cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
امام ڳڙھ جو قلعو
هيءُ قلعو /اڏاوت مير رستم خان جي وقت جي آهي. هيءُ قلعو خيرپور ضلعي ۾ ڪوٽڏجيءَ ڀرسان قومي شاھراهه کان نڪرندڙ نارا روڊ وسيلي نارا گيٽ، تجل ۽ لڪ جي ڳوٺن کان پوءِ، جروئي ۽ مٺي ڳوٺ پھچي، اتان -اوڀر- ڏکڻ ١٤٢ ڪلو ميٽر جي فاصلي تي (ھندوستان -پاڪستان- جي سرحد تي) آهي. -امام- ڳڙهه جي قلعي جو ذڪر مير رستم خان ۽ مير علي مراد جي پڳ جي جھيڙي کان پوءِ -تاريخ- ۾ ملي ٿو. پوڙھو حاڪم مير رستم خان، علي مراد خان ۽ چارلس نيپئر جي ڊپ کان پنھنجي زال ۽ ٻن -ٻانھين- سان، پڳ، حڪومت ۽ ملڪيت ڇڏي -امام- ڳڙهه جي قلعي ڏانھن ھليو ويو ھو. رستي ۾ برساتن پوڻ ڪري سندس زال -اٺ- -تان- ڪري پئي ھئي ۽ -ان- جي ٻانھن ڀڄي پئي، جڏھن ته ٻئي ٻانھيون مري ويون. مير رستم خان کي گھڻي تڪليف پھتي. مير مراد علي جون -اکيون- حڪومت ۾ ھيون ۽ پاڻ نيپئر وٽ پھتو ته مير رستم پڳ -تان- دستبردار ٿي ويو آھي ۽ زمينون به ڇڏي ويو آھي. ھاڻي مون کي حاڪم بناءِ، مگر نيپئر مير رستم کي راهه مان ھٽائڻ ٿي چاھيو. -ان- ڪري ھن مير علي مراد کي شهه ڏني ته -امام ڳڙهه جو قلعو- به ھاڻي تنھنجي ملڪيت آھي. متان مير رستم اڳتي ھلي فوجي طاقت -امام- ڳڙهه ۾ ڪٺي ڪري. -ان- ڪري -امام- ڳڙهه تي حملو ڪيو وڃي. جنهن تي نيپئر مير علي مراد خان کي سونھون ڪري ١٢ -جنوري- ١٨٤٢ع تي -امام- ڳڙهه پھتو. ساڻس ساڍا ٽي سؤ پيادا ۽ چوويھن پائونڊن واريون ٻه توبون ۽ پنجاهه گھوڙي سوار گڏ ھئا. ليمبرڪ جي لکڻ موجب -امام ڳڙهه جو قلعو- مڪمل طور تباهه ڪيو ويو. نيپئر لکي ٿو ته -امام ڳڙهه جو قلعو- -بارود- جي ڏهه ھزار پائونڊن سان ذريون ذريون ٿي چڪو. اھا به تاريخي حقيقت آھي ته جڏھن نيپئر قلعو زبون ڪري موٽيو ته اڇڙي -ٿر- جي زمين کانئس سٺو انتقام ورتو. ھو لکي ٿو ته -اسان جون اکيون- ڪن، وات ۽ ڏند واري جي تهن چڙھڻ ڪري، ڪيترائي ماڻھو بيمارين جو شڪار ٿي پيا. ياد رھي ته رستم علي -ٽالپر-، مير مراد علي -ٽالپر- جو وڏو -ڀاءُ- ۽ مير سھراب خان جو وڏو پٽ ھو. قلعي جا کنڊر موجود آھن، پر اتي پھچڻ مشڪل آھي.
نصرت ڀٽو
نصرت ڀٽو جي شھرت ذوالفقار علي ڀٽو جي ٻي گھرواري طور آھي۔ ھن جي اولاد بينظير ڀٽو، مرتضي' ڀٽو، شاھنواز ڀٽو، ۽ صنم ڀٽو آھي۔ نصرت ڀٽو نسلاً ايراني صوبي ڪردستان سان تعلق رکي ٿي۔ ڀٽي کي ڦاھي کان بعد پيپلز پارٽي جي سربراھ بہ رھي۔ 1996ع ۾ بينظير جي حڪومتي دور ۾ مرتضٰي جي مارواءِ عدالت قتل کان بعد ذھني توازن وڃائي ويٺي ۽ ان کان بعد مرڻ تائين بينظير جي خاندان سان دبئي ۾ رھي۔ 23 آڪٽبر 2011ع آچر تي دبئي ۾ وفات ڪري وئي۔
سياسي سفر
بيگم نصرت ڀٽو، ايران جي هڪ نامياري پارسي واپاريءَ، مرزا محمد اصفهانيءَ جي ڌيءُ آهي، سندس والدين پهرين بمبئيءَ ۾ رهندا هئا. بيگم نصرت، جيزز ائنڊ ميري ڪانونٽ مان سينيئر ڪئمبرج پاس ڪئي. 5 سيپٽمبر 1951ع تي نامور سياستدان شهيد ذوالفقار علي ڀٽي سان سندس شادي ٿي. هوءَ گهريلو سوشل خاتون هئي. جنرل ضياءُ الحق هٿان پنهنجي عظيم مڙس ذوالفقار علي ڀُٽي جي گرفتاريءَ کان پوءِ هن عملي سياست ۾ حصو ورتو ۽ خاوند جي گرفتاريءَ خلاف، سپريم ڪورٽ ۾ آئيني پٽيشن داخل ڪئي. اها پٽيشن بيگم نصرت ڀٽو، چيف آف آرمي اسٽاف جي خلاف ڪئي هئي. شهيد ذوالفقار علي ڀٽي جي ڦاسيءَ ذريعي شهادت کان پوءِ بيگم نصرت ڀٽو، پيپلز پارٽيءَ جي چيئرپرسن ٿي. ڪيترائي سال پنهنجي گهر ۾ نظربند رهي. 1983ع ۾ يورپ ۾ علاج ڪرائڻ جي اجازت مليس. انهيءَ جلاوطنيءَ واري زماني ۾ سندس ننڍو پٽ شاهنواز ڀٽو فرانس ۾ پراسرار نموني قتل ٿي ويو. نومبر 1987ع ۾، پنهنجي بين الاقوامي شهرت رکندڙ ڌيءَ محترمه بينظير ڀٽو شهيد جي شاديءَ ۾ شريڪ ٿيڻ لاءِ پاڪستان آئي. بيگم صاحبه، چار دفعا قومي اسيمبليءَ جي ميمبر چونڊجي چڪي آهي. پهريون دفعو 1977ع ۾ عورتن جي مخصوص سيٽن تان، ان بعد 1988ع ۾ هڪ ئي وقت چترال ۽ لاڙڪاڻي مان، بعد ۾ 1990ع ۽ 1993ع ۾ ٻه دفعا لاڙڪاڻي مان قومي اسيمبليءَ جي ميمبر چونڊي وئي. 1996ع جي چونڊن ۾ مير مرتضيٰ جي قتل، ضعيفيءَ ۽ مستقل بيماريءَ سبب حصو نه ورتائين. پيپلزپارٽيءَ جي چيئرپرسن جو عهدو به پنهنجي ڌيءُ بينظير کي ڏئي، پاڻ گوشه نشين ٿي وئي. بيماريءَ جي حالت ۾ عرب امارات جي گاديءَ واري هنڌ دبئيءَ ۾ رهائش پذير هئي. 23 آڪٽوبر2011 ۾ وفات ڪيائين، کي ڳڙهي خدابخش ۾ ڀٽن جي قبرستان ۾ دفنايو ويو.
زمرو:1929ع جون پيدائشون زمرو:2011ع جون وفاتون زمرو:پاڪستان پيپلز پارٽي جا سياستدان زمرو:پاڪستاني سياستدان زمرو:پاڪستاني سياسي عورتون زمرو:پاڪستاني عورت سياستدان زمرو:دبئي کان ماڻهو زمرو:ڀٽو خاندان زمرو:ڪراچي جا سياستدان
ٻولين جي فهرست ڳالهائڻ جي حساب سان
thumb|275px|Current distribution of human language families Half of the world's population natively speak the 13 most populous languages. The following table lists the most commonly spoken languages of the world with the largest number of native speakers as estimated by the Swedish Nationalencyklopedin (2007, 2010).
Since the distinction of language and dialect is often arbitrary, some mutually intelligible idioms with separate national standards or self-identification have been unified, including Indonesian and Malay; Croatian, Bosnian, and Serbian; etc., but not Standard Hindi and Urdu.
For a list of languages with the smallest numbers of native speakers, see Lists of endangered languages.
Nationalencyklopedin
The following table contains the top 100 languages by estimated number of speakers in the 2007 edition of Nationalencyklopedin. As census methods in different countries vary to a considerable extent, and some countries do not record language in their censuses, any list of languages by native speakers, or total speakers, is based on estimates. Updated estimates from 2010 are also provided.
Hindustani has been divided into the sociolinguistic units of Hindi and Urdu, while a number of northern Indian languages have been partially merged into "Hindi", reflecting self-identity reported in the Indian census. This Hindi is thus not a language in the linguistic sense.
Note: Languages with an asterisk (*) have been updated with figures from the 2010 edition of the Nationalencyklopedin.
External links
زمرو:مجيب الرحمان جا لکيل مضمون
1237ع
ڊسمبر
زمرو:1237ء زمرو:تيرھين صدي زمرو:سال
آرڪٽڪ سمنڊ
thumb| آرڪٽڪ سمنڊ، بين الاقوامي هائيڊروگرافڪ آرگنائيزيشن (IHO) پاران بيان ڪيل سرحدن سان گڏ ، بشمول [[هڊسن بي (جنهن مان ڪجهه 57 ° N ويڪرائي ڦاڪ (57 هون پور وڇوٽ اتر) جي ڏکڻ ۾ آهي، نقشي کان ٻاهر).]]
آرڪٽڪ سمنڊ (اُتر ڄميل وڏو سمنڊ) دنيا جي پنجن وڏن سمنڊن مان ننڍو ۽ گهٽ اونهو سمنڊ آهي. اهو تقريباً 14060000 km2 ايراضي تي پکڙيل آهي ۽ سڀني ساگرن جو سڀ کان ٿڌو سمنڊ پڻ سڏيو وڃي ٿو. بين الاقوامي هائيڊروگرافڪ آرگنائيزيشن (IHO) ان کي سمنڊ جي طور تي تسليم ڪري ٿو، جيتوڻيڪ ڪي سامونڊي ماهر ان کي آرڪٽڪ ميڊيٽرينين سمنڊ سڏين ٿا. اهو تقريبن ائٽلانٽڪ سمنڊ جي هڪ ڪناري جي طور تي بيان ڪيو ويو آهي. اهو سڀ کان وڌيڪ اتر واري حصي ۾ شامل ڪيل عالمي سمنڊ جي طور تي  پڻ ڏٺو وڃي ٿو.
آرڪٽڪ سمنڊ ۾ اتر قطب وارو علائقو شامل آهي جيڪو اتر اڌ گول جي وچ ۾ آهي ۽ ڏکڻ طرف 60 ° N تائين پکڙيل آهي. آرڪٽڪ سمنڊ جي چوڌاري يوريشيا ۽ اتر آمريڪا آهن ، ۽ سرحدون ٽوپوگرافڪ گڻن جي پيروي ڪن ٿيون: پئسفڪ پاسي تي بيرنگ اسٽريئٽ ۽ ائٽلانٽڪ پاسي گرين لينڊ اسڪاٽلينڊ ريج آهي. اهو گهڻو ڪري سڄو سال ۽ تقريبا مڪمل طور تي سياري ۾ سمنڊ جي برف سان ڍڪيل آهي. آرڪٽڪ سمنڊ جي مٿاڇري جو گرمي پد ۽ لوڻ موسمي طور تي مختلف آهي جيئن برف جو ڍڪ ڳري ٿو ۽ جمي ٿو؛ پنجن وڏن سمنڊن ۾ ان جي لوڻ جي گھٽتائي ، گھٽ بخارجڻ، دريائن ۽ ندين مان تازي پاڻيءَ جي وڏي آمد، ۽ وڌيڪ لوڻ واري سامونڊي پاڻيءَ جي ڀرپاسي وارن سامونڊي پاڻيءَ سان محدود ڪنيڪشن ۽ وهڪري جي ڪري. برف جي اونهاري جي ڇنڊڇاڻ 50٪ تي حوالو ڏنو ويو آهي. يو ايس نيشنل سنو اينڊ آئس ڊيٽا سينٽر (ايس ايس ڊي سي) روزاني رڪارڊ مهيا ڪرڻ لاءِ سيٽلائيٽ ڊيٽا استعمال ڪري ٿو آرڪٽڪ سمنڊ جي برفاني ڍڪ ۽ پگھرجڻ جي شرح هڪ سراسري عرصي ۽ مخصوص گذريل سالن جي مقابلي ۾، سمنڊ جي برف جي حد ۾ مسلسل گهٽتائي ڏيکاري ٿو. سيپٽمبر 2012 ۾، آرڪٽڪ برف جي حد تائين هڪ نئين رڪارڊ گهٽ ۾ گهٽ پهچي وئي. سراسري حد (1979-2000) جي مقابلي ۾، سمنڊ جي برف 49 سيڪڙو گهٽجي چڪي هئي. thumb| پراڻي آرڪٽڪ سمنڊ جي برف جي گهٽتائي 1982-2007
يورپ
کاٻو|thumb| [[ايمنول بوون|ايمنيوئل بوون جو 1780ع وارو نقشو آرڪٽڪ جو نقشو ”اتر سمنڊ“ ڏيکاري ٿو.]] thumb| آرڪٽڪ علائقو ڏيکاريندو آهي اتر اوڀر گذرڻ ، ان جي اندر اتر سمنڊ جو رستو ، ۽ اتر اولهه لنگهه.
حد ۽ اهم بندرگاهن
اتي آرڪٽڪ سمنڊ تي ڪيترن ئي بندرگاهون ۽ هاربر آهن.
گڏيل رياستون
الاسڪا ۾، مکيه بندرگاهن Utqiaġvik (Barrow) (71.29556°N, -156.76639°W ) ۽ پردوو بي، الاسڪا (70.32556°N, -148.71139°W ).
روس
روس ۾، اهم بندرگاهن مختلف سامونڊي علائقن جي ترتيب ڏنل آهن:
آرڪٽڪ سمنڊ ۾ سڀ کان وڏا سمنڊ
آرڪٽڪ سمنڊ ۾ سڀ کان وڏو سمنڊ:
پاڻيءَ جو وهڪرو
کاٻو|thumb|آرڪٽڪ سمنڊ ۾ وڏي پاڻي جي ڪاميٽي جي ورڇ. سيڪشن ۾ مختلف پاڻي جي ماس جو خاڪو هڪ عمودي حصي سان گڏ بيئرنگ اسٽريٽ کان وٺي جاگرافيائي اتر قطب کان فريم اسٽريٽ تائين آهي . جيئن ته اسٽينٽيفڪيشن مستحڪم آهي، اونهي پاڻيءَ جو ماس مٿيون پرتن کان وڌيڪ ٿلهو هوندو آهي. کاٻو|thumb 1200 m| گھاٽائي جي جوڙجڪ آرڪٽڪ سمنڊ ۾. امونڊسين بيسن، ڪينيڊا جي بيسن ۽ گرين لينڊ سمنڊ لاءِ گرمي پد ۽ لوڻ جي پروفائيل کي اسڪيچ ڪيو ويو آهي. thumb| ڪوپپوڊ کاٻو|thumb|[[ڪينيڊي چينل .]]
سمنڊ جي برف
thumb| آرڪٽڪ سمنڊ ۾ سمنڊ جو ڍڪ، وچولي ڏيکاريندي، 2005 ۽ 2007 ڪوريج
جِيوَ وِديا (بائلاجي)
کاٻو|thumb| ٽي پولر رڇ نارٿ پول جي ويجهو يو ايس ايس هونولولو وٽ پهتا آهن. کاٻو|thumb| منڪي وهيل کاٻو|thumb| آرڪٽڪ برف جي فلو تي والرس
قدرتي وسيلا
پيٽروليم ۽ قدرتي گئس جا فيلڊز ، ، پوليميٽالڪ نوڊولس ، ريت ۽ بجري گڏيل ، مڇي، سيل ۽ وهيل سڀ ان علائقي ۾ گھڻي انگ ۾ موجود ٿي سگهن ٿا.
ٻاهريان ڳنڍڻا
زمرو:وڊيو ڪلپس تي مشتمل آرٽيڪل زمرو:آرڪٽڪ سمنڊ جون زميني شڪليون زمرو:ڌرتيءَ جا پڇاڙي ٽٻڪا زمرو:وڏا سمنڊ زمرو:آرڪٽڪ سمنڊ زمرو:آرڪٽڪ سمنڊ جا ٻيٽ
آرام ڪرسي
آرام ڪرسي (Rocking chair) ھڪ ڪشادي ڪرسي آھي جنھن کي آرام ڪرڻ لاءِ استعمال ڪيو ويندو. ھن کي اھڙي طرح جوڙيو ويو ھوندو آھي جو ان تي ويھندڙ ان تي جھولا بہ کائي سگھندو آھي. thumb|ڦرندڙ ڪُرسي thumb|آرام ڪرسي
امام مسعود سنڌي
مام- مسعود -بن- شيبہ -بن- الحسين السندي، لقب عماد الدين حنفي، ستين صدي هجريءَ جو سنڌي بزرگ، علم ۽ فضل ۾ عالمي شهرت رکندڙ هو. هي دنيا جو اهو پهريون عالم هو، جنهن ”-امام- الحرمين جويني“ ۽ -امام غزالي رحه- جي ”الغيث“ ۽ ”مقدمہ التعليم“ جو رد لکيو. هن جي سوانح معلوم نه ٿي سگهي آهي، البت سندس دؤر، تاتارين وارو دؤر ليکجي ٿو. هن جي ڪتاب جا قلمي نسخا الجزائر، مديني منوره، استنبول ۽ مصر ۾ موجود آهن.
انوکا آزمودا
سنڌي ٻوليءَ ۾ افسانن ۽ مشاهدن جو ڪتاب، جيڪو پروفيسر رام پنجواڻيءَ لکيو آهي. هيءُ ڪتاب 1965ع ۾ ڇپيو. ڪتاب 188 صفحن تي مشتمل آهي. ليکڪ کي هن ڪتاب تي ڀارت جي ساهتيه اڪادمي دهليءَ طرفان -انعام- به مليو. ڪتاب ۾ 16 افسانا ۽ مشاهدا ڏنل آهن. ڪتاب جو مهاڳ -ٻلديو گاجرا- جو مهاڳ لکيل آهي. ڪتاب ۾ شامل افسانن ۾ اهو ٻڌايو ويو آهي ته ايشور (خدا) ۾ اٽل عقيدو ئي انساني ڪاميابيءَ جو راز آهي. ڪتاب ڪرائون سائيز ۾ ڇپيل آهي.
1807ع
ڊسمبر
زمرو:سال
سند بن علي
سند بن علي، اسلامي دنيا جي عظيم سائنسدانن مان ھڪ ھو. پاڻ رياضي دان، انجنيئر، ماھر علم فلڪيات ۽ مترجم گذريا آھن.
ابتدائي احوال
سندن جي پيدائش منصوره سنڌ ۾ ٿي. پاڻ ھڪ سنڌي مسلمان ھيا ۽ سندن جو والد علي موسي ھڪ نئون مسلمان ھيو. ابتدائي تعليم منصوره مان حاصل ڪيائين. بعد ميں اعليٰ تعليم جي حاصلات جي لاءِ بغداد ويا.
سائنسي ڪارنامو
سندن جو عظيم ڪارنامو زيج السند و الھند آھي. زج السنڌ پهرين جدول هئي، جيڪا مسلم دنيا ۾ متعارف ڪرائي وئي هئي. هن رياضي دان هئڻ ڪري الخوارزمي ۽ يعقوب ابن طارق سان گڏ ڪم ڪيو ۽ ڌرتي ۽ فلڪياتي جسمن جو قطر معلوم ڪيو. هن الخوارزميءَ جي ڪتاب ’ڪتاب الجبرو المقابل‘ تي به ڪافي سٺو تبصرو لکيو. عربي انگن ۾ ڏهائي به سنڌ ابن علي متعارف ڪرائي. ابن ابي اسيبه مطابق بنو موسيٰ وارن هن سان حسد جي ڪري هن کي عباسي خليفي متوڪل کان ڪافي پري رکيو ۽ هن جي ڪم تي تنقيد ڪندا هئا. جعفر ابن موسى ابن شاڪر ۽ احمد ابن موسى ابن شاڪر ٻنهي هڪ وڏي ڪينال جي کوٽائيءَ جو ڪم هن جي بدران الفرغانيءَ کي ڏنو ۽ الفرغاني ان ڪم ۾ ڪافي ٽيڪنيڪي غلطيون ڪيون ۽ پاڻي الجعفريه علائقي تائين نه پهچي سگهيو. ان غلطيءَ جي خبر جڏهن خليفي متوڪل کي پئي ته هو موسى ڀائرن تي ڪافي ناراض ٿيو پر سنڌ ابن علي انهن غلطين کي صحيح ڪري کين سزا کان بچايو.
وفات
سندن جي وفات سنہ 864ع ۾ بغداد ۾ ٿي.
حوالا
زمرو:نائين صديءَ جا مترجم زمرو:نائين صديءَ جون ايشيائي شخصيتون زمرو:پاڪستان ۾ اسلام جي تاريخ زمرو:سنڌي شخصيتون
امان ائين ڇو؟ (ڪتاب)
نوجوان شاعرا، ومي سدارنگاڻيءَ جي ”وڀا پبليڪيشن آديپور- ڪڇ“ پاران ڇپيل ٻارن جي ڪتاب (ٻالڪ جا پاڻ وارتائي سوال) بمعنيٰ ”ممي ائين ڇو آهي“ جو سنڌ ۾ ڇپيل ٻيو ڇاپو ’امان ائين ڇو آهي‘ جي عنوان سان ’-ٿرديپ- ڳوٺاڻي ترقياتي پروگرام‘ مٺي، ضلعي ٿرپارڪر پاران مئي 2005ع ۾ ڇپائي پڌرو ڪيو ويو آهي. هن ڪتاب جا خوبصورت اسڪيچ شهديو ڏونگراڻي ٺاهيا آهن. هن ڪتاب جي پهرين ڇاپي جو مهاڳ مشهور اديب، ستيش روهيڙا ۽ ٻئي ڇاپي جو مهاڳ -تاج- جويي لکيو آهي. رايل سائيز جي هن 32 صفحن جي ڪتاب کي ”-ٿرديپ-“ پاران ٿر جي ڳوٺن ۾ مفت ورهايو ويو.
مڇون
مڇون مردن کي چپن مٿان ايندڙ وارن کي مڇون چيو ويندو آھي. مرد انھن کي پنھنجي حساب نمونا پڻ ڏيندا آھن. thumb|مڇون
اِڪي انگ
ايڪي يا اِڪي انگ (Odd number) اهڙا انگ آهن جيڪي ٻه جي ضرب نه آهن. جيڪڏهن اِڪي انگ کي 2 سان ونڊ ڪبو ته پاڇي بچندي. 1 پهريون واڌو انگ (Positive Number)، ان کان پوءِ وڏا اِڪي انگ 3،5،7،9 آهن. ڪجهه اِڪي انگ هي آهن، {1,3,5,7,9,11,13,15,17,19,21,23,25,27,29,31,33,35}.
جيڪڏهن ڪو انگ اِڪي ناهي ته اهو ٻڌي انگ هوندو آهي. ٻڌي انگ هن ريت {0,2,4,6,8,10,12,14,16...} هوندا آهن. جيڪڏهن ٻڌي انگ کي 2 سان ونڊ ڪبو ته هڪ مڪمل انگ ايندو جڏهن ته اِڪي کي ٻه سان ونڊ ڪرڻ سان پاڇي بچندي.
رياضي ۾ نه صرف واڌو پر ڪاٽو انگ به (..., −3, −2, −1, 0, 1, 2, 3, ...) اِڪي يا ٻڌي ٿي سگھن ٿا.
ڪول
ڪول ھڙو ننڍڙو جيت آھي جنھن جو گذر سفر گھڻو ڪري ڪريل کاڌي جي شين تي ٿي ٿو. thumb|ڪول
حيدرآباد ۾ فرنگي سرڪار خلاف بغاوت جو منضوبو ناڪام
12 سيپٽمبر 1857ع تي حيدرآباد ۾ فرنگي سرڪار خلاف بغاوت ڪرڻ جي رٿا رتي وئي هئي. جنهن تي 13 سيپٽمبر 1857ع تي عمل ٿيڻو هو. پر هڪ بنگالي برهمڻ جاسوس ڪراچيءَ ۾ انگريز سرڪار کي اطلاع ڏنو ته ريجمينٽ نمبر 21 رات جو 2 وڳي ڌاري بغاوت ڪندي. اطلاع ملڻ تي انهيءَ ريجمينٽ کي حاضري ڀرڻ جو حڪم ڏنو ويو. سندن حاضري ورتي وئي ۽ کانئن هٿيار واپس ورتا ويا. ائين حيدراباد ۾ فرنگي سرڪار خلاف بغاوت جو رٿيل منضوبو ناڪام ٿي ويو.
حوالا
زمرو:سنڌ زمرو:پاڪستان زمرو:ڀارت زمرو:تاريخ زمرو:سياست
آڌيءَ جو انصاف (ڪتاب)
ڪتاب آڌيءَ جو انصاف سنڌيءَ ۾ لکيل پهريون مذاقي ناٽڪ آهي، جنهن جو رچيندڙ ايڇ. سي بُلي وڪيل آهي. هي ڪتاب 1942ع ۾ ڪي. ايم ڪرپلاڻيءَ ”سيڪريٽري، ٻوڏ سهائتا ڪميٽي“ ڊي. جي نئشنل ڪاليج حيدرآباد پاران ڇپائي پڌرو ڪيو ويو. هن ڪتاب جو مهاڳ لکندي نامور شاعر ۽ فنڪار پروفيسر رام پنجواڻيءَ لکيو آهي ته مسٽر ايڇ. سي. بُلي هن قسم جو شعر لکي اسان اڳيان مثال پيش ڪيو آهي ۽ مذاق جو شعر شانائتي ڍنگ ۾ لکي، سڄو ناٽڪ انهيءَ طرز ۾ رچي هن سنڌي ساهتيه جي عظيم سيوا ڪئي آهي. ”آڌيءَ جو انصاف“ سنڌي ساهتيه ۾ پهريون مذاقي ناٽڪ آهي. هن ڪتاب لکڻ ۾ ليکڪ کي مرزا اجمل بيگ پڻ ڪافي همٿايو هو ۽ هي ڪتاب ڊي. جي نئشنل ڪاليج جي 1942ع واري ٻوڏ سهائتا ڪميٽيءَ پاران ڇپائي پڌرو ڪيو ويو، جنهن جا ميمبر پرنسپال ايڇ. ايس. ڀارواڻي پروفيسر. بي. ملڪاڻي، مس ڪملا ڊي ڪرپلاڻي، مس سروج ڊي، هيراننداڻي خود ليکڪ ۽ ٻيا هئا ۽ ليکڪ ٻوڏ سهائتا ڪميٽيءَ کي اهو اختيار ڏنو هو ته هن ڪتاب جي سڄي ڪهاڻي ٻوڏ سهائتا فنڊ ۾ ڏني وڃي. هي ناٽڪ اسٽيج ڪيو ويو ۽ ڏاڍو پسند ڪيو ويو. ”آڌيءَ جو انصاف“ ناٽڪ هڪ تصوراتي عدالت جو نقشو پيش ڪري ٿو، جنهن ۾ ٽمبڪٽو حڪومت جي حڪم سان هر ڪارروائي شاعريءَ ۾ هلائڻي آهي. ان کان سواءِ اها ڪارروائي آڌي رات جو عمل ۾ اچڻي آهي، ڇو ته شاعري ڪومل ٿڌي هئڻ سبب تيز ۽ تتل ڏينهن ۾ ننڊ جو ڪارڻ بڻجي ٿي. هن ناٽڪ ۾ عدالت جو آنريبل جسٽس توائي سراپا آفريڪي شان ۽ ڀڀڪيءَ سان عدالت ۾ گهڙي ٿو، سندس هٿ ۾ مڇيءَ جو ڪنڊيدار لڪڻ آهي ۽ کيس گائون بدران شاندار آفريڪي غاليچو پهريل آهي! هيءُ مذاقي ناٽڪ اشتهار وٺي ڇپايو ويو هو ۽ ڪرائون سائيز جي 76 صفحن تي ڇپيل هي ڪتاب ٻوڏ ساهتيه ڪميٽيءَ پاران ٻاپا پرنٽنگ ورڪس، تلڪ چاڙهي حيدرآباد جو ڇپيل آهي.
سڪندر اعظم خلاف ملتانين جي تاريخ مزاحمت
مظلوم قومن ۽ طبقن جي تاريخ به مظلوم ٿيندي آهي. انهن سان منسوب تاريخ ۾ لکيل وڏن وڏن ڪارنامن جي به ڪا وقعت ۽ اهميت ناهي ۽ نه ئي پنهنجي وطن ۽ ماڻهن جي حفاظت لاءِ سندن بهادري ۽ جوانمردي جي ڪارنامن کي تاريخ ۾ ڪا جڳهه ڏني وڃي ٿي. اهڙين مظلوم قومن جي هزارين گمنام شهيدن جي ڳالهه به ڪٿي نه ٿي ملي.
اسان هن لکڻيءَ ۾ ان تاريخ ساز بهادريءَ جي ڳالهه ڪنداسين جڏهن ملتان ۽ سنڌ جي ماڻهن عالمي سپر پاور سان ٽڪر کاڌو ۽ ملتان ۾ نائن اليون کان به وڏو ۽ خطرناڪ واقعو پيش آيو جڏهن عالمي سپر پاور جي چيف ايگزيڪيوٽو کي ملتان ۾ نشانو بنايو ويو. اهو واقعو جيڪڏهن يورپ، عرب ۽ دنيا جي ڪنهن ٻئي هنڌ پيش اچي ها ته ان تي فلمون ٺاهيون وڃن ها ۽ ان واقعي کي نصاب ۾ شامل ڪيو وڃي ها. پر ڇا ڪريون جو هن خطي جي ماڻهن جي مظلوميت جي انتها اها آهي ته پنهنجي وطن جي حفاظت تي جان قربان ڪندڙن جي ڀيٽ ۾ حملا ڪندڙن کي وڌيڪ عزت جي نظر سان ڏٺو ويو ڇاڪاڻ ته اهي فاتح هئا، انهن هن ڌرتي جي لکين پٽن ۽ ڌيئن جو رت وهايو هو. وطن تي زندگي قربان ڪندڙ ملتان ۽ سنڌ سميت دنيا جي هر ملڪ ۾ لکين ماڻهو اهڙا هوندا جن جون نه مزارون آهن نه وري ڪتبا. سنڌ ۽ ملتان ۾ پنهنجي وطن لاءِ لکين ماڻهن تاريخ ساز قربانيون ڏنيون آهن. نه ته سندن نالن جي تاريخ ۾ ڪا ڳالهه آهي ۽ نه ئي سندن ڪا مزار، نه وري ان تي ڪو ڪتبو. پر هاڻي جنهن حال ۾ به آهي ملتان ۽ سيوهڻ دنيا جي انهن چند شهرن منجهان آهن جيڪي هزارين سالن کان جيئرا آهن ۽ گهٽ يا وڌ ان ئي هنڌ قائم آهن جتي اڳ ۾ هئا. انهن کي ان حال ۾ قائم ۽ ڪشش ڪندڙ رکندڙ گمنام شهيدن جا يادگار ملتان ۽ سنڌ جي گهٽ ۾ گهٽ ضلعي هيڊڪوارٽرن ۾ قائم ڪرڻ گهرجن. چون ٿا ته سڪندر اعظم جنهن کي يورپ ۾ اليگزنڊر دي گريٽ جي نالي سان سڏيو ويندو آهي، جيڪڏهن جنگي جنون ۾ نه وٺجي وڃي ها ته هو تمام وڏو فلسفي هجي ها. پر دنيا فتح ڪرڻ ۽ سپر پاور واري جنون سبب ان جهڙو ذهين ماڻهو به لکين ماڻهن کي قتل ڪرڻ کان پاڻ کي روڪي نه سگهيو.
سڪندراعظم 326 قبل مظلوم قومن ۽ طبقن جي تاريخ به مظلوم ٿيندي آهي. انهن سان منسوب تاريخ ۾ لکيل وڏن وڏن ڪارنامن جي به ڪا وقعت ۽ اهميت ناهي ۽ نه ئي پنهنجي وطن ۽ ماڻهن جي حفاظت لاءِ سندن بهادري ۽ جوانمردي جي ڪارنامن کي تاريخ ۾ ڪا جڳهه ڏني وڃي ٿي. اهڙين مظلوم قومن جي هزارين گمنام شهيدن جي ڳالهه به ڪٿي نه ٿي ملي. مسيح آڪٽوبر مهيني ۾ ملتان ۽ سنڌ تي حملو ڪيو. يونان جا تاريخدان لکن ٿا ته سڪندر ملتان شهر تي قبضو ته ڪري ورتو هو پر ملتان جو قلعو سندس قبضي ۾ نه پئي آيو. هو ان تي قبضو ڪرڻ جي ڪوشش ڪندو رهيو. ان ڪوشش دوران پنهنجي ٽن ساٿين سان گڏ قلعي ٻاهران پهتو ۽ پنهنجي ساٿين کان ڏاڪڻ ڦري قلعي جي ڀت تي چڙهي ويو. قلعي ۾ ان وقت مالو آرمي موجود هئي جيڪا ڪافي انگ ۾ ملتان تي حملي جي وقت کان سڪندر سان جنگ ۾ رُڌل هئي. سڪندر اعظم کي ساٿي سميت قلعي جي ڀت تي ڏسي مالو آرميءَ مٿس حملو ڪري ڏنو. ان وقت دنيا جي سپرپاور جو چيف ايگزيڪيوٽو سڪندر قلعي جي ڀت تي بيٺو هو ۽ مٿس ملتان جي مالو قبيلي جي ماڻهن جي فوج حملو ڪري ڏنو. جنهن سان سڪندر جو هڪ ڪمانڊر قتل ٿي ويو. پنهنجي جان بچائڻ لاءِ سڪندر اعظم قلعي جي ڀت کان هيٺ ٽپو ڏنو ۽ هڪ وڻ کي آڙ بڻائي مالو قبيلي سان مقابلو ڪرڻ لڳو. ان مقابلي دوران ملتان جو گورنر پنهنجي شهر جي حفاظت ڪندي سڪندر هٿان قتل ٿي ويو.
پنهنجي ا مظلوم قومن ۽ طبقن جي تاريخ به مظلوم ٿيندي آهي. انهن سان منسوب تاريخ ۾ لکيل وڏن وڏن ڪارنامن جي به ڪا وقعت ۽ اهميت ناهي ۽ نه ئي پنهنجي وطن ۽ ماڻهن جي حفاظت لاءِ سندن بهادري ۽ جوانمردي جي ڪارنامن کي تاريخ ۾ ڪا جڳهه ڏني وڃي ٿي. اهڙين مظلوم قومن جي هزارين گمنام شهيدن جي ڳالهه به ڪٿي نه ٿي ملي. ڳواڻ جو لاش ڏسي ملتان جا ماڻهو ڄڻ ڇتا ٿي پيا. سڪندر اعظم جي دهشتناڪ فوج، جنهن هن سڄي خطي ۾ دهشت پکيڙي هئي، جي پرواهه ڪرڻ بنا سڪندراعظم تي حملو ڪري ڏنائون ۽ هڪ زهر ۾ ٻڏل تير سڪندر جي زرهه کي چيريندو سندس سيني اندر چُڀي ويو. اهو تنهن وقت جي دنيا ۾ نائن اليون کان ڪنهن طرح به گهٽ واقعو نه هو. دنيا جي سپرپاور جو چيف ايگزيڪيوٽو ملتان جي زمين تي زخمي حالت ۾ پيو هو ۽ سندس زخم مان رت وهي رهيو هو. جنهن هنڌ ملتان جي بهادر جو رت وهيو هو ان ئي هنڌ سڪندراعظم کي پنهنجو رت به وهائڻو پيو. سڪندر جو هڪ ڪمانڊر شاهي ڍال سڪندر جي مٿان رکي کيس وڌيڪ حملن کان بچائڻ جي ڪوشش ڪرڻ لڳو. پنهنجي بادشاهه کي سخت زخمي حالت ۾ بيهوش، زمين تي ڪريل، رت وهائيندو ڏسي ڇا ٿيڻو هو؟ اهو ئي جيڪو نائن اليون کان پوءِ هن خطي ۾ ٿيو. ملتان جي ماڻهن تي ڄڻ قيامت ڪڙڪي پئي. يوناني فوج پاڳلن وانگر ملتان ۽ ان جي آس پاس جي علائقن ۾ گهڙي وئي ۽ جيڪو به سامهون آيو ان کي قتل ڪري ڇڏيائون. انهن هي خيال به نه ڪيو ته عورتون گهرن ۾ ويٺيون هيون، ٻار رانديون کيڏي رهيا هئا، پوڙها ڳالهين ۾ رُڌل هئا، پر سڀ ڪجهه يونانين جي تلوارن جو کاڄ ٿيندو رهيو. هڪ ڀيرو وري ملتان جي سرزمين پنهنجي ئي ماڻهن جي رت سان رنگين ٿي وئي.مالو قبيلي جي ماڻهن جو اهو حال ڏسي ملتان  جي هيٺئين حصي جي رهاڪو کيدرڪ قبيلي جا حواس خطا ٿي ويا. اهي ان حد تائين دهشت سٽيل ٿي ويا جو هنن زخمي سڪندر جي آڏو هٿيار ڦٽي ڪري ڇڏيا.
مل مظلوم قومن ۽ طبقن جي تاريخ به مظلوم ٿيندي آهي. انهن سان منسوب تاريخ ۾ لکيل وڏن وڏن ڪارنامن جي به ڪا وقعت ۽ اهميت ناهي ۽ نه ئي پنهنجي وطن ۽ ماڻهن جي حفاظت لاءِ سندن بهادري ۽ جوانمردي جي ڪارنامن کي تاريخ ۾ ڪا جڳهه ڏني وڃي ٿي. اهڙين مظلوم قومن جي هزارين گمنام شهيدن جي ڳالهه به ڪٿي نه ٿي ملي. تان کان پوءِ سڪندر هاڻوڪي سنڌ جي الور (اروڙ) تي حملو ڪيو. الور جي راجا موکي راج ڪا ٻي راهه نه ڏٺي ۽ سوکڙيون پاکڙيون ڏئي بنا ويڙهه جي سڪندر سامهون هٿيار ڦٽا ڪيائين. جنهن جي بدلي ۾ سڪندر الور جي مها راجا کي سنڌ جو چڪر ورتي راجا قبول ڪيو.
مظلوم قومن ۽ طبقن جي تاريخ به مظلوم ٿيندي آهي. انهن سان منسوب تاريخ ۾ لکيل وڏن وڏن ڪارنامن جي به ڪا وقعت ۽ اهميت ناهي ۽ نه ئي پنهنجي وطن ۽ ماڻهن جي حفاظت لاءِ سندن بهادري ۽ جوانمردي جي ڪارنامن کي تاريخ ۾ ڪا جڳهه ڏني وڃي ٿي. اهڙين مظلوم قومن جي هزارين گمنام شهيدن جي ڳالهه به ڪٿي نه ٿي ملي. پر ٻئي طرف پنهنجي راجا موکي راج کي بزدلن وانگر هڪ ڌارئي بادشاهه اڳيان ڪنڌ جهڪائيندي ڏسي سنڌ جي عوام ۾ هڪ تمام وڏو جوش پيدا ٿيو جيڪو هڪ بغاوت جي صورت وٺي ويو. برهمڻن پنهنجي گهرن مان نڪري شهر شهر ڳوٺ ڳوٺ وڃي پنهنجي بادشاهه جي بزدليءَ خلاف تحريڪ هلائي. اها تحريڪ ان حد تائين زور وٺي وئي جو الور جي مهاراجا کي ان تي مجبور ٿيڻو پيو ته هو پرڏيهي حملو ڪندڙ اڳيان ڪنڌ جهڪائڻ بدران پنهنجي وطن جي حفاظت لاءِ مقابلو ڪري.
پن مظلوم قومن ۽ طبقن جي تاريخ به مظلوم ٿيندي آهي. انهن سان منسوب تاريخ ۾ لکيل وڏن وڏن ڪارنامن جي به ڪا وقعت ۽ اهميت ناهي ۽ نه ئي پنهنجي وطن ۽ ماڻهن جي حفاظت لاءِ سندن بهادري ۽ جوانمردي جي ڪارنامن کي تاريخ ۾ ڪا جڳهه ڏني وڃي ٿي. اهڙين مظلوم قومن جي هزارين گمنام شهيدن جي ڳالهه به ڪٿي نه ٿي ملي. هنجي خلاف سول نافرمانيءَ جي تحريڪ هلندي ڏسي الور جي مهاراجا موکي راجا سڪندراعظم خلاف بغاوت جو جهنڊو کنيو، جڏهن سڪندر کي اها خبر پئي ته سنڌ جي عوام خاص طور برهمڻن مهاراجا موکي راج کي سڪندر خلاف بغاوت تي اڪسايو آهي ته سڪندر پنهنجي فوج کي برهمڻن کي قتل ڪرڻ جو حڪم ڏنو. يوناني تاريخدان پلوٽارچ لکيو آهي ته ظالم سڪندر سنڌ جي ڪيترن ئي فلسفين ۽ برهمڻن کي جيل ۾ وڌو ۽ آخر مٿن ڪوڙا ڪيس هلائي وطن پرستي ۽ وطن سان محبت جي ڏوهه ۾ ڦاسيءَ تي چاڙهي ڇڏيو. يوناني تاريخدان چون ٿا ته سڪندر سنڌ مان گذرڻ وقت اَسي هزار کان وڌيڪ ماڻهو قتل ڪيا. پر پوءِ به هو هن علائقي جي وطن دوست جدوجهد کي ختم نه ڪري سگهيو ۽ نه پنهنجي خلاف ٿيندڙ مزاحمت کي دٻائي سگهيو.
وطن د مظلوم قومن ۽ طبقن جي تاريخ به مظلوم ٿيندي آهي. انهن سان منسوب تاريخ ۾ لکيل وڏن وڏن ڪارنامن جي به ڪا وقعت ۽ اهميت ناهي ۽ نه ئي پنهنجي وطن ۽ ماڻهن جي حفاظت لاءِ سندن بهادري ۽ جوانمردي جي ڪارنامن کي تاريخ ۾ ڪا جڳهه ڏني وڃي ٿي. اهڙين مظلوم قومن جي هزارين گمنام شهيدن جي ڳالهه به ڪٿي نه ٿي ملي. وستيءَ ۽ جانثاريءَ جا اهي داستان فاتحن جي ڀر کڻندڙ تاريخدانن ۽ نام نهاد ليکڪن جو ڌيان انڪري حاصل نه ڪري سگهيا جو انهن جو واسطو محروم قومن سان آهي. کين اهو خوف به آهي ته جيڪڏهن انهن مظلومن جيڪي تاريخ ۾ بزدل نه پر بهادر رهيا آهن، پاڻ کي سڃاڻي ورتو ته مٿن زبردستي ۽ ڪنهن به ڊرامي بازي ذريعي حڪومت نه ٿي ڪري سگهجي. مظلوم تڏهن ظالمن لاءِ خطرناڪ بنجي وڃي ٿو جڏهن کيس خبر پئجي وڃي ٿي ته سندس ماضي شرمناڪ نه پر فخر جوڳو هيو.
زمرو:تاريخ
تاج جويو
سنڌ جو ناميارو اديب ۽ شاعر تاج جويو، سندس پورو نالو، تاج محمد ولد حاجي جويو آهي. هن 6 سيپٽمبر 1954ع تي تعلقي سڪرنڊ (هاڻي دولتپور) ضلعي نوابشاھہ (هاڻي بينظير آباد) جي هڪ ننڍڙي ڳوٺ ’پير ڪولاچيءَ‘ ۾ جنم ورتو.
تعليم
پهريون ڪلاس گورنمينٽ پرائمري اسڪول سن (تعلقي ڪوٽڙي، اڳوڻي ضلعي دادو) مان پاس ڪري، باقي پرائمري تعليم گورنمينٽ پرائمري اسڪول ’پير شاهنواز‘ (پير ڪولاچيءَ) مان حاصل ڪيائين. ڇهين ڪلاس کان نائين ڪلاس تائين ڊي سي (ناز باغ) هاءِ اسڪول قاضي احمد ۾ پڙهيو، جتان مِڊل اسٽئنڊرڊ جو امتحان موري سينٽر تي ڏنائين ۽ ضلعي ۾ پهريون نمبر حاصل ڪري، اسڪالرشپ کٽيائين. مئٽرڪ جو امتحان وري اباڻي شهر سن (تعلقي ڪوٽڙيءَ) مان 1970ع ۾، ڪوٽڙي سينٽر تان ڏنائين. هن جو ارادو ڊاڪٽر ٿيڻ جو هو، پر مائٽ غريب هئڻ ڪري سندس خرچ ڀري نہ سگهيا ۽ هن 1971ع ۾ سڪرنڊ ٽيچرس ٽريننگ ڪاليج ۾، اسڪالرشپ وارن پئسن مان، ايس. وي (سينيئر ورنيڪيولر) جي ٽريننگ حاصل ڪري، فرسٽ پوزيشن حاصل ڪئي. بي. اي گورنمينٽ سچل سرمست ڪاليج نوابشاھہ مان ۽ ايم. اي (سنڌي) خانگي طرح سنڌ يونيورسٽيءَ مان 1978ع ۾ پاس ڪري، فرسٽ ڪلاس فرسٽ پوزيشن ماڻي، سنڌ يونيورسٽيءَ پاران چانسلر ۽ وائيس چانسلر گولڊ ميڊل حاصل ڪيائين. ان کان سواءِ خانگيءَ طرح اديب سنڌي، عالم ۽ فاضل ۾ پڻ فرسٽ ڪلاس فرسٽ پوزيشنون حاصل ڪيائين.
مُلازمتون
22 آڪٽوبر 1972ع کان پرائمري استاد طور پرائمري اسڪول طيب لاکي، تعلقي سڪرنڊ ۾ مُقرر ٿيو. مختلف اسڪولن (الهه بخش مري، امام بخش مري، مجيد ڪيرئي ۽ مشائخ مڊل اسڪولن) ۾ پڙهائڻ بعد، ڪجهه عرصو گورنمينٽ اڳوڻي ڊي. سي هاءِ اسڪول ۽ هاڻي ايڇ. ايم. خواجا هاءِ اسڪول نوابشاھہ ۾ جونيئر اسڪول ٽيچر طور پڙهايائين ۽ هڪ سال ايڇ. ايم خواجه هاءِ اسڪول سوسائٽي نوابشاھہ (خانگي) ۾ 16 گريڊ ۾ اُستاد طور پڻ پڙهايائين ۽ اُن اسڪول جي باني استادن مان آهي. تاج جويو 1982ع ۾ پبلڪ اسڪول ميرپورخاص ۾ ليڪچرار مُقرر ٿيو ۽ پبلڪ سروس ڪميشن جو امتحان پاس ڪرڻ کانپوءِ جنوري 1984ع ۾ گورنمينٽ ڪاليج مٺيءَ ۾ ليڪچرار ٿيو. اُتان 1986ع ۾ گورنمينٽ سائنس ڪاليج سڪرنڊ، اُن بعد 1988ع کان گورنمينٽ سٽي ڪاليج حيدرآباد، گورنمينٽ ڪاليج ڪوٽڙي ۽ بعد ۾ گورنمينٽ ڪاليج قاسم آباد، حيدرآباد ۾ ليڪچرر ٿي رهيو. 1996ع جي آگسٽ مهيني ۾ اسسٽنٽ پروفيسر طور سندس ترقي ٿي ۽ سيپٽمبر 1997ع کان سنڌي لئنگئيج اَٿارٽيءَ جو سيڪريٽري مُقرر ڪيو ويو. پنج سال سنڌي لئنگئيج اَٿارٽيءَ ۾ خدمتون سرانجام ڏنائين ۽ ٽن چيئرمينن حميد سنڌي، ڊاڪٽر غلام علي الانا ۽ ڊاڪٽر قاسم ٻُگهيي سان گڏ ڪم ڪيائين. ڊاڪٽر محمد قاسم ٻُگهيي سان ڇھہ مهينا ڪم ڪرڻ بعد واپس گورنمينٽ ڪاليج قاسم آباد ۾ اسسٽنٽ پروفيسر طور درس تدريس ۾ مشغول رهيو ۽ تازو ڊاڪٽر فهميده حسين جي دور ۾ کيس ٻيو ڀيرو 10 نومبر 2008ع کان سنڌي لئنگئيج اَٿارٽيءَ جو سيڪريٽري مُقرر ڪيو ويو هئو. بعد ۾ هو سنڌي لغات بورڊ جو پروجيڪٽ ڊائريڪٽر ٿيو جتان هن ذاتي سبب ڄاڻائي استعيفا ڏئي ڇڏي آهي. هن مهل هو حيدرآباد ۾ رهي ٿو.
ادبي سفر
سندس شاعريءَ جو پهريون ڪتاب ’سوچون سرها گل‘ (اياز گل سان گڏ) 1978ع ۾ ڇپيو، جنهن کي انسٽيٽيوٽ آف سنڌالاجيءَ، سال جو شاعريءَ جو بهترين ڪتاب قرار ڏيندي، انعام ڏنو.
ڪتاب
ان کان پوءِ سندس ڇپيل ڪتابن (طبعزاد ۽ ترتيب) جو تفصيل هن ريت آهي: ان کان سواءِ تاج جويي، شاھہ عبداللطيف جي مختلف سُرن تي تحقيقي مقالن جا هيٺيان ڪتاب ترتيب ڏنا آهن، جيڪي ثقافت کاتي سنڌ ڇپائي پڌرا ڪيا آهن: انهن ڪتابن کان سواءِ تاج جويو شيخ اياز جي سموري شعر ۽ نثر کي ثقافت ۽ سياحت کاتي، سنڌ طرفان 22 جلدن ۾ ترتيب ڏئي رهيو آهي، جنهن ڏس ۾ هن وقت تائين سندس ترتيب ڏنل شيخ اياز جي شاعريءَ جا پنج جلد ڇپجي چڪا آهن، ان کان سواءِ سندس لکيل ۽ ترتيب ڏنل وِيهارو ڪتاب ڇپائيءَ جا مُنتظر آهن.
سنڌي ادبي سنگت
ان علمي ۽ تحقيقي پورهئي کان سواءِ تاج جويي جو اهم ڪم ”سنڌي ادبي سنگت، سنڌ“ جي تنظيم ڪاري آهي. پاڻ اٺ سال (چار ڀيرا) سنڌي ادبي سنگت سنڌ جو سيڪريٽري جنرل رهيو آهي، تنهن کان سواءِ مختلف سماجي، ثقافتي، تعليمي ۽ ادبي تنظيمن: سنڌ گرئجويئٽس ائسوسيئيشن شاخ سڪرنڊ جو سيڪريٽري (6 سال)، سگا مرڪز جو جوائنٽ سيڪريٽري ۽ مرڪزي ثقافتي سيڪريٽري، پرائمري ٽيچرس ائسوسيئيشن نوابشاهه جو سيڪريٽري ۽ خزانچي، سنڌ پروفيسرس ليڪچررس ائسوسيئيشن جو مرڪزي پريس ۽ ثقافتي سيڪريٽري، سنڌ اشاعت گهر سڪرنڊ جو سيڪريٽري، لوڪ ورثي اسلام آباد ۽ انسٽيٽيوٽ آف سنڌالاجيءَ جي صلاحڪار بورڊن جو ٽن سالن لاءِ ميمبر، ’شيخ اياز چيئر‘ شاهه عبداللطيف يونيورسٽي خيرپور جي صلاحڪار بورڊ جو ٽي سال ميمبر، آغا خان يونيورسٽي جي سنڌي ٻولي پئنل جو ميمبر، سنڌالاجيءَ جي پبليڪيشن ڪميٽيءَ جو ميمبر (6 سال)، سنڌ ٽيڪسٽ بڪ بورڊ جي نصاب ڪميٽيءَ جو مستقل ميمبر آهي.
مڃتائون
کيس علمي ادبي خدمتن جي مڃتا طور انسٽيٽيوٽ آف سنڌالاجي ايوارڊ (بهترين شاعري: ”سوچون سرها گل“)، سنگت ايوارڊ 1997ع، ۽ 1999ع، (تنقيد ۽ تحقيق)، شاھہ لطيف آرٽ سرڪل موري ۽ سڪندر آرٽ گئلري، نواب شاھہ طرفان ايوارڊ، اسٽوڊنٽس زون ايوارڊ، (ٽنڊي ڄام يونيورسٽيءَ جي شاگردن پاران ادبي خدمتن تي)، ع. ق. شيخ اوارڊ، ڪاروانِ ادب سنڌ پاران ٻہ ڀيرا ايوارڊ (تحقيقي ادب)، سچل سرمست ايوارڊ، شاھہ لطيف ايڪسيلنس ايوارڊ، حمل فقير ايوارڊ، شيخ اياز مَڃتا شيلڊ، تنوير عباسي ايوارڊ، اُستاد بخاري ايوارڊ، بيدل ايوارڊ، انيس انصاري ايوارڊ، اُڏيرو لال ايوارڊ ۽ ٻيا ڪئين ايوارڊ ملي چُڪا آهن.
حوالا
زمرو:سنڌ جا تعليمي ماهر زمرو:1930ع جون پيدائشون زمرو:پاڪستاني شاعر زمرو:جيئرا ماڻهو زمرو:سنڌي شاعر زمرو:سنڌي شخصيتون زمرو:سنڌي ماڻھو
اب کيل ڪي دکا
پس منظر
هن گاني جو پيش ڪار علي ظفر آهي ۔ پاڪستان ڪرڪيٽ بورڊ پاران علي ظفر کي هي گانو بڻائڻ جي لاءِ چيو ان گاني کي فيبروري 2016ء ۾ منعقد ٿيڻ واري پاڪستان سپر ليگ جي افتتاحي سيزن جي لاءِ  تيار ڪيو ويو۔ ان گاني کي پاڪستان سپر ليگ جي  تراني  جو اعزاز حاصل آهي۔ ان گاني ۾ 25 مرد ۽ خواتين گلوڪارن جي ڪورس  علي ظفر جو ساٿ ڏنو هيو۔
ان گاني جي وڊيو پڻ بڻائي وئي۔ ٽورنامنٽ جي تشهير جي لاءِ سماجي رابطن جي ويب سائٽن تي #AbKhelKeDikha جي ٽيگ استعمال ڪئي ويندي آهي۔ سرڪاري طور تي هي گانو پٽاري ڊاٽ پي ڪي جي ويب سائٽ تي رکيو ويو هيو۔
حوالا
زمرو:2016 ۾ پاڪستان سپر ليگ زمرو:پاڪستان سپر ليگ
1238ع
ڊسمبر
زمرو:1238ء زمرو:تيرھين صدي زمرو:سال
ميڪش سومرو
ميڪُش سومرو نوجوان ٽهيءَ جو هڪ نمائنده شاعر آهي، سندس شاعريءَ جي بهترين چونڊ، ڪتاب ”موکي مَٽ اُپٽيا“ ۾ ڇپجي چڪي آهي. اهو ڪتاب نوجوان ٽهيءَ جي ڏهن شاعرن جو گڏيل مجموعو آهي جنهن جو مهاڳ سنڌي ٻوليءَ جي بهترين شاعر امداد حسينيءَ لکيو آهي. ميڪش سومرو شاعري کان علاوه ڪجهه تنقيدي مقالا پڻ لکيا آهن. سندس شاعري سنڌي ٻوليءَ جي تقريباً سمورن مخزنن ۽ اخبارن ۾ ڇپجي چڪي آهي، جنهن ۾ ”سوجهرو“، ”ڪينجهر“، ”سنڌ رويو“، ”ادب“، ”عبرت ميگزين“، ”مهراڻ“ ۽ ”مومل“ وغيره شامل آهن. ميڪش سومرو جا غزل ادبي پروگرامن ۾ تمام گهڻا پسند ڪيا وڃن ٿا. هن غزل جي صنف کان علاوه نظم، آزاد نظم، وائي، بيت وغيره تي بھ طبع آزمائي ڪئي آهي. ميڪش سومرو جي شاعريءَ مان ڪجهه سٽون نموني طور هيٺ ڏجن ٿيون. خوب کان خوب تر جي ڳولا آ ڄڻ ته پنهنجي اندر جي ڳولا آ گل هٿن ۾ پڙهي پئي ڪتبا هن کي ڪنهنجي قبر جي ڳولا آ تنهن کان ڪهڙو پڇان پتو تنهنجو جنهن کي پنهنجي ئي گهر جي ڳولا آ.
آڌيگام
آڌيگام ضلعي ٿرپارڪر جي تعلقي ننگرپارڪر جي هڪ ديھ، جنهن ۾ 9 ڳوٺ موجود آهن. هن ديھ يا ڳوٺ جي لاءِ چوڻي مشهور آهي ته: ”اڌ ۾ آڌيگام، اَڌ ۾ پارڪر“. هن نالي سان ڳوٺ تعلقي ننگرپارڪر جي ديھ ”آڌيگام“ ۾ آباد آهي.
ميڪش سومرو
زمرو:شخصيتون
آڌيگام
حوالا
زمرو:ضلعو ٿرپارڪر
نيقيه ڪاؤنسل
حوالا
زمرو:آريوسيت زمرو:تثليثيت
انيتا بوس (ڪتاب)
''هيءُ ڪتاب نوتن گوپالداس ڪرپالاڻيءَ جو لکيل آهي. ڪرائون سائيز واري هن ڪتاب ۾ 115 صفحا آهن ۽ قيمت هڪ رپيو ڄاڻايل آهي. ڇاپو پهريون، ڀارت جيون ساهتيه منڊل طرفان، ٻاپا پرنٽنگ ورڪس، حيدرآباد مان سال 1946ع ۾ ڇپيو.''
حوالا
زمرو:سنڌي ڪتاب
تمھيد
100px|thumb|کاٻو|آمريڪي چارٽر جو تمهيد تمهيد ، ڪنهن دستاويز جي شروعاتي لفظن کي چيو ويندو آهي جنهن ۾ ان دستاويز جي مقصد ۽ فلسفي کي بيان ڪيو ويو هجي. قانوني دستاويزن جي ابتدا ۾ ان جي تاريخي حوالن ۽ عنوان جي تت کي بيان ڪيو ويندو آهي. ان کان سواءِ ڳالهه ٻولهه دوران زير بحث آيل عنوان جي شروعات ۾ ان جي ماخذ يا فلسفي کي بيان ڪيو وڃي ته ان کي تمهيد ٻڌڻ چئبو آهي.
رابرٽ جي رولز آف آرڊر جي مطابق، پارلياماني ڪاروائي ۾ جن شقن جي لاءِ قرارداد پيش ڪيو وڃي تمهيد ۾ انهن شقن جو ذڪر ڪرڻ ضروري آهي، پر جڏهن صرف ائين ئي ڪا قرارداد پيش ڪرڻ هجي اتي تمهيد جي ضرورت ناهي، جيڪڏهن تمهيد ذريعي قرارداد جي پسمنظر بابت لکيو وڃِ ته ممڪن آهي ته قرارداد پاس نه ٿي.
حوالا
زمرو:قانوني اصطلاحون زمرو:قانوني دستاويز
تاج
thumb|برطانيا جو شاھي تاج thumb| قديم نيپال جي واجراڪاريا جو تاج thumb|پولينڊ جي بھادر بوليسلا پھرين جو تاج جو نقل . اصل تاج ارڙھين صدي ۾ ختم ٿي ويو thumb|ڪورياجي قديم سيلا جو سيوبانگ چانگ وارو سونھري تاج
بادشاهي دستار، خاص ٽوپي (مٿي تي ڪلاهه دار، ڊگهي، سفيد ٽوپي) هن قسم جي ٽوپيءَ کي سنڌ ۾ شاهه عنايت شهيد جهوڪ شريف وارن صوفين، بزرگن، توڙي ٻين ڪيترن صوفين جي رسمي اصطلاح ۾ ”تاج“ سڏيندا آهن. درويشي ڪُلاهه ۽ درويشي لباس ۾ ”تاج“ کي خاص اهميت ڏني وئي آهي. صوفين جي هر طريقي جي تاج جو نمونو ۽ رنگ مختلف هوندو آهي.
قديم دور ۾ ڪيترن ئي ملڪن جا بادشاهه مٿي تي تاج پائيندا هئا. هر هڪ ملڪ جي رواج مطابق ”تاج“ جون صورتون جدا جدا هونديون هيون. اسلام ۾ باقاعدي شاهي تاج يا تاجپوشيءَ جو رواج نه هو. مغربي ملڪن ۾ تاجُ، شاهي اقتدار جي علامت سمجهيو ويندو هو. بنو اُميه ۽ عباسي خليفن ايراني روايت جي تقليد ڪئي. مصر جي فاطمي خليفي جو باقاعدي تاج نه هوندو هو، پر ”عمامو“ هوندو هو، اهڙيءَ طرح سنڌ ۾ به ڪي حڪمران تاج پائيندا هئا ته ڪي وري جڙاؤ پٽڪو. ٽالپرن مان مير فتح علي خان پٽڪو ۽ باقي سڀ مير ”ٽوپ“ تاج طور ڍڪيندا هئا، جنهن تي جواهر ٽاڪيل هوندا هئا ۽ اهو اڇي رنگ جو هوندو هو. عثمانيه حڪومت جي سلطان لاءِ مشهور آهي ته هو ”تاج خراساني“ پائيندو هو. انگلينڊ جي راڻيءَ جو ’تاج‘ مشهور آهي، ايتريقدر جو اُن تاج جو نشان ’توبن‘ ۽ ٻين شين تي به اُڪيريو ويندو هو. برصغير ۾ ’تاج هوٽلن‘ تي ان قسم جو تاج، ٽريڊ مارڪ طور نظر اچي ٿو.
حوالا
زمرو:بادشاهت
اڻ ٽر صورتحال
ھن صفحي کي انگريزي وڪيپيڊيا جي صفحي Fait Accompli سان نہ ڳنڍيو وڃي.
اهڙو مامرو يا حاصلات جنهن کي مَٽائي يا پوئتي نہ ڪري سگهجي ۽ اھو اَٽل هجي، مثال جي طور تي ڪو بہ سگهارو ملڪ يا ڪجھ اتحادي ملڪ گڏجي اوچتو اهڙو فيصلو يا ڪم ڪن، جنهن سان ڀرپاسي جي علائقن ۾ عام ونھوار مطابق هلندڙ معاملا متاثر ٿين، تہ ان کي اڻ ٽر صورتحال (Fait Accompli) جي اصطلاح سان سڃاتو وڃي ٿو. اهڙي فيصلي يا ڪم ۾ گهڻي قدر نقصان ٿيڻ جا امڪان هوندا آهن. اڻ ٽر صورتحال يا فيٽ اَڪمپلاءِ Fait Accompli جو وڏو مثال اپريل 1982ع ۾ ارجنٽائين طرفان ڏکڻ ائٽلانٽڪ سمنڊ ۾ موجود فاڪلينڊ ٻيٽن تي، اوچتو قبضو ڪرڻ واري وک هئي. انهن ٻيٽن تي برطانيا جو 1833ع کان قبضو هو. پر ارجنٽائين انهن ٻيٽن تي (جاگرافيائي لحاظ کان ويجهو هُئڻ ڪري) پنهنجو حق ڄمائڻ ٿي چاهيو. اِن بحران دوران ڳالهين منجهان ڪو فائدو نہ ڏسي، ارجنٽائين 14،000 فوجين جي طاقت سان اوچتو فاڪ لئنڊ ٻيٽن تي قبضو ڪيو. برطانيا، بين الاقوامي سطح تي ڪوششون وٺڻ سان گڏ جوابي فوجي طاقت ڪتب آڻيندي، ارجنٽائين کان جون 1982ع ۾ قبضو واپس ڇڏائي ورتو. اِن هار سبب ارجنٽائين جي ساک کي تمام گهڻو نقصان پهتو. مبصرن جو چوڻ آهي تہ ٻنهي ڌُرين جي طاقت کي نظر ۾ رکندي، ارجنٽائين کي ھاڃو کائڻ کان سواءِ ڪو چارو نہ هُو ۽ ان صورتحال جو ٽرڻ اڻ ٿيڻ جوڳو (ناممڪن) هُئو.
شمسي توانائي
شمسي توانائي توانائي جو ھڪ قسم آھي جنھن کي مختلف اوزارن ۽ مشينن جي ذريعي سج جي روشنيءَ مان حاصل ڪيو ويندو آھي. thumb|شمسي توانائي
آڌيلو
پاڪستان ٺھڻ کان اڳ رواج ۾ ھلندڙ اڌ پئسي جي ملھ وارو ٽامي جو سڪو آڌيلو سڏبو ھو. سڪن جي جدول ھن طرح ھئي: ھڪ رپئي ۾ 16 آنا ھڪ آني ۾ 4 پئسا ھڪ پئسي ۾ 2 آڌيلا
حوالا
زمرو:ڪرنسي
احمدپو رسيال
احمدپو رسيال (انگريزي: Ahmedpur Sial) پاڪستان جو هڪ آباد جڳهه  جو جهنگ ضلعو ۾ واقع آهي.
تفصيلَ
احمدپو رسيال جي مجموعي آبادي 13,131 ماڻهن تي مشتمل آهي ۽ 119 ميٽر سطح سمنڊ کان مَٿانهينءَ تي واقع آهي.
حوالا
زمرو:پنجاب جا شهر (پاڪستان)
ڪارونجھر جبل
ڪارونجھر جبل يا ڪارونجھر پاڪستان جي صوبي سنڌ جي ضلعي ٿرپارڪر جي تعلقي ننگرپارڪر ۾ واقع ھڪ مشھور جبل جنھن جي قطار جي ڊيگھ 19 ڪلوميٽر آهي ۽ اوچائي 305 ميٽر اٿس.ٿر ۽ پارڪر واري ڀاڱي ۾ ڪو  به وڏو جبل ڪونهي. فقط پارڪر ۾ چوڌاري ننڍا ننڍا ٽَڪر آهن. وچ ۾ ننگر پارڪر شهر وٽ جبلن جي هڪ وڏي قطار ڪڪڙ جي بيضي وانگر ڦري اچي ٿي، جنهن جي وچ ۾ ماٿريون آهن. اها قطار ڪارونجهر سڏجي ٿي. انهيءَ گول قطار جي ٻاهرين گولائي، ڪي 32 ميل ۽ ڪي 20 ميل ٻڌائين ٿا. پر سنڌ گزيٽيئر ۾ 12 ميل ڄاڻايل آهي. وڏي جبل جي چوٽي زمين جي سطح کان هزار فوٽ مٿي آهي.
هيءَ ٽڪري ننگر اپرڪر شهر جي ڀرسان ڏکڻ الهندي طرف ۽ ڪڇ جي رڻ جي اتر- اڀرندي ڪنڊ تي آهي. ٻين جبلن وانگر هن جو پٿر تمام سخت نه آهي، ته به عمارت جي ڪم اچڻ جهڙو آهي. هتي هندن جي تيرٿ جا ڪي آستان آهن ۽ ڪيترائي قدرتي نظارا ڏسڻ جهڙا آهن. .اُن جي چوٽي زمين جي سطح کان هزار کن فوٽ مٿي آهي، جنهن کي ”صاحب چنگا“ چوندا آهن. ٽڪريءَ جو پٿر ڪٿي ڳاڙهو، ڪٿي روهيءَ جهڙو سخت ۽ ڪارو ۽ ڪٿي ريتيءَ جو پٿر آهي، جو عمارتن جي ڪم اچڻ جهڙو آهي. ننگرپارڪر شهر جون سرڪاري جايون ۽ ماڻهن جا گهر انهيءَ پٿر جا ٺهيل آهن. چوٽيءَ تي هڪ پڪي چُن ۽ سيمينٽ سان لٿل ٿلهو ٺهيل آهي، جو ٽريگنا ميٽريڪل سروي وارن ٺهرايو هو. اڪثر گهمڻ جا شوقين جبل تي چڙهي انهيءَ ٿلهي تي ويندا آهن، جتي چوگرد نهارڻ سان ڌڻيءَ جي قدرت جا عجيب نظارا ڏسبا آهن. ٿلهي جي پاڙ وٽ ننگرپارڪر جو شهر گهاٽن ڇانودار، خاص ڪري نمن جي وڻن سان ڀريل، نظر ايندو آهي. ويراواهه جو ڳوٺ، جو 16 ميل پري آهي، سو ائين پيو ڏسبو ڄڻ ميل ٻه پنڌ مس آهي. ڏکڻ طرف نهاربو ته ڪڇ جو اجهاڳ رڻ. سمنڊ وانگر پيو ڏسڻ ۾ ايندو. ازانسواءِ ننڍا ننڍا ڳوٺڙا، جي جبل جي چوڌاري پکڙيل آهن، سي سڀ ڏسي اکين کي فرحت پيئي ايندي آهي. ٽڪريءَ تي سڌو چڙهڻ ناممڪن آهي تنهنڪري مٿي چڙهڻ لاءِ ڪو سونهون ساڻ کڻبو آهي. اٽڪل ڏيڍ ڪلاڪ چڙهڻ ۾ ۽ اوتروئي وقت لهڻ ۾ لڳندو آهي. چڙهڻ وقت رٻڙ جو بوٽ يا بنان کُڙيءَ جُتي سهولت واري آهي، ڇاڪاڻ جو انهيءَ ڪري پير ڦٻي بيهندو نه ته آٿڙجي ڪرڻ جو انديشو آهي. پير اُگهاڙا ڪري هلڻ وڌيڪ چڱو آهي. مگر نازڪ طبع ماڻهوءَ لاءِ ائين ڪرڻ ڏکيو آهي ڇو ته ڪنڊا ۽ پٿر پير ڇلي ڇڏيندا. پارڪر ڪولهي ته رات ڏينهن اگهاڙين پيرين جبل ۾ پيا هلندا آهن. پارڪر جون رڍون، ٻڪريون ۽ ڍڳيون به گاهه چرڻ لاءِ ٽڪريءَ تي ڪافي مٿي چڙهي وينديون آهن. هتي ڪيترا قدرتي نظارا ۽ ڪي هندن جي تيرٿ جا آستان آهن، جيئن ته انچليسور، ساڙڌرو، گئومکي، ڀيم ڪُن، جهرڻو، ٻائڻ جو ٻيسڻو ۽ چندن گڍ وغيره. هن ٽڪريءَ جو چوڌاري ننگرپارڪر، ڀويسر، موندرو، مئو، آڌيگام، کارڙيو، ڪاسبو، گهرٽياري وغيره وسنديون آهن، تن مان ننگرپارڪر سڀني مان وڏو ۽ تعلقي جو هيڊ ڪوارٽر آهي. انهن ڳوٺن ۾ واپاري ۽ ٻيا هاري ناري ماڻهو رهن ٿا. هن ٽڪريءَ جي پاڙ ۾ ڪولهي ۽ ٻيا ڪيترا ماڻهو گهر جوڙي رهندا آهن. جي اڪثر مزدور ماڻهو آهن. مگر سانوڻيءَ ۾ اُهي به پوک جو ڪم ڪند آهن. اُهي ڪارونجهر ٽڪريءَ مان گاهه ۽ ڪاٺين جون ڀريون ڪري اچيو مٿين ڳوٺن ۾ وڪڻن. گاهه کانسواءِ گگرانيءَ مان گگر ۽ ڪونڀٽن مان کؤنر گهڻو پيدا ٿئي ٿو، جو وڪري لاءِ ٻين هنڌن ڏي موڪليو ويندو آهي. ٽڪريءَ تي ڪيترن ئي قسمن جا وڻ ٻوٽا ٿين ٿا، جن جي رس مان ماکيءَ جون مکيون ماکي گڏ ڪن ٿيون، جي ڪولهي لوڪ جهنگ مان ڇاڻي، گڏ ڪري، اچي وڪڻندا آهن ..
حوالا
زمرو:سنڌ جا جبل ۽ ٽڪريون زمرو:ضلعو ٿرپارڪر
1809ع
ڊسمبر
زمرو:سال
ناول
ناول اطالوي ٻولي جي لفظ Noveela مان نڪتو آهي۔ لغت جي اعتبار سان ناول جي معنيٰ نادر ۽ نئين ڳالهه آهي۔ پر ادب جي صنف ۾ هن جي وصف بنيادي زندگي جون حقيقتون بيان ڪرڻ آهي۔ ناول جي جيڪڏهن جامع وصف ڪئي وڃي ته هيئن ٿيندي ”ناول هڪ نثري قصو آهي جنهن ۾ هڪ مڪمل زندگي بيان ڪئي ويندي آهي۔“ ناول جا عنصرن ۾ ڪهاڻي، پلاٽ، ڪردار، مڪالمو، اسلوب ۽ موضوع وغيره شامل آهن.
ناول جو ترجمو اسان سنڌي زبان ۾ قصو، افسانو يا ڪهاڻي ڪندا آهيون. ناول ادب جو اهو اهم ضروري ڀاڱو آهي، جنهن کان سواءِ جيڪر ادبي دنيا مڪمل ٿي نه سگهي. جهڙيءَ طرح شعر گوئيءَ ۾ فصاحت، بلاغت، شاعراڻي صنعتن، ۽ بلند خياليءَ کي دخل نه هوندو آهي ته اهو شعر بي نمڪ ٿي پوندو آهي ۽ صرف معمولي نظم جي درجي تي ئي هوندو آهي. ساڳيءَ طرح ناول نويسي يا افساني نگاري ۾ به جيستائين شاعراڻو نثر ڪم نه آندو ويندو آهي، تيستائين اهو هرگز دلچسپ بڻجي نه سگهندو آهي. ناول ۾ ٻن مکيه ڳالهين جي ڏاڍي گهڻي ضرورت آهيِ (1) آکاڻي (2) سيرت نگاري. آکاڻي هميشه اهڙي مزيدار ۽ زماني حال جي موافق هجي ۽ منجهس اهڙي ته ڪشش هئڻ گهرجي جو پڙهندڙن جو خيال شروعات کان وٺي آخر تائين اهڙو ته قيد ڪري وٺي جو جيستائين ناول کي ختم نه ڪن، تيستائين کين آرام نه اچي. نه فقط ايترو پر جيڪي واقعا ناول ۾ قلمبند ٿيل هجن انهن کان ايترو ته متاثر ٿين، جو آکاڻيءَ ۾ اڳتي ڇا ايندو ان لاءِ دل ۾ هر وقت هورا کورا رهندي اچين ۽ دليل ڊوڙائيندا رهن. ان کان سواءِ آکاڻيءَ ۾ آيل اداڪارن جي سيرت نگاريءَ جا ٻه طريقا آهن: پهريون اداڪارن جي گفتگو مان ظاهر ڪرڻ (2) مصنف جي قلم مان. هڪ چڱي ناول ۾. ان جو مصنف، اداڪارن جي واتان سندن دلي جذبات ۽ هلت چلت تان پردو کڻي، کين اصلي رنگ ۾ پيش ڪري ٿو. هن مان ڏسبو ته گفتگو جا ڊرامي جو هڪ مکيه ڀاڱو آهي سا ناول جو پڻ هڪ ضروري جزو آهي. هڪ سٺي ۽ عظيم الشان قصي يا ناول جو مدار آهي مصنفن جي تنقيدي قابليت تي. اهڙو ڪتاب مصنف جي نقطئه نگاهه کان زندگيءَ تي هڪ صحيح راءِ زني آهي. هو ڪڏهن اداڪارن جي واتان نڪتہ چيني ڪرائي ٿو، ته ڪڏهن پاڻ تنقيد ڪري ٿو. هر هڪ اعليٰ پيماني جو ناول هميشه زندگيءَ مان ئي اُڀري نڪري ٿو. زندگيءَ تي ئي سندس مدار آهي ۽ جي حقيقتون زندگيءَ سان لاڳاپو رکن ٿيون، انهن کان هرگز بي نياز ٿي نٿو سگهي. درحقيقت افسانو هڪ انساني اعمال جو دفتر آهي. ڪنهن جي حياتيءَ جي سرگزشت بيان ڪندي، مصنف جي تيز بين نظر انساني زندگي جي مختلف پهلوئن تي پوي ٿي ۽ پاڻ پنهنجي آزمودي ۽ خيالي قوت سان ان جي مافي الضمير جو يا ته پنهنجي لفظن ۾ نقشو چٽي ٿو يا اداڪارن جي زبان مان ظاهر ڪري ٿو.
ناول لکندڙ لاءِ اهو بلڪل ضروري آهي ته ڪنهن نه ڪنهن مقصد کي پنهنجي سامهون رکي ۽ اخلاق جو دامن بلڪل به هٿان نه ڇڏي. ناول ۾ ليکڪ کي نه صرف با معنيٰ، پُر مراد ۽ دلچسپ آکاڻي قلمبند ڪرڻ کپي، پر ساڳئي وقت کيس اخلاقي اصلاح جو به خيال ڌارڻ گهرجي. هن مان ثابت آهي ته سٺي ناول لاءِ موضوع سست هوندو ته خيالَ به ان ۾ پست هوندا. تنهنڪري مضمون جي چونڊ ڪرڻ لاءِ به وڏي لياقت گهرجي.
ناول جي دنيا ۾ به نالو حاصل ڪرڻ لاءِ، ناول لکندڙ کي لکڻي اهڙي اختيار ڪرڻ گهرجي ۽ پنهنجي جذبن کي اهڙي انداز ۾ بيان ڪري جو مضمون بلڪل رسيلو ٿئي ۽ پڙهندڙ جيئن جيئن ان کي پڙهندو وڃي تيئن تيئن منجهس پڙهڻ لاءِ وڌيڪ خواهش پيدا ٿيندي وڃي. مان جيئن مٿي ذڪر ڪري آيو آهيان ته ناول جي مضمون ۾ ضرور شاعراڻو نثر هئڻ گهرجي. تنهنڪري ضروري آهي ته ان ۾ شعر وانگر فصاحت بلاغت به هجي ۽ زبان جي محاورن، اصطلاحن ۽ صنعتن کان ڪم ورتو وڃي. وڌاءَ کان سواءِ ناول رونق ڪين وٺندو، پر اهو واڌءُ اهڙو هئڻ گهرجي، جنهن سان انساني زندگيءَ جا مختلف پاسا اڏو ٿاچي وڃن ۽ اسان کي دنيا اندر الڳ الڳ حيثيتن ۾ ۽ الڳ الڳ حادثن ڪري جن خوشگوارين يا ڏکيائين جو مقابلو ڪرڻو پوي ٿو ۽ جي جي ڳالهيون هن دنيوي زندگيءَ ۾ ٿئيڻي جي حد اندر آهن، اهي کلي پون. هر هڪ قوم يا فرد کي جهڙي جهڙي رنگ ۾ هيءُ سماج يا سوسائٽي ڏسڻ ۾ آئي آهي ۽ ان مان جيڪو آزمودو پرايو اٿس سو ڪن سچين يا من گهڙت ڪردارن يا اداڪارن جي زبان مان افسانوي طور منظر عام تي آڻي ڏيکارجي، ان لاءِ ته عوام الناس انهن عجيب و غريب تجربن مان سبق حاصل ڪري، پنهنجي زندگي لاءِ پروگرام مرتب ڪري ۽ اڳين جي آزمودن کي سامهون رکي هن ڌرتيءَ کي جتي جتي کيس کڏون کُٻا يا لاهيون چاڙهيون نظر اچن، انهن تي سولائي ۽ سلامتيءَ سان عبور حاصل ڪري سگهي. شعر وانگر ناول پڻ انساني جذبن جو آئينو آهي. اول حقيقت ۾ لاطيني لفظ Novus جي بگڙيل صورت اھي، جنھن جي معنيٰ اھي ”نئون“. اھو لفظ اطالوي ٻوليءَ معرفت انگريزيءَ ۾ ايو. اطالوي ۾ لفظ اھي، نوويلا (Novella)، جنھن کي ڪھاڻي جي معنيٰ ۾ ڪتب اندو ويو. فرانسيسي ادب ۾ وري ان ساڳئي لفظ ناول (Novelle) جي صورت اختيار ڪئي، اخر ۾ اھو لفظ انگريزي ۾ ناول (Novel) جي صورت ۾ آيو. سنڌي ادب ۾ اھو لفظ ناول Novel طويل افساني طور استعمال ٿو ٿئي، بھرحال سنڌيءَ ۾ اھو لفظ ساڳي ئي معنيٰ ۽ مفھوم سان انگريزي معرفت پھتو اھي. ناول، انسان جي چوڌاري ٿيندڙ واقعن، چرندڙ پرندڙ جيوت جي تصوير اھي، جنھن ۾ پڙھندڙ نھ رڳو پنھنجي حالتن کي لفظن جي رنگينيءَ وسيلي، خوبصورت ڪري ڏسي ٿو پر کيس ٻين ماڻھن جي وجود ۽ حالتن جو بھ احساس ٿئي ٿو. سنڌي ادب ۾ ناول انگريزي ادب وسيلي ايو، سڀ کان پھريون ناول ”راسيلاس“ اھي، جيڪو 1870ع ۾ منشي اڌارام ترجمو ڪيو هو ۽ پھريون طبعزاد ناول مرزا قليچ بيگ جو ”دلارام“ اھي، جيڪو 1888ع ۾ ڇپيو. هن وقت تائين هند سنڌ ۾، سنڌيءَ ۾ سوين ناول لکجي چڪا آهن. .
واقعاتي ناول
واقعاتي ناول
هن قسم جي ناولن ۾، ناول نگار صرف واقعن ۾ دلچسپي رکندو آهي، مطلب ته ناول ۾ صرف واقعن جي اپٽار ڪئي ويندي آهي. اهڙن ناولن جي شروعات ڪنهن ننڍي واقعي يا معمولي قصي سان ٿيندي آهي. پوءِ ان ۾ ٻيا واقعا به شامل ٿي ويندا آهن ۽ قصو مونجهاري جو شڪار ٿي ويندو آهي. اهڙيءَ طرح مسئلن جو حل ناممڪن ٿي پوندو آهي. پر آهستي آهستي اهي منجهيل حل مسئلا حل ٿي ويندا آهن. عام طور ته هن قسم جي ناولن جي پڄاڻي خوشيءَ واري ماحول ۾ ٿيندي آهي.
ڊرامائي ناول
(Dramatic Novel):هن قسم جي ناولن ۾ نھ پلاٽ جي چوڌاري ڪردارن کي پابند ڪيو ويندو اھي ۽ نھ ئي پلاٽ تي زور ڏنو ويندو اھي. عمل، ڪردار ۽ سيرت ۾ تبديلي آندي ويندي آهي. اھڙن ناولن ۾ ظاھر ۽ باطن کي ھڪ ڪري ڏيکاريو ويندو اھي. سڀني تبديلين لاءِ داخلي سبب ضرور موجود ھوندا اھن، جيڪي پڙھڻ سان محسوس ٿيندا اھن. ڪردار ۽ عمل ۾ وڇوٽي ڏيکارڻي نه هوندي آهي. اھڙن ناولن ۾ اختتام بھ ائين ئي ٿيندو اھي جو اھو واقعات جو نتيجو نه ھوندو آهي، پر سيرت سنواري پيش ڪيو ويندو اھي.
سياسي ناول
سياسي نوعيت جا ناول به ٿيندا آهن ته سياسي ڪهاڻيون به. هن قسم جي ناول يا ڪهاڻين ۾ سياسي موضوع کي کڻي واقعن جو تاڃي پيٽو اڻيو ويندو آهي. امر جليل جو ناول ”نيٺ گونگي ڳالهايو“ ۽ غلام نبي مغل جو ”اوڙاهه“ سياسي نوعيت جا ناول آهن ..
جاسوسي ناول
(Detective Novel):جاسوسي ناولن جو بنياد سرهيو والپول(1884-1941ع) وڌو، جاسوسي ناول وقت گذاريءَ ۽ لطف اندوز ٿيڻ لاءِ بھترين ذريعو اھن. ھنن ناولن ۾ مڪاري، فريب، قتل، گناھه، پراسراريت، خوکناڪ عمل وغيره جا موضوع ھوندا اھن. جاسوسي ناولن دنيا جي ادب ۾ تيزيءَ سان ترقي ڪئي، پنھنجي پڙھندڙن جو وڏو حلقو پيدا ڪيو. انگريزن جي دؤر (1843-1947ع)۾ سنڌي جاسوسي ناول پنھنجي عروج تي پھتل ھو، ماستر ھاسومل، ماستر منوھر، نارائڻداس وشنداس، نارائڻداس بصرمل، نانڪرام ڌرمداس، دولترام ڏيئلداس، ليکراج ايس واڌومل مولچند ۽ بعد ۾ محمد بخش جوهر ان سلسلي ۾ اھم نالا اھن. انھن ناولن ۾ گھڻو ڪري ڪردارن ۽ جاسوسن ۾ شرلاڪ ھوم ۽ بلئڪ جاسوس، ڏوھارين ۾ ارسين لوپن ۽ رائمر ڪيو ڊاڪو ۽ ايلميا ڪارٽر ڊاڪو وغيره ھئا. اردو ٻوليءَ ۾ ابن صفيءَ جي جاسوسي دنيا ۽ عمران سيريز مقبول جاسوسي ناولن تي ٻڌل هونديون هيون. ڪيتريون اخبارون ۽ رسالا قسطوار جاسوسي ناول شايع ڪندا هئا ۽ ڪجھھ ادارا بھ جاسوسي ادب جي فروغ جي سلسلي ۾ کليل ھئا. ورهاڱي کانپوءِ سنڌي ادب ۾ جاسوسي ادب کي اھا اھميت ملي نھ سگھي، جيڪا اک موجود ھئي.
مستري
مستري عام طور تي ان شخص کي چيو ويندو آھي جيڪو ڪاٺ، لوھ، پلاسٽڪ، بجلي ۽ ٻين شين جي مرمت ۽ بحاليءَ جو ڪم ڪري. thumb|مستري
ناول
نفسياتي ناول
(Psychological Novel):اھڙا ناول جن ۾ معاشري جي صحيح تصوير ڪشي ٿيل ھجي، ڪردارن کي مثالي پيش ڪري، سندن سيرت کي اجاگر ڪيو ويو ھجي، اھڙن ناولن ۾ حسن ۽ محبت جو ذڪر، بک ۽ بيروزگاري جو احوال بھ اچي ٿو. نفسياتي ناول ۾ تاريخ، حالات ۽ واقعي تي ليکڪ، ماڻھن جي سوچ ۽ اميدن تحت منظر نگاري ڪندو اھي. اھڙي ناول ۾ جيون جي اڪثر مرحلن کي اجاگر ڪيو ويندو اھي.
محمود ھارون
محمود هارون(1920ع-6 نومبر 2008ع) ڪراچي جو سياستدان، ڊان ميڊيا گروپ جو صحافي، ۽ ٻہ ڀيرا سنڌ صوبي جو گورنر رهيو. ھن گھرو وزير پاڪستان ۽ وزير دفاع جو عهدو بہ سنڀاليو. ھو حاجي سر عبدالله هارون جو وچون پٽ ھيو جڏھن تہ ھن جو وڏو ڀاءُ يوسف هارون تحريڪ پاڪستان جو سرگرم ڪارڪن ھو.
زمرو:پاڪستاني شيعا زمرو:گجراتي نسل جون پاڪستاني شخصيتون زمرو:سنڌي سياستدان زمرو:ڪراچي جا سياستدان زمرو:ڪراچي جا ميئر زمرو:مھاجر شخصيتون زمرو:پاڪستاني سياستدان زمرو:سنڌي شخصيتون زمرو:1920ع جون پيدائشون زمرو:2008ع جون وفاتون زمرو:سنڌ جا گورنر زمرو:پاڪستاني جي دفاع جا وزير زمرو:پاڪستان جا گھرو وزير زمرو:ھارون خاندان
ناول
ٽائيم ناول
(Time Novel):هيءُ اصطلاح ’شعوري وهڪري‘ (Stream of Conciousness) وارن ناولن سان گڏ استعمال ٿيو هو. هن قسم جي ناولن ۾ وقت کي موضوع بڻائي، ڪردارن جي زندگيءَ جي معنيٰ خير لمحن کي بيان ڪيو ويندو آهي. ان سلسلي ۾ ورجينيا وولف (1882-1941ع) ۽ جيمس جوائس (1882-1941ع) جا ناول وڏي اهميت رکن ٿا.
عملي ناول
(Novel of Action):عملي ناول ۾ واقعن جي گهڻائي هوندي آهي. واقعا هڪٻئي سان اهڙي نموني مليل هوندا آهن جو پهرين واقعن کي ٻين جي پئدائش سمجهيو ويندو آهي. داستانن وانگر اهڙن ناولن ۾ قصي تي زور ڏنو ويندو آهي. هن قسم جي ناولن ۾ هيرو جڏهن ڪامياب ٿي ويندو آهي ته ائين محسوس ٿيندو آهي ته اها ڪاميابي اتفاقي آهي.
عصري ناول
(Contemporary Novel):عصر جي معنيٰ آهي زمانو. ناول جي ھن قسم جو شمار دراصل تاريخي ناول ۾ ھئڻ گھرجي. اھو تاريخي قصو، جيڪو هلندڙ دور ۾ صرف ٿوري عرصي جي تاريخ تي مشتمل ھجي، يا کڻي ائين چئجي تھ ڪنھن تاريخي واقعي يا شخص تي لکيل اھڙو قصو جيڪو صرف ڏھن يا ويھن سالن جي وقت جي عڪاسي ڪندو ھجي تھ ان کي عصري ناول ٿو چئجي .پر اھو ضروري اھي تھ اھو قصو ناول جي وصف تي پورو لھندو ھجي. ناول نگار اھڙي ناول ۾ تاريخ جي هلندڙ عصر جي واقعات جي نشاندھي ٿو ڪري.
رومانوي ناول
(Romantic Novel):رومان لفظ، رومانس Romance مان نڪتل آهي. انگريزي ۾ ’رومانس‘ جي لفظي معنيٰ اھي ڪھاڻي، قصو يا داستان، پوءِ ڇو نه اھو خيالي ھجي، سنڌيءَ ۾ روماني لفظ جي معنيٰ ٿيندي عشقيه يا محبت وارو. روماني ناول عشقيه ڪھاڻيءَ تي ٻڌل ھوندا آهن، جنھن ۾ روماني ڊائلاگ ۽ پسمنظر حاوي ھوندو اھي. طارق عالم ابڙي (1658-2011ع) جو ”رھجي ويل منظر“ بھترين رومانوي ناول اھي.
خطوطي ناول
(Epistolary Novel): اهو ناول جنهن جي ڪهاڻي خطن وسيلي بيان ٿيل هجي. انگريزي ادب جو پهريون ناول ”پاميلا“ خطن وسيلي ڪيل آهي. سنڌيءَ ۾ انجم هالائي جو ناول ”پياري نازنين“، الله بخش ٽالپر جو ”اداسيءَ جون آهون“ خطوطي ناول جو سٺو مثال آهن
ڪرداري ناول
(Character Novel):ڪرداري ناول ۾ قصي جي ڀيٽ ۾ ڪردارن تي وڌيڪ توجهه ڏنو ويندو آهي ۽ ڪوبه هڪ ڪردار منڍ کان پڇاڙيءَ تائين ناول جي فضا ٿي ڇانيل رهندو آهي. ناول جا ٻيا ڪردار ۽ واقعا هن هڪ ڪردار کي وڌيڪ چٽو ڪرڻ ۾ مددگار ثابت ٿيندا آهن. هن قسم جي ناولن ۾ جيتوڻيڪ هڪ ڪردار ٻئي سان تعلق يا لاڳاپو رکي ٿو. پر ان هوندي به پنهنجون خصوصيتون نه بدلائيندو آهي. اهڙن ناولن جو پلاٽ به ڍلو(Loose) ٿيندو آهي ڇاڪاڻ ته ان جو اثر ڪردار تي نه پوندو آهي. ڪن ناولن ۾ مرڪب ڪردار ٿيندا آهن. مرزا قليچ بيگ جو ناول ”ڪامل انسان“ هڪ ڪرداري ناول آهي.. .
تاريخي ناول
تاريخي ناول (Historical Novel)، ماضي يا ان دور جي حالتن ۽ واقعن کي تاريخوار سھيڙي انساني جذبن ۽ احساسن جي پوشاڪ ۾ ڍڪي ڪنهن ناول ۾ اھڙيءَ طرح ڪهاڻيءَ کي پيش ڪيو وڃي جو ائين محسوس ٿئي تھ ڄڻ پڙھندڙ پاڻ اتي موجود ھو. اھڙن ناولن ۾ ضروري آھي تھ ڪردارن جا نالا تاريخي ھجن، پر وقت، جڳھون ۽ واقعات بھ حقيقي ھجن تاريخي ناول کي ان حساب سان ڪڏھن ڪڏھن افسانويت کان الڳ به سمجھبو اھي. انگريزي ادب ۾ سر والٽر اسڪاٽ (1771-1832ع)خاص طور تي تاريخي ناولن جي ڪري سڃاتو ويندو اھي. سندس ڪتاب Talisman صليبي لڙاين ۾ غازي صلاح الدين جي ڪردار تي ٻڌل آهي. چارلس ڊڪنس (1812-1870ع) جو” ٻن شھرن جي ڳالهه”(A Tale of Two Cities) شاھڪار تاريخي ناول اھي. اردوءَ ۾ نسيم حجازيءَ (1914-1926ع) جا ناول تاريخي آهن. سنڌي ناولن ۾ محمد عثمان ڏيپلائيءَ (1908-1981ع) جي سڃاڻپ پڻ تاريخي ناولن سان آھي. سندس ناول ”سانگهڙ“، گربخشاڻيءَ جو ناول ”نور جهان“، علي بابا جو ”موھن جو دڙو“،سراج جو ”پڙاڏو سوئي سڏ“، اغا سليم جو ”همه اوست“ وغيره شاھڪار تاريخي ناول اھن.
حوالا
زمرو:افسانو زمرو:سنڌي ادب زمرو:ميڊيا جا قسم
آڌيو
آڌيو، آڌي، اٺ آنا معنيٰ رپئي جو اڌ، 60 واري ڏھاڪي کان اڳ اٺن آنن واري سڪي کي ’آڌيو‘ سڏبو ھو، جيڪو سڪو ھن وقت رائج نہ آھي.
حوالا
زمرو:ڪرنسي
ڊکڻ (شھر)
ڊکڻ شھر شڪارپور ضلعي جي تعلقي ڳڙھي ياسين جو ھڪ شھر آھي.
1239ع
ڊسمبر
زمرو:1239ء زمرو:تيرھين صدي زمرو:سال