موجوده_دور_۾_سنڌ_جي_لاڙ_وارو_ڀاڱو
ڪلهوڙن جو قبيلو پنهنجي نسل جو سلسلو وڃي ميان اوڍاڻي سان ملائيندو آهي، جنهن لاءِ چيو ويندو آهي ته هو حضرت محمد ﷺ جي چاچي حضرت عباس جي اولاد مان هو. ان ڪري هن قبيلي کي عباسي ڪري سڏيو ويندو آهي (136). ميان اوڍاڻي جي پنجين پيڙهيءَ مان پيدا ٿيل نسل مڪران کان سنڌ لڏي آيو. سندن سردار گورٿل Gorthal (شايد گهنَور Ghawar هجي) هو. پهريائين هن قبيلي سيوهڻ واري علائقي مان گوجر قبيلي کي بي دخل ڪري، پاڻ اچي ان علائقي تي قبضو ڪيو. هتي ڪلهوڙن ڪاهرا ٻيلي Kahira Bela نالي پنهنجي هڪ راڄڌانيءَ جو پايو وڌو (137). گورٿل جي وفات کان پوءِ سندس پٽن ۾ اچي ڦيٽارو پيو. انهن مان سندس هڪ پٽ جنهن جو نالو جوڻو هو، سو ڪاوڙجي پنهنجي لهي لاڳاپي وارو ماڻهو ساڻ ڪري سنڌ جي اڀرندي حصي ڏانهن هليو ويو، جتي اوڍيجا قبيلي جي ماڻهن سندس آڌار ڀاءُ ڪيو ۽ پوءِ (138) گهمبت واري علائقي ۾ وڃي آباد ٿيو. بعد ۾ جوڻي، ڏيري پلهه Dhera Palla جي ڌيءُ سان شادي ڪئي. (ڀ-42) جنهن لاءِ چيو ويندو آهي ته هو ڏيپل گهانگهري Depal Ghanghro جي علائقي جو آزاد حڪمران هو. مذڪوره علائقو شهدادپور (139) پرڳڻي جي اوڀارئين ڀاڱي ۾ هو. هن شاديءَ مان کيس جيڪو اولاد ٿيو، تنهن کي ڪلهوڙا سڏيو ويندو آهي. هيءُ گهراڻو سنڌ جي تاريخ ۾ گهڻو مشهور آهي. جوڻي 600هه (1203-4ع) ۾ وفات ڪئي. هن تاريخ مان هڪ اندازو ڪري سگهجي ٿو ته ڪلهوڙن جا ابا ڏاڏا ٻارهين صديءَ عيسويءَ جي وچ ڌاران اچي سنڌ م آباد ٿيا هئا. محمد پٽ جوڻو اتر سنڌ هليو ويو، جتي هن خيرپور واري علائقي ۾ جوڻا ٻيلا نالي هڪ شهر اڏايو. وفات کان پوءِ کيس گمبٽ ۾ دفن ڪيو ويو. هن کان پوءِ ويندي سورهينءَ صديءَ تائين ڪلهوڙن جو ذڪر ٻڌڻ ۾ ڪونه ٿو اچي. ان زماني ميان آدم شاه ڪلهوڙي (31) وقت جي حڪومت خلاف بغاوتون ڪري، ڪجهه مشهور ٿيو. هن پنهنجي پوئلڳن ۽ ڪلهوڙن کي ساڻ ڪري چانڊڪا پرڳڻي مان چانڊين کي بي دخل ڪري، سندن زمينن تي دنگو اهڙين ڪاررواين ۾ ٻيا قبيلا بها چي ساڻس شريڪ ٿيا. ڪلهورن ڀر پاسي جي علائقي ۾ گهڻو ڏاڍ ۽ ڏهڪاءُ پکيڙيو هو. آدم شاه ڪلهوڙي پنهنجن کي ورسائڻ واسطي ٻين ذاتين سان انياءَ ڪيا هئا، تنهنڪري ماڻهو وقت جي حڪومت وٽ دانهين ويا. حالتن تي ضابطي رکڻ لاءِ ملتان مان فوج موڪلي وئي، جنهن اچي ڪلهوڙن کي سزائون ڏنيون ۽ آدم شاه کي جنگي باندي بڻائي ملتان نيو ويو، جتي کيس قتل ڪيو ويو، هڪ مريد سندس لاش آڻي سکر ۾ هڪ ٽڪريءَ تي فن ڪيو. (ڀ-43) جتي سندس قبو پري کان پيو ڏسڻ ۾ ايندو آهي، پر مغل حڪومت جيئن ئي ڪمزور ٿي، تيئن هنن وري پنهنجون ڪارروايون شروع ڪري ڏنيون. هنن ڏاڍ ۽ ڦر لٽ سان گڏ زراعت کي به همٿايو. اهي پهريان ماڻهو هئا، جن لارڪاڻي واري علائقي ۾ گهاڙ نالي هڪ واهه کوٽايو ۽ چانڊڪا پرڳڻي کي سنڌ جو باغ بڻائي ڇڏيو هو. جن جن علائقن ۾ هو لاقانونيت ۽ آپيشاهي پکيڙيندا ويا، تن علائقن ۾ پاڻي جو ڏاڍو ڪارائتو استعمال ڪندا ويا. سندن اهڙن ڪارنامن مان ائين محسوس ٿي رهيو هو، ته کيٽ کيڙي ملڪ کي سائو ۽ شآداب بڻائي زوريءَ هٿ ڪيل زمينن جو ڄڻ هڪڙو جواز پيدا ڪري رهيا هئا. پر هو ائين ڪري به زمينن جي اصلي مالڪن کي راضي ڪري ڪونه سگهيا. رهندو منجهن ويڇا ۽ وٿيون پئجي ويون. هنن بکر ۽ ملتان وڃي ڪلهوڙن خلاف دانهيو. حڪومت ڪڏهن ڪڏهن پنهنجي فوج موڪلي هنن خلاف سخت ڪاروائي به ڪندي هئي ۽ هڪ ڀيرو مقابلو ڪندي، سندن سپهه سالار شاهه علي به مارجي ويو. پر نتيجو اهو ساڳيو هوندو هو، جڏهن سرڪاري فوجون واپس ٿينديون هيون ته ڪلهوڙا به تلوارون کڻي ٻاهر نڪرندا هئا ۽ ٻئي پاسي کان پوکي راهيءَ جي ڌنڌي سان لڳي ويندا هئا. شاه علي جو پٽ نصير محمد سنه 58-1687ع ۾ گاديءَ تي ويٺو. هن ۾ سندس پيءُ کان وڌيڪ خوبيون هيون. مغل فوج مٿس حملو ڪيو. کيس جنگي باندي بڻائي دهلي وٺي ويا. جتان هو ڀڄي نڪتو ۽ سنڌ پهچي، پنهنجي پراڻي ڌنڌي ۾ مشغول ٿي ويو ۽ پنهنجي طاقت کي هڪ جاءِ تي ڪَٺو ڪري، منظم نموني سان اڳتي وڌڻ لڳو. آدم شاه جڏهن چانڊڪي تي قبضو ڪيو هو ته ڪاهرا kahira جي ڪلهوڙن اچي هنن اترادي ڀائرن سان هٿ ونڊايو هو. ان زماني ۾ ناري جو الهندو پاسو گهڻو تــڻو هن قبيلي جي قبضي هيٺ هو. ڪلهوڙن جي قهري ڪاررواين کان گهڻو متاثر پنهور قبيلو ٿيو هو، جيڪو اڃا به سندن ڏاڍ ۽ ڏهڪاءَ جو شڪار هو. هيءَ ذات پرمار راجپوت جي ڦريءَ مان آهي. پر هو هن واقعي کان گهڻو اڳ مسلمان ٿي چڪا هئا. چانڊڪا ۽ سوِستان جي الهدني پاسي جي وچ واري علائقي تي هن قبيلي جو قبضو هو ۽ صفا الهندي ٽاڪِرو علائقي سان دنگئي خطي تي به سندن هلندي پڄندي هئي. پنهورن جي مذڪوره علائقي جي صفا وچ تي ڪلهوڙن پنهنجي راڄڌانيءَ جو بنياد رکيو. جنهن جو نالو ڳڙهي Garhi هو، (140) جيڪو اڳ ۾ پنهورن جي راڄڌانيءَ جو ٿاڪ هو. هن پنهنجي آمدني وڌائڻ واسطي هن سوِستان جي گورنر کان (141) لاکاٽ جو پرڳڻو ٺيڪي تي وٺي، پاڻ ان تي آبادي ۽ ڍل بندي ڪئي. آدم شاه کان وٺي هن وقت تائين هن گهراڻي فقط هيءُ هڪ قانوني ڪم ڪيو، نه ته هو همِسه جائز يا ناجائز ڪم، جيڪو چاهيندا هئا، پنهنجي مرضيءَ سان زوريءَ ڪري ڇڏيندا هئا. اهري ريت ڪلهوڙن جو گهراڻو دولت ميڙيندو ۽ طاقت وڌائيندو رهيو ۽ آخر اهو وقت به آيو، جو هو سڄي سنڌ جا حڪمران بڻجي ويا.