cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
موجوده دور ۾ سنڌ جي لاڙ وارو ڀاڱو
يار محمد قلات ۾ وڃي سياسي پناه ورتي هئي. بعد ۾ شاهي درٻار آڏو پيش پيو. ان زماني ۾ مغل اوج جو سج لڙي چڪو هو. ان ڪري باغين سان صلح ڪري وقت ٽپائي رهيا هئا. يار محمد کي معاف ڪري ديره جات جو گورنر مقرر ڪيو ويو ۽ کيس خدا يار خان جو لقب ڏنو ويو هو (143). هن قانوني ۽ سياسي اختيار حاصل ڪرڻ کان پوءِ پهريون ڪم اهو ڪيو جو، خدا آباد نالي ڪلهوڙن جي ٽين راڄڌانيءَ جو بنياد رکيو، جيڪا سيوهڻ کان سترهن ميل اتر اولهه طرف هئي. ان کان سواءِ کيس سوِيءَ جي گورنري ۽ اتر سنڌ ۾ روپاه جو پرڳڻو به مليو. ڪلهوڙا گهراڻي مان ان وقت بغاوت وارو جنون ختم ٿي چڪو هو. هيءُ پنهنجي قوم جو ارڙهن سالن تائين لٺ سردار رهيو ۽ 1719ع ۾ وفات ڪيائين. ان وقت دهلي درٻار جو اعليٰ عملدار ۽ معزز انسان هو. هن کان پوءِ نور محمد سندس گاديءَ تي ويٺو. ان زماني دهليءَ جو مغل فرمانروا محمد شاهه هو، جنهن کيس سندس پيءُ يار محمد وارا ساڳا خطاب ۽ القاب ڏنا. هن دائود پوٽن سان جنگيون ڪيون. سنڌ ۽ ملتان جي وچ تي موجود علائقا فتح ڪيا ۽ قلات جي بورهين کي ٻه ڀيرا شڪست ڏني. سنه 1736ع ۾ بکر جو قلعو سندس حوالي ڪيو ويو. ٻئي سال کيس ٺٽي جو گورنر مقرر ڪيو ويو. اهڙيءَ ريت سڄي سنڌ سندس حڪمرانيءَ هيٺ اچي وئي. هيءُ شاه حسين جي موت کان (1555ع) پوءِ پهريون ماڻهو هو، جنهن ساري سنڌ تي پنهنجو راڄ قائم ڪيو. سنه 1737ع ۾ هن جي وجود سان سنڌ ۾ ڪلهوڙا دور شروع ٿيو. نور محمد کي حڪومت ڪئي اڃا سال مس گذريو هوندو جو نادر شاه هندستان تي حملو ڪيو ۽ تکو تکو ڌوڪيندو سنه 1739ع جي شروع ۾ ئي وڃي دهليءَ نڪتو هو. ان کان پوءِ هن ۽ محمد شاه جي وچ ۾ ان ئي سال اندر هڪ صلح نامون ٿيو هو، جنهن ۾ شهنشاه محمد شاه سنڌجو وڏو حصو نادر شاه جي حوالي ڪيو هو. هيٺ ڏنل ٽڪرو فريزر Frazer جي لکيل ڪتاب، ”لائيف آف نادر شاه“ مان کنيو ويو آهي.
صلح جي عهدنامي مان اسان کي معلوم ٿئي ٿو ته سانڱر وارو وهڪرو سنڌو درياه جي هڪ ڇارهه هو. هن مان هيءَ حقيقت واضح ٿئي ٿي ته ڇوڙ واري علائقي جي وچئين ڀاڱي ۾ 1591-92ع کان وٺي 1739ع تائين، يعني ڏيڍ صديءَ جي عرصي دوران وڏيون تبدليون اچي چڪيون هيون. ان زماني ۾ سنڌوءَ جو مکيه وهڪرو سانگرا جي پيٽ مان وهندو هو. درياه ڪجهه الهندي ڏانهن کسڪي، وڃي هالا جي اولهه ۾ وهڻ شروع ڪيو هو. ان کان مذڪوره شهر جو ڏکڻ ڏئي اڀرندو رخ ڪري گهلو Ghalu جي پيٽ مان وهي، نصرپور وٽان گذرندو هو. گهوٽاڻي ڳوٺ ۽ نصرپور جي وچ تي سنڌو ائين وهندو رهندو هو. ان کان اڻويهه سال پوءِ درياه اوچتو الهندي رخ اختيار ڪيو ۽ نصرپور کان پنهنجو صدين واريو وهڪرو ڇڏي، گهڻو اولهه ڏانهن هليو ويو. ڏسڻ ۾ اچي ٿو ته ان دور ۾ سانڱري وارو وهڪرو اڃا به وهي رهيو هو. ان جي ذڪر جو ڪارڻ هتي اهو آهي ته مغل شهنشاه طرفان ايران جي بادشاه کي ڏنل علائقن مان ڪجهه حصو سانگري وهڪري ۽ سنڌوءَ درياه جي وچ تي پڻ موجود هو. ڪنهن به ڏيهي مورخ ائين ڪڏهن ڪونه لکيو آهي، ته هن وهڪري کي نصرپور کان هيٺ به سانڱرا جي نالي سان سڏيو ويندو هو. صلح جي عهد نامي ۾ هن وهڪري کي ويندي سمنڊ ۾ ڇوڙ ڪرڻ تائين، سانڱرا جو نالو ڏنو ويو آهي. ان جو سبب مان اوهان کي سمجهايان ٿو. صلح جي عهدنامي مطابق علائقن جي جهڙي نموني سان حد بندي ڪئي وئي آهي، ته جيئن ان نقطئه نطر سان لاڙ ۾ ريڻ وارو وهڪرو ٻنهي ملڪن جو دنگ مقرر ڪرڻ لاءِ مناسب هو. پر صلح نامي ۾ جوڻ ۽ ان جي ماتحت علائقي جو به ذڪر موجود آهي. جيڪو عهدنامي مطابق ايران جي بادشاه کي مليو هو، جيڪو ريڻ جي اوڀر پاسي هو. جيڪڏهن انهن جو ذڪر واضح طريقي سان نه ڪيو وڃي ها، ته سمجهيو وڃي ها ته اهي مغل سلطنت سان شامل آهن. اهڙو مثال اسان کي سماوتي جي ذڪر مان به ملي ٿو. مذڪوره علائقو نصورپور جو محال هو ۽ هاڻي محبت ديري وارو پرڳڻو به ان ۾ شامل آهي. اهو علائقو به ريڻ جي اڀرندي طرف آهي. ڪيٽڙا Ketra جو ماڳ آءٌ سڃاڻي ڪونه سگهيو آهيان. ۽ هيءُ ۽ تربين Terbin ڳوٺ جو نالو، ٻئي، اچار ۾ بگڙيل ڏسڻ ۾ اچن ٿا. جيڪي سڃاڻپ کان پري آهن. رام قلعو شايد ڪراچيءَ وارو رام باغ آهي، جنهن جو بنياد صلح نامي کان چوڏهن سال اڳ ۾ رکيو ويو هو. سنڌ جو اهڙو سياسي ورهاڱو نور محمد ڪلهوڙي کي ڏاڍو ڏکيو لڳو. سندس سياسي شعور کيس ڄڻ سئين چوٽيءَ ڪيرائي وڌو هو. هن نادر شاه جي ارادن جيمخالفت ڪري ۽ کيس شهنشاه نه مڃي، غلطي ڪئي هئي. پر هن، اهڙي غلطي محسوس ڪرڻ ۾ دير ڪانه ڪئي هئي. نادر شاه اڇا ڪابل ۾ هو جو کيس نور محمد جي بغاوت ڪرڻ جو پتو پيو. ڪابل کان نومبر جي پڇاڙي ڌاران، سنه 1739ع ۾ نڪتو ۽ پهرين فيبروريءَ اچي لاڙڪاڻي پهتو. اتي کيس معلوم ٿيو ته ميان نور محمد پنهنجو خزانو کڻي عمر ڪوٽ ڏانهن هليو ويو آهي. نادر شاهه شهدادپور واري رستي سان سندس پيڇو ڪيو. عمر ڪوٽ جي قلعي تائين پهچڻ کان اڳ سندس هراول دستي ميان نور محمد کي سڪست ڏئي، گرفتار ڪري ورتو. جيڪو ان وقت پنهنجو خزانو ڪاٿي پوري لشڪر وٺي ڪيڏانهن وڃي رهيو هو. چيو وڃي ٿو ته اهو ڪروڙ روپين جي لڳ ڀڳ هو (ڀ-44) نادر شاهه اهو خزانو کوٽائي ٻاهر ڪڍايو. ميان نور محمد کي معاف ڪيائين. پر سنڌ جو اهو علائقو جيڪو مغل شهنشاه طرفان عهد نامي مطابق کيس مليو هو ۽ جيڪو ڪنهن زماني ميان نور محمد جي حڪمراني هيٺ هو، سو سندس گهر جي باوجود ميان کي ڏيڻ کان انڪار ڪيائين. ان زماني ۾ ڪلهوڙن کي سنڌ جو فقط وچولو ۽ لاڙ وارو حصو ڏنو ويو. سنڌ جو اتر اولهه وارو ڀاڱو قلات جي خان جي حوالي ڪيو ويو هو ۽ اتريون پاسو داؤد پوٽن کي ڏنو ويو هو. ڪلهوڙن جي حڪمرانيءَ مان سنڌ جو وڏو حصو نڪري ويو هو. ان کان سواءِ کانئن ججهو خزانو به کسيو ويو ۽ ساليانو ويهه لک روپيه ڏن ڀرڻو پيو هون.
اهڙيءَ ريت سنڌ جي اپت وارو حصو ايران جي هٿ اچي ويو، مٿان سالياني ڏن جو ڳاٽي ڀڳو بار، تنهن هن بدنصيب ملڪ جي هڻي چيلهه چٻي ڪري وڌي (32) سنڌ، جيئن ته گهڻو عرصو دهليءَ جي غلام رهي، تنهنڪري مٿانس گهڻو ڏاڍ ۽ ڏهڪاءُ رهيو. وڏا محصول مڙهي زوري وصول ڪيا ويندا هئا. سنڌ جو سياسي ڪعبو هاڻي ايران بڻيو هو. قنڌار ۽ بولان جو لڪ اتان جي حڪمران جي هٿ هيٺ هئا، جن جا محصولن جي گهر ۽ اوڳڙ وارا طريقا دهلي وارن کان ڪجهه نرم هئا. ڪلهوڙا هنن کي خراج تيستائين ادا ڪونه ڪندا هئا، جيستائين اوڳڙ لاءِ فوجي دستا ڪونه ايندا هئا. محصول جي اوڳڙ جا فوجي طريقا ڦر لٽ، مار ڌاڙ ۽ شهر ساڙي رک ڪرڻ کان سواءِ ٻيو ڪجهه ڪونه هوندا هئا. خراج نه ڏيڻ جي غلطي حڪمران ڪندا هئا ۽ ڏاڍ جي چڪيءَ ۾ پيسندا هاري ناري ۽ پورهيت هئا. پوري صديءَ تائينس نڌ سان اهڙي جُٺ ٿيندي رهي. ڪڏهن سنڌ کي خراج ڏيڻ کان ڍر ڏني ويندي هئي. ڪڏهن وري ان کي ڏيڻ تي سخت مجبور ڪيو ويندو هو. ڪڏهن سنڌي مزاحمت به ڪندا هئا. ڪڏهن مٿن حملا به ٿيندا هئا. آخرڪار سندن پونير شاه شجاع جڏهن ڪمزور ٿيو ۽ ڪلهوڙن جي گادي نشينن ٽالپرن کان ڏن وٺي ڪونه پئي سگهيو، ته انگريز سرڪار ان ڳالهه کي نئون ڪيو. سنه 1839ع ۾ انگريز سرڪار، نادر شاه جي گادي نشينن جي پونير کي خراج ڏيڻ واسطي ٽالپرن کي مجبور ڪيو ۽ چيو ته کيس باقي رهتِ اٺاويهه لک روپيه ڏئي، ليکو سئون ڪن. اهڙيءَ ريت خراج جي رقم جي ادائگي پوري ٿي. سنه 1748ع ۾ نادر شاهه کي قتل ڪيو ويو. احمد شاهه ابدالي جيڪو سندس سپهه سالار هو، تنهن افغانستان تي پنهنجو راڄ قائم ڪيو. اهڙيءَ ريت سنڌ، ايران جي ماتحتيءَ مان نڪري، افعانستان جي ڏن ڀرو ٿي. ٿورو وقت ته احمد شاهه ابدالي پنهنجي مامرن کي نبيرڻ ۾ مشغول رهيو ۽ سنڌ جي لاڙ واري ڀاڱي ڏانهن ڌيان ڏئي ڪونه سگهيو. ميان نور محمد کي وجهه ملي ويو، جنهن کيس ڏن ڏيڻ ۾ دير ڪئي. جڏهن احمد شاه ابدالي ڏن وٺڻ لاءِ سنڌ تي ڪاهي آيو، (33) ته ميان نور محمد جيسلمير ڏانهن نڪري ويو ۽ اتي وفات ڪيائين. ميان نور محمد جي وفات کان پوءِ سندس وڏي پٽ ميان مرادياب سندس گادي سنڀالي، پر ٽن سالن جي حڪمرانيءَ کان پوءِ کيس تخت تان لاهي غلام ساهه راڄ سنڀاليو، پوءِ سندس ڀاءُ عطر خان، احمد يار خان ۽ هن جي وچ ۾ تخت جي سوال تان اچي مامرو متو، جيڪو سالن تائين هلندو رهيو. اهو ڦيٽاڙو هلندو رهيو. نيٺ احمد شاه ابداليءَ 1761ع ۾ غلام شاه کي سنڌ جي حڪمران طور قبولي هن منجهيل مامري کي نبيري ڇڏيو (ڀ -45)
ميان غلام شاه، ڪلهوڙا گهراڻي ۾ سڀني کان وڌيڪس گهارو حڪمران هو. هي پنهنجو خاندان ۽ قبيلي مان هوشيار ۽ داناءُ مڻهو هو. هن اڳرائي ڪري ٻين ملڪن تي به حملا ڪيا. سنڌ ۾ هن لاءِ ڪو مامرو منجهيل ڪونه هو ۽ نه وري کيس ڪنهن کي نيچو نوائڻو هو. سندس ارادو هو ته هو بغاوت جو ڦريرو ڦڙڪائي، سنڌ جي آزاديءَ جو اعلان ڪري. هن پنهنجي طاقت کي وڌيڪ مستحڪم ڪرڻ لاءِ ڪڇ تي ٻه ڀيرا ڪاهيو. هن پهريون حملو 1763ع ۾ جهارا تي ڪيو، جنهن ۾ هن جي سرسي ٿي. ٻئي حملي دوران، هو اڳتي وڌندو وڃي ڪڇ جي راڄڌاني ڀرسان پهتو ۽ راه کي مجبور ڪيائين ته لکپت ۽ بستا جا بندر سندس حوالي ڪري. غلام شاه جي اصلي نيت اها هئي ته هيءُ ملڪ فتح ڪري سنڌ سان ملائي ڇڏي، ڪڇ جا رهواسي راجپوت هئا (ڀ-46) هنن پنهنجي ڌرتيءَ جو بچاءُ سرترين تي رکي ڪيو هو. جڏهن حالتون نازڪ موڙ تي پهچنديون آهن، ته راجپوتي رت تي هڪ وحشت طاري ٿي ويندي آهي. غلام شاه ان فتح تي به ڏاڍو مگن هو. هيءُ سوڀ کيس ڏاڍي مهانگي پئي هئي، جنهن لاءِ هن پنهنجا اڪيچار ڪونڌر ڪهايا هئا. مذڪوره جنگ ۾ سنڌ جو هيءُ حڪمران ڪڇ جي ڪنهن ٿوري ڀاڱي تي سوڀ حاصل ڪري سگهيو هو. هن جي دور سان واڳيل جيڪي دلچسپ واقعا آهن، تن ۾ سنڌو درياه جي وهڪري جي تبديلي نمايان آهي، جيڪا 1758-59ع ۾ آئي ۽ ٻيو واقعو حيدرآباد قلعي جي اڏاوت آهي. مذڪوره قلعي جو بنياد 1768ع ۾ رکيو ويو.
اڳين صديءَ دوران درياهي وهڪرن ۾ جيڪي تبديليون آيون، انهن سڀني مان وڌيڪ سنڌ اندر ۽ سنڌو درياه جي وهڪري ۾ آيون آهن، درياه جو مکيه وهڪرو ته پنهنجو اصلي پيٽ ڇڏي، پورو هڪ سو ميل پنهنجو رخ مٽائي ويو ۽ ٿي سگهي ٿو ته ان کان به گهڻو هجي. ساڳي وقت ريڻ وارو وهڪرو به سڪي ويو، جيڪو سنڌوءَ جي هاڻوڪي وهڪري کان پورا ستر ميل پري هو. اهو چئي ڪونه ٿو سگهجي ته ريڻ واري وهڪري کان مٿان ۽ اوڀر طرف ڪو ٻيو وهڪرو به موجود هو يا نه. جيڪڏهن اهو هوندو به ته، اهو به ريڻ جيان سڪي ويو هوندو، جنهن جو ڇوڙ جي اوڀر واري علائقي جي کيتيءَ تي ناڪاري اثر پيو هوندو. ان جو سبب اهو هو ته سنڌو درياه پنجويهه ڊگريون ۽ چاليهه فوٽ ڊگهائي ۽ اٺهٺ ڊگريون ۽ ايڪٽيهه فوٽ ويڪرائي ڦاڪ وٽان هڪدم وڪڙ ڪري، اولهه ڏانهن وهڻ لڳو ۽ ڏکڻ اوڀر ڏانهن وهندر اڳيون وهڪرو بند ٿي ويو. مون کي پڇا ڪرڻ تي معلوم ٿيو ته رخ بدلائڻ کان اڳ ۾ نصرپور واري وهڪري ۾ ٿورن سالن تائين پاڻي هوريان هوريان گهٽبو ويو ۽ نيٺ بند ٿي ويو. هن حقيقت مان معلوم ٿيندو، ته سنڌو جو اولهه وارو وهڪرو آهستي آهستي پنهنجو رخ تبديل ڪري رهيو هو. هن وهڪري بابت ڪئپٽن ايف برٽن F.Burton کي جيڪي حقيقتون مليون، سي مٿين حقيقت سان هڪ جهرائي رکن ٿيون، جن کي هو پاڻ، ڪا ڪهاڻي تصور ڪري ٿو. هو صاحب پنهنجي ڪتاب، ”هسٽري آف سنڌ“ ۾ لکي ٿو ته ”سنڌي ماڻهو درياهن جي وهڪرن مٽائڻ جي مامري ۾ ڪي هٿ جون هڻي، پنهنجين ڳالهين کي وڃي اوجهڙ ۾ هڻندا آهن ۽ ٻين مشرقي ماڻهن جيان ڪا ڏند ڪٿائي ڳالهه ملائي، تيليءَ مان ٿنڀ بڻائي ڇڏيندا آهن. درياهي وهڪري جي تبديليءَ جي موضوع تي جڏهن حيدرآباد جي هڪ جهونڙي کان پڇيم، تڏهن واراڻيائين ته سندس پيءُ جي ڏينهن ۾ فوجي ڪئمپ ڪوٽڙيءَ جي سامهون درياهه لانگها ٿي ويندو هو“ ڪئپتن برٽن کي هيءَ ڄاڻ سنه 1884ع ۾ ملي. ان ليکي سان ان جهونڙي جو پيءُ ارڙهين صديءَ جي پوئين اڌ جي حقيقتن کان ضرور واقف هوندو. معلوم ائين ٿئي ٿو ته ان زماني ۾ نصرپور وارو وهڪرو هوريان هوريان سڪي رهيو هو ۽ اولهه واري نئين وهڪري ۾ هوريان هوريان پاڻي وڌي رهيو هو. ان ڪري امڪان اهي، ته ڪنهن موسم ۾ درياه لانگها ٿي ويندو هوندو ۽ پوڙهي جي بيان ڪيل حقيقت بلڪل صحيح آهي، ڪئپتن برٽن جو هيءُ لکڻ ته ”هتان جا ڏيهي ماڻهو ڪجهه هٿ جون به هڻي وٺندا آهن“ صحيح ڪونه ٿو لڳي.
هن وڏي تبديليءَ، سنڌو درياه کي، اولاهين ٽڪرائتي علائقي جي دنگ سان موجود لٽاسي خطي ۾ آڻي بيهاريو آهي.س ندس ڇڏيل ۽ موجوده وهڪري جي وچ ۾ ستر ميلن جي وٿي آهي. ان وقت کان وٺي موجوده دور تائين درياهه ڪنارو کائيندو پائيندو وڃي ٽڪرين جي بلڪل ڪڇ ۾ پيو آهي. مذڪوره جابلو علائقو اولهه کان اوڀر ڏانهن لهندو ۽ لهنوارو ٿيندو وڃي ٿو. اهڙيءَ ريت سيوهڻ کان ٺٽي تائين درياه کي اولهه ڏانهن سرڪڻ لاءِ ڪا جاءِ ئي ڪانه آهي. ريڻ وهڪري جي سڪي وڃڻ ڪري، سندس پاڻيءَ تي آباد ٿيندڙ علائقي کي ڏاڍو هاڃو رسيو، پر ڦليلي ڦات جي پاڻي ان برپٽ واري جوءِ کي سائو ستابو ڪري ڪجهه پورائو ڪيو. هيءَ ڇاڙهه حيدرآباد کان ڇهه ميل اتر سنڌو مان ڇڄندي هئي ۽ گنجي ٽڪر جي اوڀارين ڪڇ ڏئي، سنڌوءَ جو پراڻو پيٽ اڪري، وڃي ريڻ واري ڇڏيو وهڪري ۾ پوندي هئي ۽ ڪيترن ميلن جي پنڌ تائين ان جي پراڻي پيٽ مان به وهندي هئي. جنهن ماڳ وٽان ڦليلي ڦاٽ درياه جي مکيه وهڪري کان ڇڄي ڌار ٿئي ٿو. اتان ئي سنڌوءَ جي ڇوڙ واري ٽڪنڊي جي شروعات سمجهڻ گهرجي. ڇاڪاڻ ته هي وهڪرو درياه کان ڇڄڻ کان پوءِ سمنڊ ۾ ڇوڙ ڪرڻ تائين وري ڪاٿي به سنڌوءَ سان ڪونه ملندو آهي. وچ تي ڪاٿي کيس گونيءَ جي نالي به سڏيو ويندو آهي. سندس صورت آبپاشيءِ جي هڪ وڏي واه جهڙي هوندي آهي. سڪندر اعظم جي جنگي مهم سان لاڳاپيل تاريخ جي شارحن ۽ محققن جي خيال مطابق، ان دور جو پٽالا شهر انهن ماڳن تي هو، جتي هاڻي حيدرآباد آهي، ڇاڪاڻ ته اها ڇوڙ واري ٽڪنڊي جي شروعاتي نڪتي وٽ موجود آهي. کين اهو وهم ۽ گمان به ڪونه آهي، ته ڇوڙ جي ٽڪنڊي جو هي سِرو فقط اڳئين صديءَ جي ڳالهه آهي. هن حقيقت کي به وساري ڇڏين ٿا ته سڪندر جنهن اوڀارين وهڪري سان هاڪاري ويو هو، سو به درياه جيڏو وڏو وهڪرو هو.“ پر ان جي جاءِ تي ڦليلي، درياه جي هڪ ننڍڙي ڇاڙهه آهي (144)
فقط ڦليليءَ جي هتان وهڻ ڪري غلام شاهه ڪلهوڙي کي حيدرآباد جي قلعي اڏڻ جو خيال آيو هو. هن کان اڳ ۾، سنه 60-1759ع ۾ کاڻوٺ جو شهر اڏيو هو. پر درياهه جي ٻوڏ جي خطري سبب ان شهر کي به ڇڏيو ويو. هن 1762-63ع ۾ (145) شاه پور جو بنياد رکيو هو. کيس اهو خيال هوندو هو ته راڄڌاني اهڙي جاءِ تي قائم ڪئي وڃي، جتي درياه جي ٻوڏ کان بچاءُ هجي. سندس ڀاءُ مراد ياب خان، مراد آباد نالي هڪ راڄڌانيءَ جو بنياد رکيو هو، پر درياه ان کي ٻوڙي پائي کڻي ويو هو. ان ڪري کيس ڊپ ٿي بيٺو. هن سوچيو ته راڄڌاني ڪنهن محفوظ ماڳ تي هجڻ گهرجي. مذڪوره مرادآباد جو شهر نصرپور ڀرسان هو، جيڪو 1656-57ع واري ٻوڏ ۾ لڙهي ويو. مراد ياب خان ۽ سندن ٻن پٽن ٻيڙيءَ ۾ چڙهي نڪري جان بچائي هئي. بعد ۾ اتر، سڪرنڊ جي پرڳڻي ۾ وڃي نئين راجڌانيءَ جو بنياد رکيو هئائين، جنهن جو نالو هن احمد آباد رکيو هو. امڪان اهو آهي ته هيءَ ٻوڏ هن علائقي ۾ وڏين درياهي تبديلين ڪري آئي، يا ٿي سگهي ٿو ته هن وڏيءَ ٻوڏ ڪري مذڪوره درياهي تبديليون اچي ويون هيون. خير حقيقت ڇا به هجي، پر اهڙو علائقو موجود ئي ڪونه هو، جيڪو راڄڌانيءَ لاءِ موزون هجي ۽ راڄڌاني ٻوڏ جي تباه ڪارين کان به محفوظ هو ۽ سندس ڪڇ مان ڦليليءَ به تازو وهڻ شروع ڪيو هو، تنهنڪري جيڪڏهن هتي راڄڌاني تعمير ڪئي پئي وئي، ته سڀئي گهربل شرط ۽ سهوليتون پوريون ٿي رهيون هيون. انهيءَ ڪري هن ڪلهوڙي حڪمران نيرون جي ٿرڙ تي سنڌ جي راڄڌانيءَ اڏڻ جو فيصلو ڪيو، جنهن کي نيرون ڪافري به سڏيو ويندو هو. نيرون وارو پراڻو قلعو ناس ٿي چڪو هو، ڀتيون ڊهي پٿرن جا ڍير بڻجي ويون هيون. ڀر وارو پوٺو به پيرن جو قبرستان ٿي ويو هو. مسلمانن جي عقيدي مطابق اهو ڇوٽڪاري ۽ خداءِ جي رحمتن نازل ٿيڻ وارو ماڳ بڻجي ويو هو. غلام شاه هر شيءِ کي ٻهارائي صاف ڪرايو. نيرون جي ياد سان واڳيل نه ڪو پٿر ڇڏيائين ۽ نه وري ڪنهن پير بزرگ جي قبر جي ڪا نشاني ڇڏيائين. سڀ ميڙائي پڌر پالها ڪري، ان وسيع ۽ ويڪريءَ ايراضيءَ تي حيدرآباد جو قلعو جوڙايائين. هي ڪلهوڙا خاندان جي وڏين اڏاوتن مان هڪ هئي، جنهن جو سنه 1768ع ۾ بنياد رکيو ويو هو. هن قلعي ۾ غلام شاهه 1770ع کان رهڻ شروع ڪيو. قلعي جي تعمير کان پوءِ هيءُ حڪمران ٿورو وقت زنده رهيو. سنه 1772ع واري سال ۾ هڪ ڏينهن هن تي اڌ رنگ حملو ڪيو ۽ ٻئي ڏينهن هن، هيءُ فاني جهان ڇڏيو، سندس وفات بابت عام خيال اهو هو ته هن پيرن فقيرن جون قبرون ڊاهي قلعو جوڙايو هو، تن جي پٽن پاراتن ڪري مري ويو.
نصير محمد وڏي عمر ۾ وفات ڪئي. هن کان پوءِ سندس پٽ دين محمد گاديءَ تي ويٺو. هن جي ڏينهن ۾ ڏاڍ ڏهڪاءُ ۽ ڦرلٽ پنهنجي چوٽيءَ تي پهتي هئي. پنهور پنهنجي وڃايل زمين واپس وٺڻ لاءِ هٿ پير هڻڻ لڳا. پر هنن کين شڪستون ڏنيون. جنهن ڪري رهندو به وڏي ڏچي ۾ پئجي ويا. جنهن منظم نموني سان ڪلهوڙا اڳتي وڌي رهيا هئا. تنهن دهليءَ درٻار کي به ڪاوڙائي وڌو هو. ڪلهوڙن کي ختم ڪرڻ جا واضح احڪام ڏئي شيخ جهان کي دهليءَ طرفان روانو ڪيو ويو. شاهي احڪام پورا ڪرڻ لاءِ هي اعليٰ عملدار، بکرجي گورنر کي ساڻ ڪري اڳتي وڌيو. دين محمد لب درياه پرڳڻي جي (142)ڳيريلي ٿاڪ وٽ اچي سندن مقابلو ڪيو، جنهن ۾ شيخ جهان خان مارجي ويو. شاهي درٻار جي اهڙي توهين، سهڻ کان ٻاهر هئي. ان زماني ۾ شهنشاه بهادرشاه جو وڏو پٽ معزالدين ملتان جو گورنر هو، سو پنهنجي سر ڪلهوڙن تي ڪاهي آيو. دين محمد عقلمندي جو مظاهرو ڪندي آڻ مڃڻ جو سوچي، پنهنجي کي شهزادي ڏانهن روانو ڪيو، جنهن بيوقوفي ڪري سندس ڳالهه قبول ڪئي ۽ پوئتي ورڻ لڳو. ڪلهورن جي هڪڙي ٻئي ننڍڙي سپهه سالار سمجهيو ته شهزادو معزالدين ڪلهوڙن جي سگهه ڏسي ڊڄي ويو آهي، تنهنڪري هن پنهنجو لشڪر وٺي وڃي ماٿيلي ۽ اُچ تي حملو ڪيو. ڪلهوڙن جون اهي ڳالهيون ڏسي شهزادي جون اکيون کلي ويون ۽ کيس باغين سان رعايت ڪرڻ جي غلطيءَ جو احساس ٿيو. هن پٺتي موٽي اچي ڪلهوڙن جي علائقن تي حملو ڪيو. ڪلهوڙن جي راجڌاني ڳڙهي ۽ ٻين مکيه شهرن کي ڦري لٽي ناس ڪري ڇڏيائون. دين محمد ڀڄي ويو، پر پوءِ معافيءَ ڏيڻ جي شرط تي اچي پيش پيو. سندس ڀاءُ يار محمد شاهي فوج جي هڪ جٿي تي وڃي حملو ڪيو ۽ کين سخت شڪست ڏنائين ۽ قتل عام ڪيائين. شهزادي، دين محمد کي جنگي باندي بڻايو ۽ آخر ۾ کيس قتل ڪيو ويو.
”مان نادر شاهه کي، اٽڪ درياه، سنڌو درياه ۽ سنڪرا (سانڱرا) درياه جي اولهه پاسي وارا علائقا، جهڙوڪ پشاور ۽ ان جي ڀرپاسي وارو علائقو ڪاب، غزني ۽ پٺاڻن جي رهڻ وارا جابلو علائقا، هزاره جات وار الڪ، بکر جو قلعو، سکر، خداآباد ۽ ٻيا علائقا لڪ، بلوچن ۽ جوکين جي رهڻ واروين ايراضيون ٺٽي جو صوبو، رام قلعو، تربين Terbin جو ڳوٺ، چوڻ (جوڻ)، سما والي (سماواتي) ۽ ڪيترا Ketra وارا شهر ٺٽي جا ماتحت علائقا شهر، ڳوٺ، واهڻ، زمينون، قلعا، بندر ۽ اهي شهر ڏنا، جتي سنڌو درياه جو پاڻي رسي ٿو. سانڪره وهڪري جو اوسو پاسو ويندي سمنڊ ۾ ڇوڙ ڪرڻ تائين، مطلب ته اٽڪ درياه، سنڌو درياه ۽ سانڪره جي وهڪري جو اولهه پاسي وارو سارو علائقو هن بادشاه جي ملڪيت سمجهيا ويندا. لاهري بندر جو قلعو ۽ شهر ۽ اهي علائقا جيڪي اٽڪ درياه، سنڌو درياه ۽ سانڪره وهڪري اوڀر پاسي آهن، سي اڳئين جيان هندستان جي شهنشاه جي ملڪيت رهندا.
شاه جهان آباد ۾ لکيو ويو، تاريخ 4 محرم 1152هه مطابق 2 اپريل 1739ع.
مير عبدالله ٽالپر کي ڪو تجربو ڪونه هو (36) ڌڪا ٿاٻا کائي نيٺ سنڌ موٽي آيو (ڀ-52) ۾ اچي ميان عبدالنبيءَ جي پيش پيو، جنهن ٿوري وقت کان پوءِ کيس مارائي ڇڏيو. ٽالپر وري سياسي سگهه حاصل ڪري ويا. هنن مير فتح عليءَ خان جي اڳواڻيءَ ۾ ميان عبدالنبيءَ تي حملو ڪري، کيس ڊورائي ڪڍي ڇڏيو. هن وري وڃي قنڌار مان مدد حاصل ڪئي. سنڌين سان ظلم ته پٺاڻن جي هن فوج به ڪيو ۽ ڏاڍو ڪيو، اصلي وڻ وڄائي ڇڏيا، پر مدد خان واري لشڪر کان ڪجهه گهٽ، عبدالنبيءَ کي سخت شڪست ملي. ان کان پوءِ هيءُ سنڌ ائين ڇڏي ويو، جو وري موٽي ڪونه آيو، اهري ريت سنڌ ۾ ڪلهوڙا گهراڻي جي حمراني پوري ٿي. ڪابل جي حڪمران زمان شاه ميرن جي حڪومت کي سنه 1793ع ۾ تسليم ڪيو. هقيقت ۾ ميرن جي راڄ جي شروعات سنه 1783ع ۾ ٿي هئي، پر ڪلهوڙا پنهنجي اقتدار حاصل ڪرڻ لاءِ ڪوششن ۾ رڌل رهيا، نيٺ هلي هلي مايوس ٿي بيهي ويا. اهڙين وڳوڙي حالتن ڪري، سنڌ جون اقتصادي حالتون ڊاوان ڊول ٿيويون ۽ ٽالپر سردارن جي دور ۾ سنڌ جون حالتون وري سڌرڻ لڳيون، ڪلهوڙا سنه 1737ع کان 1783ع تائين ڇائيتاليهه سال سنڌ جا حاڪم رهيا. ان جي جانشين گهراڻي سنڌ کي سري، وچولي ۽ لاڙ جي ٽن سرڪارين ۾ ورهايو ۽ سٺ سالن تائين حڪومت ڪئي. سندن تعلق هتان جي ڏيهي گهراڻي سان هو. سندن سنڌ تي راڄ 1843ع، ۾ انگريزن جي سنڌ فتح ڪرڻ سان ختم ٿيو.
پڻ ڏسو
سنڌ1 سنڌو سنڌو درياءُ لاڙ سنڌو دريا جو ڇوڙ وارو علائقو سنڌي ٻولي سنڌي ٻولي اٿارٽي
ذريعو
سنڌي ٻولي اٿارٽي
وڪيپيڊيا سيل انچارج
انيس ڪاڪا ۽ فهد ميمڻ
سيمسون اگونسٽس
frame|کاٻو|An etching of Samson destroying the temple, from an 1882 German Bible سيمسون اگونسٽس سيمن اگونسٽ (Ancient Greek for "Samson the agonist") جان ملٽن پاران هڪ المناڪ ڪوٺڙي ڊرامو آهي.
انگريزي ڪتاب جي هڪ پوئم جو خُلاصو
سيمن اگونسٽ، سيمسون اگونسٽس جي نالي سان هڪ شعر (Poem) يارنيهن،ٻارنهين جماعت جي انگريزي سيليبس جي ڪتاب ۾ پڻ آهي، جنهن ۾ ذڪر ڪيو ويو آهي ته، سيمسن يا شمشون هڪ زبردست طاقت رکندڙ شخص هيو، جنهن جي تمام طاقت سندس مَٿي جي وارن ۾ هئي، سيمسن اگونسٽ يا شمشون جي هڪ محبوبا هئي، جنهن جو نالو ڊليئلا هيو، جيڪا هڪ يهودي يا عرب فلسطيني عورت هئي ۽ انجي ذريعي سيمسن جي دشمنن هڪ سازش رِٿي، جنهن تحت ڊيليئلا سيمسن کي نشو پياريو ۽ پوءِ سندس بيحوشي جي حالت ۾ مَٿي جا وار ڪوڙي، ڪتري ڇڏيا، سيمسن جيئن ئي ننڊ مان جاڳيو ته هن پهنجو مٿو تمام کالي ۽ هلڪو محسوس ڪيو ۽ پنهنجي مَٿي کي جيئن ئي ڌوڻو ڏنائين ته سندس مَٿي تي ٽِڪڻ هئڻ سبب سندس مَٿيجا وار ڪونه لُڏيا ۽ جلد ئي پوءِ کيس گرفتار ڪيو ويو ۽ کيس هڪ وڏي ميدان ۾ تماشي لاءِ رکيو ويو، جتي فلسطين جي سڄي ملڪ مان وڏا وڏا واپاري، سياستدان، حڪمران ۽ اشرافيا گڏ ٿي هئي.
سيمسن کي زنجيرن ۾ هڪ ٿَنڀي (پول) سان ٻڌو ويو هيو، ۽ ڪوئي به جُرعت نه پئي ڪري سگهيو ته سندس مدِ مقابل ٿئي. سيمسن کي اوچتو جوش اچي ويو ۽ هن جيئن ئي ٿَنڀي کي پنهنجي پوري طاقت سان لوڏيو ته ٿَنڀ اچي هيٺ ڦهڪو ڪيو، اُن سان گڏ تمام ڪَٺا ٿيل بادشاهه، حڪمران، اشرافيا جن ۾ عورتون ۽ ٻار پڻ شامل هيا سيمسن سميت اُن هيٺان اچي دٻجي ويا
Background
thumb|150px|[[Title page of Paradise Regained (1671), the first publication of Samson Agonistes.]]
ڪردار
شخص (Chorus= سنگيت، گاني وارن جي ٽولي، اُهو راڳ جيڪو گهڻا گڏجي ڳائين)
پڻ ڏسو
سيمسون
زمرو:جان ملٽن جي شاعري
اختيار علي خشڪ
اختيار علي ولد ولي محمد خشڪ ڳوٺ حمزو خشڪ لڳ خدا -آباد- ضلع دادوءَ ۾ 1974ع ۾ ڄائو. پرائمري -تعليم- پنهنجي ڳوٺ ۾ ورتائين. راڳ جي لگار ننڍي هوندي کان لڳل هيس. پهريائين، حاجي خان خشڪ کان راڳ سکيو. پوءِ جيئن شوق وڌندو ويس ته سکيا به مختلف استادن کان ورتائين. حافظ محمد اسحاق ٽلٽيءَ وارو راڳداريءَ جو وڏو ڄاڻو هو، جنهن وٽ پڻ راڳ سکيو، موري واري امانت علي کان ڳانو ٻڌرايائين. آخر ۾ گلزار علي خان وٽ پهتو. 2003ع ۾ ريڊيو تي نصير مرزا متعارف ڪرايس. ساڳي سال ٽي وي تي ڪچهري پروگرام ۾ سيد صالح محمد شاهه جي معرفت ڳايائين. سڌو گيت غزل ۽ يڪتاري تي ڪافي ڪلام سٺو ٿو ڳائي. سندس شاگردن جو انگ به ڪافي آهي، -جن- ۾ عبدالغفور جسڪاڻي، محمد قاسم فاروقي، عبدالسعيد خشڪ وغيره اچي وڃن ٿا. -جلال کٽي- ايوارڊ ۽ خداآباد سگا ايورڊ ماڻيا اٿس. عابده پروين، محمد يوسف، محمد شفيع، -ٿر- وارو ۽ فتح علي خان فنڪارن ۾ وڻندا اٿس. -استاد- بخاريءَ کي گهڻو ڳايو اٿس. اڙانه ڪي -بهار- سندس پسند جي راڳڻي آهي.
ڪاليٽا اوليويا (ارجنٽينا)
ڪاليٽا اوليويا ارجنٽينا جي اتر اوڀر واري صوبي سانتا ڪروز جو ھڪ شھر جو نالو آهي جيڪو اينٽلانٽڪ سمنڊ جي سان جارج نار تي واقع آھي. ھن شھر جي 2010 جي مردم شماري مطابق آبادي 70,304 ھئي. ھن شھر جو بنياد 20 نومبر 1901 ۾ بحريہ جي ھڪ ليفٽيننٽ ۽ گارڊيا نيشنل نالي بحري جھاز جي ڪپتان ايگزيڪئيل گٽيرو رکيو.
1428ع
ڊسمبر
زمرو:1428ء زمرو:سال
ڪاليٽا اوليويا (ارجنٽينا)
thumb|left
ھن شھر جي مکيه معاشي سرگرمين ۾ پيٽروليم، رڍن جي فارمنگ ۽ مڇي جو شڪار شامل آهن. ھتان جي بندرگاھ مڇي جي شڪار جي استعمال لاءِ مرڪز آھي ۽ مقامي تيار ٿيندڙ شين جي برآمد جو ذريعو پڻ آھي. ھتان جي يادگارن ۾ سڀ کان وڌيڪ تعريف لائق ايل-گوروسيٽو نالي يادگار آهي جيڪو پيٽروليم صنعت جي ھڪ مزدور جي ياد ۾ اڏيو ويو هو.
حوالا
زمرو:ارجنٽينا ۾ آباد ساحلي هنڌ
1678ع
ڊسمبر
زمرو:سال
584ع
ڊسمبر
زمرو:584ء زمرو:ڇهين صدي زمرو:سال
وڪيميڊيا ڪامنز
وڪيميڊيا ڪامنز يا وڪيمڊيا العام (Wikimedia Commons) تصويرن، آوازن ۽ ٻين ملٽي ميڊيا جي آن لائن ذخيرو آهي۔ هي وڪيميڊيا فائونڊيشن جو هڪ منصوبو آهي جنهن جي وسيلي هتي چاڙهيا (Upload) ويندڙ  ملٽي ميڊيا فائيلن کي وڪيپيڊيا جي تمام منصوبن، جيئن وڪيپيڊيا، وڪي ڪتاب، وڪي اخبار وغيره ۾ سَوِلائيءَ سان استعمال ڪري سگھجي ٿو۔ هتي موجود مواد وڪيپيڊيا جي آئين جي تحت ڪُل حقَ کان آزاد آهي ۽ ان کي آف لائن استعمال جي لاء Download به ڪري سگھجي ٿو۔ هن ذخيري ۾ پنج ملين کان وڌيڪ فائيلن تي شامل مواد موجود آهي۔ هنن سمورين ويب سائيٽن کي ميڊياوڪي سافٽويئر وسيلي ٽيڪنيڪل سهائتا ملندي آهي.
خارجي ڳنڍڻا
زمرو:روئي خط ڄاڻ چيڪلو زمرو:گهڻ اللساني ويب سائيٽون زمرو:ميڊياوڪي ويب سائيٽ
سورة اخلاص
قرآن مجيد جي 112 نمبر سورة، جيڪا مڪي ۾ نازل ٿي، جنهن ۾ چار آيتون آهن. هن سورة ۾ -الله- تعاليٰ جي وحدانيت کي تمام مفصل، پاڪ صاف ۽ سهڻي انداز ۾ پيش ڪيو ويو آهي. البته هي سورة تمام ننڍي آهي، پر حقيقت ۽ -تلقين- حاصل ڪرڻ جو هن ۾ وڏو درس شامل آهي. هن جي -تلاوت- جو وڏو -ثواب- بيان ڪيل آهي. انڪري گھڻا ماڻهو نماز ۾ سورة فاتحه سان گڏ سورة اخلاص ضرور پڙهندا آهن.
حوالا
زمرو:قرآن
آئين اڪبري (ڪتاب)
”آئين اڪبري“ شهنشاهه اڪبر جي نون رتنن مان هڪ رتن ابوالفضل جو مرتب ڪيل ڪتاب آهي، جيڪو هن 1597ع ۾ لکيو. هن ڪتاب ۾ شهنشاهه اڪبر جي حڪومت جي انتظام جو تفصيل ڏنل آهي ۽ هندستان جي ماڻهن جي عقيدن بابت بحث ڪيل آهي. هن ئي ڪتاب ۾ ابوالفضل سنڌ جي مشهور راڳ ”ڪافيءَ“ ۽ برهانپور ۾ ڪافيءَ کي مقبول بنائيندڙ بزرگ ”لاڏجئي“ جو به ذڪر ڪيو آهي. ابوالفضل (1551ع- 1602ع) اصل ۾ شهر سيوهڻ، (سنڌ) جو ويٺل هو. اڪبر بادشاهه جي درٻار سان لاڳاپيل سنڌي عالم ابوالفضل جو لکيل ڪتاب ”آئين اڪبري“ اڪبري دور جي هر رخَ ۽ پاسي تي سَندَ رکي ٿو. هن جا ڪل ٽي جلد اردو ۾ آهن، جيڪي سنگ ميل پبليڪيشن لاهور وارن ڇپايا آهن. فارسي ۾ اصل ڪتاب جو ترجمو مولوي محمد فدا علي طالب ڪيو آهي، جلد ٻئي ۾ اڪبر جي دور جي موسيقي تي نهايت عالماڻو بحث ڪيل آهي. جنهن ۾ ان دور جا گويا، راڳيندڙ، رقاص (وغيره) ۽ انهن جو ڏس پتو ڏنو ويو آهي. اڪبر جي موسيقي ڏانهن چاهه بابت احوال رقم ٿيل آهي. ڪهڙيون راڳڻيون ۽ راڳ ڪنهن ۽ ڪڏهن ٺاهيا بابت ٻڌايو ويو آهي. هن ڪتاب ۾ ئي ٻڌايو ويو آهي ته ڪافي سنڌ جو راڳ آهي.
زمرو:ڪتاب زمرو:آئين اڪبري زمرو:مغل سلطنت
حر تحريڪ
سنڌ ۾ پيري مريديءَ جو سلسلو گهڻي وقت کان هلندو اچي. وقت جي حاڪمن اهڙي پير يا بزرگ کي ڪڏهن به معاف نه ٿي ڪيو جنهن جي ذريعي عام ماڻهن وٽ سياسي ۽ سماجي شعور ٿي جاڳايو. انگريزن پنهنجي چالبازين ۽ طاقت ذريعي سنڌ تي 1843ع ۾ فتح حاصل ڪئي. ان وقت سنڌ ۾ عام خيال هو ته انگريز جلد هليا ويندا پر ايئن نه ٿيو. 1857ع ۾ آزاديءَ جي ويڙهه شروع ٿي جنهن ۾ سنڌ جي ماڻهن به حصو ورتو. پر اها آزاديءَ جي جنگ ناڪام ثابت ٿي. سيد صبغت الله شاهه اول جي حرن ۾ پيدا ڪيل آزاديءَ جي جذبي سبب 1895ع ۾ انهن انگريزن خلاف بغاوت ڪري ڏني. اها آزاديءَ جي تحريڪ لڳ ڀڳ ٻارهن سالن تائين هلندي رهي. حرن آزاديءَ جو اعلان ڪري انگريزن سان ويڙهه جاري رکي. بدلي ۾ انگريزن حرن کي گرفتار ڪري جيلن حوالي ڪيو ۽ انهن جون زمينون ضبط ڪيون. اها جدوجهد انگريزن جي جديد هٿيارن، طاقت ۽ جاسوسيءَ سبب گهڻو وقت جاري نه رهي سگهي.
تاريخ
صبغت الله شاهه ٻيون 1922ع ۾ گادي نشين ٿيو. انگريزن کي هن گاديءَ مان هميشه خطرو رهندو هو ان ڪري خاص نظرداري ۽ جاسوسي ڪئي ويندي هئي. 1929ع ۾ هڪ عورت پوليس وٽ درخواست ڪئي ته سندس ڪو فرد پير صاحب وٽ قيد آهي، پير ڳوٺ تي ڇاپي کان پوءِ ان فرد کان سواءِ تمام گهڻو گولا بارود پڻ هٿ آيو. پير صاحب کي گرفتار ڪيو ويو. محمد علي جيڻا ان ڪيس ۾ پير صاحب جو وڪيل مقرر ٿيو. پر ٻن شنواين کان پوءِ ورتل في واپس ڪري ڇڏيائين. صبغت الله شاهه تي هڪ عورت جي قتل ۽ گولابارود رکڻ جو ڪيس داخل ٿيل هو، عورت جو قتل ثابت نه ٿيو جڏهن ته ٻين ڏوهن ۾ کيس اٺن سالن جي سزا ٻڌائي وئي. صبغت الله کي 25 نومبر 1936ع ۾ آزاد ڪيو ويو. جيل مان آزاديءَ کان پوءِ هو انگريزن جو وڌيڪ مخالف ٿي پيو. ان وقت پير ڳوٺ مان هڪ اخبار نڪرندي هئي جيڪا حرن ۾ تمام گهڻي مشهور هجڻ سان گڏ سندن حامي هوندي هئي. صبغت الله شاه صبغت الله اهڙن ماڻهن تي مشتمل هڪ جماعت تيار ڪئي جيڪي ”وطن يا ڪفن“ جو مفهوم چڱي طرح سمجهندا هئا. اهڙي طرح حرن جي خفيه ٽريننگ شروع ڪئي وئي. جنهن به ماڻهو ان تحريڪ جو راز دشمن وٽ ظاهر ٿي ڪيو ان کي موت جو حقدار قرار ڏنو ويو. پير صاحب ڪانگريس جو حامي هو تنهنڪري هن پنهنجي حرن کي کاڌيءَ جا ڪپڙا پائڻ ۽ گوشت نه کائڻ جي تلقين ڪئي. انگريزن طرفان صبغت الله کي ڪراچي رهڻ تي مجبور ڪيو ويو پر جلد ئي هو موٽي خيرپور آيو. تڏهن حڪومت خيرپور جي رياست کي صبغت الله جي گرفتاريءَ جو چيو. ڌوڪي سان صبغت الله کي گرفتار ڪيو ويو. رد عمل ۾ حرن پنهنجي بغاوت ۾ تيزي آڻي ڇڏي. جڏهن صبغت الله سي پي صوبي جي جيل ۾ قيد هو ان وقت 16 مئي 1942ع ۾ لاهور ميل کي اڏيرو لال ۽ ٽنڊوآدم ريلوي اسٽيشنن جي وچ تي ڪيرايو ويو. اهڙي طرح باغي ڪارواين ۾ تيزي ايندي وئي. پير صاحب تي برٽش سرڪار خلاف بغاوت ۽ ٻيا ڪيس حيدرآباد سينٽرل جيل ۾ مليٽري ٽربيونل ۾ هلايا ويا، جنهن جو سربراهه ميجر جنرل رچرڊ سن ۽ ٻيو ميمبر سول مئجسٽريٽ ڪامريڊ حيدر بخش جتوئي هو. ڪورٽ مارشل تحت پير صاحب کي موت جي سزا ٻڌائي وئي. ان وقت حر تحريڪ زورن تي هئي تڏهن حر ائڪٽ نافذ ڪري سڀني حرن کي ڏوهي قرار ڏنو ويو. پوليس ۽ مليٽري حرن خلاف رڻ ٻاري ڏنو. جڏهن جيل اڻ پورا ٿي پيا ته حرن لاءِ خاص لوڙها ٺهرائي انهن کي بند ڪيو ويو. حر تحريڪ مان حڪومت کي مالي طور تمام گهڻو نقصان ٿيو. حرن خلاف وڙهندڙ فوج پنجاب جي هئي جيڪي حڪومت جا ٻڌا ٻانها ۽ وڏا وفادار هئا.
پڄاڻي
پير صاحب کي 20 مارچ 1943ع ۾ موت جي سزا ڏني وئي، صبغت الله جي شهادت کان پوءِ حرن جي تحريڪ آهستي آهستي دم ٽوڙڻ لڳي. ايترو ضرور ٿيو جو سموري هندستان ۾ حرن جي تحريڪ پنهنجي بي خوفي ۽ بهادري جو ڌاڪو ڄمائي ڇڏيو. اها تحريڪ جيتوڻيڪ ناڪام بغاوت ثابت ٿي پر ان جا نتيجا انگريزن جي مستقبل تي پنهنجا اڻ مٽ اثر ڇڏي ويا. نيٺ 1947ع ۾ انگريزن هندستان مان پنهنجا هٿ ڪڍي ورتا.
حوالا
زمرو:پاڪستان ۾ تصوف زمرو:تاريخ
برفت
برفت (بُرفَت) سنڌ ۽ ڏکڻ بلوچستان ۾ رهندڙ اوائلي هڪ وڏو قبيلو آهي. جنهن تي اهو نالو سندن ڏاڏي ’برفت‘هڪ روايت موجب (ابوالفتح) تان پيو، جو چون ٿا ته ڄام عيسب جو پٽ هو. روايتي نسب نامي ۾، برفتن کي سمن ۾ شمار ڪيو ويندو آهي..
ڄام مرذوق
ڄام مرذوق وڏي هشمت ۽ دٻدٻي وارو ٿي گذريو آهي. هن حاڪم چوويهن ڀائرن کي پنهنجي زيراثر ڪيو. هن صاحب جو قبضو مڪران ۽ اولهه بلوچستان تي هو. ڄام مرذوق کانپوءِ سندس پٽ ڄام باديڻ حاڪم ٿيو. ڄام باديڻ کان پوءِ سندس پٽ ڄام آري بدو تخت نشين ٿيو. هيءُ مغلن جو دور ٿو ڀانئجي. ڄام آري بدو جي دور ۾ سيوهڻ کان وٺي درياءُ جي ساڄي ڪپ تي، گاديءَ جو هنڌ تؤنگ هو، جيڪو ڪوٽڙيءَ کان اسي نوي ميل اولهه اُتر ۾ آهي ۽ هن وقت سنڌ جو حصو آهي. هيءُ وڏي همت وارو هو، جنهن مغلن سان وڙهي، تلوار جي زور سان جاگيرون ورتيون، جيڪي سيوهڻ کان وٺي ڪيٽي بندر تائين هيون. سندس دور ۾ پالاري ۽ شورا، جيڪي ڪوٽڙيءَ ۽ ٺٽي جي آسپاس رهندا هئا، سي هن پنهنجي ڀائيچاريءَ ۾ شامل ڪيا. هن سيوهڻ شهر ۾ مغلن جي دور ۾ ڦرلٽ ڪرائي ۽ مغلن جي لشڪر جي ڇانوڻيءَ تي حملو ڪري مال متاع کڻي ويو. پوءِ وقت جي حاڪم ابوالقاسم، جيڪو ان وقت مغلن جو گورنر هو، وڏيءَ ڪوشش سان نومڙين جا ماڻهو گرفتار ڪيا ۽ پوءِ ضمانت تي آزاد ڪيا. ڄام آري بدو هڪڙي درويش باريچي فقير جي سوال تي، دُريجيءَ جو علائقو، جيڪو 150 چورس ميلن ۾ پکڙيل هو، باريچي ذات کي بخشي ڏنو، جيڪو پوءِ ”ڀوتاڻي“ ۽ ”ڇٽل“ قبيلي کانئن کسيو. هن وقت اهو علائقو لس ٻيلي ۽ بلوچستان جو حصو آهي. مغلن ۽ ارغونن جي دور ۾ نومڙيا واپار ڪندا هئا. سامان جا هزارين اُٺ سيوهڻ شهر ۾ وڪڻندا هئا ۽ سيوهڻ سندن واپاري مرڪز هو. مطلب ته هيءُ قبيلو فطري طور امن پسند هو، پر جڏهن ڪنهن بادشاهه يا قبيلي کين تنگ ٿي ڪيو ته پوءِ مڙس ٿي منهن ڏيندا هئا. هن ئي دور ۾ بروهي قبيلي، تَونگ جي ڄام آري بدو تي حملو ڪيو ۽ چيائون ته ”حميرڪيون ٿا ڪاهيو هلون.“ مطلب ته نومڙين جون گهوڙيون ٿا ڪاهڻ هلون. جنگ لڳي، جنهن ۾ بروهين شڪست کاڌي ۽ جيڪي بچيا سي لاش ڇڏي ڀاڄ کائي ويا ۽ سندن سردار به هن ئي جنگ ۾ مارجي ويو، جنهن ۾ به لاش ڇڏي ويا. جنهن ماڳ تي جنگ لڳي، انهيءَ برساتي ڍوري کي اڄ تائين ”جنگ جو ڍورو“ سڏيو ويندو آهي.
بيبي چاڳلي
لس ٻيلي تي ملڪ پاهڙ سڄا سارا پنجاهه سال حڪومت ڪئي. سندس وفات کان پوءِ سندس صغير پٽ ملڪ عزت خان، حاڪم بڻيو، جنهن جي نگراني ملڪ پاهڙ جي گهرواريءَ ”بيبي چاڳلي“ ڪئي ۽ حڪومت هلائي. ملڪ پاهڙ جو مقبرو لس ٻيلي ۾ ”ٺيهاريءَ“ جي مقام ۾ موجود آهي. ملڪ پاهڙ جي گهرواري تمام داناءُ ۽ بردبار هئي، جنهن لس ٻيلي تي چڱي حڪومت هلائي. ملڪ پاهڙ 1742ع ۾ وفات ڪئي. بيبي چاڳليءَ 1766ع تائين حڪومت ڪئي. پوءِ خان قلات ۽ ڄاموٽن جي سازش ڪري لس کي ڇڏي ”ڪنگوري“ تي اچي رهي. ڪنگورو شاهه نورانيءَ کان اُتر ۾ آهي. اُن وقت ۾ ڄام عاليءَ جو ڀاءُ، رونجها قبيلي جي ماڻهن، ناگن ديهه تي قتل ڪيو، جنهن بعد عالي، جيڪو پوءِ ڄام عاليءَ جي نالي سان لس جو حاڪم ٿيو، تنهن بيبي چاڳليءَ کي رونجهن جي خلاف دانهن ڏني، پر انصاف ڪونه ٿيو، جنهن تي خان قلات کي اڌ لس ڏيڻ جي واعدي تي مخالفت شروع ڪيائون. نيٺ بيبيءَ صاحبه ڪنگوري کي ڇڏي، ڪوٽڙي شهر ٻڌي، اتي هميشه لاءِ سڪونت اختيار ڪئي. جڏهن ملڪ پاهڙ حيات هو ته عالي خان وارا روز سلام تي ايندا هئا، پر جڏهن برفتن جي سرداري ختم ٿي ۽ ڄاموٽن جي حڪومت شروع ٿي، تڏهن ملڪ عزت خان به جوان ٿيو ۽ خان قلات کان سڱ جي گهر ڪري شادي ڪيائين. ملڪ عزت خان به زور ڀريو حاڪم ٿي اُڀريو. بروهي قبيلي، جيڪو تونگ تي حملو ڪيو هو ۽ شڪست کاڌي هئي، ان کان سواءِ جوکيا، ڄاموٽ ۽ ٻيا بلوچستان جي اولهه وارا قبيلا، نومڙين جي طاقت تي خار کائيندا هئا، تن ملڪ پاهڙ جي وفات کان پوءِ گڏ ٿي لس ۽ اونگر واري جنگ ۾ بدلا چڪايا. اونگر واري جنگ ۾ خان قلات جو لشڪر، مينگلن جو لشڪر، ڄاموٽن جو لشڪر، جوکيا، جاکرا ۽ ٻيا اهي قبيلا، جيڪي نومڙين سان نه پڄندا هئا، تن کي به چڱو وجهه ملي ويو، سو بنااطلاع جي ڪوٽڙيءَ ۽ جهرڪن جي وچ واري ڳوٺ ”اونگر“ تي حملو ڪيائون، جتي ملڪ عزت خان جي جاگير هئي. ڄام عالي خان پنج هزار لشڪر سان جيئن اتي پهتو ته ان وقت جاگير جي آسپاس هڪ سؤ ويهن نگهبان ماڻهن کان سواءِ ٻيو ڪوبه ماڻهو نه هو. شورا ذات اتان ويجهي هئي، جيڪا به نومڙئي سردار جو راڄ هئي، انهن به غداري ڪئي ۽ مدد لاءِ نه آيا. ڄام عاليءَ، اتي جي اڳواڻ درياخان بادلاڻيءَ کي گهرائي چيو ته ”اوهين 140 ماڻهو، پنجن هزارن ماڻهن سان وڙهي نه سگهندا، تنهن ڪري اوهين چپ ڪيو ويٺا هجو. اسين صرف زمين تان پير گهمائي ٿا وڃون ۽ پنهنجي لشڪر جو ڌاڪو ٿا ڄمايون.“ پر درياءُ خان چيو ته ”ادا، اسان جو سردار نه آيو آهي، تيستائين اسين اوهان کي جاگير جو سنگ به کڻڻ نه ڏينداسين. اسان جي لاشن مٿان لنگهي پوءِ وڃي سگهو ٿا.“ بهرحال جنگ لڳي، ۽ هنن سورهين وڙهي سر ڏنو، پر کين اڳتي وڌڻ نه ڏنو.
ملڪ سردار خان
ملڪ صوبدار خان جي مرڻ کان پوءِ پڳ سندس وڏي پٽ ملڪ سردار خان تي آئي. چئني ڀائرن ڀوتاڻي خاندان مان شاديون ڪيون، جيڪي سردار اميد علي خان ڀوتاڻيءَ جون ڀينرون هيون. ڀوتاڻي خاندان ضلعي لس ٻيلي جي علائقي دريجيءَ ۾ رهندڙ آهن. پاڻ کي سومرا چوائين ٿا ۽ سندس راڄ ڀاڳ کي سماٽ ۾ شمار ڪن ٿا. قلات جي خاندان سان ناسازيءَ ڪري حيدرآباد ۾ گنجي ٽڪر جي آسپاس رهيا ۽ ڪجهه وقت کان پوءِ دريجي ساروڻو، باريجا قبيلي کان کسي پاڻ قابض ٿيا، جتي اڄ تائين رهندا اچن. ملڪ سردار خان، درويشي طبيعت جو سادو سودو ماڻهو هو، جنهنڪري راڄ ڀاڳ جي ذميداري سندس وڏي پٽ ملڪ سڪندر خان پنهنجي هٿ وس ڪئي. منجهس گهڻيون خوبيون هيون. صوبائي اسيمبليءَ ۽ قومي اسيمبليءَ جو ميمبر چونڊبو رهيو. هن هر دلعزيز شخصيت جي مالڪ 1983ع ۾ وفات ڪئي.
ملڪ اسد سڪندر
هن وقت هن خاندان مان ملڪ اسد سڪندر پڳدار آهي. جيڪو پڻ سياست ۾ سرگرم آهي.
شاه جي رسالي ۾ برفت
شاه عبداللطيف ڀٽائي چيئر، ڪراچي يونيورسٽيءَ پاران جيڪو ”شاه جو رسالو“ ڇپرايو ويو آهي، جنهن کي ٻانهَي خان شيخ ترتيب ڏنو آهي ان جي ٻئي جلد ۾ سر ديسي صفحي نمبر 135 تي برفتن جي باري ۾ هي شعر لکيل آهي ته: جَبل جيڏو ئي، آڏو آريچن کي وَٺي وَرُ واٽ ٿِئا، بُرفت بروهي، رِڃُن ۾ روئي، پسان شال پنهونءَ کي!
585ع
ڊسمبر
زمرو:585ء زمرو:ڇهين صدي زمرو:سال
ميري ڪيوري
پورو نالو ميري سالوميا اسڪلوڊوسڪا ڪيوري (انگريزي: Marie Salomia Sklodowska Curie)، پيدائش 07 نومبر 1867ع - وفات 04 جولاءِ 1934ع، پولش ۽ فرانسيسي فزڪسدان ۽ ڪيميادان ھُئي جنھن تابڪاري (انگريزي: Radioactivity) تي تحقيق جي علمبرداري ڪئي. ھيءَ نوبل انعام کٽيندڙ پھرين عورت ھُئي، پھرين شخصيت ۽ پھرين عورت جنھن نوبل انعام ٻہ ڀيرا کٽيو ۽ واحد شخصيت جنھن ٻن سائنسي ميدانن تي نوبل انعام ماٹيو. ھن جو مُڙس پائري ڪيوري (انگريزي: Pierry Curie) سندس نوبل انعام جو گڏيل کٽيندڙ، ھنن کي نوبل انعام کٽيندڙ پھرين پرٹيل جوڙي بٹائي ڇڏيو ۽ اُن سان گڏ پنج نوبل انعام کٽيندڙ ڪيوري فيملي ليگيسي بٹائي ڇڏيو. 1906ع ۾ ھيءَ پھرين عورت ھُئي جيڪا پئرس يونيورسٽي جي پروفيسر بٹي. thumb|ميري ڪيوري 1920ع ۾
پولينڊ (Poland) جي هڪ ننڍي شهر ۾ هڪ غريب ڇوڪري رهندي هئي, ان جو نالو ماریي سڪلوڊو وسڪا ڪيوري (Maria Salomea Skłodowska-Curie) هئو، هوءَ ٽیوشن ڏئي گذارو ڪندي هئي. 19 ورهين جي ڄمار ۾ هو هڪ امیر خاندان جي ڏهه ورهين جي ڇوڪري کي پڙهائيندي هئي، ڇوڪري جو وڏو ڀاءُ هن ۾ دلچسپی وٺڻ لڳو، ظاهر آهي ته پاڻ به ڇوڪر طرف مائل ٿي. تنهنڪري ٻنهي شادی ڪرڻ جو فیصلو ڪيو. جڏهن ڇوڪري جي ماءُ کي ڄاڻ پئي ته اچي آسمان مٿي تي کنيائين، مانیا کي ڪن مان پڪڙي پورچ ۾ اچي بيهاريائين. گوڙ ڪري نوڪر گڏ ڪري انهن جي سامهون بي عزت ڪيائين "ڏسو هي ڇوري جنهن کي پائڻ لاءِ ڪپڙا ڪونهن 24 ڪلاڪن ۾ هڪ وقت ڍو تي کائڻ لاءِ ماني اسان به وٽان ٿي مليس، جوتن جي تري ۾ سوراخ اٿس. هي منهنجي پٽ سان شادي جي خواهش ٿي رکي. گهر ڌياڻي ٿيڻ گهري ٿي ڇا هي منهنجي ننهن سڏائڻ لائق آهي." سڀ نوڪر هن تي کلڻ لڳا. مائي ته لفظن جو زهر هاري هلي وئي. مانیا کي ائين محسوس ٿيو ته ڪنهن سندس مٿان تيزاب جو دٻو اونڌو ڪيو هجي. بي عزتي جي احساس وچان اتي پورچ ۾ بيٺي بيٺي هن فيصلو ڪيو ته زندگي ۾ ايتري ته عزت ۽ شهرت ڪمائيندس جو سڄو پولینڊ منهنجي نالي سان سڃاتو ويندو.
حوالا
زمرو:1867ع جون پيدائشون زمرو:1934ع جون فوتگيون زمرو:سائنس زمرو:شخصيتون زمرو:فرڪس
قديم دور ۾ سنڌ مان سنڌوءَ جو وهڪرو
جيتريقدر سنڌوءَ جو صدين کان الهندي پاسي سرڪڻ جو سوال آهي ته اهو به هروڀرو لڳاتار ڪونه رهيو آهي. جيڪڏهن اسان کي سندس موجوده وهڪري کان اوڀر طرف ڪيئي پراڻا پيٽ نظر اچن ٿا ته اهڙيءَ ريت ڪيترائي ڇڏيل پيٽ هن جي الهندي طرف به آهن (4) ان جو وڏو مثال ”سنڌ-ڍورو“ آهي، جيڪو سرحد ڀرسان ڪشمور کان پنجاه ميل هيٺ ۽ موجود وهڪري کان پنج يا ست ميل وٿيرڪو ۽ ان سان گڏوگڏ هلندو ڏسڻ ۾ اچي ٿو. اهڙيءَ ريت ائين وسهڻ ته سڪندراعظم جنهن سنڌوءَ کي پنهنجي اکين سان ڏٺو هو، تنهن جو سڄو سارو وهڪرو موجوده وهڪري جي فقط اوڀر طرف کان وهندو هوندو، سو ممڪن ڪونه آهي. جيڪڏهن ڪير کڻي ائين سمجهندو ته ان جا مناسب ۽ معقول سبب آهن. اسن سندس جنگي مهمجا احوال پڙهيا آهن. ڪتابن ۾ ڏنل حوالا گهڻا ملن ٿا. پر اهي منجهيل آهن. جاگرافيائي صورتحال به تفصيل سان ڪونه ڏنو ويوآهي. انهنس ڀني ڳالهين کي نظر ۾ رکي، جيڪڏهن سنڌوءَ ماٿريءَ جو نقشو تيار ڪبو، ته ممڪن ئي ڪونه ٿيندو. هڪ اهم حقيقت ٻي به آهي ته هنن سنڌ ماٿريءَ جي ٻئي گم ٿيل ويل درياه جو ڪو حوالو ئي ڪونه ڏنو آهي، جيڪا ڳالهه سمجهه ۾ نه ٿي اچي. توڙي جو سندن جنگي ڪاروايون هن درياه جي ڪنڌين ڪنارن سان به جاري هيون ۽ تنهن زماني ۾ مذڪوره درياه پنهنجي اوج تي هو. جيڪڏهن هن وهڪري جي ثابتي ڳولڻ جا جتن ڪبا، ته مائو سيڪئنس جي احوالن ۾ هن جا ڪجهه اهڃاڻ ملي ويندا. سڪندر اعظم کي ٻڌايو ويو هو ته هن بادشاه جو ملڪ سڄي هندستان (37) ۾ وڌيڪ سکيو ستابو ۽ ساهوڪار آهي“ (5) ۽ يونانين اهو ملڪ اکين سان وڃي ڏٺو هو. اهو علائقو اسان جي سڃاڻ موجب اروڙ جي اوسي پاسي ڪاٿي هو. مان هن خيال جو آهيان ته اهو علائقو اڃا به ڪجهه اتر طرف هو. موجوده بهاولپور علائقي جو ڏکڻ اولهه وارو سارو حصو ۽ سنڌوءَ جي اوڀر طرف وارو موجوده سنڌ جو گهڻو ڀاڱو ان علائقي ۾ شامل هو. هن علائقي جي اترئين ڀاڱي ۽ سرحد کان پنجٽيهه ميل اتر ”مائو“ نالي هڪ قديم ماڳ آهي.
ڪئت ناهي ته ان قديم شهر جو مائوسيڪئنس سان ڪو لاڳو هجي. هن (مائوسيڪئنس) لفظ جي پڇاڙي يوناني طرز جي آهي. جنهن جي اسان کي پوري پڪ آهي. اهڙي پڇاڙي اسان آسيڪئنس ۽ پورٽيڪئنس جي پڇاڙين ۾ به ڏسون ٿا، اهي سڀئي نالا هڪ ئي ماڻهوءَ جا آهن. پتو نه آهي ته غلطي الائي ائرين Ariuan ڪئي آهي يا ڊايو ڊورس Diodorus ڪئي آهي. انهن ٽنهي لفظن جي معنيٰ آهي قبيلي جو سردار يا مائوسيڪا، آسيڪا يا پروٽڪا جو ملڪ (6) لئسن Lassen جو بيان آهي ته ”مشيڪا“ هڪ قبيلي جو نالو آهي، جنهن جو وشنو پراڻو Vishnu Puran ۾ به ذڪر ملندو. ڪئت ناهي ته اهو قبيلو اچي سنڌوءَ جي ڪنڌين سان آباد ٿيو هجي. مائو ۽ مائوسيڪئنس جو پاڻ ۾ ناتو آهي يا نه، پر جيڪڏهن آهي ته ڪيترو آهي، تنهن جي اسان کي ڄاڻ ڪانه آهي. مگر ان کان وڌيڪ امڪان جوڳي حقيقت اها آهي ته بهاولپور وارو علائقو ارڙو جي جابلو خطي کان وڌيڪ زرخيز ۽ آباد آهي ۽ اروڙ واري ايراضي ته جبلن ۽ ڀٽن سان ڀري پئي آهي. اسان سمجهون ٿا ته سڪندر اعظم جي دور اورو سر سبز ۽ شاهوڪار علائقو بهاولپور وارو هو. ڇاڪاڻ ته ان دور جي تاريخ ۾ هيءَ حقيقت موجود آهي، ته اهو سائو ڍائو علائقو ٻن وڏن درياهن جي وچ تي موجود هو. هن علائقي جي زمين اڄ به ڀلي آهي. پاڻي گهٽ هجڻ ڪري ماڻهو ايڪڙ ٻيڪڙ رهن ٿا. پوکي راهي به ڇڊي پاڊي ٿئي ٿي. سنڌوءَ جي چاڙهه جو پاڻي هاڻي هن علائقي جا پاسا پٽ اچي پسائيندو آهي، جنهن سان پنج ند جو پاڻي پڻ اچي ملندو آهي. پر قديم زماني ۾ ائين ڪونه هو. پنجاب جي درياهن جو گهڻو پاڻي هن گم ٿيل ويل درياهه Lost river کي ڀرتي ڪندو هو. پوريءَ پڪ سان چئي سگهجي ٿو ته مائو جو قديم شهر سنڌوءَ جي ڪٺار سان وسندڙ هو. ان کان ڏکڻ اولهه طرف ٽيهه ميل سِوِراءِ Seorae ۽ ان کان اٺٽيهه ميل هيٺ، سنڌ ۾ ماٿيلي جو شهر هوندو هو (7) اهي ٽئي شهر هڪ سِڌَ ۾ آهن ۽ انهن کان سنڌوءَ جو موجوده وهڪرو ٻارنهن کان پندرهن ميل پور وڇوٽ تي هلندو ڏسڻ ۾ ايندو.
جيڪڏهن سنڌو ٻاويهه صديون اڳي مائو ۽ ماٿيلي جي ماڳن ڀرسان وهندو هوندو، ته اها ڪا اڻ ٿيڻي ڳالهه به ڪانه آهي، پر اهڙين ڳالهين کي ثابت ڪري ڪونه ٿو سگهجي. قوي امڪان اهو آهي ته اهو وهڪرو اروڙ وٽان گذرندو هوندو. نقشن جي مطالعي مان به اسان کي ائين معلوم ٿئي ٿو. ڪن نقشن مان اسان کي ائين معلوم ٿئي ٿو ته تڪرين ۾ موجود وِٿيون ايتريون ڪشاديون ڪونه آهن، جو سنڌو جي سڄي وهڪري جو پاڻي اتان گزري سگهي. سمجهه ۾ ائين اچي ٿو ته درياهه اروڙ جي ويڪرائي ڦاڪ وٽ پهچي، هڪ کان وڌيڪ ڇاڙهن ۾ ورهائجي ڪيترين ئي ٽڪرين جي وٿين مان گذرندو هوندو. روڙ واري وٿي، سنڌوءَ جي وڏي وهڪري جي ڀيٽ ۾ تمام سوڙهي ڏسجي ٿي. سنڌ جي پراڻي راڄڌاني ڀرسان ته پاڻيءَ جو اهو لنگهه اڻويهه سو فوٽ مس ٿيندو.
جهن هيءَ درگاه تعمير ڪئي وئي، معلوم هجڻ گهرجي ته خواجه خضر جي پاڻي اچي ان جي چوڌاري گهيرو ڪيو. هن لکت مان ملندڙ تاريخ کي ايسٽ وڪ صاحب، درياه جي تبديلي جي تاريخ سمجهي ورتي. فارسيءَ جي منهنجي هڪ عالم دوست مذڪوره بيت جي معنيٰ هن ريت ڪئي آهي:
”جڏهن هيءَ درگاهه عالي تيارڪئي وئي. جنهن کي خضر جو پاڻي هميشه گهيرو ڪيو بيٺو هوندو آهي“ اهڙيءَ ريت اسان کي هن لکت مان هيءَ ثابت ملي ٿي ته سنڌوءَ يا ان جي ڇاڙهه جو پاڻي 341هه يا 952عڌاران بکر وٽان گذرندو هو. اهووهڪرو ان وقت کان ڪيترو اڳي ان جاءِ تان مٽيندو هو، تنهن حقيقت حال جو پتو پئجي ڪونه سگهيو آهي. جيڪڏهن مذڪوره ڪتبي جي لکت ”خضر جي پاڻي“ جو اشارو سنڌوءَ جي مکيه وهڪري ڏانهن آهي ته اهو 341هه يا 952ع کان ڏهاڪو سال کن اڳ هن ماڳ وٽان وهڻ شروع ٿيو هوندو. ڇاڪاڻ ته عرب جاگرافيدان اصطخري ۽ ابن حوقل ان ڏهاڪي دوران سنڌ ۾ موجود هئا ۽ ٻنهي جا پنهنجن ڪتابن ۾ بيان آهن. هونقشن ۾ به ڏيکارين ٿا ته سنڌو تنهن زماني ۾ اروڙ ڀرسان لنگهندو هو. بکر جو ٻنهي ذڪر ڪونه ڪيو آهي، سر ايڇ اليٽ پنهنجي پهرئين جلد ۾ انهن تاريخن جا ٽڪرا ترجما ڪري اقتباس طورڏنا آهن، جنهن ۾ چيو ويو آهي ته ”اروڙ ڀرسان مهراڻ وهندو هو“ جيڪڏهن درياه هن شهر کان چار ميل به پري وهندو هوندو، ته به سندس بيان سچو آهي. ڇاڪاڻ ته درياه جو چار ميل کان شهر کان پري وهڻ به ويجهو سمجهيو ويندو آهي. پر هتي ”ويجهو“ جو لفظ ڪتب آندو ويو آهي، جنهن جو مطلب اهو آهي ته اروڙ مهراڻ جي ڪناري تي آباد هو. ادريسيءَ به انهن ئي مصنفن وٽان معلومات حاصل ڪئي هوندي. تنهن جو بيان آهي ته ”اروڙ مهراڻ جي ڪناري تي وسندڙ هو، جيڪو سندس اولهه پاسي کان وهندو هو“. اهڙيءَ ريت سڀني شاهدين ۽ ثابتين تي غور ڪري هن نتيجي تي پهچي ٿو ته درياه اروڙ ڇڏي بکر وارو پاسو 950ع ڌاران ورتو هوندو، يا ان کان هڪ يا ٻه سال اڳ. ان تبديليءَ جو سبب ڇا هيو؟ تنهن لاءِ ڪجهه به چئي ڪونه ٿو سگهجي. منهنجو انومان آهي ته درياه جي ڪا ڇاڙهه بکر ۽ روهڙيءَ وارين ٽڪرين وچان اڳ ۾ ئي وهندي هئي- ڀ ۽ ڪنهن وڏيءَ اٿل جي موقعي تي مکيه وهڪري به اروڙ کي ڇڏي ايڏانهن جو رخ ڪيو هجي.
ذريعا
سنڌي ٻولي اٿارٽي
آئين زندگي (ڪتاب)
هيءُ ڪتاب سيد حافظ شاهه حسيني ٽکڙائيءَ جو ترجمو ڪيل آهي. هيءُ ڪتاب ڪچي جلد سان 213 صفحن تي مشتمل آهي ۽ قيمت ٻه رپيا ڄاڻايل اٿس. ڪتاب ڪرائون سائيز ۾ آهي. هن جو پهريون ڇاپو، 1955ء ۾ اسٽئنڊرڊ پرنٽنگ پريس، حيدرآباد مان ڇپيو ۽ آر. ايڇ. احمد ائنڊ برادرس، حيدرآباد پاران شايع ٿيو.
زمرو:ڪتاب
باک اشاعت گھر
سنڌ جي علمي ادبي شهر موري مان 1976ع ۾، ڪجهه اديبن ۽ ادب دوستن ’-اشاعت- گهر'>-باک -اشاعت- گهر-‘ جي نالي سان هڪ علمي ادبي سلسلو شروع ڪيو هو، جنهن طرفان ڇهه پرچا نڪتا. هنن پرچن جو مرتب مشهور اديب ۽ -استاد- نذير قاضي هو، جڏهن ته سندس -ٻانهن- ٻيلي سنڌ جو ناميارو شاعر راشد مورائي هو. ڪتابي سلسلي لاءِ مواد هٿ ڪرڻ ۾ -تاج- جويي، حاجي خان ڪيريي، عظيم سنڌيءَ ۽ ٻين جو ساٿ رهيو. -اشاعت- گهر'>-باک -اشاعت- گهر- جو پهريون پرچو، ”پيڙا جي پروڙ“ ۽ آخري پرچو ”سج سڀاڻي جا ڪري“ جي عنوان سان شايع ڪيو ويو هو. هر پرچو 40 کان 48 صفحن تي مشتمل هو ۽ هر پرچي جي قيمت ٻه رپيا رکيل هئي. هن ڪتابي سلسلي سان وڏن کان وٺي ننڍن اديبن تائين هرهڪ جو ساٿ رهيو. هي ڪتابي سلسلو، نامياري اديب ظفر حسن سيد جي پريس، پرفيڪٽ پرنٽرس 474، صدر مان ڇپجندو هو.
1679ع
ڊسمبر
زمرو:سال
سيد گاجي شاهه
thumb|سید پير گاجي شاھ جي مزار جو ٻاهريون منظر سيد پير گاجي شاھ (انگريزي: Syed Pir Gaji Shah) (پيدائش:1027ھ، بمطابق 1628ع – وفات:1102ھ، بمطابق1691ع) المعروف پير گاجي شاھ گنج بخش سنڌ جو وڏو بزرگ ولي اللہ آهي۔ پاڻ ننڍ پڻ ۾ والد سان گڏ اچ شريف کان سنڌ آيا۔ ميان نصير محمد ڪلھوڙو جا قريبي ساٿي ۽ سپه سالار رهيا۔
ولادت
سيد پير گاجي شاھ جي ولادت 1027 ھ، بمطابق1628ع ۾ مغل شهنشاھ شاهجهان جي دور ۾ ٿي. سندس حسب نسب سيد هجڻ جي نسبت سان حضرت علي عليه السلام سان ملي ٿو.
زندگي جو احوال
سيد پير گاجي شاھ المعروف گاجي شاھ گنج بخش جو اصل نالو غازي شاھ هو جيڪو عام لهجي ۾ گاجي شاھ بڻيو. پاڻ ننڍپڻ ۾ پنهنجي والد سيد احمد شاھ سان گڏجي اچ شريف مان آيا. سندن والد دادو ضلعو جي جوهي تعلقو ۾ ٽنڊي رحيم خان واري علائقي ۾ دلشاد کوسي جي والد وٽ قيام پذير ٿيا. ان وقت جوهي، ٽنڊو رحيم خان، گرانڊي، هليلي، ٽوڙي، ڇني ۽ واهي کوسن جي علائقي ۾ شامل هئا. سندن سردار روحل کوسو هو جنهن جي مزار جوهي شهر کان اولهه-ڏکڻ ۾ بچاءُ بند سان لڳ ڪاڇي ۾ آهي. کوسن جو وڏو اثر رسخ هو ۽ ميان نصير محمد ڪلهوڙي جي ميانوال تحريڪ جا حامي هئا. سندن والد ڪجهه وقت قيام کان پوءِ حج جو ارادو ڪيو ۽ دلشاد کوسي جي والد کي چيائون ته مان حضرت بلاول شاھ نوراني جي زيارت کان پوءِ حج تي وڃڻ ڇاهيان ٿو پر معصوم سيد غازي شاھ سفر ڪري سگهي يانه. تنهن تي دلشاد کوسي جي ماءَ راڻي چيو ته تون مرشد آهين معصوم سيد جي سار سنڀار مان ڪنديس. سيد احمد شاھ حج تي هليو ويو ۽ واپس نه موٽو. اهڙي طرح معصوم سيد غاري شاهه هت ئي رهيو. ننڍپڻ ۾ ڪرامتون ۽ سندس شجاعتون مشهور ٿيڻ لڳيون. سيد پير گاجي شاھ بزرگ هستي طور مشهور ٿيو ۽ سندس پذيرائي ۽ پيري مريدي جو دائرو وڏڻ لڳو. نه صرف کوسا قبيلو سنندس مريدي ۾ شامل ٿيا پر ٻيا قبيلا به سندس مريديءَ جي حلقي ۾ شامل ٿيا. سندس حيثت ۽ اثر رسوخ کي ڏسي ميان نصير محمد ڪلهوڙو به سندس عزت ۽ قدر ڪرڻ لڳو ۽ کيس سپه سالار بڻائي ٽنڊي رحيم لڪ تي مقرر ڪيو هو جتان خان آف قلات مير احمد اول (1695ع-1666ع) جي سنڌ تي حملن جو خطرو رهندو هو. سيد پير گاجي شاھ جي اهميت. عظمت ۽ بزرگانه شجاعت کي ڏسندي سندس نالو ڪلهوڙن جي آزي ۾ شامل ڪيو ويو.
لقب
سيد پير گاجي شاھ کي مريدن ۽ عقيدت مندن طرفان گنج بخش، ڌؤنڪ جو ڌڻي ۽ جنات جو بادشاھ جا لقب مليل هئا. پير سيد گاجي غريب نواز هو. سندس لنگرهروقت هلندو هو جنهن ۾ اڪثر روٽ کارايا ويندا هئا. اٽي پيهڻ لاءِ جانڊھ به هوندو هو. جانڊھ اڄ به سندس مزار وٽ پيل آهي. لنگر خاني سبب کين گنج بخش جو لقب مليو. اڄ به تبرڪ طور گاجي شاھ جا روٽ ورهايا ويندا آهن. ڌؤنڪ جي ماٿري جيڪا چشمي جي پاڻي واري واهي تي آباد ٿيندي هئي ۽ ان جي پيداوار سندس لنگر خاني جي حوالي هوندي هئي. ان ڌؤنڪ ماٿري جي ڌڻيءَ جو کين لقب ڏنو ويو. سيد پير گاجي شاهه جي قبضي ۾ جنات هوندي هئي. انڪري کين جنات جي بادشاھ جو لقب مليو.
سماع جو شوق
سيد پير گاجي شاھ کي سماع جو شوق هوندو هو. سرندي جو ساز کيس پسند هو. وٽس علائقي جا سرنده نواز گڏ ٿيندا هئا ۽ سماع جي محفل منعقد ٿيندي هئي. سماع جي محفل جو سحر ۽ جنون هر ماڻهو تي طاري ٿي ويندو هو. اڄ به سرندي جو ساز درگاھ تي وڄايو ويندو آهي. جنن جي متاثرين جي جن ڪڍڻ لاءِ به سرندي جو ساز وڄايو ويندو آهي ۽ جنن کي گاجي شاھ جي ڊوهي وجهي هڪاليو ويندو آهي ۽ تبرڪ جو پيالو پياريو ويندو آهي. سماع کا شوق
thumb|سيد پير گاجي شاھ جي تربت مٿان ڇٽيءَ جو ڏيک
مزار
سيد پير گاجي شاح جي مزار هڪ مسجد جي احاطي ۾ هڪ بلند ٽڪريءَ تي موجودآهي. مزار جي ديوارن تي چٽسالي پڻ ٿيل هوندي هئي جيڪا هر سال مرمت جي ڪري ميسارجي وئي آهي. مزار جي سار سنڀال کوسا قبيلي جي حوالي آهي. سيد پير گاجي شاھ جا گادي نشين پڻ کوسا آهن جيڪي پاڻ کي فقير سڏائن ٿا. گاجي شاھ جي مزار طرز تعمير جو اعلى نمونو آهي.
منسوب ماڳ
هن علائقي ۾ سيد پير گاجي شاھ سان ڪيترائي ماڳ منسوب آهن. انهن ۾ بُنجو“ آبشار، گورانڊي وارو جنڊ ۽ نئي نلي ۾ ڪيترائي ڪنب شامل آهن جيڪي گاجي شاھ سان منسوب ٿيل آهن.
شهادت
خان آف قلات جي حامين ٽنڊي رحيم خان لڳ کيرٿرجبلن ۾ گري لڪ وٽ حملي لاءِ شورش پيدا ڪيو. سيد پير گاجي شاھ پنهنجي حامين سان سندن مقابلو ڪيو. مقابلو ڪندي سن 1102 ھ، بمطابق1691ع ۾ شهادت جو جام نوش ڪيائون.
عرس مبارڪ
سيد پير گاجي شاهه جو عرس مبارڪ هر سال ڊسمبر مهيني جي آخر ۾ يا جنوري ۾ منعقد ٿيندو آهي. سنڌ توڙي پاڪستان جي ٻين صوبن منجهان مريد، عقيدتمند ۽ زائرين گڏ ٿيندا آهن ۽ عقيدت جا گل نڇاور ڪندا آهن.
حوالا
زمرو:1628ع جو پيدائشون زمرو:1691ع جون وفاتون زمرو:پاڪستان ۾ تصوف زمرو:پاڪستاني صوفي زمرو:سنڌ جا بزرگ زمرو:سنڌ ۾ مزارون زمرو:سنڌ ۾ مقبرا زمرو:سنڌي ماڻھو زمرو:سوانح عمري زمرو:ھاشمي شخصيتون
البرٽ آئنسٽائن
20 صديءَ جو عظيم نوبل انعام يافته سائنسدان البرٽ آئنسٽائن 14 مارچ 1879ء ۾ جرمنيءَ جي ’اُلم‘ (Ulm)شهر ۾ ڄائو. هو يهودي مذهب سان تعلق رکندڙ هو. هن پنهنجي ابتدائي تعليم جمنازيئم اسڪول مان ورتي. هن نصابي تعليم سان گڏ موسيقيءَ جي تعليم پڻ حاصل ڪئي. تعليم مڪمل ڪرڻ کان پوءِ 26 سالن جي عمر ۾ گورنمينٽ جي ڪنهن اداري ۾ ڪلارڪ ٿيو، پر تخليقي صلاحيتن هئڻ ڪري، اهو ڪم پسند نه آيس. سندس چوڻ موجب ”ڪلرڪيءَ ۽ موچڪي ڪم ۾ ڪو فرق نه آهي“.
سائنسي ڪارناما
ملازمت دوران ئي هن فزڪس جي موضوع تي سائنس مئگزين جي مختلف ايڊيشنن ۾ مضمون لکيا ۽ فزڪس متعلق اهڙا انڪشاف ڪيا، جن سائنسي تحقيقات جو رُخ بدلائي ڇڏيو. هن روشنيءَ کي توانائيءَ جي شڪل قرار ڏنو، جيڪا ڳالهه اڳ ۾ ڪڏهن به ڪنهن ائين ثابت نه ڪئي هئي. هن اهو ثابت ڪيو ته روشني هميشه لهرن جي صورت ۾ سفر ڪندي آهي. آئنسٽائن روشنيءَ جي رفتار ۽ رُخ متعلق جيڪي نظريا پيش ڪيا، اهي ئي سندس بنيادي سڃاڻپ بنيا. 1905ء ۾ پنهنجو مشهور ”اضافت جو نظريو“ پيش ڪيائين. 1909ء ۾ آئنسٽائن کي زيورچ يونيورسٽيءَ ۾ غير معمولي پروفيسر جو عهدو ڏنو ويو. ڪجهه وقت پراگ يونيورسٽيءَ ۾ پروفيسر رهيو. 1913ء ۾ هن کي فزيڪل انسٽيٽيوٽ جو ڊائريڪٽر مقرر ڪيو ويو. آئنسٽائن اهو اڪيلو سائنسدان آهي، جنهن فزڪس جو بهترين نظريو (theory) پيش ڪيو ۽ ملندڙ انعام (5000 آمريڪي ڊالر) وٺڻ کان انڪار ڪري ڇڏيو. آئن اسٽائن فزڪس کان سواءِ ڪيمسٽريءَ جو به ماهر هو. انهيءَ علم ۾ هن مادي کي توانائيءَ ۾ تبديل ڪرڻ جو نظريو دريافت ڪيو. سندس خدمتن جي مڃتا طور ڪيمسٽريءَ جي دريافت ڪيل 99 عنصرن جو نالو آئن اسٽائن جي نالي تي ’آئن اسٽلائم‘ رکيو ويو. 1922ء ۾ هن کي فزڪس تي نوبل انعام مليو.
سماجي پھلو
آئنسٽائن يهودي هئڻ جي باوجود هڪ آزاد خيال انسان هو ۽ ٻئي طرف کيس پوري دنيا ۾ شهرت ملي رهي هئي، برلن يونيورسٽيءَ ۾ پروفيسر ئي هو ته 1923ء ۾ جرمنيءَ تي نازي پارٽيءَ جو قبضو ٿيو. جرمنيءَ جي بنياد پرست ماڻهن سندس مخالفت ڪرڻ شروع ڪئي. نازين هن جي جائداد ۽ يونيورسٽيءَ واري نوڪريءَ سان گڏ جرمنيءَ جي شهريت به ختم ڪري ڇڏي. آخر آئنسٽائن جرمنيءَ کي الوداع چئي، آمريڪا جي شهر نيوجرسيءَ جي شهر پرنسٽن (USA) ۾ وڃي رهيو. 1939ء ۾ هن آمريڪا جي صدر روزويلٽ کي هڪ خفيه خط لکيو، جنهن ۾ هن ٻڌايو ته ائٽم بم ڪيئن تيار ڪيو وڃي. 1940ء ۾ آئنسٽائن کي آمريڪا جي خاص قانون مطابق ’آمريڪي مڃتا‘ ڏني وئي. جلد ئي کيس مئٿميٽڪس (علم رياضيءَ) جي اداري جو سربراهه مقرر ڪيو ويو. 1950ء ۾ هن unified field وارو نظريو پيش ڪيو. ”مادي جي طاقت ۾ تبديليءَ“ واري عمل جي نتيجي ۾ ائٽم بم ٺهيو. 6 آگسٽ 1945ء تي ان کي جاپان جي شهر ناگاساڪيءَ تي ڪيرايو ويو، جنهن ۾ 60 هزار ماڻهو مُئا ۽ هڪ لک انسان زخمي ٿيا. هن دردناڪ واقعي تي آئنسٽائن کي زبردست ڏک پهتو، هن کي اها توقع هئي ته ائٽمي توانائيءَ کي انساني بهتريءَ لاءِ ڪتب آندو ويندو. 1952ء ۾ آئنسٽائن کي اسرائيل جي صدارت جي پيشڪش ڪئي وئي، پر هن اها قبول نه ڪئي. آئنسٽائن ويهين صديءَ جو وڏو ذهين انسان هو. ڪيترين ئي نامور شخصيتن جي چوڻ موجب: ”سڄي دنيا وارن جا دماغ هڪ طرف ۽ آئنسٽائن جو دماغ ٻئي طرف“. بقول شيخ اياز: ”ڪروڙين هٽلر گڏ ٿين، تڏهن به آئنسٽائن جهڙو دماغ پيدا نه ڪري سگهندا.“ آئن اسٽائن جا نظريا اڄڪلهه جا سائنسدان پاڻ لاءِ مشعل راهه سمجهندا آهن ۽ انهيءَ بنياد تي ئي فزڪس ۾ نوان تجربا ڪيا پيا وڃن.
وفات
هن 18 اپريل 1955ء تي آمريڪا جي پرنسٽن شهر ۾ وفات ڪئي.
حوالا
زمرو:1955ع جون فوتگيون زمرو:خيالن جي تاريخ زمرو:سائنس جو فلسفو زمرو:سائنس جي تاريخ زمرو:شخصيتون
ڪوئيٽا گليڊيئيٽرز
فرنچائز جي تاريخ
2015 ۾ پاڪستان ڪرڪيٽ بورڊ جڏهن پاڪستان سپر ليگ جي پهرين سيزن جو سڏ ڏنو تڏهن يمر ايسوسي ايٽ ڪوئيٽا گليڊيٽرز جا حق حاصل ڪيا جنهن جي ڪل رقم ڏهه سالن لاءِ 11 ملين آمريڪي ڊالر آهي.هن ٽيم جو اهم رانديگر ڪيون پيٽرسن  آهي.
نالو
ٽيم جو نالو بلوچستان صوبي جي گادي جي هنڌ ڪوئٽه جي نالي تي رکيو ويو آهي.
لوگو ۽ رنگ
19 ڊسمبر 2015 تي ٽيم جي لوگو جي تقريب ٿي. ٽيم جا رانديگر وانڱاڻائي رنگ جي وردي پائيندا.
موجودہ رانديگر
thumb|150px|ڪيون پيٽرسن، آئيڪون رانديگر
بين الاقوامي ڪرڪيٽ کيڏندڙ رانديگرن جي نالن کي ‘‘‘ٿُلهو’’’ لکيو ويو آهي۔
برفي
برفي يا  يا ڏکڻ ايشيا جي مشھور مٺائي جو نالو آهي جيڪا کير کي ڪاڙھي گھاٽو ڪري ان م کنڊ ملائي ٺاھي ويندي آهي. برفي نالو فارسي جي لفظ برف (snow) مان نڪتل آهي جيڪا آسمان مان زمين تي پوندي آهي. برفي جا ڪيترائي قسم ھوندا آھن جن م بيسڻ جي برفي، زعفراني برفي، ناريل جي برفي ، اکروٽي برفي ، ڪاجو واري برفي،بادام واري برفي، گجرن جي برفي چڻن جي اٽي جي برفي، پيٺل پستن جي برفي، پيٺل مڱيرن جي برفي، چاڪليٽ برفي شامل آهن. سادي برفي کير ۾ کنڊ لائي باھ تي ڪاڙھي ٺاھبي آهي. ان کي ايترو تہ ڪاڙھبو آهي جو کير سسي ٺوس ٿي ويندو آهي ۽ ان کي برفي جي شڪل ڏني ويندي آهي. ان م ذائقو پڻ شامل ڪبو آهي جن م انب، ناريل، گورا جن ۾ ڪاجو يا کاڄا، پستا مڱيرا، ڦوٽا ، گلاب جو پاڻي وغيره ملائي ذائقو وڌو ويندو آهي. ا برفي کي سونھري يا چانديءَ جي ورقن م ويڙھي رکيو ويندو آهي. ان جي شڪل ڪٽي چوڪنڊي، گول يا تاش جي ايٽ وانگر ٺاھبي آهي. اھا مختلف رنگن ۾ ٺاھي ويندي آهي. اڪثر شادي ۽ ٻين خوشي جي موقعن تي کارائي ويندي آهي. سنڌ ۾ برفي ھڪ عام مٺائي آھي.