منصوره_(قديم_شھر)
منصوره جا مشهور ماڻهو
شاري مقدسي پنھنجي ڪتاب احسن التقاسيم ۾”منصوره“ بابت لکيو آهي. ”سنڌ جي گاديءَ جو هنڌ ۽ مرڪزي شهر آهي. پکيڙ ۾ دمشق جيڏو آهي. عمارتون ڪاٺيءَ ۽ مٽيءَ جون آهن؛ پر جامع مسجد پٿر ۽ سرن جي آهي ۽ تمام وڏي عمارت آهي. عمان جي جامع مسجد وانگر ان جا ٿنڀا ساڳ جا آهن. شهر جا چار دروازا آهن: سامونڊي در، طوران در (موجوده گجرات جو قديم تجارتي بندرگاهه)، سندان در ۽ ملتان در. سنڌونديءَ جي هڪ شاخ شهر کي گهيرو ڪيو بيٺي آهي. شهر جا رهاڪو سليقي وارا، ذهين، هوشيار، سخي، اخلاق وارا، نرم دل ۽ اسلام جا پابند آهن. علم جو فيض عام آهي. واپار ۽ ڪاروبار نفعي وارو آهي. مختلف آب هوا جا ميوا ملن ٿا. سيارو سخت نه ٿو ٿئي، پر مينهن ڏاڍو پوي ٿو. هي شهر ڪيترين عجيب غريب خصوصتين جو مالڪ آهي، ڀليون مينهون آهن. عمدو ڪپڙن ۽ کمبائتي نوڪ جون جتيون ٺاهيون وڃن ٿيون. ماڻهو سنڌودرياءَ جو پاڻي پيئن ٿا. جامع مسجد وچ تي آهي. رسم و رواج عراق سان ملن جلن ٿا، پر گرمي سخت ٿئي ٿي. مڇر به ڏاڍا آهن.“ مسعودي، مروج الذهب ۾ سنڌ جي سر سبزي بابت لکيو آهي: ”منصوره جي علائقي ۾ جيڪي زمينون ۽ ڳوٺ اچي ٿا، انهن جو تعداد ٽي لک آهي، جنهن ۾ ٻنيون، وڻ ۽ وسندڙ لاڳيتا ڳوٺ آهن.“ ”کجور ٿئي ٿي- ڪمند ٿئي ٿو صوف جي شڪل جهڙو هڪ ميوو ٿئي ٿو،. جنهن کي ليمون چون ٿا. اهو ڏاڍو کٽو ٿئي ٿو. ان کان سواءِ هتي هڪ ٻيو ميوو به ٿئي ٿو. جنهن کي انب چيو وڃي ٿو. اگهه سستا آهن. عيش آرام جون سموريون شيون موجود آهن،“ امير طبقي جي پوشاڪ ۽ وضع قطع بابت اصطخري لکي ٿو: ”امير طبقي جا ماڻهو ڊگها وار رکائين ٿا ۽ پهراڻ پائين ٿا. سندن رهڻي ڪهڻي هندو راجائن سان ملندڙ جلندڙ آهي.“ واپار بابت مقدسي، احسن التقاسيم ۾ لکيو آهي: ”منصوره مان کنڀاتي جتيون ٻاهر موڪليون وڃن ٿيون، ان کان سواءِ هاٿي، عاج جڙي ٻوٽيون ۽ ٻيو اوچو سامان به ٻاهر موڪليو وڃي ٿو.“ قُسط، ڪاري رنگ هي هڪ ڪَوڙي ڪاٺي آهي، جيڪا انهن ڏينهن ۾ مرهمن ۾ وڌي ويندي هئي، ۽ مختلف بيمارين ۾ دوا طور ڪتب ايندي هئي. سنڌ ۾ ان کي ”ڪني ڪاٺي“ چيو ويندو آهي؛ عرب ان کي قُسط ڪوٺيندا هئا. ”لسان العرب“ ۾ آيو آهي، قُسط ڪاٺي هندستان مان آندي ويندي آهي، ۽ واس ڏيڻ ۽ دوائن ۾ ڪتب ايندي آهي. قسط، اترين علائقن مان سنڌو درياءَ جي ذريعي پهريئين منصوزه جي منڊين ۾ ايندي هئي ۽ پوءِ هتان ٻاهرين ملڪ ڏانهن ويندي هئي. بزرگ بن شهريار، ”عجائب الهند“ ۾ لکيو آهي: ”مون کي حسن بن عمرو بيان ڪيو، ته هن منصوره ۾”ڪشمير زيرين“ (اٽڪ جو اتريون جابلو علائقو، جتان ڪشمير کان پوءِ سنڌو درياءَ لنگهي ٿو.) جا ماڻهو ڏٺا. ڪشمير زيرين ۽ منصوره جي وچ ۾ خشڪيءَ جي رستي سان ستر ڏينهن جو پنڌ آهي. ڪشمير زيرين جا ماڻهو ”قسط“ ڪاٺيءَ جا بُنڊ درياءَ ۾ لوڙهين ٿا، ۽ پاڻ انهن تي ويهي لنهواروهلن ٿا. هو قُسط جا بنڊ هڪ ٻئي سان ڳنڍي تختو جوڙين ٿا، جيڪو تقريباّن چار سو سير ٿئي ٿو. انهي تختي جي چوڌار کل چاڙهي ڇڏين ٿا، ته جيئن ڪاٺيءَ تي پاڻيءَ جو اثر نه ٿئي. اهڙيءَ طرح مضبوط تختو ٺاهي، ان کي درياءَ ۾ لاهي، ماڻهو ان تي چڙهي لنهوارو لڙهي، چاليهن ڏينهن جو دريائي سفر ڪري، منصوره پهچن ٿا. انهيءَ عرصي ۾ قسط جي ڪاٺي محفوظ رهي ٿي، ۽ ان تي پاڻيءَ جو ڪو به اثر نه ٿو ٿئي.“ مذڪوره سياحن سنڌ جي علمي حالتن ٿي به روشني وڌي آهي. هنن سنڌ جي عالمن ۽ مدرسن جي تعريف ڪئي آهي. ان زماني ۾ سنڌ ۾ حديث جي تعليم جو وڏو اهتمام هو. بشاري مقدسي لکيو آهي: ”مسلمانن ۾ گهڻو ڪري اهل حديث آهن... وڏن شهرن ۾ حنفي فقيهه به آهن، پر هتي مالڪي ۽ حنبلي ڪونهن، ۽ نه وري معتزله آهن.“ منصوره جي سنڌي عالم، سنڌ جي هڪ راجا جي چوڻ تي سنڌي زبان ۾ قرآن شريف جو سنڌي ترجمو ڪيو، ۽ سنڌي زبان ۾ اسلامي تعليبات متعلق هڪ نظم لکيو. اهو بيان بزرگ بن شهريار پنهنجي ڪتاب عجائب الهند ۾ تفصيل سان آندو آهي. قرآن شريف جو اهو پهريون ترجمو آهي، جيڪو سنه 270هه (883ع) ۾ سنڌي زبان ۾ ٿيو. سنڌ جي ماڻهن جي رهڻي ڪهڻي بابت سيرافي لکيو آهي: ”سنڌ ۽ هند جا ماڻهو روزانو نيرن کان اڳ ڏندڻ ڪندا آهن، ۽ وهنجندا آهن؛ پوءِ کائيندا آهن... ڪو يه شخص ڏندڻ ۽ سنان کان سواءِ ماني نه کائيندو آهي.“ ابن فقيهه پاڻ سنڌ ۾ ڪو نه آيو هو، پر هن جي ڪتاب ”الاعلاق النفسيه“ ۾ سنڌ ۽ هند جي ماڻهن جي رهڻي ڪهڻي بابت احوال ملي ٿو. هن ”سيراف“ سنڌين کي ماني کائيندي ڏٺو هو. لکي ٿو: ”هتي هڪ گروهه (سنڌ جا هندو) آهي، جيڪو گڏجي کائڻ کي عيب سمجهندا آهن، ۽ هر هڪ جدا جدا کائيندو آهي، انهن ماڻهن جو هڪ گروهه، جيڪو سو ماڻهن تي مشتمل هو، جڏهن سيراف آيو. ۽ هڪ وڏي تاجر سندن دعوت ڪئي، تڏهن هر هڪ شخص لاءِ جدا جدا ٿالهي مهيا ڪرڻي پئي ، جيئن هو اڪيلا کائي سگهن، اتان جَي اميرن لاءِ روزانو دستر خوان ۽ ناريل جي کل جي ٿالهيءَ جهڙو ٿانءُ ٺاهيو ويندو آهي. جڏهن کاڌو ايندو آهي، ته انهيءَ ۾ کائيندا آهن، کاڌي کان فارغ ٿي، اهو دستر خوان، کل واري ٿالهي ۽بچيل کاڌو پاڻيءَ ۾ اڇلائي ڇڏيندا آهن. ٻئي ڏينهن وري نئين ٿالهي بنائي ويندي آهي.“ ان زماني ۾ ڪن ٽوپائي والين پائڻ ۽ گوڏ ٻڌڻ جو رواج هو.بشاري مقدسي لکيو آهي: ”هن ملڪ ۾ وڏن وارن رکڻ جو رواج آهي. ماڻهو پهرياڻ پائين ٿا، ڪن ٽوپائين ٿا. جيئن هندن ۾ رواج آهي. واپارين ۽ عالمن کان سواءِ سڀ ماڻهو گهڻو ڪري هيٺ تي گوڏ ٻڌن ٿا.“ سيرافي، مردن جي زيورن پائڻ جو ذڪر ڪيو آهي. لکي ٿو؛ ”هندستان وارا ٻه لونگيون استعمال ڪندا آهن؛ ۽ مرد عورت سڀ سون ۽ جوهرن جڙيل ڪنگڻ ۽ زيور پائيندا آهن.“ ٻن لونگين مان ڀائنجي ٿو، ته هڪ لونگي مٿي سان ٻڌندا هئا ۽ هڪ گوڏ طور ڪتب آڻيندا هئا، جيڪو رواج اڄ تائين آهي. سليمان تاجر جي بيان مان معلوم ٿئي ٿو ته سنڌ ۾ ڪارو ڪاريءَ کي مارڻ جي رسم قديم زماني کان موجود آهي. هو شاديءَ جي رسمن ۽ ڪارو ڪاري جو ذڪر ڪندي لکي ٿو: جڏهن شادي وهانءُ ڪندا آهن، تڏهن پهريائين سلام دعا شروع ڪندا آهن، ۽پوءِ سوکڙيون پاکڙيون موڪليندا آهن بعد ۾ طبل ۽ جهانجهه وڄائي شاديءَ جو اعلان ڪندا آهن، جيتري قدر به ٿي سگهندو اٿن، مال ۽ دولت ڏيندا آهن. جڏهن ڪو ماڻهو ڪنهن عورت کي وٺي اچي بدڪاري ڪري، ته بدڪاري ڪندڙ عورت ۽ مرد ٻئي قتل ڪرڻ سڄي ملڪ ۾ ضروري سمجهيو ويندا آهي. جيڪڏهن ڪنهن ماڻهوءَ زبردستي عورت سان زنا ڪئي، ته اڪيلو مرد قتل ڪيو ويندو آهي؛ پر جيڪڏهن عورت جي رضامنديءَ سان بدڪاري ڪيائين، ته مرد ۽ عورت ٻئي قتل ڪيا ويندا آهن.“ عرب سياحن جي سفرنامن ۾ هندو جوڳين پنڊتن ۽ ڀڪشن جي عبادتن، رهڻي ڪهڻي ۽ تپسيا جو ذڪر ملي ٿو. هندو ڌرم جي عقيدن ۽ پوڄا جي نمونن جو احوال به ملي ٿو. نجومين، ڪا هنن، هندو فلاسافرن، حساب جي ماهرن، واپار جو حساب ڪتاب رکڻ جي ڄاڻن ۽ ماهر طبيبن جو احوال به ملي ٿو. اهو به بيان آيو آهي، ته سنڌي عالمن بغداد وڃي عرب عالمن جي مدد سان سنسڪرت ۾ لکيل طب، حساب نجوم فلڪيات جي ڪتابن جا عربي زبان ۾ ترجمان ڪيا. اهو به ڏيکاريو ويو آهي، ته شطرنج ۽ چوپڙ راند سنڌ جي ڏاهن ايجاد ڪيون. تمثيلي ڪهاڻين جا ڪتاب به سنڌ ۾ لکيا ويا، جن مان ڪي عربي ۽ فارسي زبانن ۾ ترجمو ڪيو ويو. مذڪوره عربي ڪتابت مان اهو به معلوم ٿئي ٿو ته سنڌ ۾ سنڌي زبان مختلف صورتخطين ۾ لکي ويندي هئي ۽ سنڌي زبان ۾ شعر ۽ ادب موجود هو.