cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
جين ڌرم
جين ڌرم هندستان ۾ هندو ڌرم جي رد عمل ۾ جيڪي ٻه تحريڪون وجود ۾ آيون، سي ٻڌمت ۽ جين مت جون تحريڪون هيون. ٻُڌ ۽ جين تحريڪن اڳتي هلي، ٻن جُدا جُدا ڌرمن جي صورت اختيار ڪئي، يعني: ٻُڌ ڌرم ۽ جين ڌرم وجود ۾ آيا. جين ڌرم جي تحريڪ، ٻڌ ڌرم جي همعصر تحريڪ آهي، پر اُها ٻڌ ڌرم جي تحريڪ کان ٽيهه سال پوءِ شروع ٿي. ٻڌ ڌرم هندستان کانسواءِ ٻين ملڪن، جهڙوڪ: چين، جپان، ٿائلينڊ، ٿٻيٽ (Tibet)، برما وغيره ۾ به پکڙيو. جين ڌرم هند سان گڏ سنڌ جي به ڪنڊ ڪڙڇ ۾ پهتو. سنڌ ۾ جين ڌرم جا آثار ۽ اهڃاڻ، سڀ کان وڌيڪ ٿر واري علائقي ۾ ملن ٿا، جنهن مان معلوم ٿئي ٿو ته هيءُ ڌرم ٿر ۾ وڌيڪ ڦهليو آهي. ٿر ۾ جين ڌرم جا آثار ۽ اهڃاڻ اڄ به سلامت آهن. پر انهن جو احوال ڏيڻ کان اڳ، جين ڌرم جو تعارف ڏجي ٿو.
لفظي معانا
لفظ ’جين‘، سنسڪرت ٻوليءَ جي لفظ ’جينا‘ مان ورتو ويو آهي. سنسڪرت ۾ ’جئه/ جي‘ جو مطلب آهي فتح ڪرڻ ۽ ’جينا‘ جي معنيٰ فاتح، تنهنڪري جين (Jain) کي ’فاتح‘ يا ’سوڀارو‘ به چئي سگهجي ٿو. ٻين لفظن ۾ اهڙو شخص، جنهن پنهنجي پاڻ کي وس ۾ ڪيو ۽ ڇوٽڪارو يا نجات حاصل ڪئي هجي.
مهاوير
thumb|کاٻو|مهاوير مهاوير، جنهن کي ورڌمان/ ورڌمن به سڏيو وڃي ٿو ۽ جيڪو جين مت جو چوويهون روحاني پيشوا/ تيرٿنڪر آهي، ان کي ’جين ازم جو ابو‘ سڏيو وڃي ٿو. سندس جنم 599 ق. م ڌاري چتراڪما ۾ ٿيو، جنهن جو نئون نالو اڄڪلهه ’چتراڪوٽ‘ آهي، جيڪو ڀارت جي مشهور شهر ’الهه آباد‘ کان 72 ڪلوميٽر اولهه طرف آهي. ورڌمان ننڍپڻ ۾ ئي فاني پڻي کي محسوس ڪري ورتو ۽ 30 ورهين جي ڄمار ۾ اوتار بنجي ويو. کيس اندر جي روشني عطا ٿي، ۽ ان وقت کان وٺي ماڻهن ۾ هن عقيدي جي پرچار شروع ٿي. مهاوير جو انتقال ويشالي جي ڳوٺ پاوا (موجوده بهار) ۾ 72 سالن جي عمر ۾، 527 ق. م جي وچ ڌاري ٿيو.
اوتار
جين ڌرم جا ڪل 24 اوتار يا روحاني پيشوا ٿي گذريا آهن: جين مت مان مراد آهي ته جنهن پنهنجي حواسن ۽ نفساني خواهشن کي فتح ڪيو، ان ڄڻ سڄي دنيا تي سوڀ ماڻي. مهاوير جو چوڻ هو ته انسان به غيب جو علم ڄاڻي سگهي ٿو. جيئن پيدا ڪرڻ وارو ڄاڻي ٿو، پر ان لاءِ کيس پنهنجي نفساني خواهشن کي وس ۾ ڪرڻو پوندو. جين ڌرم ۾ سڀني ساهه وارن جي تعظيم ڪئي ويندي آهي.
فلسفو
جينين جي متي موجب ڪنهن به ساهه واري شيءِ کي ايذائڻو ناهي ۽ امن قائم رکڻو آهي. مهاوير بنيادي جين ڌرم تي زور ڏنو آهي، جيڪو پنجن قسمن ۽ ٻاويهن پابندين تي ٻڌل آهي. اهنسا (Non Violence) کي مقبول ڪرڻ سندس اهم ترين ڪارنامو آهي، ان اصول جي بنياد تي هن جيني ڀڪشوئن ۽ گهر گِرهستين لاءِ جيڪو اخلاقي ضابطو مقرر ڪيو، اهو پنجن قسمن جو هو: جين فلسفي موجب زنده ۽ غير زندهه شيون هڪ ٻئي سان واسطي ۾ اچڻ تي مخصوص توانائيون پيدا ڪنديون آهن، جيڪي ڄمڻ، مرڻ ۽ زندگيءَ جا مختلف تجربا بنجي وينديون آهن. جين ڌرم برابريءَ جي طرز عمل تي گهڻو زور ڏئي ٿو. سموريون جيني رسمون داخلي ۽ خارجي اهنسا جي چوڌاري بيٺل آهن، اهنسا کي لاڳو ڪرڻ ۽ واضح ڪرڻ لاءِ جين ڌرم هيٺين ڳالهين کي تشڪيل ڏني. جين ڌرم جي متي گذريل ڪم (عمل) ۽ گناهن جي پراسچت (ڪفاري) ادا ڪرڻ کان آزادي حاصل ڪرڻ خاطر سخت تپسيائين (رياضتن) کي وڏي اهميت ڏني. آواگون يا ٻي جوڻ کان بچڻ لاءِ جسماني تڪليف ۽ اهنسا تي زور ڏنو، ڇو ته سندن متي موجب جنم جو چڪر گناهه ۽ دُک جو ڪارڻ آهي. ٻڌ ڌرم ۽ جين ڌرم جي پيدائش هندو ڌرم ۽ برهمڻي ۽ پروهتاڻي ڏاڍ ۽ جبر خلاف ردعمل ۾ ٿي.
فرقا
جين ڌرم ٻن اهم فرقن ۾ ورهايل آهي: سويتامبر اڻ سبيل لباس پهريندا آهن ۽ ڊگامبر ننگا رهندا آهن.
سويتامبر
جواهرن، سون ۽ چانديءَ سان سينگاريل بتن جي پوڄا ڪندا آهن. سويتامبر فرقي ۾ اوسواڙ واڻيا (اوسواڙ بنيا) مشهور آهن. هن فرقي جو ڪو به ماڻهو مذهبي پيشوا ٿيڻ کان اڳ ڪنهن ٻئي مذهبي پيشوا سان گڏ رهندو آهي ۽ پوءِ ڪنهن خاص ڏينهن تي سڀني پاڙيسرين کي گڏ ڪري، نئين ٿيندڙ مذهبي پيشوا کي گهوٽ وانگر تيار ڪري، کيس تيل ۽ هئيڊ هڻي وهنجاري، ڪپڙا پهرائي، هاٿيءَ تي ويهاري شهر جو چڪر لڳارائي عبادتگاهه آندو ويندو آهي، جتي گرو سندس مٿو ڪوڙي کيس مذهبي پيشوا وارو لباس پهرائيندو آهي ۽ کانئس ڌرمي ڳالهين تي هلڻ جو قسم کڻائيندو آهي.
ڊگامبر
هي فرقو ننگن بتن جي پوڄا ڪندو آهي. سندن خاص عبادتگاهن جا پيشوا به ننگا رهندا آهن. هن فرقي وٽ سال جا اٺ مهينا مقدس تسليم ڪيا ويندا آهن، جن ڏينهن ۾ روزا رکيا ويندا آهن ۽ اهي سال ۾ ٽي ڀيرا يعني هر چوٿين مهيني ۾ رکيا ويندا آهن، جن کي آساڙ (آکاڙ)، ڪارتڪا (ڪارتڪ/ ڪتي) ۽ فالگن (ڦڳڻ) سڏيو ويندو آهي. سندن ٻيا ڏهه ڏينهن به ٿين ٿا، جن کي ’داس لڪشڻي‘ چوندا آهن، جن ۾ به هو روزا رکندا آهن. هي فرقو وڌيڪ ٻن حصن، (1) تيرا پنٿي (Tera-Panthi) ۽ (2) بِس پنٿي (Bis-Panthi) ۾ ورهايل آهي. تيرا پنٿي ننگن بتن کي ڪپرا پهرائي، سندن سامهون ميڻ بتيون ٻاري عبادت ڪندا آهن، پر انهن آڏو گل ۽ تازا ميوا رکڻ کي گناهه سمجهندا آهن، جڏهن ته بس پنٿي، ننگن بتن کي ڪپڙا نه پارائيندا آهن، بيهي عبادت ڪندا آهن. ميڻ بتيون نه ٻاريندا آهن، پر بتن آڏو گل ۽ ميوا رکڻ ثواب سمجهندا آهن. جين ڌرم جي آخري تيرٿنڪر مهاوير جي قولن ۽ چوڻين کي لکت ۾ آندو ويو ۽ ياد ڪيو ويو. جينين جي اصلوڪن صحيفن يا ڌرمي ڪتابن کي ’پورَوَ‘ يا ’انگ‘ چيو ويندو آهي. پوروَن جو تعداد 14 آهي، جيڪي ناياب آهن. جين ادب ۾ 14 انگ، 12 ايانگ، 10 پاڪنڪا، 4 مولسُوتر ۽ ٻه ٻيا سُوتر شامل آهن. جين ڌرم جو مکيه مندر(Centre of Jainism) هندستان جي بِهار علائقي ۾ آهي، جتي بِهار جي راجا جو پٽ ورڌمان، مهاوير جي نالي سان مشهور ٿيو.
جين سنڌ ۾
سنڌ ۾ به ننگرپارڪر واري علائقي ۾ جينين جا مندر موجود آهن، جن مان گوڙيءَ جو مندر مشهور آهي. ان کان سواءِ ننگرپارڪر توڙي اترئين پاسي ڀوڏيسر ۽ ويراواهه ۾ به جيني مندر موجود آهن، جنهن مان اندازو لڳائي سگهجي ٿو ته سنڌ جي ٿر واري علائقي ۾ به جينين جو وڏو تعداد موجود هو. جين ڌرم سان واسطيدار ماڻهو سڀ کان وڌيڪ ڀارت ۾ موجود آهن. مهاراشٽر، راجستان، مڌيا پرديش، گجرات، ڪرناٽڪا، اتر پرديش، دهلي ۽ تامل ناڊو ۾ لڳ ڀڳ هڪ ڪروڙ جيني رهن ٿا. آمريڪا ۾ ٻه لک جيني موجو دآهن.
See Also
جين ڌرم زمرو:پاڪستان ۾ جين ڌرم زمرو:GND سان سڃاڻپ ڪندڙ وڪيپيڊيا مضمون
اسلامي سھڪار تنظيم
• 2011 اندازي مطابق: 1.6 بلين
اسلامي تعاون تنظيم (Organization of Islamic Cooperation)، هڪ بين الاقوامي تنظيم آهي. جنهن جو بنياد 25 سيپٽمبر 1969 ۾ پيو ۽ ميمبر ملڪن جو تعداد 57 اٿس. جڏهن تہ مجموعي آبادي 1.6 بلين اٿس 2008 مطابق. تنظيم جي بيان مطابق “هي مسلمانن جو گڏيل آواز آهي“ جيڪا مسلمانن جي حقن انهن جي خواهشن جو تحفظ ڪندي. بين الاقوامي امن ۽ روادي ۾ پڻ اهم ڪردار ادا ڪندي. جڏهن تہ تنظيم جو مستقل عملو اقوام متحده ۽ يورپين يونين ۾ پڻ موجود آهي، ۽ سرڪاري زبان عربي، انگريزي ۽ فرانسي اٿس.
ميمبر ملڪ
اسلامي تعاون تنظيم جا 57 ملڪ آهن. جن مان 56  گڏيل قومن جا ميمبر پڻ آهن.
ايشيا
{{جهنڊو|Maldives
{{جهنڊو|Oman}}
{{جهنڊو|Pakistan}}
{{جهنڊو|Palestine}}
{{جهنڊو|Qatar}}
{{جهنڊو|Saudi Arabis}}
{{جهنڊو|Syria}} (معطل)
{{جهنڊو|Tajikistan}}
{{جهنڊو|Turkey}}
{{جهنڊو|Turkmenistan}}
{{جهنڊو|Uzbekistan}}
{{جهنڊو|Yemen}}
آفريقا
{{جهنڊو|Algeria}}
{{جهنڊو|Benin}}
{{جهنڊو|Burkina Faso}}
{{جهنڊو|Cameroon}}
{{جهنڊو|Chad}}
{{جهنڊو|Comoros}}
{{جهنڊو|Djibouti}}
{{جهنڊو|Egypt}}
{{جهنڊو|Gabon}}
{{جهنڊو|Guinea-Bissau
{{جهنڊو|
ابن صفي
-اردو- ٻوليءَ ۾ جاسوسي ناولن جون سيريز لکندڙ ناليواري ليکڪ جنهن جو اصل نالو اسرار احمد هو. هو سن 1928ع ۾ -الهه آباد- هندستان ۾ ڄائو. هن -آگرا- يونيورسٽيءَ مان بي. اي ڪئي. 1947ع ۾ -پاڪستان- لڏي آيو. سندس ناولن جون ٻه سيريز ’عمران سيريز‘ ۽ ’جاسوسي دنيا‘ (ڪرنل فريدي ۽ ڪيپٽن حميد جي ڪردارن سان ) سموري ملڪ خاص ڪري سنڌ ۾ پڙهندڙن جو وڏو حلقو پيدا ڪيو. هن ’جاسوسي دنيا‘ جا ’125 ۽ ’عمران سيريز‘ جا 120 ڪتاب لکيا ۽ هر هڪ ڪتاب هزارن جي تعداد ۾ ڇپجڻ باوجود بليڪ تي وڪبو هو ۽ ماڻهو سندس نئين ڪتاب جو بيچينيءَ سان انتظار ڪندا هئا. هنن جاسوسي ناولن ۾ مهم جوئيءَ، تجسس، رومانس توڙي مارا ماريءَ کان سواءِ طنز ۽ مزاح جو زبردست عنصر هوندو هو. اهو ئي سبب هو، جو نوجوان طبقو انهن ناولن کي ڏاڍي چاهه سان پڙهندو هو. سندس لکيل، ”عمران سيريز“ تي مبني هڪ فلم ’ڌماڪا‘ جي نالي سان مولانا هپيءَ (محمد حسين -ٽالپر-) ٺاهي هئي جنهن ۾ مشهور اداڪار جاويد شِخ (جيڪو پڻ پراڻي ڪراچيءَ جو رهواسي هئڻ ڪري سنڌي آهي)، پهريون -ڀيرو - هڪ ڪردار ادا ڪيو ۽ خود مولانا هپيءَ به -ان- فلم ۾ اداڪاري ڪئي. -ان- فلم ۾ ابن صفيءَ جو لکيل غزل ’راهه طلب ۾ ڪون ڪسي ڪا‘ حبيب ولي محمد ڳايو هو، جيڪو گهڻو مشهور ٿيو. . ابن صفيءَ 1980ع ۾ ڪراچيءَ ۾ وفات ڪئي.
حوالا
زمرو:1928ع جون پيدائشون زمرو:1980ع جون فوتگيون زمرو:پاڪستاني شاعر زمرو:پاڪستاني ليکڪ زمرو:پاڪستاني مسلم شخصيتون زمرو:ويهين صدي جا شاعر
اوتار
thumb|upright=1.15|وڪٽوريا۽ البرٽ ميوزيم ۾ جئي پور جي ھڪ پينٽنگ جنھن ۾ وشنو، متسيا، ڪرما، وراھا، ومانا، ڪرشن، ڪالڪي، ٻڌ، پرسرام، رام ۽ نرسھما جي اوتارن جون تصويرون ڏيکاريل اوتار (Avatar) [اَوَ= آيو تار= پيغام] سنسڪرت جو لفظ آهي جنھن جو مطلب پيغام کڻي آيو ميسيج کڻي آيو. انڊيا ۾ اڄ بہ پيغام ميسيج لاءِ تار جو لفظ عام استعمال ۾ آهي. انڪري ان جو حقيقي مطلب ئي پيغام، ميسيج آڻيندڙ ئي آهي.
وشنو جا ڏھ اوتار
هندن جي عقيدي موجب وشنوءَ جو ڪنهن جسم يا روپ ۾ ظهور. وشنو اهڙو منظم ديوتا آهي، جيڪو دنيا جي پالنا (پرورش) ۽ حفاظت ڪري ٿو. ڪڏهن ڪڏهن اهو هن دنيا ۾ پيدا ٿي، ان جي انتظام ۾ خرابيءَ کي دور ڪرڻ لاءِ ان ۾ دخل ڏيئي، ان کي درست ڪري ڇڏيندو آهي. ان کي ”اوتار“ چوندا آهن. اهڙيءَ طرح هن وقت تائين نَوَ (9) اوتار اچي چڪا آهن، جن جا نالا مَڇ، ڪڇئون، وره، نرسنگھ، پرشورام، واتن، رام، ڪرشن ۽ ٻُڌ آهن. انهن اوتارن نهايت ڏکئي وقت ۾ ظاهر ٿي، دنيا کي سڌاري ۽ ترقيءَ جي راھ تي هلايو. هندو انهن اوتارن جي عبادت بہ ڪندا آهن ۽ انهن جي نالن سان مندر ٺهرائيندا آهن. ڪرشن مهراج گيتا ۾ چيو آهي تہ ”جڏهن ڌرم تي زوال اچي ٿو ۽ بَد انسان نيڪين تي غالب پئجي، انهن کي هر طرح جي تڪليف پهچائيندا آهن ۽ اَپ ڌرم کي واڌي ملي ويندي آهي تہ آءٌ ڪنهن نہ ڪنهن شڪل ۾ ظاهر ٿي ويندو آهيان. سچي جي حفاظت، ڪج رويءَ جي تباهي ۽ ڌرم کي مضبوطيءَ سان قائم ڪرڻ لاءِ مختلف زمانن کان اوتار جو ويس وٺندو آهيان.“
حوالا
زمرو:مذهب زمرو:وشنو_جا_اوتار
لليت پور
لليت پور، نيپال جو شهر آهي ۽ کٽمنڊوءَ کي ويجهو آهي. چيو وڃي ٿو ته لليتپور، قبل مسيح کان ٽي صديون اڳ وجود ۾ آيو. ان جو بنياد وجھڻ وارا ڪراتي يا ڪرانتي هيا. جيڪي اصل ۾ انڊيا جي آسام سان تعلق رکندا هيا ۽ پوءِ اچي اتي هماليا جبلن ۾ آباد ٿيا. ان کانپوءِ وري ان شهر کي وسعت ليچاوي ۽ مَلا يا مَل ماڻهن ڏني.
هن شهر جي باري ۾ مختلف ڏند ڪٿائون آهن، انهن مان اهم هي آهي ته ڪنهن زماني ۾ کٽمنڊو ۾ برساتن نه پوڻ جي ڪري سوڪهڙو ٿي ويو، فصل سڪي ويا، ماڻهو بک مرڻ لڳا، سندن دارو مدار زراعت تي هو، انڪري هتان جي ماڻهن سوچيو ته ان لاءِ ڪجھه ڪيو وڃي، سڀني هڪ راءِ ٿي اهو فيصلو ڪيو ته ڪنهن نه ڪنهن نموني رام رتي مڇندرناٿ کي آسام، انڊيا مان کڻي کٽمندو اچجي، ان ڪم لاءِ ٽن ماڻهن جو هڪ گروپ تيار ٿيو. ان گروپ ۾ هڪ ڄڻو لليت به هو، جيڪو انڊيا کان وٺي کٽمنڊو تائين، پنهنجن ڪلهن تي کڻي آيو. جڏهن رام رتو مڇندرناٿ هتي پهتو ته برساتون شروع ٿي ويون، ماڻهن سک جو ساهه کنيو ۽ ٻنين ۾ ساوا سلا ڦٽڻ شروع ٿي ويا. لليت جي اهڙي ڪم جي ڪري ماڻهن، کٽمنڊو ماٿريءَ جي ان هنڌ کي لليت پور سڏڻ شروع ڪيو. ڪن هنڌن تي ايئن به لکيل آهي ته لليت پور جي معني آهي خوبصورتيءِ وارو شهر يا فن وارو شهر. هن وقت به ويساک (اپريل/مئي) مهيني ۾ جڳنناٿ جو ميلو مچايو وڃي ٿو، جنهن ۾ هڪ وڏي رٿ ۽ ٻي ننڍي رٿ ڪڍي ويندي آهي جنهن کي جلوس جي صورت ۾ گھمائيندا آهن.
زمرو:نيپال زمرو:کٽمنڊو
شاھ عبداللطيف ڀٽائي
شاھ عبداللطيف ڀٽائي (Shah Abdul Latif Bhittai) سن 1689ع ۾ حيدرآباد ضلعي جي هاڻوڪي ٽنڊي آدم تعلقي جي هڪ ڳوٺ سُئي ڪنڌر، هالا حويلي ۾ ڄائو. . شاھ عبداللطيف، حبيب شاھ جو پٽ، عبدالقدوس شاھ جو پوٽو، جمال شاھ جو پڙپوٽو ۽ جمال شاھ، شاھہ عبدالڪريم بلڙي واري جو ٽيون پٽ هو. شاھ تاڃيءَ پيٽي سيد هو. سندس ماءُ ڏيرن فقيرن منجهان هئي. سندن ڳوٺ ڀٽ کان ٿورو ئي پنڌ آهي، اڃان تائين ان ڳوٺ ۾ شاھ جا ڪنڊا نالي ديھ آهي.
تعليم ۽ تربيت
شاھ حبيب پنهنجي پٽ کي وائي ڳوٺ جي مشهور عالم آخوند نور محمد ڀٽيءَ وٽ علم پرائڻ لاءِ موڪليو، وائيءَ جو ڳوٺ، ڀٽ کان ڇھ ۽ اڏيري لعل کان ٻہ ڪوھ پري آهي. شاھ الف اچاري ب چوڻ کان نابري واري. شاھ امي (اڻ پڙهيل) هو يا نہ تنهن بابت جدا جدا عالمن جدا جدا رايا ڏنا آهن. ڪن جو چوڻ آهي تہ هو هڪ يگانو عالم هو ۽ ڪن جو رايو آهي تہ مٿس علم لدني نازل ٿيل هو جو ڌڻيءَ طرفان ڪامل ولين کي عطا ٿيندو آهي.
شاھ سان اڪثر ٽي ڪتاب ساڻ هوندا هئا: قرآن شريف، مولانا جلال الدين روميءَ جي مثنوي، شاه عبدالڪريم بلڙيءَ واري جو ڪلام. انهن ڪتابن تي ڪنھن بہ هنڌ ڪجھ بہ لکيل ناهي جنھن کي شاھ جو دستخط چئجي. مير علي شير قانع ٺٽوي، جيڪو عبداللطيف جو معتقد هو سندس ئي زماني ۾ رهندو هو، سو پنھنجي ڪتاب تحفة الڪرام ۾ لکي ٿو جيتوڻيڪ عبداللطيف اڻ پڙهيل هو تہ بہ ساري عالم جو علم دل جي لڪيل تختيءَ تي لکيل هو. تحفه ڪرام شاه جي وفات کان صرف سورنھن سال پوءِ يعني 1786ع ۾ لکيل آهي انھي ڪري ڪي گياني ان کي هڪ اهم سند سمجهن ٿا، حقيقت ۾ عارفن اوليائن جو ذڪر ڪندي مير علي شير قانع وڃي ڪرامتن ۽ معجزن جي عشق ۾ گرفتار ٿيو آهي. سندس دفتر مان ڪو خاص تاريخي يا شخصي احوال خير ٿو ملي.
شاهه لطيف تي ٿيل تحقيق
شاهه لطيف تي مختلف اسڪالرن تحقيق ڪئي آهي ۽ ڪتاب لکيا آهن. 280px|thumb|شاھ جي مزار جو منظر
شاھ جو عشق
اِهي سخن سڻي مرزا ۽ سندس عزيز غصي ۾ لال ٿي ويا. پر ٻاهران صبر اختيار ڪيائون. ان کان پوءِ اندران ئي اندران سيدن کي اهڙو تہ تپائي رکيائون جو هو لاچار ٿي اتر طرف ڪجھ مفاصلو پري وڃي ڌار حويلي اڏي ويٺا.
عشق جي ڪلن لڳڻ کان پوءِ شاھ هرڻ ۽ هما وانگر صحرائن ۽ بيابانن ۾ سرگردان ۽ حيران ٿي پيو ڦرندو هو. هڪ دفعي تہ ٽي ڏينهن ساندھ هڪ هنڌ غش ئي غش پيو هو. سندس جسم تي واري جا تھ چڙهي ويا ۽ رڳو سندس ڪپڙي جو پلاند پئي ڏٺو. قضا سان هڪ پنوهار جي وڃي مٿس نظر پئي جنهن سارو احوال وڃي شاھ حبيب کي سڻايو. شاھ حبيب اڏامندو اچي ان هنڌ پهتو ۽ ڏاڍي سوز مان چيائين،
شاھ بيخودي جي حالت مان ڇرڪ ڀري اٿيو ٺھ پھ جواب ۾ چيائين،
شاھ جو سير ۽ سفر
هڪ ڏينھن شاھ اوچتو ئي اوچتو بنا ڪنهن کي ٻڌائڻ جي جوڳين جي سنگ م هنگلاج ڏانھن هليو ويو. ڏسجي ٿو تہ هو ساڻن گنجي ٽڪر واري واٽ وٺي ويو هو ۽ سندن صحبت ۾ ٽي ورهيہ سفر ۽ سياحت ۾ رهيو. جوڳين جي صحبت ۾ جيءَ کي انيڪ جفائون ڏنائون. جھاني تجربا پرايائين ۽ اَملھ اتمڪ خزانا هٿ ڪيائين. هنگلاج ڏانھن ويندي ويندي جيڪي هنڌ ۽ مڪان ڏٺائين تن جو ذڪر سسئي وارن سرن سر کاهوڙي، سر رامڪلي وغيره ۾ ڪيو اٿس. هنگلاج کان موٽندي شايد ٺٽي کان سنڌو نديءَ وارو پتڻ اڪري مغلڀين، لکپت، هالار، دوارڪا، پور بندر، جھونا گڙھ گرنار ۽ کنڀات گھميو. ٺٽي ۾ مخدوم معين ۽ ٻين عالمن فاضلن سان بہ رهاڻون ڪيائين. مخدوم معين کي مخدوم تارو بہ چوندا آهن. وطن ڏانهن ورندي جيسلمير ۽ ٿر بہ گهمندو آيو ٿو ڏسجي، سر مارئي ۾ ٿر جي نظارن ۽ ٿرين جي جي زندگيءَ جو اکين ڏٺو احوال ڏنو اٿس. ممڪن آهي تہ جيسلمير کان پنج ڪوهہ پري لڊاڻو ٽڪري ۽ ان سان لڳل ڪاڪ ڪنڌي بہ ڏسي آيو هجي سر مومل راڻو اهڙي شاهدي ڏئي ٿو،
ننگر ٺٽي ڏانهن ورندي هڪ غار ۾ هڪ شخص کي ڏٺائين، تہ هي مصرع نهايت درد ناڪ نوع ۾ پيو چوي،
پڇڻ تي معلوم ٿيس تہ ھو هڪ جت ھو. ۽ هالن جي ڀرسان لنگهندي فقيرن جي واتان اِها مصرع ٻڌي هيائين. شاھ چيس تہ جي چاهين تہ بيت جون باقي ٻہ مصرعون بہ ٻڌايانءِ انهيءَ تي جت خوشي ڏيکاري. شاھ تنهن تي ٻي مصرع چئي ٻڌايس،
ٻي مصرع ٻڌندي ئي جت وجد ۾ اچي ويو، ٽين مصرع ٻڌڻ لاءِ بيتاب ٿيو جنھن تي شاھ ٽين مصرع ٻڌايس،
شاھ جو بيت ختم ڪرڻ ۽ جت جو فوت ٿيڻ. شاھ جي ارمان ۽ عجب جي هد نہ رهي پوءِ جت کي اتي دفن ڪيائين. انهيءَ جت جي قبر اڃا تائين واٽهرن کي ڏسڻ ۾ ايندي آهي شاهہ اڪثر چوندو هو تہ انهي جت جهڙو درد وارو انسان مون ڪڏهن ڪونہ ڏٺو آهي.
شاھ حبيب پٽ جي فراق ۾ بيحال ٿي پيو، ران ڏينھن پيو ڌڻي در کي ٻاڏائيندو هو تہ سندس وري کيس سلامت اچي ملي. مخدوم نوح جي درگاھ تي بہ هر اها دعا پنندو. هڪ ڏينهن اچتو ئي اچتو شاهہ عبداللطيف اچي پنھنجي گهر سهڙيو. پيءُ جون اکيون ٺري پيون ورهين جو وڇوڙو هڪ لحظي ۾ لهي ويو.
شاھ جي شادي
شاھ جي گهر موٽي اچڻ کان ستت ئي مٿس شاديءَ جو ٻنڌڻ پيو. جنهن جي ڪارڻ گهڻو وقت بيتاب ٿي جهنگ واديون ۽ رڻ ڦريو هو. تنهن سان ئي قدرت سندس ناتو جوڙيو. اها هئي مرزا معل بيگ جي نياڻي. بيبي سيده بيگم جنهن کي شاھ جا مريد پوءِ ادب وچان تاج المخدرات (ستين جو ڇٽ) سڏيندا هئا. 280px|thumb|شاھ جي حويلي شاھ جي شادي ڪيئن ٿي، سا بہ هڪ حيرت جھڙي ڳالھ آهي. هڪ ڏينھن اتفاق سان ايئن ٿيو جو ڪي دَل ذات جا رهزن مردن جي غير حاضريءَ جو فائدو وٺي مرزا مغل بيگ جي گھر تي ڪاهي آيا سارو قيمتي سامان ٻهاري ويا. پوءِ مغلن هٿيار بند ماڻهو ساڻ ڪري ڌاڙيلن جو پيڇو ڪيو ۽ اچي شاھ جي پاڙي مان لانگھائو ٿيا. اها روئداد ڏسي شاھ سچي نيت سان پنهنجي ۽ پنهنجن ماڻهن جون خدمتون آڇين پر مرزا ان کي حقارت سان ٿوڪاري ڇڏيو شاھ کي انهيءَ تان ڏاڍو رنج رسيو سندن زبان مان بي اختيار بد دعا نڪري وئي. مرزا پنهنجي ماڻهن سميت شاهينگن هٿان مارجي ويو. اهو حادثو 1124 هجريءَ مطابق سن 1813ع ۾ پيش آيو. مغلن جي زالن سيدن جو رنج مٽائڻ لاءِ اچي کانئن معافي ورتي. پوءِ مرزا مغل بيگ جي نياڻي جي شادي شاھ سان ڪريائون. بيبي ہ هڪ نهايت پاڪ دامن پارسا ۽ نيڪ اطوار عورت هئي شيخ سعديءَ جو فرمودو آهي،
هوءَ پاڻ سان پنهنجو ننڍو ڀاءُ گولو وٺي آئي هئي جو جلد ئي گذاري ويو.
شاھ جو اولاد
شاھڻکي ڪو اولاد ڪو نہ ٿيو بيبي ہ کي هڪوار اميد واري ٿي هئي. پر ڪهياء ٿي پيس انهيءَ جو ڪارڻ هن ريت ڄاڻايل آهي،
هڪ ڏينھن شاھ پنهنجي هڪ فقير کي پري کان سهڪندو ايندو ڏٺو پڇڻ تي معلوم ٿيس تہببيبي ہ کي پلي تي دل ٿي هئي ۽ اهو فقير ڊوڙي وڃي گهڻي پنڌ تان پلو هٿ ڪري آيو هو. اهو حال ڏسي شاهہ چيو تہ اهڙو اولاد ئي گھوريو جو ڄمڻ کان اڳي ئي منھنجي فقيرن کي ٿو رلائي.
شاهہ هميشہ چوندو هو تہ هي فقير ئي منهنجو اولاد آهن جن جون دليون عشق کان گهايل آهن تحقيق درويش جا مريد سندن نوري پت آهن.
200px|thumb|مزار تي ٿيندڙ راڳ محفل ۾ شامل فقير
200px|thumb|ھڪ فنڪار تنبورو وڄائيندي
شاھ جا آخري ڏينھن ۽ وفات
280px|thumb| مقبري اندر مزار جو منظر شاهہ پيءُ جي وفات کان پوءِ رڳو ڏھ ورھيہ زندھ رهيو پيءُ جي گذر ئي کان پوءِ اتالي سميت ڪوٽڙي ڇڏي وڃي ڀٽ تي رهيو. سندس هاڪ هينئر هنڌين ماڳين پکڙجي ويئي ۽ ڪٿان ڪٿان جا ماڻهو، وٽس سارو ڏينهن سرود ۽ سماع جاري رهندو هو دهلي جا ٻہ مشھور گويا اَٽل ۽ چنچل بہ اچي سندس خدمت م حاَضر ٿيا. راڳ شاھ جي جان هو. موسيقي يا ڳائڪيءَ جو جو ڪامل ڄاڻو هو پاڻ بہ پنھنجو چيل ڪلام ڳائيندو هو. وفات کان ٿورو اڳ گهڻو ڪري هيٺين ڪافي چوندو رهندو هو. اها ڪافي سر سھڻي جي پھرين داستان کان پوءِ اچي ٿي
شاه صفر مھيني جي 14 تاريخ 1165ھ مطابق 1752ع ۾ جهان مان لاڏاڻو ڪري ويو. سندس عمر حضرت محمد صہ ۽ حضرت علي جي عمر جيتري ٿي. يعني 63 ورھ.
شاھ جو عالمي شاعرن ۾ مقام
اسان جو موجوده دؤر ”بين الاقواميت“ تي نازان آهي، حالانڪہ انهيءَ نظريي جو بنياد، ديني خواه قانوني طور، اڄ کان تقريباً چوڏهن سؤ سال اڳي رکيو ويو. پر انهيءَ هوندي به اسين مسلمانن اڄ به دل جو جان سان پڪا ”قوم پرست“ آهيون. عجب تہ اهو آهي جو خود قرآن کي به ”قومي نظريي“ ۾ تبديل ڪيو ويو آهي، جنهن جو لازمي نتيجو اهو نڪتو آهي جو هر معاملي ۾، ”منهنجو“ ۽ ”تنهنجو“ خيال ڪار فرما آهي ۽ انهيءَ ڪري هر ڪو ”پنهنجن“ شاعرن تي فخر ڪري ٿو. اهڙي خيال ۾ ڪو بہ حرج ڪونهي؛ بشرطيڪه ڪو محض ”پنهنجي“ کي چمڪائڻ خاطر ٻئي جي گهٽتائي نه ڪري. در حقيقت صحيح ذوق حسن مفقود آهي، انهيءَ ڪري ئي حسن کي انهيءَ لاءِ نٿو ساراهيو وڃي اهو حسن آهي، پر محض انهيءَ لاءِ ته اهو ”منهنجو“ آهي. تنهنڪري شاهه عبداللطيف متعلق ڪنهن به راءِ قائم ڪرڻ لاءِ اسان کيس انهيءَ ڪسوٽيءَ تي ڀيٽڻ نٿا گهرون، جا اسان جي پنهنجي دل چاهي ٿي؛ مگر ان لاءِ اسان اهي تنقيدي معيار مد نظر رکندا سون جي ٻاهرين غير جانبدار ماڻهو مقرر ڪيا آهن، ۽ جي اڄوڪي ادبي دنيا ۾ مسلم ۽ مروج آهن.
پهريون معيار: اٽڪل هڪ سؤ سال اڳ ڪارلائيل (Carlyle) نظم کي ڇڏ نثر اختيار ڪيو ۽ چيائين: ”جيڪڏهن ويد، انجيل ۽ قرآن بہ نثر ۾ آهن تہ منهنجي لاءِ بہ اهو ئي ڪافي آهي“. نظم نويسن جي استفادي خاطر وڌيڪ هيئن بہ چيائين: جيڪڏهن اوهان جو نظم ڳائڻ جي لائق نہ آهي تہ ان کي ”شعر“ هرگز نٿو چئي سگهجي ۽ ان جو لکڻ ئي فضول آهي“.
هاڻي اچو ته دنيا جي وڏي ۾ وڏي شاعر کي انهيءَ ڪسوٽي تي پرکيون. پوءِ خواه کڻي اهو شيڪسپيئر (Shakespeare) هجي يا ملٽن (Milton) تائين، ۽ ڏسون ته اهو انهيءَ معيار تي پورو اچي ٿو؟ پر انهيءَ فيصلي کان اڳ اچو ته انهن متعلق جيڪي ڪجهه پاڻمرادو طئي ٿي چڪو آهي، انهيءَ تي غور ڪريون. سوال آهي ته آيا سندن شعر جو هر هڪ مصرعو خود سندن ملڪن ۾ هن کان اڳ ڳائجي چڪو آهي يا نه؟ هن سلسلي ۾ هن سوال کي ته آيا سندن ڪلام هن وقت به ڳائڻ جي لائق آهي يا نه، ڀل کڻي درڪنار ڪجي انهيءَ باري ۾ موجوده نئين روشنيءَ جو مبادا مرڪي چوي: ”پر، سندن سمورو ڪلام ڪو ڳائڻ – جوڳو (Lyrical) نه آهي، پر اهڙن ٻين عنوانن تي مشتمل آهي جن جو ڳائڻ لازمي نه آهي“. هائو، پر اهو دليل ڪار لائيل جي نظريي جي عين مطابق ناهي.
لطيف پنهنجي بيتن کي ڪڏهن بہ هڪ ”ڪارنامو“ ڪري نه ڄاتو، ڇاڪاڻ ته سندس واسطي انهن جي چوڻ ۾ ڪنهن به خاص قسم جي ڪوشش جي ضرورت ئي ڪانه هئي. هن اهي بيت هڪ اهڙي وجداني ڪيفيت ۾ چيا، جنهن ۾ ”ڪوشش“ جي گنجائش ئي ڪانه هئي. انهيءَ ڪري هن پنهنجي شعر کي ”نياپو“ ڪري سڏيو ۽ سندن شعر جو هر هڪ مصرعو، بنا ڪنهن خاص تاڪيد جي ڳائجي رهيو آهي. جن ماڻهن سندن ڪلام کي سمجهيو آهي، خواه اهي ماڻهو جن ان کي ذري جيترو به ڪين سمجهيو آهي، سڀيئي سندس بيتن کي آلاپين پيا. بهر حال سندس شعر ڳائجي پيو ۽ ماڻهن کي ان جي ڳائڻ کان ڪير به موڙي نٿو سگهي. هيءَ حقيقت ڪارلائيل جي نظريي جي مڪمل تائيد ڪري ٿي ته بيشڪ شعر اهو آهي، جنهن کي هر هڪ ماڻهو پڙڻ جي بدران ڳائڻ ئي چاهي ٿو.
جيئن اسان راڳ کي ” آوازن جي تنظيم“ سمجهون ٿا، تيئن هڪ عرب مصنف شعر کي ”لفظن ۾ سمايل راڳ“ ڪري ڄاڻايو آهي، يعني ته هو انهيءَ نظريي کي ترجيح ڏئي ٿو ته هر مصرع ترنم جي خصوصيت جو هجڻ شعر جو هڪ لازمي جز آهي. بس! دنيا جي سڀني وڏن شاعرن جي ڪلام کي پرکڻ لاءِ اها پهرين ڪسوٽي آهي. ڪو به انهن کي انهيءَ ڪسوٽيءَ تي ڀيٽي پنهنجو نتيجو ڪڍي سگهي ٿو.
ممڪن آهي ته ڪو مختلف شاعرن جي ڪلام جي ضخامت جي حجت اٿاري، پر انهيءَ ڏس ۾ به لطيف جي ڪلام ذخيرو دنيا جي اڪثر وڏن شاعرن جي ڪلام جي ذخيرو جي ڀيٽ ۾ ڪافي ڪجهه آهي. سندس رسالي ۾ ڪم و بيش 36 مختلف عنوان آهن ۽ ان مان هر هڪ جا ڪيئي مختلف داستان آهن. انهيءَ لحاظ سان به، سواءِ شيڪسپيئر ۽ گوئٽي جي، ٻين ڪن ٿورن شاعرن جي ڪلام جو ذخيرو سندس ڀيٽ ۾ اچي سگهندو.
ٻيو معيار: ٻيو معيار، جو موجوده دؤر جا وڏا وڏا نقاد شعر کي پرکڻ لاءِ تسليم ڪن ٿا، سو هيءُ آهي ته: آيا شاعر جي ڪلام جي ڪنهن به مصرع ۾ ڪو به اهڙو لفظ بدلائي سگهجي ٿو؟ جو انهيءَ تبديلي سان مصرع کي زياده مؤثر يا فصيح بڻائي سگهي، يا ان ۾ وڌيڪ ترنم پيدا ڪري سگهي؟.
هڪ ڀيري جڏهن بين جانسن (Ben Johnson) کان پڇيو ويو ته هو پنهنجي نظم جي ڏهن کان به زياده دفاع تصحيح ڪري ٿو، جڏھن ته شيڪسپيئر ڪڏهن به پنهنجي شعر جي ٻيهر اصلاح ڪانه ڪئي، تڏهن جواب ڏنائين ته سندس خيال موجب بهتر ٿئي ها جيڪڏهن شيڪسپيئر ويهه دفعا پنهنجي شعر جي اصلاح ڪري ها. مگر انهيءَ هوندي به زمانو شاهد آهي ته سندس اهو نظم، جنهن جي ڏهه دفعا تصحيح ڪئي وئي آهي، ان ۾ اڃا به اصلاح جي گنجائش باقي آهي، پر شيڪسپيئر جون في البديهه چيل مصرعون اصلاح کان بالاتر آهن ۽ انهن مان گهڻن ۾ ڪنهن به هڪ لفظ جي ڦير گهير سڄي مصرع جي ترنم کي تباهه ڪري ڇڏيندي. بهرحال، اهڙي تبديلي سڌاري جي بدلي نقصانڪار ثابت ٿيندي.
حقيقت ۾ ڪنهن ورلي شاعر جو ڪلام هن معيار تي پورو بيهي سگهندو، پر لطيف جي ڪلام ۾ ته فقط هڪ لفظ جي تبديلي به سڄي لئي ۽ ترنم کي بگاڙي ڇڏي ٿي، بلڪہ ختم ڪري ڇڏي ٿي ۽ ناقبل برداشت بڻائي ڇڏي ٿي. بس! امڪان نه آهي جو ڪنهن به مصرع ۾ رڳو هڪ لفظ به هٽائي يا مٽائي سگهجي. سندس سڄو ڪلام انهيءَ لطيف توازن ۽ نزاڪت جو حامل آهي! نه فقط هر هڪ مصرع، پر هر هڪ لفظ ۽ ان جي بيهڪ کي ”هڪ خاص اهميت“ آهي ۽ ان جو بدلائڻ محال آهي. دنيا جو ڪو به شاعر، سندس ڪلام جي سڄي ذخيري جي نقطي نگاه کان، هن پرکا ۾ پورو بيهي نه سگهندو. ٻين شاعرن کي ته ڇڏيو، پر خود شيڪسپيئر جي به ڪيترين ئي مصرعن کي ترميم بعد بهتر سمجهيو ويو آهي. موجوده يورپي نقادن ڪنهن به شاعر جي شعر کي پرکڻ واسطي اهو ٻيو معيار مقرر ڪيو آهي.
ٽيون معيار: اهي مٿيان ٻه معيار دنيا جي شاعرن جي قطار ۾ ڪنهن به شاعر جي درجي مقرر ڪرڻ واسطي ڪافي آهن. مگر اڃان به ٽيون هڪ آخري، نهايت اهم، ۽ ناگزير معيار آهي، جو ازروءِ جامع تنقيد، نقطعي طور، ڪنهن به شاعر جي درجي قام ڪرڻ لاءِ تجويز ڪيو ويو آهي. اهو معيار آهي زبان جو استعمال، جنهن جي ذريعي شاعر پنهنجي خيالات جو اظهار ڪري ٿو.
چيو وڃي ٿو ته ملٽن پنهنجي جملي ڪلام ۾ انگريزي زبان جا اَٺ هزار لفظ ۽ شيڪسپيئر سورهن هزار لفظن استعمال ڪيا آهن. الفاظ جي صحيح استعمال کي ردڪنار ڪندي به، خيالات جي وسعت کي تورڻ تڪڻ جو هيءُ فقط هڪ طريقو آهي. درحقيقت زبان واري معياري پرک جو اهو (الفاظ جو ڳاڻيٽو) ڪو موزون طريقو نه آهي. سوال آهي ته سورهين صدي واري انگيزي زبان اندر، خيالات جي اظهار جي وسعت جيڪا شيڪسپيئر پيدا ڪئي، انهيءَ کان وڌيڪ وسعت پيدا ڪرڻ جو ڪو امڪان هو ڇا؟ ٻين لفظن ۾، معيار آهي زبان ۾ وڌ کان وڌ خيالات جي اظهار لاءِ وسعت پيدا ڪرڻ. سواءِ شيڪسپيئر جي ٻئي ڪنهن شخص جي نه وهم گمان ۾ ۽ نه امڪان ۾ ئي هو ته ايلزبيٿ جي دؤر واري انگريزي ٻوليءَ ۾ اهي خيالات اظهار ڪري، جي شيڪسپيئر ڪيا. ڊانٽي ۽ گوئٽي جي حالت ۾ به اهو چوڻ صحيح ٿيندو. پر سواءِ شيڪسپيئر جي، ٻوليءَ ۾ وسعت پيدا ڪرڻ واري جنهن منزل کي هو پهتا، سا نسبتاً گهڻو گهٽ هئي، بمقابله انهيءَ ارڙهينءَ صديءَ واري سنڌيءَ زبان جي، جنهن کي لطيف نباهيو، ۽ ويجهايو ۽ وڌايو. ڪنهن جي وهم گمان ۾ ئي نٿو اچي ته لطيف واري زبان ڪا انهيءَ دؤر ۾ سنڌ اندر ڳالهائي ويندي هئي! سنڌي، جا وڌ ۾ وڌ هڪ صوبائي محاوري جي منزل تي هئي، سا شاهه جي هٿن ۾ هڪ نهايت گرانمايه ۽ وسيع ترين ٻولي بڻجي پئي، ايترو جو اسين نه سڃاڻي ٿا سگهون، نه ڪي سمجهي ٿا سگهون ته سندس زبان ڪا اها ساڳي سادي صوبائي ٻولي آهي. تنهنڪري انهيءَ ناگزير معيار مطابق به، جو يورپ جي وڏن نقادن ” آخري معيار“ تسليم ڪيو آهي، ڪاميابيءَ جو سهرو لطيف جي سر تي ئي آهي.
”پَرُ نهين، پاوَر نهين، پهچ نهين پِي دور“
انگريز ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ تحت هتي اچڻ سترهين صديءَ جي پهرين ئي ورھيه يعني 1600ع ۾ ۽ فقير عبدالعظيم عرف وڏل شاھ، سرڪار ڀٽائيءَ جو گنج جيڪو شاھ جي رسالي جو پهريون هٿ اکري مجموعو سامهون آندو هو اهو ارڙهين صديءَ جي آخري ورھين يعني 1793ع ۾. ان گنج ۾ هندي بيراڳ نالي هڪ سر به آهي جنهن ۾ جوڳي، سامين، سنتن جا بيت ملن ٿا. انهن بيتن ۾ هي به هڪ بيت آهي جنهن ۾ انگريزيءَ جو لفظ پاور (Power) ڏاڍي سھڻي نموني سان ڪتب آندل آهي.
لفطيف پنھنجي شاعري ۾ بنا ڪنھن مذھبي مت ڀيد جي رڳو سنڌ جي حقيقي ڪردارن کي ڳايو آھي
مومل گُجر ھندو ھُئي، راڻو مينڌرو سوڍو ھندو ھُئو، سسئي ٻانڀڻ ھندو ھُئي، لاکو ڦُلاڻي ھندو ھُئو، ڄام جادم جکرو ھندو ھُئو، ڄام سپڙ سمون ھندو ھُئو، سورٺ راءِ ڏياچ ھندو ھُئا، ڄام راول جاڙيجو ھندو ھُئو، ڄام ابڙو جاڙيجو ھندو ھُئو. ماروي پنھور ھندو ھُئي، راڻو امر سومرو ھندو سوڍو ھُئو. راڻو ھمير سومرو ھندو سوڍو ھُئو. پاڻ کي باھ ۾ ساڙڻ (ستي ٿيڻ) جي رسم صرف راجپوت ھندن ۾ ھوندي آھي، سنڌ جي شھزادي ٻاگهُل ٻائي بہ ستي ٿي ھُئي. لطيف رڳو سنڌ جي حقيقي ڪردارن کي ڳايو آھي. لطيف جي شاعريءَ ۾ ڪنھن بہ عربي، افغاني، ايراني، ترڪي، ھندوستاني مسلمان بادشاھ جي ساراھ نظر نه ايندي. ويڙھي جهپ جي ھندو آشرم کان ھنگلاج ماتا جي ھندو مندر تائين شاھ لطيف پيرين پنڌ سفر ڪيا هئا.
عرس
ھر سال ٽن ڏينھن جو عرس مزار تي چادر ۽ گل چاڙھي، ڀٽ شاھ تي سندس مزار تي ملھايو ويندو آھي، جنھن ۾ مشاعرو، لطيف ادبي گڏجاڻي (ڪانفرنس)، سُگھڙ ڪچھري، راڳ رنگ محفل ۽ ٻيون سرگرميون ٿينديون آھن. سندس عرس تي سنڌ سرڪار عام موڪل جو اعلان ڪندي آھي. عرس جي آخري ڏينھن تي شاھ لطيف ايوارڊ ڏنا ويندا آھن.
حوالا
زمرو:سنڌ جي تاريخ زمرو:سنڌي شاعر زمرو:سنڌي ماڻھو زمرو:شاعري
بارکان
بارکان پاڪستان جي صوبي بلوچستان جي ضلعي بارکان جو شھر ۽ ضلعي صدر مقام جو نالو آهي. اھو دنيا جي نقشي ۾ 29°54' ڊگري تي 69°31'0 اوڀر ۾ 1100 فٽن جي الٽيٽيوڊ تي واقع آهي.
اسرا يونيورسٽي
اسرا يونيورسٽي: ’اسرا اسلامڪ فائونڊيشن‘ حيدرآباد شهر ۾ هڪ نئين يونيورسٽي قائم ڪئي آهي، جيڪا شهر کان ٻاهر، هالا روڊ تي، ساڍن ستن ايڪڙن ايراضيءَ تي پکڙيل آهي. هيءَ هڪ خومختيار ۽ آزاد يونيورسٽي آهي، جيڪا پرائيويٽ سيڪٽر ۾، سنڌ -اسيمبلي- جي منظوريءَ سان ڪم ڪري رهي آهي. شروعات ۾ هن يونيورسٽيءَ ۾ طب جو شعبو قائم ڪيو ويو هو، جنهن ۾ ايم. بي. بي. -ايس- لاءِ 1997ع ۾ داخلائون شروع ٿيون. هن شعبي جي هڪ شاخ طور اکين جي علاج جو ادارو ڪم شروع ڪري چڪو آهي، ٻي شاخ طور 72 بسترن واري هڪ -ٽن- منزلن واري يونيورسٽي اسپتال به کلي چڪي آهي، جنهن ۾ هر طرح جون سهوليتون موجود آهن. وقت سان گڏ ٻين علمن ۽ فنن جا شعبا قائم ڪيا ويا آهن، -جن- ۾ ڏندسازي، انتظاميه، ڪمپيوٽر سائنس، بزنس ائڊمنسٽريشن وغيره شامل آهن. جڏهن ته اسلاميات، انجنيئرنگ، ٽيڪنالاجي، سماجي ۽ معاشرتي علمن وغيره جا شعبا به موجود آهن. هن يونيورسٽيءَ جو پهريون وائيس چانسلر ڊاڪٽر اسدالله قاضي آهي. يونيورسٽيءَ جي ملڪيت ۽ انتظام جو اختيار ”اسرا اسلامڪ فائونڊيشن“ وٽ آهي. خود فائونڊيشن جو پنهنجو انتظام هڪ 9 ميمبرن جي مجلس جي هٿ ۾ آهي.
حوالا
زمرو:سنڌ ۾ يونيورسٽين ۽ ڪاليجن جون فهرستون
پرتاپ سنگھ ڪيرون
thumb|پرتاپ سنگھ ڪيرون پرتاپ سنگھ ڪيرون(1901ع کان 1965ع) ڀارتي پنجاب جو وزير اعليٰ ھو (ھن وقت پنجاب ۾ ھرياڻہ ۽ ھماچل پرديش به شامل آھي)۔ ۽ ھن کي آزادي کان بعد پنجاب جو معمار سمجھيو ويندو آھي۔ ھو ھندستان جي آزادي جو ھڪ ڪارڪن ھو۔ ھن کي انگريزن ٻه دفعا جيل موڪليو ھو ھڪ دفعو 5 سالن جي لاءِ تڏھن جڏھن ھو انگريزن جي خلاف جلوس ڪڍي رھيو ھو۔ ھن جا خيال اڄ به پنجابي سياست جي چوڌاري گھمڻ واري سمجھي ويندي آھي۔
خارجي ڳنڍڻا
زمرو:1901ع جون پيدائشون زمرو:1965ع جون فوتگيون زمرو:پنجاب جي تاريخ زمرو:پنجابي ماڻهو زمرو:هندستاني سک
امداد علي اعواڻ
11 -آڪٽوبر- 1944ع تي سکر ۾ ڄائو. پوسٽ گرئجوئيٽ ڪاليج سکر مان گرئجوئيشن ڪيائين. قانون جي -تعليم- -ايس-. ايم. لا ڪاليج، ڪراچيءَ ۽ گورنمينٽ لا ڪاليج، سکر مان حاصل ڪيائين. -تعليم- دوران 1965ع کان 1967ع تائين شاگردن جي گڏيل سرگرمين ۽ يونين جي چونڊن ۾ وڌي چڙهي حصو ورتائين. -تعليم- مڪمل ڪرڻ کان پوءِ وڪالت شروع ڪيائين. 1975ع ۾ ڊسٽرڪٽ بار ائسوسيئيشن جو جنرل سيڪريٽري، 1976ع ۾ نائب صدر ۽ 1977ع ۾ ٻيهر جنرل سيڪريٽري چونڊيو. 1979ع ۾ سنڌ بار ڪائونسل جو ميمبر ۽ 1984ع ۾ ڪائونسل جو وائيس چيئرمئن چونڊيو. 1981ع کان 1984ع تائين هاءِ ڪورٽ بار ائسوسيئيشن، ضلعي سکر جو جنرل سيڪريٽري ٿيو. 1988ع کان 1991ع ۾ به ساڳئي عهدي تي چونڊيو ويو. 1989ع ۽ 1990ع ۾ سنڌ بار ڪائونسل جي انتظامي مجلس جو صدر ۽ 1994ع ۾ سنڌ بار ڪائونسل جو نائب صدر ٿيو. 1999ع ۾ هاءِ ڪورٽ بار ائسوسيئيشن جو صدر چونڊيو. سياسي طور تي پيپلزپارٽيءَ سان لاڳاپيل رهيو. پاڻ پيپلز لائرس فورم جو صدر پڻ رهيو. -آڪٽوبر- 1993ع ۾ سينيٽ جو ميمبر چونڊيو. تازو 2008ع ۾ عدليه جي بحاليءَ واري تحريڪ ۾ ڀرپور حصو ورتائين ۽ انهيءَ سلسلي ۾ ڪراچيءَ ۾ هڪ قافلي ۾ سفر دوران چيف جسٽس افتخار محمد چوڌريءَ جي گاڏي هلائيندي دل جو دورو پيس ۽ 31 -جولاءِ- 2008ع تي وفات ڪري ويو. کيس آبائي قبرستان شڪارپور ۾ دفن ڪيو ويو.
لسي
لسي (Lassi، پنجابي: ਲੱਸੀ، هندي ٻولي: लस्सी، گجراتي: છાસ، লস্যি) ڌئونرو مان ٺاهي ويندڙ هڪ روايتي ننڍي کنڊ جي مشروب آهي، جيڪا گهڻي قدر سنڌ، پنجاب، گجرات جي مشروب طور سڃاتي ويندي آهي. عام طور تي ڌئونرو ۾ پاڻي ملائي مانڌاڻيءَ ولوڙي ويندي آهي ۽ ان ۾ مکڻ  ڌار (الڳ) ڪري وٺبو آهي پوءِ ان ۾ گهرج مطابق لوڻ ۽ وڌيڪ پاڻي ملايو ويندو آهي. ڪجهه ماڻهو ان ۾ کنڊ پڻ ملائيندا آهن ۽ اها مٺي لسي سڏبي آهي. لسي پاڪستان ۽ ڀارت ۾ خاص طور پنجاب سنڌ جي ٻهراڙيءَ جي علائقن ۾ تمام گهڻي مقبول آهي. سخت گرميءَ ۾ ٿڌي، اطمينان ۽ ننڊ جو سبب بڻجندي آهي.
لسي جنھن کي گھڻا ماڻھو جھڻ بہ سڏين ٿا. مينھن يا ڍڳِي جي کير کي ڄمائي ڌئونرو ٺاھي ان کي مانڌاڻي يا جھيرڻي سان ولوڙي لسي تيار ڪئي وڃي ٿي. ٻھراڙي جا اڪثر ماڻهوءَ ماني سان گڏ لسي جھڻ اڪثر استعمال ڪندا آھن. لسيءَ جو تاثير ٿڌو آھي، تنھن ڪري ھن کي گرميءَ جي مند ۾ گھڻو استعمال ڪيو وڃي ٿو.
مختلف قسم
لسي مٺي به ٺاهبي آهي، ۽ لوڻياٺي (نمڪين) به جنهن ۾ مختلف شيون جهڙوڪ ڌئونرو، پاڻي، برف ، لوڻ کنڊ وغيره وجهبي آهي. = روايتي لوڻياٺي لسي = thumb|لوڻياٺي لسي ڦودني سان گڏ ، (پاڪستان). روايتي لوڻياٺي لسيءَ ۾ ڌئونري کي هٿ جي مانڌاڻيءَ يا برقي مانڌاڻي (بلينڊر) سان گهمائي، پاڻي ۽ لوڻ ملائيو ويندو آهي. لوڏڻ دوران لسيءَ ۾ مکڻ ڪڍيو ويندو آهي ۽ لسيءَ کي يخ ٿڌو ڪري پيش ڪئي ويندي آهي.
= ڀنگ لسي = thumb|left|هڪ [[ڀنگ جو دڪان]] ڀنگ لسي ڀارت ۾ تهوارن وغيرہ جي موقع تي پيتي ويندي آهي. ان ۾ ڀنگ جي ٻوٽي مان ڪٽي پيسي محلول شامل ڪيو ويندو آهي۔
خارجي ڳنڍڻا
زمرو:الڪوحل کان پاڪ مشروب زمرو:بنگالي کاڌا زمرو:ڀارتي کاڌا زمرو:پاڪستاني کاڌا زمرو:پاڪستاني مشروب زمرو:پنجابي لفظ ۽ جملا زمرو:سنڌي لفظ ۽ جملا زمرو:پنجابي کاڌا زمرو:سنڌي کاڌا زمرو:خمير ٿيل مشروب زمرو:ڌئونرو زمرو:سرائڪي مشروب زمرو:نيپالي کاڌا زمرو:بنگالي ٻوليءَ جا لفظ ۽ جملا
1286ع
ڊسمبر
زمرو:1286ء زمرو:تيرھين صدي زمرو:سال
لومڙ (ڪاري پُڇ وارو)
لومڙ(ڪاري پُڇ وارو، Indian fox or Bengal fox،سائنسي نالو:Vulpes benegalensis). لومڙ جو هي قسم ڦڪو سرمائي يا اوٺي رنگ جو ٿئي ٿو، ڪن جو پويون حصو ناسي ڪارڙو ۽ ٿلهي بُجر پڇ جي چوٽي ڪاري ٿئي ٿي، اهو رات جو نڪرندو آهي، ۽ پنهنجين کوٽيل کڏن ۽ چُرن ۾ رهي ٿو، گهڻو ڀونڪندي آهي. اها ڄاها، پکي، نانگ جيت، ڪرڙيون ۽ ڪتريندڙ جانور شڪار ڪندي آهي.
سنڌ ٽائيمس
سنڌ ٽائيمس ١٨٨٤ع ۽ ١٨٨٧ع جي وچ ۾ ڪراچيءَ مان شايع ٿيندڙ هڪ اخبار جو نالو، ايڊيٽر ساڌو هيرانند شوقيرام، جنم ٢٣،مارچ ١٨٦٣ع، ديهانت جولاءِ ١٨٩٣ع.
اڱارو
اڱارو هفتي جو ٻيو ڏينهن آهي. اڱارو سومر ۽ اربع جي وچ وارو ڏينهن آهي.اڱارو = هن ڏينهن جو نالو سنسڪرت لفظ انگارڪ مان ورتو ويو آهي جنهن جون معنائون آهن.
هن ڏينهن جو گرھ مريخ آهي.
سنسڪرت منگلوار. منگل = منگل گرھ، Mars، مريخ + وار = ڏينهن. Tuesday. معنيٰ سدورو، سڀاڳو.
’منگل‘ تان منگل خان، منگل مل، منگل راءِ. منگل
تاريخ
هفتي جو ٽيون ڏينهن جنهن کي هندو منگلوار چون، -اڱارو- هڪ قديم سنڌي لفظ آهي. -ان- سان ملندڙ لفظ هندستان جي ٻين ٻولين جي قديم ادب مان به مليا آهن. جيئن راجسٿانيءَ ۾ ”آڱري وار“، مرهٽيءَ ۾ ”اڱاروار“ ۽ پراچين مهاراشٽر ۾ ”انگارء وار“، جيڪو -ان- ٻوليءَ جي ٻه هزار سال پراڻي ڪتاب ”ستسئي“ ۾ ڪم آيل آهي. سنسڪرت جي مشهور لغت ”امر ڪوش“ ۾ اهو ساڳيو لفظ ”انگارڪ وار“ معنيٰ ”منگلوار“ ڏنل آهي. -اڱارو- هندي لفظ منگل جي برابر آهي. منگل -آسمان- ۾ نظر ايندڙ ڳاڙهو تارو آهي، جنهن کي ’منگل ديوتا‘ جي حيثيت حاصل آهي. اهو ئي تارو قديم يونان ۽ روم جو “Mars” (ديوتا) آهي.
انگريزي Tuesday
انگريزي ۾ Tuesday جيڪو سيڪسنس ٻولي وران پنهنجي ديوتا Tiu يا Týr يا Tíw يا Tīwaz مان سندس نالي پٺيان سندس عبادت لاءَ ڏينهن کي Tuesday چوندا هئا.
حوالا
زمرو:هفتي جا ڏينهن
آفريڪا
مائيوٽ رييونين سينٽ هيلينا اسنشن ۽ ٽرسٽن ڊا چونها اندريان 4 ڪينري ٻيٽ سيوٽا مڊيريا مليلا
آفريڪا (Africa) ايراضي جي لحاظ سان زمين جو ٻيو وڏو کنڊ آهي.
دلڪش نظارن، گھاٽن جھنگن، وسيع ريگستانن ۽ گھاٽين وادين جي سرزمين  جتي اڄ 54 ملڪ آهن جن جا رهاڪو ڪيتريون ئي ٻوليون ڳالهائن ٿا.
کنڊ جي اولهہ ۾ نائجر درياهہ وهي ٿو جيڪو وسيع گپڙاٽيل ڊيلٽا ٺاهيندو اوقيانوس وڏي سمنڊ ۾ ڪري ٿو. هن جي اوڀر ۾ ڪانگو درياهہ آفيڪا جي گھاٽن جھنگن مان گذري ٿو. کنڊ جي اوڀر واري حصي ۾ عظيم وادي شق ۽ ايٿوپيا جا مٿاهان ميدان آهن. thumb|365x365px|مصنوعي سياري مان ورتل آفريڪا جي خلائي تصوير صحارا جو ريگستان اتر آفريڪا جي گھڻي حصي تي پکڙيل دنيا جو سڀ کان وڏو ريگستان آهي. کنڊ جي ٻين وڏن ريگستانن ۾ نميب ۽ ڪالاهاري شامل آهن.
صحارا جي ريگستان جي ڏکڻ ۾ ريگستاني ۽ جھنگلي علائقا ڇڏي ڪري باقي سڄي کنڊ ۾ گاهه جا وڏا ميدان آهن جن کي سوانا چيو وڃي ٿو. اهي ميدان هاٿي سميت ٻين مشهور جانورن جو گھر آهن.
هتي بارشن جي ڪري گھاٽا جھنگ آهن. هتان جي موسم گرم ۽ گھم سان ڀريل آهي. thumb|323x323px|نئين آبادي جي دور ۾ آفريڪا جا مختلف ملڪن جو نقشو، مختلف رنگ مختلف قبضو ڪندڙ قوتن کي ظاهر ڪري رهيو آهي جن جي نشاندهي ٿيل آهي. 1960ع جي ڏهاڪي تائين آفيڪا جو گھڻو حصو مختلف يورپي ملڪن جي قبضي ۾ هيو ۽ ڊگھي غلامي کان پوء 1980ع جي ڏهاڪي ۾ تقريبن سڀني ملڪن کي آزادي ملي ملي وئي پر انهن جا وسيلا نئين آبادي جي دور ۾ هڙپ ڪيا ويا ان ڪري اقتصادي ۽ معاشي طور تي هي اڄ تائين مضبوط نه ٿي سگھيا آهن ۽ غربت ۾ ڦاٿل آهن. وڏي پيماني تي جهالت جي ڪري نسلي ۽ قومي تعصب به آفريڪي عوام جي دل ۾ پاڙون مضبوط ڪيون جن جي ڪري خوفناڪ جنگيون ٿيون جن ۾ لکين ماڻهو موت جو شڪار ٿيا.
آفريڪا جا 15 ملڪ اهڙا آهن جن جون سرحدون سمنڊ سان نه ٿيون ملن جنهن جي ڪري تجارت ۽ مواصلات جا رابطا محدود آهن.
آفريڪا جي گھڻي آبادي ڳوٺن ۾ رهي ٿي پر ڪجھ وڏا شهر به آهن جن  ۾ قاهره قابل ذڪر آهي، جنهن جي آبادي 65 لک آهي ۽ هي کند جو سڀ کان وڏو شهر آهي. اتر ۽ اوڀر جي گھڻن ملڪ جو مذهب اسلام آهي ۽ دنيا جي ٻين اسلامي ملڪن سان عالمي اسلامي ڀائيچاري جي گھاٽي رشتي ۾ ڳنڍيل آهن.
ايراضي جي لحاظ سان دنيا جو ٻيو وڏو کنڊ هئڻ باوجود آفريڪا جي آبادي گھڻي نه آهي  خاص ڪري ريگستاني علائقن ۾ آبادي نه هجڻ جي برابر آهي. گھڻي آبادي پاڻي جي ذخيرن ۽ زرخيز علائقن ۾ آهي. آفريڪا ۾ پيدائش جي شرح تمام گھڻي آهي جنهن جي ڪري آبادي ۾ تيزي سان اضافو ٿي رهيو آهي.
آفريڪا معدني وسيلن سان ڀريل آهي ۽ نئين آبادي واري دور ۾ هن دولت ئي آفريڪا کي ڊگھي غلامي ۾ وجھي ڇڏيو. هتي ملندڙ معدنيات ۾ تيل، سون، ٽامو، ۽ هيرو خاص ڪري ذڪر جوڳو آهي جيڪو دنيا ۾ سڀ کان گھڻو هتان ڪڍيو وڃي ٿو. هتي ڪيتن ئي ملڪن ۾ کاڻن جو ڪم اهم صنعت آهي.
کند جي ڏاکڻين علائقن خصوصاّّ ڏکڻ آفريڪا ۾ سڀ کان گھڻيون کاڻون آهن، جتان هيرو، سون، يورينيم ۽ ٽامو ڪڍيو وڃي ٿو. ٽامي جا سڀ کان گھڻا ذخيرا جمهوريه ڪانگو ۽ زيمبيا ۾ ملن ٿا. تيل الجزائر، انگولا، مصر، ليبيا ۽ نائجيريا ۾ نڪري ٿو.
آفريڪا ۾ مختلف قسمن جي ماحول ۾ مختلف فصل به ٿين ٿا. ڪجھ علائقن ۾ رٻڙ ۽ ڪيلو اهم پوک آهن. ڪجھ علائقا چانهه ۽ ڪافي جي پوک ڪري مشهور آهن جن ۾ ڪينيا قابل ذڪر آهي.
آفريڪا ۾ گھڻيون صنعتون خام مال تي انحصار ڪن ٿيون. ڪجھ آفريڪي ملڪن جي صنعت هڪ ئي فصل يا معدني وسيلي تي منحصر آهي پر ڪافي شهرن ۾ مختلف صنعتون قائم ڪيون پيون وڃن. اتر آفريڪا جي ملڪن، نائجيريا ۽ ڏکڻ آفريڪا ۾ سڀ کان گھڻيون صنعتون آهن. کنڊ ۾ سڀ کان گھڻو تيل اتر آفريڪا جا مسلمان ملڪ ۽ اولهه ۾ اوقيانوس وڏي سمنڊ سان گڏ گڏ واقع هيٺين ملڪن مان ڪڍيو وڃي ٿو.
افريڪا دنيا جو گرم ترين کنڊ آهي جتي صحارا ريگستان ۾ 122 ڊگري فارن هائيٽ تائين گرمي پد ريڪارڊ ڪيو ويو آهي. اتر جا ساحلي علائقا تمام گرم ۽ خشڪ آهن ۽ بارشون تمام گھٽ ٿينديون آهن. ساحلي علائقن کان ڏکن طرف صحارا ريگستان بيابانن ۽ تيز خشڪ هوائن جو علاقو آهي.
زمين جي معيار مطابق آفريڪا ۾ مختلف قسمن جي زراعت ٿئي ٿي. جابلو علائقا جيئن روانڊا، يوگينڊا ۽ ڪينيا ۾ چانهه پوکي وڃي ٿي. اتر ۾ جتي پاڻي گھڻو نه آهي غذائي جنسون مقامي ماڻهن جي غذائي ضرورتن کي پورو ڪرڻ لاء پوکيون وڃن ٿيون. جڏهن ته ميوا، خارڪون ۽ زيتون ٻاهريان گھرايا وڃن ٿا. اولهه آفريڪا ۾ منڱ ڦريون، ڪوڪو ۽ ڪافي پوکي وڃي ٿي.
ملڪ
الجزيہ
ايگولا
بنين
بوسٽوانا
بُرقينا فاسو
برونڊي
ڪيمرون
ڪيپ وردي
thumb|upright|Member states of the African Union
معني ۽ مطلب
thumb|upright|Statue representing Africa at [[Palazzo Ferreria, in Valletta, Malta]]
تاريخ
thumb|upright|[[Lucy (Australopithecus)|Lucy, an Australopithecus afarensis skeleton discovered 24 November 1974 in the Awash Valley of Ethiopia's Afar Depression ]]
thumb|upright|African horseman of [[Kingdom of Baguirmi|Baguirmi in full padded armour suit]] thumb|left|upright|The intricate 9th-century bronzes from [[Archaeology of Igbo-Ukwu|Igbo-Ukwu, in Nigeria displayed a level of technical accomplishment that was notably more advanced than European bronze casting of the same period. ]]
thumb|left|1803 [[Cedid Atlas, showing the Africa from the perspective of the Ottoman Empire. The Ottomans controlled much of Northern Africa between the 14th and 19th centuries, and had vassal arrangements with a number of Saharan states.]] Mansa Musa
تھذيب
thumb|Colossal statues of [[Ramesses II at Abu Simbel, Egypt, date from around 1400 BC.]]
جاگرافي
thumb|Satellite photo of Africa. The [[Sahara Desert in the north can be clearly seen.]] thumb|left|A composite satellite image of Africa (centre) with North America (left) and Eurasia (right), to scale
ثقافت
thumb|The rock-hewn [[Church of Saint George, Lalibela|Church of Saint George in Lalibela, Ethiopia is a UNESCO World Heritage Site.]]
بيٺڪون
thumb|left|The [[Mahdist War was a colonial war fought between the Mahdist Sudanese and the British forces.]] thumb|Areas of Africa under the sovereignty or influence of the [[colonial powers in 1913, along with modern borders. {{Legend|#f7fab2|Belgium}} {{Legend|#bbfdd9|Germany}} {{Legend|#eaaff7|Spain}} {{Legend|#b6e3fc|France}} {{Legend|#fbc5c0|United Kingdom}} {{Legend|#d2f89b|Italy}} {{Legend|#c0a6f2|Portugal}} {{Legend|#f6f6f6|independent}} ]]
غلامن جو واپار
thumb|Arab–Swahili slave traders and their captives along the [[Ruvuma River (in today's Tanzania and Mozambique) as witnessed by David Livingstone]]
thumb|left|Slave being inspected, from Captain Canot; or, Twenty Years of an African Slaver
حيواني زندگي
left|thumb|Savanna at [[Ngorongoro Conservation Area, Tanzania]]
ماحوليات
thumb|Tropical beach in [[Trou-aux-Biches, Mauritius]]
سياست
thumb|upright|left|[[Mobutu Sese Seko, Zaire's longtime dictator, embezzled over $5 billion from his country.]]
thumb|South African paratroops on a raid in Angola during the [[South African Border War]] Cold War
معاشيات
thumb|Map of the [[African Economic Community. {{legend|#691717|CEN-SAD}} {{legend|#4F4FB1|COMESA}} {{legend|#E88356|EAC}} {{legend|#272759|ECCAS}} {{legend|#C43C7F|ECOWAS}} {{legend|#4DB34D|IGAD}} {{legend|#D22E2E|SADC}} {{legend|#7E8000|UMA}} ]] thumb|upright|Satellite image of city lights in Africa showing the lack of modern development on the continent during the mid-1990s.
آدمشماري
thumb|left|Woman from [[Benin]]
right|upright|thumb|[[Bushmen|San Bushman man from Botswana]]
thumb|left|[[Beja people|Beja bedouins from Northeast Africa]]
ٻوليون
thumb|upright|Map showing the traditional language families represented in Africa: {{legend|#E6EAAD|[[Afroasiatic languages|Afroasiatic (Semitic-Hamitic)}} {{legend|#8E7D8F|Austronesian (Malay-Polynesian)}} {{legend|#8A421A|Indo-European}} {{legend|#DC782D|Khoisan}} Niger-Congo: {{legend|#A6BE50|Bantu}} {{legend|#E9A96C|Central and Eastern Sudanese}} {{legend|#51384E|Central Bantoid}} {{legend|#C96273|Eastern Bantoid}} {{legend|#A7BC47|Guinean}} {{legend|#B77B85|Mande}} {{legend|#4D7830|Western Bantoid}} Nilo-Saharan: {{legend|#827241|Kanuri}} {{legend|#824240|Nilotic}} {{legend|#C88C50|Songhai}}]]
رانديون
right|thumb|upright|The [[Namibia national rugby union team|Namibia rugby team]]
مذھب
| thumb|200px|center|Vodun altar in [[Abomey, Benin]] | thumb|200px|upright|center|[[National Church of Nigeria, Abuja]] | thumb|200px|center|A map showing religious distribution in Africa |}
موسيقي ۽ رقص
thumb|left|upright|A musician from [[South Africa]]
علائقا
The countries in this table are categorized according to the scheme for geographic subregions used by the United Nations, and data included are per sources in cross-referenced articles. Where they differ, provisos are clearly indicated.
حوالا
زمرو:کنڊ زمرو:آفريڪا
سوھس گڻي
سَوهَس گُڻِي: ٿر ۾ ھڪ ول جو نالو آهي. هيءَ وَل ڏهرن ۾ ٿئي ۽ خاص ڪري کيڙاپ ٻنين ۾ اُڀرندي آهي. ان کي سج لٿي مهل پٽي ڪپڙي سان ڍڪي آڻي ڇانو ۾ سڪائجي. پر ميل ۽ ٻين ڪن بيمارين ۾ گهوٽي پياربي آهي. هن جا پن ڪنڊي جي پنن جهڙا ٿين، تسرون ڪو نه ٿين، پر پاڙ جي چوڌاري گول دائري وڌندي ويندي آهي. هيءَ ول گهڻو ڪري اونهاري جو به ڪانه سُڪندي آهي ۽ سدائين سائي بيٺي هوندي آهي. هيءَ ول گهڻين ئي بيمارين ۾ ڪم اچي، جنهن ڪري مٿس ”سوهس گُڻي“ يعني ”سَو گُڻن واري“، نالو پئجي ويو آهي. مٿين ولين کانسواءِ ٻيون به وليون ٿينديون آهن، جن مان ڪن جا نالا، جي معلوم ٿي سگهيا آهن، سي هيٺ ڏجن ٿا، جيئن ته اُٺ ڪونڍير، ڦيسڙ ول، گهوڙا ول، ڪان ڪوڏِي، بکڙو، هزارداني، نور ول، نانگر ول، گُڻ ويل، وغيره اِنهن ولين کي ڍَور ڍڳا کائيندا آهن.
شربت
thumb|245x245 عڪسلون|ميوي جو رس شربت عام طور تي پاڻي کان علاوه ڪنهن به اهڙي پيئڻ واري شيء کي چيو ويندو آهي جيڪا سڪون جي لاء استعمال ڪئي وڃي. پاڻي به شربت آهي. اولهه جي ملڪن ۾ هن مان عام طور تي شراب مراد ورتو ويندو آهي. شربت جا ڪافي قسم آهن
استاد غلام محمد ڀنڀرو
مسلم پبلڪ اسڪول ٺري ميرواه. مون کي رياضي پڙھائڻ سان شوق آھي.
فل اسٽاپ
پورو دم __فل اسٽاپ__(Full Stop)__(.):
بيهڪ جي نشانيءَ جو قسم. ھر قسم جي بياني جملي پوري ٿيڻ تي پورو دم(.) ڏبو اھي. لفظن جي پوري لکڻ بدران ابتدائي اکرن (abbreviations) ۾ بھ انھن جي وچ ۾ پورو دم لکندو آهي. مثال طور: ايم. ايڇ. پنھور، جي. اي. الانا، ايم، ايڇ. خواجھ وغيره. ڊگرين جي لکڻ ۾ بھ اھو استعمال ٿيندو: ايم.اي، بي. اي، بي. ايس. سي وغيره. پوري دم لاءِ هر ڪنهن ٻوليءَ ۾ لڳ ڀڳ ساڳيا نالا آهن. جيئن انگريزي ۾ Period، فرنچ ۾ Periode، لاطيني (Latin) ۾ Periodus، گريڪ (Greek) Periodos، معنيٰ Peri معنيٰ Arowid ۽ Odos معنيٰ Away  پوري لفظ جي معنيٰ ٿي A going round پورو دم بياني جملي مڪمل ٿيڻ کان پوءِ ڏنو ويندو آهي، جنهن کي مڪمل خيال چيو وڃي ٿو. يعني خيال کي مڪمل ڪرڻ کان پوءِ ايندڙ نشاني کي پورو دم چيو وڃي ٿو. يا ائين چئجي ته پورو دم جو مطلب آهي بياني جملو پورو ٿيو يا جملي ۾ ڏنل خيال مڪمل ٿيو ۽ ٻيو خيال يا بيان شروع ٿيندو. اهڙي جملي ۾ ڳالهائڻ وقت ڪنهن به اکر تي زور نه ڏنو ويندو پر اکر هڪ ساريڪي آواز ۾ ڳالهايا ويندا. ڪن حالتن ۾ سوالي يا عجب يا ندا واري جملي جي پٺيان به پوري دم جي نشاني ڏني ويندي آهي. (الف) قدم کڻڻ کان اڳي خبردار رهجائين. (ب) اچو ته پوري ڳالهه کي وساري ڇڏيون. (ت) ڪهڙو نه سٺو ٿئي ها، جيڪڏهن اسين سڀ اتي هجون ها. لفظن جي مخفف هجڻ جي نشاني به پورو دم ڏئي ظاهر ڪئي ويندي آهي. مثال ايم. اي.، پي ايڇ. ڊي.، M. A., Ph. D., D.c., پورو دم ڊيسيمل لاءِ به ڪم ايندو آهي. Rs. 120.80,              11.39                       * مخفف هجڻ جي حالت ۾ يا ڊيسيمل واري حالت ۾ پوري دم جي حيثيت هڪ ٻوڙيءَ جي هوندي آهي جيڪا لفظ جي مخفف هجڻ ظاهر ڪندي آهي.
441ع
ڊسمبر
زمرو:441ء زمرو:پنجين صدي زمرو:سال
1287ع
ڊسمبر
زمرو:1287ء زمرو:تيرھين صدي زمرو:سال
اوپريب(ڪاٺ)
کٽ جي سيرانديءَ ۽ پيرانديءَ وارن پاسن واري هڪ ڪاٺي. کٽ ۾ چار ڪاٺيون ٿينديون آهن. ٻن پاسن وارين ڊگهين ڪاٺين کي ايسون چوندا آهن ۽ ٻه سيرانديءَ پيرانديءَ واريون ڪاٺيون، اوپريون ڪوٺبيون آهن. ڪٿي ڪٿي ’اوپرو‘ مذڪر لفظ مستعمل آهي. ڪن جڳهن تي اُوپرن کي ٻانهيون ۽ سيرون به چَون. پيرانديءَ واري اوپري ۾ واڏڻ وجهندا آهن.
اسراج
اسراج تاري خاندان جو هي ساز ٻہ صديون کن اڳ ننڍي کنڊ ۾ متعارف ٿيو. بظاهر هي ساز سارنگي ۽ ستار جو سنگم نظر ايندو آهي. هن جي طبلي سارنگيءَ وانگر ۽ ڏندي ستار وانگر هوندي آهي. هي دلربا کان آڪار ۾ هلڪو ٿيندو آهي. پر وڄائڻ ۾ دلربا وانگر هوندو آهي. اسراج سنگت توڙي علحدو وڄائڻ ۾ اچي ٿو. هن جون تارون هيٺان کان ڳٽين ۾ ويڙهيل ۽ سڌيون مٿي طبلي وٽ کتل ٿين، تارون تعداد ۾ 14 آهن. ۽ ايترائي پردا بہ ٿين. هن کي سازيني م گهٽ وڄايو ويندو آهي. هي ساز گز سان وڄائبو آهي. منجهس ٻہ سبتڪ (مڌر ۽ تار آسٿان) ٿيندا آهن، جيڪي طربن وسيلي ملايا ويندا آهن. پھريون پردو تيور مڌم، ٻيو پردو پنچم، ٽيون پردو ڪومل ڌيوت، چوٿون پردو ڌيوت، پنجون پردو ڪومل نکاد، ڇهون پردو شڌ نکاد، ستون پردو کرج (سا)، اٺون شڌ رکب، نائون ڪومل گنڌار، ڏهون شڌ گنڌار، يارهون شڌ مڌم، ٻارهون تيور شڌ، تيرهون پنچم، چوڏهون ڪومل ڌيوت، پندرهون شڌ ڌيوت، سورهون شڌ نکاد، سترهون تار سبتڪ، ارڙهون تار سبتڪ جو رکب اوڻيهون تار سبتڪ جو گنڌار. هن ۾ گز چئن تارن تي ڦرندو آهي. وڄائڻ مھل ساز جو کوکو گوڏي تي ۽ ان جي ڳچي گهڻو ڪري کاٻي ڪلهي تي رکي ويندي آهي. هن وقت هي ساز ورلي وڄائڻ ۾ اچي ٿو. ڇاڪاڻ تہ نون سازن جي آسان وڄت ۽ گهڻي وسعت جي ڪري پراڻا ساز گهٽ وڄائڻ ۾ اچن ٿا. وڄڻ لاءِ هڪ هٿ سان گز تارن تي ڦيرائبو آهي تہ ٻئي هٿ جي آڱرين سان تارن کي ڇيڙي مطلوب سر حاصل ڪبو آهي. برصغير ۾ اوڀر ۽ وچ وارن علائقن ۾ خصوصاً بنگلاديش ۾ وڌيڪ وڄايو وڃي ٿو.
پوسٽ امپريشن ازم
پوسٽ امپريشنزم/ تاثريت پڄاڻان
هي اصطلاح ظاهري طرح ته انهن گهڻن فڪري مڪتبن جي لاءِ ٺاهيو ويو هو ، جن جو تاثريت يا امپريشنزم جي تحريڪ کان هڪدم پوءِ عروج ٿيو، پر عام طرح هن اصطلاح سان چئن فنڪارن جو نالو لاڳاپيل آهي، جيڪي ترتيب ۽ رنگن جي استعمال ۾ اثر جي شدت کان ڪم وٺندا هئا. اهي فنڪار وان گوگ (Van Gaugh)، پال گاگين (Paul Gaugen)، سيرا (Seurat) ۽ سيزان (Cezanne) هئا.
هلال پاڪستان
هلال پاڪستان هڪ سنڌي اخبار آهي جيڪا سن 1946ء کان ڪراچي سنڌ مان روزانه شائع ٿيندي آهي هن جي اونلائن نيوز چينل آهي جيڪو پڻ هر وقت خبرون نشر ڪندو آهي هي اخبار ايسوسي ايٽد پريس نيوز سروس جي ميمبر آحي .
عيد الفطر
عيدالفطر شوال مھيني جي پھرين تاريخ تي مسلمان ملھائيندا آهن. ھي ڏينهن ان خوشيءَ جو اظھار آھي ته خدا پنھنجي ٻانھن کي روزن جي مھيني ۾ روزا، تراويح، قرآن جي تلاوت، صدقو ۽ خيرات وغيره جون جيڪي عبادتون مقرر فرمايون، ٻانھا انھن کي سھڻي نموني ادا ڪرڻ ۾ خدا جي توفيق ۽ مدد سان ڪامياب ٿيا .رمضان جيڪو اسلام جي بنيادي رڪنن مان ٽيون رڪن آھي، جب مسلمان رمضان جا روزا مڪمل ڪري ٿو تہ الله تعالٰي ان جا روزا مڪمل ڪرڻ تي عيد مشروع ڪئي آھي جنھن ۾ ھو الله تعالٰي جو شڪر ادا ۽ الله تعالٰي جو ذڪر ڪرڻ جي لاءِ جمع ٿين ۽ ان جي اھڙي طرح وڏائي بيان ڪن ٿا جھڙي انھن کي الله تعالٰي ھدايت نصيب فرمائي آھي ۽ ھن عيد ۾ الله تعالٰي مسلمانن تي صدقو فطر ( فطرانو ) ۽ نماز عيد مشروع ڪئي آھي ۔
عيدالفطر جون سنتون
عيدالفطر جون ھيٺيون 12 سنتون آهن :
عيد نماز
عيد جي نماز ۾ ٻہ رڪعتون واجب شامل آهن ۽ ان جي صحيح ۽ واجب ھجڻ لاء ساڳيا شرط آھن جيڪي جمعي جي نماز جا آھن پر عيد جي نماز ۾ خطبو شرط ناھي جيڪو جمعي جي نماز ۾ لازمي شرط ھوندو آھي. عيد نماز ۾ خطبو سنت آھي. عيد جي نماز جو وقت سج نڪرڻ سان پيلاڻ جي ختم ٿيڻ بعد شروع ٿئي ٿو ۽ سج جي زوال تائين جاري رھي ٿو پر مستحب آھي تہ عيد نماز ۾ دير نہ ڪئي وڃي. اھا نماز اڪيلي سر نہ ٿي پڙھي سگھجي. ان جي قضا ڪانہ ٿيندي آهي. ھن نماز ۾ اذان ۽ اقامت نہ ٿيندي آهي. اھل حديث وارن لاء عيد نماز ۾ عورتن جي ۽ ٻارن جي شرڪت سنت آھي. عيد جو خطبو سنت آھي پر ان جو ٻڌڻ واجب آهي.خطبو نماز بعد پڙھڻ سنت آھي. ٻہ خطبا پڙھڻ ۽ ٻنھي جي وچ ۾ جمعي جي نماز جي خطبي واري وقفي جيترو ويھڻ سنت آھي.
حوالا
زمرو:اسلامي اصطلاح زمرو:رمضان زمرو:عيد
442ع
ڊسمبر
زمرو:442ء زمرو:پنجين صدي زمرو:سال
ڪانڪوڙي
ڪانڪوڙي: ٿر ۾ ھڪ ول جو نالو آهي. هيءَ ول ڪنهن نه ڪنهن وڻ جي سهاري تي اُڀرندي آهي، خاص ڪري ڪِرڙن، ڄارين، ٻيرڙين ۽ ٿوهرن ۾ ٿيندي آهي. زمين اندر ڳنڍ ٿيندي اٿس ۽ ٻاهر وڏيون تَسرون ڪري وڻن تي چڙهندي ويندي آهي. ان جا پن گولاڙي سان مشابهت رکندڙ ٿين. ڳنڍ زمين اندر وڌندي ويندي آهي ۽ ڪن جو وزن چار – پنج سير به ٿئي. اُن جا پن اُٺ ۽ ٻڪريون کائيندا آهن. منجهنس ٻيو ڪو ڪمائتو ڦل ڪونه ٿئي. اها ڳنڍ پٽي ٻئي هنڌ زمين ۾ پوري پاڻي ڏبو ته اتي لڳي پوندي. ٿر ۾ عام ٿئي، تنهنڪري ننڍا ٻار جهنگ مان ڳولي ڳولي کنيو اچن ۽ پنهنجن گهرن ۾ پوکين. ڳنڍ کي گهوٽي اٽي سان گڏي لپري ٺاهي ڦَٽن تي ٻَڌڻ سان فائدو ٿيندو آهي.
روزانه عبرت
روزانه عبرت هڪ سنڌي اخبار آهي جنهن جو مرڪز حيدرآباد سنڌ آهي هي اخبار 1958ء کان روزانه شائع ٿيي ٿي رهي آهي.
1288ع
ڊسمبر
زمرو:1288ء زمرو:تيرھين صدي زمرو:سال
روزانه عبرت
زمرو:سنڌي اخبار
اسرار شام
ٻاراڻي ادب جي ناليواري ليکڪ ۽ صحافي -اسرار شام- جو -جنم- 29 مارچ 1954ع ڌاري ٽنڊي ڄام جي هڪ علمي ادبي گهراڻي ۾ ٿيو. سندس والد جو نالو حاجي محمد جمعو ميمڻ هو. اسرار جو اصل نالو اسرار احمد ميمڻ آهي. هو ابتدا ۾ روزاني ”سنڌ نيوز“ -اخبار- جو اسٽاف رپورٽر رهيو، بعد ۾ 1987ع کان وٺي سنڌي ٻارڙن لاءِ علمي، ادبي، ثقافتي، معلوماتي ۽ تفريحي ڪتابي سلسلو شروع ڪيائين، جنهن جو نالو ”سنڌي ٻارڙا پبليڪيشن“ رکيائين. هن وقت تائين -ان- ڪتابي سلسلي جا 60-70 کان وڌيڪ ڪتابڙا منظرعام تي اچي چڪا آهن. پاڻ وقت بوقت سنڌي ٻارڙن لاءِ مختلف تفريحي پروگرامن جو بندوبست پڻ ڪندو رهيو آهي. سنڌي ۽ ردو اسٽيج ڊرامن جي فيلڊ ۾ به وڏو حصو ورتو اٿس. مشهور اسٽيچ ناٽڪ ”لوئي لڄ“ جي گولڊن جوبلي شو تي کيس سونو -تاج- پهرايو ويو. سندس طويل انٽرويوءَ تي مشتمل ڪتاب ”آئون ڪو ڄاڻان“ ڇپجي چڪو آهي، جڏهن ته پندرهن کن اڻ ڇپيل ڪتاب اٿس. سندس علمي ۽ ادبي ڪارنامن تي کيس مختلف سماجي تنظيمن طرفان اوارڊ ۽ ٻلا ڏنا ويا آهن.
غلام محمد ڀرڳڙي
بئريسٽر رئيس غلام محمد ڀرڳڙي ولد محترم رئيس مولوي ولي محمد ڀرڳڙي، سنڌ جي ضلعي ميرپورخاص جي هڪ ڳوٺ ڊينگاڻ ڀرڳڙي ۾ 15 جولاءِ 1878ع ۾ جنم ورتو.