cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
آڪاش منڊل
تاريخ
اسان جي ڪھڪشان ۾ G2 جماعت جا تقريبن 10 ڪروڙ تارا آھن. سج کي پھرين غيراھم ۽ ننڍو تارو سمجهيو ويندو ھو پر ھاڻي معلوم ٿي چڪو آھي تہ سج اسان جي ڪھڪشان جي 85 سيڪڙو تارن کان جيڪي اڪثر ڳاڙھا ٿين ٿا انهن کان وڌيڪ روشن آھي. اسان جي شمسي نظام ۾ هڪ سج ۽ 8 ڌرتيون آهن، جنهن مان صرف اسان جي ڌرتي تي جاندار رهي سگهن ٿا ۽ وري اهڙي طرح اسان جهڙا 500 جي لڳ ڀڳ شمسي نظام اسان واري کيرپٽي Galaxy ۾ لڌا ويا آهن ۽ هر سال 2 کان 3 اهڙا شمسي نظام لڀجي رهيا آهن. سائنسدانن جي مطابق 100 ارب کان بـ مٿي شمسي نظام رڳو اسان جي کيرپٽي Galaxy ۾ موجود آهن. اهي 500 نظام هَبل ٽيليسڪوپ جي ذريعي ڏسي سگهجن ٿا.
نظام شمسي جو ٺھڻ :-
نظام شمسي نيبولائي نظريي جي مطابق وجود ۾ آئي. ھي نظريو عماويل ڪينٽ 1755ع ۾ پيش ڪيو ھو. ھن جي نظريي مطابق 4 ارب 60 ڪروڙ سال پھرين ھڪ وڏي ماليڪيولي بادل  جي ثقلي ڌڙام Gravitational collapse جي ڪري نظام شمسي وجود ۾ آئي. ھي بادل شروع ۾ پنھنجي وسعت ۾ ڪيئي نوري سال تي محيط ھيو ۽ اھو خيال آھي تہ ان جي ڌڙام سان ڪيترن ستارن جنم ورتو ھوندو. قديم شھابن ۾ اھڙن عنصرن جا مقدار يا ذرا پاتا ويا آھن جيڪي صرف وڏن ڦاٽي ستارن Exploding stars ۾ تشڪيل پائن ٿا. ان مان ظاھر ٿئي ٿو تہ سج جي تشڪيل ستارن جي ڪنھن اھڙي ستاري جهرمٽ Star cluster ۾ ٿي جيڪو قريب پنھنجي ڪيئي سپرنووا جي ڌماڪن ۾ ھئي. انهن ڌماڪن سان پيدا ٿيندڙ ڌوڏيندڙ لھرن Shock waves پنھنجي پاڙي جي نيبولا جي گئسي مادي تي دٻاء وجهي وڌيڪ گئسي گهاٽائي جا خطا پيدا ڪري ڇڏيا جنھن سان سج جي ٺھڻ جي ابتدا ٿي. انهن گهاٽن خطن ۾ ثقلي قوت کي بھتر طور تي اندروني گئسي دٻاء تي قابو پائڻ جو موقعو مليو ۽ پوء ھي ڪشش ثقل پوري بادل جي ڌڙام Collapse جو سبب بڻي.
ھن گيسي بادل جو اھو حصو جيڪو بعد ۾ شمسي نظام بنيو پنھنجي قطر ۾ قريبن 7 ھزار کان 20 ھزار فلڪي اڪاين AU تي مبني ھيو ۽ ان جي مقدار ھاڻوڪي سج جي مقدار کان وڌيڪ ھئي. ھن کي فلڪي ماھر اڳوڻو شمسي نيبولا چون ٿا. جيئن جيئن نيبولا سڪڙيو، زاويائي معيار حرڪت Conservation of angular momentum وڌندي وئي. جيئن جيئن مادو ان بادل جي مرڪز ۾ ڪٺو ٿيندو ويو، ايٽمن جي پاڻ ۾ ٽڪرائڻ جي تڪرار جي انتھائي توان Frequency وڌندي وئي ۽ ان جي ڪري مرڪز ۾ گرمي پد وڌڻ لڳو. مرڪز جتي تمام گهڻو مادو ڪٺو ٿي چڪو ھيو، اھو گرم کان گرم ٿيندو ويو ۽ ان جو گرمي پد باقي بچيل  بادل جي مقابلي ۾ ڪافي وڌيڪ ٿي ويو. گردش ۔ ڪشش ثقل ۔ گئسي دٻاء ۽ مقناطيسي قوتن جي اثر ھيٺ سڪڙيل نيبولا آھستي آھستي گردش ڪندو سيارن کان اڳ طشتري ۾ تبديل ٿيڻ شروع ٿي ويو جنھن جو قطر تقريبن 200 فلڪي اڪايون AU ھيو ۽ جنھن جي مرڪز ۾ ھڪ گرم ۽ گهاٽو جنم وٺندڙ ستارو ھيو.
تقريبن 10 ڪروڙ سال کان پوء سڪڙيل نيبولا جي مرڪز ۾ ھيڊوجن جي گهاٽائي ۽ دٻاء ايترو ھيو جو ھتي مرڪزي ڪٺاڻ جو عمل شروع ٿي ويو. مرڪزي ڪٺاڻ جي رفتار ان وقت تائين وڌندي وئي جيستائين آبسڪوني توازن Hydrostatic equilibrium پيدا نہ ٿيو. ھن موقعي تي مرڪز مان پيدا ٿيندڙ توانائي دٻاء جي قوت ڪشش ثقل جي برابر ٿي وئي ۽ وڌيڪ سڪڙ جو عمل رڪجي ويو. ھاڻي سج مڪمل ستارو بنجي چڪو ھو بادل جي باقي بچيل ڌوڙ ڌوڌڙ ۽ گئسن مان گرھن جي جوڙجڪ ٺھي.
سج ھڪ جي 2 اھم سلسليوار  main sequence G2 ستارو آھي ۽ نظام شمسي جو مرڪز آھي. سج شمسي نظام جي مقدار جي حساب سان 99.86 سيڪڙو آھي ۽ ثقلي طور تي ٻين جسمن تي حاوي آھي. مشتري ۽ زحل سج جي چوڌاري گردش ڪندڙ گرھن مان وڏا گرھ آھن، باقي بچيل گرھ مقدار ۾ 90 سيڪڙي وارا آھن.
سج جي چوڌاري گردش ڪرڻ وارن سڀني گرھن جا مدار (پلوٽو سيارو ناھي) زمين جي مدار جي يا برابر آھن يا ان کان تمام گهٽ گول زاويو ٺاھن ٿا. ھن جي مقابلي ۾ پڇڙ سيارا ۽ ڪوئپر پٽي جي جسمن جا مدار زمين جي مدار کان ڪافي زاويي تي آھن.
سج جي چوڌاري گردش ڪرڻ وارا گرھ پنھنجي محور ۾ گردش ڪندا رھن ٿا. جيڪڏھن سج جي قطب اتر جي عين مٿان معائنو ڪيو وڃي تہ سواء چند جسمن جي، جيئن ھيلي جو پڇڙ سيارو ۽ تمام سيارا پنھنجي محور جي چوڌاري مخالف گهڙي وار طرف ۾ گردش ڪندا رھن ٿا.
سج جي قريب وارا جسم پري وارن جسمن جي مقابلي ۾ وڌيڪ تيزي سان گردش ڪن ٿا. گرھن جو مدار تمام گهٽ بيضوي پر تقريبن گول آھن پر گهڻن بيضوي گرھن ۔ اپگرھن (سيارچن) ۽ ڪوئپر پٽي جي جسمن جي مدار انتھائي بيضوي ٿئي ٿي.
گرھن جي مدار ھڪ ٻئي کان تمام گهڻي فاصلي تي ٿئي ٿي ۽ ٻن مدارن جي وچين فاصلي ۾ تغير بہ تمام وڌيڪ پاتو وڃي ٿو. ھي فاصلا نقشن ۾ ڏيکارڻ تمام ڏکيا آھن، عام طور تي شمسي نظام جي نقشن ۾ سياري کي ھڪ ٻئي کان يڪسان فاصلي تي ڏيکاريو وڃي ٿو پر حقيقت ۾ ڪجھ مثالن کان سوا ڪوبہ گرھ سج کان جيترو دور آھي اوترو ان جي مدار جو فاصلو پنھنجي کان اڳين سيارن جي مدار کان فاصلو ايترو ئي وڌيڪ آھي مثال طور زھرا جو مدار عطارد جي مدار کان 0.33 فلڪي اڪاين AU جي فاصلي تي آھي جڏھن تہ زحل مشتري کان 4.3 فلڪي اڪاين جي فاصلي تي آھي ۽ نيپچون يورينس کان 10.5 فلڪي اڪاين جي فاصلي تي آھي.
اندروني نظام شمسي :-
اندروني نظام شمسي ان خطي جو روايتي نالو آھي جنھن ۾ سج ۔ پھريان چار گرھ ۔ ۽ اپ گرھ اچن ٿا. ھي سيارا ۽ اپ گرھ سليڪيٽ ۽ ڌاتن سان ملي جڙن ٿا ۽ سج جي نسبتن قريب آھن. ھن پوري خطي جو رداس مشتري ۽ زحل جي گڏيل فاصلي کان بہ گهٽ آھي.
اندروني گرھن کاٻي کان ساڄي پاسي عطارد ۔ زھره ۔ زمين ۽ مريخ انهن سيارن جو مقدار ان جي اصل مقدار جي برابر آھي. نظام شمسي جا اندروني سيارا کاٻي پاسي کان ساڄي پاسي پنھنجي بيھڪ ۾ باقي سيارن کان مختلف آھن. انهن جي سطح عام طور تي پھاڙن ۽ تمام گهڻي نموني ڄمندڙ معدنيات مثال طور سليڪٽ وغيرھ سان ٺھيل آھي. انهن جي ٺوس سطح جي ھيٺ انتھائي گرم ۽ نيم پاڻيٺ ڌاتو پاتا وڃن ٿا ۽ انهن جو غالب جز سليڪيٽ معدنيات آھن. انهن جو مرڪز لوھ ۽ نڪل جو بنيل آھي. چار مان ٽي گرھ زھرا ۔ زمين ۽ مريخ ۾ ھوا موجود آھي. انهن سڀن ۾ شھاب ثاقب جي ٽڪرائڻ جي ڪري ٽڪرا کڏا موجود آھن ڇوجو انهن جي ٺوس سطح جي ھيٺان پاڻيٺي ڌاتو مينٽل اندر حرڪت ڪندو رھي ٿو ان لاء ان جي سطحي رڳڙ (قرش) بہ وقت بوقت حرڪت ڪندو رھي ٿي. رڳڙ (قرش) جي ان حرڪت جي ڪري سطح تي ٻرندڙ جبل ۽ کاھيون جنم وٺن ٿيون. اندوني شمسي منڊل ھي آھن.
(1) عطارد    Mercury
(2) زھرہ       Venus
(3) زمين       Earth
(4) مريخ       Mars
اپگرھ پٽي :-
اپگرھ عام طور تي ننڍا فلڪي جسم ٿين ٿا جيڪي پھاڙن ۔ ڌاتن ۽ ٻين گرھن وانگر ناقابل تبخير ۽ تصعيد non-volatile مادن مان ٺھيل آھن. اپگرھ پٽي مريخ ۽ مشتري جي درميان سج کان 2.3 کان 3.3 فلڪي اڪاين AU جي فاصلي تي آھي. ماھرن جو خيال آھي تہ ھي جسم شمسي نظام جي تخليق جي وقت مشتري جي ثقلي دخل جي ڪري ڪٺا ٿي گرھ بنجڻ کان رھجي ويا.
اپگرھ پنھنجي جسامت ۾ خوردبيني ذرن کان وٺي ڪيئي سو ڪلوميٽر چوڙي ديو قامت پھاڙن جيترا ٿي سگهن ٿا. انتھائي وڏا اپگرھ جيئن سيرس کان علاوہ تمام اپگرھن کي فلڪي جسمن ۾ شمار ڪيو وڃي ٿو. مستقبل ۾ وڌيڪ تحقيق کان پوء ڪجھ وڏا گرھ مثال ويسٽا Vesta ۽ ھيجيا Hygieia کي بہ اپگرھ قرار ڏيئي سگهجي ٿو.
اپگرھ پٽي ۾ اھڙا ھزارين پر لکين ممڪن طور تي پاتا وڃن ٿا ان جي باوجود اھو امڪان گهٽ آھي تہ اپگرھ پٽي جو ڪل مايو ڌرتي جي مايي جي ھزارن حصن کان وڌيڪ ھجي. اپگرھ پٽي ۾ اپگرھ ھڪ ٻئي کان ڪافي دور دور ٿين ٿا ۽ خلائي جھاز عام طور تي ان خطي مان بغير ڪنھن ٽڪراء جي آساني سان گذري وڃن ٿا ننڍا اپگرھ جن جو قطر 1 ملي ميٽر کان 10 ميٽرن تائين ھجي ان کي شھاب ثاقب چئبو آھي.
سيرس       Ceres :-
سيرس اپگرھ پٽي جو سڀ کان وڏو جسم آھي ۽ اپگرھ بہ آھي. ھي سج کان 2.77 فلڪياتي اڪائي جي فاصلي تي آھي. ھن جو قطر 1000 ڪلوميٽر کان ڪجھ گهٽ ٿئي ٿو جنھن ڪري گولائين شڪل اختيار ڪري ويو آھي. 19 صدي جي شروعات ۾ جڏھن سيرس دريافت ٿيو تہ ھن کي گرھ سمجهيو ويو پر 1850ع ۾ ٻين سيارن جي دريافت کان پوء ھن جو درجو گهٽ ڪري ھن کي اپگرھن جي فھرست ۾ شامل ڪيو ويو پر 1850ع ۾ ھن جو درجو ٻيھر تبديل ڪري ھن کي بونو گرھ قرار ڏنو ويو. اپگرھ گروھ اپگرھن کي ان مداري خاصيتن جي بنياد تي گروھن ۽ خاندانن ۾ تقسيم ڪيو ويو آھي. اپگرھ چنڊ اھي اپگرھ آھن جيڪي پاڻ کان وڏن گرھن جي چوڌاري ڦرن ٿا. ھي گرھن جي عام چنڊن وانگر سڃاتا نٿا وڃن ۽ ڪي وري تقريبن گرھن جي برابر ٿين ٿا جن جي چوڌاري گردش ڪن ٿا. اپگرھ پٽي ۾ ڪجھ پڇڙ سيارا Main-belt comets پاتا وڃن ٿا. ماھرن جو خيال آھي تہ زمين تي پاڻي انهن اپگرھ پٽين جي پڇڙ گرھن ذريعي پھتا.
وچون نظام شمسي :-
شمسي نظام جي وچئين حصي ۾ ديو قامت گئسي گرھ ۔ ان جا وڏا وڏا چنڊ ۽ گهٽ مدت وارا پڇڙ گرھ پاتا وڃن ٿا. ھن جو ڪوبہ روايتي نالو آھي. ڪڏھن ڪڏھن ھن کي ٻاھريون نظام شمسي چئجي ٿو پر حاضر دور ۾ ھي نالو وڌيڪ نيپچون جي پري جي حصي لاء استعمال ٿئي ٿو.
ٻاھريون نظام شمسي :-
سج جي چوڌاري گردش ڪرڻ واري تمام مادي ۾ 99 سيڪڙو چار ٻاھريان گرھ يا گيسي ديو آھن. مشتري جي فضا وڌيڪ ھيڊوجن يا ھيليم تي مشتمل آھي. يورينس ۽ نيپچون جي فضا ۾ امونيا ۽ ميٿين جي وڌيڪ مقدار پاتي وڃي ٿي. انهن برفاني مادن جي ڪري ڪجھ فلڪي ماھر انهن ٻنهي گرھن کي ھڪ الڳ زمري ۾ رکن ٿا جنھن کي ھو يوراني گرھ يا برفاني ديو چون ٿا. انهن چئني سيارن جي چوڌاري ايراضيون ٿين ٿيون پر زحل جي ايراضي زمين کان صاف طور تي چٽي نظر اچي ٿي.
(1) مشتري     Jupiter
(2) زحل         Saturn
(3) يورينس    Uranus
(4) نيپچون     Neptune
بي پرو نيپچون خطو     Trans-Neptunian region :-
نيپچون جي پري جو خطو جنھن کي ٻاھريون خطو (ماورا نيپچون) سڏيو وڃي ٿو. ھي وڌيڪ کوجنا کان ٻاھر Unexplored آھي. ظاھر ۾ ھي خطو برفاني ۽ پھاڙي مادن سان جڙيل ننڍن جسمن تي مشتمل ڏسڻ ۾ اچي ٿو. ھن خطي ۾ ھيستائين دريافت ٿيل جسمن ۾ سڀ کان وڏو جسم قطر ۾ زمين کان 5 ڀيرا ننڍو ۽ مقدار ۾ اسان جي چنڊ کان بہ تمام ننڍو آھي.
ڪوئپر پٽي ۾ نيپچون ۽ پلوٽو جا مدار اصل قطر جي متناسب نظر اچن ٿا. ڪوئپر پٽي جيڪا ھن خطي جي شروع ۾ واقع آھي اھا اپگرھي (سيارچي) پٽي وانگر ڌوڙ ڌڌڙ ۽ ملبي تي ٻڌل وڏو علائقو آھي. پر سيارچي پٽي جي برعڪس ھي گهڻو ڪري برف تي مشتمل آھي. ھي علائقو سج کان 30 فلڪي اڪاين جي فاصلي تي پکڙيل آھي. ھي خطو گهٽ مدت جي پڇڙ سيارن جيئن ھيلي پڇڙ سياري وارو خيال ڪيو وڃي ٿو. ھن پٽي جا اڪثر جسم شمسي نظام جي ننڍن جسمن جي زمري ۾ اچن ٿا پر ان ۾ ڪجھ وڏا جسم جيئن Varuna ،Quaoar ۽ Orcus آھن جن کي مستقبل ۾ بونو گرھ تسليم ڪري سگهجي ٿو. ماھرن جي اندازي مطابق ڪوئپر پٽي ۾ 50 ڪلوميٽر کان وڌيڪ قطر وارا لک کان وڌيڪ جسم موجود آھن پر انهن جي خيال ۾ ھن پٽي جو مجموعي مايو ڌرتي جي مايي جي ڏھين يا سوين حصي جي برابر آھي. ھن پٽي ۾ اڪثر جسمن جا ھڪ کان وڌيڪ چنڊ آھن ۽ اڪثر جا مدار ڌرتي جي مدار کان مختلف زاوين تي آھي.
گمگي ۽ روايتي ڪوئپر پٽي :-
گمگي جسم جا مدار ڳاڙھي رنگ جا ڏسڻ ۾ اچن ٿا جڏھن تہ روايتي جسمن جا مدار نيرا اچن ٿا. ڪوئپر پٽي ٻن پٽين تي مشتمل آھي.
روايتي پٽي
گمگي پٽي   Resonant belt
گمگي پٽي جا جسم نيپچون سان ھڪ گمگي رشتي resonance relationship ۾ جڙيل آھن. ڪوئپر پٽي ٻن جسمن ۾ تقسيم ڪري سگهجي ٿي يعني سج جي چوڌاري ان جي گردش جو وقت نيپچون جي ڪشش ثقل جي اثر ھيٺ رھي ٿو. نيپچون جي پنھنجي مدار ۾ ھر ٽيون چڪر پورو ڪرڻ تي ھي جسم سج جي چوڌاري پنھنجا 2 چڪر پورا ڪن ٿا يا وري ان جي ھر ٻن چڪرن جي مقابلي ۾ ھڪ گمگي پٽي نيپچون جي مدار اندر شروع ٿي وڃي ٿي. روايتي پٽي جي جسمن جو نيپچون جي ھلندڙ گردش سان ڪو واسطو ناھي ۽ ھي پٽي تقريبن 39.4 کان 47.7 فلڪي اڪاين جي فاصلي تائين پکڙيل ٿئي ٿي. روايتي پٽي جي جسمن کي ڪيوبوينا Cubewanos بہ چيو وڃي ٿو ھي عجيب نالو دراصل ھن پٽي جي سڀ کان پھرين دريافت ٿيڻ واري جسم ڪيو بي ون QB1 جي نالي تي رکيو ويو آھي جيڪو 1992 ۾ دريافت ٿيو.
ڪوئپر پٽي جا اپگرھ :-
ھزارين سال پھريان قديم نجوم جي ماھرن جڏھن آسمان ڏانھن ڏٺو تہ انھن کي لڳو تہ ڪجھ شيون ھنن جي اميد جي خلاف ھيڏي ھوڏي وڃن ٿيون جڏھن تہ تارا ھڪ جاء تي آھن، انھن کي رولو تارن Planets جو نالو ڏنائون. انھن پنج عطارد، زھرہ، مريخ، مشتري، زحل کي ڏٺائون ۽ سڃاڻپ خاطر نالا رکيائون. صدين کان جن سامان سان آسمان جو مشاھدو ٿيندو ھو اھي اوزار بھتر کان بھتر ٿيندا ويا ته ٽن نون گرھن يورينس، نيپچون ۽ پلوٽو جي کوج ٿي. ماھرن مطالعو جاري رکيو. ھنن کي ٻاھرين گرھن جي مطالعي مان جلد ئي خبر پئجي وئي تہ پلوٽو اڪيلو نہ آھي. نيپچون کان پري وڌ کان وڌ شيون دريافت ٿيون جيڪي پلوٽو سان گڏ ۽ ان جي ماپ جون پڻ ھيون. ھينئر تائين پنج اعلانيا طور مڃيل بونا گرھ آھن. سيريز Ceres, پلوٽو Pluto, ايريز Eris, ھائوميا Haumea, ماڪيماڪي Make make آھن.
پلوٽو :-
پلوٽو سج کان 39 فلڪي اڪاين جي فاصلي تي آھي. ھڪ بونو گرھ ۽ ڪوئپر پٽي جو سڀ کان وڏو جسم آھي. جڏھن ھي 1930ع ۾ دريافت ٿيو تہ ھن کي نظام شمسي جو گرھ تسليم ڪيو ويو پر 2006ع ۾ بين لاقوامي فلڪياتي اتحاد طرفان سياري جي نئين تعريف تحت ھن کي بونو گرھ قرار ڏنو ويو. پلوٽو جو مدار ڪافي بيدوي ۽ ترڇو آھي. ڌرتي جي مدار کان ھن جو زاويو 17 درجا آھي. پنھنجي اوج aphelion ۾ ھي سج کان 49.5 فلڪي اڪايون دور ھليو وڃي ٿو. ڪيرون پلوٽو جو سڀ کان وڏو چنڊ آھي جڏھن تہ اھو پنھنجي مدار perihelion ۾ سج کان ھن جو فاصلو صرف 29.7 فلڪي اڪايون رھجي وڃي ٿو. ڪيرون پلوٽو جو سڀ کان وڏو چنڊ آھي. ھن ڳالھ جو مضبوط امڪان آھي تہ فلڪي ماھر ڪيرون جي درجہ بندي ڪري ان کي بہ بونو گرھ قرار ڏين. ڪيرون دراصل پلوٽو جي چوڌاري گردش نٿو ڪري پر پلوٽو ۽ ڪيرون ٻئي جسم پنھنجي درميان خلا ۾ ھڪ ثقلي توازن جي نقطي سان گردش ڪن ٿا ۽ جاڙا اپگرھ محسوس ٿين ٿا. ٻہ ننڍا چنڊ نڪس ۽ ھائڊرا انهن ٻنهي جي چوڌاري گردش ڪن ٿا. پلوٽو گمگي پٽي Resonant belt ۾ واقع آھي ۽ نيپچون جي پنھنجي مدار ۾ ھر ٽئين چڪر پوري ڪرڻ تي ھي پنھنجا 2 چڪر پورا ڪري ٿو. ڪوئپر پٽي جا اھي جسم جيڪي نيپچون سان گڏ سج جي چوڌاري گردش ڪن ٿا اھي پلوٽو جي مناسبت سان پليٽون plutinos بہ سڏجن ٿا.
سيريز      Ceres :-
سيريز 1801ء ۾ دريافت ٿيو. ڇاڪاڻ تہ ھي اندرئين گرھن ۾ اڪيلو بونو گرھ ۽ شھابين جي پٽيءَ Asteroids Belt ۾ واقع آھي. ھن جي کوج سان ھن کي پنجون گرھ مڃيو ويو. ھن جي دريافت کي ھڪ سال مس گذريو تہ ھن جي ويجھي وڌيڪ شيون دريافت ٿيون. ڪجھ ڏھاڪن ۾ ٻارنھن کن جسم دريافت ٿيا. 1850ع ۾ ماھرن فيصلو ڪيو تہ اھي سڀ گرھ تہ نہ ٿا ٿي سگھن. ان مھل ھڪ نئون نالو Asteroid متعارف ڪرايو ويو. سيريز سان گڏ تمام ملندڙ شين کي Asteroid شمار ڪيو ويو. آخرڪار 2006ع ۾ ھن کي بوني گرھ جو نالو ڏنو ويو. ھن تي 2015ع تي ڊان Dawn probe موڪليو ويو جيڪو 6 مارچ 2015 تي ھن جي مدار ۾ داخل ٿيو. ھي شھابين جي پٽيءَ Asteroids Belt جي تمام جسمن کان وڏو ۽ ٽوٽل پٽيءَ جي ٽيون حصو آھي. ھي پنھنجي مدار تي 9 ڪلاڪ ۾ ڦيرو مڪمل ڪري ٿو ۽ سج کي ڦرڻ ۾ 4.6 سال لڳائي ٿو. ھي 33 ھون نظام شمسي جو وڏو ناليوارو جسم آھي. ھن کي گھپ انڌيري ۾ ڏسي سگھجي ٿو جيڪڏھن نظر بہ تکي ھجي. ھن جي اسپيڊ 17.9 ڪلو ميٽر في سيڪنڊ آھي. ھي اڪيلو بونو گرھ آھي جنھن کي چنڊ ڪونھي. ھن تي China space agency پنھنجو خلائي مشن 2020ء ۾ موڪلڻ جي تياري ڪري پيو.
ايريز      Eris :-
ھن جو نالو يونانين جي ديوتا تي رکيو ويو. ھن جي کوج 2005ع ۾ ٿي. کوج سان ھن کي ڏھون گرھ مڃيو ويو. ايريز پلوٽو کان ٿورو جسامت ۾ ننڍو ۽ ماس پلوٽو کان وڌيڪ آھي. مڃيو وڃي ٿو ته ھن جو ماس گھڻو آھي جيڪو ميٿين برف سان ڍڪيل آھي. ايريز نظام شمسي جو نائون نمبر وڌيڪ ماس رکندڙ جسم آھي جيڪو سج کي سڌو ڦري ٿو جڏھن تہ 16 نمبر تي وڌيڪ ماس رکندڙ جسم پڻ آھي. ڇاڪاڻ تہ 7 چنڊ وڌيڪ ماس رکندڙ آھن. ھي سج کان 96 اسٽرونوميڪل يونٽ Astronomical unit AU پري آھي جيڪو پلوٽو کان ٽي ڀيرا وڌيڪ آھي. ايريز سولر سسٽم جو ٻي نمبر تي سڀني کان پر آبجيڪٽ آھي جيتوڻيڪ پھرين نمبر تي V774104 آھي جنھن کي نومبر 2015 تي دريافت ڪيو ويو. ھن جي سج کان مفاصلو 103 AU اسٽرونوميڪل يونٽ آھي. ھن کي ھڪ چنڊ Dysnomia نالي آھي. ايريز ۽ ھن جو چنڊ پلوٽو جي مقابلي سج کان وڌيڪ پري کان ڦرن ٿا. حساب لڳايو ويو آھي ته ھي سج کي ھڪ چڪر 558 سالن ۾ پورو ڪري ٿو. ھن تي خلائي مشن موڪلڻ جو پروگرام آھي. جيڪو مشتري جي گريوٽي کي استعمال ڪندي 16 سالن کان پوء ھن وٽ پڄندو. ھي مشن 2032 يا 2044ء روانو ٿيندو
الذوالفقار
الذوالفقار کاٻي ڌر جي پاڪستاني سياسي عسڪري جماعت ھئي۔ ھي جماعت 1970ع جي ڏھاڪي ۾ اڳوڻي وزيراعظم پاڪستان ذوالفقار علي ڀٽو جي صاحبزادن ٺاھي ھئي۔
آڪاش منڊل
تاريخ
ھائوميا      Haumea :-
ھن جي کوج 2005 ۾ ٿي. 17 ستمبر 2008 تي ھن کي بونو گرھ مڃيو ويو. ٻين بونن گرھن جي مقابلي ھائوميا جي شڪل رگبي جي بال وانگي آھي. ھي اسانجي سولر سسٽم جو سڀني کان تيز ڦرندڙ شين مان آھي. ھي پنھنجي مدار تي ھڪ ڦيرو فقط چار ڪلاڪن ۾ پورو ڪري ٿو. ھن جو سج کي ھڪ چڪر 284.12 سالن ۾ پورو ٿي ٿو. ھن جو نالو ھوائي Hawaii جزيري جي ماڻھن جي پيدائش ۽ ذرخيزي جي ديوتا تي رکيو ويو. ھي Kuiper belt ۾ پلوٽو ۽ ماڪيماڪي کان پوء ٽين نمبر تي وڌيڪ روشن جسم آھي. 2017ء ۾ ھن جو رنگ دريافت ٿيو. ھن کي ٻہ چنڊ ھائيڪا Hiaka ۽ نماڪا Namaka آھن. چنڊن جا نالا ديوتا جي ٻن ڌيئرن جي نالي تي رکيا ويا.
الذوالفقار
پڻ ڏسو
زمرو:پاڪستان پيپلز پارٽي زمرو:پاڪستان ۾ سياسي پارٽيون
سنڌي قوم جو تصور
انساني تاريخ ۾ قوم جو جديد تصور 1789ع جي فرانس جي انقلاب کانپوءِ اُڀريو، ڇاڪاڻ ته بادشاهتن ۽ شهنشاهتن جي زماني ۾ قوم جو نئون سياسي تصور موجود نه هو. لفظ نيشنلزم پڻ پهريون ڀيرو 1789ع ۾ هڪ فرانسيسي پادريءَ آگسٽن بيرئل (Augustin Barruel) استعمال ڪيو هو. هزارين ورهين تائين ماڻهو ذاتين، ويڙهن، نسلي ۽ لساني گروهن ۽ قبيلن کي ئي قوم سمجهندا رهيا، ڇاڪاڻ ته قبائلي ۽ جاگيرداراڻن يا زرعي سماجن ۾ قوم جو تصور رت جي رشتن، نسل ۽ ٻوليءَ تائين محدود هوندو آهي ۽ شهنشاهتون جيئن ته وڌاءُ پسنديءَ تي ٺهيل هونديون هيون، اُن ڪري قومي رياست يا قوم جو نئون سياسي تصور اُتي موجود ئي نه هو. فرانس جي انقلاب کانپوءِ ارڙهين صديءَ ۾ يورپ ۾ قومي رياست جو تصور اُڀريو ۽ اهو تصور اُڻويهين صديءَ ۾ اڃان وڌيڪ اڀري آيو، ان حد تائين جو اُڻويهين ۽ ويهين صديون قومي رياستن جي گهڙت ۽ قومي تحريڪن جون صديون رهيون.
سنڌ کي به انگريزن اُڻويهين صديءَ جي وچ ڌاري يعني 1843ع ۾ فتح ڪيو ۽ 1847ع ۾ سنڌ کي جڏهن بمبئيءَ ۾ شامل ڪيو ويو، تڏهن پهريون ڀيرو سنڌ ۾ نئين قومي سوچ ڪَرَ کنيا ۽ 1847ع کان پهرين اپريل 1936ع تائين 88 سالن ۾ سنڌ جي بمبئيءَ کان جدائيءَ جي جيڪا اُڻ تُڻ پيدا ٿي ۽ جاکوڙ ٿي، اُن سنڌ ۾ سياسي معنائن ۾ قومي شعور جا ٻِجَ ڇَٽيا. 1955ع کان 1970ع تائين ون يونٽ واري ڪاري دور ۾ سنڌ ۾ جيڪا ادبي، ثقافتي ۽ سياسي مزاحمت جي تحريڪ هلي، اُن سنڌ ۾ صحيح معنيٰ ۾ قومي شعور جا بنياد رکيا، جيتوڻيڪ سنڌ ۾ قومي شعور ۾ هونئن ته انيڪ ماڻهن جو هٿ رهيو آهي پر سنڌ ۾ ان تصور ۽ فڪر جو نيپاج ابتدائي طور محمد ابراهيم جويي، حشو ڪيولراماڻيءَ ۽ جي ايم سيد ڪيو ۽ پوءِ ان ۾ نوان رنگ ڪامريڊ حيدر بخش جتوئيءَ، رسول بخش پليجي ۽ شيخ اياز ڀريا ۽ ايئن سنڌ جو جديد قومي تصور ۽ خاڪو وڏيءَ سَگهه سان اُڀري آيو ۽ اڄ تائين ان جي حقيقت ۽ سَگهه کي ڪير به لوڏي نه سگهيو آهي.
آڪاش منڊل
تاريخ
ماڪيماڪي     Makemake :-
پنجين ۽ آخري بوني گرھ جي سڃاڻپ ماڪيماڪي جي نالي سان آھي. ھن جي کوج پڻ 2005ع ۾ ٿي. ھن جو نالو ايسٽرلينڊ Easter Land جي راپانيو Rapa Nui ماڻھن جي پيداڪندڙ ديوتا جي نالي تي رکيو ويو. ڪوئپر بيلٽ Kuiper Belt جي ٻين جسمن وانگي ھن جو مٿاڇرو بہ برف سان ڍڪيل آھي. ھي برف ميٿين، ايٿين ۽ نائٽروجن جو ٿي سگھي ٿو. ھن جو ڊائياميٽر پلوٽو جو ٽيون حصو آھي. ھن جو برف سان ڍڪيل مٿاڇرو ھن کي ڪوئپر پٽي ۾ پلوٽو کان پوء ٻي نمبر تي روشن ترين شيء ٺاھي ٿو. ھي سج کان 52.4 AU اسٽرونوميڪل يونٽ پري آھي. ھي پنھنجي مدار تي 7.77 ڪلاڪن ۾ ھڪ چڪر ۽ جڏھن تہ 309.09 سالن ۾ سج کي ھڪ چڪر پوري ڪندو آھي. 2016ع تي ھن جي ھڪ چنڊ جي کوج ٿي جنھن کي اڃان نالو نه ڏئي سگھيا آھيون. ھن جو چنڊ 175 ڪلو ميٽر جو آھي. جيڪو ڪراچي کان حيدرآباد جو مفاصلو آھي. ھي چنڊ ماڪيماڪي کان 21،000 ڪلو ميٽر پري کان ڦري ٿو. ھن چنڊ جي کوج ھبل ٽيلي اسڪوپ ذريعي 26 اپريل 2016ع تي ٿي.
سنڌي قوم جو تصور
سنڌ ۾ قوم جي نئين تصور کي سڀني کان وڌيڪ جي ايم سيد چِٽو ڪيو ۽ وطن، گڏيل تاريخ، ٻوليءَ، گڏيل ڪلچرل گڏيل مفادن جهڙن عنصرن کي ان جو بنياد ڄاڻايو. جيئن قوم جون شڪليون جامد نه پر متحرڪ ۽ تبديل ٿيندڙ آهن، ايئن قومن بابت نوان تصور پڻ متحرڪ ۽ سدائين تبديليءَ ڏانهن مائل رهن ٿا. انهن سوالن تي ويهين صديءَ جي سماجي سائنسدانن جهڙوڪ اُمُٽ اوذڪرملي (Umut Ozkirimli)، ارنيسٽ گيلنر (Ernest Gelner)، مونت سِرات گوئيبرنائو (Montserrat Guibernau) ۽ جان رالز (John Rawls) سميت انيڪ مدبرن تفصيل سان لکيو آهي. اِهي عالم قومي سوال جا وڏي ۾ وڏا ماهر مڃيا وڃن ٿا.
آڪاش منڊل
تاريخ
ٽڙپکڙ مشتري :-
ٽڙپکڙ طشتري جا جسم ڪارا ۽ سرمئي رنگ جا ڏسڻ ۾ اچن ٿا. منتشر طشتري ڪوئپر پٽي کان Overlap ڪري ٿو پر ھي ان کان اڳتي پکڙيل آھي. منتشر طشتري جا جسم دراصل ڪوئپر پٽي کان آيل آھن ۽ نيپچون جي ابتدائي زندگي ۾ جڏھن ان جو مدار سج کان پري ٿي رھيو ھو تہ ان جي ڪشش ھيٺ جسم بي ترتيب مدارن ۾ ھليا ويا. وڌيڪ منتشر طشتري جسم سج مداري perihelion ڪوئپر پٽي جي اندر واقع آھن جڏھن تہ ان جي اوج aphelion سج کان 150 فلڪي اڪاين AU جي فاصلي تي آھي. ان جي جسمي مدار زمين جي مدار کان ڪافي زاويا بنائين ٿا ۽ اڪثر جا مدار زمين جي مدار کان عمودي طور 90 درجي جي زاويي تي واقع آھن. ڪجھ فلڪي ماھر ٽڙپکڙ طشتري جسمن کي ڪوئپر پٽي جو حصو سمجهن ٿا ۽ انهن کي ڪوئپر پٽي  جا ٽڙپکڙ جسم چون ٿا.
سنڌي قوم جو تصور
انهن کان سواءِ ويهين صديءَ جي شروعات ۾ لينن ۽ اسٽالن توڙي هوچي منهه ۽ مائوءَ جا لکيل مقالا پڻ لاجواب آهن. سنڌي قوم به تاريخ ۾ ٻين قومن جيان انيڪ مرحلن مان گذري ۽ مختلف سماجي عنصرن مان ٺهي جُڙي تيار ٿي آهي ۽ اُها نه گهڙت جي تڪميل کي پهتي آهي ۽ نه ڪڏهن پهچندي، ڇاڪاڻ ته قوم سازيءَ جو عمل پڻ هڪ لڳاتار عمل آهي ۽ انهيءَ ڪري اُهو متحرڪ ۽ تبديل ٿيندڙ آهي. اسان کي ياد رکڻ گهرجي ته سنڌي قوم ڪنهن هڪ نسلي يا هڪ مادري ٻولي ڳالهائيندڙ گروهه تي مشتمل ناهي. نسلي، لساني ۽ علائقائي نظر سان ڏسبو ته پوءِ سنڌ جي قومي وحدت جي تصوير نظر نه ايندي، جڏهن ته ان رنگارنگي (Diversity) کي سياسي ۽ نئين قومي تصور جي اک سان ڏسبو ته اسان کي سنڌ هڪ تاريخي قومي وحدت طور نظر ايندي. نسلي طور سنڌ بنيادي طور اسان کي چئن وڏن نسلي گروهن ۽ ٻين انيڪ نسلي گروهن تي مشتمل نظر ايندي، جنهن ۾ دراوڙ، سماٽ، سيد، بلوچ مکيه گروهه ۽ بروهي، مغل، اوائلي پٺاڻ (ترين، آغا وغيره)، سيٽلر پنجابين جا گروهه شامل آهن. انهن مان هرهڪ گروهه تاريخ جي مختلف ڏاڪن تي سنڌي قوم ۾ ضم ٿيندو ويو آهي، جڏهن ته دراوڙ سڀني کان اصلوڪا ۽ قديم ماڻهو آهن، جن ۾ ڪولهي، ڀيل، باگڙي، اوڏ، ميگهواڙ ۽ ٻيون ذاتيون اچي وڃن ٿيون. جيڪڏهن سنڌي قوم جي سماج کي مادري ٻولين جي اک سان ڏسبو ته سنڌ ۾ سنڌيءَ سان گڏ سرائيڪي، جدگالي، بروهڪي، بلوچي، مارواڙي، ڍاٽڪي، پارڪري ۽ ٻيون انيڪ مادري ٻوليون اچي وڃن ٿيون، پر انهن سمورن گروهن جي مادري ٻولي ڀل ته ڪهڙي به هجي پر سندن قومي ٻولي سنڌي آهي، جنهن کي هو هر حساس موقعي تي اوليت پڻ ڏين ٿا ۽ اِها اسان جي قومي شعور جي علامت آهي، جنهن کي ڪجهه دوستن تاريخ جو جبر يا ڏاڍ پئي سڏيو. تاريخ جو جبر اهو تڏهن ليکجي ها جڏهن ڪو انهن تي سنڌي ٻولي زوريءَ مڙهي ها پر اسان جي معاملي ۾ ماڻهن پنهنجي مادري ٻولين تي قومي ٻوليءَ کي ايئن اوليت ڏني جيئن اهي اهم ۽ حساس موقعن تي پنهنجين ذاتين ۽ نسلي ۽ قبائلي سڃاڻپ تي سنڌ جي قومي سڃاڻپ کي اوليت ڏيندا آهن ۽ ڏيڻ گهرجي. مذهب تاريخ ۾ ماڻهن جي ورڇ جو اهم محرڪ رهيو آهي پر سنڌ ۾ صدين کان مذهبي فرق جي ڪري ڪڏهن به سنڌ جي وحدت کي خطرو آڏو نه آيو آهي، جيڪڏهن مختلف موقعن تي وقتي تضاد اُڀري به آيا آهن ته اُهي سماج نه اُڀاريا آهن، پر بدنيت فردن ۽ گروهن پنهنجي مفادن خاطر اُڀاريا آهن، جن کي سماج ڪڏهن به پنهنجو نه ڪيو.
ساڳيءَ طرح سنڌ ۾ مختلف علائقن جي حساب سان ماڻهن جي ثقافت ۽ مزاج ۾ پڻ وڏو فرق آهي. ٿر، ڪاڇي، ڪوهستان، وچولي، لاڙ، ساهتي پرڳڻي، اُتر يا صدين کان شهرن ۾ رهندڙ ماڻهن ۽ گروهن جا مزاج، رويا، سوچڻ جا انداز ۽ ذيلي ثقافتي رنگ يقيني طور مختلف به آهن ۽ ڪيترن حوالن سان متضاد پڻ آهن ۽ اِهو سڄيءَ دنيا ۾ ٿيندو آهي، جو چوندا آهن ته هر ويهن ميلن کانپوءِ ٻوليون ۽ ثقافتون پنهنجا لهجا ۽ رنگ مَٽائينديون آهن پر ان جو اهو مطلب هرگز ناهي ۽ نه ٿي سگهي ٿو ته انهن هيٺ فرقن سان سنڌ جي قومي وحدت کي ڇيهو رسايو وڃي.
الھه بخش شاھ بخاري
سيد الهه بخش شاهه بخاريءَ 1 نومبر 1931ع تي، ڳوٺ تُنيا بقا شاهه، تعلقي ڪنڊياري ۾، صوفي بزرگ حاجي ٻُڍل شاهه ”حُسينيءَ“ جي گهر ۾ -جنم- ورتو. پرائمري -تعليم- پنهنجي ڳوٺ مان حاصل ڪرڻ کان پوءِ، مئٽرڪ ڊسٽرڪٽ لوڪل بورڊ هاءِ اسڪول نوابشاهه (موجوده ايڇ. ايم خواجه هاءِ اسڪول) مان ڪيائين. بي. اي 1954ع ۾ ۽ ايم. اي (اسلامڪ ڪلچر) 1966ع ۾ ڪيائين. 1950ع کان 1954ع تائين نورمحمد هاءِ اسڪول، ۽ 1958ع تائين گورنمينٽ هاءِ اسڪول نمبر 1- ۾ بحيثيت -استاد- ملازمت. -جولاءِ- 1958ع ۾ ريڊيو -پاڪستان- حيدرآباد تي بطور پروڊيوسر مقرر
سنڌي قوم جو تصور
(1) قوم جو جديد تصور پنهنجيءَ جوهڙ ۽ جوڙجڪ ۾ تنگ نظر، محدود يا بيٺل نه آهي، ان ڪري اسان کي پڻ ان کي محدود نه ڪرڻ گهرجي. هر اهو اردو ڳالهائيندڙ يا ٻي ڪابه ٻولي ڳالهائيندڙ سنڌي آهي، جيڪو سنڌ جو مستقل رهواسي آهي ۽ سنڌ کي پنهنجو وطن ۽ گڏيل سماج سمجهي ٿو. اسان کي ان تي ڪا به ارهائي نه هئڻ گهرجي ته هو پنهنجي ٻولي ڇو ٿا ڳالهائين يا پنهنجو لباس ڇو ٿا پائين ۽ پنهنجو ذيلي ڌار ڪلچر ڇو ٿا رکن. جڏهن سنڌ اڳ ئي موجود هيترن سارين ذيلي ثقافتن، لساني ۽ علائقائي رنگن کي پنهنجي هنج ۾ ويهاري سگهي ٿي ته پوءِ اهو اُصول نون آيل ماڻهن تي به لاڳو ٿيڻ گهرجي. جي اُهي تاريخ جي جبر يا ڏاڍ جي نتيجي ۾ سنڌ ۾ اچي آباد ٿيا آهن ته ياد رکڻ گهرجي ته هزارين سالن کان سنڌ جي اصلوڪن رهواسين يعني دراوڙن به ڪي دعوتون ڏئي سماٽن، سيدن ۽ بلوچن کي سنڌ ۾ نه گهرايو هو. قوم سازيءَ جو عمل هڪ لڳاتار عمل آهي، جنهن جا در ڪڏهن به بند ٿيڻ نه گهرجن. جي اُهي تاريخي عمل دوران سنڌي ڪلچر ۽ سماج جو حصو ٿي وڃن ته به ٺيڪ ۽ نه ته به ذيلي سڃاڻپ ۽ ٻولي يا ڪلچر رکڻ انهن جو حق هئڻ گهرجي. اسان جو شرط رڳو گڏيل وطن سان پيار، سنڌ جي وطني وحدت جي ضمانت ۽ هڪ گڏيل سماج جي اڏاوت ۾ حصيدار ٿيڻ هئڻ گهرجي.
الھه بخش شاھ بخاري
ٿيو ۽ بعد ۾ ڪراچيءَ ۾ پروگرام مينيجر، -بهاولپور- ۽ خيرپور ۾ -اسٽيشن- ڊائريڪٽر به رهيو، جتان 31 -آڪٽوبر- 1991ع تي رٽائر ڪيائين. 12 جون 1994ع کان 14 نومبر 1996ع تائين سنڌي لئنگئيج اٿارٽيءَ جو سيڪريٽري رهيو. 19 نومبر 2008ع تي ڪراچيءَ جي هڪ نجي اسپتال ۾ وفات ڪيائين، کيس پنهنجي اباڻي ڳوٺ ۾ مٽيءُ ماءُ حوالي ڪيو ويو.
آڪاش منڊل
تاريخ
ارس :-
سنڌي قوم جو تصور
(2) سنڌ ۾ نسلي، لساني ۽ ثقافتي قوميت جي تصور بدران اسان کي “وطني قوميت” جي تصور کي هٿي وٺرائڻ گهرجي.
(3) سنڌ ۾ مستقل طور آباد ماڻهن سان مٽي مائٽيءَ، گڏيل ڪاروبار، سماجي طور اُٿڻ ويهڻ ۾ نه رڳو ڪوبه عار محسوس نه ڪرڻ گهرجي پر ان کي همٿائڻ گهرجي. سنڌ جي سياسي پارٽين کي ٻين ٻولين ۽ نسلي گروهن سان لاڳاپيل باڪردار ۽ سنڌ کي پنهنجو وطن سمجهندڙ ماڻهن کي پنهنجين صفن ۾ شامل ڪرڻ گهرجي.
(4) سنڌ جي ثقافت هونئن به هڪ رنگي نه آهي، ٿر، لاڙ، وچولي، ڪاڇي، ڪوهستان ۽ اُتر جي ذيلي ثقافتن ۾ پڻ ٿورا گهڻا فرق آهن ته پوءِ سنڌ جي ثقافت کي رڳو خاص عنصرن تائين محدود نه ڪرڻ گهرجي. اسان کي پنهنجي ثقافت جو دائرو ايترو موڪرو ڪرڻ گهرجي جو سنڌ ۾ مستقل طور آباد گروهه پڻ ان گڏيل ثقافت جي آئيني ۾ پنهنجي پنهنجي تصوير ڏسي سگهن. اهڙيءَ طرح ئي نوان آيل گروهه سنڌ کي پنهنجي وطن ۽ سنڌ جي سماج کي پنهنجو گڏيل سماج قبول ڪرڻ ڏانهن وِک وڌائيندا.
حوالا
زمرو:سنڌ زمرو:پاڪستان زمرو:سياست زمرو:قومپرستي
آڪاش منڊل
تاريخ
ارس ٽڙپکڙ مشطري جو سڀ کان وڏو معلوم جسم آھي. ھي سج کان 68 فلڪي اڪاين AU جي فاصلي تي آھي پلوٽو کان 5 ڀيرا وڏو آھي. ھن جي قطر جو اندازو 2400 ڪلوميٽر يا 1500 ميل آھي. فلڪي ماھرن جو اڪثر تي بحث رھيو آھي ڇوجو 2006ع تائين پلوٽو کي ننڍي ھجڻ باوجود ھن کي گرھ جو درجو حاصل ھيو جڏھن تہ ارس پلوٽو کان وڏو ھجڻ باوجود گرھ جي اعزاز کان محروم رھيو جڏھن تہ ھن وٽ ھڪ چنڊ  ڊسنوميا آھي. ڊسنوميا جو مدار پلوٽو وانگر بيدوي آھي ھن جو اوج Perihelion سج مدار کان 38.2 فلڪي اڪاين AU جي فاصلي تي آھي جيڪو تقريبن پلوٽو جي سج کان سراسري فاصلي جي برابر آھي ۽ ان جو اوج Perihelion جيڪو 97.6 فلڪي اڪاين جي فاصلي تي آھي. ان جو مدار زمين جي مدار کان ڪافي ترڇو آھي.
پرانھون خطو :-
اھو نقطو جتي شمسي نظام ختم ٿئي ٿو اتي نجمي خلا Interstellar space شروع ٿئي ٿي ان جو ٺيڪ طرح سان تعين ڪري نٿو سگهجي ڇوجو ھي حد ٻن مختلف قوتن کي طي ڪري ٿي.
(1) باد شمسي
آزاديءَ کان پوءِ سنڌي غزل جي ائنٿالاجي (ڪتاب)
هيءُ ڪتاب سنڌي ٻولي جي نامور شاعر ارجن ”حاسد“ (Arjun Haasid) لکيو آهي، جيڪو ساهيته اڪادمي، نئين دهليءَ پاران 2008ع ۾ ڇپجي پڌرو ٿيو آهي. هن 182 صفحن تي مشتمل ڊيمي سائيز جي ڪتاب جي ابتدا ۾ ارج ”حاسد“ 20 صفحن جو تفصيلي مواد لکيو آهي، جنهن ۾ غزل، ان جي فن، سنڌي غزل (Sindhi Gghazal) جي مختصر ڄاڻ ۽ ورهاڱي کانپوءِ هندستان ۾ لکيل سنڌي غزل جو ڀرپور جائزو ورتو آهي. آزاديءَ کانپوءِ لکيل سنڌي غزلن جي هن چونڊ يا ائنٿالاجيءَ ۾ 54 شاعرن جا غزل ڏنل آهن، جن ۾ هري دلگير (Hari Dilgeer)، هوند راج (Hoand Raaj)، دکايل (Dukkhayal) ۽ شريڪانت ’صدف‘ (Shrikaant Sadaf) لتا هٿلياڻي ’هجاب‘ (Lataa Hathliyanni Hijaab) ۽ ونود آسرداڻي“ (Winod Aasraanni) تائين شاعر اچي وڃن ٿا.
آڪاش منڊل
تاريخ
(2) سج جي ڪشش ثقل
آزاديءَ کان پوءِ سنڌي غزل جي ائنٿالاجي (ڪتاب)
سنڌيءَ ۾ عزل تي پهريون ڪتاب
سنڌيءَ ۾ غزل تي پهريون ڪتاب آخوند گل محمد جو آهي.
آڪاش منڊل
تاريخ
باد شمسي جي باري ۾ خيال ڪيو وڃي ٿو تہ اھا پلوٽو جي مدار جي چئوڻي فاصلي تي ختم ٿي وڃي ٿي پر سج جي ڪشش ثقل ان جي ھزاروڻ فاصلي تي بہ اثر رکي ٿي.
شمسي سڪون :-
آزاديءَ کان پوءِ سنڌي غزل جي ائنٿالاجي (ڪتاب)
حوالا
زمرو:سنڌي شاعري زمرو:سنڌي ادب زمرو:شاعري زمرو:ڪتاب
الھه بخش شاھ بخاري
سيد -الهه بخش شاهه بخاري- صوفي مسلڪ جو ماڻهو هو، سلسلي ’قادريه‘ ۽ ’چشتيه‘ جو طالب هو ۽ انهيءَ نسبت جي ڪري راڳ سان گهڻو لڳاءُ هئس. ڪيترن ئي ناميارن راڳين سان سندس سٺا لاڳاپا رهيا.
امام حسن
امام حسن عليه السلام جنت جو سردار حضرت محمد صه جو نواسو،امام علي عليه السلام جو پهريو صاحبزادو ء شیعہ مذهب جو ٻيو امام آهي.
ڪنيت و القاب
پاڻ جن جي ڪنيت صرف ابو محمد هئي ۽ پاڻ جن جا القاب تمام گھڻا آهن : جنهن ۾ طيب، تقي، سبط ۽ سيد وڌيڪ مشهور آهن. محمد بن طلحه شافعي جو بيان آهي ته پاڻ جن جو “سيد” لقب پاڻ سرور ڪائنات جو عطا ڪيل آهي. (مطالب السئول ص 221 ).
امام حسن عليه السلام اسلام جي نطر ۾
هڪ حديث ۾ آهي ته پاڻ ڪريم جن فرمايو ته مان حسنين کي دوست رکندو آهيان ۽ جيڪو انهن کي دوست رکندو ان کي به قدر جي نظر سان ڏسان ٿو.''
امام حسن عليه السلام جي سرداريءِ جنت
آل محمد (ص) جي سرداري هڪ حقيقت آهي، علماءِ اسلام جو هن تي اتفاق آهي ته سرور ڪائنات ارشاد فرمايو ته “الحسن والحسين سيد الشاب اهل الجنته وابوهما خير منهما” حسن عه ۽ حسين عه جوانان جنت جا سردار آهن
جناب حذيفه يماني جو بيان آهي ته مون آنحضرت کي هڪ ڏينهن وڏو خوش ڏسي ڪري عرض ڪيو ته مولا اڄ خوشي جو سبب ڇا آهي؟ ارشاد فرمايائون ته مون کي اڄ جبرائيل هي بشارت ڏني آهي ته منهجا ٻئي فرزند حسن عه ۽ حسين عه جوانان بهشت جا سردار آهن ۽ ان جو والد علي ابن ابي طالب ان کان بهتر آهن. (ڪنزالعمال ج 7 ص 70 صواعق محرقه ص 117). هن حديث مان هن ڳالهه جي به وضاحت ٿي ويئي آهي ته حضرت علي عليه السلام سيد ئي نه هئا بلڪه فرزندان سيدان جا پيءُ پڻ هئا.
علامه مجلسي تحرير فرمائين ٿا ته امام حسن عليه السلام کي اهو اعزاز هو ته پاڻ نهايت ئي ننڍي ڄمار ۾ نانا تي نازل ٿيندڙ وحي من و عن پنهنجي والده ماجده کي ٻڌائيندا هئا، هڪ ڏينهن حضرت علي عليه السلام فرمايو ته اي بنت رسول صه منهنجي دل چاهي ٿي ته حسن (ع) کي ترجمانيءِ وحي ڪندي پاڻ ڏسان ۽ ٻڌان، سيده امام حسن (ع) جي پهچڻ جو وقت ٻڌايو. هڪ ڏينهن امير المومنين حسن (ع) کان پهريان گھر ۾ تشريف فرما ٿي ويا ۽ لڪي ويٺا. امام حسن عليه السلام حسب معمول تشريف فرما ٿيا ۽ ماءُ جي جھولي ۾ ويهي ڪري وحي ٻڌائڻ شروع ڪري ڇڏي پر ٿورڙي دير کان پوءِ عرض ڪيائون ”یااماہ قدتلجلج لسانی وکل بیانی لعل سیدی یرانی اي منهنجي پياري امان اڄ منهنجي زبان ۾ وحي جي بيان مقصد ۾ رڪاوٽ ٿي رهي آهي مون کي ائين معلوم ٿي رهيو آهي ته ڄڻ منهنجو والد بزرگوار مونکي ڏسي رهيو آهي هي ٻڌي ڪري حضرت امير المومنين ڊورڙي ڪري امام حسن عليه السلام کي پنهنجي جھولي ۾ کنيو ۽ چمڻ لڳا. ( بحارالانوار جلد 10 ص 193).
امام حسن عليه السلام جي عبادت
امام زين العابدين فرمائين ٿا ته امام حسن عليه السلام زبردست عابد، بي مثل زاهد، افضل ترين عالم هئا. پاڻ جڏهن به حج ادا ڪيو پيدل ادا ڪيو. ڪڏهن ڪڏهن يا جڏهن به حج جي لاءِ ويندا هئا پاڻ اڪثر موت، عذاب،قبر، صراط ۽ بعثت و نشور کي ياد ڪري روئندا هئا، جڏهن پاڻ وضوڪندا هئا ته پاڻ جن چهرو مبارڪ زرد ٿي ويندو هو ۽ جڏهن نماز جي لاءِ بيهندا هئا ته بيدڪي جي مثل ڪمبڻ لڳندا هئا، پاڻ جن جي معمول ۾ هو ته جڏهن به مسجد جي دروازي تي پهچندا هئا ته ته خدا کي مخاطب ٿي چوندا هئا ته پالڻهار تنهنجو گنهگار بندو تنهنجي بارگاه ۾ آيو آهي. اي رحمان و رحيم پنهنجي ڀلاين جي صدقي ۾ مون جهڙي برائي ڪندڙ بندي کي معاف ڪري ڇڏ، پاڻ جڏهن نماز صبح کان فارغ ٿيندا هئا ته ان وقت تائين خاموش ويٺا رهندا هئا جيستائين سج مٿي چڙهي نه اچي. (روضه الواعظين بحارالانوار).
پاڻ جي زهد
امام شافعي لکي ٿو ته امام حسن عليه السلام اڪثر پنهنجو سڄو سامان راه خدا ۾ تقسيم ڪري ڇڏيندا هئا، ڪڏهن ڪڏهن اڌ مال تقسيم ڪندا هئا، امام حسن عليه السلام عظيم و پرهيزگار هئا.
.
امام حسن عليه السلام حلم ۽ اخلاق جي ميدان ۾
علامه اب شهر آشوب تحرير فرمائين ٿا ته هڪ ڏينهن امام حسن عليه السلام گھوڙي تي سوار ٿي ڪيڏانهن وڃي رهيا هئا رستي ۾ معاويه جو طرف دار هڪ شام سامهون آيو ان حضرت کي گاريون ڏيڻ شروع ڪيون، پاڻ ان کي ڪو به جواب نه ڏنو، جڏهن هو پنهنجي ڪاوڙ جو اظهار ڪري چڪو ته پاڻ ان جي ويجھو آيا ۽ ان کي سلام ڪري فرمايو ۽ چيو ته ڀاءُ شايد تون مسافر آهين. ٻڌ جيڪڏهن تو کي سواري جي ضرورت آهي ته مان تو کي سواري ڏيان. جيڪڏهن تون بکارو آهين ته مان تو کي ماني کارايان، جيڪڏهن تو کي ڪپڙا کپن ته مان تو کي ڪپڙا ڏيان، جيڪڏهن تو کي رهڻ جي جڳهه گھرجي ته ته مان گھر جو انتظام ڪريان، جيڪڏهن دولت جي ضرورت آهي ته تو کي ايترو ڏيان جو تون خوشحال ٿي وڃين هي ٻڌي ڪري شامي بي انتها شرمسار ٿيو ۽ چوڻ لڳو ته مان گواهي ڏيان ٿو ته توهان زمين تي خدا جا خليفه آهيو، مولا مان ته اوهان ۽ اوهان جي ابن ڏاڏن کي سخت نفرت ۽ حقارت جي نظر سان ڏسندو هوس پر اڄ اوهان جي اخلاق مون کي اوهان جو غلام بڻائي ڇڏيو، هاڻي مان اوهان جي قدمن کان پري نه ويندس ۽ تاحيات اوهان جي خدمت ۾ رهندس. (مناقب جلد 4 ص 53، وڪامل مبروج جلد 2 ص 86).
عهد امير المومنين ۾ امام حسن عليه السلام جو اسلامي خدمتون
تاريخ ۾ آهي ته جڏهن حضرت علي عليه السلام کي 25 سالن جي خانه نشيني کان پوءِ مسلمانن خليفه ظاهري جي حيثيت سان تسليم ڪيو ۽ ان کان بعد جمل، صفين، نهروان جون لڙايون ٿيون ته هر هڪ جهاد ۾  امام حسن عليه السلام پنهنجي والد بزرگوار سان گڏ ئي گڏ ناهن رهيا بلڪه ڪجھ موقعن تي جنگ ۾ تمام نمايان ڪارنامه سرانجام ڏنا.سير الصحابه ۽ روضته الصفا ۾ آهي ته جنگ صفين جي سلسلي ۾ جڏهن ابو موسى اشعري جون منافقيون ظاهر ٿي چڪيون ته امير المومنين، امام حسن عليه السلام ۽ عمار ياسر کي ڪوفي روانو ڪرڻ فرمايو، پاڻ جامع ڪوفي ۾ ابو موسى جي مڪارين کي پنهنجي تقرير ترياق سان بي اثر بڻائي ڇڏيو ۽ ماڻهن کي حضرت علي عليه السلام سان گڏ جنگ ۾ وٺي وڃڻ تي راضي ڪري ڇڏيو. اخبار الطوال جي روايت مطابق 9650 ماڻهن جو لشڪر تيار ٿي ويو. فوجي ڪمن کان علاوه پاڻ جي حوالي سرڪاري مهمان خاني جو انتضام ۽ شاهي مهمانن جي سرپرستي جو ڪم به هو پاڻ ڪيسن جا فيصله به ڪندا هئا ۽ بيت المال جي نگراني به ڪندا هئا وغيره وغيره.
حضرت امام حسن عليه السلام جي شهادت
'''تاريخدانن جو اتفاق آهي ته امام حسن عليه السلام جيئن ته صلح کان بعد مديني ۾ گوشه نشين ٿي ويا هئا، پر امير معاويه پاڻ کي آزارڻ جي ڪوشش ڪري رهيو هو، هن بار بار ڪوشش ڪئي ته ڪنهن طريقي سان امام حسن عليه السلام هن دارفاني کان ملڪ جاوداني ڏانهن روانو ٿي وڃن ۽ ان سان ان جو مقصد يزيد جي خلافت لاءِ زمين هموار ڪرڻي هئي. جڏهن ته هن 5 دفعا امام حسن عليه السلام کي زهر  ڏياريو پر حياتي جا ڏينهن باقي هئا زندگي ختم نه ٿي سگھي، آخر ڪار شاه روم کان هڪ زبردست قسم جو زهر گھرائي محمد ابن اشعث يا مروان جي ذريعي سان جعدته بنت اشعث کان امير معاويه موڪليو ۽ چورائي موڪليو ته جڏهن امام حسن شهيد ٿي وڃن ته اسان تو کي هڪ لک درهم ڏيندا سين ۽ تنهنجو عقد پنهنجي پٽ يزيد سان ڪرائي ڇڏيندا سين، بهرحال ان امام حسن عليه السلام کي زهر ڏيئي شهيد ڪري ڇڏيو. (تاريخ مروج الذهب مسعودي جلد 2 ص 303، مقاتل الطالبين ص 51، ابوالفداء ج 1 ص 183، روضته الصفاج 3 ص 7، حبيب السير جلد 2 ص 18، طبري ص 604، استيعاب جلد 1 ص 144). '''
پڻ ڏسندا
صلح امام حسن
آڪاش منڊل
تاريخ
شمسي گولو Heliosphere ٻن حصن ۾ تقسيم آھي. شمسي باد پنھنجي پوري رفتار سان تقريبن 95 فلڪي اڪاين AU يا پلوٽو جي مدار جي ٽيڻ فاصلي تائين وڃي ٿو. ھتي ھن جو ٽڪر مخالف طرف کان ايندڙ نجمي خلائن جي ھوا سان ٿئي ٿو. ان ٽڪر جي نتيجي ۾ شمسي باد جي ھوا ۾ گهٽتائي اچي ٿي ان جي گهاٽائي وڌي وڃي ٿي ۽ ھي وڌيڪ بي سڪون Turbulent ٿي وڃي ٿي. ھن جڳھ تائين شمسي گولو ھڪ درست گولي جي شڪل ۾ آھي پر اڳتي ھلي ھي بيضوي شڪل جو ٿي وڃي ٿو جنھن کي شمسي نيام Heliosheath سڏجي ٿو. شمسي نيام شڪل ۽ نموني جي عمل ۾ ھڪ پڇڙ سياري جي پڇ وانگر ٿئي ٿو. ھي ان مقام کان ڪھڪشان ۾  سج جي حرڪت جي طرف ۾ تقريبن 40 فلڪي اڪاين AU تائين وڃي ٿو پر ان جي مخالف طرف ۾ ان کان ڪيئي ڀيرا وڌيڪ فاصلي تائين پکڙيل ٿئي ٿو. شمسي سڪون جيڪو شمسي گولي جي ٻاھرين حد آھي ھي اھو نقطو آھي جتي شمسي باد مڪمل طور تي رڪجي وڃي ٿي ۽ ٻاھرين فلڪي خلا شروع ٿي وڃي ٿي. اڄ تائين ڪوبہ جھاز شمسي سڪون کان اڳتي ناھي ويو ۽ اھو ڄاڻڻ مشڪل آھي تہ اڳتي خلا ۾ ڇاھي. ايتري بہ خبر ناھي تہ شمسي گولو شمسي نظام کي نقصاندھ ڪائناتي شعائن cosmic rays کان ڪيتري حد تائين بچائي ٿو.
نظریاتي (hypothetical) اورت :-
بادل اورت کربين جسمن جو ھڪ وڏو مجموعو آھن جيڪي نظام شمسي کي چئني طرفن کان وڪوڙيون ويٺا آھن. ھي سج کان 50 ھزار کان لک فلڪي اڪاين جي فاصلي تي پکڙيل آھي ۽ وڏي وقت جي عرصي وارا پڇڙ سيارا ھتان اچن ٿا. ماھرن مطابق ھن جا وڌيڪ جسم پڇڙ سيارا آھن جيڪي اندرئين شمسي نظام کان ٻاھرين گرھن جي ڪشش ثقل جي ڪري خارج ٿي ويا ھئا. اورت بادل جا جسم تمام آھستي رفتار سان حرڪت ڪن ٿا ۽ ان جي حرڪت ۾ ڪڏھن ڪڏھن ٿيڻ وارا واقعا جيئن ٻين جسمن سان ٽڪر ۔ ڪنھن گذرندڙ ستاري جي ڪشش ثقل ۔ ڪھڪشان جي مدجذر آساني سان خلل وجهي سگهن ٿا.
اندروني اورت بادل :-
90377 سيڊنا ھڪ ڳاڙھاڻ مائل پلوٽو وانگر جسم سج جي چوڌاري انتھائي وڏي مدار ۾ گردش ڪري رھيو آھي. ھن جو مدار انتھائي بيضوي ۽ ھي پنھنجي سج مدار ۾ سج کان 76 فلڪي اڪاين AU جي فاصلي تي ٿئي ٿو پر پنھنجي اوج ۾ سج کان 928 فلڪي اڪاين جي فاصلي تي ھليو وڃي ٿو. سج جي چوڌاري ھڪ چڪر پورو ڪرڻ ۾ ھن کي 12,050 سال لڳن ٿا. سيڊنا کي دريافت ڪندڙ مائيڪ برائون Mike Brown مطابق سيڊنا ڪوئپر پٽي يا ٽڙپکڙ طشتري جو حصو ٿي نٿو سگهي ڇوجو ان جو اوج نيپچون کان ھجرت جي اثر ھيٺ اچڻ جي لحاظ کان تمام گهڻي فاصلي تي آھي. ٻيا فلڪي سيڊنا کي الڳ گروھ جو تسليم ڪن ٿا جنھن کي ھو اندروني اورت بادل جو نالو ڏين ٿا. پڪو امڪان آھي سيڊنا ھڪ بونو گرھ آھي جيڪو اڃان روپ نموني مان معلوم ٿي نہ سگهيو آھي.
نظام شمسي جو ھڪ وڏو حصو اڃان نامعلوم آھي. سج جي ڪشش ثقل جي باري ۾ اندازو آھي تہ اھا 2 نوري سال يا 15 ھزار فلڪي اڪاين AU جي فاصلي تائين ٻين ستارن جي ڪشش تي حاوي آھي. ھن جي مقابلي ۾  اورت بادل ممڪن طور تي 50 ھزار فلڪي اڪاين جي فاصلي تائين پکڙيل ٿي سگهي ٿو.سيڊنا جھڙي جسم جي دريافت باوجود ڪوئپر پٽي ۽ اورت بادل جي درميان خطو جن جو رداس ھزارين فلڪي اڪاين تي مشتمل آھي اھو وڌيڪ غير مرسوم Uncharted آھي.
حوالا
زمرو:نظام شمسي
اروناچل پرديش
آروناچل پرديش  (,( نالي جي معني:باک ڦٽيءَ مھل وقت جبلن جي سرزمين ) انڊيا جي اتر اوڀر ۾ واقع ستن رياستن مان سڀ کان وڏي رياست آھي جنھن جي ڏکڻ ۾ آسام، ناگالينڊ، اولھ ۾ ڀوٽان، اوڀر ۾ ميانمر ۽ اتر ۾ چين واقع آهي. چين واري سرحد ميڪ موھن لائين سڏبي آھي. ھن رياست جي گاديءَ جو هنڌ اتا نگر آھي جيڪو رياست جو سڀ کان وڏو شھر پڻ آهي. ھن رياست جي علائقن تي چين جي دعواہ ھجڻ جي ڪري انڊيا ۽ چين جي وچ ۾ تڪرار ھلندڙ آھي ۽  ٻنھي ملڪن ۾ ھڪ جنگ پڻ لڳي چڪي آهي.
ڊيليگيشن
وفد، نمائندا، اختياراتي عمل يا ڊيليگيشن (Delegation) ڪنهن به ڪانفرنس، ميڙ يا نمائندي اجلاس ۾ لاڳاپيل مختلف ڌرين جي موقف کي بيان ڪرڻ لاءِ، هر ڌر طرفان واضح هدايتون ۽ حڪم ڏيئي ماهرن ۽ عملدارن تي ٻڌل سڄاڻ فردن جو هڪ جٿو نمائندگيءَ لاءِ موڪليو ويندو آهي، جنهن کي وفد/نمائيندا سڏيو ويندو آهي. اهو وفد پيرائتي انداز ۾ ثبوتن سان پنهنجي ڳالھ بيان ڪرڻ سان گڏ پنهنجي اختيار ڪيل موقف جي حمايت لاءِ پڻ ماحول سازگار ڪندو آهي. سياست کان سواءِ سائنس، معيشيت، صحت، ثقافت ۽ اَڻ ڳڻين ٻين شعبن ۾ رياست يا قوم جي ترقي، سگهه ۽ روايتن جو اظهار هن طريقي سان ئي ڪيو ويندو آهي، دنيا ۾ تڪرارن جي حل کان وٺي امن جي بحالي ۽ شعبن ۾ سھڪار جو ماحول پيدا ڪرڻ ۾ مدد ملي ٿي. ان کان سواءِ سفارتڪاريءَ جي شعبي ۾ به هي اصطلاح اڪثر استعمال ٿيندو رهيو آهي. جنهن مطابق نه رڳو اهم سفارتڪارن جو هڪ گروپ جوڙي کيس خاص مقصد سونپيا ويندا آهن، پر خاص اختيار ڏيندي قومي اظهار جو ذريعو بڻايو ويندو آهي، ڪنهن به سفارتڪار کي، جڏهن به ڪنهن خاص مقصد جي پوئيواري ڪرڻي هوندي آهي ته کيس اهي خاص اختيار، حق ۽ واسطا به ڏنا ويندا آهن، جن جي استعمال سان گهربل مقصد پورا ٿي سگهن، بين الاقوامي لاڳاپن ۾ ادارن طرفان فردن کي ۽ فردن طرفان انتظامي ۽ ٻيا معاملا هلائڻ لاءِ لاڳاپيل شعبن کي اختيارن جي منتقليءَ واري عمل کي به مٿي ڏيل اصطلاح ذريعي پڌرو ڪري سگهبو آهي.
حوالا
زمرو:سياست زمرو:بين الاقومي لاڳاپا زمرو:سماج زمرو:ملڪ زمرو:سفارتڪاري
صفدرآباد
صفدرآباد (انگريزي: Safdarabad) پاڪستان جو هڪ شهر  جو شيخوپوره ضلعو ۾ واقع آهي.
راجا تري ديو راءِ
راجا تري ديو راءِ اڳوڻي اوڀر پاڪستان يا ھاڻوڪي بنگلاديش جي چڪمہ قبيلي جو راجا آھي۔ ان کان علاوه ھو ھڪ ادیب مذھبي ۽ سياسي اڳواڻ آھي۔ 1971ع ۾ اوڀر پاڪستان جي عليحدگی کان بعد ھاڻوڪي پاڪستان ۾ رھڻ کي ترجيح ڏني۔ ھو وفاقي وزير ۽ سفير به رھيو۔
الله بند
سنڌ ۽ ڪڇ جي سرحد تي ٺهيل هيءُ -بند- 1232هه/1817ع واري زلزلي ۾ ازخود ٺهي پيل قدرتي -بند- آهي. هن زلزلي سبب ڍورو (-اڀرندو نارو-) اصل جاءِ -تان- پنهنجو رُخ ڦيرائي ويو. ”-الهه بند-“ لڳ ڀڳ 80 ڪلوميٽر ڊگهو ۽ پنجن کان 6 فٽ اوچو آهي. ڇاڪاڻ ته اهو قدرتي طور اڀريو ۽ -بند- جهڙو آهي، انڪري -ان- جو نالو پئجي ويو ’-الله- -بند-‘.
برصغير هند و پاڪستان ۾ مسلمانن جو دور حڪومت (ڪتاب)
''هيءُ ڪتاب مقبول حسين شاهه موسويءَ جو لکيل آهي. ڪرائون سائيز ۽ پڪي جلد وارو هيءُ ڪتاب 585 صفحن تي مشتمل آهي ۽ قيمت ڇهه رپيا پنجاهه پئسا ڄاڻايل اٿس. اُن جو ڇاپو پهريون، آر. ايڇ. احمد ائنڊ برادرس، مدينه پرنٽنگ پريس، حيدرآباد مان سال 1962ع ۾ ڇپايو.''
حوالا
زمرو:1962ع ۾ لکيل سنڌي ڪتاب
سڪندر اعظم
سڪندر اعظم يونان جو عظيم ۽ نوجوان بادشاهه، دنيا جي گهڻي ڀاڱي تي فتح حاصل ڪندڙ جنهنکي اسين سڪندر اعظم جي نالي سان سڃاڻيندا آهيون، اڄ کان لڳ ڀڳ اڍائي هزار سال اڳ جي هن اڳواڻ کي ڪي تاريخدان عظيم ۽ انصاف پسند حڪمران چوندا آهن تي ڪي وري کيس دنيا جو وڏي ۾ وڏو ڌاڙيل به چوندا آهن. سندس لشڪر جنهن پاسي به منهن ڪندو هو ته کين فتح نصيب ٿيندي هئي، پر جڏهن هماليا جي ٽڪر تان سنڌو درياھ جو ڪپر وٺي هيٺ لٿو ته سندس مقابلو ٿيو هند سنڌ جي راجا پورس سان، جنهن ۾ کيس تمام گهڻو نقصان ٿيو، سندس ڪيترائي ساٿي جنرل مري ويا ۽ هو پاڻ به زخمي ٿيو، جنهن کانپوءِ سندس لشڪر فيصلو ڪيو ته هاڻ کين واپس گهرن ڏانهن ورڻ گهرجي.
حوالا
زمرو:ديوتا بڻيل ماڻهو زمرو:GND سان سڃاڻپ ڪندڙ وڪيپيڊيا مضمون
الھه بخش نظاماڻي
سنڌ جي معروف شخصيت، الهه بخش ايم. نظاماڻي 30 مارچ 1905ع تي ماتليءَ جي ڀرسان تاريخي شهر ٺريءَ لڳ (جيڪو هاڻي غيرآباد ٿي ويو آهي). نظاماڻين جي ڳوٺ ۾ ڄائو. علي ڳڙهه مان ايم. اي ۽ بمبئيءَ مان بي. ٽي ڪري سنڌ ۾ اُستاد مقرر ٿيو ۽ پوءِ سنڌ جي -تعليم- کاتي جو ڊائريڪٽر ٿيو. رٽائرمينٽ کان وءِ نورمحمد هاءِ اسڪول ۽ مسلم ڪاليج جي پرنسپال طور حيدرآباد ۾ خدمتون سرانجام ڏنائين. آخر ۾ ڀٽ شاهه ثقافتي مرڪز جو اعزازي سيڪريٽري پڻ ٿيو. لوڪ ادب تي ايم. اي. سنڌيءَ لاءِ سندس لکيل مقالو 1971ع ۾ سنڌالاجيءَ طرفان ”سنڌي لوڪ ادب جي ارتقائي -تاريخ-“ جي نالي سان شايع ٿيو. هن 15 -آگسٽ- 1980ع تي وفات ڪئي.
آڙنگ
برسات کان اڳ واري گهُٽَ. سانوڻ جي مند ۾، عام طرح جولاءِ کان آگسٽ تائين مينهن وسڻ کان اڳ هوا لڳڻ بند ٿي ويندي آهي. جيڪڏهن ٿوري گهڻي هوا لڳندي آهي ته اُها به اوڀر طرف کان، جنهن ۾ گهِمَ ۽ گهُٽ ٿيندي آهي، ان وقت آسمان ۾ جُهڙ هوندو آهي. ٿر ۾ آڙنگ ٿيو ته مينهن وسندو.
زمرو:موسم
لعل شهباز قلندر
عثمان مروندي المعروف لال شھباز قلندر دينِ حق جي پيغام رسائيندڙن ۾ حضرت قلندر لعل شهباز عرف سيد محمد عثمان ولد سيد محمد ابراهيم ڪبيرالدين مرونديءَ جو نالو سر فهرست آهي. سندس جنم افغانستان ۾ آزر بائيجان جي ڳوٺ ”مروند“ (Marwand) ۾ 583هه مطابق 1178ع ۾ ٿيو .قلندر شهباز آذربائيجان (آرمينيا) پرڳڻي جي هڪ ڳوٺ مرند (مروند) ۾ سنه 538 هجريءَ مطابق 1143ع ۾ ڄائو. مروند شهر جنهن کي مرند يا ميمند به ڪوٺيندا هئا.
خاندان
سندس نسب جو سلسلو تيرهين پيڙهيءَ ۾ حضرت سيدنا امام جعفر صادق رضه سان ملي ٿو. سندس والد بزرگوار وڏو درويش ۽ متقي انسان هو، جيڪو اڪثر الاهي عبات ۾ گذاريندو هو. سندس شادي خانه آبادي تمام وڏيءَ عمر ۾، تڏوهڪي مروندي حاڪم، سلطان شاه جي نياڻيءَ سان ٿي؛ جنهن مان سنڌ جو روحاني رهبر، علم ۽ فيض جو درياه سيد محمد عثمان پيدا ٿيو، سندس ولادت باسعادت تي پوري مروند ۾ چاليهن ڏينهن تائين خوشيون ملهايون ويون. پاڻ نهايت ئي پرهيزگاريءَ واري زندگي گذاريائين، سڄي ڄمار ڇڙو رهيو يعني عمر ڀر شادي ڪانه ڪيائين، تنهنڪري پويان ڪو اولاد به ڪونه ڇڏيائين.
الفا سينچوري
320pxAB کاٻي پاسي کان روشن تارو آهي جنھن جي چوڌاري پراڪسيما سينچوري ڳاڙھي رنگ جي دائري ۾ ڏيکاريل. ساڄي پاسي وارو روشن تارو β سينچوري آھي
لعل شهباز قلندر
شجرو
سيد عثمان پٽ سيد ابراهيم ڪبير الدين پٽ سيد شمس الدين پٽ سيد نور شاهه پٽ سيد محمود شاهه پٽ سيد احمد شاهه پٽ سيد هادي پٽ سيد مهدي پٽ سيد منتخب پٽ سيد غالب پٽ سيد منصور پٽ سيد اسماعيل پٽ امام جعفر صادق عه.
الفا سينچوري
الفا سينچوري [Https://en.wikipedia.org/wiki/Alpha Centauri|Alpha Centauri]
الفا سينچوري جيڪو ٽن تارن جو سسٽم آھي. اسان جي سولر سسٽم جو سڀني کان ويجھو اسٽار سسٽم پڻ آھي. ھي اسان کان 4.3 نوري سال Light years پري آھي. الفا سينچوري اسٽار سسٽم جي ٽن تارن جا نالا ھي آھن. Alfa CentuaryA, Alfa Centuary B ۽ Proxima Centuary آھن. پروڪسيما سينچوري کي Alfa Centuary C به چيو ويندو آھي. ھنن ۾ الفا سينچوري A ۽ الفا سينچوري B گڏيل Binary تارا آھن. جيڪي ھڪ ٻئي کي ڦرن ٿا. الفا سينچوري کي Rigil Kentaurus به چوندا آھن.
الفا سينچوري اي Alpha Centauri A
ھي الفا سينچوري جي سڀني تارن ۾ وڏو آھي. ھن جو ماس اسان جي سج کان ٿورو وڌيڪ آھي. ھي تارو بہ اسان جي سج وانگي وچولو تارو آھي. ھن جي اوسط ڊائيا ميٽر 17،00،000 لک ڪلو ميٽر آھي. جيڪو اسان جي سج کان ٽي لک ڪلو ميٽر وڌيڪ آھي. ھن تاري جو ڦرڻ 22 ڏينھن جو آھي جڏھن ته سج جي ڦرڻ جو ٽائيم 25 ڏينھن آھي.
لعل شهباز قلندر
نالو
والدين طرفان سندس نالو "عثمان“ رکيو ويو هو. باقي لعل بادشاهه، شهباز سائين، قلندر ڪبريا، شمس الدين، مخدوم مروندي، سيف السان ۽ مهدي وغيره سندس لقب القاب هئا. پاڻ ننڍپڻ کان ئي ڄمندي ڄام هو.
الفا سينچوري
الفا سينچوري بي Alfa Centauri B
الفا سينچوري بي ھن سسٽم جو ٻي نمبر تي وڏو تارو آھي. ھي تارو سج کان ٿورو ئي ننڍو آھي. ھن جي اوسط ڊائيا ميٽر 1200،000 لک ڪلو ميٽر آھي جيڪي اسان جي سج کان ٻه لک ڪلو ميٽر گھٽ آھي.
لعل شهباز قلندر
تعليم
ايتري قدر جو ستن ورهين جي ڄمار ۾ قرآن پاڪ حفظ ڪري ورتائين. پوءِ ته اُنهيءَ ٽهيءَ ۾ اچي ويراڳ لڳس؛ جنهن ڪري والدين کان وڇڙي ايران، عراق ۽ حجاز جا مقدس هنڌ ڏسندو، اچي امام عالي مقام حسين عليه السلام جي روضي تي رهڻ لڳو. ڪجهه ڏينهن پوءِ، واپس ناني وٽ پهتو؛ جنهن کيس زماني جي ظاهري تعليم سان ڏس، قابل اُستادن جي حوالي ڪيو، جتان فارسي ۽ عربيءَ ۾ گهڻا ئي ڪتاب پڙهي پورا ڪيائين. پاڻ پهرين پهرين قرآن شريف ياد ڪيائين. تنهن کان پوءِ ٻين علمن ۾ ڪماليت حاصل ڪري، باطني علم پرائڻ لاءِ بابا ابراهيم ولي ڪربلائيءَ جو مريد بڻيو ۽ انهيءَ کان ئي تصوف ۾ خلافت جو خرقو ڍڪيائين.
الفا سينچوري
پروڪسيما سينچوري (Alpha Centauri C (Proxima Centauri)
پروڪسيما سينچوري کي الفا سينچوري C به چوندا آھيون. ھي ھڪ ڳاڙھو بونو تارو Red dwarf star آھي. ھي تارو 4.2 نوري سال پري آھي جيڪو الفا سسٽم جي ٻين تارن کان گھٽ آھي. پروڪسيما سينچوري جي کوج Robert Inner اسڪاٽش ماھر 1915ء ۾ ڪئي. ھن تاري جو ڊائيا ميٽر 200،000 ٻه لک ڪلو ميٽر آھي. جيڪو اسان جي سج جو رڳو ستو حصو آھي. Proxima Centaury جو ماس مشتري گرھ کان 129× ڀاڱا وڌيڪ آھي. ھي ماس سج جو 12 سيڪڙو وڃي ٿي ٿو. ھن تاري جي گھرائي density 40 سيڪڙو آھي. ھن تاري جي عمر لڳ ڀڳ 4.8 بلين سال آھي. جيڪو سج جي عمر کان 20 ڪروڙ سال وڌيڪ آھي. ھن جي اوسط گرمي پڌ 2760 آھي جيڪو سج جي مٿاڇري جي گرمي جي اڌ کان ٿورو وڌيڪ آھي. ماھرين جي خيال موجب ھن تاري جي گھٽ ماس ھجڻ ڪارڻ ھي تارو ايندڙ 4 ٽرلين سالن يعني چار کرب سالن تائين ھڪ تارو ئي رھندو.
ھائيڊروجن فيوجن ڪارڻ عام طور ھيليئم وڌندو رھندو. آھستي آھستي پروڪسيما سينچوري اڃان ننڍو ۽ گرم ٿيندو رھندو. وقت سان گڏ ھي ڳاڙھي کان نيري ۾ مٽجندو ۽ جڏھن ھن تاري جي ھائيڊروجن فيول پوري طرح ختم ٿيندو ته ھي ھڪ اڇو بونو تارو White Dwarf Star ٿي ويندو وقت سان گڏ ھن جي بچيل گرمي به ختم ٿي ويندي.
لعل شهباز قلندر
طريقت
جوانيءَ ۾ راتيان ڏينهان عبادتون، رياضتون ۽ مجاهدا ڪندي، جهنگ، جبل جهاڳيندو رهيو. جڏهن بلوغت کي رسيو ته بابا ابراهيم رح جي خدمت ۾ حاضر ٿي سندس رهبري حاصل ڪيائين.ڊاڪٽر تنوير عباسيءَ لکيو آهي ته: مخدوم عثمان لعل شهباز قلندر مريد شيخ جمال مجرد مريد سيد ابراهيم مجرد مريد شيخ عاقل شهيد مريد شيخ مسڪين شهيد مريد سيد مرتضى سبحاني مريد امام جعفر صادق عه. مجرد لفظ جي معنى آهي ڇڙو. جنهن پنهنجي سموري عمر بنا شادي ڪرڻ جي گذاري ڇڏي هجي.
الفا سينچوري
پروڪسيما سينچوري (Alpha Centauri C (Proxima Centauri)
پروڪسيما سينچوري اسان جي سج جو 32 ھزار سالن کان وٺي ويجھو پاڙيسري آھي ۽ ايندڙ 25 ھزار سالن تائين رھندو ان کان پوء سج جو ويجھي ۾ ويجھو تارو الفا سينچوري اي ٿي ويندو.
ويجھڙائي ۾ پروڪسيما سينچوري کي ڦرندڙ ھڪ اھڙي گرھ جي کوج ڪئي وئي آھي جيڪا 1.3 سيڪڙو زمين کان وڏي آھي. ھن گرھ کي پروڪسيما سينچوري بي Proxima Centaury B پنھنجي تاري پروڪسيما سينچوري جي نسبت سان ڏنو ويو آھي. ھي گرھ پنھنجي تاري کان 75 لک ڪلو ميٽر پري آھي جيڪو زمين جي سج کان مفاصلي جو 5 سيڪڙو آھي. ھن کي پنھنجي تاري کي ڦرڻ ۾ 11.2 ڏينھن لڳن ٿا.
لعل شهباز قلندر
سنڌ آمد
اهو سنه662 هه ۾ مروند کان ملتان ۾ آيو. قلندر شهباز پهرين پهرين سنڌ جو رخ ڪندي سنه 644 هجري مطابق 1246ع سيوهڻ ۾ پهتو. سيوهڻ کان پوءِ هو هندستان ڏانهن ويو، جتي پاڻي پٽ ۾ شاهه شمس بو علي قلندر سان مليو ۽ ڪجهه وقت اتي رهيو. بو علي قلندر کيس ٻڌايو ته هندستان ۾ جيئن ته اڳ ۾ گهڻا قلندر آهن؛ تنهنڪري چڱو ائين ٿيندو، جو هو وڃي سنڌ ۾ سڪونت اختيار ڪري. اهڙي اشاري ملڻ تي قلندر شهباز وري سنڌ جو رخ ڪيو ۽ سنه 662 هجريءَ ۾ اچي ملتان ۾ پهتو .شهزادي محمد شهيد جيڪو غياث الدين بلبن جو پٽ ھيو ۽ ملتان جو گورنر ھيو، قلندر شهباز کي ملتان ۾ رهڻ لاءِ چيو ۽ سندس لاءِ هڪ خانقاهه ٺهرائڻ جو به وعدو ڪيائين. پر پاڻ اڳتي وڌي اچي سيوهڻ ۾ وارد ٿيو .سنڌ ڏانهن ايندي، ملتان شريف بہ ويو، جتي سلطان محمد سان بہ مليو؛ جنهن کيس اُتي رهڻ لاءِ ڏاڍو زور ڀريو، پر انڪار ڪري، اچي سيوهڻ کان نڪتو، سنڌ ۾ آمد (694هه = 1298ع) وقت سندس عمر 111 ورهيه هئي. جنهن جاءِ تي روضو مبارڪ آهي، اُتي پاڻ اچي منزل انداز ٿيو. اُن زماني ۾ اُتي اگهاڙائپ وارين عورتن جو اڏو هو. سندس آمد تي اهي سڀ توبہ تائب ٿيون ۽ هڪدم راهه راست تي اچي ويون.
الفا سينچوري
پروڪسيما سينچوري (Alpha Centauri C (Proxima Centauri)
ڏٺو وڃي ته عطارد Mercurry سج کان 57.91 ملين ڪلو ميٽر يعني پنج ڪروڙ اڻاسي لک ڪلو ميٽر پري آھي جيڪو پروڪسيما سينچوري بي ۽ ان جي تاري کان ڪافي وڌيڪ آھي، ان جو مطلب جيڪڏھن پروڪسيما تارو سج جيترو وڏو ھجي ھا ته ان گرھ کي ساڙي راک ڪري ڇڏي ھا.
لعل شهباز قلندر
وفات
قلندر سائين لڳ ڀڳ هڪ سال کانپوءِ، 112 ورهين جي ڄمار ۾ 21 شعبان 695هه مطابق 1299ع تي هن دارالفنا مان دارالبقا ڏانهن راهي ٿيو. قلندر شهباز هتي سيوهڻ ۾ ئي 21 شعبان 673 هجريءَ ۾ وفات ڪئي .درگاهه جي ڏکڻ طرف هڪ شاهي سونو دروازو به لڳي چڪو آهي. هي دروازو ٻه طاقو آهي. هڪڙي طاق تي قلندر شهباز جو نالو: سيد عثمان بن سيد ڪبيرالدين ابراهيم ۽ ٻئي طاق تي سندس وفات وارو سال 673 اڪيريل آهي.
الفا سينچوري
پروڪسيما سينچوري (Alpha Centauri C (Proxima Centauri)
ھن گرھ تي پوندڙ ريڊيئيشن جي مقدار زمين تي پوندڙ ريڊيئيشن جي مقدار جو 65 سيڪڙو آھي. جيڪڏھن ھن گرھ جو وايو منڊل نه ٿيو ته ھن جي گرمي پڌ ڪاٽو 40 ھوندو اھو ڪافي ٿڌو آھي، جڏھن ته توھان کي اھو ڄاڻي حيرت ٿيندي ته زمين کي جيڪڏھن وايو منڊل نه ھجي ھا ته ھن جي گرمي پڌ ڏينھن جو 127 ۽ رات جو ڪاٽو 153 ھجي ھا.
جيڪڏھن ھن گرھ تي پاڻي ٿيو ته پاڻياٺ جي صورت ۾ ھن جي مٿاڇري تي موجود ھوندو. ماھرين کي ھڪ پريشاني آھي ته اھڙا گرھ جيڪي پنھنجي تاري جي ويجھي ھجن ٿا ته انھن جي جنم جي شروعات ۾ ئي گرھ جي بي انتھا گرم ھجڻ ڪارڻ پاڻي ٻاڦ ٿي اڏامي وڃي ٿو. ٿي سگھي ٿو ھن سان ايئين نه ٿيو ھجي يا پاڻي بعد ۾ ڪنھن شھابيي comet وسيلي آيو ھجي ، تڏھن ئي ھن تي پاڻي ھجڻ جا امڪان آھن. زياده تر امڪانن جي ان ڪري ڳالھ ھلي پئي ڇو ته اسان اڃان ھن گرھ بابت وڌيڪ نه ٿا ڄاڻون. ڪمپيوٽر ماڊل اسان کي ٻڌائن ٿا ته اتي پاڻي پاڻياٺ جي صورت ۾ موجود ھوندو. ھن جو وايو منڊل به آھي، ھن کي مقناطيسي ميدان به آھي جيڪو ھاڃيڪار سج جي ڪرڻن کان ھن کي بچائي ٿو. جيسين پڪي طور ڄاڻ نه ٿي ملي ماھرين ھن باري ۾ پڪي طور ڪجھ نه ٿا چئي سگھن.
لعل شهباز قلندر
ميلو
هر سال شعبان مهيني جي 18، 19 ۽ 20 تاريخن تي وڏيءَ ڌام ڌوم سان ميلو ٿيندو آهي؛ جنهن ۾ لکن جي انگَ ۾ عقيدتمند ايندا آهن. ميلي جي رسمن ۾ ميندي ۽ ڌمال خاص اهميت رکن ٿا. . ميلي جي وچين ڌمال وڏي ڌام ڌوم سان لڳندي آهي. سنڌ صوبي جو هي ميلو پهريون نمبر ليکيو ٿو وڃي. پهرين هزارن جي تعداد ۾ ۽ هاڻي لکن جي حساب سان ماڻهو هي ميلو ڏسڻ ايندا آهن. سنڌ، پنجاب، سرحد، بلوچستان، افغانستان، ايران ۽ هندستان کان ڪهي ماڻهو، بنا ڪنهن مذهبي ويڇي جي، هي ميلو ڀيٽڻ ايندا آهن.
الفا سينچوري
پروڪسيما سينچوري (Alpha Centauri C (Proxima Centauri)
ڪجھ ماھرن ڪمپيوٽر ماڊل جي آڌار تي اندازو لڳايو ته ھي گرھ پنھنجي تاري جي ڪافي ويجھي ھجڻ ڪارڻ ڳنڍيل به ٿي سگھي ٿو. ھن جو ھڪ پاسو تاري ڏانھن ۽ ٻيو پاسو تاري جي مخالف ۾ ھوندو. تاري وارو پاسو گرم جڏھن ته مخالف پاسو ٿڌو ھوندو. ھن تي زندگي ھڪ جاء تي ٿي سگھي ٿي. اھا جاء آھي ٻنھين ٿڌي ۽ گرم جاين جي وچ ۾. ان جاء تي زندگي جي اميد آھي.
لعل شهباز قلندر
علمي خدمتون
قلندر شهباز جي علمي قابليت جو اندازو انهيءَ مان لڳائي ٿو سگهجي، جو ڪنهن زماني ۾ سندس لکيل ڪتاب ”ميزان صرف“ ۽ ”عقد“ وغيره سنڌ جي مدرسن ۾ عام پڙهايا ويندا هئا.