cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
آخوند سانوڻي
هن خاندان جا مڪتب ذري گھٽ سڄي سنڌ ۾ موجود هئا، جن ۾ نصرپور، ٽنڊو ڄام، حيدرآباد، ٺٽو، سيوهڻ، سکر، مٽياري، هالا، ڪنڊيارو، درٻيلو، درازا ۽ ڪراچي شامل آهن. هن خاندان ۾ پهريون مڪتب مخدوم شعيب عرف مخدوم لاخيال قائم ڪيو، اهو مڪتب اوائلي سمن جي دور ۾ قائم ٿيو هو. سرور نوح جو والد مخدوم نعمت الله ولد مخدوم اسحاق به اتي ئي پڙهيو هو. آخوند سانوڻي خاندان مان ڪجهه مفتي ۽ قاضي سنڌ جي انتظامي حڪمرانيءَ جي عهدن تي وڃي پهتا. مير علي شير قانع ٺٽوي تحفة الڪرام ۾ لکيو آهي ته دهليءَ جي بادشاهه فرخ سير جي امير نواب سيف الله خان کي جڏهن ٺٽي جو گورنر مقرر ڪيو ويو، تڏهن هن آخوند عبدالغفور سانوڻي هالائيءَ جي ڀاءُ آخوند عبدالسميع هالائيءَ کي پنهنجو نائب ڪري مقرر ڪيو، جنهن ٻن سالن تائين (1135-1137هه) تائين ڏکڻ سنڌ جو ڪاروهنوار هلايو، بعد ۾ رضي محمد خان پاران ٺٽي جي نوابي هٿ ڪرڻ لاءِ هٿ پير هڻڻ تي نواب سيف الله خان پاڻ اچي ٺٽي جي حڪومت کي سنڀاليو. نواب سيف الله خان جي وفات 9 ذوالقعد 1143هه تائين آخوند عبدالسميع سندس خاص اميرن ۾ شامل رهيو. ميمڻ عبدالغفور سنڌي پنهنجي ڪتاب ”سنڌ جا عظيم انسان“ ۾ هن خاندان جي ٺٽي ۾ آباد ”مولوي محلي“ جي سڀ کان وڏي بزرگ جو نالو قاضي قاضن پٽ محمد بن قاسم ڄاڻايو آهي. جڏهن ته هالا واري ”سانوڻي ملا محلي“ جي سڀ کان وڏي بزرگ جو نالو حاجي متين الدين هو، جيڪو دهليءَ کان اچي هالا ۾ آباد ٿيو. هالا ڀرسان خدا آباد ثاني جوڙائڻ واري عرصي ۾، ميان نور محمد ڪلهوڙي ”آخوند سانوڻين جي پاڙي“ ۾ هڪ عاليشان مسجد جوڙائي، روايت موجب هن مسجد جو بنياد پرهه ڦٽيءَ مهل آخوند خاندان جي ستر 70 حافظ قرآن عورتن وڌو، اها مسجد اڄ تائين قائم ۽ آباد آهي. انهيءَ خاندان مان لطيف سائينءَ جو هڪ دوست آخوند حاجي متين الدين به هو، لطيف سائينءَ کيس سوکڙي طور هڪ ميٽائين رنگ جو پنهنجو وڳو ڏنو هو. جيڪو مير عبدالحسن سانگيءَ جي استاد آخوند احمد هالائيءَ (87-1881ء) جي دور تائين وٽن موجود هو. هن خاندان جو قلمي ڪتب خانو، ٻين انيڪ شين سان گڏ 57-1955ء واري ٻوڏن ۾ ضايع ٿي ويو. هن ڳوٺ سان راشدين، مخدومن، مولوي عبدالرحيم پڇمي، مولوي احمد ملاح، علامه عمر بن محمد دائود پوٽي، مولانا دين محمد وفائي ۽ ڊاڪٽر نبي بخش بلوچ جو اچ وڃ وارو تعلق رهيو آهي. ويجھڙائيءَ ۾ ڊاڪٽر نبي بخش خان بلوچ ”تڪلمة الشعراءِ“ ۾ هن خاندان جي ڪن فارسي شاعرن جو ذڪر به ڪيو آهي، روزگار سانگي هن ڳوٺ مان ڪيترائي ”شريڪ“ گهران لڏي ٻين شهرن ڏانهن هليا ويا آهن. جن مان زبيدي پاڙو پهرين حيدرآباد ۽ پوءِ ڪراچيءَ ۾ آباد ٿي ويو، جن مان طفيل علي عبدالرحمان، حسن علي عبدالرحمٰن، عبدالجليل زبيدي، ايڊووڪيٽ جميل زبيدي ذڪر جوڳا آهن، جڏهن ته ٺٽي جي مغل دور واري گورنر آخوند عبدالسميع سانوڻي هالاڻيءَ جو خاندان ٺٽي جي عقيلي خاندان جي صورت ۾ اڄ به مولوي محلي ۾ موجود آهي. انهن مان پڻ وڏا ناليوارا اديب ۽ عالم ۽ اديب پيدا ٿيا آهن. جڏهن ته مشهور شاعر الله بخش سرشار عقيلي، ايوب دور جو وزير قانون عقيلي، ڊاڪٽر ممتاز عقيلي، ٽي. وي پروڊيوسر اعجاز عليم عقيلي به هن خاندان جا فرد رهيا آهن، ان کان سواءِ ويجهڙائي واري دور ۾ آخوند سانوڻي خاندان مان محمد اعظم قريشي، مولوي محمود، پروفيسر محمد علي قريشي، رحمت الله قريشي، قاضي عبدالله (جنهن جي تعليمي خدمتن کي مد نظر رکي شهيد بينظير ڀٽو جي پهرين دورِ حڪومت ۾ سندس نالي تي لياريءَ ۾ هڪ اسڪول قائم ڪيو ويو) جڏهن ته سماجي خدمت جي ميدان ۾ جاکوڙيندڙ فهميده قريشي ۽ عبدالحفيظ قريشيءَ جو تعلق به هن خاندان سان آهي.
زمرو:سنڌي ذاتيون
سنڌ تي ڌارين جون ڪاهون
ٻڌ ڌرم واري زماني کان ئي اڳي سنڌ جو پرڳڻو سڀيتا ۽ شاهوڪاريءَ سبب ملڪان ملڪ مشهور هو. انهيءَ تي ايران جي بادشاهه دارا (پهرئين) جو وات پاڻي ٿيو، سو عيسوي سن کان 516 کن ورهيه اڳي پنجاب، گنڌار (قنڌار) ۽ سنڌ تي ڪاهي آيو. انهن تنهين هنڌن جا رهاڪو سندن ڏن ڀروُ ٿيا. ته ٽي سؤ سٺ (360) ٽڻلينٽ، يعني اتڪل ٻه سؤسٺ (260) مڻ، سون خالص جا سالياني ڍل طور کين ڏيندا هئا؛ ۽ ايتري ڍل ٻئي ڪنهن به هنڌان ڪا نه ملندي هيس. انهي ٽنهي هنڌن جا نالا ايران جي هڪ ڪتبي (اُڪريل نوشتي) ۾ اڄ تائين لکيل آهن. دارا بادشاهه جي پوين به ڪي سال اهو ڏن پئي اڳاڙيو، ان وقت پنجاب ۽ سنڌ ۾ ايرانين پنهجي آئيويٽا (الف- بي) چالو ڪئي. اسان جا ماڻهو ديوناگري اکرن تي هريل هئا، ۽ هنن اکرن جي شڪل بيڊولي ڏٺائون، ته انهيءَ آئيويٽا تي نالو ئي رکيائون ’کر وشٺي‘ يعني گڏهه جا چپ! سنسڪرت ۾ ’کر‘ معنيٰ خر يا گڏهه ۽ اوشٺ معنيٰ چپ. اها آئيويٽا ڪئين ورهيه ساندهه پئي هلي ۽ هندستان مان عيسوي ٽينءِ صدي ڌاري غائب ٿي.
سن 1922ع ۾، موهن جي دڙي جي کوٽائي ٿيڻ وقت، اتي هڪ جهونو ٺل بيٺل هو، جنهن جي هڪ ديوار تي ڪي اکر ڪشن گهراڻي جي حاڪم وسديو پهرئين (158-177ع) جي وقت جا لکيل هئا. آرڪيالاجيڪل کاتي جي سپرنٽينڊنٽ مسٽر رکلداس بئنرجيءَ اهي اکر سڃاتا، ته کر وشٺيءَ ۾ لکيل آهن- هن حقيقت موجب چئبو ته عيسوي ٻي صديءَ ۾ به اهي اکر سنڌ ۾ چالو هئا.
ايران جي ڪياني بادشاهن جو زور، عيسوي سن کان 330 ورهيه اڳي سڪندر اعظم ڀڳو. ان وقت پنجاب، سنڌ ۽ گنڌار (قنڌار) ايراني حاڪمن جي هيٺ هئا، تنهنڪري سڪندر اعظم اهي به اچي هٿ ڪيا. ان وقت الور (روهڙي) ۾ ’ميوسيڪنس‘ (موشڪن جو راجا) هو، تنهن اول آڻ مڃي ٿي، پر پوءِ پنهنجي برهمڻ وزيرن جي مت تي لڳي يونانين کي سامهون ٿيو، ته يوناني لشڪر کي اهڙي باهه وٺي ويئي، جو کيس جهلي ڪُهي ڇڏيائون، ۽ سڀني برهمڻن جون سسيون لهرائي انهن کي ڳجهن جو ڳاهه ڪيائون! هيءَ حقيقت ’ڪئمبرج هسٽري آف انڊيا‘ جي جلد پهرئين ۽ ’سنڌ گزيٽيئر‘ جي صفحي پنجاسي ۾ به ڄاڻايل آهي. سنڌ جا سوين برهمڻ قتل ٿي ويا، ته سنسڪرت جو جيڪو ٿورو گهڻو واڌارو انهن پئي ڪيو، تنهن کي ڄڻڪ ٻنجو اچي ويو ۽ پالي ٻوليءَ جو واهپو وڌندو رهيو-اڄ به سنڌ ۾ برهمڻ تمام ٿورڙا آهن.
سڪندر اعظم، پنهنجي پاران پنجاب ۽ سنڌ ۾ ڪي گورنر مقرر ڪري، پاڻ بئبلان ڏي موٽيو ۽ عيسوي سنه کان 323 ورهيه اڳي گذاري ويو. سندس مرڻ جي خبر ٻڌي، ماڻهن يوناني لشڪر کي تڙي ڪڍيو ۽ پنهنجي پرڳڻي جا پاڻ والي ٿيا.
انهن ڏينهن ۾ مگڌ، يعني بهار جي ڏاکڻي ڀاڱي ۾، نند گهراڻي جي حاڪمن راج ٿي ڪيو. سندن لشڪر جو سپهه سالار چندر گپت نالي هڪ جوڌو جوان هو، جنهن ڪيترا همراهه ساڻ ڪري پنجاب مان يونانين کي لوڌي ڪڍيو. انهيءَ ڳالهه ۾ سوڀارو ٿيو، ته سنڌ به پنهنجي قبضي ڪيائين؛ بلڪ نند گهراڻي وارن جو به زور ڀڃي، پاڻ سڄي اتر هندستان جو والي ٿيو ۽ مؤريا گهراڻي جو بنياد وڌائين.
سڪندر اعظم کان پوءِ سندس بادشاهت جو ڪجهه ڀاڱو سيليوڪس نڪيٽر کي مليو. پنجاب ۽ سنڌ هٿ ڪرڻ لاءِ هو عيسوي سن کان 305 ورهيه اڳي، پنجاب تي ڪاهي آيو. ان وقت تائين مهاراجا چندر گپت اهڙو زور ورتو هو، جو سيليوڪس جي ساڻس پڄڻ جي جاءِ نه هئي. مهاراجا چندر گپت اهڙو ته سوڙهو گهٽيس، جو سيليوڪس پنجاب ۽ سنڌ تان ته هٿ کنيو، پر پنهنجي ڌيءُ جو سڱ مهاراجا کي ڏيئي، ساڻس صلح ڪيائين ۽ افغانستان ۽ بلوچستان جا ڪي پاسا کيس ڏاجي ۾ ڏنائين.
حوالا
زمرو:سنڌ زمرو:پاڪستان زمرو:ڀارت زمرو:تاريخ زمرو:مذهب زمرو:سنڌ جي تاريخ
مزار
thumb|مزار
مزار (انگريزي: Mausoleum) ڪنهن فوت ٿيل شخص يا فردن جي قبر جي چوڌاري هڪ ٻاهرين عمارت هوندي آهي جنهن کي يادگار جي طور تي تعمير ڪيو ويندو آهي.
مقصود گل
مقصود گل قاضي (انگريزي :Masood Gul Qazi) (جنم:15 اپريل 1950ع-وفات:14 فيبروري 2015ع) سنڌ پاڪستان ۾ جنم وٺندڙ سنڌي ٻولي جو ناميارو شاعر ۽ نثر نويس هو. سندس ڪيترائي ڪتاب شايع ٿيل آهن.
زندگي جو احوال
مقصُودگل جو ڄم ڇنڇر، 15 اپريل 1950ع بمطابق 27 جمادِي الثانِي 1369 هجرِيءَ تي ضلعي لاڙڪاڻي جي تاريخي شهر رتو ديرو ۾ پنهنجي دؤر جي برک شاعر، اُستاد، تعليمدان، مُصوّر، صحافِيءَ ۽ سماج سُڌارڪ، قاضِي عبدالحيُّ ”قائل“ ۽ سندس ونِيءَ رضيه بيگم جي گھر ۾ ٿيو. سندس ڀاءُ قاضي منظر حيات بہ شاعر آهي.
ادبي علمي خدمتون
سنڌي ادب جو ٻهڳڻو گُل، ناميارو شاعر، عالم، دانشور، مُترجم، ڪالم نويس، صحآفي، ٻارن جو اديب ۽ سچل سرمست جو شارح، مقصُودگل، جنهن جي منفرد مزاحمتي توڙي رُومانوي شاعري، ٻارڙن لاءِ سرجيل ادب جي کيتر ۾ ڪيل خدمت، سچل شناسيءَ جي حوالي سان سندس ڪيل ڪمُ ۽ خاص طور سچل رح جي فارسي شاعريءَ جو منظُوم اردُو ترجمو، صحافت، ڪالم نويسي ۽ ادب جي ٻين شعبن ۾ نمايان خدمت، کين اڄ تائين اسان جي دلين ۾ زندهه رکيو ويٺي آهي. اچو ته سندن جيون ۾ جهاتي پايُون.
مقصُودگل جو مائٽاڻو نالو (رڪارڊ تي درج نالو) قاضِي مقصُود حيات، هو جڏهن ته پاڻ جڏهن 1975ع ۾ ادبي دنيا ۾ قدم رکيائُون، ته مقصُود گل جي نالي سان لکڻ شرُوع ڪيائُون. ان سان سواءِ ننڍپڻ ۾ گھر ۾ کين ”معشُوق“ جي پيار واري نالي سان پڻ پُڪاريو ويندو هو. مقصُودگل جو تعليمي سلسلو گورنمينٽ پرائمرِي اسڪُول نمبر 1 رتيديري کان شرُوع ٿيو، جتان پاڻ 1961ع ۾ پنجون درجو پاس ڪيائُون. جنهن بعد  1966ع ۾ گورنمينٽ هاءِ اسڪُول، رتيديري مان مئٽرڪ، 1968ع ۾ گورنمينٽ ڊگرِي ڪاليج لاڙڪاڻي مان انٽرمِيڊِييٽ، 1970ع ۾ سنڌ يُونِيورسٽِي، ڄامشوري مان، بِي اَي، 1972ع  ۾ سنڌ يُونِيورسٽِيءَ مان ئي اقتصاديات ۾ ايم اَي ڪيائُون. اڳتي هلي، 80ع واري ڏهاڪي ۾ساڳئي ئي مادرِ علميءَ منجھان سنڌِي ادب ۾ ايم اَي جو امتحان نمايان نمبرن ۾ پاس ڪيائُون.
روزِي ۽ روزگار جي سلسلي ۾ پاڻ آب ڪلياڻِي کاتي ۾ فون ڪلارڪ  جي حيثيت سان 1966ع کان 1969ع تائين واڳيل رهيا، جنهن کان پوءِ 1969ع کان 1974ع تائين سِيتا روڊ ۽ لاڙڪاڻي ضلعي جي ڪُجھ اسڪُولن ۾ ڊرائنگ جي اُستاد طور وابستگي رهيَن. ان کان پوءِ لاڙڪاڻي شُگر مل نئين ديري ۾ ”تربيتي آفِيسر“ طور 1974ع کان ڪُجهه سالن تائِين ڪم ڪيائُون. سُتت ئي اُتي ترقي ماڻي ”اسسٽنٽ مئنيجر“ جي عهدي تي پهتا، جنهن حيثيت ۾ 70ع واري ڏهاڪي جي وچ ڌاري کان وٺي 1990ع تائين خدمتُون انجام ڏئي، ”ڊپٽِي مئنيجر“ جي عهدي تي ترقي ماڻيائُون، جنهن حيثيت ۾ 1990ع کان 1993ع تائين ڪم ڪيائُون. جنهن بعد لاڙڪاڻي شُگرمل جي ملازمت تان استعفا ڏئي، اسٽيٽ لائف انشورنس ڪارپوريشن آف پاڪستان ۾ ”سيلز مئنيجر“ جي حيثيت سان شامل ٿيا، جتي1993ع کان 1995ع تائين فرض شناسيءَ سان پنهنجيُون خدمتون انجام ڏئي، پنهنجي والد جي تعليمي خدمتن کي جاري رکڻ جي ڪوشش تحت، رتيديري شهر ۾ ”عبدالحيُّ قاضِي ماڊل اسڪُول“ جو بنياد وڌائُون، جنهن جي بانِيءَ ۽ پرنسپل  جي حيثيت سان 10 اپريل 1995ع کان پنهنجي آخري ساهه تائين، دل سان تدريسي ۽ انتظامي خدمتُون انجام ڏيندا رهيا ۽ مستقبل جي معمارن کي علم جي اُجالي سان مُنوّر ڪندا رهيا.
مقصُودگل جي ادبِي سُڃاڻپ، هڪ شاعر، ڪهاڻِيڪار، مضمُون نوِيس، ڪالم نگار، ٻارڙن جي ادِيب، مُحقق، سچل سرمست رحه جي شارح، مُترجم، عالم ۽ دانشور جي حيثيت سان آهي. پاڻ باضابطه طور تي شاعرِيءَ جِي شرُوعات 1975ع کان ڪيائُون. شاعرِيءَ جي ميدان ۾ سندن رهبري، سندن والد (قاضِي عبدالحيُّ ”قائل“)، پروفيسر ڊاڪٽر عطا مُحمّد ”حامِيءَ“ ۽ پروفيسر محمُود ”شرف“ صديقِيءَ ڪئي، جڏهن ته نثر ۾ سندن رهنمائِي، نامياري عالم، مُحقق ۽ دانشور، ڊاڪٽر ميمڻ عبدالمجِيد سنڌِيءَ ڪئي. جڏهن ته هُنن ڪجهه درسي ڪتاب پڻ لکيا، جن ۾ ”گُلن هار“ (سنڌِي نصاب جِي گائِيڊ ــ مُختار گھُمري سان گڏ) نائين ۽ ڏهين ڪلاسن لاءِ ۽ ”گُلن هار“ (سنڌِي نصاب جِي گائِيڊ ــ مُختار گھُمري سان گڏ) شامل آهن، جڏهن ته سندن اڻ ڇپيل ڪتابَن ۾ نثر توڙي نظم جا لڳ ڀڳ 12 مجمُوعا مُوجُود آهن.
مقصُودگل جِي صحافت سان وابستگِي پڻ رهي. پاڻ روزانِي ”هارِي“ رتوديرو جي ادبي صفحي جي ايڊِيٽر طور، لڳ ڀڳ 5 سال وابسته رهيا. ان کان سواءِ ٻارڙن لاءِ ”گُلدستو“ نالي هڪ رسالو به جاري ڪيائُون، جنهن جا پاڻ پبلشر ۽ ايڊِيٽر رهيا. هي رسالو لڳ ڀڳ ٽن سالن تائين شايع ٿيندو رهيو ۽ سڄيءَ سنڌ جي بارڙن جو ترجمان رسالو رهيو. پاڻ روزانِي ”عوامِي آواز“ جي ڪالم نوِيس جي حيثيت سان 1995ع کان پنهنجي لاڏاڻي تائِين، مختلف سياسي ۽ سماجي موضُوعن تي ڪال لکندا رهيا ۽ ان ڏس ۾ اڪيچار ڪالم لکيائُون.
مقصُودگل، ڪڏهن به صِلي خاطر ڪونه لکيو ۽ هُو پنهنجو اصل اثاثو، پنهنجي پڙهندڙن جي پيار کي ئي سمجهندا هُئا، پر ان جي باوجُود، زندگيءَ ۾ کين ادبي حاصلات تي جيڪي اهم اعزاز ۽ ايوارڊ مليا، تن ۾ 1989ع ۾ قومي گيتن جي مُقابلي ۾ پهريون نمبر ماڻِيندڙ گيت جا ٻول لکڻ تي، مليل ”پِي ٽِي وِي ايوارڊ“، مهراڻ آرٽ سرڪل نوابشاهه پاران، ”بهترِين شاعر“ طور ماڻيل ”مهراڻ ايوارڊ 1997ع“، سنڌ چلڊرين اڪيڊمِي خيرپُور پاران ٻاراڻي ادب ۾ نمايان خدمتُون انجام ڏيڻ جي مڃتا طور مليل، ”سنڌ چلڊرين اڪيڊمِي ايوارڊ“، سچل يادگار ڪميٽِي خيرپُور پاران ”بهترِين شاعر“ طور ماڻيل ”سچل سرمست ايوارڊ ـ 2000ع“، عبّاسِي ڪلهوڙا تنظِيم، سنڌ پاران ”بهترِين شاعر“ طور حاصل ڪيل ”ڊاڪٽر تنوِير عبّاسِي ايوارڊ 2001ع“، شاهه عبداللطِيف يُونِيورسٽِي خيرپُور جي سچل چيئر پاران، سچل سرمست رحه جي فارسِي ڪلام جي سُهڻي منظُوم اردُو ترجمو ڪرڻ تي مليل، ”سچل چيئر ايوارڊ“، حامِي يادگار ڪميٽِي خيرپُور پاران، ڊاڪٽر عطا مُحمّد ”حامِيءَ“ جي ڪيل تحقِيقِي ڪم جيِ ڪامياب سهيڙ جي حوالي سان خدمتُون انجام ڏيڻ تي حاصل ڪيل، ”حامي ايوارڊ“، انٽرنيشنل صُوفِي ڪائُونسل پاران، سچل سرمست رحه جي فارسِي ڪلام جي ڪامياب منظُوم اردُو ترجمو ڪرڻ تي مليل ”انٽرنيشنل صُوفِي ايوارڊ“، سُرهاڻ ويلفيئر سُوسائٽِي سنڌ پاران، زندگِي ڀر جي قلمِي حاصلات تي مليل ”سُرهاڻ لائِيف ٽائِيم اچِيومينٽ ايوارڊ“، اڪادمِي ادبياتِ پاڪستان پاران، زندگِي ڀر جي ادبِي حاصلات تي مليل، ”لائِيف ٽائِيم اچِيومينٽ ايوارڊ“ وغيره شامل آهن.
مزار قائد
thumb|قائد اعظم جي مزار قائد اعظم جي مزار مان مراد پاڪستان جي باني قائد اعظم محمد علي جناح جي آخري آرام گاہ آهي، جيڪا پاڪستان جي تجارتي ۽ سنڌ جي گادي واري شهر ڪراچي ۾ آهي۔ مزار سڄي دنیا ۾ ڪراچي جي سڃاڻپ آهي ، هن جي اڏاوت 1960ع جي ۾ مڪمل ٿي ۔ مزار 54 چورس ميٽر جي احاطي اڇي سنگ مرمري ڪمانن ۽ ٽامي جي واڙن سان ٺاهي وئي آهي۔ گنبد جو اندروني حصو چين جي جي تحفي ۾ ڏنل فانوس جي وجه سان گنبد جو اندروني حصو سائي جهلڪ ڏيندو آهي۔ مزار جي چوڌاري هڪ پارڪ ٺاهيو ويو آهي.
فنِ معماري
مزار جي فنِ معماري، عمارت، بناوت يا طرز تعمير جو نقشو يا نمونو مشهور معمار يحيا مرچنٽ جوڙي هو.
مقصود گل
ادبي علمي خدمتون
مقصُودگل جي شادِي 14 مئي 1976ع تي، گلنار بدر قاضِيءَ سان ٿي، جنهن منجهان کين هڪ نياڻِيءَ ۽ ٽن پُٽَ جو اولاد ٿيو.
پاڻ ذيابطِيس  جي وبا ۾ لڳ ڀڳ 1990ع کان مُبتلا هئا، جڏهن ته تقرِيباً 2003 کان دريافت ٿيل دل جو عارضو پڻ سندن صحت جي خرابيءَ جو باعث بڻيو، پر 14 جُون 2006ع  تي نيشنل انسٽِيٽيُوٽ آف ڪارڊيوويسڪيُولر ڊزِيزز NICVD ڪراچِيءَ مان ڪامياب باءِ پاس آپريشن ڪرائڻ کان پوءِ پاڻ دل جي تڪليف کان آجا ٿي جيون گھاريائُون.
مزار قائد
گيلري، نگارخانو
thumb|کاٻو|قائد اعظم جي مزار سرمد جي مزار بخارا ازبڪستان کان متاثر ٿي جوڙي وئي
اسان جو قرآن
هيءُ ڪتاب محمد يعقوب ابڙي ”جليس“ هالائيءَ جو لکيل آهي. هن ڪرائون سائيز ڪتاب جو ڪچو جلد آهي. هن ۾ صفحا 184 آهن ۽ قيمت اڍائي رپيا ڄاڻايل آهي. دارالاشاعت رفيق ڪمپني هالا طرفان، ڇاپو پهريون، الزمان پرنٽنگ پريس هالا مان سال 1953ع ۾ ڇپيو.
مقصود گل
ادبي علمي خدمتون
پنهنجي مُڪمّل سرگرم زندگِي گذاريندي، 12 فيبروري 2015ع تي ممعمولي مليريا ۾ مُبتلا ٿيا، جنهن تحت معمُول جي ٽيسٽن لاءِ ڪجهه ڪلاڪ لياقت نيشنل اسپتال ڪراچِيءَ ۾ گذارڻ کان پوءِ، کين گُردي جي ٽيسٽُن لاءِ سنڌ انسٽِيٽيُوٽ آف يُورالاجِي اينڊ ٽرانسپلانٽ (SIUT) ڪراچِيءَ آندو ويو، جتي ٽيسٽن ٿيڻ کان اڳ ئي فقط 15 منٽن اندر دل جو دؤرو پوڻ سبب، ڇنڇر، 14 فيبروري 2015ع، 25 ربيع الثاني 1436 هجري، 3 ڦڳڻ 2071 ب تي رات 10:50 لڳي، 64 ورهه، 9 مهِينا، 29 ڏِينهن جي ڄمار ماڻي، وڃي پنهنجي جوڙيندڙ سان مليا. کين لاڏاڻي جي ٻئي ڏينهن تي آچر، 15 فيبروري 2015ع بمطابق 25 ربيع الثاني 1436 هجريءَ تي لڳ ڀڳ 3:45 لڳي منجھند، مُبارڪ شاهه قبرستان، رتيديري، ضلعي لاڙڪاڻي ۾ مٽيءَ ماءُ حوالي ڪيو ويو.
مقصُودگل جي وڇوڙي کي چار ورهه پُورا ٿي چڪا آهن ۽ هُو هن جهان مان ته هليو ويو، پر سندن هر هڪ تحرير کيس ادب جي تاريخ جي سينن ۾ هميشه محفُوظ رکندي.
اسان جو قرآن
حوالا
زمرو:ڪتاب
مقصود گل
ڪتاب
مقصُود گُل جي ڇپيل ڪتابَن ۾ ”وکريل موتي“ (ڊاڪٽر عطا مُحمّد ”حاميءَ“ جي مقالن جي ترتيب ـ شايع: 1983ع)، ”زندگيءَ ڏي موٽ“ (ڪرشن چندر جي ڪهاڻين جو سنڌي ترجمو ـ شايع: 1985ع)، ”ڪرڻا ڪرڻا“ (ٻارڙن لاءِ شاعري ـ شايع: 1986ع)، ”رت ڀنا رابيل“ (مُزاحمتي شاعري ــ شايع: 1991ع)، ”هٺيلي هرڻي“ (ٻارڙن لاءِ ڪهاڻيُون ــ شايع: 1993ع)، ”عشق سمندر“ (حضرت سچل سرمست رحه جي فارسي مثنوين جو منظُوم اردُو ترجمو ــ شايع: جُون 2003ع)، ”اندر رُوح رهيام“ (ڊاڪٽر عطا مُحمّد ”حاميءَ“ بابت لکيل مضمُون ۽ مقالا ــ شايع: جُون 2002ع)، ”رتوديرو ــ مختصر تاريخ“ (تاريخ ــ شايع: 2002ع)، ”اي آهُو چشم کدهر“ (شيخ اياز جِي ٻن شعري مجمُوعن، ”پتڻ ٿو پُور ڪري“ ۽ ”هرڻ اکي ڪيڏانهن!!“ جو اردُو ترجمو ــ شايع: 2010ع) ۽ ”اکڙيُون نِيل ڪنول“ (شاعري ــ شايع: 2014ع) شامل آهن،
وفات
مقصود گل قاضي 15 فيبروري 2015ع تي لاڏاڻو ڪري ويو.
حوالا
زمرو:شاعر زمرو:محقق
ايرڪسن
thumb|upright|ڪمپني جو باني ۽ سويڊش موجد لارس ميگنس ايرڪسن
ايرڪسن يا ٽيليفونڪٽائبولاگيٽ ايل ايم ايرڪس  سوئيڊن جي نيٽورڪنگ ۽ ٽيلي ڪميونيڪيشن واري ھڪ ملٽي نيشنل ڪمپني جو نالو آهي جنھن جو صدر مقام اسٽاڪ ھوم ۾ آھي. ھئ ڪمپني 1876 ۾ لارس ميگنس ايرڪسن قائم ڪئي ; 2016 ۾ 180 ملڪن ۾ ڪمپني جي ملازمن جو تعداد 95000 ھيو. 2016 جي ڊسمبر ۾ ھن ڪمپني جي محفوظ حقن (patents) جو تعداد 42000 ھيو. ھن ڪمپني 2001 ۾ سوني ڪمپني سان پڻ شراڪت ۾ ڪم شروع ڪيو. ايل جي ڪمپني سان پڻ شراڪت ۾ ڪم ڪري پئي.
مزار قائد
حوالا
زمرو:سنڌ زمرو:ڪراچي زمرو:ڪراچي جا سياحتي مقام
برفت ڪئلينڊر
برفت ڪئلينڊر کي سمجهڻ لاءِ ضروري اشارا
هن کي پنجن حصن ۾ ورهايو ويو آهي. پهرئين نمبر حصي ۾ 49 خانا آهن. هر خاني ۾ 14 يا 15 صديون درج آهن، يعني هر دائري ۾ 5 کان 10 سال آندل آهن. حصي نمبر ٻئي ۾ صدين جا وچولا سال آهن. هر صديءَ جي هيٺان ڄاڻايل سال ۽ نمبر ڄاڻايل آهن. حصي ٽئين ۾ ٻارهن مهينن سان گڏوگڏ هر مهيني جي هيٺئين پاسي قطار ۾ 28 خانا ٺهيل آهن، جنهن جي لائين مطابق انگ درج ٿيل آهن، جن کي گهربل تاريخ ۾ جمع ڪيو ويندو آهي. حصي چوٿين ۾ 1 کان 42 انگ لکيل آهن. ساڄي پاسي ڏينهن جي فهرست آهي، جيڪا آچر ڏينهن کان شروع ٿيندي آهي. هيءُ حصو پهرين جنوري 1753ع کان اچڻ وارن سالن لاءِ ڪارآمد آهي. حصي نمبر 5 ۾ به 1 کان 42 تائين انگ ڏنل آهن. انهيءَ جي ساڄي پاسي ڏينهن جي فهرست آهي، جنهن جو آغاز ڇنڇر سان ٿيندو آهي. هيءُ حصو سال عيسويءَ کان 31 ڊسمبر 1752ع تائين ڪارآمد ٿيندو.
حوالا
زمرو:ڪئلينڊر
آغاخاني
شيعا اماميه ، اسماعيلي عقيدي وارن کي ھاڻي ’آغاخاني ‘ به سڏيو ويندو آھي ، ڇاڪاڻ ته اھي آغا خان جا مريد آھن. اھو لقب ھن طرح پيو ، جو 1902ع ۾ حيدرآباد سنڌ ۾ خواجا اسماعيلي جماعت جا چار ليڊر ، ھز ھائينس سر سلطان محمد شاھ آغا خان سان ، حيدرآباد ( سنڌ ) ۾ ڪوٺايل درٻار ۾ مقابلي لاءِ سامھون ٿيا ۽ کانئس ڪيترا ئي سوال پڇيائون ، جن جو واسطو ، ھزھائينس جي صحيح امام ھجڻ ، عليءَ جي اولاد ھجڻ ، اسماعيلي خواجن جي مسلمان ھجڻ ۾ شڪ بابت ھئا ، ۽ اھڙا ٻيا ڪيترا ئي سوال ھئا. انھن ليڊرن جا نالا ھي ھئا: ( 1 ) ميرپور بٺوري مان سيٺ حاجي محمد جعفر ، ( 2 ) تلھار مان خالقڏنو ، ( 3 ) نندي شھر مان ٺارو ۽ ( 4 ) ڪراچيءَ مان ڪريم.
ھز ھائينس انھن چئن ئي کي جواب ۾ فرمايو ته جن مولوين اوھان کي اھو سبق پڙھايو آھي ، انھن کي مون وٽ آڻيو. ڀلي اھي سڄيءَ درٻار ۾ مون سان بحث ڪن. باقي جيڪڏھن اوھان کي منھنجي عليءَ جي اولاد ھجڻ يا منھنجي حاضر -امام- ھجڻ ۽ -اسماعيلي- خواجن جي مسلمان ھجڻ ۾ شڪ آھي ته اوھين ڀلي منھنجي مريدي ڇڏي وڃو. منھنجا دروازا کليل آھن ، جيڪو مون سان گڏ رھڻ چاھي ، اھو مون سان رھي ۽ جيڪي مون کي ڇڏي وڃڻ چاھين ، سي ڀلي ھليا وڃن. منھنجي انھن کي اجازت آھي.
اھڙيءَ طرح اھي چار ئي ليڊر ۽ انھن جا پوئلڳ آغا خان جي مريدي ڇڏي اثنا عشري شيعه جماعت سان وڃي مليا ۽ ’پِڙائي خواجا ‘ ( اثنا عشري خواجا ) سڏجڻ ۾ آيا ، ۽ اھي جيڪي آغا خان سان رھيا ، اھي ’پنجي ڀائي ‘ يعني آغا خاني سڏجڻ ۾ آيا. اھو آغا خاني لقب پھرين سنڌ ۾ رواج ۾ آيو ۽ پوءِ سڄي ننڍي کنڊ ۽ دنيا ۾ مشھور ٿي ويو. سنڌ جا پـِڙائي ۽ پنجائي خواجه ھڪ ٻئي سان شاديءَ مراديءَ ۾ ڪونه اچن وڃن ، هڪ ٻئي سان وھنوار ڪونه رکن.
زمرو:گروھه
الوحيد اخبار
روزاني سنڌي -اخبار-، جيڪا 1922ع ۾ سيٺ حاجي عبدالله هارون، ڪراچيءَ مان -جاري- ڪئي. دراصل هن -اخبار- ذريعي 1921ع جي تاريخي خلافت ڪانفرنس ۽ خلافت تحريڪ کي زور وٺائڻ جو مقصد هو. هيءَ ئي اها -اخبار- آهي، جنهن کي سنڌ ۾ سياسي بيداريءَ جو نقيب قرار ڏيئي سگهجي ٿو. هن -اخبار- ذريعي نظرياتي تحريڪ کي وڏي مدد ملي. هن -اخبار- ۾ سنڌ جا ممتاز سياسي رهنما، عالم ۽ دانشور پنهنجون تحريرون ڏيڻ تي فخر محسوس ڪندا هئا. هن -اخبار- جي ايڊيٽرن ۾ سنڌ جو مايه ناز اديب ۽ سياستدان شيخ عبدالمجيد سنڌي، دين محمد عليگ، قاضي عبدالرحمان ۽ مولانا دين محمد وفائيءَ جهڙا فاضل شخص شامل هئا. هن -اخبار- سنڌ جي بمبئيءَ کان آزاديءَ واري تحريڪ ۾ وڏو ڪردار ادا ڪيو. ”-الوحيد-“ جو ”سنڌ آزاد نمبر“ (1936ع) تاريخي دستاويز جي حيثيت رکي ٿو. ’-الوحيد-‘ جو ’سنڌ آزاد نمبر‘ نئين انداز ۾ محمد ابراهيم جويي، سنڌي اديبن جي سهڪاري سنگت حيدرآباد پاران، نئين پيش لفظ سان ٻيهر ڇپائي پڌرو ڪيو. -پاڪستان- ٺهڻ کان پوءِ هن نالي سان -اخبار- وري -جاري- ٿي، جنهن جا آخر ۾ -ايڊيٽر- حافظ خيرمحمد اوحدي ۽ مولانا ڪريم بخش نظاماڻي رهيا. 1936ع ۾ سنڌ بمبئيءَ کان آزاد ٿي، ۽ جدا صوبو بڻيو. ان موقعي تي روزانه الوحيد پنهنجو يادگار نمبر ڪڍيو، جنهن ۾ تاريخي مضمونن سان گڏ شاعرن جا شعر به آهن. شاعرن سنڌ جي بمبئيءَ کان علحدگيءَ تي خوشي جو اظهار ڪيو آهي. مخلص مرحوم بمبئيءَ ان سنڌ جي آزاديءَ جي موقعي تي جيڪو نظم لکيو، ان ۾ سنڌ جي تعريف ڪندي چوي ٿو: ڪريان آخر ٿو ڪجهه احوال هت مرقوم سنڌڙي جو خدا ڇا خلقيو هو خوبتر مقسوم سنڌڙي جو برابر شير جي طاقت ۾ هو هر معصوم سنڌڙي جو شگفته چون گل ريحان هر مرزوبوم سنڌڙي جو نظر ڪئي سون ته هرڪا جنس سستي ۽ سهانگي هئي مگر هڪ زندگي بيمار الفت جي مهانگي هئي. ان موقعي تي محمد صديق مسافر مرحوم (وفات 1961ع) لکيو: لک شڪر! اڄ وري ٿئينءَ آزاد سنڌ تون شل سرخرو سدا رهين آباد سنڌ تون پنهنجيءَ ئي ڪائونسل سان رهين شاد سنڌ تون فرياد پنهنجي جوئي ڪندينءَ داد سنڌ تون خود ياوريءَ سان پنهنجو اٿئي رکڻو انتظام کڻ بار پنهنجو پنهنجي ڪلهين رهه تون شاد ڪام.
حوالا
زمرو:سنڌي اخبار
پراڪرت
پراڪرت جو لفظ ’پرڪرتي‘ يعني فطرت مان نڪتو آهي. پراڪرت اولھ هندستان جي ماڻهن جي اصلوڪين ٻولين جو گڏيل نالو آهي. هر خطي کي پنهنجي پراڪرت هئي ۽ ان جو پنهنجو نالو هو. پراڪرت ٻوليءَ جو هڪ عوامي روپ هو. ڪن ودوانن جو خيال آهي ته پراڪرت، سنسڪرت مان نڪتل ٻولي هئي. پر ڪي گياني ان ڳالهه کي نٿا مڃن. پراڪرت شاعريءَ کي پڙهڻ سان اندازو ٿئي ٿو ته اها ٻولي هاڻوڪي سنڌي ٻولي سان ويجهو واري ڪا ٻولي هئي. آھي وچوليون انڊو آرين ٻوليون آھن.. ارڌامگاڌي يا مگاڌي ۽ پالي،گنڌاري، مھاراشٽري ٻوليون به پراڪرت ٻوليون آهن.
پراڪت ٻوليءَ جي معنا پرڪرتيءَ مان پيدا ٿيل ٻولي. ’پرڪرتي‘ لفظ جي هڪڙي معنا آهي ’قدرت‘ (Nature)، ۽ ٻي معنا اٿس’اصلوڪي صورت‘, جنهن جو ضد آهي ’وڪرتي‘ معنيٰ ’بگڙيل صورت‘. پراڪرت ٻوليءَ جي پرڪرتي يا اصلوڪي صورت آهي سنسڪرت تنهنڪري پراڪرت ٻولي معنا اصلوڪي صورت يعني سنسڪرت مان پيدا ٿيل ٻولي، جا قدرتي طرح يا پاڻمرادو سنسڪرت مان ٺهي پيئي. اها ٻولي عام طرح ڪم ايندي هئي، تنهنڪري پراڪرت ٻولي معنيٰ عام يا رواجي ٻولي به آهي. هر هڪ پرڳڻي جي پراڪرت پنهنجي پنهنجي هئي، تنهنڪري پراڪرت ٻولي معنيٰ پرڳڻي جي ٻولي به آهي. هن وقت سنڌ جي پراڪرت هاڻوڪي سنڌي ٻولي آهي.
پالي يا قديم پراڪرت
ڪي يوروپي عالم چون ٿا، ته ’پالي‘ لفظ اصل ۾ آهي سنسڪرت لفظ ’پرالي‘، معنا سِٽ (ڪتاب جي)، ڌرمي ليک. ٻڌ ڌرم وارن جا ڌرمي پستڪ ان ۾ لکيل آهن، تنهنڪري اهو نالو پيو اٿس. ٻڌ ڌرم وارا چون ٿا، ته سنسڪرت ۾ ’پال‘ معنا پالڻ، تنهنڪري ’پالي‘ ٻولي معنيٰ اها ٻولي، جنهن ۾ ٻڌ ڌرم وارن جا ڌرمي متا پاليل يا سنڀاليل آهن. هن وقت پالي ٻولي برما، سيام، ۽ سلون (لنڪا) جي ٻڌ ڌرم وارن جي پوتر ڀاشا يا پاڪ ٻولي آهي.
پالي ٻوليءَ جو واڌارو ٻڌ ڌرم وارن ڪتابن ۾ لکيل آهي، ته گوتم ٻڌ پنهنجا پوتر چرن (پاڪ پير) اسان جي سنڌ پرڳڻي ۾ به گهمايا هئا، ۽ سنڌي ماڻهن به ٻڌ ڌرم اختيار ڪيو هو. هن مان ظاهر آهي، ته ان وقت سنڌ ۾ پالي ٻولي چالو هئي، جنهنڪري اسان جا ماڻهو گوتم ٻڌ جو پرچار ۽ ٻڌڌرم جا ڌرمي پستڪ سمجهي سگهيا ٿي.
گوتم ٻڌ پنهنجي وقت ۾ ٻڌ ڌرم پکيڙيو، ته مڌيه ديش وارن آرين پنهنجي برهمڻي ڌرم پکيڙڻ جي ڪوشش پئي ڪئي. مثلاً، عيسوي سن کان ڇهه صديون کن اڳي، اگست مني، ونڌيا جبل لتاڙي ڏکڻ هندستان ڏي ويو ۽ اتي وڃي برهمڻن جون بيٺڪون وڌائين. ائين مدراس کاتي ڏي برهمڻي ڌرم ۽ سنسڪرت جي پکيڙ ٿي، ان وقت اتر هندستان ۾ ماڻهو عام طرح پالي ٻولي ڳالهائيندا هئا، تنهنڪري ڏکڻ هندستان ڏي پالي جي به پکيڙ ٿي.
عيسوي سن کان پنج صديون کن اڳي، وجيا نالي هڪ راجڪمار، ڪيترن ماڻهن سان ’لاٽ‘*مان لڏي سريلنڪا (سلون) ڏي ويو ته ٻڌ ڌرم ۽ پالي جي پکيڙ اوڏانهن به ٿي ۽ اتي جي پالي ٻولي پوءِ ڦري سنهالي (سنگهالي) پراڪرت ٿي، جا هندستان جي پراڪرت ٻولين جي ڏورانهين سؤٽ چئبي.
پراڪرت ٻولين جا قسم
پالي ٻولي سڄي هندستان ۾ پکڙيل هئي ۽ پوءِ بگڙجي پراڪرت ٿي، ته هندستان جي جدا جدا ڀاڱن ۾ پراڪرت ٻولي پنهنجي پنهنجي نموني واڌارو ڪيو، جنهنڪري ان جا گهڻا نمونا ٿيا. جين ڌرم وارن جا ڌرمي پستڪ انهن مان ڪن ۾ لکيل آهن. اسانجن آڳاٽن ماڻهن انهن جا گرامر به ٺاهيا، جي اڄ تائين موجود آهن. چنڊ نالي هڪ شخص عيسوي سنه کان ٽي سؤ کن ورهيه اڳي، يعني موريا گهراڻي جي صاحبيءَ ۾، پراڪرت ٻولين جو وياڪرڻ ’پراڪرت لڪشڻ‘ نالي جوڙيو هو، جنهن جو ترجمو ڊاڪٽر هورنل (Dr. Hoernle) ڪيو آهي.
چنڊ کان پوءِ وررچي، جو مهاراجا وڪرماجيت جي دربار جي نون رتنن مان هڪ ليکيو وڃي ٿو، تنهن ’پراڪرت پرڪاش‘ ٺاهيو، جنهن جو ترجمو ڊاڪٽر ڪوويل (Dr: Cowell) ڪيو آهي. جين ڌرم جو نامور اپاسڪ هيمچندر آچاريا، جو سن 89- 1088ع ڌاري احمد آباد ۾ ڄائو هو، تنهن ’هيم وياڪرڻ‘ جوڙيو، جنهن جي ا‎ٺين باب ۾ پراڪرت ٻولين جو وياڪرڻ ڏنو اٿس. هيم وياڪرڻ جو ترجمو ڊاڪٽر پشل (Dr Pischel) ڪيو آهي. هيمچندر آچاريا کان پوءِ تروڪرم، لڪشميڌر، مارڪڻڊيه، (عيسوي سترهين صديءَ ۾) ۽ ٻين، پراڪرت وياڪرڻ ٺاهيا. انهن ڪتابن مان ڄاڻ پئي ٿي، ته پاليءَ واري زماني کان پوءِ، هندستان جي جدا جدا ڀاڱن ۾ جيڪي پراڪرت ٻوليون چالو هيون، تن مان ڇهه مکيه هيون: (1) مها راشٽر (2) ماگڌي (3) ارڌ ماگڌي (4) شؤر سيني (5) پئشاچي (6) اپڀرنش. انهن ڇهن نالن مان ظاهر آهي ته پهريون چار پراڪرت ٻوليون جن هنڌن ۾ ڳالهائڻ ۾ اينديون هيون، تن هنڌن جا نالا مٿن رکيل هئا، ۽ پئشاچي پراڪرت، پشاچ لوڪن جي ٻولي هئي، جن بابت مٿي اڳيئي چيو ويو آهي ته ڪلجڳ شروع ٿيڻ وقت هنن پنجاب ۽ سنڌ ۾ اچي بيٺڪون وڌيون هيون.’اپڀرنش‘ معنيٰ بگڙيل ٻولي، تنهنڪري اها ڪنهن خاص هنڌ جي ٻولي نه هئي؛ پر جيڪا به ٻين پراڪرتن کان وڌيڪ بگڙيل هئي سا انهيءَ نالي سان سڏبي هئي. انهن ڇهن پراڪرتن مان مها راشٽريءَ جو درجو سڀني کان مٿي ڪري ليکيو اٿن. جين ڌرم وارن جا ڌرمي پستڪ ان ۾ لکيل آهن. اها وڏي ايراضيءَ ۾ چالو هئي ۽ اهڙي ته مکيه هئي، جو هيمچندر آچاريا جڏهن رڳو ’پراڪرت‘ لفظ ڪم آڻي ٿو، تڏهن مطلب ئي اٿس ’مهاشٽري پراڪرت‘. پنهنجي گرامر ۾ گهڻو ذڪر ڪيو ئي ان جو اٿس. ٻين پراڪرت نحوين به قاعدا رڳو مهاشٽري پراڪرت جا ڏنا آهن: ٻين پراڪرت ٻولين بابت رڳو ايترو ڄاڻايو اٿن ته اهي فلاڻين فلاڻين ڳالهين ۾ مهاشٽريءَ کان علحديون آهن.
اپڀرنش
وچولي زماني جون پراڪرت ٻوليون، جي پاليءَ جو درجو لنگهي وڌيڪ ابتر ٿيون، سي پوءِ وڌيڪ بگڙيون.اهو سڀاويڪ آهي ته جَت، ڌنار ۽ ٻيا اڻپڙهيل ماڻهو لفظن جا اچار بگيڙين ٿا. وقتي ساڱيا واڱيا به ٻوليءَ ۾ چُڪون ڪن ٿا. ائين ٻولين ۾ بگاڙو پوي ٿو- پرپاليءَ واري زماني کان وٺي هندستان ۾ حالتون ئي اهڙيون اچي بڻيون، جو هڪٻئي پٺيان ڌاريا لوڪ ڪاهي پئي آيا ۽ انهن به اهي ئي پراڪرت ٻوليون اختيار ڪيون، ته پاڻ اچار وڌيڪ بگيڙيائون، جنهنڪري آڳاٽن نحوين، انهن بگڙيل ٻولين کي ’اپڀرنش‘ سڏيو آهي، جنهن جي معنا آهي مقرر درجي کان ڪِريل (Falicn from the normal) يعني بگڙيل يا کريل ٻولي. اپڀرنش جو درجو سڀني پراڪرت ٻولين کان گهٽ ڪري ليکيو اٿن- هندستان جي جدا جدا ڀاڱن جون اهي اپڀرنش ٻوليون بگڙجي هاڻوڪيون هندي، سنڌي، گجراتي وغيره ٿيون آهن. جنهنڪري چئبو ته آڳاٽين پراڪرتن ۽ هاڻوڪين ڏيهي ٻولين جو وچ وارو ڏاڪو اهي اپڀرنش پراڪرت ٻوليون آهن.
اپڀرنش جو ذڪر پراڪرت گرامر جوڙيندڙن هيمچندر آچاريا، تروڪرم، ڪرمڌيشور ۽ مارڪڻڊيه ڪيو آهي. ڊنڊن پنهنجي ’ڪاويا درش‘ ۾ ڄاڻايو آهي ته اپڀرنش ٻولي، اميرن (اڀيرن يعني ڳنوارن يا مالدارن) جي ٻولي هئي ۽ سنڌ جا اهير اپڀرنش ۾ شعر چوندا هئا. ان وقت جو سنڌ جو شعر ملي نٿو سگهي، باقي گجرات طرف جي ناگر اپڀرنش جو شعر موجود آهي، جنهن مان ٿورا ٽڪرا ڊاڪٽر ڀنڊارڪر پنهنجي ڪتاب “ Wilson Philological Lectures” ۾ ڏنا آهن. سنڌ ۾ اهي ڪوبه سمجهي ڪونه سگهندو، ان ۾ ٻٽا، يعني ٻن سٽن وارا بيت آهن: سنڌ جو به قديم شعر ٻه سٽو يا ’دوهرو‘آهي.
پراڪرت جا مزيدار مثال
پراڪرت ۽ اپڀرنش ۾ ٻه مکيه ڳالهيون گهڻو ڌيان ڇڪين ٿيون. ڪيترن لفظن جي وچ ۽ پڇاڙيءَ مان، حرف صحيح ايتريقدر نڪري ويا آهن، جو هن وقت پراڪرتن ۾ سڀ ڪنهن لفظ جي پڇاڙيءَ ۾ هڪ نه ٻيو حرف علت يا ’هه‘ جو اچار آهي ۽ ٻيو ڪو به حرف صحيح ڪونهي! لفظن مان ڄڻ ته هڏا ويا آهي نڪري، باقي رڳو ماس پيو لڙڪي! مثلاً، سنسڪرت لفظ ’هرديا‘ معنا هردو يه دل، ۽ ’متر‘ معنا مِٽ(مائٽ). پراڪرت ۾ انهن جا اچار ٿيا ’هنئه‘ ۽ ’منئه‘! ڪنهن کي جيڪر اعتبار ۾ ئي ڪونه اچي، ته ڪو پراڪرت ڳالهائيندڙ، هن ريت لفظن مان حرف ڪڍي، رڳو ٻاتن وانگر (ءَ – ءَ – ءَ – يه، يه، يه) پيا ڪندا هئا. پر ڏسون ٿا، ته اهي ساڳيا لفظ سنڌي ۾ آهي: پراڪرت لفظ ’هنئه‘ بدران چئون ’هنئون- هنئانءُ‘ معنا دل ۽ ’منئه بدران چئون ’مِنئون‘(ميان)‘ مثلاً ميان قادر بخش. پراڪرت ٻوليءَ ۾ خود ’پراڪرت‘ لفظ جو اچار آهي ’پاييا‘، جنهنڪري ڌنپال آچاريا پنهنجي جوڙيل پراڪرت ڪوش (ڊڪشنريءَ) جو نالو ئي رکيو آهي ’پاييلڇي‘. جيڪو اصل ۾ آهي سنسڪرت لفظ ’پراڪرت لڪشمي‘. ’لڪشمي‘ جو اچار بگڙي ’لڇمي‘ ۽ پوءِ ’لڇي‘ ٿيو آهي. اهو اچارن جو نمونو اڄ تائين ڪجهه قدر لاڙ جي هندن ۾ آهي، جي ’ناريل بدران چون ’ناير‘!
مثلاً، ’بيڪانير‘ شهر بيکي نالي هڪ راجپوت جي نالي پٺيان سڏجي ٿو. پراڪرت ڳالهائيندڙ گهُڻن وانگر ’ن‘ بدران ’ڻ‘ ايتريقدر ڪم آڻيندا هئا، جو پراڪرت ۾ اهڙا سڀ لفظ ’ن‘ بدران ’ڻ‘ سان شروع ٿين ٿا. اسان شايد انهن جي اَڍ ڇڪي آهي، جو لفظن ۾ نڪ جو اُچار گهڻو گڏيون ٿا. مثلاً ’تهجو‘ ۽ ’مهجو‘ بدران چئون ’تنهنجو‘ ۽ ’منهنجو‘، ۽ ’پري‘ بدران عام طرح چئون ’پرين‘، معنا پيارو. انهيءَ هوندي به ايترو چئبو، پراڪرت ڳالهائيندڙن کان اسان جا اچار وڌيڪ مٺا آهن. هن وقت سنڌيءَ ۾ ڪوبه لفظ ’ڻ‘ سان شروع ڪونه ٿو ٿئي: رڳو هڪ لفظ ’ڻوڻ‘(جمع ڻوڻيون) آهي، پر ان جو صحيح اُچار آهي ’روُڻ‘(جمع روڻيون). درياء جو پاڻي اٿلي، ڪنهن بند کي ويڙهي ويندو، ته بند کي اول سيڪ ايندو، يعني ڀڄي آلو ٿيندو. پوءِ روڻ پونديس، جنهن مان پاڻي ’روُن روُن‘ ڪري وهندو ۽ پوءِ بند کي گهارو پوندو. اهو لفظ ’رون رون‘ (آواز) مان ٺهيل آهي.
اپڀرنش پراڪرت جا مثال
سنسڪرت لفظن جا اُچار پراڪرت واري زماني ۾ ماڻهن هڪڙيءَ ريت بگيڙيا، ۽ گپت گهراڻي وارن جي صاحبيءَ ۾ جيڪي سنسڪرت لفظ وري نئين سر چالو ٿيا، تن جا اچار اپڀرنش واري زماني ۾ ماڻهن ٻيءَ ريت بگيڙيا- مثلاً، سنسڪرت ’هرديه‘، پراڪرت ’هنئه‘، سنڌي ’هنئون‘، پر اپڀرنش ۾ اچار ٿيس ’هج‘ (Hijja)، جنهن مان سنڌي لفظ ’هيج‘ ٺهيو آهي، ۽ معنيٰ اٿس دل جو چاهه يا خوشي- ’هيج‘ نه هوندو جن، سي ڪيئن وندر وينديون.‘(شاهه)، اهڙيءَ طرح ساڳين سنسڪرت لفظن جون سنڌيءَ ۾ ڪيتريون علحديون علحديون صورتون آهن. (الف) جيڪي لفظ پراڪرت ۾ ورهين کان چالو هئا، تن مان ڪيترن جا اچار پوءِ اپڀرنش ٿيا، يعني بگڙيا- مثلاً، سنسڪرت لفظ ’راجا‘ جو اچار پراڪرت ۾ ٿيو ’راڻا‘، ته اهو اپڀرنش ۾ وڌيڪ بگڙجي ٿيو’راءَ‘ سنڌ جي شاهي گهراڻي وارا حاڪم پاڻ کي ’راءَ‘(راجا) سڏيندا هئا. اهو لفظ خود اپڀرنش پراڪرت جو آهي. هن وقت اسين اهو لفظ ماڻهن جي نالن پٺيان گڏيندا آهيون- مثلاً: حشمتراءَ، بسنتراءَ، هن طرح چالو لفظن جا اُچار وڌيڪ بگڙيا، تنهن لاءِ تاريخي سبب به هئا.
حوالا
زمرو:انڊيا جون ٻوليون زمرو:تاريخ زمرو:سنڌ زمرو:مذهب زمرو:ٻوليون زمرو:ڀارت
آخوند شيخ ميان فيض
مشهور عالم ۽ شاعر آخوند فيض محمد ولد آخوند فتح محمد فيبروري 1829ء ڌاري روهڙيءَ ۾ جنم ورتو. سندس والد وڏو عالم هو. آخوند فيض محمد پنهنجي ڪتاب ”ناله زار“ ۾ پنهنجي خاندان متعلق لکيو آهي ته پنهنجي والدين کان پڇيو اٿم ته اسان جو وڏو ڏاڏو يا سڀ کان پهريون بزرگ شيخ دين محمد نالي هڪ نئون مسلمان هو. هو اصل ۾ روهڙي شهر جو هندو هو. هن بزرگ پنهنجي والده سان گڏ اسلام قبول ڪيو شيخ دين محمد جي يارهين پشت مان آخوند فيض محمد جو ڏاڏو شيخ محمد اڪرم وڏو عالم هو، جنهن جو روهڙيءَ جي مشهور ”خالدي قاضين واري مسجد“ ۾ مدرسو قائم ٿيل هو. آخوند ميان فيض محمد چوڏهن سالن جي عمر ۾ موچڪو ڪم سکيو، جنهن جو ذڪر هن پنهنجي ڪتاب ”ناله زار“ ۾ پڻ ڪيو آهي. اهو دؤر سنڌ جي ٽالپر حڪمرانن ۽ انگريزن درميان سياسي ڪشمڪش جو دؤر هو. هن موچڪي ڪم سکڻ کان پوءِ روهڙيءَ جي هڪ مدرسي ۾ عربي ۽ فارسي جي تعليم حاصل ڪئي. عربي، فارسي ۽ ديني علمن سان گڏو گڏ رياضي، نجوم، ابجد، صرف و نحو، تاريخ ۽ جاگرافي وغيره ۾ مهارت حاصل ڪيائين. انهن علمن سان گڏ کيس سنڌي ۽ فارسي، نظم خواه نثر ۾ وڏو عبور حاصل هو، خوش نويسيءَ ۾ ماهر هو. خط نسخ ۽ نستعليق ۾ دسترس حاصل هئس ۽ انگريزي به چـڱي ڄاڻندو هو. تعليم جي حصول کان پوءِ درس وَ تدريس ڏيڻ شروع ڪيائين.
6 جولاءِ 1851ء کان هڪ سال تائين روهڙيءَ جي ڀرسان زميندار جانب ڌاريجي جي پٽ، الهڏني ڌاريجي کي مروج سنڌي ۽ فارسيءَ جي تعليم ڏيڻ لاءِ وٽس ملازم ٿي رهيو. سال بعد اتان ڇڏي روهڙيءَ جي ڪوٽ مير يعقوب عليءَ ۾ استاد ٿي رهيو. ان-بعد جڏهن انگريزن سنڌ ۾ ترقياتي ڪم شروع ڪرايا ۽ ٽپال کاتي جو سرشتو شروع ٿيو ته پاڻ خانگي نوڪري ڇڏي روهڙيءَ جي پوسٽ آفيس ۾”چالان نويس“ مقرر ٿيو،ڪجهه عرصي بعد اها نوڪري ڇڏي روهڙيءَ بندر تي ”ناڪي منشي“ مقرر ٿيو. ان دوران انگريز عملدارن سر بارٽل فريئر، ميجر گولڊ اسمٿ ۽ آرڪوپر وغيره سان سندس دوستانه تعلقات قائم ٿيا. سر بارٽل فريئر سندس علمي قابليت ڏسي 1885ع ۾ ناڪي منشي تان بدلي ڪري کيس روهڙي شهر جي پرائمري اسڪول ۾ هيڊ ماستر مقرر ڪرايو. جتي باقي زندگي علم ڏئي رٽائر ٿيو. رٽائر ٿيڻ کان پوءِ روهڙي شهر ۾ مڪتب کوليائين ۽ ڪجهه عرصو سول ڪورٽ جي ڀرسان عريضي نويسيءَ جو ڪم ڪيائين، جنهن جو مئجسٽريٽ کان سرٽيفڪيٽ مليل هئس. پاڻ نقشبندي طريقي جي سلسلي سان منسلڪ هو ۽ درگاهه شاهه لطيف ڀٽائيءَ جي سجاده نشين پير ميان مدد علي شاهه جي هٿ تي بيعت ڪري مريد ٿيو هو. کيس نرينو اولاد ڪو نه هو ۽ هن زال کي به طلاق ڏئي ڇڏي، ان ڪري زندگيءَ جا پويان ڏينهن اڪيلائيءَ ۾ گذاريائين. سندس تصنيفن مان ناله زار (قلمي)جيڪو فارسيءَ ۾ آهي ۽ ’ڪريما سعدي‘ (قلمي) جيڪو سعديرح جي ”ڪريما“ جو منظوم ترجمو آهي. ان کانسواءِ سندس قلمي صورت ۾ ڪيترائي سنڌي اردو ۽ فارسيءَ ۾ شعر ملن ٿا، هن ڪيترن عالمن جي وفات تي قطعه تاريخون چيون. 1903ء ڌاري وفات ڪيائين.
زمرو:شخصيتون
اسان جون اکيون
هي ڪتاب ناليواري محقق پروفيسر علي مرتضيٰ ڌاريجي جو لکيل آهي. جنهن ۾ هن سائنسي انداز سان اکين جي تحقيق، بيمارين ۽ بچاءُ بابت اهم معلومات ڏني. هن ڪتاب جو مهاڳ ڊاڪٽر نبي بخش خان -بلوچ- لکيو آهي، جنهن ۾ 72 صفحا آهن، ڪرائون سائيز جي هن ڪتاب جي قيمت 25 رپيا لکيل آهي. هي ڪتاب سنڌي لئنگئيج اٿارٽي پاران 1992ع ۾ ڇپايو ويو.
برق آسماني، فرقہ رضاخاني
''برق آسماني، فرقہ رضاخاني، هيءُ ڪتاب مولوي محمد اڪرم جو لکيل آهي. ڪرائون سائيز واري هن ڪتاب ۾ 16 صفحا آهن. قيمت ۽ سال ڄاڻايل ناهي. ڇاپو پهريون، حافظ عبدالملڪ، ڪراچيءَ ليٿو پرنٽنگ پريس، مان ڇپايو.''
جو بائيڊن
جوزف روبينٽ "جو" بائڊن، (Joseph Robinette "Joe" Biden Jr ) گڏيل امريڪي رياستن جو ستيتاليھون نائب صدر آھي ، جيڪو صدر بارڪ اوباما سان گڏ ٻن عرصن تائين نائب صدر چونڊيو ويو. ھي 2020 امريڪي صدارتي چُونڊن لاءِ اميدوار پڻ آھي.
خارجي ڳنڍڻا
زمرو:1942ع جون پيدائشون زمرو:جيئرا ماڻهو
گادڙي
گادڙي هڪ جٽ قوم جو قبيلو آھي جيڪو ھندستان ۽ پاڪستان جي مختلف علائقن ۾ وسي ٿو.
اڄوڪي ڏينهن 29 جولاء تي جنم وٺندڙ مشهور شخصيتون​
29 جولاءِ 1894ع شاعر هدايت الله نجفي (لالو رائنڪ) جي پيدائش جو ڏينهن آهي.​
29 جولاءِ 1933ع گلوڪاره راڻي گدواڻي (حيدر آباد / ممبئي) جي پيدائش جو ڏينهن آهي.​
29 جولاءِ 1951ع صحافي حسين بخش چانڊيو جو جنم ڏينهن آهي.​
29 جولاءِ 1959ع باليووڊ اداڪار سنجي دت جو جنم ڏينهن آهي.​
29 جولاءِ 1961ع شاعر عاشق هالائي جو جنم ڏينهن آهي. ​
زمرو:29 جولاءِ زمرو:شخصيتون
​
سوٽي ڪپڙو
ڪپهه جي پوک سڀ کان پهرين سنڌ ۾ ڪئي وئي. هتان جا رهاڪو سنهي ململ تيار ڪندا هئا جنهن کي سندو جي نالي سان سڏيو ويندو هئو. مصر ۾ ٽيه هزار سال پراڻي ممي ملي آهي جنهن جو لباس هن ئي ململ جو آهي.
تاريخ مان خبر پوي ٿي ته ان زماني ۾ مصر ۾ ڪپهه جي پوک نه ٿيندي هئي ان جي ڪري اهو مڃڻو ٿو پوي ته مصر ۾ ڪپڙو سڀ کان پهرين سنڌ مان پهتو. بابل به هتان ڪپڙو حاصل ڪيو هو ۽ قديم يوناني رهاڪو به پنهنجي عمده لباسن جي لاء هن ئي علائقي مان ڪپڙو گھرائيندا هئا.
پاڪستان رينجرز
پاڪستان رينجرز ھڪ نيم فوجي ادارو آھي، جنھن جو ڪم سرحدن جي حفاظت ۽ جنگ ۽ وڳوڙن واري علائقن ۾ عوام کي تحفظ فراھم ڪرڻو آھي۔
تاريخ
رينجرز بارڊر فورس آھي جنھن کي سنڌ رينجرز نالي سان برطانيا حڪومت ٺاھيو ھيو پوءِ ان کي پاڪستان رينجرز نالو ڏنو ويو. رینجرز کي رینجرز آرڊیننس 1959 جي تحت ٺاھيو ويو. 1989 جي آخر ۾، سنڌ ۾ وڌندڙ وڳوڙن ۽ لا ائنڊ آرڊر جي صورتحال سبب، اندرون سنڌ ۾ علائقائي ڌاڙيل مخالف(اسٽريٽجڪ اينٽي-ڊاڪوئٽ) آپريشن لاءِ ھڪ نئين فورس ٺاھي وئي، جيڪا مھراڻ فورس نالي سان ڪم ڪندي ھئي ۽ ان ۾ انھيءَ مھل ھاڻوڪي سنڌ رينجرز، پاڪستان آرمي جي 3 بٽالين (بشمول ايس ايس جي SSG)، اترئين اسڪائوٽ (نادرن اسڪائوٽس) شامل ھئي. مھراڻ فورس ڪراچي ۾ پنھنجي مرڪزي ھيڊڪوارٽر ساڻ ڊائريڪٽر جنرل پاڪستان رينجرز جي سڌو ظابطي (ڊائريڪٽ ڪنٽرول) ۾ ھئي. ھاڻي پاڪستان رينجرز کي ٻن الڳ فورسز ۾ ورھايو ويو آھي، ھڪ پاڪستان رينجرز (پنجاب) جنھن جو ھيڊڪوارٽر لاھور ۾ آھي جيڪا ڀارت سان 1300 ڪلوميٽر جي سرحدي علائقي (لائن آف ڪنٽرول LOC) تي پنھنجي ڀارتي مخالف بارڊر سيڪيورٽي فورس (بي ايس ايف) سان گڏ سرحدن جي حفاظت لاءِ رکيل آھي ۽ ٻئي پاڪستان رينجرز (سنڌ) جنھن جو ھيڊڪوارٽر ڪراچي ۾ آھي، جيڪا ڀارت سان 912 ڪلوميٽر جي سرحدي علائقي (لائن آف ڪنٽرول LOC) جي حفاظت لاءِ رکيل آھي.
تصويرون
زمرو:پاڪ فوج زمرو:پاڪستان جا سرڪاري ادارا زمرو:پاڪستان جون نيم فوجي قوتون زمرو:پاڪستاني فوج زمرو:ذوالفقار علي ڀٽو جي حڪومت زمرو:سنڌ ۾ مسلح فوجون
سنڌ ۾ مؤريا گهراڻي جي صاحبي
مهاراجا چندر گپت موريا (Chandragupta Maurya) جي وقت ۾ ٻڌ ڌرم زور هو. پاڻ به اهو ڌرم اختيار ڪيائين، ته رعيت مان ڪيترن سندس پيروي ڪئي. ان وقت پالي ٻولي (Paali bboli) چالو هئي سا به هوريا هوريا هيڪاري اهڙو عام ٿي، جهڙي هينئر هندستاني ٻولي سڄي هندستان ۾ عام آهي. هن لاءِ هيءَ ثابتي آهي، ته مهاراجا چندر گپت جو پوٽو مهاراجا اشوڪ (272-232 ق.م)، جو سنڌ سميت سڄي اتر هندستان جو والي هو، تنهن ٻڌ ڌرم کي زور و‎ٺائڻ ۽ اهنساء جي مت ڦهلائڻ لاءِ ڪي شاهي فرمان، اتاهن جبلن ۽ ٽڪرين تي اُڪرائي ڇڏيا هئا، جن مان چاليهه فرمان اڄ تائين هندستان جي ڪيترن ڀاڱن ۾ صحيح سلامت بيٺا آهن. ويجهڙائيءَ ۾ (1932ع ۾) اهڙا يارهن وڌيڪ فرمان مدراس طرف ٽڪرين تان لڌا اٿن هن مان ظاهر آهي ته ٻڌ ڌرم اتر توڙي ڏکڻ هندستان ڏي پکڙيو، ته پالي ٻولي به انهن سڀني هنڌ چالو ٿي، جنهنڪري فرمان سڄي هندستان جا ماڻهو سمجهي سگهيا ٿي. اڳ لڌل چاليهن ڪتبن (اڪريل نوشتن) جي ذڪر ڪندي جنرل اي. ڪننگهام ۽ ٻين عالمن ڄاڻايو آهي، ته مهاراجا اشوڪ جي ڏينهن ۾ پالي ٻوليءَ جا گهٽ ۾ گهٽ ته ٽي قسم هئا، جن جو واهپو اتر الهندي هندستان، ٿر، سنڌ، راجپوتانا، گجرات، ڪاٺياواڙ، مهاراشٽر ۽ وچ هندستان ۾ هو.
حوالا
زمرو:سنڌ زمرو:ڀارت زمرو:تاريخ زمرو:ٻوليون زمرو:مذهب زمرو:لسانيات
1 ذوالحج
موڪلون ۽ ڏڻ
01
تجزيو
تجزيو (Analysis) ڪن بہ ٻن برابر وارين شين کي ھڪٻئي کان جدا ڪرڻ جي صلاحيت کي چئبو آهي. اھو ھڪ خاص تڪبيري حد تائين برقرار رکي سگھجي ٿو. تجزيي جي صلاحيت کي روشنيءَ جي شعاعن سان بھتر بنائي سگھجي ٿو.
ادب
تجزيو ڪرڻ جو مطلب آهي ڇيد ڪرڻ ذريعي چڪاس ڪرڻ. ڪنهن به ادب پاري وغيره جي ترڪيبي جزن کي پرکي ان تي مجموعي راءِ ڏيڻ. مفروضي وارين اڳڪٿين ۽ منطقي دليل جي تجربي ۾ اهو ڏٺو وڃي ٿو تہ مفروضو صحيح آهي يا غلط؟ ڪنهن بہ ناول، ڊرامي، ڪهاڻي يا شاعريءَ جو تنقيدي ڪسوٽين مطابق تجزيو ڪيو ويندو آهي.
حوالا
زمرو:تصور زمرو:تعليم جي تاريخ زمرو:خيالن جي تاريخ زمرو:سائنس جو فلسفو زمرو:سائنس جي تاريخ زمرو:عقلي فلسفو زمرو:عقلي فلسفي جو تصور زمرو:علم موجودات زمرو:علميات زمرو:فلسفي جي تاريخ زمرو:مابعد الطبعيات زمرو:مابعد الطبعيات جا خيال
اسان جي پياري رسول صلي الله عليه وسلم جي عملي زندگيءَ جا مثال عرف اسوه حسنه (ڪتاب)
هن ڪتاب جو مترجم عبدالرزاق قاضي آهي. هيءُ ڪرائون سائيز ڪتاب آهي. هن ۾ صفحا 40 آهن ۽ قيمت اڍائي -آنا- ڄاڻايل آهي. نئشنل پرنٽنگ پريس، ڪراچيءَ مان ڇپيو، سال ڄاڻايل ناهي.
حوالا
زمرو:ڪتاب
الي (جيت)
الي هڪ قسم جو جيت، جيڪو سُري وانگري اَنَ، ٻاجهريءَ، ڪڻڪ ۽ چانورن کي نقصان پهچائيندو آهي. ٿر جو هيءُ ڳاڙهي رنگ جو ننڍو جيت ٿيندو آهي، جيڪو ٻاجهريءَ جي رکيل اَن ۾ ازخود گهڻو پيدا ٿيندو آهي. ڪڻڪ ۽ چانورن کي تمام ترت وڪوڙي ويندو آهي.
بايزيد بسطامي
ابو يزيد البسطامي جيڪو بايزيد  جي نالي سان سڃاتل آھي ان جي زندگيءَ جي باري سخت مذھبي تجربن متعلق صوفياڻي روايتن کي ڇڏي ڪري تمام گھٽ ڄاتو ويو آھي .بايزيد جي زندگيءَ جا حالات گهٽ ملن ٿا.
زندگي متعلق احوال
سندس تعلق زرتشتي خاندان سان ھيو جيڪو ان وقت فارس ۾ ڪيسپئن سمنڊ جي ڏکڻ ۾ ، موجوده ايران ۾ ، ايل بورز جبل واري علائقي ۾ رھندڙ ھيو. سندس قوميت فارسي ھئي. سندس ڏاڏي جو نالو سرشان ھيو جيڪو زرتشتي مذھب سان تعلق رکندڙ ھيو. جنھن بعد ۾ اسلام قبول ڪيو. کيس ٽي پٽ : آدم، طيفور ۽ علي ھيا هو بسطام شهر جو رهاڪو هو. سندس اصل نالو ’ابو زيد طيفور‘ هو. جيڪي سڀ عارف ھيا ۽ انھن ۾ طيفور کي بايزيد جي نالي سان پٽ ڄائو. هن ابوعلي سنڌيءَ کان معرفت ۽ حقيقت جو علم حاصل ڪيو. چون ٿا ته اوائل ۾ شريعت جي خلاف ڳالهائڻ تي -بسطام- جي شهرين کيس شهر کان ڪڍي ڇڏيو هو، پر ڪجهه عرصو جهنگ ۾ رهڻ کان پوءِ شهر ۾ موٽي آيو ۽ اتي ئي وفات ڪيائين .فارس جي منگول حاڪم چوڏھين صديءَ جي شروعات ۾ سندس مزار ٺھرائي .ھن پاڻ ڪو به ڪتاب نہ لکيو. ھن جي باري ۾ جيڪو رڪارڊ آھي ان مطابق ھن گھمندي ڦرندي زندگي گذاري پر ان سان گڏوگڏ ھي مرشد پڻ رھيو. ھن جي لاء خيال آهي تہ وفات بعد بسطام ۾ دفنايو ويو ھوندو، پر ان جي نالي سان مزار ترڪي ۾ ڪرخان شھر ۾ آهي. ان جي نالي سان ھڪ مزار بنگلاديش جي شھر چٽاگانگ ۾ پڻ آھي پر سندس بنگال طرف سفر جي تاريخ ۾ ڪابہ شاھدي ڪانہ ٿي ملي.
بحيثت صوفي
وڏو صوفي ۽ اهل الله هو. وجد ۾ اچي چوندو هو ته "”سبحاني ما اعظم شاني“ ”پاڪائي آهي مون کي، ڪيڏو نه وڏو منهنجو شان آهي“!"
ايئن لڳندو ھو ڄڻ تہ خدا ان منجھ ڳالھائي رھيو ھجي. سندس ان عمل تي ملن ۾ ڪاوڙ وڌائي ڇڏي ۽ انھن ھن تي ڪفر جي فتوا ڏئي ڇڏي. صوفي خيال وارن ھن جو دفاع ڪيو. ھن جون چوڻيون فارس کان عراق ،وچ ايشيا ۽ ترڪي تائين ڦھلجي ويون ۽ ڏھين صديءَ کان لکجڻ پڻ شروع ٿيو ”سفينة الاولياءَ“ جي بيان مطابق شيخ بايزيد هڪ سؤ تيرهن طريقن جي رهنمائن کان فيض حاصل ڪيو .ھن دنيا ترڪ ڪري رياضت ۾ زندگي گذاري. سيد الطائفه شيخ جنيد بغداديءَ جو قول آهي ته "”شيخ بايزيد جي حيثيت انسانن ۾ اهائي آهي، جيڪا فرشتن ۾ -جبرائيل- امين جي آهي."
کيس وفات کان پوء سلطان العارفين جو لقب ڏنو ويو. ھن لاء خيال ھيو تہ ھي خدا سان وصال ۾ فنا جي درجي تي پھچي چڪو ھو. ھن کي وجداني ڪيفيت جي درجن ۾ مدھوش يا سڪر پڻ چوندا ھيا. ھن جي ڪلام سبحان ما اعظم شاني  جي لاءِ سندس عقيدتمندن جو خيال ھيو تہ خدا سان وصال م ھي پاڻ فنا ٿي ويو سندس زبان مان ھي پاڻ نہ پر خدا پاڻ ڳالھائي پيو. ھن ستن آسمانن سميت عرش تائين معراج ۽ خدا سان ملاقات جي پڻ دعوا ڪئي ھئي .الله جو ذڪر ڪرڻ کان اڳ گرڙي ڪري زبان صاف ڪندو ھيو. ھي فقيھن جي محنت جو پڻ معترف ھيو. ھن کي نقشبندي سلسلي جي صوفين جي لڙھ سان منصوب ڪيو ويو.
تجسس
تجسس (Suspense) ڪنهن ڪهاڻيءَ جي پڙهندڙ، ڊرامي جي ڏسندڙ جي اها ڪيفيت يا انتظار، جنهن ۾ سندس ذهن ۾ اهڙو سوال اڀري ته ڪهاڻيءَ ۾ هاڻي ڇا ٿيندو يا ٿيڻ وارو آهي. اهڙي ڪيفيت کي تجسس يا اشتياق چيو ويندو آهي. درحقيقت جن ڪهاڻين، ناولن يا ڊرامن يا قصن ۾ تجسس جو عنصر وڌيڪ هوندو آهي، اهي ئي مقبول ٿيندا آهن. جاسوسي ادب ۾ تجسس جو عنصر غالب هوندو آهي.
بايو گئس
توانائي حاصل ڪرڻ جو آسان ذريعو. چؤپائي مال جي ڇيڻي ۾ پاڻي ملائي، هوا -بند- کَڏَ ۾ ڍڪڻ سان -ان- ۾ گئس پيدا ٿيندي آهي، جنهن کي ”-بايو گئس-“ (Bio-gas) چئبو آهي. گرمين ۾ -پاڻي- ۽ ڇيڻي جو مقدار 1: 2 جي تناسب سان رکبو آهي ۽ سياري ۾ 1: 1 جي تناسب سان. صحيح گئس ٺهڻ جو مدو 1 کان 15 ڏينهن هوندو آهي. هن گئس ۾ بوءِ ڪانه ٿيندي آهي. ٻرڻ سان -ان- مان نيري رنگ جو شعلو نڪرندو آهي. -بايو گئس- جي -ترڪيب- سنڌ ۾ ٽنڊي ڄام جي زرعي ڪاليج ايجاد ڪئي. حڪومت ٻيلن جي -ٻارڻ- بچائڻ، سئي گئس ۽ گاسليٽ جي کاپي گهٽائڻ لاءِ -بايو گئس- جي -ترڪيب- جي همت افزائي ڪئي ۽ انهيءَ سلسلي ۾ قرض جي اسڪيم به منظور ڪئي، پر عام ماڻهن -ان- طرف جوڳو ڌيان نه ڏنو.
الي (زيور)
هڪ قسم جو ڳهه، جيڪو ڪنواريون ڇوڪريون سينگار خاطر پيشانيءَ تي پائينديون آهن. چانديءَ يا سون جو جڙاءَ دار ٽِڪو، جيڪو نراڙ جي مٿان وارن ۾ اهڙيءَ طرح اٽڪائجي، جيئن ٽِڪو نراڙ تي بيهي. اَلي، سون ۽ چانديءَ مان جُڙي ٿي. سنڌ جي مڙني علائقن ۾ عورتون پائينديون آهن، پر خاص طرح ٿر، لاڙ ۽ جابلو علائقن جون عورتون پائينديون آهن. اَلِي گهڻو ڪري ڪنواريون ڇوڪريون پائينديون آهن. وارن جي وچ مان سِينڌ ڪڍي، مينڍيون ويڙهينديون آهن ۽ ٻالڪپڻ کان مينڍيون ويڙهڻ واريءَ عمر تائين اَلي پائينديون آهن. اَليءَ جي گهاڙيٽي لاءِ سونارا هيٺين ترتيب ڪم آڻيندا آهن: پهريائين سون يا چانديءَ جي پَتريءَ جي ڪَٽائي ڪري، سِيلَ ۽ چنڊ ٺاهي، -ان- مٿان پنجن ڪنڊن وارو تارو ٺاهيندا ۽ ريهه سان پتريءَ تي لڳائيندا آهن. پوءِ -ان- تي ”ڀَڃَڻِ“ واهي، نوشادر -ٻُرڪي-، پاڻيءَ ۾ اُجهائيندا آهن. ٻئي مرحلي ۾ سِيلَ جون گُريون ٺاهي، پاسي جي ڪناري تي مُنڊي ساڌي، ”ڀڃڻ“ واهي، چانديءَ جي کَٽيءَ ۾ وجهندا آهن. صاف ٿيڻ کان پوءِ انهيءَ تي وينجهرُ ٽِڪُن جو جڙاءُ ڪندو آهي. وينجهر اَليءَ کي وڌيڪ سهڻي بنائڻ لاءِ -ان- تي سينڌر پڻ ٻُرڪيندو آهي. ٻار ڄمڻ جي ريتن رسمن ۾ ۽ نياڻيءَ ڄمڻ تي ٻئي سامان سان گڏ اَلي به نياڻيءَ لاءِ آڻين. ستين ڏينهن ڇٽيءَ تي ڇوڪريءَ کي اَلِي پارائڻ جو سوڻ ڪن. انهيءَ موقعي تي وڏڙيون ڪوڏاڻا چون: آءٌ ته منهنجي مائي، امان، تنهنجي ته عزت ساڻ وڏائي! راڻي، تون ته خانِڻِ آهين ڄائي، تنهنجي ته اَلِيءَ جهرمر لائي! جنهن ۾ جرڪن ٻُڙا لال. امڙ تون ته سُگهڙ ٿيندئينءَ زال!
حوالا
زمرو:زيور
آغا ناصر
نامياري براڊ ڪاسٽر آغا ناصر، 1955ع ڌاري، ريڊيو پاڪستان تان پروگرام پروڊيوسر جي حيثيت ۾ پنهنجي ڪيريئر جو آغاز ڪيو. پنهنجي تقرريءَ کان اڳ هن ريڊيي لاءِ، ڪيترائي ڊراما لکيا هئا، ريڊيو پروگرامن ۾ حصو پڻ ورتو هئائين، پر پروڊيوسر جي حيثيت سان گهڻو مشهور ٿيو. 8 سال ريڊيو پاڪستان تي خدمتون سرانجام ڏيڻ کان پوءِ 1964ع ۾ کيس ٽي. وي ٽريننگ لاءِ لنڊن موڪليو ويو ۽ واپسيءَ ۾ کيس اطلاعات ۽ سُڌ سماءَ واري وزارت جي ٽي. وي پلاننگ سيل ۾ اسسٽنٽ ڊائريڪٽر مقرر ڪيو ويو. نومبر 1964ع ۾ پهرين ٽي. وي اسٽيشن جي افتتاح جي موقعي تي سندس بدلي لاهور ڪئي وئي. ٽي. ويءَ تي هن، هڪ سؤ کان وڌيڪ ڊراما ۽ شو پروڊيوس ڪيا آهن. 1967ع ۾ آغا صاحب، ريڊيو تان استعيفيٰ ڏئي مستقل طور پروگرام مئنيجر طور تي مقرر ٿيو. 1971ع ۾ کيس پي ٽي ويءَ جي بورڊ آف ڊائريڪٽرز لاءِ نامزد ڪيو ويو ۽ هو ڊائريڪٽر آف پروگرام ايڊمنسٽريشن بڻجي ويو. 8 سالن تائين انهيءَ عهدي تي فائز رهيو. بعد ۾ 1988ع تائين پي ٽي ويءَ جي مختلف اهم انتظامي عهدن تي رهيو. سندس ادبي ڪم به وڏي اهميت جوڳو آهي. سندس ٻه ڪتاب ’آغا ناصر ڪي سات ڊرامي‘ ۽ ’ٽيليويزن ڪي ڊرامي‘ ڇپيل آهن.
زمرو:1937ع جون پيدائشون زمرو:2016ع جون وفاتون زمرو:اردو ٻولي جا ٽيليويزن پروگرام زمرو:شخصيتون زمرو:وصول ڪندڙ تمغو حسن ڪارڪردگي
جوليس سيزر
گائيس جوليس سيزر انگريزيءَ ۾ Gaius Julius Caesar-- (Latin:
اسان جي سنڌ
سهڻي پبليڪيشن حيدرآباد جي ”آڳاٽو ادب“ سلسلي جو پهريون ڪتاب ”اسان جي سنڌ“، -اپريل- 1972ع ۾ مشهور اديب ۽ پبلشر طارق اشرف، سهڻي پبليڪيشن، الهندي ڪچي، حيدرآباد مان ڇپائي پڌرو ڪيو. هن ڪتاب جو پهريون ڇاپو، جون 1947ع ۾، موهن پنجابيءَ، -باغي- پبليڪيشن، هندستاني ساهتيه آستان، فريئر روڊ، ڪراچيءَ مان ڇپائي پڌرو ڪيو هو. پهرئين ايڊيشن جو پيش لفظ، نامياري شاعر شيخ -اياز- لکيو هو، جنهن ۾ ورهاڱي کان اڳ جي حالتن تي لکيل اصلوڪين ڪهاڻين جي پسمنظر تي لکندي، شيخ -اياز- سنڌي هندن کي لڏپلاڻ کان روڪڻ ۽ سنڌ ۽ سنڌي سڀيتا سان ڳنڍجي رهڻ جي -تلقين- ڪندي لکيو آهي ته هندو مسلم عوام کي متحد ٿي جاگيرداري ۽ سرمائيداري قوتن جو مقابلو ڪرڻو آهي. هن وڌيڪ لکيو آهي ته هي ڪهاڻيون انهيءَ محبت، اتفاق، حب الوطنيءَ ۽ -بغاوت- جو نتيجو آهن. اڄ اسين -ترقي- پسند اديب هن سماج جي مدي خارج تصورن ۽ رجعت پسند خيالن سان -ٽڪر- کائي رهيا آهيون، جيڪي سياست حل ڪرڻ ۾ ناڪام ٿي آهي.
ببلو ديھ
شاه بندر تعلقو۾ هڪ ديهه.
2 ذوالحج
موڪلون ۽ ڏڻ
02
خيرپور ميرس
خيرپور ميرس سنڌ جو هڪ تاريخي شهر آهي، هتي هڪ تمام وڏي يونيورسٽي آهي، جنهن ۾ سنڌ کان سواء سڄي ملڪ جا نوجوان ڇوڪرا ۽ ڇوڪريون تعليم پرائي رهيون آهن.
ڪيليفورنيائي ڪرنگھيدار لوبسٽر
ڪيليفورنيا جو ڪرنگھيدار لوبسٽر  جنھن جو حياتياتي نالو پينوليرس انٽرپٽس آھي ڪرنگھيدار لوبسٽر جي ھڪ جنس آھي جيڪو ڪيليفورنيا واري سمنڊ، مونٽري سمنڊ، ٽھئانٽپيڪ سمنڊ ۽ ميڪسيڪو جي سمنڊ ۾ ملندا آهن. ھي لوبسٽر 30 cm تائين ڊگھا ٿيندا آهن. اھي ڳاڙھسرا ناسي رنگ جا ٿين ٿا ۽ انھن جي ٽنگن تي پٽا ۽ اينٽينائن جو جوڙو ھوندو اٿن پر انھن کي نوڪدار چنبا ڪانہ ھوندا اٿن. ان جي مادي 680000 انڊا ڏيندي آهي جيڪي ڏھن ھفتن کان پوءِ ڦٽندا آهن جن مان سڌا فلوسوما لاروا نڪرندا آھن
thumb|ٻہ ڪيليفورنيائي ڪرنگھيدار لوبسٽر ايناڪاپا ٻيٽ جي ڪناري لڳ سمنڊ ۾
ھن جنس جي مادي جي جنسي بلوغت وقت ڊيگھ65 - 69 mm ھوندي آھي ۽ ان جي عمر 5 کان 9 سال ھوندي آھي. نر 3 کان 6/ سالن ۾ بالغ ٿي ويندو آهي. خيال آھي تہ ھن جنس وارا لوبسٽر 50 سالن تائين زنده رھندا آھن.
پاپلا
پايلا ( لاطيني: Pyla) قبرص جو هڪ human settlement  جيڪو ضلعي لارناڪا ۾ واقع آهي۔
تفصيل
پايلا جي مجموعي آبادي 2,771 ماڻهن تي مشتمل آهي۔
3 ذوالحج
موڪلون ۽ ڏڻ
03
شهدادپور تعلقو
شهدادپور تعلقو پاڪستان جي صوبي سنڌ جي شھيد بينظيرآباد ڊويزن جي ضلعي سانگهڙ جو هڪ تعلقو آهي جنھن جو صدر مقام شھدادپور شھر آھي.
ديھون
شھدادپور تعلقي ۾ ڪل 55 ديھون واقع آهن.
سوويت يونين
thumb|400px|[[سوويت اتحاد جون رياستون]]
سوويت يونين (سوويت اتحاد) روسي سوشلسٽ رياستن جو مجموعو (مختصر USSR) جنهن کي عام طور سوويت يونين جي نالي سان سُڃاتو ويندو آهي. هي آئيني لحاظ کان اشتراڪي رياست هُئي جيڪا يوريشيا ۾ 1922 کان 1991 تائين قائم رهي. هينئر ان کي عام طور روس (Russia) پڻ چيو ويندو آهي، جيڪو درست ناهي. روس يعني رشيا ان اتحاد (يونين) جي رياستن منجهان سڀ کان وڌيڪ سگهاري (طاقتور) رياست جو نالو آهي. سال 1945 کان وٺي سال 1991 تائين ان کي آمريڪا سان ڀيٽ ۾ دنيا جي هڪ عظيم طاقت ( سُپر پاور Super Power) مڃيو ويندو هيو. سوويت يونين دور ۾ معاشي ترقي جي نتيجي ۾ معياري زندگي خاص ڪري شهري علائقن ۾ بهتري آئي.
خُلاصو
سوويت اتحاد کي سال 1917 جي روسي انقلاب دوران ٺهندڙ رياستي علائقن ۾ قائم ڪيو ويو. وقت سان گڏوگڏ ان جون جاگرافيائي سرحدون مٽجنديون (تبديل ٿينديون) رهيون آهن، پر آخري وڏي ٽوڙڦوڙ (ٽُٽڻَ) کانپوءِ، جيڪو بالٽڪ رياستون، اُڀرندو پولينڊ، اوڀر يورپ جو ڪُجھ حصو ۽ ڪُجھ ٻين رياستن جي واڌاري (اضافي) ۽ فن لينڊ ۽ پولينڊ جي عليحدگيءَ کانپوءِ سال 1945 کان وٺِي انت (ڇيهه ٿيڻ، خاتمي) تائين شاهي دور واري روس جهڙي ئي رهي.
سوويت يونين واري دور ۾ دنيا اندر ٻِه قُطبي سرشتو يا باءِ پولر سسٽم هيو، جيڪو سوويت يونين جي ٽُٽڻ کانپوءِ يگانو قُطبي سرشتو (يوني پولر) بڻجي ويو ۽ آمريڪا جي سموري دنيا ۾ هڪ هٽي قائم ٿي وئي.
سوويت حڪومت ۽ سياسي تنظيمن جي نگراني ۽ سارَسنڀالَ جو ڪم ڏيهه (مُلڪ) جي اڪيلي سياسي جماعت (پارٽي)، سوويت اتحاد جي ڪميونسٽ پارٽي وٽ هيو.
سال 1956 تائين سوويت سوشلسٽ رياستن جو تعداد چار کان وڌي پندرنهن ٿي ويو، سوويت يونين ۾ شامل ٿيندڙ اُهي سموريون رياستون هيٺئين ريت آهن.
سال 1991 ۾ سوويت يونين (سوويت اتحاد) جو اَنتُ (خاتمو) ٿي ويو ۽ انکانپوءِ مٿي ذڪر ڪيل سموريون رياستون آزاد ٿي ويون. انهين منجهان يارنهن رياستن ملي ڪري هڪ ننڍڙو ڪنفيڊريشن وفاق (Confederation) ٺاهيو آهي جنهن کي "آزاد رياستن جي گڏيل دولت" (ڪامن ويلٿ) سڏيو وڃِي ٿو. ترڪمانستان جيڪو پهرئين ان گڏيل دولت (ڪامن ويلٿ) جو باقاعدي رڪن هُيو، اُهو هاڻي شريڪ رڪن (ميمبر) جو درجو رکھي ٿو. ٽن بالٽڪ رياستن يعني اسٽونيا، لٽويا ۽ لٿووينيا ان ڪامن ويلٿ بدران سال 2004 ۾ يورپي اتحاد ۽ نيٽو(ناٽو) ۾ شموليت اختيار ڪئي. روس ۽ بيلاروس هاڻي اتحاد روس ۽ بيلاروس سان تعلق رکن ٿا.
اتهاس
سوويت اتحاد کي روسي بادشاهت کانپوءِ جُڙندڙ شڪل چيو وڃي ٿو. آخري روسي زار بادشاهہ، نڪولس ٻيون مارچ 1917 تائين حڪومت ڪئي ۽ اڳئين سال سندس خاندان سميت کيس ماريو ويو.
سوويت اتحاد ڊسمبر 1922 ۾ جُڙيو. ان ۾ روس (بالشويڪ رشيا)، يوڪرائن، بيلارس، جارجيا، آرمينيا ۽ آذربائيجان (انهن ٽِن رياستن کي مٿانهين قفقاز (ڪوهہ ڪاف يا ڪاڪاشش) واريون رياستون پڻ سڏيو ويندو آهي) شامل هيون ۽ انهن تي بالشويڪ پارٽيءَ جي سرڪاري راڄُ (حڪومت) هيو.