لڪ علوي يا لڪي سان مشهور ٿيو. ڇٽو امراڻي جي درگاھ اڄ به سيوهڻ شهر ۾ آهي. لڪي شهر ۾ پير صدرالدين شاھ لڪياري جي درگاھ آهي. انهيءَ ڪري پوءِ هيءُ شهر لڪي شاھ صدر سڏجڻ ۾ آيو. شاھ صدر سان پير پاڳارن ۽ لڪياري سيدن جي نسبت ڳنڍيل آهي. شاھ صدر جي مزار ۽ ريلوي لائين جي اولهه ۾ لڳ هڪ قديم قبرستان به آهي. انهن مقبرن جي ديوارن تي نقش نگاري به ٿيل آهي. مرزا قليچ بيگ لکيو آهي تہ:"هيءُ جبل جي ويجهو شهر آهي ۽ ساداتن جي جاءِ آهي، جن کي لڪياري سيد چوندا آهن. سڀني ۾ وڏو سيد صدرالدين هو، جنهن کي شاهه صدر چوندا آهن ۽ جنهن جو قبو اتي آهي. هو سيد محمد جو پٽ هو ۽ انهيءَ جو پٽ سيد اول شاهه سالڪ مجذوب هو ۽ ٻيو پٽ سيد ابوالحسن مخدوم نوح هالن واري جو مريد هو ۽ انهيءَ جو پٽ وري سيد عبدالرسول هو. اهي . سيد محمد شجاع به سيد صدر جي پوٽن مان هڪڙو هو ۽ طريقي نقشبنديءَ جو هو. سيد غازي خان به لڪياري سيدن جو سرڪردو هو ۽ سيد حمزه به انهيءَ کان پوءِ ناليوارو ٿيو. انهن کان سواءِ ٻيو هڪڙو سيد حيدر نالي سن شهر ۾ ڪرامت وارو ٿي گذريو. جو مخدوم بلال جي صحبت ۾ رهيو, ۽ ٻيو سيد حسن شاهه بخاري ڦَڪن جي شهر ۾ هو ڪلهوڙا سندس معتقد هوندا هئا. انهيءَ جو ڀائٽيو غفور شاهه به مشهور ٿي گذريو. لڪيءَ جي جبلن مان ڪوسي پاڻيءَ جي ڪشتين جي پريان، ڪي غار لڌا اٿن، جي ٽڪرن مان ٽاڪيل آهن. انهن بابت رايو ظاهر ڪيو اٿن ته اڳي انهن ۾ ماڻهو رهندا هئا. هن وقت انهن غارن مان ڪي وهٽن لاءِ وٿاڻ ٿي ڪم اچن ٿا. هاڻوڪي سيوهڻ اسٽيشن جي پريان ٽڪريءَ تي، انهيءَ قديم زماني جو هڪ غار آهي. جو ”ايڪ ٿنڀو“ يا ”هڪ ٿنڀو“ سڏجي ٿو. اُن جو ذڪر ڊاڪٽر ولسن ڪيو آهي. اهو به نهايت قديم زماني جو غار آهي، جنهن ۾ ماڻهو پناهه وٺندا هئا. لڪيءَ جي جبلن مان ڪوسي پاڻيءَ جي ڪشتين جي نزديڪ، ڪيتريون قبرون لڌيون اٿن، جن بابت انهيءَ طرف جا مسلمان رهاڪو چون ٿا ته اهي آڳاٽن ”ڪافرن جون قبرون“ آهن. اهي قديم ماڻهن جون قبرون پندرهن ويهه فوٽ ڊگهيون، اَٺ نو فوٽ ويڪريون ۽ اٽڪل ٻه فوٽ اوچيون آهن. اهڙيون قديم زماني جون اڻ گهڙيل پٿر جون قبرون منگهي پير جي پريان شاهه بلاول واريءَ واٽ تان، توڙي ڪراچيءَ کان جيڪو رستو ڪوٽڙيءَ ۽ سيوهڻ ڏي وڃي ٿو، تنهن شاهي سڙڪ تي آهن. انهن هنڌن جا مسلمان رهاڪو انهن کي به ”ڪافرن جون قبرون“ ڪوٺين ٿا. هندن ۾ به اڳي مُردن پورڻ جو رواج هو. مُردن ساڙڻ جو رواج گهڻو پوءِ پيو. جو باهه ٻارڻ جو هنر ماڻهو پوءِ سکيا. هنن حقيقتن مان ائين سمجهڻ ۾ اچي ٿو، ته هاڻوڪي حب ندي انهيءَ آڳاٽي وقت ۾ به هئي، ۽ چوماسي ۾ برسات جو پاڻي جبلن تان لهي منجهس اچي پوندو هو، جنهنڪري هن پاسي به پاڻيءَ جي سهنج ڪري ماڻهو رهي سگهيا ٿي؛ پر اها وري به بلوچستان جي حد ليکبي، تنهنڪري سنڌ جو وسيل پاسو رڳو سيوهڻ وارو طرف چئبو. سر بارٽل فريئر، جنهن جي نالي پٺيان ڪراچيءَ جو ”فريئر هال“ سڏجي ٿو، تنهن سن 1851ع ۾ تاريخ کان اڳ واري زماني جي قبرن جو بيان رايل ايشياٽڪ سوسائٽيءَ جي جرنل ۾ لکيو هو.
لڪي جا چشمان
لڪي شهر کان 5 ڪلوميٽرن جي مفاصلي تي لڪي جبلن ۾ سرد ۽ گرم قدرتي پاڻي جا چشما آهن. هت هڪ مسجد ۽ ٻن مندرن سان گڏ لڪي تيرٿ پڻ آهي. گرم پاڻيءَ ۾ وهنجڻ سان خارش جي بيماري ختم ٿي ويندي آهي.
تصغیر|لکی شاہ صدر کے قریب پہاڑوں میں گرم پانی کے چشمے کا منظر
موجودھ شهر
شهر لڪي شاھ صدر ۾ ڇوڪرن ۽ ڇوڪرين لاءِ پرائيمري اسڪول، هڪ هاءِ اسڪول ۽ ريلوي اسٽيشن پڻ آهي. هت ڪچي ۾ درياھ جي پاڻي تي دالين ۽ ڪڻڪ جا فصل وڌيڪ ٿين ٿا. هن شهر جي موسم مناسب حد تائين خوشگوار آهي.
1643ع
ڊسمبر
زمرو:سال
لڪي شاھ صدر
حوالا
زمرو:سنڌ جا شهر ۽ ڳوٺ زمرو:سنڌ جا شهر
2007ع
فوتگيون
زمرو:2007ع
باشو (باز)
”باز“ جو هڪ قسم. ’-باشو-‘ اصل ۾ ’بشين‘ باز جي مادي آهي، جنهن جون -اکيون- گلابي پيليون ٿين ۽ عام بازن کان ننڍو ٿيندو آهي. -باز- جو هي قسم به خراساني آهي، هن جا پر ننڍا ٿيندا آهن. پر اُڏام ۾ تمام تيز آهي. هن سان تترن ۽ وهين جو شڪار ڪيو ويندو آهي. ڪڏهن ڪڏهن سرڻ (هِلَ) تي به ڇڏبو آهي.
ارهه
thumb اُرهه يا ڇاتيون, (Breast/ Mammary Gland) انسان جي جسم ۾ جيڪي به ننڍا توڙي وڏا عضوا آهن اهي سڀئي قدرت جا بي مثال شهڪار آهن، پر عورت جي ڇاتي (ارهه) اهڙو عضوو آهي، جيڪو خدا پاران رزاق هجڻ جو پهريون پختو دليل آهي. ٻار اڃا ماءُ جي پيٽ ۾ سورهن هفتن جو ڪچڙو (Foetus) مس هوندو آهي ته ان وقت جتي ماءُ جي پيٽ ۾ ٻار جا عضوا پيا ٺهندا آهن ته ٺيڪ انهيءَ وقت ماءُ جي ڇاتين ۾ به ٿڃ جي ٺهڻ جي شروعات ٿيندي آهي. (ٿورو ٿورو کير ماءُ جي ڇاتين جي کير ناڙين ۾ رسڻ شروع ٿيندو آهي). جنهن وقت ٻار هن دنيا ۾ پير پائيندو آهي ته قدرت پاران ٻار جي پير پائڻ کان اڳ۾ ئي سندس رزق جو ٿڃ جي صورت ۾ ماءُ جي ڇاتين ۾ بندوبست ٿيل هوندو آهي. ماءُ جي ڇاتي نه رڳو نئين ڄاول ٻار جي رزق جو ذريعو آهي، پر ساڳي وقت ماءُ جي جسم جو اهڙو عضوو آهي، جيڪو ماءُ جي مامتا، ماءُ ۽ ٻار جي وچ ۾ سڃاڻپ، پيار ۽ محبت جي ڳانڍاپي جو پڻ بنيادي ذريعو آهي ۽عورت جي جسم جي سڀني عضون ۾ نازڪ ۽ حساس عضوو به آهي.
جـي
(Location of Breast): اُرهـه جـا غـدود (Mammary Glands) يا ڇاتي عورت جي پيدائش (Reproductive System) سان لاڳاپيل عضوو ۽ غدود آهن. ڇاتيون سيني (Pectrol) جي مٿاڇري تي سيني جي ڌاڳيدار مشڪن (Fiberous Muscles) سان جڙيل هونديون آهن. هي ٻئي غدود (ڇاتيون) سيني جي ڪوڙي (تاڪي) (Sternum)، ٻنهي بغلن جي سڌ ۽ وڌ واري حصي ۾ ٻي ۽ ٽين پاسراٽيءَ کان ستين پاسراٽيءَ تائين هيٺ مٿي گولائيءَ ۾ پکڙيل ٿين ٿا. هي غدود (ڇاتيون) عمر جي نون کان ڏهن سالن جي وچ ۾ ٻيجڻين (Overies) کان نڪرندڙ ٻن هارمونن Oestrogen ۽ Progestrone جي مدد سان وڌڻ شروع ڪندا آهن ۽ عورت جي بالغ ٿيڻ ۽ جوانيءَ (Puberity) تائين واڌ کائيندا رهندا آهن. عورت جي هر ڀيري ڳورهاري ٿيڻ تي ڇاتين (ارهه جي غدودن) ۾ واڌ ايندي رهندي آهي. جڏهن عورت حيض جي دائمي موقوفي (بند) ٿيڻ جي عمر Menupause)) کي پهچندي آهي ته مٿيان ٻئي هارمون (ايسٽروجن+پروجيسٽران) ٻيجڻيون ٺاهڻ بند ڪنديون آهن. اهڙيءَ صورت ۾ ڇاتيون (هي غدود به) سُسڻ شروع ڪنديون آهن. آخر ۾ عمر جو اهڙو به حصو ايندو آهي، جو هي ٻئي غدود (ڇاتيون) سُسي ويندا آهن. اُرهه/ ڇاتيءَ (ڇاتين) جو اصل ڪمائتو حصو (Parenchyma) آهي، جيڪو گھڻن ننڍن وڏن حصن (عضون) تي ٻڌل آهي. ايئن ڇاتين جا ٻاهريان حصا (عضوا) اندرين حصن سان ملي ڇاتين جي شڪل ٺاهي بيهن ٿا. هيٺ ڇاتين جي اندرين توڙي ٻاهرين حصن (عضون) جي بناوت تي روشني وجھجي ٿي.
ارهن جا حصا
thumb|300px|ارهن جا حصا. 1. سيني جي جھل 2. ڳردار پَٺا 3.خانا 4. ٻنڊون 5. پِڙو 6. کير پڙا 7. ماس وارا جھلا 8. انساني چمڙي
ڇاتين جون بيماريون
thumb|ارهن جي ڪينسر ۾ ٻنڊ ابت سبت ٿيڻ ۽ چمڙي جو سوڪهڙو.
سنڌڙي تعلقو
سنڌڙي تعلقو (اُچار: سِنڌڙِي تالُڪو) پاڪستان جي صوبي سنڌ جي ميرپور خاص ڊويزن جي ضلعي ميرپور خاص جو هڪ تعلقو آهي جنھن جو صدر مقام سنڌڙي شھر آھي. هن تعلقي جي آبادي 2011 ۾ اندازي مطابق 1 لک 83 هزار هئي، ۽ 2015 ۾ اندازي مطابق 2 لک 27 هزار آهي.
ديھون
سنڌڙي تعلقي م ڪل 76 ديھون واقع آهن.
حوالا
زمرو:سنڌ جا تعلقا
احمد حسين اي قاضي
احمد حسين قاضي 15 آگسٽ 1920ع ۾ حيدرآباد ۾ ڄائو. هن بمبئي يونيورسٽي مان ميٿميٽڪس ۽ قانون ۾ گريجوئيشن ڪئي. سندس تعلق پاٽ ضلعي دادو سان آهي. هو ڊاڪٽر علي احمد ميمڻ جو اڪيلو اولاد هو، جنهن لياقت ميڊيڪل اسڪول جو بنياد وڌو ۽ سول اسپتال ڪراچيءَ جو ميڊيڪل سپرنٽينڊنٽ رهيو. هو علامہ آءِ آءِ قاضي ۽ معيشت دان اي جي اين قاضي جو ويجهو مائٽ هو. احمد حسين قانون جي ڊگري حاصل ڪرڻ بعد وڪالت شروع ڪئي پر ترت ئي 1944ع ۾ انڊين آڊٽ اينڊ اڪائونٽس سروس ۾ هليو ويو.
پاڪستان ٺهڻ کانپوءِ انڪم ٽيڪس کاتي ۾ مختلف عهدن تي فائز رهيو ۽ ڪمشنر انڪم ٽيڪس، ميمبر سينٽرل روينيو بورڊ پڻ رهيو. 1974ع کان 1978ع تائين پاڪستان انڊسٽريل ڊولپمينٽ بئنڪ جو چيئرمين رهيو. کيس سرڪاري خدمتن جي عيوض تمغہ پاڪستان بہ ڏنو ويو هو. 7 جنوري 2007ع ۾ 86 سالن جي ڄمار ۾ گذاري ويو.
حوالا
زمرو:1920ع جون پيدائشون زمرو:2007ع جون وفاتون
احمد حسن داني
احمد حسن داني (Ahmad Hasan Dani) پاڪستان جو مشهور آرڪيالاجسٽ، تاريخدان ۽ ٻولي جو ماهر هو. هن 20 جون 1920ع تي ڀارتي رياست شتيسڳڙهه جي باسنا جنم ورتو ۽ 26 جنوري 2009ع تي اسلام آباد ۾ دل جي تڪليف سبب لاڏاڻو ڪري ويو. اي ايڇ داني (A. H. Dani) بنارس هندو يونيورسٽي مان 1944ع ۾ ايم اي جي ڊگري حاصل ڪئي، جنهن کان پوءِ پاڻ 1945ع ۾ مشهور آرڪيالاجسٽ مارٽيمر ويلر جي سربراهي هيٺ آرڪيالاجي جي شعبي ۾ ٽريني جي حيثيت سان ڪم شروع ڪيو. هن سر مارٽيمر ويلر طرفان ٽيڪسيلا ۽ موهن جو دڙو جي کوٽائي واري ڪم ۾ ساڻس شرڪت ڪئي. جنهن کان پوءِ کيس برٽش انڊيا جي آرڪيالاجي کاتي طرفان آگرا ۽ تاج محل جي تاريخي ورثن جي سار سنڀال ۽ حفاظت لاءِ مقرر ڪيو ويو. ان کان پوءِ پروفيسر داني يونيورسٽي ڪاليج لنڊن جي انسٽيٽيوٽ آف آرڪيالاجي مان پي ايڇ ڊي جي ڊگري حاصل ڪئي.
احمد حسن داني نه رڳو سنسڪرت جو پاڪستان ۾ وڏو عالم هو، بلڪي پشاور يونيورسٽيءَ ۾ آرڪيالاجي شعبي جو چيئرمين، ڏکڻ ۽ وچ ايشيا جي ملڪن جي قديم آثارن جو ماھر پڻ هو. پاڻ ٽيڪسلا انسٽيٽيوٽ آف ايشين سولائيزيشن جو ڊائريڪٽر رهيو. قائداعظم يونيورسٽيءَ جو پروفيسر امرٽس به رهيو. داني صاحب ڪيترين پاڪ-ڀارت ٻولين جو ڄاڻو هو.
پروفيسر داني سنڌو سڀيتا تي تحقيق ۾ ڏاڍو اهم ڪردار ادا ڪيو. هن ديرا اسماعيل خان ۾ سنڌو سڀيتا جي قديم ماڳ رحمان ڍيري جي کوٽائي ڪرائي. پاڻ گنڌارا تهذيب جي ماڳن تي ڪافي کوجنا ڪئي. پروفيسر داني پنهنجي تحقيق ذريعي اهو ثابت ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي آهي ته سنڌو سڀيتا هن ماٿري جي پنهنجي اصلوڪي تهذيب هئي پروفيسر داني سنڌو سڀيتا بابت ڪيترائي ڪتاب ۽ مقالا لکيا.
زمرو:1920ع جون پيدائشون زمرو:2009ع جون فوتگيون زمرو:پاڪستاني ماڻهو زمرو:تاريخ زمرو:سنڌو سڀيتا زمرو:شخصيتون
احمد حسين ميمڻ
سنڌي فلمن ۽ ڊرامن جو مشهور اداڪار احمد حسين ولد محمد پڃل ميمڻ 28 -آگسٽ- 1965ع تي دادوءَ ۾ پيدا ٿيو. هن پرائمريءَ کان بي. اي تائين -تعليم- دادوءَ جي درسگاهن مان ورتي. سندس ڪيترائي سنڌي توڙي -اردو- ڊراما وقت بوقت مختلف چئنلن -تان- نشر ٿيندا رهيا آهن. هن سڀ کان پهرين مشهور ڊائريڪٽر ذوالفقار نقويءَ جي ڊرامي ’ڪيمياگر‘ ۾ پنهنجي اداڪاريءَ جا جوهر ڏيکاريا، جيڪو ڊرامو پي. ٽي. ويءَ -تان- پيش ڪيو ويو. -ان- کانپواِ هن ڪيترن مشهور سنڌي، -اردو- ڊرامن: ۾ ڪم ڪيو ڪن ۾ ’سوال‘، ’-آئيندو-‘، ’جياپو‘، ’اڄ‘، ’ڪنهن ڪنهن ماڻهوءَ منجهه‘، ’سج گرهڻ‘ ۽ -اردو- ڊرامن: ’روپ هزار‘، ’يه جهان‘، ’نگاري‘، ’الجهن‘، ’سونيتي‘ ،’-ڀڳت ڪنور رام-‘وغيره شامل آهن. سنڌي چئنلن خاص طور ’ڪي ٽي اين‘، ’سنڌ ٽي وي‘، ’آواز‘، ’ڌرتي‘ ۽ ’مهراڻ‘ ٽي. وي تي سندس ڊراما ڪافي مقبول ٿيا آهن، هي اشتهاري ڪمپنين سان به ڪم ڪندو رهيو آهي. احمد ميمڻ جو شمار سنڌي ٽي. وي جي ڊرامن جي نامور اداڪارن ۾ ٿئي ٿو.
نڪاراگوا
نڪاراگوئا وچ آمريڪا جو وڏي ۾ وڏو ملڪ آهي. ان جي اتر اولهه ۾ ھونڊوراس، اوڀر ۾ ڪيريبئن سمنڊ، ڏکڻ ۾ ڪوسٽا ريڪا ۽ ڏکڻ اولھ ۾ پيسيفڪ سمنڊ واقع اٿس. ملڪ جو گاديءَ جو هنڌ ماناگوئا آھي جيڪو ملڪ جو سڀ کان وڏو ۽ سينٽرل آمريڪا جو ٽيگوسيگالپا ۽ گوئٽي مالا سٽي کان پوءِ ٽيون وڏو شھر آھي.ھن ملڪ تي سورھين صديءَ ۾ اسپين قبضو ڪيو ۽ 1821۾ اسپين کان آزادي ورتائين.
باٿ شھر
باٿ شھر (Bath city) انگلينڊ (England) جي ڏکڻ الهندي ۾ آھي ۽ لنڊن شھر کان 185 ڪلوميٽر اولھ جي طرف آھي، ان شھر کي تاريخي حيثيت حاصل آهي. 1987ع ۾ رومن زماني جي ٺھيل حمامن ڪري ھن شھر کي تاريخي ورثو قرار ڏنو ويو. اھي حمام قدرتي گرم پاڻي جي چشمن تي ٺاھيا ويا ھئا. شھر سمرسيٽ ڪاؤنٽي منجھ آھي. شهر جي ڀرپاسي ۽ چوطرف سهڻا نظارا، واديون، ٽڪريون ۽ وڻ جھجھا آھن. شھر جي چوڌاري دريا ايوان (Avon) وھي ٿو. جتي ماڻھو ننڍڙيون ٻيڙيون ھلائن پيا. ارڙھين صدي جي اڏاوت ۽ جديد نموني جي رھائش جي ڳانڍاپي شھر کي ويتر سھڻو ڪري ڇڏيو آھي. جڳھ جڳھ گلن جون ٽوڪريون ٽنگيل آهن. عجائب گھر، اوائلي زماني جا چرچ، گھٽيون، سياحن ۾ شوق وڌائين ٿا. شھر جي ڪمائي سياحن، پرنٽنگ انڊسٽري ۽ آئي ٽي انڊسٽريز منجھان ٿئي ٿي. []
حوالا
زمرو:ملڪ زمرو:شهر زمرو:سياحت زمرو:سيلاني زمرو:برطانيا
شاھ ڪريم بلڙيءَ وارو
مرزا قليچ بيگ جي تحقيق
_ سيد عبدالڪريم: ولد لَلو شاهه، جنهن کي شاهه ڪريم سڏيندا آهن.، بلڙيءَ جو رهاڪو هو. هُو متعلوي سيدن مان هو. ڏاڍي عبادت ۽ رياضت ڪرڻ وارو شخص هو. اڪثر رات جاڳي عبادت ڪندو هو ۽ مسجدن جي خدمت چاڪري ۽ بزرگن ۽ اوليائن جي زيارت ڪندو هو. هن سيد محمد يوسف رضويءَ ۽ مخدوم نوح، مخدوم آدم ۽ ٻين مشائخن جون صحبتون ڪيون ۽ انهن کان فيض حاصل ڪيائين. مخدوم نوح جي حڪم سان بلڙيءَ ۾ اچي رهيو ۽ وفات به اُتي ڪيائين سنه 1030 هه ۾. هن جو احوال ڪتاب ”بيان العارفين تنبيه الغافلين“ ۾ ڏنل آهي. هو چڱو خاصو سنڌي شاعر هو. سندس رسالو اگرچ ننڍو آهي، ته به حقيقي مضمون سان ڀريل آهي. اهو مون ڌار ڇاپايو آهي، ۽ انهي ۾ سندس مفصل احوال به ڏنو آهي. هن سيد جي پوٽن مان هڪڙو حبيب شاهه هو، جو وجد ۽ حال وارو هو ۽ هميشه استغراق ۾ رهندو هو. اهو شاهه عبداللطيف ڀٽائي جو والد هو. جنهن جو اشارو مٿي (نمبر 2) ۾ ڏنو ويو آهي. سيد حبيب شاهه جي وفات جي تاريخ مخدوم محمد صادق نقشينديءَ هن حديث مان لڌي: ” الموت جسر“ يوصل الحبيب اليٰ لقاءالحبيب.
1572ع
ڊسمبر
زمرو:1572ء زمرو:سال
1645ع
ڊسمبر
زمرو:سال
ايڊز
ھڪ لا علاج بيماري، جيڪا رت جي مدافعتي نظام ۾ خرابي پيدا ٿيڻ ڪري ڦهلبي آهي. هيءَ پکڙجندڙ بيماري، هڪ خاص وائرس، ايڇ. آءِ. وي ذريعي پکڙجندي آهي. ”ريٽرو وائرس“ (Retro virus) نالي سان سُڃاتي ويندڙ هيءَ بيماري 1983ع ۾ دريافت ڪئي وئي ۽ 1986ع ۾، انسان جي رت جي ڳاڙهن جُزن ۾ هن بيماريءَ جا جيوڙا ڏٺا ويا. ايڊز جي ڦهلجڻ جو مکيه سبب جنسي بي راهه روي آهي، جڏهن ته ايڊز مان متاثر ٿيل رت جي ڏي وٺ، متاثر ٿيل مريض تي استعمال ٿيندڙ سرنج جو ٻيهر استعمال ڪرڻ، ۽ جسم تي سوراخ ڪندڙ ڪنهن به اوزار (ڪن ٽوپڻ، ڏاڙهي يا وار ڪوڙڻ لاءِ) جو گهڻا دفعا استعمال ڪرڻ پڻ ايڊز جي پکڙجڻ جو ڪارڻ بڻجي سگهي ٿو. هيءَ بيماري آهستي آهستي پکڙجي ٿي، تنهن ڪري، سندس ابتدائي علامتون ۽ نشانيون پڻ آهستي آهستي ظاهر ٿينديون آهن. سڀ کان اول غيرمحسوس، معمولي زڪام جهڙي بيماري ٿي سگهي ٿي، ان کان پوءِ مريض سالن تائين بلڪل ٺيڪ نظر ايندو. ائين ئي هُو مڪمل ايڊز جو مريض بڻجي ويندو آهي. ايڊز جي وڏين علامتن ۾، وزن جو 10 سيڪڙو گهٽجي وڃڻ، هڪ مهيني تائين الٽيون اچڻ، بخار جو هڪ مهيني تائين رهڻ، کنگهه جو مستقل رهڻ ۽ جسم تي ڳاڙها داغ ٿيڻ شامل آهن. ايڊز کان بچاءَ جي طريقن ۾، پنهنجي شريڪ حيات تائين محدود رهڻ ۽ جنسي ڇڙواڳيءَ کان پرهيز ڪرڻ انتهائي اهم آهن، جڏهن ته سُئي يا ٽُڪو لڳرائڻ ضروري هجي ته نئين سرنج استعمال ڪجي؛ نشئي ماڻهن تي استعمال ٿيل سرنج جي ٻيهر استعمال کان پرهيز ڪجي ۽ ضرورت وقت رت وٺجي ته ان ۾ ايڊز جي وائرس ۽ “HepatitisB” جي چڪاس ڪرائڻ گهرجي. بليڊ جي گهڻن ماڻهن لاءِ استعمال ٿيڻ ڪري به وائرس پکڙجڻ جو خطرو آهي، ان ڪري هڪ بليڊ کي، هڪ ئي ڀيرو استعمال ڪجي. صحت جي عالمي اداري طرفان 1991ع ۾، پڌري ڪيل رپورٽ مطابق سال 2000ع تائين، دنيا ۾ چار ڪروڙ ماڻهو هن بيماريءَ ۾ مبتلا ٿي ويندا. صحت جي عالمي اداري ۽ ماهرن طرفان هن بيماريءَ کي روڪڻ لاءِ هڪ وئڪسين ”زڊو ويوڊائن“ (Zidovudine) تيار ڪئي وئي آهي، جنهن ذريعي، متاثر ماڻهن جي موت واري شرح کي 20 سيڪڙو تائين گهٽايو ويو آهي، پر تڏهن به اڃا تائين مڪمل طور، هن بيماريءَ جي خاتمي لاءِ ڪو علاج دريافت نه ٿي سگهيو آهي. هن وقت پوري دنيا جا، طب جا ماهر هن ڳالهه تي متفق آهن ته صرف جنسي لاڳاپن ۾ محتاط رهڻ، سرنج جو ٻيهر استعمال نه ڪرڻ ۽ رت جي جزن جي منتقليءَ کان بچڻ ئي هن موتمار بيماريءَ جو واحد علاج آهي.
حياتياتي ماهرن مطابق ايڊز جي بيماريءَ جو سبب هڪ وائرس آهي جنهن کي ايڇ آءِ وي جو نالو ڏنو ويو آهي. اهو وائرس مڪمل پيراسائٽ آهي جنهن جو مطلب آهي ٻين جي زندگيءَ تي مدار رکندڙ. وائرس، حياتي جي تمام هيٺاهين درجي جي نمائندگي ڪري ٿو ان کي هڪ ئي وقت زنده ۽ مرده چيو ويندو آهي. وائرس جيڪڏهن ڪنهن جاندار تي انحصار ڪندڙ طور موجود هوندو آهي ته ان ۾ زندگيءَ جون علامتون هونديون آهن جيڪڏهن ٻاهر آزاد حالت ۾ هوندو آهي ته مرده هوندو آهي. thumb|ايڊز جي وائرس جو خاڪو ايڊز حقيقت ۾ هڪ بيماري نه پر بيمارين جي ماءُ آهي، ڇاڪاڻ ته اها انسان جي فطري مدافعتي نظام کي مفلوج بڻائي ڇڏيندي آهي. نتيجي طور ايڊز ۾ ورتل انسان آسانيءَ سان مختلف نوعيت جي بيمارين جو شڪار بڻجي ويندو آهي. فطري دفاعي نظام جي مفلوج ٿيڻ سان انسان بيمارين جي آمجگاهه بڻي پوي ٿو ۽ ڪنهن به بيماريءَ لاءِ ڪا روڪ ٽوڪ باق نٿي رهي.
ايڊز پهريون ڀيرو 1982ع ۾ ظاهر ٿي، ۽ ٻن سالن جي تحقيق کان پوءِ ايڊز جو وائرس دريافت ڪيو ويو. جنهن کي ايڇ آءِ وي جو نانءُ ڏنو ويو. آمريڪا ۾ ڊاڪٽر رابرٽ 1984ع ۾ پريس ڪانفرنس ذريعي اعلان ڪيو ته هو ايڇ آءِ وي دريافت ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿي ويو آهي.
ايڊز جي خلاف تقريبن چوڏنهن ويڪسينز تيار ڪيون ويون آهن. پر اهي مڪمل طور ايڊز تي ڪنٽرول ڪري سگهندڙ نه آهن، تنهنڪري ايڊز هڪ لاعلاج مرض جي صورت ۾ سامهون آيو آهي. رپورٽن مطابق ايڊز ايڪهين صدي جي انتهائي خطرناڪ بيماري طور سامهون آيو آهي.
حياتياتي اصولن جي رهنمائي ۾ ماهرن اهو نتيجو ڪڍيو آهي ته ايڇ آءِ وي جديد وائرس آهي. سوال اهو آهي ته اهو پيدا ڪيئن ٿيو. آمريڪي ماهرن مطابق ايڇ آءِ وي وائرس پهريان موجود وائرس جي قسمن جي بدليل صورت آهي، ۽ اهو جنسي بي راهه روي جي پيداوار آهي. پر اهي سموريون دريافتون ۽ نتيجا حتمي ثابت نه ٿيا آهن. اصل سوال به اهو آهي ته جيستائين ايڊز کي مڪمل طور سمجهيو نٿو وڃي ان وقت تائين علاج جو دريافت ٿيڻ به ناممڪن آهي.
ايڇ آءِ وي جي پيدائش تي ڪيترائي مفروضا قائم ڪيا ويا آهن. هڪ نظريو اهو آهي ته ايڊز ڪنهن اڳ موجود وائرس مان اوچتي ارتقائي تبديلي يا ميوٽيشن ذريعي پيدا ٿيو آهي. ميوٽيشن جي ان عمل کان پوءِ وائرس جو اڳ موجود ڪو قسم تبديل ٿي ڪري ايڇ آءِ وي جي صورت اختيار ڪري ويو.
ماحولياتي ماهرن مطابق ارضياتي ماحول ۾ صنعتي سرگرمين سبب ايندڙ تبديلين فطرت جي نظام کي ڊانواڊول ڪري ڇڏيو آهي، سوين منفي تبديلين سان گڏ سج جي بنفشي شعاعن کي زمين تي پهچڻ وارو عمل آسان بڻجي پيو، اهي شعاع انتهائي طاقتور آهن ۽ ڊي اين اي ۾  تبديلي (ميوٽيشن) جو اهم ترين سبب پڻ آهن.
ايڊز وائرس جي پيدائش متعلق ٻيو نظريو اهو آهي ته ايڇ آءِ وي هٿرادو طور جنگي مقصدن لاءِ پيدا ڪيو ويو، جهڙي طرح ٻيا ڪيميڪل، بايولاجيڪل ۽ جراثيمي هٿيار پيدا ڪيا ويا.
ايڇ آءِ وي وائرس رت جي اڇن جزن تي حمله آور ٿيندو آهي، ڇاڪاڻ ته مرد جي جنسي مادي ۾ رت جا اڇا جزا موجود هوندا آهن تنهنڪري ايڊز ورتل مرد ايڇ آءِ وي جي ڦهلاءَ جو ذريعو بڻبو آهي. اهڙي طرح وائرس عورت ۾ منتقل ٿي ويندو آهي، ان مان ظاهر ٿيو ته جنسي تعلقات ايڇ آءِ وي جي بنيادي ڦهلاءَ جو طاقتور ذريعو نه آهي. ان ۾ عورت جو ڪردار انتهائي محدود ٿي وڃي ٿو. وائرس جي ڦهلاءَ جو بنيادي ذريعو رت جي منتقلي آهي.
پاڪستان انجنيئرڱ ڪائونسل
پاڪستان انجنيئرڱ ڪائونسل هڪ پيشہ ور ۽ قانوني ادارو آهي جيڪو انجنيئرن جي تسليم ۽ تعليمي قابليت جي اعتباري سند ڏيندو آهي.
هي ادارو انجنئيرن جي تعليم ۽ پيشي کي فروغ ڏيارڻ لاءِ قائم ڪيو ويو آهي. 1976 ع ۾ آئينِ پاڪستان جي قانون موجب وجود ۾ آيو. هي ادارو ملڪي ۽ صوبائي سطح تي انجنيئرن جي رهنمائي ۽ نمائندگي ڪندو آهي.
پي اي سي انجنيئرن کي سند فراهم ڪري ٿو.
ازوف سمنڊ
ازوف سمنڊ    اوڀر يورپ ۾ ڪاري سمنڊ سان چار ڪ م ڊگھي  ڪرچ واري پاڻي جي لنگھ ذريعي ڳنڍيل ھڪ ننڍو سمنڊ آھي جنھن کي ڪڏھن ڪڏھن ان کي ڪاري سمنڊ جو اتريون حصو پڻ سڏيو ويندو آهي. . ھن سمنڊ جي اتر ۾ يوڪرين جي ڏکڻ-اوڀر ۾ روس واقع آھن. ڊون ندي ۽ ڪوبان ندي ھن سمنڊ ۾ ڇوڙ ڪن ٿيون. ھن سمنڊ جو پاڻي مستقل طور تي ڪاري سمنڊ طرف وھندڙ آھي. ازوف سمنڊ دنيا جو سڀ کان وڌيڪ تراکڙو يا تمام گھٽ اونھائي وارو سمنڊ آھي. ان جي اونھائي0.9 ۽ جي درميان آهي. ھن سمنڊ ۾ کوڙ نديون ڇوڙ ڪن ٿيون جن جي پاڻي سان واري، لٽ ۽ جاندارن جا کوپا ھن سمنڊ ۾ وھي اچڻ ڪري ان جي ترو سنوت ۾ اچي رھيو آھي ۽ سمنڊ جي اونھائي آھستي آھستي ان جي مرڪز طرف اڳتي وڌندڙ آھي. ندين جي پاڻي جي منجھس وھڪري ڪري ھن سمنڊ جي لوڻياٺ گھٽجي چڪي آهي. ھي سمنڊ ۾ مڇي جي پيدوار ڪثرت سان ٿئي ٿي ۽ ان جا ڪنارا ٻوٽن ۽ پکين جي ڪالونين سان مالامال آهن.
باسڪٽ بال
thumb|upright|رانديگر باسڪٽ بال کيڏندي
باسڪٽ بال ٽيمن واري راند آهي، جنھن جي شروعاتآمريڪا ۾  ٿي. هن راند ۾ ٻن ٽيمن جا پنج پنج رانديگر حصو وٺندا آهن. باسڪٽ بال راند جو پڙ يا ڪورٽ مستطيل شڪل جو ھوندو آھي ان جي ٻنهي سرن کان ڏهن ڏهن فوٽن جي ٻن ڊگهن لڪڙن يا پائپن تي هڪ تختو ۾ ھوندو آھي جنھن کي بيڪ بورڊ (Back board ) چوندا آهن. thumb|upright|بيڪ بورڊ ۽ ٽوڪري ان تختي جي وچ ۾ 18 انچ قطر جو سوراخ ٿئي ٿو، جنهن ۾ ڄاري هوندي آهي. جنهن کي باسڪٽ يعني ٽوڪري چئبو آهي.سھا ٽوڪري زمين کان 10فٽ يا 4 ميٽرن تائين مٿي ھوندي آھي يا ان مان بال کي ٽپائي پوائنٽ حاصل ڪئي ويندي آهي. مقرر وقت تائين جيڪا به ٽيم وڌيڪ بال اُن ٽوڪريءَ اندر ٽپائيندي آهي، اُن کي ڪامياب قرار ڏنو ويندو آهي. ھر ٽيم پنھنجي مخالف ٽيم کي بال ٽوڪري ۾ وجھڻ کان روڪيندي آهي. باسڪٽ بال جو قطر 24 سينٽي ميٽر يا 9.4 انچ ھوندو آھي.راند ۾ فيلڊ گول ٻہ پوائنٽن جي برابر ھوندو آھي ۽ جي ٽن پوائنٽن جي لڪير جي ٻاھران ڪيو وڃي تہ پوءِ ٽي پوائنٽن جي برابر ھوندو آھي. thumb|200px|باسڪٽ بال جو پڙ يا ڪورٽ جيڪڏهن ڪو رانديگر قائدي جي خلاف ورزي ڪندو آهي تہ پوء مقرر وقت واري راند کي بند ڪري مخالف ٽيم کي فري ٿرو ڏبو آھي.فري ٿرو ۾ رانديگر بال کي مخالف ٽيم جي رڪاوٽ کان سواءِ بال ٽوڪري ۾ ڦٽي ڪرڻ جو موقعو ڏنو ويندو آھي. جي ٽوڪري ۾ پئجي ويو تہ ٽيم کي ھڪ پوائنٽ ملندي. جيڪا ٽيم مقرر وقت ۾ گھڻيون پوائنٽون اسڪور ڪندي آھي. جيڪڏهن ٻنھي ٽيمن جو اسڪور برابر ھوندو آھي ۽ راند جو وقت وڌائي سگھبو آھي. راند دوران رانديگر کي بال کي زمين تي ٽپ ڏياري اڳتي وڌائيندو آھي يا مھارت سان پنھنجي ٽيم ڀائي جي حوالي ڪندو آھي. thumb|upright|رواہتي باسڪٽ بال جي تصوير بال کي مسلسل ٽپ ڏياريندي رانديگر ٽوڪري جي طرف اڇليندو آھي يا ٽوڪري واري دائري ۾ اچي ٽپو ڏئي بال ٽوڪري ۾ وجھندو آهي. ٻي ٽيم جو رانديگر بآل ساڳي طريقي سان کان جي ڪوشش ڪندو آھي يا رڪاوٽ وجهندو آهي. جي بال کسي ويو تہ ساڳي طرح ٽوڪري ۾ وجھندو آھي يا پنھنجن ٽيم ڀائي جي حوالي ڪندو آھي تہ جيئن ٽوڪري۾ وجھي. راند دوران ھر ٽيم جا پنجئي رانديگر مختلف خاص ھنڌن تي بيھندا آھن. انھن ۾ سڀ کان ڊگھو رانديگر اڪثر وچ ۾ بيھندو آهي. عام طور تي راند کيڏڻ لاءِ ٽيمن ۾ ٽي ٽي، ٻہ ٻہ يا ھڪ ھڪ رانديگر ھوندا پر مقابلي واري راندين ۾ قائدي مطابق پنج پنج رانديگر لازم آھن. ھي راند 1891 ۾ آمريڪا جي ڪيناڊائي آمريڪي جي ڪسرت واري استاد(gym teacher)جيمز نائيسمٿ(James Naismith) مئسچوسٽس رياست جي شھر اسپرنگفيلڊ ۾ ايجاد ڪئي جيڪا آھستي آھستي دنيا جي مشھور راند ٿي وئي. ھن راند جي واڌاري لاءِ دنيا ۾ مشهور ادارو نيشنل باسڪيٽ بال ايسوسيئيشن (NBA) آھي. ھي راند عورتون بہ شوق سان کيڏنديون آھن.
upright=1.8|thumb| 2006 جي FIBA جي عالمي مقابلي ۾ کٽيندڙ آسٽريليا جي باسڪٽ بال ٽيم
thumb|right|upright=1.45|باسڪٽ بال راند ۾ ڊربلنگ (dribbling) جو طريقو وڊيو ۾ ڏسو
حوالا
زمرو: رانديون زمرو:ٽيمن واريون رانديون زمرو: باسڪٽ بال ايسوسيئيشن زمرو: باسڪٽ بال زمرو: بال
1573ع
ڊسمبر
زمرو:1573ء زمرو:سال
ڪتو
thumb|300px|ڪتي جو شڪلي فرق ڏيکاريندڙ تصويرون
ڪتو (Dog 🐕) هڪ پالتو جانور آهي. ڪتي جي مادي کي ڪُتِي چيو ويندو آهي. هن جانور کي انسان جو وفادار سمجهيو ويندو آهي. ڪتو سڀ کان اول انسان جو ساٿي بڻيو. شايد ان زماني کان بہ اڳ جڏھن موجوده ھندوستان سمنڊ مان اڃان نڪتو ئي ڪونہ ھيو يا جڏهن دنيا جو نقشو ھاڻوڪي نقشي کان بلڪل مختلف ھو، تڏھن کان وٺي انسان ڪتي کي پاليندو آيو آهي.انسان ھن کي شڪار لاء ۽ چوپائي مال جي حفاظت لاءِ استعمال ڪيو. ڪتو ھڪ سڌريل بگھڙ آهي.ڊارون جي خيال موجب مختلف قسمن جا ڪتا بگھڙن جي مختلف ذاتين جو اولاد آهن، جن کي جدا جدا ڀاڱن ۾ ۽ جدا جدا وقتن تي پالي، گھريلو بڻايو ويو.اڄ گھريلو ڪتي جون گھٽ ۾ گھٽ 175 جدا جدا ذاتيون ملي سگھن ٿيون. جيئن انسان جي جدا جدا ذاتين جي وچ ۾ ذھني ۽ تهذيبي فرق آهي، ساڳئي طرح ڪتي جي جدا جدا ذاتين ۾ بہ ايئن آهي. ڪولي ڪتا جن کي ريڍار ڪتا پڻ چئبو آهي، ۽ سينٽ برنارڊ ڪتا چيريندڙ ڦاڙيندڙن جانورن جي سڀني ذاتين کان وڌيڪ سڌريل ۽ سمجھو ھوندا آھن. اسڪيمو ڪتا وري پنھنجي مائٽ بگھڙ کان ٿوروئي مختلف آهن.ھنن جي شڪل شبيھ ۽ جھنگلي طبع بلڪل بگھڙن جھڙي ئي آهي.بگھڙن وانگر سندن ڪن ھميشہ کڙا رھندا آھن ۽ انھن جا آواز عام ڪتن واري ڀونڪ وانگر نہ پر ھوبھو بگھڙن جي اوناڙ وانگر آھن.جھنگل ڪتا عام طور تي اوناڙ ڪندا آهن.پر گھريلو ڪتا ڀونڪندا آهن. . اسڪاٽ لينڊ جي ماٿرين ، جتي رڍون عام جام پالجن ٿيون، اتي ڪولي ڪتا نھايت ڪمائتا ثابت ٿيا آهن ھو رڍن جي ھر نموني سنڀال ڪن ٿا. سينٽ برنارڊ ڪتا وڏا ۽ سھڻ آھن.بلڊاگ به ڪتي جو قسم آھي تنھن جون ڏاٺون تمام ٿلھيون ۽ مضبوط ھونديون آھن.پيري يا ڳولو ڪتا ايترا آڳاٽا ناھن آھي اٽڪل 150 يا 200 سال اڳ وجود ۾ آيل ٿا ڏسجن. سنڌ ۾ به ڪن وڏيرن، زميندارن۽ پيرن وٽ ڪتن جون لوڌيون ٻڌل ھونديون آھن. ڪي پيري، ڪي نوسي، ڪي ڳولو، ڪي لوڌي، ڪي ٻھڙا. ڪتي جو سمورو خاندان گوشت کائيندڙ جانورن جي نسل مان آهي.سندن خاندان ۾ بگھڙ، لومڙ، گدڙ اچي وڃن ٿا.ھو سڀ ٻين جانورن جي گوشت ۽ خون تي پلجن ٿا پر گھريلو ڪتا مانيءَ تي ئي گذران ڪن ٿا.پر انھن کي بہ جيڪڏهن ھڏو ھٿ اچي تہ ان کي پيا لڪائيندا ۽ چٽيندا آھن ۽ ڏاڍي مزي سان ڪرٽيندا۽ کائيندا آهن. پالتو ٿيڻ کان پوءِ ڪتي جي طبع ۾ تمام گھڻو فرق اچي ويو آهي.سندس خاندان جا ٻيا فرد نھايت خوفناڪ، ڊوھا ۽ شڪي آھن پر گھريلو ڪتو وفادار ۽ پيار ڏانھن مائل جانور ٿي پيو آهي. thumb|ڪتو ڪتو ڪڏھن بگھڙ جي ذيلي جنس طور سڏيو ويندو آهي ۽ ڪڏهن ھڪ علحده جنس طور سڃاتو وڃي ٿو. الڳ جنس ۾ بہ ھن جي ارتقا بگھڙ نما ڪينڊس مان سمجھي وڃي ٿي. موجوده بگھڙ انھن بگھڙن جي ويجھو وارا نہ ھيا جن کي انسان پالتو بڻائي ڪتي جو نالو ڏنو .1758 ۾ سويڊين جي ماھر نباتات ۽ حيوانات ڪارل لينيوئس سسٽما نيچراء جو ڏھون ڇاپو شايع ڪرايو جنھن ۾ ھن جنسن جا ٻہ لفظي نالا مرتب ڪيا ان م ھن ڪتي جي جنس لاء ڪينس جو لفظ استعمال ڪيو جيڪو لاطيني ٻولي ۾ ڪتي لاء استعمال ٿيندو ھو
ڪتي بابت انساني رويا
ڪتو بگھڙ جي خاندان مان آھي ۽ پھريون جانور آهي جي گھريلو ٿيو. آثار قديم وارين شھادتن مطابق اھو سڀ کان اول وچ اوڀر ۾ ڏھ ھزار سال قبل مسيح ۾ گھريلو جانور ٿيو. ان جي باوجود ان جي لاءِ اتي گڏيل ورتاء ملي ٿو. وچ اوڀر جي مسلمانن، عيسائين ۽ يھودين جي معاشرن ۾ اڪثر ھنڌن تي ڪتو ھڪ گار سمجھيو وڃي ٿو. ان باوجود ڪتو ان معاشرن ۾ ھڪ ڪارائتو جانور سمجھيو ويندو آھي جيڪو سندن ملڪيت ۽ مال جو نگھبان ھوندو آھي.