cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
عطا محمد حامي
ادبي پورهيو
عطا محمد حاميءَ جو وڏي ۾ وڏو ڪم سچل سرمست جي سوانح، فن ۽ فڪر تي جديد نموني جي تحقيق آهي. ان کانسواءِ تعارفي، سوانحي ۽ تاريخي موضوعن تي سندس ڪم ٿيل آهي. عطا محمد حامي پختو شاعر هو، جنهن وٽ زبان جي لطافت ۽ خيالن جي نزاڪت سان گڏ سماجي شعور مٿاهون هو. سندس شاعريءَ ۾ ماحول جي عڪاسي ڀرپور ٿيل آهي. هن غزل جي روايتي رنگ ۾ وقت ۽ ماحول جي تقاضائن مطابق تبديليون آنديون ۽ بهترين غزل گو شاعر ليکيو وڃي ٿو. تنوير عباسيءَ جي راءِ موجب عطا محمد حاميءَ جي شاعري، سنڌي ادب ۾ هڪ نرالو مقام رکي ٿي، ان ڪري اها نه صرف سنڌي ادب، پر سنڌي شـاعـريءَ جـي شـاگـردن توڙي تحقيـق ڪـندڙن لاءِ دلچـسـپ اڀيـاس آهي.
تصنيفون
عطا محمد حامي جي ڪتابن جو تفصيل هن ريت آهي:
وفات
پروفيسر عطا محمد حامي، لبلبي جي ڪينسر جي موذي مرض سبب، 3 جون 1982ع تي وفات ڪيائين.
حوالا
زمرو:1919ع جون پيدائشون زمرو:1982ع جون وفاتون زمرو:پاڪستاني شاعر زمرو:پاڪستاني ليکڪ
83ع
ڊسمبر
زمرو:83ع زمرو:پھرين صدي
پوسٽل ڪوڊ
thumb|300px|فرير آسٽريلوي گادي جي خطي جو ٽپال جو نشان جيڪو 2706 پوسٽ ڪوڊ ظاھر ڪري ٿو
ٽپال جو ڪوڊ يا پوسٽ ڪوڊ مختصرن ان کي  پن ڪوڊ يا زپ ڪوڊ پڻ چون ٿا. اھو عددي يا اکري ۽ ڪڏهن ڪڏهن عددي ۽ اکري ايڪن جو مجموعو ھوندو آھي. ڪڏهن ڪڏهن انھن ايڪن ۾ وٿيون ۽ بيھڪ جون نشانيون پڻ شامل ھونديون آھن. پوسٽل ڪوڊن سان علائقن ۽ شھرن جي سڃاڻپ ٿئي ٿي. ڪڏھن ڪڏھن شھرن ۽ ڳوٺن کان سواءِ اھي ڪوڊ مختلف سرڪاري ء غير سرڪاري ادارن  جي پتن کي بہ ڏنا ويندا آهن جن جي ٽپال تمام وڏي پيماني تي موڪلي ويندي آهي. ادارن کي ڏنل ڪوڊ مخصوص ڪوڊ (special code) سڏبا آهن. اھو نظام ٽپال جي ڪم ۾ آساني پيدا ڪري ٿو جنھن ذريعي ھر ملڪ ، خطي، شھر يا اداري جي ٽپال آساني سان پھچائڻ لاءِ ورھائي موڪلي سگھبي آهي. فيبروري 2005 ۾ دنيا جي 190 ملڪن مان 117 ملڪن ۾ يونيورسل پوسٽل يونين جا رڪن ٿي چڪا ھئا.
پير الھيار شاھ
الحاج حافظ سيد پير الهيار شاهه هاشمي ولد سيد پير نور شاهه جي ولادت 9 ذوالحج 1303هه/ 8 سيپٽمبر 1886ع تي ٿي. گھر جي مذهبي ماحول جي ڪري ننڍپڻ ۾ ئي قرآن شريف کيس حفظ ڪرڻ جو شرف حاصل ٿيو. پير صاحب بردبار طبيعت جو مالڪ هو. حيثيت ۽ رتبي هئڻ جي باوجود -ان- وقت جي ٻين گھڻن پيرن وانگر سياسي رتبا ۽ رڪنيت حاصل ڪرڻ جي ڪوشش نه ڪيائين. سندن لاڙو ثقافتي ڪمن ڏانهن گھڻو هو. هو سنڌ جي مختلف شهرن ۾ ٿيندڙ ميلن ۾ شريڪ ٿي پهلوانن ۽ راڳيندڙن جي همت افزائي ڪندو هو. پير صاحب جي. ايم سيد سان گڏجي 1924ع مٽياري ساداتن جي تنظيم جو بنياد وڌو. پير الهيار شاهه 13 فيبروري 1947ع تي وفات ڪئي. سندن عرس هر سال 21 ربيع الثاني تي ملهايو ويندو آهي.
Ghaziabad (Karachi)
غازي آباد ڪراچي ,اورنگي ٽائون جو هڪ علائقو آهي جنهن ۾ سنڌي، مهاجر، پٺاڻ، پنجابي، سرائيڪي آباد آهن. هتي جي اڪثريت جي مسلمانن تي مشتمل آهي.
سوڀوديرو تعلقو
سوڀو ديرو تعلقو پاڪستان جي صوبي سنڌ جي سکر ڊويزن جي ضلعي خيرپور جو هڪ تعلقو آهي جنھن جو صدر مقام سوڀوديرو شھر آھي. ھن تعلقي جا وڏا شھر سوڀوديرو ۽ راڻيپور آھن.
ديھون
ھن تعلقي م ڪل 45 ديھون واقع آهن.
حوالا
زمرو:سنڌ جا تعلقا
1758ع
ڊسمبر
زمرو:سال
اسڪول
380px|thumb|upright=1.1|انگلينڊ جي ھڪ اسڪول جي عمارت تفريحي ميدان سميت اسڪول (School) ابتدائي مڪتب، تعليم گاھ، درسگاھ، مدرسو، پاٺشالا، وديالو وغيرہ تعليم حاصل ڪرڻ لاءِ ھڪ رسمي عمارت کي چيو وڃي ٿو جتي استادن ۽ ٻين ذريعن جو شاگرن کي پڙھائڻ ۽ انھن جي تربيت ڪرڻ لاءِ انتظام ڪيل ھوندو آھي.
حنيف آباد
حنيف آباد ڪراچي جي اورنگي ٽائون جو هڪ علائقو آهي جتي سنڌي، مھاجر، پٺاڻ، پنجابي ۽ سرائڪي آباد آهن. هتي مسلمانن جي اڪثريت آهي.
ٽائٽن (يوناني خدا)
يوناني ڪلاسيڪل مائٿولوجي يا علم الاساطير جي مطابق، ٽائٽن يوناني خدا آھي۔ ٽائٽنس يا ٽائٽانيسي خدائن جي سلسلي يا معبودن جي گروھ کي چيو ويندو آھي۔ ان جي عقيدي جي مطابق، قديم اولمپس جي دور ۾ زمين جي ديوي ھئي جنھن جو نالو جيئاس ھئو ۽ جنت جو ديوتا يورينس ھئو۔ ماؤنٽ اوٿريس جي مطابق جئيس ۽ اورينس جي 12 اولاد ھئي، ۽ ھي 12 اولاد قوي ديوتا هئو جيڪو ان جي سنھري دور ۾ سلطنت ڪيو۔ ۽ اھو وھريون پانٿيون (ماڻھو جي شڪل ۾ ديوتا) ھئو۔
خارجي ڳنڍڻا
زمرو:يوناني زمرو:يوناني علم الاساطير زمرو:ٽائيٽنس
1 شوال
واقعا
2ھ -عيدالفطر جي پھرين نماز پڙھي وئي.
موڪلون ۽ ڏڻ
01
انقلاب ايران (ناول)
محمد عثمان ڏيپلائيءَ جو لکيل هن ناول جو پهريون ڇاپو 1980ع ۾ اسلاميه پرنٽنگ پريس حيدرآباد مان ڇپيو. ڊيمي سائيز جي هن ڪتاب ۾ حضرت -آيت- -الله- روح -الله- خمينيءَ جي اڳواڻيءَ ۾ -ايران- ۾ آندل -انقلاب- جو ذڪر آهي. -پاڪستان- رائيٽرز گلڊ طرفان هن ناول کي سال 1980ع جي بهترين سنڌي ناول جو اعزاز ڏنو ويو. هي ناول ڏيپلائي صاحب جو لکيل آخري ڪتاب آهي. قيمت پنج رپيا اٿس.
سنڌ مدرستہ الاسلام يونيورسٽي
سنڌ مدرسة الاسلام ھڪ تاريخي تعليمي ادارو آھي، جيڪو ڪراچي ۾ پھرئين اپريل ساڪ 1885ع ۾ حسن علي آفندي (تُرڪ نسل جو سنڌي ماڻھوءَ) قائم ڪيو ھيو.
انقلاب ايران (ناول)
حوالا
زمرو:سنڌي ناول
سنڌ مدرستہ الاسلام يونيورسٽي
’’سنڌ مدرسۃ الاسلام‘‘ ھڪ ستمبر 1885ء ۾ قائم ڪيو ويو۔ سنڌ مدرسۃ الاسلام جي باني حسن علي آفندي سنڌ جي ھڪ معزز گھراني ۾ 14 اگست 1830ء میں پیدا ٿيو۔ حسن علي آفندي جو تعلق اخوند خاندان سان ھيو اوران جي آبائو اجداد ترکي کان ہجرت ڪري حیدر آباد ۾ آباد ٿيو۔انھن کيس وڪالت جي تعلیم حاصل ڪئي
حسن علي آفندي جي فلاحي ڪرنامن جي اعتراف ۾ برطانوی سرڪار انھن کي ’’خان بھادر‘‘ جو خطاب ڏنو۔ پنجو مسلم لیگ پارلیماني بورڊ 1934ء ۾ 1938تڪ اھو سنڌ جي قانون ساز اسمبلي کے رڪن بھي رھيو۔ ان جو انتقال 20اگست 1895ء ۾ ٿيو۔
=قائداعظم محمد علي جناح مادري تعلیم=
1887ء ۾ سندھ مدرستہ الاسلام قیام جي ٻن سالن بعد قائداعظم ؒمحمد علي جناح انھن مادر علمي تعليم ۾ داخلہ ورتو۔ پنھنجو 1887ء کا 1897ء تقریباً ساڊا چار سال ھن اداري سان وابستہ رھو۔ قائداعظم کي پنھنجي مادري علمي سان ان قدر محبت ھوئي جو انھن پنھنجي وصیت ۾ پنھنجي جائداد جو ھڪ  تہائی حصو ان اداري جي نالي ڪري ڇڏيو۔ ترقي کے مراحل طي ڪندي 21 جون 1943ء ۾ سنڌ مدرسۃ الاسلام ڪالج جو قیام عمل میں آیو، جنھن جو افتتاح قائداعظم پنھنجي دست مبارڪ سان ڪيو.
ان تاریخي موقع تي ان ادارے کي پنھنجي وابستگي ڪوان الفاظ ۾ بیان فرمایو تہ ’’ مان ھن اداري جي میدانن کا ھڪ ھڪ انچ ائين چڄين طرح واقف آھيان۔ جنھن پر مان مختلف راندين مان حصو ورتو  ۽ پڙھيو آھيان۔ آڄ  موکي خوشي آھي تہ ما ھن ڪالج کي درجو ڏئي رھيو آھيان.
قيام
حسن علي آفندي مرحوم جي قيادت ۾ مدرسي لاءِ هڪ بورڊ قائم ڪيو ويو .حسن علي آفندي مرحوم وڏي جدوجهد کان پوءِ مدرسي هلائڻ لاءِ پئسو جمع ڪيو. آخر سندس ڪوششون ڪامياب ٿيون، ۽ پهرين سيپٽمبر 1885ع تي سنڌ مدرسته الاسلام ڪراچيءَ جو قيام عمل ۾ آيو. هي مدرسو اڳتي هلي سنڌ جي مسلمانن جي تعليمي بيداريءَ جو سنگ بنياد ثابت ٿيو.
ڪيمپس
هي مدرسو پهرايائين بولٽن مارڪيٽ جي سامهون هڪ ڪرايه جي عمارت ۾ قائم ڪيو ويو. اها جڳهه مدرسي لاءِ ناموزورن هئي، انهيءَ ڪري شاگردن کي ڏاڍي تڪليف هوندي هئي. حسن علي مرحوم ڪوشش وٺي، ميونسپل بورڊ کان 75 رپيا ماهوارڪرايه تي اها سراءِ حاصل ڪئي، جيڪا ريلوي قائم ٿيڻ کان پوءِ بيڪار پئي هئي، ان کان پوءِ شاگردن جي تعداد ۾ اضافو ٿيو. ته سراءِ جي سامهون هڪ ٻه منزلي عمارت ڪرايه تي حاصل ڪئي وئي سراءِ جي ڀرسان ميدان هو، جنهن ۾ قديم زماني ۾ قافلا اچي ترسندا هئا. ريلوي قائم ٿيڻ کان پوءِ اهو بيڪار پيو هو، حسن علي آفندي مرحوم اهو پلاٽ حاصل ڪري، مدرسي جي عمارت جي تعمير شروع ڪئي. سن 1890ع تائين مدرسي جي عاليشان عمارت، شاندار هاسٽل ۽ ٻه مسجدون ٺهي تيار ٿي ويون. سنڌ ۾ انهيءَ مقصد کي وسيع بنائڻ لاءِ آفندي مرحوم جي ڪوشش سان ڪراچيءَ کان سواءِ لاڙڪاڻي، سکر ۽ شهدادپور ۾ نيشنل محمدن ائسوسيئيشن جون شاخون قائم ڪيون ويون. انهن جي ماتحت سنڌ مدرسته الاسلام ڪراچيءَ جي نموني تي جديد تعليم لاءِ مدرسا قائم ڪيا ويا. انهن مدرسن ۾ پهريائين فقط مڊل تائين تعليم هوندي هئي، انهيءَ ڪري اتان جا شاگرد به مئٽرڪ اچي سنڌ مدرسي ۾ پڙهندا هئا، اهڙيءَ طرح هن مدرسي سنڌ ۾ جديد تعليم ڦهلائڻ لاءِ بنيادي ڪرادار ادا ڪيو.
مدرسي جو انتظام ۽ تعليم
سرسيد احمد خان به اهڙي مقصد لاءِ عليڳڙهه ۾ هڪ درسگاه قائم ڪيو هو. حسن علي آفندي جي بڻايل سنڌ مدرستہ الاسلام جي ترقي کي ڏسي سرسيد احمد خان علي گڙھ يونيورسٽي بهتر بنائڻ جو هميشه اونو رهندو هو. سنڌ جي مسلمانن ۾ انگريزي تعليم پرائڻ جو شوق پيدا ڪرڻ واريءَ تحريڪ کي اڳتي وڌا يائين. ان جي ڏينهن ۾ مدرسي وڏي ترقي ڪئي .سنڌ مدرسي جو پهريون پرنسپال مولوي عمرالدين هو، جيڪو پنجاب جو رهاڪو هو ۽ پنجاب يونيوسٽيءَ جو ايم اي هو. ٻن سالن کان پوءِ خانبهادر حسن علي آفندي مرحوم جي لائق فرزند آخوند ولي محمد کي تعليم کاتي جي سرڪاري نوڪري ڇڌارائي پرنسپال مقرر ڪيو ويو، جنهن نوَ سال مدرسي جي نهايت خلوص ۽ محنت سان خدمت ڪئي. انهيءَ دوران آخوند ولي محمد قانون جو امتحان پاس ڪري ورتو، جنهن ڪري حڪومت کيس ڊپٽي ڪليڪٽر، سبارڊينيٽ جج ۽ فرسٽ ڪلاس مئجسٽريٽ جي ممتازعهدي تي فائز ڪيو. 1896ع کان 1897ع تائين مدرسي جو مشهور ۽ لائق استاد مسٽر ڊي پي ڪوٽوال پرنسپال ٿي رهيو، جيڪو اڳ ۾ ۽ پوءِ مدرسي جو وائيس پرنسپال ٿي رهيو ..سن 1897ع ۾ خيرپور رياست جي وزير اعليٰ خانبهادر قادر داد خان انهيءَ شرط تي مدرسي کي گرانٽ ڏيڻي ڪئي. ته آئنده مدرسي جو پرنسپال يورپي مقرر ڪيو وڃي. مدرسي جي انتظاميه اهو شرط قبول ڪري، مسٽر ”پرسي هائيڊ“ کي پرنسپال مقرر ڪيو. هو آڪسفورڊ جو ايم اي هو، ۽ فوجي قبيلي جو فرد هو. سندس ڏينهن ۾ مدرسي ۾ لازمي فوجي تربيت جو بنياد پيو.
مدرسي ۾ داخلا لاءِ پھريون اشتھار
مسٽر پرسي هائيڊ اچڻ سان پهريون ڪم اهو ڪيو، جو سنڌي ۾ ڇهن صفحن تي مشتمل هڪ اشتهار ڇپائي عام ڪيو. هي اشتهار ڄڻ ته مدرسي جوProspectus آهي، جنهن ۾ مدرسي بابت مفصل معلومات ڏنل آهي. اهو اشتهار هو بهوهت ڏنو پيو وڃي، جنهن مان مدرسي جي انتظاميه، تعليمي شعبن، مکيه استادن جي نالن ۽ پڙهائيءَ جي طريقي جي مڪمل واقفيت ٿيندي
"سنڌ مدرسته الاسلام جو اشتهار ڪراچي"
مدرسي جو بورڊ
اڄ به سنڌ مدرسو تعليمي اعتبار کان ممتاز ادارن ۾ شمار ٿئي ٿو. مدرسه بورڊ طرفان قائم ڪيل ٻيا ادارا جهڙوڪ : سائنس ڪاليج، سنڌ مسلم آرٽس ۽ ڪامرس ڪاليج، سنڌ مسلم لاڪاليج، ايس ايم سي فاطمه جناح گرلس اسڪول ۽ ايس ايم لياري هاءِ اسڪول به تعليم جي ميدان ۾ نمايان خدمت سرانجام ڏئي رهيا آهن.
يونيورسٽي جو درجو
2012 ۾ ھن اداري کي يونيورسٽي جو درجو مليو.
حوالا
زمرو:سنڌ جا اسڪول زمرو:ڪراچي زمرو:محمد علي جناح زمرو:ڪراچي جا مشھور اسڪول زمرو:پاڪستان ۾ مدرسا زمرو:تاريخ پاڪستان
22 آگسٽ
22 آگسٽ ، عيسوي سال جو 234 هون (ليپ سال 235 هون) ڏينهن آهي، سال پوري ٿيڻ ۾ 131 ڏينهن (ليپ سال 132 ڏينهن) باقي آهن.
حوالا
زمرو:آگسٽ زمرو:سال جا ڏينهن
ڇپائي حق جي ڀڃڪڙي
380px|thumb|کاٻو| سال 1906 ۾ آمريڪا ۾ ڪاپي رائيٽ ۽ پيٽنٽ جي رجسٽريشن لاءِ اشتھار
اشاعتي چوري ___(Piracy):
ڪاپي رائٽ جي خلاف وزري ڪندي ڪنهن جي لکت يا ذهني پورهئي ۽ نشر ٿيل يا شايع ٿيل ڪنهن ڪم جي بنا اجازت اشاعت نشر ڪرڻ يا نماءَ ڪرڻ وغيره.
حوالا
زمرو:قانون حق ۽ واسطا
اقبال بلوچ ڪالوني
اقبال بلوچ ڪالوني ڪراچي ,اورنگي ٽائون جو هڪ علائقو آهي جتي سنڌي، مهاجر، پٺاڻ، پنجابي ۽ سرائڪي آباد آهن. هتي مسلمانن جي اڪثريت آهي. زمرو:ڪراچي جا گردونواح
1761ع
ڊسمبر
زمرو:سال
هريانه ڪالوني
thumbnail|راند جو ميدان هريانہ ڪالوني
محمد فقير مسخرو
زندگي جو احوال
محمد فقير مسخرو جي نالي سان مشهور مزاحيه فنڪار جو اصل نالو محمد خان پٽ صحبت خان لغاري هو. هيءُ 1927ع ۾ سنڌ جي دادو ضلعو جي جوهي تعلقو جي ڳوٺ 'وارياسو' ۾ پيدا ٿيو. بعد ۾ دادو شهر جي مزدور آباد پاڙي ۾ مستقل رهائش اختيار ڪيائين.
خدمتون
محمد فقير مسخري 16 سالن جي ڄمار ۾ فن جي شروعات ڪئي. هن پنهنجي فنڪارانه صلاحيتن وسيلي سنڌ ۾ پاڻ مڃايو ۽ مسخريءَ جي فن ۾ بادشاھ جو لقب ماڻيائين. 1953ع ۾ ان وقت سنڌ جي گورنر سندس مزاح ۽ لوڪ ڏاهپ جي گڻ عيوض کيس 16 ايڪڙ زمين انعام ۾ ڏني. کيس مڃتا طور ملڪ امير محمد خان، ذوالفقار علي ڀٽو، وزير اعلي پنجاب محمد ياسين وٽو، عبدالوحيد ڪٽپر، پيرعلي محمد راشدي، ايوب کهڙو، عبدالستار پيرزادو، ڄام صادق علي، احمد خان بارڪزئي، پير الاھي بخش ۽ ٻين طرفان انعام ۽ سرٽيفڪيٽ مليا. هيءُ موسيقي ۽ شاعري جي به خاصي ڄاڻ رکندو هو. محمد فقير اڪثر محفلن جي شروعات پنهنجي شاعري سان ڪندو هو.
وفات
محمد فقير مسخرو 27 فيبروري 1985ع تي وفات ڪري ويو. کيس دادو شهر ۾ دفن ڪيو ويو.
حوالا
زمرو:فن زمرو:فنڪار
2 شوال
موڪلون ۽ ڏڻ
02
باگو ديرو ديھ
لاڙڪاڻي ضلعي جي تعلقي قنبر جي هڪ ديهه جو نالو، جنهن ۾ هيٺيان ڳوٺ آهن: ’-باگو ديرو-‘، ’سجاول‘، ’فضل‘، ’راهوجا‘، ’علي محمد گاڏهي‘، ’علي شير کوسو‘، ’وزير شيخ‘ ۽ ’هوندو مغيري‘. ڳوٺ باگي ديري جي آبادي لڳ ڀڳ ٻه هزار آهي. هتي ڇوڪرين ۽ ڇوڪرن لاءِ جدا جدا پرائمري اسڪول آهن.
اشباع
اشباع (Ashba)، شعر ۾ زير، زبر ۽ پيش کي پڙهڻ ۾ ڊگهو ڪرڻ (جيئن زبر وڌي ”الف“، زير وڌي ”ي“ ۽ پيش وڌي ”و“ ٿئي). سنڌيءَ ۾ اوائلي مذهبي شاعري ’الف اشباع‘ جي نموني جي چئي وئي آهي. ان قسم جي شاعريءَ ۾ هڪ صنف کي ’ڪبت‘ پڻ چيو ويندو آهي.
اسلوب (ادب)
thumb|Milton Dictates the Lost Paradise to His Three Daughters, ca. 1826, by [[Eugène Delacroix]]
مثال طور جان ملٽن (1609-1674ع) جي شخصيت ۽ سندس اسلوب ‘وڃايل جنت’ (Paradise Lost) ۾ نمايان نظر ايندو. جان ڪيٽس (1795-1821ع)، پنهنجي ‘نظم هائپيرين’ ۾ ڪوشش باوجود بہ ملٽن جو اسلوب پيدا نہ ڪري سگهيو آهي. ان طرح غالب، انيس جي رنگ ۾ لکي نہ سگهيو. مرزا غالب (1797-1869ع) وٽ اهو مذهبي جوش نہ آهي جهڙو مير انيس (1802-1874ع) جي مرثيہ نگاريءَ ۾ آهي. وليم شيڪسپيئر جهڙا ڊراما ڪوبہ ڊراما نگار لکي نہ سگهيو آهي. سنڌي ادب ۾ شاھ عبداللطيف ڀٽائي جي اسلوب جو ڪوبہ ثاني ڪونهي. شيخ اياز جو پنهنجو اسلوب، استاد بخاريءَ جو پنهنجو اسلوب ۽ تنوير عباسي، شمشير الحيدري ۽ امداد حسيني، ارجن حاسد، واسديو موهيءَ جو پنهنجو اسلوب ۽ افساني ۾ امر جليل جو پنهنجو اسلوب آهي.
751ع
ڊسمبر
زمرو:751ء زمرو:اٺين صدي زمرو:سال
85ع
ڊسمبر
زمرو:85ع زمرو:پھرين صدي
امب رياست
thumb|left|300px|شير ڳڙھہ جو قلعو امب رياست برطانوي ڀارت ۾ هڪ خود مختيار نوابي رياست هئي. 1947 ۾ نواب امب رياست پاڪستان سان الحاق جو اعلان ڪيو.
پڻ ڏسو
٭ پاڪستان جون نوابي رياستون زمرو:خيبر پختونخواهه جي تاريخ
3 شوال
موڪلون ۽ ڏڻ
03
1762ع
فوتگيون
زمرو:1762ع زمرو:سال
پاڪستان نيوي
thumb|کاٻو|پاڪ بحریا جو نشان
ڀانڃ
اشتقاق، ڀانڃ ___ (Etymology):
اشتقاق عربي ٻوليءَ جي لفظ ”شق“ مان نڪتو آهي، جنهن جي لغوي معنيٰ آهي ”چيرڻ“ يا ”ٽڪرا ڪرڻ“. اصطلاح ۾، ڪنهن لفط کي ڀاڱا يا ٽڪرا ڪري ۽ ان هر هڪ ڀاڱي جي جدا جدا معنيٰ ڪڍبي آهي.سنڌيءَ ۾ ٻين ٻولين جا ڪيترا لفظ موجود آهن. جن ۾ سنسڪرت، عربي، فارسي، انگريزي، ترڪي اچي وڃن ٿا. اهڙن لفطن جا تاريخي ڌاتو ڳولڻ يا اشتقاق ڪڍڻ لاءِ انهن جو بنياد سندن اصلي ٻوليءَ ۾ ڪڍيو ويندو آهي. اٽيمولاجي لفظن جي تاريخ ۽ انھن جي ابتدا جو علم آهي اھو ٻڌائيندو آھي ته وقت سان گڏوگڏ لفظن جون شڪليون ۽ مطلب ڪيئن تبديل ٿيندا آهن.
پاڪستان نيوي
پاڪ بحریا (Pakistan Navy) پاڪستان جي بحري حدن ۽ سامونڊري ۽ ساحلي مفادن جي محافظ آهي ۔ هي پاڪستان جي دفائي فوج جي کا حصو آهي۔
حوالا
زمرو:پاڪستان جا سرڪاري ادارا زمرو:پاڪستان جي فوج زمرو:حڪومت پاڪستان
ڌيرو ڀائي امباڻي
ڌيرو ڀائي امباڻي (Dhirubhai Ambani), هندوستان جو اهم صنعت ڪار ۽ ملڪ جي سڀ کان وڏي نجي ڪمپني رلائنس جو مالڪ، جهونا ڳڙھ گجرات ۾ پيدا ٿيو. شروع ۾ پيٽرول پمپ تي ملازمت ڪيائين، ان کان پوءِ عدن هليو ويو ۽ اُتي سندس مقدر جو ستارو چمڪيو۔
هاڻي هن جي ڪمپني ڀارت جي سڀ کان وڏي ڪمپني شمار ڪئي وڃي ٿي. 2002ع تائين رلائنس گروپ جي ڪمپنين جو ساليانو ڪاروبار لڳ ڀڳ ٻارنهن ارب ڊالر جي برابر هو، جڏنهن ته ان ۾ ڪم ڪرڻ وارن ملازمن جو تعداد پنجاسي هزار آهي۔
حوالا
زمرو:1932ع جون پيدائشون زمرو:2002ع جون فوتگيون زمرو:پدم وڀوشن وصول ڪندڙ زمرو:صنعت ڪار زمرو:گجراتي شخصيتون زمرو:گجراتي ماڻهو زمرو:ممبئي جون شخصيتون زمرو:هندوستاني شخصيتون زمرو:ڀارتي ڪاروباري فرد
باگو ڊھو ديھ
تعلقي گهوٽڪيءَ جي هڪ ديهه جو نالو، جنهن ۾ هيٺيان ڳوٺ؛ ’-باگو ڊهو-‘، ’غلام رسول‘، ’-امير- بخش ڪولاچي‘، ’جان وزير مرڻاس‘، ’محمد مٺل ڊکڻ‘، ۽ ’صاحبڏنو ڍانڍو‘ شامل آهن.
پانڊو
هندو مهاڀارت ۾، پانڊو (سنسڪرت: पाण्डु, رومانائيزڊ: Pāṇḍu, lit. 'pale') ڪورو سلطنت جو بادشاهه ۽ هستناپور جو راجا هو. هو پنجن پانڊو راجڪمار ڀائرن جو پيءُ هو ، جن کي اصل ۾ مختلف ديوتائن طرفان سوکڙي ڏنو ويو هو ڇاڪاڻ ته هن جي مهارشي ڪندم جي شراپ کان پوءِ اولاد پيدا نه ٿي سگهيو.
ڄم
جڏهن وچتراويريا بيمار ٿي مري ويو، ڀيشم پنهنجي وچن جي ڪري گدي سنڀالي نه سگهيو ۽ ڀليڪا جو سلسلو ڀليڪا سلطنت ڇڏڻ لاءِ تيار نه هو، تڏهن هستناپور ۾ جانشيني بحران پيدا ٿيو. ستياوتي انکانپوءِ پنهنجي پٽ وياس کي دعوت ڏني ته راڻين امبيڪا ۽ امباليڪا کي نيايوگا جو اڀياس جي مطابق ڳرڀ وتي ڪري. جڏهن وياس امباليڪا وٽ پهتو ته هوءَ هن جي ڀوائتي روپ کان ڊڄي وئي، هوءَ بيزاريءَ ۾ پيلي ٿي وئي هئي. ان ڪري، سندس پٽ ڦڪو رنگ جو پيدا ٿيو هو. انڪري پانڊو جي نالي جو مطلب آهي هيڊو.
راڄ ۽ شادي
پانڊو کي تير اندازي، سياست، انتظاميه ۽ ڌرم جا شعبا ڀيشما سيکاريا هئا. هو هڪ بهترين تير انداز ۽ مهارٿي (جنگجو، جيڪو هڪ ئي وقت ڏه هزار ماڻهن سان ويڙهه ڪري) هو. هو پنهنجي سلطنت جو جانشين ٿيو ۽ ڪورو سلطنت جو بادشاهه ٿيو. هن جي شادي ڪنتي سان ٿي هئي، جيڪا ڪنتيڀوج جي گود ورتل ڌيءَ ۽ شورسينا جي ڌيءَ هئي (واسوديو اناڪادندوبي جو پيءُ ۽ ڪرشن جو ڏاڏو هو). سندس ٻي زال مدرا سلطنت جي راڄڪماري مادري هئي. شادي جي تجويز ڀيشما طرفان پيش ڪئي وئي هئي. پانڊو بعد ۾ سنڌو سلطنت جا علائقا، ڪاشي، انگا، ترگرتا سلطنت، ڪلنگا، مگڌا وغيره فتح ڪيا ۽ اهڙيءَ طرح سڀني بادشاهن تي پنهنجي بالادستي قائم ڪري پنهنجي سلطنت جو دائرو وڌايو.
ڪنداما جو شراپ
هڪ ٻيلي ۾ شڪار ڪرڻ دوران (پري کان ڏسڻ ۾، هن جي درشٽي ٻوٽن ۽ وڻن جي ڪري اڌ ڌنڌلو هئي)، پانڊو هڪ ٻه هرڻ کي جنسي سنگ جي عمل ۾ ڏٺو، ۽ انهن تي تير اڇلايو؛ رڳو اهو ڄاڻڻ لاءِ ته اهو رشي ڪنڊما ۽ سندس زال هئي، جيڪي هرڻ جي روپ ۾ پيار ڪري رهيا هئا. مرڻ واري رشي پانڊو تي سراپ (پِٽَ) ڪئي، ڇاڪاڻ ته هن نه رڳو انهن کي پيار ڪرڻ جي وچ ۾ ماريو هو، پر پنهنجي عمل تي پڇتاءُ نه هو. راجا پانڊو، ڪشترين جي شڪار تي حق بابت رشي آگستيه جي آديش کي غلط بيان ڪري سالڪ ڪِنڊاما سان بحث ڪيو. سالڪ ڪنڌما پوءِ پانڊو کي پِٽَ ڏني، پِٽَ اها هئي ته هو پنهنجي زالن سان پيار ڪرڻ جي ارادي سان ويجهو ويندو، ته هو مري ويندو.
حوالا
زمرو:مهاڀارت_۾_ڪردار
محمد نگڙ
محمد نگر ڪراچي ,اورنگي ٽائون جو هڪ علائقو آهي جتي سنڌي، مهاجر، پٺاڻ، پنجابي ۽ سرائڪي آباد آهن. هتي مسلمانن جي اڪثريت آهي.
ٽنڊو الھيار
ٽنڊوالهيار پاڪستان جي صوبي سنڌ جو ھڪ شھر جيڪو ضلعي ٽنڊوالهيار ۽ تعلقي ٽنڊوالهيار جو صدر مقام آهي. ھن شھر م سرگوڌا ٽرسٽ جو راشدآباد اسڪول واقع آھي جيڪو تعليمي معيار ۾ وڏو مشھور ادارو آھي.ھن شھر جي ڀرسان مشھور درويش وتايو فقير جي مزار پڻ واقع آهي.
تاريخ
ھن شھر جو بنياد 1709 ۾ مير الھيار خان ٽالپر رکيو جنھن اتي مٽي جو ڪچو قلعو تعمير ڪرايو جيڪو موجوده شھر کان ٽن ڪلوميٽرن جي فاصلي تي واقع ھيو. قلعي جا آثار اڃا اتي موجود آھن.1906 ۾ برٽش انڊيا جي دور ۾ ھتي ريلوي اسٽيشن قائم ٿي. 1933 ۾ ھتي ڪئنال کوٽيو ويو جنھن سان ھتان جي زرعي معيشت کي سگھ ملي.
موسم
زمرو:تاريخ پاڪستان زمرو:سنڌ جون گُنجان آباديون
گروپ پندرنهن
گروپ پندرنهن يا گروپ ففٽين Group Fifteen - G15، مخفف: جي 15)، دنيا جي اڀرندڙ، ترقي ڪندڙ ۽ اُسرندڙ ملڪن جي تنظيم سيپٽمبر 1989ع ۾ ٺاهي ويئي هئي. جنهن جو مقصد ترقي ڪيل يا اُسريل ملڪن طرفان جوڙيل تنظيم G-7 جي بالادستيءَ خلاف رد عمل ظاهر ڪرڻ هو. هن تنظيم جي ميمبرن هڪ ٻئي سان اقتصادي معاملن ۾ سهڪار وڌائڻ جو واعدو ڪيو هو. الجزائر، ارجنٽينا، مصر، برازيل، ڀارت، انڊونيشيا، جميڪا، ملائيشيا، ميڪسيڪو، نائجيريا، پيرو، سينيگال، وينزويلا، يوگوسلاويا ۽ زمبابوي هن تنظيم جا ميمبر آهن. []
حوالا
زمرو:تاريخ زمرو:تواريخ زمرو:سياست زمرو:سفارتڪاري زمرو:ملڪ زمرو:ڏيهان ڏيهي لاڳاپا زمرو:بين الاقوامي لاڳاپا
شهري علائقو
thumb|[[گريٽر ٽوڪيو ايريا, جپان صبح ٿيڻ وقت، جيڪو دنيا جو سڀ کان وڏو شھري علائقو آهي جتي  پوڻا چار ڪروڙ ماڻهو رھن ٿا.]]
شھري علائقا: يا اھڙو انساني علائقو آھي جتي جي آبادي تمام گھاٽي ھوندي آھي ۽ اتي جو اڏاوتي ماحول ھڪ وڏي نظام وارو ھوندو آھي. شھري علائقا شھرڪاري ذريعي وجود م ايندا آهن جنھن سان ننڍا شھر پوء وڏا شھر ٺھي ويندا آهن. اھي ڳوٺن ۽ واھڻن يا ٻھراڙيءَ ۽ قدرتي ماحول جو ابتڙ ھوندا آھن. دنيا م شھري آبادي 3 ارب 42 ڪروڙ آھي جيڪا ٻھراڙيءَ کان وڌي وئي آهي جڏهن ته ٻھراڙيءَ جي آبادي 3 ارب 41 ڪروڙ آهي ۽ ان فرق بعد شھري آبادي جو تناسب وڃي پيو وڌندو.
خیرپور (شاهي ریاست)
thumb|خيرپور رياست جو جھنڊو خيرپور رياست  هاڻي پاڪستان جو حصو سنڌو درياھ جي کاٻي ڪناري هڪ نوابي رياست هئي۔ آڪٽوبر 1955ع ۾ هڪ معاهدي تحت رياست خيرپور کي پاڪستان ۾ شامل ڪيو ويو. هن رياست جو آخري حڪمران مير جارج علي مراد خان ٽالپر هو. هي رياست هاڻي پاڪستان جو حصو آهي ۽ جاگرافيائي لحاظ کان سنڌ صوبي ۾ واقع آهي. انتظامي طور اهو هاڻي هڪ ضلعو آهي.
تاريخ
ٽالپر خاندان 1783ع ۾ مير فتح علي خان قائم ڪيو، جنهن هالاڻي جي جنگ ۾ ڪلهوڙن کي شڪست ڏيئي پاڻ کي سنڌ جو پهريون رئيس يا حاڪم قرار ڏنو. مير فتح علي خان جي ڀائٽي مير سهراب خان ٽالپر 1783ع ۾ برهان ۾ ٽالپر خاندان جي هڪ شاخ قائم ڪئي، جنهن جو نالو مٽائي 1783ع ۾ خيرپور رکيو ويو.
خيرپور شاخ جي باني مير سهراب خان ٽالپر جي وفات 1811ع ۾ اقتدار سندس وڏي پٽ مير رستم علي خان حوالي ڪيو.
علي مراد جو وڏو پٽ سندس جانشين ٿيو، ان ڪري سندس ٻيو پٽ مير فيض محمد خان تخت نشين ٿيو، جنهن سندس وفات 1909ع تائين حڪومت ڪئي ، ان کان پوءِ سندس پٽ مير سر امام بخش خان ٽالپر تخت نشين ٿيو ، جنهن پهرين عالمي جنگ دوران، انگريزن جي مدد ڪئي. 1918ع ۾ کيس ليفٽيننٽ ڪرنل جي اعزازي لقب سان نوازيو ويو ، 1921ع ۾ وفات ڪيائين ۽ سندس جانشين مير علي نواز خان تخت نشين ٿيو. سندس دور حڪومت ۾ جبري پورهئي جو جاگيردارانه چير سسٽم ختم ڪيو ويو، جڏهن ته آبپاشي لاءِ نوان واهه وڇايا ويا.
مير علي نواز خان 1935ع ۾ وفات ڪري ويو، ۽ مير فيض محمد خان دوم جي جاءِ تي، جيڪو هڪ غير مستحڪم ۽ اعصابي مرض ۾ مبتلا هو، تنهن کان پوءِ نامياري اڳواڻ ٿيو. خيرپور حڪومت مقامي وزيرن جي ماتحت ڪائونسل آف ريجنسي قائم ڪئي ۽ ميرن کي رياست کان ٻاهر رهڻ جو حڪم ڏنو. ٻارهن سالن جي عرصي کان پوءِ ۽ اقتدار جي منتقلي کان ٿورو اڳ، جولاءِ 1947ع ۾ پنهنجي نوجوان پٽ مير جارج علي مراد خان جي حق ۾ دستبردار ٿي ويو، نوجوان مير پنهنجي اڪثريت تي پهچي چڪو هو ۽ صرف چار سال اڳ کيس مڪمل حڪمراني ملي چڪي هئي. رياست ننڍي کنڊ جي پهرين رياست هئي جنهن مڪمل بالغ راءِ کي متعارف ڪرايو. هن جي رعيت کي ميٽرڪ تائين مفت تعليم ۽ صحت جي مفت سهولت حاصل هئي، ان تي ڪا به ڪسٽم ڊيوٽي، ملڪيت، آمدني يا مال ٽيڪس نه هو. ڏوهن جي شرح گهٽ ۾ گهٽ رهي، ۽ هلڪي صنعتن جي ترقي ڪئي وئي.
پاڪستان جي اڪثر پرڳڻي رياستن وانگر، خيرپور رياست ان سال آڪٽوبر ۾ پاڪستان جي تسلط ۾ شامل ٿي، ۽ 30 سيپٽمبر 1955ع ۾ اولهه پاڪستان ۾ ضم ٿي وئي. ان جو آخري حڪمران، مير جارج علي مراد خان، باقي بچيل چند فرسٽ ڪلاس حڪمرانن مان هڪ آهي. پراڻي برطانوي هندستاني سلطنت، اڄ به هر محرم تي پنهنجي وسيع محل فيض محل ۾ عوامي مجلس منعقد ڪندي هئي. هن وڏي عرصي کان جانورن جي ڀلائي ۽ تحفظ ۾ وڏي دلچسپي ورتي آهي، هن ننڍي کنڊ ۾ هڪ وڏي خانگي جهنگلي جيوت جي پناهه گاهه قائم ڪئي آهي. سندس ننڍو پٽ، پرنس مهدي رضا خان، پنهنجي پيءُ جي شوق کي جاري رکي ٿو ۽ ريٽائرمينٽ کان وٺي هن جي تحفظ جي مفادن جي نگراني ڪري ٿو.
1921ع واري مردمشماري موجب رياست خيرپور جي ڪُل آبادي 193152 هُئي، جنهن ۾ 18.3 هندو ۽ 81.7 مسلمان هيا.
انتظاميه
thumb|[[فيض محل حويلي ڪيترن ئي محلات مان هڪ هئي، جيڪا خيرپور جي ٽالپر ميرن جي استعمال ۾ هئي.]] حڪومت جي شڪل روايتي بادشاهت هئي. حڪمران ”مير“ جو لقب رکندو هو ۽ هڪ ديوان يا وزير جي مدد سان حڪومت ڪندو هو، جيڪو ڪنهن وقت هندستاني سول سروس کان قرض ورتو ويندو هو. رياست کي پنجن تعلقن ۾ ورهايو ويو، جنهن کي ٻن سب ڊويزنن ۾ ورهايو ويو. اهي آهن خيرپور سب ڊويزن جنهن ۾ خيرپور ۽ گمبٽ تعلقا آهن ۽ مير واهه سب ڊويزن جنهن ۾ مير واهه، فيض گنج ۽ نارو تعلقا آهن. ٻن سب ڊويزنن جو انتظام هڪ نايب وزير ڪندو هو جڏهن ته مختيارڪار تعلقن جا انچارج هوندا هئا. رياست جا خارجي لاڳاپا پوليٽيڪل ايجنٽ جي قبضي ۾ هئا، جيڪو اڪثر ڪري سکر جو ضلعي ڪليڪٽر هوندو هو.
ڊيموگرافڪ
رياست خيرپور جي 1931ع ۾ آبادي 227,183 هئي، جن مان 186,577 (83%) مسلمان، 39894 (17%) هندو هئا ۽ ٻين مذهبن جي ماڻهن جو تعداد 712 هو، جڏهن ته اوڀر ۾ نارا تعلقي ۾ هندو اڪثر آباد هئا. لڏپلاڻ سبب گمبٽ ۽ راءِ پور جي شهري علائقن ۾ وڏي تعداد ۾ موجود هئا. خيرپور شهر جي اڌ آبادي هندو هئي. پرنسلي رياست جي آبادي جو لڳ ڀڳ ٻه ٽيون حصو زراعت تي گذاريندو هو.
حڪمرانن جي فهرست
ٽالپر خاندان جا حڪمران مير جو لقب استعمال ڪندا هئا. مير جارج علي مراد خان ٽالپر خاندان جو آخري حڪمران هو، جنهن کي چارلس جيمس نيپئر 1843ع ۾ مياڻي جي جنگ ۾ شڪست ڏني هئي.
خارجي ڳنڍڻا
زمرو:خيرپور ضلعو زمرو:سنڌ جي تاريخ
مدينا ڪالوني، نيو ڪراچي ٽائون
مدينا ڪالوني (مدینہ کالونی) ڪراچي، سنڌ نيو ڪراچي ٽائون جي ڀرپاسن مان هڪ آهي
مدينا ڪالونيءَ ۾ ڪيترا ئي نسلي گروھ آھن انھن ۾ مھاجر، سنڌي، ڪشميري، سرائڪي، پختون، ٻروچ، ميمڻ، بوھرا، اسماعيلي وغيره شامل آھن.
خارجي ڳنڍڻا
زمرو:نيو ڪراچي ٽائون زمرو:ڪراچي جا ڀرپاسا زمرو:ڪراچي جا گردونواح
غلام مصطفيٰ شاھ
غلام مصطفيٰ شاھ سنڌ جو تعليمدان ھيو، سندس جنم 1918ع ۾ پيدا ٿيو. هن پنھنجي تعليم سنڌ مدرسة الاسلام ڪراچي، مسلم يونيورسٽي علي ڳڙھ، ڪنگز ڪاليج انگلنڊ ۽ ايسٽر ڪاليج آڪسفورڊ مان حاصل ڪئي.
ھن سنڌ مسلم ڪاليج جي عھدي تي 14 سال پرنسپال جي حيثيت سان ڪم ڪيو. سنڌ يونيورسٽيءَ جو وائيس چانسلر جي حيثيت سان 5 سال ڪم ڪيائين. ھن 1973ع ۾ ’سنڌ ڪوار ٽرلي‘ نالي سان ھڪ انگريزي تحقيقي رسالو پڌرو ڪيو ۽ ان جو ايڊيٽر ۽ پبلشر طور ڪم ڪيائين. سنڌ مدرسي بورڊ جو سموري ڄمار ميمبر ۽ 10 سالن تائين بورڊ جو صدر پڻ رهيو. ھي پاڪستان اسڪائوٽس ائسوسيئيشن جو نئشنل ڪمشنر رهيو.
وڌيڪ ھي جن ادارن ۾ ڪم ڪندو رھيو سي ھيٺئين ريت آھن
ھن انگريزي ۽ سنڌيءَ ۾ ڪيترائي ڪتاب لکيا. جن ۾ هڪ ڪتاب ’انڊس فيلڊس ائنڊ ڪرپشنس ان پاڪستان‘ نالي اڪيڊمي آف ليٽرس يونيورسٽي آف انگلينڊ لاءِ شريڪ ايڊيٽر طور مرتب ڪيائين.
ھن جي ڪجھ ڪتابن ۾ ’انگريز هندستان ۾‘، ’انگريزن جو ورثو‘، ’هڪ پرنسپال جون يادون‘، ’سنڌ جا مسلمان‘ شامل آهن. ھن پاران ترتيب ڏنل ڪتابن ۾ ”ٻہ ڪتاب“ آهن، جنهن ۾ هن ۽ سندس گهرواريءَ، عزيزه بيگم، مرحوم محمد اسماعيل عرساڻيءَ جا ٻہ ڪتاب ’سنڌي سٻاجهڙا‘ ۽ ’بدنصيب ٿري‘ گڏي ڇپايا آهن. ھن سنڌ يونيورسٽيءَ جي عمارتن ۽ سنڌالاجيءَ جي بلڊنگ جي اڏاوت ۾ ھم ڪردار نڀايو. ھن سنڌ بابت مختلف ڪانفرنسون پڻ ڪرايون.
حوالا
زمرو:سنڌ جا تعليمي ماهر زمرو:1918ع جون پيدائشون زمرو:1959ع جون پيدائشون زمرو:پاڪستان پيپلز پارٽي جا سياستدان زمرو:جيئرا ماڻهو زمرو:سنڌي ماڻھو زمرو:ضلعو خيرپور جا ماڻھو
حبيب بئنڪ لميٽڊ
thumb|کاٻو|حبيب بئبڪ پلازا، ڪراچي حبيب بئنڪ لميٽڊ ملڪ جي اوائلي بئنڪ آهي، جنهن جو هيڊڪوارٽر ڪراچيءَ ۾ آهي ۽ ان کي حبيب بئنڪ پلازا سڏجي ٿو.
ڦهلاءُ
1944ع ۾ هن بئنڪ جي پهرين شاخ بمبئيءَ کان ٻاهر قائم ٿي، بعد ۾ تيزيءَ سان هن بئنڪ جون شاخون ايشيا کنڊ جي مختلف شهرن ۾ قائم ٿيڻ لڳيون. پاڪستان تحريڪ جي اوج واري زماني ۾ هن بئنڪ کي اهو اعزاز حاصل هو ته هن بئنڪ ۾ قائداعظم رليف فنڊ، مسلم ليگ فنڊ جمع ٿيا. پاڪستان قائم ٿيڻ وقت هن بئنڪ جي رجسٽرڊ آفيس 17 آگسٽ 1947ع تي بمبئيءَ مان ڪراچيءَ منتقل ڪئي وئي ۽ تجارتي بئنڪ جي حيثيت سان سڀني ڪمن ۾ بئنڪاري شروع ٿي. هن بئنڪ جون شاخون پاڪستان سميت سڄيءَ دنيا ۾ قائم ٿيون. هن وقت سڄي ملڪ ۾ هن بئنڪ جون 1450 ۽ دنيا جي مختلف ملڪن ۾ 55 شاخون آهن.
قوميائي ۽ نجڪاري
1974ع ۾ ذوالفقار علي ڀُٽي جي حڪومت ۾ ٻين ڪمرشل بئنڪن وانگر هن بئنڪ کي به قومي ملڪيت ۾ ورتو ويو ۽ 1998ع ۾ حڪومت ٻيهر هن بئنڪ کي نجي ملڪيت ۾ ڏيڻ جو فيصلو ڪيو. هيءَ بئنڪ پاڪستان ۾ نجڪاريءَ جي حوالي سان ۽ پنهنجي گراهڪن کي جديد سهولتون مهيا ڪرڻ ڪري وڏي اهميت رکي ٿي ۽ هن جو شمار پاڪستان جي وڏين بئنڪن ۾ ٿئي ٿو.
عمر ماروي
عمر ۽ مارئي جو داستان وطن جي حب ۽ محبت جو داستان آهي. سنڌ جي هڪ ڳوٺاڻي نياڻي جي ست سيل ۽ سنڌ جي هڪ عادل بادشاه جي صبر ۽ انصاف جو داستان آهي. جهوپڙن ۾ رهندڙ مارن ۽ جهانگين جي ڏکي پر آجي ۽ محبت ڀري رهڻي ڪهڻي جي شهرن ۽ ماڙين ۾ رهندڙن جي سک ۽ عيش واري پر پابند زندگي تي فوقيت جو داستان آهي. هي سنڌ جي غريبن جي اشرافت ۽ خود داري جو داستان آهي. بلڪ سنڌ جي اعلى سماجي قدرن جو آئينو آهي، جنهن ڪري صدين کان وٺي سنڌ ۾ هنڌين ماڳين ۾ مشهور ۽ مقبول رهيو آهي.
عمر سومرو همير جو پٽ هو، سومرن جي زوال واري دور ۾ عمر سومرن جو پنجويهون حاڪم ٿيو، جنهن سمن حاڪمن جي تحت عمر ڪوٽ ۾ ٿر واري علائقي ۾ سرداري ڪئي.
مارئي جو وڏو ڏاڏو ’’مهڙ‘‘ هو، ڏاڏو ’ڦل‘ ۽ ’لاکو‘ پيءَ جو نالو هو.
ڦوڳ نالي هڪڙي شخص، مارئي جو سڱ سندس مائٽن کان گهريو، پر مارئي جي مائٽن اهو سڱ پنهنجي عزيزن مان هڪ کي ڏئي ڇڏيو. پوءِ اهو ڦوڳ فريادي ٿي عمر سومري وٽ دانهن کڻي ويو. جڏهن عمر وٽ پهتو تہ حقيقت بيان ڪرڻ وقت مارئي جي سونهن صفائي جي ساراه ڪرڻ لڳو ۽ عمر کي چيائين ته آئون انهي سڱ تان دستبردار آهيان، توهان کيس پنهنجي محل ۾ داخل ڪريو. هو اهڙي ته سهڻي آهي جو منجهانئس نگاهہ ڪڍڻ بہ مشڪل آهي. عمر هڪڙي تکي اُٺ تي سوار ٿي، مارن جي ملڪ ڏانهن روانو ٿيو. جڏهن مارئي تي نظر پيس ته اکيون جهڪن نہ پيون. ڪيترا ڏينهن اتي تاڙ ۾ ويٺو رهيو. جڏهن وجھہ مليو تڏهن مارئي کي اُٺ تي اُڏائي آڻي عمرڪوٽ مان ڪڍيائين.
ان زال کي هزارين شاباسون ۽ جس هجن، جنهن پنهنجي سيل ستر بچائڻ لاءِ پاڻ پتوڙيو. عمر جي طرفان کيس ڳھہ ڳٺا، زيور، ڪپڙا ۽ ست اڇيو آڇيون ڏنيون ويون، ڊپ خوشيون ڏيکاريون ويون، مگر هو ڪنهن بہ ڳالهہ تي راضي نہ ٿي. عمر کي ايئن چوندي رهي تہ اهو ڪهڙي مذهب ۾ روا آهي تہ پنهنجي مڱيندي جو حق ڀڃي، تنهنجي بي بقا اسبابن جي چٽڪن تي لڳي ريجهي وڃان، پوءِ آخرت جي ڏينهن هلي شرمسار ٿيان. عمر جڏهن هن جي آهن دانهن کان متاثر ٿيو، تڏهن هڪ سال بعد سندس مڙس کي گهرائي ڳهن ڳٺن سميت ٻانهن ان جي حوالي ڪيائين ۽ کيس مارئي جي پاڪدامن هجڻ جي به تسلي ڏنائين. جڏهن مڙس ان کي وٺي ملڪ پهتو، تہ ان جو شڪ زال مان نه لٿو. آٿئي ويٺي کيس طعنا پيو هڻندو هو. هڪڙي ڏينهن اها خبر عمر کي وڃي پئي، جنهن تي کيس تڪليف پهتي تہ ڇا منهنجو صبر، ڇا مارئي جي پنهنجي بچائڻ جي مضبوطي ان جي هنن بيوقوفن کي ڪو بہ قدر ڪونهي! سو ڪاوڙجي هڪ وڏو لشڪر ماروئڙن تي چاڙهيائين تہ وڃي سڄو ملڪ تاراج ڪري چڏيو. جڏهن اهو لشڪر ملڪ ۾ پهتو ته ماروئڙا حيران ٿي ويا ۽ پڇيائون تہ هي فوج ڪنهنجي آهي ۽ ڇا جي لاءِ آئي آهي؟ عملدار چيو ته، توهان مارئي جي پاڪدامني تي ويساهہ نٿا ڪريو ۽ ان جو مڙس مهڻن طعنن سان مارئي کي روز ٿو وڍ وجهي، جنهن کان بادشاھہ توهان جي تباهي جو حڪم ڏنو آهي تہ ان نموني منهنجي بدنامي ٿيندي ٿي رهي، اهي ماڻهو ئي هت نہ هجن.
پوءِ مارئي پنهجي قبيلي جي ماڻهن کي دلداري ڏئي ڪي وڏڙيون عورتون پاڻ سان گڏ وٺي عمر جي خدمت ۾ پهتي، جتي عمر کي چيائين تہ ’’تون هڪ حاڪم آهين، تو کي لازم نہ هو تہ پرائي ڃائي کي هڪ سال پنهجي دٻڙ ڌونس سان بندي چڏين، پوءِ بہ بدنامي کان ڪاوڙجي پنهنجي لشڪر هٿان غريبن کي مارائين ٿو، ماڻهن جا وات ڪير بہ بند ڪري نٿو سگهي. آءُ بہ تہ انهي ڪري ئي سهن جي منهن ۾ آهيان. جي اهڙو ڪم نہ ڪرين ها تہ ڪير توکي بروڀلو چئي ها ۽ ڇو منهنجو مڙس مون کان شڪي رهي ها ۽ وري حملو بہ اسان تي ڪرايو اٿئي، انصاف ڪر تہ ان ۾ ڏوھ ڪنهن جو آهي؟ ‘‘ مارئي جي اها ڳالہ دل سان ٻڌائين ۽ ڏاڍو پڇتائين. لشڪر کي واپس گهرايائين ان سان گڏ مارئي جي مڱيندي اڳيان قسم سنهن کنيائين، جيئن ان جي دل مان غير نڪري وڃي پوءِ ان ستاوان زال مارئي بہ هندو دستور موجب پاڻ تي قسم جي پرکا قبول ڪئي، جيئن سڄي ڪڙم تان بدنامي جو ٽڪو ميسارجي وڃي. فيصلو ڪيائون تہ مارئي جي پرکا وٺجي. باهہ ۾ لوه تپائي ان جي گردن ۾ وجهجي، جي هن کي ڪا لهس نہ اچي تہ سمجهو تہ پاڪ آهي. پوءِ ان الزام ڏيڻ کان باز رهجي، جيئن اهو داغ هميشہ لاءِ مٿانئس لهي وڃي. جڏهن اها حقيقت مارئي کي ملي تہ ان خوشي سان انهي آزمائش کي قبول ڪيو. پوءِ سڀني گڏجي مچ ٻاريو. مارئي طوق پائڻ جي بجاءِ پنهنجي پروردگار جي آسري تي باھہ جي هڪ ڇيڙي کان ٻئي ڇيڙي تائين ٽانڊن مٿان اڪري وئي ۽ ان جو وار بہ ونگو نہ ٿيو. پوءِ عمر جو اڳي شرمسار ٿيو بيٺو هو. سو خوش ٿيو، ڇو تہ مٿانئس ملامت لهي ويئي ۽ مارئي جي مڙس جي دل بہ صفا ٿي وئي.
ناز و نياز
زمرو:تاريخ زمرو:شخصيتون زمرو:لوڪ ڪهاڻي زمرو:لوڪ ادب زمرو:سنڌي لوڪ ڪهاڻي زمرو:سنڌ
4 شوال
موڪلون ۽ ڏڻ
04
752ع
ڊسمبر
زمرو:752ء زمرو:اٺين صدي زمرو:سال
اصطلاح
اصطلاح (Term) مان مراد آهي، اهو لفظ، جيڪو پنهنجي اصل معنيٰ بجاءِ ڪنهن خاص علم يا فن جي دائري ۾ مخصوص معنيٰ لاءِ استعمال ٿيندو هجي. مثال طور هڪڙا ادبي اصطلاح ٿيندا آهن، ٻيا خاص علمن جهڙوڪ: فزڪس، ڪيمسٽري، رياضي وغيره جا اصطلاح، جدا جدا معنائن سان استعمال ٿيندا آهن. 200px|thumb|(اصطلاح)__پيار انڌو ھوندو آھي
سيٺارجا ريلوي اسٽيشن
سيٺارجا ريلوي اسٽيشن (اردو: سیٹھارجہ ریلوے سٹیشن) پاڪستان جي صوبي سنڌ جي ضلعي خيرپور، ٺري ميرواھ تعلقي جي سيٺارجا شھر ۾ واقع آھي.
الحجة القويته في جواب الرسالته الحلفيته
سنڌ جي نامور عالم مخدوم محمد جعفر بوبڪائيءَ جو هيءُ ڪتاب پنهنجي دور جي هڪ همعصر عالم ۽ محدث، قاضي قاسماڻي پاٽائيءَ جي ڪتاب ”الرسالت الحلفية“ جي رد ۾ -تصنيف- ڪيل آهي. هن ڪتاب ۾ طلاق جي اهم مسئلي تي مخدوم صاحب نهايت ئي عالماڻي ۽ فلسفياڻي نموني بحث ڪيو آهي.
أزومي واكي
ٽي وي سيريز
زمرو:1994ع جون پيدائشون زمرو:اڻ نظرثاني ٿيل ترجمن سان صفحا زمرو:جيئرا ماڻهو
86ع
ڊسمبر
زمرو:86ع زمرو:پھرين صدي
انقلاب (ڪتاب 2004ع)
انقلاب، انور پنھور دنيا ۾ آيل سماجي ۽ سياسي انقلابن بابت ھي ڪتاب ”طبقاتي جدوجھد پبليڪيشن“ طرفان پاڻ ڇپايو. جنھن جا پڪي جلد سان 247 صفحا آهن. سن 2004ع ۾ ڇپيل هن ڪتاب جي قيمت 150 روپيہ آهي. هن ڪتاب جو مھاڳ مشھور ڪميونسٽ اڳواڻ لال خان لکيو آهي.
حوالا
زمرو:2004ع ۾ ڇپيل سنڌي ڪتاب
اصلاحي ناول
اصلاحي ناول (Reforming Novel)، اديب ناول نگار گهڻو ڪري معاشري جي سڌاري/اصلاح جا قائل هوندا آهن، ڇو تہ هو ناول ۾ ڪونہ ڪو مقصد رکي لکندا آهن. سماج جي ڪنھن خرابي يا برائيءَ جي اصلاح ڪندڙ ناولن کي ”اصلاحي ناول“ چيو ويندو آهي.
1763ع
ڊسمبر
زمرو:سال
5 شوال
موڪلون ۽ ڏڻ
05
الحزب اخبار
1927ع کان 1928ع ڌاري هي -اخبار- سکر مان -جاري- ٿي، هي هفتيوار -اخبار- هئي هوندي هئي، مولانا دين محمد وفائي هن جو -ايڊيٽر- هوندو هو، اها -اخبار- پير حزب -الله- شاهه راشدي ۽ پير جيئل شاهه جي سرپرستي هيٺ نڪرندي هئي، هي -اخبار- ست مهينا هلڻ کان پوءِ -بند- ٿي وئي.
753ع
ڊسمبر
زمرو:753ء زمرو:اٺين صدي زمرو:سال
1764ع
ڊسمبر
زمرو:سال زمرو:گريگورين ڪئلينڊر ۾ ليپ سال
اضافي اضافيت
اضافي اضافيت (Relative relativity) دراصل ڪنھن بہ ڪتاب، تحرير يا تقرير جي اضافي هئڻ يا مختصر هئڻ جي لحاظ کان اثر انگيزيءَ کي چئبو آهي. جيڪڏهن ڪنھن ڊگهي خط کي مختصر چئي نہ ٿا سگهون. البتہ ڪنھن مختصر خط کي ڊگهي خط جي ڀيٽ ۾ رکبو تہ چئبو هي ڊگهو خط آهي يا هي خط ننڍو آهي. مطلب تہ ڪا تحرير ڊگهي ۽ ڪا مختصر ٿيندي آهي، اهڙي ڪنهن تحرير جو تاثر وڌيڪ ٿيندو آهي ته جنھن کي ٻي تحرير جي نسبت سان ڏسجي، ان قسم جي صورتحال کي اضافي اضافيت چئبو آهي.
87ع
ڊسمبر
زمرو:87ع زمرو:پھرين صدي
6 شوال
موڪلون ۽ ڏڻ
06
باقراڻي تعلقو
باقراڻي تعلقو پاڪستان جي صوبي سنڌ جي لاڙڪاڻو ڊويزن جي ضلعي لاڙڪاڻي جو هڪ تعلقو آهي جنھن جو صدر مقام باقراڻي شھر آھي. ھن تعلقي جي حدن ۾ عظيم هاري اڳواڻ حيدربخش جتوئيءَ جو ڳوٺ بکو ديرو ۽ مشهور علمي اداري گل حيات انسٽيٽيوٽ جي ڊائريڪٽر، مشهور اديب ۽ استاد پروفيسر ڊاڪٽر در محمد پٺاڻ جو ڳوٺ خير محمد آريجا واقع آهن ھن تعلقي جي معيشت زرعي آھي. پوسٽل ڪوڊ يا زپ ڪوڊ نمبر 77110 اٿس.
آبادي
2017 جي آدمشماري مطابق ھن تعلقي جي آبادي 2،29،444 ھئي جن مان 32,259 ماڻھو شھري ۽ 1,97,185 ماڻھو ٻھراڙيءَ ۾ رھندڙ ھئا.
حوالا
زمرو:سنڌ جا تعلقا زمرو:ضلعو لاڙڪاڻو
سيميپل
حوالا
زمرو:واپار زمرو:ڪامرس
چيڪلو
حوالا
زمرو:رانديون
انقلابي سپاھي
هيءُ ڪتاب گوبند مالهيءَ جو لکيل آهي. ڪرائون سائيز واري هن ڪتاب ۾ 129 صفحا آهن ۽ قيمت سوا رپيو ڄاڻايل آهي. ڇاپو ٻيو، هندستاني ساهتيه آستان، جنتا پرنٽنگ پريس، ڪراچيءَ مان ڇپيو.
الحزب الاعظم (ڪتاب)
هيءُ ڪتاب حضور نبي ڪريم صلي -الله- عليه وسلم -جن- جي دعائن ۽ دلائل الخيرات جو مجموعو آهي. جنهن جو سنڌي ترجمو علامه مفتي محمد رحيم سڪندري ڪيو آهي. هي ڪتاب ملا علي قاريءَ جو ترتيب ڏنل آهي. هن ڪتاب ۾ پير سائين پاڳاري شاهه مردان شاهه (ثانيءَ) جي دستخط سان دعائيه ڪلما، دعا جي حقيقت ۽ فضيلت تي لکيل ڊاڪٽر مسعود احمد جو مقدمو به شامل آهي. هن ڪتاب جو هي چوٿون ڇاپو 1431هه/2010ع ۾ قاضي عبدالقدوس راڄڙ ڇپايو آهي. ڊيمي سائيز، چار رنگي ٽائيٽل ۽ پڪي جلد جي هن ڪتاب جي ڪا به قيمت نه رکي وئي آهي.
ڏيپارجا ريلوي اسٽيشن
ڏيپارجا ريلوي اسٽيشن (اردو: ڈیپارجا ریلوے اسٹیشن) پاڪستان جي ضلعي خيرپور جي تعلقي ميرواھ ۾ واقع آھي. ڏيپارجا ريلوي اسٽيشن تي ھڪ ڳوٺ آھي. جيڪڏهن ڪراچي کان لاهور (ڏکڻ کان اتر) وڃجي ته هيءَ ريلوي اسٽيشن سيٺارجا ريلوي اسٽيشن کان اڳ اچي ٿي.
ريگستان ٿر
ٿر ريگستان ، پڻ عظيم انڊين ريگستان طور سڃاتو وڃي ٿو ، برصغير جي اتر اولهه واري حصي ۾ هڪ وڏو خشڪي وارو علائقو آهي جيڪو 200،000 ڪلوميٽر (77،000 چورس ميل) جي ايراضي تي مشتمل آهي ۽ هندستان ۽ پاڪستان جي وچ ۾ هڪ قدرتي حد بندي آهي. اهو دنيا جو 17th وڏو ريگستان آهي ، ۽ دنيا جو 9 هون وڏو گرم آبهوا وارو ريگستان.
754ع
ڊسمبر
زمرو:754ء زمرو:اٺين صدي زمرو:سال
مومن آباد
مومن آباد ڪراچي ,اورنگي ٽائون جو هڪ علائقو آهي جتي سنڌي، مهاجر، پٺاڻ، پنجابي ۽ سرائڪي آباد آهن. هتي مسلمانن جي اڪثريت آهي. زمرو:ڪراچي جا گردونواح
1765ع
ڊسمبر
زمرو:سال
سورة الاحقاف
هيءَ قرآن مجيد جي مڪي سورة آهي. هن سورة ۾ آسماني ڪتابن، والدين جي حقن، رڻ پٽن ۽ ريگستانن ۾ حضرت هود عليه السلام جي تبليغ، خدا پرستيءَ کان انڪار تي سندس امت تي خطرناڪ طوفان جي اچڻ ۽ -ان- قوم ۽ سندن شهرن جي تباهه ٿيڻ جي قصن ۽ پيغمبر صلي -الله- عليه وآله وسلم کي صبر جي هدايت جو ذڪر آهي.
حوالا
زمرو:قرآن
آئي ڪيزونا
( キズナアイ جاپاني)ڪردار ۽ بت جاپاني پنهنجو تي شاخون يوٽيوب جي لاء پهريون نالو (AIChannel) ۽ جو ٻيو نالو (AIGames)، سندس پهرين ظاهر ۾ هو هن مهيني جي آڪٽوبر جي ٻئي 2016 تي يوٽيوب. هوء وري نيکو نيکو ڊگا جي ويب سائيٽ تي ظاهر ٿيو، ۽ جاپان ۽ ڏکڻ ڪوريا ۾ وڏين حيثيت حاصل ڪئي.
زمرو:21 ھين صدي زائفائون ڳائڻيون زمرو:اڻ نظرثاني ٿيل ترجمن سان صفحا
اظھاريت
220px|thumb|[[ڪوڪ پينٽنگ ڪندڙ ايڊورڊ منچ (1893)]]
اظهاريت ___ (Expressionism):
اظهار پسندي بنيادي طرح جرمنيءَ جي تحريڪ هئي. هن تحريڪ جا مکيه اديب مثال طور ڪيرچنر (Kirchiner) (1880-1938ع) تيز رنگين ۽ مسخ شده فارمس جي وسيلي پنهنجي انفرادي تصور کي پيش ڪندا هئا. هيءَ تحريڪ دراصل حقيقت پسنديءَ جي خلاف رد عمل هو، جنهن جو مطلب هو ته نفسياتي طرح اندر جي حقيقت جي هڪ الڳ دنيا آهي، ادبي طور انهيءَ سچائيءَ کي ظاهر ڪرڻ جي ضرورت آهي.انهيءَ لاڙي رکندڙ گروه جا اديب پنهنجي رويي ۾ انتها پسند ۽ اسلوب ۾ انقلابي هئا.
7 شوال
موڪلون ۽ ڏڻ
07
88ع
ڊسمبر
زمرو:88ع زمرو:پھرين صدي
ٺٽو
سنڌ جي پراڻن ۽ قديم شهرن مان ٺٽو هڪ قديم، تاريخي ۽ هڪ قابل ذڪر شهر آهي. ٺٽي شهر جي قائم ٿيڻ، اُن جي تهذيب ۽ تمدن، رهڻي ڪهڻيءَ، رسم رواج، علم ادب تي تاريخي حوالن سان، ڪي قدر تحقيقي مواد سامهون آيو آهي. جن مان مير علي شير قانع، مير محمد بن جلال ٺٽوي، امير خسرو دهلوي ۽ ادراڪي بيگلاريءَ کان سواءِ ڀيرومل مهرچند آڏواڻي، مرزا قليچ بيگ، سيد حسام الدين راشدي، ڊاڪٽر نبي بخش خان بلوچ ۽ ڪن غيرملڪي مؤرخن، سياحن، جهڙوڪ جنرل هيگ، ميجر راورٽي، هيوز، ايٽڪن، پاٽنجر، مانرڪ، منوڪي، هئملٽن ۽ ڊاڪٽر سورلي تعريف جوڳو ڪم ڪيو آهي.
شھر جو بنياد
thumb|کاٻو| [[مڪلي جو قبرستانجتي ڪيترائي مقبرا چوڏھين کان ارڙھين صديء جا آهن]]
سنه 900هه ۾ ٺٽي شهر جو ڄام نظام الدين، نجومين کان ساعت ڀڇي بنياد وڌو. ٺٽي شهر جو بنياد ڪڏهن پيو ۽ اُن جو بنياد ڪنهن وڌو؟ اُن لاءِ به ماهرن جي راءِ ۾ گهڻو اختلاف آهي. تاريخن ۾ عام طور ائين لکيل آهي ته ٺٽي جو بنياد، سما گهراڻي جي حاڪم، ڄام نظام الدين (ڄام نندي) پندرهين صدي عيسويءَ ۾ وڌو. ڄام نندي جي حڪومت جو زمانو 1460ع کان 1508ع تائين ڄاڻايل آهي. ڄام نندي پراڻي شهر جي آثارن مٿان نئين شهر جو بنياد وڌو، جيڪو ساموئي يا سماننگر کان فقط ٽي ميل پري هڪ ڪشادي ميدان ۾ واقع هو. انهيءَ شهر ۾ 900 هه/ 1494ع، ڄام نندي پنهنجو تخت گاهه قائم ڪيو. ٺٽي شهر جي قائم ٿيڻ جي سلسلي ۾، ميجر روارٽيءَ جو خيال آهي ته: ٺٽي جو بنياد سما گهراڻي جي ٽئين حاڪم ’ڄام بابيني‘ (ڄام ٻانڀڻيي) وڌو هو. ميجر راورٽيءَ ’ڄام بابيني‘ جي تخت نشينيءَ جو سال 50 1349ع ڏنو آهي. سندس خيال موجب جڏهن سما لاڙ ۾ طاقتور بڻجي چڪا هئا، تڏهن هن ئي حاڪم (ڄام بابيني)، ’ساموئيءَ‘ جي ويجهو پنهنجي تخت گاهه لاءِ نئون شهر ٻڌايو، جنهن تي ’ٺٽو‘ نالو رکيو ويو. ليڪن مختلف تاريخن جي مطالعي مان معلوم ٿو ٿئي ته ٺٽي جو بنياد سما دور کان گهڻو اڳ پيو هو، هن سلسلي ۾ ڊاڪٽر احمد حسن داني لکيو ته ”ٺٽي کي سومرن جي حڪومت جي آخري دور سان به ملائي سگهجي ٿو. هي شهر اُن وقت به چڱيءَ طرح آباد هو. تيرهين صدي عيسويءَ ۾ ٺٽي جو شهر پنهنجي جاهه و جلال ۽ عظمت جي ڪري ڪافي شهرت حاصل ڪري چڪو هو. جڏهن علاؤالدين خلجيءَ (1296 1316ع)، سومرن تي حملو ڪيو ۽ سندن تخت گاهه محمد طور کي تباهه ڪيو، ته سندس وڃڻ کان پوءِ سومرن وري ٺٽي تي قبضو ڪيو.“ ڊاڪٽر داني پنهنجي ساڳئي ڪتاب ۾ لکي ٿو ته ”ٺٽي شهر، سومرن جي دور ۾ گهڻي ترقي ڪئي. ابن بطوطه جيڪو 34 1333ع ڌاري سنڌ ۾ سير لاءِ آيو هو، ۽ سيوهڻ کان ٻيڙيءَ ذريعي لاهري بندر پهتو هو، تنهن ٺٽي شهر جي وجود ۾ هجڻ جي باري ۾ ڪوبه ذڪر نه ڪيو آهي، جنهن مان ائين ٿو لڳي ته ٺٽي جو شهر اُن زماني ۾ آباد ڪونه هو“. ڊاڪٽر داني اڳتي لکي ٿو ته ”ابن بطوطه جو اهو منفي رويو مناسب نه ٿو لڳي، ڇاڪاڻ ته کيس تغلق حاڪمن جي ڀيٽ ۾ سما، خاندان جي باني ڄام اُنڙ جي باري ۾ پوري ڄاڻ هئي“. سيد حسام الدين راشديءَ، امير خسرو دهلويءَ (651 725هه/ 1253 1324ع) جي ديوان ’تحفة الصغر‘ (671 هه) مان هڪ شعر هٿ ڪيو هو، جنهن ۾ ٺٽي جو ذڪر ملي ٿو. :
ســروِ چـُو تـو اُچـه و دَر تـتـه نَباشَد گـُل مِثلِ رُخِ خـُوب تو، الـبته نَباشَد
امير خسروءَ جي مذڪوره شعر مان اهو ثابت ٿو ٿئي ته تيرهين صدي عيسويءَ ۾ هو ٺٽي به آيو هو، ۽ اُن زماني ۾ ٺٽي جو شهر، پنهنجي شان شوڪت جي ڪري ڪافي شهرت حاصل ڪري چڪو هو. ٺٽي شهر جا سڀ کان آڳاٽا اُهڃاڻ ۽ نشان جنرل هيگ (Haig) جي ڪتاب ۾ به ملن ٿا. هُو، ڪننگهام جي حوالي سان ٺٽي کي ’ميناننگر‘ ٿو سڏي. هن جي لکت مان ظاهر آهي ته: ’سڪندراعظم (328 ق. م) پٽيالا جي فتح کان پوءِ، ميناننگر جي حاڪم کي شڪست ڏئي، ڪجهه لشڪر خشڪيءَ رستي روانو ڪيو هو“. جنرل هيگ جي اِن بيان مان اهو ثابت ٿو ٿئي ته ٺٽي جو شهر سڪندراعظم جي حملي وقت به موجود هو. ٺٽي شهر جي بنياد پوڻ جي باري ۾ جنرل هيگ جي راءِ ۾ يڪسانيت ڪانهي. هڪ طرف هُو ٺٽي کي ميناننگر ٿو ڪوٺي، جيڪو سڪندراعظم جي حملي وقت به موجود هو، ته ٻئي طرف لکي ٿو ته ٺٽي جو بنياد 1340ع ۾ پيو. راشدي صاحب جي راءِ موجب، امير خسرو دهلويءَ سندس مذڪوره ديوان 16 يا 19 ورهين جي عمر تائين چيل غزلن کي مرتب ڪري تيار ڪيو هو. اُن ديوان ۾ هڪ غزل اُهو به آهي، جنهن جي مطلع ۾ امير خسروءَ ’تته‘ جو قافيو ڪم آندو هو. هن غزل جي حوالي سان راشدي صاحب جي اها دعويٰ آهي ته ”ٺٽو، سال 667 هه/1268ع 671 هه/1272ع ۾ نه فقط آباد ۽ معروف هو، بلڪه ايترو بارونق ۽ متمدن شهر هو، جو شاعر اُتان جي خوبصورت گلن ۽ سروقد سهڻن جي تشبيهه، پنهنجي محبوب جي تعريف ۾ ڪتب آندي آهي“. بهرحال ٺٽي جو اهو سمورو احوال، سومرن جي دور ۾ هن شهر جي وجود ۾ هجڻ ۽ جاهه و جلال لاءِ وڏو ثبوت آهي.
سومرن جي زوال وقت سنڌ ۾ ڄامن سمن جي حڪمراني شروع ٿي. ڄام فيروزالدين انڙ 1350ع ۾ حڪمران بنيو. ٻن سالن جي حڪومت بعد انڙ جي وفات تي علاؤالدين ڄام جوڻو ۽ سندس ڀائيٽو صدرالدين شاهه ڄام بابينو ثاني 1353ع ۾ سنڌ جا حڪمران بنيا. ان دور ۾ محمد شاهه تغلق پنهنجي باغي غلام ’طغي‘ جي ڳولا ۾ سنڌ طرف ڪاهه ڪئي. محمد شاهه سونڍا وٽ فوت ٿي ويو. ان ريت تغلقن جو حملو ختم ٿيو. فيروز تغلق مرحوم بادشاهه جو لاش کڻائي سيوهڻ پهتو. جتي لاش کي امانت طور دفن ڪري، نئون بادشاهه فيروز تغلق دهلي روانو ٿيو. 1365ع ۾ فيروز ٺٽي تي حملي آور ٿيو. پر کيس سوڀ حاصل نه ٿي. فيروز ٽن سالن بعد 1368ع ۾ وري سنڌ تي ڪاهي آيو. سيدن ۽ عالمن وچ ۾ پئي سمن ۽ تغلقن ۾ ٺاهه ڪرايو. ڄام بابينو ۽ ڄام تماچي کي دهلي ۾ نظربند رکيو ويو. ان سان گڏ ڄام توڳاچيءَ جي حڪومت به پوري ٿي. علاؤالدين ڄام جوڻو اڪيلي سر (ٻيو ڀيرو) سنڌ جو حڪمران بنيو. هن ارڙهن سال بادشاهي ڪئي. 1388ع ۾ فيروز تغلق فوت ٿيو. ان بعد دهلي سلطنت ختم ٿيڻ شروع ٿي. دهليءَ ۾ نظربند ڄام تماچي ٺٽي پهچي، ٻيهر سنڌ جي حڪومت سنڀالي. سندس چاچي ڄام جوڻي جو دور پورو ٿيو. سنڌ جي درويشن ۽ شاعرن ڄام تماچيءَ جي آجيان ڪئي. شيخ حماد دعائيه بيت چيو. :
جـوڻـو مَتِ اُوڻــو، ڄـام تـماچــي آءُ، سٻاجهـي ٻاجهه پئي، تو سين ٺٽو راءَ!
’نوري ۽ ڄام تماچيءَ، واري داستان جو سورمو به هي ئي حاڪم هو. سيد حسام الدين راشديءَ ’قصائد مطهر ڪڙهه‘ جو ذڪر ڪيو آهي، جيڪو ’مطهر‘ نالي شاعر 765هه/ 1363ع ۾ لکيو هو. هن سلطان فيروز شاهه جي مدح ۾ ٻه قصيدا چيا هئا، جن ۾ ٺٽي جو به ذڪر موجود آهي.
ان ريت معلوم ٿئي ٿو ته ٺٽي جو شهر سمن جي حڪومت کان گهڻو اڳ، سومرن جي حڪومت جي زماني ۾ به مشهور شهر هو. انهيءَ سموري وضاحت مان هيءُ ٿو ثابت ٿئي ته ٺٽو ڄام نظام الدين جي دور حڪومت کان ٻه سو ورهيه اڳ، نه فقط موجود هو، بلڪه جاهه و جلال وارو شهر ۽ سنڌ جو تخت گاهه به هو. ديبل جو نالو تاريخ جي صفحن تان 658 هه/ 1259ع کان پوءِ گم ٿي ويو، ۽ 671 هه/ 1272ع کان اڳ، ٺٽو اُن (ديبل) جو قائم مقام بڻيو هو. وچ ۾ فقط 9 يا 13 سالن جو وقفو رهيو. امير خسروءَ جي شعر مان اهو معلوم ٿو ٿئي ته جنهن زماني ۾ اهو شعر لکيو ويو هو، اُن وقت دهليءَ ۾، ٺٽي شهر ۽ اُتي جي ماڻهن جي خوبصورتيءَ جي عام واکاڻ ۽ شهرت هئي، تنهنڪري اها ڳالهه مڃڻي پوندي (1) ٺٽو ۽ ديبل هڪ ئي وقت موجود هئا. (2) ٺٽو 1253ع/ 651 هه ۾، امير خسرو جي ولادت کان به اڳ هڪ آباد شهر هو، (3) ٺٽو شهر اڳ ۾ موجود هو، پر اُن کي اهميت ديبل شهر جي زوال کان پوءِ ترت ملي. اهوئي سبب هو، جو ماڻهن جي ذهنن تان ديبل جو نالو اڃا لٿو ئي نه هو، ته ٺٽي جي شهرت شروع ٿي وئي، جنهنڪري ماڻهن جي زبان تي ”ديبل ’ٺٽو“ گڏجي استعمال ٿيڻ لڳا. (4) ڄام نندي جي دور (1460ع 1508ع) ۾ سنڌو درياءَ جي ڪلري شاخ، جنهن جي اوڀر طرف ٺٽي جو شهر آباد هو، سڪي وئي، تڏهن اهڙي حالت ڏسي، ڄام نندي موجوده ٺٽي شهر جي اُتر اوڀر طرف نئون شهر اڏايو هو. جيتوڻيڪ انهيءَ شهر جي آثارن جو هاڻي ڪوبه وجود ڪونهي. ڪجهه عرصي کان پوءِ، درياهه جي شاخ، ڄام نندي جي ٻڌايل شهر کان هٽي، پري وهڻ لڳي هئي. ان ڪري ڄام نندي جي اڏايل شهر جا ماڻهو ڏکڻ اوڀر طرف لڏي ويا.
ٺٽو سمن جي دؤر کان مغلن جي دؤر تائين
ٺٽي جي ذڪر دوران سيد حسام الدين شاهه راشديءَ، مڪلي نامه ۾ عثمان نالي هڪ شاعر جي تصنيف ’مثنوي چتراوليءَ‘ مان ’دکني ٻوليءَ‘ ۾ هڪ شعر ڏنو آهي، جنهن ۾ شاعر جهانگيري دور جو بيان ٿو ڪري. هن شعر ۾، هن شاعر ٺٽي جي جيڪا تعريف ڪئي آهي، تنهن مان اندازو لڳائي سگهجي ٿو ته اُن زماني ۾ ’دکن ولايت‘ اندر به، ٺٽي ننگر جي وڏي شهرت هوندي هئي. اهو شعر هن ريت آهي. :
اعراب
اعراب (Dicrairiticle Marks) عربي زبان جو لفظ آهي، جنھن جي معنيٰ آهي نشاني يا علامت. هر لفظ کي صحيح نموني اچارڻ لاءِ زيرون زبرون ۽ پيش وغيره ڏنا ويندا آهن. اهڙيءَ ريت شد، مد ۽ جزم وغيره اعرابن ۾ شامل آهن. اعراب ڇوٽي حرف علت جو درجو رکي ٿي اِعرابُون اسم جون جدا جدا حالتون ڏيکارين ٿيون. سنڌيءَ ۾ انھن جي وڏي اهميت آهي. جتي لفظ جي پڇاڙيءَ واري حرف تي اعراب سان اسم جي مذڪر مونث (جنس)، واحد جمع (عدد) ۽ ٻين حالتن جي خبر پوي ٿي.
ٺٽو
ٺٽو سمن جي دؤر کان مغلن جي دؤر تائين
هيـري ســي ٺـٽـو نـگر سـوهـاوا پيــين هـرن ســو بـن گـنجــاوا
(يعني ٺٽو ننگر هيري کان به وڌيڪ خوبصورت آهي، منجهس سارين جون سايون سايون پوکون، هرڻ، ڪشادا ۽ سهڻا ٻيلا موجود آهن.)
قيام پاڪستان کان پوءِ
موجوده وقت ٺٽي جي پراڻي جاهه و جلال، بادشاهن جي محلن ۽ ماڙين، نوابن جي قلعن ۽ ڪوٽن جو ڪوبه نشان هت موجود ڪونهي. البت مختلف خاندانن جي پراڻن پاڙن، محلن، بازارين، حويلين، مسجدن جا نالا يا انهن مان ڪي مسجدون ۽ حويليون موجود آهن. اهڙيءَ طرح مڪليءَ تي سمن، ارغونن ۽ ترخانن جي دور ۾ تعمير ٿيل مقبرن ۽ مسجدن کان سواءِ، ٺٽي شهر ۾ ڪي جايون، پاڙا ۽ بازاريون اڄ به شهر جي عظمت جي شاهدي ڏين ٿيون. اُنهن ۾ خاص هي آهن: مير احمد بيگ محلو، مُلا محمد علي محلو، خواجه شڪر محلو، ساگر محلو، سُرهين جو محلو، محلو ڪِشمِشيان، محلو سنگتراش، محلو نقارچين، مغل واڙو، محلو غله بازار، محلو مسڪر، سهتيه محلو، تندسر محلو، محلو ٺٺ مولو، محلو قاضيان، محلو رضوي سادات، محلو ميرڪي سادات، اميرخاني محلو، شڪرالاهي سادات محلو، محلو انجوي سادات، جمنا سرزمين، اسلام پوره محلو ۽ پلنگ پاڙو. انهن محلن ۽ پاڙن کان سواءِ هت ڪيتريون ئي مسجدون ۽ مندر به آهن، جيڪي پنهنجن سينن ۾ اڄ به مختلف دورن جا داستان سانڍيندا اچن. اُنهن ۾ مسجد ولي نعمت، جامع فرخ، اميرخاني مسجد، محلو تند سر مسجد، دابگير (دبگر) مسجد، مُلا ملوڪ شاهه واري مسجد، مسجد لکي، مسجد اسلام پوره، مسجد ابوالقاسم نقشبندي ۽ مخدوم محمد معين مسجد. اهڙيءَ طرح هيٺيون حويليون اڄ به مشهور آهن: خسرو خان حويلي، عرب ڪوڪي حويلي، خشتي حويلي، قاضي ابراهيم حويلي، مرزا فتح علي بيگ جو محلات ۽ مرزا عظيم الدين جو بنگلو. هيٺيان چؤڪ ۽ بازاريون اڄ به جهونن ماڻهن کي ياد آهن: چؤڪ عبدالغني، چؤڪ ملڪ مانِ، جملي پير جو ميدان، غله بازار، مرزائي بازار، گودڙي بازار، گدا بازار، پٽيهٽ بازار، اميربيگ بازار، بازار قصاب، گلن جي بازار ۽ مڇي بازار. انهن کان سواءِ ٺٽي جا هيٺيان باغ اڄ به مشهور آهن؛ مير ابو تراب باغ، مير سيد علي (ثاني) شيرازي باغ، خورشيد باغ ۽ مُشڪين باغ. هن شهر تي وڏي تحقيق جي ضرورت آهي جنهن ۾ هن شهر جي تاريخ، تهذيب ۽ تمدن، وڻج واپار؛ هتي جي ماڻهن، سندن سماجي زندگي، ريتن رسمن ۽ سندن نسبي ۽ نسلي تاريخ تي تحقيق کان سواءِ هتي هڪ ميوزيم هئڻ گهرجي، جنهن ۾ اُهي سڀ شيون گڏ ڪري رکجن، جيڪي هن شهر جي مطالعي جي سلسلي ۾ مددگار بڻجن.
ٺٽو هن وقت سنڌ جو هڪ ضلعو آهي. هي حيدرآباد ڊويزن جي چئن ضلعن مان هڪ آهي. هن جي اتر ۾ ضلعو ڄام شورو ۽ ضلعو ڪراچي، اوڀر ۾ ضلعو حيدرآباد، ڏکڻ اوڀر ۾ ڀارت ۽ ڏکڻ اولهه ۾ عربي سمنڊ آهي. ميرپورساڪرو، سجاول، ٺٽو، شاهه بندر، ڪيٽي بندر وغيره هن شهر جا مشهور تعلقا ۽ مشهور مقام آهن. هن ضلعي جي آبادي تقريباً ساڍن 11 لکن کان مٿي آهي. ٺٽي ۾ ڪيترائي عالم، شاعر، اديب، ڪاتب، عابد ۽ زاهد موجود آهن، ۽ هنرمند ماڻهن جي به ڪمي نه آهي، جيڪي پنهنجي هنر ۾ ڪمال رکن ٿا. هتي جيڪو سامان تيار ٿئي ٿو، اهو عراق ۽ انگريزن جي مال کان ڪنهن به طرح گهٽ نه آهي.''
موجوده شهر سنڌ جي سما خاندان پنهنجي حڪمرانيءَ جي دوران 1340ع ڌاري پنهنجي درالسلطنت طور مڪليءَ جي دامن ۾ آباد ڪيو هو. ان وٽ سنڌو درياهه ٺٽي جي ڀر مان وهندو هو. سترهين صدي ۾ تجارت جي لحاظ سان هندستان جو ڪوبه شهر ٺٽي سان برميچي نه سگهندو هو. سنڌو درياهه جي رستي لاهور، ملتان، ۽ بکر مان ٻيڙين ۾ تجارتي قافلا ٺٽي ۾ پهچندا هئا. ارڙهين صديءَ ۾ ٺٽي تي زوال اچڻ شروع ٿيو. اوڻيهين صديءَ جي وچ ۾ هن جي آبادي ٽن لکن مان گهٽجي صرف ستن هزارن تائين وڃي پهتي. پاڪستان ٺهڻ کان پوءِ هن شهر ٻيهر ترقي ڪئي. ٺٽو شهر ڪراچيءَ کان 100 ڪلوميٽر ۽ ڪوٽڙيءَ کان 90 ڪلوميٽرن جي مفاصلي تي آهي. هرقسم جي اچ وڃ جو ذريعو بسون، ڪوچ، ويگنون وغيره آهن. ٺٽي جي ويجهو ريلوي اسٽيشن جنگشاهي آهي، جيڪا ٺٽي کان 13 ميلن پنڌ تي آهي. هتي کنڊ جا پنج ڪارخانا آهن: ديوان شگرملز، ٺٽو شگر ملز، الآصف شگر ملز، شاهه مراد شگر مل ۽ لاڙ شگر مل. هتي هڪ سيمنيٽ فئڪٽري پڻ آهي، جنهن سان هزارين ماڻهن جو روزگار وابسته آهي. ٺٽو، ڪراچي شهر ۾ استعمال ٿيندڙ پاڻيءَ جي 60 سيڪڙو گهرج پوري ڪندو آهي. ڪراچيءَ کي اهو پاڻي هاليجي ڍنڍ ۽ ڪينجهر مان ڏنو ويندو آهي. انهيءَ مقصد تحت گهاري ۾ هڪ فلٽر پلانٽ نصب ڪيو ويو آهي. ڪپهه، ڪمند، ڪيلو، ڪڻڪ ۽ چانور هتي جي اهم زرعي پيداوار آهن. ڪوٽڙي بئراج جون چار نهرون ٻنين کي سيراب ڪنديون آهن. هي ضلعو معدني دولت سان به مالا مال آهي. مڪليءَ جي ويجهو تقريباً 20 ڪروڙ ٽن چُن جي پٿر جو ذخيرو دريافت ٿيو آهي، جيڪو ڪراچي اسٽيل مل ۾ استعمال ٿئي ٿو.
2008ع وارين چونڊن ٺٽي ضلعي مان عبدالواحد سومرو ۽ اياز شاهه شيرازي ايم. اين. اي چونڊيا ويا، جڏهن ته سنڌ جي ثقافت کاتي جي وزير سسئي پليجو، صادق علي شاهه (مرحوم عبدالجليل ميمڻ جي وفات بعد چونڊيل)، شاهه حسين شاهه شيرازي، محمد علي ملڪاڻي ۽ محمد عثمان جلباڻي، صوبائي اسيمبليءَ جا ميمبر چونڊيا ويا.
ٺٽي شھر جا قديم پاڙا، بازارون ۽ مشھور جايون
ٺٽو شهر، جيڪو هن وقت ضلعي صدر مقام آهيام جا ھيٺيان قديم محلا آھن. ڪاراڻي محلو: سڄوي ڪاراڻي محلو، جيڪو شاهي بازار جي ’ڀڳڙا بازار‘ واري ڀاڱي کان اولهه طرف واقع آهي ۽ پڻ ان جي اوڀر طرف هليو وڃي ٿو، جنهن ۾ ”اِڊر پاڙو“ به اچي وڃي ٿو.
ٺٽي ۾ مندرن، مسجدن ۽ قبن جو ڪاٿو ئي ڪونهي. جنگشاهيءَ وارو رستو وٺي اچبو ته مڪليءَ جي ٽڪريءَ وٽ شنگهه ڀوانيءَ وارو مندر؛ ميونسپل ناڪي کان گُجي وارو رستو وٺي هلبو ته منشا ديويءَ جو مندر؛ جي اندر بازار ۾ وڃبو ته چؤنڪ بازار ۾ مندر؛ جنهن جي ڀر ۾ ننڍي جامع مسجد آهي. شهر جي ٻاهران مساڻي طرف کڏيءَ جو مندر ۽ ستين جو آستان آهي.
ٺٽي جي شهر ڪنهن زماني ۾ راحت به ماڻي، ته عذاب به ڏٺا هئا. ٽي گهمرا ته باهه ۾ جليو. پهرين باهه شاهه بيگ ارغون 1521ع ۾ ڏياري، ٻيو گهمرو پورچوگيزن 1555ع ۾، ۽ ٽيون گهمرو 1591ع ۾. اڪبر بادشاهه جو لشڪر جڏهن ٺٽي تي ڪاهي ٿي آيو، تڏهن مرزا جاني بيگ ڏٺو ته هاڻ ٺٽو هٿان ويندو، تنهن پنهنجي شهر کي پاڻهي باهه ڏياري! انهيءَ پوئين دفعي ٺٽي جو شهر اهڙو جليو، جو وري پوريءَ طرح پاڻ سنڀالي نه سگهيو. ٺٽي جا سيد علم جا صاحب هئا. سنڌي شعر پهريائين ٺٽي ۾ ٺهيو. پارسي شعر جوڙڻ لاءِ به هتي عمدا شاعر هئا، جن جا ڪلهوڙن ۽ ميرن جي صاحبيءَ ۾ لوازما ٻڌل هئا، جي پوءِ انگريزن جي صاحبيءَ ۾ بند ٿيا، جنهنڪري پارسي علم کي ڌڪ پهتو. سنڌ جي هڪ تواريخ، مير علي شير قانع ٺٽويءَ جي ٺاهيل آهي ۽ ”تحفته الڪرام“ جي نالي سان مشهور آهي. ڪلهوڙن جي صاحبيءَ ۾ ٺٽو وڏو واپاري مرڪز هو. 1758ع ۾، ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ پنهنجون ڪوٺيون ٺٽي ۽ اورنگا بندر ۾، ميان غلام شاهه ڪلهوڙي جي اجازت سان وڌيون، پر 1775ع ۾ سندس پٽ ميان سرفراز خان اُهي کڻائي ڇڏيون. ٺٽي ۾ عاليشان عمارتن جي به اڳي ڪمي ڪانه هئي. مرزا غازي بيگ جي وقت ۾، ميان خسرو خان ٺٽي جو خودمختيار حاڪم هو، تنهن اڪيچار ناڻو خرچي، ٽي سئو سٺ مسجدون، کوهه، پليون ۽ مسافرخانا وغيره جوڙايا هئا.