cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
سنڌ جي تاريخ
ورهاڱي سنڌ ۽ سنڌين کان ڇا کسيو ۽ ڌارين کي ڇا ڏنو؟
(2) 22 نومبر 1954ع تي اعلان ڪيو ويو ته ”پهرين جنوري 1955ع کان ملڪ تي ون يونٽ لاڳو ٿي ويندو ۽ پوءِ 11 ڊسمبر 1954ع تي سنڌ جي وڏي وزير محمد ايوب کهڙي، سنڌ جو وجود ختم ڪرڻ واري ون يونٽ جي فيصلي کي سنڌ اسيمبليءَ مان منظور ڪرايو. اهڙي سنڌ دشمنيءَ جي ڪنهن به سطح تي مزاحمت ڪرڻ بجاءِ کهڙي به، سنڌ جي جاگيردار ٽولي جي اڄ تائين ڏني ويندڙ ان دليل جو سهارو ورتو ته ”جي مان ايئن نه ڪريان ها ته، ڪنهن به ٻئي ماڻهو ذريعي اهو ڪم ڪرايو وڃي ها“.
(3) ذوالفقار علي ڀٽو ڪيترن ئي معاملن ۾، هڪ قوم پرست اڳواڻ طور ڪردار ادا ڪرڻ باوجود، سنڌ کي سنڌين جي ڌرتي ۽ ان ڌرتي جي سرڪاري ٻولي سنڌي بڻائڻ بجاءِ 7 جولاءِ 1972ع تي سنڌ اسيمبلي مان منظور ڪرايل لساني بل ذريعي، اردوءَ کي به سنڌ مٿان مڙهي، اصل ۾ سنڌ اندر هڪ اهڙي ورهاڱي جو بنياد رکيو، جنهن بعد هميشه لاءِ اردو کي قانوني تحفظ ملي ويو ۽ سنڌ ٻه ٻوليون ڳالهائيندڙ صوبو بڻجي ويو. ان بل جي نالي ۾ سنڌ کي ته هڪ بدترين لساني فسادن کانسواءِ ڪجهه به نه مليو، پر سنڌي ٻوليءَ جو دشمن بڻجي اهڙا فساد ڪرائيندڙن کي ڪراچي ۾ 22 ڏينهن تائين بدترين وڳوڙ ڪرائڻ، (جنهن کي ڪنٽرول ڪرڻ لاءِ مارشل لا لڳائي وئي) ۽ ان دوران ڪراچي، حيدرآباد ۽ سکر ۾ 57 ماڻهو مارڻ (سنڌ-پنجاب تضاد، صفحو 304) جي بدلي ۾، ذوالفقار علي ڀٽي آگسٽ 1972ع ۾ ڊاڪٽر اشتياق حسين قريشيءَ جي سربراهي ۾ اردو ڳالهائيندڙن جي قيادت کي اسلام آباد سڏايو. ان وفد ۾ نواب مظفر حسين ۽ رئيس امروهوي به شامل هئا. ڀٽي طرفان ساڻن ڪيل ٺاهه تحت، سنڌ ۾ وڏو وزير سنڌي هئڻ تي گورنر اردو ڳالهائيندڙ، چيف سيڪريٽري سنڌي ته آءِ جي پوليس پناهگير هئڻ، وزير سنڌي ته ان کاتي جو سيڪريٽري مهاجر هئڻ ۽ پناهگيرن کي نوڪرين ۾ 40 سيڪڙو ڪوٽا ڏيڻ جي ضمانت ڏني وئي.“ (دهشتگردن جي دهشتگرديءَ کان دٻجي ۽ ڊڄي، پي پي قيادت طرفان سنڌ دشمن فيصلا ۽ قانون سازي ڪرڻ جي ڪُريت اڄ تائين، جيئن جو تيئن جاري به آهي) (4) سنڌ جي ورهاڱي کي يقيني بڻائڻ لاءِ ڪيل اهڙن فيصلن بعد، سنڌ اسيمبليءَ جي ساڳي جاگيردار قيادت، هن وقت به سنڌ جي ورهاڱي کي آخري شڪل ڏيڻ طرف وڃي رهي آهي، ڊاڪٽر ارباب رحيم جو سنڌ جو وڏو وزير هوندي، اردو ڳالهائيندڙ جنرل مشرف طرفان حيدرآباد جي ٻهراڙين کي الڳ ڪري ۽ ڪراچي کي پنجن ضلعن مان ڦيرائي هڪ ڪرڻ، اصل ۾ پهرين ڏينهن کان سنڌ ۽ سنڌين کان الڳ ٿي بيٺل پناهگير سوچ کي، سنڌ جا اهي ٻه اهم ترين شهر حوالي ڪرڻ طرف عملي قدم هو. پيپلز پارٽي جي موجوده قيادت ڪجهه ڏينهن اڳ ڪراچي ۽ حيدرآباد لاءِ هڪ الڳ نظام جو اعلان ڪري، پرويز مشرف جي جوڙيل منصوبي کي آخري شڪل ڏني آهي. سنڌين جي فوري رد ِعمل بعد، ڪراچي ۽ حيدرآباد کي باقي سنڌ کان ڌار ڪري، پناهگيرن حوالي ڪرڻ واري فيصلي تي پردو وجهڻ لاءِ، رهيل سنڌ ۾ به ساڳيو ئي نظام لاڳو ڪرڻ جو ڍونگ ڪري، اهڙي سازش لڪائڻ جي ڪوشش ڪئي وئي آهي. سنڌ ۾ مشرف دور جو مڪاني نظام لاڳو ڪرڻ جي نالي ۾، گورنر جي آرڊيننس کي قانون بڻائڻ لاءِ جيڪو بل ٽن مهينن اندر سنڌ اسيمبليءَ ۾ پيش ٿيڻو آهي، اصل ۾ اهو مڪاني حڪومت جي ڀلائي ۽ ڪمشنري نظام جي خرابي کان وڌيڪ، ڪراچيءَ ۽ حيدرآباد کي هميشه لاءِ سنڌ کان الڳ ڪرڻ جي سازش کي مستقل ۽ قانوني بڻائڻ جو حصو ئي هوندو. سنڌي جيڪڏهن پنهنجي قوم جي غدار طبقي کي هڪ نئين غداري ڪرڻ کان روڪي نه سگهيا ته پوءِ اهي مستقبل ۾ به ايئن ئي هٿ مليندا رهجي ويندا، جيئن ماضيءَ جي ڪيل اهڙين غدارين ۽ ان جي نتيجي ۾ سنڌ ۽ سنڌين جي تباهيءَ تي، هاڻي اسان وٽ فقط پنهنجو رت ساڙڻ کانسواءِ، ٻيو ڪجهه به ناهي بچيو. اسان جي لاءِ اها ڳالهه ڪنهن ڪمشنري نظام يا ضلعي حڪومتون قائم ٿيڻ کان، تمام گهڻو وڌيڪ اهم ۽ خطرناڪ آهي. جيترو جلد ان ڳالهه کي سمجهيو وڃي، اهو سنڌ جو مستقبل بچائڻ لاءِ بهتر هوندو.
سازش سٽيندڙ قوت جي ڪيفيت
ملڪ جي هر حڪمران کان فقط سنڌ ۽ سنڌين خلاف ڪرايل فيصلن کي پنهنجو عظيم مفاد سمجهندڙ لساني ٽولو، هن وقت حد کان وڌيڪ ڪمزور به ٿي ويو آهي ته خطرناڪ به. جرمنيءَ جي اسپتال ۾ چئن مهينن تائين نفسياتي علاج ڪرائيندڙ قائد طرفان ذهني صلاحيت وڃائي ويهڻ بعد،( جنهن جو ثبوت هُن ڪجهه ڏينهن اڳ ڪيل تقرير ذريعي به ڏنو هو)، ان ٽولي جا فيصلا ڪندڙ ”رابطا ڪميٽي“ تي هن وقت هڪ اهڙي سوچ حاوي ٿي چڪي آهي، جيڪا هر سنڌ دشمني کي ئي پنهنجو مفاد سمجهي ٿي. ان ڪميٽيءَ تي قابض ٻه ڌريون مڪمل طور سنڌ ۽ سنڌي دشمن سوچ جون نمائنده آهن. انهن مان هڪ ٽولو مختلف وقتن تي سنڌ جا ٻيا شهر ڇڏي، ڪراچي پهتل اهڙن ماڻهن جو آهي، جيڪي سنڌين کان انتها درجي جي نفرت ڪندڙ آهن، ٻيو ٽولو ان بهاريءَ جي شڪل ۾ موجود آهي، جيڪو بنگلاديش ٺهڻ بعد سنڌ ۾ بهارين جي اچڻ خلاف موجود قومي سوچ ڪري، مڪمل طور سنڌي دشمن ڪردار جي انتها تي پهتل آهي. مشرف طرفان ضلعي حڪومت جي اوٽ وٺي ڪراچي ۽ حيدرآباد کي سندن حوالي ڪرڻ واري فيصلي کان پوءِ، ٻنهي شهرن جو عملي طور حڪمران بڻجي وڃڻ ڪري، اهو ٽولو نه رڳو بي پناهه مالي ۽ انتظامي وسيلن جو مالڪ ٿي چڪو آهي پر ان پنهنجن هزارين تربيت ورتل دهشت گردن کي سٽي پوليس ۽ سٽي وارڊن جي نالي ۾، سنڌ حڪومت توڙي سنڌ پوليس جو حصو به بڻائي ڇڏيو آهي. ڪراچي ۾ دهشت گردي جي تازي لهر دوران سٽي حڪومت جو ڪمانڊ ۽ ڪنٽرول سسٽم نه رڳو دهشت گردن لاءِ استعمال ٿيڻ جي ثابتي ملي چڪي آهي پر سندن سٽي وارڊن جي نالي ۾ وردي پهرائي هر روڊ ۽ رستي جي بيهاريل دهشت گرد ٽارگيٽ ڪلنگ ۽ ملڪيتن کي باهيون ڏيڻ سميت هر دهشت گرديءَ ۾ ملوث ڏٺا ويا آهن. متحده جي چونڊيل عوامي نمائندن توڙي ٻي قيادت ۾ موجود هر اهڙي عوامي نمائندي ۽ اڳواڻ کي کڏي لائين لڳائڻ جو ڪم شروع ٿي چڪو آهي، جيڪو پنهنجي سوچ ۾ ڪنهن نه ڪنهن حد تائين اعتدال رکي ٿو. يا اهو ايترو انتها پسند نه آهي، جنهن سطح تي مٿي ڄاڻايل ٽولو موجود آهي. ٻئي پاسي ڪجهه عالمي طاقتون، جن ۾ برطانيا جو اهم ڪردار ٻڌايو پيو وڃي، اهي کين ڪراچي ۽ حيدرآباد سندن حصي ۾ ڏيڻ جي خاطري ڪرائي چڪيون آهن. اهوئي سبب آهي جو پيپلز پارٽي طرفان سنڌ جو ورهاڱو ڪرڻ جو فيصلو ۽ ان تي سنڌ جي انتهائي سخت ردِ عمل باوجود، اهو ٽولو ڪنهن به سطح تي پريشاني ظاهر ڪرڻ بجاءِ، مڪمل طور مطمئن نظر اچي رهيو آهي.ان دوران ئي، پنجابي- پناهگير مستقل مفاد هڪ هئڻ جو ثبوت، ڪور ڪمانڊرز ڪانفرنس طرفان، حڪومت جي هاڻوڪن قدمن (ڪراچي ۽ حيدرآباد کي باقي سنڌ کان الڳ ڪري، متحده حوالي ڪرڻ) بعد حالتون ٺيڪ ٿي وڃڻ جي خواهش جو اظهار ڪرڻ آهي. 1943ع واري سنڌي جاگيردارن جي سوچ ڪري 1947ع ۾ غلاميءَ جي جديد شڪل ۾ جڪڙيل سنڌ، هاڻي پنهنجي بدترين انجام يعني پنهنجي هڪ وڏي ۽ اهم ترين حصي تي ڌارين جو قبضو قانوني بڻجي وڃڻ طرف وڌي رهي آهي. ذهني غلامي ۾ ورتل سنڌين طرفان ان ڳالهه کي سمجهڻ ۾ وڃايو ويندڙ وقت به، سنڌ سان مٿي ڄاڻايل هڪ دشمنيءَ جيان ئي هوندو.
سنڌ جي غدارن جي نئين درجا بندي
سنڌ جي مڙني پراڻن غدارن مان شايد ئي ڪنهن سنڌ کي ايترو نقصان پهچايو هجي، جيترو نئين دور جي غدارن پهچايو آهي. سنڌ جو هڪ مخصوص جاگيردار ٽولو، چاهي اهو ڪنهن به پارٽي جي نالي ۾ ڪم ڪندڙ هجي، اهو لڳاتار 69 سالن کان سنڌ جو وجود تباهه ڪرڻ جي هر سازش ۾ انتهائي خسيس ۽ ذاتي مفادن لاءِ، حصو بڻجي رهيو آهي. ان سڄي عرصي ۾ سنڌي عوام ان طبقي کان ڪو حساب ڪتاب وٺڻ ته پري رهيو، پر چڱي ريت ان کي سڃاڻي به ناهي سگهيو. اڪثر حالتن ۾ ته اهي غدار ئي وطن دوست جي روپ ۾، سنڌين جي ڪلهن تي ئي سوار ٿيل نظر ايندا رهيا آهن. ڌرتيءَ جي ماضيءَ وارن غدارن تي صدين کان جاري ٿڪ لعنت ڪافي ٿي وئي، سنڌين کي هاڻي پنهنجي جديد دور جي غدارن جي فهرست جوڙي، ڌرتي دشمنيءَ جي هر مثال طور انهن جي نالن کي ئي سامهون آڻڻ جو ڪم ڪرڻو پوندو. ٻي حالت ۾ رهبر جي روپ ۾ رهزن تمام جلد سنڌ کي هميشه لاءِ تباهي ۽ غلاميءَ ۾ ڌڪي ڇڏيندا. ”پنهنجي وڍي جو پوءِ نه ڪو ويج هوندو، نه ئي طبيب“. ساڳيو ئي غدار ٽولو، پنهنجي موجوده حڪمرانيءَ جو پورو دور سنڌ دشمني ڪرڻ باوجود، تمام جلد ايندڙ چونڊن ۾، پنهنجن ٻارن کي مظلوميت جو اهڃاڻ بڻائي سنڌين سان هڪ نئين ٺڳي ڪرڻ طرف وڃي رهيو آهي. سنڌين جي مظلوم پرور طبيعت جي خبر هئڻ ڪري، اهي هن وقت سنڌ جي ڪنهن به مفاد لاءِ سوچڻ جي پرواهه ڪرڻ بنا، مستقبل ۾ ملندڙ ڪاميابين تي يقين ڪري ويٺل آهن. هاڻي اهو سنڌين کي ثابت ڪرڻو آهي ته اهي اڃا تائين نشي جي پنڪيءَ ۾ آهن يا ڌرتي جي تباهيءَ جو تصور، سندن ذهنن کي سجاڳ ڪري چڪو آهي. ڪرڻ ڇا گهرجي.....؟؟
سنڌين جي وطن دوستي، هن وقت تائين ميوو نه ڏيندڙ ڪنهن وڻ کان وڌيڪ حيثيت حاصل ناهي ڪري سگهي. سنڌي قوم پرستي، ننڍي کنڊ جي اڪثر قومن جي ڀيٽ ۾ اهم ليکي وڃڻ باوجود، نتيجا حاصل ڪرڻ جي ميدان ۾، ٻُڙي جي حد تي بيٺل آهي. سنڌين کي قومي طور ”سنڌ“ ۽ ”سنڌ دوست“ هئڻ بابت پنهنجو تصور تبديل ڪرڻو پوندو. پنهنجي قيادت توڙي پنهنجي پاڻ ڏانهن ”سنڌ جو سڄڻ هئڻ وارو“ روايتي تصور تبديل ڪرڻو پوندو. سنڌ دوست ڇا آهي؟ هڪ سنڌ دوست کي ڇا هئڻ گهرجي؟! اهڙا سوال ۽ انهن جا تُز ۽ بَي ريا جواب پنهنجي ذهن ۾ ويهاري، پنهنجي پاڻ کي به ته، سنڌ دوستيءَ جي هر دعويدار کي به، انهن تي پرکڻو پوندو. اها پرواهه ڪرڻ بنا ته ان اڳواڻ يا ان شخص جي پنهنجي بابت دعويٰ ڇا آهي؟. هڪ چور ۾، هڪ ٺڳ ۾، هڪ ڦوروءَ ۾، هڪ ڌاڙيل ۾، هڪ قبضاگير ۽ ڀتاگير ۾، هڪ غدار ۾ ۽ ان جي مقابلي ۾ هڪ سچي سنڌ دوست ۾ فرق جي ليڪ ڪڍڻ ۽ ان بنياد تي پنهنجا رويا مقرر ڪرڻ بنا، اسان طرفان ٿيندڙ هر عمل نه رڳو پنهنجي پاڻ پر سنڌي قوم سان به دشمني ئي هوندو. هڪ نئين سوچ ۽ سنڌ دوستيءَ جو هڪ حقيقي تصور ئي، 1947ع ۾ پنهنجن هٿن سان غلاميءَ ۾ ڏنل هن سنڌ جو وجود بچائي سگهي ٿو. اهڙي سنڌ، جيڪا هاڻي غلامي کان به بدترين حالت، ٽڪرا ٽڪرا ٿيڻ طرف وڃي رهي آهي.
سنڌ جي تاريخ جا بنياد
پري وڃڻ جي ضرورت ڪانهي، رڳو سنڌ تاريخ جي بنيادي ذريعن جهڙوڪ چچ نامي، تاريخ معصومي، تاريخ طاهري، ترخان نامي، مظهر شاهجهاني، نوائي مُعارڪ وغيره جي لکندڙن کي وٺو، جن مان پهرئين کان سواءِ ٻيا سڀ سنڌ جا رهندڙ “سنڌي” هئا. سندن لکيل “تاريخن” کي پڙهي فيصلو ڪريو ته جنهن سنڌ جي تاريخ پيئي لکيائون، تنهن جي ماڻهن جا اهي سڄڻ هئا يا انهن کي ڦُريندڙ ماريندڙ سامراجين جا ٻولڙيا ۽ ڍنڍورچي.
حوالا
سنڌ جي تاريخ زمرو:تواريخ زمرو:سنڌ
1514ع
ڊسمبر
زمرو:1514ء زمرو:سال
جانڻ چن
جانڻ چن اصل نالو صوفي فقير جان محمد، 1313 هجري مطابق 1895ع ڌاري ڳوٺ ’ٿرڙي هاجران‘ جي ديني عالم فقير محمد حسن چن جي گهر ۾ جنم ورتو. سندس امڙ جو نالو رحيم خاتون هـو. فقـيـر جـانـڻ چـن کي مـرشـد طـرفـان ’صادق علي‘ جو خطاب ڏنو ويو.
اوائلي زندگي
سندس والد مولوي محمـد حسـن فقـيـر بلـوچسـتان جـي هڪ بروهي گهراڻي مان شادي ڪئي هئي، جنهن مان کيس 3 نياڻيون ۽ 7 فرزند ٿيا. جن مان ٻه فرزند محمد قاسم ۽ عبدالرزاق چن ننڍپڻ ئي وفات ڪري ويا. فقير جانڻ پنهنجي حيات ڀائرن ۾ چوٿين نمبر تي هو. سندس ڀائرن کيس ٽي سال هڪ مدرسي ۾ پڙهڻ لاءِ ڇڏيو، پر قرآن پاڪ جون ڪجهه ايميون ئي پڙهيو ته ان تي مدرسي جي استاد چيو ته هيءُ ڪو نه پڙهندو، وڃي ڌنار ڪيوس. هن ان کانپوءِ ڪا به ظاهري تعليم نه ورتي، تنهنڪري سندس ابتدائي ڪرت جهنگ ۾ مال چارڻ ۽ اڪيلائي هئي. انهيءَ دور ۾ پاڻ سيد عبدالقادر جيلانيءَ تي اعتقاد رکندو هو ۽ هر مشڪل وقت ۾ ’ياد دستگير‘ جي صدا بلند ڪندو هو. 11 ورهين جي ڄمار جو ٿيو ته سندس والد بزرگوار رحلت ڪري ويو. 1919ع ۾ لاڙڪاڻي مان هليل خلافت تحريڪ ۾ پنهنجي ننڍي ڀاءُ بخشل چن سان گڏجي سياسي خدمت پڻ ڪيائين ۽ انقلابي شعر چيائين. ائين سندس شاعري جوش، جذبي، درد، هارين، پورهيت ۽ انقلاب جي موضوعن تي جاري رهي. 30 ورهين جي ڄمار ۾ وارهه تعلقي جي ڳوٺ کٽياڻ جي هڪ کٽياڻ گهراڻي مان شادي ڪيائين. کيس 5 نياڻيون ۽ چار پٽ پيدا ٿيا. شاديءَ کان پوءِ هڪ هندو جي زمين تي هارپو ڪيائين.
ورهاڱي کان پوءِ
سنڌي هندن پاران هندستان لڏي وڃڻ کان پوءِ اها زمين کيس الاٽ ٿي، پر پاڻ اها ڪو نه کنيائين. هاري تحريڪ ۾ ڪامريڊ حيدر بخش جتوئي سان ڀرپور ساٿ ڏيندي انقلابي نظم چيائين: ڪري سجاڳي! جلدي جاڳي، هاري ٿيو هوشيار!<BR> بگهڙ اٿيا ٿوَ خون پيئڻ لاءِ.<BR>
هاري تحريڪ
هاري تحريڪ کان پوءِ سندس ڪلامن زور ورتو. يڪتاري تي ڪلام ڳائيندو هو ۽ سنڌ جي ننڍين وڏين درگاهن تي حاضري ڀريندو رهندو هو. کيس عشق حقيقي جي ميخ لڳي، ’الله جو پنڌ ڪاڏي آ‘ جي جستجو ۾ نت نوان صوفياڻا ڪلام ڳائيندو، حق ۽ سچ جي ڳولا ۾ نڪري پيو. الاهي عشق ۾ زارو قطار روئندو بزرگن جي حاضري ڀريندو رهيو.
اطاعت
1951ع ۾ صوفي شاعر مهدي سائين جهانيان وٽ پهتو. سندس آمد تي مهدي سرڪار هيءُ ڪلام ڳايو:<BR> يار اچي ٿو ڏاڙهيءَ وارو،<BR> وڄندو هائي نغارو،<BR> آيو اٿئو ڏاڙهيءَ واري جو وارو،<BR> وڄندو هائي نغارو. <BR> موٽ ۾ فقير جانڻ چن پنهنجي اندر جي اور هيٺئين ڪلام ۾ ڪئي:<BR> ذاتي صفا تي هي شعر اسا ڏا، قلبي ذڪر ڪميندي هون،<BR> ونحن اقرب، ويجها ٿيو سي روجي رمز ليندي هون،<BR> محبت مست و مست بنايا، دونها درد دکيندي هون،<BR> تن وچ تاران ڪِرن پچاران وحدت نال وڄيندي هون.<BR> مهدي سرڪار جي مريد ٿيڻ کان پوءِ سندس اندر وڌيڪ اجرو ٿي ويو. صدر ايوب ۽ پوءِ وزيراعظم ذوالفقار علي ڀٽي آڏو عوامي شاعري پڙهيائين.
جيل وڃڻ
سکر جيل ۾ ايوبي مارشل واري دؤر ۾ قيد پڻ ڪاٽيائين، جڏهن کيس آزاد ڪيو ويو ته ضد ڪري بيهي رهيو ته مون تي وڏيري حاجي عمر ڦلپوٽي وارن جيڪو ڪيس ڪيو آهي اهو درست آهي ۽ مون کي ان جي معافي نه پر سزا کپي. ائين ڏهن مهينن جي جيل دوران پاڻ ڳائيندو وڄائيندو پنهنجو عشق ريجهائيندو رهيو. اتي ئي مهدي سرڪار جي اجازت سان سندس پهريون طالب (مريد) محمد پناهه ٿهيم ٿيو ۽ جيل کان نڪرڻ کانپوءِ سندن مريدي جو اهو سلسلو وڌيڪ پراثر بنجي ويو. پاڻ نفي ۾ گذارڻ لڳو. سندس هيٺيون ڪلام مشهور آهي ته: وڪامي وياسين دلبر جي در تي، ڪندو قرب پنهنجو ٻانهي جي گهر تي.
ڪفر جي فتوا
صوفياڻي شاعريءَ تان 1991ع ۾ مٿس ڪجهه مولوين پاران واجب القتل جي فتويٰ جاري ٿي. آخري وقت فقير صاحب گهڻو عليل رهيو.
وفات
وفات کان هڪ ڏينهن اڳ پنهنجي هڪ رياضتي طالب امن عليءَ کي آگاهه ڪيائين ته هو ايندڙ رات هن دنيا کان مظهر مٽيندو ۽ ائين ئي ٿيو، جو پاڻ پهرين شعبان 1416هه/ 24 ڊسمبر 1995ع آچر جي ڏينهن فجر مهل وفات ڪيائين، سندس آخري آرام گاھ نصيرآباد شهر ڀرسان ڳوٺ موندر لاکا تعلقو نصيرآباد ضلعو قمبر شهدادڪوٽ ۾ آهي.
ڪتاب
فقير جانڻ چن جي مختصر سوانح ۽ ڪلام ’حق اثبات‘ جي نالي سان ياور علي ڪاظمي ۽ محبت علي پاران ترتيب ڏنو ويو، جنهن جي نئين سر ترتيب حڪيم اعجاز حسين چانڊئي ڏني آهي، اهو ڪتاب روشني پبليڪيشن طرفان 2009ع ۾ شايع ٿيل آهي. ساڳيو ڪتاب سنڌي ساهت گهر طرفان به ڇپايو ويو.
برسات
alt=Raindrop|thumb|left|300px|پن تي برسات جو ڦڙو وسڪاري کي سنڌ ۾ گهڻو ڪري ’برسات‘ يا ’مينھن‘ چوندا آهن. برسات فارسي ٻوليءَ جو لفظ آهي، جنهن جي معنيٰ آهي ”وسڪارو“، خود برسات لفظ جو مفهوم به ساڳيو آهي.
عمل
ٻاڦ يا بخارَ، ٿڌ لڳڻ سان ڦڙن جي صورت وٺندا آهن ۽ گهڻيءَ ٿڌ لڳڻ سان ڦڙن جي صورت وٺندا آهن ۽ گهڻيءَ ٿڌ ۾ ڦڙا ڳرا ٿي هيٺ زمين تي ڪرڻ شروع ٿيندا آهن. ڦڙن جي وسڻ يا وسڪاري کي برسات چئبو آهي. ’برسات‘ گهڻو ڪري شهري ماڻهو چوندا آهن، باقي ٻهراڙيءَ جا رهاڪو ”مِينهن“ يا ’وسڪارو‘ چوندا آهن. ٻاڦ جا ڪڪر گهڻيءَ ٿڌ سبب پاڻيءَ جي ڦڙن ۾ تبديل ٿيندا آهن ۽ جيئن ته اهي هوا کان ڳرا ٿيندا آهن، تنهن ڪري وسي پوندا آهن.
وسڻ
برسات جي تاريخ ڪروڙين سالن تائين ڦهليل آهي. قدرت جا قانون نرالا آهن. ڪٿي بارش بي انداز پوي، ته ڪٿي مينهن جي بوند لاءِ ماڻهو پيا سڪن. پوک جي لاءِ ته برسات جي اهميت کي نظرانداز ڪري نٿو سگهجي. دنيا جا ڪيترا علائقا برسات سبب زرعي لحاظ کان خوش قسمت سمجهيا وڃن ٿا ۽ ڪي اهڙا به آهن، جيڪي رڳو انهيءَ ڪري غيرآباد آهن، جو اهي برسات کان محروم آهن. سنڌ به برسات جي لحاظ کان قدري اهم علائقو سمجهيو وڃي ٿو. برسات جو مدار هوا جي رخ (هوا جي وهڪري)، هوا جي تپش ۽ پاڻيٺ يا گهِمَ واري هوا تي آهي. سنڌ جي لاڙ واري حصي ۾، چؤماسي جي مند ۾، هوا ڏکڻ اولهه کان لڳندي، پر برسات اوڀر ڏکڻ کان ايندي. چؤماسي ۾ ئي سنڌ ۾ بعضي سَر اُتر کان مينهن جهڪ ۽ طوفان سان ايندو آهي. ساڳيءَ مند ۾ بعضي سر اولهه يا ڏکڻ اولهه کان به مينهن ايندو آهي. انهيءَ مينهن جي لاءِ چوندا ته ”ڏکڻ وسي نه، پر جي وسي ته ٻوڙ ٻوڙان ڪري“.
مِنھُن پوڻ کان اڳ يا پوءِ مِٽيءَ منجھان ھڪ سُڳنڌ (خوشبو) ايندي آھي جيڪا ھڪ بيڪٽيريا اسٽريپٽومائيسس منجھان پيدا ٿيندي آھي.
سنڌ ۾ برساتون
سنڌ ۾ اتفاق سان پنجين ستين سال زور واريون برساتون پونديون آهن ۽ ملڪ کي ٻوڙي ڇڏينديون آهن. جيئن ته: سال 1929ع واري چؤماسي جي برساتن سڄيءَ سنڌ ۾ اهڙي تباهي آڻي ڇڏي هئي، جيڪا ماڻهن کان اڃا تائين وسري نه آهي. انهيءَ ۾ لاڳيتو 14 15 ڏينهن برسات پوڻ جي ڪري سڀڪجهه تباهه ٿي ويو هو. ماڻهو مرڻ لڳا، جانور مري ويا، فصل ٻڏي ويا، ماڻهن مٿانهن علائقن ۾ وڃي جان بچائي هئي. انهيءَ برسات جي تباهيءَ بابت ڪن سگهڙن تاريخي بيت به چيا هئا. سال 1955ع واريءَ برسات به سڄيءَ سنڌ ۾ تباهي مچائي ڇڏي هئي، جنهن ۾ درياءُ، ڍنڍون ڍورا سڀ پاڻيءَ سان تار ٿي ويا هئا. درياءُ جي بندن ڀڄڻ جو خطرو پيدا ٿي ويو هو، جن ۾ هالا، ڪراچي، ڪوٽڙي، ميرپور، ماتلي، ۽ ڪيترا شهر شامل هئا. درياءُ ۾ گهاري پوڻ سبب چؤپايو مال ۽ جهنگلي جانور مرڻ لڳا، وڻج واپار سڀ بند ٿي ويو. سال 1999ع واري برسات، جيڪا ڄڻ ته قدرتي آفت، طوفان جي صورت ۾ نازل ٿي هئي. هيءُ طوفان 24 ڪلاڪ هليو، جيڪو سامونڊي حصن تي اثرانداز ٿيو. حيدرآباد، ٺٽي ۽ ٿر جا علائقا هن طوفان کان متاثر ٿيا. ڇهن ستن مهينن گذرڻ بعد به طوفان وارن علائقن مان مئل ماڻهن جا لاش هٿ اچي رهيا هئا.
برسات جي مند، فائدا ۽ نقصان
برسات اونهاري جي مند ۾ ايندي آهي، برسات مان پکي پکڻ ۽ جيت جڻيا به خوش ٿين ٿا. برساتي پاڻي تمام فائديمند ٿئي ٿو، جنهن سان موسمي گرمي ختم ٿيو وڃي ۽ بيماريءَ جو پڻ خاتمو اچيو وڃي. غيرآباد زمينون آباديءَ لائق بڻجيو وڃن ۽ بيٺل فصلن کي اَوسر ۽ واڌ مليو وڃي. برسات خشڪ ۽ وارياسن علائقن لاءِ ته سچ پچ قدرت جي رحمت ثابت ٿي ٿئي، جهڙوڪ ٿر ۽ ڪوهستان جو علائقو. ليڪن ڪڏهن حد کان وڌيڪ ۽ لڳاتار برسات زحمت ۽ آفت به بڻجيو وڃي، جنهن سان وڻ ٽڻ، فصل ۽ پوکون تباهه ٿيو وڃن. سالياني برسات جُدا جدا هنڌن تي گهٽ وڌ ٿيندي آهي. خشڪ وارياسن هنڌن تي سالياني ٻه انچ ته پهاڙي علائقن ۽ سامونڊي ڪنارن تي سالياني پنجن انچن تائين وسندي آهي. برسات فطرت جي حُسن ۽ جمال جي نمائنده آهي، برسات زمين تي نباتات کان وٺي جمادات تائين نشونما ۽ تعمير ۾ حصو وٺي ٿي. قديم زماني کان وٺي اڄ تائين دنيا برسات جي محتاج نظر اچي ٿي. درياءَ، چشما، ڍنڍون، ٻنيون ۽ آباديون سڀ برسات جون محتاج آهن.
اعجاز منگي
نوجوان صحافي ، ڪالم نگار ۽ شاعر -اعجاز منگي- ولد نجم الدين منگي ،-اعجاز منگي- 12 -آڪٽوبر- 1965ع تي شڪارپور ۾ -جنم- ورتو. هن پرائمري -تعليم- صدر پرائمري اسڪول شڪارپور مان حاصل ڪئي. مئٽرڪ گورنمينٽ هاءِ اسڪول شڪارپور ۽ انٽر سي. ائنڊ -ايس-. ڪاليج شڪارپور مان ڪيائين. -ان- کان پوءِ ڪراچي يونيورسٽيءَ ۾ ٻه سال ” فلسفي “ جي -تعليم- ورتائين. ايم. اي ( -انگريزي- ) سنڌ يونيورسٽي ڄام شوري مان ڪيائين. اعجاز منگيءَ مئٽرڪ واري زماني ۾ 1980ع ڌاري شاعري شروع ڪئي. ٻه سال لاڳيتو سنڌ جي عظيم شاعر شيخ -اياز- جو شاعريءَ ۾ شاگرد رهيو ، نتيجي طور هن جي شاعريءَ ، خاص ڪري -بيت- ۽ نظم ۾ -اياز- جو رنگ ۽ رواني موجود آهي. -اعجاز- منگيءَ صحافت ۾ روزاني ” سنڌ نيوز “ کان شروعات ڪئي. ” عبرت مئگزين “ جي ايڊيٽوريئل بورڊ جو ميمبر ، روزاني ڪاوش جي -ايڊيٽوريل- صفحي جو انچارج به رهيو آهي. روزاني ” سنڌ “ جو -ايڊيٽر- ۽ ڪالم نگار ۽ روزاني ” -تعميرِ سنڌ- “ جو ڪالم نگار رهي چڪو آهي. -ان- کان سواءِ هن جا ڪجهه ڪالم روزاني ” خادم وطن “ ۽ روزاني ” سچ “ ۾ ڇپيا آهن. -اردو- هفتيوار ” فاتح “ ۽ -انگريزي- -اخبار- “ The News ” ۾ به ’فري لانسر ‘ طور لکندو رهيو آهي. نوجوان شاعر ۽ ڪالم نگار سردار شاهه سان گڏ ” -افيئر -“ رسالي جا ڪجهه پرچا ڪڍيائين. هن جو هڪ منظوم ڊرامو ” مڪليءَ مٿان وڄ “ ، ماهنامي ’پروڙ ‘ ۾ شايع ٿيو. -ان- منظوم ڊرامي ۽ سندس ٻئي هڪ طويل نظم ” گورباچوف “ ڪافي مقبوليت ماڻي. سندس آخري نظم ڪتابڙي جي صورت ۾ ڇپيل آهي. هن ، غزل جي شاعر غلام نبي مغل جي شعري مجموعي ، مشهور سياح -الطاف شيخ- ۽ محمد قاسم ٻگهيي جي خاڪن جي ڪتابن جا مهاڳ پڻ لکيا آهن. سندس نثر شاعراڻو ۽ چس دار هوندو آهي ، -ان- ڪري سندس ڪالم نوجوانن ۾ ڪافي مقبول آهن. ڪڏهن ڪڏهن ڪالمن ۾ متنازعه ٿي ويندو آهي ، جنهنڪري -تنقيد- جو شڪار پڻ رهندو آهي. -اعجاز منگي- ٻارڙن جي جماعت ’ساٿي ٻارڙا سنگت ‘ جو مرڪزي سرپرست ، ڊئموڪرئٽڪ اسٽوڊنٽس فيڊريشن ، سنڌي ادبي سنگت شڪارپور ۽ ڪميونسٽ -پارٽي- آف سنڌ جو ميمبر رهي چڪو آهي. سال 2006-7-27 کان 2008-4-16 تائين سنڌي ادبي بورڊ جو سيڪريٽري رهيو. هن وقت -اردو- ’امت ‘ -اخبار- -اسلام- -آباد- ۾ بيورو چيف آهي.
اجتھاد
حوالا
زمرو:اسلامي اصطلاح
سگمنڊ فرائيڊ
فرائيڊ جا پيش ڪيل نظريا سڄي دنيا ۾ تڪراري رهيا، خاص طور سندس نظريو ”اڊيپس ڪامپليڪس“ تمام گهڻو تڪراري رهيو آهي. پر اڳتي هلي سندس ٺاهيل اصطلاح ۽ نظريا ادب توڙي سائنس جي دنيا ۾ عام جام استعمال ٿيڻ لڳا. مثال طور: ايڊيپس ڪامپليڪس، ٻيائي، ايروس، خود اذيتي، جنسي نظريا، لاشعور، نيم شعور، انا، فوق الانا، اڊ، لبيڊو ۽ ٻارن جي نفسيات وغيره.
ماڻهن جي نظر ۾ فرائيڊ ان ڳالھ جو ڏوهي هو ته هن کي هر شَي ۾ رڳو جنس ئي نظر اچي ٿي. جڏهن ته فرائيڊ جو چوڻ هو ته ورثي ۾ مليل جبلتن کان وڌيڪ ڀر پاسي جون حالتون انسان تي وڌيڪ اثرانداز ٿين ٿيون، جبلت توانائي جو هڪ اهڙو ذخيرو آهي جيڪو نڪرڻ جي واٽ ڳولھڻ لاءِ بيتاب رهندو آهي. اهڙي توانائي جسم ۾ هڪ قسم جي بيچين ڇڪ پيدا ڪندي آهي ۽ ان ڇڪ جو آخري پورائو هڪ قسم جي تسڪين هوندو آهي.
فرائيڊ کائڻ، پيئڻ ۽ کنهڻ وغيره لاءِ جنس جو اصطلاح استعمال ڪري ٿو، ڇاڪاڻ ته ان دور ۾ لفظ جي اهڙي ڪتب آڻڻ مان مراد جنسي لطف ورتي ويندي هئي، ان ڪري گھڻن مونجهارن جنم ورتو. ٿيڻ جوڳو آهي ته فرائيڊ اهڙن سڀني عملن جي گهرائي سبب ان کي جنسي عمل چوڻ تي مجبور ٿيو هجي.
فرائيڊ لاءِ چيو ويندو آهي ته هن کي پنهنجن نظرين تي اختلاف راءِ ۽ آزاداڻن خيالن جي ڏي وٺ بلڪل نه وڻندو هئو. پر اصل ۾ هن جو ورتاءُ ۽ سلوڪ بلڪل ابتڙ ۽ ٻاجهاري شخص وارو هوندو هو.
1930ع کان پوءِ جڏهن فرائيڊ جي مڃتا ۽ قبوليت ۾ واڌارو آيو ته هن جا نظريا اڻپوري نموني قبول ڪيا ويا. ان زماني کي فرائيڊ جو دور چيو ويندو آهي.
فرائيڊ کي ويانا ڏاڍو پيارو هو، جنهنڪري هن ويانا ۾ نازين جي داخل ٿيڻ کان پوءِ به پنهنجي سڀني ساٿين جي صلاح مڃڻ کان انڪار ڪندي ويانا مان ڀڄي وڃڻ کي رد ڪري ڇڏيو. نازين نيٺ فرائيڊ جي لائبرري کي باهه ڏئي ساڙي ڇڏيو. ان وقت جي سائنسي دنيا ڊبڪ هئي ته ڪٿي فرائيڊ نازين هٿان گرفتار نه ٿي وڃي.
يونان جي شهزادي ميري نازين کي ڏهه لک شيلنگ ادا ڪري آمريڪي صدر روز ويلٽ جي ذريعي فرائيڊ کي نازين کان بچائي ورتو. فرائيڊ زندگي جا آخري ڏهاڙا لنڊن ۾ گذاريا. نيٺ هن جي سورانهن ورهيه پراڻي بيماري سرطان لاعلاج ٿي وئي ۽ 23 سيپٽمبر 1939ع ۾ هن جو ديهانت ٿيو. هن جو لاش ساڙيو ويو ۽ ٻاويهه سو سال پراڻي واز ۾ محفوظ ڪئي وئي.
فرائيڊ، انسانيت جو عظيم محسن آهي. نفسيات جي علم جي ترقيءَ سبب ڪيترن ئي اگھائين (بيمارين) جا علاج ٿيڻ جوڳا ٿي سگهيا ۽ وهمن، وسوسن، ماليخوليائن ۽ فوبيائن کان پاڪ هڪ صحتمند معاشري جو بنياد وجھڻ ۾ مدد ملي.
سگمنڊ فرائيڊ جو خدا جي تصور بابت ويچار
آڳاٽي زماني جو انسان خدا جي وجود ۾ پنهنجي لاءِ اهو ئي بچاءِ ۽ تحفظ ڳولينڌو هئو، جيڪو ڪو به ٻار پنهنجي پيءَ جي ذات مان حاصل ڪري ٿو. ٻار پنهنجي پيءُ کان ڊڄي ٿو ۽ ان جي مدد ۽ سھارو به وٺي ٿو. اھڙي نموني آڳاٽو انسان خدا کان ڊڄندو به ھو ۽ ڏچي ۾ ان کي ياد به ڪندو هو. فرائڊ چوي ٿو خدا انسان جو خالق نہ آهي پر انسان جي ذھن جي مخلوق آهي. هو چوي ٿو تہ جڏهن انسان نفسياتي ۽ جذباتي حوالي سان مڪمل طور تي بالغ ٿي ويندو تہ ان کي خدا جي سھاري جي ضرورت نہ پوندي، جئين ٻار جوان ٿي پيءَ جو محتاج نٿو رھي.
ٽي وڏا نفسياتدان
فرائيڊ جي سڀ کان وڏي ڪمزوري اها هُئي ته هُو ڪنھن ٻئي ماڻهوءَ تي ڪم به پاڻ رکندو هو ته ان کي ٿوري جو بار به سمجهندو هو ۽ اهڙي ٿوري کي پنھنجي شخصي آزاديءَ جي بي عزتي سمجهندو هو، ۽ پوءِ کيس چڙ ايندي هئي، نتيجي طور جڏهن سندس دوستن کي ان بي تُڪي چڙ جي خبر پوندي هئي ته هو ساڻس ڇڊا ٿي ويندا هئا. ان ڪري ئي سندس ويجها دوست بريٽو، سليس، يونگ، ايڊلر، رينڪ ۽ فرنيزي سڀئي کيس ڇڏي ويا ۽ انھن سان سندس لاڳاپا خراب ٿي ويا هُئا، جنھن جي پويان نظرياتي اختلافن جو عمل دخل ته هو ئي پر هڪ اهم سبب اهو به هو ته فرائيڊ شروع ۾ جذباتي قسم جي دوستي ڪندو هو ۽ هوريان هوريان پوئتي هٽندو ويندو هو. هڪ وقت اهڙو به ايندو هو جو فرائيڊ جي محبت نفرت ۾ تبديل ٿي ويندي هُئي. ان نفرت جي گھرائيءَ جو اندازو اسان ايڊلر جي موت تي ظاهر ڪيل سندس ردِ عمل مان لڳائي سگهون ٿا. جڏهن سندس دوست آرنلڊ زينگ (Arnold Zeing) فرائيڊ کي خط لکي ايڊلر جي موت جي باري ۾ سندس تاثر ڄاڻڻ چاهيا ته فرائيڊ کيس هن نموني جواب ڏنو، “آءٌ ايڊلر جي لاءِ پنھنجي ترس وارا جذبا ناهيان سمجهي سگهيو. ويانا جي ٻھراڙيءَ ۾ جنم وٺندڙ هڪ يھُودي ٻارڙي ايڊلر جو ايبرڊين جي عالي شان شھر ۾ موت ٿيڻ ان ڳالھ جي چٽي ثابتي آهي ته هُو زندگيءَ ۾ ڪھڙي مَقام تي پھتو هو. تحليل نفسيءَ جي رد ۾ هن جيڪي خدمتون سر انجام ڏنيون، اُهي انعام کيس ان جي ئي نتيجي ۾ مليا.
حوالا
زمرو:1946ع جون فوتگيون زمرو:شخصيتون زمرو:نفسيات
جاڻ
thumb|کاٻو|جاڻ جاڻ پسارڪي وکر جو انگريزي نالو (Ajwan) ۽ سائنسي نالو (Carum Copticum) اٿس.
خاصيت
طبيبن موجب جاڻ پيشاب جاري ڪندڙ آهي. زهرن ۾ ترياق جو ڪم ڏئي ٿي. وائي بادي کي ختم ڪري ٿي. جگر ۽ سيني جي سور، بدهاضمي پٿري، پراڻي تپ لاءِ حڪيم استعمال ڪندا آهن. جاڻ خراساني: جاڻ خراساني ڀوري رنگ جو سنهن داڻن وارو ٻج آهي، ذائقي ۾ تمام تيز ٿئي ٿو. طبيبن موجب هيءُ جگر ۽ مادي کي طاقت ڏئي ٿي، هاضمو پيدا ڪري، بک وڌائي ٿو. دماغي رطوبت سڪائي ٿو. مٿي جي سـور، کـنـگهه، دمـڪـشـي، سـنـڌن جـي سـور، فـالـج، لقوي، عرق النساءِ، مثاني جي ڦٽ ۽ پٿري ڪڍڻ لاءِ به حڪيم استعمال ڪندا آهن. هن جو گهڻو استعمال مٿي ۾ ڦيري، چريائي ۽ عقل ۾ خلل پيدا ڪري ٿو.
حوالا
زمرو:مصالحا
انگريزي ٻولي
انگريزي برطانوي ٻيٽن جي مقامي ٻولي ھجڻ سميت سڄي دنيا ۾ ڳالهائي ويندڙ هڪ وسيع ٻولي آهي. انگريزي پاڪستان سميت دنيا جي 67 خودمختيار ملڪن ۽ 27 علائقن جي سرڪاري ٻولي آھي. انگريزي دنيا ۾ سڀ کان وڌيڪ پڙهي ۽ سمجهي ويندڙ ٻولي آهي جڏهن ته هيءَ سڄي دنيا ۾ رابطي جي ٻولي سمجهي وڃي ٿي. مادري ٻولي (مادري زبان) جي طور تي دُنيا جي سڀ کان وڏي ٻولي جديد چيني ٻولي آهي جنهن کي 70 ڪروڙ فرد ڳالهائين ٿا، ان کانپوءِ انگريزي آهي، جيڪا گهڻا ماڻهو ثانوي (ٻئي ٻولي, سيڪنڊري لينگوج) يا رابطي جي زبان جي طور تي ڳالهائيندا آهن جنهن جي ڪري سڄي دنيا ۾ انگريزي ڳالهائڻ وارن فردن جو انگ هڪ ارب کان مٿي ٿي ويو آهي. سڄي دنيا ۾ لڳ ڀڳ 35 ڪروڙ 40 لَک فردن جي مادري ٻولي انگريزي آهي، جڏهن ته ٻي ٻوليءَ جي حيثيت سان انگريزي ڳالهائڻ وارن انگ 75 ڪروڙ کان ڏيڍ اربن جي وچ ۾ آهي. انگريزي، مواصلات، تعليم، ڪاروبار، هوا بازي، تفريح، سفارتڪاري ۽ انٽرنيٽ ۾ سڀ کان اعليٰ بين الاقوامي ٻولي آهي. هي 1945ع ۾ گڏيل قومن جي قائم ٿيڻ کان هينئر تائين ان جي سرڪاري ٻولين منجهان هڪ آهي.
انگريزي يا انگلش نالو قديم زماني جي جرمنڪ ماڻھن جي ھڪ گروھ اينگلز مان نڪتل آهي. اھي ماڻھو بالٽڪ سمنڊ جي ھڪ اپٻيٽ اينگليا مان لڏي برطانوي ٻيٽن ۾ اچي آباد ٿيا ۽ اھڙي طرح ان نئين علائقي تي پڻ انھن جي نالي تي انگلينڊ نالو پئجي ويو. انگريزي ٻولي فريزيئن ٻولين ۽ ھيٺاھين سيڪسن ٻولي سان وڌيڪ نزديڪ آھي ۽ ان جي لغت وڏي پيماني تي ٻين جرمنڪ ٻولين مان متاثر ٿيل آھي. انھن ٻولين ۾ اتر جرمنڪ ٻولين مان آڳاٽي نورس، لاطيني ۽ فرينچ ٻولي شامل آهن.
انگريزي ٻولي جي ارتقا 1400 سالن ۾ ٿي. ان جي اوائلي نمونن ۾ اولھ جرمنڪ ٻولي: انجويئونڪ ٻولي جو لھجو شامل آھي جيڪا اينگلو ۽ سيڪسن ماڻھو برطانوي ٻيٽن ۾ پنجين صدي عيسويءَ ۾ کڻي آيا. انھن اوائلي نمونن کي گڏائي آڳاٽي انگريزي يا پراڻي انگريزي سڏيندا آهن. يارھين صدي عيسويءَ ۾ نارمن واري فتح بعد آڳاٽي فرينچ ٻولي ۽ نارمن ٻولين کان متاثر ٿيندي وچولي انگريزي جي شروعات ٿي  پندرهين صدي عيسويءَ ۾ لنڊن ۾ پرنٽنگ پريس جي آمد سان ۽ ڪنگ جيمز بائيبل ۽ حروف علت جي تبديلين سان آڳاٽي جديد انگريزي جي شروعات ٿي. سترھين صدي عيسويءَ ۾ برٽش ايمپائر ۽ آمريڪا کان متاثر ٿيندي جديد انگريزي جي شروعات ٿي جيڪا ھڪ عالمي ٻولي ۽ دنيا جي ڪيترن ئي علائقن ۾ اندر رابطي جي ٻولي بڻجي وئي ۽ ھڪ اندازي مطابق دنيا جا ٻہ ارب ماڻھو اھا ٻولي ڳالھائيندا يا ڳالھائي سگھندا آهن. انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا مطابق هن ٻوليءَ جا ڪوڪني (Cockney) سوس (Scouse) گوردي (Geordi) -اوڀر انگيليا، برمن، سائوٿو ويلز، ايڊنبرگ، بيلفاسٽ ڪارنوال، ڪمبرلينڊ (Cumberland) مرڪزي ڪمبرلينڊ، ديور شاير (Devar shire) اڀرندي ديور شاير، ڊورسيٽ (Dorset) دُرهم (Durham) بولٽن لينڪشاير، ريڊڪلف لينڪ شاير، ناٿرميرلينڊ، نارفوڪ (Norfolk)، نيوڪبسل نارٿم برلينڊ، ۽ ٻيا لهجا آهن. هي -ٻولي- جرمن ٻوليءَ سان 60 سيڪڙو فرينچ سان ۽ 27 سيڪڙو ۽ روسيءَ سان 24 سيڪڙو مشابهت رکي ٿي. هن ٻوليءَ جو اصل وطن برطانيا آهي، پر آمريڪا، اندورا، انگلوئلي، اروبا، آسٽريليا، برازيل، برٽش انڊيا، برٽش ورجن، آئيزلينڊ، برونائي، ڪمبوڊيا، ڪيمرون، ڪئنياڊا، ڪي مين آئيز، چين، هندوستان ۽ -پاڪستان-، -جپان- ۽ ٻيا سوين ملڪ -جن- ۾ -انگريزي- نه صرف ڳالهائي وڃي ٿي، پر -تعليم- جو ذريعو به -انگريزي- آهي. ڪيترن ملڪن ۾ برطانيا ۽ آمريڪا کان سواءِ هيءَ ٻولي سرڪاري ۽ قومي ٻوليءَ طور شامل آهي. دنيا ۾ گهڻي ڀاڱي سڄو عام ۽ سائنسي ڪم هن ٻوليءَ ۾ ٿئي ٿو. ان لاءِ هن کي سائنسي ٻوليءَ جو درجو حاصل آهي. هيءَ ٻولي هند يورپيائي، جرمنيائي، اولهه انگريزي ٻولين جي خاندان مان آهي. هي ٻولي رومن خط ۾ لکي وڃي ٿي. برطانيه ۾ 55000000 ۽ دنيا ۾ 1999ع جي رپورٽ موجب 30935280 ماڻهو هي -ٻولي- ٻي ٻوليءَ طور لکن پڙهن ٿا. آسٽريليا ۾ 15682000 ماڻهو، بربادوس ۾ 13000، برازيل ۾ 55998، برمودا ۾ 58800، (هتي به هي سرڪاري ٻولي آهي) برٽش انڊيا ۾ سرڪاري ٻولي، برونائيءَ ۾ قومي ٻولي 8000 ڳالهائڻ وارا، ڪمبوڊيا ۾ فرنيچ ٻوليءَ جي جاءِ وٺي رهي آهي، ڪينياڊا ۾ سرڪاري -ٻولي- 17100000 ڳالهائڻ وارا، چين ۾ (1993ع) 54000 خاص طور هانگ ڪانگ ۾، ايٿوپيا ۾ (1986ع) سرڪاري ٻولي. فجي ۾ (1976ع) 4929 سرڪاري ٻولي، گمنبيا هڪ هزار ماڻهن جي سرڪاري ٻولي، گهانا (1977ع) ۾ 1000000 سرڪاري ٻولي، گوانا ۾ قومي ٻولي، هندوستان ۾ قومي ٻولي 11021610 ڳالهائڻ وارا، آئرلينڊ ۾ قومي ٻولي 2600000 ڳالهائڻ وارا، -اسرائيل- ۾ انگلٽ (Anglit) لهجو ڳالهائجي ٿي. سرڪاري -ٻولي- شيم ئيل آهي (1993ع) ۾ 100000 ڳالهائڻ وارا، ڪينيا ۾ سرڪاري ٻولي، لبنان ۾ هي ٻولي گهرن يا بزارن ۾ ڪانه ڳالهائجي صرف 3300 (2004ع) ڳالهائڻ وارا، مالوي ۾ سرڪاري ٻولي 18000 هزار ڳالهائڻ وارا، مالٽا ۾ سرڪاري ٻولي 2400 ڳالهائڻ وارا. ماريشش ۾ سرڪاري -ٻولي- صرف 3000 ڳالهائڻ وارا. نائيجريا ۾ ڏهه لک، نيوزلينڊ ۾ سرڪاري ٻولي 3213000 ڳالهائڻ وارا ۽ ان کان سواءِ ٻين به ڪيترن ئي ملڪن ۾ ڳالهائي وڃي ٿي. هن ۾ تمام گهڻو ادب پيدا ٿئي ٿو.
پُراڻِي يا آڳاٽي اَنگِريزِي
جديد انگريزيءَ جِي ماءُ، جنھن کي اينگلوسيڪسَن پڻ سڏيو ويندو آھي. اھا 400ع کان 1100ع تائين برطانيا ۾ ڳالھائي ويندي ھئي. اِنَ کي اسمن ۽ صفتُن جون پنج حالَتُون آھي.
وِچولي دورَ جِي اَنگِريزِي
نئين انگريزيءَ جي ماءُ ٻولي، جيڪا سن 1100ع کان 1600ع تائين انگلستان ۾ ڳالھائي ويندي ھئي. ان جي اوسر اينگلو سيڪسن مان ٿي، جنھن تي نارمن قبضي کان پوءِ فرانسيسي ۽ لاطيني ٻولين جو تمام گھرو اثر پيو.
حوالا
انگريزي ٻولي زمرو:آسٽريليا جون ٻوليون زمرو:آئرلينڊ جون ٻوليون زمرو:اشتقاقي ٻوليون زمرو:انگريزي ٻوليون زمرو:انٽيگوا ۽ باربودا جون ٻوليون زمرو:انڊيا جون ٻوليون زمرو:برمودا جون ٻوليون زمرو:برطانيا جون ٻوليون زمرو:بوٽسوانا جون ٻوليون زمرو:بيليز جون ٻوليون زمرو:پاپوا نيو گني جون ٻوليون زمرو:پاڪستان جون ٻوليون زمرو:پوپا نيو گائينا جون ٻوليون زمرو:تاريخ زمرو:تائيوان جون ٻوليون زمرو:ثقافت زمرو:جاميڪا جون ٻوليون زمرو:جرمنڪ ٻوليون زمرو:جميڪا جون ٻوليون زمرو:روانڊا جون ٻوليون زمرو:زمبابوي جون ٻوليون زمرو:زمبيا جون ٻوليون زمرو:زيمبيا جون ٻوليون زمرو:سامووا جون ٻوليون زمرو:سموئا جون ٻوليون زمرو:سنگاپور جون ٻوليون زمرو:سوازي لينڊ جون ٻوليون زمرو:سولومون ٻيٽن جون ٻوليون زمرو:سوڊان جون ٻوليون زمرو:سيچيليس جون ٻوليون زمرو:سيراليون جون ٻوليون زمرو:سيري لون جون ٻوليون زمرو:سيليڪاز جون ٻوليون زمرو:سينگاپور جون ٻوليون زمرو:سينٽ لوسيا جون ٻوليون زمرو:فاعلي فعلي مفعولي ٻوليون زمرو:فجي جون ٻوليون زمرو:فلپائن جون ٻوليون زمرو:گانا جون ٻوليون زمرو:گرينڊا جون ٻوليون زمرو:گهانا جون ٻوليون زمرو:گيانا جون ٻوليون زمرو:گيمبيا جون ٻوليون زمرو:گڏيل آمريڪي رياستن جون ٻوليون زمرو:لابيريا جون ٻوليون زمرو:لائبيريا جون ٻوليون زمرو:لسانيات زمرو:ليسوٽو جون ٻوليون زمرو:ليسوٿو جون ٻوليون زمرو:مالاوي جون ٻوليون زمرو:مالٽا جون ٻوليون زمرو:ملاوي جون ٻوليون زمرو:ملائيشيا جون ٻوليون زمرو:موريشس جون ٻوليون زمرو:ناريو جون ٻوليون زمرو:نائجيريا جون ٻوليون زمرو:نميبيا جون ٻوليون زمرو:نيميبيا جون ٻوليون زمرو:نيو زيلينڊ جون ٻوليون زمرو:نيوزي لينڊ جون ٻوليون زمرو:وانواتو جون ٻوليون زمرو:هانگ ڪانگ جون ٻوليون زمرو:يوگنڊا جون ٻوليون زمرو:ٻوليون زمرو:ٽرينيڊاڊ ۽ ٽوباگو جون ٻوليون زمرو:ٽرينڊڊ ۽ ٽوباگو جون ٻوليون زمرو:ڀارت جون ٻوليون زمرو:ڏکڻ آفريڪا جون ٻوليون زمرو:ڏکڻ سوڊان جون ٻوليون زمرو:ڪرباتي جون ٻوليون زمرو:ڪيمرون جون ٻوليون زمرو:ڪينيا جون ٻوليون زمرو:ڪينيڊا جون ٻوليون
55 (سلجھائپ)
__DISAMBIG__
56 (سلجھائپ)
__DISAMBIG__
566ع
ڊسمبر
زمرو:566ء زمرو:ڇهين صدي زمرو:سال
اجتو فقير راڄڙ
اِجتو پٽ شاهه محمد راڄڙ، -پاڙو- ٻالو ڪلاڻي، ويٺل لڳ ڪنگور، -تعلقو- شاهه ڳڙهه، رياست جيسلمير، مير علي مراد جي وقت جو سگهڙ شاعر هو. لکمير فقير ۽ اجتو فقير ٻئي همعصر هئا. اجتو فقير جناب مخدوم صاحب هالن واري جو مريد هو ۽ انهيءَ لحاظ سان پنهنجي بيتن ۾ ’سرور شاهه‘ جو نالو آندو اٿس.
پاڪستاني نعت خوانن جي فهرست
هيء فهرست پاڪستان جي ريڊيو ۽ ٽيليوزن نعت خوانن جي آهي.
حوالو
|پاڪستاني نعت خوان
زمرو:اسلامي اصطلاح زمرو:اسلامي شاعري زمرو:عقيدتي ادب
57 (سلجھائپ)
__DISAMBIG__
1515ع
ڊسمبر
زمرو:1515ء زمرو:سال
نواز خان زئور
نواز خان زئور سنڌ جي قومي هلچل جو هڪ وڏو نالو آهي. قومپرست سياسي اڳواڻ هجڻ سان گڏوگڏ هو هڪ اديب پڻ آهي. جنهن سنڌي ادب ۾ ڪافي ڪم ڪيو آهي. سندس ادبي ڪم ۾ ٻه جيل ڊائريون، سياسي مضمون، سوانحي ادب، ناول ۽ ترجما اچي وڃن ٿا. نواز خان زئور قومپرستي جي ڦهلاءُ لاءِ گھڻو ڪم ڪري رهيو آهي. هو هڪ قومپرست سياسي جماعت جو اڳواڻ پڻ آهي. سنڌ جي آزادي ۾ يقين رکندڙ هيءَ اڳواڻ قومي، طبقاتي ۽ جمهوري سوال کي گڏائي کڻڻ جو قائل آهي. سندس خيال آهي ته سنڌي قوم جو ڇوٽڪارو تڏهن ممڪن آهي، جڏهن قومي تحريڪ سمورن سياسي محاذن تي موجود هوندي.
59 (سلجھائپ)
__DISAMBIG__
568ع
ڊسمبر
زمرو:568ع
ڪنڀٽ
ڪونڀٽ يا ڪنڀٽ جا پن پڻ اُٺ  کائيندا آهن. مگر ڪنڀٽ تي پن بلڪل ٿورا هوندا آهن. اهو وڻ ڪنڊي جيڏو درخت نٿو ٿئي ۽ سندس ٿڙ خواه ڏار بلڪل ڏنگا ڦڏا ٿيندا آهن. جيتوڻيڪ ڪاٺي تمام مضبوط آهي مگر سڌي نه هئڻ سبب عمارتن لاءِ ڪارآمد نه آهي، تاهم ٿرين ويچارن لاءِ اها ئي هڪ ڪاٺي آهي جا چونئرن، پکن ۽  لانڍين لاءِ ڪمائتي اٿن. ڪنڀٽ جو ڪاٺ اڇي رنگ جو ٿئي ٿو ۽ اهو وڻ هيمشه ڀٽن جي سلاميءَ يا چوٽيءَ تي ڌوپ ڇٽين وانگر بيٺل نظر ايندو آهي. هيٺ ماٿرين يا ڏهرن ۾ ڪنڊا ۽ مٿي ڀٽن تي ڪنڀٽ عجيب رونق لڳائي بيهندا آهن. مٺي ۽ ڏيپلي تعلقي ۾ ڪنڀٽ ايترو گهڻو نٿو ٿئي جيترو ڇاڇري تعلقي جي ڏاکڻي ڀاڱي ۾ يا ننگرپارڪر تعلقي جي اتر ۽ اوڀر ۾ ٿئي ٿو. مٺي ۽ ڏيپلو تعلقا، جي ٿر جي اولهه ۾ آهن. تن کان ٿر جي اوڀر ۾ ونسپتي (وڻراه) هونءَ به زياده آهي. ننگرپارڪر تعلقي ۾ گوندي ڳوٺ جي لڳ ڀڳ ڪنڀٽ ايترو ته گهاٽا نظر ايندا آهن جو ائين ڀانئبو ته جيڪڏهن هڪ وڻ تي چڙهي پوءِ وڻ جي مٿان پنڌ ڪندو هلندو وڃجي؛ 	ته هوند ڪوهن جا ڪوهه طي ڪري وڃجن. ڪنڀٽ مان اعليٰ درجي جو کؤئر ملندو آهي. جنهن مان ٿر جا ويشنو ماڻهو عجيب و غريب مٺايون ٺاهيندا آهن. هي وڻ ڊيگهه ۾ ڪَنڊي کان ننڍو ٿيندو آهي. هي ڀٽن جي سلامي وارن پاسن ۽ چوٽيءَ تي ٿيندو آهي. اُن جي بناوت اهڙي آهي جو پري کان ڇٽيءَ وانگر پيو ڏسڻ ۾ ايندو آهي. هيٺانهينءَ سنئينءَ زمين يعني ڏهرن ۾ اصل ڪونه اُڀري. اُن جا پَن ڪَنڊي جي پَنن وانگر ننڍا ٿين. ٽارين ۾ تِکا وريل ڪنڊا جام ٿيندا آهن. وساڪري جو ٻُور سان ڀرجي ويندو آهي. سو اڇيرو پيلو ٿئي. ان ۾ ڦَريون ٿين جن کي ”چپڙا“ چون، اُن ۾ ٻج هوندو آهي جنهن کي ”چِيچِڪا“ چون. اُهي ڪَچا هوندا آهن تڏهن مارُو ماڻهو ڀاڄي ڪندا آهن. ڦريون پچڻ بعد مال جي کائڻ جي ڪم اچن. ڪُونڀٽ جا پَن، ٻُور ۽ ڇپڙا اُٺ جو خاص کاڌو آهي. ڏڪار وقت ماڻهو ڇپڙا لاهي ڍڳين ۽ ٻڪرين کي کارائيندا آهن. اُن جي ڪاٺي بلڪل مضبوط ۽ سڊول ٿئي، مگر اُن جا ٿُڙ ۽ ڏار ڏنگا ڦڏا ٿين. ورلي ڪي ٿوريون ڪاٺيون ڪجهه سِڌائيءَ تي هونديون آهن، جنهنڪري اُهي ٿري ماڻهو وڍي، سُڪائي، جاين جا شهتير، چونرن جا مَل، ڇَنن لاءِ ٿوڻيون ۽ آڏوريون ڪري ڪم آڻين. ٿُلهين ڪاٺين جي اندر ڪارو تَهه يعني ”ڪرسي“ ٿئي، جا مضبوط هئڻ ڪري جٽاءَ ڪندي آهي. ڪاٺيءَ کي سُرو جلد لڳندو آهي جو اندران کايو اٽو ڪيو ڇڏي، ان حالت ۾ جٽاءُ ٿورو ڪندي آهي. ٻنيءَ جي ڪم لاءِ هَرَ، هَلُون، ڇاڄاريون ته خاص ڪُونڀٽ جي ڪاٺيءَ مان ٺهندا آهن. هن جي سنهين ٽارين مان ڏندڻ سٺا ٿين. ماڻهو ڳچ جيترا ڪُونڀٽ جا ڏندڻ لاهي پاڻ وٽ رکندا آهن، جو روزانو پُسائي ڪم آڻيندا آهن. سُڪل ڪاٺيون ٻارڻ جي ڪم اچن. روزانو مزور ماڻهو جهنگ مان اُٺن تي لڏا ڪري شهرن ۾ وڪڻي ڪٽنب جو گذران ڪندا آهن. هن مان کؤنر نڪرندو آهي، جنهن مان مٺايون ٺهنديون آهن. غريب ماڻهو کؤنر چونڊي وڪرو ڪندا آهن. هي وڻ مُهراڻي، ڇاڇري تعلقي جي اوڀر ڏکڻ واري ڀاڱي ۽ ننگرپارڪر تعلقي جي اُتر يعني ڪنٺي ۾ بلڪل گهڻو ٿئي. ڪارونجهر ٽڪريءَ تي به جام ٿيندو آهي. ونگي، وٽ، سامروٽي ۽ کائڙ ڏي گهٽ ٿئي. .
567ع
ڊسمبر
زمرو:567ء زمرو:ڇهين صدي زمرو:سال
60 (سلجھائپ)
__DISAMBIG__
3 جنوري
3 جنوري (January 3)، عيسوي سال جو ٽيون ڏينهن آهي. سال پوري ٿيڻ ۾ 362 ڏينهن (ليپ سال 363 ڏينهن) باقي آهن.
وڌيڪ ڏسو
زمرو:سال جا ڏينهن زمرو:جنوري
1516ع
ڊسمبر
زمرو:1516ء زمرو:سال
اعرابي
عربستان جي صحرائن ۾ رهندڙ ڳوٺاڻا، خانه بدوش عرب، جيڪي خيمن ۾ رهندا آهن. قرآن شريف ۾ لفظ ’اعراب‘ انهيءَ مفهوم ۾ ڏهه دفعا آيل آهي. سنڌ ۾ اعرابين کي بَدُو چيو ويندو آهي، جيڪي حج جي نيت سان ويندڙ پانڌيئڙن کان سامان سڙو ڦري وٺندا هئا.
ٻيڙي
پسون: تر کي مضبوط جهلڻ لاءِ پٽين وانگر جڙيل ڪاٺ کي ’پسون‘ چوندا آهن.
تر جو اٿلائڻ: پسن جي مٿان تر تيار ڪبو آهي، پوءِ تر کي اٿلائي سڌو ڪري رکبو آهي، ان بعد ڪڇا لڳائبا آهن.
تر سان ڪڇا ٽوپڻ: تر سان ڪڇا جوڙي ملائبا آهن، يعني تر کي لڳائبا آهن ان عمل کي ’ڪڇا ٽوپڻ‘ چئبو آهي.
مُنا: ٻيڙيءَ جا منا اڪثر لوهيڙي جي ڪاٺ جا ڪم آڻبا آهن، جڏهن ته مُنا ديال يا ٻئي ڪاٺ جا به ٿيندا آهن. مُنو گوني ڪنڊ وانگر بيهاربو آهي. مُني جو ڪڇي سان ملائڻ وارو پاسو وڏو ٿيندو آهي ۽ تَر وارو پاسو پير وانگر بيهاربو آهي، مُنا ڪڇي ۾ ڪلن يا ڪيرن سان مضبوط لڳائبا آهن ۽ مني جو تر وارو پير به مضبوط ڪيرن سان لڳائبو آهي. منو سوا فوٽ يا ڏيڍ فوٽ جي فاصلي تي رکبيو آهي، اهڙيءَ طرح -ٻيڙي- جا ڪڇا تر سان ٽوپجي يعني ڪڇا تر سان ملائجي ويندا آهن. ان کان پوءِ منن جي پيرن کي ڍڪڻ لاءِ ڪڇي جي ڀرسان تاڳرو تاڙا لڳائبا آهن. ان کان پوءِ چوندا آهن، ٻيڙي جو ’ٻُڪر چاڙهيو‘، ٻُڪر چڙهڻ هڪ اصطلاح آهي. پاتاري ٻيڙيءَ کي پاتاري چاڙهبي آهي، پاتاريءَ کي به تاڳرو جمڙدو يعني پاتاري چونڪ لڳندو آهي.
ٻُڪر: ٻُڪر لڳڻ سان ٻيڙيءَ کي اڏو ۽ اڏيون به لڳنديون آهن. اڏي تي شيکلو يا کوهو بيهاربو آهي، اهو اڏي يا ٻنهي ڪڇن جي مٿان لڳندو آهي، جيئن ڪڇا مضبوط ٿي بيهن. اڏو ۽ اڏيون ٻيڙين کي نه هوندا ته لهرن ۾ ڪڇا تر کان جدا ٿي پوندا.
اڏو: ٿلهي ماپ وارو ڪاٺ جو هڪ مستطيل ٽڪرو، جنهن جي ٿولهه وڏين ٻيڙين جي ضرورت مطابق ٿيندي آهي، اهو گنبٽ جي مٿان اڳينءَ ڀر ۾ بيٺل هوندو آهي ۽ ان جي پويان هڪ شاکي کي اڏي هوندي آهي. اڏي جي اڳيان ڇا ٻاهي واري اڏي هوندي آهي، جنهن کي شيکلي جي جهل (اڳتي جهل) واري اڏي به چئبو آهي.
ڇا ٻاهيءَ واري اڏي: شيکلي کي اڳتي ڇڪي جهلڻ لاءِ هڪ ٻٽو ڪاٻار جو رسو يا تار جو لوهي ٽڪرو هوندو آهي، جيڪو کوهي کي اڳتي ڇڪي جهليندو آهي، ان ۾ ڇاٻاهيءَ جو ڪڙو وجهبو آهي، ڇاٻاهيءَ ۾ ڪُپي لڳل هوندي آهي، جيڪا کوهي ۾ ٻڌل تار يا رسي کي تاڻي يا ڍرو ڪري سگهندي آهي. اها ڇاٻاهي، اڏيءَ ۾ ٻڌل هوندي آهي، جنهن کي ’ڇاٻاهيءَ جي اڏي‘ چئبو آهي. گنبٽ جي شاکي يعني اڏي سان ٿوري فاصلي تي پوئين اڏيءَ کان پوءِ تر خالي رکبو آهي، جنهن ۾ بار يا سامان رکبو آهي. ان کان پوئتي ڇڪ واري اڏي ٿيندي آهي.
آڳيلي تخت: ڇاٻاهيءَ کان اڳتي ڪامن وانگر برياٺ هڻبا آهن ۽ انهن جي مٿان ڪاٺ جو تخت ٻڌبو آهي. تخت جي منڍ ۾ مهرو ٿيندو آهي، مهري ۽ تخت کي ڌار ڏيکارڻ لاءِ هڪ سرائي لڳل هوندي آهي. اڳئين مُهري کي ’آڳيلي مهرو‘ سڏبو آهي. مهري جي هيٺان لڳل ڪاٺ جي ڦرهن کي ’سراڙو‘ چوندا آهن. سراڙي جي ٻنهي پاسن کي ’سينڌ‘ ڦل لڳل هوندا آهن ۽ اهي خوبصورتي پيدا ڪندا آهن. اڳيلي مهرو، کروت يا خلوت جي جاءِ شمار ڪندا آهن، جتي نماز پڙهندا آهن. ڇُڪ واري اڏيءَ جي هيٺان کنجي ٿيندي آهي، جنهن کي پويان ٻي اڏي به هوندي آهي. کنجون ٻه آهن، هڪ هيٺين کنجي، ٻي مٿين کنجي، هيٺين کنجي رڌڻي يا بورچي خاني لاءِ ڪم ايندي آهي.
61 (سلجھائپ)
__DISAMBIG__
ٻيڙي
باندول: مٿينءَ کنجيءَ کي ’باندول‘ چوندا آهن. باندول، ٻيڙيءَ تي رهندڙ عورتن لاءِ هڪ مخصوص ڪمرو آهي. مٿينءَ کنجيءَ کان پرتي پاڇيلي تخت ٺاهيو ويندو آهي. پاڇيلي تخت مُهري تي ختم ٿئي ٿو. پوءِ سرائي لڳندي آهي، جيڪا تخت ۽ مهري کي الڳ رکندي آهي. باندول لاءِ چئن مُنين تي ڦيتون رکي، ان تي مٿان ڪاٺ جي ڇت رکبي آهي، ڇت تي چڙهڻ لاءِ ڏاڪڻ يا مُنن ۾ گهٽڙا لڳل هوندا آهن، جن تي پير رکي ماڻهو مٿي چڙهي ويندو آهي. اها ڳالهه اڳ به ٻڌائي وئي آهي ته وڏين ٻيڙين تي اهي ٺاٺ باٺ هوندا هئا. باندولن ۾ ڪَواڙيون به هونديون آهن.
ڪواڙي: بندول جي مٿين ڇت، جنهن کي دالان به چوندا آهن. ان کي هيٺئين پاسي پٽين جيان پَسن جهڙا ڪاٺ جا ٽڪرا لڳل هوندا آهن. اهي باندول جي ڦتين تي بيهندا آهن، ان ڪري دالان ۽ ڦتيءَ جي وچ ۾ جيڪي خال بچندا آهن تن کي ’ڪواڙيون‘ چئبو آهي. ڪواڙين جي ٻاهران ڇت واري دالان کي ڦرهيون لڳل هونديون آهن، جيڪي ڪواڙين کي ٻاهران ڍڪيل رکنديون آهن، ڪواڙين ۾ ٿورو سامان اڳڙي ٿڳڙي وغيره به رکي سگهبي آهي.
پاڇيلي مهرو: پاڇيلي مهري جي هيٺان ’سراڙو‘ ۽ ٻنهي پاسي ’سينڌ ڦل‘ لڳل هوندا آهن. سرائيءَ مٿان ڦتي ٿئي ٿي، جنهن تي سکاڻي يا ناکئو ويهي ٻيڙيءَ کي هيڏي هوڏي ضرورت موجب ڦيرائي سگهندو آهي. ڦتيءَ جي ٻنهي ڇيڙن ۾ گولائيءَ ۾ ٽُنگ ڪڍيل هوندا آهن. جن ۾ ديال يا ٻئي ڪاٺ جون گول ڇڙهون پيل هونديون آهن، جن ۾ ڪپڙي جا ٺهيل وڏا گجگاه يا گجڪا جدا جدا رنگن جا ٻڌل هوندا آهن، جيڪي هوا تي ڦڙڪندا رهندا آهن. اهي گجڪا سونهن جي لاءِ ٻڌبا آهن. بندرن تي جڏهن ٻيڙيون گڏ ٿينديون هيون ته انهن ٻيڙين جا نوان گجڪا ڦڙڪندا رهندا هئا. ڇڙهن ۾ مٿان ’واءَ پرکڻيون‘ به وجهي ڇڏيندا هئا، جيڪي -ٿوري- واءَ تي انهيءَ طرف ڦري واءَ جو طرف ٻڌائينديون هيون، جيئن ناکئي کي خبر پوي ته واءُ ڦري پيو آهي، مهرن کي ’ڪانوريون ‘ به لڳنديون آهن. ڦتي ۽ مُنيون: مهري جي سرائيءَ جي مٿان کٽ جي پائي جهڙيون سهڻيون ٺهيل ٻه مُنيون اُڀيون، سرائيءَ جي ڪڍيل ٽنگن ۾ پيل هونديون آهن، هڪ ڦرهي رنديل (يعني واڍن جي رندي لڳل) ۾ سَلَ يا ٽنگ ڪڍيل هوندا آهن، جنهن ۾ ’ڇڙهون‘ وجهبيون آهن.
ڇڙهون: سُکانيءَ جي ويهڻ واري ڦتيءَ جي نڪتل سَلَن يا ٽنگن ۾ پيل ڪاٺ جي ڊگهين ڪاٺين کي ’ڇڙهون‘ چئبو آهي.
گجڪا: رنگين ڪپڙي جا ٺهيل ٻه وڏا جهنڊا، جيڪي ڇڙهن ۾ ٻڌل هوندا آهن، تن کي گجڪا چئبو آهي.
واءَ پکڻيون: گل چٽ نڪتل -پٽيون-، جيڪي سُونهن لاءِ مهرن ۽ ٻين جاين تي لڳايون وينديون آهن. مهري جي ٻنهي پاسي، سرائيءَ کي پوري ماپ تي کَپَ ڪڍيل هوندا آهن.
لانگ: پاڇيلي مهري جي وچ کي کَپُ ڏئي هڪ مهري کان هيٺ فوٽ منو (ٽي چار انچ) ٿلهي يا ويڪري ڦرهي لڳائيندا آهن، جيڪا، تر سان ملايل ڦرهيءَ ۾ لڳائبي آهي، انهيءَ کي ’لانگ‘ چئبو آهي. ’لانگ‘ کي مضبوط جهلڻ لاءِ هر پاسي، هر ڪڇي جي پاسي ٻه ٻه ڪاٺ جون پٽيون هڻندا آهن، جن کي ’تُڪا‘ سڏبو آهي. لانگ ويڻي يا سکان کي بيهارڻ لاءِ لڳائبي آهي، مهري (پاڇيلي مهري) جي وچ ۾، جتي لانگ جي پٽي لڳل هوندي آهي، ويڻي ويهارڻ لاءِ کَپ سان ٻه جاڙيون ڪاٺيون ويڻي جي هڻڻ لاءِ بيهاربيون آهن، وري اڀيءَ ڦرهيءَ جي وچ ۾ ٿورو هيٺ به ويڻي بيهارڻ لاءِ کپ ڏنل ٻه ڦرهيون هڻبيون آهن، جن کي ’ويڻي جا در‘ به چئبو آهي.
ويڻو يا سُکان: ويڻو يا سُکان هڪ ٽن چئن فٽن جي ٿلهي ڦرهي هوندي آهي، جيڪا ويڪر ۾ چئن کان ڇهن فوٽن تائين هوندي آهي، ان جو هيٺيون پاسو ويڪرو هوندو آهي. اڪثر ڪري سنڌي ڪونتل يا بتيلي جو ويڻو يا سکان هن شڪل جو هوندو آهي. ويڻو لانگ ۾ پيل هوندو آهي، ٻنهي پاسن کان ڪُپيءَ ۾ رسا پيل هوندا آهن، جنهنڪري سکاني يا ناکئو هيٺ مٿي آسانيءَ سان لاهي چاڙهي سگهندو آهي. لانگ تي هيٺ لهي وڃڻ ۽ مٿي چڙهي اچڻ لاءِ ڪاٺ جا گهٽڙا لڳل هوندا آهن. ويڻي کي ورائڻ ۽ ڦيرائڻ لاءِ مٿئين حصي ۾ ’مٺيو‘ پيل هوندو آهي، جنهن کي هيڏي هوڏي ڦيرائڻ سان مُٺئي کي اندر ٻاهر ڪري سگهبو آهي.
مُٺيو: ويڻي ۾ پيل هڪ ڦرهي، جنهن کي ويڻي ۾ وجهڻ لاءِ پوئتي ويڻي جي مٿئين پاسي جيترو ڪَٽ يا ڪٽائيءَ سان سڌو چير ٺاهيل هوندو آهي، جنهن کي ويڻي جي مٿئين حصي ۾ وڌو ويندو آهي، ان کي ويڻي ۾ برٿ ڏئي سوگهو ڪبو آهي ۽ ان کي هيٺ ٿيڻ کان گهٽڙن تي ويهاربو آهي. کپي ۾ يعني ويڻي کي وهارڻ کان پوءِ جيڪو اڳيون حصو آهي، اهو ڦٽيءَ جي مٿان ٿي بيهندو آهي. جنهن جي مُٺئي ۾ هٿ وجهي سُکاني يا ناکئو ٻيڙيءَ کي اندر ٻاهر ڦيرائي سگهندو آهي.
اندر ۽ ٻاهر: ٻيڙي اوڀاري هلي يا لهواري، جيڪو پاسو ڪناري يا ڪنڌيءَ کي ويجهو هوندو آهي، ان کي ’اندر‘ چئبو آهي. ۽ جيڪو پاسو درياهه طرف هوندو آهي، اهو ’ٻاهر‘ سڏبو آهي. ويڻي وارو، ويڻو (ويڻي جو مٺيو) جهليو ويٺو هوندو آهي. اڳيون همراهه ان کي چوندو ’اندر‘ يا ’ٻاهر‘ يا ٿورو ٻاهر، ٿورو اندر، سُکاڻي ان چوڻ مطابق ٻيڙيءَ کي ڦيرائيندو آهي.
اڏيون: اڏيون چورس يعني هڪجهڙيون ٿينديون آهن، انهن جي ڊيگهه ٻنهي ڪڇن جي وچ واري ماپ جي برابر رکبي آهي.
برياٺ: برياٺ جو هڪ پاسو اڌ فوٽ کان هڪ فوٽ تائين هوندو آهي، ته ٻيو پاسو ڏيڍ کان ٻن فوٽن جيترو بيهاريندا آهن. برياٺ، اڳيلي پاڇيلي تخت ۾ ڪم ايندا آهن، جن کي مٿان تختن جون ڦرهيون لڳنديون آهن. تختن جي وچ تي ٿلهي ماپ وارو تاڙو به هڻندا آهن ته جيئن تخت وڌيڪ مضبوط ٿئي، ان لاءِ اُن ۾ لوهه جا ڪولابا به هڻبا آهن.
اڳيلي تخت جي ڇاٻاهي واري اڏيءَ کان پوءِ چئن مُنين تي دالان هوندو آهي، جتي ٻيڙيءَ جا جُوان ويهندا آهن. چئن مُنين تي ڦتيون رکبيون آهن، جن جي مٿان دالان جي ڇت پاڇيلي بندول جهڙي هوندي آهي. پَسن وانگر ماپ تي رکيل ٽڪرا پٽين جيان ان جي مٿان ڪاٺ لڳائي دالان جي ڇَت تيار ڪندا آهن. دالان کليل هوندو آهي، پر ڪن ڪن وڏين ٻيڙين کي ورانڊي جيان کليل گولائيءَ تي دروازا ٺاهيندا هئا. جن کي پلرن وانگر ڪاٺ جا اُڪر تي ٿنڀا هوندا آهن. پاڇيلي باندول ۽ دالان مٿان ڇتين کي ’ڦالڪا‘ چوندا آهن. شاکي اڏيءَ ۽ اڏيءَ جي مٿان چئن مُنين تي ’داڙٻائي‘ ٺهيل هوندي آهي. شيکلي کان داڙٻائيءَ تي گولائي ڪيل هوندي آهي. داڙٻائي دالان کان هيٺ هوندي آهي، جيڪا رڳو گنبٽ جي مٿان هوندي آهي.
ٻيار: پيش جي ڦرهن مان ٽٻڻيءَ وانگر ’ٻيار‘ ٺاهيندا آهن. بانس جي هلڪي -ٽڪر- کي پويان ٻڇانگيءَ وانگر چيري، ٻيار ان (ٻڇانگيءَ) جي اندر ٻڌندا آهن. گنبٽ ۾ پاڻي سوايو هوندو آهي ته ٻيار سان ڪڍي درياهه ۾ هاري ڇڏيندا آهن.
چورنگي: هيءَ ڪاٺ جي ڪشتيءَ جهڙي ٺهيل هوندي آهي، جنهن سان ٻيڙيءَ مان ٿورو پاڻي ڪڍبو آهي، جيڪو ٻيار سان نڪري نه سگهندو آهي، پاڻيءَ جو ٿورو چڪو به چورنگيءَ سان ڪڍي سگهبو آهي. ان کي ’چرنگڻ‘ به چئبو آهي. مُهري جي سرائيءَ جي هيٺان هر ڳليءَ جي پاسي ٻه ٻه مناڙا هوندا آهن، يعني ڪُل چار، پرڪن ٻيڙن کي ٽي ٽي مناڙا به هوندا هئا، اهي محفل ٻيڙيءَ جيڏيون وڏيون ٻيڙيون هونديون هيون، جن کي هر پاسي مهري ڀرسان ئي مناڙا لڳل هوندا هئا.
مناڙا: مناڙن ۾ ٻيڙيءَ جي پڳهه کي چاپَهن ڏئي ٻڌندا آهن.
ڪڇي ۽ تر کي ملائڻ وارا مُنا: ڪڇي ۽ تر کي ملائي ڇڏيندا آهن، ان لاءِ تر تيار ٿيڻ تي ان تي پاڻي وجهي آڳل پاڇل کي مٿي ڪندا آهن، تر ڪڇن سان جڏهن ٽوپبو آهي ته پوءِ واڇل آڳل کان کُڻاجي ٿيندي آهي. مُنن کي ڍڪڻ لاءِ ڪَڇَن کي اڏيرون لڳائبيون آهن. انهن تي خاصا چٽ اُڪريل هوندا آهن. اڏير کي هيٺان مٿان ڪانوريون لڳل هونديون آهن. اڏير کان پوءِ مُني جو جيڪو حصو ظاهر ٿيندو آهي، ان جي مٿان برٿ لڳائيندا آهن.
ڳڙهه يا ڳلي: جمڙدي جي مٿان ڳڙهه يا ڳلي لڳندي آهي، ٻنهي ڪڇن جي مٿان ڳڙهه لڳايل هوندي آهي، ڳڙهه کي ڳلي به چئبو آهي. اڳيان پوئتي وڃڻ لاءِ يا پويان اڳتي اچڻ لاءِ ڳليءَ تي هلبو آهي. ملاح ونجهه ڳليءَ تي هلي جهلائيندا آهن. ڳلي ڄڻ ته ٻيڙيءَ جو رستو آهي.
توڏي: شيکلي جي مور کان هيٺ ڪاٺ جي پٽي هڻندا آهن، جنهن جو مطلب هوندو آهي ته رسا ڇڪڻ تي هيٺ نه سِرِڪن. شيکلي جي چوٽيءَ کي مُور چوندا آهن. مور جي هيٺان ٻه کپا ڪيل ڳرنال لڳل هوندا آهن، -جن- ۾ روڌ يعني ڦيٿا پيل هوندا آهن. ٻن روڌن جي وچ واري ڪِليءَ کي مصري چوندا آهن. روڌن تي بسلو چڙهيل هوندو آهي. هڪ ‘پوٺي‘، هڪ ’ڪڇي‘ ڏي ٻڌبو آهي ۽ ٻيو ٻئي ڪڇي جي پاسي ٻڌبو آهي. اڳيان ڇاٻاهي ٻڌل هوندي اٿس. ڇاٻاهيءَ ۾ ٻن ٽن ۽ چِئنِ روڌن واريون ڪُپيون لڳل هونديون آهن. شيکلو ڪپيءَ تي ڇاٻاهيءَ ۾ ساهي آسانيءَ سان اڀو ڪري سگهبو آهي. شيکلي کي ٻنهي پاسن کان تاليا پيل هوندا آهن. تالين جي مٿئين حصي ۾ لوهي تار به ڪم آڻيندا آهن، جنهن کي ڪاري ڏاس يا رنگين سُٽَ سان جڙيندا آهن. ان کي ’جود‘ مڙهڻ چوندا آهن. هيٺئين حصي ۾ ڪُپيءَ سان هڪ روڌي، ٻه روڌي يا ٽه روڌي ڪُپيءَ تي رسا چاڙهي، اڌير تي لڳل ڪولابن ۾ تالين جا ڪڙا لڳائي، تاليا ساهي ڇڏيندا آهن. پوٺي مٽائڻ تي تاليا شيکلي کي جهلي بيهندا آهن، تاليا گويا پوٺن جي جهل آهن. تالين جا چند قسم آهن. چوٽيءَ وارا تاليا ۽ ڀانڊاري تاليا.
چوٽيءَ وارو تاليو: هي رسن جو تاليو، مورِ هيٺان وجهندا آهن.
اڏي وارا چوٽ: اهي رسا، جن جا ڪڙا اڏي ۾ هڻبا آهن، تن کي اڏي وارا چوٽ چئبو آهي.
ڀنڊاري تاليا: هي تاليا، هِڪُ، هڪ اڌير ۾ ۽ ٻيو ٻيءَ اڌير ۾ لڳندو آهي. هن جي هيٺئين پاسي پڻ رسا ڪپيءَ سان ڇڪبا آهن.
آڏ يا آلات چاڙهڻ: شيکلي کي اُڀي بيهاڻ کان پوءِ آلات کڻي ٻيڙيءَ جي اندرئين پاسي رکندا آهن. آڏ کي وچ تي سلو ٻڌندا آهن، جيڪو ٻن رسن جو هوندو آهي. سلي جو هر هڪ پاند، شيکلي جي ڳرنالن يا ڳلن مان روڌن مٿان چاڙهبو آهي.
ڇڪ: ڇڪ ڪُپيءَ سان هوندي آهي. ڪپيءَ جي زور تي آڏ يا آلات مٿي کڻندا آهن. آڏ يا آلات مٿي کڻڻ يا ڪو ڳرو بار ٻيڙيءَ ۾ چاڙهڻ لاءِ گڏجي زور لڳائڻ وقت هڪ ماڻهو لوڪ گيت وانگر سُر يا ترنم سان آلاپ ڪندو آهي ۽ ٻيا ’هيسايا‘ چوندي گڏجي زور لڳائيندا ۽ آڏ يا بار مٿي کڻندا آهن. ان ترنمي آلاپ کي ملاح ’جواب‘ چوندا آهن.
سيلنگ: ڪپيءَ جي زور تي جڏهن ڪو ڳرو بار کڻي ٻيڙيءَ ۾ لاهبو آهي ته ان کي ’سيلنگ‘ تي بار کڻڻ چوندا آهن. سيلنگ تي بار کڻڻ جو مطلب ٿيندو بار ماڻهوءَ جي کڻڻ کان وڌيڪ يا وڏي وزن وارو آهي. بار ڳرو هوندو آهي ته پوءِ ڪپي استعمال ڪبي آهي.
آلات ۾ ڪم ايندڙ رسا: (1) سلو، (2) ڏانڊاڙ ٿلهو، (3) ڏانڊاڙ سنهو، (4) مرڪ، (5) پيڇَي، (6) گهوگهو، (7) گهوڙو، (8) چوٽ.
ٿلهو ڏانڊاڙ: هي ڏانڊاڙ آلات جي هيٺئين پاسي يعني مُنڍ ۾ ٻڌبو آهي. ڪُپيءَ ۾ ڪم آڻڻ واري ٿلهي رسي کي ٿلهو ڏانڊاڙ چئبو آهي. ڏانڊاڙ جو ڪم آهي آلات جهلڻ، آلات کي ڦيرائڻ وقت ڏانڊاڙ کي هيڏي هوڏي ڦيرائبو آهي.
مرڪ: مرڪ هڪ روڌي ڪُپيءَ سان آڏ جي پوئين حصي ۾ ٻڌل هوندي آهي، جنهن لاءِ تخت ۾ وچ تي تخت جي ٻنهي پاسي تي ٽي ڪولابا لڳل هوندا آهن. مرڪ کان سواءِ ٻيو رسو، آڏ ۾ ٻڌبو آهي، جڏهن ته تيز واءُ لڳندو آهي ته ملاحن کي گمان ٿيندو آهي ته متان مرڪ ٽٽي پوي، ان ڪري ٻيو رسو مضبوطيءَ لاءِ ٻڌندا آهن، جنهن کي ’پيڇي‘ چئبو آهي.
گهوگهو: واءَ جي مٽجڻ ڪري آڏ، آٽ هڻندي يعني ڦرندي آهي، ان ڪري آڏ ۾ رسو، گهوگهي وانگر شيکلي ۾ ٻڌبو آهي، ان ڪري ملاح ان کي ’گهوگهو‘ چوندا آهن.
گهوڙو: دامڻ جي وچ تي رسو ڇڪي ٻڌندا آهن ته جيئن سڙهه آٽ نه هڻي، ان کي گهوڙو چوندا آهن.
چوٽ: شيکلي جي مور ۾ مُهري جي ڪولابي ۾ هڪ رسو ٻڌبو آهي، جنهن کي چوٽ متيلو به چوندا آهن.
آڏ يا آلات جا گوش: آلات يا آڏ پوئتي سنهي ٿيندي ويندي آهي، جنهن کي ڊگهي بنائڻ لاءِ ان سان گوش نپيندا آهن. اڃا به ڊگهي ڪرڻ لاءِ کوٽ به چاڙهبي آهي. آڏ تي گوشن مٿان رسي جون ٻنڌيون چاڙهيندا آهن. جن جي مٿان بوران جي ڪپڙي جون ٽپرون چاڙهيندا آهن.
1517ع
ڊسمبر
زمرو:1517ع زمرو:سال
ٻيڙي
نپُ: ٻن ڪاٺين يا ٻن ڦرهن کي نپَ ڏيڻ لاءِ ٻنهي پاسن کي کپ ڏئي هڪ ٻئي جي مٿان رکي هڪجهڙا جوڙا ملائبا ۽ پوءِ ڪِلُ يا ڪِيرُ هڻي بند ڪبا آهن.
گوش: آڏ جي اڳيان پويان چاڙهيل ڪاٺ جي ٽڪرن کي گوش چئبو آهي، آڏ جي پوئين چڙهيل گوش کي ’کوٽي‘ چوندا آهن.
سڙهه: ٻيڙين جي سڙهن کي سُڪيءَ تي ٺاهيندا آهن، بندر جي تڙن تي پهرين زمين تي سَڙهه ٺاهڻ جي رٿا تيار ڪندا آهن، جنهن ۾ سڙهه جو نقشو تيار ڪري ڪِليُون هڻندا آهن. پوءِ ٿلهو ڪپڙو، جنهن کي بوران جو ڪپڙو چوندا آهن، انهيءَ جي بر يعني ڪپڙي جي ويڪر هڪ پاٽ شمار ڪندا آهن ۽ ان جي ڊيگهه رٿا جي حساب سان ’رڱو هڻندڙ‘ سڙهه ٺاهيندڙ جهليندو آهي. ڪٿي ڊگها پاٽ رکبا آهن، ڪٿي قدري ننڍا پاٽ جهلبا آهن، سڙهه جي چوڌاري رسيءَ جا ويڙهه ڏبا آهن.
ننڍا پاٽ يا پاسن وارا پاٽ: ننڍن پاٽن کي ملاح ’ڦڙڪا‘ چوندا آهن. ويڙهن سان سبيل سڙهه مضبوط رهندو آهي. پاٽن کي هڪ ٻئي سان سُئيءَ سان ٽوپو ڏئي تيار ڪبو آهي ۽ ويڙهن کي اڳڙين سان مٿان ويڙهبو آهي. ويڙهه پڻ پاٽن جي بچيل پاندن سان سبيا ويندا آهن. سڙهه ۾ دامڻ جو رسو ٻڌبو آهي. مونڍي وٽ ڪارو ڏاس جو ٻورو کولي اڌ پاٽ کان به ننڍو پاٽن وانگر سبي ڇڏيندا آهن. سڙهه جو مونڍو به ڪپيءَ تي هوندو آهي، جنهن سان سڙهه کي تِڻي ۽ ڍرو ڪري سگهبو آهي. دامڻ کي گهڻي ساهڻ لاءِ سَجهه لڳائيندا آهن. سَجههَ گهڻي ڀاڱي اُتمڻيءَ ۾ لڳائيندا آهن.
سَجھهَ: ٻن ڪُپين سان دامڻ ڇڪڻ لاءِ سَجهه جو هڪ ڪڙو جتي دامڻ سڙهه ۾ ٻڌل هوندو آهي، ان ۾ وجهندا آهن. ستمڻيءَ ۾ سجهه گهٽ استعمال ٿيندي آهي، باقي اُتمڻيءَ ۾ سَجههَ سان سڙهه کي ساهبو آهي، ته جيئن واءُ جهلي سگهي.
سُتمڻي: آڏ، شيکلي جي اڳيان ساڄي پاسي هوندي آهي. سڙهه تالين ۽ پوٺين کان ڇٽل ۽ آزاد هوندو آهي ته ان کي سُتمڻي چوندا آهن.
اُتمڻي: سڙهه تالين ۽ پوٺين جي مٿان پيل هوندو آهي ته ان کي اُتمڻي چوندا آهن. اتمڻيءَ ۾ آڏ شيکلي مٿان ڦري ايندي آهي.
منجهه ورائڻ: هنديءَ ۾ منجهه، آڏ يا آلات کي چوندا آهن، آڏ کي اڀو ڪري هڪ پاسي کان ٻئي پاسي ڦيرائيندا آهن. آڏ کي اُڀو اُن ڪري ڪندا آهن ته جيئن مُور ۽ بانبٽيءَ ۾نه ڦاسي. آڏ سان گڏ سڙهه به مٽجي ٻئي پاسي ايندي آهي. هڪ جوان تڪڙو دامڻ کڻي هڪ ڳليءَ يا ڳڙهه سان ڊوڙي ٻي ڳلي ڏئي پوئينءَ ڦتيءَ جي منيءَ ۾ وڃي ور وجهندو آهي. اهو آڏ جو بدلائڻ واءُ جي مٽجڻ سان ٿيندو آهي. واءُ جيڪڏهن ساڳيو هوندو آهي، پر درياهه جي وَرَ جو طرف بدلبو آهي ته منجهه مٽائڻ جي ضرورت پوندي آهي.
ٻيڙيءَ جو سڙهه: ٻيڙيءَ جو سڙهه ڏهن پاٽن کان ويهن پاٽن جو ٿيندو آهي. محفل (ٻيڙي) ۽ گرڙ (بتيلي) ۾ مٿي به پاٽ هوندا آهن، ڇو جو اهي وڏيون ٻيڙيون آهن.
سڙهه جي پَڻڪَ: سڙهه جي پوئين حصي کي پَڻَڪ چئبو آهي.
سڙهه جا ساڪا: سڙهه کي بند ڪرڻ لاءِ ڪاهينءَ جا ساڪا ٿيندا آهن. ڪاهين، ڪانهن جي ڪچن تيلن کي ڪٽي ان کي هٿ سان وٽ ڏئي تيار ڪندا آهن. وَر ڪچو رکبو آهي، جيئن سَٽَ لڳڻ سان ساڪا سڀ ٽٽي پون ۽ سڙهه کلي پوي. ساڪن هڻڻ وقت ڏانڊاڙ ساهَي آلات کي اُڀو رکبو آهي، جيئن سڙهه جو ڪپڙو آلات جي ويجهو ايندو آهي، ٽن کان ستن تائين همراهه آڏ تي چڙهيل هوندا آهن. اُهي هڪ ٻئي جي مٿان آڏ تي چڙهيا بيٺا هوندا آهن. الله توهار ٿي ته هڪ هٿ ۽ هڪ ٽنگ سان سڙهه کي ڇڪي پنهنجي قبضي ۾ آڻيندا آهن. پوءِ سڀ ڪپڙي يعني سڙهه جي هيٺان ايندا آهن. ان بعد ساڪا يعني، نوڙيءَ جا ٽڪرا اڳ ۾ ڪَٽي پنهنجي ڳچيءَ ۾ ٻڌي ويندا آهن. تکي واءَ يا طوفان جي حالت ۾ سڙهه کي وٺڻ لاءِ (ملاح سڙهه ٻڌڻ کي ’سڙهه وٺڻ‘ چوندا آهن)، وڌيڪ ماڻهو آلات تي چاڙهبا آهن ته جيئن سڙهه جلد وٺي سگهجي. سڙهه جي هيٺان ڦريل جوانن کان جيڪڏهن سڙهه ڇڏائي ويو ته پوءِ اهي هيٺ ڪرندا ويندا آهن. ان ڪري کري يا تکي واءَ ۾ آڏ جو هڪ ٻه ڇَڪي کولي سڙهه کي بند هڻندا آهن. ڇڪيون مضبوط ڪاٻار جون ٿينديون آهن ۽ اهي ساڪن وانگر ٽٽنديون نه آهن.