cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
سنڌ
سنڌ جي جاگرافي
هيءُ انهن علائقن جو مختصر بيان آهي، جن جون ڪڏهن ننڍيون ڪڏهن وڏيون ايراضيون اُن سر زمين سان شامل رهيو آهن، جنهن کي سياسي طور ”سنڌ“ جي نالي سان ياد ڪيو وڃي ٿو. ائين چئي سگهجي ٿو ته طبعي لحاظ کان سنڌ جي اوڀر وارا وارياسا پٽ راجپوتانا جو ۽ اولهه وارا ننڍا ٽَڪر بلوچستان جو حصو آهن. تحقيق، الهندي ڪوهستان يعني ڪاڇي جا ۽ اڀرندي ريگستان يعني ٿر جا رهواسي ”سنڌ ڏي هلڻ“ جي ڳالهه ڪندا آهن: هنن وٽ سنڌ جي معنيٰ اهائي اصل واري آهي، يعني اها سر زمين، جنهن کي سنڌو نديءَ ٺاهيو ۽ سدا تاتيو آهي. اڄ جيڪو پرڳڻو ان نالي سان اسان جي سامهون آهي، تنهن جي بيهڪ 27 ڊگريون 30 منٽ ۽ 23 ڊگريون 35 منٽ اُتر ويڪرائي ڦاڪ ۽ 66 ڊگريون 42 منٽ ۽ 71 ڊگريون 10 منٽ اوڀر ڊگهائي ڦاڪ جي وچ ۾ آهي. شروع شروع ۾ جيڪي انگريز سنڌ ۾ آيا هئا، تن کي ان کي ”ننڍو مصر“ سڏيو هو. جيتوڻيڪ هاڻ اسان کي ان تشبيهه تي مٺيان لڳي سگهي ٿي، ڇو ته سنڌ تهذيب کي مصر کان عمر ۾ ايترو ننڍو سمجهيو ٿي ويو، تڏهن به نيل ۽ سنڌوءَ جي هيٺانهين ماٿرين جي وچ ۾ حيرت جهڙي مشابهت آهي: ٻنهي ۾ ساڳيا ئي ٽي پوو-وڇوٽ ٽڪرا- بُٺ ٽڪر، ڪچو ۽ وارياسو- ساڳيءَ ترتيب ۾ ساڄي کان کاٻي ڏسڻ ۾ اچن ٿا. ٻنهي ۾ وچ واريءَ ماٿريءَ جي زرخيزيءَ جو دارومدار برسات تي نه پر سالياني ٻوڏ تي آهي. آبهوا ۽ زمين جي خيال کان ٻنهي ملڪن اندر نباتات ۽ حيوانات جي جيتري هڪجهڙائي آهي، تيترو فرق ناهي. ڪو سنڌ واسي موٽر رستي سوئيز کان قاهري ۽ اتان نيل ڊيلٽا جو ڪجهه ڀاڱو لتاڙي، لبيا جي ريگستان اندر ويندو، ته کيس منزل بمنزل ايتري مشابهت ڏسڻ ۾ ايندي، جو هو سمجهندو ته ريل تي ڪراچيءَ کان حيدرآباد رستي مارواڙ پيو وڃان. البت کيس نيل ڊيلٽا کان مٿي وارو تر سنڌو ماٿريءَ جي ڀيٽ ۾ ڪجهه سوڙهو لڳندو: ۽ حقيقت به اهائي آهي. حيدرآباد جي ويڪرائي ڦاڪ کان مٿي ٽن سون ميلن تائين درياهه سان گوني ڪنڊ ٺاهيندي، ڪيتريون به ماپون ڪبيون، ته ڪٿي به سنڌو ماٿريءَ جي ويڪر سٺ ميلن کان گهٽ نه ملندي. سنڌ جا پنج طبعي ڀاڳا آهن: سرو، وچولو، لاڙ، ڪوهستان ۽ ريگستان. مگر باريڪيءَ سان ڏسبو ته انهيءَ ۾ هر ورق جي زمين آهي: جابلو به، ٽڪرائتي به، پڪي به، ڪچي به، ڦيڙ به، ڊسڙ به، چيڪي به، ڪلراٺي ۽ وارياسي به ۽ بياباني زمين به. اهڙيءَ طرح آبهوا به ٿڌيءَ کان وٺي معتدل ۽ گرم به، ان ڪري چئي سگهجي ٿو ته دنيا جي گهڻي نباتات ’سنڌ‘ جي ڪنهن نه ڪنهن ڀاڱي ۾ آباد ڪري سگهجي ٿي. ان سبب ڪري، قدرتي طرح سان، ’سنڌ‘ ۾ گهڻن قسمن جا وڻ ٻوٽا اڀريل آهن. ۽ جو ’وڻ‘ يا ٻوٽو هڪ ملڪ ۾ آهي، سو ٻئي ۾ ڏسڻ ۾ نه ايندو.
سنڌ جي آبهوا
سنڌ جي آبهوا جي خاصيت آهي ته اتي ٿڌ به گهڻي پوي ته گرمي به، برسات هڪ پوي ٿوري، ٻيو وڻيس ته پوي وڻيس ته نه پوي. سامونڊي ڪناري وارن علائقن جي آبهوا ٻين جي ڀيٽ ۾ گهميل ٿئي ٿي. ڇو ته اهي سامونڊي هيرن جي پهچ اندر ٿين ٿا. اهي هيرون سال جا چار مهينا لڳنديون آهن. انهن جي ڪري ملڪ اندر پري تائين ٿڌڪار ۽ وائک رهندي آهي. پر ڏکڻ -اولهه واري چوماسي جو زور اُنهن مٿين ويڪرائي ڦاڪن تي پهچڻ کان اڳ ٽٽي چڪو هوندو آهي. جون کان سيپٽمبر تائين چوماسو ملڪ مٿان جيڪي ڪُڪُر ڌڪيندو آڻيندو آهي، تن ۾ مينهن ڪي ڦڙيون مس هوندو آهي. پر اهي کڻي پاڻيءَ سان پُر هجن. تڏهن به ڏکڻ اولهه وارو ٽڪرو علائقو ايترو اُتانهون نه آهي، جو انهن کي روڪي سگهي. ايترو سو آهي ته چوماسي جي ڪري ٽڪرن جي اولهندين لاهين جي ”تاس“ ٿورڙي لهيو وڃي. اُنهي مند ۾جيڪو به مينهن پوي ٿو، سو، هوا جي ٻين لهرن جي چوماسي جي ابُتڙ، مڪاني آبهوا ۾ وڳوڙ جي ڪري پوي ٿو. گهڻي ڀاڱي ڪڪر تپيل زمين مٿان لنگهندي ٻاڦ ٿيندا ويندا آهن ۽ رڳو ايترو فائدو ٿيندو اٿن، جو هوا جي ٿڌاڻ قائم رهندي آهي. اها هوا وقتي طرح تکي ٿي، وڃي ٿر جي ڏاکڻي ڀاڱي ۾ واريءَ منجهان اٿندڙ سخت گرم هوا جي جاءِ وٺي ٿي. سنڌوءَ جي ميداني علائقي ۾ هير جو آخري جهوٽو حيدرآباد کان ڪي سوء ميل اُتر ۾ پڊعيدن تائين پهچي ٿو، پر ان هنڌ ۾ لڪي ٽڪرين جي ڏکڻي ڇيڙي جي وچ ۾ ڪا ليڪ ڪڍبي، ته جهوٽو ان ليڪ جي الهندي پاسي خير ڪو محسوس ٿيندو.
جيڪو علائقو اهڙيءَ ريت محروم رهجي وڃي ٿو، سو مٿينءَ سنڌ جي گهڻي سخت آبهوا جي اثر ۾ رهي ٿو. اُتي گرمي سڄا سارا ست مهينا رهي ٿي، جا اتفاق سان ڪڏهن مينهن وسڻ سان ٿورڙن ڏينهن لاءِ گهٽجيو وڃي. اهو اتفاق سان ڪڏهن پوندڙ مينهن به گهڻو ڪري وڏڦڙو ٿئي ٿو، جيڪو جهٽ وسي، وري بند ٿيو وڃي. اپريل کان پوءِ رات جو ڏاڍي ٻوسٽ ۽ گهٽُ ٿئي ۽ گرمي پد گهڻو ڪري پرهه کان اڳ سو کان هيٺ لهندو ئي ڪين. مئي ۽ جون ۾ ڏينهن جو ڇانوري ۾ ٿرماميٽر 120 ڊگرين کان 125 ڊگرين تائين به رهي ٿو. مند ڏاڍي خشڪ ٿئي ٿي ۽ لُڪ جو کهو ائين لڳندو آهي، ڄڻ کوري جو منهن کلي پيو هجي.
علامه شبلي نعماني
محمد شبلي نعماني جي ولادت بمقام اعطم ڳڙهه ۾ 1875 ۾ پيدا ٿيو. سندس والد جو نالو شيخ حبيب الله هو جيڪو پنهنجي زماني جو مشهور وڪيل ۽ عالم فاضلبزرگ هو. شروعاتي تعليم حاصل ڪرڻ کان پوءِ غازي پور ۾ مولانا محمد فاروق چڙيا ڪوٽي کان تعليم ورتي. رام پور مان فقه ۽ حديث جڳ تعليم مولانا ارشاد حسين کان ورتي. مولانا فيض الحسن سهانپوري کان عربي ادب جي تعليم ورتي. سر سيد احمد خان سان ملاقات ٿي ، سر سيد متاٿر ٿيو کيس علي ڳڙهه ۾ اسسٽنٽ پروفيسر رکيو. سورنهه سال اتي پڙهايائون.
ڪتابيات
علامه صاحب ڪيترائي ڪتاب لکيا جن ۾ سوانح, فلسفو, تنقيد, شعر ۽ ادب جا ڪتاب آهن ڪجهه ڪتابن جي فهرست هيٺ ڏنل آهي.
سنڌ
سنڌ جي آبهوا
سنڌ، جيئن اڳيئي ڄاڻائي آيا آهيون، طبعي لحاظ کان ٻن ڊگهائي ڦاڪ وارن ڀاڱن - ٽاڪرو، ڪچو ۽ وارياسو ۾ ورهايل آهي. پر خود سنڌ وارا ان کي آبهوا جي لحاظ کان ٽن ويڪرائي ڦاڪ وارن ڀاڱن ۾ ورهايل سمجهندا آهن سرو، وچولو ۽ لاڙ، يعني مٿين، وچولي ۽ هيٺين سنڌ غير سنڌي ان آبهوا واري تفاوت کي سولائي لاءِ ٻن ڀاڱن- مٿين ۽ هيٺين سنڌ- ۾ ورڇيندا آهن. ۽ ملڪ جي سياسي ورڇ به گهڻو ڪري اهائي رهي آهي.
انشاء الله خان
اردو زبان جو هي بهترين شاعر مرشد آباد ۾ 1756 ۾ ڄائو. انشاء الله خان انشاء ولد ماشا الله خان ننڍپڻ کان ئي ڏاڍو ذهين ۽ هوشيار هو. شاعري جي تعليم پنهنجي والد کان ئي ورتائين.
سنڌ
سنڌ جي آبهوا
مٿينءَ ۽ هيٺينءَ سنڌ ۾ آبهوا ۾ جيڪو فرق آهي، سو ٻنهي ڀاڱن جي نباتات ۾ فرق جي شڪل م نيروار نٿو ٿئي. هن ڌرتيءَ جي نباتات به اها ساڳي آهي، جا ڪنهن برسات کان محروم، وارياسي ۽ گهڻي ڀاڱي ڪلراٺيءَ زمين جي ٿي سگهي ٿي. هت خاص ڪري اهڙا ٻوٽا ۽ وڻ جام ٿيندا آهن، جن ۾ پَن يا ته ٿورا ٿيندا آهن يا ته مرڳو ٿيندا ئي ڪونهن. ان وڻڪار ۾ به وڏو حصو ڪَنڊ جو ٿئي ٿو. هڪڙي پاسي ڪڇي ۽ آبپاشي علائقي جي نباتات ۽ ٻئي پاسي ٽاڪرو ۽ وارياسي علائقي جي نباتات، انهن ٻنهي جي وچ ۾ وڏو فرق گهڻائيءَ ۽ ورڇ جو آهي. ڪچي ۽ آبپاشي علائقي ۾ جيڪا وڻڪار گهڻي نظر اچي ٿي يعني ٻير، ٻٻر، ڪنڊي، لئي ۽ ٻيا ڪئين معمولي ٻوٽا، سا سموري وارياسي ۽ ٽاڪرو علائقي ۾ به ٿئي ٿي. پاڻيار ٻٻر جي ڀيٽ ۾ ٽاڪرو ٻٻر بندرو ٿئي ٿو. جنهن ٻوٽي لاءِ جا زمين سڻائي هوندي، سا هن ملڪ ۾ جتي به هوندي، اُتي اهو ٻوٽو ٿورو ڪي گهڻو ضرور ٿيندو. ساڳيءَ طرح وارياسي جا بي پن ٻوٽا، جهڙوڪ کپ ۽ ڦوڳ، ريجاري ۽ شاهوڪار زمين جي ميلن ۾ ڪٿي ڪٿي ڦاٿل واريءَ جي ٽڪرن تي به ملي ويندا.
علامه شبلي نعماني
شعر ۽ ادب
۽ ٻيا ڪيترائي ڪتاب لکيا.
انشاء الله خان
انشاء الله خان لکنئو ۾ 1918 ۾ وفات ڪئي.
سنڌ
سنڌ جي نباتات
سنڌ جنهن نباتاتي علائقي جو ڀاڱو آهي، تنهن ۾ ذري گهٽ سڄو پنجاب، الهندو راجپوتانا، ڪاٺياواڙ ۽ ڪڇ اچي وڃن ٿا، ۽ جيتوڻيڪ هندستان جي ٻين علائقن ۾ ٿيندڙ ٻوٽا هت به ٿيندا آهن، پر گهڻي نسبت اولهه وارن ملڪن، مڪران، ايراني نار جي گرم ڀاڱن، عراق ۽، جيئن اڳيئي چيو اٿئون، مصر سان اٿس، جتان جي آبهوا ساڳي آهي.
سنڌ جي حيواني جيوت
علم حيوانات جي جن ماھرن پھريائين سنڌ جي جانورن تي تحقيق ڪئي، سي آھن برنس (Burnes) 1830ع، گرفٿ (Griffith) 18399ع، ھيوم ۽ ڊي (Hume and Day) 1872ع، بلان فورڊ (Blanford) 1971ع کان 1977ع، بٽلر (Butler) 1879ع، مري (Murray) 1884ع، اوٽس (Oates) 1889ع، ايٽڪن (Aitken) 19077ع، ٽائيسھرسٽ (Ticehurst) 1917ع کان 1920ع ۽ ايٽس (Eates) 1920 کان 1954ع، منٽن (Minton) 19622ع ۾ سنڌ ۽ لسٻيلي جي جانورن جي ڏسڻي (Key) ٺاھي. صديقي 18699ع ۾ جانورن جي لسٽ ٺاھي 	تيار ڪئي.
ڪرنگھي بنان جانور (Invertebrates)
محي الدين (71-1964ع) سنڌ جي مڇين، نانگن، پکين، ڪڪڙن، ٻڪرين، ڍڳين ۽ مينھن جي پروٽوزوان (Protozoan) 	۽ ھيلمينٿي (Helminthic) فاعلن تي ڪم ڪندي نيون جنسون ۽ ڪي نوان 	مفعول دريافت ڪيا آھن. مجيب سنڌ جي دريائي 	مڇين ۽ سامونڊي مڇين جي ھيلمينٿڪ فاعلن تي ڪم پئي ڪيو آھي ۽ ڪي نيون جنسون ۽ قسم دريافت ڪيا آھن. ترمذي سنڌ جي سامونڊي ڪپر واري پٽي ۾ ڪرسٽيشيا (Crustacea) 	تي پئي ڪم ڪيو آھي. فصلن کي نقصان پھچائيندڙ جيتن جڻين تي بھ چڱو ڪم ڪيو 	آھي. جيتوڻيڪ انھن ۾ اھي جيت ۽ چچڙ شامل نھ آھن، جن جو انسانن ۽ جانورن جي بيمارين سان واسطو آھي.
انشاء الله خان
زمرو:اردو شاعر
علامه شبلي نعماني
شعر ۽ ادب
علامه شبلي نعماني صاحب 1914 ۾ وفات ڪئي. سندس وفات ساڳي ئي شهر اعظم ڳڙهه ۾ ٿي جتي پيدا ٿيو هو.
حوالا
زمرو:1914ع جون فوتگيون زمرو:ڀارتي مسلمان
سنڌ
ڪرنگھي وارا جانور (vertebrates)
پنڊپھڻ (Fossils): بلئنفورڊ ۽ فيڊن پھريون ڀيرو منڇر مان سنھ 76-1874ع ۾ پنڊپھڻ جمع ڪيا. ٽيھ سال پوءِ پلگرم ۽ ان سان گڏ ڪم ڪندڙن ڀڳي ٽوڙھي ويجھو تمام گھڻا پنڊپھڻ لڌا. پلگرم (1934ع) ھيٺين منڇر جي ٽن ڀاڱن کي ڪامليل (ميلوٽيشن)، چنجي (ٽارٽونيشن) ۽ ڍوڪ پٺاڻ (لوئر پلايوسين) وارين منزلن جي برابر سمجھيو ۽ ساڳئي وقت مٿئين منڇر کي سوالڪ واري بولڊر ڪانگھلومريٽ منزل (مڊل پلئسٽوسين) جي برابر تسليم ڪيو. سنڌ ۾ ھڪ گوشت کائيندڙ، اٺ سونڊ وارا، ٽي کُرن وارا، يارھن ٻڌي تعداد ۾ کُرن وارا ۽ ٽي سُرڻن يا رڙھندڙ جانورن جا ’پنڊپھڻ‘ سڃاتا ويا آھن.
جيئرا قسم (Living Forms)
کير ڌارائيندڙ ٿڻن وارا جانور. جيترو ڌيان پکين تي ڏنو ويو آھي، اوترو کير ڌارائيندڙ يعني ٿڻن وارن جانورن تي نہ ڏنو ويو آھي. ٿڻن وارن جانورن جا ڪل 73 قسم آھن، جيڪي سنڌ ۾ رھن ٿا. انھن ۾ 20 گوشت کائيندڙ، 20 چمڙا، 4 جيت کائيندڙ، 15 ڪئا ۽ نوريئڙا وغيرھ، 9 کُرن وارا، 4 ويل ۽ ڊالفن ۽ ھڪ ڇِلر شامل آھن.
گوشت خور جانور: ڏسڻ ۾ ائين ٿو اچي تھ چيتو ڪنھن وقت سنڌوءَ جي ڪڇي ۾ ۽ روھڙيءَ طرف رھندو ھو. روھڙي ۾ ھن جو زور ڏسڻ ۾ اچي ٿو. سنڌ ۾ چيتا سن 1886ع تائين ماريا ويا. ٻين گوشت کائيندڙن ۾ پلنگ (Panther) جيڪو ڪنھن وقت سنڌ ۾ ڪافي تعداد ۾ پکڙيل ھو، سو ھاڻي رڳو کيرٿر جبلن ۾ محدود آھي. اھو خصوصًا ھلڪي رنگ جو آھي ۽ سندس بج ھندستاني پلنگ کان ڊگھا آھن. لڌڙو جيڪو لاڙڪاڻي ۽ ميرپور ساڪري ۾ ملندو ھو، سو گھڻي قدر گھٽجي ويو آھي. جھنگ ٻلو، سنڌ جي عام جھنگلي ٻلي، بُجُر ٻلو (Caracal Lynx) جيڪا ھاڻي ٿر ۾ اڻ لڀ ٿيندي وڃي؛ مشڪ ٻلو (Civet Cat) جيڪو ڳوٺن جي چوڌاري ملندو آھي، اھي سڀ سنڌ جي جھنگلن جا ٻلا آھن. ڳور پٽ جيڪو قبرن کوٽڻ ۽ مئل ماڻھن تي تڳڻ لاءِ مشھور آھي، سو بہ سنڌ ۾ ٿئي ٿو. چراخ ۽ لڌڙو جنھن جي پٺيان سدائين کلن جا واپاري ھوندا آھن، سي آھستي آھستي اڻلڀ ٿيندا وڃن. بگھڙ، گدڙ، لومڙ ۽ نور وغيره ٻيا گوشت کائيندڙ جانور آھن.
چمڙا: سنڌ ۾ چمڙن جا 13 قسم آھن، جن ۾ ھڪ ميوو کائيندڙ چمڙن جو (Fruit Bat)، ٻہ ڪُئي – پُڇ چمڙن جا، ٻہ قبائي (Tomb bat) چمڙن جا ۽ چار ڄامڙن چمڙن جا قسم شامل آھن.
جيت کائيندڙ: جيت کائڻ وارا جانور سنڌ ۾ تمام گھٽ آھن، جن ۾ ھڪ مسڪ شُرو (Musk Shrew) ۽ ٽن قسمن جا ڄاھا شامل آھن.
روڊنيشا: (Rodentia):ھن قسم ۾ ھڪ قسم جو سيھڙ، جيڪو خاص ڪري پٽاٽي جي فصل کي کائيندو آھي. نوريئڙو ۽ پنڌرھن قسم جي ڪُئن جا، جن ۾ ننڍي پُڇ وارا توڙي بجر پڇ وارا، ۽ ٿلھي منھن وارا وڏا ڪئا شامل آھن.
سيٽيشيا: (Cetacea):ھن ۾ سنڌو درياءَ توڙي گنگا ندي واري ٻلھڻ جا ٻئي قسم سامونڊي آھن، جيڪي سنڌوءَ جي ڊيلٽا ۾ ملندا آھن. پار پوائز (Porpoise) خاص مٺي پاڻيءَ جو جانور آھي ۽ انڌو ٿيندو 	آھي، ڇو جو ان جون اکيون پوري طرح تيار نہ 	ٿينديون آھن. ھيءُ سنڌو درياءَ ۾ ملندو آھي. ھن ٻلھڻ جو تيل مھاڻا سنڌن جي سور لاءِ ۽ مشعلن ٻارڻ جي ڪم آڻيندا آھن. ھن کي پڪڙڻ لاءِ مھاڻا خاص سيکاريل لڌڙا استعمال ڪندا آھن. بِلُويل جيڪو وڏي ۾ وڏو کير ڌارائيندڙ جانور تسليم ڪيو وڃي ٿو، سو بہ سنڌ جي سامونڊي ڪنارن کان پرتي ڏٺو ويو آھي ۽ ڀٽ ميٽ تي پڻ پڪڙيو ويو آھي.
گاھ کائيندڙ (Herbivora)
گاھ کائيندڙ جانورن ۾ شامل آھن: ھرڻ، ڪارو ھرڻ، غزال ھرڻ وغيرھ. ڦاڙھو اڃا تائين سنڌ جي دريائي ٻيلن ۾ ڪافي عام آهي (ٽوٽل اندازًا 370 ڦاڙھا). ڪارو ھرڻ جيڪو ھن سڄي اپٻيٽ جي اصلوڪن ھرڻن جو ھڪ قسم آھي، سو تمام سھڻو ٿيندو آھي، ۽ پاڪستان ۾ ھي نسل ختم ٿيڻ تي آھي. سنڌ ۾ ھن نسل جا ھرڻ باقي ڪي ٿورا وڃي کيرٿر جبل ۾ بچيا آھن. ھرڻ، جيڪو ڪنھن وقت سنڌ ۾ ھر ھنڌ ھوندو ھو، سو بہ ھاڻي تمام گھٽ آھي ۽ ٿورڙي تعداد ۾ اڃا تائين کيرٿر ۾ آھن. چنڪارا ھرڻ ۽ ڪاري ھرڻ جي آھستي آھستي گم ٿيڻ جي ڪري بنان ڪنھن شڪ شبھي جي اھو چئي سگھجي ٿو تہ ايشيائي چيتو پڻ انھن جي ڪري ختم ٿي ويو. سنڌ گھر آھي سره جو، جيڪو اڄ ڪلھ کيرٿر جبل ۾ ڪافي تعداد ۾ ملي ٿو. (سرھن جو اندازًا تعداد 1200) گڍ دادو ۾ ڪافي تعداد ۾ ملي ٿو، پر ان کي تحفظ ڏيڻ ضروري آھي. جيئن سڱن وارو ھرڻ، جيڪو سنڌ ۾ مري (Murray) سن 1884ع ۾ ڏٺو ھو، سو اڄ ڪلھ آھي ئي ڪونہ، ۽ سانڀر وانگر ختم ٿي ويو آھي. سوئر جيڪو سنڌ ۾ عام آھي، سو ڏينھون ڏينھن دريائي ٻيلن ۾ وڌندو رھي ٿو ۽ فصلن لاءِ مصيبت آھي. گورخر جيڪو ڪڇ جي رڻ ۾ تمام ٿوري تعداد ۾ وڃي بچيو آھي (اندازًا 20 يا 30) سو اڻلڀ ٿيڻ وارو آھي. ڇلر (Pholidota): ڇلو مرون لاڙ ۾ ٿئي ٿو، پر آھستي آھستي گھٽبو پيو وڃي ۽ ھاڻي اڻلڀ ٿيندڙ جانورن جي فھرست ۾ شامل آھي. سنڌ ۾ مم ۽ ڀولڙي جو ڪوبہ قسم نہ ٿيندو آھي.
سنڌ جا پکي
سنڌ جي پکين ۾ مخصوص خاصيتون آھن، جيڪي جاگرافيائي بيھڪ ۽ طبعي حالتن جي ڪري ٿيون آھن. سنڌو ماٿري ھڪ ’رڻ‘ وسيلي ھندستان کان ڌار ٿيل آھي، جنھن ڪري ھندستان جا مشھور پکي ھتي ڪين ٿين. ٻئي طرف سنڌ ۽ بلوچستان، ٻين علائقن جھڙوڪ ڏکڻ يورپ، اتر اوڀر آفريڪا، عرب ۽ ايران جي پکين لاءِ کليل آھن. سنڌ جون ڍنڍون ۽ ڌٻڻون، ۽ ان طرف پکين جي لڏي اچڻ جي رستن جي موافقت ڪري سنڌ پکين لاءِ سياري جو گھر آھي.
ھيوم (Hume) پنھنجي ڪتاب اسٽري فيدرس (1873ع) ۾ پکين جا 2500 قسم ڄاڻايا آھن، جن جون 25 جنسون 	آھن. ائٽڪن (سن 1872ع) ڪل 400 جنسون ٻڌايون ۽ ساڳئي وقت ايٽس (Eates). سورلي جي سنڌگزيٽيئر ۾ 426 جنسون ڄاڻايون، جن مان 177 مڪاني ۽ باقي لڏي ايندڙ يا سانگي پکي آھن. سنڌ جي پکين جو تفصيلي بيان ھن مقالي جي دائري کان ٻاھر آھي. مختصر طور سنڌ ۾ ٽن قسمن جا ’پيڻ‘، 2 پيٽيئر (Cormorant)، 6 ٻگھ ۽ ڪانئرا، ھڪ لاکي ڄاڃي، 11 سانھ، 26 ھنجھ ۽ بدڪون، 17 سرڻيون، عقاب ۽ ڳجھون، 6 ڪونجون، 5 تتر ۽ ڀؤنتريا، 6 ٻاٽيڀڙ، 5 باز، ٽٽيھر، پلوور (Plover)، ڦوليارو، چيھو، ڪينو، ٽرن (Tern)، بي ايٽر (Bee eater)، ڪاٺ ڪٽو، ڪنگري، سانھڙو، چنڊول، سينڊ مارٽن (Sand Martin)، وھيو، بلبل، کٽياڻي، شرائيڪ (Shrike)، ٿريش (Thrush)، سينڊ پائپر (Sand Piper) وغيره قسم طور عام ملن ٿا.
ڏاڙھي واري ڳجھ کيرٿر جي مٿانھن پٽن ۾ ملي ٿي. سنڌ ۾ جيڪي 6 ٻاٽيڀڙ ملن ٿا، تن مان سواءِ ڳٽو (Largepin Tailed) 	۽ امپريل (Imperial) جي سڀ مڪاني آھن. چڪور (Chukor) سنڌ جي مٿانھن پٽن جو تتر آھي. ھندستاني تلور جيڪا اڳ ٿر ۾ عام ھئي، سا ناياب آھي. ھوبارا تلور (Houbara Bustard) بہ ناياب ٿيندي وڃي. فلوريڪن (Florican) جا سن 1875ع تائين عام ھئي، سا بھ ناپيد آھي. سفيد ھنجھھ پڻ منڇر ۾ ملي ٿو. ڪومب بدڪ بہ سنڌ جي ڏکڻن اوڀر ۾ ملي ٿي. ننڍڙو 	ھنجھ ۽ آڙي پڻ ٿورن حصن ۾ ملن ٿا.
بيڪل آڙي (Baikal of Cluckingteal) پڻ سنڌ ۾ ڪڏھن ڪڏھن اچي ٿي. گولڊن آئي (Golden Eye) ۽ چيڪلو صرف ٻن جڳھين، اوڀر ناري ۽ منڇر ۾ ملن ٿا. ڀؤنتريو ھڪ موسمي پکي آھي، جيڪو 	حب ندي جي آسپاس رھي ٿو. باقي عام ڀؤنتريو (Rain Quail) ڪچي جي علائقن ۾ رھي ٿو. ’مور‘ حيدرآباد ۾ ٿرپارڪر ضلعي ۾ ملي ٿو.
واديءَ مھراڻ ٻگھن، سانھھ، ڪانئرن، ڪينو، پيڻ، اگريٽس (Egrets) جي جنت آھي. ھنن جي آنن لاھڻ جون جايون تباه ٿي چڪيون آھن، ۽ ان سان گڏ شڪارين جي ڪري ڪيترا پکي منتشر ٿي ويا آھن. صرف 15 قسمن مان 6 نظر اچن ٿا. اھي سڀ پکي ڌٻڻ وارن ٻوٽن ۾ ئي گذارو ڪن ٿا.
رڙھندڙ جانور يا سرڻا
سانڊن ۾ 11 قسم ڪرڙي (چچين) جا، ھڪيو بليفريس (Eublepharis) اٺ اگامڊس (Agamids)، ٻھ مانٽر (Monitors) يعني ڳوھون، پنج خاص قسم جا سانڊا ۽ ڏھھ 	اسڪنڪس (Skinks). سنڌ ۾ ڪوبھ شيميلان (Chameleon) ڪون ٿئي. ٿلھي پڇ واري ڪرڙي جو قصو دلچسپ آھي. اھا سنڌ جي خطرناڪ ”ھڻ کڻ“ آھي، جيتوڻيڪ اھا نقصانڪار ناھي. ’ڳوھن‘ جا ٽي قسم سنڌ ۾ ملن ٿا، جيڪي کلن جي واپارين جي ڪري ناياب ٿيندا وڃن. سنڌ ۾ ماڻھو انھن جي کلن مان طنبورا ۽ دھل ٺاھيندا آھن. نانگن جي 43 قسمن مان 21 زھر کان خالي آھن. زھريلي قسمن ۾ چئن قسمن جا ڏند پويان وريل آھن ۽ باقي قسمن جا ڏند اڳيان وريل آھن، جن ۾ زھر ڀريل رھي ٿو. ڏند اڳيان وريل 18 قسمن مان 13 سامونڊي، 2 پِيَڻ، ھڪ واسينگ ۽ ٻھ کَپر آھن. انھيءَ سلسلي ۾ ھندستاني پيڻ جا ٿر ۾ ملي ٿي، سا قابلِ ذڪر آھي. عام چوڻي مطابق اھا پيڻ رات جو سمھڻ مھل ماڻھو جي ڇاتيءَ تي چڙھي، سندس وات ۾ زھر وجھي ھلي ويندي آھي. اھو ماڻھو گلي ۾ سخت سور جي باعث صبح کان اڳ ۾ ئي ختم ٿي ويندو آھي. پيڻ خطرناڪ بلائن مان ھڪ آھي، جا ڏنگي ٿي. جيئن تھ زھر، انسان جي تنتي سرشتي تي اثر انداز ٿئي ٿو، ۽ ماڻھو جي ساه کڻڻ واري نليءَ کي نقصان ٿو رسائي، تنھنڪري ڏنگيل ماڻھو ساه جي گھٽ سبب مري وڃي ٿو. کپر جو زھر، دل ۽ رت تي اثر انداز ٿئي ٿو ۽ رت جي بيجا زبان (جسم جي اندران ۽ ٻاھران) ٿيڻ ڪري موت واقع ٿئي ٿو.
مڇيون
سنڌ جو سامونڊي ڪنارو، جنھن تي مڇي مري ٿي، سو 120 ميل تائين پکڙيل آھي، جنھن ۾ ڪيتريون کاريون ۽ ڍوريون آھن. درياءَ جو ڇوڙ ڦرندو رھي ٿو. پراڻا واه جھڙوڪ پراڻي ڦليلي، گھارو ۽ بگھاڙ اڄ بھ موجود آھن. سال 1819ع واري زلزلي درياءَ جي ڇوڙ ۾ ڪافي ڦيرڦار آندي. ڊي (Day) 224 مڇين جا قسم ڄاڻايا آھن، جن مان 160 سامونڊي ۽ 64 مٺي پاڻي جون آھن. صوفي (1957ع) ڪينجھر ڍنڍ مان 33 قسمن جون مڇيون ظاھر ڪيون آھن، جن ۾ 14 قسم پسنديده غذا جي اھميت رکن ٿا. سامونڊي مڇين جي خاص قسمن ۾ ڀوريون ۽ ڪاريون پاپليٽ، سرمائي سالمان (Salmon)، سول (Sole)، سارڊين (Sardine) ۽ بمبئي ڊڪ (Bombay duck) مشھور آھن. پلو جيتوڻيڪ سامونڊي آھي، پر آنن لاھڻ لاءِ سنڌو درياءَ جو رخ ڪري ٿو. ھن جي سمنڊ مان لڏپلاڻ فيبروري ۽ مارچ ڌاري ٿئي ٿي. اھا مڇي ذائقيدار ٿئي ٿي، جيتوڻيڪ ان ۾ تمام گھڻا ڪنڊا ٿيندا آھن. پاڻيءَ جي قلت ۽ بئراجن جي ٺھڻ سان پلي جي افزائش تي تمام گھڻو اثر پيو آھي. ان لاءِ ڪو وقتائتو قدم کڻڻ گھرجي تھ جيئن ھن لذيذ مڇيءَ کي بچائي سگھجي.
سنڌ جي 64 ڍنڍن، ڍورن ۽ تلائن ۾ ملندڙ مڇين مان ڪُرڙو، موراکي، ٿيلھي، کڳو، سينگاري، ڄرڪو ۽ گندڻ تمام شوق سان کاڌيون وڃن ٿيون. وڏيون ڍنڍون جھڙوڪ ڪينجھر، منڇر ھڏيرو ۽ ھاليجي، مڇين سان ڀرپور آھن. منڇر ڍنڍ جي گھٽجندڙ ايراضي افسوسناڪ آھي، ۽ ان لاءِ ڪو تڪڙو قدم کڻجي. ان جي سڪڻ ڪري پاڪستان ۾ پروٽين جو عظيم ذريعو ناپيد ٿي ويندو. ان سان گڏوگڏ اھي ڍنڍون، لکين لاڏائو پکين جو مندائتو گھر آھن.
(Amphibia) ڏيڏرن جا ٽي قسم آھن ۽ ان کان سواٰءِ ٽوڊ (Toad) جا ٻھ قسم سنڌ ۾ ملن ٿا. جانور، انسان ذات جي وايومنڊل جو ھڪ حصو آھن ۽ انسان وانگر ارتقا جو نتيجو آھ.
سنڌ جي مردم نگاري (ڊيموگرافي)
آباديءَ جو مطالعو- مردم نگاري، (Demography )علم آبادي- آبادي اڀياس- مردم نگاري- ماڻهن جي آدمشماري جو اڀياس، جنهن ۾ هنڌ، گهاٽائي، عمر، پکيڙ، جنس، نسل، ڌنڌو ۽ ٻيا شمارياتي انگ اکر ڏنل هجن.
سنڌيت
’سنڌيت‘ ايڏي ته وسعت واري آهي، جو ڪئين تهذيبون ۽ سڀيتا جا ڪئي نمونا جذب ڪندي ويئي. ايراني، يوناني، سٿين، هڻ، شاڪ، عربي، ترڪي وغيره ايتريقدر جو ويجهي وقت ۾ آيل ’اسلام‘به ٻين تهذيبن سان گڏجي، ڄڻ ’سنڌي تهذيب‘ سان ملي هڪ بنجي ويو. سنڌ جو اسلام، باقي دنيا جي اسلام کان نيارو ۽ صوفين ۽ سنتن جو پيارو آهي. ۽ اسلام جي اها تصوف مت، جا سنڌ ۾ پيدا ٿي، تنهنجو ويدانت سان وڏو سٻنڌ آهي. اهوئي سبب آهي جو سنڌ جو ’اسلام‘ آهي؛ تصوف ۽ ويدانت جو سنگم، جنهن ۾ نه وير نه وروڌ، نه تعصب نه فساد. هندو چون اڏيرو لعل، ته مسلمان سڏين شيخ طاهر! هندو چون لالو جئسراج، ته مسلمان چون پير منگهوپير، جنهن جي زيارت اڄ به موجود آهي. ان لاله جئسراج عرف منگهي پير لاءِ اها روايت به موجود آهي ته ملتان وارو غوث بهاءالحق والدين جلال سرخ، لال شهباز قلندر ۽ منگهوپير، چارئي پاڻ ۾ ساٿياري هئا. سندن چوياري ’سيوهڻ‘ ۾ موجود آهي. ان طرح منگهي پير وٽ به چوياري جا نشان موجود آهن. بهرحال اها روايت تاريخي طور ڪيئن به هجي، پر ان مان اهو ته پتو پوي ٿو، ته هت هندن ۽ مسلمانن جا پيرن، صوفين ۽ سنتن سان هڪجهڙا وسطا هئا. ان طرح هندو چون ’راجا ڀرتري‘ ۽ مسلمانن وٽ ’لعل شهباز قلندر‘ مشهور معروف آهي. ان طرح ’ستين جي آسٿان‘ (روهڙي)، کي سڀ سنڌي، بنا ڪنهن فرق ڦير جي مڃيندا هئا. اهي آهن بنيادي ڳالهيون جن ’سنڌو سڀيتا‘ کي نيارا رنگ بخشيا آهن. صوفي طريقي جنم ڀلي ڪٿي به ورتو، پر زور سنڌ جي زمين تي پڪڙيائين. ۽ اتيئي ڪامل ٿيو، ڇا لاءِ ته اتي اڳيئي اهي عناصر ۽ اثر موجود هئا. شاهه ۽ سواميءَ کي هر فرد هڪ نگاهه سان ڏسڻ لڳو، ٻڌ ڌرم ۽ جين ڌرم به سنڌ ۾ آيا. پر پنهنجو نج سڪو نه ڄمائي سگهيا. انهن کي به ’سنڌيت‘ جي سگهه سوگهو ڪري ڇڏيو. ايتريقدر جو هن ’ڀڳتي ڪال‘ ۾ ’سک پنٿ‘ به پنهنجو ’اڪالي روپ‘ سنڌ ۾ ڄمائي نه سگهيو.
اسلام جو ڦهلاء
محمد بن قاسم جي سنڌ فتح ڪرڻ کان بعد هتي اسلام جي پرچار شروع ٿي وئي. اسلامي حڪومت ۾ سنڌ واسين سان سهڻو ورتاء ڪيو ويو.. هندن کي پنهنجي مذهب مطابق هلڻ جي مڪمل آزادي هئي. ساڻن هر قسم جون رعايتون ڏنيون ويون. جنهن ڪري ماڻهو مسلمانن کان متاثر ٿيندي اسلام قبول ڪرڻ لڳا.
حضرت عمر بن عبدالعزيز پنهنجي عهد خلافت ۾ هندو سردارن ڏانهن اسلام جي دعوت موڪلي، جنهن تي ڪيترائي هندو راجا مسلمان ٿيا. انهن ۾ راجا ڏاهر جو پٽ راجا جيسيه به شامل هو.
سنڌ جا حصا
هاڻوڪي سنڌ جي ايراضي 54 هزار چورس ميل آهي. جڏهن ته انگريزين جي قبضي هيٺ اچڻ وقت سنڌ جي ايراضي هڪ لک چورس ميل کان مٿي هئي. برطانوي راڄ هيٺ سنڌ جا ڪيترا ئي حصا هندوستان سان ملايا ويا. ڪجھه حصا پنجاب سان ملايا ويا ته ڪجھه حصا وري راجسٿان سان. پاڪستان جي قيام بعد سنڌ جي نصيرآباد ڊويزن کي نئين جڙندڙ صوبي بلوچستان ۾ شامل ڪيو ويو. اهڙيءَ ريت سنڌ جي ايراضي گھٽبي رهي آهي. هن وقت به ڪراچيءَ کي سنڌ کان ڌار ڪرڻ جون سازشون زورن تي آهن. تازو ئي سنڌ جي نام نهاد بي اختيار وڏي وزير ارباب رحيم ڪراچيءَ جي 20 هزار ايڪڙ زمين پاڪستاني فوج جي حوالي ڪري ڇڏي ۽ پاڪستاني حڪومت سنڌ جا ٻه ٻيٽ دبئيءَ جي خانگي ڪمپني امار کي وڪڻي ڇڏيا آهن.
سنڌ جو آبپاشي نظام
سنڌ ۾ واهن جو پهريون معمار ميان نور محمد ڪلهوڙو هو، جنهن سنڌو نديءَ جي ساڄي توڙي کاٻي ڪنارن تي واهَن ذريعي آبپاشيءَ کي فروغ ڏنو. 1719ع کان وٺي سنڌ جي اترئين علائقي ۾ واهه کوٽائڻ شروع ڪيا. ”گھاڙ واهه“ جون ٽي مکيه شاخون آبپاشيءَ جي هن عظيم معمار جي ڪري وجود ۾ آيون. ”نورو واهه“ تي به اهو نالو هن جي پٺيان پيو ۽ ”شاهه جي ڪَڙِ“ وري هن جي نامياري وزير شاهه بهاري کوٽايو هو. هن چانڊڪي پرڳڻي ۾ ٻيا به ڪيترا واهه کوٽايا هئا. ميان نور محمد جي وقت ۾ ”ڏاتي جي ڪر“ پنهنجي وقت جي هڪ دولتمند شخص ڏاتي کهڙي کوٽايو هو. اتر سنڌ ۾ ”بيگاري واهه“ جي مکيه شاخ ”نور واهه“ به ڪلهوڙن جي دور ۾ کوٽائي ويئي هئي. نوشهري ڊويزن ۾ ”نصرت واهه“ به ميان نور محمد جي وقت ۾ نصرت خان چانڊئي کوٽايو هو. ”مراد واهه،“ ”باگ واهه“ ۽ ”فيروز واهه“ به هن جي ٽن خاص ۽ مشهور درٻارين مراد ڪلهوڙي باگي سيال ۽ فيروز ويراڙ کوٽايا هئا. نصرت واهه جنهن ۾ انهن ٽن واهن جون ڪي شاخون اچي ٿيون وڃن. هاڻوڪي روهڙي ڪئنال جي هڪ مکيه شاخ بنجي پيو آهي. ان ۾ ڪو به شڪ ڪونهي ته ڪلهوڙن واهه کوٽائي سنڌ کي وڌيڪ آباد ۽ سرسبز ڪيو. هنن جا ٻيا به ڪيترا واهه کوٽايل مشهور آهن. انهن ۾ وڌيڪ مشهور حيدرآباد ضلعي جو سرفراز واهه آهي، جيڪو ڪلهوڙي حاڪم ميان سرفراز خان کوٽايو هو. ڪلهوڙا حاڪم واهن جي کوٽائي مرمت ۽ صفائيءَ تي تمام گهڻو خرچ ڪندا هئا جو سنڌ جي خوشحالي ۽ سرڪاري ڍلن جي جلد ۽ وقتائتي وصولي جو دارومدار آبپاشيءَ تي سمجهندا هئا. ان ڪري واهن ڏي تمام گهڻو ڌيان ڏيندا هئا، جنهن ڪري سندن دور جو خزانو ڀريل هوندو هو.
ڄيٺملاڻي
ڄيٺملاڻي سنڌي لوهاڻن جو هڪ پاڙو آهن، جيڪي اصل ۾ اروڙ ونشي آهن ۽ شڪارپور ۾ رهندا هئا.
سنڌ
بلوچستان قديم سنڌ جو حصو
تاريخي ثبوتن تي غور ڪيون ته خبر پوي ٿي ته بلوچستان جا اصل ۽ قديم رهاڪو سنڌي آهن. بلوچ ته خود بلوچستان ۾ چوٿين صدي عيسوي ۾ ٻاهران آيا آهن. بلوچن جي چوٿين صدي عيسوي ۾ بلوچستان ۾ اچڻ بابت ڊاڪٽر الهه رکيو ٻُٽ لکي ٿو ته: اها هڪ مڃيل حقيقت آهي ته بلوچ قبيلا بلوچستان جا اصلوڪا رهاڪو نه آهن، پر انهن مڪران ۽ بلوچستان ۾ چوٿين صدي عيسوي کان اچڻ شروع ڪيو هو، بلوچ قبيلن جي اچڻ کان اڳ هن خطي ۾ دراوڙ، عرب، ايراني، بروهي، راجپوت ۽ جت گهڻي انگ ۾ رهندا هئا. (ڪتاب سماٽ ص نمبر 31)
مير رحيم داد خان مولائي شيدائي لکي ٿو ته: تاريخ ٽالپرن جي بيان ڪرڻ کان اڳ پڙهندڙن کي معلوم هئڻ کپي ته سنڌ ماٿري ۾ جيڪي بلوچن جي وجود کي ٽالپرن جي دور کان تسليم ڪن ٿا اهو تصور غلط آهي. بلوچستان دراصل سنڌ جو حصو آهي. (ڪتاب تاريخ تمدن سنڌ ص نمبر 579)
ٻئي هنڌ مولائي شيدائي لکي ٿو ته: بلوچستان ۽ خراسان ٻئي اقليم سنڌ جا صوبا آهن. (ٽماهي مهراڻ اپريل-سيپٽمبر 1961ع)
ڄيٺملاڻي
تاريخ
سندن وڏو ڏاڏو ديوان ڄيٺمل، حيدرآباد جي ميرن پاران شڪارپور جو بااختيار گورنر هو. هن شڪارپور ۾ پنهنجو ضرب خانو کوليو هو ۽ سندس نالي سان ’ج‘ اکر وارو سڪو هلندو هو. هن جي لشڪر ۾ گهڻو ڪري پٺاڻ شامل هئا، جڏهن انگريزن سنڌ فتح ڪئي ۽ ديوان ڄيٺمل کي ملازمت جي آڇ ڪئي ته هن وٽن نوڪري نه قبولي ۽ ملتان جي گورنر لالا مولراج وٽ وڃي رهيو، پوءِ جڏهن مير علي مراد خان خيرپور رياست جو والي ٿيو ته کيس گهرائي ورتائين. سندس لاڏاڻو به خيرپور ۾ ئي ٿيو. کيس ديوان نوتنداس نالي هڪ پٽ هو، جنهن جو اولاد ڄيٺملاڻي سڏجي ٿو. هندستان جو ناميارو وڪيل رام ڄيٺملاڻي به هن خاندان مان آهي.
سنڌ
بلوچستان قديم سنڌ جو حصو
احمد يار بلوچ لکي ٿو ته: بلوچستان ۾ بلوچن جي آمد مختلف گروهن جي صورت ۾ مرحليوار ٿي، قديم مسڪن ”حلب“ وشام مان هجرت جو آغاز تقريبن چوٿين صدي عيسوي ۾ ٿيو. (ڪتاب تاريخ بلوچ قوم و خوانين بلوچ ص نمبر 38)
ڄيٺملاڻي
حوالا
زمرو:سنڌي ذاتيون
سنڌ
بلوچستان قديم سنڌ جو حصو
پيڪولين لکي ٿو ته: اڪثر بلوچ پنهنجو پاڻ کي عربن جو اولاد سمجهن ٿا ۽ حلب (شام) کي پنهنجو پهريون وطن چون ٿا. انهي طرح سان حلب بلوچن جو پيدائشي وطن آهي. (ڪتاب ”بلوچ“ ص نمبر 30 م – پيڪولين مترجم ڊاڪٽر شاهه محمد مري)
ڪامران اعظم جنجوعه لکي ٿو ته: هي قوم قديم دور ۾ عربستان ۾ ڪربلا، دجله، فرات جي گودي ۽ حلب جي مرغزارن ۾ ۽ ايراني سرحد سان گڏوگڏ آباد هئي. (ڪتاب بگٽي قبيلا ص نمبر 48)
ڪامران اعظم اڳيان لکي ٿو: هڪ روايت مطابق جڏهن بلوچ حلب مان لڏپلاڻ ڪري ڪرمان ۾ آيا ته 44 فرقا هئا پر سڀ کان وڏو سردار اعلمش رومي هو (ساڳيو ڪتاب ص نمبر 55)
مٿيون سڀ ڳالهيون ثابت ٿيون ته بلوچستان قديم سنڌ جو حصو رهيو آهي. موجوده بلوچستان اڳ ڪيچ مڪران، لسٻيلا، قلات، سيوي (سبي)، وغيره جي نالي سان سڏيو ويندو هو. ”مهر ڳڙهه جي تهذيب“ به اسان سنڌين جي آهي جيڪا 9 هزار سال پراڻي آهي. قلات ۽ لسٻيلا رياست جا حڪمران به بلوچ ڪون هئا. لسٻيلي جا حاڪم سما (سماٽ) رهيا آهن ۽ قلات جا حاڪم بروهي، جيڪي دراوڙي نسل جا سنڌي آهن. بروهين جو بلوچن سان ڪو به نسلي ۽ لساني تعلق نه آهي.
پاڪستان جي مرڪزي حڪومت 1964ع ۾ سنڌ جا ڪافي علائقا ڪٽي جهڙوڪ جهٽ پٽ، نصيرآباد، تعلقو اوستو، جعفرآباد، جهل مگسي، ڊيرا الهيار، مراد جمالي وغيره بلوچستان ۾ شامل ڪيا ويا.
سنڌ بابت محققن ۽ مورخن جي راءِ
سنڌ جي سرزمين، علم، فن ۽ ٻين علمن جو پراڻي زماني کان سر چشمو رھي آھي. ھتي جا عالم ۽ فقيھه عالمي شھرت جا مالڪ رھيا آھن، جن جي علمي عظمت جو ڌاڪو ڏوران ڏيهه مشهور هوندو هئو. جنھن جي مڃتا، مشھور محققن ۽ مؤرخن به ڏني آهي. ابن صبعيه (Abu Sabeeya) لکي ٿو ته ”سنڌ وارن وٽ علم ۽ حڪمت جو وڏو ذخيرو موجود آھي. اهو وڌيڪ لکي ٿو ته، ”يونان ۾ اھو سڄو ذخيرو سنڌ مان ويو.“ ابو معشر (Abu Muishir) لکي ٿو ته- ”سنڌ جي علم ۽ فن، حڪمت ۽ فلسفي ۽ ان کانسواءِ سڄي دنيا جي قومن کان وڌيڪ، سنڌين جي علم ڏانھن رغبت کي، دنيا جي سڀني قومن مڃيو آھي.“ اخبار الحڪماءِ ۾ آيل آھي ته ”دنيا جي سڀني قومن ۾، سنڌ علم ۽ حڪمت جو سرچشمو آھي ۽ سنڌ عدل ۽ سياست جو پھريون مرڪز آھي، اسان جي ملڪ کان پَري ھئڻ ڪري، سنڌ جا ڪتاب، اسان جي عالمن تائين گھٽ پھتا آھن، پر پوءِ به اسان وٽ جيڪو ڪجھ به آھي اھو تمام گھڻو آھي“ حضرت علي رضه فرمايو آھي ته ”سنڌ جي سرزمين اُھا علم ۽ برڪت واري زمين آھي، جتان علم ۽ عرفان جو سج اڀريو“. پر افسوس جو پرتگالين سنڌ تي ڪاهه کانپوء مکليء ۽ ٺٽي ۾ سوين لائبرئرين (ڪتب خانن) ۽ يونيورسٽين (مدرسن) کي ساڙي ڇڏيو هو.
خارجي ڳنڍڻا
سنڌ زمرو:1970ع ۾ قائم ٿيل رياستون ۽ علائقا زمرو:1970ع ۾ ٺھيل ملڪ ۽ علائقا زمرو:ايشيا ۾ ست ھزار ق.م جون قائمون زمرو:پاڪستان جا صوبا زمرو:ست ھزار ق.م جون گھڻ آباديءَ واريون جڳھون
ا
ا سنڌي ٻولي جي عربي فارسي ٻاونجهه اکري صورتخطيءَ جو پھريون اکر آھي. هن جون ٻه شڪلون آهن. 1. الف سادو ا
حوالا
زمرو:سنڌي ٻولي زمرو:سنڌي پٽي (الفابيٽ)
ٽيمپريٽ
thumb|right|400px|دنيا جا مختلف جاگرافيائي خطا.گھٽ گرميء وارا خطا جيڪي اتر يا ڏکڻ جي ويڪرائي ڦاڪن ۾ زمين جي اتر ۽ ڏکڻ قطب جي دائرن ۾ واقع آھن .(گلابي رنگ سان ھاء لائيٽ ٿيل) ___قطبي گھيرا
thumb|400px|An updated [[ولاديمير ڪوپن جي ڪيل دنيا جي درجه بندي| ولاديمير ڪوپن جو موسمياتي نقشو جيڪو  موسم جي باري ۾  دنيا جي ڪيل درجہ بندي ڏيکاري ٿو.]]
ٽيمپريٽ (Temperate) انگريزي ٻوليءَ جو لفظ آهي جنھن جي معني آهي معتدل موسم يا گھٽ گرميءَ واري موسم. جاگرافي م ٽيمپريٽ يا ٽيپڊ ڪلائيميٽ (Tepid Climate) اھڙي موسم کي چئبو آهي جيڪا زمين جي ليٽيٽوڊن جي وچ واري حصن يعني قطبي علائقي ۽ استوائي علائقن جي وچ واري حصي ۾ ھجي.
1375ع
ڊسمبر
زمرو:1375ء زمرو:چوڏھين صدي زمرو:سال
انگي حساب (ڪشنچن اتمچند)
ڪتاب انگي حساب ڪشنچند اتمچند جو لکيل آهي. ڪرائون سائيز واري هن ڪتاب ۾ 340 صفحا آهن. هيءُ ڪتاب سال 1906ع ۾ ڇپيو. پريس، وغيره ڄاڻايل ناهي.
حوالا
زمرو:1906ع ۾ ڇپيل سنڌي ڪتاب
هندستاني ماڻهو
هندستاني، انڊين هندستان جا جاتيه ۽ شهري آهن، جيڪي دنيا جي ٻئي نمبر تي سڀ کان وڌيڪ آبادي واري قوم آهي، جنهن ۾ دنيا جي آبادي جو 17.50٪ آهي. هندستان ۾، اصطلاح "هندستاني" ڪنهن خاص نسل يا ٻولي جي بدران قوميت ڏانهن اشارو ڪري ٿو؛ هندستاني قوميت ڪيترن ئي علائقائي نسلي- لساني گروهن تي مشتمل آهي، جيڪا ملڪ جي شاهوڪار ۽ مُنجهيل تاريخ جي عڪاسي ڪري ٿي. لڏپلاڻ جي ڪري، هندستاني ڊاسپورا سڄي دنيا، خاص طور تي ايشيا، اتر آمريڪا، يورپ، ڪيريبين، اوشيانا ۽ آفريڪا جي ٻين حصن ۾ ۾ موجود آهن. انڊين جو نالو موجوده دور جي جمهوريه هندستان جي شهرين تي لاڳو ٿئي ٿو، پر هندستان کان ٻاهر رهندڙ ماڻهن تي پڻ لاڳو ٿئي ٿو، جن کي اوورسيز انڊين سڏيو وڃي ٿو؛ 1947ع ۾ هندستان جي ورهاڱي کان اڳ، برٽش انڊيا (بشمول جيڪو هاڻي پاڪستان ۽ بنگلاديش) ۾ رهندڙ سڀني قومن تي اهو نالو لاڳو ڪيو ويو.
ڪئناڊا، ڪيريبين ۽ آمريڪا ۾، اصطلاح ايشيائي انڊين ۽ ايسٽ انڊين جي اصطلاح ڪينيڊا ۾ فرسٽ نيشنز، انڊيجينس آف ڪيريبين ۽ آمريڪا ۾ اصلي آمريڪن سان مونجهاري کان بچڻ لاءِ ڪڏهن ڪڏهن استعمال ڪيا ويندا آهن ، جن کي عام طور تي پڻ سڏيو ويندو آهي. "هندستاني".
نسلي نالو
نالو ڀارت هندستاني ننڍوکنڊ ​​۽ هندستان جي جمهوريه جي ماڻهن طرفان هڪ پاڻ-منسوب ڪيل نالو طور استعمال ڪيو ويو آهي. نالو "ڀارت" ملڪ جي سرڪاري سنسڪرت نالي، ڀرت گنراجيا ۾ ظاهر ٿئي ٿي. اهو نالو پراچين ويدڪ ۽ پُراڻن مان ورتل آهي، جيڪو ان ڀونءِ ڏانهن اشارو ڪري ٿو جيڪا هندستان بطور ”ڀارت ورشم“ تي مشتمل آهي ۽ هي اصطلاح ان کي ٻين ورشن يا کنڊَن کان ڌار ڪرڻ لاءِ استعمال ڪن ٿا. ڀرت هڪ ويدڪ قبيلو هو جنهن جو ذڪر رگ ويد ۾ ڪيو ويو آهي، خاص طور تي ڏهن بادشاهن جي جنگ ۾ حصو ورتو هو. هندستان جو نالو افسانوي شهنشاهه ڀرت جي نالي تي رکيو ويو آهي جيڪو ڀارتاس قبيلي جو ونش هو، ڪوروَ ڪُل جو نسل جنهن هندستاني ننڍي کنڊ کي هڪ راڄ هيٺ گڏ ڪيو.
شروعاتي ويدڪ گرنٿ ۾، آرياورت (سنسڪرت:आर्यावर्त) لفظ ڀرت کان اڳ مشهور هو. منوسمرتي (2.22) " اوڀر (بنگال جي نار) کان وٺي اولهندي سمنڊ (عربي سمنڊ) تائين هماليا ۽ ونڌيا سلسن جي وچ واري علائقي کي" آرياورتا جو نالو ڏئي ٿو.
جڏهن ته لفظ انڊين ۽ انڊيا لاطيني هندستان ذريعي، يوناني ٻولي Ἰνδία (Indía) مان نڪتل آهي. ڪوئين يوناني ۾ انڊيا انڊس (Ἰνδός) نديءَ کان اڳتي واري علائقي کي ظاهر ڪري ٿو، ڇاڪاڻ ته هيروڊوٽس (5 صدي قبل مسيح) ''ἡ Ἰνδική χώρη, hē Indikē chōrē; "انڊين زمين"، Ἰνδός، انڊوس، "هڪ هندستاني"، پراڻي فارسي هندو ۽ وچين دور جي اصطلاح هندستاني مان. هي نالو آخرڪار سنڌو مان نڪتل آهي، جيڪو سنڌو نديءَ جو سنسڪرت نالو آهي، پر ان جي معنيٰ ”درياهه“ به آهي.
ع
ع سنڌي ٻولي جو 34 )چوٽيھون( اکر آھي.
هندستاني ماڻهو
سڀيتا
انڊيا جي سڀيتا دنيا جي اوائلي تهذيبن مان هڪ آهي.
ع
شڪل
زمرو:سنڌي ٻولي
هندستاني ماڻهو
ڌرم
هندستان هندومت، ٻڌمت، جين مت ۽ سکهزم جي جنم ڀومي آهي، جنهن کي مجموعي طور هندستاني مذهبن طور سڃاتو وڃي ٿو.
اريڪا
thumb اريڪا چلي جو هڪ شهر آهي.
ابجاڻي مسجد
ابجاڻي مسجد: هيءَ مسجد ابجاڻي، تعلقي روهڙي ضلعي سکر ۾ واقع هئي. جڏهن 1922ع ڌاري سکر -بئراج- جي واهن جي کوٽائي شروع ٿي، تڏهن هيءَ مسجد سکر -بئراج- مان نڪرندڙ نارا ڪئنال جي زد ۾ پئي آئي. -انگريز- سرڪار هن مسجد کي شهيد ڪرڻ جو حڪم ڏنو ته مولانا -تاج محمود امروٽي- ساٿين سان گڏجي مسجد جي هنڌ پهتو ۽ -انگريز- سرڪار سان -ٽڪر- کاڌائين. مولانا جي ڪوششن جي نتيجي ۾ هيءَ مسجد شهيد ٿيڻ کان -بچي- وئي. هن مسجد جي حفاظت جي سلسلي ۾ مولانا -تاج- محمد امروٽيءَ هڪ اشتهار به ڇپايو هو.
الھبچايو مرڻاس
الهبچايو مرڻاس، پيدائش 1948ع ، جيئي سنڌ تحريڪ جو سياسي ڪارڪن هيو.هن ون يونٽ ٽوڙن ۽ لسٽون سنڌي ۾ ڇپائڻ واري تحريڪ ۾ حصو ورتو. هن سنڌ دوست رسالو جاري ڪيو، لطيف ادبي اڪيڊمي ڪراچي ۾ قائم ڪري مختلف ڪتاب ڇپايا.
سندس پيدائش 1948ع ۾ ڳوٺ ’باگوڊه‘ تعلقي ميرپورماٿيلي ضلعي گهوٽڪيءَ ۾ ٿي. الهبچايو اپريل 2000ع ۾ وفات ڪري ويو.
الھبچايو لاسي
سنڌ جو جهونو ملهه، ريڊيوپاڪستان ۽ -ٽيليويزن- جو مشهور فنڪار، -الهبچايو لاسي- ولد محمد قاسم لاسي، لسٻيلي جي تعلقي اٿل ۾ 1930ع ڌاري پيدا ٿيو. هن پهريائين پهلوانيءَ جا ڪرتب ڏيکاريا، ۽ ملهه وڙهڻ جي شروعات قلندر لعل شهباز جي ميلي تي لڳندڙ ملاکڙي کان ڪئي. هيءُ -انب شيدي- ۽ هنڊل مڪرانيءَ جي ٽولي ۾ شامل هو ۽ ٻئي جوڙ جو ملهه هو. تنهن کان پوءِ هو گهڙي وڄائڻ جي شوق ۾ -استاد- الهبچايي خاصخيليءَ جي شاگرديءَ ۾ آيو ۽ جلد ئي هڪ سٺو فنڪار بڻجي ويو. الهبچايو پهرين -پاڪستان- -ٽيليويزن- تي -استاد- محمد -بچل- ڍولڪ نواز جي وسيلي سان آيو، جنهن کان پوءِ هو ريڊيو -پاڪستان- ڪراچيءَ تي آيو. هن پنهنجي فن جو ڀرپور مظاهرو ڪيو ۽ گهڙي وڄائڻ جو هڪ ناميارو فنڪار بڻجي ويو هو. پنهنجي فن جو مظاهرو ڏکڻ ڪوريا کان سواءِ ٻين ملڪن ۾ ڪري چڪو آهي. سندس پهريون غيرملڪي دورو 1984ع ۾ ٿيو هو.
حوالا
زمرو:راڳي زمرو:سنڌ جا رانديگر
سنڌي ٻولي، سماج ۽ اطلاعت ٽيڪنيڀياس
انٽرنيٽ جو ٻوليوار استعمال
ويب تي استعمال ٿيندڙ ڏهه وڏيون ٻوليون ٻوليءَ جي حوالي سان انٽرنيٽ استعماليندڙن جو تعداد انٽرنيٽ تي استعمالجندڙ ڏهه وڏيون ٻوليون	انٽرنيٽ استعماليندڙ	سڀني استعماليندڙن جو في سيڪڙو	2006 ۾ آباديءَ جو انٽرنيٽ استعماليندڙ في سيڪڙو 2000 کان 06 دوران انٽرنيٽ تي ٿيل واڌارو انگريزي	311,241,881	30.6%	1,125,664,397	27.6%	126.9% چيني	132,301,513	13.0%	1,340,767,863	9.9%	309.6% جاپاني	86,300,000	8.5%	128,389,000	67.2%	83.3% اسپينش	63,971,898	6.3%	392,053,192	16.3%	163.8% جرمن	56,853,1562	5.6%	95,982,043	59.2%	106.0% فرانسيسي	40,974,005	4.0%	381,193,149	10.7%	235.9% ڪورين	33,900,000	3.3%	73,945,860	45.8%	78.0% پورتوگالين	32,372,000	3.2%	230,846,275	14.0%	327.3% اٽالين	28,870,000	2.8%	59,115,261	48.8%	118.7% روسي	23,700,000	2.3%	143,682,757	16.5%	664.5% ڏهه ئي وڏيون ٻوليون	810,484,459	79.6%	3,971,639,798	20.4%	150.5% دنيا جون باقي ٻوليون	207,572,930	20.4%	2,528,057,262	8.2%	453.9% سڄي دنيا جا استعماليندڙ	1,018,057,389	100.0%	6,499,697,060	15.7%	182.0%
1376ع
ڊسمبر
زمرو:1376ء زمرو:چوڏھين صدي زمرو:سال
حدیث
حديث رسول ڪريم جن جي صول کي چئبو آهي. حديث جا ڪيترائي قسم آھن
عبدالحڪيم ارشد
سنڌيءَ ٻوليءَ جو نامور شاعر عبدالحڪيم ارشد ولد حاجي يار محمد لکمير، 13 جون 1939ع تي ڳوٺ لکمير تعلقي ۽ ضلعي نواب شاهه (بينظير -آباد-) ۾ پيدا ٿيو. مئٽرڪ اديب سنڌي ۽ اديب مولوي جا امتحان ڏئي، 1964ع ۾ -تعليم- کاتي ۾ -استاد- مقرر ٿيو، جتان 28 ڊسمبر 1998ع تي رٽائر ٿيو. عبدالحڪيم ارشد 1954ع کان لکڻ جي شروعات ڪئي. هن شاعريءَ جي سمورين صنفن تي طبع آزمائي ڪئي آهي ۽ سنڌ جي ڪهنه مشق شاعرن ۾ شمار ٿئي ٿو. سندس شاعريءَ ۾ قومي ۽ مزاحمتي عنصر وڌيڪ نمايان آهي. -ان- کان سواءِ سندس شعر ۾ رومانوي رنگ به ڪمال جو آهي. عبدالحڪيم ارشد، پنهنجي همعصر راشد مورائيءَ وانگر اسٽيج جو اهم شاعر آهي. سندس شاعري سنڌ جي مشهور فنڪارن وحيد علي، سرمد سنڌي، سڄڻ سنڌي ۽ ٻين ڳائي آهي. عبدالحڪيم ارشد جي هڪ گيت ’چوري چوري ڪوئي ڪنهن سان نيڻ ملائي ويٺو آ‘ وحيد علي جي آواز ۾ ڪافي مقبوليت حاصل ڪئي، سندس شاعريءَ جو پهريون مجموعو ’ڏيئا ڏات جا‘ 1976ع ۾ ڇپيو، جنهن جو ٻيو ڇاپو مارئي اڪيڊمي نواب شاهه 1995ع شايع ڪيو. جڏهن ته سندس قومي شاعريءَ جو ٻيو ڪتاب آجپي جي گيت جهڙي شاعري ڊسمبر 2010ع ۾ ڇپجي پڌرو ٿيو، سندس شاعريءَ تي محمد ابراهيم جويي، مير محمد پيرزادي، پروفيسر عبدالله مگسي، -تاج- جويي، عبدالرحمان منگي، راشد مورائيءَ تفصيلي طرح لکيو آهي کيس جديد دؤر جي اهم شاعرن ۾ شمار ڪيو آهي.
آخري اُميد (ڪتاب)
اسلامي موضوع تي لکيل هي ناول سنڌ جي سدا حيات ليکڪ محمد عثمان ڏيپلائيءَ جو آهي، جنهن کي تمام گهڻي پذيرائي حاصل ٿي. هي ناول سورهن بابن تي مشتمل آهي ۽ پهريون ڀيرو 1940ع ۾ عبرت ڪتابي سلسلي، اسلاميه دارالاشاعت حيدرآباد ۽ ميرپورخاص پاران شايع ٿيو. هن جو ٻيو ڇاپو 1944ع ۽ ٽيون ڇاپو 1946ع ۾ شايع ٿيو. هن ڪتاب تي محمد عثمان ڏيپلائي جي لائق فرزند محمد علي ڏيپلائيءَ جو تفصيلي جائزو به لکيل آهي.
حوالا
زمرو:سنڌي ناول
کرمنگ ضلعو
ضلعو کرمنگ ( انگريزي: Kharmang District) پاڪستان جج صوبي گلگت بلتستان جو ھڪ ضلعو آھي۔ 2015 ۾ قائم ٿيندڙ ھي ضلعو بلتستان جي پنجن وادين مان ھڪ وادي آھي جنھن جو صدر مقام طولتي آھي.
تفصيل
ضلعي کرمنگ جي ايراضي 5,500 چورس ڪلوميٽر آھي۔
حوالا
زمرو:پاڪستان جاگرافي اسٽب
سنڌ جي تاريخ جو جديد مطالعو
سنڌ جي تاريخ تي هيءُ ڪتاب سنڌ جي نامياري محقق پروفيسر عبدالله مگسيءَ جو لکيل آهي. 288 صفحن تي مشتمل ڪتاب ۾ سنڌ جي تاريخ تي سائنسي انداز ۾ بحث ٿيل آهي. ڪتاب ٽن ڀاڱن ۾ ورهايل آهي. سومرن، سمن، ڪلهوڙن جي دورن کان علاوه ٻين تاريخي موضوعن کي ڇهيو ويو آ. هيءُ ڪتاب سنڌيڪا اڪيڊمي ڪراچي پاران 1994ع ۾ ڇپايل آهي.
ميڊياوڪي
ميڊياوڪي (MediaWiki) هڪ سافٽويئر آهي، جنهن جي ذريعي وڪي ويب سائيٽ جو انتظام هلي ٿو. وڪي ويب سائيٽ وڪيميڊيا فائونڊيشن جي گهڻين رٿائن ۾ استعمال هيٺ آهي، انکان سواءِ ٻيون به گهڻيون ئي ويب سائيٽون آهن، جيڪي ان سافٽويئر کي استعمال ڪن ٿيون۔ ميڊياوڪي کي اصل ۾ وڪيپيڊيا جي ضرورتن جي پورائي کي نظر رکندي ترقي ڏني وئي هئي. ميڊياوڪي پي ايڇ پي ڪمپيوٽر جي ٻولي ۾ لِکيل آهي، ۽ GNU گنو اجازت جي تحت عام فائدي جي لاءِ مفت دستياب ۽ اوپن سورس (کليل ذريعو) آهي۔
تاريخ ميڊيا وڪي
انهن مختلف اصدارات جي متعدد نالا ڏنا ويا هيا،جيڪي ارتقا برنامج جي مختلف مرحلن جي نشاندهي ڪندا هيا، مثلاً برنامج PHP، مرحلو ٻيو ۽ مرحلو ٽيون۔ مرحلو ٻيو مانسڪي جو تيار شدہ برنامج کي چيو ويو، جڏنهن ته مرحلو ٽيون دينيئل بروڪر جي طرفان ليکل هاڻوڪي ميڊياوڪي برنامج چورائيندو آهي۔
20 جون 2003ع تي وڪيميڊيا فائونڊيشن جي آغاز جو اعلان ڪيو ويو، ۽ جولاءِ ۾ وڪيپيڊيا جي هڪ واپرائيندڙ (يوزر) دانيال ميئر مرحلو ٽيون ۾ تيار ٿيل برنامج جو نالو ميڊياوڪي تجويز ڪيو، ائين هن سافٽويئر جو نالو ميڊياوڪي چونڊجي ويو.
هن برنامج جو شارہ ايرڪ مولر هڪ گل جي تصوير کي سامهون رکي ڪري تيار ڪيو، هي شارہ اصل ۾ 2003ع جي گرميءَ جي موسم ۾ ٿيڻ واري عالمي مقابلي ۾ وڪيپيڊيا جي نئين شارہ جي طور تي پيش ڪرڻ لاءِ ٺاهيو ويو هو. هن شارہ کي مقابلي ۾ ٽيون مقام حاصل ٿيو، تنهنڪري انکي ميڊياوڪي جي شارہ جي لاءِ چونڊيو ويو، ۽ ٻيو مقام حاصل ڪرڻ واري شارہ کي وڪيميڊيا جي لاءِ جڏنهن ته پهريون مقام حاصل ڪرڻ واري شارہ کي وڪيپيڊيا جي لاءِ منتخب ڪيو ويو.
سورج مکي جي گل جي ٻنهين طرف چورس جي شڪل ۾ موجود قوسين ميڊيا وڪي جي هن نحو جي طرف اشارو ڪري ٿي، جيڪو درون وڪي يعني وڪي جي هي ٻين صفحن جي رابطن جي اظهار جي لاءِ اختيار ڪيو ويو هيو۔
سر حسيني
سر حسيني __حسيني (سـُر) __(Hussaini):
هي سـُر فارسي ۽ عربيءَ ۾ ماتمي سـُر آهي. شاهه لطيف جي هن سـُر ۾ سسئيءَ جي ڏکن ۽ تڪليفن جو ذڪر آهي. ان جي همت ۽ صبر جا دکدائڪ بيان آهن. ، پر هي سر هندي گائن وديا ۾ به آهي، ۽ ان کي حسن شرقيءَ سان منسوب ڪيو ويو آهي. شاهه عبداللطيف ڀٽائيءَ جي ڪلام ۾ سسئيءَ جي داستان جو هڪ سُر آهي، جيڪو راڳ جي ماهيت ۽ تاثير سان تعلق رکي ٿو. لطيفيات جي ماهرن موجب هيءُ سُرُ يارهين صديءَ عيسوي ڌاري سومرن جي اوائلي دؤر ۾ اُسريل داستان سسئي پنهونءَ سان تعلق رکي ٿو. هن سُر ۾ شاهه سائينءَ، سسئي کي پنهونءَ لاءِ پهڻن مٿان پنڌ ڪندي، جبل جهاڳيندي ڏيکاريو آهي.
داستان پهريون
1 لَڙُ مَ، لاڙائُو ٿِيو، هَلِي ڪَرِ هِمَٿَ؛ سِڄُ سامُهون مُنهَن ۾، مَتان ڪَرِئين ڪَٿَ؛ سُپيرِيان جي سَٿَ، ڳاڙهي سِڄِ ڳالههِ مِڙِين. 2 اُلَهِي سِڄَ اَويرَ ڪِي، ڏِٺائِين ڏونگَـرُ؛ سَسُئِيءَ کي سَيَّدُ چئي، سُورَن جو سَمَرُ؛ ڪُٺَلِ رَکِيو، ڪَرُ، ويچاريءَ وَڻِڪارَ تي. 3 ويٺي مُون وِيو، لَڙِي سِڄُ لَڪَنِ تان؛ آئُون ڏُورِيندي ڪيترو، پَهَڻن پيرُ پِيو؟ سُورَنِ ساڻُ سِهو، اَچي ٿِـيُمِ، جيڏِيُون! 4 سَرَتِيُون! سُڄي سُڃَ، مَتان ڪا مُون سين هَلي؛ پاڻي ناهِ، پَنڌُ گھڻو، اَڳِيان رائو رُڳِي رُڃَ؛ مَتان مَرِي اُڃَ، ڪا ڏِئي پاراتو پِرِينءَ کي. 5 پَٽِيءَ نه پيرونِ، اوڏِيءَ ڇَڪَ نه ڇَمِيا؛ پويون هِيُ ڀـيرونِ، نِينهن نِباهي هَليا. 6 سُيءِ ڪا تنوارَ، ڪِي هُنئِين ٿِي هَٿَ کَـڻِين؛ سَوين رُليُون سَسُئِيون، هوتاڻَنِ هزارَ؛ ٻاروچاڻا ٻارَ، توڙان تَرسُ نه سِکيا.
داستان ٻيو
وائي شاديءَ جو سِينگارُ، آيَلِ! مَرَڪُ مُنهِجو مُون پِرِين. آهي ڳَههُ ڳِچِيءَ جو، ڏِئي هالورا هارُ؛ آهي اُگھاڙيِن کي؛ جانِبَ جو جنسارُ؛ آهِئين کاڄُ بُکِيَنِ جو، تُون تان طَعامُ تيارُ؛ اَعليٰ اَڇو عِيدَ ۾، دوسِتاڻو دِيدارُ؛ حُسۡنَ هوتَ پُنهونءَ جي، ڪَڪورِيو ڪوهِيارُ؛ سُڃَ ڪَيائِين سُرَهِي، واسِيائِين وَڻِڪارُ؛ ڇَپَرَ ڇاٽُون مُڪيُون، عَطُرُ ٿِيو آوارُ؛ ڪوڙيـين ٿِيا ڪيترا، نالي تان نِثارُ؛ سَدا صلابَتَ جِي، گولِي گِرِفِتارُ؛ گھورِيان گَھرُ گِھٽِيءَ تان، اَچي جِئان آڌارُ؛ اَدِيُون! عَبۡدُاللَطِيفُ چئي، مِليو مُون مَنَٺارُ.
داستان ٽيون
1 ڪو گُھمندي گھورُ، آيُمِ ٻاروچَنِ جو؛ ڇَڏِيندِيَسِ ڀَنڀورُ، هِنئون هِتِ نه وِندُري. 2 ڀَنڀورَجَنِ سُکَنِ، مُون کي ساٿان کارِيو؛ هاڻي ساڻُ ڏُکَنِ، تان ڪِي ڏُونگَـرَ ڏورِيان. 3 ڀينَرُ! ڀَنڀوران، ڀَڄو تان اُبَهو؛ اَڳي اِنَ ماڳان، سَرَتِيُنِ سُورَ پِرائِيا. 4 ڀينَرُ! هِنَ ڀَنڀورَ ۾، دوزَخَ جو دُونهون؛ سَوارو سُونهون، پُڇِي پُورِجِ، سَسُئِي! 5 ڀَنڀوران اُجاڙُ، سَرَتِيُون! سَکَـرُ ڀانـئِيان؛ مُون سين تنهن پَهاڙُ، ڏُکان هَڏِ نه ڏوريو. 6 اُجاڙان ڀَنڀورُ، سَرَتِيُون! سَکَـرُ ڀانـئِيان؛ آرِياڻِي اَتورُ، ڏِٺُمِ جِتِ اکينِ سان. 7 ڀُـلِيو سَڀُ ڀَنڀورُ، جو پُٺِيءَ هوتَ نه هَليو؛ شَهرَ سُڃاتو ڪِينَ ڪِي، آرِياڻِي اَتورُ؛ ماڻِيو تنِين مورُ، ديکِيو جنِين دِلِ سين. 8 بُرو هو ڀَنڀورُ، جو آرِياڻِيءَ اُجارِيو؛ لاٿو سَڀَ لوڪَ تان، هاڙهي ڌَڻِيءَ هورُ؛ ڇورِيُون ڇُرَڻُ سِکـيُون، پُنهون ڪَيائُون پورُ؛ آيو سو اَتورُ، جنهن ڏُکيُون ڏِکَ وِهارِيُون.
داستان چوٿون
1 لَڄايا مُونهان، ساجُھرِ تي سيڻَ وِيا؛ پِيَنِ ڀَنڀوران، سُڌِ مُنهنجي ذاتِ جي. 2 آئُون جي هُيَسِ هَڏُ، اَدِيُون! آرِيچَنِ جو؛ ساٿَ لَڏِيندي سَڏُ، هُوندَ ڪوهِيارا ڪَرِينِ مُون. 3 هُيَسِ جي سِياءِ، ته ڪَيُمِ ڏُکُ ڏيرَنِ تي؛ اَدَبَ وچان اُنِ سين، ڳالھِ نه ڪَيَمِ ڪاءِ؛ ذات مُنهنجِي، ماءِ! ڪَچو ٿِي ڪيچيُن کي. 4 ساٿِي توءِ هَلَنِ، پَٿَرِ جي وارَ ڪَرِيان؛ جيڪُسِ ٻاروچَنِ، ڪو ڏِ ٺو عَيبُ اَکينِ سين. 5 ساٿِيُن سَئِين نه جاڳِين، پوءِ ڪُڄاڙِيان روءِ؟ اِيَ پَرِ ڪُپَرِ هوءِ، جئن هُو سانگِي، تُون سُمَهِين. 6 مُون سَڏِيندي سَڏڙا، ساٿِي سَڏُ نه ڏِينِ؛ وِلَهِيءَ جي وَٿاڻَ تي، توڏَ نه تنوارِينِ؛ هيڏا هاڃا ٿِينِ، بُري هِنَ ڀَنڀورَ ۾! 7 ڪَهان، تان ڪيچانَ پري! وِهان، تان وَٽِ مُون! ڀُـلِي ڏورِيَمِ ڀُون، عَبَثُ آرِيءَ ڄامَ کي. 8 ڪَهان ته ڪيچان پَري! سُمهان تان سِرَ هيٺ! ٻاروچي سين ڏيٺِ، جيڏِيُون! جيهِيءَ پَرِ ٿِي.
وائي هوتَ! هوتَ! اي هوتا! ڏِيَندِيس ماهُ مِرُنِ کي؛ آئُون جَرا جِيُّ ڪَري. ڏيئِي باهِ ڀَنڀورَ کي، آئُون آيَسِ تو ڳَري؛ آرياڻِي پُنهونءَ ري، مُون کي، سَرِتِيُون! تان نه سَري؛ جَنڊِي پايو جانِ ۾، ڏُکِي ڏُکَ ڏَري؛ آءُ اوراهُون، سَپِرِين! وَڃُ مَ، پِيَّ! پري؛ مُون ڏِٺِي، مُون وِسَهو، وِرچِي تان نه وري؛ ڏُکِيءَ جي ڏيکارِئين، ڌاران مُنهَن مَري؛ پيالي پِرِيُنِ جي، موهِيَسِ ميٺَ ڪَري؛ آرِيءَ جي عِشقَ جِي، مُون کي اَندَرِ آڳِ ٻَري؛ توکي توءِ نه ڇَڏِيان، جي وَڃان ڀُونءِ تَري؛ ڌَڙُ وِجَھنديَس ڌُوڙ ۾، مَٿو ڌارَ ڌَري؛ هَلَڻُ سُڻِي هوتَ جو، ڏُکِي، پَسُ ڏَري؛ پِرِين! کَـڻِـجِ پانهِنجِيُون، اَکِـيُون ٻاجَھ ڀَري؛ اَدِيُون! عَبۡدُاللَطِيفُ چئي، مَنَ ڪا مَهرَ ڪَري.
داستان پنجون
1 ليڙَنِ لَنگِھ لَسَ، مانباڻِيان مَٿي وِيا؛ وَ ٺِي وَرُ واٽَ ٿيا، پُنهون ڄامُ پَهَسَ؛ هُئا وَڏِي وَسَ، ٻاروچا ڀَنڀورَ ۾. 2 ڇِپُون ڇَپَرَ کَٽَي، پَهَڻَ پَٿَراڻِـيُون ڀانئِيان؛ جتي رَهان راتِڙِي، مِرُون مُنهنجا مِٽَ؛ سيڻَنِ جِيءَ سَهَٽَ، ڏُونگَـرُ ڏولِي مُون ٿِيو. 3 مُسافِرِنَـئُون، ماءِ! وِرِه وِهايُمِ وِتَرو؛ اَچِي ٿِـيَمِ اوچتِي، تن سانگِـيُنِ سين ساڃاءِ؛ جِيجان! جَھلَ مَ پاءِ، هِنئون هوتَ هَڻِي وِيا! 4 ڪِيئن اَڙايُءِ پاندُ، پلؤ پَرَڏيهِيُنِ سين؟ مَتِيُون مُوڙهِيُءِ، سَسُئِي! ڪَيُءِ ڪوهِيارو ڪانڌُ؛ رُلِي! ڀانئِيُءِ راندِ، ٻانڀَڻِ! عِشقُ ٻَروچَ جو! 5 مُنهنجو پاڙِيچَنِ، ڪَچو ڪونه ڍَڪِيو؛ پاسي چَڙهِي پُنهونءَ جي، ذاتِ سَلِتِي جَنِ؛ تيلان ٻاروچَنِ، نِڌَرِ ڇڏِي نِنڊ ۾. 6 حُسيـنِيءَ جِي هاڪَ، مادَرِ! مارِي آهِيان؛ ڏِينهان ڏورَڻُ ڏُکَ سين، راتِيان چِڪَنِ چاڪَ؛ ڊِڄان ڀَرِ فِراقَ، مَتان پوئِمِ پِرِينءَ سين. 7 جيڪِي فِراقان، سو وِصالان نه ٿِئي؛ اَچِي اوطاقان، مُون کي پِرِيُنِ پَري ڪَيو. 8 ڦِرِي آءُ، فِراقَ! مُونکي وِصالان وِچُ پِيو؛ جي ٿي چِڪِيَمِ، سي پِرِينءَ گڏجِي پُورِيا.
وائي پُنهون پَريشانُ، ٻَرِ! ٻَرِ! نڪو خانُ نه مانُ؛ هيءِ! هيءِ! حالُ مُنهِنجو. مُونکي بُکَ بوتَنِ جي، ناقي ڀانئِيان نانُ؛ شَهرُ صَحرا ڀانـئِيان، مُون ليکي مَيدانُ؛ رُئان ٿي رُڃُنِ ۾، آرِيءَ لَءِ عُرِيانُ؛ پِٽِيان مُنهُن پَسَڻَ لَءِ، هِتي ٿِي حَيرانُ؛ آهي آرِيءَ ڄامَ جو، مُون کي ڪارِي ڪانُ؛ ديوانِيءَ کي دِلِ ۾، سُورَن جو سامانُ؛ وِجِھجِ پِڪَ پينارِ تي، پِرِيَمِ! کائِي پانُ؛ ڪَڏهِن ٿِيندو ڪيچَ ۾، مُٺِيءَ جو مَڪانُ؟ آهِئين، عَبۡدُاللَطِيفُ کي، اَڳيان تُون اَڳوانُ.
داستان ڇهون
1 آيا آسَ ٿِيامِ، ٻاروچا ڀَنڀورَ ۾؛ پَسِي پَهَرَ پُنهونءَ جِي، نَنهَن سِيئن نيڻَ ٺَرِيامِ؛ گُوندَرَ وِسِريامِ، سُکَنِ شاخُون مُڪِيُون. 2 ڏيکارِيُسِ ڏُکَنِ، گُوندَرَ گَسُ پِرِيُنِ جو؛ سُونهائي سُورَنِ، ڪِي هيڪاندِي هوتَ سين. 3 سَؤ سُکَنِ ساٽي ڏِيان، سِرُ پڻ ڏِيان سَٽِ؛ جي مُون مِڙي مَٽِ، ته وِرِهُ وِهايان هيڪِڙو. 4 سُورَنِ سانگھارو، ڪَڏهِن تان ڪونَ ڪَيو؛ آيَلِ! اوڀارو، ٻاڙوڌو ٻوڙَ وَهي. 5 لَڳُمِ ٻاڻُ ٻَروچَ جو، ڪَرَها ٿِيا قَضاڪَ! اَهُکِي جا اُٺَنِ کي، سا مَيَنِ پوءِ مَ ماڪَ! اَکَڙِينِ خوراڪَ، پَسَڻُ پَرڏيـهِيُنِ جو. 6 ڏُکويُون ڏيهان، جيڪُسِ لَڏي ويئِيُون؛ هاڻي ڪِنِ مُلان، پُڇان پِرِيُنِ خَبَرُون؟ 7 مُٺِ مُٺِ سُورَنِ سڀڪنهِين، مُون وٽِ وَٿاڻانِ؛ ڀَرِيُون ڪَيو ڀُڻانِ، وَيا وِهائُو نِڪري. 8 ڀِيڙي ڀِيڙي ٻَنڌُ، سُورائِتِي! سَندِرو؛ ڪيچَ اَڳاهُون پَنڌُ، مَتان لَڪَنِ سين لَڳِي مَرِين! 9 ڏُکَ سُکَنِ جي سُونهَن، گھورِيا سُکَ ڏُکَنِ ري! جنِين جِيءَ وِرُونهَن، سَڄَڻُ آيو مان ڳَري.
داستان ستون
1 پُڇَنِ سي پَسَنِ، جڏهن پِرِينءَ کي؛ ڏورِيندِيُون ڏِسَنِ، اَڱَڻَ عَجِيبَنِ جا. 2 پُڇيو ئِي، تان پُورِ؛ ناتَ پُڇَڻُ هوءِ مَ پِرِينءَ کي؛ ڏورَڻَ وارِيُون ڏُورِ، هَڏِ نه آهِينِ هوتَ کي. 3 ڏورِيان، ڏورِيان، مَ لَهان! شالَ مَ مِلان هوتَ! مَنَ اَندَرِ جا لوچَ، مَڇُڻِ مِلَڻَ سان ماٺِي ٿِئي. 4 آئون ڏورِيَنءَ، شالَ م لَهَنءَ! پِرِين! هُئين پَري! هَڏِ نه ساهَ سَري، تَنَ تَسَلِّي نه ٿِـئي! 5 ڇَڏِيَمِ حُجَّ هَلَڻَ جِي، چَکِيَمِ چاڙهِيڪا؛ اَدِيُون! آڙِيڪا، هِنئڙي پِيَمِ هوتَ سين. 6 جيڪا ڪَندي سَنگُ، مُون جئن ٻاروچَنِ سين؛ اَنگُنِ چاڙهي اَنگُ، رُئندِي سا رَتَ ڦُڙا.
داستان اٺون
1 آتَڻُ اورانگھي وِيا، آئون ٿي مَران، ماءِ! پِٿُون ٿِيندِيَس پيرَ تي، ’هَيءِ! هَيءِ!‘ ڪَري هاءِ! جِئڻُ مُون نه جڳاءِ، پِرِيُنِ تان پاسو ڪَيو. 2 ڄاڻِي جي ڄاتومِ، ته پوندو فلۡق فِراقَ جو؛ اَکَـرُ اِرادَتَ جو، ڌُريائين ڌوتومِ؛ پوءِ تان ڪونَ ڪَيومِ، هُوندَ ڪَشالو ڪيچَ ڏي. 3 دُکائِيندِي دُونهَڙا، مُنڌَ! سيڻانِي وَڃُ؛ پِرِياڻونِ مَ ڀَڃُ، ساٿُ چَڙهَندو لَڪِيين. 4 ڇِڄ مَ قَطاران، ساٿُ چَڙهَندو لَڪِيين؛ مَڇُڻِ ٿِئين پُئان، وَڳَ واٽَ ئِي نه لَهِين. 5 پُڇِيوئِي جان دوستُ، تان پاسي ڪر پَرِهيزَ کي؛ جنِين ڏِٺو هوتُ، تن دِينَ سَڀيئي دُورِ ڪيا.
وائي مُون کي ڇَپَرِ مَ ڇَڏيجا، ٻاروچا! پَلَئ لَڳِي آهِيان. ڇورِي ڇِنِي آهِيان، نِينهُن نِباهي نيجا؛ ڇورِي ڇَڏي ڇَپَرين، ڪيچِي! ڪِيمَ وَڃيجا؛ پُنهون مُنهنجو آن سين، ساٿُ سلامَتَ نيجا. مون تان وَڙُ وِڃائِيو، اَئِين پنهنجو وَڙُ ڪَريجا؛ جوڳِيڪو ويسُ ڪَري، سِگَھڙِي سارَ لَهيجا؛ آرِياڻِي! عَبۡدُاللَطِيفُ چئي، مُون تي وَهِلو وَرُ ڪَريجا.
داستان نائون
1 ڪاتِيءَ تان نه ڪَنهِين، مَنُ وِجُھلَڻَ وَڍِيو؛ ماريَسِ سُورَ تَنهين، جو نه جِئاري، جيڏِيُون! 2 جِئ مُنهنجو جَنِ، اَنگڙِيارو وَڍِيو؛ پُڄاڻا پِرِيَنِ، سِبان، سَڄو نه ٿِئي! 3 رو، وِسانئي راندِ، پَہَ پَرُوڙِجِ ساٿَ جا؛ هوتَنِ سين هيڪاندِ، هُيَمِ ٻاٽي ڏِينهَڙا. 4 رُئَڻُ ۽ راڙو، مُون نِماڻِيءَ جي نِجُھري؛ ڪُٺَلِ کي قَلبَ ۾، قُرب جو ڪاڙهو؛ هوتَنِ لَءِ هاڙهو، رِجائِيندِيَسِ رَتَ سين. 5 روئِي ڪَندِينءَ ڪوهُ؟ هاڻي ڪو هوتُ وَري؟ جيڏيُون! جيڏوئِي ڪَيو، ساڻُسِ سيڻَ سِتوهُ؛ ڊوهِي اَٿيان! ڊوهُ، مَتان ڪا مُون سين ڪَري! 6 کاڻِيءَ مَ کانيو، مُٺِيءَ مَنگُر مَ ڏِيو؛ هيڪَرَ اُجھايو، ڏيئي ٻُرَ لُهارَ جِئن. 7 تُون جي ڪالَھ مئِي، ته ڪالَھ ئِي گَڏِينءَ پِرِينءَ کي؛ ڪَڏَهن ڪانَ سُئِي، ته ڪا سَگِھي گَڏِي سَڄَڻين. 8 اَڳي پوءِ مَران، مَرُ مَران مارَڳَ ۾! مَٿي پوءِ پِرِيان، خُونُ مُنهنجو جيڏِيُون. 9 مَرُ، مَٿا ڏيئِي، پُنهونءَ ڪارَڻِ پَٻَ ۾؛ ته سَرَتِيون سڀيئِي، واکاڻِينِئِي ويٺِيُون.
داستان ڏهون
1 واڪِيو واڪِيو وِک، پاٻوهِيو پيرُ کَڻي؛ سي نه چَڙَهندِيون ڏِکَ، موڙي پيرُ، مَرَن جي. 2 وِجُھ وَڌَندِي وِکَ، مَڇُڻِ لِکَ لَکائِيين؛ ڏُکُ تِنين کي ڏِکَ، حُبُّ جنِين کي هوتَ جو. 3 واڪو هَڏِ مَ لاهِ، سَڏَنِ مَٿي سَڏَڙا؛ مانَ تُنهنجِي ڪاءِ، سَڳَر ۾ سارَ ٿِئي! 4 سُورَنِ سانڍيـياسِ، پُورَنِ پالِي آهِيان؛ سُکَنِ جي، سَيَّدُ چئي، پُکي نه پِيياس؛ جيڪسِ آئُون هُياسِ، گُرِي گُوندَرَ وَلِ جي. 5 ڪِينهي طالِبَ تاتِ جا، نه ته آهي تاتِ تِيارُ؛ ڏورِيان پيو ڏُڪارُ، گھورِندَڙَ کَڻي وِيا. 6 ڪنهن جنهن نِينهَن نَنڌاهُ، جي مُون واجھائِيندي نه وَرو؛ جيڪِي مُئي ڪنداهُ، سو جانبَ! ڪَرِيو جِئري. 7 مَتان ٿِئين مَلُورُ، ڪِينَ اَڳاهون آهِيان؛ ڏِسَڻَ ۾ ڪَرَ ڏُورُ، حَدَ ٻِنِين جِي هيڪِڙِي.
داستان يارهون
1 جِئن اُتُنِ آرِيءَ ڄامَ، اُئَن تان اوٺِيُنِ نه ڪَيو؛ ٻڙڪِي ٻاهَرِ نِڪِتِي، گاذَرِ مَنجھان گامَ؛ ساهُ ڏِنائِين سامَ، سُتِي سَڳَـرَ پَٽِيين. 2 لَڪِيُون! آن لَڳا، ڪي پلَءَ پانڌِيَڙَنِ جا؟ توهان گَھڻيرو، ماءِ! رُوندا اُوءِ رَتُ وِيا. 3 ڏوٿِيُنِ چَيُسِ ”ڏُورِ، ڪيچُ اَڳاهُون پَنڌُ ٿِيو“؛ پاڻا چَڙهِي پُورِ، وِکَ وِڌائِين وِتَرِي. 4 سَسُئِيءَ جِي سِرِيءَ سان، ڪيچَ ڌَڻِي ڪانڌِي؛ پَسَڻَ ڪارَڻِ پِرِينءَ جي، مُنڌَ هُئِي ماندِي؛ لَڪَنِ تان لَطِيفُ چئي، آرياڻِيءَ آندِي؛ پُنهونءَ پيراندِي، نِماڻِيءَ نَصِيب ٿِي. 5 هَيءِ ٿو وڃي هوتُ، آئُون ڪِ اَڳَـڀَرِي ٿِيان؛ مَتان چوءِ بَلوچُ، ”ڪَمِيڻِيءَ مان ڪِينَ ٿِيو“. 6 ڪَمِيڻِيُنِ هَٿان، ٿينِ مُورائِين مَدِيُون؛ تُون ڪَر پاڻَ وَڙان، موٽُ سَٻاجھا سُپرِين! 7 نَڪِي ٿِيان سَڱَ ۾، نَڪِي سڱِيڻِي؛ آهِيان ڪَمِيڻِي، ذاتِ ٻَروچِيءَ نه جُڙان. 8 ڪيـچِ مَ خَبَرَ هوءِ، هِنَ مُنهنجِي ذاتِ جِي! مَتان پُنهونءَ پوءِ، لَڄَ مُنهنجِي لوءَ ۾!
سر جي وضاحت
’سُر حسيني‘ داستانن ۽ بيتن جي لحاظ کان شاهه جي رسالي جو وڏو سُر آهي، جنهن ۾ ڪل 12 داستان، 237 بيت ۽ 17 وايون شامل آهن. هن سُر ۾ سُڃ، رُڃ ۽ اُڃ جھڙين مصيبتن کي منهن ڏيندي سسئيءَ پاران پنهونءَ جي پويان ڪيل پنڌ جو ذڪر آهي. پنهونءَ جي ڳولا واري پنڌ ۾ سسئيءَ جو ثابت قدم رهڻ، عزم ۽ استقلال ۾ ذرو به نه لڏڻ، دوزخ جھڙي ڏينهن جو سفر ڪرڻ، ڏکن باوجود ڏوراپو نه ڏيڻ جو ذڪر نمايان ملي ٿو. شاهه سائين هن سُر ۾ سسئيءَ جي ڪيفيت کي ان ريت بيان ڪيو آهي ته هوءَ ٻن ڄيرن جي وچ ۾ آهي، هڪ رڻ جي تپش، ٻي عشق جي آتش. هن پنڌ ۾ جيسين جيئڻ آهي، تيسين جلڻ آهي. جان جيئين تان جل، ڪانهي جاءِ جلڻ ري، تتيءَ ٿڌيءَ هل، ڪانهي ويل ويهڻ جي. - جيئن جيئن ڀڄي رات، تئن تئن تاڻي پنَڌَ ۾، ڀورِيءَ ٻي نه تات، جيڪا سَا جَتَن جِي. امام حسين عه جي نسبت سان هن سُر کي شاهه عبداللطيف ڀٽائي رحه سڃ، رڃ ۽ اُڃ جي اهڃاڻن سبب ’حسيني‘ سڏيو آهي. ’ڏورينديون ڏِسن، اڱڻ عجيبن جا‘ ’سر حسينيءَ‘ ۾ مڪمل طور زندگيءَ جي جدوجهد جو درس ملي ٿو: جئن جئن جهلي جڳُ، تئن تئن مون تاڪيدُ ٿئي، ڳهرئو ٿو ڳالهيون ڪري ورسئو ڀڻي وڳ، لوڪُ لَتاڙي ننڊَر ۾، پٺيءَ لالڻ لڳُ، آريـاڻـي اورڳُ، ڀَنـڀــوران ٻـهــر ٿـــي. هن سُر ۾ شاهه عبداللطيف ڀٽائيرحه سسئيءَ پاران پنهونءَ لاءِ پهڻ جهاڳي آخري دم تائين جهدوجهد ۾ رهڻ وارو موضوع چٽي جدوجهد جو فلسفو سمجهايو آهي. حسيني نالي سان فارسي ۽ عربي شاعريءَ ۾ به هڪ سُر آهي جنهن ۾ ڪربلا جي شهيدن جا مرثيا ڳايا ويندا هئا.
انگي حساب (ڏئيم مل اتمچند لالواڻي)
هيءُ ڪتاب ڏئيم مل اتمچند لالواڻيءَ جو لکيل آهي. ڊيمي سائيز واري هن ڪتاب ۾ 484 صفحا ۽ قيمت 3 رپيا ڄاڻايل آهي. ڇاپو چوٿون ، -الحق- پريس ، سکر مان سال 1908ع ۾ ڇپيو. هن ڪتاب جو پنجون ڇاپو ، مرڪنٽائيل اسٽيم پريس ، ڪراچيءَ مان سال 1911ع ۾ ڇپيو. هن ڪتاب جو ڇهون ڇاپو ، واسنمل ڪشنچند پريميئر پريس ، حيدرآباد مان سال 1914ع ۾ ڇپيو.
گوادار
گوادار (Gwadar) کي ڪلاچ وادي ۽ دشت وادي به چيو ۽ سڏيو ويندو آهي. گوادر مڪران جي تاريخ ۾ ڏاڍو اهم رهيو آهي. اهو علائقو صدين تائين ايران (Iran) جو حصو پڻ رهيو آهي. خان آف قلات، مير نصير خان 1783ع ۾ گوادر کي عماني (مسقطي) شهزاديَ شيخ سعيد کي تحفي ۾ ڏئي ڇڏيو هو. 1955ع ۾ مڪران کي ضلعي جو درجو ڏنو ويو هو. 1858ع ۾، پاڪستان جي وفاقي حڪومت 10 ملين ڊالرن ۾ عمان حڪومت کان گوادار خريد ڪيو هئو. 1971ع ۾، جڏهن وٽ يونٽ (One Unit) کي ٽوڙيو ويو ته قلات، گوادر ۽ لسٻيلو جيڪو پهريائين سنڌ جي ڪراچي ڊويزن جو حصو هو، ان کي ڪراچي ڊويزن کان الڳ ڪري بلوچستان صوبو ٺاهيو ويو هو. ان کان پهرين گوادر وفاقي حڪومت جي ملڪيت هو ۽ لسٻيلو سنڌ جو حصو هئو.
گوادر جي تاريخ
گوادر جي لفظي معنا آھي گوا يعني ھوا + در يعني دروازو. گوادر معني ھوا جو در يا ھوا جو شھر.
تاريخي طور گوادر گچڪيء ۽ بليدي قبيلن جو پَرڳڻو رھيو آھي. گوادر تي ڪڏھن بليدين تہ ڪڏھن گچڪين جي صاحبي رھي آھي.