cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
بابا فريد الدين گنج شڪر
احوال زندگي
سرور پنڇي هيڪڙو، ڦاهيوال پچاس تن لهرين گڏ ٿيا، سچي تيري آس
اِنِي نِڪي جنگَيم، ٿَلُ ڊوگر ڀَويوم اَجَ فريدئي ڪوجڙا، سَو ڪُهان ٿيوم
فريدا سبنئان مَن ماڻڪ، ڊاهڻ مول مَ چنگا جِي توءِ پري دي سِڪ، هِيانَو نه ڊاه ڪنهين دا.
انهن دوهن جي صورتخطي ائين آهي، جيئن ”آد گرنٿ“ ۾ ڏنل آهي، يعني گهٽ ۾ گهٽ 1604ع تائين (جڏهن ”آد گرنٿ“ تاليف ٿيو) اُهي دوها ائين لکيا، -پڙهيا- ۽ اچاريا ويندا هئا. پهرين ٻن دوهن ۾ سنڌي اثر نمايان آهي. معلوم ٿئي ٿو ته شاهه لطيف خود بابا فريد کان متاثر هو. هيٺيون -بيت- بابا فريد جي -بيت- جو سڌو سنئون ترجمو آهي، پر تخليقي سٽاءَ لطيف جي وڌيڪ بهتر آهي.
سر ۾ پکي هيڪڙو، پاڙهيري پنجاهه سندي آس الله، لُڏي لهرين وچ ۾. (شاهه)
ان کان سواءِ هي -بيت- سنڌ جي سگهڙن وٽ زباني روايتن ذريعي هلندو آيو آهي.
ٿر ڏونگر بر روهه، ميي سڀ مناڙيا اڱڻ اسي ڪوه، هاڻي هن جَهاز کي. thumb|مزار جي مختلف عمارتن ۾ ديوان بہ شامل آھن ٽالپرن جي دؤر جي هڪ قلمي نسخي ۾ شاعر غلام علي ملاح، مير فتح علي خان جو ڪلام گڏ ڪيو آهي، تنهن جي آخر ۾ هي -بيت- غلط نموني سان هيٺينءَ ريت لکيل آهي، بهرحال ان مان ظاهر آهي ته گذريل اڻويهين صديءَ ۾ هيءَ -بيت- اديبن ۽ شاعرن کي پڻ معلوم هو:
ٿر ٿر ڏيهه ڏونگر هن، ميي سڀ مناڙيا هاڻي هن جهاز کي، اڱڻ پڻ اُسي ڪُهن.
بهرحال، بابا فريد گنج شڪر جي شاعريءَ تي سنڌيءَ جو يا سنڌيءَ تي سندس شاعريءَ جو اثر آهي، جيڪا حقيقت آهي، ۽ اُها سنڌي شاعريءَ جي -تاريخ- جو باب ۽ حصو آهي. بابا فريد جي دوهن تي سنڌيءَ ۾ آغا سليم ڪم ڪيو آهي.
شاهه ڪريم کان چار سَئو سال اڳ ٻارهين صديءَ ۾ پاڪ پتڻ جي شيخ فريد پنهنجي دل جو درد ههڙن سنڌيءَ گاڏڙ بيتن ۾ بيان پئي ڪيو:
فريدا ڏُکان سيتي ڏينهن ڳيا، سولان سيتي رات، کڙا پڪاري پاتڻي، ٻيڙا ڪپر وات.
فريد! ڏينهن ڏکن ۾ گذري ويو ۽ رات سورن ۾، مٿان پاتڻي بيٺو دانهون ڪري ته پنهنجو ٻيڙو ڪُنن جي وات ۾ اچي ويو!
فريدا مين جاڻيا دک مجهه ڪو، دک سڀا اي جڳ، اُچي چڙهه ڪي ويکيا، تان گهر گهر ايها اڳ.
بابا فريد چشتي طريقي سان منسلڪ هو، سندن نالو فريدالدين ۽ لقب گنج شڪر هو. سندس ولادت جي تاريخ ۾ اختلاف آهي. سيرالاولياءَ ۽ ٻين ڪن تاريخن 569 هه ڄاڻائي آهي. سندس روضي تي به اهائي تاريخ لکيل آهي. تذڪره نگارن لکيو آهي ته، بيعت وقت سندس عمر 18 سال هئي ۽ بيعت کان پوءِ 80 سال زنده رهيو. انهيءَ لحاظ سان به سندس ولادت جي تاريخ 560 هه صحيح معلوم ٿئي ٿي؛ ڇاڪاڻ جو سندس وفات جي تاريخ اتفاق راءِ سان 664 هه آهي. سندس والد بزرگ گوار جو نالو مولانا جمال الدين سليمان هو ۽ ديوان چاولي مشاخ، ضلعي ملتان جا ويٺل هئا. اڃان ننڍو ئي هو ته، سندس والد بزرگوار وفات ڪئي. سندس وفات کان پوءِ کيس ڳوٺ جي عالم وٽ پڙهڻ ويهاريو ويو جتان ابتدائي تعليم حاصل ڪري، وڌيڪ تعليم حاصل ڪرڻ لاءِ ملتان آيو: جتي قرآن حڪيم حفظ ڪيائين ۽ مولانا منهاج الدين جي مسجد ۾ فقهه جو مشهور ڪتاب ”نافع“ شروع ڪيائين. هڪ ڏينهن نافع ڪتاب پڙهي رهيو ته، خواجه قطب الدين بختيار ڪاڪي مسجد ۾ نماز پڙهڻ آيو. حضرت خواجه جي نظر فيص اثر، حضرت باب فريد کي گهائي وڌو. ٿوري ئي گفتگو کان پوءِ حضرت خواجه جي دوست حق پرست تي بيعت ڪيائين. بزم صوفيه جي صاحب لکيو آهي، ته حضرت خواجه بيعت وقت حضرت باب ڏانهن مخاطب ٿي هيءَ رباعي پڙهي: ڪن تاريخن لکيو آهي ته بيعت ملتان ۾ نه ٿي، پر ان ملاقات کان پوءِ حضرت بابا فريد جڏهن دهليءَ ويو ته اتي ٿي. حضرت خواجه حسن نظاميءَ به ائين لکيو آهي. مولانا جمالي ملتان ۾ بيعت جي تصديق ڪري ٿو: ”همدران حين حضرت شيخ فريدالدين مسعود شرف ارادت مشرف شد“. ٻئي هنڌ لکي ٿو:
”بتحقيق پيوسته است که حضرت فريد الدين مسعود در ملتان بيعت حضرت زبدت الاسرار شيخ الاسلام قطب الدين ڪاڪي روشي مشرف شد“. جڏهن حضرت خواجه صاحب دهليءَ روانو ٿيو، تڏهن حضرت بابا فريد به سان همراه ٿيو. اڃا ٽي منزلون طئه ڪيون هئائون ته حضرت خواجه صاحب کين سڏي چيو ته، ”اڃا اتي ترس ۽ ظاهري علمن جي تحصيل ۾ پوري ڪوشش وٺ؛ ڇاڪاڻ جو بي علم زاهد مسخره شيطان آهي.“ مرشد جي حڪم موجب موتي ملتان آيو ۽ ڪجهه وقت اتي رهي، تعليم حاصل ڪري، قنڌار هليو ويو ۽ وڌيڪ تعليم حاصل ڪيائين. اتان بغداد ويو ۽ شيخ الشيوخ شهاب الدين عمر سهرورديءَ سيف الدين باخرزي، سعدالدين حمدي، بهاءالدين حموي، شيخ او حدالدين ڪرماني، شيخ فريدالدين نيشاپوري جهڙين صوفين جي صحبت مان فيض پرايائين. پنجن سالن جي سياحت کان پوءِ، پنهنجي مرشد جي خدمت ۾ دهلي ھليو ويو. هيٺيون شعر کين ڏاڍو وڻندو هو. ٻڌڻ سان روئيندا هئا ۽ بيهوش ٿي ويندا هئا: سندن مريدن مان ڪيترائي وڏا عارف ٿيا، جن مان حضرت نظام الدين اولياء دهلويءَ جو نالو قابل ذڪر آهي. ڪيتري ئي خلق خدا کي فيض ڏيڻ کان پوءِ 664 هه ۾ وفات ڪيائون.
thumb|مزار ۾ واقع مسجد
سنڌي شاعري
لکت ۾ تاريخي حوالن سان جيڪو مواد موجود آهي ان حساب سان اصل ۾ سنڌي شاعريءَ جو سفر بابا فريد (Baba Fareed) جي سنڌي شاعريءَ کان شروع ٿئي ٿو. اسان جا گهڻا محقق قاضي قادن کي سنڌي ٻوليءَ جو پهريون شاعر مڇين ٿا. پر سچ ته اهو آهي ته بابا فريد جي شاعري ۾ ڪيترائي سنڌي ڏوهيڙا (Couplets) ملن ٿا، جيڪي موضوع توڙي فن جي اعتبار کان ڏاڍا سهڻا ۽ سگهارا آهن. اڄ جي دور ۾ جيڪڏهن بابا فريد جي قبر پنجاب جي حدن ۾ اچي ٿي ته ان مان اهو مطلب وٺڻ ڪنهن به صورت ۾ صحيح ناهي ته هو ڪو سنڌي بوليءَ جو پهريون شاعر نه هو. سنڌ جون حدون بابا فريد جي دور ۾ ملتان کان به اڳتي هيون ۽ بابا فريد, پنجابي، سرائيڪي توڙي سنڌيءَ جو پهريون شاعر آهي ۽ اسان کي اها سچائي مڃڻ گهرجي. بابا فريد جا ڪجهه ڏوهيڙا جيڪي آغا سليم پنهنجي ڪتاب ”بابا فريد جو ڪلام“ ۾ ڏنا آهن.
بابا فريد جو سنڌي ڏوهيڙو
رَتي رَتُ نه نڪري، جي تَنُ چيري ڪوءِ، جي تنُ رتا رب سين، تِن تَن رتُ نه هوءِ، تَنُ تپي تنور جيئن، ٻارڻ هڏ ٻرن، پيرن ٿڪان، سر جلان، جي مون پرين ملن، ننڍي ڪنت نه راويو، وڏي ٿي مئياس، ڌڻ ڪو ڪيندي گور ۾، تو سان نه ملياس، ڳلئين چڪڙ، ڏور گهر، نال پياري نينهن، جلان نه ڀڄي ڪملي، رهان ته ٽُٽي نينهن.
سنڌي شاعريءَ جو اهو سفر بابا فريد کان شروع ٿي شاهه عبدالطيف جي دور ۾ پنهنجي عروج تي پهتو. thumb|مرزا جو باب جنت جنھن کي جنت ۾ وڃڻ جي علامت طور ان نالي سان سڏيو ويندو آھي.
حوالا
زمرو:1170ع جي ڏهاڪي جون پيدائشون زمرو:1173ع جون پيدائشون زمرو:پاڪستان ۾ تصوف
اميد علي جت ديھ
اميد علي جت ديھ تعلقي ٽنڊو محمد خان جي هڪ ديھ، جنھن ۾ هيٺيان ڳوٺ شامل آهن: ڪرم خان جت، انور خان رند، رياض الحق مفتي ۽ عارب ڪپري.
بابر بند
ٿاڻي بولاخان تعلقي ۾ هڪ ديهه. جيڪا انتهائي ڏکڻ ڪنڊ تي آهي. هن ديهه ۾ هيٺ ڄاڻايل ڳوٺ موجود آهن: ’يامين جکرو‘، ’بيگ جوکيو‘، ’دريا خان جوکيو‘، ’صديق خاصخيلي‘، ’اسحاق جوکيو‘، ’دادو‘، ’وليداد جوکيو‘، ’نورخان‘، ’ڪات -پالاري-‘، ’سوڍو -پالاري-‘، ’عبدالشڪور‘، ’ڇڙوڇڙ‘ ۽ ’-الهڏنو خاصخيلي-‘ تعلقي ڪوٽڙيءَ جي ديهه ”موڙهي -جبل-“ ۾ پڻ هڪ ڳوٺ جو نالو ’-بابر بند-‘ آهي.
ديوتا طالب
طالب (Ta'lab) چنڊ جو ديوتا ھيو، ان جي پوڄا جنوبي عرب ۾ خاص طور ۾ ملڪ سبا ۾ ٿيندي ھئي.
زمرو:عربي معبود زمرو:عربي علم الاساطير زمرو:قمري دیوتا
1061ع
ڊسمبر
زمرو:1061ء زمرو:يارھين صدي زمرو:يارهين صدي زمرو:سال
درياھ پنٿي
درياھ پنٿي: ھيءُ ھندن جو ڌرمي فرقو آھي، جنھن جا ماڻھو پنجاب ۽ اُتر ھندستان ۾ آھن، پر سنڌ ۾ به آھن. اُھي درياھ جا پوڄاري آھن. سنڌ ۾ انھن جون ٻه پاڪ جايون آھن: ھڪڙو زنده پير يا خواجه خضر جو ٿان، روھڙي ۽ بکر جي وچ تي، ۽ ٻيو اُڏيرو لال جھيجن جي ڳوٺ ۾، جنھن کي مسلمان شيخ طاھر چوندا آھن. انھيءَ جو احوال مٿي ڏنو ويو آھي.
نسناس
نسناس (Nasnas) نصف انسان، جنھن جي باري ۾ چيو ويندو آھي تہ ھو ڊيمن ۽ انسان جي ميلاپ مان پيدا ٿيو ھيو.
زمرو:افسانوي پراسرار زمرو:عربي معبود زمرو:عربي علم الاساطير
1062ع
ڊسمبر
زمرو:1062ء زمرو:يارھين صدي زمرو:يارهين صدي زمرو:سال
27 نومبر
27 نومبر ، عيسوي سال جو 331 هون (ليپ سال 332 هون) ڏينهن آهي، سال پوري ٿيڻ ۾ 34 ڏينهن باقي آهن.
حوالا
زمرو:سال جا ڏينهن زمرو:نومبر
غول (عفريت)
غول (Ghoul) (عربي: غول) يا آدمخور، قبرستان ۾ رھڻ واري ۽ انساني گوشت کائڻ ڳڙڪائو بلا آھي. ان جو سڀ کان پراڻو لکت ۾ ذڪر الف ليلا ۾ ملي ٿو.
زمرو:لوڪ ڪھاڻيون زمرو:عربي لفظَ ۽ جملا زمرو:عربي علم الاساطير
غلام سرور جتوئي
غلام سرور جتوئي سنڌ جو هڪ ناميارو پهلوان، ملهه جو تجربيڪار کيڏاري ۽ ملهه ايسوسيئيشن جو جنرل سيڪريٽري رهيو آهي، هيءُ سنڌ جي شهر شڪارپور جو رهواسي آهي. هن جو شمار چوٽيءَ جي پهلوانن ۾ ٿئي ٿو. هن جي جوڙ جا پهلوان شير ميربحر، سيد سمن شاهه ۽ پستول شيدي وغيره هئا.
تعليم
غلام سرور جتوئي هڪ تعليم يافته ملهه رهيو آهي، جنهن شاهه لطيف ڪاليج شڪارپور مان بي. اي ڪئي ۽ ڪاليج جي يونين جو صدر به ٿيو.
جيٺي سپا هيملاڻي
جيٺي سپا هيملاڻي (Jaithhi Sipaa Hemlaanni) سنڌ اسيمبليءَ جي پهرين مائي (عورت) مميمبر هئي، جيڪا سنڌ ليجسليٽوو اسيمبليءَ جي ڊپٽي اسپيڪر پڻ ٿي. سندس سياسي لاڳوپو ڪانگريس سان هئو. جيٺيءَ انگريز راڄ خلاف آزاديءَ جي تحريڪ ۾ وڌي چڙهي حصو ورتو ۽ ان لاءِ جيل به ڪاٽيائين. پر ورهاڱي جي نتيجي ۾ پاڪستان ٺهڻ کانپوءِ کيس مجبورن پنهنجو اباڻو وطن ڇڏڻو پيو. هن سان هڪ روايت به لاڳاپيل آهي ته ان وقت جو سنڌ جو هڪ وڏو سيد مسلمان سياستدان سندس عشق ۾ ڦاٿل هئو ۽ ساڻس وهانءَ ڪرڻ چاهي پيو،  پر جيٺي ان سان وهانءُ ڪرڻ کان انڪار ڪري ڇڏيو هئو.
حوالا
زمرو:شخصيتون زمرو:پاڪستان زمرو:ڀارت زمرو:سنڌ زمرو:سنڌي شخصيتون
غلام سرور جتوئي
شهرت
غلام سرور جتوئي سنڌ ۾ ٿيندڙ ملاکڙن ۾ هر جوڙ جي پهلوانن سان وڙهيو ۽ هميشه سوڀارو رهيو. هيءُ ٻين پهلوانن سان گڏ لعل شهباز قلندر جي ميلي تي ٿيندڙ ملاکڙي ۾، سمن شاهه جي ميلي، حضرت شاهه عبداللطيف ڀٽائي جي ميلن ۽ ٻين ڪيترن هنڌن تي منعقد ٿيندڙ ميلن ۽ ملاکڙن ۾ پنهنجي زور ۽ هنر جا ڪرتب ڏيکاريندو رهيو آهي.
سکيا ۽ ڪاميابيون
هن پنهنجي والد قلب علي جتوئيءَ کان ملهه جي راند جي تربيت وٺي ميدان ۾ لٿو. هن جو والد پڻ وقت جو ناميارو ملهه هو. غلام سرور جتوئي 1971ع ۾ ملهه وڙهڻ شروع ڪئي ۽ جلد ئي 1972ع ۾ ٻئي جوڙ جي پهلوانن ۾ شمار ٿيڻ لڳو. هن ڪئين انعام، گولڊ ميڊل ۽ ٽرافيون پڻ کٽيون ۽ آخر ۾ هي پهرئين جوڙ جو ملهه بڻجي ويو. هن کي فقط سيد سمن شاهه شڪست ڏني، غلام سرور هڪ تعليم يافته پهلوان هو، ان ڪري سڀني ملهن گڏجي کيس ايسوسيئيشن جو جنرل سيڪريٽري چونڊيو ۽ هن باقاعدي ملهه برادريءَ جي سڌاري جا ڪارناما انجام ڏنا. غلام سرور جتوئي جنرل سيڪريٽريءَ جي حيثيت سان حڪومت کي ملهن کي درپيش مسئلن کان آگاهه ڪندو رهيو آهي، جنهن ۾ ملهن کي ٻين رانديگرن وانگر سرڪاري توڙي بئنڪن ۾ نوڪري ڏيڻ وارو مطالبو به شامل آهي.
انتظاميا
ارڙهين صدي عيسوي ۾ فرانسيسي سياسي مفڪر ”مونٽيسڪيو“ سياسي سرشتي کي ٽن حصن يعني انتظاميا، قانون ٺاهيندڙ ادارو ۽ عدالت ۾ ورهايو. هن مطابق هر هڪ حصي کي هڪ ٻئي کان الڳ رکيو وڃي. حڪومتي سرشتي جي فيصلي ڪندڙ اداري کي انتظاميا يا ايگزيڪيٽوو (Executive) چيو وڃي ٿو.
حوالا
زمرو:سماج زمرو:سياست زمرو:ملڪ
ٿرپارڪر ضلعو
ٿرپارڪر ضلعو: پاڪستان جي صوبي سنڌ جي ميرپورخاص ڊويزن جو هڪ ضلعو آهي. اِن جو صدر مقام مِٺي شهر آهي. ٿرپارڪر نالي سان ڪو شھر ڪانھي پر اھو ٻن علائقن : ٿر ۽ پارڪر جو نالو آهي جيڪو ھن ضلعي تي رکيو ويو. شروع م ميرپورخاص ھن ضلعي جو تعلقو ۽ ضلعي صدر مقام ھيو پر ان جي ڌار ٿيڻ بعد ھن ضلعي جو صدر مقام مٺي کي بڻايو ويو. ھي ضلعو پکيڙ ۾ سنڌ جو سڀ کان وڏو ضلعو آهي سنڌ ۾ سڀ کان وڌيڪَ ھندو آبادي ھن صوبي ۾ رھندڙ آھي  ھي ضلعو سنڌ جي انساني ترقي جي اشاريي جي گھٽ ترين شرح وارو ضلعو آهي.
نالي جو پسمنظر ۽ معنيَ
ٿر سنسڪرت لفظ سٿل مان نڪتل آهي، جنهن جي معنيٰ آهي بيٺل يا نه وهندڙ يعني خشڪ ملڪ. انهيءَ سٿل جو اچار اول ڦري ٿيو ٿل، يعني خشڪ زمين (ان جو ضد: جل معنيٰ پاڻي) ۽ ٿل جو اچار ڦري ٿيو ٿر. . جيڪڏهن سندن ڪو ڍور ڊوڙي ڊوڙي وڃي هڪ جاءِ تي بيٺو ته ، چوندا ته مس مس وڃي ٿري بيٺو آهي. ڪاڙهيل کير جي ٿڌي ٿيڻ سان مٿان ٺهندڙ تھ کي به ٿر چئبو آهي. اهڙي ريت ٿر ۾ واري جون ڀٽون به ڄميل ۽ ٽڪي ٻڌل آهن، انهي ڪري انهن کي ٿري چيو وڃي ٿو. جيئن ته ٿر ۾ گهڻيون ڀٽون آهن. تنهنڪري ڀٽن يعني ٿرين وارو ملڪ يا ٿري وارو علائقو ، جنهن مان ٿر نالو ٺهيو. قديم وقت ۾ پارڪر واري ڀاڱي ۽ ڪڇ جي ملڪ جي وچ ۾ بيٺل ڪڇ جي رڻ ۾ پاڻي هوندو هو. جنهن کي کاري چوندا هئا. ماڻهن کي اچ وڃ لاءِ اها کاري پار ڪرڻي پوندي هئي. جنهن ڪري چوندا هئا پارکاري يا پار اُڪر، جنهن مان ڦري ٿيو پارکار ۽ پوءِ نالو پيو پارکر يا پارڪر. ٿر ۽ پارڪر وارو ٽڪر، ٿرپارڪر ضلعي ۾ سنڌ جي ڏکڻ- اڀرندي ڪنڊ تي آهي. ڪن بيانن موجب چوڻ ۾ اچي ٿو ته پارڪر لفظ جي معنيٰ آهي پهڻ يا پٿر جو ملڪ. ڇاڪاڻ جو هن ڀاڱي ۾ چوڌاري ننڍا ننڍا ٽڪر آهن باقي وچ ۾ ننگر پارڪر شهر وٽ ڪارونجهر ٽڪري آهي.
جاگرافي
ٿرپارڪر سنڌ جي اوڀر ڏکڻ واري ڪنڊ تي واقع آهي جيڪو قدرتي طور ٻن حصن ۾ ورهايل آهي: اھو حصو 109 جابلو ٽڪرين جي بيدي نما سلسلي ڪارونجهر جبل ۽ انجي وچ ۽ پاسن واري سڌي زرخيز زمين وارو آهي جنهن ۾ ڪارونجهر جبل جي قطار ۽ ٻيون 45 ننڍيون وڏيون جابلو ٽڪريون پڻ موجود آهن. ان جي ڏکڻ اولھ ۾ ڪڇ جو رڻ آهي. پارڪر واري ھن علائقي ۾ ڪارونجهر جي جابلو سلسلي جي ختم ٿيڻ سان اتر طرف ڀٽن وارو علائقو شروع ٿو ٿئي. ٿر کي ريگستان به چون ٿا. ريگ معني واري ۽ آستان معني جاءِ. يعني واري جي جاءِ يا وارياسو علائقو. هن علائقي ۾ واري جون ڀٽون تمام گهڻيون آهن. ڀٽ کي ٿر جا ماڻهو ٿري چوندا آهن. پاڪستان ۽ هندستان جي ٿر واري گڏيل ريگستان جي پکيڙ تقريبن ٻه لک چورس ڪلوميٽر آهي. پر انهي ريگستان جي ننڍي ٽڪري جيڪا سنڌ ۾ آهي اھا ٻن حصن: اڇڙو ٿر ۽ ٿرپاڪر ۾ ورھايل آھي.. جيئن ته ٿرپارڪر ضلعي ۾ ٿر ۽ پارڪر جا ٻئي علائقا شامل آهن، انهي ڪري ئي هن ضلعي جو نالو ٿرپارڪر آهي. هن ضلعي جي پکيڙ 19638 چورس ڪلوميٽر آهي. ھن ضلعي جي جاگرافيائي بيهڪ ڊگھائي ڦاڪ ۾ 69° 3′ 35″  ۽ 71° 7′ 47″ ڊگري اوڀر ۽ ويڪرائي ڦاڪ ۾  24° 9′ 35″ ۽   25° 43′ 6″ ڊگري اتر طرف واقع آهي  ان جي اوڀر ۾ انڊيا جي رياست راجستان جا جيسلمير، بارمير ۽ جيلور ضلعا, ڏکڻ ۾ انڊيا جي گجرات رياست جو ڪڇ، اتر ۾ عمرڪوٽ ضلعو ۽ اولھ ۾ بدين ضلعو ۽ ميرپور خاص ضلعو واقع آهن.
تاريخ
ٿر جو علائقو شروع ۾ ريگستان نہ ھيو پر ھڪ سرسبز علائقو ھيو جنھن مان سنڌو نديءَ جي ھڪ شاخ پڻ وھندي ھئي. رگويد ۾ ان کي سرسوتي ندي سڏيو ويو آهي. اٽڪل 2000 ق م کان 1500 ق م واري دؤر ۾ ھي سرزمين ريگستان ۾ تبديل ٿي وئي. ھندن جي مقدس ڪتاب رامائڻ ۾ ھن علائقي کي لاون ساگر جي نالي سان سڏيو ويو آهي جنھن جي معنيَ آهي لوڻ وارو سمنڊ. ھن علائقي تي ماضي ۾ سومرا گھراڻي, سمون گھراڻي، ارغون گھراڻي، ڪلھوڙن جي گھراڻي ۽ ٽالپر گھراڻن جو راڄ رھيو آھي. 1843ع ۾ ايسٽ انڊيا ڪمپني جي سرڪاري راڄ جو حصو رھيو. ڪمپني سرڪار سنڌ کي بمبئي پريزيڊنسي جو حصو بڻايو تہ ٿرپارڪر بمبئي سرڪار جي نگراني ۾ رھيو. 1858ع ۾ بمبئي سرڪار ان کي حيدرآباد ضلعي ۾ شامل ڪري ڇڏيو. 1860 ۾ برٽش سرڪار سنڌ جي ڊويزن م اوڀر سنڌ سرحد نالي ھڪ نئون علائقو قائم ڪري ان جو صدر مقام عمرڪوٽ شھر کي بڻايو ۽ 1882 ۾ ان کي ضلعي جو درجو ڏني ٿرپارڪر نالو رکيو ويو جنھن جو صدر مقام ساڳيو عمرڪوٽ ۾ رکيو ويو ۽ اتي ڊپٽي ڪمشنر جي مقرري ڪئي. 1906ع ۾ ان جو صدر مقام ميرپور خاص شھر ۾ منتقل ڪيو ويو. 31 آڪٽوبر 1990ع ۾ ٿرپارڪر ضلعي کي ٽوڙي ٻن ضلعن ۾ ورهايو ويو جن مان ھڪ ميرپور خاص ضلعو جنھن جو صدر مقام ميرپور خاص شھر کي بڻايو ويو ۽ ٻيو ٿرپارڪر ضلعو جنھن جو صدر مقام عمرڪوٽ شھر ۾ منتقل ڪيو ويو. 17 اپريل 1993ع ۾ ٿرپارڪر کي وري ٽوڙي عمرڪوٽ ضلعو ٺاھي ان جي صدر مقام عمرڪوٽ شھر ۽ ٿرپارڪر ضلعي جو صدر مقام مٺي شھر ۾ منتقل ڪيو ويو
معيشت
ھي ضلعو سنڌ جي غريب ضلعن ۾ شمار ٿئي ٿو جتي ماڻھن لاء بنيادي سھولتن جو وڏو فقدان آهي. پاڪستان ۾ ھن ضلعي جي انساني ترقي جي اشاريي جي شرح 2017ع ۾ 0.227 ھئي. ان سال پاڪستان جي 114 ضلعن ۾ ھن ضلعي جو شمار 109ئون ھيو ۽ 2013ع ۾ گھٽجي 103ئين نمبر تي پھتو جيڪو پوء بہ سنڌ جي ضلعن ۾ سڀ کان گھٽ ۾ گھٽ درجو ھيو. 2005 ۽ 2015 ۾ ھي ضلعو پاڪستان جي ڏھن سڀ کان وڌيڪ بدحال ضلعن ۾ شامل ھو. گڏيل قومن جي ترقياتي پروگرام جي گھڻ رخي غربت واري اشاريي جي رپورٽ مطابق ٿرپارڪر جو 87 سيڪڙو عوام غربت جي لڪير کان ھيٺ زندگي گذاري رهيو آهي  اھو ئي سبب آهي تہ اتي نئين ڄاول ٻارن جي موت جي شرح تمام گھڻي آھي   ھن ضلعي جي 96 سيڪڙو آبادي ٻھراڙيءَ ۾ رھندڙ آھي جنھن ڪري ھن ضلعي جي معيشت زراعت ۽ چوپائي مال جي افزائش آھي.
زراعت ۾ گھڻي ڀاڱي برسات تي دارومدار رھي ٿو پر ننگرپارڪر واري علائقي ۾ ٽيوب ويلن جو استعمال پڻ ٿئي ٿو. ضلعي جي ڪل ايراضي 2,011,000 ھيڪٽر آھي جنھن جو %50.4 يعني 1,014,000 ھيڪٽرن ۾ پوکي ٿئي ٿي. ھن ضلعي جي 94 سيڪڙو آبادي گھرن ۾ چوپايو مال رکي ٿي ۽ 77.64. سيڪڙو آبادي چوپائي جي سنڀال جي سرگرمين ۾ شامل رھندي آھي ھتان جي ھر گھر ۾ سراسري 8 ڍور آھن ۽ ضلعي اندر چوپائي مال جو تعداد جو تخمينو 77 لک ڍور آھي. ضلعي جي چوپائي مال جي ضلعي معيشت ۾ رڍون ڏاڍيون اھم آھن جن مان ساليانو 33 لک ڪلوگرام اُن سالياني پيدا ٿئي ٿي ٿرپارڪر ۾ رڍن جي سنڌ جي ڪل رڍن جو 40 سيڪڙو آبادي آهي ۽ اھو ضلعو سنڌ اندر رڍن جي افزائش کاء لاءِ سڀ کان موافق صوبو آهي ھتان جي 70.30 سيڪڙو زرعي زمين م ھر لاء ڍورن جو استعمال عام آھي. ھتي جو. چوپائي ۾ گڏھ جو تعداد تمام گھڻو آھي ۽ پاڪستان ۾ سڀ کان وڌيڪَ گڏھ ھن ضلعي ۾ پلجن ٿا. چوپائي مال جي وڏي تعداد باوجود ھن ضلعي ۾ ويٽرنري يا جانورن جي ڊاڪٽرن جو تعداد نالي ماتر آهي.
صنعت
ھنر ۽ ڪاريگري سنڌوءَ واري تھذيب جي دور کان وٺي ٿري سماج جو حصو رھيا آھن. ھٿ جي ھنر ۾ رلھي، مٽي جا ٿانوَ، گڏيون، ڪارپيٽ، روايتي سينگار واريون شيون، ڪاٺي جي ٺپن واري پرنٽنگ، چمڙي جو ڪم، ڪپڙن جو ڀرت شامل آهن. رڳو ڇاڇري تعلقي ۾ 6000 لومز آھن.
توانائي ۽ معدنيات
پاڪستان ۾ ڪوئلو دنيا جي اندر ڪوئلي جو ستون وڏو ذخيرو آهي جنھن ۾ 185.175 ارب ٽن لگنائيٽ ڪوئلو موجود آهي. ان مان ٿرپارڪر جو ڪوئلو 175.506 ارب ٽن آھي جيڪو پاڪستان جي ڪوئلي جو 95 سيڪڙو آهي. ان ڪوئلي مان سعودي عرب ۽ ايران جي ذخيرن مان پيدا ٿي سگھندڙ توانائي جي صلاحيت کان بہ وڌيڪ توانائي حاصل ڪري سگھجي ٿي. پاڪستان ۾ ان ڪوئلي مان بجلي ٺاھيندڙ ڪمپنين کي انڪم ٽيڪس ۽ ٽرن اوور ٽيڪس جي ڇوٽ مليل آهي ۽ بجلي پيدا ڪندڙ پلانٽن جي ھر قسم جي درآمد کي ٽيرف ۾ مڪمل ڇوٽ ڏنل آهي انھن پروجيڪٽن ۾ چيني شينھوئا ڪمپني جي سيڙپڪاري سان 600 ميگاواٽ بجلي ۽ ٿر اينگرو پاور پروجيڪٽ ذريعي 1200 ميگاواٽ بجلي پيدا ٿئي ٿي    سنڌ اينگرو ڪول مائيننگ ڪمپني ٿرپارڪر ۾ بجلي نيشنل گرڊ کي مھيا ڪري ٿي
انتظامي ورهاست
ٿرپارڪر ضلعي ۾ ست تعلقا ، 64 يونين ڪاؤنسلون، 172 ديھون ۽ 2365 ڳوٺ واقع آهن
ٿرپارڪر ضلعي ۾ هيٺيان ست تعلقا ۾ ورهايل آهن:
ٿرپارڪر جون يونين ڪاؤنسلون
ٿرپارڪر ضلعي ۾ 64 يونين ڪائونسلون آهن :
آبادي
1981 جي آدمشماري مطابق ھن ضلعي جي آبادي 5,40,985 ھئي. 1998ع جي آدمشماري مطابق ھن ضلعي جي آبادي 9,14,291 ھئي جنھن ۾ 4،99،859 مرد ۽ 4,14,432 عورتون ھيون. ان سال آبادي جي گھاٽائي جي شرح 46.6 ماڻھو في چورس ڪلوميٽر ھئي. 39,827 ماڻھو شھري ۽ 8,74,464 ماڻھو ٻھراڙيءَ ۾ رھندڙ ھيا. 2017ع جي آدمشماري ۾ ٿرپارڪر جي آبادي 16،49,661 ھئي. 2014 ع جي ڪاٿي مطابق آبادي جو %51.29 انھن ماڻھن جو ھيو جن جي عمر 15 سالن کان گھٽ ھئي. %3.73 65 سالن جي عمر کان مٿي وارن جو ھيو. 2014ع جي ڪاٿي مطابق آبادي ۾ ھر 100 عورتن لاء 121 مرد ھيا.
تعليم
سنڌ حڪومت 2011 کان 2016 تائين صوبي جي تعليمي بجيٽ م 90 سيڪڙو اضافو ڪيو جيڪو 14.26 ارب روپين کان 148 ارب روپيا ھيو ان جي باوجود بہ ھن ضلعي جو تعليمي نظام خراب حالت ۾ آھي. 10 سالن کان مٿي جي عمر وارن جو پڙھيل لکيل ھجڻ وارو تناسب 46 سيڪڙو آھي جنھن مان مردن جي شرح 65 سيڪڙو آهي ۽ عورتن جي 25 سيڪڙو. شھري علائقن جي شرح 65 سيڪڙو جن مان مرد 81 سيڪڙو ۽ عورتون 54 سيڪڙو پڙھيل لکيل آھن. ٻھراڙيءَ ۾ اھا شرح 45 سيڪڙو جن مان مرد 64 سيڪڙو ۽ عورتون 23 سيڪڙو پڙھيل لکيل آھن.
ھن ضلعي ۾ ڪابه يونيورسٽي ڪانہ آھي جنھن ڪري 2019 ۾ اعليَ تعليمي ادارن لاء مطالبو زور وٺي ويو نتيجي ۾ اين اي ڊي يونيورسٽي آف انجنيئرنگ ۽ ٽيڪنالاجي، سنڌ اينگرو ڪول مائيننگ ۽ دي سٽيزن فائونڊيشن جي شراڪت سان اسلام ڪوٽ ۾ ٿر انسٽيٽيوٽ آف انجنيئرنگ، سائنس اينڊ ٽيڪنالاجي جي نالي سان اين اي ڊي يونيورسٽي جو ذيلي ڪيمپس قائم ڪرڻ جو اعلان ڪيو ويو بعد ڪيمپس جي جاء اسلام ڪوٽ مان تبديل ڪري مٺي ۾ رکي وئي جتي سنڌ حڪومت 317 ايڪڙ زمين خريد ڪئي ۽ عارضي طور تي ڪيمپس بينظير ڪلچرل ڪامپليڪس مٺي ۾ رکيو ويو جتي آڪٽوبر 2019ع ۾ ڪيمپس جو افتتاح ڪيو ويو.
صحت
ٿرپارڪر ضلعي ۾ ھڪ سول اسپتال، ھڪ تعلقه اسپتال، 2 رورل هيلٿ سينٽر، 36 بيسڪ هيلٿ يونٽ، 38 ڊسپينسريون واقع آهن.
آمدورفت
ڪيڪڙو ھڪ ٽرڪ جو ٿرپارڪر ۾ ڏنل نالو آهي جنھن کي ڇڪڙو پڻ سڏيندا آهن جيڪا اتي آمدورفت جو ھڪ وڏو ذريعو آهي. اھا واري واري رستن تي ھلندڙ ھڪ عام سواري آھي ۽ ان کي ٿر جو اٺ پڻ سڏيندا آهن. ان ۾ بيڊ فورڊ ڪمپني جي طاقتور انجڻ لڳل ھوندي آھي. اھا بار کڻڻ جي ڪم ايندي آهي.
ٻوليون
ٿرپارڪر ۾ سڀ کان وڌيڪَ ڳالھائي ويندڙ ٻولي ڍاٽڪي آھي. ان کان سواءِ ٻيون ڳالھائيون ويندڙ ٻوليون گجراتي،  پارڪري ڪولي، جوڳي،  سنڌي ۽ اردو آھن
مذھب
پاڪستان جي قيام کان اڳ ٿرپارڪر جي آبادي ۾ 80 سيڪڙو ھندو ھيا. پاڪستان جي قيام بعد اوچي ذات وارن ھندن جو وڏو حصو ھتان لڏي انڊيا ھليو ويو ۽ لڳ ڀڳ 3500 مسلمان خاندان انڍيا مان ھتي لڏي آيا جن کي 12 ايڪڙ في خاندان جي حساب سان 42،000 ايڪڙ زمين ڏني وئي  1998 م ضلعي جي 59 سيڪڙو آبادي مسلمان ۽ 41 سيڪڙو ھندو ھئي   مٺي ۾ ھندو آبادي شھر جي ڪل آبادي جو 80 سيڪڙو آھي. ٿرپارڪر ۾ وسندڙ ھندو آبادي جون مکيه ذاتيون لوھاڻا، مکي، راجپوت، ٺاڪر، سوتراڌر، سوني، ميگھواڙ، برھمڻ يا مھراج، مھيشوري، گواسمي، رباڙي، ڪوھلي، لوھر، ڪنڀر، ارباب، خاصخيلي، بجير آهن
موسم
ھن ضلعي جي آبھوا ٽراپيڪل آھي اونھاري ۾ ڏينھن سخت گرم جڏھن ته راتيون ٿڌيون ھونديون آھن سال ۾ اپريل، مئي ۽ جون گرم ترين ۽ ڊسمبر، جنوري ۽ فيبروري سرد ترين مھينا ھوندا آھن. سياري ۾ گرمي پد 28 کان 9 سينٽي گريڊ رھندو آھي. سالياني برسات جي سراسري ھر ھنڌ ھڪڪري نہ رھندي آھي ۽ ڪجھ ھنڌن تي 100 ملي ميٽر کان بہ گھٽ رھندي آھي. گھڻي ڀاڱي برسات ڏکڻ اولھ واري مون سون ۾ جولاءِ ۽ سيپٽمبر وچ ۾ پوندي آهي.
وڻ ٽڻ ٻوٽا
ٿرپارڪر ۾ لڳ ڀڳ ٻوٽن جون 89 جنسون ۽ 26 خاندان ملن ٿا. ڪافي ٻوٽا ۽ جھاڙيون برساتي موسم ۾ ڦٽن ٿيون.
جاندار
جاندار جي فراواني ٿر جي ھڪ خصوصيت ۾ شمار ٿئي ٿي. قديم زماني کان لوڪ ڌنن کان وٺي فن جي نمونن ۾ اتان جا جاندار ٿر جي لازمي جز طور شامل رھيا آھن. جاندار ھتان جي فن ، ثقافت، علائقائي ورثي ۽ تاريخ جي وڏن واقعن جو حصو رھيا آھن.
جاندارن جي حرمت وارا ھنڌ
ٿرپارڪر ۾ جاندار جي تحفظ لاء مخصوص ھنڌن مان ھڪ چنڪارا وائلڊ لائيف سينڪچوئري آھي جيڪو 940 چورس ڪلوميٽرن تي مشتمل آهي جتي شڪار منع ٿيل آھي. ان سينڪچوئري جي اتر ۾ چلھار، ڏکڻ اوڀر ۾ ڀوريلو، ۽ اولھ م مٺي ۽ وجتو واقع آهن. ٻيو ھنڌ ڳجھن ۽ مسافر پکين جي سينڪچوئري آھي جيڪا پکين جي حرمت واري جاء آھي جتي نابودي جي خطري ۾ آيل ڳجھن جي مختلف قسمن کي تحفظ ڏنو ويو آهي.
ڳوراڻو کي پڻ مسافر پکين جي رھائش قرار ڏئي تحفظ ڏنو ويو آهي. مور پکي کي پڻ ھن ضلعي ۾ تحفظ مليل آهي.
ٿري ثقافت
ٿري عورتن جو لباس گھاگھرو آھي. اھي عام طور تي چاندي جا زيور پائينديون آهن. ڪنواريون پنھنجيون سڄيون ٻانھون اڇي رنگ جي چوڙين سان ڍڪينديون آھن. 200px|thumb|چونرو: ٿر ۾ روايتي گھر 200px|thumb|سنڌ جي نقشي ۾ ٿرپارڪر ٿرپارڪر کي ملڪ جو پرامن علائقو سمجهيو ويندو آهي ۽ صدين کان اتي مذھبي رواداري برقرار رھي آھي. ٿر جي ثقافت ڪثيرالگروھي ھڪجھڙائي واري سنڌ جي روادار صوفياڻي ثقافت سمجھي ويندي آھي. رمضان جي مھيني ۾ ھندو مسلمانن دوستن لاء افطار جون دعوتون ڪندا آهن ۽ موٽ ۾ ھندن جي عقيدي جي احترام ۾ مسلمان ڳئون ذبح نہ ڪندا آهن. نوراتڙي دوران مسلمان گوشتخوري کان پاسو ڪندا آهن ۽ محرم جي مھيني ۾ ھندو ڪوبه شاديانو ڪانه ڪن. غربت جي شدت ھوندي بہ ھتي ڏوھن جي شرح تمام گھٽ ھجڻ ڪري ھي علائقو سڄي ملڪ ۾ ھڪ منفرد حيثيت رکي ٿو.
ٿرپارڪر جو ھڪ اھم فصل آھي ۽ چڀڙ واري گورا ھتان جو مشهور طعام آهي  ميون ۽ ڪائر جي گلن مان کٽاڻ پڻ ٺاھي ويندي آهي. ڪائرن جي ڀاڄي پڻ ٺاھي ويندي آهي
سڱري بنجر زمين ۾ سال جي ھر مند ۾ ڦٽندي آهي. ٿر ۾ سڱرين جي ڀاڄي پڻ ٺاھي ويندي آهي
ٽيجڙي يا ٽيج ٿر ۾ ملھائجندڙ ھڪ ڏڻ آهي جنھن ۾ عورتون روزو رکنديون آهن ۽ چنڊ نڪرڻ وقت پوڄا ڪنديون آهن جنھن بعد روزو کولي شادي شده عورتون پنھنجي مڙسن جي صحت لاء ۽ ڪنواريون پنھنجي شادي لاء دعا گھرنديون آھن. ٿر جي کوڙ شاديانن ۾ ستو ۽ لولا گھڻو استعمال ٿيندو آهي. خاص ڪري ستو ٽيجڙي ۾ ۽ لولو ٿڌڙي ۾ استعمال ٿئي ٿو. ٿڌڙي ٿرپارڪر ۾ ھندن جو ھڪ ڏڻ آهي جيڪو ڪرشنا جنم اسٿمي کان ھڪ ٽٿي اڳ ملھائي ويندي آهي جنھن ۾ ڏھي ۽ کٽاڻ کاڌي ويندي آهي. ٿڌڙي شيتالا جي ارپنا کي ظاھر ڪندي آهي. ھن ضلعي ۾ ھندو چيٽي چنڊ وارو ڏڻ پڻ ملھائيندا آھن جيڪو سنڌي مھيني چيٽ جي پھرين ڏينھن تي ملھايو ويندو آهي.
نوراتڙي ھتي سال ۾ ٻہ ڀيرا درگا ديوي جي شان ۾ ملھائي ويندي آهي. ان ڏڻ جو مدو نو راتيون ۽ ڏھ ڏينھن ھوندو آھي جن دوران روزا رکيا ويندا آهن ۽ گوشت وغيره کان پرھيز ڪئي ويندي آهي ۽ لازمي طور تي سبزي تي گذارو ڪيو ويندو آهي. ناومي يا ھوما جي رسم کان پوء اسٿمي تي نو جوان ڇوڪرين کي نو ماتا اوتار سمجھندي ڳاڙھي چنري يا رئو تحفي ۾ ڏئي کين کير ۽ ماني ڏني ويندي آهي. نو راتيون ڏيئن جي يا درگا جي تصوير جي چؤگرد گاربا رقص ڪيو ويندو آھي. ڏھين ڏينھن تي رام ليلا ادا ڪئي ويندي آهي. ٿرپارڪر ۾ ڏياري پڻ ملھائيندا آھن جيڪو ھندن جو اھم ڏڻ آهي جيڪو نوراتڙي کان ارڙھن ڏينھن پوء ملھايو ويندو آهي. چيٽ چنڊ ھندن جي نئين سال جي شروعات جو جشن ھوندو آھي
200px|thumb|ٿري گھر جي ھڪ دري 200px|thumb| ٿري گھر جو ھڪ در 200px|thumb|ڌاڳو ٺاھڻ لاء استعمال ٿيندڙ ائٽ
200px|thumb|ٿري گھر جو ھڪ در
سياحت
ٿرپارڪر ۾ جين مذهب جا 14 مندر ننگرپارڪر ۽ ڀوڏيسر واري مسجد تعلقي ۾ واقع آهن ويرواھ کان 14 ميل اتر اولھ پاسي مشھور گوري مندر واقع آهي جيڪو 6250 چورس ڦٽن تي مشتمل ڀوڏيسر مندر جي طرزِ اڏاوت سان ٺھيل آھي. ان جي اڏاوت ۾ راجپوتانا جي ماربل جو استعمال ڪيو ويو ھو. ٿرپارڪر ۾ نئون ڪوٽ وارو قلعو پڻ سياحت جو مرڪز آھي.
ڏيپلو تعلقي ۾ واقع پاربرھم آشرم جنھن کي ويڊيجپ ڌام يا ڇڙي صاحب ڌام پڻ سڏين ٿا مذھبي سياحت جو ماڳ آهي         ڄيٺ جي مھيني ۾ اتي پاربرھم جو ميلو لڳندو آھي جنھن ۾ شرڪت لاء دنيا جي مختلف علائقن مان ھندو زيارت لاءِ ايندا آهن.
مٺي جو بلند ترين مقام گادي ڀٽ آهي جتي ھڪ يادگار تعمير ٿيل آهي جيڪو مٺي شھر م۾ پڻ نظر ايندو آهي. ٿرپارڪر ۾ چوڙيو جبل تي درگا ديوي جو ھڪ تاريخي مندر واقع آهي جنھن جي زيارت لاء نيپال ۽ انڊيا مان ھر سال اٽڪل ٻہ لک ماڻھو ايندا آهن. ھندو پنھنجي عزيزن جي چتائن جي خاڪ اتي پاڪ پاڻي ۾ وجھندا آھن. ٿرپارڪر جي ڳوٺ ڀالوا لڳ ماروي جو کوھ پڻ سنڌ جو ثقافتي ورثو آهي.
سنت نيڻورام آشرم جنھن کي پرڻڀارتي آشرم يا ) آکاڊون پڻ سڏين ٿا اسلام ڪوٽ لڳ واقع آهي جيڪو مذھبي سياحت جو ھڪ مرڪز آھي جتي ڪيترائي ماڻھو زيارت لاءِ ايندا آهن. اتي ھر سال ٽي ڏينھن سنت جو ميلو ٿيندو آهي جنھن ۾ ھندن سان گڏ مسلمان پڻ ايندا آهن . ٿرپارڪر ۾ ننگرپارڪر لڳ ڪارونجھر جبل پڻ سياحتي مرڪز آھي جيڪو 19 ڪلوميٽر ڊگھو آھي ۽ ان جي اوچائي 305 ميٽر آھي.
ٿرپارڪر جا ننڍڙا شھر
ٿرپارڪر ضلعي جا ھڪ لک کان ست هزار تائين واري آبادي جا وڏا ، ننڍا ۽ ننڍڙا شھر : پرڻو (آبادي:110,318)، گڏرو (آبادي: 97,432), کينسر (آبادي:93,261 )، ڪلوئي (آبادي:85,544 )، ويرواھ (آبادي:83,799 )، تر دوس (آبادي:81,256 ), سارنگيار (آبادي:79,605 )، ڏيپلو  (آبادي:76,573 ),ننگرپارڪر (آبادي:66,540 ) ، تر احمد (آبادي:59,463 ), ڇاڇرو (آبادي:57,834 )، تگوسر  (آبادي:56,064 ), راڄوڙو (آبادي:55,693 ), ڪنٽيو (آبادي: 53,539), ڪڙيو غلام شاھ (آبادي:51,912 ), ماجھاٽي (آبادي: 51,292)، سنگاريو (آبادي:51,229 ), ٻلھڙي (آبادي:51,080 ), ڏاھلي (آبادي:50,179 )، گڏڙو (آبادي: 47,253)، مٺي ٽائون ڪاميٽي (آبادي:47,073 ), ٻپھار (آبادي: 46,825)، کيٽلاري (آبادي:43,669 ), ھاڙھو، ڪمرھار، گل محمد راهمون، پليو، مٺڙيو چارڻ، جوڙئو، چرنور، ڀيٽارو، ڪنرال، چيلھار، موھراڻو، ڌارندارو، راحمڪي بازار، ويرواھ، اسلام ڪوٽ، پٿاپور، ڪاھري، اڍگام، ساٽيديرا، ڇوٽل، رواتسر، ڀٽارو، چرنور، داڀو، ھرار، ممچيرو، ھنجتال، تر حمير، پوسارڪو، وجيتو، جھوڻ، وجھيار، سونالبو، رارلي، کڏي، ساجن جو پار، جيسي جو پار، سوڀيار، ڪرن، روھڙ ڪيلھڻ، ويروري، پوسارڪو، الھرکي جو پار، اکيراج، اربيليھار، جھڻجي، ڪنڀاريو، پيراڻو جو پار، ھراڙ ڊيڊا، ڦانٽ، جوڳيويرو، ڇھو، ڏوھڙي، گريانچو، ڪيرٽي، نئون ڪارٽو، چچي مورا، کراريون، قصبو، حميراباھ، کيٽلاري، ڪرڙيو، کيمي جو پار، راٺي، گھوٽي
حوالا
زمرو:پاڪستان جا ضلعا زمرو:سنڌ جا ضلعا زمرو:ضلعو ٿرپارڪر زمرو:ٿر زمرو:ٿر پارڪر
اميد علي شاھ (راڳي)
-اميد علي شاهه- جو ڪافي گو شاعرن ۾ شمار ٿئي ٿو. پير -اميد علي شاهه- جي خاندان جو سلسلو ملتان جي غوثيه بزرگن سان ملي ٿو. سندس وڏا تعلقي ماتليءَ جي اگهاماڻي شهر ۾ رهندا هئا، پر -اميد علي شاهه- اڪثر ٽنڊي محمد خان ۾ رهندو هو. سال 1285هه/1868ع ۾ وفات ڪيائين. سنڌي ادبي بورڊ جي ڇپيل ڪتاب ’ڪافيون‘ ۾ سندس ڪي ڪافيون شامل آهن.
ڊيوس، اولهي ورجينيا
ڊيوس، اولھ ورجينيا ( انگريزي: Davis, West Virginia) گڏيل رياست آمريڪا جو هڪ قصبو  جيڪو Tucker County ۾ واقع آهي۔
تفصيلون
ڊيوس، اولهي ورجينيا جو رقبو 4.74 مربع ڪلوميٽر آهي، ۽ ان جي مجموعي آبادي 660 فردن تي مشتمل آهي ۽ 945 ميٽر سطح سمنڊ جي بلندي تي واقع آهي۔
23 نومبر
23 نومبر ، عيسوي سال جو 327 هون (ليپ سال 328 هون) ڏينهن آهي، سال پوري ٿيڻ ۾ 38 ڏينهن باقي آهن.
حوالا
زمرو:سال جا ڏينهن زمرو:نومبر
1064ع
ڊسمبر
زمرو:1064ء زمرو:يارھين صدي زمرو:يارهين صدي زمرو:سال
ڦُلو ميگهواڙ
ڦُلو ميگھواڙ (Phuloo Meghwaarr) جو جنم تاريخي شهر اَمرڪوٽ ۾ 3 نومبر 1982ع تي، غريب موچي خاڪو ميگهواڙ جي گهر ۾ ٿيو. سندس والدين سماجي متڀيد جي شڪار کان پاڻ بچائيندي ڪيترن ئي هنڌن ڏانهن لڏپلاڻ ڪندي آخر اچي امرڪوٽ ضلعي جي ڳوٺ غلام نبي شاھ جا پٽ وسايا.
سوانح
ڦُلو ميگھواڙ، شروعاتي تعيلم سندس ئي ڳوٺ مان حاصل ڪئي. يارهين جي داخلا ڊگري ڪاليج امرڪوٽ ۾ ورتائين جتي پڙهائي نه هئڻ ڪارڻ ٻارهين درجي ۾ قاسم آباد ڪاليج حيدرآباد ٽرانسفر ٿي پڙهائي جاري رکي. ڪلاس اٽينڊ ڪرڻ کان پوءِ سڄو ڏينهن شمس العلماءَ عمر بن محمد دائودپوٽه لائبريريءَ ۾ سڄو ڏينهن پڙهائي ڪرڻ سان گڏوگڏ شام جي وقت ٽيوشنون پڙهائي، پنهنجي پڙهائي توڙي گُذر سفر جو وسيلو ڳولي ورتائين. پوءِ روزگار جي ڳولا ۾ ڪُجهه وقت ڪراچيءَ جي گارمينٽ فيڪٽرين ۾ پاڻ روليندو ۽ ڳوليندو رهيو پر پڙهائي طرف دلي لڳاءُ ۽ چاهه کيس يونيورسٽي طرف مائل ڪندو رهيو ۽ ائين پوءِ ڪراچي يونيورسٽيءَ جي سنڌي شعبي ۾ پڙهڻ سان گڏ مختلف اخبارن ۽ رسالن ۾ پروف ريڊنگ ڪندو رهيو. اُهو ئي سبب آهي جو هوءَ نه صرف پنهنجو سمورو فوڪس منزل تي رکي اڳتي وڌندو رهيو، پر پنهنجي گهر، ڳوٺ توڙي ڪميونٽي کي پڙهائڻ جو عزم کڻي اڳتي وڌندو رهيو. شروعات پنهنجي ئي گهر کان ڪيائين پنهنجن ننڍڙن ڀائرن کي ڪراچي وٺي آيو جن کي ڪراچيءَ ۾ تعليم ڏيارائين، جنهن جو خرچ به پنهنجي ڪُلهن تي کنيائين، نه رڳو ڀائرن کي پر ڀيڻ کي پڙهائڻ سان گڏوگڏ، پاڻ پڻ پڙهندو رهيو. سندس محنت، جذبي، علم سان چاهه ۽ مستقل مزاجيءَ جو اندازو انهيءَ ڳالهه مان لڳائي سگهجي ٿو. يونيورسٽيءَ جي پهرين سال کان ئي ٿر، عمرڪوٽ ۽ ميرپورخاص ضلعي جي مختلف ڳوٺن مان 20 کان مٿي غريب شاگردن کي گھرائي بنا معاوضي جي تعليم ڏيارڻ جو بندوبست ڪيائين.
ڍاٽڪي ٻولي، ڍاٽڪي لوڪ ادب سماجي، ثقافتي ۽ لسانياتي اڀياس
سنڌي شعبي مان گريجوئيشن توڻي ماسٽرس ۾ گولڊ ميڊل جهڙي مڃتا به پنهنجي نانءُ ڪري ورتائين. اڄ ڪلھ وفاقي اردو يونيورسٽيءَ جي سنڌي شعبي جو قابل پروفيسر ڊاڪٽر ڪمال ڄامڙي جي نگرانيءَ هيٺ، ”ڍاٽڪي ٻولي، ڍاٽڪي لوڪ ادب سماجي، ثقافتي ۽ لسانياتي اڀياس“ جي عنوان تي ڊاڪٽوريٽ جي تحقيق ڪري رهيو آهي. قابليت ۽ ذهانيت جو اندازو ان مان ئي لڳائي سگهجي ٿو ته شاهه عبداللطيف ڀٽائي چيئر پاران شايع ٿيندڙ ”ڪلاچي تحقيقي جنرل“ ۾ پاڻ شاگردي واري زماني کان لطيفيات ۽ ٻوليءَ جي موضوعن تي تحقيقي مقالا لکڻ سميت سنڌ جي مُختلف شهرن ۾ ٿيندڙ سنڌي ادب ۽ ٻوليءَ تي ٿيندڙ قومي ۽ بين الاقوامي ڪانفرنسن ۾ نه صرف مقالا پيش ڪرڻ پر وقت جي وڏن عالمن، ادب ۽ ٻوليءَ جي ماهرن ۽ لطيف جي پارکوئن اڳيان لطيفيات، ادب، لوڪ ادب، ٻولي ۽ خاص طور تي ڍاٽڪي ٻوليءَ جي بڻ بڻياد بابت پنهنجي الڳ راءِ رکڻ جي سگهه ساري سگهندو هو. هيل تائين ويهن کان مٿي سندس تحقيقي مقالا مُختلف تحقيقي جرنلن ۾ شايع ٿي چُڪا آهن.
نوجوانن کي همٿائڻ، سچل هاسٽل ۽ شاھ، لطيف ۽ سامي هاسٽل
ڦلو ميگهواڙ سنڌي نوجوانن کي ڪراچيءَ جي ادارن مان تعليم حاصل ڪرڻ لاءِ هٿائيندو رهيو اهي. انهيءَ سوچ کي حقيقت جو روپ ڏيارڻ لاءِ تعليم ۽ تحقيق جي شعور جي جاگرتا لاءِ ڪراچي سميت سنڌ جي ٻين ننڍن وڏن شهرن ۽ ڳوٺن ۾ ويهن کان مٿي ليڪچر پروگرام ۽ ٻه صوبائي سطح تي تعليمي ڪانفرنسون منعقد ڪرائي چُڪو آهي. تعليمي حاصلات جي سلسلي ۾ کيس، سنڌ جي ٻهراڙيءَ سان لاڳاپو رکندڙ شاگردن جي ڪراچيءَ ۾ رهائش نه هُجڻ هِڪ وڏي ڏکيائي لڳي، جنهن ڪري پاڻ پنهنجي هڙان سچل ڳوٺ ۾ يونيورسٽيءَ جي سطح جي شاگردن لاءِ ’سچل هاسٽل‘ ۽ پرائمري، مڊل، سيڪنڊري ۽ هائير سيڪنڊري اسڪول جي شاگردن ۽ شاگردياڻين لاءِ ’شاھ لطيف ۽ سامي‘ هاسٽل جو بُنياد رکيائين. جن کي پاڻ پنهنجي نگرانيءَ هيٺ هلائي رهيو آهي. انهي عظيم ڪارج ۾ پوءِ سنڌ جو درد رکندڙ ڪُجھ دوستن جهڙوڪ ڊاڪٽر سليمان شيخ، ڊاڪٽر سونو مل کنگھاراڻي، ڊاڪٽر شيرين ناريجو، ڊاڪٽر امجد سراج، پروفيسر ڪنهيا لال ناگپال، ڊاڪٽر نندلال، پروفيسر اعجاز احمد قريشي، محترم مُشتاق راڄپر، ۽ مُحترم حريف خان چانڊيي سهڪار ۽ رهنمائي ڪئي، ۽ ڪندا اچن.
اميد علي شاھ رضوي (شاعر)
سيد -اميد علي شاهه- ولد سيد غلام حسين شاهه روهڙيءَ جي رضوي خاندان مان هو. سال 1277هه/1860ع تي ڄائو. پوليس کاتي ۾ نوڪري ڪيائين. پينشن تي لهڻ کان پوءِ پير لعل شاهه، تعلقي گهوٽڪيءَ ۾ وڃي رهيو. عربيءَ ۽ فارسيءَ جي ڄاڻ هيس. سندس ڪلام ”گلشن ادب“ جي نالي سان ڇپيو آهي. هن 4 ذوالقعد 1343هه/1925ع ۾ وفات ڪئي. ڪافين جي ڪتاب ۾ سندس ڪي ڪافيون شامل آهن.
اميد علي خان
اُستاد -اميد علي خان- هڪ مشهور گويو ٿي گذريو آهي، سندس تعلق موسيقيءَ جي گواليار گهراڻي سان هو. هي حيدرآباد دکن ۾ ڄائو. سندس والد -استاد- پياري خان گواليار مان لڏي حيدرآباد سنڌ ۾ اچي -آباد- ٿيو. هن گهراڻي جو نسبي تعلق سڌوسنئون تانسين سان آهي. ماضيءَ ۾ ميان مهر بخش ۽ -استاد هدو خان- وارا هن گهراڻي جا مڃيل گويا هئا. اُميد علي خان راڳ جي سکيا پنهنجي والد کان ورتي. پوءِ پٽيالا گهراڻي جي -استاد عاشق علي خان- جو شاگرد ٿيو. -ان- وقت زاهده پروين، مختيار بيگم، الهڏنو نوناري، ۽ فريده خانم وغيره به -استاد عاشق علي خان- جي شاگرديءَ ۾ هئا. -استاد- -اميد علي خان- جي راڳ ۾ پٽيالا ۽ گواليار ٻنهي گهراڻن جون امتيازي خاصيتون گڏ ٿيل هيون. هن جو اسلوب نهايت سادو ۽ سمجهڻ جهڙو هو. -اميد علي خان- جي رهائش حيدرآباد ۾ هئي. پاڻ ڪيترو ئي وقت ريڊيو -پاڪستان-، حيدرآباد سنڌ سان لاڳاپيل رهيو. 10 -جنوري- 1979ع تي فالج جي مرض سبب وفات ڪيائين. کيس ”حسن ڪارڪردگيءَ“ جو اعزاز به مليل آهي. هينئر سندس ٻه ڀائٽيا حميد علي خان ۽ فتح علي خان سندس ميراث کي زندهه رکيو اچن.
محمد سليمان ٻنوي
''مولانا محمد سليمان ولد محمد هارون ذات جو شورو هو. سندس اصل ڳوٺ دُکا پليجا لڳ قادر ڏنو شاهه هو. جتي مولانا صاحب سن 1840ع ۾ پيدا ٿيو. مولانا صاحب شروعاتي تعليم ديهه ٽڪي ۾ حافظ مولوي محمد يعقوب پليجي کان ورتي. ان بعد پنهنجي ڪٽنب سان گڏ اچي درياهه ڪناري ٻني شهر ۾ آباد ٿيو. جنهنڪري مولانا سليمان ٻنوي مشهور ٿيو. مولانا ٻنوي وڌيڪ تعليم حاصل ڪرڻ لاءِ سنڌ جي مشهور علمي ادبي درسگاهه ٺٽي ويو. اتي مخدوم مولانا عبدالرحيم وٽ تعليم ورتائين. پوءِ به سندس علم جي اڃ نه اُجھاڻي ته پاٽ (دادو ضلعي) ۾ ويو. ان وقت سندس عمر 22 سال هئي. اتي هن مولانا مخدوم حسن الله کان فارسي ۽ ٻيا ڪتاب پڙهيائين، پوءِ مخدوم صاحب کان موڪلائي مخدوم خير محمد جي مدرسي ۾ آيو. جتي مولانا ٻنوي پورا ست سال رهيو.''
خدمتون
''مولانا ٻنوي ديندار، تقويٰ ۽ توڪل جو صاحب هو. هن پنهنجن مائٽن سان گڏجي ”مدرسة المظهر العلوم“ جو بنياد رکيو. جتي ٻه سال مدرسي جو ڪم وڏي اوج تي هلايائين. ديني فيصلا ڪرڻ ۽ ماڻهن کي مذهب سان محبت ڪرڻ ۽ سمجھائڻ لاءِ مولانا ٻنوي صاحب لاڙ پرڳڻي جي عالمن جي هڪ انجمن قائم ڪئي. جنهن جو نالو ”انجمن معلم الشرح“ رکيو ويو. ان انجمن جو مقصد هو ته اهڙا عالم چونڊيا وڃن، جيڪي باصلاحيت، ماهر ۽ محنتي هجن. مولانا ٻنويءَ سان گڏ تحريڪِ خلافت ۾ ڪيترن عالمن، شاگردن ۽ سماجي ڪارڪنن حصو ورتو، جن ۾ مولانا علي محمد مهيري، مولانا حاجي احمد ملاح، مولانا محمد صادق کڏي وارو ۽ ٻيا شامل هئا. مولانا ٻنوي تحريڪ ۽ تعليم کان سواءِ شاعري به ڪندو هو. سندس ڪيترا مولود ۽ مداحون اڄ به ماڻهن کي ياد آهن. پر افسوس جو سندس مواد ڇپيل نه آهي. مولوي صاحب پنهنجي باقي حياتيءَ جا ڏينهن پنهنجي ڪکن ۾ گذاريا.''
وفات
سندس وفات 8 اپريل 1941ع ۾ ٿي.
حوالا
زمرو:1840ع جون پيدائشون زمرو:سنڌي ماڻھو زمرو:1941ع جون وفاتون
ڪرائسٽ چرچ (سلجهائپ)
ڪرائسٽ چرچ نيوزي لينڊ جو ٽئون سڀ کان وڏو شهري علائقو آهي۔
ڪرائسٽ چرچ جي لاء توهان هيٺين صفحن کي ڏسي سگهو ٿا:
مقام
زمرو:جڳھ جو نالو سلجھائپ صفحا زمرو:سلجهائپ صفحا زمرو:نالو مقام سلجهائپ صفحا
ڊومڪي
ڊومڪي يا بليدي ھي بلوچن جي ھڪڙي قوم آھي. ڊومب ھڪڙي نيَ جو نالو آھي، جنھن ھنڌ ھو رھندا ھئا. ڪن جو چوڻ آھي ته سندن سردار مير چاڪر خان ڊوُم زال يا لنگھي پرڻي ھئي، تنھن مان جيڪو اولاد ٿيو، تنھن کي ڊومبڪي چوڻ لڳا. ھيءَ قوم رندن جي ھڪڙي شاخ آھي. ڊومبڪين جون به گھڻيون شاخون يا ڦريون آھن، جيئن ته ميروئي، وزيراڻي، محمداڻي، برھماڻي، ٽلاڻي، ديناري، گرگيز، لنڊ وغيره.
تاريخ
ڪڇيءَ ۾ لهڙي سندن رياست ھئي. سنه 1845ع تائين اپر سنڌ ۾ ڦريون ڪندا رهيا. آھي بليدي پڻ سڏبا آهن لهڙي سندن رياست هئي. 1845ع تائين اپر سنڌ ۾ ڦُرون ڪرڻ لڳا. هوتن کان پوءِ بليدين جي حڪومت جو بوسعيد بليدي مسقط کان نڪري پايو وڌو. ڪڇي ۾ بارخان تائين سندن قبضو رهيو، پوءِ گرگيجن ۽ بگٽين کان شڪست کائي اپر سنڌ ۾ بکر تائين بلدڪو (برديڪار) رياست جو بنياد وڌو. پوئين رياست 1857ع تائين قائم رهي. سندن تختگاھ جهل هو. بليدين جي بلدڪي ۾ رياست ۽ سرداري قائم هئي. سندن سردارن کي سهراباڻي سرڪار پاران وظيفا ملڻ لڳا. سنه 1845ع تائين بليدي انگريزن سان لڙندا رهيا.
حوالا
زمرو:بلوچ قبيلا
1065ع
ڊسمبر
زمرو:1065ء زمرو:يارھين صدي زمرو:يارهين صدي زمرو:سال
صومالي
زمرو:سلجهائپ صفحا زمرو:نالو مقام سلجهائپ صفحا
1066ع
ڊسمبر
زمرو:1066ع زمرو:يارھين صدي
ڊيڍ
ڊيڍ ھي گھٽ درجي جا ھندو آھن ۽ اصل گجرات ۽ راجپوتانا ۾ رھندا آھن. ڏڪار جي ڏينھن ۾ اتان لنگھي سنڌ ۾ آيا ۽ ٿرپارڪر ۾ رھيا. اُھي مئلن جانورن جون کلون لاھيندا آھن ۽ انھن مان جتيون به جوڙيندا آھن. ھو ديويءَ جا پوڄارا آھن.
22 نومبر
22 نومبر ، عيسوي سال جو 326 هون (ليپ سال 327 هون) ڏينهن آهي، سال پوري ٿيڻ ۾ 39 ڏينهن باقي آهن.
يعوق
قرآن - ﻿وَقَالُوا لَا تَذَرُنَّ آلِهَتَكُمْ وَلَا تَذَرُنَّ وَدًّا وَلَا سُوَاعًا وَلَا يَغُوثَ وَيَعُوقَ وَنَسْرًا۔ سورہ نوح۔ سنڌي ترجمو (حضرت شاه عبد القادر) ۽ چيئون، نہ ڇڏيو پنھنجي معبودن کي، ۽ نہ ڇڏيو ود کي نہ سواع نہ يغوث ۽ يعوق ۽ نسر کي.
زمرو:عربي معبود زمرو:عربي علم الاساطير زمرو:قمري ديوتا
نظاماڻي
نظاماڻي (اردو: نظامانی، انگريزي: Nizamani) سنڌي ٻروچن جي هڪ ذات آهي. نظاماڻي اصل ۾ رند بلوچ قبيلي جي هڪ شاخ آهي. سندن مادري زبان سرائيڪي آهي، پر هن وقت ڪيترا نظاماڻي سنڌي ٻوليءَ کي مادري ٻولي سمجهن ٿا.
تاريخ
نظاماڻي ڪلهوڙن جي ڏينهن کان جاگيردار هئا. ڪرماڻين مان دريا خان نظاماڻي کي مير مراد علي خان پنهنجو مختيارڪار مقرر ڪيو هو. سنه 1834ع ۾ شاهه شجاع سان وڙهندي سکر وٽ مري ويو. بهليلاڻي جي امير نظام خان جي ڀاءُ گاگن خان جي اولاد مان هئا. منجھانئن ابراهيم خان تائين جيڪي به ٿي گذريا، تن سڀني وٽ جاگيرون هيون. سنڌ فتح ڪرڻ وقت ٽالپرن جي طرفداري ڪرڻ ڪري سندن جاگيرون بحال رهيون. نظام فقير بلوچ هڪ صوفي درويش هو جنهن جو مقبرو پنجاب صوبي جي ڊيرا غازي خان ۾ موجود آهي. ان جو اولاد نظاماڻي سڏائي ٿو. اصل ۾ نظاماڻي ڊيرا غازي خان ۾ رهندڙ هئا. ڪجھ وقت کان پوءِ گهڻا نظاماڻي سنڌ ۾ لڏي آيا. هن وقت نظاماڻين جي اڪثريت لاڙ جي ضلعن ۾ رهي ٿي ۽ ڪيترن ئي ڳوٺن ۾ اڪثريت ۾ آهي.
ڳوٺ
نظاماڻي جن ڳوٺن ۾ اڪثريت سان آباد آهن، سي هيٺيان آهن.
ڌرم
نظاماڻي مسلمان آهن ۽ گهڻا سني مسلڪ تي آهن. ڪجھ نظاماڻي شيعا به آهن. ڪجھ ڳوٺن ۾ ديوبندي ۽ وهابي فرقي وارا نظاماڻي به موجود آهن.
ٽالپرن جي دؤر ۾ حڪومت جي اثر جي ڪري نظاماڻين ۾ شيعي فرقي جو رواج پيو. پير روضي ڌڻي جي تبليغ جي ڪري اڪثر نظاماڻي سندس مريد ٿي ويا ۽ سني مذهب اختيار ڪيائون. پير روضي ڌڻي جا ٻه خليفا نظاماڻي هئا: خليفو محمود نظاماڻي جيڪو سندس سڀ کان وڏو خليفو هو، ۽ خليفو بهادر نظاماڻي.
مشهور ديني شخصيتون
مولوي محمد نظاماڻي ٽنڊو سومرو مولوي شفيع محمّد نظاماڻي ڳوٺ ڪرم خان نظاماڻي ھالا
حوالا
زمرو:بلوچ قبيلا زمرو:سنڌي ذاتيون زمرو:نظاماڻي
ود
ود (Wadd) (عربی: ود) "محبت اور دوستي" قمري ديوتا ھيو. قرآن ۾ (71:23) ۾ حضرت نوح عليہ السلام جي وقت ۾ ديوتا جي طور تي ذڪر آھي.
قرآن - ﻿وَقَالُوا لَا تَذَرُنَّ آلِهَتَكُمْ وَلَا تَذَرُنَّ وَدًّا وَلَا سُوَاعًا وَلَا يَغُوثَ وَيَعُوقَ وَنَسْرًا۔ سورہ نوح۔ سنڌي ترجمو (حضرت شاه عبد القادر) ۽ چيئون، نہ ڇڏيو پنھنجي معبودن کي، ۽ نہ ڇڏيو ود کي نہ سواع نہ يغوث ۽ يعوق ۽ نسر کي.
زمرو:عربي معبود زمرو:عربي علم الاساطير زمرو:قمري ديوتا زمرو:اسلام
سارڪ
سارڪ فرانس جي نارمنڊي واري ڪناري ک واري پاسي انگلش چينل جي ڏکڻ-اولھ طرف واقع چينل ٻيٽن ۾ واقع ھڪ ٻيٽ جو نالو آهي. اھو گرونزي جي بيليوڪ جي ھڪ جاگير يا فيف آھي جنھن ۾ نارمن قانون جي بنياد تي جوڙيل قانون لاڳو آهي ۽ جتي ھڪ الڳ پارليامينٽ ڪم ڪري ٿي. سارڪ جي ڪل آبادي 500 ماڻھن جي لڳ ڀڳ آهي ۽ ان جي پکيڙ 5.44 ڪلوميٽر آهي.
يغوث
قرآن - ﻿وَقَالُوا لَا تَذَرُنَّ آلِهَتَكُمْ وَلَا تَذَرُنَّ وَدًّا وَلَا سُوَاعًا وَلَا يَغُوثَ وَيَعُوقَ وَنَسْرًا۔ سورہ نوح۔ سنڌي ترجمو (حضرت شاه عبد القادر) ۽ چيئون، نہ ڇڏيو پنھنجي معبودن کي، ۽ نہ ڇڏيو ود کي نہ سواع نہ يغوث ۽ يعوق ۽ نسر کي.
زمرو:عربي معبود زمرو:عربي علم الاساطير
حفيظ تيوڻو
''مشهور سگھڙ شاعر حفيظ تيوڻي جو اصل نالو لال بخش، ذات جو تيوڻو هو، ڳوٺ ڏاتي تيوڻي تعلقي وارهه ضلعي لاڙڪاڻي ۾ ڄائو. حفيظ تيوڻي جو جنم 1810ع ڌاري ٿيو. پاڻ بلڪل اڻ پڙهيل هو. جوانيءَ ۾ همت ڀريو شخص هو. سڄي عمر مينهون چاريائين. مينهن سان ايتري ته محبت هوندي هيس، جو انهن کي مومل، هير، سهڻي ۽ سسئي وغيره جي نالن سان سڏيندو هو.''
شاعري
''ماتا جي بيماري ٿيس. جنهن ۾ اکين کان نابينا ٿي پيو ۽ اهڙو حال وٺي شاهه گودڙيي تي وڃي رهيو ۽ دعائون گھرندو رهيو. هڪ روايت مطابق ارشاد ٿيس ته ”تنهنجي دعا قبول پيئي، هاڻي تون موٽي وڃ ۽ تون لالو فقير نه، پر حفيظ آهين.“ اتان ڳوٺ اچي شاهه گودڙيي جي ساراهه م شعر چيائين. سندس ڪلام، بيتن، ڪافين ۽ مثنوين وغيره تي مشتمل آهي. پاڻ هڪ وڏو سگھڙ شاعر هو. بيتن ۾ چيل مومل راڻي جو قصو منڍ کان پڇاڙيءَ تائين تمام منفرد ۽ نرالي رنگ ۾ جوڙيائين. حفيظ جو ڪلام ”لعلو حفيظ“ جي نالي سان مرزا قليچ بيگ ڇپرايو هو، جنهن ۾ مومل راڻي بابت شعر ڇپيل آهن. هن قصي بابت حامد علي خانائي لکيو هو ته: ”سموري قصي کي شاعر تفصيل سان نهايت سهڻي رنگ ۽ ڍنگ سان جوڙيو آهي، ان مان اصليت جي بوءِ پئي اچي ۽ منجهن مبالغو نظر ڪو نه ٿو اچي. سمورو الميه داستان، درد ۽ سوز سان ڀريل آهي، هن ۾ عورت، مرد جي محبت ۽ قرباني جو ذڪر آهي، نه صرف اهو پر ان مان سنڌي تهذيب ۽ تمدن، رسم و رواج ۽ مهمان نوازيءَ جهڙين خوبين جو پتو پوي ٿو.'' ''اڳي سندس ’مومل راڻي‘ وارا بيت درسي ڪتابن ۾ به شامل هئا، پر هن وقت درسي ڪتاب تبديل ٿيا آهن. ڪلام ۾ ”حفيظ تيوڻو“ ۽ ”لالو“ تخلص طور ڪم آندو اٿس.''
حوالا
زمرو:1810ع جون پيدائشون زمرو:سنڌي ماڻھو زمرو:1890ع جون وفاتون
اميد علي شاھ رضوي (سياستدان)
اُميد علي شاهه رضوي ٽنڊي الهيار ۾ جنم ورتو. هو سيد ڀورل شاهه جو فرزند؛ صوبائي وزير علي نواز شاهه رضويءَ جو وڏو ڀاءُ ۽ درگاهه حضرت شاهه عنايت رضوي رح جي درگاهه جو سجاده نشين هو.
سياست
سيد اُميد علي شاهه پيپلز پارٽيءَ جو بنيادي ميمبر هو. ٽنڊي الهيار ۾ پيپلز پارٽيءَ جو بنياد به هن وڌو هو. اميد علي شاهه رضوي 1977ع ۾ پ. پ جــي ٽــڪيٽ تي ايم. اين. اي، 1993ع ۽ 1997ع جي چونڊن ۾ ايم. پي. اي چونڊيو.
خدمتون
سيد عبدالله شاهه جي وڏ وزارت واري دؤر ۾ سنڌ جي جيل کاتي جو صوبائي وزير رهيو ۽ ڪجهه عرصو وفاقي وزير به رهيو، پاڻ سياسي توڙي سماجي حوالي سان وڏو ماڻهو هو. هن پنهنجي دؤر ۾ تمام گهڻا ترقياتي ڪم ڪرايا، ڪيترن ئي غريب ماڻهن کي نوڪريون ڏئي روزگار سان لڳايو. اهو ئي سبب آهي جو سندس خاندان اڄ ڏينهن تائين ڪڏهن به سياسي شڪست ناهي کاڌي. هو ملنسار ۽ محبتي ماڻهو هو، درگاهه حضرت سيد عنايت شاهه رضويءَ جو ساليانو عرس ملهائڻ سان گڏوگڏ درگاهه شيخ موسيٰ تي پڻ هر سال عرُس مبارڪ جي تقريب ڪوٺائيندو هو، جتي لنگر جو به عام انتظام ڪندو هو.
لاڳاپا
سيد اميد علي شاهه رضوي ذوالفقار علي ڀٽي، محترمه بينظير ڀٽو ۽ غلام مصطفيٰ جتوئي کي به ويجهو رهيو. سندن خانداني لاڳاپا پير غلام رسول شاهه جيلانيءَ جي خاندان سان رهيا.
وفات
ٽنڊي الهيار جي هن سياسي ۽ سماجي اڳواڻ 21 جون 2012ع تي وفات ڪئي، کيس سندس وصيت موجب سندس ئي حويليءَ جي ڀرسان امام بارگاهه ۾ مٽي ماءُ حوالي ڪيو ويو.
عزي
عزي (Al-‘Uzzá) (عربی: العزي) قبل از اسلام قديم عرب مذھب ۾ ٽن سردار ديوين مان ھڪ ھئي. ۽ ان جي پوڄا بطور الله جي ڌيء جي ڪئي ويندي ھئي. زمانہ جاھليت ۾ الله جون ٽي ڌيئرون عزي لات ۽ منات کي تصور ڪيو ويندو ھيو.
اميد علي شاھ رضوي (سياستدان)
حوالا
زمرو:2012ع جون وفاتون
عزي
قرآن: ﻿لَمْ يَلِدْ وَلَمْ يُولَدْ- سورہ الاخلاص، 112, 3 (ترجمو: نہ ان جي ڪائي اولاد آھي نہ ھو ڪنھن جي اولاد آھي)
حوالا
زمرو:زرخيز ھلال زمرو:عربي علم الاساطير زمرو:عربي معبود
ميگئسٿنيز
سنڌ جو مشهور محقق ايم ايڇ پنهور لکي ٿو ته، ميگئسٿنيز ڪو گهڻو سفر ڪو نه ڪيو، پر پوءِ به هن سڪندر اعظم کان ملڪ جا وڌيڪ حصا ڏٺا. جيڪي ڪجهه لکيو اَٿس، ان جو هندوستان جي ڪن صوبن سان لاڳاپو آهي. جيئن ته ملڪ جون عام حالتون ساڳيون هيون. تنهنڪري ميگئسٿنيز جون ڪجهه لکڻيون سنڌ سان لاڳو ڪري سگهجن ٿيون. هن جون لکڻيون نه رڳو دلچسپ آهن پر اهو به ٻڌائين ٿيون ته لکندڙ لائق ماڻهو هو ۽ جيڪو ڪجهه لکيو اٿس ايمانداريءَ سان لکيو اَٿس. جيئن ته ان زماني ۾ سنڌ به، چندر گپت جي سلطنت جو هڪ پرڳڻو هئي. ان ڪري جيڪا انتظامي ۽ سياسي پاليسي مرڪزي حڪومت جي هئي، اها ئي سنڌ سميت سڄي برصغير ۾ لاڳو هئي. تنهنڪري ان ۾ ڪو شق ناهي ته ميگئسٿنيز سنڌ نه آيو هوندو.
انتظامي سرشتو
ميگئسٿنيز، چندرگپت جون انتظامي خوبيون ڄاڻائيندي لکي ٿو ته، سڄو ملڪ پرڳڻن ۾ ورهايل آهي، جن مٿان گورنر مقرر آهن. بادشاهه کي پنهنجا صلاحڪار آهن، جيڪي کيس جدا جدا ڪمن ۾ مدد ڪن ٿا. ضلعي جا آفيسر جن کي هو ايگرو نالي سان سڏي ٿو، سي زمين جي ماپ، پاڻي ماپ سان ڏيڻ، کيتي، ٻيلن ۽ کاڻين جا انچارج آهن.
شهري انتظام
شهري انتظام جي حوالي سان لکي ٿو ته شهر ۾ هڪ قسم جي ميونسپالٽي آهي، جيڪا مسافرن جي رهائش، ڄم، موت جو حساب رکڻ، وڻج واپار، تور، ماپ ۽ بازار جي اگهن جي نگراني، ڍل جي وصولي ۽ ليلام جو حساب ڪتاب رکڻ جو بندوبست ڪري ٿي.
عدالتي نظام
عدالتي نظام لاءِ لکي ٿو ته ملڪ جو فوجداري قاعدو ڏاڍو سخت آهي. عام رواجي ڏوهن لاءِ هٿ ۽ پير ڪپڻ جي سزا آهي. ڪوڙي شاهدي ڏيڻ واري جا هٿ پير ڪپيا وڃن ٿا. جيڪڏهن ڪير ڪنهن جي اک ڪڍي ٿو ته ان لاءِ موت جي سزا آهي. ڇو جو اک ڪڍڻ واري هڪ ڪارائتي انسان کي بيڪار بڻائڻ جي ڪوشش ڪئي. ڏوهه صفا گهٽ آهن. ڇو جو بادشاهه ۽ سندس جاسوس ڏوهه ڪندڙ کي پاڇي وانگر لڳل محسوس ٿين ٿا.
سماجي حالتون
سماجي حالتن بابت لکي ٿو ته ماڻهو زندگي ڏاڍي سادي گذارين ٿا. ڳوٺن ۽ شهرن ۾ گهر گهڻو ڪري ڪاٺ جا آهن. ماڻهو ايڏا ايماندار آهن جو ڪير به گهر جي دروازي کي ڪلف نٿو هڻي.
ذات پات جو فرق برابر آهي ۽ اوچي ذات وارا نيچ ذات وارن سان، سڱابندي ڪين ٿا ڪن. مذهبي ڏڻ ماڻهو ڌام ڌوم سان ملهائين ٿا. ماڻهو ٺٺ ٺانگر کان پري آهن. ماڻهو پنهنجو وقت بحث مباحثن ۾ ڪتب آڻين ٿا. بت پرستي ٿئي ٿي. گهڻو ڪري وشنو ۽ شوِ ديوتائن جي پوڄا پاٺ ڪئي وڃي ٿي. ستيءَ جو رواج عام آهي. زالون مڙس جي مرڻ کان پوءِ زهر کائي مرن ٿيون ته ڪي وري چکيا چڙهنديون آهن. سنڌ جي سرحدي علائقن، جهڙوڪر: ٽئڪسيلا جا ماڻهو مُڙدن کي ميدانن ۾ ڦٽو ڪن ٿا ته جيئن ڳجهون ماس پٽي کائن.
اقتصادي حالتون
ملڪ جون اقتصادي حالتون بيان ڪندي ميگئسٿنيز لکي ٿو ته ماڻهو سکيا ستابا ۽ سٺا ڪاريگر آهن. خاص طور ڌاتن مان شيون ٺاهڻ ۽ ڪپڙو اُڻڻ ۾ قابل آهن. واپارين کي عزت ڏني وڃي ٿي. واپارسمنڊ پار ملڪن جهڙوڪر؛ چين ۽ هندي سمنڊ جي ٻيٽن سان هلي ٿو. اناج جي کوٽ ڪونهي. ميگئسٿنيز جو هي سفرنامو توڻي جو مڪمل ۽ ڌار ڪتاب جي صورت ۾ ڪين ڇپيو آهي. پر مئڪرندل جي ڊبليو (Mccrindle, J. W) جي ڪتاب ”اينشينٽ انڊيا ائيز ڊسڪرائبڊ باءِ ميگئسٿنيز ائنڊ آرين“ (Ancient India as described by Megasthenês and Arrian) ۾ ڇپيو آهي. جتان مورخن سندس مواد کڻي ان جي ڪارگذارين جو ڪيو آهي. جيڪڏهن ائين چئجي ته ميگئسٿنيز جي هي لکڻي ان دور جي سنڌ جي سياسي، سماجي ۽ اقتصادي ۽ مذهبي حالتن جو آئينو آهي ته غلط نه ٿيندو.
زمرو:تاريخ زمرو:سنڌ زمرو:شخصيتون
اميد علي ڪلھوڙو
اميد علي ڪلهوڙو ڪافي گو شاعر هو. سال 1930ع ڌاري ٿي گذريو آهي. سندس ڪي ڪافيون ڊاڪٽر نبي بخش خان بلوچ جي ترتيب ڏنل ڪافين جي ڪتاب ۾ شامل آهن.
1067ع
ڊسمبر
زمرو:1067ء زمرو:يارھين صدي زمرو:يارهين صدي زمرو:سال
30 آڪٽوبر
30 آڪٽوبر ، عيسوي سال جو 303 هون (ليپ سال 304 هون) ڏينهن آهي، سال پوري ٿيڻ ۾ 62 ڏينهن باقي آهن.
حوالا
زمرو:سال جا ڏينهن زمرو:آڪٽوبر
حيدر بخش جتوئي
ڪامريڊ حيدر بخش جتوئي، 7 آڪٽوبر 1901ع تي ڳوٺ ’بکو ديري‘ تعلقي ڏوڪريءَ ۾ جنم ورتو. سندس والد جو نالو فقير الهداد جتوئي هو.
مشهور انقلابي ۽ شاعر، حيدر بخش ”حيدر“ ولد الهداد خان جتوئي (1900ع - 1970ع)، هڪ سياسي اڳواڻ ۽ زمينداري پيشي سان تعلق رکندو هو. قومي ڪمن، خاص طرح سان هارين جي حقن لاءِ حياتي وقف ڪيائين. انهيءِ سلسلي ۾ ڊپٽي ڪليڪٽر جو عهدو به ڇڏي ڏنائين. هارين جي حقن خاطر، انگريزن خلاف خوب جدوجهد ڪيائين. ڪجهه وقت ”هاري“ اخبار به جاري ڪيائين. ڪامريڊ حيدر، غريبن جو همدرد ۽ مددگار هو. وٽس وڏو علمي سرمايو جمع ٿيل هو، جيڪو سندس ڳوٺ ”بکو ديرو“ (تعلقو ڏوڪري) ۾ پيل آهي. هڪ اندازي مطابق ٽن هزارن جي لڳ ڀڳ وٽس انگريزي، سنڌي ۽ اردو زبانن ۾ ڪتاب، رسالا ۽ پمفليٽ موجود هئا. سنڌ سرڪار، سندس قومي خدمتن کي خيال ۾ رکندي، ڳوٺ جي سامهون، ”حيدر هالٽ ريلوي اسٽيشن“ قائم ڪئي آهي. لاڙڪاڻي جي گجن پور محلي ۾ سندس گهڻگهرن ”ڪامريڊ حيدر بخش جتوئي لائبرري“ قائم ڪئي آهي، جنهن ۾ ست - اَٺ سؤ ڪتاب آهن thumb|500px|سنڌ ھاري عورتن پاران حيدرآباد ۾ ڪيل مارچ
تعليم
حيدر بخش جتوئي (Hyder Bux Jatoi) ابتدائي تعليم پنهنجي ويجهي ڳوٺ پٺاڻ تعلقي ڏوڪريءَ مان 1911ع ڌاري ورتي. جتان هن سنڌي ست درجا پڙهي فائنل جو امتحان سڄي سنڌ ۾ پهرئين نمبر سان 31 آڪٽوبر 1918ع تي پاس ڪيو. لاڙڪاڻي جي مدرسة الاسلام مان مئٽرڪ جو امتحان پاس ڪيائين. 1927ع ۾ ڊي. جي سنڌ ڪاليج ۾ داخل ٿيو ۽ بي. اي (آنرس) جو امتحان سٺن نمبرن ۾ پاس ڪيائين. ان کان پوءِ عملي دنيا ۾ پير رکيائين.
سياسي جدوجهد
حيدر بخش جتوئيءَ جو ذڪر ڪندي، مشهور اديب شورش ڪاشميريءَ لکيو آهي ته: ”جيل جي زندگيءَ ۾ ڪامريڊ جتوئيءَ جهڙو بهادر ۽ شريف انسان مون تمام گهٽ ڏٺو آهي.“ شورش جي ملاقات، ڪامريڊ سان ڪراچي جيل ۾ ٿي هئي، جڏهن ٻئي اُتي، ايوبي آمريت جي آخري دور ۾ گڏ هئا. ڪامريڊ لاءِ اِهو ڊگهو قيد، گهڻو ڪري آخري ڊگهو قيد ثابت ٿيو ۽ هو جڏهن ڪراچي جيل مان آزاد ٿي حيدرآباد پهتو، تڏهن حيدرآباد ريلوي اسٽيشن تي هزارين ماڻهن سندس شاندار استقبال ڪيو. اُنهيءَ استقبالي هجوم ۾ آئون (عبدالواحد آريسر) به هوس. رڳو ايترو چيائين ته سڀ کان پهرين سنڌ جي آزاديءَ جي شهيد هوشوءَ جي قبر تي هلبو. هزارين ماڻهن جو هجوم ڪامريڊ جي اڳواڻيءَ ۾ هوشوءَ جي قبر ڏانهن راهي ٿيو. قبر تي هن رڳو ايترو چيو ته: ”هوشو! ڏس تنهنجا وارث جاڳيا آهن. جيئي سنڌ جو نالو جيئي سنڌ قومي تحريڪ تي اصل ۾ ڪامريڊ حيدر بخش جتوئي جي جي گيت جيئي سنڌ، جيئي سنڌ جام محبت پيئي سنڌ تان پيو. جيڪو جيجي زرينا بلوچ به گهڻو ڳايو آهي.
خدمتون
هن هارين جي حقن لاءِ جيڪي قابل تحسين خدمتون سر انجام ڏنيون آهن، تن جو وچور ڪجهه هن ريت آهي: ذڪر ڪيل خاص ڪارنامن جي ڪري هن مختصر عرصي دوران سنڌ جي ڪنڊ ڪڙڇ ۾ هارين کانسواءِ عام ماڻهن ۾ به مقبوليت ماڻي ورتي. ان حد تائين جو کيس عزت احترام طور ’باباءِ سنڌ‘ جي لقب سان سڏيو ويو. هن هاري تحريڪ کان سواءِ عملي طرح سياست ۾ حصو ورتو. سن 1945ع واري اليڪشن ۾ لاڙڪاڻي مان بيٺو. 1951ع ۾ قمبر- شهدادڪوٽ مان اليڪشن ۾ بيٺو، پر وڏيرڪي نظام مضبوط هئڻ سبب ڪامياب نه ٿي سگهيو. ننڍين ضمني چونڊن لاءِ دادو، نوابشاهه ۽ سانگهڙ ۾ چونڊن ۾ بيٺو، پر مٿس ڪوڙا ڪيس داخل ٿيا ۽ سرڪار مٿس پابندي مڙهي ڇڏي. سنڌ ڌرتيءَ جي هن عظيم فرزند پنهنجي زندگي سماجي قومي، ادبي ۽ صحافتي ميدان ۾ ايمانداري ۽ آدرش سان گذاري، 3 مارچ 1970ع ۾ کيس جگر ۽ ڪينسر جو مرض ظاهر ٿيو، پر پوءِ به اديبن، عالمن، شاعرن، نثر نويسن سان رهاڻيون ۽ ملاقاتون ڪري کين ڌرتيءَ جي مظلوم ماڻهن جي حقن لاءِ وڙهڻ جي تاڪيد ڪندو رهيو.
ڪتاب
ڪامريڊ حيدر بخش جتوئي جي ڇپيل ڪتابن ۾: ان کانسواءِ هن قرآن مجيد جو موضوع وار انگريزيءَ ۾ ترجمو ڪيو، جيڪو به سندس شاهڪار ڪارنامو آهي.
وفات
سنڌ جي هن اڳواڻ ۽ انساني درد رکندڙ انسان، 21 مئي 1970ع تي لاڏاڻو ڪيو. جي ايم سيد، خير بخش مري، اڪبر بگٽي ۽ ٻيا ڪامريڊ جي جنازي جي جلوس ۾ شريڪ هئا، جلوس سِڌو وڃي غلام شاهه ڪلهوڙي جي مقبري جي صدر دورازي ۾ داخل ٿيو. اُتي غلام شاهه ڪلهوڙي جي مقبري جي احاطي ۾ هن کي مٽيءَ ماءُ حوالي ڪيو. [//en.wikipedia.org/wiki/Hyder_Bux_Jatoi]
زمرو:1901ع جون پيدائشون زمرو:1970ع جون فوتگيون زمرو:بلوچ ماڻھو زمرو:پاڪستاني سياستدان زمرو:پاڪستاني ليکڪ زمرو:تاريخ زمرو:سنڌ زمرو:سنڌي ماڻھو زمرو:سياست زمرو:شخصيتون
اميد علي لغاري
اميد علي پٽ ولي محمد لغاري، ويٺل ڳوٺ -جادو لغاري-، تعلقو ٽنڊوالهيار، ضلعو حيدرآباد. سال 1328هه/1910ع ۾ ڄائو. ڪافيءَ گو شاعر هو. سنڌي ست درجا پڙهيل هو. سندس ڪافين سان گڏ گهڻو ڪلام بيتن ۾ آهي. سندس ڪي ڪافيون، ڊاڪٽر نبي بخش خان -بلوچ- جي ترتيب ڏنل ڪافين واري ڪتاب ۾ شامل آهن.
عمرڪوٽ ضلعو
عُمرڪوٽ ضلعو پاڪستان جي صوبي سنڌ جي ميرپورخاص ڊويزن جو هڪ ضلعو آهي. اِن جو صدر مقام عمرڪوٽ شهر آهي.
حوالا
زمرو:سنڌ جا ضلعا
چاڪو جنگيون
چاڪو جنگيون يا چاڪو وارس (Chaco Wars) ڏکڻ آمريڪي ملڪن بوليويا ۽ پيراگوئي جي وچ تي موجود هن ويران پر تيل سان ٽُٻ ٿيل چاڪو نالي تڪراري ٻيلي تي، ٻنهي ملڪن وچ ۾ 35-1932ع تائين ڪيتريون ئي جنگيون وڙهيون ويون. 1935ع ۾ ان ٻيلي تان لڳل جنگ کانپوءِ ان جو 000، 30 چورس ڪلو ميٽر علائقو بوليويا ۽ 000، 70 ڪلوميٽر حصو پيراگوئي کي ڏنو ويو. اِن جنگ ۾ بوليويا جا 50 هزار ۽ پيراگوئي جا 35 هزار جوان ماريا ويا. انهن لڙائين کي ڏکڻ آمريڪا جون 20 صديءَ ۾ سڀ کان وڌيڪ رتو ڇاڻ واريون جنگيون چيو وڃي ٿو.
حوالا
زمرو:سياست زمرو:ملڪ