مرزا_قليچ_بيگ
خدمتون
هي عالم شخص هڪ ئي وقت سنڌي، انگريزي، فارسي، عربي، ترڪي ۽ اردو زبانن تي دسترس رکندڙ هو. سندس علمي ۽ ادبي پورهئي تي نظر وجهبي، ته هو هڪ ئي وقت افساني، ناٽڪ، ناول، تنقيد، شاعري، تاريخ، تهذيب، تعليم، اخلاق، مذهب، طب، تصوف، سوانح، آتم ڪٿا، لغت، ٻوليءَ، سائنس، لطيفيات، لسانيات، گرامر، موسيقيءَ، زراعت، باغباني، سائنس، حشرات الارض، ٻارن جي ادب، تقابلي مذهب، مطلب ته علم ادب جي ڪيترين ئي شاخن تي ڪتاب ترجمو ۽ الٿو ڪندي نظر اچي ٿو، پر سندس وفات کان اڄ تائين سندس علمي پورهيو مڪمل صورت ۾ ڇپائجي نہ سگھيو آھي.سندس پوٽي مرزا اعجاز علي بيگ، مرزا صاحب جي ڪتابن جي نئين سر ترتيب ڪئي آهي. ڪتبخانو درست ڪيو اٿائين ۽ مرزا صاحب جي هر هڪ شيءِ کي حفاظت سان سنڀالڻ شروع ڪيو آهي. هن تازو جيڪا فهرست مرتب ڪئي آهي، اُن مطابق مرزا صاحب جا جملي تصنيف ٿيل ڪتاب 457 ٿين ٿا مرزا صاحب پنهنجي زندگيءَ ۾ جيڪي مختلف زبانن ۾ ڪتاب لکيا، اُنهن جا صفحا هيٺينءَ طرح شمار ٿيل آهن: ”1890ع ۾، مرزا قليچ بيگ ’دلپسند قصا‘ جي عنوان سان ”Lamb’s tales from Shakespear“ جو ترجمو، ٻن ڀاڱن ۾ ڪيو. مرزا صاحب، سنڌي ادب جي ٻين شاخن سان گڏ پڇاڙيءَ تائين آکاڻيون به لکندو آيو، جن مان ڪي هي هيون: ’شيطان جي ناني‘ (1916ع)، ’دل وندرائيندڙ ڳالهيون‘ (1918ع)، ’ٻاراڻا گل ڦل‘ (1918ع)، ’ٻارن جي وندر ۽ پروليون‘ (1922)، ’ڪريس‘ (يوناني تاريخي ڳالهيون – 1923ع)، ۽ ’گلابي جوڙو‘ (1926ع).“ علم ادب جي شاگردن کي اِهو معلوم آهي ته جديد ناولن، ناٽڪ ۽ ڪهاڻين جا موضوع هميشہ انساني زندگيءَ جا قدر ئي رهيا آهن. اِن سلسلي ۾ مرزا صاحب جو طبعزاد ناول ”زينت“، اُن دور جي سنڌي معاشري جي قدرن جي نمائندگي ڪري ٿو. هن ناول جي اڀياس مان اِها خبر پوي ٿي ته اُن وقت سنڌي معاشري جا قدر ڪهڙا ڪهڙا هئا؟ اهڙيءَ طرح مرزا صاحب 1914ع ۾ ”شريف بيگم“ جي عنوان سان سنڌي ٻوليءَ ۾ پهريون افسانو لکي، سنڌي ادب ۾ ”جديد ڪهاڻيءَ“ جي صنف جي شروعات ڪئي ۽ پنهنجن همعصر نثر نويسن جو ڪهاڻيءَ جي صنف طرف ڌيان ڇڪايو. سنڌي ادب جي تاريخ ۾ سال 1864ع کان وٺي 1929ع تائين واري دور کي ”سانگي ۽ قليچ دور“ سڏيو ويو آهي خانبهادر محمد صديق ميمڻ جي مطابق: ”سنڌ جي قديم خواه جديد اديبن ۾ مرزا صاحب جو درجو ممتاز آهي. سنڌي ادب جي خدمت جيتري مرزا صاحب ڪئي اوتري ڪنهن به ٻئي نه گذريل زماني ۾ ڪئي آهي ۽ نه هلندڙ زماني ۾. هُو سنڌي نثر جو علمبردار هو. هن کان اڳ ننديرام، ڪيولرام ۽ ڪوڙي مل سنڌيءَ ۾ با محاوره ڪتاب، جدا جدا مضمومنن تي لکيا، پر جنهن تيزي ۽ روانيءَ سان مرزا صاحب سنڌي ڪتاب تصنيف ۽ تاليف ڪيا، تن جو اندازو اُهي ڪري سگهندا، جنهن اُهي ڪتاب نظر مان ڪڍيا هوندا.“ خانبهادر وڌيڪ لکي ٿو تہ:”هوُ ناول ۽ ناٽڪ نويسيءَ ۾ پنهنجو مٽ پاڻ هو. ناٽڪ نويسيءَ ۾ مشهور انگريز ڊراما نويس ’شيڪسپيئر‘ جا ڪيترائي ڊراما ترجمو ڪري، سنڌي ادب ۾ کوٽ جي پورائي ڪيائين. اُنهن ناٽڪن ۾ مرزا صاحب، پنهنجي شعر سان، اصليت به قائم رکي آهي. سنڌي ناولن ۾ ’زينت‘ بلند پايي جو ناول آهي، جنهن جهڙو مثال اڃا سنڌ ۾ ظاهر ئي ڪو نه ٿيو آهي.“ ڊاڪٽر اينيمري شمل لکي ٿي تہ:”مرزا قليچ بيگ جي زندگي، سنڌي ادب ۽ سنڌي زبان کي ارپيل هئي. سنڌي شعر توڙي نثر جو خال ڀرڻ لاءِ هن مشرقي توڙي مغربي شاعرن، عالمن، اديبن، مفڪرن، دانشورن، فيلسوفن ۽ صوفين جي مختلف ڪتابن جو گهرو مطالعو ڪيو ۽ اُنهن مان شعر توڙي نثر جا جوهر چونڊي، اُنهن جو آسان سنڌيءَ ۾ ترجمو ڪري، پنهنجي پڙهندڙن آڏو رکيا. هن اهڙو ڪو به موضوع ڪونهي ڇڏيو، جنهن تي سندس قلم نه وهيو هجي. کيس جيڪو سٺو ڪتاب هٿ لڳو، تنهن کي جهول ۾ وڌائين. شيڪسپيئر جي مشهور ڊرامن کي به سڀ کان اول نثري صورت ۾ آندائين ۽ بعد ۾ اهڙيءَ ته مهارت سان ترتيب ڏنائين جو ڄڻ ته اُنهن ڊرامن ۾ پيش ڪيل واقعا ۽ حادثا مقامي سر زمين ۾ ٿيل هجن، اُن سان گڏ شرلاڪ هومز جي جاسوسي ناولن جو سنڌيءَ ۾ ترجمو ڪيائين. اڻ کانسواءِ جرمنيءَ جي جنگ، چين ۽ اُتي جا ماڻهو ۽ يورپ جا وڏا ماڻهو جهڙا ڪتاب به اُنهيءَ ساڳئي جذبي سان ترجمو ڪيائين، جنهن جذبي سان جانورن، مقناطيسي ڪشش، سائنس جي حيرتناڪ ڪارنامن ۽ سياسي اقتصاديات بابت لکيائين.“ وڌيڪ لکي ٿي تہ:”مرزا صاحب يورپ جي عظيم ناولن جو سنڌيءَ ۾ ترجمو ڪيو. سندس ترجمو ڪيل ناولن ۾ ’وڪٽرهيوگو‘ جي تصنيف ’مصيبت ماريا، سائينءَ سنواريا‘ جي نالي ترجمو مشهور آهي. مرزا صاحب پنهنجي هن ڪم لاءِ ڪتابن جي چونڊ رڳو يورپ جي اديبن تائين محدود ڪانه رکي، پر آمريڪي اديبن، فارسي جي ڪلاسيڪي ادب توڙي عربي ادب کي به سنڌي ۾ آندائين. اُنهن ۾ امام غزالي، سعدي، جامي ۽ مولانا روميءَ جي مثنوين کي به سنڌيءَ ۾ ترجمو ڪيائين.“ پروفيسر ڊاڪٽر نور افروز خواجه، پنهنجي تحقيقي مقالي ۾ مرزا قليچ بيگ کي ”بسيار نويس اديب“ سڏيو آهي. پروفيسر لال سنگھ اجواڻي لکيو آهي ته: ”مرزا صاحب جو پهريون طبعزاد ناول ’دلارام‘ آهي ۽ سندس ٻيو طبعزاد ناول ’زينت‘ آهي. سندس اِهي ٻيئي ڪامياب ناول آهن.“ ڊاڪٽر شمس الدين عرساڻي پنهنجي هڪ مقالي ۾ لکي ٿو ته: ”عموماً اسان جا محقق ۽ نقاد، مرزا قليچ بيگ کي فقط هڪ مترجم ڪري ليکيندا آهن، ليڪن منهنجيءَ نظر ۾ هو اصلوڪو ليکڪ وڌيڪ هو. هڪ اوريجنل اديب هو ۽ طبعزاد شاعر هو، جنهن ادب ۽ زبان جي سلسلي ۾ تمام وڏيون خدمتون بجا آنديون. هُو فڪشن، تنقيد، لسانيات، سنڌ جي سياسي فڪر ۽ تاريخ جي سلسلي جو محقق ۽ عالم هو. اُن بابت ’سنڌ جا قديم شهر ۽ اُن جا ماڻهو‘ سندس مشهور تصنيف آهي. هُو پنهنجي وقت جو ادبي محقق ۽ سوانح نگار به هو، جنهن آڳاٽن ۽ پنهنجي دور جي شاعرن جا ڪلام مرتب ڪيا. ’ثابت علي شاهه جا مرثيا‘ چئن جلدن ۾، ’ديوانِ قاسم‘، ’ديوانِ فاضل‘ ۽ ’رسالو ڪريمي‘ وغيره هن ڇپايا. ’ميان حسن علي آفندي جي سوانح حيات‘، ’شعر جو شرف ۽ شان‘ ۽ ڪيئي سندس مقالا ۽ مضمون ڇپيل آهن. ’سائو پن يا ڪارو پنو‘ سندس آتم ڪهاڻي آهي. هُو پهريون محقق آهي، جنهن سنڌي ۾ ’شاهه لطيف جو رسالو‘ تصحيح ۽ ترتيب سان ڇپايو، جنهن کي کانئس پوءِ هر ايندڙ محقق شاهه لطيف جي مستند ماخذ طور استعمال ڪيو. ماهر لسانيات جي حيثيت ۾ هن سنڌي ٻولي جي وڏي خدمت بجا آندي، ان سلسلي ۾ ’سنڌي ٻوليءَ جو ويا ڪرڻ، ’لغات لطيفي‘ ۽ ’لغات ڪريمي‘ لسانيات جي خيال کان نهايت اهم اشاعتون شمار ٿين ٿيون. مطلب ته هن ادب ۽ ٻوليءَ جي هر فيلڊ ۾ ڪم جي شروعات ڪئي ۽ ايترو ذوق ۽ تجسس پيدا ڪيو، جو ٿوري ئي عرصي ۾ ٻيا لکندڙ به سندس تقليد ڪندي، سندس نشانِ راهه تي هلڻ لڳا.“ پروفيسر جي اي الانا لکي ٿو تہ:مرزا صاحب ناولن، ناٽڪن، مضمومنن ۽ ٻين صنفن ۾ جيڪي ڪتاب لکيا يا جيڪي ڪتاب ترجمو ڪيا، اُنهن جي ترجمي ڪرڻ ۾ به پاڻ اهڙو ئي انداز بيان ۽ اُسلوب ڪم آندائون جو اُهي ڪتاب ترجمو ٿيل گهٽ ۽ تبعزاد يعني اصلوڪا لکيل ڪتاب وڌيڪ لڳن ٿا. اهڙو ثبوت سندس ترجمو ٿيل ڪتابن جهڙوڪ: ’شاهه ايليا‘، ’حسنا دلدار‘، ’فيروز دل افروز‘، ’گولن جا گوندر‘، ’گلن جي ٽوڪري‘، ’انڪوائري آفيسر‘، ۽ ’شمشاد مرجانه‘ وغيره مان ملي ٿو. مرزا صاحب سنڌي نثر ۾ علم ادب، تهذيب جي ارتقا، علم الانسان، علم اللسان، لطيف شناسي، سنڌ جي تاريخ، سنڌجي جاگرافي، اقتصاديات، علم نباتات، حشرات الارض ۽ حيات بعد الممات کان سواءِ سائنسي موضوعن تي به بيشمار ڪتاب ترجمو ڪيا. مضمون نويسيءَ جهڙي مشڪل صنفن، جنهن ۾ اونهن ۽ ڳوڙهن خيالن ۽ سوچن کي ڳڻيو ويندو آهي، انهيءَ صنف ۾ به مرزا صاحب برطانيا جي مشهور مفڪر ’بيڪن‘ (Bacon) جي لکيل مضمونن (Bacon’s Essays) کي ’مقالات الحڪمت‘ جي عنوان سان سنڌي ٻوليءَ ۾ ترجمو ڪيو. مرزا صاحب جي وڏي ڪاميابي سندس طبعزاد ناول ”زينت“ آهي، جنهن ۾ ڪٽنبي ماحول جو حقيقي نقشو چٽيو اٿس. هن ناول ۾، مرزا صاحب پنهنجي دور جي وچولي طبقي جي هڪ سنڌي ڪٽنب جي جيوت جي تصوير پيش ڪئي آهي. هن ناول ۾، مرزا صاحب سنڌ جي گهريلو سماج جي ماحول جا اِصطلاح، چوڻيون ۽ پهاڪا ڪم آندا آهن. ڊاڪٽر الانا وڌيڪ لکي ٿو تہ: عبارت ۾ سلاست جي لحاظ کان مرزا صاحب کي انگريزي زبان جي اديب ’گولڊ سمٿ‘ وانگر سنڌي جي عوام کي سليس ٻوليءَ ۾ نثر ڏنو. سندس نثري جملن ۾ نزاڪت، سلاست، سندرتا ۽ ڪوملتا کانسواءِ سندس عبارت ۾ رواني، ٻوليءَ ۾ رس ۽ ميٺاج ڀريل آهي. سندس ڪو به جملو تڪلف وارو نه آهي. هُن، سنڌي ٻوليءَ ۾ بيان ڪرڻ جي انداز يعني Style (اُسلوب) ۽ عبارت آرائيءَ ۾ انقلابي تبديليون آنديون. ان ڪري هن دعوى ڪرڻ ۾ ڪو به وڌاءُ ڪو نه ٿيندو ته ديوان ننديرام ۽ اُڌارام جي سنڌي هڪ خاص نموني ۾ اُسلوب واير هئي، جنهن کي ديوان ڪوڙي مل ۽ مرزا صادق علي بيگ سڌاري ۽ سنواري، ۽ کانئن پوءِ واري زماني جي نثر نويسن لاءِ نوان دڳ گهڙيا ۽ انهيءَ دڳ کي شاهراهه بڻائڻ وارو شمس العلماء مرزا قليچ بيگ هو. ”سنڌي نثر کي اول اول جن چئن بزرگن نثر نويسن سنڀاليو هو ۽ ترقي ڏياري هئي، اُنهن ۾ ديوان ڪوڙمل چندن مل، رشي ڏيارام گدومل، پرمانند ميوارام ۽ مرزا قليچ بيگ جا نالا وڏي عزت ۽ احترام سان ورتا ويندا آهن.“ سندس دوست راجرشي ڏيارام گدومل پنهنجي هڙان ان وقت جا ڏيڍ لک رپيا خرچ ڪري سندس متعدد ڪتاب ڇپرايا. هندو ناشرن، ميشرس پوڪرداس ائنڊ سنس شڪارپور، ميشرس ويڙهومل کٽڻمل ائنڊ سنس سکر ۽ ميشرس هريسنگ ائنڊ سنس سکر، پڻ سندس ڪتاب وڏي تعداد ۾ شايع ڪيا. آزادي بعد، سنڌي ادب بورڊ طرفان پنجاهه کن ننڍا وڏا ڪتاب شايع ڪيا ويا آهن، جن مان ڪجهه ورائي ورائي شايع ڪيا ويا آهن.