cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
محمد علي ڪلي
رٽائرمينٽ ۽ بيماري
جب انہوں نے 1996ء کے اٹلانٹا اولمپکس کی مشعل اٹھائی تو دنیا بھر کی توجہ ان کی صحت پر تھی۔ اس وقت انہیں ایک سونے کا تمغا بھی دیا گیا جو اس تمغے کے بدلے میں تھا جو انہوں نے دریائے اوہائیو میں پھینک دیا تھا۔
آج بھی دنیا محمد علی کو ایک عظیم شخص کی حیثیت سے جانتی ہے۔ برطانیہ میں بی بی سی ٹیلیویژن دیکھنے والوں نے انہیں اس صدی کا سب سے عظیم کھلاڑی قرار دیا اور یہی اعزاز انہیں کے امریکی رسالے Sports Illustrated نے بھی دیا۔
thumb|اباڻي قصبي ۾ قائم محمد علي سينٽر محمد علی گذشتہ کئی سالوں سے رعشے کے مرض میں مبتلا ہیں تاہم انہوں نے فلاحی کاموں کو نہیں چھوڑا اور حال ہی میں اپنے آبائی قصبے لوئسویل میں 6 منزلہ محمد علی سینٹر قائم کیا ہے۔
ایک مشہور شخصیت، ایک باغی، ایک کامل مسلمان، حقوق انسانی کے علمبردار اور ایک شاعر، جس نظر سے بھی دیکھا جائے محمد علی نے ہمیشہ کھیل، نسل پرستی اور قومیت کو شکست دی اور ایک وقت ایسا بھی آیا جب محمد علی کرہ ارض پر بلا شبہ سب سے زیادہ شہرت یافتہ شخص بن گئے۔
وفات
محمد علي کي ساهه جي تڪليف جي سبب 2 جون، 2016ء تي اسپتال ۾ داخل ڪرايو ويو۔ ابتدائي طور تي سندس حالت کي تسلي بخش قرار ڏنو ويو۔ تنهن باوجود ايندڙ ڏينهن علي جي حالت بگڙجي وئي۔ ان کان بعد ان جي حالت بهتر نه ٿي ۽ 3 جون تي 74 سال جي عمر ۾ کيس مردہ قرار ڏنو ويو۔
خاندان
محمد علی نے زندگی میں چار مرتبہ شادی کی جس نے ان کی 7 بیٹیاں اور دو بیٹے ہیں۔ بیٹیوں میں حنا، لیلی، مریم، رشیدہ، جمیلہ، میا، خالیہ جبکہ دو صاحبزادے اسعد اور محمد جونیئر ہیں۔
پيشي وراڻي باڪسنگ رڪارڊ
(Trevor Berbick) (Larry Holmes) (Leon Spinks) (Leon Spinks) (Earnie Shavers) (Alfredo Evangelista) (Ken Norton) (Richard Dunn) (Jimmy Young) (Jean-Pierre Coopman) (Joe Frazier) برقرار دی رنگ ، عالمی باکسنگ کونسل اور عالمی باکسنگ ایسوسی ایشن ٹائیٹل (Joe Bugner) (Ron Lyle) (Chuck Wepner) (George Foreman) جیت دی رنگ، عالمی باکسنگ کونسل اور عالمی باکسنگ ایسوسی ایشن عالمی ہیویویٹ ٹائیٹل (Joe Frazier) بعد میں چھوڑ دیا 1974. (Rudi Lubbers) (Ken Norton) (Ken Norton) (Joe Bugner) (Bob Foster) (Floyd Patterson) (Alvin Lewis) (Jerry Quarry) (George Chuvalo) (Mac Foster) (Jürgen Blin) (Buster Mathis) (Jimmy Ellis) (Joe Frazier) ہار دی رنگ عالمی ہیویویٹ ٹائیٹل عالمی باکسنگ ایسوسی ایشن اور عالمی باکسنگ کونسل عالمی ہیویویٹ ٹائیٹل (Oscar Bonavena) (Jerry Quarry) (Zora Folley) ٹائٹل چھین لیے گئے 04-28-1967. (Ernie Terrell) (Cleveland Williams) (Karl Mildenberger) (Brian London) (Henry Cooper) (George Chuvalo) (Floyd Patterson) (Sonny Liston) (Sonny Liston) عالمی باکسنگ ایسوسی ایشن' چھین لیا گیا 06-19-1964. (Henry Cooper) (Doug Jones) (Charley Powell) (Archie Moore) (Alejandro Lavorante) (Billy Daniels) (George Logan) (Don Warner) (Sonny Banks) (Willi Besmanoff) (Alex Miteff) (Alonzo Johnson) (Duke Sabedong) (LaMar Clark) (Donnie Fleeman) (Jim Robinson) (Tony Esperti) (Herb Siler) (Tunney Hunsaker)
لڪي مروت ضلعو
لڪي مروت ضلعو پاڪستان جي صوبي خيبر پختونخوا جو هڪ ضلعو آهي.
زمرو:خيبر پختونخوا جا ضلعا زمرو:پاڪستان جا ضلعا
ابگال
ابگال: Abgal: آفريقي سڱ(Horn of Africa ) يعني ايٿوپيا، صوماليا، جبوتي ۽ ايريٽيريا واري علائقن ۾ رھندڙ ايسا (Issa) نسل جي ماڻھن جي ھڪ قبيلي جو نالو آهي.
1584ع
ڊسمبر
زمرو:1584ع زمرو:گريگورين ڪئلينڊر ۾ ليپ سال
انجام الفت
حوالا
زمرو:ڪتاب
1609ع
ڊسمبر
زمرو:سال
احمد رضا بروھي
امجد بروهي 23 مارچ 1963ع تي سيوهڻ تعلقي جي شهر بوبڪ ۾ جنم ورتو، مئٽرڪ تائين تعليم بوبڪ ۾ حاصل ڪرڻ کان پوءِ هن پنهنجي والد شير محمد بروهي جي سرڪاري ملازمت سبب ڄامشوري ۾ رهائش اختيار ڪئي ۽ 1983ع کان روزاني آفتاب اخبار ۾ حيدرآباد سٽي رپورٽر ڪم ڪرڻ سان صحافت ۾ پير پاتو ۽ 1992ع کان هفتيوار اخبار ’رفتار‘ جاري ڪئي، جيڪا هن وقت ضلعي جي مشهور اخبار آهي. ٻن ٽن سالن اندر ماهوار رسالو نئون دور پڻ جاري ڪيو. امجد رضا بروهي ڄامشوري ۽ دادو ضلعي جي سياست جو بهترين تجزيه نگار پڻ آهي، جنهن کي ٻنهي ضلعن جي آبادي ۽ انهن جي سياسي لاڳاپن وغيره جي ڀلي ڀت ڄاڻ آهي، عام چونڊن توڙي مڪاني ادارن جي چونڊن جا نتيجا گهڻي ڀاڱي اهڙا ٿيندا آهن، جهڙا هو تجزيا ڪندو آهي.
حوالا
زمرو:1963ع جون پيدائشون
احمد خان ھيسباڻي
نامور -استاد- ۽ تعليمدان -احمد خان هيسباڻي-، 27 -جولاءِ- 1928ع تي ڳوٺ مولوي نورالله هيسباڻي، تعلقي ڪنڊياري ضلعي نوشهري فيروز ۾ -جنم- ورتو. ابتدائي عربي ۽ فارسي -تعليم- سيد مهدي شاهه جي درسگاهه مان حاصل ڪيائين. -ان- کان پوءِ ڳوٺ خداداد سامٽئي ۾ پنهنجي مامي مولوي نورالله هيسباڻيءَ وٽان وڌيڪ عربي ۽ فارسي -تعليم- ورتائين. جنهن کانپوءِ سنڌي -تعليم- گورنمينٽ پرائمري اسڪول -ڀاڳي- ديري مان وقت جي قابل استادن عبدالله ميمڻ، پيرل شاهه ۽ محمد صديق چنڙ وٽان حاصل ڪيائين. پنهنجي ذهانت ۽ هوشياريءَ جي ڪري استادن ۽ شاگردن ۾ نهايت مقبول رهيو. اسڪالرشپ جي امتحان ۾ امتيازي پوزيشن کنيائين. -انگريزي- -تعليم- لاءِ اي.پي ڪلاس درٻيلي ۾ داخل ٿيو، -جتي- ديوان واٽومل ۽ دين محمد سهاڳ سندس -استاد- رهيا، -ان- اسڪول ۾ هڪ درجو پڙهڻ بعد لوڪل بورڊ هاءِ اسڪول نوابشاهه ۾ داخل ٿيو، -جتي- به ذهانت سبب 12 روپيا اسڪالرشپ حاصل ڪيائين. 1944ع ۾ -بمبئي- يونيورسٽيءَ مان فرسٽ ڪلاس ۾ مئٽرڪ پاس ڪري، استادي پيشي سان وابسته ٿيو. ڪجهه وقت خزاني آفيس ۾ نوڪري ڪيائين، پر اتان جلد ئي استعيفيٰ ڏنائين. احمد خان هيسباڻيءَ هڪ قابل ۽ لائق -استاد- جي حيثيت ۾ پنهنجو تعليمي سفر 23 -آگسٽ- 1947ع کان 27 -جولاءِ- 1988ع تائين -جاري- رکيو. -استاد احمد خان- هيسباڻيءَ تعليمي سفر دوران 1954ع ۾ بي. اي، ۽ 1956ع ۾ بي.ٽي ڪئي. 1969ع ۾ ايم. اي سنڌي ڪئي. سرهاڙي ۽ سانگهڙ جي اي. پي ڪلاس اسڪولن ۾ پڙهائڻ کانپوءِ لوڪل بورڊ هاءِ اسڪول نوابشاهه ۾ بدلي ٿي آيو، -جتي- استاديءَ جا فرض سرانجام ڏيڻ سان گڏ شاگردن جي هاسٽل جو به انچارج رهيو. 10 جون 1959ع تي کيس -ترقي- ڏئي -ٺارو شاهه- هاءِ اسڪول جو هيڊ ماستر مقرر ڪيو ويو. هن نه رڳو هاءِ اسڪول جي پڙهائيءَ جو معيار بهتر بڻايو، پر پنهنجي مدد پاڻ جي اصول هيٺ اسڪول لاءِ ڪجهه ڪمرا، ورڪشاپ ۽ مسجد به ٺهرايائين. ڪجهه عرصو سڪرنڊ، موري ۽ دولتپور هاءِ اسڪولن جو به هيڊماستر رهيو. -ان- کانپوءِ برک تعليمي ماهر ايڇ. ايم. خواجا جي رٽائر ٿيڻ بعد 7 -آڪٽوبر- 1992ع تي کيس ايڇ. ايم خواجا هاءِ اسڪول نوابشاهه جو هيڊماستر بڻايو ويو. هن خواجا صاحب جي روايتن تي هلندي 9 سالن تائين محنت ۽ جانفشاني سان هاءِ اسڪول جو نه رڳو انتظام هلايو، پر -تعليم- جو معيار به بهتر بنايو. -ان- کانپوءِ -استاد احمد خان- -ٺارو شاهه- هاءِ اسڪول جو هيڊماستر ۽ آخر ۾ ايڊيشنل ڊسٽرڪٽ ايڊيوڪيشن آفيسر سانگهڙ رهيو. کيس هاءِ اسڪول نوابشاهه ۾ پڙهڻ کان وٺي شاعريءَ جو به شوق هوندو هو ۽ شاعريءَ جي -اصلاح- مخدوم -امير- احمد کهڙائيءَ کان ڪرائيندو هو. مخدوم صاحب جي سرپرستيءَ ۾ قائم ’بزم ادب‘ ۾ به شريڪ ٿيندو هو. هن شاعريءَ سان گڏ افسانا به لکيا، جيڪي نوابشاهه مان نڪرندڙ رسالي ’ادا‘ ۽ ’رهنماءِ طلبه‘ ۾ شايع ٿيا. هو شاعريءَ ۾ ’تنوير‘تخلص ڪم آڻيندو هو. ڪجهه مقالا به لکيائين. سرائيڪيءَ ۾ به شاعري ڪيائين. پاڻ ساهتيءَ جي بهترين استادن ۾ شمار ٿيندو هو. 22 -اپريل- 2007ع تي وفات ڪيائين. سندس لائق فرزند -بشير احمد هيسباڻي- به سنڌي ٻوليءَ جو سٺو اديب آهي، جنهن وٽ نوابشاهه ۾ هڪ وڏي لائبريري آهي.
سجاول تعلقو
سجاول تعلقو (اُچار: سُجاوَل تالُڪو) پاڪستان جي صوبي سنڌ جي ڏکڻ ۾ سجاول ضلعي جو هڪ تعلقو آهي. هيءُ تعلقو آگسٽ 2001 ۾ ٺٽي ضلعي اندر جوڙيو ويو، ۽ پوءِ سجاول ضلعي ۾ داخل ڪيو ويو.
يونين ڪاؤنسلون
سجاول تعلقي ۾ 6 يونين ڪا‏ؤنسلون آهن.
زمرو:سنڌ جا تعلقا
پشاور زلمي
پشاور زلمي پاڪستان سپر ليگ جي هڪ فرنچائز آهي جنهن جو نيلامي ۾ وڪجڻ وارين ٽيمن ۾ ٽيون نمبر آهي.
فرنچائز جي تاريخ
2015 ۾ پاڪستان ڪرڪيٽ بورڊ جڏهن پاڪستان سپر ليگ جي پهرين سيزن جو سڏ ڏنو تڏهن هائير گروپ پشاور زلمي جا حق حاصل ڪيا جنهن جي ڪل رقم ڏھه سالن لاءِ 16 ملين آمريڪي ڊالر آهي.
نالو
پشتو ٻولي (زبان) ۾ زلمي جو مطلب جواني آهي.13 ڊسمبر تي ٽيم جي مالڪ جاويد آفريدي ٻڌايو ته ٽيم جو لوگو آرمي پبلڪ اسڪول جي لاءِ آهي.
رنگ
ٽيم جو رنگ پيلو ۽ نيرو آهي.
موجوده رانديگر
thumb|[[شاهد آفريدي پشاور زملي جو آئڪن رانديگر ڪپتان آهي]]
حوالا
زمرو:پاڪستان سپر ليگ ٽيمون زمرو:پاڪستان سپر ليگ زمرو:ڪرڪيٽ
فوزيه سومرو
thumb|Fozia Soomro - Bemisaal Thari فوزيه سومرو ، سنڌ جي مشهور عوامي گلوڪاره هئي. سندس جنم 1969ع تي ٿر جي کارسر جبل ڪناري هڪڙي ننڍڙي ڳوٺ ويرواهه ۾ نٿو خان سومرو جي گهر ۾ ٿيو. سندس والد حمد ۽ نعتون ڳائيندو هو ۽ ٽنڊو محمد خان جي فوجي شگرملز ۾ نوڪري ڪندو هو۔
ذاتي زندگي ۽ تعليم
فوزيه سومرو جو اصل نالو ”حڪيمان” هو، سندس والده جو نالو ”ستان“ هو۔ سندس وڏا اصل ٿر جا رهاڪو هئا فوزيه سومرو ننڍپڻ ۽ جواني ٽنڊو محمد خان ۾ گذري. فوزيه سومرو مئٽرڪ پاس ڪيو.
گلوڪاره
فوزيه سومرو ملڪ کان ٻاهر سعودي عرب، دبئي، ڀارت وغيره ۾ پڻ پنهنجي آواز جو جادو جاڳائي مڃتا ماڻي. کيس شاهه لطيف ايوارڊ، شهباز ايوارڊ، سميت لاتعداد ايوارڊن سان نوازيو ويو۔هن ٽنڊو محمد خان جي زميندار مصري سٺيو سان پيار جو پرڻو ڪيو هو۔ جيڪو پرڻو 4 سالن بعد پڌرو ڪيو ويو هو۔ کيس ڪرن نالي هڪ نياڻي آهي جيڪا پڻ راڳ جي سکيا وٺي رهي آهي۔
وفات
فوزيه سومرو 4 سيپٽمبر 2002 تي گڙدن جي تڪليف سبب لاڏاڻو ڪري. کيس ٽنڊو محمد خان جي سخي برهان شاهه قبرستان ۾ سپردخاڪ ڪيو ويو۔
حوالا
زمرو:سنڌي ڳائڻيون زمرو:1966ع جون پيدائشون زمرو:پاڪستاني فيميل سنگرز زمرو:پنجابي راڳي زمرو:سنڌي ماڻھو زمرو:سنڌي موسيقي زمرو:شخصيتون زمرو:ضلعو ٿرپارڪر جون شخصيتون
آزاد ڪشمير
فائل:Kashmir 47 war animate.gif
پڻ ڏسو ڪشمير (سلجھائپ) کاٻو|thumb|378x378 عڪسلون thumb|100x100 عڪسلون|آزاد ڪشمير جو جھنڊو آزاد ڪشمير رياست ڄمون ۽ ڪشمير جو اھو حصو آھي جيڪو ھن وقت پاڪستان جي زير انتظام آھي۔ ان جو باقاعده نالو رياست آزاد ڄمون ۽ ڪشمير آھي جنھن تي پاڪستان ۽ ڀارت جي وچ ۾ ڇڪتاڻ آھي۔ ھي علائقو 13،300 چورس ڪلوميٽر (5،135 چورس ميل) تي پکڙيل آھي۔ آزاد ڪشمير جي گادي جو ھنڌ مظفرآباد آھي ۽ رياست آزاد ڄمون ۽ ڪشميرجي آبادي اندازاََ 40 لک آھي۔ ۽ ھتي پھاڙي، ھندڪو، گوجري، پنجابي ۽ پشتو ڳالھايون وڃن ٿيون۔ آزاد ڪشمير جي تعليمي شرح 65 سيڪڙو ۔
ڪشمير پنھنجي قدرتي خوبصورتي ۽ دلڪش منظرن جي وجھه سا ڄاتو وڃي ٿو ۽ سير ۽ تفريح کجي لاءِ ماڻھو وڏي تعداد ۾ آزاد ڪشمير جو رُخ ڪندا آھن۔ انھن ئي خوبصورت منظرن جي وجھه سان مغل شھنشاھ ظھير الدين بابر چيو ھو ته ڪشمير زمين تي جنت آھي۔ آزاد ڪشمير ۾ 10 ضلعا، 19 تعلقا ۽ 182 يونين ڪائونسلون آھن۔ آزاد ڪشمير جي ميرپور ڊويزن ۾ ضلعو باغ، ضلعو ڀمبر، ضلع وپونڇ، ضلعو سڌنوتي، ضلعو ڪوٽلي، ضلعو مظفر آباد، ضلعو ميرپور، ضلعو نيلم، ضلعو حويلي ۽ ضلعو ھٽيان شامل آھن۔
حوالا
آزاد ڪشمير زمرو:پاڪستان جا خارجي لاڳاپا زمرو:پاڪستان جا ضلعا زمرو:پاڪستان جي انتظامي ورهاست
ڄام ساقي
ڄام ساقي، ناليوارو سياسي ۽ سماجي اڳواڻ جو پورو نالو محمد ڄام ولد محمد سچل جنجهي آهي. هن 31 آڪٽوبر 1944ع تي ڳوٺ جنجهيءَ، تعلقي ڇاڇري، ضلعي ٿرپارڪر ۾ جنم ورتو.
تعليم
پرائمري تعليم 1953ع ۾ ڳوٺ مان حاصل ڪيائين، مئٽرڪ 1963ع ۾ لوڪل بورڊ هاءِ اسڪول ڇاڇري مان، انٽر 1964ع ۾ ۽ بي. اي 1967ع ۾ سچل سرمست آرٽس ڪاليج حيدرآباد مان ڪرڻ ڪرڻ کانپوءِ ايم. اي (سياسيات) سنڌ يونيورسٽيءَ مان ڪيائين.
سياسي سفر
ڄام ساقي سياسي سرگرمين جي شروعات هاءِ اسڪول ۾ پڙهڻ دوران 1961ع ۾ ڪئي. هيءُ پهريون ڀيرو ڪاليج واري زماني ۾ حيدرآباد اسٽوڊنٽس فيڊريشن جو جنرل سيڪريٽري چونڊيو. سنڌ نئشنل اسٽوڊنٽس فيڊريشن قائم ٿي ته ان جو هيءُ پهريون صدر چونڊيو. حيدرآباد ۾ ٿيل هڪ ڪاڄ ۾ ڄام ساقي بنگال ۾ ٿيل فوجي آپريشن ۾ بنگالين جي قتل عام خلاف بيان جاري ڪيو، جيڪو بي. بي. سي، ريڊيو آل انڊيا ۽ ٻين عالمي نشرياتي ادارن تان پکڙيو (نشر) ٿيو، جنهن کانپوءِ کيس سخت حالتن کي منهن ڏيڻو پئجي ويو ۽ ڪيترائي ورھيه فوجي ۽ سول قانون تحت ڏوھي قرار رهيو. جنهن دوران هيءُ ڪڏهن روپوشي، ڪڏهن گرفتاري، ڪڏهن عدالتن، ڪورٽ مارشلن ۽ جيلن جي ڏاڍ هيٺ رهيو. سندس روپوشيءَ دوران سمري ڊيوٽي اٽڪاءُ ۽ ٻين الزامن هيٺ مٿس سمري ملٽري ڪورٽ ۾ ڪيس هلائي کيس هڪ ورهيه قيد ۽ ڏنڊ جي سزا ٻڌائي وئي. 10 جنوري 1972ع تي ڳجھ ۾ رھڻ (روپوشي) ختم ڪري نئشنل عوامي پارٽي ’نعپ‘ جي مرڪزي اڳواڻن سيد باقر شاھ ۽ غلام محمد لغاريءَ جي پريس ڪانفرنس ۾ ظاهر ٿيو. ان کانپوءِ هن سنڌ جو دورو شروع ڪيو، جنهن دوران کيس سکر مان گرفتار ڪري حيدرآباد سٽي ٿاڻي تي آندو ويو، جتي هن ڏھ پندرهن ڏينهن بک هڙتال ڪئي. پوءِ کيس 15 فبروريءَ تي جيل موڪليو ويو، جتي پڻ هن بک هڙتال شروع ڪئي، جيڪا ٻن هفتن کانپوءِ ’نعپ‘ اڳواڻن جي چوڻ تي ختم ڪيائين. سندس ملاقات تي ڳچ عرصي تائين پابندي رهي. جيل ۾ قيدين کي پڙهائڻ ۽ جيل جي فيڪٽريءَ ۾ پورهيو ڪرڻ سبب سندس سزا گهٽ ٿي ۽ کيس پهرين نومبر 1972ع تي آزاد ڪيو ويو. آزاديءَ واري ڏينهن فيض محمد قصور گرديزيءَ سان بلوچستان ويو، جتي تنهن وقت نعپ جي حڪومت هئي ۽ ولي خان، ذوالفقار علي ڀُٽي سان ڳالهايو به هو ته کيس گرفتار نه ڪيو وڃي. هن تي 73-1972ع ۾ بغاوت جو ڪيس مڙهيو ويو. جنهن دؤران هن ماهوار ٽي اخبارون جاري ڪيون، جن ۾ سنڌ مان ’هلچل‘ (سنڌيءَ ۾) ۽ ’سرخ پرچم‘ (اردو ۾) ۽ بلوچستان مان ’جدوجهد‘ (اردو) شامل هيون. انهن مان ٻه اخبارون: ’سرخ پرچم‘، ’جدوجهد‘ 1980ع تائين جاري رهيون، جن جو پاڻ ايڊيٽر هو. جڏهن ته هلچل اڃا تائين نڪرندڙ آهي. فوج ۽ پوليس ڇاپو هڻي کيس گرفتار ڪيو ۽ 1986ع تائين کيس مختلف جيلن ۾ رکيو ويو. جنهن کانپوءِ حيدرآباد سينٽرل جيل مان بيماريءَ جي حالت ۾ ڪڍي جناح اسپتال ڪراچي ۾ داخل ڪرڻ کانپوءِ کيس آزاد ڪيو ويو. هيءُ سنڌ ۾ ڪميونسٽ اڳواڻ طور اڀريو. 1988ع ۾ سوئيڊن سان لاڳاپو رکندڙ سندس هم خيال ساٿين هن کي جرمني، بلغاريا، چيڪوسلواڪيا، سوئيڊن ۽ سوويت يونين وغيره جا دورا ڪرايا. ڄام ساقي ڪميونسٽ سياست کان اڳ ۽ پوءِ واري عرصي ۾ روزگار کي به وقت ڏنو.
ملازمتون
1964ع ڌاري هو واپڊا ۾ ڪجھ عرصو ڪلارڪ رهيو، پر سياست سان گهڻي چاهه سبب هن اها نوڪري ڇڏي ڏني. 99-1998ع ۾ هيءُ اسٽيٽ لائيف ۾ سيلز آفيسر ۽ هڪ غير ملڪي ڪيميائي ڪمپنيءَ جو ڊائريڪٽر به رهيو.
ادبي سرگرميون
ڄام ساقي ننڍپڻ کان ئي ادب سان به وابسته رهيو. سندس پهرين ڪهاڻي ٽنڊي محمد خان مان نڪرندڙ ٻارن جي ڪتابي سلسلي ’گلشن ادب‘ ۾ ڇپي.
لکڻيون
ڄام ساقيءَ جا 7 ڪتاب شايع ٿيا. جن ۾: ’کاهوڙي کجن‘ (ناوليٽ: 1972ع)، ’سنڌ جي شاگرد تحريڪ‘ (1973ع، جيڪو ٻيو ڀيرو ’سنڌ جي شاگرد جدوجهد‘ جي نالي سان پڻ ڇپيو)، ’مظلوم قومن جو مستقبل‘ (انٽرويو)، ’چکين جي چيت ڪري‘ (مضمون: 74-1973ع)، ’ضمير ڪي قيدي‘ (اردو: 87-1986ع)، ’ضمير جا قيدي‘ (سنڌي ادبي بورڊ ڇپرايو) شامل آهن. ڄام ساقيءَ جون سياسي وابستگيون ۽ همدرديون مختلف پارٽين سان رهيون، جن ۾: جون 1964ع کان 1991ع تائين ڪميونسٽ پارٽي؛ 1968ع کان پيپلز پارٽي؛ 1970ع کان نيشنل عوامي پارٽي (پارٽيءَ تي پابندي مڙهجڻ تائين) شامل آهن. جڏهن ته سوويت يونين ٽٽڻ کان ڪجهه سال پوءِ هو (1994ع) پيپلز پارٽيءَ جو باقاعده ميمبر ٿيو ۽ جولاءِ 1994ع کان نومبر 1996ع تائين سنڌ جي وڏي وزير عبدالله شاهه جو جبري پورهئي مامرن بابت صلاحڪار پڻ رهيو. پيپلز پارٽي سنڌ ڪائونسل جو ميمبر ۽ پاڪستان ميڊيا ريگيوليٽري اٿارٽيءَ (پيمرا) جو (اپريل 2010ع) ۾ ميمبر به رھيو.
لاڏاڻو
ڄام ساقي، سومر جي ڏيھاڙي 5 مارچ 2018ع تي نسيم نگر، حيدراٻاد ۾ 73 ورھين جي ڄمار ۾ گذاري ويو.
حوالا
زمرو:2018ع ۾ وفات زمرو:پاڪستان زمرو:سنڌ زمرو:سنڌي شخصيتون زمرو:سنڌي ماڻھو زمرو:سياست زمرو:شخصيتون
1585ع
ڊسمبر
زمرو:1585ء زمرو:سال
احمد زئي
قلات جي -بلوچ- تاجدارن جو هڪ قبيلو، جنهن کي ’قنبراڻي‘ به چوندا آهن. -احمد زئي- -پٺاڻ- به ٿين.
ڏيڏر
{ڏيڏر جي جراحي يا بدن جي تشريح جو علم}
● The frog is living things which live in both water as well as land.
● ڏيڏر ٿڌي رت وارا جانور ٿيندا آهن۔ ● They are cold blooded animals    called poikilotherm.
● انهن جو واستو ايمفينين گروه سان هوندو آهي۔ ايمفينين گروه مان مرد جيڪي جاندار خشڪيءَ ۽ پاڻي ۾ رهندڙ ھجن۔
They belongs to amphibian group
⧼Hibernation سياري جو عمل ⧽
هائيبر نيشن جنهن جي سنڌي ۾ معناي آهي بي حس يا بيحرڪت مطلب گهڻي وقت لاء سمهي پوڻ ، ان طريقي ۾ ڏيڏر ب پنهنجو پاڻ کي هائبرنيٽ مطلب پاڻ کي ڄمائي ڇڏيندا آهن، ان ۾ انهن جي ساھ کڻڻ ۽ دل جي ڌڙڪن جو عمل رڪجي ويندو آهي ۽ وري ڪجه ڏينهن يا مهينن کان پوء وري پنهنجي جاندار ٿي ويندا آهن مطلب هونش ۾ اچي ويندا آهن.
Hibernation is a process in which some animals sleeps for a long time, and frog also hibernate itself. Frogs stop their breathing and heart beat but don't die and after some days or months they come back to their life.
جھانگير جو مقبرو
ھيءُ -باغ- لاهور کان ٽي ميل اولهه ڏانهن راويءَ جي ڪناري تي آهي. اڳ ۾ -باغ دلڪشا- جي نالي سان سڏبو هو، پر هاڻي ’جهانگير جي مقبري‘ جي نالي سان مشهور آهي. ايراضيءَ 1538 فوٽ هم چورس آهي. چئني ڪنڊن تي پنجن منزلن جا 100 فوٽ اوچا منارا آهن.
1610ع
ڊسمبر
زمرو:سال
نهج البلاغه
'''نهج البلاغه (عربي ٻولي ۾ نهج البلاغه,انگريزي ۾ Peak of Eloquence) اهو ڪتاب آهي جنهن جي فصاحت ۽ بلاغت هر اهل علم و ذوق وٽ عيان آهي جيڪو هڪ طرف خدا جي ڪلام کان هيٺ آهي ته وري ٻئي طرف بشرجي ڪلام جو سردار ڇو جو ئي امير المومنين علي ابن ابي طالب عليه السلام جو ڪلام آهي انهي ڪري ڪنهن اديب ڪيڏو نه بجا فرمايو آهي ته ” ڪلام الامير امير الڪلام“ ته امير جو ڪلام ،ڪلام جو امير آهي'''
قديمي ڪميونزم
300px|thumb|بينڊجيلي شڪاري گوشت جي ورھاست ڪندي
نهج البلاغه
نهج البلاغه جو گڏ ٿيڻ
'''نهج البلاغه کي مشهور شیعہ عالم دين معروف اديب سيد رضي الدين المعروف به(شريف رضي ۽ ذوالحسبين) چوٿين صدي هجريءَ ۾ گڏ ڪيو، سيد رضي عليه الرحمة هن ڪتاب جي تاليف جو سبب ٻڌائيندي نهج البلاغه جي مقدمي ۾ لکي ٿو ته ” مون ڦوهه جوانيءَ جي ڏينهن ۾ چاهيم ته ائمه معصومين عليه السلام جي شان ۾ هڪ ڪتاب لکان جنهن۾سندن فضيلتن ۽ بي بها قولن تي مشتمل بهترين روايتون گڏ ڪيان زندگيءَ جي مشغلن ۽ مصروفيتن ۾مون کي فقط ايتري فرصت ملي جو فقط مولا علي عليه السلام جي زندگيءِ ۽ فضائل لکي سگهان ۽ وڌيڪ ڪجهه لکڻ جي مهل نه ملي سگهي،مولا علي عليه السلام جي باري ۾ لکيل ڪتاب کي مختلف بابن ۾ تقسيم ڪيو هيم،جڏهن ته آخري باب ۾ سندن مختصر قول آندا هئم،۽ سندن ڊگهن خطبن ۽ خطن کي ان ۾ جاءِ ڏئي نه سگهيس،جڏهن ڪجهه دوستن کي ڪتاب ڏيکاريم ته کين ڪتاب ڏاڍو وڻيو خاص ڪري آخري باب ، جنهن تي مون کان گهر ڪيائون ته هڪ اهڙو ڪتاب لکان جنهن ۾ مولا علي عليه السلام جا تمام ننڍا وڏا خطبا، مختلف خط، نصيحت ۽ حڪمت ڀريا ٻول ۽ اقوال سهيڙيل هجن“ ” [2]“ مون سندن ڏنل صلاح کي پسند ڪيو ۽ هيءُ ڪتاب لکيم ،ڇو جو ڄاڻان پيو ته اهڙو ڪتاب واقعا هڪ لاجواب ۽ هميشه رهڻ وارو علمي ذخيرو هوندو ۽ بي بها اجر لکڻ واري جو نصيب ٿيندو “(ڏسو مقدمه نهج البلاغه تاليف سيد رضي)'''
قديمي ڪميونزم
اوائلي اشتراڪي دور يا قديمي ڪميونزم ابتدائي ڪميونزم جي انهن مثالن مان ڪنهن ”سونهري دؤر“ جي تاريخ يا ان جي ختم ٿي وڃڻ جو ماتم ڪرڻ نه هو، پر اهو ٻڌائڻ هو ته گذر جي شين کي رلي ملي پيدا ڪرڻ ۽ پوءِ انهن کي ضرورت موجب پاڻ ۾ ورهائڻ ڪو نئون يا عجب جهڙو طريقو نه آهي. حقيقت ۾ انسان جي سماجي زندگيءَ جي شروعات ايئن ٿي ۽ لکين سال انهيءَ راهه تي هلندي رهي. مطلب ته پيداواري وسيلن جي ذاتي ملڪيتَ ڪو ابدي، اٽل يا مقدس حياتيءَ جو قانون نه آهي، پر ان جو رواج به سماجي ضرورتن هيٺ سماجي ارتقا جي هڪ مخصوص دؤر ۾ ٿيو. سبب اهو هو ته ابتدائي ڪميونزم ۾ ڪم ورڇيندڙ (تقسيم ڪار) جي گنجائش بيحد محدود هئي. ڪم ورڇيندڙ جي کوٽ جي ڪري پيداوار ۾ واڌارو ممڪن نه هو ۽ نه ئي ماڻهن جون وڌندڙ گهرجون پوريون ٿي پئي سگهيون. سماجي ترقيءَ جي گهرجن ڪم جي ورهاست جي ريت وڌي ۽ ڪم جي ورهاست ڪري ذاتي ملڪيت جنم ورتو. قديم رعيتي راڄ ۾ جيڪي تضاد ظاهر ٿيا، انهن جو اڪيلو حل اهو ئي هو ته پيداواري وسيلا ذاتي ملڪيت ۾ تبديل ٿي وڃن، پر ذاتي ملڪيت اندر هاڻي تضاد ايترا گهرا ۽ تيز ٿي ويا آهن، جو سماج کي نئين سوشلسٽ راهه تي قائم ڪرڻ کان سواءِ انسان نه انهن اندروني تضادن کي ختم ڪري سگهي ٿو ۽ نه ئي ترقي ڪري سگهي ٿو.
سماج جي ابتدائي ترين مرحلن ۾ ھي ته ڪونه ھوندو ھو ته ماڻھو فيڪٽرين ۾ وڃي ڪري شيون ٺاھيندا ھوندا جيڪي انھن لاءِ ڪارآمد نه ھيون، پر جن جر بدلي ۾ ھفتي جي آخر ۾ انھن کي اھڙا رنگين ڪاغذ ڏنا وڃن جن کي ٻيا ماڻھو کائڻ ۽ ڪپڙن وغيره جي بدلي اسانيءَ سان قبول ڪرڻ تي تيار ھئا، جن جي انھن کي ضرورت ھوندي ھئي. ان طرح جون ڳالھيون ته اسان جي وڏن جي وھم ۽ گمان ۾ به نه ھيون ۽ نه ئي پري جديد معاشري جون ڪيتريون ئي خصوصيتون موجود ھيون جن کي اسين فطرتي طور تي موجود سماج جو حصو سمجھندا آھيون. ڪھڙي سوشلسٽ ھيءَ دليل ناھي ٻڌي ته ”ماڻھو پنھنجي لالچ ۽ ڇنڻ کسڻ جي خواھشن جا غلام آھن، اوھان سوشلزم نٿا آڻي سگھو، ڇو ته اوھان انساني فطرت کي تبديل نٿا ڪري سگھو“. جڏھن ته حقيقت ته ھي آھي ته اسان جي سماج کي طبقن ۾ ورھي اڃان 10,000 سال کان وڌيڪ جو عرصو به ناھي گذريو، جيڪو ھن ڌرتيءَ تي انساني نسل جي موجودگيءَ جي عرصي جو رڳو سئون حصو (ھڪ فيصد) آھي. باقي 99 فيصد عرصي ۾ ڪنھن قسم جي طبقاتي سماج جو وجود ئي نه ھو، نه ته ڪنھن قسم جي عدم مساوات مسلط ھئي، نه ئي ڪائي رياست ھئي ۽ نه ئي جديد دور جي معنائن ۾ ڪوئي خاندان.
نهج البلاغه
نالي رکڻ جي وجه
'''سيد رضي عليه الرحمة هن ڪتا ب جو نالو نهج البلاغه رکيو جنهن جي علت ٻڌائندي مقدمي ۾ لکن ٿا ” هن ڪتاب جو نالو نهج البلاغه رکيم (بلاغت جي راهه) ڇو جو هي ڪتاب پڙهڻ وارن جي اڳيان بلاغت جا دروازا کولي ٿو ڇڏي، ۽ بلاغت جي شيدائن جي راهه ويجهي ڪري ٿي “ هيءُ ڪتاب نه فقط هڪ ادبي خزانو آهي بلڪه علم،و معر فت توحيد و عرفان۽ حڪمت ۽ برهان، سنت ۽ قرآن جو پڻ اڻ کٽ درياءُ آهي جيڪو ،علم جي آتن جي پياس اجهائي ٿو ۽ دلين کي نور ۽ ايمان ،علم۽ عرفان سان منور ڪري ٿو'''
قديمي ڪميونزم
ان جو سبب ھي ناھي ته پراڻا ماڻھو اسان کان وڌيڪ متقي ۽ پرھيزگار ھئا، پر پيداواري رشتن ھڪ مختلف قسم جي معاشري جي تشڪيل ڪئي ھئي، جنھن سبب انساني فطرت به ڪجھ ٻي ھئي. وجود شعور کي شمار ڪندو آھي ۽ جيڪڏھن ماڻھن جو سماجي وجود الڳ آھي، جيڪڏھن اھو سماج جنھن ۾ اھي رھندا آھن ته انھن جي سوچ به مختلف ھوندي. قديمي معاشري جو بنياد خوراڪ گڏ ڪرڻ ۽ شڪار ڪرڻ تي ھو. رڳو ھڪ ئي قسم جي محنت جي ورھاست موجود ھئي، اھا مرد ۽ عورت جي وچ ۾ ھئي،اھا به ڪلي طور تي فطرتي حياتياتي بنيادن تي ھئي، ڇو ته عورتن تي تمام گھڻو وقت ننڍن ٻارن جي پرورش جو بار ھو.
نهج البلاغه
جورج جرداق جو نظريو
مشهور مسيحي دانشمند جورج جرداق چوي ٿو” امام علي ع جي ڪلام منهنجي اندر ۾ اهڙو ته سوق ۽ هيجان پيدا ڪيو جو مون هن وقت تان 200 دفعا نهج البلاغه جو مطالعو ڪيو آهي
نرسي سيان جو نظريو
هڪ ٻيو ميسحي دانشمند نرسي سيان جيڪو بغداد ۾ برطانيه جو سفير ٿي رهيو آهي چوي ٿو،” نهج البلاغه هر عربي سخن ۽ ڪلام تي ترجيح رکي ٿو ................جيڪڏهن ان ڪلام جي چوڻ وارو غظمت ڀريو وجود اڄ ڪوفي جي مسجد ۾ منبر تي جلوه افروز ٿئي ها ته مسلمان ڏسن ها ،ته ڪوفي جي اها ايتري وڏي مسجد علي عليه السلام جي اڻ کٽ دانش جي حاصل ڪرڻ لاءِ مغربي ماڻهن جي وجود سان پر ٿي وڃي ها
محمد عبد ربّه جو نظريو
مصر جو مشهور مفتي ۽ اهل سنت جو معروف عالم دين ۽ الازهر يونيورسٽي جو وائيس چانسلر رهندڙ عالم محمد عبد ربّه نهج البلاغه تي هڪ مختصر شرح لکي آهي جنهن جي مقدمي نهج البلاغه جي عظمت جو اعتراف ڪندي لکي ٿو ” اتفاقا هن کي لڌم هي ڪتاب منهنجي لاءِ روح جي تسڪين ۽دل جي شادماني ۽ غمن جي دور ٿيڻ جو سبب بڻيو،هن ڪتاب جا جڏهن ورق اٿلايان ٿو ته اهڙين حڪمت ڀرئي عبارتن تي نظر پوي ٿي جو پڙهي حيرت ٿئي ٿي ته ان شخص جو ڪلام آهي جيڪو مسلسل جنگ ۽ جهاد ۾ مشغول هئو ،قتل وغارت،ڪشت وڪشتار وارن دل دهلائيندڙ حالتن ۾ رهندڙ شخص جي زبان تان جاري ٿيون آهن ....(اڳتي هلي لکي ٿو) ...... سيد رضي هن ڪتاب جو نالو نهج البلاغه رکيو، جيڪو تمام بحق ۽ بجا اهي ،مان هن بهترين ۽ ارزشمند ڪتاب لاءِ ان کان وڌيڪ ڪو نالو ڳولي نه سگهيس جيڪو اسم با مسمى هجي “.
قديمي ڪميونزم
رياست جھڙن ادارن جي ڪائي ضرورت ڪانه ھئي ڇو ته سماج ۾ قوت پيدا ڪرڻ وارن بنيادي متحارب طبقاتي مفادن جو ڪٿي به وجود ئي ڪانه ھو. انفرادي جھڳڙا قبيلي جي اندر ئي نمٽايا ويندا ھئا. قبيلي جا وڏا پوڙھا، جن وٽ تجربو ھوندو ھو، لازمي طور تي قبيلي جي فيصلي ڪرڻ ۾ اھم ڪردار ادا ڪندا ھئا. اھي ماڻھو سردار ھئا پر بادشاھ نه ھئا. انھن جا اختيار جيڪڏھن مڃيا وڃن ته ٺيڪ نه ته ڏاڍ نه ھو. ايستائين جو ٽئين صدي عيسويءَ جي آخر تائين (جڏھن ته وقت جي مناسبت سان ھي مشڪوڪ نظر اچي ٿو) اٿانارڪ، ھڪ جرمن قبيلي، ”ويزي گوٽ“ جي سردار چيو ھو ته ”مون وٽ اختيار آھي، طاقت ڪونھي“ معاشري ارتقا ڪئي، ڇو ته ائين ڪرڻو پيو. آفريڪا جي گرم ترين خطن تي جنھن ۾ آبادي، انساني زندگيءَ لاءِ نامناسب حصن کي ڀريندي ڦھلجندي وئي. ماڻھن وٽ به رستا ھئا يا ته پنھنجي سوچ ۽ محنت جي طاقت جو استعمال ڪندي ارتقا ڪن يا وري ختم ٿي وڃن. اصل ۾ زمين جي ڪاشتڪاريءَ جي ذريعي ساڳ پٽ جو يقيني طور تي ھٿ ۾ اچي وڃڻ فروٽ ۽ خشڪ ميوا وغيره گڏ ڪرڻ ھڪ وک اڳتي ھئا. شڪار کان ڪاشتڪاريءَ طرف ھڪ اھڙي وک ھئي جڏھن جانورن کي پڪڙيو وڃڻ لڳو. قبائلي قدرون ان ريت ئي برقرار رھيون.
نهج البلاغه
ترجمو ء تشريح
هن ڪتاب جا ڪيترين ئي ٻولين ۾ بلا تعداد ترجما ٿي چڪا آهن، جڏهن ته سون جي تعداد ۾ شرحون لکجي چڪيون آهن جن مان چڱو ڀلو تعداد اهلک سنت سان وابسته محققن جو آهي،جن مان 40 شرحن جا نالا آيت الله هبت الله شهرستانيءَ پنهنجي ڪتاب (پيرامون نهج البلاغه ) ۾ لکيا آهن
قديمي ڪميونزم
thumb|right|[[ڪارل مارڪس جنھن پنھنجي دوست فلاسافر فريڊرڪ اينگلز سان گڏجي سماجي ارتقا جي تاريخي ماديت جو تصور ڏنو ]] thumb|right| [[فريڊرڪ اينگلز]]
1586ع
ڊسمبر
زمرو:1586ء زمرو:سال
مردان ضلعو
مردان ضلعو پاڪستان جي صوبي خيبر پختونخوا جو هڪ ضلعو آهي.
قديمي ڪميونزم
زراعت جي ابتدا سان ڪميونسٽ سماج جو خاتمو
زراعت انساني نسل جي تاريخ جو پھريون عظيم انقلاب ھوجنھن کي نيو ليٿڪ انقلاب چيو ويندو آھي. اناج کي چونڊيو ۽ پوکيو ويو۽ زمين ۾ ڇڪڻ وارن جانورن جي مدد سان ھر ھلايو وڃڻ لڳو. پھريون دفعو ھڪ وڌيڪ پيداوار ( (Surplus Production وڏي پئماني تي ٺھي چڪي ھئي جيڪا پورھيتن جي ضرورتن کان ڪيترو ئي وڌيڪ ھئي. اھا ته صاف ظاھر آھي ته قديمي ڪميونزم ۾ انھيءَ نڪمي ۽ ناڪاره طبقي جي گنجائش ڪٿي به نه نڪرندي ھئي جٿي ماڻھو پنھنجون ضرورتون وڏي مشڪل سان پوريون ڪندا ھئا اتي ڪنھن کي غلام بڻائڻ جو سوال ئي نه ٿو ٿي سگھي. بھرحال اڃان (نيو ليٿڪ انقلاب) کان پوءِ ڪجھ ماڻھن جو ڪم نه ڪرڻ ممڪن ٿي ويو ھو، پر اڃان انسانيت ان قابل نه ٿي سگھي ھئي ته ھر ڪوئي اھڙي زندگي گذاري سگھي. اھا ئي اھا بنياد ھئي جنھن تي طبقاتي معاشرو اڀريو، معاشرا قابض ۽ پورھيت طبقي جي وچ ۾ ورھائجي ويا. زمانن کان طبقاتي ڪشمڪش ۾ سڀ کان وڏو مسئلو پورھيت جي پيدا ڪيل وڌيڪ پيداوار تي قبضي جي ڪشمڪش رھيو آھي. اھو طريقو جنھن سان ھيءَ پيداوار حاصل ڪئي وئي ھئي، کسيو ويو، ھي مختلف پيداواري خاصيتن تي ڀاڙيندو ھو جيڪو ذراعت جي عطا ھو. ھن تبديليءَ سماج کي ھڪدم تبديل ڪري ڇڏڻ جي بنياد ڏني. قبائلي قدرون وڏي مشڪل سان ختم ٿيون. پھريون پھريون زمين جي ورھاست برابر ڪئي وئي. اڃان تائين ته جاگيرداري يورپ جي ڪجھ علائقن جي ڳوٺاڻي آبادين ۾ قديمي ڪميونزم جي ذريعي زمينن جي ھرھر ورھاست جون روايتون ھڪ تبديل ٿيل شڪل ۾ جاري آھن. پر شڪار جي ابتڙ ، ذراعت ھڪ انفرادي ڪم ھو. اوھان وڌيڪ محنت ڪري وڏيڪ پئداوار حاصل ڪري سگھو پيا، ۽ جڏھن ھر ڪوئي بقا جي چؤنٺ تي زندگي گذاري رھيو ھجي ته ان ڳالھ جي اھميت الاھي وڌيڪ ٿي ويندي آھي، ۽ ان تي ذرعي انقلاب جنھن ڇڪائيءَ جي جانورن جي مدد سان ھر ھلايو ويندو ھو، جيڪو بنيادي طور تي مردن جو ڪم ھو. ان عورت کي مجبور ڪيو ته اھا ھاڻي ڪچي مال تي ڪم ڪري جيڪو ان کي مرد فراھم ڪندو، پيداوار جي ڪردار جي ھيءَ اھا محرومي ھئي جنھن عورت ذات کي تاريخي شڪست جو منھن ڏيکاريو. مرد چاھيندا ھئا ته پنھنجي غير مساوياڻي ملڪيت ھڪ نر وارث کي منتقل ڪن. قديمي ڪميونسٽ سماج ۾ نسل عورت جي نسبت سان ھلندو ھو (تڏھن وراثت غير اھم ھئي) ھاڻي مرد جي نسبت سان وراثت ھلڻ لڳي. ان ڳالھ جو علم ناھي ته طبقاتي سماج ڪئينءَ وجود ۾ آيو، پر اسين ھن ڪھاڻيءَ کي انھن شاھدين جي ٽڪڙن جي مدد سان جوڙي سگھون ٿا جيڪي اسان کي ميسر آھن. اسين ان عمل کي انقلاب چوندا آھيون، ۽ اھوئي لفظ ان جو معقول ترين استھفام آھي. پر اسان کي ھي ياد رکڻ گھرجي ته مختلف قسمن جي معاشرن ۾، نئين قسمن جي مڪمل طور تي پراڻين قسمن جي جاءِ وٺڻ کان اڳ لازمي طور تي پراڻين قسمن جي جاءِ وٺڻ کان اڳ لازمي طور تي ٿي سگھي ٿو ھزارن سالن جي عبوري شڪلن ۾ تبديليون ظاھر ھونديون ھجن. انساني ترقيءَ جي پيش رفت ھڪجھڙي طور تي ته ٿي ھئي ھيءَ ھڪ مشترڪ ۽ ناھموار ارتقا جي اصول ھيٺ ٿي.
مردان ضلعو
زمرو:خيبر پختونخوا جا ضلعا زمرو:پاڪستان_جا_ضلعا
قديمي ڪميونزم
زراعت جي ابتدا سان ڪميونسٽ سماج جو خاتمو
ھي استوائي آفريڪا جا ماڻھو نه ھئا پر گرم علائقن جا (غالباً اولھ جي ويجھو) ماڻھو ھئا جيڪي ذراعت جي اپنائڻ جي لاءِ سڀ کان پھريون مجبور ٿيا ھئا. پنھنجي شروعات ۾ ذراعت يقينا گھڻي شروعاتي نوعيت جي ھئي، جيڪي غالباً جھنگن ڪٽڻ ۽ ساڙڻ کان ذرعي مايدان حاصل ڪرڻ تي مشتمل ھئي. ان جو مطلب ھو ته قبيلو سدائين حرڪت ۾ رھندو ھو، ڇو ته صاف ڪيل زمين صرف ڪجھ سالن لاءِ ئي فصل ڏيندي ۽ وري پيداوار گھٽ ڪري ڇڏيندي.
ان ريت قبائلي معاشرو قائم ته رھيو پر ان ۾ تبديليون اينديون ويون. ٽيسي ٽس پنھنجي وقت جي جرمن قبيلن جي فوجي جمھوريت جو ذڪر ڪيو آھي، جنھن ۾ ھڪ جنگي سردار جي ھڪ آئين، بزرگن جي ڪائونسلن ۽ جنگجوئن جي مجلس جو ذڪر آھي. عورتون ھاڻي ان جمھوري حق کان محروم ڪيون ويون ھيون. ارتقا جي ھن مرحلي تي قبيلي جي ھاڻي ھيءَ خاصيت ھئي. جڏھن ته مجلس (پنھنجا نيزا پنھنجي چيلھن تي وڄائي ڪري) سڀني فيصلن کي مڃي ۽ رد ڪري سگھندي ھئي، وري به اسين جنگي سردار جي شڪل ۾ بادشاھ ۽ بزرگن جي ڪائونسل ۾ ھڪ حڪمران اشرافيه جي شروعاتي شڪل ڏسي سگھون ٿا. روم جا حڪمران سينٽ (پوڙھا ماڻھو) ۾ گڏ ٿي ويو ۽ اينگلو سيڪسن بادشاه کي ھڪ وٽان (عقلمند ماڻھن جي جماعت) مشورو ڏيندي ھئي، ھي ٻئي ھڪ جمھوري قبيلي جي آئين جون باقيت ھيون جيڪي پنھنجي تضاد ۾ تبديل ٿي ويون.
نهج البلاغه
حوالو
نهج البلاغه جو تعارف
قديمي ڪميونزم
زراعت جي ابتدا سان ڪميونسٽ سماج جو خاتمو
ھاڻي جرمن قبيلا جنگ ۾ گڏ ٿي ويا ڇو ته ھڪ وڌيڪ پيداوار موجود ھئي، انڪري ھيءَ غير محفوظ ھئي،جيڪڏھن ھن جو دفاع نه ڪيو وڃي ھا ته کسجي وڃي ھا.
نهج البلاغه
حوالا
زمرو:زندگي جو فلسفو
قديمي ڪميونزم
زراعت جي ابتدا سان ڪميونسٽ سماج جو خاتمو
بشريات جي ماھرن جھڙوڪ ليڪيءَ جي ثابت ڪري ٿي ته ڊيسمونڊ موريس (اگھاڙو بن مانس) ۽ رابرٽ آرڊري (شڪاري مفروضو) جئين لکڻين جي نقطه نظر جي ابتڙ انسان موروثي طور تي جارح فطرت جو حامل ناھي. ھي صحيح آھي ته قديمي ڪميونسٽ معاشرن ۾ به ويڙھيون ٿيون، مثال طور: شڪاري شڪارگاھن تي، پر جنگيون تاريخ جي ھڪ طئي ٿيل ۽ باقاعده صورت ۾ رڳو ان مرحلي تي شروع ٿيون جڏھن ڪجھ اھڙو موجود ھو جنھن تي وڙھي سگھجي.
اسان ذراعت جي ڳالھ ڪئي آھي ته سماج لاءِ اھڙي کوجنا وانگر آئي جنھن ۾ ضرورت کان وڌيڪ پيداوار پيدا ڪئي ويندي ھئي. حقيقت ۾ محنت جي اضافت ۾ ثيڻ واري ترقيءَ ذراعت جي ذريعي ھڪ جامع محنت جي ورھاست کي ممڪن بڻايو. ماڻھو پنھنجي ھٿن سان ٻين شين جي پيدا ڪرڻ خاطر استعمال ڪري سگھندا ھئا.انڪري ذرعي انقلاب (جھڙوڪ برتن شازي (ٿانو ٺاھڻ) ۽ ڌات سازي) ۾ ۽ ان سان گڏوگڏ سڄن سماجي ڍانچن ۾ پاڻ سان گڏ جڙيل انقلاب کڻي آيو. مختلف قبائلي ماڻھن ۽ ان سان گڏ قبيلن جي اندر به عدم مساوات پيدا ٿي وئي. جغرافيائي ۽ ٻين سببن ڪجھ قبيلا گله باني (ميھارڪي) ۽ ڪجھ مڇيون وغيره پڪڙڻ طرف ٿي ويا.
جئين جئين ذرعي ماڻھن پنھنجي وڌيڪ پيداوار جي حفاظت جي لاءِ ڳوٺن جي چوڌاري قلعي بند ٿي رھڻ ڊروع ڪيو (پر ائين چوڻ گھرجي ته وڌيڪ پيداوار انھن مان ڪجھ کي پنھنجي حفاظت ۾ لڳايو) انھن ميھارن ۽ مڇيون پڪڙڻ وارن ماڻھن شين جي تبادلي جي ڪم تي قبضو ڪري ڇڏيو. ان کان اڳ تبادلو، قبيله جيڪي پنھنجي سفر دوران ملندا ھئا، جي وچ ۾ ھڪ بي ضابطه عمل ھو. ھاڻي ھي باقاعده ھڪ ضروري عمل بڻجي ويو ھو.
ڌات يقيناً اھم تجارتي شين مان ھئي. يھودي ميھار ماڻھن مان معروف ترين ھئا (بائيبل ۾ سدائين ابراھيم جي دولت پالتو جانورن جي صورت ۾ ناپي ويندي آھي). جنھن مصري ۽ ميڊي ٽيرين تھذيبن جي وچ ۾ تاجر جيان ارتقا ڪئي. تجارت جي ارتقا قبيلن جي وچ ۾ روايتي تحفن جي ڏي وٺ کان ٿيو. ڀلا تحفي جي قدر جو پئمانو ڪھڙو ھو؟ جئين ئي ماڻھن ۾ ان خيال جي ڪائي واضع شڪل ٺھي ھوندي ته ورتل تحفي جي تياريءَ ۾ وقت گھڻو لڳو ھوندو، انھن تحفي ڏيڻ وارن کي بدلي ۾ وڌيڪ محنت سان تيار ٿيل شيون ڏئي ڪري فياضيءَ ۾ مات ڏيڻ جي ڪوشش ڪئي ھوندي. جئين جئين تجارت ۾ باقاعدگي ايندي وئي فطري طور تي ان جو احساس به وڌندو ويو ته ڪوئي عالمگير بدل ھئڻ گھرجي، ڪائي اھڙي شيءِ جيڪا تجارت ۾ باآسانيءَ سان مبادلي (ڏي وٺ) طور استعمال ٿي سگھي ۽ جئين ھر ڪوئي قدر کي ماپڻ طور عمومي پئمانو قبول ڪري ڇڏي.
سڀ کان اڳ ھيءَ ضرورت مويشي (پالتو جانورن) ذريعي پوري ڪئي وئي. لاطيني زبان جو لفظ ”پيڪونيا“ جنھن جو مطلب پئسو آھي، ”پئڪس“ يعني مويشي (پالتو جانور) مان ڪڍيو ويو آھي پنجابيءَ جو پشو يعني مويشي به پئسي سان ملندڙ جلندڙ آھي، ھونءَ پنجابي ۽ سنڌي ماڻھو پنھنجن ڍورن ڍڳن کي عام طور تي مال به چوندا آھن جيڪو دولت ۽ پالتو جانورن ٻنھي جي معني ڏيندو آھي. ان کان پوءِ ان کي ڌاتي ڍلن ذريعي آسانيءَ سان پورو ڪيو ويو جنھن ۾ تيزيءَ سان وڌندڙ تجارت ٿي، ان تي وزن جي ضمانت جي لاءِ سلطانن جي مُھر ٿا ٺپو ھنيو ويندو ھو. روايتي تحفه عام طور تي سردار کي قبيلي جي نمائندي ھئڻ سبب ڏنا ويندا ھوندا. جئين جئين معاشرو وڌيڪ دولتمند ٿيو، سردار ھئڻ وڌيڪ اھميت جوڳو ٿي ويو. سردار جو گھر ڳوٺ ۾ ھڪ شروعاتي منڊي بڻجي ويو. نيڪي بدي ڪرڻ لاءِ ڌات سازيءَ انسان جي ھڪ ھڪ ھيبت ناڪ طاقت ٿمائي ڇڏي. خاص ڪري ٽامو ۽ ٽين ڪمياب ھيون. انھن نون معاشرن جي پھرين ضرورت پنھنجي انھن زندگيءَ جي معاشرن جو تحفظ ھو جن جي انھن تعمير ڪئي ھئي. قدرتي طور تي سردار کي ويڙھاڪ ھئڻ سبب جنگي حڪمتِ عملي ۾ ڪم اچڻ وارن سامانن سان فاعدو وٺڻ واروسڀ کان معتبر ماڻھو ھئڻ گھرجي ھا. ان ڳالھ جا منطقي نتيجا قديم يوناني شاعر ھومر جي ڪھاڻين ۾ نظر ايندا آھن. ھُو ٻڌائيندو آھي ته ٽرائي جو شھر ھڪ اھڙي يوناني فوجي اشرافيه جي حفاظت ۾ ھو جيڪو ڪانسي جي زرھن سان ٺھيل ھو. ھُو اھو ناھي ٻڌائيندو ته وڌيڪ فوج عام سپاھين تي مشتمل ھئي جيڪي رڳو پٿر جي انّي وارن نيزن سان مسلح ھئي ۽ اھائي سپھ (پوليس) گھڻو ڪري وڙھڻ ۽ مارڻ جو ڪم ڪندي ھئي. صاف واضع آھي ته انھن کي ادبي لطافت جو موضوع بڻجڻ جو ”سزاوار“ نه سمجھيو ويو ھو.
احمد رضا شاھ جيلاني
احمد رضا شاھ جيلاني پير آف راڻيپور عبدالقادر شاهه جيلانيءَ جو پٽ ۽ پيشي جي لحاظ کان زميندار آهي. پهرين جنوري 1976ع ۾ راڻيپور ۾ ڄائو. هن ايم. اي شاھ عبداللطيف يونيورسٽي خيرپور مان ڪئي. هو پيراڻي ۽ سياسي خاندان سان تعلق رکي ٿو. جنهن جي پيپلز پارٽيءَ سان ئي وابستگي رهي آهي. سندس والد صاحب ڪيترائي ڀيرا قومي اسيمبليءَ جو ميمبر رهي چڪو آهي. هو خيرپور جي تڪ پي ايس 33 مان پ.پ.پ جي ٽڪيٽ تي ايم. پي. اي چونڊيو. هن وقت هائوس ڪميٽي ۽ ثقافت بابت ڪميٽيءَ جو ميمبر ۽ مڪاني ادارن بابت ڪميٽي جو چيئرمين آهي.
انسداد دهشت گردي عدالت
انسداد دهشت گردي عدالت (دھشتگردي ٽوڙ عدالت) ان خاص عدالتن کي چيو ويندو آهي جيڪا خاص طور تي دهشت گردي سان منهن ڏيڻ لاء ڪئي وئي ويندي آهي۔ ان عدالت جو قيام ان وقت وجود ۾ آيو جڏنهن پاڪستان ۾ ڏينهن و ڏينهن دهشت گردي ۾ اضافو ٿيندو رهيو۔ انسداد دهشت گردي عدالتن ۾ عام ڪيسز نہ ويندا آهن پر محض دهشت گردي سان مليل ڪيسز ويندا آهن۔
زمرو:پاڪستان ۾ قانون نافذ ڪرڻ وارا ادارا زمرو:نواز شريف انتظاميا
قومي ڪردار
هر هڪ قوم کي پنهنجو خاص فڪري ۽ مادي ڪردار يا نفسياتي سڃاڻپ هوندي آهي. قومي ڪردار (Qoumi kirdaar) جو اظهار هڪ قوم جي خاص تهذيب مان ٿيندو آهي. جيڪو ان قوم جي انهن اندروني قومي خاصيتن جو ميڙ هوندو آهي، جيڪي خاصيتون هڪ قوم کي ٻي قوم کان الڳ ڪنديون آهن.
هر هڪ قوم کي پنهنجون الڳ قومي خاصيتون ۽ گڻ هوندا آهن، جن جي ذريعي ئي ان جي سڃاڻپ ٿي سگهندي آهي. اهي قومي خاصيتون پاڻ هرتو يا هڪدم پيدا ٿي ڪونه پونديون آهن، پر اهي انساني سماج جي اوسر سان گڏ ان قوم جي وطن جي جاگرافيائي ماحول، آبهوا، ريتن رسمن، جدا جدا انساني نسلن جي رواجن، ماحول ۽ مذهبي عقيدن جي اثر ڪري خود به ارتقا ڪنديون آهن. حالتن جو اثر به قبول ڪنديون آهن ۽ پنهنجي شڪل تبديل ڪنديون رهنديون آهن. ان ڪري ئي قومن جي قومي ڪردار يا نفسياتي جوڙجڪ ورهين کان پوءِ ئي ٿيندي آهي ۽ ان سان گڏ ان ۾ پختگي ۽ جٽاداري ايندي رهندي آهي.
ڪنهن به قوم جي قومي ڪردار جي خبر اسان کي ان قوم جي ادب، شعر، ڏند ڪٿائن ۽ لوڪ ادب مان پوي ٿي. جن ۾ قوم جي مخصوص گڻن ۽ خاصيتن کي ساراهيو ۽ ڳايو ويندو آهي. هن دنيا جي تختي تي ڪن قومن جا فرد وڌيڪ محب وطن ته ڪن جا قوم فروش، ڪي اهنسا پسند ته ڪي ڏهڪاءُ پسند، ڪي باهمت ته ڪي ڊڄڻا هوندا آهن. هرهڪ قوم ۾ ڪونه ڪو ڪردار ٻين قومن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ چٽو ۽ اڀريل هوندو آهي.
حوالا
زمرو:سياست زمرو:سماج
سنڌي ادب
سنڌي ادب (انگريزي: Sindhi literature) سنڌي ادبي دور جي شروعات شاعريءَ جي صورت ۾ سومرن جي دور کان ڄاڻايو ويو آهي. موجوده سنڌي لپي جي شروعات انگريز دور ۾ ٿي، ان کان اڳ سنڌي ادب کي مختلف لپين ديوناگري، خواجڪي، برهمڻي، لوهاڻڪي، گرمکي, خداآبادي يا خداوادي ۽ ٻين لپين ۾ لکيو ويندو هو. سومرن جي دور کي سنڌي ادب جو شروعاتي چيو ويندو آهي. سنڌي ادب ۾ نثري صنفن ڪهاڻي، مضمون، ناٽڪ ۽ ناول جي شروعات انگريز دور ۾ موجوده رسم الخط جُڙڻ سان ٿي. سومرن جي دور ۾ سنڌي ادب ۾ پهرين صنف مقامي جنگ نامن، رزميا داستان، عشقيا داستانن جي عام قصن سان ٿي.
عرب حملي کان اڳ سنڌ ۾ گيت ڳائڻ جو راوج قائم هو، محمد بن قاسم جڏهن سنڌ فتح ڪئي، سنڌ جي ڪجهه قبيلن گيت ڳائي سندس آڌر ڀاءُ ڪيو هو. سنڌي شاعرن جو ذڪر عرب دور ۾ به ملي ٿو، پر اها عربي ٻولي ۾ لکي ويندڙ شاعري هئي، ڪن محققن جو خيال آهي ته عيسوي سن جي ابتدا يا ان کان به اڳ لکت جي حوالي سان سنڌي زبان يا سنڌي جي ڪا زبان موجود هئي، يا وري شاعري جي هڪ سٽ اره بره ڪنڪره، ڪراڪره مندره جنهن جي تشريح سنڌيءَ ۾ هن طرح ڪن ٿا ته: اهڙو ٻُڙو (ٻاجھ) ڪو ڪري جو ڪري مينڌرو, ان کي پڻ ڪي سنڌي محقق عرب دور جي سنڌي شاعري ڪوٺين ٿا، پر صرف اهو هڪ گمان آهي.
موهن جو ڌڙو
ڪيترائي محقق موهن جي دڙي واري دور کي سنڌي ادب جي شروعات ڪوٺين ٿا، سندس خيال مطابق، سنڌي ادب متعلق ان دور جي ڪا تاريخ موجود ناهي، پر ويدن ۾ سنڌو ماٿري جي شاعري ۽ رقص جي واکاڻ سنڌي ادب جي قديم هجڻ جو ثبوت آهي.
عرب دور کان اڳ
رائي گهراڻي جي زماني ۾ سنڌ جو انتظام باقاعده هڪ زبردست دفتري ٻولي جي وسيلي هلايو ويندو هو. سنڌ جي وڏن شهرن توڙي ننڍن شهرن ۾ علم جا باقائده مدرسا سنڌي ٻولي ۾ موجود هئا. ان وقت جي سنڌي ٻولي جا حرف عبراني زبان سان ملندا هئا. هن دور جو ادب يعني شاعري، نظم، نثر، سڀ ناپيد آهن، جنهن لاءِ چيو وڃي ٿو ته عرب فاتحن پنهنجي دستور موجب شايد انهي عالمي خزاني کي نذر آتش ڪري ڇڏيو.
عرب دور (711 کان 1050 )
عرب دور ۾ سنڌي شاعرن جا حوالا ملن ٿا ۽ ان دور ۾ قرآن جو سنڌي ۾ ترجمو ڪرڻ جا مثال پڻ ملن ٿا، پر سنڌ جي ليکڪن جي گھڻائي انهن کي سنڌي ادب جو دور نٿا ڪوٺين. چيو وڃي ٿو ته ڪو سنڌي مائهو بغداد ويو ۽ اتي يحيٰ بن برمڪيءَ جي روبرو هڪ جملو ”اره بره ڪنڪره، ڪرڪري مندرا“ پڙهيائين. هن جملي بابت ڪيترن ئي ماهرن جا تحقيقي مقالا ڇپجي چڪا آهن ۽ اڪثر ماهرن جي اها راءِ آهي ته اهو جملو ڪنهن آفريقي ٻولي جو آهي. جيڪو حضرت بلال رسول ڪريم صلي الله عليه وسلم جي شان ۾ چيو هيو. انهي دور ۾ ابو علي سنڌي جو ذڪر پڻ ملي جنهن جي لاءِ چيو وڃي ٿو ته پاڻ بايزيد بسطامي جا پڻ استاد هئا.
سومرن جو دؤر (1024ع کان 1351ع)
سنڌي علم و ادب جي تاريخ جي مطالعي مان خبر پوي ٿي ته سنڌي ادب جو بنياد ۽ اوسر وارو باقاعده دور سومرن جي دور کي سمجهيو وڃي ٿو. توڙي جو سومرن جي دور ۾ سنڌ جي تعليمي ۽ سرڪاري ٻولي عربي هئي پر سومرا حڪمرانن جي مادري زبان سنڌي هجڻ سبب ان دور کي سنڌي ٻولي جي تعمير ۽ توسيع وارو دور تصور ڪيو ويندو آهي. سومرون جي دور کان وٺي مير جي دور جي خاتمي تائين، جيئن ته سنڌي ٻولي جي صورتخطي موجود نه هئي، ان لاءِ ان وقت سنڌي ڪتاب يا نسخا ديوناگري، خواجڪي سنڌي يا ٻين لپين ۾ لکيا ويندا هئا.
ڳاهه
ڳاهه سنڌي شاعري جي هڪ قديم صنف آهي، جنهن کي سنڌي بيتن جي اوائلي صورت قرار ڏنو وڃي ٿو. ڳاھ فني لحاظ کان دوهو صنف جي صورت آهي.اها صنف مختلف داستانن ۾ ڏسڻ ۾ اچي ٿي، ڳاهه هڪ قسم جا واقعاتي بيت آهن جيڪي داستان يا ڳالھ دوران وچ ۾ چيا ويندا هئا. ڳاهون سومرن جي دؤر کان شروع ٿيل ڀانئنجن ٿيون. هن دور ۾ ڀاڳُو ڀان يا ڀاڳوند ڀان ۽ سمنگ چارڻ ڳاهه جا بادشاهه شاعر هئا، هيءُ ڳاهه صنف جا موجد به ڪوٺيا وڃن ٿا. ڳاهه لاءِ مشهور ٻه رهيا آهن، هڪ ڳاهه هندي جي ”دوهي“ کان الڳ آهي ۽ ساخت ۾ هڪ نج سنڌي دوهو آهي. ٻيو، ڳاهه راجستان جي صنف لوڪ گاٿا جي ڦريل صورت آهن. آڳاٽي زماني ۾ جيئن ته ماڻهن وٽ لکڻ پڙهڻ جي سهولت نه هئي ان لاءِ ماڻهو واقعن کي شاعري ذريعي بيان ڪندا هئا ۽ ان کي بعد ۾ ڳاهه جو نالو ڏنو ويو. ڀاڳو ڀان جي چيل هڪ ڳاھ جو مثال: پيءُ پُڄاڻا پاڳڙي، دودا ڀانءِ مَ راند. سڱ نه ڏجن مڱيا، مڱيا ڏجن ڏاند.
گيت
سومرن جي دور ۾ شروع ٿيل ذڪر ۽ سماع سهرو ڳيچ يا گيت جا سلسلا رهيا. سنڌ ۾ اصل ۾ سهرو پر ان کي ڳيچ يا گيت به چئبو جيڪي سومورن جي دور جون مقبول صنفون آهن. سومرن جي زماني ۾ جيڪو سماع ڳايو ويندو هو ان جي قسم کي گيت چيو ويندو آهي. سنڌي گيت جي پهرين شاعره مائي مرکان شيخڻ کي سڏيو وڃي ٿو، جيڪا پڻ سومرن جي دور جي شاعره هئي.
گنان
گنان اسماعيلي فرقي جي بزرگن جي مذهبي شاعري آهي، جيڪا سومرا دور ۾ سنڌ اندر شروع ٿي.اسماعيلي داعين مقامي ماڻهن ۾ تبليغ لاءِ مقامي ٻولي جو سهارو ورتو. پير صدرالدين اسماعيلي پهريون مبلغ هو جنهن جا گنان خواجڪي سنڌي ۾ لکيل آهن. گنان سنسڪرت جي لفظ گيان مان نڪتل آهي. گنان قديم سنڌي نظم جي هڪ صنف آهي. گنان جي شروع ۾ هڪ وراڻي ٿيندي آهي، جيڪا هر بند جي پوري ٿيڻ کان پوءِ دهرائي ويندي آهي. گنان کي سنڌي وائي ۽ ڪافي جي پاڙ پڻ چيو ويندو آهي.
رومانوي داستان
سومرا دؤر سنڌي رومانوي داستانن جي حوالي سان انتهائي اهم دؤر آهي. سنڌ جي عام مقبول ڪھنن قصن ۽ عشقيه داستانن جي عنوان تي غور ڪرڻ سان معلوم ٿيندو ته، انھن مان گھڻن جو بنياد سڌو، سومرن جي دور واريءَ سرزمين ۾ لڳل نظر ايندو. سنڌ جا رومانوي قصا ۽ رزميه داستان، ھن دور جا لافاني يادگار آھن. عمر مارئي، ليلا چنيسر، مومل راڻو ۽ دودو چنيسر، ھن زماني جا اھي تمدني ۽ ادبي پھلو آھن جن کي سنڌ جي ادبي تاريخ ۾ وڏو مقام حاصل آھي. سومرا دور جا رومانوي قصا اڄ جي سنڌي ادب جو وڏو سرمايو آهن، جيڪي تمثيل طور اڄ تائين پڻ رائج آهن.
سمن جو دؤر (1352 کان 1524)
سمن جي دور جي حڪومت 1350 کان 1520ع تائين هوي سمن جي دور ۾ شيخ حماد،اسحاق آهنگر،مخدوم احمد ڀٽي،قاضي قاضن،عيسي لنگوٽي،شيخ لاڏ جيو شاعر هئا.سمن جي دور ۾ مخدوم جعفر بوبڪائي به وڏو عالم هو. سمن جي دور ۾ سنڌي شاعري جي صنف ڳاهن ء عشقيه داستان جي شروعات ٿي.سمن جي دور جو مشهور شاعر قاضي قاضن هيو هن دور جي شاعرن جو ذڪر ڪلهوڙن جي دور ۾ لکيل ڪتاب تحفته الڪرام ۾ ملي ٿو سمن جي دور جو عشقيه قصو نوري ڄام تماچي جي داستان آهي.
رومانوي داستان
هن دور جو مشهور رومانوي داستان نوري ڄام تماچي جو آهي، رومانوي داستان اڪثر افسانوي هوندا آهن، پر نوري ۽ ڄام تماچي جو قصو محض افسانو ڪونهي، بلڪه اهو هڪ نيم تاريخي داستان آهن، جنهن ۾ تماچي جي شخصيت تاريخي آهي، جڏهن ته نوري جي شخصيت حقيقي پر پسمنظر افسانوي آهي. هي داستان اڄ به سنڌي نثر توڙي شاعري ۾ وڏي اهميت رکندڙ آهي.
شاعري
سنڌي بيت جن جي شروعات سمن جي دور ۾ ٿي تن ۾ هندي ڏوهيڙي جي ڪافي اثر هيو. شيخ حماد، اسحاق آهنگر ۽ درويش راڄو سمن جي حڪومت ۾ سنڌي ۾ بيت چوندا هئا. ماموئي جا بيت، پيشن گوئي جي صورت ۾ چيل آهن.
ارغون(1520–1554)
thumb|left|250px|سنڌي ڪتاب ارغون دور ۾ سنڌ اندر تعليم جي لاءِ مدرسن جو وڌو ڄار وڇايو ويو، جنهن سبب سنڌي کان وڌيڪ فارسي ٻولي رائج ٿيڻ لڳي، سنڌي عالم به بيت، ڪتاب فارسي ۾ لکڻ لڳا، ۽ ان دور ۾ سنڌ علمي ۽ ادبي حوالي سان ايران جو ڏيک ڏيڻ لڳي. سنڌي عالمن پاران ان وقت تمام گھٽ ادب سنڌي ۾ سرجهيو ويو، آئين اڪبري، تاريخ طاهري، تاريخ معصومي ۽ ٻيا سوين ڪتاب سنڌي عالمن فارسي ۾ لکيا. هن دور ۾ قاضي قاضن جهڙن سنڌي عالمن فارسي سان گڏ، سنڌي بيت چيا ۽ تحرير ڪيا، جيڪي بعد ۾ شاهه عبدالڪريم بلڙي واري جي ڪلام سان گڏ هٿ آيا.
شاعري
ارغون دور ۾ سنڌي شاعري مٿان هندوستاني ڏوهيڙي جو اثر گھٽجي ويو ۽ فارسي جي ڪلام جو اثر مٿس حاوي ٿي ويو. سمن جي ڏينهن ۾ ايراني شعر (فارسي) جو اثر يعني بحر، قافيه ۽ تشبيهون اثر سنڌي شاعري مٿان تمام گھٽ هو. ايراني شاعر ۽ عالم ارغون دور ۾ سنڌ آيا ۽ علمِ عروض، بحر ۽ قافيه جون بندشون فارسي شعر مان سنڌي شاعري ۾ داخل ٿيون. هن دور ۾ جيڪا سنڌي شاعري هئي، ان کي ڪجهه تحريري صورت جا بنياد فرهام ڪندڙ قاضي قاضن هو. قاضي قاضن جو ديوان فارسي ۾ به آهي، پر هن جي سنڌي بيتن جو اثر شاهه عبدالڪريم بلڙي واري تي حاوي رهيو، بعد ۾ اهو اثر شاهہ عبداللطيف ڀٽائي ۽ سامي تي به حاوي رهيو.
هن دور ۾ سنڌي شاعري ۾ وڏو نالو شاهه عبدالڪريم بلڙي واري جو آهي، شاهه صاحب پنهنجي شاعري لکڻ نه ڏيندو هو، پر سندس وفات کان ڇهه سال پوءِ ميان محمد رضا فارسي ۾ بيان العارفين نالي ڪتاب لکيو، جنهن ۾ هن شاهه صاحب جا 107 بيت لکيا، جن مان 96 سنڌي ۽ 11 پارسي بيت شامل آهن. هن جي شاعري ۾ مثنوي رومي جو اثر ويٺل هو، پر هن ڪافي بيت الڳ انداز ۾ چيا. هن دور جي سنڌي شاعري جو اثر اڳتي هلي شاهه عبداللطيف ڀٽائي تي پڻ ٿيو، جنهن جو بلڙي واري سان عقيدت جو رشتو هو.
مغل (1520ع کان 1599ع)
سنڌ تي مغل دور 1520ع کان به اڳ تيمور لنگ منگول کان قائم هو پر مستحڪم نه پئي رهيو. ترخان ۽ ارغون خود مغل سلطنت پاران صوبيدار طور مقرر هئا. 1599ع کان پوءِ اورنگزيب جي زماني تائين به مغل حڪمراني جو سنڌ تي اثر رهيو،ارغون ۽ ترخان دور ۾ڄاڻايل ادب مغل دور ۾ به شامل ڪيو ويندو آهي. هن دور ۾ ميون شاھ عنايت رضوي نصر پوري بيت ۽ وائي جي صنفن جو تمام وڏوشاعر ٿي گذريو جنهن جو شاهه عبداللطيف ڀٽائيءَ تي گھرو اثر پيو.
تنقيدي ادب
سنڌي ادب ۾ تنقيد جي صنف جي شروعات ڪلهوڙا دور مان ٿيل ڀائنجي ٿي، جنهن ۾ قاضي قاضن، جنهن پهرين دفعي شاعري ۾ مرشد لاءِ جوڳي جو لفظ استعمال ڪيو هو، ان سٽ تي ابو الحسن تنقيدي بيت لکيو. ان کي سنڌي ۾ پهريون تنقيدي ادب ڪوٺجي ٿو. هي بيٽ رهن ريت هئا: جوڳيءَ جاڳايوس، ستو هوس ننڊ ۾ تَهان پوءِ ٿيوس، پريان سندي پيچري. (قاضي قاضن)
نه جوڳي ست عارف نه سمني گهي، شده هريک ملحد و گمرهي. (ابوالحسن)
ٽالپرن جو دؤر (1783ع کان 1843ع
تالپر دور به سنڌي ادب جو اهم دور آهي. هن دور ۾ ڪافي جي صنف عروج ماڻيو ته مرثيو، نوحو، مثنوي، قصيدو، سلوڪ جهڙين شاعري جي صنفن مقبوليت ماڻي. سچل سرمست، سيد ثابت علي شاهه، سامي وغيره ٽالپر دور جا اهم شاعر ليکيا وڃن ٿا.
انگريزن دؤر (1843 کان 1947)
انگريزن سنڌ ۾ 1843ع ۾ پير پاتو ۽ ڏهه سال کين سنڌي الف _ ب ٺاهڻ ۾ لڳا. يعني 1853ع کان انگريزن “باب نامي” جي نالي سان هڪ ٻاراڻو ڪتاب شايع ڪرائي نئين سنڌي ادب جو بنياد وڌو. سال 1843ع تائين سنڌي ادب ۾ ڪوبه ناول لکيو ڪونه ويو. جيڪڏهن ڪو لکيو به ويو ته ان جو نام و نشان به ڪونه آهي.
ناٽڪ / ڊرامو
thumb|کاٻو سنڌ ۾ ناٽڪ جي تاريخ اوڻويهين صدي عيسوي جي وچ ڌاري سهيڙجڻ شروع ٿي. 1854ع ۾ رايل ٿيئٽر ڪراچي سنڌي ناٽڪ جي ميدان ۾ پهريون قدم هو. اهڙي ريت ماڻهن ۾ ناٽڪ ڏسڻ، لکڻ ۽ پيش ڪرڻ جي دلچسپي وڌڻ لڳي. اوائلي ناٽڪ ڌرمي نوعيت جا ۽ ڪتابي صورت تائين محدود رهيا. شاعر امام بخش خادم پاران 1879ع ۾ لکيل ناٽڪ ”هير رانجهو“، مرزا قليچ بيگ جي طبع زاد ۽ ترجمو ٿيل ناٽڪ ”خورشيد“ سنڌي ناٽڪ جي بنياد سمجهيا وڃن ٿا.
1880ع کان 1920ع کي سنڌي ناٽڪ جو پهريون دور ڪوٺيو وڃي ٿو، 1894ع تائين سنڌي ناٽڪ صرف لکڻين جي صورت ۾ موجود هئا، جن کي بعد ۾ اسٽيج جي زينت پڻ بڻايو ويو. سنڌي ناٽڪ جيڪو پهريون دفعو ڪنهن اسٽيج ۾ پيش ٿي اها ڄيٺانند کلڻداس ڀرياڻيءِ جو ”نل دمينتي” هئي. انهي دور ۾ سنڌ ۾ ناٽڪ منڊلين ۾ سنڌ ڪاليج ناٽڪ منڊلي، ڪراچي، ڌرم اپڪار ڊرئيميٽڪ سوسائٽي، شڪارپور، بندي ماترم ناٽڪ منڊلي، حيدرآباد ۽ چانڊڪا ايميچوئرس ڊرئيميٽڪ سوسائٽي، لاڙڪاڻو وغيره ڪافي شهرت ماڻي.
بنون سب ڊويزن
thumb|بنون تعلقو بنون تعلقو (Bannu subdivision) اڳوڻن قبائلي علائقن ۾ اھڪ اھم انتظامي ايڪائي آھي. ھي تعلقو ضلعي بنون جو حصو آھي، ھن جي سرحد اوڀر ۾ ضلعي ڪرڪ سان ملي ٿي. ھن جي اتر ۾ لڪي مروت تعلقو، اولھ ۾ اتر وزيرستان ۽ ڏکڻ ۾ ڏکڻ وزيرستان واقع آھن.
سنڌي ادب
ناٽڪ / ڊرامو
سنڌي ناٽڪ جو ٻيو دور 1920ع کان شروع ٿي ٿو، جتي ناٽڪ جي فن ۾ وڌيڪ گھرائي آئي، جنهن ۾ پهريان ٻه ناٽڪ گلاب جو گل ۽ موتئي جي مکڙي خانچند درياڻي لکيا.
ناول
سنڌي ادب ۾ ناول جي صنف، انگريزي ادب ذريعي داخل ٿيو. 1854ع ۾ انگريزن طرفان ايسپ جي آکاڻين جو سنڌيءَ ۾ ترجمو قاضي غلام حسين کان ڪرايو ويو. جلد ئي ”ڀنڀي زميندار جي ڳالهه“ نالي هڪ ننڍو قصو شايع ڪرايو ويو. انهي ترجمي ۽ قصي کي سنڌي ناول نويسيءَ جو سنگ بنياد سمجهيو وڃي ٿو. سنڌي ٻولي جو پهريون ناول ”راسيلاس“ آهي جيڪو ساڌونولراءِ ۽ منشي اڌا رام گڏجي لکيو هو. جيڪو 1870ع ۾ سنڌيءَ ۾ ترجمو ٿيو. ان کانپوءِ 1888ع ۾ مرزا قليچ بيگ ”دلارام“ ناول لکيو، جيڪو سنڌي ٻوليءَ جو پهريون ناول ليکيو وڃي ٿو ۽ 1890ع ۾ ٻيو ناول ”زينت“ لکيو ويو. جنهن ۾ ٻارن جي پرورش ۽ صحت ۽ اصول ٻڌايا ويا آهن. هن دؤر جي معياري طبعزاد توڙي ترجمي ٿيل ناولن ۾ لعل چند امرڏنو مل جا ’چوٿ جو چنڊ‘ (1906ع)، ’سون ورنيون دليون‘ (1925ع)، ڀيرومل مهرچند آڏواڻيءَ جو ’وريل نعمت‘ (1915ع)، ڊاڪٽر گربخشاڻيءَ جو ’نورجهان‘ (1916ع)، خليق مورائيءَ جو ’سندري‘ (1923ع)، عبدالرزاق ميمڻ جو ’جهان آرا‘ (1931ع)، نارائڻداس ڀمڀاڻيءَ جا ’غريبن جو ورثو‘ (1946ع)، ’مالهڻ‘ (1946ع) ۽ ’ودوا‘ (1943ع) ۽ آسانند مامتورا جو ’شاعر‘ (1941ع) قابل ذڪر آهن. 1923 ڌاري هندوستان ۾ آزادي جي تحريڪ زور وٺڻ لڳي ته سنڌي ناول جي دنيا ۾ سياسي ناولن جو وجود اچڻ لڳو. سن 1939ع کان وٺي محمد عثمان ڏيپلائيءَ باقاعدي هڪ تاريخي ناولن جو سلسلو شروع ڪري ڏنو جو اڳتي هلي رساله عبرت جي سلسلي ۾ تبديل ٿيو. ساڳئي زماني ۾ شڪارپور طرف برڪت علي آزاد ۽ شيخ اياز ۽ ڪراچي مان باغي ساهتيه وارن به چڱا ترقي پسند ناول شايع ڪيا.
بنون سب ڊويزن
حوالا
زمرو:1970ع ۾ ٺھيل ملڪ ۽ علائقا
سنڌي ادب
افسانو
سنڌي ادب ۾ افساني جي صنف 1914ع ڌاري انگريز دور ۾ شروع ٿي آهي. ڪوڙو مل پهريون سنڌي هو، جنهن افسانا لکڻ شروع ڪيا. هن اول بينگالي ليکڪ بنڪم چندر چئٽرجي جي افسانن جو سنڌي ۾ ترجمو ڪيو. 1914ع ۾ سنڌي ساهت سوسائٽي جا رسالا شايع ٿيڻ لڳا، جن ۾ مختصر افسانا اچڻ لڳا. 1940ع تائين افساني جي هن دور کي ترجمن وارو دور ڪوٺيو وڃي ٿو جتي گھڻي ڀاڱي ٻين ٻولين جا افسانا سنڌي ۾ ترجما ڪيا ويا، هن دور جي مشهور افساني نگارن ۾ ڄيٺمل پرسرام، لالچند امر ڏنو مل، پرڀداس ڀيرو مل، ۽ محمد عثمان ڏيپلائي کي چيو ويندو آهي. 1947ع انگريز راڄ جو آخري دؤر آهي. هن عرصي ٻين سڀني صنفن کان افسانا گهڻا شايع ٿيا. هن دور ۾ آزاديءَ جي تحريڪ ننڍي کنڊ ۾ عروج کي پهچي چڪي هئي، ان ڪري 90 سيڪڙو افسانن ۾ آزاديءَ جو جذبو ڪار فرما هو. هن ئي وقت سنڌي افسانن ۾ سوشلزم ۽ ڪميونزم جو اثر پيو.
مضمون
سنڌي ادب ۾ مضمون لکڻ جي شروعات انگريز دور کان پوءِ ٿي. سنڌ جي صحافت جي شروعات کان پوءِ مضمونن لکڻ جو رواج پيو. معين الاسلام ۽ سنڌ سڌار جي مطالعي مان معلوم ٿيندو ته علم و ادب جا جيڪي به شعبا وجود ۾ آيا ۽ ترقيءَ جي منزل تي رسيا، تن ۾ انهن اخبارن ٻين سڀني وسائل کان گهڻو ڪم سر انجام ڏنو. مضمون جو اوائلي دؤر اُڻويهين عيسوي صدي جي نصف کان شروع ٿئي ٿو ۽ ويهين صديءَ جي ابتدا ۾ ان جو اختتام ٿئي ٿو. جوت اخبار مسلسل 50 سالن تائين سنڌي صحافت ۽ ادب جي آسمان تي چمڪندي رهي. هن اخبار ۾ گهڻا مضمون، ان جي ايڊيٽر پرمانند ميوارام جا شايع ٿيندا هئا. جوت، پرڀات ۽ سرسوتي مخزنن ۾ جن ٻين مضمون نگارن جا مضمون شايع ٿيا هئا، تن ۾ ايم ٽي گدواڻي، ريواچند آڏواڻي، ڀائي شامنداس، راءُ صاحب اُڌارام ۽ ٻين جا نالا اچي وڃن ٿا. ديوان نولراءَ 1890ع ۾ سڌار سڀا قائم ڪئي هئي. ان جي زير سايي هڪ مخزن سرسوتيءَ نالي سان جاري ڪيائين. جنهن ۾ اخلاقي، جسماني، مذهبي ۽ تعليمي نوعيت جا مضامين شايع ٿيندا هئا. ڪجهه عرصي بعد انهيءَ مان چونڊ مضامين ڪٺا ڪري هيري جون ڪڻيون نالي هڪ ڪتاب ڇپايو ويو. مرزا قليچ بيگ جون مضمون نگاريءَ ۾ ڪوششون قابل قدر آهن. جيئن جيئن مضمونن ۽ مقالن لکڻ جو رواج وڌيو، تيئن تيئن اخبارن ۽ رسالن ۾ مضمونن کي ئي مناسب ۽ مستقل جاءِ ملڻ لڳي. ان دؤر جو ٻيو برک صحافي مولانا دين محمد وفائي آهي، جيڪو جدا جدا وقتن تي صحيفئه قادريه، الڪساشف، توحيد ۽ الوحيد جو ايڊيٽر ٿي رهيو. هن جا مضمون زياده تر مذهبي هوندا هئا، مگر چند ادبي ۽ سياسي مضمون پڻ لکيائين. حڪيم فتح محمد سيوهاڻي جا مضامين اڪثر و بيشتر اخبارن ۾ ڇپبا رهندا هئا، جي تاريخ، مذهب ۽ سياست تي هوندا هئا. جڏهن بمبئي يونيورسٽيءَ طرفان مئٽرڪ لاءِ سنڌيءَ کي لازمي سبجيڪٽ ۽ بي. اي لاءِ اختياري سبجيڪٽ قرار ڏنو ويو، تڏهن هن صنف اڃا به گهڻي ترقي ڪئي. جدا جدا ڪورسن جي مناسبت سان ڪيترائي سنڌي نثر ۽ نظم جا انتخاب شايع ٿيا، جن ۾ چونڊ سنڌي نثر ۽ چونڊ سنڌي نثر و نظم ڪافي مشهور آهن.
ناٽڪ / ڊرامو
گڏيل هندوستان ۾ سنڌي ناٽڪ ۽ منڊلين جا ڪرتا ڌرتا هندو هوندا هئا، جيڪي ورهاڱي کان پوءِ هندوستان لڏي ويا، جنهن سبب سنڌي ناٽڪ کي ڪاپاري ڌڪ رسيو. لڏي ويل سنڌي هندن هندوستان ۾ وڃي ناٽڪ پيش ڪيا جڏهن ته سنڌ ۾ پروفيسر لطف الله بدوي، پروفيسر اڪرم انصاري، پروفيسر عبدالعلي قلباڻي ۽ پروفيسر مير محمد ڀيو جي ڪوششن سان تعليمي ادارن ۾ ڊرئيميٽڪ سوسائيٽيون برپا ٿيون، جن جي ذريعي سنڌي ناٽڪ جو بقا ممڪن ٿي. 1980ع يعني سنڌ ناٽڪ جي سو سالا جشن تائين، پاڪستان ۽ انڊيا ۾ (ورهاڱي کان پوءِ) 75 کان وڌيڪ منڊليون سنڌي ناٽڪ لاءِ قائم ڪيون ويون.
مضمون
ورهاڱي کان پوءِ جن اديبن هن ميدان ۾ قدم رکيو آهي، تن ۾ ڪريم ڏنو راڄپر جو نالو خاص طرح سان ورتو وڃي ٿو. هن جا ڪيترائي مضمون نئين کيتي رسالي ۾ شايع ٿيا هئا. عطا حسين شاهه موسوي پڻ هن دؤر جو هڪ بهترين مضمون نگار ٿي گذريو آهي. هن جي مضمونن جو هڪ مجموعو ڪچ ڪوڏيون آهي، جنهن کي ادبي حلقن ۾ گهڻي شهرت حاصل آهي.
حوالا
زمرو:سنڌي ادب زمرو:سنڌي ٻولي
فيليپي ششم (هسپانيه)
فلپ ڇھون يافيليپي ششم (Felipe VI) (تلفظ:, ) اسپين جو بادشاھ آهي۔ هو پنهنجي والد شاھ خوان ڪارلوس پهريون جي دستبرداري کان پوء 19 جون، 2014 تي تخت تي ويٺو۔
حوالا
زمرو:1968ع جون پيدائشون زمرو:1968ء جون پيدائشون زمرو:جيئرا ماڻهو زمرو:حيات شخصيتون زمرو:رومن ڪيٿولڪ مطلق العنان زمرو:زنده شخصيتون
ايبرڊين
تاريخ
ايبرڊين واري علائقي ۾ پھريون انساني وسنديون اڄ کان گھٽ ۾ گھٽ 8000 سال اڳ قائم ٿيون. ايبرڊين جو موجودہ شھر ٻن پراڻين وسندين جي ميلاپ سان وجود ۾ آيو آھي. انھن مان ھڪ وسندي ڊون نديءَ جي ڪناري تي آباد ھئي جنھن کي ھاڻي پراڻو ايبرڊين ڪوٺيو وڃي ٿو. ٻي وسندي ڊي نديءَ جي ڪناري تي مھاڻن جو ھڪ ڳوٺ ھئي جيڪو ھاڻي نئين ايبرڊين جو حصو آھي. شھر جو وڏو حصو ايبرڊينشائر (Aberdeenshire) ڪائونٽي ۾ شامل آھي جڏھن تہ ڏکڻ وارو ٿورو حصو ڪنڪارڊائينشائر (Kincardineshire) ڪائونٽي جو حصو آھي. پراڻي ايبرڊين جو بنياد 580ع ڌاري پيو جنھن کي 1336ع ۾ انگريزن حملو ڪري تباھيءَ جي ڪناري تي پھچائي ڇڏيو ھو. 1489ع ۽ 1498ع وارن معاھدن تحت ھن وسنديءَ کي آزادي ڏني وئي ۽ ھن جو انتظام گرجاگھر جي پادرين حوالي ڪيو ويو. موجودہ شھر جو بنياد 1891ع ڌاري پيو. ٻي عالمي جنگ ۾ جرمنيءَ طرفان ھن شھر تي 32 حملا ڪيا ويا. سڀ کان موتمار حملو 21 اپريل 1943ع ۾ ٿيو جنھن ۾ 98 عام شھري ۽ 27 فوجي اجل جو شڪار ٿيا ۽ 9668 گھر ڊھي پٽ ٿي ويا.