cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
عبدالحفيظ پيرزادو
خدمتون
وطن واپسيءَ تي شهيد ذوالفقار علي ڀٽي سان گڏجي ڪراچيءَ ۾ وڪالت شروع ڪيائين. پيپلزپارٽيءَ جي باني ميمبرن مان آهي. ڊسمبر 1970ع جي عام چونڊن ۾ قومي اسيمبليءَ جو ميمبر چونڊيو. 23 ڊسمبر 1971ع تي وفاقي وزير تعليم، اطلاعات ۽ نشريات مقرر ٿيو. ميان محمود علي قصوريءَ جي وزارت قانون تان استعيفيٰ ڏيڻ سبب قانون جي وزارت به سنڀاليائين. بعد ۾ صوبائي رابطن واري وزارت جو قلمدان به کيس ڏنو ويو. پاڪستان جي 1973ع واري آئين جي تياريءَ ۾ عبدالحفيظ پيرزادي مک ڪردار ادا ڪيو آهي. مارچ 1977ع جي عام چونڊن ۾ ٻيهر قومي اسيمبليءَ جو ميمبر چونڊيو ويو. 1977ع جي مارشل لا جي نفاذ کان پوءِ مٿس ستن سالن تائين سياسي سرگرمين ۾ حصو وٺڻ تي بندش وڌي وئي. پيرزادي صاحب مشهور سياستدان ممتازعلي خان ڀٽي سان لنڊن ۾ ”سنڌ، بلوچ پختون فرنٽ“ ٺاهيو، جنهن جو ڪافي عرصي تائين ممتاز ڀٽي سان گڏ اڳواڻ به رهيو.
پيپلز اوپن يونيورسٽي (هاڻي علامه اقبال اوپن يونيورسٽي) جو قيام سندس ڪوششن جو ئي نتيجو هو.
ذوالفقار علي ڀٽي جي شهادت کانپوءِ هو سياست ۾ گهڻو سرگرم نه رهيو، 2008ع ۾ چونڊجي آيل پ پ حڪومت جي ڪجهه پاليسين سان اختلاف رکيائين، تازو اپريل 2010ع ۾ پ پ اقتدار ۾ آئي، جنهن 1973ع جي آئين ۾ آندل ترميمن ۽ تبديلين کي رد ڪرڻ لاءِ 18 ترميم کي آندو ته حفيظ پيرزادي پارليامينٽ مان منظور ٿيل ان ارڙهين آئيني ترميم کي آئين جي صورت بگاڙڻ جو سبب قرار ڏنو ۽ ان خلاف سپريم ڪورٽ ۾ پٽيشن به داخل ڪئي.
وفات
ھن انمول انسان 1 سيپٽمبر 2015ع تي انگلينڊ جي ريڊنگ اسپتال ۾ دم ڌڻيءَ حوالي ڪيو. کيس سکر ۾ پنھنجي اباڻي قبرستان ۾ دفنايو ويو.
حوالا
زمرو:1935ع جون پيدائشون زمرو:پاڪستان پيپلز پارٽي جا سياستدان زمرو:سکر ضعلو جا ماڻھو زمرو:سکر ضلعي جون شخصيتون زمرو:سنڌي ماڻھو
هود عليہ السلام
زمرو:نبي ۽ رسول
سڪ نئن
سڪ نئن جوهيءَ تعلقي ۾ هڪ ديهه جو نالو آهي.
حوالا
زمرو:سنڌ زمرو:سنڌ جا شهر ۽ ڳوٺ
قاضي معروف
قاضي معروف ڄام سنجر سمي قاضي معروف کي بکر مٿان قاضي مقرر ڪيو هو، جو وڏو عالم، متقي ۽ بيحد خوش مزاج هو. وٽس جيڪو فريادي ايندو هو، تنهن کان ۽ جوابدارن کان رشوتون وٺندو هو. اهي شڪايتون ڄام سنجر کي پهتيون، جنهن قاضي صاحب کي گهرائي کانئس پڇا ڪئي. قاضي موصوف بيباڪيءَ سان جواب ڏنو ته عيالدار آهيان پگهار گذر سفر لاءِ نا ڪافي آهي، تنهنڪري مدعي ۽ مدعاليه کان رشوتون وٺان ٿو. افسوس اٿم ته شاهد فيصلي ٻڌڻ کان اڳ هليا وڃن ٿا ته نه جيڪر انهن کي به خالي وڃڻ ڪو نه ڇڏيان ها. ڄام سنجر سندس صاف گوئي تي گهڻو خوش ٿيو ۽ حڪم ڏنائين ته سرڪاري ملازمن جو پگهار وڌايو وڃي جيئن رشوت کي ٻنجو اچي وڃي. قاضي ابو الخير اصل سيوهاڻي هو ۽ سکر مٿان قاضي هو ۽ سکر ۾ رهڻ لڳو. مشهور قاضي قاضن سندس پيڙهيءَ مان هو.
صرفيات
صرفيات __ مارفولاجي__(Morphology):
لفظ ٻوليءَ ۾ ڇو ۽ ڪيئن ٻيا ٻيا روپ وٺن ٿا، تنهن جو تعلق لسانيات جي هڪ شاخ سان آهي، جنهن کي ’علم صرف‘ يا ’صرفيات‘ سڏجي ٿو. اُن کي اردوءَ ۾ تشڪيلات/صوتيات به سڏبو آهي ڇو ته اهو عام لفظ جي مختلف شڪلين ۽ صورتن سان بحث ڪري ٿو. عربي گرامر ۾ علم صرف جي تعريف هن ريت ڪئي ويئي آهي ته (علم) صرف اهو علم آهي، جنهن ۾ بامعنيٰ اڪيلن لفظن جي بنائڻ ۽ انهن ۾ ڦير ڦار ڪرڻ جو طريقو بيان ڪيو وڃي.
ٽالپر
ٽالپور،تالپور،يا ٽالپر (انگريزي:Talpur) بلوچ قبيلو تالپر جنھن جي جد اعلیٰ شهداد ٽالپر آھي۔ جڏھن بلوچ ڪلهوڙا فوج ۾ ڀرتی ٿيا تہ شھداد ٽالپر سپہ سالار پڻ بڻجي ويو۔ بعد ۾ ڪلهوڙن ٽالپر سردارن کي قتل ڪرایو۔ ٽالپرن جنگ هالاڻي ( 1783ء ) ۾ ڪلهوڙن کي شڪست ڏئي سنڌ تي حڪمراني قائم ڪئي ۔ سنڌ ساگر دوآبه ۾ مير چاڪر خان کين جاگير ڏني هئي. ماڙي سندن تختگاهه هو، جنهن تي انگريزن ماڙي انڊس نالو رکيو. پوءِ مزارين ۽ مگسين جي طرفداري ڪندي، چانڊين سان جنگين ڪرڻ وقت ماراچه علائقي ۾ رهڻ لڳا.
ٽالپر جي معنيَ ۽ اصل
ٽالپر قبیلو سنڌ ۾ ٽالپر شاھي خاندان جي حاڪميت ڪري مشھور آھي. ان شاھي خاندان ڪلھوڙن جي شاھي خاندان جي فوج کي 1783ع ۾ ھالاڻي جي جنگ ۾ شڪست ڏئي کان پوءِ سنڌ ۽ موجودہ پاڪستان ڪجھ حصن تي 1843ع تائين حڪومت ڪئي ھئي۔  1843ء ۾ برطانوی حملہ آورن میاڻي جي جنگ ۾ ٽالپرن جي شاھي خاندان کي شڪست ڏني ۔ ڪن تاريخدانن جو چوڻ آهي ته ٽالپر، بلوچ ہوت جي پاڙي مان آهن، اهي پاڻ کي بني ھاشم جي امير حمزہ جي اولاد مان سڏاائين ٿا. ڪن تاريخدانن جو رايو آهي ته، ”ٽالپر اصل ۾ خانه بدوش قوم هئا جن جو ڌنڌو رڍون ۽ ٻڪريون چارڻ ھو. ٽالپر لفظ اصل ۾ فارسي آهي، جيڪو ”ٽال“ ۽ پر مان جڙيل آهي (ٽال معنىٰ شاخ ۽ پر معنىٰ وڻ وڍيندڙ يا وڻ ڇانگيندڙ ٻين لفظن ۾ ڪاٺيار ڪن تاريخدانن لکيو آهي ته ٽالپر اصل ۾، ايراني ميد آهن، جيڪي ڪلهوڙن جي صحبت ۾ رهي سنڌ ۾ آيا ۽ آهستي آهستي زور وٺي حڪومت حاصل ڪئي .  ٽالپر اصل ۾ ٽال + پور آهن جنهن جي معنىٰ آهي ٽال يا ٽالي خان جو اولاد. ٽالپرن کي ”ٽالمز“،”يا تن ميز“ سان به ملايو ويندو آهي جنهن کي يوناني پالميرا سڏيندا هئا. جيڪڏهن ايئن آهي ته ٽالپر عرب، قبطي، يهودي ۽ رومين جي مخلط نسل مان آهن ٽالپر جي شڪل شبيھ اٿ ويھ، بدني بناوٽ ۽ پڻ سندن ٻوليءَ مان ثابت ٿو ٿئي ته اهي”آريا“ آهن يا ڪردن جي جنگجو قبيلي جي شاخ آهن يا ميد آهن، خراسان ۽ آذربائيجان جي علائقن تي ڪيترا سئو سال حڪومت ڪئي. سندن اصل وطن مازندران يا ڪيسپئن سمنڊ جي ڏکڻ اوڀر وارو علائقو آهي .مؤرخ جيمس ٽاڊ تاريخ راجسٿان جلد 02 ۾ لکي ٿو ته ٽالپر لفظ سنسڪرت لفظ تالمر مان نڪتل آهي تال، معنيٰ تر (کجيءَ جو وڻ) مر معنيٰ امير. سندن وطن تدمر ڏيکاري ٿو. جنهن کي يوناني جاگرافيدان پاميريا بيان ڪن ٿا. بلوچن جا ڪجھ قبيلا پنهنجي معاشي زندگي ڪري ان نالي تي سڏجن ٿا. مثلاً بزدار (ٻڪرار)، گوپانگ (ڳنوار) وغيره. اهڙي طرح ٽالپر لفظ ٻن بلوچي لفظن جو مرڪب آهي، ٺال ٻيو بُر. ٺال معنيٰ وڻ جي شاخ ۽ بر معنيٰ وڍڻ. يعني شاخون ڇانگيندڙ. اهڙي طرح ڪجھ قبيلا پنهنجي مورث اعليٰ جي نالي تي سڏجن ٿا. جھڙوڪ رستماڻي رستم جو اولاد، شهداداڻي شهداد جو اولاد، نظاماڻي نظام جو اولاد وغيره.
ٽالپر جي سنڌ ۾ آمد
عيسوي 15 صدي ۾ مير جلال خان جي پٽن جو اولاد مير شهڪ جي سرڪردگي هيٺ مڪران کان هجرت ڪري ڪڇيءَ جي ميدان کي وسايو. رند جي قبلين قلات، سيووي، شوران، گنج آبه تائين بيٺڪون قائم ڪيون. رند ۽ لاشار جي ٽيهن سالن واري باهمي ويڙهه کان سندن قبيلا پنجاب، سنڌ، گجرات، راجپوتانا ۽ هندستان تائين پکڙجي ويا. رند ۽ لاشار جي ويڙهه ۾ ٽالپرن جي سردار مير عبدالرحمان خان عرف بليده بن هلهير خان مير چاڪر خان رند جو طرف ورتو هو. مير چاڪر خان ارغونن کان شڪست کائڻ کانپوءِ بلوچي قبيلن سان همايون کي مدد ڏيڻ لاءِ دهلي ڏانهن روانو ٿيو. هن مهم ۾ مير عبدالرحمان ۽ مير هئبت خان بليدي ساڻس قبيلن سميت همرڪاب هئا. مير عبدالرحمان واٽ تي سخي سرور دره وٽ وفات ڪئي ۽ اُتي دفنايو ويو. کيس چوڏهن فرزند هئا. سندس وڏو پٽ مير تبريز خان لاشاري جي شهزادي مير ابوبڪر سان گڏ گجرات ڏانهن هليو ويو. دهلي فتح ٿيڻ کانپوءِ همايون ٽالپرن کي دوآبي سنڌ ساگر ۾ جاگير ڏني. ٽالپرن مان مير آلودو خان ۽ مير مسعود خان، ميان يار محمد ڪلهوڙي جا مريد هئا، جن کي ميان يارمحمد دعوت ڏئي خداآباد گھرايو. مشهور انگريز رچرڊ برٽن نه رڳو سنڌيالاجسٽ هو پر هڪ وڏو نفسياتي ماهر هو هن سنڌي ماڻهن جي نفسيات تي ڪافي ڪارائتيون لکڻيون لکيون. هن لکيو ته: "دنيا جي ٻين قومن جا ماڻهو هر شئي کي پري کان اکين سان ڏسي ڪا رائي قائم ڪندا آهن. پر سنڌي ماڻهو ڇهي ڏسندا آهن."
- رچرڊ برٽن
هن وڌيڪ لکيو ته: "دنيا جا ٻيا ماڻهو ڪا ڪريل شئي نوڙي هٿ سان کڻي وٺندا آهن پر سنڌي ماڻهو جھڪي کڻڻ بجاءِ پير جي آڱوٺي سان کڻي وٺندا آهن."
ٽالپر جي سنڌ ۾ اچڻ بابت لکي ٿو ته:
"ٽالپر جڏهن سنڌ ۾ آيا ۽ ڪلهوڙن جي تخت گاھ خداآباد کان 15 ميلن جي فاصلي تي پهتا، تڏهن ڪلهوڙن پنهنجا امير بطور ايلچي سندن آڌرڀاءُ ڪرڻ لاءِ روانا ڪيا، ، ايلچين مير آلودو بابت پڇا ڪئي، پوءِ هنن (ڪلهوڙن جي ايلچين) تخت گاھ ڏانهن آندو."
ڪلهوڙن جڏهن سنڌ ۾ پنهنجا پير ڄمايا تڏهن هنن پنهنجي پيروڪارن هڪ وڏي فوجي ڄاڻو مير شهداد خان، جيڪو تازو ئي ديري غازي خان جي هڪ ننڍڙي ڳوٺ ”چوتي“ مان منتقل ٿي سنڌ ۾ آيو هو، کي پنهنجي فوج جو سپھ سالار بڻايو. ۽ اهڙي طرح سنڌ اندر ٽالپرن جو اثر وڌيو. سنڌ جي سرحدن اندر سنڌي ۽ بلوچ ڪڏهن به هڪ ٻئي کان جدا ناهن رهيا، تاريخ جي ڪنهن به دور ۾ اهڙي شاهدي يا ثابتي ڪانه ٿي ملي، البت اقتدار جي ايوانن ۾ ٻئي ڌريون ڪٿي نه ڪٿي هڪٻئي جي سامهون بيٺل ضرور نظر اچن ٿيون. باقي الڳ قومي حيثيت لاءِ تاريخ جي ڪنهن به دور ۾ ٽڪراءُ نظر نه ٿو اچي. سرحد صوبي، ديره جات يا سنڌ جي سرحد تي جن جن بلوچي قبيلن بيٺڪون وڌيون هيون تن جون پاڻ ۾ گهڻو وقت جنگيون جاري رهيون. ٽالپرن پهريان گورچاڻين سان جنگ ڪئي. وري جڏهن چانڊين، مزارين ۽ مگسين سان جنگيون جوٽيائون، تڏهن مزارين ۽ مگسين کي مدد ڏيڻ لاءِ ٽالپرن مزارين جي علائقي کي وسايو جن جو تختگاهه روجھاڻ هو. ڪِن ۽ ڀاڳيسر به سندن قبضي هيٺ هئا.
بهاراڻي
بهاراڻي ٽالپرن جو ممتاز خاندان ڪلهوڙن جي زماني کان جاگيردار هو. کين جان محمد جي ڳوٺ ۾ جاگير هئي. مير محمد خان، ميان سرفراز خان جو ڪاردار هو. مير حسن علي خان بهاراڻي وٽ 1777ع ميان عبدالنبي خان جي لکيل سند هئي، جنهن ۾ لکيل هو ته مير سيد خان بهاراڻي ديره دار هو. سندن مرتبي موجب مير فتح علي خان هن خاندان جي خانوادن کي ٽن هزارن بيگهن (اٽڪل 15 سؤ ايڪڙ) جي جاگير ڏني. منجهانئن مير جان محمد ٽنڊو مير جان محمد جو بنياد وڌو. مير محمد خان جو پٽ مير لقمان خان مير سهراب خان وٽ وڏي عهدي تي مامور هو. مير لقمان جو ڀاءُ مير مبارڪ خان مياڻي جي جنگ ۾ شهيد ٿيو.
جيوڻاڻي
جيوڻاڻي مير ماڻڪ خان جي ڀاءُ مير جيوڻ خان جو اولاد آهن. سندن چار مضبوط پاڙا مير جيوڻ خان جي چئن پٽن جي نالن تي هئا.
شاهلياڻي
شاهلياڻين جو سردار مير لعل خان هو، هالن ۾ سندس جاگير هئي. سنه 1851ع ۾ وفات ڪيائين.
سکلاڻي
سکلاڻين جو سردار مير مبارڪ خان هو.
ياراڻي
مير جيوڻ جي پٽ مير يارو خان جو اولاد ياراڻي سڏجن ٿا. سندس ٽين پيڙهي مان مير پيارو خان ڊڀڙن ۾ رهندو هو.
هليلاڻي
هليلاڻي مير مبارڪ خان جي پڙپوٽي مير هليل خان جو اولاد آهن. منجهانئن ڪي نوابي جي عهدي کي پهتا. مير نواب فاضل خان جو حجاب خان جو پڙپوٽو هو، تنهن ٽنڊو مير فاضل تعمير ڪرايو. سندس پوٽي مير باغ علي خان 1856ع ۾ وفات ڪئي. سندس فرزند مير غلام علي خان کي گهوٽاڻن ۾ جاگير هئي.
جيئنداڻي ٺوڙا
امير ٽالو خان جي پٽ مير جيئند خان جو اولاد جيئنداڻي ٺوڙها سڏجن ٿا. نواب مير محمد خان ٺوڙهو جو مير جيئند خان جي پنجين پيڙهي مان هو، تنهن کي مٽيارين کان سواءِ حيدرآباد ۽ ڪراچي ضلعن ۾ جاگيرون هيون. سنه 1847ع ۾ ڪپتان راٿ بورن ڪمشنر سنڌ کي جيڪا رپورٽ پيش ڪئي هئي، تنهن ۾ هن ڏيکاريو هو ته نواب محمد خان سڄي سنڌ ۾ اثرائتو ۽ مان وارو امير آهي. نواب محمد خان جي ڏاڏي مير فتح خان جي ڀاءُ مير جعفر خان جي پٽ مير دريا خان کي مير فتح علي خان سامتاڻين جو ڪاردار مقرر ڪيو هو، مير مراد علي خان جي زماني ۾ مختيارڪار ٿي رهيو. مير فتح خان هن خاندان جو پويون مير هو، جنهن 1862ع ۾ تاجپور ۾ وفات ڪئي. مير خير محمد جو پٽ مير دوست علي خان، مير محمد خان وٽ عهديدار هو. پوءِ مير حسين علي خان وٽ مختيارڪار هو. ٽالپر امير فقط رفاه عام لاءِ عهديدار هئا، کين وڏيون جاگيرون مليل هيون. تنهن کان سواءِ پاڻ ۾ مائٽ هئا. مير دريا خان ٺوڙهي 1845ع ۾ وفات ڪئي. ڄام پور، ديره حمزه، ميهڙ، گهمڻي ۾ وٽس جاگيرون هيون.
عيساڻي
مير عيسيٰ بن زنگي خان جو اولاد عيساڻي سڏبو هو. سندس فرزند مير آدم خان آدماڻين جو مورث اعليٰ هو. مير علي بخش خان آدماڻي کي شهدادپور ۽ ميهڙ ۾ جاگيرون هيون. سنه 1867ع ۾ هن وفات ڪئي. انگريزن جي اچڻ وقت مير شير محمد ۽ مير خان محمد پوئين آدماڻين جي سردارن وٽ جاگيرون هيون. خان محمد خان 1845ع ۾ شير محمد خان 1855ع ۾ وفات ڪئي. ٻئي ڀائر هئا.
درياخاني
خاناڻين جي مورث اعليٰ مير مبارڪ خان جي ڀاءُ مير دريا خان جو اولاد درياخاني سڏبو هو. مير راڄو خان جي سالياني آمدني ٽيهه هزار روپيا هئي. سندس ڀيڻ مير شير محمد خان ماڻڪاڻي جي والده ماجده هئي. امير دريا خان جي اولاد کي مير ٺاري خان سنه 1790ع ۾ الله آباد ۾ جاگير ڏني هئي. مير احمد خان مير راڄو خان جي ڀاءُ مير الله داد خان جي قبيلي جو سردار هو. ميان سرفراز خان پاران کيس پوڙهائپ ۾ جاگير مليل هئي.
گهراماڻي
امير سليمان خان (ڪڪو) کي باگراڻي ديره مان سفر، دڦڙ ۽ بجر ٽي فرزند هئا. گهراماڻي مير سفر خان جي فرزند مير گهرام خان جو اولاد هئا.
مراداڻي
مير هليل خان جي پوٽي مير خداداد خان کي ٻه فرزند هئا. بهار خان جو اولاد بهاراڻي سڏبو هو. مير مراد خان جو اولاد مراداڻي سڏبو هو.
حوالا
زمرو:بلوچ قبيلا زمرو:سنڌ جي تاريخ زمرو:سنڌي ذاتيون
کٽي
کٽي: ھيءَ ڪا قوم ناھي. کٽڪي ڌنڌي ڪرڻ ڪري کٽي سڏبا آھن. ھندو به آھن ۽ مسلمان به آھن. ھندو کٽي اڪثر لوھاڻا آھن ۽ ٻين ذاتين جا به آھن. مسلمانن ۾ کٽي ڪپڙن ڌوئڻ واري کي به چون يعني ڌوٻيءَ کي، پر حقيقت ڪري کٽي ڪپڙا رڱيندا آھن. نير جو رنگ فقط مسلمان ڪم آڻيندا آھن، نه ھندو. انھن کي نيروٽي چوندا آھن. مسلمان کٽي اڪثر پاڻ کي سومرا سڏائيندا آھن. پَٽَ جي رڱڻ وارن کي پاٽولي سڏيندا آھن ۽ اھي ھندو به آھن.
مٿانهين مصر
250px|thumb|مٿانهين مصر
مٿانهين مصر (Upper Egypt) (صعيد مصر Saʿīd Miṣr, مختصر طور تي الصعيد es-Ṣeʿīd / es-Ṣaʿīd ) درياء نيل جي ٻنهي طرفن جي زمين آهي۔
زمرو:تاريخي علائقا زمرو:مصر جا علائقا
ايڪٽر
بين الاقوامي لاڳاپن جي دائري ۾ ايڪٽر (Actor)، ڌُر، عنصر يا ڪردار مان مراد ڪا ڌُر، ادارو يا اداري طرفان مقرر ڪيل نمائندو آهي، جيڪو ڪنهن به معاملي ۾ مخصوص ڪرداريا ڪا ذميواري ادا ڪري. مثال طور: گڏيل قومن جو سيڪريٽري جنرل، يا IMF ۽ برٽش پيٽروليم وغيره جا سربراهه، ڪنهن به هڪ ڌُر يا ان جي نمائندگي ڪندڙ ڪردار آهن. ڪجهه محققن جو خيال آهي ته ”ايڪٽر“ جي حيثيت کي پوري طرح بيان ڪرڻ تمام گهڻو مشڪل آهي، پر ٻين جو خيال آهي ته ايڪٽر جو اختيارن جي حوالي سان تجزياتي (Analytical) مطالعو ڪبو ته ڪنهن حد تائين ان تصور کي سمجهڻ ۾ آساني ٿيندي. مثال طور: گڏيل قومن جي سيڪريٽري جنرل کي مليل اختيارن ۽ انهن جي اثرن کي ڄاڻڻ کان پوءِ خبر پوندي ته اداري جو سيڪريٽري جنرل ڪهڙو ۽ ڪئي ڪٿي پنهنجو ڪردار ادا ڪري سگهي ٿو. ”ايڪٽر“ ڪنهن رٿا يا ايجنڊا مطابق ڪا اهڙي سرگرمي ڏيکاري ٿو، جنهن جو هاڪاري يا ناڪاري نتيجو به نڪري ٿو. عام طرح ڪنهن به رياست جي بُنيادي شعبي لاءِ ذميواري سرانجام ڏيندڙ فرد يا گروهه کي رياستي عنصر (State Actor) سڏيو وڃي ٿو.
حوالا
زمرو:سياست زمرو:بين الاقوامي لاڳاپا
نقشو پيري رئيس
200px|thumb|نقشو پيري رئيس
زمرو:توپ قاپي محل زمرو:پيري رئيس زمرو:دنيا جا قديم نقشا
گڻ
گڻ يا صفت (Adjective) گرامر جو اھو لفظ اھي جو جملي ۾ اسم جو گڻ، اوگڻ، قسم، انداز، مقدار، قدر ڏيکاري. مثال: سٺو، ڀلو، ڪنو، ڪوجھو، ڪارو، کاڙھو، طوطاپري. پنج، ڇهہ، ننڍو وڏو وغيره. صفت جا ٽي قسم يا نمونا ٿيڻ ٿا. صفت خالص، صفت مشابھت ۽ صفت مبالغو.
حوالا
زمرو:سنڌي گرامر (وياڪرڻ)
قرامطي
ڪرمتي, قرامطي: ڪرمت مڪران ۾ ھڪڙو مڪان آھي، جتان ھيءُ ماڻھو آيل ٿا سڏجن ۽ انھيءَ ڪري بلوچن ۾ داخل ٿي سگھن ٿا، جيئن بروھي ۽ مڪراني آھن. پر ڪرمطي قوم جا ماڻھو مصر جي پاسي بادشاھ ٿي گذريا، جن جو مذھبي فرقو صوفين ۽ اسماعيلي شيعن يعني بوھرن ۽ خواجن وانگي ھند ۽ سنڌ ۾ به اچي نڪتو. امڪان آھي ته ڪرمتي ماڻھو سما يا سومرا ھجن، ڇا لاءِ جو گھڻا سومرا ڪرمتي فرقي جا ھئا. اھي ڪرمتي، قديم وقت کان ساڪري جي پاسي رھندا ھئا ۽ سندن سردار کي جاگيرون مليل ھيون ۽ اڃان به اٿن.
عمان ۽ بحرين، بلوچستان جي آمهون سامهون آهن. بلوچن مڪران جي ميدن کي شڪست ڏيئي، جاٽن جي مقابلي ۾ پنهنجو طرفدار ڪيو هو. سنڌ جي عربي حڪومت يمانين ۽ نيزارين جي جهڳڙن ڪري ڪمزور ٿي چڪي هئي. بلوچن ۽ ميدن گڏجي منصوره تي ڏکڻ کان ۽ جاٽن اتر کان حملا ڪرڻ شروع ڪيا هئا. سنڌ جي ڪاهه وقت بلوچن عربن کي مدد ڏني هئي ۽ ڪجهه وقت بني اميه سلطنت جا طرفدار هئا، سي جلد سازشي جماعتن جا طرفدار ٿي بيٺا: مثلا، هشام بن عبدالملڪ جي زماني ۾ بني اميه سلطنت اندر ٽي مخالف جماعتون پيدا ٿيون هيون:
(1) شيعا جن کي پهريائين علوين سان ۽ پوءِ فاطمين (Faatmeen) سان همدردي هئي، (2) خود بني اميه وارا، جيڪي حڪومت جا حامي هئا ۽ حجاز تائين پکڙيل هئا ۽ (3) خارجي، جيڪي ظاهري علوين جا طرفدار هئا، پر مٿين جماعتن کي پاڻ ۾ ويڙهائي تماشو ڏسندا هئا. بلوچ جيڪي فطري جنگجو هئا، سي پهرينءَ ۽ پوئينءَ جماعت سان شامل هئا.
بڪير بن ماهان بلوچ عباسي تحريڪ جو داعي ۽ نقيب هو، سندس دعوت تي سنڌو نديءَ کان وٺي فرات تائين رهندڙ بلوچي قبيلا، ميد ۽ جاٽ عباسين جا طرفدار ٿي بيٺا. سنه 128هه ۾ ابو مسلم خراساني بلوچن جي هڪڙي سردار جديع ڪرمانيءَ جي مدد سان عباسين جي ڪاري جهنڊي کي مرو جي جبلن تي کوڙڻ ۾ ڪامياب ٿيو هو. منصور عباسي بغداد جي تعمير کان پوءِ بلوچن جي يادگار لاءِ بغداد جي هڪڙي دروازي تي ’باب خراسان‘ نالو رکيو هو. بلوچن مان اڄ به هڪڙو قبيلو مڪران ۾ ’نقيب‘ سڏجي ٿو.
خاران جا نوشيرواني نواب منوچهر جي نسل مان آهن، جي عمر بن عبدالعزيز جي دعوت تي مسلمان ٿيا هئا.
ڊي بوئر، ڊچ مستشرق جي بيان موجب، سنه 281هه ۾، ڪوفي جي هڪڙي غالي شيعي حمدان قرامطيءَ (Qaraamati) نئون مذهب يا فرقو ٺاهيو. انهيءَ ئي سال قرامطي معتقدن مان يحيا بن مهدي بحرين ۾ وارد ٿي ۽ اهڙيءَ طرح بحرين فسادن جو مرڪز بنجي ويو. سنه 286هه ۾ ابو سعيد الجنابيءَ کُليءَ طرح بحرين وارن کي نئين مذهب جي دعوت ڏني. سنه 287هه ۾، هن شامي لشڪر کي شڪست ڏيئي، بصري تي قبضو ڪيو ۽ پوءِ حجر به سندس قبضي هيٺ اچي ويو. سنه 291هه ڌاري قرامطي يمن تائين پکڙجي ويا. سنه 311هه ۾ قرامطين ابو طاهر سليمان بن ابي سعيد جنابيءَ جي اڳواڻيءَ هيٺ مڪه معظمه تي ڪاهي، ڪعبي پاڪ مان حجر اسود (Hajir Aswad) پٽي، پاڻ سان عراق ڏانهن نيو ۽ ان جي نتيجي ۾ حج ڪيترا سال صفا بند ٿي ويو. آخر خليفي مطيع بالله کين وڏي رقم ڏيئي، حجر اسود خانه ڪعبه ۾ موٽائي آندو.
سنه 355هه ۾ آل بويه وارن عمان تي ڪاهي، قرامطين کي شڪست ڏني. بلوچن به ڪرمان کان وٺي سنڌ جي سرحد تائين ڏهڪاءُ ۽ ڦرمار ڪرڻ جي نتيجي ۾ بويه وارن کان شڪست کاڌي. بويه وارن کان هارائڻ کان پوءِ، قرامطين، مڪران جي ڪناري کي وسايو. ستت ئي سندن مڪران جي رند بلوچن سان مائٽي ٿي ويئي. سندن تحريڪ بلوچستان ۾ اهڙو زور ورتو، جو مڪران کان سروان ۽ نوشڪي ۽ سيستان تائين رهندڙ بلوچن ۽ براهوئن جا قبيلا ساڻن شريڪ ٿي ويا. تنهن کان پوءِ ميدن کي شڪست ڏيئي، مڪران جي بندر ’ڪلمت‘ کي مرڪز ٺاهي، سنڌ ۽ گجرات جي ڪناري وارن شهرن تي ڌاڙا هڻڻ لڳا.
بلوچن ۾ هڪڙو قبيلو قمراطي آهي، جو ڪلمتي سڏجي ٿو. انهن عمان کان نڪري مڪران جي بندر ڪلمت کي وسايو. اڄ به سندن سرداري قائم آهي. ڪلمتين پورچوگيزن سان جنگيون جوٽيون هيون.
حوالا
زمرو:سنڌ زمرو:تاريخ زمرو:اسلام زمرو:پاڪستان زمرو:مذهب
کدڙا
کدڙا: ھي فقير سڏبا آھن ۽ ھنن جو فرقو جدا آھي. مڙس آھن، جي مرداني طاقت نه رکڻ ڪري کدڙا سڏبا آھن ۽ زنانو ويس ڪري ڏاڙھي مڇون ڪوڙائي ڳائيندا وڄائيندا آھن ۽ اڪثر تاڙيون وڄائيندا آھن ۽ خيرات وٺندا آھن. گھڻا پاڻ ۾ گڏ رھندا آھن. منجھن ھڪڙو وڏو رھندو آھي ۽ ٻيا انھيءَ جي حڪم ۾ رھندا آھن. جتي ڪو کدڙو يا بي طاقت جو ڇوڪر يا مڙس ٻڌندا آھن، اتي ويندا آھن ۽ وڃي ڪوشش ڪري انھيءَ کي ھٿ ڪري پاڻ سان گڏيندا آھن. جتي رھندا آھن، انھيءَ ھنڌ کي مڙھي سڏيندا آھن. ھندو کدڙا بڪراسر ديوي يا ديول ديويءَ جي پوڄا ڪندا آھن ۽ انھيءَ جي مورت رکي انھيءَ تي سيرو يا حلوو قربانيءَ جي بدران نذرانو ڏيندا آھن. ميرن جي ڏينھن ۾ حيدرآباد منجھ ڪي مشھور کدڙا ٿي گذريا، جي تمام دولتمند ھئا. انھن جا نالا فضل ۽ گل جان ھئا. ناظر به کدڙن وانگي آھن، جي اڪثر شيدي يا حبشي ھوندا ھئا ۽ جن جا خُصيا يا آنورا وڍائي ڪٽ ڪري، پوءِ انھن کي ٻانھا ڪري وڪڻندا ھئا ۽ اُھي حرمسرائن ۾ ايندا ويندا ھئا. مير صاحبن وٽ گھڻا حبشي ناظر ھئا.
راجپوت
راجپوت سنسڪرت جي ٻولَ راج پوترا منجهان ورتل آهي، جيڪو ’راج پُتر ‘بڻيو ۽ ان مان ’راجپوت ‘لفظ بڻيو آهي جو مطلب آهي ته راجائن جا پٽ،  ۽ هو پنهنجي سلسلو نسبت ديو مالائي شخصيتن سان ڳنڍن ٿا. اهوئي ڪارڻ آهي ته، سندن مُنڍ ۽ اصليت جي باري ۾ ڪيترن ئي نظرين ۽ تصورن جا بنياد پيا. ايشوري پرساد چيو آهي ته هو ويدڪ دور جا ڇتري آهن. ڪن جو چوڻ آهي ته سيهتن ۽ هُن (Hun) حملي آور جيڪي ڪجه راجپوتانا ۾ آباد ٿيا ۽ هنن گونڊون ۽ بهارين برهمڻن سان برهمڻي مذهب قبول ڪري فوجي فوجي طاقت حاصل ڪئي.مسٽر سي وي ويديا چوي ٿو ته پرٿوي راج راسا جي ليکڪ چندر براءِ، راجپوتن کي سورج هنسي ۽ چندر هنسي ثابت ڪرڻ کان عاجز ٿي ڪري هڪ نئين نظريو تحت انهن کي 'اگني ڪل' سڏيو آهي. يعني هو باه جي خاندان مان آهن۽ ويششٽ، جيڪا قرباني ڪري باھ کي روشن ڪيو هيو.ان سان راجپوتن جو وارث اعلیٰ جنم رتو. پرهاڻي ڪجهه فاضل هندن ان شاعراڻي فساني کان انڪار ڪيو آهي ۽ گهڻن ئي ماڻهن جو خيال آهي ته راجپوت قوم جي رڳن ۾ پرڏيهي رت آهي. ٽاڊ Todd پنهنجي مشهور ڪتاب 'راجسٿان جي تاريخ' ۾، انهيءَ نظرئي جي تائيد ڪئي ۽ راجپوتن کي وچ ايشيا جي ستهين قبيلن جي ويجهي طور قرار ڏنو. جيمز ٽاڊ چوي ٿو ته قديم زماني کان محمود غزنوي جي دور تائين گهڻين ئي قومن هندستان تي حملو ڪيو. اهي راجپوتن جي ڇٽيه راج ڪَل ۾ شامل آهن.اهم ڳاله هيءَ آهي ته، انهن جو ديوتا، انهن جو شجرو نسب، انهن جي قديم نالن ۽ گهڻين ئي حالتن چين، تاتار، مغلن، جٽ ۽ سٿهين سان گهڻي مشابهت آهي. تنهنڪري اهو سمجهڻ سولو آهي ته راجپوت ۽ مٿي ذڪر ڪيل قومون انهيءَ ساڳئي نسل سان واسطو رکن ٿا.
ساڌن وديا
راجپوت لفظ، سنسڪرت جي لفظ ’راجا پترا‘ مان اخذ ڪيل آهي، جيڪو ’راج پُتر‘ بڻيو ۽ ان مان ’راجپوت‘ لفظ بڻيو آهي. لفظ راجپوت جي معنيٰ آهي ’راجا جو پٽ‘. راجپوت هن وقت هندستان جي اولهه، وچ ۽ اتر وارن علائقن ۽ سنڌ جي ٿر واري علائقي ۾ آباد هندن جو هڪ مکيه قبيلو آهي. رامائڻ ۽ مهاڀارت جي وقت کان وٺي، چيني ياتري هوان شيانگ (629-640ع) جي هندستان ۾ اچڻ تائين، راجپوت اکر ڪم نه ايندو هو.پراڻن ۽ ٻين اتهاسن ۾ راجپوتن بدران کتري لفظ ڪم ايندو هو. ويد ۽ اُپنشد ۾ راجنيه لفظ ڪم ايندو هو. سوتر ڪال ۾ ڪٿي ڪٿي ”اگر“ اکر ڪم آندل آهي جين گرنٿن ۾ به 600ع کان 1200ع تائين راجپوت لفظ ڪم آندل نه آهي. ”پرٿوي راج راسا“ (جو چاند بردائي چارڻ لکيو آهي) ۾ به راجپوت لفظ ڪم آندل ڪونهي. مسلمانن جي اچڻ تائين راجائون پاڻ کي کتري چوائيندا هئا ۽ پوءِ راجپوت لفظ ڪم اچڻ لڳو.راجپوت لفظ جي معنيَ آهي ”راجه پتر“ يعني راجا جوپٽ.
حڪومتون
. انسائيڪلو پيڊيا سنڌيانا موجب ڇهين کان ٻارهين صديءَ عيسويءَ تائين هندستان ۾ راجپوتن جي حڪومت چئي وڃي ٿي. ويهين صدي عيسويءَ ۾ راجپوت اڪثر راجسٿان ۽ سوراشٽر رياستن تي حاڪم ٿي رهيا. سندن حڪومت ننڍي کنڊ، خاص ڪري هندستان جي اتر، اولهه ۽ وچولن علائقن ۽ پاڪستان ۾ خاص ڪري سنڌ جي ٿر واري علائقي ۾ موجود هيون. هندستان ۾ راجپوتن جي اڪثر آبادي راجسٿان، گجرات، سوراشٽر، اتر پرديش، هماچل پرديش، هرياڻا، ڄمون ڪشمير، پنجاب، اتر ڪانڊ، مڌيه پرديش ۽ بهار ۾ رهائش پذير آهي. پاڪستان جي پنجاب ۽ سنڌ واري حصي ۾ موجود ڪيترا راجپوت پاڙا ۽ راجپوت ذاتيون مسلمان به آهن.نامياري تاريخدان جان ڪِي (John Keay) موجب هڪ خاص قبيلي ۽ گروهه لاءِ ڪتب ايندڙ لفظ ’راجپوت‘ مغل دؤر جي ابتدا 1526ع کان به اڳ ۾ ڪم ايندو هو. هڪ نظريي موجب ڇهين صديءَ جي آخري دؤر ۾ سفيد هنن (Hephthalites) هندستان تي حملو ڪيو هو، جنهن جي نتيجي ۾ گپتا سلطنت زوال پذير ٿي هئي. حملي آورن مان سندن اڳواڻ عالي نسب ۽ امير طبقي جا فرد هئا، جيڪي پوءِ هندن جي جاتي سرشتي تحت ’ڪشتريه‘ (کتري) جي ذمري ۾ شامل ٿي ويا، ان ڪري ڪشتريا (فوجي) جي عهدي تي فائز ٿيا. جڏهن ته سندن ٻيا ساٿي، جن ساڻن سهڪار ڪيو ۽ سندن پوئلڳي ڪئي، سي شودر جي درجي تي پهتا، جن ۾ آهر، گورجر ۽ جت شامل هئا، ساڳئي وقت ڪجهه مقامي قبيلن کي راجپوت جي عهدي تي فائز ڪيو ويو، جن مان پوءِ ٻيا قبيلا: بنديلا، چنڊيلاس ۽ راٺوڙ نروار ٿيا.
مسلم دور ۾
انسائيڪلوپيڊيا برٽينيڪا (The Encyclopaedia of Britannica) مطابق راجپوتن جو اصل شاهاڻو شجرو، گوهلوت ۽ ڪچواها سان ملي ٿو، جيڪي زرعي زمينن جا آبادڪار هئا. نائين صديءَ جي شروعات ۾ هندستان جي اترين علائقن ۾ راجپوت سلطنتون پنهنجي عروج تي رهيون، جن مان ڪي راجپوت بادشاهتون مسلمانن جي شروعاتي حملن وقت نه رڳو وڏيءَ رنڊڪ طور سامهون آيون پر پنجاب ۽ گنگا واديءَ ۾ مسلمانن جي فتح دوران به راجپوت، راجسٿان ۽ وچ هندستان ۾ پنهنجي خودمختيار حڪومت برقرار رکڻ ۾ ڪامياب ٿيا. ڪجهه عرصي بعد علاءُ الدين خلجي، اوڀر راجسٿان ۾ چتور ۽ رتناپور ۾ قائم راجپوتن جي ٻن قلعن کي فتح ڪيو، پر قلعن تي گهڻي عرصي تائين پنهنجي حڪومت قائم نه رکي سگهيو.
ورهاڱي کان پوءِ
برصغير جي ورهاڱي وقت 1947ع ڌاري راجپوتن جي ’راجائي رياستن‘ کي هندستان ۾ شامل ڪيو ويو، جڏهن ته 50-1949ع ۾ انهن رياستن کي ملائي راجسٿان نالي هڪ رياست ٺاهي وئي. موجوده وقت راجسٿان پراڻن راجائن جي جاگيرن، تجارتي طور طريقن، قيمتي خزاني ۽ ثقافتي ورثي سبب سياحن جي دلچسپيءَ جو مرڪز بڻيل آهي.راجپوتن کي ڪيترين درجي بندين ۾ ورهايو ويو آهي، جهڙوڪ: ونش ۽ ومشا ۽ هڪ خاص ذيلي ورڇ ’جاتي‘ (جي نالي سان).
هاڻوڪو دور
راجپوت اصل ۾ ڪشتريه (کتري) طبقي جو موجوده نمائنده نسل آهي. ماضيءَ جي ڪجهه ڏهاڪن کان هن قبيلي پاران ٻين حڪمران گهراڻن، ڪولهين ۽ ڀيلن مان شادين سبب راجپوت قبيلي جي اصل سڃاڻپ ختم ٿي چڪي آهي. راجپوت قبيلي چوٿين صدي عيسويءَ ۾ هندستان تي حملو ڪيو هو. هن قبيلي جو شمار بهادر ۽ ويڙهاڪ قبيلي طور ٿيندو اچي، ان ڪري کين ’کتري‘ جو نالو ڏنو ويو. هندستان ۾ حملي بعد راجپوتن راجپوتانه کي پنهنجي حڪومت جو مرڪز بڻايو.
گُڻ ۽ لڇڻ
راجپوت عام طرح موروثي طور بهادر سپاهين، جاگيردارن ۽ زميندارن طور سڃاتا وڃن ٿا. منجهن نوڪري ڪرڻ جو رجحان تمام گهٽ ٿو ڏسجي. راجپوتن جا ٻه گروهه گراسياس (Garasias) ۽ تلوڪ درس (Talukdars) وڏين رياستن جا مالڪ رهيا آهن. گجرات ۾ آباد راجپوتن جي اڃا تائين اڌ کان وڌيڪ گجرات تي گرفت آهي. راجپوت مرد جسماني طور سگهارا ۽ قدآور ٿين ٿا. اهي گهڻو ڪري خوبصورت ۽ تکي نڪ نقشي جا مالڪ آهن. سندن نڪ سڌو ۽ ڪنڍيارو، اکيون وڏيون، چمڪدار ۽ اکين جي پتلين جو رنگ عام طور ڪارو ۽ وات ننڍو هوندو آهي. سندن عورتون به خوبصورت رنگت ۽ سهڻن نقشن جون حامل آهن. راجپوت گهراڻي جون عورتون جاذب نظر، پنهنجي سار سنڀال ۽ خوبصورتيءَ کي قائم رکڻ لاءِ مشهور آهن. خوبصورتيءَ سان گڏ سندن بهادري به مشهور آهي. هڪ روايت موجب چتوڙ جي جنگ دوران راجپوت عورتون پنهنجي عزت ۽ ناموس بچائڻ لاءِ ٻرندڙ باهه ۾ ٽپي پيون هيون. راجپوتن تاريخ ۾ وچن پاڙڻ، بهادري ۽ وفاداريء جا مثال ب قائم ڪيا آھن. پر اگر ڪنهن سان وير رکن ت پنهنجي سڄي طاقت ان کي تباھ ڪرڻ ۾ لڳائي ڇڏين.
ٻولي
قائدي موجب گجرات ۾ رهندڙ راجپوتن جي ٻولي گجراتي آهي، جڏهن ته ڪڇ جي جاڙيجا راجپوتن جي ٻولي ڪڇي آهي، جنهن جو لهجو هيٺينءَ سنڌ ۾ ڳالهائجندڙ لهجي سان تمام گهڻي مماثلت رکي ٿو. ان کانسواءِ ڪيترا راجپوت هندستاني ۽ مارواڙي پڻ ڳالهائيندا آهن. راجپوت جنهن بِ جاگرافيا ۾ رهن اها ٻولي ڳالهائين.
ڌرم
راجپوتن جي ڪجهه مخصوص قبيلن کان سواءِ ٻين مڙني راجپوتن جو مذهبي عقيدو ۽ طور طريقا عام هندن کان مختلف نه ٿيندا آهن. راجپوتن جي اڪثريت ولڀ آچاريه ۽ رامانُج جي پرچار ڪيل ’وشنو نظريي‘ جي پوئلڳ آهي. ان کانسواءِ ڪجهه راجپوت گهراڻا شِوَ جي پوڄا به ڪندا آهن. مٿن سوامي نارائڻ جي پرچار جو گهڻو اثر ملي ٿو. ساڳئي وقت هندو راجپوت هندو ڌرم جي سڀني ديوتائن ۽ ديوين جي پوڄا ڪندا آهن، سندن گهرن ۽ ڪم جي جڳهين تي وشنو، شيوا، گڻپتي موريا، شري ڪرشن، سرسوتي، آشا پوري، نگ ماتا، منڏاوري، کوڙيار ماتا ۽ چمندا جون تصويرون/ مورتيون رکيل هونديون آهن، جن جي پوڄا ڪندا آهن.
جاتيون
راجپوتن جي سنڌ ۾ رهندڙ جاتين ۾ چوهاڻ، راوت، رانگڙ، باگڙي، راٺوڙ، جويا، مهر، سيال، کچي، ڍونڍي، ميڪڻ، تيوڻا، راٺي، اعواڻ، کوکر، ڪاٺيا، کڳا، ڏوگر يا ڏنگر، ٽڳا، پرهياڙ، چندر بنسي، راڻا، سوڍا، ٺاڪر، پنوار وغيره، سنڌ جي مختلف حصن ۾ رهن ٿا. مغل بادشاهه اڪبر جي هڪ گهر واري جوڌا ٻائي، ڀارمل (بهاري مل) راجپوت جي ڌيءُ هئي. سنڌ جا سومرا، سما، جويا ۽ ٻيون ڪيتريون سماٽ ذاتيون اصل ۾ راجپوت آهن. سنڌ جي نيم تاريخي داستان ’دودي چنيسر‘ ۾ سومرين جو ستيون ٿيڻ راجپوت روايت موجب هو. راجپوت مان ٿرپارڪر جا سوڍا آھن، جي اُجين مان سنه 1226ع ڌاري آيا. سندن سردار پرمار سوڍو ھو، جنھن عمرڪوٽ اچي ورتو ۽ پاڻ کي راڻو سڏائي حاڪم ٿي ويھي رھيو. ڪلھوڙن ۽ ٽالپرن جي وقت ۾ به اُھي زور وارا ھئا. ۽ ٺڪر جوڙيندا آھن. راٺوڙ به سوڍن وانگي راجپوت آھن. ھو زمينداري ڪندا آھن. پرمار، پڙهيار، سولنڪي ۽ چوهاڻ راجپوت گوجرن جو اولاد آهن، جي آرين وانگر وچ ايشيا مان لڏي ڇهين عيسوي صديءَ جي اوائل ڌاري اتر هندستان ۾ آيا هئا.
راجپوتن جا ونس
اگن ڪُل مان پيدا ٿيل راجپوتن جون چار ذاتيون: پارمار، پڙهيار، سولنڪي ۽ چوهاڻ، پوءِ ڇهه ٿيون، مگر هاڻي وڌي ڇٽيهه ٿيون آهن. : (1) اکيه واڪ يا سوريه. (2) اندوسوم يا چندرونس. (3) گهلوت 24 ساکون. (4) يدو 4 ساکون. (5) تنور 17 ساکون. (6) راٺوڙ 13 ساکون. (7) ڪشواها يا ڪڇواها. (8) پرمار 35 پرمار 35 ساکون. (9) چوهاڻ 26 ساکون. (10) سولنڪي يا چالوڪ 16 ساکون. (11) پڙهيار 12 ساکون. (12) چاوڙا هڪ ساک (13) ٽانڪ يا تکيڪ. (14) جوٽ، جيٽي، جاٽ. (15) هُن يا هڻ. (16) ڪاٺي. (17) بلا. (18) جهالا 2 ساکون. (19) جيٺو يا ڪامري. (20) گوهل. (21) سرويا. (22) سلار. (23) ڏاٻي. (24) گوڙ 5 ساکون. (25) ڏوڏا. (26) گوهر وال. (27) ٻڙ گوجر 3 ساکون. (28) سينگر هڪ ساک. (29) سيڪروال هڪ ساک. (30) ويس هڪ ساک. (31) ڏاهيا. (32) جوهيا. (33) موهل. (34) نڪومپ، (35) راجپالي. (36) ڏاهيا، جا ساک هينئر گم ٿي ويئي آهي. انهن کان سواءِ هول ۽ ڏاهريا ٻيا ٻه ڪل آهن. ڪيترن راجپوت ڪُلن جون ساکون ڪونه آهن، انهن کي ”اڪا“ چوندا آهن. جي سڄي قوم جو ٽيون حصو آهن. .
پرمار راجپوتن جو ساکون
پرمارن جون 35 ساکون آهن: (1) موريا (هن مان چندر گپت ٿيو هو.) (2) سوڍا (ڍاٽ يعني ٿر جا راجا). (3) سانگلا (”امرڪوٽ اتهاس“، صفحي 11 ۾ سوڍو (سوڍا) سانکلور (سانکلا) ۽ باگهه (واگهيلا) راجا باهڙ پٽ ڏيکاريل آهن. پر ”ٽاڊ راجستان“ گجراتي ڀاڱو پهريون صفحي 680 ۾ واگهيلن کي سولنڪ ونس جي هڪ ساک ڄاڻايو ويو آهي.. )پونگل جا جاگيردار ۽ ٻيا ڪيترا مارواڙ ۾ رهن ٿا. (4) کير، انهن جي راڄڌاني کيرارو هئي. (5) اُمرا يا سومرا، هاڻي مسلمان آهن. (6) وهل، چندراورتي جو راجا (7) ميپاوت،ميواڙ ۾ ٻيجولي جا جاگيردار (8) ٻلهر، اتر هندستان ۾ آهن. (9) ڪاٻا، اڳي سوراشٽر ۾ هئا ۽ ٿورا هاڻي سروهي ۾ آهن. (10) اُمٽ، مالوا ۾ اُمٽ واڙا جو راجا. (11) ريهور (12) ڍونڍا (23) سورٽيا (13) هرير، مالوا ۾ ننڍا ننڍا جاگيردار آهن. (15) چونرا (16) کيچڙ (17) سوکڙا، (18) پرڪوٽا (19) ڀوجا (20) سمپل (21) ڀيٻا (22) ڪالنپسر (23) ڪالموھ (24) ڪوهلا (25)پويا. (26) ڌونڌ (27) ڪهرڙيا (28) ڏيوا (29) ٻرهر (30) جيپرا (31) پوسرا (32) ڌوتا (33) رڪوموا (34) ٽيڪا (35) اها ساک هاڻي ڪانه آهي.
حوالا
زمرو:ذاتيون زمرو:سنڌي ذاتيون زمرو:راجپوت زمرو:هندستان جو قومون زمرو:راجپوت قوم
صفت عددي
صفت عددي __(Adjective of Numbers):
صفت وصفي
صفت وصفي __(Abjective of Quality)
اھا صفت جا اسم جي خاصيت، قد، درجو، حالت يا ڪم ڏيکاري ان کي صفت وصفي چئجي ٿو. نوٽ: صفت وصکيءَ جا ٽي قسم اھن. (1) صفت خالص (2) صفت تفصيل (3) صفت مبالغو.
محمد موسيٰ ڀٽو
محمد موسىٰ ڀٽو سنڌ جو مشهور مذهبي عالم ۽ اديب آهي ۔ پاڻ سنڌ ۾ وڌندڙ لادينيت ۽ مذهب بيزار لاڙي خلاف ڀرپور علمي محاذ وڙهيا ۔ ان مقصد خاطر سنڌ جي آزاد خيال اديبن ۽ شاعرن سان خط و ڪتابت شروع ڪيائون اسلام ڏانهن واپس اچڻ جي دعوت ڏنائون ۔ سندس ڪوششن سان سنڌ جي عظيم ۽ نامياري شاعر شيخ اياز لادينيت کي خيرباد چئي واپس اسلام طرف آيو ۔ سائين جي ايم سيد جي ڪتابن جي جواب ۾ جيڪي ڏٺو آهي مون  لکيائون ۔ ان کان سواء به پاڻلڳ ڀڳ ڏيڍ سو سنڌي ٻوليَ ۾ پنجاھ مختلف زبانن ۾ ڪتاب لکي سنڌ ڌرتي جي خدمت ڪيائون ۔
شروعاتي حالات
حافظ موسىٰ ڀٽو صاحب حيدرآباد جا رهاڪو آهن ۔ شروع ۾ جماعت اسلامي سان گڏجي ڪم ڪيائون ۔ پر بعد ۾ سياست کي ڇڏي گوشه نشيني اختيار ڪيائون ۔
ادبي خدمتون
حافظ صاحب جو گھڻو ڪم سنڌي ٻوليَ ۾ ٿيل آھي ـ پاڻ سنڌي توڻي ٻين زبانن ۾ جملي 200 ڪتاب لکيا آھن ـ جنـ مان ڪجھ ڪتاب ھيٺيان آھن ـ
مين
آئينے ميں
ان کان سواء پاڻ "انجمن فڪر و نظر سنڌ " نامي ھڪ علمي اداري جا باني ۽ ماھوار بيداري رسالي جا ايڊيٽر به آھن ـ
شيخ اياز جو رجوع ٿيڻ
سندس ڪوششن جو نتيجو ھو جو شيخ اياز دھريت کان بيزار ٿي واپس اسلام طرف آيو ـ نه صرف ايتتو پر بعد ۾ پاڻ دين بيزار فڪر کي سخت ننديندا ھءا ـ جنھن ڪري کين آزاد خيال ڌر طرفان سخت مخالفت کي منھن ڏيڻو پيو ـ جيڪي دانشور ۽ قلمڪار ھن کان شيخ اياز جو دفاع ڪندا ھءا ـ ھاڻي ساڳين دانشورن طرفان مٿس سخت تنقيدون ٿيڻ لڳيون ــ ڀٽي صاحب سندس ديندار حياتي جا لمحات پنھنجي ڪتاب "شيخ اياز جي زندگي جا آخري ڏھ سال " ۾ قلمبند ڪيا آھن ـ
کوکر
کوکر:
ھيءُ اصل ۾ راجپوت قبيلو آھي جيڪو پراڻي زماني کان پنجاب ۽ سنڌ پاڪستان ۾ رهائش پذير آهي. سنه 582ھ ( سنه 1186ع) ڌاري جڏھين قطب الدين ايبڪ سنڌ جو حاڪم ھو، تڏھين ڪي کوکر لاھور مان ڪاھي آيا ۽ قطب الدين جي پٽ شھاب الدين کي ماري وڌائون. وري سنه 796ھ (سنه 1393ع) ڌاري محمود شاه ولد ناصرالدين شيخا کوکر سان وڙھڻ لاءِ سارنگ خان کي موڪليو، جنھن لاھور ۾ اچي ھن کي شڪست ڏني. سنڌ جا کوکر به انھن کوکرن جي اولاد مان آھن.
201ع
ڊسمبر
زمرو:201ع زمرو:ٽين صدي
پشين ضلعو
پشين ضلعو پاڪستان جي صوبي بلوچستان جو ھڪ ضلعو آھي۔
صنائع لفظي
صنائع لفظي۽ صنائع معنوي
صنائع لفظي ۾ اهي خوبيون هونديون آهن، جي لفظن جي ذريعي پيدا ڪيون وڃن ۽ صنائع معنوي اهي خوبيون آهن جي معنيٰ جي ذريعي پيدا ڪيون وڃن.
سلطان محمود ڪوڪلتاش
سلطان محمود ڪوڪلتاش سلطان محمود بن مير فاضل بن خواجه عادل بن خواجه احمد اصفهان ۾ رهندو هو، امير تيمور جڏهن اصفهان فتح ڪيو هو، ان وقت خواجه احمد صغير هو، سندس ڏاڏي امير حسن هن جي پرورش ڪئي، جواني ۾ پهچڻ کان پوءِ خواجه احمد، تيموري خاندان سان وابسته ٿي ويو، بکر فتح ڪرڻ وقت سلطان محمود جي عمر 12 سال هئي، جڏهن هن پنهنجي پيءُ مير فاضل سان گڏجي بکر فتح ڪيو هو، هن جي فوجي قابليت کي ڏسي شاهه بيگ ارغون مٿس مهربان ٿيو ۽ پيءُ جي مئي کان پوءِ بکر مٿان نائب ٿيو، ميرزا شاهه حسن جيسين جيئرو رهيو، تيسين ساڻس فرمانبردار رهيو، شاهه حسن گجرات تي ڪاهڻ وقت سلطان محمود کي پاڻ سان وٺي ويو هو. سلطان محمود جي قابليتن کي ڏسي ميرزا شاهه حسن هن کي بکر جي نائبي ڏني هئي، شاهه طهما سپ صفوي جنهن 1547ع ۾ همايون کي مدد ڏني هئي، تنهن سلطان محمود ڏانهن جهنڊو، نقارو، خلعته روانا ڪيا. 979 هه ڌاري شاهه طهما سپ ٻيو دفعو سلطان محمود ڏانهن تحفا مڪا ۽ ”خان جو خطاب“ ڏنائين، ٽيون دفعو کيس ”خان خانان“ جو خطاب ڏنائين، همايون کان پوءِ اڪبر اعظم اُچ تائين پرڳڻا سندس حوالي ڪيا.
سلطان جي ڌيءَ جي اڪبر بادشاھ سان شادي
اڪبري اقبال اوج تي پهتل هو، هندستان جا راجائون ۽ نواب اڪبري اقبال جي سايه هيٺ اچي چڪا هئا، سلطان محمود هينئر پوڙهو هو. کيس هڪڙي نياڻي اولاد هو، جنهن جي شاديءَ ڪاڻ هن اڪبري درٻار کي درخواست ڪئي هئي، جا شهنشاهه اڪبر منظور ڪري، حرم ۾ قبول ڪري اعتماد خان کي بکر ڏانهن روانو ڪيو ۽ چار هاٿي ۽ سوني سنج سان گهوڙو ۽ جڙائدار ترار سلطان محمود ڏانهن تحفا روانا ڪيا. شهنشاهه جي غير حاضري ۾ سلطان محمود جي ڌيءَ سان شرعي طريقي سان شادي ۽ نڪاح خواني جي رسم ادا ڪئي ويئي. اعتماد خان ڪنوار کي اجمير ڏانهن وٺي روانو ٿيو، جتي شهنشاهه منزل انداز هو. .
وفات
اڪبر بادشاھ گيسو خان کي بکر مٿان نائب ڪري مڪو پر هن جي پهچڻ کان اڳ 982 هه ۾ سلطان محمود وفات ڪئي ۽ مير معصوم جي مناري جي سامهون واري ٽڪريءَ تي دفنايو ويو. .قبر پڪين سرن سان جڙيل هڪ چبوتري تي آهي. تقسيم برصغير کان اڳ هندن انهيءَ ٽڪريءَ جي ڀر ۾ جايون جوڙايون ۽ چبوتري کي ڊاهڻ لاءِ هڪڙيءَ ڪنڊ جون سرون ڪڍيائون ته ڪي لاش ڪفن ۾ ويڙهيل صحيح سالم ستل نظر آيا. مسلمانن انگريز ڪليڪٽر کي پڪار ڪئي، جنهن چبوتري کي ڊاهڻ کان منع ڪئي. چبوتري جي ڀر ۾ هڪ ننڍڙي مسجد آهي، جنهن جي مهاجرن تعمير ڪرائي آهي. اڳ مسجد جي حالت زبون هئي. سلطان محمود 84 ورهين جي ڄمار ۾ وفات ڪئي.
تخيل
thumb|120px| واشنگٽن جو ڪانگريس جي لائبريري۾ تخيل جو مجسمو
”تخيل“ عربي لفظ آهي، جنهن جي لفظي معنا آهي،”تصور، خيال، سوچ، ويچارڻ يا (Imagination).“ اصطلاحي معنا اَٿس، اها قوت، جا خيالي صورت ٺاهي ذهن جي اڳيان آڻي بيهاري. اصل ۾ ”تخيل“ ايجاد جي قوت جو ئي نالو آهي.. ”تخيل“ شعر جو هڪ عنصر آهي. تخيل جي قوت سان هڪ شاعر جي آڏو ڪائنات جون شيون عجيب ۽ غريب نموني ۾ اچن ٿيون، جن کي ڏسي هو اهي حقيقتون بيان ڪري ٿو، جيڪي هڪ فلاسافر يا سائنسدان به ڪڏهن ڪڏهن پيش نه ڪري سگهندو آهي. مطلب ته ’تخيل‘ صرف خيالي تصورن جو نالو آهي.
حوالا
زمرو:شاعري زمرو:لسانيات زمرو:لغت
صنعت (ادب)
صنعت __(Artistic):
صنعت = ڪاريگري، شعر يا ڪلام جون ڪاريگريون ’صنعت‘ سڏبيون آهن.
202ع
ڊسمبر
زمرو:202ع زمرو:ٽين صدي
حسينه واجد
شيخ حسينه واجد بنگلا ديش جي خاتون وزيراعظم ۽ شيخ مجيب الرحمان جي صاحبزادي آهي ۽ بنگلاديش جي پهرين عورت وزيراعظم شيخ حسينا واجد، 26 ڊسمبر 1947ع تي بنگلاديش جي هڪ ڳوٺ ’نتجيپارا‘ ۾ جنم ورتو.
ابتدائي تعليم
هن پرائمري تعليم ڪريلاڪوپا اسڪول مان حاصل ڪئي. هن ننڍپڻ وارا ڏينهن پنهنجي ڏاڏاڻن سان گذاريا. ڪجهه عرصي کانپوءِ کيس ’عظيم پور‘ گرلس اسڪول ۾ داخل ڪيو ويو. هن سياسي تربيت پنهنجي والد کان ورتي ۽ پنهنجي پيءُ جي سياسي فلسفي کان گهڻي متاثر هئي. اسڪول واري زندگيءَ دوران ئي شيخ حسينا تمام وڏن سياسي اڳواڻن جهڙوڪ: شير بنگال اي. ڪي. فضل الحق، حسين شهيد سهروردي ۽ مولانا ڀاشانيءَ سان ملندي رهندي هئي. نائين ڪلاس دوران ’علم شهريت‘ جي پرچي ۾ کيس ان ڪري فيل ڪيو ويو، جو هن ايوب خان جي پاليسين جي تعريف نه ڪئي. هن جي جوابي ڪاپيءَ تي استاد نوٽ هنيو ته ’ڇوڪري وڏن اڳواڻن جون تقريرون گهڻيون ٻڌيون آهن، جڏهن ته ڪورس جا ڪتاب گهٽ پڙهيا آهن‘. هن مئٽرڪ جو امتحان 1966ع ۾ قمرالنساءِ هاءِ اسڪول مان پاس ڪيو. ان کان پوءِ کيس ايڊن گرلس ڪاليج ۾ داخل ڪرايو ويو. حسينا پنهنجي ڪاليج واري دور ۾ شاگردن جي سياسي جماعت جو بنياد رکيو، جنهن جي پاڻ اڳواڻ بڻي. شيخ حسينا شاگردن ۾ گهڻي مقبوليت ماڻي، هن جي شخصيت ۽ ڪردار کان ڪيتريون ئي ڇوڪريون متاثر هيون. شيخ حسينا 1968ع ۾ پي. ٽي. سي جو امتحان پاس ڪيو. ان کان پوءِ هن بنگالي ادب ۾ (بي. اي آنرس) ڪرڻ لاءِ ڍاڪا يونيورسٽيءَ ۾ داخلا ورتي ۽ پنهنجي والد جي تربيت هيٺ رهي، جنهن کيس سيکاريو ته سياست جو اصل مقصد قوم جي خدمت ڪرڻ آهي.
سياسي جفاڪشي
شيخ حسينا ايوب خان جي آمريت خلاف 1962ع واري تحريڪ ۾ ڀرپور حصو ورتو. اها تحريڪ حسين شهيد سهرورديءَ جي گرفتاريءَ خلاف هلائي ويئي هئي. 18 نومبر تي حسينه ۽ سندس مڙس ڍاڪا جيل ۾ شيخ مجيب سان ملاقات لاءِ ويا، جتي کيس نظربند رکيو ويو هو. 1974ع ۾ جڏهن شيخ مجيب ماسڪو ويو ته حسينا پيءُ جي واپسيءَ تائين پنهنجي گهر ۾ رهي. 1981ع ۾ شيخ حسينا عوامي ليگ جي صدر چونڊي ويئي. 17 مئي 1981ع ۾ ڇهه سال جلاوطنيءَ کانپوءِ حسينا شيخ جڏهن بنگلاديش پهتي ته ڍاڪا جي هوائي اڏي تي بنگلاديش جي عوام سندس شاندار استقبال ڪيو. هن ان ڏينهن تي ’ماڻڪ ميان ايوينيو‘ ۾ لکين ماڻهن کي خطاب ڪيو. شيخ حسينا، قتل ۽ غارت جي سياست کي پسند نه ڪيو. هن عوام کي ئي اصل طاقت جو سرچشمو سمجهيو. 31 مئي 1981ع تي ’سنڊي لنڊن ٽيليگراف‘ سندس باري ۾ لکيو ته: هن جي اچڻ سان بنگلاديش اندر سياسي سرگرمين وڏو تحرڪ ورتو آهي. هن 1986ع ڌاري چونڊن حصو وٺي جمهوريت جي بحاليءَ واري تحريڪ ۾ ڀرپور حصو ورتو. 1987ع ۾ شيخ حسينا مخالف ڌر جي اڳواڻ ٿي، جنهن ۾ کيس 104 ميمبرن جي حمايت حاصل هئي. هن مخالف ڌر جي اڳواڻ جي حيثيت سان پارلياماني مسئلن کي وڏي ذهانت سان اڪلايو. 1996ع واري عام اليڪشن ۾ شيخ حسينا جي جماعت عوامي ليگ 147 سيٽون کٽيون. ملڪ جي 300 تڪن تان عوامي ليگ کي 16.15 ملين ووٽ مليا، شيخ حسينا اعلان ڪيو ته هوءَ B.N.P ۽ J.A.P.A جي سياسي جماعتن سان گڏيل حڪومت ٺاهڻ لاءِ تيار آهي. جمهوريت جي بحاليءَ عيوض بنگلاديش جي عوام کيس ’جمهوريت جي ڌيءَ‘ جو خطاب ڏنو. هيءَ بنيادي طور قومپرست خيالن جي آهي، هن مشڪل مرحلن ۾ بنگلاديش اندر جمهوريت کي بحال ڪرڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو آهي.
وزير اعظم جي ڪرسي
23 جون 1996ع تي شيخ حسينا بنگلاديش جي وزيراعظم طور حلف کنيو. ان بعد 2001ع ۾ اليڪشن دوران سندس مخالف ڌر ۽ بي. اين. پي جي اڳواڻ خالده ضيا چونڊون کٽي بنگلاديش جي وزير اعظم ٿي، جنهن دوران مسلسل اليڪشن نه ٿيڻ ڪري بنگلاديش جي عوام ۾ بيزاري رهي.
ٻيهر وزير اعظم
2008ع ۾ حسينا واجد ٻيهر چونڊون کٽي بنگلاديش جي ٻيهر وزير اعظم ٿي آهي. هن جي حڪومت ۾ شيخ مجيب جي قاتلن کي ڦاهيءَ جي سزا آئي ۽ تازو سندس وزيراعظم هئڻ دوران سنڌ مان جي. ايم. سيد، شيخ اياز، قاضي فيض محمد ۽ ٻين کي سول اوارڊ ڏنو ويو آهي. هن جي وزيراعظم ٿيڻ سان عوام جي ڪوششن رنگ لاتو ۽ وڏي عرصي کانپوءِ بنگلاديش ۾ آمريت جي طويل دؤر جو خاتمو ٿيو ۽ جمهوريت جو سج اڀريو آهي.
حوالا
زمرو:1947ع جون پيدائشون زمرو:1947ء جون پیدائشون زمرو:بنگالي سياستدان زمرو:بنگلا ديشي وزير اعظم زمرو:جيئرا ماڻهو زمرو:خواتين سربراهه حڪومت زمرو:ناري سربراهه حڪومت
ڪڇي ضلعو
بولان ضلعو پاڪستان جي صوبي بلوچستان جو ھڪ ضلعو آھي۔ زمرو:پاڪستان جا ضلعا
شيخ محمد جعفري
شيخ محمد جعفري قاضي شيخ محمد اُپي جعفري اصل ملتان جا هئا، پوءِ سکر ۾ رهڻ لڳا، سيد محمد مهدي جونپوري، جڏهن ٺٽي ۾ وارد ٿيو، تڏهن پير آسات، شيخ جهنڊو پاتڻي، دريا خان مدار المهام سندس مريد ٿيا، جنهن تي مخدوم بلال رح جي خليفي سيد حيدر سنائي سيد مهدويءَ خلاف قتل جي فتويٰ صادر ڪئي، معاملو ڄام نندي جي درٻار ۾ پيش ٿيو. شيخ محمد جعفري دليلن ۽ ثبوتن سان مير سيد حيدري جي فتويٰ کي رد ڪري ڏيکاريو، جنهن کان پوءِ ڄام نندي سيد مهدي جونپوري کي سنڌ مان نڪري وڃڻ جو حڪم ڏنو. شيخ محمد جعفري جي قابليت کي ڏسي ڄام نندي هن کي ٺٽي جو قاضي مقرر ڪيو ۽ ميرزا شاهه حسن به سندس عهدي کي بحال ڪيو. شيخ محمد جعفري مرزا عيسيٰ ترخان جي ڏينهن ۾ وفات ڪئي.
ڪابينا
ڪابينا 'آهي فاسٽ فوڊ ریسٹورانٽ جيڪو خاص طور تي هيمبرگرز ٺاهيندو آهي. اهو 1950 ع ۾ ڪورپس ڪرسي، ٽيڪساس جي شهر ۾ ٺهرايو ويو هو.
مُختلف ڌُرين جو سهڪار
مڪسڊ ايڪٽر ماڊل (Mixed Actor Model) يا مُختلف ڌُرين جو سهڪار هڪ اصطلاح آهي، جيڪو نامياري اسڪالر، ’اوران ينگ‘ 1972ع ۾ پنهنجي هڪ مضمون ۾ استعمال ڪيو. ”ينگ“ جي خيال مطابق بين الاقوامي تعلقات ۾ يا ٻين گهڻ قومي اهم پاليسين ۾ ڪو هڪ ادارو يا صرف دُنيا جون حڪومتون شامل نه هجن، بلڪ مُختلف خانگي ادارا ۽ حڪومتي گڏجي ڪم ڪن. ينگ جي وضاحت موجب بين الاقوامي لاڳاپن ۾ رڳو حڪومتن جي نمائندگي هجڻ ڪري فيصلا سازيءَ واري فورمن تي سڄي دنيا جي عوام جي نمائندگي نه ٿي، ٿي سگهي، ڇاڪاڻ ته حڪومت جو ادارو پرڏيهي پاليسين کي پنهنجي سمجهه سوچ مطابق استعمال ۾ آڻڻ لاءِ ترتيب ڏئي ٿو. ان جي ابتڙ جيڪڏهن گهڻا ادارا گڏجي ڪم ڪندا ته انهيءَ جا نتيجا بهتر نڪرندا. ان خيال جي اُبتڙ بين الاقوامي لاڳاپن جا گهڻا ماهر ينگ جي نظريي تي تنقيد ڪن ٿا. انهي جي مطابق ملڪي ۽ غيرملڪي، غيرسرڪاري ۽ فني ۽ ٻيا ادارا بين الاقوامي لاڳاپن جي معاملن ۾ پنهنجو ڪردار اڳ ئي ادا ڪري رهيا آهن، جيڪو تمام اهم آهي. انهيءَ حوالي سان مُختلف حُڪومتن جي فيصله ڪُن شرڪت کي نظرانداز ڪرڻ سان وڏا مسئلا پيدا ٿي سگهن ٿا. پر جنگ جي مضمون منجهان اهو سوال ضرور اڀري ٿو ته ادارن کي بين الاقوامي معاملن ۾ عمل دخل جي ڪيتري حد تائين اجازت آهي؟ گهڻن ادارن جي گهڻ رخي ۽ سگهاري عملدخل جي لاءِ، ”مڪسڊ ايڪٽر ماڊل“ هڪ نئون دروازو ثابت ٿيو، ڇاڪاڻ ته پاليسي سازيءَ واري عمل ۾ گهڻ رخو ڪردار اداري ۽ نظام جي وسيع جوڙجڪ تي ٻڌل آهي.
حوالا
زمرو:سياست زمرو:بين الاقوامي لاڳاپا
صنف
صنف (Genre) جو جمع اصناف/صنفون آهي. هر علم ۽ ادب ۾ مختلف صنفون ٿينديون آهن، جن جون الڳ شاخون بہ نڪرنديون آهن. مثال طور شاعريءَ جي صنفن ۾ بيت وائي، ڪافي، نظم، غزل، هائيڪو، سانيٽ آزاد نظم وغيره ۽ نثر ۾ ناول، ڊرامو، ڪھاڻي، تنقيد، سفرناما، سوانحي، ادب وغيره جون صنفون اچي وڃن ٿيون. صنف جو هڪ ٻيو مفھوم مذڪر ۽ مؤنث وارو بہ آهي، جنهن کي انگريزيءَ ۾ Gender چئبو آهي، شاعريءَ ۾ عورت جي ڪردار کي اڪثر ”صنف نازڪ“ طور پيش ڪيو ويو آهي.
ورلڊ بينڪ گروپ
عالمي بئنڪ جو گروپ يا ورلڊ بئنڪ گروپ (World Bank Group) پنجن بين السرڪاري تنظيمن جهڙوڪ، انٽرنيشنل بئنڪ فار ري ڪنسٽرڪشن ۽ ڊولپمينٽ (IBRD)، ملٽي ليٽرل انويسٽمينٽ گارنٽي ايجنسي (MIGA) ۽ انٽرنيشنل سينٽر فارسيٽلمينٽ آف انويسٽمينٽ ڊسپيوٽز (ICSID) انٽرنيشنل ڊولپمينٽ ائسوسئيشن (IDA) ۽ انٽرنيشنل فنانس ڪارپوريشن (IFC) تي ٻڌل هڪ ادارو آهي. هيءُ گروپ دُنيا ۾ معاشي سرگرمين جي واڌاري لاءِ جاکوڙي ٿو ۽ خاص ڪري اُسرندڙ ملڪن جي مالي سهائتا ڪري ٿو. عام طرح ’ورلڊ بئنڪ‘ رڳو IBRD ۽ IDA جي لاءِ ڪتب ايندو آهي، جڏهن ته ’ورلڊ بئنڪ گروپ‘ مٿين پنجن ادارن لاءِ گڏيل طور ڪتب اچي ٿو. ورلڊ بئنڪ گروپ جو قيام 27 ڊسمبر 1945ع تي عمل ۾ آيو ۽ هن وقت تائين 185 ملڪ سندس ميمبر بڻجي چُڪا آهن.
حوالا
زمرو:عالمي لاڳاپا زمرو:ڪامرس زمرو:بينڪنگ زمرو:اقتصاديات
گرجي
گُرجي:
گرجستان يا جارجيا ملڪ جا ماڻھو، جي اصل رشيا جي رعيت ھئا ۽ پوءِ رشيا ۽ ايران جي جنگ ۾ انهن مان قيد ٿي ايران ۽ ٻين پاسي ويا. اُتان ڪي گرجي ميرن جي صاحبيءَ ۾ سنڌ ۾ آيا ۽ ميرن وٽ رهيا. انهن مان مکيه مرزا خسروبيگ هو، جنهن کي مير ڪرم علي خان پٽ وانگي پاليو. اِهي گرجي ٽي_ چار گھر هئا، جي هاڻي ٺوڙهي جي ٽنڊي ۾ حيدرآباد شهر جي ويجهو رهندا آهن. اُهي هئا مرزا خسرو بيگ، مرزا فريدون بيگ ۽ مرزا قربان علي بيگ. هڪڙو گھر مرزا يوسف جو ميرن جي قبن تي رهندو هو، ۽ هڪڙو گھر مرزا باقربيگ جو مانجھوءَ ۾ رهندو هو. انهن جو اولاد اڃا اتي آهي. اُهي مرزا سڏبا آهن. اصل عيسائي يا ڪرسچن هئا، پوءِ ننڍي هوندي ايران ۾ رهي مسلمان ٿيا.
203ع
ڊسمبر
زمرو:203ع زمرو:ٽين صدي
کھاوڙ
کُھاوڙ: ھيءُ سرائي آھن ۽ ڪلھوڙن جا مريد ھئا. انھن مان گھڻا انھن جا امير ۽ لشڪر جا سپھ سالار ھئا، جيئن محمد حسن کھاوڙ، جو ميان عبدالنبيءَ جي وقت ۾ سندس پاران مير فتح علي خان سان وڙھيو. کھاوڙ لاڙڪاڻي ضلعي ۾ گھڻا آھن ۽ منجھانئن گھڻا وڏا زميندار آھن. . کهاوڙ سرائڪي ٻولي ڳالهائين ٿا، پر ڪي اهڙيون ذاتيون ٻڌائي ٿو، جن جو سرائڪي ٻوليءَ سان پري جو به واسطو نه آهي. جهڙوڪ: چَن، ديدڙ، ٻُوڪ، بُوهڙ، ڌُوڻ، مَسڻ، ٽڳڙ ۽ وگهامل وغيره. ڪتاب ’شاداب شهدادڪوٽ‘ ۾ کهاوڙن کي ڪوهه آور يعني جبل کان آيل ڪري ڄاڻايو ويو آهي. جيئن شروعات ۾ قلندر بخش کهاوڙ پڻ ’ڪوه آور‘ ٻڌايو آهي. پر محقق ميان دين محمد ڪلهوڙو، کهاوڙ لفظ جي باري ۾ هيئن ٻڌائي ٿو ته: ”منهنجي تحقيق مطابق ’کهاوڙ‘ جو بنياد ’کوهه‘ آهي. ’کهاوڙ‘ اصل ڪلهوڙا خاندان جي مشهور شاخ ’کوهارو‘ جي هم زاد ذات آهي. ’کهاوڙ‘ معنيٰ ’کوهه تان آيل‘ ۽ ’کوهارو‘ معنيٰ ’کوهه وارو‘. جيڪي ماڻهو کوهه تي رهيا، اهي ’کوهارا‘ سڏيا ۽ جيڪي ’کوهه‘ کي الوداع ڪري آيا، اهي ’کهاوڙ‘ سڏيا. کهاوڙ سِري ۾ ڪلهوڙن سان گڏ رهڻ ڪري ’سِرائي‘ سڏيا. هم ذات ۾ اها خوبي فطري آهي جو ڏکئي وقت ۾ ماڻهو پنهنجن تي ساهه ڇڏيندا آهن. کهاوڙ به آخر تائين ڪلهوڙن جا مريد ۽ طرفدار بڻيا رهيا ۽ هالاڻيءَ جي جنگ ۾ (1783ع) ۾ ڪلهوڙن جي پاران ٽالپر لشڪر سان نهايت دليري ۽ بهادريءَ سان وڙهيا.“ (قنبر شهداد ڪوٽ ضلعو تاريخ جي وهڪري ۾، ص 81). سڀ تاريخون اِن ڳالهه تي متفق آهن ته کهاوڙ، ڪلهوڙن جا خاص مريد ۽ معتقد، جرنيل ۽ سپهه سالار ۽ طرفدار آخر تائين رهيا. مَرندي مَري ويا، پر پنهنجي وعدي تان نه هَٽيا. اهڙيءَ ريت ڪلهوڙن تان ساهه صدقي ڪيائون. ميان دين محمد ڪلهوڙي ’کهاوڙ‘ جي جيڪا معنيٰ ڏني آهي، ڪي قدر ان سان متفق ٿي سگهجي ٿو. ڪنهن به محقق ۽ مؤرخ اهڙي مستند راءِ ڪا نه ڏني آهي ته کهاوڙ ’ڪوهه آور‘ مان ڦِري کهاوڙ ٿيا آهن. ٽالپرن جي عهد حڪومت ۾ کهاوڙن تي ظلم جا وڏا پهاڙ ڪيرايا ويا، انهن کي طرحين طرحين جون تڪليفون ۽ صعوبتون برداشت ڪرڻيون پيون. تنهن هوندي به هُو پنهنجي پَير تي ثابت ۽ اَٽل رهيا.
پن (گاهه)
thumb|کاٻو|پن گاهه جي شڪل شبيه پَـنِ (Reed Mace) هڪ قسـم جو گاهه آهي، جيڪو بيٺـل پاڻـيءَ ۾ اُڀرندو آهي. هي گاهه سڌن، اُڀن ۽ نرم ڪانن جي صورت ۾ ٿيندو آهي.
مند شڪل
پنِ گهڻو ڪري ڍنڍن ۽ ساريال پوک ۾ ٿيندي آهي. سنڌ ۾ پَنِ، ٻن قسمن جي ٿيندي آهي. هڪ ڪوڙي پن، ٻي سچي پن. ڪوڙي پن کي ’سنڌي ول‘ يا ’سنڌڻ‘ به چوندا آهن. هن ڪوڙي پن جو قد سچي پن کان ننڍو ٿيندو آهي. سچي پن کي ’ريڻ‘ به سڏيندا آهن. اها گهڻو ڪري ڍنڍن ڍورن، آلاڻ ۽ سم تي ٿئي. هن جو قد 12 فوٽن کان به ڪڏهن ڪڏهن مٿي ٿيندو آهي. پن جي تيلن مٿان ’سنگ‘ يا ’سٽو‘ (ٻج) نڪري، جنهن جي مٿئين حصي مان پيلي ۽ ڦڪي رنگ جو سفوف يا ٻُورو ملي ٿو. جنهن مان ٻُوري يا ’ٻوراڻي‘ ٺاهي ويندي آهي. ان کي ماڻهو سٽي ڪُٽي ڪپهه جي جاءِ تي ويهاڻن وغيره ۾ استعمال ڪندا آهن. جهنگراڙ، پن جي ڪچڙي پاڙ ’گوپ‘ وڏي چاهه سان کائيندا آهن. پَنِ آگسٽ کان جنوري تائين ڦوهه جوانيءَ ۾ هوندي آهي. پکائي پن مان پکا، تڏا، تئونرا، پينگها وغيره ٺاهيندا آهن. پَـنِ جي ٻوٽـن ۾ سـر جي ڪانن وانگر ڪانا ٿيندا آهن، پر سَرَ ۾ گُريون ٿينديون آهن ۽ پَن ۾ گريون نه ٿينديون آهن، پر اُن جا ڪانا سڌا، اُڀا ۽ نرم ٿيندا آهن، جيڪي سُڪڻ کان پوءِ ڪارسري- سليٽي رنگ جا ٿي ويندا آهن. پن جي ٻوٽن جي پنن مان تؤنريون ۽ پکا ٺهندا آهن. تؤنريون نرم انهيءَ ڪري ٿينديون آهن، جو هن گاهه جا سنها پوپا چپجي گهاٽا ٿي ويندا آهن، تنهنڪري تؤنريون گهاٽي اڻڻ سبب به نرم ٿينديون آهن، جيڪي وڇائڻ، ويهڻ يا سُمهڻ  وقت آرام ڏينديون آهن. ڍنڍن جي ڪپن تي رهندڙن جو وڇاڻو ئي ڄڻ ته تؤنري آهي. پن جا ڪانا نرم ته ٿيندا آهن، پر انهن ۾ پاڻيءَ جي ڇول سهڻ جي قوت گهڻي هوندي آهي. لانڍين جون پترون، مَنهَن جي ڇت تي وڇاڻو به پن جي ڪانن جو سٺو ٺهندو آهي. پن جي ڪانن مان تُرها به ٺاهيندا آهن.
سنگ
هن ٻوٽي جو سنگ ڪانهن وانگر ڪمائتو ٿيندو آهي. ڪانهن جي سنگن مان ٻُوهه نڪرندو آهي ته پَنِ جي سنگ مان به ٻُور نڪرندو آهي، جيڪو پيلي رنگ جو اٽي وانگر ٿيندو آهي. ماڻهو اهو ٻور گڏ ڪري، ان ۾ کنڊ، ڪشمش، ڊاکون ۽ ڦوٽا وجهي، موڙيون ٻڌي ٻاڦ تي اوٻاريندا ته عجيب قسم جي ذائقيدار خوراڪ ٺهي پوندي آهي. جيڪا پاڻ به کائيندا آهن ته سوکڙيءَ طور به ڏياري موڪليندا آهن. انهيءَ خوراڪ کي ٻُوري ۽ ’ٻوراڻي‘ چوندا آهن، جيڪا شهرن ۾ به وڪرو ٿيندي آهي. پَن جو ٻوٽو سڄي ساريال ايراضيءَ ۾ سنڌ اندر ٿيندو آهي.
هاسارام پمناڻي
پروفيسر هاسارام پمناڻيءَ جو جنم 10 اپريل 1887ع تي بيدل، بيڪس، پارو شاھ ۽ وسڻ رام جي شهر روهڙيءَ ۾ سيٺ سندرداس جي گهر ۾ ٿيو. سندس والد جاين ٺهرائڻ جو مشهور مقاطعدار هو.
تعليم
هاسارام ابتدائي ۽ ثانوي تعليم روهڙيءَ شهر ۾ حاصل ڪئي، اسڪول ۾ سندس شمار هوشيار شاگردن ۾ ٿيندو هو. 1906ع ۾ مئٽرڪ جو امتحان پاس ڪري وڌيڪ تعليم لاءِ بڙودي ڪاليج ۾ داخل ٿيو. جتي کيس اربندو گھوش جو شاگرد ٿي رهڻ جو شرف حاصل ٿيو. انهيءَ سال اربندو گھوش نوڪري ڇڏي، بنگال جي ورهاڱي جي خلاف هلچل ۾ شريڪ ٿيو. هاسارام هن ڪاليج مان فرسٽ ايئر پاس ڪري وڌيڪ تعليم انٽر ۽ بي اي (فلاسافي) فرگوسن ڪاليج پوني مان حاصل ڪئي. اتي هن جي ڪاليج جي پرنسپال پرانچپي ۽ پروفيسر ڪاروي پال گنگا ڌر تلڪ سان ڪافي ويجهڙائپ ٿي وئي ۽ ساڻن بحثن مباحثن  ۾ حصو وٺندو هو. سورت ۾ حيدرآباد سنڌ جو ديوان ڏيارام گدو مل جج هو، ان سان به واسطا ٿيس ۽ اهو رستو آخر تائين قائم رکيائين. اڃا ڪاليج ۾ ئي هو ته 1908ع ۾ سندس لاڙڪاڻي جي سنت سوامي ڌرمداس سان واسطو ٿيو، جنهن کان گورو منتر وٺي سندس شيوا ڪندو رهيو.
منڊلي جو بنياد
بي. اي پاس ڪرڻ کان پوءِ روهڙيءَ موٽي اچي، شهر ۾ ’سوامي ڌرمداس شيوا منڊلي‘ کوليائين، جنهن جون شاخون اُٻاوڙي، شڪارپور، ٽنڊي محمد خان، جيڪب آباد ۽ ٻين شهرن ۾ قائم ڪيائين. روزانو شام جو منڊليءَ ۾ ست سنگ ڪندو هو. 1917ع ۾ ’ست سنگت ولاس‘ پرچو ڪڍيائين ۽ 1919ع ۾ ’ڌرم درشن‘ اخبار/ مخزن ڪڍيائين، جنهن بابت ڪراچيءَ جي سنڌ آبزرور اخبار لکيو: ”هي مخزن سون ۾ تورڻ جهڙو آهي“ (The magazine is worth its weight in gold).
نوڪري
بي. اي کان پوءِ هاسارام ڪجھ وقت ريوينيو کاتي ۾ نوڪري ڪئي ۽ پوءِ تعليم کاتي ۾ گھڙيو ۽ ترقي ڪري حيدرآباد ٽيچرس ٽريننگ ڪاليج جو هيڊ ماستر ٿيو. 1921ع ۾ مهاتما گانڌيءَ جي هلايل ”قطع تعلقات“ جي هلچل وقت نوڪري ڇڏي، ملڪي تحريڪ ۾ شامل ٿي ويو. قومي ڪم ڪندي روهڙي ۾ ’تلڪ قومي هاءِ اسڪول‘ ۽ ’تلڪ کاڌي فيڪٽري‘ کوليائين ۽ ڳوٺ ڳوٺ ۾ ڪانگريس جو سنيهو پهچائيندو رهيو.
سخت ڏهاڙا
1930ع ۾ لوڻ جي قاعدي ٽوڙڻ ڪري کيس 12 مهينا جيل جي سزا ملي. وري سکر بئراج کلڻ وقت 1932ع ۾ کيس وائسراءِ هند جي سکر ۾ اچڻ وقت هڪ آرڊيننس هيٺ گرفتار ڪري نظربند ڪيو ويو ۽ 15 ڏينهن کان پوءِ آزاد ڪيو ويو. 1927ع ۽ 1931ع وارين ٻوڏن وقت هن ماڻهن جي سهائتا لاءِ تمام گھڻو ڪم ڪيو. پنهنجن بمبئيءَ وارن دوستن کي اپيل ڪري اڌ لک رپيا گهرائي، سنڌ جي ڳوٺ ڳوٺ ۾ ورهايائين. پئسا، ڪمبل، ڪپڙا ۽ دوائون ورهائيندو رهيو. هر هنڌ مُکين ۽ بزرگن هن کي مالي امداد ڏني. سندس خدمت کي ڏسي سرڪار به کيس ٻوڏ سهائتا ڪاميٽيءَ جو سيڪريٽري مقرر ڪيو. سوامي هاسارام ڪيترين ڌرمي ۽ سماجي تنظيمن جو صدر هو، جهڙوڪ: اٻاوڙي جي نيو اڪيڊميءَ جو مئنيجر، ڏهرڪيءَ جي ڇوڪرين جي اسڪول جو مئنيجر، ڳڙهي ياسين جي سناتن ڌرم اسڪول جو مئنيجر ۽ جيڪب آباد جي والميڪ پاٺَ شالا جو مئنيجر ٿي رهيو. روهڙيءَ جي شيوا منڊليءَ ۾ ڪم ڪندي، 1923ع ۾ ڀائي ڏيئُو مل ڀاٽيا کان مليل 15 هزار روپين جي رقم سان سندس نالي سداورٿ جاري ڪيائين. 1935ع جي انڊيا ائڪٽ موجب نوان سُڌارا ٿيا ۽ پرڳڻن ۾ 1937ع ۾ نيون اسيمبليون قائم ٿيون. ڪانگريس پارٽيءَ فيصلو ڪيو ته مختلف تڪن ۾ ميمبر بيهاريا وڃن. هاسارام پمناڻيءَ کي روهڙيءَ ڊويزن مان اميدوار بيهاريو ويو ۽ ائين 1937ع ۾ سنڌ اسيمبليءَ جي چونڊن ۾ هاسارام روهڙي سب ڊويزن مان سخت مخالفت جي باوجود ڪانگريس جي ٽڪيٽ تي ميمبر چونڊجي آيو. چونڊجڻ بعد هندو مسلم فرق بنا پنهنجي تڪ جي ماڻهن جي چڱي خدمت ڪيائين.
مسجد منزل گاھ
سال 1939ع ۾ سکر ۾ مسجد منزل گاھ جي سوال تان هندو مسلم ڇڪتاڻ پيدا ٿي ۽ ترت ڀڳت ڪنوررام جي شهادت جو واقعو پيش آيو. هاسارام ان بابت سنڌ اسيمبليءَ ۾ آواز اُٿاريو ۽ سخت تقرير ڪئي. کيس ڪنهن سان به وير وروڌ ڪو نه هو، هُو هندو مسلم ايڪتا جو پرچارڪ هو، پوءِ به کيس ڌمڪيون ملنديون رهيون.
حوالا
زمرو:1887ع جون پيدائشون زمرو:1940ع جون وفاتون
گوسائين
گوسائين: هيءُ جوڳين ۽ سنياسين وانگي هندو فقيرن جي قوم آهي. گوسائين اڪثر پنندا آهن ۽ شِوَ جا پوڄاري آهن. پنهنجا پاڻ ۾ پرڻبا آهن ۽ گيڙوءَ رتا ڪپڙا ڍڪيندا آهن. مئلن کي ويهاري هيٺان مٿان لوڻ وجهي پوريندا آهن ۽ ڪي درياءَ ۾ به اُڇلائي وجھندا آهن. هو ماس به کائيندا آهن ۽ شراب به پيئندا آهن.
تنوير عباسي
تنوير عباسي، ڊاڪٽر سنڌ جو ناليواري عالم، شاعر، محقق، مترجم، لطيفيات جي ماهر ۽ سچل شناس، سندس اصل نالو نور نبي عباسي هو. هن 7 ڊسمبر 1934ع تي، ضلعي خيرپور جي هڪ ننڍڙي شهر سوڀي ديري ۾ گل محمد عباسيءَ جي گهر ۾ جنم ورتو.
تعليم
ڊاڪٽر تنوير عباسيءَ ساڌو هيرانند اڪيڊمي، ڪراچيءَ مان پرائمري تعليم حاصل ڪيائين. مئٽرڪ جو امتحان اين. جي. وي هاءِ اسڪول ڪراچيءَ مان پاس ڪيائين. انٽر سائنس ڊي. جي. سنڌ گورنمينٽ ڪاليج ڪراچيءَ مان ۽ ايم. بي. بي. ايس، لياقت ميڊيڪل ڪاليج، ڄام شوري مان پاس ڪيائين.
شاعريءَ جي شروعات
ڊاڪٽر تنوير عباسي شاگرديءَ واري زماني کان شاعري ڪندو هو. ابتدا ۾ روايتي شاعري ڪيائين، پر اڳتي هلي سنڌي جديد شاعريءَ ۾ نوان لاڙا آندائين. ان ڪري سندس شاعري سنڌي ادب ۾ نئين حيثيت سان اجاگر ٿي. ڊاڪٽر تنوير عباسيءَ ۽ شمشير الحيدريءَ، سنڌي شاعريءَ خاص ڪري نظم ۽ آزاد نظم ۾ نوان تجربا متعارف ڪرايا.
ادبي خڊمتون
تنوير عباسيءَ جون سنڌي ادب ۾ وڏيون خدمتون آهن. سنڌي ادب جڏهن ورهاڱي کان پوءِ نئين سر اُسري رهيو هو، تڏهن تنوير عباسي انهن آڱرين تي ڳڻڻ جيترن اديبن ۽ شاعرن مان هو، جيڪي سنڌي ادب جي بقا لاءِ جدوجهد ڪري رهيا هُئا. هن جو شمار سنڌ جي وڏن شاعرن ۾ ڪيو وڃي ٿو ، پر شاهه جي شاعريءَ ۽ سچل سرمست، خوش خير محمد هيسباڻي، نانڪ يوسف ۽ ٻين تي سندس تحقيق ۽ ڪاوش، کيس اهم ۽ منفرد اسڪالر واري حيثيت ڏياري ڇڏي. تنوير عباسيءَ جي علمي ۽ ادبي ادارن سان وابستگي، هڪ وڏي عرصي تائين رهي.