cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
شاهه مردان شاهه ثاني
1965 جي جنگ حسينيت ۽ حريت تاريخ جا ٻئي گڏيل ڪردار رهيا آهن ، جتي پاڳارا بزرگن حسينيت وارو ڪردار نڀايو ، اتي سندن جماعت به حريت جو ميدان ملهائي ڏيکاريو. حضرت پيرسائين تخت واري جا هي لفظ مبارڪ ته ڏسو ” اسان تشنه لبن وارن جي اولاد آهيون“ پير سائين سردار جن پاڻ فرمايو ته پاڪستان اسان جو گهر ۽ ان جي حفاظت ڪرڻ اسان جو فرض آهي ، يا وري ته حر هن ملڪ جا محافظ ۽ خادم آهن ، اسان پاڪستان جي نظرياتي ۽ جغرافيائي سرحدن جا محافظ آهيون. ان ڪري پاڪستان جي مٿان جڏهن به مشڪل وقت آيو ته سڀ کان اڳ ۾ ان جي حفاظت لاءِ پير پاڳارو ئي اٿيو. 1965 ع ۾ ڀارت جڏهن پاڪستان تي ڪاه ڪرڻ جو ارادو ڪيو ، ته پير سائين سردار جي خدمت ۾ فوج جا سرڪرده آيا ته قبلا ! اڄ اسان کي توهان جي دعائن ۽ مدد جي ضرورت آهي. پوءِ پاڻ جماعت ڏانهن حڪم روانو ڪيو ته سڄي جماعت عمر ڪوٽ ۾ حاضر ٿئي ، رڳو اشاري جي دير هئي ، عمرڪوٽ جو تاريخي شهر سفيد پڳن وارن جي نعرن سان گونجي اٿيو. پاڻ بنفس نفيس عمر ڪوٽ ۾ اچي حرمجاهدن سان مخاطب ٿيا. ”منهنجا پيارا حرمجاهدو! اڄ اسان خوش نصيب آهيون جو الله پاڪ اسان کي جهاد جو موقعو عطافرمايو آهي ، اهڙا موقعا بار بار نه ايندا آهن، ۽ اهو ئي ايمان جو نتيجو آهي ، اڄ به ڪفار جي لشڪر گهڻائي جي غرور ۾ اچي اوهان تي حملو ڪيو آهي ، ته جيئن اوهان کي ۽ اوهان جي وطن کي ختم ڪري ڇڏي. تنهن ڪري وڃو ۽ وڃي پنهنجي وطن ، پنهنجي قوم ۽ پنهنجي لڄن جي حفاظت ڪريو۽ ڪڏهن پوئتي نه هٽجو، دشمن تي وڄ جيان ڪڙڪي پئو، ۽ ايستائين وڙهندا رهو جيستائين فتح حاصل نه ڪريو، پوڙهن ، عورتن ، ٻارن ۽ مظلومن تي هٿ نه کڻجو. آءُ اوهان سان گڏ آهيان ، الله اوهان جو نگهبان آهي. آمين سندن ان خطاب حرمجاهدن جي اندر نئون جذبو ۽ ولولو پيدا ڪيو، بدين کان وٺي بهالپور جي بارڊر تائين حر مجاهد پنهنجي خدمت ۾ جنبي ويا، چند سال اڳ غازي اربيلو فقيرن ان پوري جنگ جو نقشو بيان ڪيو ته حر مجاهدن ڪيئن نه حيرت انگيز ڪارناما سرانجام ڏئي، دنيا کي ڏندين آڱرون ڏنائون ۽ ڀارتي فوج کي ميدان ڇڏڻ تي مجبور ڪيائون. حرمجاهدن جي ڪوشش سان 1200 مربع ميل علائقو فتح ٿيو ، جنهن ۾ گهوٽاڙو، ڪشن ڳڙه ، چوٽڻ ، سوندرو ۽ ٻيا قلعا قبضي ۾ آندائون. ان بعد ريڊيو ۽ اخبارن ۾ پيران پاڳارا ۽ حر جماعت جي اسلام ۽ پاڪستان سان محبت ۽ شاندار قربانين جو وڏي واڪ تذڪرو ۽ ساراه ٿيندي رهي ته حر واقعي ” حر “ آهن ، ۽ ڀارت کي خبر پئجي وئي ته پاڪستان ۾ جيستائين اها جماعت تيستائين اسان ان کي نٿا ختم ڪري سگهون. ڪيترن ئي مجاهدن کي هلال پاڪستان ، نشان پاڪستان ۽ ٻين اعزازن سان نوازيو ويو.
ٻوڏ جي تباهي پيرسائين روضي ڌڻي جي جماعت ۾ اصل فيض ادب ۽ خدمت جي ڪري آهي. هن ڀلاري گهراڻي هي مقام به ادب ۽ خدمت جي ڪري حاصل ڪيو، ماضي ڏي پيرا کڻون ته حضرت پير سائين پٽ ڌڻي جو خدمت جي حوالي سان وڏو نانءُ آهي ، پاڻ زبردست عالم ۽ وڏ گهراڻي جي سادات هوندي به پنهنجي مرشد چناه شريف جي درگاه تي هڪ خادم جي حيثيت سان حياتي بسر ڪئي ، روايت آهي ته پاڻ ، پنهنجي مرشد جي گهوڙن جي اصطبل جي خدمت پنهنجي لاءِ سعادت سمجهندا هئا، ۽ حضرت پيرسائين روضي ڌڻي ته ڄمندي ئي ڄام هو ، ناليري دانشور سائين غلام رباني آگري سندن شاگردي جي دور جو هڪ واقعو پنهنجي ڪتاب ” سنڌ جا بر ، بحر ۽ پهاڙ ۾ لکيو آهي ته ” ڪوٽڙي ڪبير واري مدرسي ۾ نم جو هڪ وڻ هوندو هو ، جنهن جي هيٺيان تڏا وڇائي ، طالب پنهنجي استاد کان سبق وٺندا هئا ، هڪ ڏينهن مخدوم ميان يارمحمد درس ڏيندي پيرسائين روضي ڌڻي کي چيو ته ابا محمد راشد ! نم جي هن وڻ ۾ ڪانون جو آکيرو آهي ، سي نڀاڳا سڄو ڏينهن ڪن ڪچرو ڪيرائي ، شاگردن جا ڪپڙا خراب ڪندا رهن ٿا. اهو آکيرو ته پٽي ڇڏيو. پيرسائين جن انهيءَ مهل نم تي چڙهيا، ڪانون کين گهڻو ئي ڪڪ ڪيو پر پاڻ آکيرو پٽي پوءِ هيٺ لٿا. اهو ڏسي استاد کي مٿن ڏاڍو پيار آيو ، سندن مٿي تي ٻاجهه جا هٿڙا گهمائي ، کين هنن لفظن ۾ دعا ڏنائون. ” ابا محمد راشد ! جئين اڄ ڪانون توتي ڪانگيرا ڪيا، تيئن الله اهو ڏينهن به آڻيندو جو جُڳ تنهنجي مٿان ڍُرندا.“
مسڪين ماڻهن جي پرگهور ڪيئن لهبي آهي ، ان جو انداز جيڪڏهن ڳولڻو آهي ته راشدي بزرگن کان وڌيڪ ڪو ضرب المثل نٿو ٿي سگهي ، 1676 ع ۾ سنڌ ۾ جڏهن ٻوڏ وڏي تباهي مچائي ، ماڻهو گهرن کان بي گهر ٿيا، سڀ ڪجهه پاڻي جي نذر ٿي ويو ته حضرت پيرسائين سردار جن ، پنهنجي جد امجد حضرت پيرسائين روضي ڌڻي جي سنت تي عمل ڪيو، سوا ٻه سوسال اڳ جڏهن ” اُلرا“ بند تي دريا سينه زوري ڪئي ته ڪوٽ مير محمد جي ميرن جي سموري زور لڳائڻ جي باوجود بند جي حفاظت ممڪن نه ٿي ته حضرت پيرسائين روضي ڌڻي جي خدمت ۾ دعا لاءِ حاضرٿيا ، پيرسائين روضي ڌڻي جن پاڻ هلي ان جاءِ تي مصلو وڇائي ، جتان دريا پائي رهيو هو ، ٻه رڪعتون نفل پڙهي دعا گهري ، سندن ان دعا جي برڪت سان دريا اڳتي وڌڻ جي بجاءِ پٺتي هٽڻ شروع ٿيو، پيرسائين جن جي دعا ۾ اهو ڪمال هو جو پورا ٻه سو سال وري ان دريا چاڙه نه ڪئي ، 1976 ع ۾ وري ان دريا پنهنجو جلوو ڏيکاريو ته پاڪ فوج جي جوانن ۽ ٻين ماڻهن جي مدد ۽ گهربل مشينري هئڻ باوجود ان بند جي حفاظت نه ٿي ته حضرت پيرسائين سردار جن پاڻ ولي محمد فقير مير بحر جي عرض تي پاڻ سڳي هنڌ تشريف وٺي آيا. جتي وڌيڪ خطرو هو ، اتي بيهي دعا گهري فرمايائون ” ان شاءَ الله پاڻي نه ويندو ، پر جدوجهد ڪرائيندو“ پوءِ خطري جا گهنڊ لڳڻ جي باوجود مرشد ڪريمن جي انهن تسلي بخشن لفظن جي آڌار تي حر مجاهدن اهو ناممڪن ڪم ، ممڪن ڪري ڏيکاريو. 2010 ع واري ٻوڏ ۾ حضرت پيرسائين سردار جي حڪم تي سندن صاحبزادن جي اڳواڻي ۾ حرجماعت جي هزارين ماڻهن اچي ”الرا“ ۽ ” علي بندر“ کي محفوظ ۽ ڪنٽرول ۾ ڪيو، ان کان علاوه ٻوڏ متاثرن کي سندن حڪم سان درگاه شريف تي آڻي ، انهن جي محفوظ رهائش ۽ کاڌي پيتي جو انتظام درگاه شريف طرفان ڪيو ويو، جيڪي ماڻهو پنهنجي گهرن ۾ رهيل هئا ، انهن لاءِ صبح شام درگاه شريف تان کاڌو پيتو پهچايو ويندو هو. پيرسائين سردار جن جي مهرباني سان اهو سمورو علائقو ٻوڏ کان محفوظ رهيو. 2011 ع جي ٻوڏ جتي سانگهڙ ، عمرڪوٽ، ميرپورخاص، ٿرپارڪر ۽ بدين کي بري طرح متاثر ڪيو ته حرجماعت پاڻ متاثر هئڻ جي باوجود ٻين جي لاءِ ڏاڍو پاڻ پتوڙيو. اها ٻي ڳالهه آهي ته هن درگاه جو اهو اصول آهي ته پنهنجي خدمت کي نمائش طور پيش نه ڪندي آهي.
ڌاڙيلن جو خاتمو سنڌ جي خدمت جون دعوائون ته گهڻا ئي ڪن ٿا ، پر صرف نعرا هڻڻ جي حد تائين ، سنڌ توڙي پاڪستان جي مٿان ڪو ڏکيو وقت آيو آهي ته عملي طرح انهن جي حفاظت پيرپاڳاري ئي ڪئي ، ۽ پاڻ تڏهن ئي ته انهن قومپرستن کي ” پيٽ پرست“ چوندا هئا، پنهنجي ڌرتي جي حفاظت کي نه پير سائين جن  ڪڏهن ڪيش ڪرايائون ۽ نه ئي وري احسان ڳڻايائون ، بلڪه اهو چوندا رهيا ته هي اسان جو گهر آهي ، هن جي حفاظت اسان نه ڪنداسون پوءِ ڪير ڪندو. سنڌ جي امن ، سڪون ۽ خوشحالي جي تباهي جا ته ڪيترائي محرڪات آهن ، پر انهن مان ڌاڙيل ڪلچر سنڌ کي اڏوهي وانگر کائي رهيو آهي ، اهڙو دور جڏهن سنڌي ماڻهن ڌاڙيلن کي رهزن بجاءِ هيرو ڪري پيش ڪيو ، انهن تي دستاويزي فلمون ٺاهيون. ۽ اهي ايڏا ته طاقتور ٿي ويا هئا جو پوليس انهن سان مقابلو نٿي ڪري سگهي ، خاص ڪري 1970 ع واري ڏهاڪي ۾ ته انهن وڏي دهشت ڦهلائي ڇڏي، ڪنهن جي ڪنٽرول ۾ نه پيا اچن، وقت جي حڪومت 1967 ۾ پير سائين جن جي خدمت ۾ عرض رکيو ، جو اهي 65 جي حرن جي بيمثال بهادري ڏسي چڪا هئا ، پوءِ ڪاري ماڇي جي ٽولي کي ڪيئن نه حرن ٽوٽا چٻايا ، 1969 ۾ عباس ڪٽوهر جي ٽولي کي حرن تهس نهس ڪري ڇڏيو. چند سال اڳ اهي ساروڻيون اربيلو فقير ڪٽپر مون سان اوريون هئائين ته دادو ۽ ٻين علائئقن ۾ اسان ڪيئن نه مرشد سائين جي حڪم جي پوئواري ڪندي ميدان ۾ لٿا هئاسين. حرن جي انهن ٻن ڪارواين بعد سنڌ مان ڌاڙي ۽ دهشت جو راڄ ختم ٿيو. تعميراتي ڪم حضرت پير سائين جن جڌهن وطن واپس وريا هئا ته تنبو لڳائي سندن رهائش ڪئي وئي ، درگاه جون سڀ عمارتون انگريز ختم ڪري ڇڏيون هيون، پير سائين سردار ٻين ڪمن سان گڏ تعميرائي ڪمن جي ابتدا ڪئي ، سندن رهائشگاه جو بنگلي کي ساڳي بنياد ۽ طرز تي تعمير ڪرائي ، پنهنجي بزرگن جي مزارن تي عاليشان روضو ۽ سونو ڇٽ چاڙهايو، جامعه راشديه جي نئين توسيع ٿي ، درگاه شريف جي جامع مسجد جي شاندار نموني سان مرمت ڪرايائون جو پنهنجي بزرگن جي نشانين ۾ ڪنهن به قسم جي تبديلي کين پسند نه هئي ، شاندار حويلي ، مهمان خانو، جماعت جي قيام لا۽ تمام وڏو جماعت خانو ، ذاتي ۽ جامعه جي ڪتابن جي لاءِ جديد قسم جي لائبريري ، ڪشادو لنگر خانو، مخدوم ابوڙي ، مخدوم محمد اسماعيل جي چلي واري مسجد ، درگاه ۽ ان جي مسجد ، شاه صدر لڪي واري جي درگاه ۽ مسجد ۽ ان کانسواءِ اسپتالون ۽ ٻيا خيراتي ادارا تعمير ڪرايا.
تعليم جي اشاعت جامعه راشديه جي اجراءُ سان کان پوءِ پاڻ جماعت جي علائقن ۾ ٻين مدرسن قائم ڪرڻ جو حڪم فرمايو ، سندن ذاتي شوق جي بنا تي سانگهڙ ، شهدادپور، کپرو ۽ ٻين جاين تي مدرسا تعمير ٿيڻ شروع ٿيا ، ڏسندي ڏسندي جماعت جي ڳوٺن ۽ شهرن ۾ مدرسن جو هڪ سلسلو شروع ٿي ويو، جنهن ۾ جامعه راشديه جا فارغ عالم سڳورا مقرر ڪيا ويا ، 1967 تائين جڏهن ڪافي عالم ۽ حافط فارغ ٿي ويا ته جامعه جي مهتمم مولانا محمد صالح مهر جي سرپرستي هيٺ سندن عرفي نالي جي نسبت سان سڪندري عالمن جي تنظيم جو بنياد پيو ، ائين اهو سلسلو وڌي ٻن سون کان وڌيڪ مدرسا ۽ هزارن جي تعداد ۾ عالم سڳورا ۽ حافظ فيضياب ٿي نڪتا. مدرسن جي انهن فارغن جي 27 رجب تي مهمان عالمن جي دستار بندي ڪرائي ، پاڻ پنهنجي هٿن مبارڪن سان سندون جاري ڪندا هئا ۽ آخر ۾ کين هڪ مربي جي حيثيت سان ناصحانه خطبو ڏيندا هئا. جماعت جي ديني تعليم جي لاءِ وسائل فراهم ڪرڻ سان گڏ پاڻ پنهنجي هر خطاب ۾ تعليم جو حڪم ڏيندا هئا ، اهو ئي سبب هو جو درگاه شريف جي طرفان ان جي لاءِ فياضي سان موقعا ڏنا، جماعت جا ڪيترائي غريب شاگردن لنگر ۽ درگاه شريف جي خرچ تي پڙهي تمام وڏن عهدن تي فائز ٿيا، تعليم کان پوءِ انهن جي اهليت مطابق روزگار جي فراهمي لاءِ به ڪنگري هائوس جا دروازا هميشه کليل رهيا. حضرت پيرسائين جن خاص ڪري نياڻين جي تعليم تي گهڻو زور ڏيندا هئا ته انهن جي سڌرڻ سان پوري خاندان جو سڌارو آهي ، سندن ان حڪم جي برڪت ئي هئي جو اڄ جماعت جي اندر ان حوالي سان ڏاڍو شعور آهي ، جماعت جي سرندي وارا ان کي آسان بنائڻ لاءِ ڪافي موقعا ۽ وسائل فراهم ڪندا رهن ٿا.
ڪتب خاني جو قيام
درگاه شريف تي باقاعده ڪتب خانو ، پيرسائين تجر ڌڻي جن ٺهرايو ايئن اهو سلسلو وڌندو رهيو ، تانجو سورهيه سائين جي دور ۾ تحريڪ جي خلاف استعماري لڙائي ۾ اهو به انگريز سامراج جي ور چڙهي ويو، ڪيترائي قيمتي ڪتاب ۽ قلمي نسخا اتان کڻائي ويا. پيرسائين شاه مردان شاه جن جي حوالي سان ڳالهه لڪيل ڪونهي ،ته پاڻ تمام گهڻو۽ گهرو مطالعو ڪندا هئا. اڪثر ڪري وٽن هر موضوع جا ڪتاب هوندا هئا ، انهن جو گهڻو ذخيرو ٿي ويو ، ته پاڻ وڏي خرچ سان درگاه جي ڀرسان هڪ شاندا لائبريري جي اڏاوت ڪرايائون ، جنهن ۾ سندن ذاتي ۽ جامعه راشديه جي لائبريري جا ڪتاب رکيا ويا ، جيڪي چاليهه هزار جي لڳ ڀڳ آهن ،لائبريري ۾ هنن موضوعن تي ڪتاب آهن. قرآن مجيد، تفسير، حديث ، اصول حديث ، سيرت ، تصوف ، فقه ، اصول فقه ، تاريخ ، لسانيات ، هر ٻوليءَ جو گرامر، منطق، فلسفو، عقائد ، علم معاني ، ادب، تحقيق ، حڪمت ، هوميوپيٿڪ، انسائيڪلو پيڊيا، ڊڪشنريز، اسٽرالاجي ، اسٽرانامي، رانديون، وائيلڊ لائف ، فشز ناليج، عرب ناليج، ارٿ ناليج، ورلڊ آرٽ، سيولائيزيشن ، لا،پوليٽڪس ، سائنس ، رياضي ، اجيپٽ ناليج ، چلڊرن ناليج ، اڪنامڪس ، ڪامرس ، ميوزڪ ، اسٽوريز، ڊراما ، بايوگرافيز ، ڪلچر ايجوڪيشن ، فوٽو گرافي ، جنسيات ، امپارٽنٽ پرسن ، مسلم هسٽري، سائڪالاجي ڊيزرٽ ، اينيملس، فلاسافي ۽ ٻيا.
رفاهي ۽ فلاحي ڪم پڳون وڏيون امانتون هونديون آهن، پر پاڳاره بزرگن اهڙيون لازوال خدمتون ڪيون جو پڳون ۽ تاج سندن ئي سرن تي سونهن ٿيون ، حضرت پير سائين جن پاڻ فرمائيندا هئا ته اسان وٽ پنهنجي خانداني روايتن کان سواءِ ٻيو ڪجهه ڪونه آهي ، يا وري ته جماعت جيڪا مون کي جيڪا پڳ ٻڌرائي جامعه راشديه کولي مان پنهنجو فرض پورو ڪري ڇڏيو. نيڪي ڪر ۽ دريا ۾ وجهه اهو محاورو ته ڏاڍو پراڻو آهي پر هن گنهگار اکين ان جو عملي مظاهرو فقط ۽ فقط خانقاه راشديه تي ڏٺو. حضرت پير سائين سردار ايترا ته رفاهي ۽ فلاحي ڪم ڪيا جو اڄ جا نام نهاد سماجي اڳواڻ به سندن اڳيان ڪابه حيثيت نٿا رکن ، ان حوالي سان پاڻ جيڪي به ڪم ڪيائون ، سي سڀ سندن للاهيت ۽ خلوص جو مظهر آهن، پاڻ ڪڏهن ان جي نه دعوى ڪيائون ۽ نه ئي ڪڏهن پبلسٽي ، بس خير جا اهي سلسلا غير محسوس طريقي سان جاري رهيا.يتيم ، غريب، مسڪين ، شاگرد ۽ حاجتمند سدائين سندن سخا ۽ لنگر مان مستفيض ٿيندا رهيا. جامعه راشديه ۽ ان جون سوين برانچون ، اسڪول ، اسپتالون ، درگاهون سندن ذاتي ڪرم نوازين سان پنهنجي خدمتن ۾ مصروف آهن اهي سخا ۽ خير جا سلسلا سندن صدقي جاريه طور تادير جاري رهندا.
روحاني سفر جماعت جي اصلاح ۽ سڌاري واسطي حضرت پيرسائين روضي ڌڻي سال جا نوَ مهينا سفر ۾ گذاريندا هئا ، سندن گادي تي ويهڻ وارن به ان سنت کي اپنائيندي پنهنجي روحاني سفر کي جاري رکيو، جنهن ۾ سردين ، گرمين جي پرواه ڪرڻ بغير ڏينهن رات وڏيون منزلون طئي ڪندا هئا. پيرسائين شاه مردان شاه جن به پنهنجي روحاني سفر کي ان طرز سان جاري رکيو ، سندن وڏن جي ڪيل منزلن جي دعوت وٺن سان گڏو گڏ جماعت جون ٻيون دعوتون به منظور ڪيائون جتي پاڻ وڃي ڪري جماعت کي خطاب ۽ نصيحتون ڪندا هئا. 1953 کان شروع ٿيندڙ اهي روحاني سفر هر ٻي ٽين سال ٿيندا هئا ، 2000 ع ۾ طبيعت مبارڪ جي ناچاڪي جي ڪري اهو سلسلو رڪجي ويو، پوءِ جماعت کين سفر جي تڪليف ڏيڻ جي بجاءِ اها دعوت درگاه شريف تي ڪندي هئي ، گذريل ٻن سالن دورن درگاه شريف تي ڪافي دعوتون ٿيون ، پاڻ روزاني جماعت کي زيارت سان گڏ روحاني خطاب پڻ فرمائيندا هئا.
سهڻا اخلاق
حضرت پير سائين سيد شاه مردان شاه ثاني جن جي شخصيت هڪ گهڻ رُخي شخصيت هئي ، پاڻ جديد تعليم جي هوندي به پنهنجي خاندان جي روايتن جا امين ۽ محافظ رهيا، قدرت سندن ذات جي اندر بي پناه خوبيون رکيون هيون، عفو درگذر، حسن اخلاق، توڪل ، للاهيت، فياضي ، ڪشاده دلي ، علم ۽ علم وارن سان محبت ، سندن شخصيت جا اهڙا گڻ هئا ، جو ان مقام تي پهچڻ وارن ۾ اهي شيون تمام گهٽ لڀنديون آهن، پر پيرسائين سردار جن جو اهو نمونو اسان سڀني لاءِ ” مشعلِ راه “ آهي.
معافي ۽ درگزر حضرت پير سائين سردار جن ان عظيم خاندان جا سپوٽ هئا، صبر ۽ بردباري ۽ درگذري جن جو شيوو هئي ، پير سائين پٽ ڌڻي پنهنجي قاتلن کي معاف ڪري ڇڏيو ته پير سائين روضي وارا به ۽ سندن سجاده نشين به ان ئي تعليم تي عمل ڪندا رهيا. پير سائين سردار جيئن ئي خيرن سان آيا ته انگريز جي نمڪ حلالي ڪرڻ وارا پريشان ٿي ويا ته هاڻ ڇا ٿيندو. پر پاڻ ، سندن لفظن ۾ انهن بي ضميرن ۽ بزدلن کي نه صرف معاف ڪيو پر هر ممڪن مدد پڻ ڪيائون. علي محمد راشدي جنهن پير پاڳارو بنجڻ جي اميد تي حر ن سان جيڪي ڪلور ڪيا سي تاريخ جو حصو آهن، پر پير سائين سردار جي بردباري جو عالم ڏسو ته تاجپوشي جي تقريب کان وٺي گڏ رکيائون، ان کي نه صرف معاف ڪيائون، بلڪه ڪيترائي موقعن تي پنهنجو سياسي استاد پڻ ڪوٺيائون. ڇهن حرن جي مشهور واقعي جا پيرا ڄام صادق علي ڏانهن ويا پئي ، اهو جڏهن سندن تڏي تي آيو ته نه صرف معاف ڪيائون بلڪ وزير اعلى جي مسند تي پڻ ويهاريائون. ان کان علاوه جماعت جي حوالي سان پڻ ڪافي ڳالهيون هيون پر پاڻ پنهنجو سڀ ڪم باري تعالى جي حوالي ڪندي معافي ۽ درگذري جون اعلى روايتون قائم ڪيون. مشهور سياستدان شيخ رشيد جي بقول ته پير پاڳاري پوري زندگي ۾ نه ڪنهن کي ايذايو ۽ نه ئي ڪنهن کان انتقام ورتو.
توڪل الله تعالى جي ذات تي ڪامل يقين ۽ ڀروسو ڪرڻ وارن ٻانهن جي تذڪري سان تاريخ جا صفحا ڀريا پيا آهن، هاڻوڪي دور ۾ توڙي جو اهڙن ٻانهن جي ڪميابي ضرور آهي ، پر ڪي آهن ، جن پنهنجو سڀ ڪجهه پالڻهار جي حوالي سان ڪري ڇڏيو آهي، حضرت پير سائين سردار جي انيڪ خوبين سان گڏ اها به هڪ وصف هئي. جو ڪيترائي ڀيرا سندن حضور ۾ ڪي شڪايتون ويون هونديون ، پر پاڻ ان جي مٿان ڪو ردِ عمل ڏيڻ جي بجاءِ اهڙا معاملا الله جي ذات جي حوالي ڪري ڇڏيا، سندن ان عمل جي برڪت هئي جو اهي معاملا آهستي آهستي سندن مرضي ۽ منشا موجب ٿيندا رهيا.
للاهيت چيو وڃي ٿو ته هي ملٽي نيشن دور آهي ، هر ماڻهو پبلسٽي جي ذريعي پنهنجي ٿوري ڪم کي وڌائي چڙهائي پيش ڪرڻ جي ڪوشش ۾ آهي ، اتي حضرت پيرسائين سردار جي خدمتن کي ڏسجي ٿو ته دنگ رهجي وڃجي ٿو، پر پاڻ ناموس ۽ پبلسٽي جي ڪڏهن به حق ۾ نه رهيا. بس خدا جي رضامندي جي لاءِ جيڪو ڪم ڪيائون ، ان مان مقصود حاصل ٿي ويو، ان کي هرڀرو ڪيش ڪرائڻ جي نه ضرورت محسوس ڪيائون ۽ نه ئي وري ڪنهن اهڙي عمل جي پذيرائي ڪيائون.
عالمن جي عزت افزائي سياسي اڳواڻن توڙي روحاني بزرگن مان پير سائين سردار جيترو پاڙهو ماڻهو ڪو به نه هو، نه صرف عالم بلڪه علم پرور، علم دوست ۽ عالمن جي حد درجي کان وڌيڪ عزت ڪرڻ وارا هئا. 27 رجب جي موقعي تي خانداني روايت موجب عالمن کي مدعو ڪري ، عالمن جي جيڪا عزت افزائي ڪندا هئا ، اهڙيون روايتون هاڻ ڪونه رهيون آهن ، لکين حرن جي دلين تي حڪمراني ڪندڙ پير پاڳارو مسڪين کان مسڪين عالم لاءِ سراپا ادب بنجي پوندوهو ، جامعه راشديه سندن عشق جو عملي نمونو آهي ، اتي تعليم ڏيندڙ عالمن سان سندن ڪهڙو نه شفيقانه رويو رهيو ، ان جي حالات ۽ مسائل کان هميشه باخبر رهندا هئا. پير سائين سردار جي حوالي سان اهڙيون حسين يادون منهنجي استاد قبلا مفتي محمد رحيم وٽ سانڍيل آهن. ته پاڻ ڪيئن نه مفتي صاحب جن کي چوندا هئا ته هاڻي پنهنجي هن کٿابي سان متوجهه ٿي ، يا پنهنجي شاگرد جي سامهون اچو. استاد مولانا محمد صالح، مولانا مفتي محمد صاحبداد ، استاد سيد حسين امام اختر ، مولانا مفتي تقدس علي خان ۽ ٻيا علماءِ ڪرام يا سڪندري عالم ڪيئن نه سندن محبت جي ڪڙي ۾ قابو ٿيا ، اهو هڪ ڊگهو داستان آهي.
وسيع دسترخوان جن جون دليون ڪشاده هونديون آهن ، انهن جا دسترخوان هميشه وڇايل ئي رهندا آهن ، پر ان معاملي ۾ به شاهن جو شاه پير پاڳارو ئي رهيو. سندن چوڻ آهي ته اسان کائڻ به ڄاڻون ٿا ته کارائڻ به ڄاڻون ٿا. اسان جو دسترخوان خدا جي فضل سان ڪڏهن سوڙهو نٿو ٿئي ، جهنڊي واريون گاڏيون ڪڏهن اڳيان هونديون آهن ، ڪڏهن پٺيان. پاڪستان جي ايٽمي سائنسدان ڊاڪٽر عبدالقدير خان جي ساڻن 1985 ۾ ملاقات ٿي ، ڪراچي ۾ ڪنهن اسپتال ۾ زير علاج هو ته ان جي لاءِ کاڌو پير سائين جن موڪليندا هئا. ان جو بقول ته کاڌو ايترو ته گهڻوهوندو هو جو نه صرف مان بلڪ اتي سڀئي ويٺل به ڍئو ڪري کائيندا هئاسون ۽ جيڪو پلاءُ موڪليندا هئا اهو ايڏو ته لذيذ هوندو جو اهڙو وري مون ڪٿي نه کاڌو. اظهر سهيل جي بقول مون ٻڌو هو ته پير سائين جن ڪنهن جي دعوت قبول نه ڪندا آهن ، آزمائڻ جي لاءِ هڪ ڏينهن مون دعوت ڏني ، جيڪا فورن قبول ڪري ورتائون .پوءِ ڪنهن ٻئي دوست جي بقول ته ان دعوت لاءِ اظهر سهيل وٽ ڪجهه به نه هو ڪيئين نه دوستن پئسا گڏ ڪر ي ، دعوت جو انتظام ڪيو.
سخاوت ۽ فياضي آلِ رسول ڏاڍا فياض ۽ سخي دل ٿيندا آهن ، ڇو ته اهو سندن خانداني ڏاج آهي ، پيرسائين پٽ ڌڻي کان وٺي پيرسائين شاه مردان شاه جن تائين ، جيڪي بزرگ هئا سي سڀ سخي مرد هئا ، ڪيترائي غريب سندن لنگر ۽ فياضي تيل پلندا هئا. حصرت پيرسائين تخت واري وٽ باقاعده فهرستون هيون ، جن کي پاڻ پنهنجي ذاتي خزاني مان خرچ ڏيندا هئا ، جنهن لاءِ پاڻ ان جا اٺ ڀرائي مختلف علائقن ڏانهن اماڻيندا هئا ، کليل هٿ جي هن سائين جي سخاوت جو اهو عالم هو ، جو قرض کڻي به حاجتمند جي حاجت پوري ڪندا هئيا، ان کي خالي هٿين نه موٽائيندا هئا. ايستائين جو وصال مهل سندن ذمي ٽي لک روپيا قرض رهجي ويو. پيرسائين شاه مردان شاه جن پنهنجي بزرگن جي نقشِ قدم تي هلندي ، ان ڪم ۾ ٻه هٿ اڳتي وڌيا، ڪيترائي ماڻهو شروع واري زماني ۾ مسڪين هوندا هئا ، درگاه شريف طرفان انهن کي مهيني سر ان جي ٻوري ۽ ٻيو وظيفو ملندو هو ، اڳتي هلي اهي ماڻهواهم عهدن تي پهتا ، پر درگاه شريف تان اهو سلسلو تاحال هلندڙ آهي ، انهن مان ڪي اهڙا ماڻهو هئا جيڪي پيرسائين سردار جي مخالفت ۾ به رهيا، پر پاڻ ان طرف ڏٺو به ڪونه. هڪڙي ماڻهو کانئن ڏه لکن جو سوال ڪيو ، وٽن پهريون ڀيرو آيو هو ، رستي هلندي سوال ڪيائين ، پاڻ ان جي پس ۽ پيش منظر معلوم ڪرڻ جي بغير ڏهه لک ڏياريا. هڪڙو مولوي صاحب ڪنهن دعوت ۾ شريڪ ٿي پيرسائين جن کان مدرسي جي تعمير لاءِ مدد گهريائين ، پاڻ فرمايو ته ڪيتري کپي؟ ان پنج لک چيا ته پاڻ فورن خليفي کي چيائون ته هن کي پنج لک رپيا ڏئي ڇڏ. ڪتابن سان عشق ڪتاب پڙهڻ ، ڪتاب گڏ ڪرڻ پير سائين سردار جو اهو شوق آهي ، جيڪو سندن ٻين شوقن جيان ورثو ۽ خانداني روايت رهي آهي ، ڳالهه جي سُرکي سمجهڻ لاءِ پاڻ جڏهن ماضي ڏي جهاتي پايون ته هن خاندان جي مورثِ اعلى پيرسائين پٽ ڌڻي جن هميشه ڪتابن جي ڀري پاڻ سان گڏ رکيائون ، سفر ۾ ٻيو ڪو ”زادِ راه“ کڻڻ جي بجاءِ ڪتابن جي ڀري مٿي تي کڻي هلندا هئا، جتي کين آرام ڪرڻو هوندو هو ، اها هڙ مٿي هيٺان ڏيئي سمهي پوندا هئا، نيٺ سندن شهادت جوسبب به اهي ڪتاب بڻيا، حضرت پيرسائين روضي ڌڻي جن ڪتابن سان ايڏو چاه رکندا هئا جو پنهنجي اولاد کي به وصيت ڪيائون ته ڪتاب مهانگي اگهه ۾ خريد ڪجو ، ايئن ڪرڻ سان توهان جي اولاد ۾ علم باقي رهندو. پاڻ به هزارين ڪتاب پڙهيا، پڙهي ٻين کي ٻڌايا ، ۽ رات جو ميڻ بتيون ٻاري ڪتاب لکيا. پيرسائين تجرڌڻي کان وٺي سورهيه سائين تائين جيل ۾ به ڪتاب پڙهندا ۽ لکندا رهيا. پيرسائين شاه مردان شاه جن جي حوالي سان اها ڳالهه تشهير جي گهرجاؤ ڪونهي ، ته ڪتابن سان سندن ڪيترو عشق هو، سڀ کان وڌيڪ ڪتاب پاڙهو جي حوالي سان پاڻ متعارف آهن ، سندن ميز تي هر وقت ڪنهن نه ڪنهن موضوع تي ڪونه ڪو ڪتاب پيل هوندو هو، پاڻ ان کي رڳو سرسري نظر سان ڏسندا ڪونه هئا ، پر ڳوڙهو مطالعو ڪندا هئا، ڪتاب پڙهندي کين ڪٿي ڪا غلطي نظر ايندي هئي ته اهل علم کان ان جي درستگي ڪرائيندا هئا ته صحيح لفظ ڪهڙو آهي. جيئن مفتي محمد رحيم سڪندري جي بقول ته سيرت جي موضوع تي ڪو ڪتاب پڙهندي هڪ لفظ آيو ، پاڻ مفتي صاحب کان ان جي تصديق ڪرائي ته اتي ”حلل“ يا ”جلل“ جو لفظ آهي ، درست ڪهڙو ٿيندو. پاڻ ڪتابن کي پنهنجي ذاتي لائبريري ۾ سانڍي رکندا هئا ، سندن لائبريري ۾ آيل سمورن ڪتابن کي نه صرف پڙهندا هئا بلڪه ڪيترن ئي تي پنهنجي هٿ اکرن سان نوٽ به لکيا اٿن.
شڪار شڪار سندن سڀني شوقن ۾ نمايان آهي ، جماعت جي ڪيترن ئي علائقن ۾ اهڙيون رکون آهن ، جيڪي پيرسائين سردار جي شڪار لاءِ مخصوص آهن ، پاڻ پهريون شڪار صدر ايوب خان سان گڏجي ڪيو هو ، اهو سٺ وارو ڏهاڪو هو ، ان کانپوءِ پاڻ ڪيترائي ڀيرا شڪار ڪيو.
وصال مبارڪ وڏي مدبر ۽ دانشمند روحاني ، سياسي ۽ مذهبي اڳواڻ حضرت پير سائين سيد شاه مردان شاه ثاني جن 22 نومبر تي پنهنجي 84 سالگره کلندي مسڪرائيندي ملهائي، 10 جنوري 2012 ، مطابق 13 صفر 1433 هجري تي وڃي پنهنجي خالق حقيقي سان ملاقي ٿيا.
اڍائي گھرن جو خير
ھيءُ ڪتاب پروفيسر هاسانند چاندومل جو لکيل آهي. هن ڪرائون سائيز ڪتاب ۾ صفحا 24 آهن ۽ قيمت هڪ آنو ڄاڻايل آهي. ڪتاب جو ٻيو ڇاپو، سيٺ هيرانند، ڪوهنور پرنٽنگ ورڪس، حيدرآباد مان ڇپايو.
اڳتي قدم (رسالو)
سنڌ جي مشهور شاعر شيخ اياز، شڪارپور شهر مان سال 1947ع ۾ هڪ ماهوار رسالو ”اڳتي قدم“ (Aggtay) جاري ڪيو، جنهن ۾ هن ترقي پسند تحريڪ جي اثر هيٺ سنڌي ادب جو سگهارو تصور پيش ڪيو. ”اڳتي قدم“ جو پهريون پرچو آگسٽ 1947ع ۾ موتي پرنٽنگ پريس، ٺاٺارا محلي، شڪارپور مان ڇپجي پڌرو ٿيو هو. ”اڳتي قدم“ پهريون سنڌي رسالو هو، جو تعميري ۽ ترقي پسند ادب جي بنيادي نڪتي تي تنقيد ۽ تنقيد جي جديد قدرن کي پنهنجن صفحن ۾ سمائي نروار ٿيو. ان ۾ شامل شاعريءَ، ڪهاڻين ۽ ٻين لکڻين تي باقاعدي ايڊيٽر پاران تنقيدي راءِ ڏني ويندي هئي. ”اڳتي قدم“ جو ٻيو پرچو، سيپٽمبر 1947ع ۾ شايع ٿيو، جنهن ۾ ڪهاڻيون ۽ شاعري شامل هئي. ان جو ٽيون پرچو، آڪٽوبر 1947ع ۾ شايع ٿيو، جنهن ۾ پڻ ساڳئي انداز جو مواد شامل هو. ”اڳتي قدم“ رسالي جاري ڪرڻ وقت شيخ اياز جي عمر 24 ورهيه هئي. رسالي تي شيخ اياز جي قابليت ۽ صلاحيتن جي ڇاپ نمايان نظر اچي ٿي. ورهاڱي جي ڌڪ شيخ اياز کي به متاثر ڪيو، سندس ساٿي ساڃهه وند هندو اديب ڀارت لڏي ويا، نتيجي طور ٻين اشاعتي ادارن وانگر هي رسالو ”اڳتي قدم“ به بند ٿي ويو. پر هن رسالي جي تخليقن جا سنڌي ادب تي تمام وڏا اثر رهيا آهن. ’اڳتي قدم‘ جي ٽنهي پرچن کي گڏي، ساڳئي نالي سان ڊيمي سائيز ڪتابي صورت ۾ محمد ابراهيم جويي صاحب 2001ع ۾ شيخ اياز فائونڊيشن پاران ڇپائي پڌرو ڪيو آهي. هن 192 صفحن جي ڪتاب جي قيمت 60 رپيا رکي وئي آهي.
1970ع واري ڏهاڪي ۾ حيدرآباد مان مدد علي سنڌيءَ پڻ ’اڳتي قدم‘ جي نالي سان رسالي جا ڪيترائي شمارا شايع ڪيا.
حوالا
زمرو:سنڌي ادب زمرو:سنڌ
بچيڪي
تفصيلَ
بچيڪي جي پکيڙَ 43 چورس ڪلوميٽر آهي، ۽ ان جي مجموعي آبادي 179 ميٽر سطح سمنڊ کان مَٿانهينءَ تي واقع آهي.
فيض محل
thumb|فيض محل جي ھڪ بناوٽي تفصيل
فيض محل 1798 ۾ رستم علي خان جي دور ۾ هن جي تعمير ٿي. هي خيرپور شهر ۾ هڪ عاليشان محل آهي، جنهن تي لکن جي تعداد ۾ خرچ آيو. هن کي لکي بنگلو ۽ تاج محل بہ سڏيندا هئا. منجهنس جديد قسم جو بهترين فرنيچر آهي. وچون هال درٻار ۽ سرڪاري تقريبن جو ڪم ڏيندو هو، هن جي اڳيان هڪ عاليشان باغ آهي، جنهن ۾ بهترين قسم جا لان ۽ طرح طرح جا گل پوکيل آهن. هي محل هميشہ شاهي درٻار ۽ حاڪمن جر رهائش لاءِ استعمال ٿيندو رهيو آهي. محل جي اڳيان ٽالپر دور جي حڪمرانن لاءِ ساليانہ پريڊ ۽ سلامي ٿيندي هئي. پاڪستان ٺهڻ بعد منجهنس قانون ساز اسيمبليءَ جا اجلاس بہ ٿيندا هئا، محل مير علي مراد خان ثاني جي تحويل ۾ آهي، مير مهدي رضا ٽالپر هن جي ڏيک واٺ ڪري رهيو آهي.
زمرو:سنڌ ۾ سياحت زمرو:پاڪستان ۾ سياحت
بلگورود اوبلاست
بيلگراڊ آبلاسٽ    روس جي ھڪ آبلاسٽ يا صوبو جنھن کي روسي آئين ۾ روس جي وفاقي رعيت جو نالو ڏنل آهي. ان جي گادي جو هنڌ بيلگراڊ شھر آھي. ان آبلاسٽ جي آبادي 2010 ۾ 1,532,526 ھئي. اھا آبلاسٽ روس جي مرڪزي ڪاري زمين واري معاشي ريجن جو حصو آهي. ان جون حدون ڏکڻ ۽ اولھ ۾ يوڪرين سان، اتر ۽ اتر اولھ ۾ ڪرسڪ آبلاسٽ سان ۽ اوڀر ۾ وورنيش آبلاسٽ سان ملن ٿيون. ھن آبلاسٽ جي حدن جي ڪل ڊيگھ 1150 km آهي جنھن مان 540 km يوڪرين سان ملي ٿي. آبلاسٽ جي ڪل پکيڙ 27100 km2 آهي. اتر کان ڏکڻ طرف ان جي ويڪر 190 km ۽ اوڀر کان اولھ طرف ويڪر 270 km آھي. روس جي ڪچي فولاد جا 40 سيڪڙو ذخيرا ھن آبلاسٽ ۾ واقع آھن. ان کان سواءِ ھتي باڪسائيٽ پڻ ملي ٿو
مدني چینل
پاڪستاني مذهبي ٽي وي چینل
بلگورود اوبلاست
ھن آبلاسٽ جي زمين جو ھڪ سيڪڙو ندين، ڍنڍن ۽ دلدل تي مشتمل آهي. ھتي 480 کان مٿي ننڍڙيون نديون ۽ چشما وھندڙ آھن. ندين جي ڪل ڊيگھ 5000 ڪ م آهي.
مدني چینل
حوالا
زمرو:پاڪستان ۾ اسلام
سالٽاسار
سالٽاسار': يا سالٽاساريڊاء نابود ٿيل جاندار جيڪو ڊائنوسار جي نسل مان ھيو. اھو ڊائنوسار جو گاھخور خاندان ھيو. انھن تي اھو نالو ارجنٽينا جي علائقي سالٽا جي ڪري پيو جتان انھن جا پنڊپھڻ مليا ھيا. انھن جا پنڊپھڻ ڏکڻ آمريڪا کان علاوه ايشيا ، آفريڪا، اتر آمريڪا ۽ يورپ مان پڻ مليا آهن. انھن جي شناخت انھن جي ڪرنگھي جي ھڏي مان ۽ پيرن مان ٿيندي آھي. انھن جي دريافت ٿيل ڍانچن مطابق اھي 15 کان 34 ميٽر ڊگھا ھيا. آھي ڊگھي ڳيچي ۽ ان جي برابر پڇ وارا جاندار ھيا. ڳيچي ۾ ننڍڙو مٿو جنھن ۾ ان جا ننڍڙا نوڪيلا ڏند ھيو. اھي وڻن جا پن پٽي کائيندا ھئا ۽ پنھنجي وڏي پيٽ ۾ ھضم ڪندا ھئا.
خنوم
خنوم (Khnum) قديم ترين مصري دیوتائن مان ھڪ ھيو.
زمرو:مصري معبود زمرو:قديم مصري مذھب زمرو:قديم مصر
ڊرامو
left|200x200px|عام طور تي ڊرامي لاءِ استعمال تيندڙ علامت
ڊرامو يا ناٽڪ (Drama)، ’ڊراما‘ يوناني لفظ ’ڊرائو‘ يا ’ڊراءِ‘ مان نڪتل اھي، جنھن جي معنيٰ اھي ”عمل“ يا ”عمل ڪري ڏيکارڻ“. ان کان علاوه “آهل ڪرڻ” يا “نقل ڪرڻ” (imitation) جو لفظ بہ ڊرامي لاءِ استعمال ڪيو ويو. ڊرامي جي شروعات قديم يونان کان ٿي. يونان وارا ڊرامي کي اعليٰ شعر (Great Poetry) سڏيندا ھئا. ڊرامو دنيا جي سمورين سڌريل توڙي اُسريل ٻولين ۾ موجود اھي. اديب، ڊرامي جي ان بنيادي اھميت کان واقف ھئڻ جي ناتي پنھنجي تخليقي ذميداريءَ کي سمجھي ٿو. ھو ڊرامي کي سماجي ڪارج لائق بنائڻ لاءِ، معاملن کي چٽو ۽ واضح ڪري فوڪس ۾ آڻي پنھنجي موضوع ڏانھن عام ماڻهوءَ جو ڌيان ڇڪائي ٿو. سنڌي ڊرامي کي قديم دور کان ”ناٽڪ“ سڏيو ويو. سنڌي زبان ۾ ناٽڪ جو مطلب اھي ”نقل ڪرڻ“. ناٽڪ جي تاريخ سنڌ ۾ ايتري قديم اھي، جيترو سنڌ جو لوڪ ادب قديم آھي. ان کي سانگ بہ چيو ويندو هو. دراصل ”ناٽڪ“ ھندي ٻوليءَ جي ”نرتڪ وديا“ مان نڪتل اھي، جنھن جو مطلب اھي تہ ڪنھن نہ ڪنھن نموني پنھنجي فن جو مظاھرو ڪرڻ، اھو پوءِ ڀلي اداڪاريءَ وسيلي ھجي يا سنگيت ۽ رقص وسيلي .ڊرامو اھڙي ڪھاڻي يا قصو آھي جيڪو اداڪاري جي لاءِ لکيو وڃي يا اداڪاري جي ذريعي پيش ڪيو وڃي. ھي اصطلاح يوناني لفظ (قديم يوناني:, drama) کان اخذ ٿيو جنھن جي معنيٰ حرڪت، عمل يا فعل جي آھي. ھن لفظ جو ماخذ ھڪ يوناني فعل (قديم يوناني:, draō) آھي جنھن جي معنيٰ ’ڪرڻ‘، يا ’سوانگ ڀرڻ‘ جي آھي. ڊرامو انسان جي خصلت ۽ فطرت جو گهڻي حد تائين ترجمان آهي. هر انسان ان کي ڏسي اثر انداز ٿئي ٿو. سنڌي ناٽڪ جي ابتدا تعليمي ادارن ۾ معلوم ٿئي ٿي، جنهن جو مقصد تعليم کي اجاگر ڪرڻ هو. ڊرامو يوناني ٻولي ڪو لفظ آهي، جنهن جي معني ڪرڻ يا ڪري ڏيکارڻ هئي.
اڳتي قدم پبليڪيشن شڪارپور
اڳتي قدم پبلڪيشن جو بنياد سنڌ جي شاعر شيخ اياز آگسٽ 1947ع ۾ وڌو هو. هن پبليڪيشن پاران ’سوويت روس‘ نالي هڪ ڪتاب بہ شايع ڪرايو ويو هو. ان ڪتاب کان سواءِ ماهوار ’اڳتي قدم‘ بہ شايع ڪيو ويندو هو، جنهن جا فقط ٽي پرچا شايع ٿيا. شيخ عبدالرزاق ’راز‘ لکي ٿو تہ 1947ع جي شروعات ۾ شيخ اياز شڪارپور مان ’اڳتي قدم‘ رسالو جاري ڪيو، جنهن ۾ هن ظاهر ظهور مارڪسزم جي تائيد ڪئي ۽ گڏوگڏ جديد ادب کي سوشلزم جي اصولن تي پرکڻ جي ڪوشش ڪئي. محمد ابراهيم جويو لکي ٿو تہ: رسالي ’اڳتي قدم‘ جنهن سنڌي ادب جي ترقي پسند لاڙن کي جاڳايو، گڏ ڪيو ۽ پاڻ ڀرو ڪيو. اياز هن رسالي جا فقط ٽي پرچا ڪڍيا، پر ان مختصر عرصي ۾ هن رسالي سنڌي ادب جي نڪ ۾ جا غلاميءَ جي ناڪيلي پيل هئي، اها لاهي ڦٽي ڪئي ۽ ان کي اڳتي وڌڻ لاءِ پنهنجو مقصد، پنهنجي راهه ۽ پنهنجو ارادو عطا ڪيو. ’اڳتي قدم‘ رسالي جي ٽنهي پرچن نهايت ئي معياري ادب ڇپيو. اڳتي قدم جي ٽنهي پرچن جي مواد کي 2000ع ۾ محمد ابراهيم جويي، پنهنجي پيش لفظ سان نئين سر ڪمپوز ڪرائي ڊيمي سائيز ۾ ڪتابي صورت ۾ شيخ اياز فائونڊيشن پاران ڇپائي پڌرو ڪيو، جنهن ۾ ڊاڪٽر انور فگار هڪڙي جو ’اڳتي قدم‘ بابت تفصيلي مضمون بہ شامل آهي.
ڊرامو
مونو ڊراما
مونو ڊراما (Mono drama) اهو ڊرامو، جنهن ۾ صرف هڪ ڪردار هجي، هن قسم جا ڊراما سنڌيءَ ۾ ٽي وي لاءِ لکيا ويا آهن، باقي تحريري صورت ۾ نٿا ملن.
اخلاقي ڊراما
اخلاقي ناٽڪ (Moral Plays)، انگريزي ڊرامي جي اوسر ۾ معجزاتي ڊرامن کان پوءِ ‘اخلاقي ڊراما’ وڏي اھميت رکن ٿا. ھن قسم جا ڊراما مذھبي ۽ اخلاقي قدرن سان سرشار ھوندا ھئا. ھن قسم جي ڊرامن 15 ۽ 16ع صديءَ ۾ سڄي يورپ ۾ وڏي مقبوليت حاصل ڪئي، جن ۾ ازل کان انسان جي پنھنجي نفس سان جنگ کي موضوع بڻايو ويندو ھو. ان کان سواءِ نيڪيءَ ۽ بديءَ جي وچ ۾ جنگ بہ ھن قسم جي ڊرامن جو خاص موضوع ھوندو هو. ھي ڊراما جيتوڻيڪ مذھبي نوعيت جا ھوندا ھئا، ان سان گڏ انهن ۾ نصحيت به هوندي هئي ۽ تعليمي خيالن، سياسي ۽ سماجي مسئلن ۽ بدعتن تي طنز به شامل ھوندي ھئي. اخلاقي ڊرامن انگلينڊ ۾ ان وقت وڌيڪ شھرت حاصل ڪئي، جڏھن ڊرامن ۾ مذھبي پرچار کان وڌيڪ ’اخلاقيات‘ (Morality) تي زور ڏنو ويو.
تاريخي ڊرامو
تاريخي ڊرامو (Historical Drama) اهو ڊرامو، جنهن ۾ تاريخ مان ورتل ڪردار، واقعا، حڪمرانيءَ جا حالات وغيره ڊرامي جي روپ ۾ ڏنل هجن، يا اسٽيج تي پيش ڪيا وڃن. مثال طور ڪشنچند بيوس جو ”هرش چندر“ ۽ ”جهانگير“، منگهارام ملڪاڻيءَ جو ”انارڪلي“ سراج جو ”گهاتو گهر نہ آيا“ وغيره ڊراما ان ڏس ۾ ڳڻي سگهجن ٿا.
ايڪانڪي ڊراما
ايڪانيڪي ناٽڪ (One Act Play) هڪ ايڪٽ وارا ڊراما، يڪ فصلا ناٽڪ، جيڪي ننڍا، مختصر منظر ۽ مختصر ڪردارن تي مبني هوندا آهين. يوناني ڊراما هڪ مڪمل ايڪي طور هوندا هئا، جن جي وچ وچ ۾ ڪجهه ڪورس جي انداز ۾ چيو ويندو هو. هوريس (65-08 ق-م) اهو پهريون ماڻهو هو، جنهن پنجن ايڪٽن واري ڊرامي تي زور ڏنو. نئين سجاڳيءَ واري دور ۾ ڪنهن مرحلي تي فرينچ ڊرامي نگارن ان کي عام اصول بڻائي ڇڏيو. شيڪسپيئر ۽ سندس همعصرن جي ڊرامن ۾ فطري وٿيون آهن، جن کي ايڪٽن واري ورهاست چئي سگهجي ٿو. انگلنڊ ۾ بين جانسن (1572-1637ع) پنجن ايڪٽن واري ڊرامي جو بنياد وڌو. ابسن (1906- 1828ع) ايڪٽن کي گهٽائي چار ڪيو. پر ويهين صديءَ جي ابتدائي سالن ۾ ٽن ايڪٽن جي ڊرامن کي ترجيح ملڻ لڳي، ان هوندي بہ ٻن ايڪٽن وارا ڊراما بہ لکبا هئا. هڪ ايڪٽ سنڌي ڊرامن جو رواج پروفيسر منگھارام ملڪاڻيءَ (1896-1980ع) وڌو. کيس ’ايڪانڪي ڊرامن جو ابو‘ چيو وڃي ٿو. کانئس پوءِ مدن جماڻي، گوبند مالهي ۽ ٻين ڪيترن ايڪانڪي ڊراما لکيا آهن.
اينٽي-پلي
اينٽي-پلي (Anti-Play) هڪ قسم جو ڊرامو، جنهن ۾ ڊرامي جي فني جزن جي برعڪس نه مسلسل پلاٽ هوندو آهي. نه وري مسلسل ڪردار ۽ مناسب مڪالما ٿيندا آهن.
ٽيليويزن ڊراما نگاري
ٽيليويزن ناٽڪ (TV Plays)، ٽيليويزن يا ٽي. وي. ڊراما‘ نہ رڳو تخليقي ادب آهي، پر ساڳئي وقت هڪ فني ڪاوش به آهي، انهيءَ لحاظ کان ادب جي ميدان ۾ ٽيليويزن ڊراما هڪ اهم صنف آهي.”ٽي-وي. ڊرامي جي ٽيڪنيڪي پهلوءَ کي سمجهڻ لاءِ ٽيليويزن جي سازو سامان (Equipments)، ان جي ممڪن سگهه يا وس آهر سهوليتون (Potentialities) ۽ بندشن (Limitations) بابت ڄاڻ رکڻي پوندي آهي. خاص طور (1) ٽيليويزن اسٽوڊيو، (2) ڪٽرول روم، (3) فلم ۽ ٽيليويزن ڪئميرائون، (4) بصري تاثر (Optical Effects) ۽ (5) صدا ڪاري يا آواز جو سلسلو (Sound System) سمجهڻ نهايت ضروري آهن. ٽيليوزن ڊرامي ۾ ڪهاڻي، چرندڙ پرندڙ تصويرن ذريعي پيش ڪجي ٿي. ٽيليويزن ڊراما نگار کي سٺن مڪالمن لکڻ جي ڏات سان گڏ تصويرن ذريعي ڪهاڻي ٻڌائڻ جو تجربو هئڻ گهرجي. سنڌي ٽي وي ڊرامي جو دور 1970ع کان شروع ٿئي ٿو. هن وقت سنڌي ٽي وي چينل ٽي. وي. ڊراما پيش ڪن ٿا. امر جليل، شمشير الحيدري، قمرشهباز، علي بابا، ڪيهر شوڪت، شوڪت شورو، طارق عالم ابڙو، نور گهلو، عثمان ميمڻ، اياز عالم ابڙو، زيب سنڌي ۽ ٻيا ٽي. وي ڊرامن جا مشهور ليکڪ آهن. سنڌي ليکڪن مان اردوءَ ۾ ٽيليويزن ڊراما لکندڙن ۾ عبدالقادر جوڻيجو ۽ نور الهديٰ شاھ تمام گهڻا مشهور آهن.
ٿيسز ناٽڪ
ٿيسز ڊرامو (Thesis Drama)، اهو ناول يا ڊرامو، جنهن ۾ سماجي يا سياسي مسئلو پيش ڪيو وڃي ۽ ان جو حل به ٻڌايو وڃي. عبدالقادر جوڻيجو جو لکيل ٽي وي ناٽڪ“ راڻيءَ جي ڪهاڻي“ ٿيسز ناٽڪ جو سٺو مثال آهي. ان ڊرامي ۾ ڳوٺاڻي ماحول ۾ هڪ ”ڪاري“ ڪيل عورت جي ڪهاڻي بيان ڪئي وئي. اهڙي طرح علي بابا جو ”دنگيءَ منجهه درياھ“ ملاحن جي زندگيءَ بابت ٿيسز ناٽڪ چئي سگهجي ٿو.
جاسوسي ڊراما
جاسوسي ڊرامو (Detective Drama)، جاسوسي ڊراما لطف اندوز ٿيڻ لاءِ بھترين ذريعو آھن. ھنن ڊرامن ۾ مڪاري، فريب، قتل، گناھه، پراسراريت، خوف وغيره جا موضوع ھوندا اھن. آزاديءَ کانپوءِ سنڌي ادب ۾ جاسوسي ڊراما کي ٽيليويزن, فلم۽ ريڊيو وسيلي اھميت ملي آهي. جاسوسي ڊرامن ۾ھڪ پنھنجو ماحول اھي، جادوگر، دغا باز دوست، جذباتيت سان ڀرپور، رومانيت جو پھلو غالب ۽ تجسس سان ڀرپور ھوندا آهن. سنڌي ۾ قاضي خادم، قمر شهباز ۽ ڪن ٻين جاسوسي ڊراما لکيا آهن.
ڇسو ڊرامو
ڇسو (Farce)، قديم فارس ڊراما، چرچ جي پيداوار آھن، جن ۾ انساني خرابين تي (مشڪري) نقل يا ويچارا ڪڍيا ويندا ھئا. پر ھاڻي ھي ڊرامو مزاحيہ موضوعن لاءَ استعمال ٿيندو اھي. ھن ڊرامي ۾ مزاحيہ واقعا بيان ٿيل ھوندا آھن. فارس ڊرامو سنڌي ادب ۾ انتہائي آڳاٽو اھي. خاص طور تي سنڌي لوڪ ادب ۾ ھيءَ صنف گھڻي مشھور ھئي. سنڌي لوڪ ادب ۾ جھيڙا يا مناظرا دراصل فارس جو نعم البدل اھن. سنڌ جا سگھڙ ميلن، ملاکڙن، شادين مرادين تي، مولوين، ملن، موالين وغيره جي نقل ڪندا ھئا ۽ تماشائن کي وندرائيندا ھئا.
روماني طربيہ ڊرامو
رومانوي مزاحيہ ڊرامو (Romantic Comedy)، ھن ڊرامي جو مقصد اھو آھي تہ ڊرامي جي اکاڻيءَ ۾ محبت جو داستان ھجي. ان کان سواءِ کل، ڀوک، خوشي، ناچ گانو به ان ۾ شامل ھجي. ھن ۾ ھڪ قسم جو روماني داستان ھوندو اھي، جنھن جو انجام محبتي جوڙن جي شادي ۽ ميلاپ وغيره تي ختم ٿيندو اھي. روماني طربيه ڊرامي جو خالق وليم شيڪسپيئر (1564-1616ع) آھي.
سنگيت ناٽڪ
سنگيت ناٽڪ (Opera)، ھن قسم جا ناٽڪ/ڊراما شاعري ۾ ھوندا اھن. ھنن جو پلاٽ الميه يا طربيه ٿي سگھي ٿو. ھنن ڊرامن ۾ موسيقي جو وڏو عمل و دخل ھوندو اھي. وقت سان گڏوگڏ ھن ۾ نوان نوان تجربا ٿيا اھن ۽ قومي، سياسي، رومانوي موضوع شامل ڪيا ويا اھن. اڪثر ڪري ھي ڊراما ٽن ائڪٽن تي مبني هوندا آهن. مرزا قليچ بيگ جو ”ليليٰ مجنون“ سنڌي زبان جو پھريون اوپيرا اھي. سنڌيءَ ۾ شيخ اياز ۽ سراج، ارجن شاد، علي دوست، عاجز ۽ ٻين پڻ سنگيت ڊراما لکيا آهن.
طربيہ/مزاحيہ ڊراما
مزاحيہ ڊرامو(Comedy)، ڊرامي جو هڪ قسم. طربيھ/مزاحيه ڊرامي جي پڄاڻي خوشيءَ سان ٿيندي اھي ۽ ان جو وڏو مقصد تفريح مھيا ڪرڻ هوندو اھي. حقيقت ۾ طربيه ڊرامو زندگيءَ جي تقليد ڪري ٿو ۽ رسم و رواج جي عڪاسي ڪري سچائيءَ جو اولڙو اڇلي ٿو. طربيھ ڊرامي جي ظرافت جو دارومدار ڪنھن وقت، موقعي يا ڪنھن صورتحال تي يا ڪنھن مھل واري معنيٰ خيز مڪالمي تي ھوندو اھي. مزاحيه ڊراما اصل ۾ طربيه ڊراما هوندا آهن. طربيھ ڊرامو دل کي خوش بہ ڪري ٿو تہ وري دل ازاري بہ ڪري ٿو، ڇو جو ھڪ مزاحيھ ڊراما نگار نہ رڳو پنھنجي اسپاس جي انھيءَ حقيقت کي قبول ڪري رھيو اھي، بلڪھ اھو بہ ٻڌائي ٿو تہ ڇا نہ ٿيڻ گھرجي. ان حساب سان سندس ڊرامو زندگيءَ جي تنقيد واري رجحان جي عڪاسي ڪري ٿو. تنقيد سان گڏوگڏ ھو محسوس ڪري ٿو تہ زندگيءَ جي ڀيٽ ۾ ڏک وڌيڪ اھن، ان ڪري ھو پنھنجي زندگيءَ جو مقصد اھو ٿو رکي تہ اداس چھرن کي پائدار خوشي ڏجي. الميه ڊرامي جي برعڪس ھن ڊرامي جي پڄاڻي خوشگوار ۽ وڻندڙ ماحول ۽ فضا ۾ ٿيندي اھي. طربيھ ڊرامي ۾ وڏن ماڻھن جو ھجڻ ضروري نہ ھوندو اھي. بلڪہ ڪير بہ ھن ڊرامي جو مرڪزي ڪردار ٿي سگھي ٿو.
سنسڪرتي ڊراما
سنسڪرتي ڊراما (Sanskrit Drama)، سنسڪرت ڊرامو يوناني ڊرامي کان گھڻو مختلک آھن. سنسڪرت ڊرامي جي ترتيب مختلف آھي، سنسڪرتي ڊرامي ۾ ھيڪڙايون (Unities) نظر انداز ھونديون اھن، سنسڪرتي ڊرامي ۾ خوشي ۽ غم جا موضوع ھڪ ئي وقت موجود ھوندا اھن، ڪورس، جيڪو يوناني ڊرامي جو روح اھي، اھو سنسڪرتي ڊرامي ۾ موجود نہ ھوندو اھي.سنسڪرتي ڊرامي ۾ ھنن ڳالھين جو ھجڻ ضروري سمجھيو ويندو ھو: قصو اھم ۽ مشھور ھجي. اکاڻي ديو مالائي يا تاريخي، ھجي، پوءِ ڀلي ان ۾ فرضي واقعا بہ شامل ھجن. ڊرامي جو سورمو راجا يا ديوتا ھجڻ گھرجي. ڊرامي جو موضوع فقط ھڪ ھجڻ گھرجي يعني عشق، جرئت ھمٿ يا جھيڙو وغيره وغيره. واقعات ۽ عمل ھڪ ٻئي مان ڦٽي نڪرن. اکاڻي جو زمانو وڌ ۾ وڌ ھڪ ڏينھن ۾ ختم ٿئي يا چند ڏينھن ۾، يا وڌ ۾ وڌ ھڪ سال ۾ ختم ٿئي. ڊرامي جي ٻولي پاڪ ۽ مقدس ھجڻ گھرجي. مشهور ڊراما: ڪاليداس جا ڊراما ’شڪنتلا‘ ۽ ’نل دمينتي‘ سنسڪرت ۾ لکيا ويا.
ريڊيو ڊراما
ريڊيو ڊرامو (Radio Drama)، ريڊيائي ڊرامي کي ’نشرياتي ڊرامو‘ به چئبو آهي. ريڊيو ڊرامو لفظن، لهجي، صوتي اثرات ۽ بئڪ گرائونڊ موسيقيءَ جو نالو آهي. ان لاءِ اک نه پر ڪن رس جي ضرورت آهي. ٻڌندڙ لفظن، لهجي، صوتي اثرات ۽ پس منظر واري موسيقيءَ کي ٻڌي ڊرامي جي ڪردارن، ماحول وغيره بابت پنهنجي ذهن ۾ تصوير جوڙيندو آهي. يا وري لفظ، لهجو، صوتي اثرات ۽ پس منظر واري موسيقي ڊرامي جو ماحول، سٽاءَ، ڪردار نگاريءَ ۽ ڪهاڻيءَ جو تاڃي پيٽو مڪمل تصوير ٻڌندڙ جي ذهن ۾ جوڙيندو آهي. هڪ اعليٰ ريڊيو ڊرامي جو اثر ٻڌندڙ کي اڻ ڄاتل خوشي ۽ آسودگي پهچائي، ڪم ۾ رڌل هوندي به ڪو گيت يا نغمو جهونگاري حظ حاصل ڪري. سنڌيءَ ۾ ريڊيو ڊرامن جي شروعات 1950ع ڌاري ٿي. ان زماني ۾ ريڊيو پاڪستان ڪراچيءَ تان سنڌي پروگرام 45 منٽن جو نشر ٿيندو هو، جنهن ۾ موسيقي، تقريرون، فيچر ۽ ڊراما پيش ڪيا ويندا هئا. سن 1955ع ۾ ريڊيو پاڪستان حيدرآباد ۾ اسٽيشن قائم ٿي، جنهن ڪري سنڌي پروگرامن کي وڌيڪ وقت ملڻ لڳو. ڪراچيءَ مان اڌ ڪلاڪ جي مدت جا ڊراما نشر ٿيندا هئا، پر حيدرآباد مان سنڌي ڊراما هڪ ڪلاڪ جي مدت جا نشر ٿيڻ لڳا. سيد منظور نقويءَ جو پهريون سنڌي ڊرامو ’روٽي‘ جي عنوان سان نشر ٿيو هو، جيڪو هن پاڻ هڪ اردو ڊرامي تان ترجمو ڪيو هو. اڳتي هلي خيرپور ۾ ريڊيو اسٽيشن کلي ته اتان به ڊراما نشر ٿيڻ لڳا. موجوده دور ۾ ڪيتريون F.M ريڊيو اسٽيشنيون خانگي توڙي سرڪاري کلي چڪيون آهن، پر ريڊيو ڊرامو، چئنلن ۽ ٽيليويزن ڊرامن جي ڪري، پنهنجو اوج وڃائي ويٺو آهي.
ڪتابي ڊراما
ڪتابي ڊرامو (Closet Drama)، ڊرامي جو اصل تعلق تہ اسٽيج سان آهي, سٺو ڊرامو اهو آهي جيڪو اسٽيج تي ٿئي ته داد حاصل ڪري ۽ ڪتابي صورت ۾ محفوظ ٿي وڃي. پر ڪي اهڙا ڊراما به هوندا آهن جيڪي صرف ڪتابي صورت ۾ ئي مشهور ٿيندا آهن. اهڙي ڊراما ڪتابي ڊراما چورائيندا آهن.
لوڪ ناٽڪ
لوڪ ڊرامو (Folk Drama) لوڪ ڪهاڻين تي جوڙيل ناٽڪ کي سڏيندا آهن.
معجزائي ڊراما
معجزاتي ناٽڪ (Miracle Plays)، انگريزي ڊرامي جي تاريخ تي نظر وجھڻ سان خبر پوي ٿي تہ سڀ کان اول معجزائي ۽ ڪرشماتي موضوع وارا ڊراما لکيا ويا. اھڙي قسم جا ڊراما ھميشھ پادري ڪندا ھئا. جن پادرين وٽ مخصوص قسمن جي گاڏن مٿان اسٽيج ٺھيل ھوندي ھئي، سي انھن گاڏن کي ھڪ کوٺ کان ٻئي کوٺ ڪاھي ويندا ھئا ۽ ماڻھن کي ڊراما ڪري ڏيکاريندا ھئا. ھنن ڊرامن ۾ پادري خود اداڪاري ڪندا ھئا ۽ سندن موضوع مذھبي قدرن تي ٻڌل ھوندو ھو. ھنن ڊرامن ۾حضرت عيسيٰ ۽ ٻين وڏن پادرين جا معجزا ڏيکاريا ويندا هئا.
ميلو ڊراما
ميلو ڊراما (Melodrama) سنگيت ڊرامو يا گيتن ڀري ڪھاڻي. ھن قسم جي ڊرامن ۾ ٻن مختلک حالتن يا قصن جي وچ ۾ ڪشمڪش ڏيکاري ويندي اھي. انھيءَ کي تفصيل سان پيش ڪرڻ سبب اکاڻيءَ ۾ گھڻي ڊيگھ ٿي ويندي اھي. ھنن ڊرامن ۾ خود ڪلامي (Soliloquy) جو گھڻو استعمال ٿيندو اھي. هن ڊراما ۾ موسيقيءَ ۾ وڏو عمل دخل ٿيندو اھي. ڊرامي جي ڪھاڻيءَ ۾ تجسس (Suspense) بہ گھڻو ھوندو اھي. ھنن ڊرامن جو انجام خوشگوار ماحول ۾ ٿيندو اھي.
ناٽڪ منڊلي
ناٽڪ منڊلي (Dramatic Society) اها جڳھ جتي ”اسٽيج ناٽڪ“ رچايا وڃن، ان جاءِ کي ”ناٽڪ منڊلي“ چئبو آهي. 1894ع ۾ سڀ کان پھرين سنڌي ناٽڪ منڊلي ڏيارام ڄيٺمل ڪاليج ڪراچيء ۾ ’Immature Dramatic Society‘ جي نالي سان قائم ٿي. ھن منڊلي پھريون ناٽڪ ڄيٺا نند گلڻنداس ڀرياڻيءَ جو ترجمو ”نل دمينتي“ پيش ڪيو ويو هو. پوءِ منڊليءَ ٻيا بہ ڪيترا ڊراما پيش ڪيا، ”جي اڪثر مذھبي نوعيت جا ھئا. ناٽڪن جي وڌندڙ دلچسپيءَ جي ڪري سنڌ جي ننڍن وڏن شھرن ۾ ناٽڪ منڊليون کلنديون ويون، جن ۾ ڌرم ”اپڪار ڊراميٽڪ سوسائٽي“ شڪارپور (1897ع) ”بندي ماترم ناٽڪ منڊلي حيدراباد“ 1905ع)، ”چانڊڪا اميچوئر“ ڊراميٽڪ سوسائٽي لاڙڪاڻو 1907ع) ۽ ”اميچوئر ڊراميٽڪ سوسائٽي حيدراباد“ 1912ع) ۽ ٻيون ڪيتريون ئي شامل هيون.
1704ع
ڊسمبر
زمرو:سال زمرو:گريگورين ڪئلينڊر ۾ ليپ سال
باز
باز نالي پکي جا ڪافي قسم آهن۔ هي هڪ سُهڻو ۽ رعبدار پکي آهي. باز پنهنجي ڦُڙتي، تيز نظر ۽ مٿاهين اُڏام جي ڪري مشهور آهي. “نهين تيرا نشيمن قصرِ سُلطاني ڪي گنبد پر تو شاهين(باز) هي بصيرا ڪر پهاڙون ڪي چٽانون مين“
ھڪ قسم جو شڪاري پکي، جيڪو پکين جو -بادشاهه- ليکيو وڃي ٿو. سِرڻ ۽ عُقاب وغيره جي نسل سان لاڳاپيل آهي. نهايت تيز اُڏامندو آهي. هِن جا پَر وڏا ۽ زور -ڀريا- ٿين ٿا، جنهنڪري ڪڏهن ڪڏهن تمام مٿي اُڏامي، ٽِڪ ٻَڌي بيهي رهندو آهي. هن جا چنبا تکا ۽ چُهنب مُڙيل ٿيندي آهي. هيءُ پرديسي پکي آهي، جيڪو -پاڪستان- جي -اُتر- وارن جبلن مان اچي ٿو. چترال، سوات، هندوڪش ۽ قُراقُرم جبلن مان -باز- اونهاري گذرڻ بعد سيپٽمبر ڌاري سياري ۾ شڪار سانگي سنڌ ۾ ايندو آهي. سنڌ ۾ گهڻو ڪري ڪوهستان، -ٿر- ۽ لاڙ جي علائقن ۾ رهندو آهي. مُند ختم ٿيڻ تي پنهنجي مُلڪ ڏانهن موٽي ويندو آهي، -جتي- هن کي شڪار ملي ويندو آهي. هن جو شُمار اَڻ لَڀ پکين ۾ ٿئي ٿو. قد بُت ۽ شڪل شَبيھہ ۾ سِرڻ جهڙو ٿئي. هيءَ ڪانگ، ڪَٻر، جهرڪيءَ، ڳيري، -تتر-، تُلور، پاريهر، ڪبوتر، هرڻن، ننڍن ڇيلن، گهيٽن، سَهَن ۽ ڍانڍي پکين جو شڪار گهڻي انداز ۾ ڪندو آهي. -باز-، بُنيادي طرح هڪ خاص جنس جو نالو آهي، پر سنڌ ۾ آڳاٽي وقت کان هن پکيءَ جي مختلف جنسن لاءِ ”اسم جنس“ طور استعمال ٿيو. ’-باز-‘ اصل ۾ ماديءَ جو نالو آهي، جنهن جو نر ”ذُرو“ (-جده-) ٿيندو آهي، پر سنڌ ۾ -باز- کي نر جي مفهوم ۾ ئي ڪم آندو ويندو آهي. ضلعي دادوءَ جي تعلقي جوهيءَ ۾ گهڻا ماڻهو هن پکيءَ کي هاسيڪار ۽ گهڻي ناڻي تي هَٿ ڪري پالين ۽ پوءِ اُن جي هٿان ننڍن پکين جو شڪار ڪرائي خوش ٿا ٿين. هن پکيءَ جو گوشت نہ کائبو آهي. اُن کي فقط شوق خاطر پالبو آهي. -باز- جي مختلف قِسمن ۾ ڪِن جا کَنڀ ننڍا تہ ڪِن جا وڏا ٿين. هن جي نظر تِکي ٿيندي آهي. سنڌ ۾ گھٹو ڪري سياري جي مُند ۾ پکين جو شڪار ڪَرڻ ايندو آهي. بازن جا ٻہ وڏا قِسم آهن: گلاب چشم ۽ سياهه چشم. گلاب چشم يعني ڳاڙهين اکين واريون ٽي جِنسون نر ۽ مادي هن طرح ٿين. (1) -باز- (مادي)، زُرو (نر)، (2) باشو(مادي)، -بشين- (نر)، (3) شِڪرو (مادي)، چپڪ (نر). جڏهن ته سياه چشم يعني ڪارين اکين وارن ۾ پنج جِنسون ٿين (1) چرخ (مادي)، چرغيلو (نر)، (2) لغڙ (مادي)، جهڳڙ (نر)، (3) بحري (مادي)، بحري ٻچو (نر)، (4) شاهين (مادي)، شهنجو، ڪوهيلو (نر)، (5) تُرمڇي، يا چُرمچي (مادي)، چٽوئو (نر). سنڌ ۾ -باز- جي قسمن ۾ سينچاڻو ۽ ملهالو بہ شامل آهن.
زمرو:پکي
آپريشن راهه حق
آپريشن راهه حق يا راه راست پاڪستان جي اترين علائقن سوات، مالاڪنڊ وغيره ۾ انتهاپسند طالبان جي خلاف 2008ء ۾ فوجي آپريشن شروع ڪيو ويو، جيڪو 2009ء ۾ به جاري رهيو. 15 مئي 2009ء تي هن ڪارروائيءَ کي حڪومت ’آپريشن راهه حق‘ جو نالو ڏنو. حڪومت جو چوڻ هو ته انهن علائقن ۾ قانون جي حڪومت قائم ڪرڻ لاءِ مذهبي انتهاپسندن خلاف اهو قدم کنيو ويو آهي. 2009ء جي شروع ڌاري طالبان اترين علائقن ۾ پنهنجي مرضيءَ جي شريعت لاڳو ڪري ڇڏي، جڏهن ته ملڪ جي باقي سمورن عالمن ان جي مخالفت ڪئي. وڌندڙ جارحيت ۽ بدامنيءَ کي نظر ۾ رکندي حڪومت پاڪستان ۽ سرحد حڪومت طالبان سان معاهدو ڪيو ۽ نظام عدل قائم ڪرڻ لاءِ آرڊيننس جاري ڪيو، جنهن موجب طالبان جي زير اثر علائقن ۾ قاضي عدالتون قائم ڪيون ويون. طالبان انهن عدالتن ۾ پنهنجي مرضيءَ جا قاضي (جج) مقرر ڪرڻ پئي چاهيا. ايئن رياست اندر هڪ ٻي رياست جو تصور قائم ٿيڻ لڳو. مذهبي اڳواڻ صوفي محمد جي معرفت اهو ٺاهه ٿيو هو پر جٽاءُ نه ڪري سگهيو ۽ انتها پسندن، جن ۾ ڪي ڏوهاري به شامل هئا، رياستي ادارن جي ماڻهن کي اغوا ۽ قتل ڪيو، گڏوگڏ هنن جمهوريت ۽ عدالتن جي نظام کي غير اسلامي قرار ڏنو. ان صورتحال کي ڏسندي حڪومت ٻيهر آپريشن شروع ڪيو، جنهن کي وري ”آپريشن راهه راست“ جو نالو ڏنو ويو، جنهن جي نتيجي ۾ سوات، مالاڪنڊ، دير، بونير ۽ ڀرپاسي وارن علائقن مان وڏي پئماني تي ماڻهن لڏ پلاڻ ڪئي جن مان ڪيترن سنڌ ۾ ۽ ٻين پنجاب ۽ سرحد جي مختلف علائقن ۾ اچي سڪونت اختيار ڪئي. ڪيترن ماڻهن کي عارضي ڪيمپن ۾ رهايو ويو آهي.
زمرو:دهشتگردي
امام مسلم
تعارف
امام مسلم جو پورو ۽ صحيح نالو مسلم آهي. پيءُ جو نالو الحجاج ء مسلم جي ڪنيت ابوالحسن آهي.لقب عساڪرالدين آهي سندس نسب مسلم بن حجاج بن ورد بن مسلم ورد بن کوشار آهي.
امام مسلم جي نسبت قبيلي قشير جي طرف آهي ء خراسان جي هڪ مشهور نيشاپور جي طرف ڪندي نيشاپوري به آهي.'
سن ولادت
امام مسلم جي سن جي ولادت ۾ ڪجه اختلاف آهن عام طور تي ٽي سن ولادت پيش ڪيا ويندا آهن ٢٠٢ھ، ٢٠٤ھ ء ٢٠٦ھ
شاگرد
امام ترمذی ابو عیسی ترمذی، امام ابوبکر ابن خزیمہ امام ابوعوانہ، ابو حاتم رازی یحیی بن ساعدہ امام مسلم جا شاگرد آهن.
ڪتابون
اوهان جي مشهور ڪتاب صحيح مسلم آهي  ان کان علاوه جيڪي ڪتابو لکيو آهن سي ڪجه هن ريت آهن
(١) المسند الکبیر علی الرجال
(٢) الا سماء والکنی
(٣) کتاب الجامع علی الابواب
(٤) الجامع الکبیر
(٥) کتاب السیر
(٧) کتاب الوجدان
(٨) کتاب الا قران
(٩) کتاب المشائخ ثوری
(١٠) کتاب سوالا ت امام احمد بن حبنل
(١١) کتاب حدیث عمر وبن شعیب (١٢) کتاب مشائخ مالک
(١٣) کتاب مشائخ ثوری
(١٤) کتاب مشائخ شعبہ
(١٥) کتاب اولادصحابہ
(١٦) کتاب اوہام المحدثین
(١٨)کتاب رواۃ الا عتبار
(١٩) کتاب المخغرمین
وفات
امام مسلم 261 هجري ۾ صفات ڪئي سندس عمر 57 سالن جي هئي اوهان کي نيشاپور ۾ دفن ڪيو ويو.
پڻ ڏسندا
امام بخاري
حوالا
زمرو:شخصيتون
اڳتي قدم (ڪتاب)
سنڌ جي نامور -ترقي- پسند ڪهاڻيڪار ۽ اديب گوبند مالهيءَ جي ڪهاڻين جو هڪ مجموعو پڻ ’-اڳتي قدم-‘ جي نالي سان -اپريل- 1986ع ۾، سنڌي ٽائيمس پبليڪيشن الهاس نگر (ڀارت) پاران، نارائڻ ڀارتيءَ ڇپائي پڌرو ڪيو آهي، جنهن ۾ مالهيءَ جون 10 ڪهاڻيون شامل آهن. هي سنڌي ٽائيمس پبليڪيشن پاران مالهيءَ جي ڪهاڻين جو ڇپايل ٻيو مجموعو آهي، سندس پهريون مجموعو ’اها به -آکاڻي- آ‘ نالي سان ڇپايو ويو هو. ’-اڳتي قدم-‘، ڪرائون سائيز جي 136 صفحن تي مشتمل آهي، جنهن جي قيمت 10 رپيا رکيل آهي.
رومانيا
رومانيا: انگريزيءَ ۾ Romania''' (România ) يورپ جي ھڪ خودمختيار ملڪ جو نالو آهي جنھن جي گاديءَ جو هنڌ بخارسٽ آھي.
تعارف
ھي رياست يورپ جي اوڏکڻ اوڀر ۾ واقع آهي. ان جون سرحدون ڪاري سمنڊ، بلغاريہ، يوڪرائن،ھنگري سربيا ۽ مالدووا سان ملن ٿيون.
حوالا
زمرو:اوڀر يورپي ملڪ زمرو:يورپي اتحاد جا رڪن ملڪ زمرو:يورپي ملڪ
1705ع
ڊسمبر
زمرو:سال
چندي ڳڙھ
thumb چندي ڳڙھ ڀارت جي صوبي پنجاب جو ھڪ آھي۔ ھي شھر ھندستان جي ٻن رياستن پنجاب ۽ ھرياڻہ جي گادي جي ھنڌ جي طور تي سڃاتو ويندو آھي۔ چندي ڳڙھ جو مطلب آھي "چندي جو قلعو"۔ چندیڍي ڳڙھ جو نالو ھڪ قديم چندي مندر سان جوڙيو وڃي ٿو۔ چندي ڳڙھ جو مطلب "خوبصورت شھر" بہ ورتو جاتا ويندو آھي۔2001ع جي مردم شماري جي مطابق چندي ڳڙھ ۾ شامل موھالي، پنچڪلا ۽ زرقپور سميت ان جي آبادی 1,165,111 آھي۔ شھر ۾ ھرياڻہ، انبالہ، پنچڪلا، موھالي، پٽيالہ ۽ روپڙ جا ضلعا شامل آھن.
تاريخ
1947ع ۾ ننڍي کنڍ جي تقسيم ۾ جڏھن ڀارت ۽ پاڪستان معرض وجود ۾ آيا تہ پنجاب کي ٻن حصن ۾ تقسيم ڪيو ويو۔ جنھن سبب لاھور پاڪستاني پنجاب جو گادي جو ھنڌ بنجڻ بعد ھندستاني پنجاب کي ھڪ نئين گادي جي ھنڌ جي ضرورت ھئي۔ جنھن ڪري ھن مقصد جي لاءِ ھڪ نئون شھر بڻايو ويو۔ جواھر لال نھرو جي نئين شھر ڪميشن، ۽ يہ لي ڪوربوزيہ جي طرف کان بڻايو ويو ھو.
حوالا
زمرو: ھندستان جا شھر، وسنديون ۽ واھڻ
آسورن جو دڙو
هي دڙو قبل از تاريخ/ سنڌو تهذيب سان تعلق رکي ٿو. بدين شھر کان ٥ ميل اتر اولهه. ديهه پنو، تپو پنو، لڳ ڳوٺ حاجي لکاني ساريي وٽ واقع آهي. ھي ماڳ آسورن جي نالي پويان آھي، ھي اصلي دراوڙ ھئا ۽ آرين سان مھاڏو اٽڪايو ھئائون. رگويد ۾ ھنن لاءِ آرين برا لفظ ڪتب آندا آھن. ھي دڙو زمين کان چار فوٽ مٿي ۽ ايڪڙ کن جي ايراضيءَ ۾ پکڙيل آھن. ھي شھر ريڻ دريا جي ڪناري تي آباد ھو. مٿاڇري تان سرن جا اڌڙ، ٺڪراٺو، ٽامي جا ڪٽيل سڪا ۽ اڱر جھجھي تعداد ۾ مليا آھن. ھي بستي ڪلھوڙن جي ڏينھن ۾ ڦٽي. اڱرن جو گھڻو تعداد ٻڌائي ٿو ته ھن شھر کي باهه ڏنل آھي.
حوالا
زمرو:سنڌ جي تاريخ زمرو:قديم آثار
آپريشن ڪلين اپ (ڪراچي)
آپريشن ڪلين اپ ”سھراب ڳوٺ“ (ڪراچي) ۾ جمع ٿيل ناجائز ۽ غيرملڪي ھٿيارن ۽ منشيات جي اڏن جي صفائيءَ لاءِ حڪومت سنڌ جي خاص پوليس ڪارروائي، جيڪا 12 ڊسمبر 1986ع تي ان وقت جي وزيراعليٰ سيد غوث علي شاھ جي نگرانيءَ ھيٺ ٿي. انھيءَ ڪارروائيءَ جو نالو ”آپريشن ڪلين اپ-“ رکيو ويو. سھراب ڳوٺ کي ”ڪراچيءَ جو دروازو“ چيو ويندو آھي. ھتي پھرين پٺاڻن جا آٽو پارٽس جا دڪان ھئا، جن کي بعد ۾ پوليس ڪارروائيءَ ذريعي متبادل جاين ڏانھن منتقل ڪيو ويو. ھتي باڙا مارڪيٽ ۾ سمگل ٿيل مال وڪرو ٿيندو ھو. ان کان علاوه پاڪستان جي قبائلي علائقن ۾ تيار ٿيل ھٿيارن ۽ غيرملڪي ھٿيارن جو به ھتي ناجائز وڪروٿيندو ھو. سھراب ڳوٺ منشيات، خاص ڪري ھيروئن جو مشھور اڏو ھو. آپريشن ڪلين اپ جي نتيجي ۾ سھراب ڳوٺ ڪجهه وقت لاءِ ناجائز ھٿيارن ۽ منشيات کان پاڪ ٿي ويو، پر پوءِ وري ساڳيو سلسلو شروع ٿي ويو.
سلطنت دهلي
1206ء کان 1526ء تائين هندستان تي حڪومت ڪرڻ وارن ڪيترين ئي حڪومتن کي گڏيل طور تي دهلی سلطنت چيو ويندو آهي۔ ترڪ ۽ پشتون نسل جي انهن حڪومتن ۾ خاندان غلامان (1206ء تائين 1290ء)، خلجي خاندان (1290ء تائين 1320ء)، تغلق خاندان (1320ء تائين 1413ء)، سيد خاندان (1414ء تائين 1451ء) ۽ لوڌي خاندان (1451ء تائين 1526ء) جون حڪومتون شامل آهن۔ 1526ء ۾ دهلی جي آخری سلطنت مغليه سلطنت ۾ ضم ٿي وئي۔
1398ء ۾ تيمور لنگ جي حملي جي ڪري سلطنت دهلي کي زبردست نقصان پهتو ۽ اوڌ، بنگال، جونپور، گجرات ۽ مالوه جون آزاد حڪومتون قائم ٿي ويون۔ لوڌين جي دور حڪومت ۾ دهلي سلطنت ڪافي حد تائين بحال ٿي وئي ۽ بالآخر 1526ء ۾ ظهير الدين بابر مغليه سلطنت جو بنياد رکيو۔
لوڌي خاندان (1451 - 1526)
1526-1540: مغل دور
اڪبر جسڪاڻي
اڪبر جسڪاڻي انگريزي (Akbar Jiskani) (پيدائش: پهرين سيپٽمبر 1958ع - وفات: 13 آگسٽ 1999ع) سنڌ جو ناميارو ڪهاڻيڪار، ناول نگار، شاعر ۽ صحافي هو.
جنم
اڪبر جسڪاڻي ولد ڄام خان جسڪاڻي، پهرين سيپٽمبر 1958ع تي سنڌ جي ضلعي دادوءَ جي شهر جوهيءَ ۾ ڄائو
ننڍپڻ
اڪبر ننڍڙو ئي هو، ته سندس والد سعودي عرب ۾ گذاري ويو. اڪبر کي ناني ۽ نانيءَ پاليو. کيس ڪو چاچو يا مامو به نه هو.هن پرائيمري تعليم جوهي شهر جي مين پرائيمري اسڪول مان حاصل ڪئي. مئٽرڪ جوهي هاءِ اسڪول مان ڪيائين. بي.اي ۽ ايم.اي دادو ڪاليج مان ڪيائين. زندگيءَ جا اڙانگا پيچرا طئي ڪندي، 1975ع ۾ ”جيئي سنڌ“ تحريڪ جو ميمبر ٿيو. اُن کان پوءِ جيئي سنڌ پروگريسو اسٽوڊنٽس فيڊريشن (وطن دوست پارٽي) ۽ سنڌ هاري ڪميٽيءَ لاءِ ڪم ڪيائين. هن جوهي شهر ۾، ترقي پسند قومپرست شعور پکيڙڻ ۾ وڏو ڪردار ادا ڪيو. سنڌي ادبي سنگت، جوهي شاخ جو بنياد به هن وڌو. ذوالفقار علي ڀٽي شهيد خلاف چاڪنگ ڪرڻ جي ڏوهه ۾ جيل به ڪمايائين.
نوڪري
اڪبر جسڪاڻي کي مشهور اديب ۽ ڪهاڻيڪار سيد ظفر حسن جي دؤر ۾ سنڌي ادبي بورڊ ۾ لائبريرين مقرر ڪيو ويو. بعد ۾ ٻارڙن جي ماهوار رسالي ”گل ڦل“ جو اسسٽنٽ ايڊيٽر ۽ 1987ع ۾ ايڊيٽر مقرر ٿيو.
ادبي سفر
هن فتاح هاليپوٽي (شرجيل) جي همٿائڻ تي ڪهاڻين لکڻ جي شروعات ڪئي. هن جون شروعاتي ڪهاڻيون ماهوار ”سوجهري“ ۾ ٻارڙن جي صفحي ۾ ڇپيون. اُن کان پوءِ روزاني آفتاب، عبرت، سنڌ نيوز ۽ دُعا ۾ به لکيائين. هن جي ٻاراڻين ڪهاڻين جا مجموعا ”بتين واري ناني“ (ناوليٽ)، ”رمون پيٽي“ ۽ ”خيرو حجم“ جي نالي سان نثار حسينيءَ ڇپرايا، جن مان ’رمون پيٽي‘ ۽ ’بتين واري نانيءَ‘ کي سنڌي ٻاراڻي ادب جي حوالي سان سنڌالاجيءَ طرفان بهترين ڪتاب طور انعام ڏنو ويو. اڪبر جو ڪتاب ”گلڙن جا گهاءَ“، هالا جي دوستن ڇپرايو. ان کانسواءِ اڪبر جون مختلف رسالن ۽ اخبارن ۾ ڪالم ۽ ڪهاڻيون ڇپيل آهن. اڪبر شادي نه ڪئي.
سانڍيل ڪتاب
هن فوت ٿيڻ کان اڳ، سگا شاخ جوهيءَ پاران، جوهي شهر ۾ قائم ڪيل گاج لائبرري (هاڻي اڪبر جسڪاڻي ميموريل لائبرري ) لاءِ پنهنجا سانڍيل ڪتاب ڊاڪٽر حميد سومري جي حوالي ڪيا. سندس دوستن عزيز ڪنگراڻي، شريف ٿهيم، ڊاڪٽر ستار ٻٻر، ڊاڪٽر جُمن باهوٽو ۽ ٻين اڪبر جسڪاڻي ميموريل لابرري کي پنهنجي طرفان نه صرف ڪتاب ڏنا پر مالي سهائتا به ڪئي. لائبرري لاءِ انگريزي اردو ۽ سنڌي اخبارون به گهرائڻ شروع ڪيون. هن لائبرري قائم ٿيڻ سان ڪيترائي نوجوانن کي مطالعي جو ماحول مليو. هيل تائين ڪيترائي ئي غريب نوجوان هن لابرري ۾ ويهي مطالعو ڪري چٽا ڀيٽيءَ جا امتحان ڏئي مختلف ادارن ۾ اهم عهدن تي رسيا آهن.
پراسرار موت
اڪبر جسڪاڻيءَ جو لاش حيدرآباد جي سحرش نگر واري ويران گهر مان، 13 آگسٽ 1999ع تي سڙيل حالت ۾ مليو. سندس موت اڄ ڏينهن تائين هڪ راز بڻيل آهي. اڪبر جسڪاڻي جي موت بابت ٻه ڳالهيون سامهون آهن, پر هن وقت تائين اهي ٻئي ڳالهيون ثابت نه ٿي سگهيون آهن ته اڪبر جو موت ڪيئن ۽ ڇو ٿيو؟ ڪي چون ٿا ته اڪبر جو قتل ٿيو هو، ته وري ڪي اهو به تاثر ڏين ٿا ته اڪبر آپگهات ڪيو هو، جيڪڏهن اڪبر جو قتل ٿيو هو ته ان جا ڪارڻ ڪهڙا هئا ۽ جيڪڏهن هن آپگهات ڪيو هو ته ان جو سبب ڪهڙو هو؟
حوالا
زمرو:1958ع جون پيدائشون زمرو:1999ع جون فوتگيون زمرو:پاڪستان زمرو:سنڌ زمرو:سنڌي ادب زمرو:سنڌي اديب زمرو:سنڌي شخصيتون زمرو:شخصيتون زمرو:ٻاراڻو ادب
لاڙڪاڻو تعلقو
تاريخ
لاڙڪاڻي سب ڊويزن جو پراڻو نالو ئي ھو ’چانڊڪو‘ – يعني چانڊين جو ملڪ. ھن قوم جي ماڻھن اڄ کان چار پنج صديون اڳ ھن علائقي تي قبضو ڪيو ھو.
ديھون
لاڙڪاڻي تعلقي ۾ ھيٺيون 54 ديھون آھن :
حوالا
زمرو:سنڌ جا تعلقا زمرو:ضلعو لاڙڪاڻو زمرو:لاڙڪاڻو ضلعو
701ع
ڊسمبر
زمرو:701ء زمرو:اٺين صدي زمرو:سال
گهوٽڪي تعلقو
حوالا
زمرو:سنڌ جا تعلقا
1706ع
ڊسمبر
زمرو:سال
702ع
ڊسمبر
زمرو:702ء زمرو:اٺين صدي زمرو:سال
آپڻان گليلا راند
آپڻان گليلا راند لاءِ ٻار پاڻ ۾ ڪڪل ڪڪل کيروٽيءَ وانگر ڀڄي ايندا آهن، پوءِ هڪڙا هڪڙي پاسي ويھندا، ٻيا ٻئي پاسي، انهن جا ڌوڙي وچ ۾ ويھندا، پوءِ ڌوڙي ٻئي پاڻ ۾ گليلا ساريندا، جيڪو انگ دل ۾ رکندا ۽ واري واري هرڪو ڌوڙي پنھنجن همراهن کان پڇندو تہ ”ڀيچي ڙي ڀيچي“ هو چوندا تہ ”جي ڙي ڀيچي“، وري ڌوڙي چوندو تہ ”آپڻا گليلا گهڻا“ هو جيڪي دل ۾ ايندن، اهو چوندا، جي برابر چيائون تہ ڌوڙي چوندو تہ ”چڙهي چيلهه ڀڃون“، پوءِ جن انگ پورو ٻڌايو هوندو، اهي ڌر تي سرسي حاصل ڪري وٺندا.
حوالا
زمرو:رانديون
خونسو
thumbnail|خونسو جو مندر خونسو (Khonsu) ھڪ قديم مصري ديوتا آھي جنھن جو اھم ڪردار چنڊ سان گڏ منسلڪ ھيو۔
زمرو:قمري ديوتا زمرو:مصري معبود زمرو:قديم مصری مذھب زمرو:قديم مصر