مرزا_قليچ_بيگ
ڪتابن جو جائزو
مرزا قليچ بيگ جي آتم ڪهاڻي ”سائو پن يا ڪارو پنو“ پهريون دفعو، سنڌي ادبي بورڊ طرفان سال 1965ع ٻن هزارن جي تعداد ۾ شايع ٿيڻ بعد ٻيهر ساڳي تعداد ۾ ڇپايو ويو. تاريخي اهميت کان علاوه هڪ بيحد دلچسپ مطالعو آهي. اسان جي تفريح طلب سماج ۾، مرزا قليچ بيگ مرحوم جا لکيل خاڪا اهم آهن: ”لوڀي ۽ ٺوڳي“ (1894ع)، انڪوائري آفيسر (1896ع)، نيم طبيب خطره جان، نيم مُلان خطره ايمان (1897ع)، شيخ چِلي ۽ اڱڻ مسخرو (1900ع)، ”رسائيءَ جو رنگ ۽ گشت ڪين ڪشٽ“ (1908ع) ”حرڪت مان برڪت“ (1911ع)، ۽ پرهيز جي ٽولي (1915ع)، اهي خاڪا، آپيرا ۽ ٽئبلوز: ”لبا خان درزي ۽ خليفو ڪُهنگ“، ”نيلو پکي“، ”طلسمي گڏي“، ”ٻه جاڙا ڀائر“، ”ٽي ديوَ يا راڪاس“، ”ستن شهزادن جي ڪهاڻي“، شيطان جي ناني“، ”ڪادمري“، ”دل جو آرام“ ۽ ”عجيب دوا“، ”دل وندرائيندڙ ڳالهيون“، ”هندستان جون ديسي آکاڻيون“، ”ڪريسس“ (يوناني تاريخي قصو)، ”گلابي جوڙو“، ٻاراڻا ”گل ڦل“ (جنهن تان سنڌي ادبي بورڊ پنهنجي ٻاراڻي رسالي جو نالو ”گل ڦل“ رکيو)، اهي سڀ قصا، ڪهاڻيون، خاڪا، آپيرا ۽ ٽئبلوز، اسان جي بي سڪون سماج ۽ نئين نسل جي بي رُخي تعليم جي اصلاح آهن. امرت ڌارا آهن. مرزا صاحب جو ناول ”زينت“ گهر کي بهشت بڻائڻ جي واٽ ڏسيندڙ ناول آهي، سنڌيءَ ۾ ناٽڪ نويسيءَ جي اوسر جو سهرو به مرزا قليچ بيگ جي سِرَ تي آهي. سال 1880ع ۾ ”ليلى مجنون“ پهرين سنڌي ناٽڪ طور، اسٽيج تي آيو. پوءِ سنڌي نٽڪن جو سلسلو شروع ٿيو: خورشيد (1887ع)، بڪاولي (1894ع)، نورجهان ۽ جهانگير (1896ع) ۽ نادر شاهه (1897ع)، اهي سڀ سنڌي ناٽڪ، حقيقت پسندي (Realism) جي اصول ۽ معيار مطابق لکيا ويا ۽ روايتي فوق الفطرت ڪردارن کي خارج ڪيو ويو، جيئن نوجوان نسل جو ذهن تصورات بدران انساني حقيقتن طرف راغب ٿئي. ڪاليداس جي ”شڪنتلا“، لارڊ لٽن جي انگريزي ڊرامي ”نائيٽ ائنڊ مارننگ“ جي اردو ترجمي ”ليل ونهار“ جو سنڌي ترجمو ”فيروز دل افروز“ (1905ع)، ”شريمتي منجري“ جو سنڌي روپ ”موهني“ جيڪو 1925ع اسٽيج ٿيو، ۽ هڪ ٻيو سنڌي ناٽڪ ”جمشيد حميده“ جيڪو 1918ع ڏيکاريو ويو، اهو شايد شيڪسپيئر جي ڊرامي ”ائز يُو لائيڪ اِٽ“ تان ورتل آهي. وليم شيڪسپيئر جي ڊرامن کي سنڌي روپ ڏيڻ وارو به مرزا قليچ بيگ هو. ”حسنا دلدار“ (1897ع)، ”مرچنٽ آف وينس“ جو سنڌي ترجمو آهي. ”ڪنگ ليئر“ جي سنڌي ترجمي جو عنوان آهي: ”شاهه ايليا“ (1900ع). ”شمشاد مرجانه“ (1908ع)، ”سمبلائين“ ۽ ”عزيز ۽ شريف“ (1909ع) ”ٽوُ جيٽلمين آف ويرونا“ جو سنڌي ترجمو آهن. مشهور ڊرامي ”روميو ائنڊ جُوليٽ“ جو سنڌي روپ“ گُلزار ۽ گُلنار“ به 19099ع ۾ اسٽيج ڪيو ويو. شيڪسپيئر جي آخري ڊرامي ”هئمليٽ“ کي مرزا صاحب ”شهزادو بهرام“ عنوان ڏيئي سنڌي ادب ۾ داخل ڪيو (1914ع). ”نيڪي ۽ بدي“ (1911ع) ۾ بيحد دلچسپ ناٽڪ آهي، ۽ ڀائنجي ٿو ته شيڪسپيئر جي ڪنهن ڊرامي يا پلاٽ ۽ ڪردارن ۾ ردوبدل ڪري لکيو ويو آهي .جديد سنڌي مضمون نويسي پڻ مرزا قليچ بيگ جي ”مقالات الحڪمت“ (1877) کان اوسر شروع ڪئي، پوءِ ”خود ياوري“ (1901ع). ٻيئي انگريزي ڪتابن جا ترجما هئا. ”بيڪنس ايسيز“ ۽ ”سمائيلس سيلف هيلپ“ انهن جا اصل ڪتاب هئا. اهو سلسلو 1877ع کان 1926ع تائين جاري رهيو، ۽ انهيءَ وچ ۾ 25 ڪتاب، مضمون نويسيءَ جي صنف ۾ سنڌي ادب جو حصو بڻيا، جيڪي اصل عربي، فارسي ۽ انگريزي ڪتابن جو ترجمو هئا. مرزا قليچ بيگ جو هڪ ٻيو ڪتاب: ”غلاميءَ مان مٿي چاڙهو“ سنڌي ادبي بورڊ طرفان ٽيون ڀيرو سال 1979ع ۾ ٻن هزارن جي تعداد ۾ ڇپايو ويو. پهريان ٻه ڇاپا سال 1918ع ۾، سال 1961ع ۾ پڌرا ٿيا هئا. اهو بوڪر واشنگٽن جي انگريزي ڪتاب، ”اَپ فِرام سليوري“ جو سنڌي ترجمو آهي. مغربي ادب کي سنڌي ادب ۾ منتقل ڪرڻ جو ڪارنامو، شمس العلماء مرزا قليچ بيگ ادا ڪيو. 1911ع کان 11 سالن يعني 1922ع تائين 12 مشهور مغربي ادبي شاهڪار سنڌي ادب جو حصو بڻجي ويا. ”حاجي بابا اصفهاني“، ”گلن جي ٽوڪري“ ۽ ”شرلاڪ هومس“، ”عجيب و غريب ڪم“، سال 1911ع ۾، ايراني، جرمن ۽ انگريزي ناولن تان ترجمو ڪيا ويا. سال 1912ع کان 1914ع تائين پنج ٻيا سنڌي ناول پڙهڻ لاءِ مليا. ”ٽي گهر“، ”ايرڪ“، ”جولين هوم“، ”راحيل“ ۽ ”سچي محبت“، اڄ به پڙهڻ وٽان آهن. سال 1920ع کان 1922ع تائين، ٽن سالن ۾ چار وڌيڪ ناول سنڌي ادب جي زينت بڻيا. ”گليور جو سئر ۽ سفر“، ”سندباد جهازي“، ”رابنس ڪروزو“ ۽ ”سئنڊ فورڊ ۽ مرٽن“ پڙهي ڏسجن ته ڪيڏا نه دلچسپ آهن! ترجمي تي اصل جو گمان ٿئي ٿو. ”دِلارام“ (1880ع) کان سنڌي ناول نگاري جي ابتدا ٿي. سنڌ جي تاريخ تي فارسي زبان ۾ لکيل ڪتابن جي تاليف ۽ ترجمي جو ڪم به مرزا صاحب پاڻ تي هموار ڪيو. چچ نامو (1923ع)، سنڌي ۽ انگريزي ترجما ٻه ڀاڱا ۽ ”قديم سنڌ“ (1925ع) کان علاوه انگريزيءَ ۾ ”اَ هسٽري آف سنڌ“ (1902ع) اڄ به اسان جي محققن جي حوالي ۽ ماخذ جو بنياد آهن. نثر نويسيءَ جي بنيادي اصولن ۽ قاعدن قانونن بابت سنڌي ٻوليءَ ۾ پهريون ڪتاب مرزا قليچ بيگ جو ”انشاءِ سنڌي“ شايع ٿيو، جيڪو نه مون وٽ موجود آهي ۽ نه سن معلوم اٿم. شاعريءَ ۾ پهريون سنڌي ڪتاب مرحوم محمد فاضل شاهه جو ”ميزان شعر“ (1875ع) هو، جنهن بعد مرزا قليچ بيگ جو ڪتاب ”علم بديع“ نثر ۽ نظم جي فارسي مثالن تي مبني، ادب جي قسمن ۽ قاعدن متعلق هڪ مفيد ڪتاب آهي. سال 1913ع ۾ مرزا صاحب جو ڪتاب ”علم ادب“ شايع ٿيو. سال 1914ع ۾ ”سنڌي ساهت سوسائٽيءَ“ جي اجلاس ۾ سندس پڙهيل مقالو” سنڌي شعر جي قديم حالت ۽ پوءِ جو سڌارو“ سال 1920ع ۾ شايع ٿيو. مرزا صاحب ”سنڌيءَ“ ۾ ڪل 379 ڪتاب لکيا، جن مان 344 ڪتاب ڇپيل، جڏهن ته 35 ڪتاب اڃان تائين اڻ ڇپيل آهن. معلوم ائين ٿئي ٿو ته مرزا صاحب ”مقالات الحڪمت“ جي ترجمي سان ڪتابن لکڻ جو سلسلو شروع ڪيو. ڄاڻايل ڪتاب مرزا صاحب پهرين فيبروري 1879ع تي بمبئيءَ ۾ لکي پورو ڪيو (ڏسو ساڳئي ڪتاب جو ديباچو). اِهو ڪتاب ئي سندس ”پهريون ڇپيل ڪتاب“ ڳڻي سگهجي ٿو، جيڪو سنڌ سرڪار جي تعليم کاتي، ڪمشنر پريس ڪراچي مان جنوري 1886ع ۾ ڇپائي پڌرو ڪيو. اهڙيءَ طرح سندس ٻيو نمبر سنڌيءَ ۾ لکيل ڪتاب طبعزاد ناول ”دلارام“ هو. ان کانپوءِ لاڳيتو رحلت تائين لکندو رهيو ۽ کيس سنڌيءَ ۾ اڄ تائين سڀ کان گهڻا ڪتاب لکڻ جو اعزاز حاصل آهي. ”دلارام“ ناول کانپوءِ ناٽڪ جا ڪتاب ترجمو ڪيائين، جن مان شروعاتي ”ليلى مجنون“ ۽ ”خورشيد“ هئا. سنڌي ٻوليءَ ۾ اُن وقت اِهي بلڪل نيون صنفون هيون. ”ليلى مجنون“ سندس لکيل پهريون ناٽڪ آهي، جيڪو 1889ع ۾ ”قصو ليلى مجنون تصويرن سان“ جي عنوان هيٺ سکر اسڪول جي فرسٽ اسسٽنٽ ماستر عبدالحق ولد محمد پنجل آخوند لاهور جي اسلاميه پريس مان ڇپائي پڌرو ڪيو. ناول ۽ ناٽڪ وارين نين صنفن تي سنڌيءَ ۾ ڪتاب لکڻ جي مرزا صاحب کي نهايت ساراهه جوڳي موٽ ملي. 1888ع ۾ سنڌ سرڪار ”دلارام“ ناول پنهنجي خرچ تي ڇپائي اسڪولن ۾ ورهايو ۽ فاضل ليکڪ کي 220 رپيا انعام پيش ڪيو. (رپورٽ آف دي ڊاريڪٽر پبلڪ اسنٽرڪشن بامبي 1888-89ع، ص- 38). 1889ع ۾ مسز فاسيٽ جو شاهڪار ”پوليٽيڪل اڪانامي“ جو انگريزيءَ مان ”علوم اصول دستور المعاش“ جي نالي سان ترجمو ڪري سرڪار کي ڏنائين، جنهن تي کيس 558 رپيا نقد انعام ڏنو ويو. (بامبي ائڊمنسٽريشن رپورٽ، 1889- 90ع، ص- 180) 11 آگسٽ 1891ع تي ”لئمبس ٽيلس‘ جو سنڌي ۾ ترجمو ”دلچسند قصا“ ڪرڻ تي ايڇ پي جيڪب ايڊيوڪيشنل انسپيڪٽر سنڌ اُن جا حق سرڪار کي وڪڻڻ لاءِ کيس ڇهن سون رپين جي آڇ ڪئي (سائو پن يا ڪارو پنو، ص 196). ”دلپسند قصا“ بابت اهم نڪتو اِهو ظاهر ٿئي ٿو ته سنڌ جي ايڊيوڪيشنل انسپيڪٽر جيڪب صاحب کيس اِهو ڪتاب سرڪاري خرچ تي ڇاپڻ جي آڇ ڪئي هئي. ظاهر آهي ته حڪومت وٽ مرزا صاحب جي وڏي قدرداني ۽ پذيرائي هئي ۽ کيس اِن آڇ جي حوالي سان سٺو مالي انعام به ملي ها، مگر مرزا صاحب اِهو ڪتاب پنهنجي جنم ڀومي حيدرآباد ۾ ڪُندنمل پاران قائم ڪيل پهرين ڇاپخاني ”قيصريه پريس“ کي شايع ڪرڻ لاءِ ڏيڻ کي ترجيح ڏني. مرزا صاحب جو اِهو دورانديشيءَ وارو قدم هو، جنهن موجب هن نيڪنام بزرگ انهيءَ نئين لائين کي سهاري ڏيڻ جي هڪ شعوري ڪوشش ڪئي، جيئن ’سنڌي پريس‘ جي حوصله افزائي ٿئي. مرزا صاحب پهريون سنڌي ليکڪ هو، جنهن کي درسي ڪتابن کان هٽي ڪري ايڏي وڏي موٽ ملي جو سنڌ سرڪار جي تعليم کاتي کان علاوه ٻين نون ناشرن جي به کيس دلچسپي حاصل ٿي ۽سنڌ مدرسه بورڊ ڪراچي، منشي پوڪرداس شڪارپوري ۽ ماستر هري سنگ سکر واري سان گڏ سندس جنم ڀومي حيدرآباد وارو سيٺ ڪندن مل منگهر سنگ، قيصريه پريس جو مالڪ به هن يگاني عالم جا ناشر ٿيا، اُنهن ئي ڏينهن ۾ ڊي جي سنڌ ڪاليج ڪراچي وارن ”راماٽڪ سوسائٽي“ برپا ڪئي ته مرزا صاحب جا ترجمو ڪيل شاهڪار ناٽڪ هڪ ٻئي جي پويان اچڻ لڳا. هاڻ مرزا صاحب علم حيوانات، زراعت، باغباني، صحت، ٻارن جي پرورش، فلسفي، قصن، تاريخ، اسلامي علوم ۽ سهڻي لطيف تي به قدم کنيو. اسڪولي ڪتابن ۾ انگي حساب، گرامر ۽ جاگرافي کي پڻ نه وساريائين. اُڻويهين صديءَ جي پڄاڻيءَ تائين مرزا صاحب جي ڇپيل سنڌي ڪتابن جو تعداد 38 ٿئي ٿو، جن جو موضوع وارو وچور هن ريت آهي: (1) اسلامي علوم ۽ اخلاقي اقدار 3 عدد (2) سائنس، صحت ۽ ٻيا علوم 14 عدد (3) ناول، ناٽڪ، قصا ۽ شاعري 21 عدد ويهين صديءَ جا 29 سال پاڻ حال حيات رهيا ۽ قلمي پورهيو ئي سندن لاڳيتو مشغلو رهيو. اُن صديءَ جي شروعاتي سالن ۾ سندس ڪتابن جا مشهور ناشر – الحق پريس سکر، پريميئر پريس حيدرآباد، شيخ عبدالرحيم حيدرآباد، بگومل تلسيداس حيدرآباد، سنڌ جو ينائيل ڪوآپريٽو سوسائٽي حيدرآباد، بلؤسٽڪي پريس حيدرآباد وغيره ڳڻائي سگهجن ٿا. اهڙيءَ طرح سنڌ جي پنجاهه کان به مٿي ناشرن سندس ڪتاب ڇپائي پڌرا ڪيا. ورهاڱي کانپوءِ اداره قليچ حيدرآباد، باغبان پبليڪيشن حيدرآباد، آر ايڇ احمد ائنڊ برادرس حيدرآباد ۽ سنڌي ادبي بورڊ سرفهرست رهيا آهن .مرزا صاحب لاڙڪاڻي ۾ نوڪريءَ واري عرصي ۾ ڪيترا ڪتاب به تيار ڪيا، پنهنجي سوانحعمريءَ ۾ پنهنجي ڪتابن جي ڄاڻايل فهرست ۾ هن طرح لکيو آهي: ”1895ع – زمين پوکڻ جو علم ۽ هنر، باغ ۽ باغباني، عالم آبي، حشرات الارض يا جيت ۽ ڪيئان، نانگ ۽ ٻيا سُرڻا – لاڙڪاڻو.“ مرزا صاحب جي کاتي (Credit) ۾ اهو ڳاڻيٽو به شامل ٿئي ٿو ته هن 1880ع ۾ پهريون سنڌي ڊرامو ”ليلى مجنون“ لکيو، جيڪو هنديءَ مان ترجمو ڪيائين. هن ڊرامي جو بنياد راڳن ۽ شاعري تي رکيل هو. هن منظوم ڊرامي کي ان دور جي تقاضائن مطابق روايتي انداز سان نڀايو هو، جيڪو اهميت جوڳو آهي. هن ڊرامي جي Presentation نج سنڌي رنگ ۾ هئي.