cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
چمبڙ
چمبڙ پاڪستان جي صوبي سنڌ جي ضلعي ٽنڊو الهيار جو ھڪ شھر ۽ چمبڙ تعلقو جو صدر مقام آھي. ھي شھر ٻن يونين ڪاؤنسلن ۾ ورھايل آھي. ھن شھر جو جاگرافيائي مقام اتر ۾ 25°18' اوڀر ۾ 68°49' ڊگرين تي 39 فٽن جي الٽيٽيوڊ تي واقع آھي. ھي شھر ڪلھوڙو جي دؤر ۾ ھڪ ڳوٺ چوڻ ۾ اچي ٿو. ھن شھر جي لڳ انور مجيد نالي سرمائيدار جي چمبڙ شگر مل واقع آهي.
حوالا
زمرو:سنڌ جون يونين ڪاؤنسلون زمرو:سنڌ جون يونين ڪائونسلون
اختر ڪالوني
اختر ڪالوني ڪراچي ايسٽ ضلعي جي ھڪ يونين ڪاميٽي جو نالو آهي جيڪا ان ضلعي جي تعلقي فيروز آباد سب ڊويزن  ۾ واقع آهي. ان جي اتر ۾ اعظم بستي، ڏکڻ م مين ڪورنگي روڊ، اوڀر ۾ ڪشمير ڪالوني، اولھ م ڊفينس فيز 1 واقع آهي. 2013 کان اڳ ان جو درجو جمشيد ٽائون جي يونين ڪاؤنسل نمبر 1 جو ھيو. شھري حڪومت واري نظام جي خاتمي سان ۽ ضلعن جي بحالي سان ان کي يونين ڪاميٽي جو درجو ڏئي فيروز آباد جي نالي سان نئين قائم ٿيل تعلقي ۾ شامل ڪيو ويو. ھي ڪالوني پنجن سيڪٽرن : سيڪٽر A، سيڪٽر B ، سيڪٽر C، سيڪٽر D ۽ سيڪٽر E  ۾ ورھايل آھي. ھن ڪالوني م پنجابي ۽ اردو ڳالهائيندڙن کان سواءِ سنڌي، پٺاڻ، سرائڪي ماڻھو رھندڙ آھن. هتان جي آبادي ھڪ اندازي موجب 100000 جي لڳ ڀڳ آھي. اڪثريت اسلام سان تعلق رکندڙ آهي ۽ اقليت ۾ عيسائي مذھب وارن جو وڏو تعداد ھتي رھندڙ آھي. 2015 جي بلدياتي اليڪشن م ھن يو سي م چيئرمين جي سيٽ تي نديم آرائين چونڊجي آيو ۽ وائيس چيئرمين جي سيٽ تي مسز بملا روز چونڊجي آئي. ٻنھي جو تعلق مسلم ليگ نواز سان آھي. ھن يو سي ۾ زيادہ تر غريب آبادي رھندڙ آھي. پکيڙ جي لحاظ کان ھتي آبادي گھاٽي آھي ان ڪري ھتي گھر ننڍڙا ۽ گھٽيون سوڙھيون آھن. ھن يو سي ۾ رھائشي منصوبه بندي جو فقدان رھيو آھي. ھتي کوڙ مسجدن سميت کوڙ چرچ سينٽ پال، ھولي چرچ آف ڪرائسٽ، سينٽ پيٽرز چرچ ۽ بيٿل چرچ جي نالي سان واقع آهن. ھتي سيلويشن آرمي سيڪنڊري اسڪول اختر ڪالوني ۽ ھڪ پوسٽ آفيس پڻ واقع آهي. ھن يو سي ۾ تعليم ۽ صحت جي سھولتن جو وڏو فقدان آھي. يونين ڪاميٽي جي آفيس سيڪٽر B ۾ واقع آهي.
سنڌي ٻولي جو با اختيار ادارو
سنڌي ٻوليءَ جو با اختيار ادارو ( Sindhi Language Authority) هڪ خودمختيار ادارو آهي، جيڪو سنڌ حڪومت جي ثقافت ۽ سياحت کاتي جي انتظامي ڪنٽرول هيٺ ڪم ڪري رهيو آهي. جنهن جو مقصد ملڪ ۾ سنڌي ٻولي جي ترقي ۽ واڌاري لاءِ ڪم ڪرڻ آهي.
تعارف
سنڌي ٻولي اٿارٽي هڪ خودمختيار ادارو آهي، جيڪو سنڌ حڪومت جي ثقافت ۽ سياحت کاتي جي انتظامي ڪنٽرول هيٺ ڪم ڪري رهيو آهي. اٿارٽيءَ جو هڪ بورڊ آف گورنرس آهي، جيڪو اٿارٽيءَ جي ڪم ڪار جي نگراني ڪرڻ سان گڏ، اٿارٽيءَ جي مقصدن لاءِ پاليسيون جوڙيندو رهندو آهي. هن اداري جو پهريون بورڊ آف گورنرس، سنڌ جي نامياري عالم ۽اسڪالر ڊاڪٽر نبي بخش خان بلوچ جي سربراهيءَ ۾ جوڙيو ويو هو. اٿارٽيءَ جي قيام واري وقت کان وٺي، مختلف عالم اديب هن اداري جا چيئرمئن مقرر ڪيا ويا، جن وقت بوقت پنهنجي علمي ۽ ادبي قابليت ۽ استعداد سان سنڌي ٻوليءَ جي ترقي ۽ ترويج لاءِ ڪم ڪيو. اداري ۾ ھن وقت پروفيسر ڊاڪٽر اسحاق سميجو چئرمين جي عھدي تي ڪم ڪري رھيا آھن.
مقصد
جيئن ته اسلامي جمھوري پاڪستان جي ١٩٧٣ع واري آئين جي قلم ٢٥١ (٣) ھيٺ ڄاڻايل آھي ته،”قومي ٻوليءَ جي حيثيت کي قائم رکندي ڪابه صوبائي اسيمبلي قومي ٻوليءَ سان گڏ صوبائي ٻوليءَ جي سکيا، ترقي ۽ استعمال لاءِ قانوني اپاءَ وٺي سگھي ٿي. تنھن ڪري آئين جي ان قلم کي مدنظر رکندي ۽ ان جي تعميل ڪندي، سنڌ جي صوبائي اسيمبلي اھڙو گھربل قانون، ”سنڌ ايڪٽ ١٩٧٢ع“ (سنڌي ٻوليءَ جي سکيا، ترقي ۽ استعمال) ۽ ”سنڌ ترميمي ايڪٽ ١٩٩٠ع“ (سنڌي ٻوليءَ جي سکيا، ترقي ۽ استعمال) جي صورت ۾ منظور ڪيو، جنھن موجب قومي ٻوليءَ جي حيثيت کي قائم رکندي سنڌ ۾ لازمي طور سنڌي ٻوليءَ جو استعمال صوبائي ٻوليءَ طور ٿيندو، ۽ وڌيڪ جيئن ان ايڪٽ جو مقصد آھي ته سنڌ حڪومت صوبي ۾ ”بورڊ“، ”اڪيڊميون“ ۽ ”اختياري“ قائم ڪندي ۽ ان سلسلي ۾ اثرائتا انتظام ڪندي ۽ قاعدا بحال ڪندي ته جيئن صوبي ۾ سنڌي ٻوليءَ جو استعمال وڌندو رھي.
ڪم
اٿارٽيءَ جا مقصد ۽ ڪم ھيٺئين طور ھوندا
اٿارٽيءَ جي جوڙجڪ
اٿارٽيءَ جي انتظام جي ذميداري خود سنڌي لئنگويج اٿارٽيءَ تي ئي ھوندي (ھن بعد اٿارٽيءَ کي ”ادارو“ ڪري ڄاڻائبو). اداري جي جوڙجڪ ھيٺين ريت ھوندي سنڌ جو وزيراعليٰ ڪنھن به ٻئي شخص يا شخصن کي اداري جا ميمبر مقرر ڪري سگھي ٿو؛ مگر ميمبرن جو جملي تعداد ارڙھن رھندو
اداري جو ڪوبه فيصلو يا ان جو کنيل قدم رڳو ان ڪري رد نه ٿيندو ته اداري جي ميمبرن مان ڪا جاءِ خالي ھئي، يا ان جي جوڙجڪ ۾ ڪو نقص ھو
شروع ۾ مقرر ڪيل سرڪاري ميمبر ٽن سالن تائين قائم رھندا
چيئرمين، سيڪريٽري ۽ خزانچيءَ جي مقرري
- چيئرمين جي مقرري سنڌ جو وزيراعليٰ ڪندو
- سيڪريٽري ۽ خزانچي کي اداري جي سفارش تي وزيراعليٰ مقرر ڪندو. ھنن جي پگھار ۽ نوڪريءَ جا شرط انھن قاعدن مطابق ھوندا جيڪي صوبائي حڪومت جي اڳواٽ منظوريءَ سان بااختيار ادارو جوڙيندو
اداري جا اختيار
جيڪڏھن ڪي ڪميٽيون مقرر ڪيون وڃن ته انھن جي جوڙجڪ ۽ ڪارروائين جا قاعدا.
خرچ، حساب ڪتاب ۽ لکپڙھ جي سنڀال
ميمبرن جي سفر خرچ ۽ روزاني ڀتي جي منظوري.
اڳواڻ ڪميٽي ايگزيڪيوٽو ڪميٽي
چيئرمين اداري جو اعليٰ منتظم ھوندو ۽ کيس ان جي عملي ۽ انتظام، ماليات ۽ ٻين سڀني شعبن تي اختيار حاصل ھوندو چيئرمين جي نظرداريءَ ھيٺ سيڪريٽري، اداري جي آفيس جو ڪم سنڀاليندو ۽اٿارٽي ۽ اڳواڻ ڪميٽيءَ جي گڏجاڻين جون ڪارروايون قلمبند ڪري محفوظ ڪندو ۽ اٿارٽي ۽ اڳواڻ ڪميٽيءَ جي انھن فيصلن کي جيڪي چيئرمين منظور ڪندو تن کي عمل ۾ آڻيندو
ميمبريءَ جي مدت
سرڪاري ميمبرن کان سواءِ اداري جا باقي ميمبر ٽن سالن تائين بحال رھندا. سرڪاري ميمبرن کان سواءِ جيڪڏھن ڪنھن ٻئي ميمبر جي جاءِ مدي پوري ٿيڻ يا ڪنھن ٻئي سبب جي ڪري خالي ٿيندي ته ان خالي جاءِ تي وزيراعليٰ ٻئي ڪنھن شخص کي مقرر ڪري سگھندو.
ماليات
اداري جي سرمايي ۾ ھيٺيون رقمون شامل ھونديون: سرڪاري گرانٽون، خانگي عطيا، ڪتابن جي وڪري يا ڪنھن ٻئي اسم مان حاصل ٿيندڙ آمدني.
حساب ڪتاب
اداري جو فنڊ ان جي طرفان مقرر ڪيل بئنڪ ۾ رکيو ويندو ۽ اداري جو حساب ڪتاب ھيٺين مان ڪي به ٻه ڄڻا گڏجي ھلائيندا.
حساب ڪتاب جي جاچ پڙتال
اداري جي حساب ڪتاب جي جانچ پڙتال، سنڌ حڪومت جو مقرر ڪيل ”“آڊيٽر“ ڪندو.
سالياني رپورٽ
اداري جي سرگرمين ۾ ڪيل ڪم جي سالياني رپورٽ ھر مالي سال جي ختم ٿيڻ کان پوءِ ٽن مھينن اندر شايع ڪئي ويندي.
حڪمناما
حڪومت سنڌ جو ثقافت ۽ سياحت وارو کاتو اداري جي سڀني سلسلن ۾ ”انتظامي کاتي“ جي حيثيت رکندو ۽ صوبائي حڪومت توڙي وزيراعليٰ سان سموري لکپڙھ ان کاتي جي معرفت ڪئي ويندي.
حوالا
زمرو:سنڌ زمرو:پاڪستان زمرو:سنڌي ٻولي
سينٽ ائنڊريوز چرچ، ڪراچي
هيءَ گرجا گهر ڪراچي، صدر ۾ جهانگير پارڪ جي سامهون واقع آهي. ھن کي اسڪاٽش چرچ بہ سڏيو وڃي ٿو. هن چرچ جي عمارت انتهائي خوبصورت آهي. هن گرجا گهر جو سنگ بنياد 1867ع ۾ بمبئي فوج جي ڪمانڊر انچيف، سر رابرٽ نيپيئر رکيو. هن گرجا گهر جي ٽاور جي اوچائي 65 فوٽ آهي ۽ هن گرجا گهر جو احاطو ٻن ايڪڙن ۾ پکڙيل آهي، جنهن تي خوبصورت -باغ- آهي. هن گرجا گهر ۾ 400 ماڻهن جي ويهڻ ۽ عبادت ڪرڻ جي گنجائش موجود آهي.
1860ع
ڊسمبر
زمرو:1860ء زمرو:سال زمرو:گريگورين ڪئلينڊر ۾ ليپ سال
آگسٽ
آگسٽ (August) عيسوي سن جو اٺون مهينو ، جنهن تي اهو نالو ، رومين جي مشهور بادشاهه آگسٽس ( 63 ق . م 14 ق . م ) سبب پيو. جيئن ته رومي بادشاهه آگسٽس نهايت ايماندار ۽ انصاف پسند هوندو هو. تنهن ڪري روم جو عوام منجهانئس ڏاڍو خوش هوندو هو ۽ هن سان گهڻي محبت ۽ عقيدت رکندو هو. آگسٽس جي لفظي معنيٰ آهي دانا. رومين هن کي آگسٽس يعني ” مقدس يا محترم “ جو لقب ڏئي ڇڏيو. انهيءَ لقب پٺيان ، عيسوي سال جي اٺين مهيني تي ، آگسٽ نالو رکي ، رومي عوام پنهنجي عظيم شهنشاهه کي هميشه لاءِ امر ڪري ڇڏيو.
آگسٽس جو اصل نالو آڪٽيوين ( Octavian us ) هو ۽ هو جوليس سيزر جو ڀاڻج هو ۽ سيزر جي قتل بعد روم جو بادشاهه ٿيو. هن روم ملڪ کي تمام گهڻي ترقي وٺرائي. هن جي دور ۾ تعميرات کي فروغ حاصل ٿيو.
جيئن ته ڏينهن جي حساب سان ، جولاءِ مهيني ۾ 31 ڏينهن ٿي آيا ۽ آگسٽ مهيني ۾ 30 ڏينهن پئي ٿيا. جيڪا ڳالهه رومي عوام کي پسند نه آئي. هنن ڇا ڪيو جو سيپٽمبر مهيني جي 31 ڏينهن مان هڪ ڏينهن گهٽائي ، آگسٽ ۾ آڻي ، ان کي 31 ڏينهن وارو مهينو بنائي ، پنهنجي عقيدت ۽ شهنشاهه جي وڏائيءَ جو اظهار ڪري ڇڏيو. هنن کي اها ڳالهه پسند ئي نه پئي آئي ، ته آگسٽ جو مهينو ، جولاءِ- جوليس سيزر جي نالي سان منسوب ٿيل مهينو ) مهيني کان گهٽ هجي . ان کان سواءِ اها ڳالهه به مشهور آهي ، ته شهنشاهه آگسٽس ، سال جي اٺين مهيني ۾ نهايت سٺا ۽ عوامي ڀلائيءَ جا ڪم ڪيا هئا . انهيءَ مهيني ۾ مصر جي فتح ٿي ، رومي ڪائونسل جي تشڪيل ٿي ۽ روم طويل جنگ جي خاتمي سبب مشهور ٿيو . انهيءَ ئي مهيني ۾ ادب، آرٽ ، موسيقي ۽ شاعريءَ کي ترقي ملي . تعميرات کي عروج حاصل ٿيو .آگسٽ مهيني ۾ ڌرتيءَ جي اڌ حصي تي ڏينهن ننڍا ۽ راتيون وڏيون ٿينديون آهن ، جڏهن ته باقي اڌ حصي تي ڏينهن وڏا ۽ راتيون ننڍيون ٿينديون آهن . هن مهيني ۾ برساتون به خوب پونديون آهن . درياهه موجن ۾ هوندا آهن. هن مهيني دوران اتر اڌ گول ۾ ڏينهن ننڍا ٿيندا آهن، پر ان جي ابتڙ ڏکڻ اڌ گول ۾ ڏينهن وڏا ٿي ويندا آهن. هن مهيني ۾ مينهن وسن ٿا.
حوالا
زمرو:آگسٽ زمرو:مهينا زمرو:وقت زمرو:تواريخ
امر ڀٽي
امر ڀٽيءَ جو اصل نالو عبدالمجيد راجپوت ولد شمس الدين راجپوت آهي ، هن 1961ع ۾ حيدرآباد ۾ -جنم- ورتو. پرائمري -تعليم- زينت السلام اسڪول مان ۽ مئٽرڪ گورنمينٽ هاءِ اسڪول سيٺارجا مان حاصل ڪيائين. گريجوئيشن گورنمينٽ ڪاليج ڪاري موري حيدرآباد ، ماسٽرس سنڌ يونيورسٽي ڄامشوري مان ڪيائين. 1982ع کان واپڊا ، -تعليم- ، لوڪل ، گورنمينٽ ۽ ٽرانسپورٽ ڊپارٽمينٽ ۾ مختلف حيثيتن سان سرڪاري ملازمت ڪندو پيو اچي. هن وقت سيڪريٽري -آر-. ٽي. اي ٽرانسپورٽ ڊپارٽمينٽ جي حيثيت سان ڪم ڪري رهيو آهي. عبدالمجيد -امر ڀٽي- بنيادي -تعليم- حاصل ڪرڻ کانپوءِ سماجي ڪمن ۾ حصو وٺڻ شروع ڪيو. ادب سان وابسته هئڻ ڪري سنڌي اخبارن ۾ ڪالم لکڻ شروع ڪيائين. ڪالمن ذريعي سنڌ ۾ رهندڙ سنڌي ۽ -اردو- ڳالهائيندڙن وچ ۾ ويجهڙائي پيدا ڪرڻ کي جي ڪوشش ڪيائين. هن سنڌيءَ ۾ 200 کان وڌيڪ ڪالم لکيا آهن. -ان- کان سواءِ شاعري جا ٻه مجموعا به ترتيب ڏنل اٿس. -امر ڀٽي- سنڌيءَ ۾ نڪرندڙ -آس- “ -اخبار- جو باني آهي ، جيڪا گذريل ستن سالن کان باقاعدي ڇپجي رهي آهي. -امر ڀٽي- -تعليم- جي ميدان ۾ شاگردن لاءِ مختلف ادارا به قائم ڪيا آهن ، -جن- ۾ ايڪوئپ الشمس اڪيڊمي ۽ نيپ ايجوڪيشن اڪيڊمي قابل ذڪر آهن. -ان- کان سواءِ مختلف ادارن جي سرپرستي به ڪندو پيو اچي ۽ سماجي حوالي سان مختلف سماجي تنظيمن سان گڏ ڪم ڪرڻ کان سواءِ ’شمس ادب و آگهي ‘ جو چيئرمئن پڻ آهي. هن جو پنهنجي اداري ۾ سنڌي -ٻولي- اٿارٽيءَ جي سهڪار سان -اردو- ڳالهائيندڙن لاءِ سنڌي ڪلاسن هلائڻ ۾ وڏو ڪردار آهي ، -جتي- ٻه ڪامياب سيشن هلي چڪا آهن.
آڪٽوبر
آڪٽوبر (October) جولين يا شمسي سال جو ڏهون مهينو آهي. هن مهيني ۾ 31 ڏينهن آهن. رومن ۾ آڪٽو اٺ کي چوندا آهن. ۽ هي مهينو رومن سال جو اٺون مهينو آهي.آڪٽوبر آڪٽوبر انگريزي زبان جو لفظ آهي، جنهن جي لاطيني زبان ۾ لغوي معنيٰ آهي: ”اَٺ“، جنهن کي غلط ترتيب مطابق يورپين جي ڪئلينڊر جون ڏهون مهينو سڏيو وڃي ٿو، جيڪو مقرر 31 ڏينهن جو ٿئي ٿو. تاريخي اعتبار کان معلوم ٿئي ٿو ته اطالوين جو هي مهينو عيسوي سال جي شروعاتي مهينن جيان نه ڪنهن ديوتا جي نالي سان مشهور آهي ۽ نه وري ڪنهن شخصيت ڏانهن منسوب ٿيل آهي. قدامت جي لحاظ کان صرف مفهوم موجب ترتيب ڏنل هو. کيس سيپٽمبر جيان پنهنجي انهيءَ حقيقي حيثيت (قديم ترتيب مطابق اَٺين نمبر) تي قائم رکڻ بجاءِ، هينئر ڏهين نمبر تي آندو ويو آهي، جيڪو معنيٰ جي لحاظ کان سراسر غلط ترتيب ۾ رکيل آهي. اڪثر ڪري هي مهينو سرءُ جي مند ۾ ايندو آهي. جنهن ڪري وڌيڪ تپاولي پڻ ٿيندي آهي. رومي هن مهيني ۾ محتاط رهندا آهن.
حوالا
آڪٽوبر زمرو:مهينا زمرو:وقت
سنڌ ۾ يونيورسٽين ۽ ڪاليجن جي فهرست
حوالا
زمرو:پاڪستان ۾ يونيورسٽين ۽ ڪاليجن جون فهرستون زمرو:سنڌ ۾ يونيورسٽين ۽ ڪاليجن جون فهرستون
نومبر
شمسي سال جي يارهين مهيني کي نومبر چيو ويندو آهي. ان مهيني ۾ 30 ڏينهن ٿيندا آهن. نووي جي معني نوَ آهي ۽ رومن سال ۾ هي مهينو نائون آهي، ان ڪري ان کي ”نوويمبري“ جي نالي سان سڏيو وڄي ٿو.
زمرو:نومبر زمرو:مهينا
امر جليل نمبر
”ماهوار سهڻي“، -ايڊيٽر- طارق اشرف، سهڻي پبلشرز، الهندو ڪچو، حيدرآباد پاران معياري ادب پيش ڪندڙ رسالي جو هي امر جليل- نمبر آگسٽ- سيپٽمبر 1973ع ۾ ڇپائي پڌرو ڪيو. ڪتاب جي سادي ڪاپيءَ جي قيمت -/5 روپيا ۽ اُچي ڪاپي -/10 رکيل آهي. امر جليل نمبر ۾ مولانا غلام محمد گرامي، نسيم کرل، زيب -ڀٽي-، ڊاڪٽر غلام علي الانا، عبدالقادر جوڻيجي، مهتاب محبوب، ممتاز مهر، مير محمد پيرزادي، عنايت -بلوچ-، طارق اشرف، -امداد حسيني-، قمر شهباز ۽ ٻين جا -امر جليل- جي فن ۽ شخصيت تي مضمون ۽ تاثر ڇپيل آهن. هي نمبر ڊائجسٽ سائيز جي 293 صفحن تي مشتمل آهي. هڪ ٻيو -امر جليل- نمبر شاهه لطيف چيئر جي ٽماهي جرنل ”ڪلاچي“ جو پڻ جون 2008ع ۾ شايع ڪيو ويو آهي.
458ع
ڊسمبر
زمرو:458ء زمرو:پنجين صدي زمرو:سال
اسڪالرز اڪيڊمي
نامور، عالم، اديب ۽ صحافي محمد عثمان ڏيپلائيءَ جي ياد ۾ ”محمد عثمان ڏيپلائي ٽرسٽ“ پاران هن تعليمي ۽ ثقافتي اداري کي سن 2003ع ڌاري قاسم -آباد- حيدرآباد ۾ قائم ڪيو ويو. اداري جو افتتاح اُن وقت جي وزير -تعليم- سنڌ ڊاڪٽر حميده کهڙو ڪيو. اڪيڊميءَ جو اعزازي پرنسپال محمد علي ڏيپلائي آهي ۽ وائيس پرنسپال محمد عثمان ڏيپلائيءَ جي پوٽي مسز رفيعه رياض آهي.
گھينٽيا
گهِينٽِيا: هي گاهه سخت زمين ۽ پاڻيءَ وارن هنڌن، تراين، ٽوڀن ۽ پاڻيءَ جي دُٻن وارن هنڌن تي ٿيندو آهي. هي چيِهي جي دفعي مان آهي، پر اُن جا پن چيهي کان سنها ٿيندا آهن. هن جي پاڙ ۾ ٿورو زمين اندر ننڍي ناسي رنگ جي کوپي سان ڳنڍ ٿيندي آهي، جنهن جي اندر اڇي رنگ جي ڳڀ جو ڳوڙهو ٿيندو آهي، جو ننڍا ٻار کائيندا آهن، برسات پوڻ بعد هفتي اندر هي گاهه ٿي پوندو آهي. ننڍا ٻار پاڙون کوٽي اهي ڳنڍيون ڪڍي مزي سان کائيندا آهن. ان کي رڍون، ٻڪريون ۽ ڇيلا جام کائيندا آهن.
ذب ذبابات الدراسات
ذب ذبابات الدراسات (عربي): سنڌي ادبي بورڊ جو هي عربي ڪتاب آهي، جيڪو مخدوم محمد هاشم ٺٽويءَ جي پٽ مخدوم عبداللطيف ٺٽويءَ جي ياد گار تصنيف آهي. هي ڪتاب جو ٻيو حصو آهي. ڪتاب جي نالي  جي معنيٰ آهي ”مکيون اڏائڻ“ يعني مخدوم محمد معين جي تصنيف  ”دراسات اللبيب“ ۾ جيڪي ڳالهيون مخدوم  عبداللطيف کي غلط نظر آيون تن جو هن ڪتاب ۾ رد ڏنو ويو آهي. مذهبي معاملن ۽ مسئلن ۾، اهڙن مناظرن يا بحثن يا رد ڪد جو رواج سنڌ ۾ ئي موقوف ڪينهي، پر اهو حال ساري عالم اسلام جو آهي، ۽ دراصل اهي متنازع فيہ مسئلائي آهن جن سببان ملت اسلاميه ۾ هميشہ انتشار ۽ ڪمزوري رهي آهي. قديم ٺٽي جهڙي شهر ۾ ڪنهن به عالم جي ڪا ڳالهه بناچون وچرا جي مڃي  وڃي، سونا ممڪن هو. هن ڪتاب ۾ مخدوم عبداللطيف، جيڪو ٺٽي ۾ علامه محمد معين جو همعصر هو، ۽ اتي ئي 1775ع ۾ وفات ڪيائين. اهو ثابت ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي آهي ته اسلامي قانون ۾ ’تقليد‘ جي هڪ عليحده ۽ اهم ۽ صحيح حيثيت آهي ۽ علامه محمد معين جو نظريو غلط آهي. مخدوم صاحب اها ڪوشش اهل-سنت جي نظريي موجب، روايتي انداز سان ڪئي آهي، ۽ ان لاءِ حديثن جا حوالا ڏنا آهن. سندس تحرير مان اها ڀليءَ ڀت ڄاڻ پوي ٿي ته پنهنجي نظريي بابت سندن مطالعو نهايت وسيع آهي، پر ان ۾ ڪا به نئين يا طبعزاد ڳالهه ڏسڻ ۾ ڪين ٿي اچي. ازنسواءِ طرز تحرير، انشاء پردازي ۽ عربي زبان تي اهڙو عبور نظر نٿو اچي، جيڪو علامه محمد معين جي ڪتاب ”دراسات اللبيب“ جي خصوصيت آهي. هن ڪتاب ۾ جن موضوعات  تي بحث ڪيو ويو آهي، انهن ۾ اسلامي شريعت جي چئن مڪتبن طرفان ڄاڻايل ماخذ، جيئن ته قرآن، سنت، اجماع ۽ قياس پڻ آهن، ۽ بحث جا دليل اهي ساڳيا آهن جيڪي  اڳ هر ساڳئي نظريي واري عالم طرفان بيان ڪيا پئي ويا. پر انهيءَ هوندي به ائين ڪين چئي سگهبو، ته هن ڪتاب جي اشاعت بيڪار ۽ بي مقصد آهي ڇو ته هن ڪتاب ذريعي سنڌ جي هڪ عالم- دين جي حالات کان واقفيت ٿئي ٿي. ارڙهين صديءَ جي سنڌ جي مذهبي ۽ تمدني حالتن ۽ عربي زبان جي رواج جو پتو پئجي ٿو. ازنسواءِ هن ڪتاب ۾ بحث دوران، مخدوم عبداللطيف ڪيترن ڪتابن ۽ ڪيترن عالمن جا اقوال پنهنجي نظريي جي تائيد ۾ نقل ڪيا آهن، جنهن مان معلوم ٿو ٿئي ته  ڪهڙن عالمن،هن  علائقي جي مذهبي ۽ ثقافتي تحريڪن ۾ حصو پئي ورتو. هي ڪتاب پڻ مولانا محمد عبدالرشيد نعمانيءَ جي تحقيق، محنت ۽ ڪاوش جو نتيجو آهي،جنهن صاحب  هن ڪتاب  کي نه فقط ايڊٽ ڪيو آهي، پر ان ۾ نالن ۽ مقامات جون فهرستون شامل ڪري، ان کي محققن لاءِ وڌيڪ ڪار آمد بڻايو آهي. جيئن ته نعماني صاحب خود علامه محمد معين جي عقيدن  جو معتقد ڏسڻ ۾ ٿو اچي، تنهنڪري ”دراسات اللبيب“ وانگر هن ڪتاب ۾ ’تعليقات‘ (وضاحت ۽ تشريح) طور ڪوبه مضمون شامل ڪين ڪيو اٿس.
کيلھو
کيلَهو: هي هوبهو بصر جهڙو ٿئي. زمين اندر اڇي ڳنڍ ٿئي ۽ مٿان پن ٿيندا آهن، جنهن ڪري اُن کي جهنگلي بصر به چون. ڳنڍ کائڻ ۾ ڪساري بيسوادي ٿيندي آهي، تنهنڪري ڪنهن به ڪم ڪو نه اچي. مٿان ساوا پن ٿين. جي ٻڪريون، رڍون ۽ ڇيلا کائيندا آهن.
1861ع
ڊسمبر
زمرو:1861ء زمرو:سال
ٻاٻيهو (ديهه)
هن نالي سان تعلقي شاهبندر ۾ هڪ ديهه آهي.
حوالا
زمرو:سنڌ جون ديھون
ڊسمبر
ڊسمبر (December) شمسي سال جو ٻارهون ۽ آخري مهينو آهي. ڏينهن جو تعداد 31 اٿس. ڊيسم جي رومي زبان ۾ معني ڏهه آهي ۽ رومن سال ۾ هي مهينو ڏهون آهي. ان جي مناسبت سان هن تي اهو نالو ڏنو ويو آهي.
حوالا
زمرو:ڊسمبر زمرو:تواريخ زمرو:مهينا
459ع
ڊسمبر
زمرو:459ء زمرو:پنجين صدي زمرو:سال
سلطان ڪوٽ
سلطان ڪوٽ: پاڪستان جي صوبي سنڌ جي ضلعي شڪارپور جي تعلقي شڪارپور جي ھڪ يونين ڪاؤنسل جو نالو آھي جتي جي آبادي پٺاڻ قبيلن تي مشتمل آهي. ھن شھر جي لڳ سلطان ڪوٽ ريلوي اسٽيشن پڻ واقع آهي.
چل
چِل: هي گاهه چِيهي جهڙو، پر ڊگهو لامن سان، خاص ڪري سخت پوٺيواري زمين ۾، جتي پاڻيءَ جي مار گهڻي هجي: چيهو ”چل“ چڱو ٿيو، سائون ڳنڍير ڳم، ٻڪريون، رڍون، ڍڳيون، گهوڙا ۽ گڏهه کائيندا آهن.
ٻاٻيهو
سسئي پنهونءَ جي قصي جو هڪ ڪردار به ٻاٻيهو هو، جيڪو پنهونءَ جو خاص مودي ۽ نوڪر هو. ٻاٻيهو هندو هو، جيڪو سوداگريءَ جو سامان کڻي، ڀنڀور ۾ آيو ۽ موٽي وڃي پنهونءَ سان سسئيءَ جي سونهن جي ڳالهه ڪيائين.
1863ع
ڊسمبر
زمرو:1863ء زمرو:سال
1864ع
ڊسمبر
زمرو:1864ء زمرو:سال زمرو:گريگورين ڪئلينڊر ۾ ليپ سال
جدگالي لهجو
جدگالي لهجو __(Jadgali Dialect):
بلوچستان جي مڪران ۾ جيڪا سنڌي ڳالهائي وڃي ٿي، ان کي ’جدگالي‘ يا ’جغدالي‘ چيو وڃي ٿو. مڪران تي سنڌ جو ڪيترو ئي عرصو حڪومت رهي. لڏ پلاڻ جي ڪري ڪيترائي سنڌ جا قبيلا اچي هتي آباد ٿيا. هن علائقي ۾ غير بلوچن کي ’جدگال‘ يا ’جت+ گال ‘ چيو وڃي ٿو. ان جو هڪ مفهوم جتن جي ٻولي. معياري ۽ جدگالي لهجي جا ڪجهه مثال هيٺ ڏجن ٿا: معياري لهجو مون کي ماري ٿو تنهنجو نالو ڇا آهي؟ مان ماني کانوان پيو جدگالي لهجو مينک ماري سو تو جو نالو سوئي مين ماني کائين سو
جدگال کي مختلف تحقيق ڪندڙ ڪوئي جت+گال ٿو لکي ته ڪوئي جدا+گال ٿو لکي، جدگال تي جدگالن جي روحاني پيشوا سيد رکيل شاه جي اولادن مان سيد ظهور شاه ھاشمي جيڪو بلوچي زبان جو وڏو ليکڪ ھو ھن به اھيو لکيو آھي ته جدگال جي معني جد جي معني جدي پشتي يا ڏاڏن پڙ ڏاڏن جي زبان گال، معني زبان يعني قديمي زبان آھي.
غير بلوچ جيڪو بلوچستان ۾ رھي ٿو ،ان ۾ سنڌي ذاتيون ،جت ،دايا وغيره جدگال سڏجن.ڪن جو اچار جگدال به ڪڍين. حقيقت ۾ ھو ان کي چون ته جتڪي ٻولي ڳالهائيندڙ ،جت+ ڳالھ.پر ساحلي علائقن ۽ لسبيلي ،توڙي ڪوھستان جي غير ٻروچ کي چون جدگال. جدگال ڪنھن ھڪ قوم جو نالو نہ پر مختلف برادرين جو مجموعو آھن جنھن ۾ ڪئي برادريون ۽ قبيلا شامل آھن. جدگال لفظ جي معنيٰ آھي جدا گال يعني جدا يا الگ ٻولي ڳالھائڻ وارا. سندن مختلف برادريون سنڌ کان سواءِ بلوچستان جي سامونڊي پٽيءَ ۾ لسٻيلي کان گوادر ۽ مڪران تائين پکڙيل آھن، جڏھن تہ ايراني بلوچستان ۾ خاص طور تي مڪران قديم زماني کان سندن ڳڙھ رھيو آھي جنھن جا رھواسي پاڻ کي نمڙ سڏائين ٿا، انھن ۾ صابرا، مانڊڻا، ٻُرا، گنگا، رونجھا، اڱاريا، مَسور، شيخ ۽ سومرا شامل آھن. نمڙ لفظ جي معنيٰ آھي 9 ميڙن يا 9 برادرين وارا جدگال، اھي 9 ئي برادريون پاڻ کي ھڪ گڏيل قبيلي جي حيثيت سان نِمَڙ سڏائين ٿا، انھن نِمڙ مان سڌاڻي برادري جيڪا سنڌ جي بادشاھ ڀونگر سومري جي پُٽ شھيد دودي سومري جي ڌيءَ شھزادي ڪويل جي پُٽ سِريئي خان جو اولاد آھن ۽ انھن دودي سومري جي شھادت کان پوءِ مڪران ۾ اچي لڳ ڀڳ سن 1300 عيسويءَ کان 19ھين صديءَ جي اڌ تائين ھڪ ڊگھو عرصو مڪران ۾ باھو ۽ دشتياري کان وٺي ويندي چابھار ۽ ڪنارڪ تائين حاڪمي ڪئي آھي، سندن پھريون حاڪم سِريئو خان ھو تنھن کان پوءِ سندس پُٽ سَڌو خان حاڪم ٿيو جنھن مڪران ۾ دشتياري ۽ باھو تي باقائدا منظم طريقي سان حاڪمي ڪئي. جيڪا پشت در پشت صدين تائين قائم رھي. سندن آخري حاڪم مير دين محمد خان بن عبدي خان سڌاڻي ھو، جنھن کي فارس (ايران) جي قاجار بادشاھ ناصرالدين شاھ قاجار گرفتار ڪرائي مشھد جي جيل ۾ قيد ڪري ڇڏيو، سندس گرفتاريءَ کان ڪجھہ عرصو پوءِ ايران (فارس) ۾ محمد رضا نالي ھڪ فوجي جنرل فوجي انقلاب ذريعي ناصر الدين قاجار جي باشاھت کي ختم ڪري سموري فارس تي قبضو ڪيو ۽ ملڪ تي ايران نالو رکي پاڻ محمد رضا شاھ پھلويءَ جي نالي سان ايران جو شھنشاھ بڻيو، تنھن کان پوءِ ان پھلوي شھنشاھ محمد رضا شاھ پھلويءَ سن 1928 عيسويءَ تي مير دين محمد خان کي 63 سالن جي ڄمار ۾ مشھد جي جيل اندر قيد دوران قتل ڪرائي ڇڏيو. اھڙي ريت جدگالن جي حاڪمي 500 کان پوءِ پنھنجي پڄاڻيءَ تي پھتي، پر تنھن ھوندي بہ اڃان تائين سرداري پڳ ان برادريءَ جي ھٿ ۾ آھي، جنھن ۾ مير دين محمد کان پوءِ مير مولا داد سردار ھو، ان کان پوءِ مير حميداللہ سردار بڻيو ۽ ھن وقت مير رستم خان سردار آھي، اِھي سڀئي سردار زھي سڏجن ٿا.
حوالا
زمرو:سنڌي ٻولي جا لهجا
آرائين (ذات)
آرائين (Aaraeen or Arain)آرائين بنيادي طور ھڪ 'ڪرت' يا 'پيشو' آھي. سنڌوماٿريءَ ۾ اڪثر 'ڪرتون' يا 'پيشا' ڪٽنبن ۾ ھلندا ھئا، ان ڪري اڳتي ھلي 'ذاتيون' ٿي ويا.ڪ ذات جو نالو آهي. پنجاب ۾ ”آرائين“ ذات جا تمام گھڻا ماڻھو آباد آھن. سنڌ ۾ به آرائين وڏي انگَ ۾ رهن ٿا ، جيڪي گھڻو ڪري درگاھ اچ شريف جا مريد آھن. آرائين عام طرح باغن ھڻڻ يا بَڪر ڀاڄي ۽ گلن پوکڻ جو ڪم ڪن. مشهور صوفي شاعر بلا شاهه (Bulla Shah)، شاهه عنايت آرائينءَ جو مريد هو.
مها ڀارت (Mahabharata) جي مطابق آرائين قبيلي جو لاڳاپو اُر (اوڀر پنجاب) ڪورو شيترا (Kurukshetra) جنگ ۾، ڪوروئن (Kauravas) جو ساٿ ڏنو هو، جن کي پانڊوئن (Pandavas) شڪست ڏني هئي. هن قبيلي جي فردن جي اکين جو ناسي ۽ سائو رنگ ٻڌائي ٿو ته اهي سامي (عرب) يا درواڙ نسل مان نه پر آريا (Arian) نسل مان آهن. انگ اکرن مطابق انڊيا ۾ هن وقت 21 هزار سکَ آرائين (Sikh Arain) ۽ ٻه لک 87 هزار هندو آرائين (Hindu Arain) موجود آهن، جنهن مان ثابت ٿئي ٿو ته اهي عرب نسل مان نه آهن، ڇو جو قبيلي جي هڪ دفعو مسلمان ٿيڻ کان پوءِ وري هندو ٿيڻ جي روايت موجود ڪونهي. مسلمان آرائين هڪ ڪروڙ ست لکَ آهن، جيڪي پنجاب، سنڌ، بلوچستان (ڊهارڙ) ۾ آباد آهن. [//en.wikipedia.org/wiki/Krishna#Kurukshetra_War_and_Bhagavad_Gita]
آرائين اصل ۾ سنڌو تھذيب جو تمام پراڻو قبيلو آھي, جنھن لاء شيخ اياز چيو هو ته،
"’عشق اسان وٽ آرائين جيئن آيو جھول ڀري، ڪو ڪيئن ڪري‘.- (شيخ اياز)"
حوالا
زمرو:پنجاب زمرو:تاريخ زمرو:ذاتيون زمرو:سنڌ جا معاشرتي گروه زمرو:سنڌ جون ذاتيون زمرو:سنڌي ٻولي زمرو:مذهب
طارق مسعود آرائين
طارق مسعود آرائين ولد منظور احمد آرائين پهرين جولاءِ 1970ع ۾ نوابشاهه ۾ ڄائو. بي. اي سنڌ يونيورسٽيءَ مان ڪيائين. هو 2002ع ۾ ايم پي اي رهيو. 2008ع ۾ پ پ جي ٽڪيٽ تي نوابشاهه جي تڪ پي ايس 24 مان سنڌ اسيمبليءَ جو ميمبر چونڊيو ۽ هائوس ڪميٽيءَ جو ميمبر ٿيو.
زمرو:1973ع جون پيدائشون زمرو:جيئرا ماڻهو زمرو:شخصيتون
جينيفر اينسٽن
جينيفر جوئانا اينيسٽن (born February 11, 1969 ھڪ آمريڪي اداڪاره، فلم پروڊيوسر ۽ بزنس پرسن آھي. ھي يوناني اداڪار جان اينيسٽن ۽ آمريڪي اداڪاره نئنسي ڊؤو جي ڌيء آھي.اينسٽن ٽيليويزن جي مزاحيہ پروگرام فرينڊز(1994–2004) ۾ ريچل گرين جو ڪردار ادا ڪري عالمي شھرت ماڻي. ان ڪردار ادا ڪرڻ تي کيس پرائم ٽائيم ايمي ايوارڊ، گولڊن گلوب ايوارڊ ۽ اسڪرين ايڪٽرس گلڊ ايوارڊ مليا. سندس ان جو ادا ڪيل ڪردار آمريڪي ٽيليويزن جي تاريخ جو سڀ کان مقبول ترين زنانو ڪردار ھيو. ھن اداڪارہ کوڙ رومانٽڪ مزاحيہ فلمن ۾ مقبول ڪردار ادا ڪيا. ان جي باڪس آفيس تي راڄ ڪندڙ فلمن ۾ بروس المائٽي (2003)، دي بريڪ اپ (2006)، مارلي اينڊ مي (2008)، جسٽ گو وٿ اٽ (2011)، ھوريبل باسز (2011)  ۽ وي آر دي ملرس شامل آهن.
thumb|کاٻو|upright|اينسٽن انٽرنيشنل فلم فيسٽيول 2008 ۾ ٽورنٽو ۾ thumb|کاٻو|اينسٽن 2009  ۾ فلم: ھيز جسٽ ناٽ دئٽ انٽو يو  جي پريميئر  ۾
ذاتي زندگي ۽ ڪيريئر
اينسٽن شرمين اوڪس، لاس اينجلس، ڪيليفورنيا ۾ پيدا ٿي. ان جو پيءُ يوناني پر ماء ڪونيڪٽيڪٽ ۾ پيدا ٿي   ھي ننڍي عمر ۾ ئي نيويارڪ سٽي رھائش اختيار ڪئي. جڏھن 9 سالن جي ٿي تہ سندس پيءُ ماءُ وچ ۾ علحدگي ٿي وئي. يارھن سالن جي عمر ۾ والڊروف اسڪول م داخل ٿي ۽ مينھيٽن جي ميوزڪ ۽ آرٽس جي پرفارمنس جي فيئوريلو ايڇ لا گوئارڊہيا ھاء اسڪول مان گريجوئيشن پاس ڪئي ۽ اتي ئي اسڪول جي ڊرامن واري سوسائٽي۾ شامل ٿي وئي. اتي اينٿني ابينسن سندس ڊرامن سيکارڻ جو استاد ھيو.
حوالا
زمرو:1969ع جون پيدائشون زمرو:1969ء جون پيدائشون زمرو:جيئرا ماڻهو
جدليات
جدليات (Dialectical) جو متبادل لفظ يوناني لفظ مان نڪتل آهي، جنهن جي معنٰي آهي بحث مباحثو ڪرڻ. پراڻي زماني ۾ ’جدليات‘ ان فن جو نالو هو، جنهن جي ذريعي مد مقابل جي دليلن جو تضاد ظاهر ڪري ۽ ان کي ختم ڪري حقيقت تائين پهچڻ جي ڪوشش ڪئي ويندي هئي. ڪن فلاسافرن جو خيال هو ته حقيقت کي ڳولڻ جو بهترين طريقو هي آهي ته خيالن جي تضاد کي ظاهر ڪيو وڃي ۽ متضاد راين کي هڪ ٻئي سان ٽڪرايو وڃي. اهو جدلي طريقو جيڪو خيالن کي پرکڻ لاءِ استعال ٿيندو هو، جڏهن فطرت جي مظاهر کي سمجهڻ لاءِ استعمال ڪيو ويو ته معلوم ٿيو ته فطرت ۽ ان جي مظاهر ۾ هميشه کان ٻن قوتن ۾ باهمي جدوجهد ٿيندي رهي ٿي، اهي ٻه قوتون: ٿيسز (Thesis) ۽ ان جي مخالف ’ائنٽي ٿيسز‘(Anti-thesis) جي نالي سان سڏجن ٿيون. انهن ٻنهي قوتن جي ٽڪرائجڻ جي نتيجي ۾ هڪ ٽين طاقت ظاهر ٿئي ٿي، جنهن کي ’سن ٿيسز‘ (Syn thesis) چئجي ٿو. جا ڪجهه عرصي بعد ٿيسز (Thesis) بڻجي، پنهنجي مخالف قوت ( Anti thesis) پيدا ڪريو وٺي ۽ اهڙيءَ طرح هي ٻه قوتون مسلسل عمل ڪنديون رهن ٿيون. انهن جي عمل ڪري هن ڪائنات ۾ ۽ انساني شعور ۾ تغير ، تبديلي ۽ ترقي ٿيندي رهي ٿي.
حوالا
زمرو:ادب
کھ
کِهه: هي گاهه جو قسم فوٽ کن ڊگهو ٿيندو آهي. هي سخت زمين ۾ گهاٽو اُڀرندو آهي. ڍڳيون، مينهون، گابا، گهوڙا ۽ گڏهه کائيندا آهن. ان جي تيلي سنهڙي ٿيندي آهي. سڪڻ بعد رنگ پيلو ٿيندو آهي، جو پوءِ مال جي لتاڙ ڪري ڀڄي ڀُري زمين تي ڪري پوندو آهي، جو نيٺ ائين ختم ٿيو وڃي.
نوشهرو فيروز ضلعو
نوشهرو فيروز ضلعو پاڪستان جي صوبي سنڌ جو هڪ ضلعو آهي. اِن جو گاديءَ جو هنڌ نوشهرو فيروز شهر آهي.
تاريخ
موجوده نوشھروفيروز ضلعو برٽش انڊيا دور کان وٺي حيدرآباد ضلعي ۾ واقع ھيو جيڪو بعد نوابشاھ ضلعي جو حصو ٿيو. 1990 م ان کي نوابشاھ کان ڌار ڪري ضلعي حيثيت ڏني وئي ۔. چچنامي جي پڇاڙيءَ ۾ شامل ڪيل پنھنجي تحقيق ۾ ڊاڪٽر نبي بخش بلوچ ھن ريت بيان ڪيو آھي : ”محمد بن قاسم ساوندري يعني ساوڙي (چچنامي ۾ سائوندي لکيل آھي) مان ڪُوچ ڪري وڃي بھراور ۾ لٿو ـ جيئن ته محمد بن قاسم اروڙ طرف وڃي رھيو ھو، تنھنڪري بھراور جي تلاش ساوڙيءَ کان اُتر طرف ڪرڻ گھرجي ـ ھن کان اڳ ڏٺو ويو آھي ته محمد بن قاسم برھمڻ آباد ڏانھن ايندي ”جلوالي“ جي ڍوري تي اچي منزل انداز ٿيو ھو ۽ ساوندڙيءَ ۾ به وڪر بھار جي ڍنڍ تي اچي لٿو ـ انھيءَ مان گمان نڪري ٿو ته پاڻيءَ جي سھولت جي لحاظ کان محمد بن قاسم جي فوج اڪثر درياءَ جي ڦاٽن جو ڪنارو وٺي پئي ھلي ـ تنھنڪري قرين قياس آھي ته محمد بن قاسم ساوندڙي ڇڏڻ کانپوءِ مھراڻ جي ڪنھن شاخ يا ڍوري جو ڪپ وٺي اُتر طرف ڪُوچ ڪيو ھجي ـ انھيءَ قديم ڍوري جا نشان ھن ساوڙيءَ کان اُتر طرف کارجاڻي، آمرجي، مسرجي وانءِ، چيھي جي اولھه طرف ڀريا ۽ ھالاڻي بھلاڻيءَ وٽان اڃان تائين ظاھر بيٺا آھن ـ“ بلوچ صاحب وڌيڪ لکي ٿو : ”انھيءَ قديم ڍوري جي رُخ ۽ رستي جي لحاظ سان بھراور مان ڀريا ۽ بھلاڻي جو گمان نڪري ٿو ـ بھلاڻي ڪافي پراڻي بستي آھي ۽ جيئن ھالاڻي (ھالا قوم جي بستي) تي ھالا قوم جي پويان نالو پيل آھي، تيئن ممڪن آھي ته بھلاڻي (ڀلاڻي، ڀراڻي، ڀرياڻي) تي به ڀريا قوم جي پويان اھو نالو پيل ھجي ـ انھيءَ گمان موجب بھلاڻي توڙي ڀريا ، اھي ٻئي نالا ڀريا قوم جي بستين پويان پيل ٿا ڀائنجن ـ ڀريا قوم به سھتن ۽ لاکن وانگر شايد سنڌ جي آڳاٽي قوم ھئي ـ ٿي سگھي ٿو ته بھراور (ڀراور _ ڀريا) ڀريا قوم جي ڏاکڻي بستي ھجي جيڪا موجوده ڀريا شھر جي آسپاس ھئي ـ “
تعلقا
هن ضلعي ۾ پنج تعلقا آهن.
درگاهون
هن ضلعي ۾ هيٺيون مشهور درگاهون موجود آهن.
مشھور شخصيتون
هتي جو مشهور شخصيتون هيٺيون آهن
حوالا
زمرو:سنڌ_جا_ضلعا زمرو:پاڪستان_جا_ضلعا
ٻاٻيهو (پکي)
ٻاٻيهو يا ٻاٻيهل ( سائنسي نالو:Pied Crested Cuckoo يا Clamator Jacobinus)
۳۳ سينٽي ميٽر جسامت واري ڪوئل ڪٽنب جو ھيءُ پکي اصل ڏکڻ ۽ وچ هندستان جو آهي، جيڪو اونهاري ۾ اُتر ۽ اولھہ ڏانهن لڏپلاڻ ڪندو آهي. نر مادي هڪ جهڙا ٿيندا آهن. ھي پکي مٿي کان پُٺيءَ تائين ڪارو آهي، ڳچيءَ کان ڇاتي ۽ پيٽ اَڇو اَٿس. پُڇ جون چوٽڙيون اَڇيون ۽ مٿي تي اَڇي ڪاري چوٽي اَٿس. اِن رنگ ۽ چوٽيءَ سبب مٿس اهو نالو پيو آهي. هن پکيءَ کي راجستان ۽ ٿر ۾ پپيهو، ٻاٻيهو، تاڙو ۽ مينهل بہ چوندا آهن. ان کي شاعريءَ ۾ ڪافي ڳاتو ويو آهي. thumb|ٻاٻيهو
ان جو آواز زوردار، ٻہ آوازي ڪُوڪ تي ٻَڌل آهي، جنهنڪري اِن کي ’ڪُوڪُر‘ به چون ٿا. اِن جي ٻولي زوردار ’پِيو .. پِيُو .. پِي .. پِي .. پِيُو، پِي .. پِي .. پِيُو‘ يا ’پيو ..پيو‘ آهي، جيڪا رات ڏينهن پئي ٻُڌبي آهي. هي ٽاهڙ پکي نہ آهي، اڪثر ڪنهن کُليءَ جاءِ تي ڪنهن ڏانڊيءَ تي ويٺو هوندو آهي. مٿي ئي رهندو آهي، پر اڪثر هيٺانهن ٻُوڙن ۾، ۽ زمين تي بہ خوراڪ ڳوليندو آهي. ٻيلن، باغن، پوکن، ٻُوڙن ۽ نيم صحرائي علائقن ۾ بہ رهي ٿو. سڄو سال، خاص ڪري مارچ کان آگسٽ تائين اَفزائش نسل ڪري ٿو. ٻاٻيهو پنهنجا آنا هيڙهي جي آکيري ۾ ڏيندو آهي. تاريخ ريگستان جي مُصنف موجب، هيءُ پکي مينهوڳيءَ جي مُند اچڻ جا اُهڃاڻ ڏيندو آهي. هيءُ نہ پالتو پکي آهي ۽ نه ئي حلال پکي آهي. مِينهن جي مُند ۾ تاڙي جي تَنوار کي سُگهڙن ۽ شاعرن سِڪَ ۽ مِلڻ جي اُميد جو اُهڃاڻ ڪري ڳايو آهي، جيئن شاهه عبداللطيف ڀٽائيءَ جو بيت آهي تہ: منجهان منهنجي روح، جي وڃي ساجن وِسري، ته مَر لڳي لُوهه، ٿَرَ ٻاٻيهو ٿي مران!
مِينهن نہ پوڻ جي ڪري زمين ۾ جيڪا خُشڪي پيدا ٿيندي آهي، خاص ڪري جابلو علائقن ۽ ٿر جي وارياسي ميدانن ۾ جيڪي لُڪون لڳنديون آهن، اهي ٻاٻيهي پکيءَ لاءِ موت جو ڪارڻ بڻبيون آهن.
ڪتاب ٿر جو مرتب عبدالقادر منگي، شاهنواز سوڍر جي لکيل مضمون ٿر ٻاٻيهو ۾  ڄاڻائي ٿو تہ ڊاڪٽر نبي بخش خان بلوچ لکيو آهي تہ ٻاٻيهو يا تاڙو ۽ هنديءَ جو پپيهو ساڳيو ئي پکي آهي.
ٻاٻيهو پکي ڪڙڇيءَ پکيءَ جيترو ٿيندو آهي. جيڪو مٿان کان ڪارو ۽ هيٺان اڇو ٿئي ٿو. مٿي تي کَنڀن جو ڪارو موڙ بہ هوندو اَٿس.
ڪِن جو خيال آهي تہ ٻاٻيهو ۽ تاڙو پکي ساڳي پکي جا نالا نه آهن پر ٻاٻيهو ۽ تاڙو بہ الڳ پکي آهن. تاڙو بہ ٻاٻيهو جيترو ئي پکي آهي. پر اُن جو رنگ ڦِڪاڻ مائل ميرو ٿيندو آهي. جيڪو برسات جي موسم ۾ تنواري پنهنجي ياد هر هڪ ماڻهوءَ کي ڪرائيندو آهي. ماڻهو هن جي تَنوار ٻُڌي ڏاڍا خوش ٿيندا آهن ۽ تاڙي کي پنهنجو همدرد ۽ ساٿي سمجهندا آهن.
ٻاٻيهو ۽ پپيهو ساڳيو پکي آهي يا اهي ٻہ مُختلف پکي آهن اِن تي اختلاف آهي. پپيهو ساڳي ئي وزن جو ٿئي جيترو ٻاٻيهو پکي جو وزن آهي. جنهن کي سنڌ ۾ ڪوئل چوندا آهن. هي پکي ڪارو ٿيندو آهي. جڏهن انبن ۾ انب ۽ کٻڙن ۾ پيرون ٿيندا آهن. تڏهن هي مِٺيون ٻوليون ٻولي ماڻهن ۾ خوشي ورهائيندو آهي. هي پکي پنهنجو آکيرو ڪو نہ ٺاهيندو آهي ۽ لِڪي ڇُپي ڪانوَ جي آکيري ۾ آنو لاهي ايندو آهي ۽ پوءِ آرو ڪرڻ ۽ ٻَچي کي چُڳائڻ جو ڪم ڪانوَ کي ڪرڻو پوندو آهي. هي ٻئي پکي هڪ ئي موسم ۾ آنا لاهيندا آهن، اِن ڪري هنن ٻنهي پکين جو پاڻ ۾ جهيڙو هلندو رهندو آهي.
سنڌ ديس جا ڪُجھہ پکي اهڙا آهن، جيڪي پنهنجو آسڻ ڪو نہ ڇڏيندا آهن ڀلي ڏُڪار هجي يا سُڪار. اُنهن پکين ۾ هيڙهو ۽ ٻاٻيهو اچي وڃن ٿا. ٻاٻيهو تہ سڄي سنڌ ۾ آهي. هن پکيءَ جو پاڻيءَ کانسواءِ جيئڻ ڏُکيو آهي. جڏهن لُڪ لڳندي آهي، تڏهن هي وفادار پکي ٽاريءَ تان ڪري ڦٿڪي ڦٿڪي مري ويندو آهي.
ٻيو وفادار پکي آهي هيڙهو. هي بہ پنهنجا پَٽ ڪو نہ ڇڏي، مِٽي کوٽيو پيو گُـذر ڪندو. جڏهن ٿري ڏُڪار جي ڪري ماڳ ڇڏي هليا ويندا ۽ وري جڏهن ڏڪاريل ڏيھہ تي ڪرم جو ڪَڻيون پونديون آهن. تڏهن وري وِٿاڻن تي موٽي ايندا آهن. اُن وقت هيڙهو ئي اهڙو پکي آهي، جيڪو ٽيون ٽيون ڪري، انهن جي آجيان ڪندو آهي.
سسئي پنهونءَ جي داستان ۾ بہ هڪ ڪردار ٻاٻيهو ڄاڻايل آهي، جيڪو پُنهونءَ جو خاص چاڪر هو. ٻاٻيهو هندو هو، جيڪو واپار جو سامان کڻي، ڀنڀور ۾ آيو ۽ موٽي وڃي پُنهونءَ سان سسئيءَ جي سونهن جي ڳالھہ ڪيائين.
حوالا
زمرو:آئي يو سي اين خطري کان دور جنسن جي ڳاڙهي فهرست زمرو:سنڌ زمرو:سنڌ جا پکي زمرو:ٿر
ڪوروناوائرس
ڪوروناوائرس ڪوروناوائرڊاء خاندان سان تعلق رکندڙ ھڪ وائرس آهي. اھو وائرس پروٽين جي مثبت اثر واري آر اين اي جينوم يعني (+)ssRNA سان ويڙھيل ھوندو آھي .ان جو جينوم پيچداري تناظر جي شڪل جو نيڪليو ڪيپسڊ (ڇلڪو) ھوندو آھي ۽ ان جينوم جي ماپ 26 کان 32 ڪلوبيس آھي جيڪو آر اين اي وارن وائرسن ۾ غيرمعمولي طور تي وڏو آھي. ھن وائرس کي ڪووڊ-19 پڻ چون ٿا جنھن جو مطلب آھي 2019 وارو ڪوروناوائرس. ھن وائرس جو نالو لاطيني لفظ ڪورونا مان ورتل آهي جنھن جي معني آهي تاج يا ڇلو. اھو ان جي ڪري رکيو ويو جو ھن وائرس جي بناوٽ اليڪٽرانڪ خوردبيني ۾ ڇلي وانگر نظر ايندي آهي. ان جي چوڌاري بلبن وانگر شڪل جي جھالر ھوندي آھي جنھن ڪري اھو ڇلو تاج وانگر لڳندو آهي. اھي بلبن جھڙيون شڪليون وائرس جا نوڪيلا پئپلومر آھن جيڪي دراصل وائرس جي مٿاڇري تي موجود پروٽين ھوندا آھن جن مان اھا خبر پوندي آهي تہ وائرس ڪھڙي قسم جي خلين يا جيو گھرڙن کي متاثر ڪندو. ھن وائرس جي بناوٽ ۾ چئن قسمن جي شڪلين وارا پروٽين شامل آهن : اسپائيڪ يا نوڪدار شڪل (S), اينوولپ يا ويڙھي جي شڪل(E)، ميمبرين يا جھلي واري شڪل (M) ۽ نيڪليوڪيپسڊ يا ڇلڪي واري شڪل (N). ھي وائرس اڪثر ھٿن ۾ چبڙندو آهي ۽ ھٿ جي وات کي ڇھڻ سان جسم ۾ داخل ٿي ويندو آهي ۽ نڙگھٽ ذريعي ڦڦڙن ۾ پھچندو آھي جتي خلين يا جيو گھرڙن ۽ تاندورن سان چنبڙي پنھنجا نقل ٺاھڻ شروع ڪندو آهي. اھڙي طرح ھي ساهہَ کڻڻ جي وچڙندڙ رَوڳ (ريسپائريٽري انفيڪشن) جو سبب بڻجي ٿو، جيڪو عام طور ، هلڪو هوندو آهي، پر اَڻ لڀ حالتن ۾، پڻ موتمار ٿي سگهي ٿو.ڳَئوُن ۽ سوئرَ ۾ اهو پيٽ جا گُهمرا (دستن،ڊائيريا) جو سبب بڻجي سگهي ٿو، پَر ڪُڪِڙين (چُوزَنِ) ۾ هي ساهه جي مٿانهين بيماريءَ جو ڪاَرَڻُ بڻجي سگهي ٿو.هن بيماري جي روڪَ، بچاءُ يا علاج جي لاءِ اهڙي ڪابہ ويڪسين يا وائرس ڪش دوا نہ ٺھي سگھي آھي. سارس ڪورونا وائرس (SARS coronavirus) جي مخصوص حالت ۾ (هيٺ ڏسو)، وائرس جي ايس (S) رسيپٽر بائنڊنگ ڊومين تي مقرر ڪيل سيلولر رسيپٽر، انجيوٽينسين-بدلائيندڙ انزائم 2 (ACE2) سان لاڳاپو پيدا ڪن ٿا. ڪجھ ڪوروناوائرس (خاص طور تي بيٽاڪورناوائس جي ذيلي گروپ اي (A) جهلي يا ميمبرين) ۾ هيماگلوٽين ايسٽريس (ايڇ اي HE) نالي هڪ ننڍڙي-اسپائڪ جهڙو پروٽين پڻ آهي.
کوجنا
پهريون ڀيرو ڪوروناوائرس 1960 ۾ دريافت ڪيو ويو هيو.
انساني ڪورونا وائرس
thumb|Symptoms of Coronavirus thumb|ڪوروناوائرس جي بيماري 2019 (COVID-19) جا اُهڃاڻَ thumb|SARS CoronaVirus thumb|SARS-Coronavirus-Replication ڪرونا وائرس بالغ انسان ۽ ٻارن ۾ تمام عام زڪام جي هڪ اهم سيڪڙو جو سبب بڻجي ٿو.ڪوروناوائرس زڪام جي وڏي اهڃاڻ آهي، مثال طور انسانن ۾ سياري ۽ گرمي شروع ٿيڻ واري مُندَ ۾ تَپُ (بُخار)، نِڙِي (ڳلو) سُڄيل غدود (ايڊينوئڊز)، جو سبب بڻجي ٿو. ڪوروناوائرس نمونيا (ڦڦڙن جي سوڄ جي بيماري) جو ڪاَرَڻُ بڻجي سگهي ٿو، يا تہ سڌوسنئون وِچڙندَڙ نمونيا (وائرل نمونيا) يا ثانوي بيڪٽيريل نمونيا ۽ اهو برونچائٽس، يا تہ سڌوسنئون وِچڙندَڙ (وائرل برونچائٽس) يا ثانوي بيڪٽيريل برونچائٽس جو سبب پڻ بڻجي سگهي ٿو.عام طور مشهور انساني ڪوروناوائرس 2003 ۾ لَڌو ويو، جيڪو  گنڀير پيڙيندڙ ساهه کڻن واري سينڊروم سارس سي او وي (SARS-CoV) جو سبب بڻجي ٿو، ان ۾ هڪ يگانو پيٿوجينيسس آهي. ڇاڪاڻ ته اهو ئي ٻنهين مٿاهون ۽ هيٺين ساهه واري نلي جي وچڙندڙ روڳ (انفيڪشن) جو سبب بڻجي ٿو.
ان کي  ويوهان نمونيا (Wuhan pneumonia) يا ويوهان ڪوروناوائرس (Wuhan coronavirus) نالو سان پڻ سڏيو ويندو آهي. (هن معاملي ۾  'ناول'  جو مطلب نئين کوجنا (دريافت) ٿيل، يا نئين پيدا ٿيل آهي، ۽ هڪ جڳهه جو نالو آهي.)
ڪوروناوائرسز HCoV-229E، -NL63، -OC43، ۽ -HKU1 انساني آبادي ۾ سدائين گردش ڪندا آهن ۽ دنيا ۾ وڏن (ساماڻل ماڻهن) ۽ ٻارن ۾ ساهه کڻڻ جي وچڙندڙ روڳَ (انفيڪشن) جو سبب بڻجندا آهن.
اُهڃاڻَ
ڪوروناوائرس جي بيماري 2019 (COVID-19) جا اُهڃاڻَ، هي روڳ 2019–20 جي ڪورونا وائرس پکڙجڻ ۾ ڏٺو ويو، ۽ گنڀير پيڙيندڙ ساهہ کڻڻ جي گڏيل اُهڃاڻن (رسپائريٽري سنڊروم) ڪورونا وائرس 2 (سارس ڪو وي-2) جي سببن کان ٿيندو آهي.
روڳَ جا اثر
ڪورونا وائرس بڻيادي طور کير ڏيندڙ ميملز جانورن ۽ پکين جي ساهه کڻن واري سرشتو ۽ انساني هاضمي جو نظام کي متاثر ڪري ٿو. ان وائرس وسيلي انسانن کي هن وقت 4 کان پنج قِسمَ جا روڳَ (بيماريون) لڳا آهن. سڀ کان وڌيڪ هڪ قِسم "انساني ڪورونا سارس CoV" وائرس جو روڳُ آهي، جيڪو سارس بيماري جو وسيلو بڻجي ٿو. اهو يگاني قِسم جو روڳُ آهي، ان سان مٿانهين ۽ هيٺانهين ٻنهين ساهه کڻڻ وارو سرشتو برابر ۾ مُتاثر ٿئي ٿو، ۽ ڪنهن مهل وري آنڊَن ۽ معدي (پيٽ) جي نمونيا ٿي ويندي آهي. ڪورونا وائرس عام طور ساماڻيل ماڻهن کي سرديءَ جو زڪام (نزلو) ٿيڻ جو سڀ کان وڏو ڪارڻ آهي.
سرديءَ ۾ ٿيندڙ ان عام زڪام وانگر ڪورونا وائرس جي اثر جو اندازو لڳائڻ ڏُکيو آهي، ڇاڪاڻ تہ اهو نَڪَ وائرس (سردي جو عام نزلو) جي اُبتڙ هوندو آهي. انهيءَ ريت ليبارٽري ۾ انساني ڪورونا وائرس جي تحقيق ۽ نشونما پڻ مشکل آهي. ڪورونا نمونيا، وائرس نمونيا يا تہ سڌوسنئون يا اڻ سڌي ريت جراسيمي نمونيا جو سبب پڻ بڻجي سگهي ٿو. ڪُڪِڙين ۾ انيڪ برونچائٽس وائرس (IBV) نہ رُڳو ساهه کڻڻ جي سرشتو (ريسپائريٽري سسٽم) تي اثرانداز ٿئي ٿو پر پيشاب جي رستي کي پڻ رنڊڪ وجهي ٿو ۽ ان جو امڪان هجي ٿو تہ اهو وائرس ڪُڪڙين جي سمورن عضون ۾ پکڙيل هُجي. انهيءَ ريت ڪورونا وائرس پوکَ (فصل) جي جانورن ۽ پالتو جانورن ۾ پڻ ڪيترن ئي بيمارين جو ذريعو بڻجي سگهي ٿو، جِن ۾ ڪُجھ روڳَ خطرناڪ هوندا آهن. ڪورونا وائرس عام طور ڳئون ۽ سوئر ٻنهين پالتو فارمي جانورن کي ٿيندو آهي ۽ انهن ٻنهين ۾ دست جي بيماريءَ جو سبب بڻبو آهي.
بچاءَ جا اُپاءَ
ڪورونا وائرس جو ڪوبہ خاص تصديق ٿيل علاج يا دوا ناهي، پر ڪُجهہ احتياطي اُپاءِ آهن:
ٻاهريان ڳنڍڻا
زمرو:ڪوروناوائرس
ٽيھ اکريون
ٽيهه اکريون: (ڪتاب) ادبي بورڊ جي لوڪ ادب جو  ڪتاب پنجن سوَن صفحن کان به مٿي آھي. ٽيهه اکريون يا سي حرفي، سنڌي ٻوليءَ جي لوڪ ادب جي هڪ انفرادي صنف آهي ۽ دنيا جي ڪنهن به ٻوليءَ ۾ ان جو ڪو مثال ڪو نه ٿو ملي. ڊاڪٽر نبي بخش خان بلوچ صاحب جي نگرانيءَ هيٺ هي گڏ ڪيل ٽيونجاهه ٽيهه اکريون، ان صنف جو نمايان نمونو آهن. ٽيهه اکريءَ ۾، سنڌي الف- بي جي انهن ٽيهن اکرن جي اچارن سان بند ٻڌا وڃن ٿا، جيڪي عربي رسم الخط مان اختيار ڪيا ويا آهن. اهي بند يا ته پابند نظم جي صورت ۾، يا بيتن ۽ ڏوهيڙن جي صورت ۾ چيا وڃن ٿا، ۽ شاعر ضرورت آهر انهن ۾ پنهنجون ترميمون ۽ اضافا ڪندا رهيا آهن. ٽيهه اکريءَ جي سڀ کان وڏي خصوصيت آهي تجنيس-حرفي، هونهن به وادي-سنڌ جي ڪلاسيڪي شاعريءَ ۾ تجنيس-حرفي نهايت مقبول صنف آهي. ٽيهه اکريءَ ۾ شاعرن انهيءَ کي اڃائي خوبصورت نموني ۾ ادا ڪيو آهي. هن ڪتاب جي هڪ اهم خصوصيت اها به آهي ته ڪيترائي اهڙا نوان شاعر معلوم  ٿيا آهن، جن جي سنڌي پڙهندڙن کي اڳ ڪا به ڃاڻ ڪانه هئي. ٽيهه اکريون، اسان جي سموري ڪلاسيڪي ادب وانگر مذهبي موضوعن کان شروع  ٿيون،  ۽ وقت  جي رفتار سان شاعرن انهيءَ ۾ اصلاحي ۽ عشق ۽ محبت جا مضمون پڻ آندا آهن. اسان جي مڃيل عظيم شاعرن، شاهه، سچل، حمل وغيره کان سواءِ، نون شاعرن جون ٽيهه اکريون به نهايت ئي سهڻيون ۽ دلپذير نظم جو نمونو آهن.مثال طور لعل محمد ’لعل‘ جي ٽيهه اکري ”سسئي“ هڪ  بيمثال چيز آهي. ڇا سندس لفظن جي نزاڪت آهي، ڇا سندس قافيي جو ڪمال!_ بي ئون برهه بقاءَ جي، لڳيس ڪا لوري، تن ۾ تار تکيري، جيءَ اندر جمهوري، گهمي پئي گوندر ۾، ناڪس ندوري، روئي رت گاڏهون، ڇپر ۾ ڇوري- وغيره رڳو انهيءَ هڪڙي ٽيهه اکريءَ ۾ ستن سوَن کان به وڌيڪ مصرعون آهن، جن مان هر هڪ ۾ تجنيس کان سواءِ، استعاري ۽ لفظي صنعتن ۽ خيال جي گهرائيءَ جا اعليٰ نمونا ملن ٿا.
جهلاوان
بلوچستان جي هن علائقي جھلاوان جو بنياد سترهين صديءَ ۾ پيو. 1853ع ۾ انگريزن هن علائقي کي سنڌ ۽ بلوچستان جي دنگ جو علائقو قرار ڏنو هو.
پکيڙ
جهلاوان يا جهالاوان جي ڏکڻ ۾ قلات، اتر ۾ ساراوان، اولهه ۾ ڪڇي جا ميداني علائقا ۽ سنڌ جڏهن ته اوڀر ۾ مڪران ۽ خاران جا علائقا اچي وڃن ٿا. مولائي شيدائي مرحوم پنهنجي ڪتاب ”بلوچستان جي مختصر تاريخ“ (1941ع) ۾ جهلاوان جي تعريف هن ريت ڏني آهي: ”مڪران کان مٿي جهلاوان جو علائقو آهي. هن جي پکيڙ 16 هزار چورس ميل آهي. منجهس سهراب، زهري، ڀڳوانا، خضدار، زيدي، ڪاپار، وڍ ۽ نال علائقا اهم آهن. سڄي ملڪ ۾ جبلن جون شاخون آهن، جي هالا، هربوئي، دئووار سڏجن ٿيون. سهراب جو علائقو زرخيز آهي. جبلن جي دامن ۾ ميوات گهڻي ٿئي ٿي. نال سمنڊ جي سطح کان 4100 فوٽ مٿي آهي. نال، وڍ ۽ خضدار مکيه شهر آهن.“
وادي
جهلا وان بلوچستان جي اهم وادي آهي. قلات، جدر (Gidar)، ڀاڳوانا، زهري، فيروزآباد ماٿري، وڍ، نال، سارونا، جئو (Jau) ۽ شڪئي نديءَ وارا علائقا هن ۾ اچي وڃن ٿا. جهلاوان ۾ خضدار، بلوچستان جو ٻيو نمبر وڏو شهر آهي. بلوچستان گزيٽيئر موجب جدگال هن علائقي جا قديم باشندا آهن، جيڪي اصل نسل ۾ سنڌي آهن. جدگالي جت/ جاٽ به سڏائيندا آهن. سندن ڪيترا پاڙا آهن، جهڙوڪ: مير واڙي علائقي جا ڪورڪ يا فرڪ، چڪوءَ جا ڄام ۽ ڇٽا، مولالڪ جا ڄام، باغبان جا جانتواني، زهريءَ جا رئيس، ساسولي ۽ فيروزآباد (خضدار لڳ) جا مردوئي مينگل، سڀ جدگالي آهن. جدگالي خود جتن جو پاڙو آهي. اڳتي هلي انهن مان ڪن قبيلن پاريڪو، نال ۽ ڪي بزنخو علائقن مان هجرت ڪري هتي آباد ٿيا، ڪي وري ڪڇي جي ميداني علائقي ۽ پنجاب ڏانهن لڏي ويا. جھلاوان/ جهالاوان جي ٽي ڀاڱي چار آبادي لاڏائو قبيلن تي مشتمل آهي. جيڪي گھڻو ڪري مالوند ماڻهو آهن، جيڪي جتي مال جو چارو ڏسن، اوڏانهن لڏين. آڪٽوبر ۽ نومبر ڌاري سنڌ ڏانهن به رخ ڪن ٿا. اتي ڪچي جي علائقن ۾ کين مال لاءِ گاهه پٺو جام مليو وڃي ۽ پوءِ ڪڻڪ جي لاباري مهل لابارو به ڪن. مارچ ڌاري وري پنهنجن ماڳن ڏي موٽن ٿا.
قبيلا
مٿئين ۽ وچين جھلاوان جا لاڏائو قبيلا مولا لڪ ۽ گاجي لڪ ذريعي سنڌ ۾ ايندا آهن، ڪي کيرٿر جي لڪن مان گذري ايندا آهن. سارونا ۽ خدراني جي علائقي وارا سيوهڻ کان لاڙڪاڻي تائين جي ڪچي واري علائقي ڏانهن، جڏهن ته ميرواڙي علائقي وارا گھڻو ڪري لس ٻيلي ۽ ڪراچيءَ جو رخ ڪندا آهن. هنن جا رشتا قديم وقت کان سنڌين سان رهيا آهن ۽ اڄ به سنڌين سان سڱاوتي ڪن ٿا. پوءِ جن وٽ پنهنجو ٻني ٻارو ٿي پوي، اهي هجرت ڪونه ڪن. پر بهار جي مند ۾ مستقل رهندڙ ماڻهو به پنهنجو مال ڪاهي هجرت ڪن ٿا. اهڙي رسم کي هي ’هتم خواري‘ سڏين ٿا. علائقي جي غير آباد هجڻ سبب ٻاهران ماڻهو گھٽ ايندا آهن. پر خاران جا ڪجهه رخستاني ۽ مري ڪڇي علائقي کان لڏي هتي اچي آباد ٿيا آهن. هتي ’براهوي‘، ’مغربي ۽ مشرقي بلوچي‘، ’جدگالي‘ ۽ ’لوهڙي چيني‘ ٻوليون ڳالهايون وڃن ٿيون.
سردار
جهالاوان ۾ هر قبيلي جو پنهنجو سردار آهي، جيڪو گھڻو ڪري پشت به پشت هلندو رهي ٿو. 1901ع ۾ هتي جي ڪل آبادي 52،751 هئي. اها آبادي ٻاهرين جي اچڻ ڪري وڌي وئي آهي. هي اڪثر ڪري مسلمان آهن، پر هتي ڪي هندو به رهن ٿا. هتي مزارن ۽ قبرستانن جي ٿورائي آهي. مزارون اڪثر ساديون آهن. گهڻو ڪري لوڙهي جي اندر قبر ٿئي ٿي. قبر مٿان گاري جي اوساريءَ سان چوڪنڊي ٺهيل هوندي آهي. عام طور مزار تي چڙا ۽ گھنڊ گھڙيال لڳل هوندا آهن. پير ڪمال شاهه جي مزار، جيڪا نورگامان (زهري ضلع) ۾ آهي يا پير سلطان عارفي، خضدار ۾ پير عمر، مولا لڪ وٽ پير ڪمال شاهه ۽ پير لاکي جون پڪيون مزارون آهن.
جيئي سنڌ هلچل
thumb|کاٻو|جيئي سنڌ هلچل جو بنيادي جھنڊو جيئي سنڌ جو نعرو، سڀ کان اڳ سنڌ جي قومي شاعر شيخ اياز جي هڪ ڪهاڻيءَ ’پاڙيسري‘ ۾ 1947ع ڌاري ڪم آندو ويو هو. ان بعد اهو نعرو ترقي پسند هاري اڳواڻ سنڌ هاري ڪميٽي جي صدر ڪامريڊ حيدربخش جتوئيءَ پنهنجي شعر ’جيئي سنڌ، جيئي سنڌ، جام محبت پيئي سنڌ‘ ۾ ڪم آندو. ان نعري ون يونٽ مخالف تحريڪ ۾ وڌيڪ مقبوليت ماڻي. خاص ڪري، ان نعري، جي. ايم. سيد جي فڪر جي روشنيءَ ۾ تنظيمي شڪل تڏهن ورتي، جڏهن ون يونٽ مخالف تحريڪ جي آخري ڏينهن ۾ ”جيئي سنڌ نوجوان محاذ“ جڙيو. اُن زماني ۾ ’سنڌ نيشنل اسٽوڊنٽس فيڊريشن‘ نالي شاگردن جي تنظيم به سرگرم هئي. جيڪا ڪميونسٽ پارٽيءَ جي ذيلي تنظيم هئي، پر ان ۾ قومپرست سوچ جا شاگرد پڻ شامل هئا. جڏهن جي. ايم. سيد ون يونٽ جي خلاف نيشنل عوامي پارٽيءَ جي بلوچ ۽ پختون اڳواڻن سان گڏجي پهرين سنڌ، پختونخوا ۽ بلوچستان ۾ ’ائنٽي ون يونٽ فرنٽ‘ ۽ بعد ۾ 1969ع ۾ ’سنڌ متحده محاذ‘ قائم ڪري، ون يونٽ خلاف تحريڪ کي سرگرم ڪيو ته نواب شاهه ۾ ’سنڌ متحده محاذ‘ جي شاخ کلڻ وقت، قومپرست سوچ جي شاگردن سنڌ نيشنل اسٽوڊنٽس فيڊريشن کان ڌار ٿي، ’سنڌ نيشنل اسٽوڊنٽس فيڊريشن‘ (قومپرست گروپ) قائم ڪيو. اڳتي هلي ’جيئي سنڌ نوجوان محاذ‘ ۽ ’سنڌ نيشنل اسٽوڊنٽس فيڊريشن‘ (قومپرست گروپ) گڏجي ’جيئي سنڌ اسٽوڊنٽس فيڊريشن‘ جو قيام عمل ۾ آندو، جنهن ڪهاڙيءَ واري جهنڊي کي تنظيم جهنڊو قرار ڏنو.
تاريخ
هتي هن سيڪشن ۾ تمام جلد جيئي سنڌ تحريڪ جي تاريخي حوال لکيو ڪيو ويندو
ستر وارو ڏهاڪو
1970ع جي ملڪي چونڊن ۾ جي. ايم. سيد سنڌ جي مڪمل صوبائي خودمختياري (جنهن ۾ مرڪز کي صرف ٽي کاتا ملڻا هئا) جو پروگرام کڻي، ’سنڌ متحده محاذ‘ جي پليٽ فارم تان حصو ورتو. بنگلاديش جي قيام کان پوءِ نئين صورتحال ۾ هن پنهنجي ساٿين جو اجلاس حيدر منزل ڪراچيءَ ۾ سڏائي، ’سنڌ متحده محاذ‘ جو نالو تبديل ڪري ’جيئي سنڌ محاذ‘ ٺاهيو. جنهن جي پروگرام جو مُکيه نُڪتو ”سنڌ جي سياسي، ثقافتي ۽ اقتصادي آزادي“ طئي ڪيو ويو، جڏهن ته جيئي سنڌ محاذ جي جدوجهد جا بنيادي مَتا: نيشنلزم، سيڪيولرزم، سوشلزم ۽ جمهوريت رکيا ويا. ان اجلاس ۾ جيئي سنڌ محاذ جو صدر جي. ايم. سيد ۽ جنرل سيڪريٽري رئيس غلام مصطفيٰ ڀرڳڙي ٿيو. ان اجلاس ۾ شاهه محمد شاهه، مدد علي سنڌي، اقبال ترين، امان الله شيخ، عبدالخالق جوڻيجي، عبدالحئي پليجي ۽ ٻين شاگرد اڳواڻن ۽ قومپرست سياستدانن شرڪت ڪئي. جيئي سنڌ محاذ جي قيام واري وقت ۾ پيپلز پارٽيءَ سنڌي ٻوليءَ جو بل سنڌ اسيمبليءَ ۾ پاس ڪرايو ته ان تي هڪ ڌُر ان تي اعتراض ڪيا ۽ سنڌ ۾ لساني جهڳڙا ٿيا. ان صورتحال ۾ 1 آگسٽ 1972ع تي سنڌي ماڻهن کي متحرڪ ڪرڻ لاءِ جي. ايم. سيد، جيئي سنڌ محاذ جي پليٽ فارم تان سڄيءَ سنڌ جو دورو ڪيو، جنهن ۾ قومپرست ڪارڪن ۽ اديب ساڻس گڏ هئا. انهيءَ دوري دوران جي. ايم. سيد تي مسلم ڪاليج حيدرآباد ۾ بم جو حملو ٿيو، جنهن ۾ هڪ ڪارڪن شهيد ۽ ڪيترا زخمي ٿيا. قومي ڪارڪن عمر شورو ۽ نامور مصور گل محمد کتري زخمي ٿيا. عمر شورو زخمي ٿيڻ بعد معذور بڻجي ويو. ان حملي جي باوجود جي. ايم. سيد پنهنجو دورو ۽ سرگرميون جاري رکيون. ان تي، اُن وقت جي سنڌ جي وڏي وزير ممتاز علي ڀُٽي کيس گهر ۾ نظربند رکيو. سيد جي مسلسل نظربنديءَ جي ڪري جيئي سنڌ محاذ جون سرگرميون جاري رهي نه سگهيون.
ضياءَ کان بعد
آڪٽوبر 1977ع ۾ سن شهر ۾ جي. ايم. سيد پنهنجي هم خيال قومپرست ساٿين ۽ ڪارڪنن کي سڏايو، جنهن ۾ نئين سر جيئي سنڌ محاذ کي فعال ڪري ان جو پهريون ڪنوينر نامور قومي دانشور عبدالواحد آريسر مقرر ٿيو، جڏهن ته محاذ جا ٻيا مُکيه اڳواڻ مولابخش لغاري، سرور سهتو، عطاءُ الله انڙ، عبدالخالق جوڻيجو، ڪيهر خان بڙدي ( بيبرڪ سنڌي ) جمن دربدر وغيره هئا. اهو جنرل ضياءِ الحق جي مارشل لا جو دؤر هو. سياسي سرگرمين تي سخت پابنديون هيون. ان هوندي به جيئي سنڌ محاذ جي جاکوڙي ڪردار عبدالواحد آريسر ، جمن دربدر ، عاجز منگي ڪيهرخان بڙدي ( بيبرڪ سنڌي )۽ ٻين ڪافي ڪارڪنن سميت وقتن فوقتن ڳوٺ ڳوٺ وڃي قومي ڪچهريون منعقد ڪري سنڌي ماڻهن ۾ قومي شعور ۽ سنڌ جي آجپي جو احساس پيدا ڪيو ۽ جيئي سنڌ هلچل شهرن ۽ تعليمي ادارن مان نڪري سنڌ جي ڳوٺن ۽ شهرن تائين پهچي وئي. جيئي سنڌ محاذ هر قومي مسئلي تي سرگرميون جاري رکيون، پر منڍ کان وٺي سنڌ ۾ ڌاري آبادڪاريءَ جي خلاف تمام گهڻي ۽ مسلسل جدوجهد ڪئي. ان تحريڪ دوران ڪي مکيه واقعا هي هئا: جنوري 1979ع ۾ جڏهن وقت جي حڪومت بنگلاديش کان بهارين کي گهرائڻ جو فيصلو ڪيو، ته سندن آمد کي روڪڻ لاءِ جيئي سنڌ محاذ ڪراچي ايئرپورٽ جي ٻاهران تمام وڏو مظاهرو ڪيو، جنهن ۾ قومي سوچ رکندڙ اڪثر اڳواڻ موجود هئا. 26 جنوري 1979ع تي ٿيندڙ ان مظاهري ۾ لکين ماڻهن شرڪت ڪئي. نتيجي طور حڪومت کي بهارين کي گهرائڻ وارن جهازن کي مؤخر ڪرڻو پيو.
مارشلائي دور بعد
thumb|کاٻو|جيئي سنڌ هلچل جو بينر 1991ع ۾ جڏهن مسلم ليگ جي حڪومت وري بهارين کي گهرائي پنجاب ۾ آباد ڪرڻ جو فيصلو ڪيو ته جيئي سنڌ محاذ موقف رکيو ته اهي ماڻهو پنجاب ۾ نه رهندا، بلڪ ريل ۽ روڊ رستي سنڌ ايندا، ان تي احتجاج ڪرڻ لاءِ سنڌ، پنجاب، سرحد کي بند ڪرڻ لاءِ ڪمون شهيد وٽ تاريخي ڌرڻو هنيو ويو، جنهن ۾ هزارين مردن ۽ عورتن شرڪت ڪئي. انهيءَ ئي مسئلي تي 1992ع ۾ جيئي سنڌ محاذ سڄيءَ سنڌ ۾ ڪامياب پر امن هڙتال ڪئي. جيئي سنڌ محاذ ابتدا کان وٺي عدم تشدد واري پاليسيءَ تي عمل پيرا رهيو آهي. ان ئي عرصي ۾ اسٽيبلشمينٽ جيئن ته سنڌ جي سياست نسلي بنيادن تي ورهائي ڇڏي هئي، پر جيئي سنڌ محاذ بنا ڪنهن رنگ، نسل ۽ مذهب جي تفريق جي، قومي بنياد تي سياست جاري رکي. جيئي سنڌ محاذ جي ذيلي تنظيمن ۾: جيئي سنڌ اسٽوڊنٽس فيڊريشن (شاگردن جي تنظيم)، سنڌي ناري تحريڪ (عورتن جي تنظيم)، لطيف سنگت (ٻارن جي تنظيم) ۽ سنڌي پورهيت سنگت (مزدورن جي تنظيم) سرگرم رهيون. اِن عرصي ۾ ڊاڪٽر قادر مگسي، ڊاڪٽر دودي مهيري ۽ مير عالم مريءَ يونيورسٽيءَ جي تعليم مڪمل ڪرڻ بعد جيئي سنڌ محاذ ۾ شرڪت ڪئي. جيئي سنڌ محاذ جي جدوجهد دوران سياسي حڪمت عمليءَ تي اختلافن جي بنياد تي 1990ع ڌاري جيئي سنڌ اسٽوڊنٽس فيڊريشن جي شاگردن، تعليم مڪمل ڪرڻ بعد ’جيئي سنڌ تحريڪ‘ جي نالي سان الڳ جماعت ٺاهي، جنهن جو پهريون صدر گل محمد جکراڻي ٿيو، ان جي مُکيه اڳواڻن ۾ بشير خان قريشي، ڊاڪٽر نياز ڪالاڻي ۽ ٻيا شامل هئا. ان کان پـوءِ جـيـئـي سنڌ محاذ ۽ جيئي سنڌ تحريڪ الڳ الڳ پليٽ فارمن تان جي. ايم. سيد جي سرپرستيءَ ۾ قومي سياست ۾ ٻن قومي پارٽين جي صورت ۾ سرگرم رهيون. سندن نظرياتي موقف جي. ايم. سيد وارو ئي رهيو. ان عرصي ۾ ڊاڪٽر قادر مگسي ڌار ٿي، پهرين جيئي سنڌ ترقي پسند پارٽي ۽ بعد ۾ سنڌ ترقي پسند پارٽي ٺاهي، ۽ جيئي سنڌ هلچل جي نقطهء نظر سان اختلاف ڪندي، پنهنجو جهنڊو ۽ منشور الڳ بنايو ان دوران جيئي سنڌ جي نالي سان ڪم ڪرڻ وارا ڪجهه ٻيا گروپ به وجود ۾ آيا. جهڙوڪ: ”جيئي سنڌ قومپرست پارٽي“، جنهن جو اڳواڻ قمر ڀٽي هو ۽ ”جيئي سنڌ انقلابي تنظيم“ جي اڳواڻي شفيع محمد برفت ڪئي.
جي ايم سيد جي فوتي
25 اپريل 1995ع تي جيئي سنڌ هلـچـل جـي بانـي، مـفـڪـر ۽ رهبر جي. ايم. سيد جي وفات بعد جيئي سنڌ محاذ جي چيئرمئن عبدالواحد آريسر ۽ جيئي سنڌ تحريڪ جي اڳواڻن گل محمد جکراڻي، بشير خان قريشي ۽ جيئي سنڌ انقلابي تنظيم جي شفيع محمد برفت ۽ ٻين ڪوششن ڪئي ته مرحوم جي. ايم. سيد جي وڇوڙي جي ڏک کي ٻڌيءَ، طاقت ۽ تنظيم ۾ تبديل ڪجي. جنهن بعد جيئي سنڌ هلچل ۾ نئين صف بندي ٿي. جيئي سنڌ محاذ جي چيئرمئن عبدالواحد آريسر ۽ ان جي ساٿين، جيئي سنڌ تحريڪ ۽ جيئي سنڌ انقلابي تنظيم جي ڪارڪنن سان گڏجي هڪ نئين جماعت ’جيئي سنڌ قومي محاذ‘ ٺاهي، جنهن جو اعلان جي. ايم. سيد جي چاليهي تي ٿيل جلسي ۾ ڪيو ويو. جيئي سنڌ قومي محاذ جو ڪنوينر عبدالواحد آريسر، ڊپٽي ڪنوينر بشير خان قريشي چونڊيا ويا، جڏهن ته ٻين مُکيه اڳواڻن ۾ گل محمد جکراڻي، سيد زين شاهه، سيد غلام شاهه، ڊاڪٽر نياز ڪالاڻي، ڊاڪٽر مير عالم مري، شفيع محمد برفت، قيوم منگي، شبير احمد جمالي، شفيع ڪرناڻي ۽ ٻيا شامل هئا. جڏهن ته جيئي سنڌ محاذ جي اڳواڻن مان عبدالخالق جوڻيجي نئين پارٽيءَ ۾ شامل ٿيڻ بدران پنهنجي ڪجهه ساٿين سميت ’جيئي سنڌ محاذ‘ جي نالي سان ئي ڪم جاري رکيو، جنهن جو چيئرمئن عبدالخالق جوڻيجو ٿيو ۽ ٻين مُکيه اڳواڻن ۾ سرور سهتو، هاشم کوسو، علي نواز ٻٽ، ڊاڪٽر برڪت جتوئي، خان محمد ڀيو، امر جوڻيجو ۽ احمد خان چانڊيو شامل هئا. جيئي سنڌ قومي محاذ ۽ جيئي سنڌ محاذ پنهنجي پنهنجي حڪمت عمليءَ تحت جدوجهد جاري رکي. وقت گذرڻ سان سياسي ۽ تنظيمي اختلافن جي بنياد تي مختلف پارٽيون ۽ گروپ ٺهندا ۽ هڪ ٻئي ۾ ضم ٿيندا رهيا آهن. جن جو مختصر وچور هن ريت آهي: جيئي سنڌ قومي محاذ جي ڪجهه ميمبرن، تشدد ۽ عدم تشدد جي معاملي تي اختلاف ڪندي ’جيئي سنڌ متحده محاذ‘ جي نالي سان الڳ جماعت ٺاهي، جيڪا اڄ ڏينهن تائين قائم آهي ۽ ان جي سربراهي شفيع محمد برفت ڪري رهيو آهي. هن پارٽيءَ جا ڪارڪن عدم تشدد جي پاليسيءَ جا حامي نه آهن.
حوالو
زمرو:تاريخ سنڌ (1947ع-تاحال)
مير فتح علي شاه
مير فتح علي شاه اسلام ۾ ڦهليل فرقيواريت جي خاتمي ۽ مسلمانن ۾ ٻڏي پيدا ڪرڻ لاءِ مسلم نوجوانن ۾ هڪ تحريڪ جوآغاز ڪيو. انهي مشن کي وڏائڻ لاءِ پاڻ ڪيتريون ئي مضمون تحرير ڪيا. پاڻ هن وقت اسلامڪ پريڇنگ سينٽر جا صدر آهن
ولادت
مير فتح علي شاه 18 جنوري 1985 عيسوي جي صبح سنڏ جي تاريخي شهر عمرڪوٽ جي لڳ ڳو ڇيله ۾ هڪ سيد گهراڻي ۾ جنم ورتو، سندن گهراڻو علمي ۽ ادبي لحاظ کان هڪ تاريخي حيثيت رکي ٿو ، سندس والد سيد علي محمد شاه عاجز عمرڪوٽ ضلعي جي مشهور و معروف شخصيتن مان هڪ آهن ، سندن ڏاڏو ميون محمد حسن شاهه پنهجي دور جو ڪامل ولي گذريو آهي جنهن بابت قاضي عبدالرحمان هاليپوٽو پنهجي هڪ مقالي ۾ لکن ٿا ته مرحوم ميان حاجي محمد حسن شاهه وڏو عالم ۽ علم دوست ٿي گذريو آهي سندس سڄي زندگي درس تدريس ۽ عالمن جي خدمت ۾ گذري ، ميون صاحب مولودن جو به وڏو شائق هو ، سنڌ جا مشهور مولودي جسڪاڻي ۽ مڱڻهار وٽس سال ۾ ٻه ٽي ڀيرا ايندا هئا ، ميئن صاحب جي چانهه جڳ مشهور هئي ، جيڪا صبح ۽ شام هلندي هئي ۽ جنهن ۾ هر وقت 25 کان 30 ماڻهو شريڪ هوندا هئا ، ميون صاحب ٻانگ ۽ نماز جي وقت جو سخت پابند هو ، نماز به پاڻ پڙهائيندو هو ۽ ٻانگ به گهڻو ڪري پاڻ ڏيندو هو هي بزرگ به پنهنجي اباڻي قبرستان چيلهه ۾ آرامي آهي. پاڻ حضرت شاه اسماعيل رح بن سيد تاج الدين عرف شاهه طريل جي اولاد مان آهن جن جي آخري آرامگاه ضلعي بدين جي قديم شهر ٽنڊي باگي ۾ آهي. هي بزرگ دين اسلام جي تبليغ جي سلسلي ۾ هتي آيا هئا.
تعليم
مير فتح علي شاه پنهنجي تعليم دور جو آغاز آبائي ڳوٺ چيلهه کان شروع ڪيو جنهن بعد پبلڪ اسڪول حيدرآباد ۾ داخلا ورتائون ، جنهن بعد کين سنڌ يونيورسٽي ڄامشورو ۾ سائيڪالاجي ڊپارٽمنٽ ۾ داخلا ملي ، سندن ڪتاب نمي دانم ۾ پاڻ ڪجه مضمون سائيڪالاجي تي پڻ لکيا اٿن
فرقيواريت
دين اسلام ۾ وڏندڙ فرقيواريت ۽ مولوين جي ذاتي جهڳڙن جي ڪري اسلام کي جيڪو نقصان پهتو آهي ان جي مثال دنيا جي آڌو آهي ، مسلمان تفرقي جي وجه سان دنيا جي ڪمزور قوم بڻجي ويا آهن. مير فتح علي شاه مسلمانن ۾ ديني شعور پيدا ڪرڻ ۽ متحد ٿي رهڻ لاءِ تحريرن کان آغاز ڪيو. جن مان ڪجه هن ريت آهن
ابو ايوب انصاري
حـضـور نبي ڪريـم صلي -الله- عليه وسلم جو جان نثار -اصحابي- ،