cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
حاتم علوي
حاتم علوي پورو نالو حاتم علي علوي سياسي، سماجي شخصيت ۽ بينڪار، ڪراچيءَ جي دائودي بوهرا قبيلي جي سيٺ ڪريمجي مانڊوي واري جو پوٽو هو. سندس والد سيٺ علي ڀائي 1866ع ۾ واپار سانگي اچي ڪراچيءَ ۾ مقيم ٿيو، جتي محنت، ڪفايت شعاريءَ ۽ قابليت سان ترت ئي واپار ذريعي چڱو پئسو گڏ ڪري ويو ۽ ڪافي جائداد ڪٺي ڪيائين.
پيدائش
حاتم علويءَ، 5 جمادي الثاني 1311هه/ 20 آڪٽوبر 1898ع پالڻپور، گجرات ۾ جنم ورتو. سندس والد سيٺ علي ڀائي ڪراچي ميونسپالٽيءَ جي وجود ۾ اچڻ کانپوءِ سرڪار طرفان ان جو ميمبر نامزد ٿيو. بعد ۾ پاڪستان قائم ٿيڻ تائين ميونسپالٽيءَ تي سندس خاندان مان ميمبر چونڊجندا آيا، حاتم علويءَ جو والد 1901ع ۾ وفات ڪري ويو.
تعليم
حاتم علويءَ ڪراچي جي سنڌ مدرسي ۾ تعليم ورتي، جيڪو خانبهادر حسن علي آفنديءَ سيپٽمبر 1885ع ۾ قائم ڪيو هو ۽ ان جي پهرئين بورڊ ۾ حاتم جو والد سيٺ علي ڀائي ميمبر هو. مئٽرڪ پاس ڪرڻ کان اڳ هن انگريز حڪومت خلاف هڪ مضمون لکيو، جنهن سبب کيس سنڌ مدرسي مان نيڪالي ڏني وئي، اڪثر وقت مطالعي ۽ مذهبي مشغولين ۾ گذاريائين. ننڍي هوندي کان پيءُ ماءُ جي صحبت مٿس گهرو مذهبي اثر وڌو ۽ ٿياسافيڪل سوسائٽيءَ جو ميمبر بڻيو.
پيشو ۽ سياست
حاتم علوي مختلف شعبن ۾ مختلف عهدن تي رهيو. جن ۾ سنڌ مدرسي بورڊ جو ميمبر، سنڌ يونيورسٽي ڪميشن جو ميمبر، ڪراچي يونيورسٽي سينڊيڪيٽ جو ميمبر، ڪراچي اڪيڊمي هاءِ اسڪول ۾ پنجويهن سالن تائين اعزازي سيڪريٽري، عليڳڙهه يونيورسٽي ڪورٽ جو ميمبر، صحت کاتي جي ڪراچي ريڊڪراس سوسائٽيءَ جو چيئرمئن، غريب مريضن جي سهائتا ڪميٽيءَ جو چيئرمئن، ليبر اسٽاف سوسائٽيءَ جو ميمبر، ڪراچي سوشل سروس جو چيئرمئن، گونگن، ٻوڙن ۽ انڌن جي سروس ليگ جو چيئرمئن، کاڌ خوراڪ جي فوڊ گرين پاليسي ڪميٽي گورنمينٽ آف انڊيا جو ميمبر، لوڪل باڊيز ڪراچي ميونسپالٽيءَ جو 1926ع ۾ ميمبر ۽ نائب صدر، ڪراچي ڪارپوريشن جو ميئر، لوڪل سيلف گورنمينٽ انڪوائري ڪاميٽي سنڌ جو ميمبر، ڪراچي ضلعي لوڪلبورڊ جو ميمبر، ڪراچي پورٽ ٽرسٽ جو ٽرسٽي ۽ نائب صدر، ڪراچي اربن ڪوآپريٽو سوسائٽيءَ جو چيئرمئن، سنڌ پراونشل ڪوآپريٽو بئنڪ جو ڊائريڪٽر ۽ وائيس چيئرمئن، اسٽيٽ بئنڪ آف پاڪستان جو ڊائريڪٽر، پاڪستان انڊسٽريل فنانس ڪارپوريشن جو چيئرمئن، پاڪستان سمال سيونگ اسڪيم جو آنرري ڪمشنر، ٻاهرين ملڪن جي مختلف دورن دوران وفدن جو اڳواڻ، پرڏيهي معاملن جي آفريڪن ليگ پاڪستان جو چيئرمئن، فرينڊس آف ويسٽ جو اعزازي سيڪريٽري، پاڪ- چائنا فرينڊشپ سوسائٽيءَ جو صدر، پاڪ- جرمن فورم جو ميمبر، پاڪستان لنڊن سوسائٽيءَ جو ميمبر ۽ بين الاقوامي اسلامي ايڪنامڪ ڪانفرنس جو ميمبر ۽ ٻيا عهدا اچي وڃن ٿا.
ڪانگريس تحريڪ
جڏهن خلافت تحريڪ دوران هندو مسلم اتحاد پيدا ٿيو ته حاتم علوي ڪانگريس تحريڪ ۾ داخل ٿيو. ليڪن جڏهن آل انڊيا آئيني سوالن تان مسلم ليگ ۽ ڪانگريس وچ ۾ اختلاف پيدا ٿيا ته هن مسلم ليگ ۾ شموليت اختيار ڪئي، هن نوجوانن جو هڪ گروهه به ٺاهيو ۽ ’آگي قدم‘ رسالي ۾ مضمون لکي نون خيالن جي پرچار ڪرڻ لڳو.
وفات
حاتم علوي 26 جنوري 1986ع تي وفات ڪري ويو. سندس مزار نور باغ ميوا شاهه قبرستان، ڪراچيءَ ۾ آهي.
حوالا
زمرو:ڪراچي بابت فهرستون زمرو:ڪراچي جا ميئر
مسڪان ميراڻي
مسڪان ميراڻي ، هڪ اداڪارا آهي، جنهن نجي سنڌي ٽيليويزن چينل ڪي ٽي اين جي مختلف ڊرامن ۾ ڪم ڪيو آهي، سندس هڪ ڊرامو ڪنڊن جي سيج پڻ آهي. هن پنهنجي ڪردارن ۾ نمايا ڪارڪردگي ڏيکاري آهي.
زمرو:شخصيتون زمرو:سنڌي شخصيتون زمرو:اداڪارائون
ٺري ميرواھ تعلقو
ٺري ميرواھ تعلقو پاڪستان جي صوبي سنڌ جي ضلعي خيرپور جو هڪ تعلقو آهي.هن جو صدر مقام ٺرِي مِيرواھ شھر آهي .هن تعلقي ۾  10 يونين ڪائونسلون آهن.
ديھون
ٺري ميرواھ تعلقي م ڪل 55 ديھون واقع آهن.
حوالا
زمرو:سنڌ جا تعلقا
آشڪارا
آشڪارا مشهور صوفي شاعر سچل سرمست جو پارسي شعر ۾ ڪم آندل تخلص آهي، جيڪو سچل سرمست جي فارسي شاعريءَ جي مجموعي ”ديوان آشڪارا“ ۾ پڻ ڇپيل آهي. ”آشڪارا“ نالي سان سچل چيئر پاران ڪتابچو به نڪرندو آهي. جنهن جا ڪيترائي شمارا ڇپجي چڪا آهن.
زمرو:تخلص
ادب
250px|thumb|ادب ادب (Literature) عربي ٻولي جو لفظ آھي ۽ مختلف النوع مفھوم جو حامل آھي. ظھور اسلام کان اڳ عربي ٻولي ۾ ضيافت ۽ مھماني جي معنائن ۾ استعمال ٿيندو ھو. پوءِ ھڪ ٻيو مفھوم به شامل ٿيو، جنھن کي اسان گڏيل لحاظ سان شائستگي چئي سگھون ٿا. عربن جي ويجھو مھمان نوازي لازمي شرافت سمجھي ويندي آھي، جنھن ڪري شائستگي ، سليقو ۽ حسن سلوڪ به ادب جي معنائن ۾ داخل ٿيا. جيڪو مھمان داري ۾ شائستہ ھوندو اھو عام زندگي ۾ به شائستہ ھوندو ان سان ادب جي لفظ ۾ شائستگي به اچي وئي . ھن ۾ خوش بياني به شامل آھي. اسلام کان اڳ خوش بياني کي اعلٰي ادب چيو ويندو ھو.گھلاوٽ ، گداز ، نرمي ۽ شائستگي ھي سڀ شيون ادب جو جزو بڻجي ويون. بنو اميہ جي زماني ۾ بصرَي ۽ ڪوفَي ۾ زبان جو تحريري سرمايي کي وڌيڪ فروغ حاصل ٿيو. ان ئي زماني ۾ گرامر ۽ صرف و نحو جا ڪتاب لکيا ويا تہ جيئن ادب ۾ اندازبيان جي  صحت قائم رھي. جديد دور ۾ ادب جي معنيٰ مخصوص قرار ڏني وئي. ادب جي لاءِ ضروري آھي تہ ھن ۾ تخيل ۽ جذبا ھجن نه ته ھر تحريري ڪارنامو ادب چورائي سگھي ٿو.
ساهت، ادب کي هنديءَ ۽ سنڌيءَ ۾ ساهت چيو ويندو آهي. ”ساهتيه“ سنسڪرت جو لفظ آهي. ’ساهتيه‘ لفظ جي اکري معنيٰ موجب ساهتيه ۾ لفظ ۽ معنيٰ جو پاڻ ۾گهاٽو ميلاپ آهي. ان حساب سان انسان ٻوليءَ جي وسيلي پنهنجي امنگن ۽ ويچارن جو اظهار ڪري ٿو، جيڪي لکت ۾اچي وڌيڪ دائمي ٿين ٿا. انهيءَ اکري معنيٰ موجب سمورا ادبي ڪتاب ساهتيه ۾ شمار ڪري سگهجن ٿا.
تخليق جي خواھش انسان جي فطرت آھي. ھن ئي جبلي خواھش سان آرٽ پيدا ٿئي ٿو. آرٽ ۽ ٻين علمن ۾ اھو ئي فرق آھي تہ ھن ۾ ڪائي مادي نفع مقصد نہ ھوندو آھي. ھي بي غرض مسرت آھي. ادب آرٽ جي ھڪ شاخ آھي جنھن کي "فنِ لطيف" به چئي سگھجي ٿو. ميٿيو آرنلڊ جي ويجھو اھو سڀ علم جيڪو ڪتاب جي ذريعي اسان تائين پھتو آھِ، ادب چورائي ٿو. ڪارڊ ڊينيل نيومين چوي ٿو "انساني فڪرن ، خيالن ۽ احساسن جو اظھار زبان ۽ لفظن جي ذريعي ادب چورائي ٿو". نارمن جودڪ چوي ٿو تہ "ادب مراد آھي ان تمام خيالن ۽ احساسن جي سرمائي مان جيڪي تحرير ۾ اچي چڪو آھي ۽ جنھن کي ھن طرح ترتيب ڏنو ويو آھي تہ پڙھڻ واري کي مسرت حاصل ٿئي ٿي." مطلب ته انساني تجربن جي جمالياتي اظهار کي ادب چيو وڃي ٿو.
”ادب“ پنھنجي وجود ۾ وسيع معنيٰ ۽ مفھوم رکي ٿو. ‘ادب’ لفظ جي اوسر جڏهن سر زمين عرب ۾ ٿي، تڏھن يورپ وارن ان جو مفھوم Enlightened Literature يا ’Polite Literature‘ ڪري ورتو. جنھن مان اھو علم يا تحرير ظاهر ٿي ٿٖي، جيڪا، لطافت ۽ عملي زيب ۽ زينت ڏانھن اشارو ڪري ۽ انھن قدرن جي حاصل ڪرڻ ۾ مدد ڪري ٻين لفظن ۾ ائين چئجي ته اھا تحرير يا تخليق، جيڪا انساني طبيعت ۾ لطف، سڪون يا سرور پيدا ڪري. انسائيڪلو پيڊيا برٽينيڪا مطابق “لٽريچر (Literature ) ھڪ عام لفظ اھي، جيڪو اھو مفھوم ڏئي ٿو تھ خيال جو اظھار جيڪو تحرير ھيٺ اچي سو لٽريچر اھي. اها لکت، جنهن ۾ زيب، زينت، حسن ۽ رعنائي هجي، ادب، لطافت ۽ زندگيءَ جي گوناگون حقيقتن جي ترجماني ڪري ۽ انهن خوبين جي حاصل ڪرڻ ۾ مددگار ثابت ٿئي.“ ادب جو بنيادي ڪم جمالياتي خوشي ڏيڻ آهي. ادب ۾ نثر توڙي شاعريءَ جون سڀ صنفون اچي وڃن ٿيون، جھڙوڪ: ڊراما، ڪهاڻيون، ناول، تنقيد، آتم ڪھاڻيون، سوانح عمريون، سفرناما، نظم، غزل، وايون، بيت، دوها وغيره وغيره. ولاديمير ايلڇ لينن مطابق: ادب ھڪ آئينو آهي، ۽ جيڪو آئينو صحيح ۽ حقيقي عڪس پيش نه ڪري، سو آئينو نہ سڏبو آهي. لينن پنھنجي مضمون بورجوا رسالي بابت ۾ لکيو آهي ته صحيح ۽ سچو ايب عام ۽ ڄاتل حقيقتن جو نقش چٽي، پڙھندڙ کي مطالعي ۽ سوچڻ جي راھ تي وٺي ايندو آهي. سادن دليلن ۽ کپي ويندڙ مثالن سان ھو انھن حقيقتن مان اھم ۽ ڇيد نتيجا ڪڍي ڏيکاريندو آھي، ۽ پڙھندڙ جي ذھن ۾ زندگي ۽ زندگيءَ جي حقيقتن بابت نوان نوان سوال اڀاريندو آھي.
ادبي نظريا
(Literary Theories)
نظريو ڪن منظم خيالن، تجربن، مشاهدن ۽ تجزين جو نچوڙ هوندو آهي. نظريا سياست کان وٺي ادب تائين مروج آهن. مثال طور سنڌي ٻوليءَ جي اصليت بابت ڊاڪٽر بلوچ (1917-2011ع)جو نظريو يا سراج ميمڻ (1933-2013ع) جو نظريو وغيره. نظريا ادبي به هوندا آهن, ٻوليائي به ته سماجي به آهن. نظرين جو واسطو فلسفي ۽ معاشيات سان به هوندو آهي. اديب ڪڏهن ادبي تحرير ذريعي ڪنهن سچائيءَ جو اعتراف ڪري ٿو، ڪڏهن معاشري يا انسان کي وسريل قدرن جي ياد ڏياري ٿو، ڪڏهن ڪو پيغام ڏيڻ چاهيندو آهي، ڪڏهن ماڻهن کي تفريح مهيا ڪندو آهي ته ڪڏهن جمالياتي حسن جو فن ذريعي اظهار ڪندو آهي. اهو سڀ ڪجهه هو پنهنجي مخصوص خيال يا نظريي مطابق ڪندو آهي. نظرين ذريعي سچائي، قدرن، تفريح، جماليات وغيره جي ڄاڻ ملي ٿي.
ادبي روايتون
(Literary Tradition)
ادب جو سماجي ڪارج
(Social function of literature)
ادب جي تاريخ مان معلوم ٿئي ٿو ته ادب جي سماجي ڪارج سماجي عڪاسيءَ تائين ارتقائي سفر ڪيو آهي، مثال طور هڪ وقت اهڙو هو، جڏهن ديوين ۽ ديوتائن جي خوشنودي حاصل ڪرڻ لاءِ گيتن، ڊرامن ۽ نظمن جي تخليق ٿيندي هئي، جنهن جو وڏو مقصد اهو هوندو هو ته ديوتائن جي اطاعت جو جذبو اڀارجي ۽ سندن خوشنودي حاصل ڪجي. اڳتي هلي جڳ مشهور فلاسفر افلاطون (427-437 ق-م) ادب جو سماجي ڪارج بيان ڪندي چيو ته ”ادب اهو آهي، جنهن مان اخلاق ۽ صداقت جي واڌ ويجهه ٿئي“. لوڪ ڪهاڻين تي نظر وجهڻ سان خبر پوي ٿي ته جانورن، پکين ۽ ديون جي ڪهاڻين کان وٺي بادشاهن، راڻين، پرين، شهزادين، سورمن وغيره جي عشقيه داستانن مان ڪو نه ڪو اخلاقي درس ملي ٿو. چڱي ۽ بري جي تميز، چڱائيءَ جي سوڀ، مقصد ماڻڻ لاءِ انساني جاکوڙ، تڪليفون، ڏک ڏاکڙا، مظلوم جي داد رسي، ظالم سان جنگ، اهي سڀ ڳالهيون ظاهر ڪن ٿيون ته اوائلي ادب جا خالق پنهنجي ماحول تي نظر رکندا هئا.اڳتي هلي چيو ويو ته ‘ادب زندگيءَ جو عڪس’ آهي.
جنسيات ۽ ادب
(Sex and Literature ):جنس انساني زندگيءَ جي مکيه ڪرداري محرڪن ۽ وارتائن مان هڪ آهي. انهيءَ ڪري زندگيءَ جي ترجماني ڪندي ليکڪ ’سيڪس‘ (sex) ۽ ان سان لاڳيل گوناگون مظاهرن جي تصوير ڪشي مزي خاطر نه پر حقيقت نگاريءَ طور ڪندو آهي. هن ڍنگ جي لکڻين ۾ هڪ معيار، ادبي سونهن، دلڪشي ۽ جنم وٺندڙ جمالياتي لطف هڪ اتم معيار بڻجي ٿو. جيڪڏهن انهيءَ معيار تي تخليق پنهنجي پرک ڪرائي سگهي ٿي ته پوءِ ادب ۾ جنس نگاريءَ کي عيب قرار نٿو ڏئي سگهجي. ادب ۾ جنس جي باري ۾ بنيادي مونجهارو انهيءَ وقت پيدا ٿئي ٿو جڏهن ادب ۾ جنس ۽ فحش نگاريءَ (Pornography) کي ملائي پيش ڪيو وڃي ٿو. سيڪس ٻنهي قسمن جي لکڻين ۾هوندي آهي مگر ليکڪن جا متا ڌار ڌار هوندا آهن. ادب ۾ جنس نگاري موضوع جي صورت ۾ هجي يا واقعن جي روپ ۾، اوٽ ۾ هجي يا چٽي هجي، جنس جو لاڙو سڏجي ٿي. نقادن جو چوڻ آهي ته ادب ۾ هر قسم جو جنسي موضوع ڪم آڻي سگهجي ٿو، پر شرط اهو آهي ته ان مان لذت يا آنند وارو احساس نه اڀري. انهيءَ جي ابتڙ فحش نگاري (بڇڙائي) ”جنس برائي جنس“ آهي. ادب ۾ جنس جو نظريو فرائڊ لاڳو ڪيو هو. سنڌي ادب ۾ زرينه بلوچ(جيجي)، خير النساءِ جعفري (حويليءَ کان هاسٽل تائين)، ماڻڪ (لڙهندڙ نسل)، غلام نبي مغل (ريشمي وار)، وشنو ڀاٽيا ۽ اردو ادب ۾ سعادت حسن منٽو، عصمت چغتائي جا نالا اهم آهن.
عورتا زاد ادب
(Feminist Literature):عورتا زاد ادب مان مراد اهو ادب آهي جيڪو عورتن يا مردن جو تخليق ڪيل هجي پر عورتن لاءِ لکيو ويو هجي ۽ ان ۾ عورتن جي سياسي، سماجي، معاشي، معاشرتي، نفسياتي ۽ اظهار جي ترجماني ڪيل هجي. عورت کي هڪ انسان ۽ هڪ مڪمل فرد سمجهڻ جو تاثر ملي ۽ سندس اهڙي تصوير ڪشي ڪئي وڃي. عام طور جڏهن ادب ۾ عورت جي ڪردار جي باري ۾ ڪتاب پڙهبا ته اهي عورت جا مختلف روپ ٻڌائيندا آهن، جن کي عموماً پيش ڪيو ويندو آهي Images of women in Literature جي ليکڪا ميري اين فرگوسن جا عورت جا ڇهه اهڙا روپ ٻڌايا آهن، جيڪي مذهبي ادب ۽ ڏند ڪٿائن کان وٺي هن وقت تائين تخليقي عمل ڪهاڻين، ناولن، شعرن، ۽ ڊرامن وغيره ۾ ڏنا ويا آهن: فرمانبردار زال (Submissive wife)، ماءُ (ماءُ جي روپ ۾ ڪا به عورت (The Mother)، مرد تي حاوي عورت (Dominating wife)، حسين محبوبه جيڪا اوچي آسڻ تي هجي (Women on Pedestal)، جنسي علامت يا رانديڪو (Sex Object)، ڇڙي يا اڪيلي عورت (Women without man) سنڌي سماج جا مسئلا پنهنجا آهن، ان ڪري سنڌي ادبي لکڻين ۾ عورتن جي مسئلن جي نشاندهي به مختلف آهي. هتي شهري زندگيءَ جي ڀيٽ ۾ ڳوٺاڻي زندگيءَ جي ترجماني وڌيڪ آهي. ان عمل سان ڳوٺاڻي ۽ شهري زندگيءَ جي مسئلن جي نشاندهي به مختلف آهي. سنڌ ۾ پڙهيل ۽ اڻ پڙهيل عورت جي مسئلن ۾ به هڪجهڙائي نه آهي. خود شهر ۾ ڪم ڪندڙ ۽ ڪم نه ڪندڙ عورتن جي مسئلن به هڪجهڙائي نه آهي. ڳوٺن جا معاملات اڃا به الڳ آهن. آزاديءَ کان پوءِ سنڌي سماج ۾ تعليم عام ٿيڻ لڳي ۽ عورت جي تعليم جا آهستي آهستي موقعا ملڻ لڳا. ان حساب سان سندس ادبي دنيا ۾ به شموليت وڌڻ لڳي. عورتن جي لکيل ادب ۾ عورت جي عڪاسي بهتر ٿي، اهڙو سمورو ادب جنهن ۾ عورت جي هڪ انسان ۽ فرد واري حيثيت کي اجاگر ڪيو وڃي اڃا سنڌ ۾ گهڻو تخليق نه ٿيو آهي. سنڌ ۾ اهڙو ادب لکندڙن ۾ خيرالنساءَ جعفري، نورالهديٰ شاهه، فهميده حسين، عطيه دائود، امر سنڌوءَ وغيره شامل آهن.
ادبي تاريخ
(History of Literature)
جهڙيءَ طرح ڪنهن مضمون جي تاريخ لکڻ وقت واقعن جون ڪڙيون ملائبيون آهن، اهڙي طرح ادبي تاريخ لکڻ وقت به تاريخ وار ترتيب جي انداز ۾ تخليق ٿيندڙ ادب کي لکيو ويندو آهي. ادب جي تاريخ لکڻ جو انداز تحقيقي به ٿي سگهي ٿو ته تنقيدي به يا ٻئي طريقا ٿي سگهن ٿا. ادبي تاريخ لکندڙ ادب ۾ تحريڪن، لاڙن، نظرين ۽ سماجي توڙي سياسي منظر نامي کي به ڌيان ۾ رکندو آهي. سنڌي ادب جي تاريخ سڀ کان پهرين فارسيءَ ۾ لکي ويئي. مغليه دؤر ۾ سنڌي شاعرن ، عالمن ۽ اديبن جو ذڪر فارسي ڪتابن ۾آيو. انگريزن جي دؤر کان باقاعده ڪتاب، مضمون ۽ مقالا سنڌيءَ ۾لکجڻ شروع ٿيا.سنڌي ادب جون ڪيتريون ادبي تاريخون لکيون ويون آهن، جهڙوڪ: ”سنڌ جي ادبي تاريخ” (خانبهادر محمد صديق ميمڻ)، ”تذڪره لطفي“ (لطف الله بدوي)، ”سنڌي ٻولي ۽ ادب جي تاريخ“ (ڊاڪٽر نبي بخش خان بلوچ)، ”سنڌي ادب جي تاريخ“ (ڊاڪٽر عبدالجبار جوڻيجو)، ”سنڌي ادب جي تاريخ“ ۽ ”سنڌي ادب جو تاريخي جائزو“ (ميمڻ عبدالمجيد سنڌي)، ”سنڌي ادب جي تاريخ“ (اڪبر لغاري)، ”سنڌي ادب جي تاريخ جو جديد مطالعو“ (مختيار احمد ملاح)، ”سنڌي نثر جي تاريخ“ (ڊاڪٽر غلام علي الانا)، ”سنڌي نثر جي تاريخ“ (پروفيسر منگهارام ملڪاڻي)، ”سنڌي ادب جي تاريخ“ (لعلسنگهه اجواڻي مترجم: هيرو شيوڪاڻي)، ”سنڌي ساهتيه جو اڀياس“ (ڊاڪٽر مرلي ڌر جيٽلي)، ”آزاديءَ بعد ساهتيه جو اڀياس“ (ليلا رام رچنداڻي) ”سنڌي ادب جي ارتقائي تاريخ“ (ڊاڪٽر شمس الدين عرساڻي)، ”سنڌي ادب جي تاريخ“ (انگريزيءَ ۾، پوپٽي هيراننداڻي) ”ڀارت ۾ سنڌي ساهت جو مختصر جائزو“ (منگهارام ملڪاڻي) وغيره وغيره.
ادب برائي ادب
(Art for Art’s sake)
ادبي سرگرميون
(Literary Activities)
ادبي سرگرمين مان مراد اهي مشغلا آهن، جيڪي خانگي ادبي جماعتون ۽ سرڪاري ادبي ادارا ڪندا آهن. ڪتابن جي رونمائي، ڪنهن اديب يا عالم سان رهاڻ، مشاعرو، ادبي اڀياسي ويهڪ، مرحوم اديب، عالم ۽ شاعرن جي ورسي، ڪنهن ادبي موضوع تي سيمنار، ڪانفرنس وغيره ادبي سرگرمين ۾ اچي وڃن ٿا.
ادبي ۽ علمي جماعتون
(Literary Organization)
ادب لطيف
نثر ۾ لکيل اهڙو ادب جيڪو پنهنجي ٻوليءَ جي سونھن شاعراڻي انداز ۽ لطيف پيرايي ۾ خوبصورت ڪنئرن احساسن جو اظهار ڪري.
ادب ۽ شخصيت
(Literature and Personality)
هڪ ليکڪ زندگيءَ جي مختلف رخن مان پنهنجي لکڻين جا موضوع کڻي ٿو، ان ۾ سماجي مسئلا، معاشي مسئلا، تاريخي ۽ تهذيبي مسئلا، مذهبي معاملا، غم، خوشيون، ريتون ۽ رسمون وغيره شامل آهن. ليکڪ جو جيڪو نظريو هوندو آهي، ان موجب هو پنهجي خيالن جو اظهارڪندو آهي، ان ڪري سندس لکڻيءَ مان سندس زندگيءَ جي جهلڪ به نظر ايندي آهي. جيتري ليکڪ جي شخصيت مهان هوندي، سندس لکت ۾ گهرائي به اوتري گهڻي هوندي. مثال طور شاهه لطيف جي شاعريءَ تي نظر وجهجي ٿي ته ان جي سٽ سٽ ۾ سندس شخصيت جي جهلڪ ڏسڻ ۾ اچي ٿي.
ادب برائي تعمير زندگي
ادب برائي تعمير زندگي جو مقصد اهو آهي ته ادب اهو تخليق ڪيو وڃي، جيڪو زندگيءَ جي تعمير لاءِ اتساهي يا ڪم اچي ۽ زندگيءَ جي تخريبي رُخن کي نه ڇيڙي.
صحافتي ادب
(Journalistic Literature)؛ڪيترا نقاد ۽ عالم صحافتي لکڻين کي ادب نٿا مڃين، پر ان جي باوجود پوري دنيا اندر صحافي، جيڪا روزانه جاکوڙ ڪن ٿا، اها اڳتي هلي ادب جي تاريخ ٿيو پوي. موجوده دؤر ۾ صحافت ئي ڪنھن ٻوليءَ جي لغت کي زندھھ جاويد رکڻ جو وسيلو آھي، ھڪ سڄاڻ صحافي پنھنجي ادارين، ڪالمن، فيچرن ۽ مضمونن ۾ ٻوليءَ جي سرمايي مان موزون لفظ ۽ اصطلاح چونڊي ٿو. صحافي اڄ ۽ هاڻي لکي ٿو، اديب به هاڻي لکي ٿو. صحافي تڪڙ ۾ لکي ٿو، مگر اديب آرام سان لکي ٿو. اديب جي هڪ وڏي خوبي اها آهي ته هو پنهنجي دؤرجا بهترين خيال بهترين لفظن ۾ سهڻي نموني سان محفوظ ڪري ٿو. اديب ۽ صحافي پنهنجي روز جي سچي روح کي محفوظ ڪري ٿو، ان ۾ سماجي ، سياسي ۽ معاشي جهلڪيون نظر اچن ٿيون. وقت جي رفتار سان جيئن جيئن زبان جي ترقي ٿيندي آهي ته ادب جي به ترقي ٿيندي آهي.
عارضي ادب
(Temporary Literature):اهو ادب، جيڪو عارضي يا هنگامي طرح لکيو ويو هجي ان کي عارضي يا هنگامي ادب چئبو آهي. عارضي ادب مان مراد آهي ته اهو ادب جيڪو ڪنهن عارضي مسئلي جي رد ۾ تخليق ڪيو ويو هجي ۽ مسئلي يا واقعي جي اهميت به ختم ٿي چڪي هجي. ان ۾ گهڻو ڪري حالات حاضره بابت اخباري ادب اچي ٿو.
اعترافي ادب
(Confessional Literarture): اعترافي ادب نه ته ڪا ادب جي صنف آهي نه وري ادبي لاڙو آهي. اعترافي ادب دراصل هڪ موضوع آهي، جيڪو ڪنهن ناول، ڪهاڻي، شاعري يا آتم ڪهاڻي ۾ به ٿي سگهي ٿو، جنهن ۾ ڪو اديب پنهنجي حياتي بابت، پنهنجي زندگيءَ جي ڪنهن خاص واقعي جي باري ۾ اعتراف ڪري، جان جئڪس روسو (1712-1778ع) پنهنجو ’اعتراف‘ ( My Confession) ۾ لکيو، يورپي ادب ۾ اهڙا سوين مثال وٺي سگهجن ٿا. سنڌي ۾ اديبن به آتم ڪٿائن ۾ پنهنجي زندگي ۽ پنهنجن دوستن احبابن جي باري ۾ اعتراف ڪيا آهن.
افسانوي ادب __(Fiction)
افسانوي ادب جي معنيٰ اھي خيالي يا تصوراتي ادب. مختصر ڪھاڻي (Short Story)، ناٽڪ ۽ ناول افسانوي ادب (Fiction) جون اھم شاخون آھن. افسانوي ادب جا سرجيندڙ، ڪهاڻيڪار، ناٽڪ ڪار ۽ ناول نگار سڏبا وڃن ٿا. اڄڪلهه سائنس فڪشن جو دؤر آهي، جنهن ۾ فلم به اچي وڃي ٿي. انهيءَ صنف ذريعي تخيل جي مدد سان اديب ڪن سائنسي تصورن کي پيش ڪندا آهن.
غير افسانوي ادب
(Non-Fiction):نثري ادب ۾ هڪڙيون صنفون افسانوي آهن ته ٻيون غير افسانوي. هن قسم جي نثري ادب ۾ انگن اکرن جي بنياد تي حقيقتن ۽ فتوائن کي پيش ڪيو ويندو آهي. اهو ٺوس حقيقتن جي آڌار تي هوندوآهي، جيڪا ان جي بنيادي تقاضا ليکي ويندي آهي. ان ۾ خيال جي اڏام جي گنجائش نه هوندي آهي. غير افسانوي ادب ۾ آتم ڪهاڻي، جيون ڪهاڻي، مضمون نگاري، تاريخ، سفرنامو وغيره اچي وڃن ٿا. اڄڪلهه آتم ڪٿا ۾ به تخليقي عنصر شامل ٿي ويو آهي.
الهامي ادب - الهامي يا ڪشفي علم و ادب
الھامي ادب (Apocalyptic Literature) اهڙو ادب، جنهن ۾ درويشن، سنتن جي شعرن، گفتن يا لکتن ۾ فتح انسان ذات ڪائنات لاءِ ڪي ڪشفي يا اڳ ڪٿيءَ واريون ڳالهيون ٿيل هجن. قديم ڪلاسيڪي سنڌي ادب ۾ الهامي اشارا ملن ٿا. ماموئي فقيرن جي بيتن مان ايندڙ وقت ۾ پيش ايندڙ واقعن جي باري ۾ ڄاڻ ملي ٿي. ان کان پوءِ شاهه، سچل، شاهه ڪريم جي ڪلام ۾ به ڪيترا تاريخي اهڃاڻ ملن ٿا. عبدالرحيم گروهڙي جي ڪلام ۾ به اهڙا بيت موجود آهن.
انقلابي ادب
(Revolutionary Literature):انقلابي ادب مان مراد اهڙو ادب آهي، جيڪو ڪنهن انقلابي نظرئي جي ترجماني، تبليغ، ترويج يا اشاعت جي غرض سان وجود ۾ اچي. اهڙي قسم جون تحريرون گهڻو ڪري ماڻهن ۾ جوش و جذبي جو احساس پيدا ڪنديون آهن. انقلابي اديب پنهنجي طرفان ڪنهن به مصلحت کان ڪم نه وٺندا آهن.گهڻو ڪري روسي انقلاب جي اثر هيٺ لکيل ادب کي انقلابي چيو ويندو آهي.
ڀڳتي ادب
(Bhagti Literature): وچولي دؤر واري هند ۾ هندو ڌرم سان واسطيدار وشنوءَ جي ڀڳتي ڪندا هئا، اهو هڪڙو طريقو مڪتيءَ (نجات) جو هو، جيڪو ’ڀڳوت گيتا‘ ۾ ڄاڻايل هو. شيخ اياز پنهنجي ڪتاب ”ڪتين ڪر موڙيا جڏهن “ جي ڀاڱي ٽئين ۾ لکيو آهي ته ڀڳتي ساهتيه (ادب) ڏکڻ ڀارت ۾”تامل گيتن“ ۾ شروع ٿيو جيڪي گيت ستينءَ کان ڏهين صديءَ تائين الور جي هڪ سنت شاعر لکيا هئا، پر پوءِ ڀڳتي 15 صديءَ ۾ اتر ڏانهن پکڙجي ويئي. اتي ڪبير (1518- 1430ع) ۽ گرو نانڪ (1539- 1496ع) هڪ ڪائناتي خدا ڏانهن اعتقاد جو ڦهلاءُ ڪيو، جو نه هندو هو ۽ نه مسلمان. گهڻو ڪري ڀڳتي ساهتيه (ادب) وشنوءَ جي رام يا ڪرشن جي صورت ۾ ظهور پذير ٿيڻ جي باري ۾ چيو ويو آهي. ڪرشن ڀڳتي اتر ۽ اوڀر ڀارت ۾ گهڻي هئي خاص ڪري شاعر چندي داس (15 صدي) ۽ ميران ٻائي (1649- 1608ع) ۽ گجراتي شاعرنرسمها مهتا (1580- 1500ع) وغيره ڪرشڻ ڀڳتي جا مشهور ڀڳت آهن. ڀڳتي تحريڪ جي مختلف لاڙن جو شاهه لطيف، روحل فقير، سچل سرمست ۽ ساميءَ جي شاعريءَ تي پڻ اثر ملي ٿو.
تقابلي ادب
(Comparative Literature): مختلف زبانن جي ادب جو باهمي مطالعو يا اڀياس ڪرڻ کانپوءِ نتيجا اخذ ڪرڻ.
پنگتي ادب
(Domestic Literature):هي اصطلاح خاص طور انگريزن جي دَور ۾ سنڌي هندو اديب استعمال ڪندا هئا، جنهن مان سندن مطلب هو ته اهو ادب، جنهن ۾معاشري جي ھڪ ايڪي يعني گهر اندر هلندڙ مسئلن(Domestic issues) جي اپٽار ٿيل هجي. ان ڏس ۾ ڊرامن، مضمونن، ناولن ۽ افسانن ۾ پنگتي/سماجي موضوعن کي خاص مقام حاصل هوندو هو.
فحش ادب
(Pornography):اهو ادب، جنهن ۾ جنس يا فحاشيءَ جي ترغيب ڏنل هجي، هن قسم جي ادب کي ادبي دنيا مان خارج سمجهيو ويندو آهي، ڇو جو ادب فحاشي جي ترغيب نه ٿو ڏئي.
فقهي ادب
(Religious Literature):فقهه مان مراد آهي دين جو علم، مذهبي قانون، ’فقيهه‘ ان کي چئبو آهي، جيڪو فقهه جو ڄاڻو هجي. مذهبي، ديني ادب ۾ تخليق ٿيندڙ علم و ادب کي ’فقهي ادب‘ چئبو آهي. سنڌي ۾ فقهي ادب جي تمام وڏي تاريخ آهي. فقهي ادب سنڌ ۾ خاص طور تي ڪلهوڙن جي دور ۾ عروج تي پهتو ۽ مدرسن ۾ پڙهائجڻ شروع ٿيو. ان کان پوءِ هن علم تمام گهڻي ترقي ڪئي. مخدوم ابوالحسن سن 1703ع ۾ ’مقدمة الصلوٰت‘ لکيو، جنهن ۾ نماز جا فقهي مسئلا نظم ۾ ڏنل هئا. ان سلسلي ۾ عربي-سنڌي رسم الخط ايجاد ٿي. اها هڪ تحريڪ جي صورت ۾ هلي، لکندڙ ڪتابن کي ’سنڌيون‘ سڏيو ويو. مخدوم محمد هاشم ٺٽوي، مخدوم عبدالله نرئي، عبدالرحيم گرهوڙي، مخدوم محمد ابراهيم ۽ ٻيا وڏا ليکڪ هئا. ٽالپرن جي دور تائين فقهي ادب عروج تي پهتل هو. انگريزن جي دور ۾ نثري ادب ۾ ڪتاب لکيا ويا. آزاديءَ کان پوءِ فقهي ادب گهڻي ترقي ڪئي آهي. فقيه ادب ۾ شرعي مسئلا، روزو، نماز، حج، زڪوٰت، قرباني، شڪار، طلاق، شادي، مرڻو، پرڻو وغيره جا ديني مسئلا اچي وڃن ٿا. سنڌي زبان ۾ ڊاڪٽر يار محمد ’سنڌيءَ ۾ فقهي تحقيق جي ارتقا‘ جي عنوان سان ڊاڪٽريٽ ڪئي آهي. سندس ڪتاب کي شايع ڪيو آهي.
لوڪ ادب (Folk Lore)
لوڪ ادب مان مراد اھي عام ماڻھن جو ادب، يعني اھو ادب جو تصنع، ھٿ ناٽ ۽ جڙتو ڪاريگريءَ ۽ صنعتن ۽ سينگار کان پاڪ ۽ صاف ھجي. انسائيڪلوپيڊيا مطابق ”ھي اھو علم اھي جو قديم مڃتائن، ريتن، رسمن، ڀرمن، وھمن، قديم روايتن ۽ اعتقادن تي مشتمل ھوندو اھي“. حقيقت ۾ لوڪ ادب انھن سگھڙن جي تخليق اھي، جيڪي پنھنجي خيالن جي وسعت اھر مجلسن، محفلن ۽ ڪچھرين ۾ پنهنجا خيال شعر جي روپ ۾ پيش ڪندا آهن. اھو ئي سبب اھي، جو لوڪ ادب کي ”نج دهقاني ادب“ بھ چيو ويندو اھي، ھي ادب عوام جي احساسن، جذبن، امنگن جي چٽي تصوير ھوندو اھي. لوڪ ادب جي اوائلي تاريخ جي سلسلي ۾ ڊاڪٽر نارائڻ ڀارتي لکي ٿو تھ ”حقيقت ۾ ڏٺو وڃي تھ سنڌ جي لوڪ ساھتيھ ايترو تھ اکاٽو اھي، جيتري اکاٽي اھي اسان جي سنڌي ٻولي. سنڌي لوڪ ادب ۾ ڪيترائي اھڙا جزا بھ اھن جن جو بڻ بنياد ويدن ۽ اپنشدن جي ڪٿائن توڙي ٻئي سنسڪرت ادب ۾ ملي ٿو. رامائڻ، مھاڀارت، پراڻ، برھت ڪٿا منجري ڪٿا سرت ساگ، پنجتنتر، ھتو پديش، ويتال پنج ونشتي وغيره سنسڪرت ۾ لکيل اھڙا سرچشما اھن، جن مان نھ فقط سنڌي، پر ڀارت جي ڪيترن ٻين ٻولين جي بھ ڪن لوڪ ڪٿائن ۽ پھاڪن وغيره جو جنم ٿيو اھي.“ھن علم ۾ ھيٺيون صنفون اچي وڃن ٿيون: روايتي ڪهاڻيون: جھڙوڪ لوڪ ڪھاڻيون، وير ڪھاڻيون (ڳاهون)، رزميھ نظم ۽ ڏند ڪٿائون. رسمون ۽ رواج: جھڙوڪ ڏڻ وار، رسمون ۽ رواج ۽ شادين جون رسمون وغيره. ويساهه ۽ ڀرم: جھڙوڪ جنن پرين جون ڪھاڻيون، جادو، منتر، ڦيڻا ۽ ڌاکا. لوڪ ڪهاڻيون: جھڙوڪ مشھور چوڻيون، پھاڪا، چرچا، ڳجھارتون ۽ معما وغيره. لوڪ راڳ: عوامي راڳ، جيڪو لوڪ گيت کان مختلف هوندو آهي ۽ عوام جي امنگن جي ترجماني ڪندو آهي ۽ لوڪ ڌنن تي ڳايو ويندو آهي. .
مزاحمتي ادب
(Literature of Resistance):ادب ملڪي حالتن جو ردعمل هوندو آهي. جيڪڏهن ملڪي حالتون عوامي ڀلائيءَ لاءِ سٺيون نه هونديون ته ان جو ردعمل ادب ۾ جابجا موجود هوندو آهي. مطلب ته مزاحمتي ادب، اهو ادب آهي جنهن ۾ ملڪي، ناانصافين، ناهموارين جي خلاف مزاحمت جو عنصر موجود هجي. سنڌي شاعريءَ ۾ اهو لاڙو صوفين وٽ وڌيڪ ملي ٿو. شاهه لطيف سچل سرمست ۽ شيخ اياز، ابراهيم منشي ۽ استاد بخاري کي مزاحمتي شاعر مڃيو ويو آهي. سنڌ جي مشهور افسانه نگار امر جليل ون يونٽ واري دور جي ادب کي “مزاحمتي ادب جو دور” سڏيو آهي.
نعري بازيءَ وارو ادب
اهڙو ادب، جيڪو ڪنهن خاص سياسي، سماجي يا مذهبي مقصد جي پرچار لاءِ لکيو وڃي. هن قسم جو ادب پروپئگنڊا ۽ عارضي طور مشهور به ٿيندو آهي.
حوالا
زمرو:ادب
آتمارام لعلواڻي
آتما رام پرمانند لعلواڻي (Aatmaa Raam Laalwanni) ايڪيهه اپريل 1924ع تي سکر (سنڌ) ۾ ڄائو. مئٽرڪ تائين تعليم پرايائين. ورهاڱي کان پوءِ ڀارت لڏي ويو، جتي مڌيه پرديش پرڳڻي ۾، بيتول گنج ۾، رهائش اختيار ڪيائين. سکر مان هفتيوار ”پرجا سماچار“ ۽ ماهوار ”فلم سنگيت“ شايع ڪندو هو. اسٽيج ناٽڪن ”بدنصيب“، ”موهني“، ”ڳوڙهن جي برسات“ ۽ ”ڌنوانن جي دنيا“ ۾ اداڪاري ڪيائين.
سندس هيٺيان ڪتاب ڇپيل آهن
حوالا
زمرو:شخصيتون زمرو:سنڌي شخصيتون زمرو:سنڌ جون شخصيتون زمرو:ادب زمرو:ڀارت
اخلاقي ڊراما
انگريزي ڊرامي جي اوسر ۾ معجزاتي ڊرامن کان پوءِ ‘اخلاقي ڊراما’ وڏي اھميت رکن ٿا. ھن قسم جا ڊراما مذھبي ۽ اخلاقي قدرن سان سرشار ھوندا ھئا. ھن قسم جي ڊرامن 15 ۽ 16ع صديءَ ۾سڄي يورپ ۾ وڏي مقبوليت حاصل ڪئي، جن ۾ ازل کان انسان جي پنھنجي نفس سان جنگ کي موضوع بڻايو ويندو ھو. ان کان سواءِ نيڪيءَ ۽ بديءَ جي وچ ۾ جنگ بھ ھن قسم جي ڊرامن جو خاص موضوع ھوندو هو. ھي ڊراما جيتوڻيڪ مذھبي نوعيت جا ھوندا ھئا، ان سان گڏ انهن ۾ نصحيت به هوندي هئي ۽ تعليمي خيالن، سياسي ۽ سماجي مسئلن ۽ بدعتن تي طنز به شامل ھوندي ھئي. اخلاقي ڊرامن انگلينڊ ۾ ان وقت وڌيڪ شھرت حاصل ڪئي، جڏھن ڊرامن ۾ مذھبي پرچار کان وڌيڪ ’اخلاقيات‘ (Morality) تي زور ڏنو ويو.
745ع
ڊسمبر
زمرو:745ع زمرو:اٺين صدي
حاجب رام
حاجب رام لاءِ ڪتاب ’فتح نامه سنڌ عرف چچ نامه‘ ۾ علي ڪوفي ڄاڻائي ٿو ته: ”حاجب رام وڏو داناءُ، عالم شخص هو. هي پنهنجي قابليت سان راءِ گهراڻي جي خاص ماڻهن ۾ شامل ٿيو. راءِ سهاسيءَ حاجب رام کي ’وڏو وزير‘ مقرر ڪيو. راءِ سهاسيءَ جي وقت ۾ بادشاهي فرمانن ۾ سندس صلاح کي وڏي اهميت حاصل هوندي هئي. هن جي حڪم ۾ ڪنهن به وزير يا امير کي هٿ چراند ڪرڻ جي اجازت نه هئي. خط وڪتابت، فرمان ۽ پروانا پڻ هن جي کاتي ۾ هئا. راءِ سهاسيءَ کي هن تي وڏو ڀروسو هوندو هو. سندس زال راڻي سونهن ديوي، حاجب رام کي پنهنجي پيءُ جي درجي جي عزت ڏيندي هئي.
انصاف
حاجب رام وٽ چچ بن سيلائج ملازمت جو سوال کڻي آيو. جنهن چچ جي ذهانت کي مدنظر رکندي کيس پاڻ وٽ رکيو. چچ جي ڏينهن رات محنت کي ڏسندي حاجب رام هن کي جلد ’ديوان رسائل‘ (وزير مراسلات) جي عهدي تي فائز ڪيو.
وفات
حاجب رام وڏي عمر ۾40هه/ 660ع ۾ وفات ڪئي. سندس مرڻ کانپوءِ سندس جاءِ تي چچ بن سيلائج کي مقرر ڪيو ويو.“
ارباب غلام رحيم
ڊاڪٽر -ارباب غلام رحيم- 15 سيپٽمبر 1956ع ۾ ڄائو ۽ 2004ع کان 2007ع تائين سنڌ جو وڏو وزير رهيو. سندس تعلق ٿرپارڪر ضلعي جي -ارباب- خاندان مان آهي، جيڪو -پاڪستان- ٺهڻ کانپوءِ سياست ۾ سرگرم رهيو آهي. ڪيڊٽ ڪاليج پيٽارو ڇڏڻ کان پوءِ -ارباب غلام رحيم- سنڌ ميڊيڪل ڪاليج ڪراچيءَ مان ڊاڪٽريءَ جو امتحان پاس ڪيو پر هن ڊاڪٽري پيشو اختيار ڪرڻ بدران سياست کي ترجيح ڏني. هن سياست ۾ شروعات 1981ع ۾ ضلعي ڪائونسل ٿرپارڪر جي چيئرميني سان ڪئي. بعد ۾ هو چار دفعا قومي -اسيمبلي- ۽ سنڌ -اسيمبلي- جو ميمبر چونڊيو. 2002ع ۾ ٿرپارڪر ضلعي جي -تڪ- پي -ايس- 60 مان سنڌ اسيمبليءَ جو ميمبر چونڊيو ۽ مسلم ليگ (ق) جي حڪومت ۾وزير ٿيو. 2004ع ۾ علي محمد مهر کان پوءِ سنڌ جو وڏو وزير مقرر ٿيو. مخالفن ڏانهن سندس سخت رويو رهيو. هو جنرل پرويز مشرف جو وڏو حامي ۽ پيپلز پارٽيءَ جو مخالف رهيو. 2008ع ۾ محترمه بينظير ڀٽو جي خلاف ڳالهائڻ جي ڪري سنڌ جا ماڻهو خاص ڪري پيپلز پارٽيءَ سان تعلق رکندڙ سندس سخت مخالفت ٿي پيا، نتيجي ۾ جنهن ڏينهن هو سنڌ اسيمبليءَ ۾ قسم کڻڻ آيو -ان- ڏينهن -اسيمبلي- جي ورانڊي ۾ هڪ اڻ وڻندڙ واقعو پيش آيو، جنهن جي نتيجي ۾ هو ملڪ کان ٻاهر هليو ويو.
ڪيلشم
”ڪيلشم CALCIUM“ هڪ ڪيميائي تَتوَ (عنصر) آهي ، جنهن جي نشاني C آهي.
زمرو:عناصر
1739ع
ڊسمبر
زمرو:سال
اخلاقي مثنوي
اخلاقي مثنوي (Moral Masnavi) قسم جي مثنويءَ ۾ ماضيءَ جي عظيم ۽ بلند ڪردار شخصيتن جي ڪارڪردگي ۽ اخلاقي بلندي بيان ويندي آهي. سنڌيءَ ۾ هن قسم جي مثنوين ۾ ”مثنوي محمدي“، ”سنڌ جو شاهنامو“، مثنوي ”يوسف زليخا“ وغيره اهم آهن.
محمد ضیا الحق
محمد ضياء الحق: Muhammad Zia-ul-Haq پاڪستان جو چئن ستارن وارو جنرل جيڪو 12 آگسٽ 1924 ۾ برٽش انديا جي پنجاب صوبي جي شھر جالنڌر، ۾ ڄائو ۽ 17 آگسٽ 1988 ۾ سي 130 جھاز واري حادثي ۾ فوت ٿي ويو. thumb|کاٻو|250px|[[صدر رونالڊريگن، وليم پيٽرڪ ڪليرڪ ۽ صدر محمد ضياء الحق 1982 ۾]] دھلي يونيورسٽي ۾ تعليم حاصل ڪندڙ ھن شخصيت برٽش آرمي ۾ داخل ٿي ٻي جنگ عظيم جي برما ۽ برٽش ملايا وارن محاذن ۾ حصو ورتو. 1965 ۾ پاڪ ڀارت جنگ ۾ ٽينڪ ڪمانڊر ھيو.1970 ۾ ملٽري ٽريننگ مشن جي قيادت ۾ اردن روانو ٿيو جتي شاھ حسين جي خلاف بليڪ سيپٽمبر واري بغاوت کي ڪچلڻ ۾ مددگار ٿيو.1976 ۾ کيس ذوالفقار علي ڀٽو ملڪ جو چيف آف آرمي اسٽاف مقرر ڪيو. ملڪ ۾ پاڪستان نيشنل الائنس جي سياسي تحريڪ شروع ٿيڻ کان پوءِ 5 جولاءِ 1977 تي ڀٽو حڪومت جي خلاف ڪوديتا يا فوجي بغاوت ڪري حڪومت جو تختو اونڌو ڪيو. ان فوجي آپريشن کي آپريشن فيئر پلي جو نالو ڏنائين.ملڪ جي اقتدار تي قبضو ڪري ملڪ جو آئين معطل ڪري مارشل لا لاڳو ڪري ڇڏيائين ذوالفقار علي ڀٽو تي سياستدان احمد رضا قصوري جي قتل جي ڪيس جي جاچ ايف آء اي کان ڪرائي چالان ماجسٽريٽ جي بدران سڌو سنئون لاھور ھاءِ ڪورٽ ۾ داخل ڪرائي مقدمو سيشن ڪورٽ جي بجاءِ سڌو سنئون لاھور ھاءِ ڪورٽ ۾ ھلرائي موت جي سزا ڏني وئي جنھن جي اپيل سپريم ڪورٽ ۾ ھلي جتي سزا بحال رکي ذوالفقار علي ڀٽو کي ٻن سالن جي اندر موت جي سزا ڏئي کيس اڊيالا جيل راولپنڊي ۾ ڦاھي ڏني وئي ۽ لاش فوج جي سرپرستي ۾ ڳڙھي خدابخش ۾ عزيزن جي شرڪت کان سواءِ لاوارثن وانگر دفنايو ويو .ھن جي اقتدار ۾ اچڻ سان ملڪ آمريڪا ۽ سعودي عرب جي تعاون سان افغان ۽ سويت يونين واري جنگ ۾ افغان مجاھدن جي مدد ذريعي اڻ سڌي طرح شامل ٿي ويو ھن ملڪ کي مذھبي انتھا پسندي ڏي ڌڪيو ۽ جھادي نظريي کي فروغ ڏياريو ھن جي حڪومتي پاليسين تحت لکن جي تعداد ۾ افغان جھادي پاڪستان ۾ آيا جن ذريعي پاڪستان اندر ھيروئن ۽ موتمار ھٿيارن جي پاڪستاني معاشري ۾ داخلا شروع ٿي وئي جيڪو سلسلو افغان جھاد سان گڏوگڏ 1989 تائين وڌندو رھيو. ھي يارھن سالن تائين پاڪستان جي اقتدار تي قابض رھيو ۽ ھن جي دور ۾ پريس تي شديد پابنديون رھيون ھن جي دؤر ۾ پاڪستان جو ايٽمي پروگرام جاري رھيو ۽ ملڪ ۾ صنعتڪاري ۾ اضافو ٿيو. ھن جي دؤر ۾ پاڪستان جي جي ڊي پي جو تيزي سان اضافو ٿيو.1985 ۾ ھن مارشلا ختم ڪري ملڪ ۾ غير جماعتي چونڊون ڪرائي نالي ماتر اقتدار نئين وزيراعظم محمد خان جوڻيجو جي حوالي ڪيو ۽ پاڻ ملڪ جو ڊي فيڪٽو چيف ايگزيڪيوٽو رھيو ان لاءِ ھن آئين ۾ اٺين ترميم آڻي اھم اختيار پنھنجي قبضي ۾ ورتا 1988 ۾ اوجڙي ڪيمپ جو واقعو ٿيو جنھن بعد وزيراعظم محمد خان جوڻيجو ھن جي مرضيءَ خلاف جنيوا معاھدي تي صحيح ڪئي ۽ اوجڙي ڪيمپ واري واقعي جي جاچ جو اعلان ڪيو جنھن تي ھن محمد خان جوڻيجو جي حڪومت ڊسمس ڪري اسيمبليون ٽوڙي نومبر 1988 ۾ نئين اليڪشن ڪرائڻ جو اعلان ڪيو پر 17آگسٽ 1988 تي پنھنجي فوج جي اعلي قيادت ۽ سفارتڪارن سميت جھاز جي حادثي ۾ پراسرار طور تي مارجي ويو.
حوالا
زمرو:1924ع جون پيدائشون زمرو:1988ع جون فوتگيون زمرو:پاڪستاني جنرل زمرو:پاڪستاني مسلم شخصيتون زمرو:پنجابي ماڻهو زمرو:دهلي يونيورسٽي جا اڳوڻا شاگرد
746ع
ڊسمبر
زمرو:746ء زمرو:اٺين صدي زمرو:سال
آتمڪ جيون
ڪتاب آتمڪ جيون جو مصنف ڪندن مل ڏيپچند (Kundan Mal Ddhepchand) آهي. هن ڪرائون سائيز ڪتاب ۾ 115 صفحا آهن ۽ قيمت ٽي آنا ڄاڻايل آهي. ڪوڙي مل، سنڌي ساهتيہ منڊل حيدرآباد طرفان ڪتاب جو ٽيون ڇاپو، پرڀات پريس، حيدرآباد مان 1941ع ۾ ڇاپي پڌرو ڪيو. هن ڪتاب جو چوٿون ڇاپو، جنهن ۾ 302 صفحا آهن ۽ قيمت 6 آنا لکيل آهي، ڪوڙي مل سنڌي ساهتيہ منڊل، حيدرآباد طرفان، ٻاپا پرنٽنگ پريس مان 1947ع ۾ ڇپيو.
حوالا
زمرو:1941ع ۾ ڇپيل سنڌي ڪتاب
حاجن حبدار
تصنيفون
سندس شاعريءَ جا چار مجموعا:
حال
حاجن حبدار جا مولود اڪثر مکڻو فقير مهر ۽ عبدالرحيم عزمي ريڊيي توڙي ٽي. وي تي ڳائيندا رهيا آهن. هن وقت تعلقي پني عاقل جي ڳوٺ نوراجه ۾ رهائش پذير آهي.
برمودا
left|thumb|300x300px|خلا مان برمودا جي هڪ تصوير
برمودا ( انگريزي : Bermuda) با ابجديه اوقيانوس وڏي ۾ واقع هڪ ٻيٽ ملڪ آهي، هي ملڪ برطانوي سمنڊ پار علائقو آهي جيڪو آمريڪا جي اوڀر ڪناري جي ويجھو واقع آهي۔ هن ملڪ جي گادي جو هنڌ هيملٽن آهي ۔
ارباب فيض محمد
حاجي -ارباب فيض محمد- نهڙيو، ارباب خانصاحب توڳاچيءَ جو پٽ هو، جنهن 1942ع ۾ ڳوٺ کيتلاري تعلقي ڏيپلي ۾ -جنم- ورتو. -ارباب فيض محمد- سياست جي شروعات 1970ع کان شروع ڪئي. 1977ع واري اليڪشن دوران پي. -ايس- 55 -تان- بنا مقابلي سنڌ اسيمبليءَ جو ميمبر ٿيو. 1985ع جي چونڊن ۾ اباڻي -تڪ- ڏيپلي جي صوبائي اسيمبليءَ جي سيٽ پي. -ايس- 55 -تان- سنڌ اسيمبليءَ جو ميمبر چونڊيو ويو. 1988ع جي اليڪشن ۾ -ارباب فيض محمد- بنا مقابلي ڪامياب ٿيو. 1990ع جي اليڪشن دوران هن وري به اباڻي -تڪ- پي. -ايس- 55 ڏيپلي تي فارم ڀرايو ۽ ڪامياب ٿيو، سنڌ حڪومت ۾ شامل ٿي جيل کاتي جو صوبائي وزير ٿيو. 1997ع جي اليڪشن دوران ساڳي -تڪ- پي. -ايس- 55 ڏيپلي -تان- بنا مقابلي ڪامياب ٿيو. سنڌ حڪومت ۾ منرل، لائيو اسٽاڪ ۽ فشريز کاتي جو وزير بڻيو. اهڙي ريت اباڻي -تڪ- -تان- پنج دفعا سنڌ اسيمبليءَ جو ميمبر چونڊيو. ٻه دفعا صوبائي وزير ٿيو، -ارباب فيض محمد- 27 نومبر 2000ع تي وفات ڪئي.
ڪورنگي فش هاربر
ڪورنگي فش هاربر ڪراچي بن قاسم ٽائون سنڌ جي چشمه ڳوٺ ۾ آهي. ڪورنگي فش هاربر کي پورٽس ۽ شپنگ جو وفاقي وزير سنڀاليندو آهي.هي ماهيگرن جي ترقي ۾ اصلاحي ۽ خدماتي ڪم انجام ڏيندو آھي.
1740ع
ڊسمبر
زمرو:سال زمرو:گريگورين ڪئلينڊر ۾ ليپ سال
سکر هوائي اڏو
سکر هوائي اڏو پاڪستان جي صوبي سنڌ جي شهر سکر ۾ واقع آهي۔ جيڪو شهر کان تقریباً 1.8 ڪلوميٽر جي فاصلي تي واقع آهي۔
خارجي ڳنڍڻا
زمرو:سنڌ ۾ ايئرپورٽ زمرو:پاڪستان جا هوائي اڏا
747ع
ڊسمبر
زمرو:747ء زمرو:اٺين صدي زمرو:سال
انگون
thumb|انگون انگون، اينگگون ڪيپٽي ساسمي (انگريزي: Anggun Cipta Sasmi) (پيدائش 29 اپريل 1974) انڊونيشيا جو هڪ ڳائڪه آهي جيڪا هاڻي فرانسيسي شهري آهي.
حوالا
زمرو:1974ع جون پيدائشون زمرو:جيئرا ماڻهو
عبدالله ڳوٺ
عبدالله ڳوٺ ڪراچي, سنڌ ,بن قاسم ٽائون جو هڪ علائقو آهي. زمرو:ڪراچي جا گردونواح
احمدي
احمديہ ڪميونٽي ھڪ تڪراري اسلامي تبليغي تحريڪ جو نالو آهي جنھن جو بنياد مرزا غلام احمد (1835 - 1908) برٽش انڊيا واري دؤر ۾ وڌو. ان جي شروعات اتر انڊيا جي ھڪ شھر قادياڻ ۾ 1889 ۾ ٿي ۽ اتان تبليغ ذريعي دنيا جي مختلف علائقن ۾ ڦھلجي وئي جن ۾ آفريڪا، ڏکڻ-اوڀر ايشيا، برطانيا، اتر آمريڪا شامل آهن. ان تحريڪ جي رڪنن ۾ گھڻي ڀاڱي پئسي وارا ماڻھو شامل آهن. 1914 ۾ اھا ٻن ڌڙن ۾ ورھائجي وئي جن مان ھڪ ڌڙو قادياڻي ۽ ٻيو لاھوري سڏجڻ لڳو. قادياڻي ڌڙي پنھنجو نالو احمديہ مسلم ڪميونٽي رکيو لاھوري ڌڙي جو نالو اسلامي تبليغ واري احمديہ ايسوسيئيشن ھيو. ٻنھي گرپن پنھنجي جماعتن ۾ تبليغ ذريعي رڪنن جو وڏو اضافو ڪيو. 2001 ۾ دنيا ۾ احمدي ڪميونٽي ۾ شامل ماڻھن جي تعداد جو تخمينو ھڪ ڪروڙ کان مٿي ھيو پر ان ڪميونٽي مطابق تعداد ان کان گھڻو مٿي آھي ۽ وڌي رھيو آھي.
نالو
ھن جماعت جو احمدي نالو جماعت جي مطابق حضرت محمد صلي الله عليه وسلم جي قرآن ۾ ڏنل نالي احمد جي نسبت سان رکيو ويو.
عقيدو
احمدي ڪميونٽي جو عقيدو آهي تہ اوڻويھين صدي ۾ اسلام زوال طرف وڌي رھيو ھو ان ڪري خدا مذھب جي تجديد خاطر غلام احمد قادياڻي کي دنيا ۾ موڪليو. اھي قرآن کي پنھنجو پاڪ ڪتاب سمجھن ٿا ۽ انھن قرآن جا دنيا جي مختلف ٻولين ۾ ترجما پڻ ڪيا آھن. احمدي اسلام جي پنج بنيادي رڪنن : ڪلمه طيب، نماز، زڪوات، روزو ۽ حج ۾ يقين رکندڙ آھن. انھن جو خيال آهي تہ غلام احمد خدا طرفان موڪليل پيغمبر مسيح   ۽ مھدي ھيو جنھن جي اڳواٽ بشارت ٿيل ھئي ۽ جيڪو مسلمان ان کي نہ ٿو مڃي اھو ڪافر آهي. ھنن جي دعوا مطابق غلام احمد ڀڳوان ڪرشن ھيو جيڪو انساني روپ ۾ ڌرتي تي پيدا ٿيو. ھنن جو عقيدو آهي تہ غلام احمد کان پوء خلافت جو اختيار خليفي جي ذريعي جاري آھي ھنن جي ان عقيدي تي مسلمانن، ھندن ۽ عيسائين مان ڪافي ماڻھن اعتراض اٿاريا. قدامت پسند اسلامي گروھن پاران انڊيا ۽ پاڪستان ۾ انھن تي حملا ڪري نشانو بڻايو. پاڪستان ۾ سني مسلڪ وارن طرفان زبردست مخالفت ڪري لاھوري گروپ ھاڻي مرزا غلام احمد کي پيغمبر تسليم نہ ٿو ڪري پر کيس مجدد سمجھي ٿو. 1974 ۾ پاڪستان ۾ احمدي جماعت وارن کي آئين ۾ ترميم ڪري غير مسلم اقليت قرار ڏنو ويو ھو جنھن بعد 1984 ۾ انھن جي سرگرمين تي سرڪار پاران پابندي لڳائي وئي. .
ختم نبوت
احمدين مطابق قرآن خدا جو انسانن لاء آخري پيغام آھي ۽ محمد صہ شريعت ڏيندڙ آخري نبي آهي پر خدا طرفان چونڊيلن سان رابطن جو سلسلو جاري رھندو جيڪي پيغمبر محمد صہ جي مڪمل پيروي ڪندڙ ھوندا. اھڙي طرح ھنن جي دعوا آھي تہ غلام احمد قادياڻي خدا جو چونڊيل پيغمبر آھي. ان دعوا جي ڪري اھي اسلامي دنيا اندر مسلمانن ۾ تڪراري بڻجي ويا.
صدر مقام
1947 ۾ ننڍي کنڊ جي ورھاست بعد ھنن پنھنجي صدر مقام پاڪستان جي پنجاب ۾ ربوا منتقل ڪيو. ان بعد 1980 واري ڏھاڪي ۾ پاڪستان اندر سخت مخالفت جي ڪري انھن جي چوٿين خليفي مرزا طاھر احمد صدر مقام ربوا کان لنڊن منتقل ڪيو. ھن وقت ان ڪميونٽي جو خليفو مرزا مسرور احمد آھي جيڪو مرزا طاھر احمد جو پٽ ۽ مرزا غلام احمد جو پڙ پوٽو آهي.
ساڳي نالي سان ٻيون جماعتون
مصر ۾ ھڪ صوفي بزرگ احمد البدوي (1200-1276) جا عقيدتمند پڻ احمدي سڏبا آهن جن جو ھن جماعت سان ڪوبه تعلق ناهي.
حوالا
زمرو:اسلام زمرو:پاڪستان ۾ مذھبي اقليتون زمرو:مذھب زمرو:پاڪستان ۾ اسلام
وڪيپيڊيا
thumb|left|upright=3|
وڪيپيڊيا(Wikipedia)  (اچار  يا ) (تلفظ: or  ) ويب آڌاريل گھڻ لساني کليل مواد ڄاڻَ چيڪلو آهي.
تاريخ
هيءُ ڄاڻ چيڪلو دنيا جي 253 ٻولين ۾ ڀاڱيوارائي طور رضاڪار لکي رهيا آهن، جيڪي سڄي دنيا ۾ پکڙيل آهن. اڪثر مقالا کليل مواد آهن، جن کي ڪو به ترميمي سگھي ٿو. هيءَ رٿا بنا نفعي نقصان جي بنياد تي ڪم ڪندڙ وڪيذريعات پيڙهڪا هلائي رهي آهي. جيڪڏهن وڪيپيڊيا يُوزر کي ڳڻپيوڪر (ڪمپيوٽر)، سمارٽ فون، انٽرنيٽ ڪنيڪشن، ۽ هڪ ويب جھانگُوءَ جي سهوليت ميسر آهي تہ هُو وڪيپيڊيا تي اڳي ئي موجود صفحن کي سنواري سگھي ٿو ۽ نوان صفحا پڻ متعارف ڪرائي سگھي ٿو، جيڪي پڻ کليل مواد تصور ڪيا ويندا. ھِن رِٿا جو بُنياد جنوري 15، 2001ع، تي رکيو ويو، ۽ اڄ وڪيپيڊيا انٽرنيٽ تي موجود وڏي ۾ وڏو، تڪڙي ۾ تڪڙو وڌندڙ ۽ مقبول ترين عام حواليه ڄاڻ جو خزانو آهي. نومبر 2007ع تائين، وڪيپيڊيا تي 253 ٻولين ۾ 91 لک مضمون لکجي چڪا هئا. انگريزي وڪيپيڊيا سيپٽمبر 9، 2007ع تي 20 لک مضمونن جو حدف پورو ڪيو. پنهنجي وڌندڙ مقبوليت باعث، هن وقت وڪيپيڊيا انٽرنيٽ تي گھڻي ۾ گھڻو گُھمجندڙ 10 ويب سائيٽن ۾ شمار ٿي ٿِي.
وڪيپيڊيا جو مواد کليل هُئڻ ڪري، ان جي قابل اعتبار ۽ تز هئڻ تي سوال اُٿاريا ويندا رهيا آهن. وڪيپيڊيا تي ٿيندڙ تنقيد جو مرڪز واندائپ آهي، جنهن جو نشانو وڪيپيڊيا ٿي سگھي ٿي؛ جنهن ۾ بي معنيٰ ۽ بي مقصد اکر يا جملا وجھڻ، غير درست ڄاڻ رکڻ، جانبداريءَ تي ٻڌل ڄاڻ رکڻ، وغيره وغيره شامل آهن. تجربو ٻڌائي ٿو تہ واندائپ تمام ننڍو مُدو رهي سگھندي آهي.
آتڻ
گهر جو اهو حصو، جنهن ۾ ويهي عورتون آڳاٽي وقت ۾ سُٽ ڪتينديون هيون، جتي اوڙي پاڙي جون عورتون به اينديون هيون.
وڪيپيڊيا
تاريخ
وڪيپيڊيا جي سنڌي ورزن، سنڌي وڪيچيڪلو جو بُنياد 21هين فيبروري 2006ع تي جناب احسان احمد عرساڻيءَ وِڌو. هن وقت سنڌي وڪيچيڪلو تي ' مضمون لکجي چڪا آهن. <br style="font-family: MB Lateefi;">
آتڻ
سُٽ ڪتڻ جا جدا جدا مرحلا هئا، پهرين ڦٽيون ٽاڻي، ڪڪڙا ۽ ڪپهه جدا ڪرڻ، پوءِ ڪپهه مان پها ۽ پوڻيون ٺاهڻ، جن مان پوءِ سُٽ ڪتڻ ۾ آساني ٿيندي هئي. سُٽ، چرخي تي ڪتبو هو. پُوڻي هڪ هٿ ۾ کڻي ائٽ کي ڦيرو ڏبو هو ته ڦَڪ ڦرندي هئي، جنهن جي چهنب ۾ ڪپهه جي پوڻي ڏيڻ سان تند ٺهڻ شروع ٿيندي هئي. آتڻ ۾ ٺهيل سُٽ دڪاندار کي وڪرو ڪبو هو، يا ڪپڙي اُڻڻ لاءِ ڪوريءَ کي ڏبو هو.
وڪيپيڊيا
حواشِي
زمرو:وڪيپيڊيا زمرو:همڪاري منصوبا زمرو:آزاد ڄاڻ چيڪلو (انسائيڪلوپيڊيا) زمرو:سماجي اطلاعاتي عملڪاري زمرو:مجازي سماج(Virtual communities) زمرو:وڪي ذريعات منصوبا زمرو:وڪي زمرو:آمريڪي ويب سائيٽون زمرو:وڊيو ڪلپس تي مشتمل مضمون
سردار خان محمد ڏاھري
ﺭﺋﻴﺲ ﺳﺮﺩﺍﺭ ﺧﺎﻥ ﻣﺤﻤﺪ ڏﺍﻫﺮﻱ ﺭﺋﻴﺲ ﺧﺎﻥ ﻣﺤﻤﺪ ڏﺍﻫﺮﻱ ﻭﻟﺪ ﺟﺎﻥ ﻣﺤﻤﺪ ڏﺍﻫﺮﻱ ﺟﻲ ﭘﻴﺪﺍﺋﺶ 4 ﺟﻮﻥ 1946ﻉ ۾ ﮘﻮﭞ ﺭﺿﺎ ﻣﺤﻤﺪ ڏﺍﻫﺮﻱ ﺗﻌﻠﻘﻪ ﺩﻭﻟﺘﭙﻮﺭ ﺿﻠﻊ ﻧﻮﺍﺏ ﺷﺎﻩ ۾ ﭤﻲ. ﭘﺮﺍﺋﻤﺮﻱ ﺗﻌﻠﻴﻢ ﮘﻮﭞ ﺳﺮﺩﺍﺭ ﺭﺿﺎ ﻣﺤﻤﺪ ڏﺍﻫﺮﻱ ﻣﺎﻥ ﺣﺎﺻﻞ ڪﺌﻲ. ﺳﻴڪﻴﻨڊﺭﻱ ﺗﻌﻠﻴﻢ ﻣﺌٽﺮڪ ﻫﺎﺀِ ﺍﺳڪﻮﻝ ﺩﻭﻟﺘﭙﻮﺭ ﻣﺎﻥ ﺳﺎﻝ 1979 ﻉ ۾ ﺍﻧٽﺮ 1982ﻉ ۾ ﮔﻮﺭﻧﻤﻴﻨٽ ڊﮔﺮﻱ ڪﺎﻟﻴﺞ ﻣﻬﺮﺍﮠ ﻣﻮﺭﻭ ﻣﺎﻥ ﺑﻲ ﺍﻱ ﺁﻧﺮﺱ ﺳﻨﮅ ﻳﻮﻧﻴﻮﺭﺳٽﻲ ﭴﺂﻣﺸﻮﺭﻭ ﻣﺎﻥ ڪﺌﻲ. ﺍﻳﻢ ﺍﻱ ﭘﻮﻟﻴٽﻴڪﻞ ﺳﺎﺋﻨﺲ 1988ﻉ ۾ ﺳﻨﮅ ﻳﻮﻧﻴﻮﺭﺳٽﻲ ﻣﺎﻥ ۽ ﺍﻳﻞ ﺍﻳﻞ ﺑﻲ ﺳﻨﮅ ﻳﻮﻧﻲ ﻭﺭﺳٽﻲ ﭴﺎﻣﺸﻮﺭﻭ ﻣﺎﻥ ڪﺌﻲ. ﺳﺎﻝ 1990ﻉ ﺟﻲ ﻋﺎﻡ ﺍﻟﻴڪﺸﻦ ۾ ﺻﻮﺑﺎﺋﻲ ﺍﺳﻴﻤﺒﻠﻲ ﭘﻲ ﺍﻳﺲ 22 ﺗﻲ ﭘﻴﭙﻠﺰ ﭘﺎﺭٽﻲ ﺟﻲ ٽڪﻴٽ ﺗﻲ ﺑﻴﭡﻮ ۽ ڪﺎﻣﻴﺎﺏ ﭤﻴﻮ. 1993ﻉ ﺗﺎﺋﻴﻦ ﺻﻮﺑﺎﺋﻲ ﺍﺳﻴﻤﺒﻠﻲ ﺟﻮ ﻣﻴﻤﺒﺮ ﺭﻫﻴﻮ. ﻋﻼﺋﻘﻲ ﺟﺎ ﻣﺴﺌﻼ ﺣﻞ ڪﺮﮠ ﺷڪﺎﺭ ﻭﺍﻟﻲ ﺑﺎﻝ ﺭﺍﻧﺪ ﺳﺎﻥ ﺩﻟﭽﺴﭙﻲ ﺍﭤﺲ. ﻫڪ ﺩﻓﻌﻮ ﻋﻤﺮﻭ ﺑﻪ ڪﻴﻮ ﺍﭤﺲ. ۽ ﭘﺎڙﻱ ﻭﺍﺭﻥ ﺟﻲ ﻣﺪﺩ ڪﺮﮠ ﺩﻭﺳﺘﻲﺀَ ﺟﻮ ﻭﻓﺎﺩﺍﺭ ﻋﻮﺍﻡ ﺟﻮ ﺧﺪﻣﺘﮕﺎﺭ ڪﺸﺎﺩﻭ ﻫﭣ ۽ ڪﺸﺎﺩﻱ ﺩﻝ ﺍﭤﺲ. ﻣﻠﮡ ﺟﻮ ڏﺍﮂﻭ ﺩﻟﭙﺴﻨﺪ ﺍﻧﺪﺍﺯ ۽ ﻋﺰﺕ ڏﻳﺌﻲ ۽ ﻭﭠﻲ ﺧﻮﺏ ﭴﺎﮢﻲ
64ع
فوتگيون
زمرو:64ع
حاجن سائل
حاجن سائل ميمڻ عرف حاجي محمد ’حاجن سائل‘ ولد حاجي عبدالحڪيم ’عاجز‘ ميمڻ 8 اپريل 1945ع تي مٽياري شهر ۾ ڄائو.
تصنيفون
هيءُ نظم توڙي نثر ۾ لکي ٿو. هن جي شاعري رومانوي غزلن ۽ مذهبي موضوع تي آهي. هي پنهنجا ڪتاب ڇپرائي بنا معاوضي جي ورهائي ڇڏيندو آهي. سندس 7 ڪتاب ڇپجي چڪا آهن جن ۾:
حال
هن وقت مٽياريءَ ۾ رهائش پذير آهي.
ڀينس ڪالوني
ڀينس ڪالوني ڪراچي, سنڌ ,بن قاسم ٽائون جو هڪ علائقو آهي.هي مينهن جو هڪ مرڪز آهي جتان واپاري کير ۽ گوشت جون خدمتون ڪراچي جي ماڻهن کي ڏيندا آهن.
نفاذ قانون جا ادارا (پاڪستان)
thumb|سنڌ پوليس جو هڪ اهلڪار (ڪانسٽيبل) قانون نافذ ڪرڻ وارا ادارا پاڪستان جا اھي ادارا آھن جن کي آئين پاڪستان حق ڏنو آھي تہ اھي پاڪستان جي سرزمين تي قانون جو نفاذ ڪرن۔ زمرو:پاڪستان ۾ نفاذ قانون
سول نافرماني
alt=سِوِل نافرماني ڪندڙ ريلوي ٽريڪ کي بند ڪيون ويٺل آهن|thumb|سِوِل نافرماني ڪندڙ ريلوي ٽريڪ کي بند ڪيون ويٺل آهن thumb|سول نافرماني جو ترانو ٻُڌو
شهري نافرماني (Civil dis-obedience) هڪ احتجاجي حڪمت عملي آهي، جنهن کي ننڍي کنڊ (برصغير) ۾ برطانوي حڪومت خلاف تحريڪ دوران گانڌيءَ کي مشهوري ڏني. ان نظريئي مطابق، آبادي ملڪي قانون جو احترام ڪندي يا احتجاج ڪري. اهو اَهنسا جي بنياد تي ڪيو ويندو آهي. 1950ع جي ڏهاڪي ۾ برطانيا ۾ ايٽمي هٿيارن جي نيتين خلاف هي تحريڪ پڻ هلائي وئي هئي
ڊائونلوڊ
thumb|ڊائونلوڊ جي نشاني ڪمپيوٽر نيٽورڪنگ ۾، ڊائونلوڊ، (انگريزي: Download مخفف: DL) ڏوراهين ڪمپيوٽر مان مواد حاصل ڪرڻ کي چئجي ٿو. اهو ڏورانهون ڪمپيوٽر ڪو ويب سرور هجي يا ايف ٽي پي سرور يا اي ميل سرور.
ڊائونلوڊ جو ضد اپلوڊ (انگريزي: UPload مخفف: UL) هوندو آهي، جنهن ۾ مواد حاصل ڪرڻ بجاءِ مواد کي ڏوراهين ڪمپيوٽر ڏي موڪليو ويندو آهي.
تشريح
ڊائونلوڊ مان مراد آهي ڪنهن ڏوراهين ڪمپيوٽر مان ڪو مواد حاصل ڪري، پنهنجي ڪمپيوٽر ۾ محفوظ ڪجي ۽ بعد ۾ ان کي استعمال ڪجي. ڊائونلوڊ ۽ مواد جي منتقلي (انگريزي: Data Transfer) ٻه لڳ اصطلاح آهن، مواد جي منتقلي مان مراد آهي ته ٻن ڪمپيوٽرن يا سمارٽ فون مان مواد کي منتقل ڪجي، جڏهن ته ڊائونلوڊ مان مراد،اهو مواد آهي جيڪو انٽرنيٽ وسيلي حاصل ڪيو وڃي.
حوالا
زمرو:سرور (ڳڻپ) زمرو:ڊيٽا ترسيل زمرو:نظامي پيغام
اظهار مٺل جسڪاڻي
اظهار مٺل جسڪاڻي بنيادي طور تي مائيننگ (کاڻين جو ڪم) انجنيئر هئڻ سان گڏوگڏ هڪ نوجوان ۽ نمائنده تخليقار پڻ آهي.
خانداني پس منظر
هن 2 فيبروري 1990ع ۾ حيدرآباد ضلعي جي ڳوٽ ٽئونر خان جسڪاڻي عرف جهوڙو پٽيل لڳ ٽنڊوڄام ۾ پروفيسر محمد مٺل جسڪاڻيءَ جي گهر ۾ جنم ورتو. سندس والد وانگر سندس شاعري ۽ مضمون به مختلف اخبارن، رسالن ۽ انٽرنيت تي شايع ٿيندا رهن ٿا.
زمرو:شخصيتون زمرو:سنڌي ماڻھو
ارباب کھاوڙ
ليکڪ ۽ قومپرست اڳواڻ -ارباب کهاوڙ- جو اصل نالو -ارباب- علي نبي بخش کهاوڙ آهي، هو ابتدا ۾ ’-ارباب- سنڌيءَ‘ جي نالي سان به لکندو هو. هو 11 -اپريل- 1947ع تي وارهه ۾ پيدا ٿيو. ايم. بي. بي. -ايس- ڪيائين. هن ”سنڌ دوست“ نالي رسالي جا ڪيترائي پرچا شايع ڪيا، جنهن جو پاڻ -ايڊيٽر- هو. سندس هڪ ڪتاب ”عوامي جمهوري -انقلاب-“ (1987ع) شايع ٿيل آهي. جيئي سنڌ پروگريسو اسٽوڊنٽس جو باني، جيئي سنڌ محاذ، سنڌ دوست -پارٽي- سنڌ نيشنل ڪانگريس ۽ سگا جو ميمبر رهيو، سندس مطالعي وارن سياسي ڪارڪنن ۾ شمار ٿئي ٿو.
حاجن شاهه (ديهه)
حاجن شاهه تعلقي خيرپور جي هڪ ديهه جو نالو آهي، جنهن ۾ هيٺيان ڳوٺ شامل آهن: لعل بخش ٽڳڙ، پليو ملنگ، عبدالله ٽڳڙ، بخشو وهاڻ، کاٽ ميتلو، علي مراد جاگيراڻي، ڀليڏنو، واحد بخش جلباڻي، ڳوٺ ڀٽي، گاگڙي ۽ محمد صالح.
بن قاسم ٽائون
بن قاسم ٽائون ڪراچي جو حصو آهي جيڪو ڏکڻ اوڀر ۾ عربي سمنڊ ۽ سنڌو درياھ جي ڊيلٽا سان لڳي ٿو.بن قاسم ٽائون پورٽ قاسم سان مليل آهي. هتي سنڌي، اردو، پشتو، پنجابي، بلوچي ڳالهائڻ وارا ماڻهو رهن ٿا.
تاريخ
سن 2000 ۾ وفاقي حڪومت لوڪل گورنمنٽ جي اصلاح سامهون آندي جنهن ۾ ڊيويزن کي ختم ڪري ڪراچي کي پنجن ضلعن ۾ تقسم ڪيو ويو.
ويجها علاقا
عبدالله ڳوٺ
بهينس ڪالوني
گگڙ
گرين پارڪ سٽي
گلشن حديد
ابراهيم حيدري
لانڊي ڪالوني
مجاهد ڪالوني
مظفر آباد
Qaidabad
رضاق آباد
ريڙهي ڳوٺ
شاه لطيف ٽائون
شيرپائو ڪالوني
اسٽيل ٽائون
شاه ڀٽائي ٽائون
واپار ۽ صنعت
پورٽ قاسم 1970 ۾ ٺاهڻ جو ڪم شروع ٿيو جنهن جي ڪري ڪراچي جي بندرگاھ تي دٻاءُ وڌيو ۽ پاڪستان ۾ اڄ هي بندرگاھ ٻي درجي تي اچي ٿي.هتي اسٽيل ٽائون ۾ ڪمپنين جي ڪافي اڪثريت آهي پاڪستان اسٽيل مل،پاڪستان مشين ٽول فيڪٽري ء ذوالفقار آباد آئل ٽرمينل جا وڏا پلانٽ آهن ابراهيم حيدري ۽ ريڙهي جي ترقي جو ڪاوشون ڪورنگي فش هاربر ڪندي آهي.
سنديش
ھن مضمون کي وڪي طرز تي آڻڻ جي ضرورت آھي.
ٺلهه هيرو خان
thumb|ٺلھ هيرو خان جو ڏيک ٺلھ هيرو خان انگريزي (Thul Hairo Khan) ٻڌمت جو اسٽُوپا (Stupa) آهي جيڪو جوهي تعلقو، دادو ضلعو، سنڌ پاڪستان جي ڳوٺ هيرو خان جي ويجھو هڪ ڪلو ميٽر جي مفاصلي تي اولهه طرف آهي. ٺُلهه هيرو خان پڪين ۽ ڪچين سرن سان تعمير ٿيل آهي جن جي اوساري گِل سان ٿيل آهي. ٺُلهه 50 فوٽ اونچو ۽ 30 فوٽ ويڪرو آهي. ٺلهه جي چوٽيءَ تي رسڻ لاءِ اتر پاسي کان ڪچين ۽ پڪين سرن جي ڏاڪڻ جوڙيل آهي. اهو يقين ڪيو وڃي ٿو ته هيرو خان واخان وارو ٺلهه 5 ۽ 7 صدي عيسوي جي وچ ڌاري تعمير ڪيل آهي. لڳي ٿو ته هيرو وارو ٺلهه سنڌ جي ٻين علائقن ۾ موجود ٺلهن جي سلسلي منجهان هڪ آهي.
تاريخ
ڪجهه تاريخي تذڪرن موجب سنڌ ۾ بڌمت 3 صدي قبل مسيح ۾ موريا گھراڻي جي حڪمران اشوڪا جي دور ۾ ڦهليو. راءِ خاندان جي دوؤر ۾ سنڌ ٻڌمت جي مرڪز هئي. چچ سنڌ ۾ برهمڻ گھراڻي جي حڪمراني جو بنياد رکندڙ هو. سندس ڀاءُ چندر ٻڌمت جو قائل هو. سومرن جي سنڌ تي حڪومت جي ڏينهن ۾ ٻڌمت 13 صدي عيسوي تائين سنڌ جي چپي چپي ۾ رهيو ۽ وڌيو ويجھيو. ٺلهه بڌمت جا پاڪ ۽ مذهبي آثار طور ڄاتا وڃن ٿا.
محل وقوع
ٺلهه هيرو خان جوهي شهر کان 15 ڪلومٽرن جي مفالي تي اتر طرف آهي. Latitude: 26°49'40.3", Longitude: 67°28'28.81"
حوالا
زمرو:تاريخ زمرو: سنڌ جي تاريخ زمرو:سنڌ ۾ مذهبي آثار زمرو:سنڌ ۾ ٻُڌمت جاآثار زمرو: سنڌ ۾ ٻُڌمت جا مندر زمرو:سنڌ ۾ ٻُڌمت جا ٺلهه
ڪرشن چندر
ڪرشن چندر (پيدائش 23 نومبر 1914ع، وفات 08 مارچ 1977ع)، ھندوستاني، اُردو ۽ ھندي ٻوليءَ جو ڪھاڻيڪار ۽ ناولنگار ھُيو. ھن جي ڪم جو ڪُجھ حصو انگريزي ٻوليءَ ۾ پڻ آھي. ھي وسيع لکندڙ ليکڪ ھُيو. سندس قلمي پورھيو ويھن ناولن، ڪھاڻين جي ٽيھن مجموعن ۽ وڏو انگ ريڊيو لاءِ اردو ڊرامن لکڻ تي مشتمل ھُجڻ سان گڏ ورھاڱي کان سُتت پوءِ ھندي ٻوليءَ ۾ پڻ لکندو رھيو. طنزيہ ڪھاڻيون لکندڙ ليکڪ ھُجڻ جي ڪري پنھنجي معمولي آمدنيءَ ۾ واڌارو ڪرڻ جي لاءِ ھن باليووڊ فلمن جي لاءِ مُسودا پڻ لکيا. سندس لاجواب ناول بشمول ("ايک گدھے کی سرگزشت" ترجمو "ھڪڙي گڏھ جي آتم ڪٿا) سورھن کان مٿي ھندوستاني ٻولين ۾ ترجمو ٿيا ۽ ڪُجھ سنڌي ۽ انگريزي سميت ٻين ٻاھرين ٻولين ۾ پڻ ترجمو ٿيا.
شروعاتي زندگي ۽ تعليم
ڪرشن چندر ڀارتپور، راجستان ۾ پئدا ٿيو جتي سندس پيءَ ڊاڪٽر ھُيو. سندس ڪُٽنب اصل ۾ انڊيا جي اڻ ورھايل رياست پنجاب جي وزيرآباد، ضلعي گوجرانوالا سان تعلق رکندڙ ھُيو. ھن پنھنجي ٻاروتڻ پونچ، رياست ڄمون ۽ ڪشمير ۾ گُذاري جتي سندس پيءُ مھاراجا پُونڇ جو فزيشن ھُيو. سندس ناول "شکست" (ھار) ڪشمير جي ورھاڱي سان لاڳاپيل آھي. "مڻی کے صنم" (مٽيءَ جا بُت) ھن جي مشھور ناولن مان ھڪ آھي جيڪا ھڪڙي نوجوان ڇوڪري جي ٻاروتڻ جي يادگيرين تي ٻَڌل آھي، جيڪو ڪشمير ۾ پنھنجي مائٽن سان گڏ رھيو ھو. ھن جو ھڪ ٻيو يادگار ناول "غدار" آھي جيڪو 1947ع ۾ ھندوستان ۽ پاڪستان جي ورھاڱي تي ٻَڌل آھي. ھن ناول ۾ ھڪڙي خودغرض نوجوان جي احساسن جي ذريعي ماڻھن جي ڀوڳنائن جي بھترين انداز ۾ منظرنگاري ڪئي وئي آھي، جيڪو پاڻ ھڪڙو غدار ھُيو.
ھن جون ڪھاڻيون ڪشمير جي ڳوٺن، مُلڪ بدر ڪيلن ۽ بي پاڙي شھر جي ماڻھن جون ڪھاڻيون آھن. ھي جڏهن اُردو ۾ لکندو ھو تڏھن پھاڙي (پُونڇ ۾ رھندڙ ماڻھن جو لھجو) لفظ ڪَتب آڻيندو ھو.
1930ع ۾ فارمين ڪرسٽيئن ڪاليج، لاھور ۾ پڙھيو، جتي ڪاليج پاران نڪرندڙ مئگزين جو انگريزي وارو ڀاڱو سنواريندو ھو ۽ اِھو اُھو وقت ھُيو جڏھن ھي انگريزي لکڻ ۾ دلچسپي رکندو ھو. تڏهن اُن مئگزين جي اُردو واري ڀاڱي جي سنواريندڙ (ايڊيٽر) مھر لعل سوني ضيا فتح آبادي ھن جي پيشہ ور طور ڇپجڻ لاءِ وسيلو بڻي، اُھو سال ھُيو 1932ع ۽ سندس پھرين اُردو ڪَھاڻي ھُئي، "ساڌُو".
ڪيريئر
ھن جو جيڪو شاھڪار ادبي ڪم بينگال جي ڏُڪار، وحشت ۽ ڪٺورتا جيڪا 1947ع ۾ ھندوستان جي ورھاڱي دوران ڪئي وئي، تي ڪيل آھي اُھو جديد اُردو ادب جو بھترين نمونو آھي. پر ٻئي پاسي ھن طاقت جي غلط استعمال ۽ غُربت تي سختيءَ سان تنقيد ڪرڻ جاري رکيو ۽ ھن ڪڏهن بہ ذات پات جي نظام، جنونيت، فرقيوارانہ تشدد ۽ دھشتگردي تي احتجاج ڪرڻ بند نہ ڪيو. ھي انسانيت پرست ۽ جڳ ديسي ھُيو.
ڪرشن چندر جا لکيل ڪتاب
ھن کي 100 کان مٿي ڪتاب لکندڙ طور ڄاتو وڃي ٿو. جنهن ۾ ناول، ڪھاٹين جا مجموعا، ڊراما، تصوراتي ڪھاٹيون، طنزيہ ادب، مزاحيہ نقالي ادب، روئداد نگاري، فلمي مُسودا ۽ ٻارن جا ڪتاب شامل آھن، جيڪي ھيٺئين ريت آھن:
ناول
1. جمون ڪا پيڙ
3. جب کيت جاگي
4. طوفان ڪي ڪليان
5. دل ڪي واديان سوگئين
6. آسمان روشن ھئي
7. باون پٽي
8. ايڪ گدي ڪي سرگزشت (ھڪڙي گڏھ جي آتم ڪٿا)
9. ايڪ عورت ھزار ديواني
10. غدار
12. دادر پُل ڪي نيچي
13. برف ڪي ڦول
14. بوربَن ڪلب
15. ميري يادون ڪي چِنار
16. گدي ڪي واپسي (گڏھ جي واپسي)
17. چاندي ڪا گھائو (چاندي جو زخم)
18. ايڪ گدا نيفا مين
19. ھانگ ڪانگ ڪي حسينا
20. مٽي ڪي صنم
21. زر گائون ڪي راني
22. ايڪ وائلن سمندر ڪي ڪناري
23. درد ڪي نھر
24. لندن ڪي سات رنگ
25. ڪاغذ ڪي نائو (ڪاغذ جي ٻيڙي)
26. فلمي قاعدا
27.پانڇ لوفر (1966ع)
28. پانڇ لوفر ايڪ ھيروئن
29. گنگا بَھي نا رات (گنگا وھي نہ رات)
30. دُوسري برفباري سي پھيلي (ٻئي برفباري کان پھرين)
31. گواليار ڪا حجام
32. بمبئي ڪي شام
33. چندا ڪي چاندني
34. ايڪ ڪروڙ ڪي بوتل
35. مَھاراني
37. مَشينون ڪا شھر
38. ڪارنيوال
39. آئيني اڪيلي ھين
40. چنبل ڪي چنبيلي
41. اُسڪا بدن ميرا چمن
42. محبت ڀي قيامت ڀي
43. سوني ڪا سَنسار
44. سپنون ڪي وادي
45. آڌا راستا
46. ھونولولو ڪا راجڪمار
47. سپنون ڪي راھگُذارين
48. فوٽپاٿ ڪي فرشتي
مختصر ڪھاٹين جا مجموعا
1. طِلسِمِ خيال
2. ايڪ طوائف ڪا خط
گگڙ
ڀينس ڪالوني ڪراچي, سنڌ ,بن قاسم ٽائون جو هڪ علاقو آهي.
ڪرشن چندر
ڪرشن چندر جا لکيل ڪتاب
3. نظاري
گگڙ
هتي سنڌي،پنجابي، اردو، بلوچي ۽ سرائڪي ڳالهائڻ وارا ماڻهو رهن ٿا.
ڪرشن چندر
ڪرشن چندر جا لکيل ڪتاب
4. ھوائي قلعي
گگڙ
هتي گگھر ڦاٽڪ پڻ آهي جتي ڪافي ٻاهرين ملڪن جي ڪمپنين جا پلانٽ موجود آهن.
ڪرشن چندر
ڪرشن چندر جا لکيل ڪتاب
5. گھونگھٽ مين گوري جلي
6. ٽُوٽي ھُوئي تاري
7. زندگي ڪي موڙ پر
8. نغمي ڪي موت
9. پُراني خُدا
10. اَن داتا
11. تين غُنڊي
12. ھم وحشي ھئين
13. اَجانتا سي آگي
14. ايڪ گِرجا ايڪ خندق
15. سمندر دُور ھئي
16. شڪست ڪي بعد
17. نئي غُلام
18. مين انتظار ڪرون گا
20. ايڪ رُپيا ايڪ ڦُول
21. يُوڪلپٽس ڪي ڊالي
23. نئي افساني (1943ع)
24. ڪاب ڪا ڪَفن
26. مُسڪراني واليان
27. ڪرشن چندر ڪي افساني
28. سپنون ڪا قيدي
29. مِس نانيتال
30. دَسوان پُل
31. گُلشن گُلشن ڍُنڍا تُجھ ڪو
32. آڌي گھنٽي ڪا خُدا
33. اُلجھي لڙڪي ڪالي بال (1970ع)
34. ڪالُو ڀنگي
فلمسازي
* ڌرتي ڪي لعل (1958ع) - ڪھاڻي
* آندولن (1951ع) - ڪھاڻي ۽ مُسودو
* تماشا (1952ع) - مَڪالما
* ديوَ آنند اِن گووا (1955ع) - مُسودو ۽ مڪالما
* دو ڦُول (1958ع) - مڪالما
* دھلي جنڪشن (1960ع) - مڪالما