cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
حشو ڪيولراماڻي
حشو ڪيولراماڻي سنڌ جي مکيه ترقي پسند قومي ڪارڪن، اديب، ڪهاڻيڪار، عالم ۽ سنڌ جي فدائيء جو پورو نالو حشمت ولد ٽهلرام ڪيولراماڻي هو. هن باهمت ۽ باقلم ليکڪ ڀرين جي ڳوٺ/ ڀريا سٽي، ضلعي نوشهري فيروز ۾، 20 ڊسمبر 1914ع تي جنم ورتو. حشو ڪيول راماڻي پهريون ماڻهو هو، جنهن چيو ته سنڌي هڪ قوم آهي. سائين جي ايم سيد جي شخصيت تي حشو ڪيولراماڻي جو گهرو اثر هو. حشو ڪيول راماڻي ڀريا جهڙي قديمي شهر ۾ ديوان ڪوڙو مل جي اڪيڊمي ۾ ناٽڪ منڊلين جو بنياد وڌو ته ان وقت اها علمي درسگاهه جنهن سڄي سنڌ کي شعور ڏنو پئي ته نياڻيون پڙهايو ڌرتي بچايو. حشوءَ کي جي ايم سيد ۽ شيخ اياز پڻ پنهنجو استاد مڃيندا هئا ۽ عزت ڏيندا هئا.
ننڍپڻ
سندس والد ٽهلرام پٽ کيومل روينيو کاتي ۾ ملازم هو ۽ آخر ۾ ٽنڊي آدم ۾ ريزيڊنٽ مئجسٽريٽ جي عهدي تي رهيو. هي ايماندار ۽ انصاف پسند آفيسرن مان هو، حشوءَ ڪيولراماڻيءَ جي پيءُ جي وفات وقت سندس عمر اٺ سال هئي. والد جي وفات کانپوءِ سندس تربيت ۽ تعليم جو انتظام سندس والده جي هٿ هيٺ ٿيو، حشوءَ ابتدائي ۽ ثانوي تعليم ڀرين جي ڳوٺ ۾ ورتي. مئٽرڪ جو امتحان ڪراچيءَ جي اين. جي. وي. هاءِ اسڪول مان ڏنائين. ان کان پوءِ سترهن ورهين جي ڄمار ۾ هندستان کان ٻاهر ’سيلون‘ هليو ويو، جتان ٻيهر مئٽرڪ فرسٽ ڊويزن ۾ پاس ڪيائين. سيلون ۾ رهڻ وقت ينگ مينس ڪرسچن ائسوسيئيشن جي ڊبيٽنگ سوسائٽيءَ جو سيڪريٽري ٿي رهيو، جنهن سوسائٽيءَ مان سيلون جي ڪيترن سياستدانن ۽ مدبرن تربيت حاصل ڪئي.
حـشـو ڪـيولـرامـاڻـي، ان کان پوءِ 1935ع ۾ انگلنڊ ويو، جتي آڪسفرڊ يـونيـورسـٽيءَ ۾ ’آئي. سـي. ايـس‘ پڙهڻ لاءِ ويٺو، پر پهرين ايروناٽيڪل سبجيڪٽ پڙهڻ لاءِ کنيائين، پر انهيءَ کي اڌ ۾ ڇڏي سياسيات ۽ اڪانامڪس پڙهڻ لڳو ۽ آزاد خيال طبيعت سبب ڪا به ڊگري حاصل نه ڪري سگهيو. لنڊن ۾ رهائش دوران ريڊيڪل (Radical) سوچ وارن جي صحبت ۽ اثر هيٺ سوشلزم طرف ڇِڪجي ويو ۽ انگلنڊ جي پورهيت تحريڪ ۾ شامل ٿيو. ان زماني ۾ هندستان جي شاگردن ’انڊيا ليگ، لنڊن‘ ٺاهي، جنهن ۾ ڪرشنا مينن اڳرو هو ۽ اندرا گانڌيءَ به اُن جي ميمبر هئي. حشو ڪيولراماڻي هن تنظيم جو صدر رهيو. انگلنڊ ۾ رهائش دوران ئي حشو ڪيولراماڻيءَ جي پنڊت جواهر لعل نهروءَ ۽ فيروز گانڌيءَ سان به واقفيت ٿي ۽ هندستان جي آزاديءَ سان تعلق رکندڙ گڏجاڻين ۾ اڪثر شرڪت ڪندو هو. حشو پاڪ ٽربيون جو ايڊيٽر پڻ رهي چڪو هو.
انگلينڊ مان واپسي
1939ع ۾ حشو ڪيولراماڻي، انگلنڊ مان واپس موٽي سنڌ آيو ۽ ٻي مهاڀاري لڙائيءَ جي ڪري واپس لنڊن نه وڃي سگهيو. هي ڪراچي مزدور تحريڪ ۽ شاگرد تحريڪ سان لاڳاپجي ويو. سنڌ ۾ شاگرد تحريڪ جو سرواڻ رهيو. جڏهن سنڌ ڪاليج ڪراچيءَ جي شاگردن پاران ڪراچي اسٽوڊنٽس فيڊريشن جي پليٽفارم تان فين گهٽائڻ ۽ اهي قسطن ۾ وٺڻ جي تحريڪ هلي، ته ان سموريءَ تحريڪ جو روح روان حشو ڪيولراماڻي رهيو، جڏهن ته هو ڪاليج جو شاگرد به نه هو. هن شاگرد فيڊريشن ذريعي فيئن (Fees) جي واڌ خلاف اهڙي زبردست تحريڪ هلائي، جو ايڪڙ ٻيڪڙ وڏن ماڻهن جي ٻارن کان سواءِ ٻين عام شاگردن فين ڀرڻ کان انڪار ڪري ڇڏيو. ان زماني ۾ ڪاليج جو وائيس پريزيڊنٽ هوتچند مولچند گربخشاڻي هو. آخرڪار ڪاليج اختياريءَ کي حشوءَ جي اڳواڻيءَ ۽ شاگردن جي ٻَڌي اڳيان جُهڪڻو پيو. في ڏھ روپيا ٽرم تي گهَٽائي وئي ۽ شاگردن کي اها قسطن ۾ ڏيڻ جي سهولت به ملي.
هڪ ڪارڪن
حشو ڪيولراماڻي فرقيوار ذهنيت کان بالاتر هو. ٻي مهاڀاري لڙائيءَ کان ترت پوءِ جڏهن هٽلر جي فاشي قدمن جي خلاف جمهوري ۽ ترقي پسند قوتن گڏجي آواز اُٿاريو، ته حشو ڪيولراماڻي به پنهنجن ساٿين: قاضي مجتبيٰ (پورهيت اڳواڻ)، سنتوش ڌرماڻي ۽ پريتم ٽهلراماڻيءَ (شاگرد اڳواڻن) سان گڏجي، جنگ جي خلاف ڪراچيءَ ۾ مزدورن ۽ شاگردن جو هڪ وڏو جلوس ڪڍرايو، جنهن ۾ ڪراچي اسٽوڊنٽس فيڊريشن جي ميمبرن کان سواءِ هاري، مزدور، مهاڻا ۽ ڪانگريسي به وڏي تعداد ۾ شامل هئا. احتجاجي ماڻهن جي هٿن ۾ انگريزن جي خلاف وڏا وڏا پوسٽر هئا. هي شاهي جلوس ڪراچي ميونسپل بلڊنگ کان شروع ٿي خالقڏني هال وٽ ختم ٿيو. حشو ڪيولراماڻيءَ انگريز شاهيءَ جي خلاف ۽ ملڪ جي آزاديءَ جي حمايت ۾ انتهائي جوشيلي تقرير ڪئي، جنهن کان متاثر ٿي، ٻئي ڏينهن مسٽر تاراچند لعلواڻيءَ ’ڪراچي گزيٽ‘ ۾ لکيو ته: ”حشوءَ ان ڏينهن ڪراچيءَ کي ماسڪو بڻائي ڇڏيو هو.“ ڪجهه ڏينهن بعد سندس گهر جي تلاشي ورتي وئي ۽ کيس گرفتار ڪيو ويو. سندس گهر مان لينن جا اردوءَ ۾ ترجمو ٿيل ڪتاب لڌا ويا، جڏهن ته حشوءَ کي اردو نه ايندي هئي، پر ڪن سرڪاري جاسوسن اهي ڪتاب سندس گهر ۾ ڦِٽا ڪيا هئا. حشوءَ جي هيءَ گرفتاري سيپٽمبر 1940ع ڌاري ٿي. پهرين کيس ڪراچي جيل ۾ رکيو ويو ۽ پوءِ سکر جيل ۾ بدلي ڪيو ويو ۽ ڏيڍ سال (1941ع تائين) جيل ۾ رهيو. مشهور انقلابي شخصيت پرچي وديارٿيءَ، حشوءَ جي آزاديءَ لاءِ سکر ۾ وڏو جلوس ڪڍرايو، جنهن ۾ هزارين ماڻهو شامل هئا ۽ اهو جلوس ڏيڍ ميل ڊگهو هو.
قومپرست
حشو ڪيولراماڻيءَ جا سنڌ ۾ سائين جي ايم سيد، مزدور اڳواڻ نارائڻ داس بيچر ۽ محمد امين کوسي سان سڀ کان وڌيڪ گهاٽا ۽ ويجها تعلقات هئا. حشو ڪيولراماڻيءَ کي 1942ع ۾ هڪ ڀيرو وري فوجي ماڻهن سان لهه وچڙ جي ڪوڙي شڪ ۾ ٻه مهينا جيل ۾ رکيو ويو. حشو ڪيولراماڻيءَ 1942ع ڌاري سنڌ اسٽوڊنٽس فيڊريشن جوڙي، جنهن ۾ پريتم ٽهلراماڻي ۽ سنتوش ڌرماڻي هن جا ساٿي رهيا. شاگردن ۽ نوجوانن مان ڪيترن تي سندس صحبت ۽ جديد سماجوادي ۽ قومي خيالن جو وڏو اثر پيو، اهڙن نوجوانن ۾ سوڀو گيانچنداڻي، ارجن شاد، ڪرشن کٽواڻي، ڪيرت ٻاٻاڻي ۽ ٻيا اچي وڃن ٿا. هن سوڀي گيانچنداڻيءَ ۽ ڪرشن کٽواڻيءَ سان گڏجي سنڌ اسٽوڊنٽس فيڊريشن جي سلسلي ۾ سڄيءَ سنڌ جو گشت ڪيو.
ننڍي کنڊ جي ورهاڱي کان پوءِ حشو ڪيولراماڻي، ڪجهه عرصو سائين جي ايم سيد سان گڏجي سنڌين جي حقن لاءِ جدوجهد ڪندو رهيو ۽ ساڻس قومي سياست ۾ همخيال رهيو. سائين جي ايم سيد، حشو ڪيولراماڻيءَ کي پنهنجي تحريرن ۾ پنهنجو ’سياسي استاد‘ سڏيو آهي، جڏهن ته حشو ڪيولراماڻيءَ، سائين جي ايم سيد کي پنهنجو ’سياسي استاد‘ ۽ پاڻ کي سندس ’ادبي استاد‘ سڏيو آهي (حوالو: اڄ پڻ چڪيم چاڪ: جي ايم سيد). هن 1948ع ڌاري سائين جي ايم سيد کي سندس مشهور ڪتاب ’نئين سنڌ لاءِ جدوجهد‘ لکڻ ۽ ترتيب ڏيڻ سان گڏ اُن جي انگريزي ترجمي ‘Struggle For New Sindh’ تيار ڪرڻ ۾ وڏي مدد ڪئي. هن ڪجهه عرصو هڪ ماهوار مخزن ”پاڪستان ٽائيمس“ به جاري ڪئي. حشو ڪيولراماڻيءَ جي سرگرمين ۽ وجود کي پاڪستان جي نوَن حڪمرانن پنهنجين پاليسين لاءِ خطرناڪ سمجهي، کيس 1949ع ۾ چارج شيٽ ڏيڻ کان سواءِ ئي ڏهه مهينا جيل ۾ رکيو ۽ کيس مجبور ڪيو ته هو سنڌ ڇڏي وڃي. حشو ڪيولراماڻي، انهن محب وطن ماڻهن مان هو، جن پنهنجو ديس سنڌ، ڪنهن به صورت ۾ ڇڏڻ نه ٿي گهريو، پر کيس جيل ۾ رکي، مٿس الزام مڙهي، کيس زوريءَ سنڌ بدر ٿيڻ تي مجبور ڪيو ويو.
شيخ اياز سان سنگت
سنڌ جو قومي شاعر شيخ اياز حشو ڪيولراماڻيءَ جي سوچ ۽ خيالن کان گهڻو متاثر هو. ڪراچيءَ ۾ رهنڻ دوران هو ٻئي راتين جون راتيون سياست ۽ ادب تي ڳالهائيندا هئا. شيخ اياز پنهنجي ڪتاب ’ڪراچيءَ جا ڏينهن ۽ راتيون‘ ۾ لکيو آهي ته: ”ٽي شخص آهن، جن منهنجي ننڍيءَ عمر ۾ تربيت ڪئي آهي، ۽ جي مان اُنهن سان نه ملان ها ته مان، مان نه هجان ها، ۽ اُهي آهن: حشو، سوڀو ۽ ابراهيم (جويو). انهن سان منهنجي عقيدت ۽ محبت ائين رهي آهي، جيئن روميءَ جي شمس تبريز سان رهي هئي. اِهي ئي ٽي ماڻهو آهن، جي مون کان جيوَن جي ليکي چوکي وٺڻ جا حقدار آهن.“ (ص 48-147). شيخ اياز جي هن راءِ مان سنڌ جي هن عظيم فرزند حشو ڪيولراماڻيءَ جي ادبي ۽ سياسي قد ڪاٺ جو اندازو لڳائي سگهجي ٿو. سنڌ ۾ حشو ڪيولراماڻي، محمد ابراهيم جويو ۽ شيخ اياز، سچا ’رائِسٽَ‘ (Rioist) هئا. حشو، ننڍي کنڊ جي وڏي مفڪر ايم. اين. راءِ سان لنڊن ۾ مليو هو ۽ اُن کان فڪري طرح ڪافي متاثر هو. جڏهن حشوءَ کي سنڌ ڇڏڻ تي مجبور ڪيو ويو ۽ هن عارضي طرح ڀارت لڏي وڃڻ جو ارادو ڪيو هو ته شيخ اياز، کيس ڪراچي هوائي اڏي تي الوداع ڪرڻ ويو هو. شيخ اياز لکيو آهي ته: ”مون کي چڱيءَ طرح ياد آهي ته ڪيئن مان حشوءَ کي هوائي جهاز تي ڇڏي، موٽي برنس باغ ۾ آيو هوس ۽ بئنچ تي ڦان ٿي ڪِريو هوس.“ شيخ اياز حشوءَ کي پنهنجي شاعريءَ ۾ هنن لفظن ۾ ياد ڪيو آهي. الهاس نگر جي تيز هوا ڪنهن وقت حشو کي ڳولي ٿي۔
ّّشيخ اياز حشو جي موت تي چيو هو؛
موت تنهنجو جلاوطن ساٿي ياد آيو ته دل ڀڄي پيئي ڄڻ‌ ڪنهن پهاڙ‌جي ڇاتي ڇيت جي ڇوت سان ڇڄي پيئي۔
ڀارت روانگي
پاڪستان قائم ٿيڻ بعد 1949ع ۾، کيس، چارج شيٽ ڏيڻ کانسواءِ، ڏهه مهينا جيل ۾ رکيو ويو.. پاڪستان ٿيڻ بعد هي انهن ماڻهن مان هو، جن پنهنجو سنڌ ديس ڇڏڻ نٿي گهريو. اول ۾ کيس جيل ۾ موڪليو ويو. بعد ۾ سنڌ اندر سندس رهڻ ناقابل برداشت ڪري، کيس ملڪ ڇڏڻ لاءِ مجبور ڪيو ويو. ڀارت ۾ لڏي وڃڻ کانپوءِ هن لڏي ويل هندن جي مسئلن ۽ هند ڀارت جي سوالن تي ڪيترائي مضمون اخبارن ۽ رسالن ۾ پئي لکيا آهن. ٻه ننڍا ڪتاب به لکيا اٿس: 1. سنڌ جي ننڍين آکاڻين جو ڪتاب (انگريزي) 2. پاڪستاني سوالن جي ڇنڊڇاڻ (انگريزي) دهليءَ ۾ هن "سنڌو سماج" کي برپا ڪرڻ لاءِ ڪوشش وٺي، پهرين "سنڌي ٻولي ڪنوينشن" سڏائڻ ۾ حصو ورتو، جنهن ۾ هندستان جي پريزيڊنٽ راڌا ڪرشنن کي به دعوت ڏيئي گهرايو ويو هو. .ڀارت ۾ لڏي وڃڻ کانپوءِ حشو ڪيولراماڻيءَ، اخبار نويسيءَ جو پيشو اختيار ڪيو.1950ع جي ڏهاڪي ۾ جڏهن سنڌي لپي (عربي-سنڌي لپيءَ) جي بحاليءَ ۽ سنڌي ٻوليءَ کي ڀارتي آئين ۾ شامل ڪرائڻ لاءِ تحريڪ هلي ته حشو ڪيولراماڻيءَ ان ۾ سرگرم حصو ورتو. ان ڏس ۾ سنڌو سماج دهليءَ جي زير سايي، سنڌي هلچل جي اڳواڻي حشو ڪيولراماڻيءَ ڪئي، جنهن ۾ هيم ناگواڻي، شنڀو جئسنگهاڻي ۽ ٻيا سندس ساٿي رهيا. 1957ع ڌاري پهرئين ’سنڌي ٻولي ڪنوينشن‘ جي وقت حشو ڪيولراماڻي، ’سنڌو سماج دهليءَ‘ جو صدر هو ۽ هن ان ڪنوينشن ۾ جيڪو تاريخي ڪردار ادا ڪيو، اهو سنڌيت جي هلچل جي تاريخ ۾ هميشه ياد رهندو. هن ڪنوينشن ۾ هن هندستان جي پريزيڊنٽ راڌا ڪرشن کي دعوت ڏئي گھرايو هو. اڳتي هلي حشو ڪيولراماڻيءَ ’سنڌي ٻولي ۽ ساهت سڀا‘ جي ساٿين سان گڏجي سنڌيت جي ڦهلاءَ ۽ سنڌي ٻولي جي تسليميءَ لاءِ جاکوڙ ۾ وڏو ساٿ ڏنو.
حشوءَ جو سنڌي ٻولي سان عشق
جڏھن 1962ع ۾، سنڌي ٻوليءَ کي ھندستان جي ٻين قومي ٻولين ۾ شامل ڪرڻ جي ھلچل ھلي رھي ھئي، تہ حشو ان ھلچل جو سرواڻ ھو. پارليامينٽ جي ميمبرن سان ملاقاتون ڪري، کين سنڌي ٻوليءَ جي اھميت کان واقف ڪرڻ، انگريزيءَ ٻولي ۾ حشوءَ کانسواءِ ٻيو ڪير ٿي ڳالھائي سگھيو؟ جنھن ڏينھن اسيمبلي ۾ ٺھراءُ پيش ٿيڻ وارو ھو، اُن ڏينھن صبح جو حشُو پنھنجي ننڍڙي پٽ گل کي بيھاري ڇڏيو. ان جي ھٿن ۾ ڪراچي حلوي جا پئڪيٽ ھئا. ھر ايندڙ ميمبر کي ھو اھو حلوو ڏيندي چئي رھيو ھو، ”صاحب! جيترو مٺو ھي اسان جو سنڌي حلوو آھي، ان کان وڌيڪ مٺي سنڌي ٻولي (Mithhi Sindhi bboli) اٿوَ. ان جي حمايت ۾ ووٽ ضرور ڏجو!!“
سنڌ سان لهه و چڙ
حشو ڪيولراماڻيءَ جي سنڌ ۾ رهائش دوران توڙي سنڌ مان لڏي وڃڻ کان پوءِ هند مان به سائين جي. ايم. سيد سان خط و ڪتابت جو سلسلو جاري رهيو. سندس 20 خط، سائين جي. ايم. سيد پنهنجي ڪتاب ’اڄ پڻ چڪيم چاڪ‘ ۾ ڏنا آهن، جيڪي حشو ڪيولراماڻيءَ کيس 1948ع کان وٺي آگسٽ 1966ع تائين لکيا هئا. حشو ڪيولراماڻيءَ سنڌي هندن جي لڏپلاڻ ۽ بحاليءَ جي معاملن، پاڪستان ۽ هندستان جي سياسي صورتحال ۽ باهمي ويڇن بابت انگريزي اخبارن ۾ ڪيترائي ڪالم لکيا، جن کي هن ترتيب ڏئي، اڳتي هلي ڪتابي صورت ۾ Pakistan Exrayedجي نالي سان ڇپرايو هو. حشو ڪيولراماڻي، نه رڳو سنڌيءَ جو سٺو ڪهاڻيڪار هو، پر هن ڪيترين سنڌي ڪهاڻين جو انگريزيءَ ۾ ترجمو به ڪيو هو، جن کي اڳتي هلي مشهور اديب نبي بخش کوسي “Sindhi Short Stories” جي نالي سان ڪتابي صورت ۾ ڇپرائي پڌرو ڪيو هو. هن ڪتاب ۾ سنڌ جي ناميارن ڪهاڻيڪارن: امر لعل هنڱوراڻي، تيرٿ وسنت، محمد ابراهيم جويي، سوڀي گيانچنداڻي، سُندري اتمچنداڻي، آنند گولاڻي، جمال ابڙي، ڪيرت ٻاٻاڻي، اي. جي. اُتم، ڪلا پرڪاش، سُڳن آهوجا، غلام رباني آگري ۽ امر جليل جون ڪهاڻيون شامل آهن. 1963ع ۾ جڏهن شيخ اياز ۽ رشيد ڀٽي دهليءَ ويا هئا ته دوستن جي محفلن ۾ شيخ اياز، حشوءَ جا پير پڪڙي چيو هو ته: I owe half my existence to Hashu. (منهنجو اڌ وجود، حشوءَ جي ڪري آهي.) اياز جي حشوءَ سان اها آخري ملاقات هئي. سنڌ ۾ ته حشو ڪيولراماڻي پرڻجڻ جي قيد ۾ ڦاسڻ کان پيو ڇرڪندو هو، پر هند ۾ وڃي گهر گرهستي وارو ٿيو ۽ سرلا آهوجا سان وهانءُ ڪيائين، جنهن عورت سان شاگرد هلچل ڪراچيءَ دوران سندس سنيهه جڙيو هو. اولاد صالح هئڻ ڪري ڪيترو عرصو خوش زندگي گذاريائين. سندس پٽ گُل ، مصوريءَ جي دنيا ۾ وڏو نالو ڪڍيو.
بمبئي روانگي
دهليءَ ۾ رهائش جي ٿورن سالن کان پوءِ، حشو اتان ڇڏي اچي بمبئيءَ ۾ وَسيو، پر سنڌي هندن جي بدحالي، وطن جي وڇوڙي ۽ ڀارت ۽ پاڪستان جي حڪومتن جي هڪٻئي سان دشمنيءَ واري روَيي، هن مفڪر شخص جي دل ۽ ذهن تي وڏو اثر ڪيو هو ۽ سندس ذهني ميزان بِگڙي ويو. هن جي دل ۽ دماغ جي حالت اهڙي وڃي بيٺي، جو هو ڪيتريون اهڙيون ڳالهيون ڪندو هو، جن ۾ هن جو سپر اِيگو (Super Ego) شامل هوندو هو. هو شراب نوشي ۽ رولاڪيءَ جي زندگيءَ جو عادي ٿي ويو هو. وٽس الهاس نگر ۾ رات گذارڻ لاءِ ڪو گهر نه هوندو هو ته هو مساڻ ۾ وڃي سمهندو هو. جي ڪو هن کان پڇندو هو ته هو ائين ڇو ٿو ڪري ته چوندو هو: ”نيٺ ته اتي ئي وڃڻو آهي“. حشو، علامه آءِ. آءِ. قاضيءَ جو به دوست هو. هن رولاڪيءَ واري دور ۾ علامه آءِ. آءِ. قاضيءَ کي هڪ خط، پنهنجي مزار جي ڪتبي لاءِ لکيو هو ته:
قبر تي ڪتبو
”هتي اُهو ماڻهو رکيل آهي، جن کيس گهڻو پيار ڪيو ٿي، اُنهن کان ڀڄي ويو، اُن ڳالهه جي ڳولا لاءِ، جنهن جو کيس پاڻ پتو نه هو.“ 1980 واري ڏهاڪي جي هڪ طوفاني برساتي رات ۾، حشو ڪيولراماڻي اوچتو گم ٿي ويو ۽ اڄ سوڌو سندس خبر نه پئجي سگهي آهي ته سندس موت ڪيئن ٿيو. حشو، جيڪو پاڻ کي ’واڻيو‘ (واپاري) نه پر ’ڄٽ‘ چوڻ تي فخر محسوس ڪندو هو، اُن جي نه ڪا مزار آهي نه سماڌي، هُو بي نام فضائن ۾ گُم ٿي ويو. حشوءَ جي دوست شيخ اياز مٿس هڪ نظم لکيو هو، الهاس نگر جي تيز هوا، ڪنهن وقت حشوءَ کي ڳولي ٿي ... !
مدد علي سنڌي، لکي ٿو ته 1986ع ۾ ھري موٽواڻي سنڌ ۾ پهريون ڀيرو آيو۔ ان وقت حشو جئيرو هو۔ مون کانئس حشو جو حال احوال پڇيو هو۔ هن ٻڌايو هو، مدد سچ پڇين ته حشو تمام ڏکي زندگي گذاري رهيو آھي، ڪڏھن الهاس نگر ريلوي اسٽيشن جي ڪنهن پليٽ فارم تي، ته ڪڏھن ڪڏھن شمشان گهاٽ ۾ رات وڃي رهندو آھي۔ سنڌ جو هي تمام وڏو ماڻھو ممبئي جي فوٽ فاٿ تي پنڌ ھلندو آھي ۔ڪنهن ماني کارائي ته واھ نه ته بک تي پيو گذاريندو آهي۔ آئون جڏھن به پنهجي مٺائي جي دڪان تي ويٺو هوندو هئس ت هو مون وٽ ايندو هو، ته کائنڻ لاء مون کان رڳو مرملا يا پڪوڙا گهرندو هو. هڪ ڀيرو آئون دڪان تي نه هجان ته حشو اچي نڪتو ، منهنجي پٽ کان مرملا ۽ پڪوڙا گهريائين پر منهنجي پٽ کيس دڙڪو ڏئي اتان وڃڻ لاء چيو پر هو بيٺو رهيو، ايتري ۾ آئون به اچي پهتس، پريان کان ڏٺم ته منهنجو پٽ حشو کي دڙڪا ڏئي اتان کان وڃڻ لاء پيو چئي، آئون ڊوڙندو آيس ته پوءِ مون پنهنجي پٽ ۽ دڪان وارن کي چئي ڇڏيو ته جڏهن به هي ماڻھو دڪان تي اچي ته کيس مرملا ۽ پڪوڙا ڏئي ڇڏجئو، ۽ ڪڏھن به هن کان پيسا نه وٺجو. ان مهل حشو ڏاڍو خوش ٿيو ۽ مون کي چئيائين ته هري هنن ماڻھن کي ڪهڙي خبر ته حشو ڪير آھي؟ حشو ڪو عام ماڻھو ڪونهي، حشو جو قدر سنڌ وارا ڪندا، هو مونکي چڱي طرح سڃاڻن ٿا. وڃي جي ايم سيد کان پڇو۔ شيخ اياز کان پڇو۔ علام قاضي کان پڇو۔ فيلڊ مارشل محمد ايوب به مونکي سڃاڻي، ذوالفقار علي ڀٽو ، ۽ ان جو والد سر شاهنواز به مون کان واقف آهن، اي۔ ڪي۔ بروهي منهنجو دوست آھي۔ وزير اعظم اندرا گانڌي مون کان صلاحون وتندي آھي، هي سنڌي واڻيا اصل ڪڏھن به نه سڌرندا. جلد آئون سنڌ ويندس، اتي سنڌي منهنجو قدر ڪندا ۽ پوءِ اچي تقرير ۾ پيو۔ مون هٿ ٻڌي مافي گهري، تڏهن وڃي ماٺ ٿيو، پوءِ اخبار ۾ مرملا ۽ پڪوڙا کڻي آھستي آھستي وکون کڻندو پاڻ سان ڳالهائيدو هليو ويو۔ آئون کيس ويندو ڏسي ڏاڍو رنو هئس۔
هري اهو ٻڌائي چپ ٿي ويو هو، اسين ان مهل ڪوٽڙي وٽ سنڌو درياءِ جي ڪناري بيٺا هئاسين ۽ علي بابا جي گهران ٿي واپس وريا هئاسين، جو هو گهر ڪو نه هو، اسان جي سامهون وھندڙ سنڌو درياءَ ھو، اسان جي ڀر ۾ شوڪت شورو، ماٺ ڪري اهو سڀ ڪجه ٻڌي رهيو هو، ۽ منهنجي اکين ۾ لڙڪ لهي آيا هئا. مون ان مهل آسمان ۾ ڏٺو هو، شام جي اونداھ هوريان هوريان ڇانئجي رهي هئي، ڪي ولر کان وڇڙيل پکي ڪوٽڙي ڏي وڃي رهيا هئا ۽ آسمان تي هڪ اڪيلو تارو ٽم ٽم ڪري رهيو هو.
پڙھيو پڙھيجاءِ
سنڌ جي ڏاهي حشو ڪيولراماڻي جو قول:
پاڪستان ايڪس ريڊ
پاڪستان ايڪس ريڊ حشوءَ جو لکيل ڪتاب آهي، جيڪو هن پنهنجي مخلتف مضمونن کي ملائي ڇاپيو هو. حشوءَ پنهنجو اهو ڪتاب هن ننڍي کنڊ جي هڪ ٻئي گانڌي باچا خان کي ارپيو هو.
حوالا
زمرو:سنڌ زمرو:سنڌي شخصيتون زمرو:ادب زمرو:سنڌي ادب زمرو:سياست زمرو:تاريخ زمرو:پاڪستان زمرو:ڀارت
8 ذوالقعد
موڪلون ۽ ڏڻ
08
انگي حساب (محمد صديق ميمڻ)
هيءُ ڪتاب محمد صديق ميمڻ جو لکيل آهي. ڪرائونس ائيز واري هن ڪتاب ۾ 192 صفحا آهن. مدن لال پوڪرداس ديش متر پريس، حيدرآباد مان سال 1947ع ۾ ڇپايو.
چوٿون ڀاڱو:هيءُ ڪتاب خانبهادر محمد صديق ميمڻ جو لکيل آهي. ڪرائون سائيز واري هن ڪتاب جو جلد ڪچو آهي، جنهن ۾ 74 صفحا آهن ۽ قيمت 15 -آنا- ڄاڻايل آهن. ڇاپو پهريون، -آر-. ايڇ. احمد ائنڊ برادرس، اسٽئنڊرڊ پريس، حيدرآباد مان سال 1957ع ۾ ڇپايو. هن ڪتاب جو چوڏهون ڇاپو، -آر-. ايڇ. احمد ائنڊ برادرس، سنڌ پريس، حيدرآباد مان سال 1961ع ۾ ڇپايو.
1336ع
ڊسمبر
زمرو:1336ء زمرو:چوڏھين صدي زمرو:سال
781ع
ڊسمبر
زمرو:781ع زمرو:اٺين صدي
9 ذوالقعد
موڪلون ۽ ڏڻ
09
1794ع
ڊسمبر
زمرو:سال
آصفه ڀٽو زرداري
thumb آصفه ڀٽو زرداري، پاڪستان جي اڳوڻي وزيراعظم محترمه بينظير ڀٽو شهيد جي ننڍي ڌيءَ آهي. سندس جنم 1992ع ڌاري لنڊن ۾ ٿيو. هوءَ چئن سالن جي مس هئي ته سندس والد آصف علي زرداريءَ کي گرفتار ڪيو ويو، جيڪو 2004ع تائين جيل ۾ رهيو. آصفه جي تربيت ۽ پرورش سندس امڙ ڪئي. هوءَ والد جي شفقت کان محروم رهي. جڏهن آصفه جي والده محترمه بينظير ڀٽو کي پاڪستان ۾ اليڪشن مهم دوران 27 ڊسمبر 2007ع تي راولپنڊي لياقت باغ جلسي ۾ شهيد ڪيو ويو ۽ سندس تدفين ڳڙهي خدابخش ۾ ٿي. پهريون ڀيرو آصفه عام ماڻهن جي سامهون آئي. 2008ع ۾ جڏهن آصف علي زرداري پنهنجي وڏي نياڻي بختاور کي پيپلز پارٽي جي عورتن واري ونگ جو سربراهه مقرر ڪيو ته ان موقعي تي هن آصفه کي پ پ پ يوٿ ونگ سنڀالڻ لاءِ پڻ همٿ افزائي ڪئي.
زمرو:شخصيتون
حڪومت
ڪنھن مملڪت جي ادارن ، منصوبن ۽ خيالن کي ظاهر ڪرڻ ۽ انجو نظام هلائڻ جي لاء حڪومت (Government) جي تشڪيل عمل ۾ آندي ويندي آهي. ۽ سٺي حڪومت مملڪت جي فلاح ۽ بھبود ۽ خراب حڪومت ملڪ جي تباهي ۽ بربادي جو سبب هوندي آهي. مملڪت جي طاقت ۽ ڪمزوري جو اندازو بہ ان جي حڪومت مان لڳائي سگهجي ٿو. دنيا ۾ ڪيترن ئي قسمن جون حڪومتون قائم آهن جيڪي عليحده عليحده طريقن سان هلن ٿيون. مثلاً شخصي حڪومت، اشرافي حڪومت، جمھوري حڪومت، ۽ وفاقي حڪومت. عام طور تي هر حڪومت جي پيش نظر هيٺ ڏنل مقصد هوندا آهن.
قسم
حڪومت جا مختلف قسم هوندا آهن. مختلف دورن ۾ حڪومت مختلف شڪلن ۾ ملندي آهي. جيئن بادشاهت جيڪو پھرين سڀ کان وڌيڪ استعمال ٿيڻ وارو قسم هيو، هن کان بعد اسانجي سامھون مديني رياست جي خلافت سامھون آئي جيڪو حڪومت جو هڪ نئون انداز هيو.هن کان بعد جمھوريت آئي جيڪا اڄ ڪلھ جي دنيا جي 9/10 حصي کان بہ وڌيڪ آهي هن نظام ۾ سڌوسنئون عوام پنھنجا رهنما چونڊيندو آهي. حڪومت جو هڪ طرز آمريت بہ آهي جيڪو جمھوريت جو ضد آهي ۽ جنھن ۾ ڏنڊي جي زور تي حڪومت ڪئي ويندي آهي.
centre|thumb
پڻ ڏسو
زمرو:حڪومت زمرو:سياسي اصطلاح
مخدوم غلام محمد ملڪاڻي
thumb|alt=حضرت مخدوم غلام محمد ملڪاڻي رح |حضرت مخدوم غلام محمد ملڪاڻي رح حضرت سلطان الاولياءَ مخدوم غلام محمد ملڪاڻي رحمة الله عليه
(1) حضرت مولانا فقير محمد ويهڙائي (دادو ضلعو
(2) حضرت مولانا حافظ محمد صالح ڪرمپور (دادو
(3) حضرت مولانا شير محمد اٻاوڙائي (سکر ضلعو
(4) حضرت مولانا سيد خير شاهه جلبانوي (دادو ضلعو
(5) حضرت مولانا عبدالهادي بوبڪائي (دادو ضلعو
(6) حضرت مولانا محمد عبدالله (نواب شاهه ضلعو
(7) حضرت مولانا عبدالرحمان منڇرائي، (دادو ضلعو
(8) حضرت مولانا الحاج محمد موسيٰ منڇرائي (دادو ضلعو
(9) صاحبزاده حضرت مخدوم محمد مصطفيٰ ملڪاڻي رح
(10) صاحبزاده حضرت مخدوم احمد مجتبيٰ ملڪاڻي رح thumb
هاڻ سائين حضرت مخدوم احمد مجتبى ملڪاڻي جن جا جان نشين سائين مخدوم زاهد علي ملڪاڻي نقشبندي سندن خدمتون سرانجام ڏئي رهيا آهن سائين پاڻ دادو شهر ۾ رهائش پذير آهن ۽ سائين جن جي فيض و علم جون محفلون وقت بوقت سر انجام ڏيندا پيا اچن سائين مخدوم زاهد صاحب مورو ۾ هڪ مسجد، فيض علم لاءِ مدرسو پڻ ٺهرائي رهيا آهن جتي هر مهيني جي ٻئين آچر ذڪر وفڪر جي روحاني محفل پڻ منعقد ڪئي ويندي آهي.
مخدوم ملڪاڻي صاحب تاريخ 22 جمادي الثاني سن 1354هه مطابق 22 سيپٽمبر 1935ع آچر ڏينهن هي آفتاب علم و معرفت هن دارناپائدار مان هميشه لاءِ غروب ٿي ويو.
سي لو گرين
ٿامس ڊيڪارلو ڪال اوَي ( پيدائش 30 مئي، 1974ع), بھتر طور تي پنھنجي اسٽيج نالي سِيلو گرين (يا سِي لو گرين يا سي-لو گرين) طور سڃاتو ويندڙ ھڪ آمريڪي ڳائڻو، ريپر، گانا لکندڙ، رڪارڊ پروڊيوسر، اداڪار، ۽ واپاري آھي.
حوالا
زمرو:1975ع جون پيدائشون زمرو:جيئرا ماڻهو
آغا
آغا ترڪي ٻوليءَ جو لفظ آهي، جنهن جي معنيٰ آهي آقا يا سائين، ڌڻي، مالڪ، سردار يا وڏو ڀاءُ. عام طور آغا وڏي ڀاءُ لاءِ ڪتب ايندو آهي. ھي لفظ لقب طور بہ ڪم ايندو آهي. سنڌ جون ڪي پٺاڻ ذاتيون پڻ آغا سڏائينديون آهن. ڪيتريون نامور شخصيتون آغا جي نالي سان مشهھور آهن، جهڙوڪ: آغا تاج محمد، آغا بدرالدين دراني، آغا سليم، آغا سراج دراني وغيره. حيدرآباد، سنڌ جي ٽنڊن مان هڪ کي ”ٽنڊو آغا“ سڏيندا آهن.
حوالا
زمرو:لقب
الجزائر
الجزائر (عربن جو ڏنل نالو) - يا -الجيريا (يورپين جو ڏنل نالو) -يا - مسلمانن جو ھڪ خودمختيار ملڪ آھي ان جو سرڪاري نالو پيپلز ڊيموڪريٽڪ ريپبلڪ آف الجيرياآھي جيڪو  اتر اولھ  اتر اولهه آفريڪا ۾ رومي سمنڊ يا ميڊيٽرينين سمنڊ جي ڪناري وٽ واقع آهي.ان جي گاديءَ جو هنڌ الجيئرس آهي جيڪو سندس سڀ کان وڏو شهر آهي ۽ ملڪ جي صفا اتر واري پاسي واقع آهي. ھن ملڪ جي پکيڙ 2382741 ھم چورس ڪلوميٽر آهي ۽ ھي پکيڙ ۾ دنيا جو ڏھون نمبر ۽ آفريقا جو سڀ کان وڏو ملڪ آهي. اتر اولهه پاسي ھن جي سرحد تيونس سان، اوڀر پاسي لبيا، اولھ پاسي مراڪش، ڏکڻ-اولھ ۾ ويسٽرن صحارا جو علائقو، ماريطانيہ ۽ مالي واقع آھن، ڏکڻ-اوڀر ۾ نائيجر ۽ اتر ميڊيٽرينين سمنڊ سان سرحدون ملنس ٿيون. ھي ملڪ نيم صدارتي ريپبلڪ آهي ۽ ھن ۾ 48 صوبا، ۽ 1541 ڪميون يا ضلعا آهن. عبدالعزيز بوتيفلڪا 1999 کان ھن ملڪ جو صدر بڻيو thumb|
ڪرشن
ارجن ۽ ڪرشن مهاڀارت ۾ بيان ٿيل پانڊون ۽ ڪورون جي جنگ جا ٻه مکيه ڪردار آهن. هن جنگ ۾ ارجن پانڊون جو سپهه سالار هو. شري ڪرشن جيڪو اصل ۾ (وشنو جو اوتار آهي) ارجن جي مدد لاءِ اچي ٿو ۽ هو ارجن جو رٿوان آهي. جنگ جو ميدان تيار ٿئي ٿو ۽ فوجون هڪٻئي جي سامهون اچن ٿيون. ارجن ان مرحلي تي پنهنجن مخالفن سان جيڪي سندس سوٽاڻ مان آهن، وڙهڻ نٿو چاهي ۽ خونريزيءَ کي پسند نٿو ڪري. ان وقت ڪرشن مهاراج ارجن کي سمجهائي ٿو ته اها خير ۽ شر، حق ۽ ناحق جي -جنگ- آهي.“ ڀڳوت گيتا ۾ اها گفتگو نظم جي صورت ۾ ملي ٿي. سڄو نظم نهايت اعليٰ قسم جو آهي. ان ۾ تقريباً ست سؤ شعر آهن. هونئن ڀڳوت گيتا مهاڀارت جو ڇهون حصو آهي. جيستائين مهاڀارت جي تصنيف جو سوال آهي ته اهواندازاً 500 قبل مسيح جو واقعو چيو وڃي ٿو، ليڪن ان کي موجوده صورت ۾ تقريباً 400 عيسوي سن ڌاري مرتب ڪيو ويو ۽ اهو ڪم ويدوياس سرانجام ڏنو هو.
شري ڪرشن هندو ڌرم ۾ وشنو جي اٺين اوتار تسليم ڪيو وڃي ٿو. انسائيڪلوپيڊيا آف هندوازم (انگريزي) مطابق سندس جنم 3228 ق. م ۾ ۽ وفات 3102 ق. م ۾ ٿي هئي.
سندس جنم بابت مشهور روايت آهي ته، دئاپر يگ جي پڇاڙيءَ ۾ ڀڳ ڀاڻ جي يادوَ ڪل ۾ ’شورسين‘ عظيم راجا هو، جنهن کي واسُديو سميت ڏهه پٽ هئا. واسديو مجموعي طور 18 شاديون ڪيون هيون، جن مان ست ديوَڪ (مٿرا جي راجا اگرسين جي ڀاءُ) جون ڌيئر هيون، انهن مان ’ديوڪي‘ سڀني کان ننڍي هئي. راجا اگرسين يادوَ جي استري ’پون ريکا‘ انتهائي سُندر ۽ پتورتا نارِي هئي، جنهن کي درملڪ راڪشس، ڇل ڪُپٽ سان سنگم ڪيو ۽ هوءَ اُن مان گرڀ سان ٿي هئي. نائين مهيني مانگهه جي تيرس ۽ وسپت جي ڏينهن کيس ’ڪنس‘ ڄائو هو. جيڪو راڪشس سڀاءُ وارو ۽ وڏو طاقتور هيو، جنهن پنهنجي ٻالڪپڻ ۾ ئي رعيت، ساڌن سنتن ۽ رکيشورن کي تنگ ڪرڻ شروع ڪري ڏنو هو. انهن ڏينهن ۾ مگڌ ديس جو راجا جراسنڌ، جيڪو دنيا جو وڏو ٻلوان ليکيو ويندو هو، ان سان ڪنس ننڍڙيءَ ڄمار ۾ ئي مهاڏو اٽڪائي، کيس هار مڃائي، سندس ٻه ڇوڪريون ڏنڊ ۾ وٺي ساڻن شادي ڪري پنهنجو ڌاڪو ڄمايو هو ۽ هرڻياڪشپ وانگر عوام کي جپ تپ، دان، ڌرم، يگيه ۽ هوَن وغيره بند ڪرڻ جو حڪم ڏنو هئائين. ٻئي طرف مٿرا جي راجا اگرسين کي قيد ڪري سندس راج پنهنجي قبضي هيٺ ڪيو هئائين.
شريمد ڀاڳوت گيتا ۾ لکيل آهي ته، گوڪل جي راجا نند ۽ سندس گهر واريءَ يشودا، اڳئين جنم ۾ تمام سخت تپسيا ڪئي هئي، جنهن جي ڦَل لاءِ وشنو سندن مَن جي مراد پُوري ڪرڻ لاءِ، مٿرا ۾ واسُديوا ۽ ديوڪيءَ جي گهر ۾ جنم ورتو ۽ جنم وقت کيس گوڪل ۾ نند ۽ يشودا جي گهر ۾ ڇڏيو ويو، جتي پاڻ ٻالڪپڻ جو عرصو گذاريو. اهڙيءَ ريت سندن مَن جي مُراد پوري ٿي.
جڏهن ته ٻيءَ روايت موجب، ديوڪي ۽ واسديو اڳي پنهنجا ڪيترا جنم، وشنوءَ کي پنهنجي گرڀ مان اوتاري رُوپ ۾ پيدا ٿيڻ لاءِ وردان حاصل ڪيو هو. ديوڪيءَ جِي واسديو سان شادي به ڪنس جي اجازت سان ئي ٿي هئي. جڏهن ڪنس، ديوڪي ۽ واسديو کي رٿ تي چاڙهي رخستيءَ لاءِ گوڪل پهچائڻ وڃي رهيو هو ته آڪاش واڻي ٿي ته، ”اي ڪنس! تو کي مارڻ وارو ديوڪيءَ جي ئي پيٽ جو اٺون نمبر اولاد هوندو.“ اها آڪاش واڻي ٻڌي ڪنس ديوڪيءَ کي مارڻ ٿي چاهيو، پر واسديو ڪنس کي اهو وچن ڏيئي ديوڪيءَ کي بچائي ورتو ته، ”ديوڪيءَ جي پيٽ مان جيڪو به اولاد ٿيندو، سو تنهنجي حوالي ڪيو ويندو، جنهن ۾ توکي شڪ لڳي، ان کي ماري ڇڏجانءِ، پر ڀيڻ کي مارڻ مهاپاپ آهي.“ واسديو پهريون وچن موجب ٻار ڪنس جي حوالي ڪيو. پر ڪنس ان کي نه ماريو ۽ اٺين نمبر ٻار کي پيش ڪرڻ جو چئي، ان ٻار کي باسلامت واپس ڪندو ويو. تڏهن ناردمنيءَ ڪنس کي ’ٻال هتيا‘ ۽ پاپ ڪرڻ لاءِ اُڪسايو ۽ زمين تي گولائيءَ ۾ اٺ لڪيرون ٺاهي پڇيائين ته، ”خبر ناهي ڪهڙو اٺون نمبر توکي مارڻ وارو هوندو؟“ پوءِ ڪنس، واسديو ۽ ديوڪيءَ کي گهرائي قيد ڪيو ۽ مٿس پهريدار مقرر ڪيا. پوءِ جيڪو ٻار ڄمندو ٿي ويو، ڪنس ان کي مارائيندو ٿي ويو. اهڙيءَ ريت ڪنس، ديوڪيءَ جا جنميل ڇهه ٻار مارائي ڇڏيا. اهڙيءَ ريت پاپ وڌي ويا ۽ عوام تنگ ٿي پيو. هوڏانهن هري ڀڳت، برهمڻ، ساڌُو، رکيشور وغيره راڪشسن جي هٿان دُکي ٿيا ۽ جپ تپ، هوَن ۽ ڀڳتي بند ٿي ته ڌرتي ماتا دکي ٿي گئو روپ ڌاري راجا اِندر کي چيو ته، هاڻي مون کان پاپن جو بوجهه سَٺو نٿو وڃي، ڌرتيءَ تي چڱا ڪم ٿيڻ بند ٿي ويا آهن، سڀئي راجا، ڪنس وانگر اڌرمي ٿي پيا آهن. تڏهن اِندر، برهما، گندرڀ، ڪنير ۽ ٻيا ديوتا گڏجي نارائڻ جي شرڻ ويا ۽ اڌرمين کي ناس ڪرڻ لاءِ کين عرض ڪيائون. نارائڻ، انهن کي ڌيرج ڏيندي چيو ته، جڏهن راجا پنهنجي رعيت کي تنگ ڪندا، منهنجا ڀڳت دُکي ٿيندا، گيان ۽ ڌيان وارا هيڻا ٿي ويندا، اُسُري سڀاءَ وارا ڌرتيءَ تي بوجهه بڻبا، تڏهن آءٌ سرگڻ اوتار وٺي اَسُري سڀاءَ وارن ۽ اڌرمين کي ناس ڪندس ۽ ڌرمين جي جئه ڪار ڪندس. واسديو ۽ ديوڪي مون جهڙو اولاد گهريو ۽ نند يشودا منهنجي ٻال ليلا جا سک ڏسڻ لاءِ اڳين جنم ۾ وچن گهريو هو، تنهنڪري آءٌ پاڻ انهن کي وچن ڏئي چڪو آهيان. هاڻي توهان سڀئي گوڪل، بِرج ۽ مٿرا ۾ وڃي جنم وٺو. هوڏانهن ويد جون رچنائون، ايوڌيا جون برهمڻيون ۽ ديو لوڪ جون ڪِنيائون، گوڪل ۾ جنم وٺي ’گوپيون‘ سڏجڻ لڳيون، انهن راس ليلا جو وچن وٺي، اتي اچي جنم ورتو هو.
هوڏانهن ڪنس جڏهن ديوڪيءَ جا ڇهه پٽ مارايا، تڏهن واسديو ۽ ديوڪي انتهائي ڏک وچان پرڀوءَ کي وينتي ڪري پڪارڻ لڳا: ”هي پرڀو! هاڻي ته هي ظالم اسان کي بي اولاد ڪري رهيو آهي. هاڻي اسان جي سهائتا ڪريو.“ تڏهن ڀڳوان ديناناٿ پنهنجي اک مان جوگ مايا کي پيدا ڪري حڪم ڏنائينس ته تون ديوڪيءَ جي گرڀ ۾ ستون نمبر ڇوڪرو آهين، ان کي ڪڍي روهڻيءَ جي پيٽ ۾ رک ۽ تون يشوڌا جي گرڀ ۾ وڃِي واسو ڪر. ائين ڪرڻ سان تون ڪل يگ ۾ درگا ديويءَ جي نالي سان مشهور ٿيندين. پرڀو پاڻ ديوڪيءَ جي گرڀ ۾ آيو. هوڏانهن روهڻيءَ جي پيٽ مان ٻلرام، سانوڻ مهيني جي چئوڏس تٿ تي، ٻڌر وار ۾ روهڻي نکٽ ۾ پيدا ٿيو.
ٻئي طرف جڏهن نارائڻ، ديوڪيءَ جي گرڀ ۾ واسو ڪيو ته هن جي چهري جي رونق سان قيدخاني ۾ روشني ٿي وئي. ڪنس به سمجهي ويو ته اُن کان اڳ ڪنهن به گرڀ ۾ ديوڪيءَ جو اهڙو تجليدار چهرو نه هيو. اٺين ٻار واري آڪاش واڻي ڪُوڙي ۽ ڀُلائڻ واري هئي، ۽ ستين گرڀ ۾ ئي منهنجو موت آهي. تنهنڪري پهريدار به وڌائي ڇڏيائين، خود ڪنس پاڻ به صبح شام، قيدخاني ۾ واسديو ۽ ديوڪيءَ تي نظر رکندو هيو.
آخر پرڀو پاڻ، اٺئن تٿ، ٻُڌر وار ۽ روهڻي نکشتر ۾، ديوڪيءَ جي پيٽان، مٿرا ۾ ڪنس جي قيدخاني ۾ جنم ورتو. سندس جنم وقت موسم جهڙالي ٿي وئي. قيد جا ڪڙا کُلي ويا، چوڪيدار سمهي پيا. ديوڪي ۽ واسديو کي آڪاش واڻي ٿي ته انهيءَ ٻار کي گوڪل ۾ يشودا جي گهر ڇڏي اچو ۽ يشودا کي تازي ڄاول ڇوڪريءَ کي اُتان کڻي اچي ڪنس جي حوالي ڪريو. پوءِ واسديو، ان ٻالڪ کي گوڪل ۾ يشودا جي گهر ڇڏي يشودا جي ڄاول ڇوڪريءَ کي کڻي واپس قيدخاني ۾ آيو. ڪڙا ڪوٺيون واپس بند ٿي ويا. قيدخاني ۾ ٻار جي روئڻ جو آواز آيو. ڪنس کي خبر پئي، اچي ٻار کي ڏٺائين... ٻار کي پيرن کان پڪڙي پٿر سان هڻي مارڻ ٿي چاهيائين، ته اهو ٻار هٿان ڇڏائجي غائب ٿي ويو ۽ ويندي آواز ڏنائين: ”توکي مارڻ وارو، گوڪل ۾ ويٺو آهي... ۽ تون هتي ظلم ڪري رهيو آهين...“ پوءِ ڪنس، ديوڪيءَ ۽ واسديو کان اڳ ۾ ماريل سمورن ٻارن لاءِ معافي ورتي. انهن به کيس معاف ڪيو.
شري ڪرشن جي جنم بابت مارواڙيءَ ۾ هڪ مشهور دوهو آهي:
ٻُڌا اٺم هرِي آوسئه، ڀادروي تڻِي پک سار،
روهڻي نکتر رنج روڪسئه، ڪانجي ڌرسئه اوتار.
[اربع جي ڏينهن، بڊي مهيني جي اٺئن تٿ جي ڏينهن تي، روهڻي نکٽ هوندو، ان مهل ڪانجي/ شري ڪرشن اوتار وٺي ايندو.]
ان کان سواءِ شري ڪرشن جي زندگي هڪ مثالي گذري آهي. جنهن جو ذڪر مهاڀارت، ڀڳوت گيتا سميت هندن جي ڪيترن ڌرمي پستڪن ۾ آيل آهي. ڪُروکيتر واري لڙائيءَ ۾ اهم ڪردار هيو. ان دوران ارجڻ پانڊوَ کي ڏنل سمجهاڻيون، شريمد ڀاڳوت گيتا ۾ اشلوڪن جي صورت ۾ موجود آهن. هُو جتي هڪ جنگجوءَ جي حيثيت ۾ ننڍا وڏا ڪم سرانجام ڏئي ٿو، اتي هو دياوان، پنهنجي نسل کي بچائيندڙ ۽ هڪ سکيا ڏيندڙ جي روپ ۾ سامهون اچي ٿو. علامه آءِ آءِ جي راءِ موجب، ڀارت ۾ فنون لطيفه، شري ڪرشن جي ڪري ئي وجود ۾ آئي. ميران ٻائي سندس خاص ڀڳتياڻي هئي. سندس شاعري شري ڪرشن سان منسوب آهي.
اورُون ڪي پِيا پرديس بسَي، لک لک ڀيجين پاتِي،
ميرا پيا ميرَي هَئيا ۾ بسَي، گُونج ڪرون دِن راتِي!
جنم اشٽميءَ تي سڀ کان وڏو ميلو دُوارڪا ۾ لڳندو آهي، جڏهن ته دنيا جي مختلف ملڪن جي ڪرشنا مندرن ۾ ميلا لڳندا آهن. شري ڪرشن جي پوڄا ڪئي ويندي آهي.
جيئن ته شري ڪرشن کي گهنشيام به سڏيو ويندو آهي. ان نسبت سان ڪيتريون ناريون پنهنجي وَرن کي گهنشيام سان تشبيهه ڏينديون آهن.
دُوارڪا ديش شري ڪرشن ڀڳوان جي راڄڌاني
دُوارڪا ٻيٽ هندوستان جي رياست گجرات جي ضلعي دوارڪا جو هڪ ننڍو جزيرو آهي جنهن جي ڀرسان سمنڊ جي اندر غرق ٿيل هڪ شهر به لڌو ويو آهي، ان شهر کي دُوارڪا چون ٿا. دُوارڪا ديش شري ڪرشن ڀڳوان جي راڄڌاني هئي، دُوارڪا 4000 سال اڳ سمنڊ ۾ غرق ٿي ويو جنهن جا آثار سمنڊ جي اندر دُوارڪا ٻيٽ جي ڀرسان موجود آهن. دوارڪا ٻيٽ کان 3 ڪلوميٽر فاصلي تي اوکا پورٽ آهي، اوکا جو شهر شري ڪرشن ڀڳوان جي پوٽي انيرُڌ اڏرايو هيو، اوکا ۽ دُوارڪا ٻيٽ ۾ هن وقت تائين سنڌي ٻولي ڳالهائي وڃي ٿي. ايسٽ انڊيا ڪمپني جڏهن ڪراچي پورٽ تعمير ڪرايو ته لکين سنڌي اوکا ۽ دُوارڪا ڇڏي ڪراچي لڏي آيا. ڪراچيءَ ۾ رهندڙ ميمڻ اڪثريت ۾ اوکا جا آهن، جيڪي هاڻي پنهنجو پاڻ کي اوکائي ميمڻ سڏرائين ٿا.
حوالا
حوالو: هندن جا ڏڻ، تولارام سوٽهڙ، روشني پبليڪيشن، 2017ع، ص 60 - 65
ڪرشن زمرو:وشنو جا اوتار زمرو:هندو ديوتا زمرو:هندوڌرم ۾ ديوتائن جا نالا زمرو:ھندومت
سرحد (ملڪ)
سرحد (border) ڪنهن حڪومت يا رياست وغيره جي زميني ڪناري يا حد کي ڇچيو ويندو آهي. ماضي ۾ سرحد ڪنهن حڪومت يا رياست جو مڪمل طور تي طي شده خط نه هيو بلڪه هي هڪ غير جانبدار خطو هوندو هيو جنهن کي گشتي جڳهه چيو ويندو هو. گشتي جڳهه تي ٻن لاڳاپيل ملن جا فوجي گشت ڪندا هيا. گشتي جڳهه جو تصوّر هاڻي هڪ مکمل طور تي طي شده ۽ نشان زده سرحد ۾ تبديل ٿي چڪو آهي. هوائي اڏن ۽ بندرگاهن کي به سرحد تصوّر ڪيو ويندو آهي. گھڻن ملڪ ۾ هڪ مروّج نظام جي تحت سرحد تي ماڻهن، جانورن ۽ ٻين شين جي اچ وڃ کي قابو ۾ رکيو ويندو آهي. بين الاقوامي قانون جي مطابق هر ملڪ کي پنهجي طور تي سرحدي شرط لاڳو ڪرڻ جو حق حاصل آهي. ڪنهن به ملڪ جي سرحد کي پار ڪرڻ جي لاء اُن ملڪ جا سرحدي شرط پورا ڪرڻا پوندا آهن. جيڪڏهن ڪو شخص هي شرط پورا نٿو ڪري ته، اُنکي سرحد پار ڪرڻ جي اِجازت نه ڏني ويندي آهي. سفري ڪاغذ(passport) ۽ ويزا (visa) به ڪافي ملڪن جي سرحدن کي پار ڪرڻ جي لاء ضروري دستاويز آهن. جيڪڏهن ڪو شخص ڪنهن غير ملڪ جي سرحدن جي اندر رهي ڪري قيام يا ڪم ڪرڻ چاهي ته ان جي  لاء اُنکي خصوصي هجرتي دستاويز (immigration documents) يا اجازت نامو (permit) جي ضرورت هوندي آهي. سامان (goods) کي سرحد جي آرپار کڻي وڃڻ تي محصول (tax) ڏيڻي پوندي آهي. سامان يا انسان ۽ جانور وغيره جو سرحد جي آرپار خفيه طور تي کڻي وڃن کي اسمگلنگ چيو ويندو آهي جيڪو غير قانوني آهي.
برڪت علي خان
''استاد برڪت علي خان ٺمري انگ ۾ غزل ڳائڻ جو باني فنڪار هو. متحده هندستان ۾ ٺمري انگ ۾ غزل ڳائڻ جو سلسلو استاد برڪت علي خان کان شروع ٿيو. پاڻ قصور ۾ سال 1908ع ۾ پيدا ٿيو. سندس تعلق پٽياله گهراڻي سان هو. پاڻ علي بخش خان جو پٽ ۽ استاد بڙي غلام علي خان جو ننڍو ڀاءُ هو. استاد برڪت علي خان شادي ڪانه ڪئي. سندس شاگردن ۾ علي بخش، ظهور ۽ غلام علي ڪافي مشهور آهن.''
راڳداري
''استاد برڪت علي خان راڳداريءَ ۾ ابتدا پڪي راڳ ڳائڻ سان ڪئي. سندس پرسوز آواز هلڪي ڦلڪي گائڪيءَ لاءِ وڌيڪ موزون هجڻ ڪري استاد پاڻ کي ٺمري، دادرا، ڪافي، غزل ۽ گيت ڳائڻ لاءِ مخصوص ڪري ڇڏيو. پاڻ پنهنجي پيءُ علي بخش خان جو شاگرد هو. 40 واري ڏهاڪي جي شروعاتي سالن ۾ سندس غزل ۽ هلڪي ڦلڪي گائڪيءَ جي شهرت ديسان ديس پهچي چڪي هئي. چراغ حسرت جي شاعريءَ ۾ سندس ڳايل هڪ اردو ماهيي ۾ عجيب قسم جي تڙپ ۽ پڪار آهي.'' ”باغون مين پڙي جهولي، هم تم ڪو نهين ڀولي“
وفات
سندس انتقال لاهور ۾ سال 1963ع ۾ ٿيو.کيس لاهور ۾ دفن ڪيو ويو.
حوالا
زمرو:1908ع جو پيدائشون زمرو:1908ع جون پيدائشون زمرو:1963ع جون فوتگيون زمرو:1963ع جون وفاتون زمرو:اردو ٻوليءَ جا گلوڪار زمرو:پاڪستاني غزل گلوڪار زمرو:پاڪستاني مرد گلوڪار زمرو:پاڪستاني مسلمان شخصيتون زمرو:پاڪستاني ڪلاسڪي گلوڪار زمرو:لاھور جا گلوڪار زمرو:ويھين صديءَ جا گلوڪار
عاصمه جھانگير
عاصمه جهانگير جيلاني، نامور قانوندان ۽ انساني حقن جي اڳواڻ، 27 جنوري 1952ع تي لاهور ۾ پيدا ٿي. ھن جي 11 فيبروري 2018 وفات ٿي.
تعليم
هن گريجوئيشن لاهـور جـي ڪـائناد ڪاليج (Kinnaid College) مــان ڪـئـي. قـانون جي ڊگري پنجاب يونيورسٽيءَ مان حاصل ڪيائين. عاصمه جهانگير کي سئزرلينڊ جــي سـيـنيـٽ گـئـلــن (Saint Gallan) يونيورسٽيءَ مان اعزازي ڊگري به ملي آهي.
خانداني پس منظر
عاصمه جهانگير پنجاب جي هڪ خوشحال خاندان جي چشم و چراغ ھئي. هن جو پيءُ ملڪ جيلاني پاڪستاني فوج ۾ عملدار رهيو ۽ رٽائرمينٽ کان پوءِ سياست ۾ داخل ٿيو. آمريت خلاف تقريرون ڪرڻ تي کيس ڪيترو عرصو جيل ۾ به رکيو ويو. عاصمه جهانگير ننڍي عمر ۾ ئي فوجي حڪومت خلاف احتجاج ڪيو، 2004ع ۾ هوءَ اقوام متحده جي خاص رپورٽر رهي، شروع ۾ هن اقوام متحده جي هڪ خاص رپورٽر جي حيثيت سان Extra Judicial Arbitary & Summary Executions تي ڪم ڪيو.
جدوجهدون
هوءَ 1998ع کان International Commission of Jurists (بين الاقوامي فقيهه ڪميشن) جي ميمبر رهي. هن پنهنجي ڪيريئر جو گهڻو عرصو عورتن جي حقن، مذهبي اقليتن ۽ ٻارن جي حقن جي تحفظ ڪندي گذاريو. عورتن جو تحفظ ڪرڻ، گاريال ۽ وحشي مردن کان زالن کي طلاق ڏيارڻ، مذهب جي گستاخيءَ جي الزامن هيٺ بيگناهه گرفتار يا ڦاٿل ماڻهن کي انصاف وٺي ڏيڻ ۽ ٻارن کي جبري پورهئي تي مجبور ڪرڻ جهڙين سماجي براين کي روڪڻ لاءِ سرگرم رهي. سياسي پارٽين جي مسلسل تنقيد کيس فولادي شخصيت بنائي ڇڏيو. هوءَ پاڪستان جي انساني حقن واري جماعت جي سربراهه رهي چڪي ۽ ان جي سيڪريٽري جنرل ۽ چيئرپرسن به رهي چڪي. هن (WAF-Women Action Forum) جي پليٽ فارم تان عورتن جي حقن لاءِ ساڻن ٿيندڙ زيادتين خلاف آواز اٿاريو. محترمه بينظير ڀٽو شهيد پنهنجي حڪومت ۾ عاصمه جهانگير کي هاءِ ڪورٽ جي عورت جج جي سيٽ لاءِ آڇ ڪئي، جيڪا هن قبول نه ڪئي. سندس عورتن کي بهتر مقام ڏيارڻ لاءِ ڪيل ڪوششون قابل تعريف آهن. 29 آڪٽوبر 2010ع ۾ عاصمه جهانگير سپريم ڪورٽ بار ڪائونسل جي صدر چونڊجي وئي.
نظربندي
پرويز مشرف جي ايمرجنسي لاڳو ڪرڻ ڪري جيڪي سياستدان ۽ سماجي ڪارڪن نظربند ڪيا ويا، عاصمه جهانگير کي به انهن سان گڏ اقوام متحده جي ملازم هوندي به نظربند ڪيو ويو هو.
ايوارڊ
1995ع ڌاري عاصمه جهانگير کي انساني حقن وارين تنظيمن طرفان ’Maritin Ennal Award‘ ۽ ’Ramon Magsay Saya award ‘ به مليا. انٽرنيشنل بار ايسوسيئيشن طرفان کيس 2000ع ۾ ’Bernard Simons Memorial Award‘ سان نوازيو ويو. تازو 10 ڊسمبر 2010ع (انساني حقن جي عالمي ڏينهن) تي اقوام متحده طرفان کيس دنيا ۾ انساني حقن لاءِ جاکوڙڻ واري جذبي کي هَٿِي ڏيڻ عيوض هڪ ڪيش اوارڊ، ڊپلوما ۽ برونز ٽرافي ڏني وئي. جڏهن ته جنوري 2011ع ۾ هن صدر آصف زرداريءَ هٿان ’هلال امتياز‘ اوارڊ به حاصل ڪيو. 26 آڪٽوبر 2018ع تي کيس گڏيل قومن جي انساني حقن واري ايوارڊ سان نوازيو ويو.
بالشيوزم
عظيم آڪٽوبر انقلاب
25 آڪٽوبر 1917ع ۾ روس منجهه آيل بالشويڪ انقلاب يا ”عظيم آڪٽوبر انقلاب“ (Bolshevik Revolution) ڪميونسٽ اڳواڻ ولادي مير لينن (1924ع - 1870ع) ۽ سندس ساٿين جي اڳواڻيءَ ۾ آيو. اِن انقلاب کي روس جي ٻين سياسي حلقن دل سان قبول نه ڪيو، جنهنڪري 1917ع کان 1922ع تائين ملڪ ۾ گهرو ويڙھ هلندي رهي. ان گھَرُو ويڙھ جو خاتمو 1922ع ۾ سوويت يونين جي وجود ۾ اچڻ سان ٿيو. پهرين عالمي جنگ دوران روس معاشي طور تي تباهه ٿي چڪو هو، جنهن ڪري فوج ۽ عوام سميت هر طبقو تڏهوڪي روسي شهنشاھ نڪولس ٻئي جي سرڪار ۽ وزير اعظم ڪيرنسڪي منجهان سخت بيزار هو. روس جي ڪميونسٽن انهيءَ گھوٽالي واري صورتحال جو فائدو وٺندي، جرمن مُفڪر ڪارل مارڪس جي ويچارن منجهان ڪڍيل سياسي نظام پُرتشدد انقلاب ذريعي پهريون ڀيرو دنيا جي هڪ علائقي اندر لاڳو ڪيو. بالشويڪ، سوشل ڊيموڪريٽڪ پارٽيءَ جو اهو گروهه هو، جيڪو جمهوري تبديليءَ بدران ڏاڍ واري طريقي سان انقلاب آڻڻ جو حامي هو. انقلاب کانپوءِ ولادي مير لينن ڪميونسٽ حڪومت جو سربراهه ٿيو ۽ سندس اڻٿڪ ڪوششن سان تباهه حال روس دنيا جي عظيم سياسي ۽ فوجي طاقت بڻجي اُڀريو. جيئن ته لينن جو لاڳاپو به ڪميونسٽ پارٽيءَ جي بالشويڪ گروپ سان هو، تنهڪري آندل انقلاب مٿان به اهو نالو مشهور ٿيو.
حوالا
زمرو:سياست زمرو:تاريخ زمرو:سماج زمرو:انقلاب
انگي حساب (پيسومل ريجھومل)
انگي حساب ( ڀاڱو چوٿون ):هيءُ ڪتاب پيسومل ريجهومل جو لکيل آهي. ڪرائون سائيز واري هن ڪتاب ۾ صفحا 68 آهن ۽ قيمت 8 -آنا- ڄاڻايل آهي. پهريون ڇاپو ، غلام محمد شاهواڻيءَ ، مسلم ادبي پرنٽنگ پريس ، حيدرآباد مان سال 1945ع ۾ ڇپايو.
حفيظ قريشي (چاچو)
ائڊوڪيٽ حفيظ قريشي (Advocate Hafeez Qureshi) ناليوارو سياستدان، عرف چاچا حفيظ قريشي (Chacha Hafeez Qureshi)، هالا پراڻا جي مشهور قاضي خاندان مان، قاضي شفيع محمد جي گهر ۾ 26 جولاءِ 1920ع تي جنم ورتو. اڃا هڪ سال جو مس هو ته سندس والد گذاري ويو. کيس ٻه وڏا ڀيئيتا ڀائر قاضي محمد بچل ۽ قاضي فضل الله هئا. والد جي لاڏاڻي سبب سندس سموري پرورش ۽ تربيت وڏي ڀاءُ قاضي محمد بچل ڪئي.
تعليم
هن روايتي تعليم پنهنجي ڳوٺ ۽ ڀرپاسي ۾ حاصل ڪئي. سيڪنڊري تعليم ٽنڊي باگي هاءِ اسڪول مان ورتائين، جتي سندس هم سبق حاڪم علي زرداري، قاضي ڀليڏني جو فرزند عبدالرحيم جوڻيجو ۽ قاضي عبدالرحمان قريشي، هالائي رهيا. حفيظ قريشيءَ ميٽرڪ جو امتحان ممبئي يونيورسٽيءَ مان ڏنو. ان دور ۾ ميٽرڪ جو امتحان ممبئي يونيورسٽي وٺندي هئي. ان بعد بي. اي پڙهڻ لاءِ ممبئي ويو،
ذهني اوسر
ممبئي يونيورسٽيءَ ۾ سندس ملاقات برک دانشور پروفيسر ڪرار حسين سان ٿي، جنهن جي اثر هيٺ غالب ۽ اقبال جي فڪري اُڏام ۽ شاعرانه رمزن کان آگاهه ٿيو. پروفيسر ڪرار حسين جي صحبت ۾ علامه عنايت الله مشرقيءَ جي خاڪسار تحريڪ ۾ شامل ٿيو. انهيءَ زماني ۾ پڙهيل لکيل ۽ متحرڪ ماڻهو ٻن مڪتبهء فڪرن کان متاثر رهندا هئا، هڪ ٿياسافيڪل سوسائٽي ۽ ٻي علامه مشرقيءَ جي خاڪسار تحريڪ. ممبئيءَ مان بي. اي ڪري اچڻ کان پوءِ ڪراچي لا ڪاليج مان ايل. ايل. بي ڪرڻ سان گڏ سنڌ مدرسي ڪراچيءَ ۾ استاد طور پڙهائڻ شروع ڪيائين. انهيءَ زماني ۾ ڪراچي نيويءَ ۾ بغاوت ٿي ۽ ماڻهن جا انبوهه ٽاور ڏانهن وڌڻ لڳا ته انهن ۾ حفيظ قريشي ۽ جمال ابڙو به شامل هئا. جڏهن سرڪاري اهلڪارن شيلنگ ڪئي ۽ گوليون هلايون ته هن جمال ابڙي کي پُٺي ڏئي ڀڄڻ بدران پٺئين پير ڀڄڻ جي صلاح ڏني ته جيئن گولي لڳي ته پٺيءَ ۾ نه پر ڇاتيءَ ۾ لڳي.
ادبي سفر
حفيظ قريشي ايل. ايل. بي جي تعليم مڪمل ڪري، ماستري ڇڏي، آرام باغ وٽ آفيس قائم ڪري وڪالت ڪرڻ لڳو. 1958ع ۾ کيس لطيف سان شناسائي ڊاڪٽر نبي بخش خان بلوچ ڪرائي. فيلڊ مارشل ايوب خان جي مارشل لا جو زمانو هو، ڪراچيءَ کان حيدرآباد سفر دوران ڊاڪٽر نبي بخش خان بلوچ سان ٽرين ۾ ملاقات ٿي، جنهن غالب ۽ علامه اقبال سان سندس چاهه ڏسي کيس لطيف شناسيءَ کان آگاهي ڏني. اڳتي هلي جي ايم سيد کان به لطيف شناسي حاصل ڪيائين ۽ سڄي زندگيءَ لطيفي رنگ مٿس چڙهيل رهيو. هن جي گفتگو ۽ تقرير ۾ منطق، استدلال، لطيفي لات ۽ قرآن جون آيتون، گڏجي هڪ مؤثر رنگ پيدا ڪنديون هيون. جي. ايم. سيد کيس ’سنڌ جو ابوالڪلام‘ لقب ڏنو، جڏهن ته هو قومي تحريڪ ۾ چاچا حفيظ قريشيءَ جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو.
سياسي سفر
هو قومي تحريڪ ۾ بهري وٺڻ سبب ڪيترا ڀيرا جيل ويو. بينظير ڀٽو جي پهرئين دور (90-1988ع) ۾ هُو جي. ايم. سيد جي سنڌ جي دوري دوران سکر مان گرفتار ٿيو ۽ سنڌ جي مختلف جيلن ۾ رهيو. حفيظ قريشيءَ جي جدوجهد اڌ صديءَ تي ٻَڌل آهي، زمينداري ۽ وڪالت سندس ڪاڄ هئا، پر سنڌ جو روشن آئيندو سندس نصب الدين هو. هُو سائين جي. ايم. سيد سان بزم صوفياءِ سنڌ، ائنٽي ونيونٽ فرنٽ، سنڌ متحده محاذ ۾ گڏ رهيو. 1970ع واري ڏهاڪي ۾ رسول بخش پليجي سان گڏجي ’سنڌي عوامي تحريڪ‘ ٺاهيائين، جنهن جو پاڻ صدر ۽ رسول بخش پليجو سيڪريٽري هو، پر پليجي جا جي ايم سيد سان اختلاف ڏسي کانئس ڌار ٿي ويو. هن جا شهيد ذوالفقار علي ڀُٽي سان به واسطا هئا، ساڻس گڏجي سنڌ جو دورو ڪيو هئائين، پر سندس سياست سان اختلاف رکيائين. جڏهن ڀُٽو صاحب اقتدار ۾ آيو ته حفيظ قريشيءَ کي وفاقي وزارت جي آڇ ڪئي ۽ چيو ويو ته کيس سنڌ جي ڪنهن تڪ تان چونڊرايو ويندو ته هن انڪار ڪري ڇڏيو. حفيظ قريشي ڪامياب وڪيل هو. انگريزي، اردو، سنڌيءَ تي عبور رکندو هو، پر عربي ۽ فارسيءَ جي به سٺي ڄاڻ هيس. هو ڪمال جو حافظو رکندڙ، حاضر جواب، مدبر ۽ معنيٰ خيز گفتگو جو ماهر هو. هو جي. ايم. سيد جو وڏو احترام رکندو هو، پر ساڻس حجتي به ڏاڍو هو. ڪڏهن ڪڏهن ذاتي معاملن ۾ کيس به سڀ ڪجهه چئي ويندو هو. هو سنڌ جي ڪميونسٽن، خاص ڪري اردودان ڪميونسٽن جو سخت مخالف هو، جيڪي ’انڪارِ وطن‘ جي فلسفي ۾ يقين رکندا هئا.
شاديون
هُن ناناڻن ۽ ڏاڏاڻن مان ٻه شاديون ڪيون، پهرين گهر واريءَ خديجه قريشيءَ مان کيس 7 پٽ ٿيا ۽ هن جي وفات کانپوءِ ٻي گهر واريءَ سيما قريشيءَ مان کيس هڪ پٽ ۽ هڪ نياڻي ٿي. سندس نياڻي ۽ اٺ پٽ پڙهيل ڳڙهيل آهن، جن مان ٻه گذاري ويا آهن. حفيظ قريشيءَ کي قدرت اولاد ۽ جائداد سان خوب نوازيو هو، پر هو انهن ٻنهي نعمتن کان انتهائي حد تائين لاپرواهه رهيو. هي سچار انسان پنهنجي اولاد جي تعليم ۽ تربيت جو سڄو ڪريڊٽ پنهنجي ٻي گهر واريءَ سيما قريشيءَ کي ڏيندو هو. هو قرآن ۽ حديث مان حوالا ڏيئي زمينداريءَ کي قدرت ۽ مذهب جي تعليم جي خلاف ۽ زمين تي فساد ۽ استحصال جو ڪارڻ ثابت ڪندو هو. ان ريت هو سنڌ جي قديم ۽ فطري زرعي پيشي ’جو کيڙي سو کائي‘ واري اصول جو حامي ۽ حمايتي رهيو.
لاڏاڻو
هن 29 جولاءِ 1997ع تي حيدرآباد ۾ وفات ڪئي. سندس وصيت هئي ته کيس سن ۾ جي ايم سيد جي پيرانديءَ کان دفنايو وڃي، پر پونيرن کيس مخدوم عربي ڏياني عرف شاهه دياني جي قبرستان ۾ دفن ڪيو، جتي ابدي آرامي آهي.
حوالا
زمرو:1938ع جون پيدائشون زمرو:پاڪستان زمرو:پنجابي ماڻهو زمرو:سنڌ زمرو:سنڌي شخصيتون زمرو:سنڌي ماڻهو زمرو:سياست زمرو:قوم پرست سياست زمرو:قومپرست زمرو:قومپرستي زمرو:ڪراچي جا ماڻھو
ارچڪ مرچڪ
ارچڪ مرچڪ هڪ ٻاراڻي راند آھي. ارچڪ مرچڪ راند جا پھريان ٻہ لفظ آھن. راند جي سڄي چوڻي هن طرح آهي: ارچِڪِ مِرچڪ، ڌاڻا ڌِرچِڪِ آڳَ پٽيھِرَ، ٽوڀو ٽِيھرَ لوهو لاٽون، چنڻ گهاٽُون نانگڻ جوڳڻ، خيران کٽي ٻُٽي، هُتِ ڇُٽي لاڙ ۾ اُن جا ٻول هن ريت آهن: ارچڪ مرچڪ، ڌاڻا ڌِرچڪ، آڳَ پٽولڻ، ناگڻ جوڳڻ، لاهيان لوٽو، چندن گهاٽو هُرٻو ڇوڙ، ڇُٽ ڀَٽارا
انھن ٻولن جا مختلف روپ مختلف علائقن ۾ مروج آهن، انھن ٻولن چوڻ سان گڏ هرهڪ ٻار تي هٿ رکبو وڃبو، جنھن ٻار تي ٻول، کُٽو، اهو ٻار وڃي لڪندو. ائين ڪندي ڪندي آخر ۾ جيڪو ٻار بچيو، اُهو آڳ ڏيندو. هن راند جي ٻي صورت اها آهي تہ سڀ ٻار هٿ ابتا ڪري اڳيان رکي ويھندا. ڪو هڪڙو (عام طرح گهر جو وڏو فرد) هٿن تي آڱر رکي اهي ٻول چوندو ويندو، جنھن جي هٿ تي ٻول کٽو اهو هٿ سڌو ڪندو، ائين سڀني لاءِ ٿيندو، جيڪڏهن وري ڪنھن سنئين ٿيل هٿ تي آڱر پھتي تہ اهو راند مان خارج ٿي ويندو. سڀني کان آخر ۾ بچيل ٻار راند کٽي ويندو.
حوالا
زمرو:رانديون
10 ذوالقعد
موڪلون ۽ ڏڻ
10
1338ع
ڊسمبر
زمرو:1338ء زمرو:چوڏھين صدي زمرو:سال
برڪت علي خان (سگھڙ)
''سگهڙ برڪت علي خان ولد غلام حيدر خان جلالاڻي، 1952ع ۾ ضلعي سانگهڙ جي ڳوٺ ساڏوڻيءَ ۾ ڄائو. پرائمريءَ جا پنج درجا پڙهي دڪانداريءَ واري ڌنڌي سان لڳو. ڏور ۽ ڳجهارت جي فن جو سگهڙ آهي.''
حوالا
زمرو:1952ع جون پيدائشون زمرو:سنڌي ماڻھو
نيلم ضلعو
نيلم پاڪستان  جي زير انتظام آزاد ڄمون ۽ ڪشمير جي ڏھن ضلعن مان ھڪ آھي۔ نيلم ضلعي جي علائقي جي طرف آزاد ڪشمير جو سڀ کان وڏو ضلعو آھي. ھي نيلم درياھ سان گڏوگڏ تقريباََ 200 ڪلو ميٽر وسيع ھڪ وادي آھي. ضلعي ۾ قابل ذڪر جڳھن ۾ شامل آھن: Nausery، Leswa، Barian، جورا، ڪنڊل Shai، ڪسي، Salkhala، شاھ ڪوٽ، Athmuqam، ڪيران، شاردا، ڪيل، Taobat، ۽ Halmat.
بالغن جي تعليم
اسڪول يا مدرسي ۾ وڃڻ واريءَ عمر کان وڏيءَ عمر (گهٽ ۾ گهٽ 18 سالن جي عمر) وارن ماڻهن جي -تعليم-. سنڌ جي مدرسن ۾ آڳاٽي زماني کان وٺي خصوصي طور وڏيءَ عمر وارن (بالغن) کي پڙهائڻ جو سلسلو هلندڙ هو، جنهن مان ڪيترائي اهڙا ماڻهو پيدا ٿيا، -جن- وڏيءَ عمر ۾ -تعليم- حاصل ڪري، سنڌ جي خدمت ڪئي.
حوالا
زمرو:تعليمي مرحلا
آغا ابراهيم شاهه
آغا ابراهيم شاهه وڏو حڪيم ٿي گذريو آهي. هي مير فتح علي خان ٽالپر جو خاص معالج هو. هن جو والد بزرگوار سيد عبدالهادي شاهه، نادر شاهه جي دور ۾ اصفهان (ايران) کان مدراس ويو، جتان ڪلهوڙن جي درٻار ۾ پهتو. 1193هه ۾ سنڌ ۾ ئي وفات ڪيائين. آغا ابراهيم شاهه، ميان سرفراز ڪلهوڙي جي دور ۾، سنڌ ۾ اچي پيءُ سان گڏيو. هن خاندان ٽالپر دور ۾ تمام وڏيون خدمتون سرانجام ڏنيون، خاص ڪري آغا ابراهيم شاهه حڪمت جي حوالي سان وڏو نالو ڪڍيو. آغا ابراهيم شاهه کان پوءِ به هن خاندان ۾ ناميارا حڪيم پيدا ٿيا. آغا ابراهيم شاهه جي پٽ آغا شاهه اسماعيل کي اٺ پٽ ٿيا، جن مان آغا زين العابدين شاهه، آغا تقي شاهه، آغا ڪاظم شاهه وغيره شڪارپور جا گورنر پڻ ٿيا.
زمرو:شخصيتون
لا = انسان
لا = انسان (لا مساوي انسان يا لا برابر انسان) جديد شاعر، ن. م. راشد (نذر محمد راشد) جي شاعري مجموعي جو عنوان آهي۔
ارنيسٽ ٽرمپ
ارنيسٽ ٽرمپ 12 مارچ 1828 تي جرمنيءَ جي شهر السفيلڊ ۾ ڄائو. هن جي والد جو نانءُ جارج ٿامس ٽرمپ هو. جيڪو واڍڪو ڪم به ڪندو هو. ٽرمپ جي والد هن جو نانءُ ساراني بدير رکيو هو. السفيلڊ هڪ ننڍڙو ڳوٺ آهي ۽ ميون جي ڪري مشهور آهي. ارنيسٽ ٽرمپ جنهن گهراڻي ۾ پليو نپيو سو هڪ سادگي پسند ۽ مذهبي خيالن جو گهراڻو هو. ٽرمپ سنڌي ٻولي جي وڏي خدمت ڪئي. پاڻ شاهه عبداللطيف ڀٽائي جو رسالو پڻ جرمني مان ڇپرايو. 5 اپريل 1885 ۾ لاڏاڻو ڪري ويو.
تعليم
ارنيسٽ ٽرمپ- چئن سالن جي عمر ۾ پنهنجي وڏي -ڀاءُ- سان گڏ اسڪول وڃڻ شروع ڪيو. سندس انهيءَ شوق کي ڏسندي سندس والد کيس ڀر واري هاءِ اسڪول ۾ -تعليم- لاءِ موڪليو، -جتي- هن لاطيني، يوناني ۽ ٻيون ٻوليون سکيون، 17 سالن جي ننڍيءَ عمر ۾ هن امتحان پاس ڪري ورتو. ٽرمپ جي مائٽن کيس -پادري- بنائڻ جو فيصلو ڪيو، جنهن لاءِ هن کي ڏکڻ جرمنيءَ جي مشهور اداري اسٽيفن ڪاليج ۾ داخل ڪرايو ويو، -جتي- هن نه فقط مذهبي علمن جو مطالعو ڪيو، پر مختلف ٻولين جو اڀياس پڻ -جاري- رکيو. ٽرمپ کي عبراني، عربي ۽ سنسڪرت ٻولين سان خاص دلچسپي هئي. جرمنيءَ کان پوءِ هي لنڊن پهتو، -جتي- هڪ پرائيويٽ اسڪول مان يوناني ۽ لاطيني ٻوليون پڙھيون
گھرو زندگي
فلسطين ۾ رهندي، هن جي هڪ -انگريز- خاتون سان ملاقات ٿي، جنهن سان 1856ع ۾ شادي ڪيائين، جنهن مان کيس هڪ پٽ به ڄائو. هي صاحب 1856ع ۾ وري ڪراچيءَ آيو، -جتي- هن جي گهرواري بيمار ٿي پئي ۽ آخر گذاري وئي. سال کن بعد وري جرمنيءَ ويو، اتي ٻي شادي ڪري وري سنڌ ۾ موٽي آيو ۽ -ٿورو- وقت اچي سنڌ ۾ رهيو.جرمن گهرواريءَ مان ٻه پٽ ۽ ٻه نياڻيون ٿيس.
وفات
مسلسل مطالعي ۽ لکپڙهه سبب سندس -اکيون- موڪلائي ويون، جنهن تي هن کي سخت صدمو پهتو. سندس زندگيءَ جا آخري ڏينهن ذهني مريضن جي اسپتال ۾ گذريا. 5 -اپريل- 1885ع تي هيءُ عظيم اسڪالر، 57 سالن جي عمر ۾ وفات ڪري ويو.
حوالا
زمرو:1828ع جون پيدائشون زمرو:1885ع جون فوتگيون زمرو:سنڌي ٻولي زمرو:شخصيتون
ايڊورڊ گريئگ
thumbnail ايڊورڊ گريئگ (Edvard Grieg)''' (پيدائش 15 جون 1843 – 4 سيپٽمبر 1907) هڪ ناروين موسيقار ۽ پيانو نواز، پيانو وڄائيندڙ شخص هو.
150px
زمرو:1843ع جون پيدائشون زمرو:1907ع جون فوتگيون
1793ع
ڊسمبر
زمرو:سال
غلام شاھ جيلاني
thumb|غلام شاھ جيلاني
غلام شاھ جيلاني انگريزي (Ghulam Shah Jeelani) اردو (غلام شاہ جیلانی) (جنم: 7 آگسٽ 1957ع)،(وفات:13 سيپٽمبر2019ع) ، پاڪستان پيپلز پارٽي پارليمنٽيرينز سان لڳاپيل، سنڌ پاڪستان جو سياستدان هو جيڪو 2008ع کان وفات تائين سنڌ صوبائي اسيمبلي جو ميمبر رهيو.
شروعاتي زندگي ۽ تعليم
غلام شاھ جيلاني 7 آگسٽ 1957ع ۾ نئيگ شريف جي گادي نشين سيد الله بخش شاھ جيلاني جي گهر ۾ جنم ورتو هن بين الاقومي سياسيات ۾ ايم.اي  سنڌ يونيورسٽي ڄامشورو مان پاس ڪئي
وفات
غلام شاھ جيلاني مختصر علالت کان پوءِ 13 سيپٽمبر 2019ع تي ڪراچي جي هڪ نجي اسپتال ۾ وفات ڪري ويو. کيس نئيگ ماٿري ۾ واقع سندس اباڻي ڳوٺ نئيگ شريف ۾ دفن ڪيو ويو.
حوالا
زمرو:سنڌي سياستدان
ميرپور ضلعو
ميرپور پاڪستان جي زير انتظام آزاد ڄمون ۽ ڪشمير جي ڏھن ضلعن مان ھڪ آھي۔
حفيظ شيخ
حفيظ شيخ سنڌي ٻوليءَ جي نامور ڪهاڻيڪار, جو پورو نالو محمد حفيظ شيخ ولد شيخ غلام رسول هو. هن پهرين ڊسمبر 1931ع تي خيرپور ۾ جنم ورتو.
تعليم
هن پنجاب يونيورسٽيءَ مان صحافت ۾ ايم. اي ڪئي هئي.
گھرو پس منظر
حفيظ شيخ جـو والـد نـو مـسلم هو ۽ جڏهن حفيظ 15 سالن جو هو ته سندس والد 2 فيبروري 1943ع تي وفات ڪري ويو. حفيظ جي والده شاهه بيگم 21 فيبروري 1959ع تي وفات ڪئي. حفيظ کي 6 ڀينرون ۽ ٻه ڀائر هئا. هن 1 جنوري 1971ع تي ڪلثوم سان شادي ڪئي. سنڌ جي مشهور تعليمي ماهر دادي ليلاوتي هرچنداڻي، حفيظ شيخ جي والد غلام رسول شيخ جي سڳي سوٽ آهي.
سخت زندگي
حفيظ شيخ هڪ عام ماڻهوءَ واري زندگي گذاري، بوٽ پالش ڪيائين، کٽمٺڙن جو دڪان کوليائين، فوج ۾ ڀرتي ٿيو، اخبار ۾ نيوز ايڊيٽر طور ڪم ڪيائين. خانبهادر محمد ايوب کهڙي جو پي. اي ٿيو. اي. پي. پي جو نمائندو ٿيو. فيملي پلاننگ کاتي ۾ ڊويزنل انچارج رهيو.
ادبي لاڙا
شيخ حفيظ، سنڌي ڪهاڻيءَ جي ٽرينڊ سيٽرن مان هو. غلام رباني آگرو، جمال ابڙو ۽ حفيظ شيخ، سنڌي افساني جي اها ٽمورتي هئا، جن سنڌي ڪهاڻيءَ کي نوان موڙ ڏنا. حفيظ شيخ، شيخ اياز، تنوير عباسي ۽ رشيد ڀٽيءَ جو همعصر هو. هن اياز ۽ تنوير جي سنگ ۾ ’شاگرد‘ رسالي جا ٻه پرچا مرتب ڪيا، جن مان هڪ ’روشن آرا مغل نمبر‘ هو. هو ’نواءِ سنڌ‘ اخبار ۾ 1956ع کان 1957ع تائين نيوز ايڊيٽر به رهيو. 1951ع ۾ ورهاڱي کان پوءِ جڏهن سنڌي ادبي سنگت کي ٻيو ڀيرو منظم ڪيو ويو ۽ ان جون گڏجاڻيون ميٺارام هاسٽل ڪراچيءَ جي ڪمري نمبر 30 ۾ ٿينديون هيون تڏهن حفيظ شيخ ان دور جي بنيادي ميمبرن مان هو.
تصنيفون
حفيظ شيخ جي ڪهاڻين جو هڪ مجموعو ’ساگر جي لهرن تي‘ 1976ع ۾ ڇپيو هو، جنهن جو ٻيو ڇاپو پڻ شايع ٿيو. ان کان سواءِ سندس زندگيءَ، ڪهاڻين، ٻين تحريرن ۽ سندس موت تي همعصرن ۽ دوستن جي تاثراتن ۽ مضمونن تي تفصيلي ڪتاب ’اڇو پکي واءُ ۾‘ جي عنوان سان ناليواري اديب نصير مرزا ترتيب ڏئي، نئون نياپو، سنڌ پبلشنگ هائوس، ڪراچيءَ مان 1997ع ۾ ڇپائي پڌرو ڪيو. هن جي زندگيءَ تي ناز سنائيءَ جو پڻ هڪ ڪتاب شايع ٿيل آهي.
وفات
حفيظ شيخ شاديءَ کان 10 مهينن بعد 9-نومبر 1971ع تي خيرپور ۾ وفات ڪري ويو. هن کي حيدرآباد ۾ آڻي، اُميدن ڀرئي جي قبرستان ۾ دفن ڪيو ويو. اڄ سندس قبر جو نشان به مٽجي ويو آهي، ڇو ته سندس اُهي دوست نياز همايونيءَ ۽ ٻيا زندهه نه رهيا آهن، جن کيس اُتي دفن ڪرايو هو.
11 ذوالقعد
پيدائشون
148ھ-علي رضا جي مديني منور ۾ پيدائش ٿي.
موڪلون ۽ ڏڻ
زمرو:ذوالقعد
ائني مزم
thumb|[[Edward Tylor developed animism as an anthropological theory.]]
ائني مزم __ (Animism):
مظاهر پرستي، بيجان شين ۾ روح هئڻ جو اعتقاد. ائني مزم جو خيال اہنٿراپالاجسٽ سر ايڊورڊ برونٽ ٽيلر 1871 ۾ پنھنجي ڪتاب پرمٽو ڪلچر Primitive Culture ۾ ڏنو
بالغن جي تعليم جي واٽ
هيءُ ڪتاب محمد صديق ميمڻ جو لکيل آهي. ڊيمي سائيز واري هن ڪتاب ۾ 114 صفحا ۽ قيمت هڪ رپيو ڄاڻايل آهي. چندن پرنٽنگ پريس، حيدرآباد مان ڇپيو.
ارچڪ مرچڪ (رسالو)
ارچڪ مرچڪنالي سان عبرت گروپ آف پبليڪيشن حيدرآباد پاران ڪيترا سال لاڳاتار ٻارن لاءِ ماهوار پرچو ڪڍيو ويو، جيڪو هاڻي -بند- ٿي ويو آهي.
حوالا
زمرو:ٻاراڻو ادب
783ع
ڊسمبر
زمرو:783ء زمرو:اٺين صدي زمرو:سال
1339ع
ڊسمبر
زمرو:1339ء زمرو:چوڏھين صدي زمرو:سال
ڀمبر ضلعو
ڀمبر پاڪستان جي زير انتظام آزاد ڄمون ۽ ڪشمير جي ڏھن ضلعن مان ھڪ آھي۔
1792ع
ڊسمبر
زمرو:سال زمرو:گريگورين ڪئلينڊر ۾ ليپ سال
12 ذوالقعد
موڪلون ۽ ڏڻ
زمرو:ذوالقعد
بالغن جي تعليم لاءِ استادن جو رھبر
هيءُ ڪتاب محمد ابراهيم جويي جو لکيل آهي. هن ڊيمي سائيز ۽ ڪچي جلد واري ڪتاب ۾ 103 صفحا آهن. ڇاپو پهريون، سنڌ ٽيڪسٽ بوڪ بروڊ حيدرآباد طرفان، دي نائيمس پريس، ڪراچيءَ مان سال 1973ع ۾ ڇپايو ويو.
آغا بدر الدين
نامور اديب ۽ تعليمي ماهر آغا بدر الدين ولد محمد عالم گهنيو 15 سيپٽمبر 1972ع تي جيڪب آباد ۾ ڄائو. هن 1992ع ۾ بي.ايس.سي:، 1994ع ۾ ايم.اي (سنڌي ادب)، 1996ع ۾ ايم.ايس.سي ۽ 1997ع ۾ بي.ايڊ: پاس ڪيائين. سائنس جو استاد مقرر ٿيو. پڙهائيءَ سان گڏوگڏ علمي ادبي خدمتون به جاري رکيائين. 1991ع ۾ ٽئين درجي لاءِ سماجي اڀياس (نصابي ڪتاب) لکيائين, 1992ع ۾ ٻئي درجي لاءِ جاگرا في (نصابي ڪتاب) لکيائين ۽ 1998ع ۾ مئٽرڪ لاءِ ڪيمسٽريءَ جو درسي ڪتاب لکيائين، جيڪي ٽيئي ڇپجي چڪا آهن ۽ ڪلاسن ۾ ڪورس طور پڙهايا وڃن ٿا. هن 1997ع ۾ وڪٽر پبلڪ اسڪول جيڪب آباد جي گولڊن جوبلي جو سووينيئر ترتيب ڏئي ڇپرايو. آغا بدرالدين وڪٽر پبلڪ اسڪول ۾ به رهيو ۽ 1999ع ۾ ڪيمبريج پبلڪ اسڪول ۾ پرنسپال رهيو. پاڻ 2000ع ۾ سائنس ڪاليج جيڪب آباد جو باني ۽ پرنسپل ر هيو، جتان ڪجهه عرصي بعد استعيفا ڏئي, 2002 ۾ رائل ڪاليج آف سائنس جيڪب آباد جوبنياد رکيائين. آغا بدر الدين اسڪائوٽنگ، فوٽو گرافي ۽ ڪئليگرافي ۾ پڻ مهارت رکي ٿو، کيس خدمتن جي مڃتا طور ڪيترائي ايوارڊ ۽ ميڊل ملي چڪا آهن. هن وقت جيڪب آباد ۾ رهائش پذير آهي.
زمرو:شخصيتون
ڊچ ايسٽ انڊيا ڪمپني
thumb|اميسٽرڊم اسٽاڪ ايڪسچينج جو اڱڻ 1611 ۾. اھا دنيا جي پھرين اسٽاڪ ايڪسچينج ھئي thumb| ڊچ ايسٽ انڊيا ڪمپني جي جھاز ڊوييفڪين جو نقل
ڊچ ايسٽ انڊيا ڪمپني: سترھين صدي جي شروعات ۾ وڏي سائيز واري ڪارپوريشن ھئي جنھن جو قيام ڊچ سرڪار جي حڪم تي ڪيترن ئي ڪمپنين جي انضمام ذريعي ٿيو ان جو قيام 20 مارچ 1602 ۾ مغلن واري ھندوستان سان واپار لاء بطور چارٽر ڪمپني جي عمل ۾ آيو. اھو ان وقت پروٽو صنعتڪاري وارو دؤر ھيو. جنھن ذريعي 50 سيڪڙو ڪپڙو ۽ 80 سيڪڙو ريشم انڊيا جي ترقي يافتہ علائقي بينگال صوبي مان برآمد ڪئي ويندي ھئي.
784ع
ڊسمبر
زمرو:784ء زمرو:اٺين صدي زمرو:سال