ٺٽو
ٺٽي شھر جا قديم پاڙا، بازارون ۽ مشھور جايون
شاهجهان واري جامع مسجد جي بنياد پوڻ کان اڳ اها مسجد، جامع مسجد طور استعمال ٿيندي هئي. ”مسجد ولي نعمت“ ۾ هڪ مدرسو به هو، جنهن ۾ مشهور صوفي بزرگ شاهه مراد (93 831هه/ 87 1427ع) تعليم ورتي هئي. انهيءَ مان ظاهر ٿئي ٿو ته سمن جي حڪمرانيءَ جي پوئين دور ۾ ان اولهائين ڀاڱي جي اتر وارو پاسو مکيه شهري علائقو هو. سمن جي حڪمرانيءَ ۾ اوائلي دور وارو قديم ٺٽو ڪٿي واقع هو؟ انهيءَ ڏس ۾ هتي ٻه اهڙا اهم پاڙا آهن، جيڪي شهر جي بنيادي قدامت ڏيکارين ٿا. جن مان هڪڙو آهي اسلام پوره وارو پاڙو، ۽ ٻيو آهي ”ٺٽ پاڙو يا ٺٺ پاڙو“، جيڪو تاريخي لحاظ سان هڪ اهم پاڙو آهي. اهو پاڙو اسلام پوره پاڙي جي ڏکڻ ۾ آهي. هن وقت انهيءَ ٺٽ پاڙي ۾ جايون جڳهيون ڪي گهڻي تعداد ۾ باقي نه رهيون آهن، ڪنهن وقت اهو محلو ايراضيءَ ۾ چڱو وڏو هو. شهر جي هن حصي جي سڀ کان اهم ڳالهه اها آهي جو ان جو اهو قديم نالو يعني ”ٺٽ يا ٺٺ“ اڄ تائين باقي رهيو آهي. 20 1915ع تائين اتي ميمڻ قبيلي جا ڪيترائي گهر موجود هئا، جن جي فردن کي عام طور تي سندن ٺٽ محلي جي نالي پٺيان ”ٺٽيار“ سڏيو ويندو هو. جن مان مشهور شخص حاجي عبدالله ٺٽيار ۽ ورايو ٺٽيار، 1918ع کان اڳ گذاري ويا هئا، ٺٽي شهر توڙي آسپاس ۾ جتن جو ڪافي تعداد صدين کان آباد آهي، جن کي ”نانگرائُو جت“ سڏيو وڃي ٿو. محمد رمضان ميرجت چڱي ڄاڻ سڃاڻ وارو ماڻهو هو. هن ئي ڏاکڻي ڀاڱي ۾ هڪ ٻي ٺٽِي (اوائلي آبادي) هئي، جنهن کي 866 کان 893 هجري (1462 کان 1488ع) دوران، درويش شاهه مراد جي سفارش سان ڄام نندي جي وزير ”لکدير“ ۽ سندس پٽ ”مُولي“ وسايو هو، جنهنڪري ان کي ”مولو ٺَٽي“ جي نالي سان سڏيو ويو. هيءَ ”مُولو ٺٽي“ ان وقت تائين موجود هئي، جنهن وقت مير علي شير قانع تاريخ لکي رهيو هو. ٺٺ يا ٺٽ محلو جيڪو ڏکڻ ۾ آهي ۽ اسلام پوره محلو جيڪو اتر ۾ آهي، سي ٻئي محلا انهيءَ ڍنڍ مثل کڏ جي اوڀرين ڪپ تي واقع آهن، جنهن کي.”تند سر“ سڏيو وڃي ٿو، جنهن جو پيٽو پڻ درياهه جي پيٽ سان وڃي ٿو ملي. ”تندسر“ جي لغوي معنيٰ آهي پاڻيءَ جي هڪ ڀرپور وڏي ڇَرَ. انهيءَ جي پکيڙ ٺٺ اسلام پوره واري اوڀرين ڪپر کان وٺي اولهه طرف مڪلي ٽڪريءَ جي لاهي تائين آهي. پاڻيءَ جي اها ڍنڍ، جيڪا اڳئين درياهه يا ان جي ڪنهن شاخ جي پيٽ سان لاڳو هئي، سا اڀرندي ڪناري تي ٻيڙين لاءِ هڪ مثالي لنگر گاهه جو ڪم ڏيندڙ هئي. پاڻيءَ جو جهجهو مقدار هتي سڄوئي سال، يعني آبڪلاڻيءَ توڙي سياري ٻنهي موسمن ۾ موجود هوندو هو. ان جي اوڀرين ڪپر تي موجود ٻن جليل القدر بزرگن، لال ڇٽي ۽ ابراهيم شاهه جا مقبرا اها شاهدي ڏين ٿا ته هيءُ هنڌ هميشه هڪ مرڪز رهيو آهي. ان جي آمهون سامهون درياهه جي اولاهين طرف مڪليءَ جي ٽڪريءَ جي ڪناري سان دريا خان جو ”ڪوٽ“ هو، جيڪو ڄام نظام الدين جو وزيراعظم ۽ سپهه سالار هو. انهيءَ ڪري ئي وزيراعظم دريا خان شهر جي هن قديم ڏکڻ اوڀر وارين ايراضين جي آبپاشيءَ جي مسئلي تي گهڻو ڌيان ڏنو ۽ مشهور ”علي جان واهه“ (عرف خانواهه ڪئنال، جنهن کي هاڻي ”علي جاه“ سڏيو وڃي ٿو) کوٽايو. اهو واهه ڪلريءَ مان پاڻي کڻي، ”وڏي الله کاهي“ (چئنل) وٽان ۽ پوءِ ”ننڍي الله کاهي“ (چئنل) وٽان وهندو هو. معلوم ٿو ٿئي ته انهيءَ علي جاهه واهه جو ٿورو پاڻي پوڇڙيءَ جي ٻن کاهين مان (جن کي هاڻي ”گهاڙ مساڻ“ ۽ ”گهاڙ مڇي“ سڏجي ٿو) وهندو وڃي تندسر ڍنڍ ۾ ڇوڙ ڪندو هو. آبپاشيءَ جي انهيءَ آڳاٽي سرشتي، بعد جي دورن ۾ ٻين واهن لاءِ راهه هموار ڪري ڇڏي، جن ٺٽي جي اوڀر واري ايراضيءَ کي خوبصورت باغن واري سرزمين بنائي ڇڏيو. ڀيرومل مهرچند 1920ع ۾ هن شهر بابت لکي ٿو ته ٺٽي شهر ۾ ڪيتريون جايون ماڙين سان آهن، مڪليءَ جي ٽڪري نزديڪ هوندي به ڪا پٿر جي جاءِ ڪانهي. شهر ۾ هندڪا پاڙا جڳيسيا، ٽوٽائي سيٺين جو پاڙو ۽ پلنگ پاڙو وغيره آهن. ٻيو هڪ ”ٺٽ“ پاڙو آهي، جيڪو اصل هڪ ننڍو ڳوٺ هو، جو پوءِ شهر سان گڏجي ويو آهي. انهيءَ ٺٽ تان ٺٽي ننگر تي نالو پيو آهي. بازار جي ڀاڱن تي جدا جدا نالا رکيل آهن: مثلاً ڀڳڙا بازار، کجور بازار، صراف بازار، ڦول بازار وغيره. بازار جي هڪ ڀاڱي جو نالو ”گيارس بازار“ آهي، اهو نالو گيارس جي ڏينهن کائڻ جي سامان وڪڻڻ ڪري پيو. آڳاٽي وقت ۾ ٺٽي جا حاڪم جڏهن شهر کي چڪر ڏيڻ لاءِ نڪرندا هئا، تڏهن گدا (فقير) کان بخشش گهرڻ لاءِ اِتي اچي ڪٺا ٿيندا هئا، تنهنڪري اِهو نالو پيو.