cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
چوڪ ملڪ مان
چوڪ ملڪ مان جاني بيگ جي اميرن مان هڪ جو نالو ملڪ امان هو. ٺٽي جو اهو چوڪ سندس نالي سان مشهور ٿيو. شايد انهيءَ چوڪ جي قريب ئي سندس گهر هو، تنهنڪري چوڪ جي ڏانهنس نسبت ٿي. اصل نالو ”چوڪ ملڪ امان“ هو، ليڪن گهڻي استعمال سبب وچ وارو الف نڪري ويو، باقي ”ملڪ مان“ وڃي رهيو. پير شاهي ٺٽي جو وڏو مشائخ هو، ۽ 963هه ۾ گوا جي عيسائين هٿان شهيد ٿيو، ان کي انهيءَ چوڪ جي سامهون دفن ڪيو ويو. جتي دفن ٿيو اهوئي سندس گهر هوندو هو، اهو چوڪ قانع جي ڏينهن تائين به هو (1181هه). اهو چوڪ محلي ڀائي خان ۾ هو، ڇاڪاڻ ته پير شاهيءَ جي مزار جو ذڪر شيخ محمد اعظم محلي ڀائي خان جي تحت ڪيو آهي.
اورنگي کان منگهو پير تائين قديم ماڳ
زمرو:تاريخ زمرو:سنڌ زمرو:ڪراچي زمرو:تاريخي ماڳ
سيچيليس
سيشلز، سيليڪاز، سيچلز آفريڪا کنڊ جي اوڀر طرف صوماليا واري سمنڊ ۾ واقع 115 ٻيٽن تي مشتمل ھڪ آفريڪي ملڪ آھي جنھن جي گادي جو هنڌ وڪٽوريا آهي. ملڪ جي سرڪاري ٻولي ڪريئول ,انگريزي ۽ فرينچ آھي. ملڪ جي 90 سيڪڙو آبادي رومن ڪيٿولڪ ۽ 8 سيڪڙو پروٽيسٽنٽ آهي. ھن ملڪ جي اولھ ۾ زنجبار جو ٻيٽ ڏکڻ ۾ ماريشس واقع آهي. ھن ملڪ جي آبادي 86525 آهي ۽ آبادي ۾ آفريڪا جو سڀ کان ننڍڙو ملڪ آهي.
علي بھار
ديھ علي بھار سنڌ جي ضلعي قمبر شهدادڪوٽ جي نصيرآباد تعلقي جي ھڪ ديھ جو نالو آهي جيڪا لاکاٽ تپي ۾ واقع آهي. ديھ جو اھو نالو ڳوٺ بھار ملاڻو جي نالي تان ورتل آهي. بورڊ آف روينيو جي پراڻن نقشن م ڪٿي ڪٿي ان ديھ جو نالو علي بحر لکيل آهي.
تاريخ
بورڊ آف روينيو سنڌ جي رڪارڊ ۾ موجود 1881ع واري ھن ديھ جي نقشي مطابق ھن ديھ ۾ ڳوٺ ھاشم، شيخن جو ڳوٺ، ڳوٺ بھار ملاڻو جنھن سان لڳولڳ ڳوٺ خيرمحمد ملاڻو، ڳوٺ گوڌو کھاوڙ، ڳوٺ گنھور خان واقع ھيا. ان وقت ھي ديھ تپو لاکا، تعلقو وارھ ۾ واقع ھئي. ھاڻي ھن ديھ ۾ ڳوٺ بھار ملاڻو، ڳوٺ شيخ مرکنڊ، ڳوٺ غلام نبي ڦلپوٽو معروف آھن.
جاگرافي
ھن ديھ جي اتر ۾ ديھ ٿرڙي ھاجران، اوڀر ۾ ديھ ڦيڪراٺو، اولھ ۾ ديھ بشارت کھاوڙ ۽ ڏکڻ ۾ ديھ جلباڻي واقع آهن. ھن ديھ جي مڪمل روينيو سروي ٿي آهي.
آبادي
2017 جي آدمشماري مطابق ھن ديھ جي ڳوٺن جي ڪل آبادي 2,262 ھئي جيڪا 277 خاندانن تي مشتمل ھئي. .
قنڌار
ڪندهار، گنڌار، قندھار ڏکڻ افغانستان ۾ ھڪ شھر ۽ قندھار صوبي جو گاديء جو هنڌ آھي
حوالا
زمرو:سلڪ روڊ سان گڏ آباد هنڌ زمرو:صوبي قنڌار جون آباد جڳهيون
ٽوڙهي ڦاٽڪ
17-آڪٽوبر سنڌ جي تاريخ جو اهو ڏهاڙو آهي، جنھن سڄي سنڌ کي سياسي طرح لوڏي ڇڏيو هو. جنهن ۾ شاگردن کي محافظ اداري جي جوانن گويون ھڻي شھيد ڪيو ۽ ڪيترن کي جيل ۾ وڌو، خاص ڪري سنڌ ۾ شاگرد سياست ۾ 4 مارچ کانپوءِ 17 آڪٽوبر جو ڏهاڙو ڏاڍي اهم حيثيت رهي ٿو. باشعور قوم پنھنجي شھيدن جا ڏهاڙا ملهائي پنھنجي سجاڳيءَ جو ثبوت ڏينديون آهن. ڏهاڙا ملھائڻ جا مکيه ٻه مقصد هوندا آهن، هڪ سبب اهو هوندو آهي ته ان جدوجھد، تحريڪ، واقعي ۽ ان ۾ شامل ڪردارن کي مڃتا ڏجي ته جيئن ايندڙ نسل ان مان اتساهه وٺي، جيئن تاريخ ۾ اهڙي قسم جو ٻيهر ڪو ڪردار ادا ڪري سگهي. ٻيو سبب ان تحريڪ جدوجھد ۽ ان جي خوبين توڙي خامين کي اڳيان رکي مستقبل جي رٿابندي ڪري نيون حڪمت عمليون ٺاهجن، پر هتي اسان وٽ روايتي انداز ۾ ڏهاڙا ملهائي واهه واهه ڪري ٻه ٽي لڙڪ وهائي ماتم ڪري گهر ويهي وڃي آرام ڪجي ۽ بس، نتيجي ۾ سنڌ ۽ قومي فڪر توڙي قومي تحريڪ مثبت رخ اختيار ڪرڻ بجاءِ روايتي انداز ۾ لفاظي ۽ ماضيءَ تي فخر ڪرڻ تائين محدود ٿي وئي آهي.
اچڻ جو مقصد
شاگرد، 17 آڪٽوبر تي پنھنجين اکين ۾ ”مھين جي دڙي“ جي بچاءَ جا خواب کڻي چانڊڪا ميڊيڪل ڪاليج لاڙڪاڻو ۾ ”موئن جو دڙو بچايو“ سيمينار ۾ شرڪت لاءِ روانا ٿيا هيا، ڇاڪاڻ ته انھن باشعور شاگردن ڄاتو ٿي ته مهين جو دڙو سنڌ جي عظمت جو تاريخي دستاويز آهي جنھن جو تحفظ ڪرڻ معنى سنڌ جو تحفظ ڪرڻ آهي. ڇو ته قومون پنھنجي ماضي جي تجربن، مشاهدن ۽ قومي ورثن کي سامھون رکي پنھنجي مستقبل جي اڏاوت ڪنديون آهن.
عوام جو ڪردار
عوام سرڪاري پروپئگنڊا جو شڪار ٿيڻ بدران سڌيءَ طرح سان شاگردن ڏانھن پنھنجون سڀ محبتون لاڳاپي ڇڏيون. اهو ئي سبب آهي جو سڄي سنڌ ڪيترائي ڏينھن ان سوڳ ۾ ورتل نظر آئي ۽ عوام روڊن، رستن، تي احتجاج لاءِ بڻجي نڪري آيو ۽ مرشلا اختيارين جي ڀرپور مزاحمت ڪئي. سڄي سنڌي قوم هن غم، غصي ۽ سوڳ ۾ گڏجي ٻڌي ڏيکاري، جنھن جو سنڌ جي تاريخ ۾ مثال گهٽ ئي ملي ٿو.
17 آڪٽوبر جا شهيد
هن ٺٽي ضلعي جي تعلقي گهوڙا ٻاري جي ڳوٺ درويش ۾ جنم ورتو، سندس پيءُ جو نالو محمد عيسا خشڪ هو. ذهانت جي لحاظ سان سندس هاڪ شروعاتي تعليم کان ملي ٿي، هن پنجين درجي ۾ ذهانت جو امتحان ٺٽي ضلعي ۾ پھريون نمبر کڻي پاس ڪيو ۽ ان کانپوءِ ميٽرڪ توڙي انٽر ۾ اي گريڊ کڻي پاس ٿيو ۽ ان کانپوءِ مھراڻ يونيورسٽي ۾ داخلا وٺي جيئي سنڌ اسٽوڊنٽس فيڊريشن (جساف) جو ميمبر ٿيو، جتي هن جون سياسي سرگرميون عروج تي پھچي ويون. اهو ئي ڪارڻ هو جو سياسي سرگرمين سبب هڪ دفعو ريسٽيڪيٽ ڪيو ويو، تنھن هوندي به هن جي سنڌ لاءِ جذبي، محبت ۾ ذرڙي به گهٽتائي نه آئي.
ذڪريا ميمڻ مھراڻ يونيورسٽي جو شاگرد هيو، هن جو جنم 7 فيبروري 1962ع تي ٺٽي ضلعي جي دڙي شھر ۾ ٿيو، نائين درجي تائين ماڊل اسڪول حيدرآباد ۾ تعليم حاصل ڪيائين، ڏهين درجي ۾ بٺورو هاءِ اسڪول ۾ داخلا ورتائين، انٽر ۾ بھترين پوزيشن حاصل ڪرڻ کانپوءِ مھراڻ يونيورسٽي ۾ داخل ٿيو، جتي جساف جو سرگرم اڳواڻ رهيو. سياسي سرگرمين سبب کيس هڪ دفعو ريسٽيڪيٽ پڻ ڪيو ويو، پر پوءِ اهو آرڊر 1983ع ۾ واپس ورتو ويو، تنھن باوجود هن جون تعيلمي سياسي سرگرميون جيئن جو تيئن جاري رهيون.
نوشھروفيروز ڳوٺ مچر ۾ حزب الله وسطڙو جي گهر ۾ جنم وٺندڙ شهيد امان الله وسطڙي پرائمري تعليم موري ۾، سيڪنڊري تعليم شھدادڪوٽ مان حاصل ڪري سنڌ يونيورسٽي جي جيالاجي جي شعبي ۾ داخلا ورتائين. جساف جو ميمبر ٿيڻ کانپوءِ هن سياسي سرگرميون شروع ڪيون. هن جي جذبي جو انداز سندس هن آخري آٽوگراف مان لڳائي سگهجي ٿو، جنھن ۾ هن لکيو آهي ته،”منھنجي آخري اِڇا آهي ته سنڌ جي آزاديءَ جي جنگ ۾ شھادت ماڻيان.“
حوالا
زمرو:شخصيتون زمرو:سياست زمرو:سنڌ زمرو:پاڪستان زمرو:تاريخ
چوڪ عبدالغني
چوڪ عبدالغني، عبدالغني ڪير هو جنهن جي نالي تي اهو چوڪ مشهور ٿيو، ان جي صراحت ڪٿي به ٿيل ڪانه آهي. اهو چوڪ به ٺٽي جي مشهور چوڪن مان هو. جامع شاهجهانيءَ جي پٺيان اترئين ۽ اولهائينءَ ڪنڊ ۾ رستي تي جيڪا ننڍي مسجد امير خانيءَ جي نالي سان موجود آهي، سا ان زماني ۾ چوڪ مان ۽ چوڪ عبدالغنيءَ جي وچ ۾ هوندي هئي، ۽ جتي مسجد آهي، ان محلي کي ”ڀائي خان جو محلو“ ڪري سڏبو هو. اهي چوڪ يا ته مسجد جي ڏکڻ ۽ اتر ۽ هئا يا وري اوڀر ۽ اولهه ۾، ليڪن قرين قياس اهو آهي ته اوڀر ۽ اولهه ۾ هوندا.
ايٿوپيا
ايٿوپيا ’’ابي سينيا‘‘ جو عربي نالو. تقريباً ھڪ ھزار سال قبل مسيح ڏکڻ عرب جا ٻہ قبيلا جشات ۽ اقغران، احمر سمنڊ پار ڪري ھاڻوڪي ايٿوپيا جي صوبي اريٽيريا ۾ وڃي ڪري آباد ٿي ويا. اتان جي رهاڪن سان ملڻ جلڻ سان ھڪ نئين قوم وجود ۾ آئي جنھن کي حبشان جي نالو ڏنو ويو. پوءِ عرب ان سڄي علائقي کي جيڪو ھاڻي ايٿوپيا ۾ شامل آھي حبشہ چوڻ لڳا.
پھاڙ گنج
يو سي پھاڙ گنج پاڪستان جي صوبي سنڌ جي ضلعي ڪراچي سينٽرل جي تعلقي نارٿ ناظم آباد سب ڊويزن جي ھڪ يونين ڪاميٽي آهي. ان جي اوڀر ۾ يو سي کنڊو ڳوٺ ۽ اتر ۾ نصرت ڀٽو ڪالوني واقع آھن. 2015 جي بلدياتي اليڪشن ۾ ھن يو سي جو چيئرمين دل محمد ۽ وائيس چيئرمين سلطان محمد چونڊجي آيا جن جو تعلق ايم ڪيو ايم پاڪستان سان آھي. آبادي ۾ اردو ڳالهائيندڙ، پٺاڻ، پنجابي ۽ سنڌي آهن. ھن يو سي م باچا خان فلاء اوور چوڪ، منگھو پير روڊ، بنارس ڪالوني، گورنمينٽ ڊگري سائنس ۽ ڪامرس ڪاليج، مولانا عبدالحامد قادري جي مزار، پشتون مارڪيٽ، شاھراھ اورنگي، اورنگي ٿاڻو شامل آهن.
ڪراچي يونيورسٽي ڪيمپس جي ڀرسان قديم آثار
مشهور محقق جناب روف خان موجب، ”ڪراچي يونيورسٽي جي علائقي ۾ صفوران ڳوٺ تائين موهن جي دڙي جي زماني جي هڪ برباد ڳوٺ جا آثار دريافت ٿيا آهن ۽ يونيورسٽي روڊ ڪنٽري ڪلب کان وارو علائقو اين اي ڊي (NED) يونيورسٽي تائين ان زماني جي آڳاٽن سنڌين جو صنعتي علائقو هو. جتي پٿر سان شيون ٺاهيون وينديون هيون. انهن شين ۾ ٿانوَ، رانديڪا، هٿيار ۽ گهرن اڏڻ جو سامان شامل هو، ڪراچي رهندڙ آڳاٽن سنڌين جو هي صنعتي علائقو نه رڳو سنڌ جو پر بين الاقوامي واپار جو مرڪز هو.
گلستان جوهر (Gulistan-e-Jauhar) واري علائقي ۾ جيڪو ڪراچي يونيورسٽيءَ (Karachi University)واري علائقي سان لڳ آهي اڏواتي کوٽائي دوران هتي پٿر جي دور جي انسانن جا ڍانچا مليا آهن. ڪراچي ۽ ان جي ڀرپاسي ۾ قديم قبرن جي باري ۾ جن کي ڪافرن جون قبرون چيو وڃي ٿو ته محققن جو خيال آهي ته اهي يونانين جا آهن، جيڪي سڪندر يوناني جي دور ۾ هتي آيا ۽ اهي يوناني ڪيشيا کان به اڳ هتي سنڌ ۾ آيا هئا.
نصير خان چانگ
نصير خان چانگ المعروف 'شاھ واھ پاڪستان  جي صوبي سنڌ جي ضلعي ٽنڊو محمد خان جي تعلقي  ٽنڊو غلام حيدر جي ھڪ يونين ڪاؤنسل وارو شھر آھي. ان جو پورو نالو يو سي 24 نصير خان چانگ المعروف شاھ واھ  آھي. ھن يونين ڪاؤنسل ۾ چار وارڊ آھن جن مان 4 جنرل ڪائونسلر چونڊبا آھن ۽ ھڪ ضلعي ڪائونسل جو ميمبر چونڊيو آھي جيڪو ضلعي ڪائونسل ۾ يونين ڪاؤنسل جي نمائندگي ڪندو آهي. يونين ڪاؤنسل جا چيئرمين ۽ وائيس چيئرمين پڻ سڌي چونڊ ذريعي عھدو سنٻاليندا آھن. ھن يو سي ۾ اومني گروپ جو اومني پاور پلانٽ پرائيويٽ لميٽيڊ پڻ واقع آهي. يو سي جي حدن ۾ ڳوٺ ڪاڪڙيجي جتي ڪاڪڙيجي ڍنڍ پڻ آهي. ان کان سواءِ ڳوٺ گبول جگسي ۽ ڳوٺ واحد ڏنو جگسي پڻ واقع آهن. اومني واري پاور پلانٽ م واحد ڏنو ميموريل پبلڪ اسڪول پڻ واقع آهي.
پاڪستان سپر ليگ 2019ع
ٽيمون ۽ شريڪ رانديگر
پي ايس ايل 2019ء ۾ 6 ٽيمون شرڪت ڪري رهيون آهن۔ رانديگرن جو اعلان هوڪي ذريعي ٿيندو۔
نمونو (فارميٽ)
6 ٽيمون گروپ مرحلن ۾ 10 ميچ کيڏنديون۔ هر کٽيندڙ تي 2 پوائنٽ، هارجي وڃڻ تي ڪجه نه ۽ ڪوئي نتيجو نه پر 1 پوائنٽ ڏنو ويندو۔ گروپ مرحلن جي پهرئين 4 درجي جون ٽيمون پلي آفز جي لاءِ ڪواليفاءِ ڪنديون۔
ڪورنگي ڪريڪ ھوائي حادثو، 1947
1947ء ڪورنگي ڪريڪ ھوائي حادثو 27 دسمبر 1947ع تي ڪورنگي، پاڪستان ۾ ايئر انڊيا جو جھاز ڪراچي کان بمبئي وڃي رھيو ھو تہ کيس اھو حادثو پيش آيو ۽ اڏام دوران ئي تباھ ٿي ويو جنھن جي نتيجي ۾ جھاز جو سمورو عملو ۽ مسافر ڪل 23 ڄڻا اجل جو شڪار ٿي ويا. پاڪستان جي قيام بعد ملڪ جي حدن ۾ اھو پھريون ھوائي حادثو ھيو.
حوالا
زمرو:تاريخ سنڌ (1947ع-تاحال)
عالي جان واھ
عالي جان واه، اهو واهه ٺٽي جي شهر منجهان يا شهر سان متصل وهندو هو. انهيءَ ئي واهه کي غالبا خانواهه به سڏيندا هئا، ڇاڪاڻ ته معصوميءَ ۽ طاهريءَ ۾ ان جو نالو خانواهه آيو آهي. انهيءَ واهه جي سلسلي ۾ روايت آهي ته اُهو ڄام نظام الدين جي وزيراعظم ۽ سپهه سالار درياه خان شهيد کوٽايو هو، تاڪه انهيءَ جي ذريعي شهر جي آسپاس خواهه ساڪري جون زمينون آباد ٿين.
انهيءَ واهه وٽ، شاهه بيگ سان درياه خان دولهه جو آخري مقابلو ٿيو، جنهن ۾ سنڌ جي سموري لشڪر درياه خان سميت شهيد ٿي ملڪ مٿان سر ڏنو، ۽ شاهه بيگ سنڌ کي انهيءَ جنگ جي ذريعي کٽيو.
شاهه قاسم خان بيگلار جي پٽ ابوالقاسم سلطان، جڏهن مرزا غازيءَ سان بغاوت ڪئي، (1010هه) ان وقت مرزا ڏي نياپو موڪليائين ته تو ۽ منهنجي وچ ۾ ”بارگاه واهه“ جي حد آهي_ هي پاسو منهنجو ۽ پريون پاسو تنهنجو. جيڪڏهن اها ڳالهه تسليم نه آهي ته پوءِ مان ٺٽي پهچي عالي جان واهه کي اچي سرحد بڻائيندس.
مير قانع جي قول مان معلوم ٿئي ٿو ته اهو اوهه قلعـﮧ حاڪم نشين جي اوڀارين دروازي جي سامهون وهندو هو، ڇاڪاڻ ته اڀرندي دروازي کان نواب احمد يار خان (1116_1119هه) ان تي پُل ٻڌرائي هئي
1913ع
فوتگيون
زمرو:1913ع زمرو:سال
الله ڏنو آثار ۽ نل بازار آثار
ڪراچي کان 30 ڪلوميٽر پري ملير واري علائقي ميمڻ ڳوٺ ڊملوٽي روڊ تي نئين بازار جي کاٻي هٿ تي هڪ قديم وسندي جا آثار موجود آهن، جيڪو الله ڏنو جوکيو ڳوٺ جي ويجهو هئڻ ڪري هن جو نالو الله ڏنو آثار ۽ نل بازار آثار ڏنو ويو آهي. هتي 1974ع ۾ کوٽائي ڪئي وئي. قديم آثارن جي ماهر جي تحقيق موجب هي آثار موهن جي دڙي ۽ هڙپا (Harappa) تهذيب جا همعصر آهن. ان کانسواءِ ڊملوٽي جي اوسي پاسي سنڌو تهذيب (Indus Civilization) جا به آثار آهن، جيڪي هڙپا تهذيب سان تعلق رکن ٿا. ٿڌو ندي لڳ کٽو گبول ڳوٺ، ۽ آدم گبول ڳوٺ، لڳ مهير جبل تي ٻاٻرين جا آثار، موئيداڻ ۾ حب ندي جي ڪناري، گڏاپ (Gadap) ۾ ديهه لنگهيجي ۽ ٻولهاڙي جي وڏي علائقي ۾ اهڙا آثار موجود آهن. انهن علائقن ۾ زرتشتي دور جون قبرون به موجود آهن. ملير (Malir) ۾ اهي پراڻي ۽ نئين پٿر جي شروعاتي دور سان تعلق رکندڙ آثار آهن. هتي لوهه ۽ ٽامي جي دور جا به آثار موجود آهن. انهن جي قدامت جو اندازو اٺ کان نو هزار سال آهي. هتان ڪجهه اهڙا به آثار مليا آهن جن جو لاڳاپو آخري برفاني دور سان آهي. ڪراچي ۽ اوسي پاسي ۾ تاريخ جي هر دور ۾ آثار موجود آهن. انهن تي تحقيق جي ضرورت آهي. تحقيق کان اڳ انهن کي محفوظ ڪرڻ نهايت ضروري آهي. ائين نه ٿئي جو انهن جو حشر ۾ شهر اندر ايندڙ آثارن جهڙو ٿئي. هن علائقي کي اهو اعزاز حاصل آهي ته قديم زماني کان وٺي اڄ تائين انساني استعمال هيٺ هلندو اچي.
زمرو:تاريخ زمرو:سنڌ زمرو:ڪراچي زمرو:تاريخي ماڳ زمرو:تاريخي آثار
انٽر سروسز انٽيليجنس
انٽر سروسز انٽیلیجنس (اردو: بین الخدماتی استخبارات، انگريزي: Inter Services Intelligence – ISI) پاڪستان جو پريميئر انٽيليجنس ادارو آهي.
حوالا
زمرو:پاڪستان جي فوج
11 جمادي الاول
موڪلون ۽ ڏڻ
زمرو:جمادي الاول
1896ع
فوتگيون
1896ع زمرو:سال زمرو:گريگورين ڪئلينڊر ۾ ليپ سال
هائير ايجوڪيشن ڪميشن (پاڪستان)
هائير ايجوڪيشن ڪميشن (عام طور تي HEC طور سڃاتو وڃي ٿو) پاڪستان جي حڪومت جو قائم ڪيل قانوني ادارو آهي. ان جا اھم لڇڻ ملڪ ۾ اعليٰ تعليمي ادارن جي فنڊنگ، نگراني، مقرري ۽ تصديق ڪرڻ آھي. اهو 1974 ۾ يونيورسٽي گرانٽس ڪميشن (يو جي سي) جي نالي سان قائم ڪيو ويو ۽ 2002 ۾ ان جي جديد شڪل ۾ آئي. ڪميشن اها اعليٰ تعليمي پاليسي ۽ معيار جي يقيني بڻائڻ، بين الاقوامي معيارن کي پورو ڪرڻ سان گڏوگڏ تعليمي درسگاهن جي رسائي، نوان ادارن جي ترقي ۽ پاڪستان ۾ موجود ادارن جي بهتري جي ذميوار آهي.
نارقي واھ
نارقي واهه، هي واهه پڻ ٺٽي جي ڀرسان اچي لنگهندو هو. اهو لاهوري بندر جي کاريءَ مان نڪرندو هو. ايڏو ڪشادو ۽ اونهون هو، جو منجهانئس وڏا ٻيڙا مال سميت هلي اچي ٺٽي پهچندا هئا، ۽ سمنڊ کان ٺٽي تائين مال جي اچڻ لاءِ اهو به هڪ رستو هو. 963هه ۾ پورچو گيزن جي حملي کان پوءِ، مرزا عيسيٰ ان ۾ وڏا پٿر وجهرائي ان جي گھرائي ختم  ڪرائي ڇڏي، تاڪه ان مان ڪوبه ٻيڙو لنگهي اچي ٺٽي تائين نه پهچي.لاهوري بندر ۽ دڪي جي وچ ۾ ميرزا هڪ قلعو به ٺهرايو، جنهن ۾ مختصر سپاهي نگهبانيءَ لاءِ مقرر ڪيا ويا. ٺٽي جا ماڻهو ان کي نارقي واهه سڏيندا هئا، انهيءَ نسبت جو سبب ڪونه لکيو ويو آهي.
مقدمو
حوالا
زمرو:ادب زمرو:لکت
12 جمادي الاول
موڪلون ۽ ڏڻ
زمرو:جمادي الاول
زابل صوبو
زابل صوبو يا زابل ولايت افغانستان جو ھڪ صوبو آهي جيڪو ملڪ جي ڏکڻ واري پاسي واقع آهي جنھن جي گاديءَ جو ھنڌ قلات شھر آھي. ان جي آبادي اڪثر ٻھراڙي ۾ رھندڙ آھي جيڪا لڳ ڀڳ 289,300 آھي. ھن صوبو پھرين قنڌار صوبي جو حصو ھيو ۽ 1967 م ان کي علحده ڪري صوبائي حيثيت ڏني وئي. تاريخي طور تي ھن صوبي جي علائقي جو نالو زابلستان ھيو.
حوالا
زمرو:افغانستان جا صوبا
مڪتبہ فڪر
مڪتبۂ فڪر (School of thought) فڪر مان مراد ڪنهن علم يا فڪر، نظريي يا انداز فڪر سان واسطو رکندڙ ڄاڻو ۽ پوئلڳ، نظريو، ادارو، دبستان وغيره جن جي سوچ ۽ نقطۂ نظر ساڳيو هجي.
حوالا
زمرو:سائنس
عدم تشدد
thumb|موھن داس ڪرمچند گانڌي عدم تشدد تحريڪ جو باني سمجھيو ويندو آھي جنھن اھنسا جو خيال ڏنو
عدم تشدد: اھنسا: نان وائلنس:Nonviolence:
مھاتما گانڌي جو چوڻ آهي تہ:”هنسا، لفظ جي اکري معنيٰ آهي ”هڻڻ يا ايذاءُ رسائڻ،“ پر رڳو ڪنهن کي ڌڪ هڻڻ هنسا نه آهي. ڪنهن سان ڪو ڊوهه ڪرڻ به هنسا آهي. مطلب ته منين، وچنين ۽ ڪرمين يعني من يا دل سان، وائيءَ يا زبان سان ۽ ڪنهن ڪرم (فعل يا هلت) ڪري، ڪنهن کي ڪو ايذاءُ يا نقصان رسائڻ – تنهن کي ”نسا، چئبو آهي. مهاڀارت جي انوشاسن پرو جي اڌياءَ تيرهين ۾ ڏهن قسمن جا دوش يا پاپ ڄاڻايل آهن، جن کان پاسو ڪرڻ گهرجي. ٽي دوش ڪايا يا سرير جا – ٻئي کي خون ڪرڻ يا ڪوبه ايذاءُ رسائڻ، کوٽي رستي ڌن حاصل ڪرڻ يا وڃائڻ، ۽ پرائي زال سان سنجوڳ ڪرڻ (شلوڪ 3). چار دوش واڻيءَ جا – گندي گفتگو ڪرڻ، شوخ پوڻ، گلا ڪرڻ ۽ ڪوڙ ڳالهائڻ (شلوڪ 4). ٽي دوش من جا ڏ پرائو مال يا پرائي زال تڪڻ، ٻئي کي نقصان پهچائڻ جا گهاٽ گهڙڻ ۽ ٻيا اجوڳ ويچار ڪرڻ ۽ ويدن ۾ نسچو نه ڌارڻ وغيره. اهي دوش (ڏوهه) ڪرڻ آهي ”هنسا“، ۽ انهن کان پاسو ڪرڻ آهي ”اهنسا“
thumb|right|[[پيٽرا ڪيلي جنھن عدم تشدد واري جرمن گرين پارٽي جو بنياد وڌو]] thumb|آمريڪا ۾ عدم تشدد جو پرچارڪ [[مارٽن لوٿر ڪنگ 1963 ۾ واشينگٽن ۾ تقرير ڪندي]]
پاڪستان جو گڏيل قومن ۾ مستقل نمائندو
پاڪستان جو گڏيل قومن ۾ مستقل نمائندو (Permanent Representative of Pakistan to the United Nations)، پاڪستاني وفاق جو سفارتي عهدو آهي، جنهن جو ڪم نيويارڪ ۾ قائم گڏيل قومن جي صدر دفتر ۾ پاڪستان جي نمائندگي ڪرڻ آهي، ساڳي قسم جو الڳ سفارتي عهدو گڏيل قومن جي جنيوا سوئيزرلينڊ واري آفيس لاءِ پڻ مقرر ڪيل آهي.
باليووڊ
بالي ووڊ، بالي وڊ, بالي ووڊ (Bollywood) ، ڀارت جي هندي ۽ اردو فلمي صنعت جي مرڪز کي سڏيو ويندو آهي جيڪو ممبئي شهر ۾ موجود آهي.باليووڊ جو لفظ امريڪي شهر هالي وڊ جي نالو وانگر رکيو ويو آهي جيڪو امريڪي فلمي صنعت جو مرڪز آهي. ممبئي جو آڳاٽو نالو ممٻائي هيو، جيڪو پوءِ انگريز دور ۾ بمبئي سڏجڻ لڳو  انهيءَ ڪري "بالي" جو لفظ ممبئي يا بمبئي تان کنيو ويو آهي. باليووڊ ۾ گهڻي ريت فلمون هندي ۽ اردو ٻولين ۾ ٺهنديون آهن.
پاڪستان جو گڏيل قومن ۾ مستقل نمائندو
اڪثر هن عهدي تي سفارتي خدمتون ڏيندڙن کي ڀرتي ڪيو ويندو آهي، پر ان سان گڏ ميڊيا، قانون سان تعلق رکندڙن کي پڻ هن عهدي تي فائز ڪيو ويندو آهي، هينئر هن عهدي تي مليهه لوڌي فائز آهي.
باليووڊ
حوالا
زمرو:بالي وڊ
پاڪستان جو گڏيل قومن ۾ مستقل نمائندو
حوالا
زمرو:حڪومت پاڪستان
حيدري (نارٿ ناظم آباد)
يو سي حيدري پاڪستان جي صوبي سنڌ جي ضلعي ڪراچي سينٽرل جي تعلقي نارٿ ناظم آباد سب ڊويزن جي ھڪ يونين ڪاميٽي آهي. ھن يو سي م نارٿ ناظم آباد جي بلاڪ ڊي وارو علائقو اچي وڃي ٿو جيڪو حيدري ٿاڻي جي حدن م واقع آهي. ھن يو سي جي اتر م سخي حسن وارو علائقو ۽ اولھ ۾ يو سي فاروق اعظم  واقع آھن. 2015 جي بلدياتي اليڪشن ۾ ھن يو سي جو چيئرمين نديم ھدايت ھاشمي ۽ وائيس چيئرمين محمد شاڪر خان چونڊجي آيا جن جو تعلق ايم ڪيو ايم پاڪستان سان آھي. آبادي جي اڪثريت ۾ اردو ڳالهائيندڙ، پنجابي ۽ سنڌي آهن. ھن يو سي ۾ شاھراھ ھمايون گذري ٿي.
مڪالمو
مڪالمو ، لکت یا گفتگو دوران ڳالهه ٻولهه جي اهڙي ڏي وٺ کي چئجي ٿو جيڪا ڪن به ٻن ماڻهن جي وچ ۾ واقع ٿئي يا ته وري ڪنهن ادبي تصنيف يا ناٽڪ جي صورت ۾ منچ تي پيش ڪئي وڃي. بيانئي يا فلسفياڻي گفتگو توڙي سکيا سرشتي طور تي اولهه جي ادب ۽ روايات ۾ مڪالمي جي شروعات سقراط جي مڪالمن کان ٿيندي نظر اچي ٿي، جن جي ترويج يوناني فلسفي افلاطون ڪئي. جيتوڻيڪ، ان کان به آڳاٽي زماني جي رواياتن ۾ پڻ مڪالما ملن ٿا جهڙوڪ هندستاني ادب.
چناب ندي
چَناب ندي (سنسڪرت: असिक्नी يا चंद्रभागा اسنيني يا چندرابگاھ ؛ هندي: चिनाब canāb ؛ پنجابي: ਚਨਾਬ/چَناب canāb ؛ اردو: چَناب čanāb) هڪ وڏو ندي آهي جيڪا انڊيا ۽ پاڪستان ۾ وهندي آهي ، ۽ 5 وڏن درياهن مان هڪ آهي. پنجاب علائقو
مڪالمو
برک تعليمدان جهڙوڪ پائلو فريري ۽ رامون فليچا به تعليم جي ميدان ۾ اهڙا نظريا ۽ طريقيڪار وضع ڪيا آهن جن سان مساواتي مقالمي کي هڪ تدريسي اوزار يا طريقيڪار طور ڪتب آڻي سگهجي.
4 مارچ شاگرد جدوجهد
4 مارچ شاگرد جدوجهد  يا 4 مارچ تي سنڌ يونورسٽي جي شاگردن پاران هلايل تحريڪ جو ڏينهن جنهن ۾ شاگردن تي پوليس ذريعي حملو ڪرايو ويو. جنرل ايوب خان پنهنجي حمايتي مسرور حسن کي سنڌ يونيورسٽيءَ جو وائيس چانسلر بڻائڻ ٿي چاهيو ۽ بنا ڪنهن سبب ڄاڻائڻ جي ان وقت جي سنڌ يونيورسٽي وائس چانسلر ۽ ناميارو قانوندان حسن علي عبدالرحمان کي وائيس چانسلر جي عهدي تان هٽائڻ ٿي چاهيو. انهيءَ ڪاموري کي وائيس چانسلر بنائڻ ٿي چاهيو جنهن جو علمي ۽ تدريسي پسمنظر نه هو، جنرل ايوب يونيورسٽي ۾ مداخلت سبب سنڌ دوست خيال وارا ماڻهو ان ڳالھ تي ڪاوڙ جي پيا ۽ اهي يونيورسٽي جي ڄامشورو ڪئمپس کان بسن ۾ سورا ٿي حيدرآباد اچي پُرامن احتجاج ڪرڻ لاءِ آيا پئي. بسون جيئن ئي ڄامشوري واري بئراج کان ٿي اڳتي آيون ته انهن کي روڪيو ويو، ۽ پوليس پاران شاگردن تي پهريان لٺ بازي ڪئي وئي ۽ آنسو گئس استعمال ڪئي وئي نيٺ هوائي فائرنگ به ڪئي، نتيجي ۾ ڪيترائي شاگرد زخمي ٿي پيا ۽ ٻه سئو کان وڌيڪ گرفتار ٿيا.
سنڌي قوم پرستي ۾ تيزي ۽ جساف جو بنياد
اتان ئي سنڌي قوم پرستي سان گڏ جساف جو پڻ بنياد پيو
حوالا
زمرو:پاڪستان زمرو:سنڌ زمرو:سياست زمرو:تاريخ زمرو:جي ايم سيد
1958ع
فوتگيون
زمرو:1958ع زمرو:سال
مڪتوبات
مڪتوبات نثري ادب جي ھڪ صنف آھي. ھن صنف ۾ ڪنھن اھم شخصيت، بزرگ، سياستدان، سماجي ڪارڪن يا اديب جا مڪتوبات محفوظ ڪيا ويندا آھن، جن ۾ اهڙي شخصيت جا خط، دستاويز، دستخط، بياض، آٽوگراف ۽ تصويرون وغيره شامل هونديون آهن. صرف خطن تي مشتمل ڪتابن کي مڪتوبات چئبو آهي، جهڙوڪ: ’مڪتوبات الامين‘ ڪتاب ۾ سياستدان امين کوسي جا مختلف شخصيتن کي لکيل خط شامل آهن.
14 جمادي الاول
موڪلون ۽ ڏڻ
زمرو:جمادي الاول
ستلج
ستلج درياء پنجن درياهن جو سڀني کان وڏو آهي ، جيڪي اتر هندستان ۽ پاڪستان ۾ پنجاب جي تاريخي دوري تي هلندا آهن. ستلج ندي کي ستاردي طور سڃاتو وڃي ٿو. اهو سنڌو درياءَ جو اڀرندي ڪنارو حصو آهي ، ڀڪرا ڊيم ستلج ندي جي ڀر ۾ ٺاهيو ويو آهي.
آذربائيجان سوويت سوشلسٽ ريپبلڪ
سوشلسٽ ريپبلڪ جو زوال
ماسڪو جي حڪومت 1969ع ۾ حيدر علييف ڪميونسٽ پارٽي آذربائيجان جو فسٽ سيڪريٽري مقرر ڪيو جنھن معيشيت ۾ اصلاحون آڻي عارضي طور تي بھتري آندي ۽ تيل جي نعم البدل صنعت کي فروغ ڏياريو جن م ڪپھ سرفھرست ھئي. 1982ع ۾ حيدر علييف ماسڪو ۾ ڪميونسٽ پارٽي جي پولٽ بيورو جو ميمبر مقرر ٿيو. ھن 1987ع ۾ ميخائيل گورباچوف جي پرسٽرائڪا واري پاليسي جي مخالفت ڪئي جنھن ڪري کيس جبري طور تي رٽائر ڪيو ويو. 1980 جي ڏھاڪي واري پوئين حصي ۾ گورباچوف جي دؤر ۾ ڪوھ قاف ۾ نگورنو ڪاراباخ واري مسئلي ڪر کنيو،. نسلي تصادم ڪميونسٽ پارٽي جي ڪمزورين کي وائکو ڪري ڇڏيو. گلاسنوسٽ يا اظھار جي آزادي جي پاليسي سان غيرجانبدار اشاعتون ۽ سياسي جماعتون وجود ۾ آيون. آذربائيجان ۾ پڻ پاپولر فرنٽ آف آذربائيجان جيڪا سوشلسٽ ريپبلڪ جي زوال واري وقت اقتدار سنڀالڻ لاءِ تيار ٿي وئي ۽ جلد ئي سوويت يونين کان آزادي جي شروعات ٿي جنھن جي اصل قيادت پاپولر فرنٽ ڪئي
سوويت يونين جي ٽٽڻ کان اڳ جيڪا بيچيني پيدا ٿي ان ۾ ريڊ آرمي آذربائيجان ۾ فوجي ڪاروائي سان آزادي جي مطالبن کي دٻائڻ جي ڪوشش ڪئي جيڪا ڪاروائي 20 جنوري 1990ع تي ڪاري جنوري ۾ تبديل ٿي وئي جنھن ۾ 132 مظاھرو ڪندڙ ۽ باڪو جا ٻيا شھري مارجي ويا.
مڪعب پسندي
مڪعب پسندي (Cubism)، مڪعب پسنديءَ جي تحريڪ فائو وزم (Fauvism) جي رد عمل ۾ پکڙي هئي. هن تحريڪ ۾ شڪلين کي مرڪزيت قرار ڏئي انهن کي ٽڪنڊن ۽ سريکن مٿاڇرن ۾اهڙي طرح ورهايو ويندو هو، جو چونڊيل موضوع جاميٽريءَ جي سلسليوار شڪلين ۾ ڦهلجندو ويندو هو. هيءَ تحريڪ مصوريءَ جي اهم تحريڪ آهي، جنهن جا اڳواڻ پڪاسو ۽ براق هئا.
حوالا
زمرو:20هين صدي جو فن
شٽل ڊپلوميسي
اچ وڃ سفارتڪاري يا ڊُڪ ڊوڙ سُفارتڪاري يا شٽل ڊپلوميسي (Shuttle Diplomacy) هڪ اهڙي سفارتڪاريءَ چئجي ٿو جنهن ۾ اٽڪل ذريعي هڪ وچٿري يا اڻڌري ڌر ٻن دشمن ملڪن وچ ۾ سرچاءَ لاءِ رستو ٺاهيندي آهي. اُها طاقت هڪ ڌُر جا ويچار ٻيءَ ڌر تائين پهُچائي، منجهن پيل وڇوٽيءَ کي ختم ڪرڻ لاءِ جاکوڙيندي آهي. هن سفارتڪاريءَ ۾ خير ڪرائيندڙ ڌُر کي ٻنهي طرفن ڏانهن گهڻي ڊڪ ڊُوڙ ڪرڻي پوندي آهي ۽ تڪڙا دورا ۽ صلاح مصلحت ڪرڻي پوندي آهي. هيءُ اصطلاح پهريون ڀيرو آمريڪي پرڏيهي وزير هينري ڪنسجر جي حوالي سان مشهور ٿيو، جنهن اسرائيل ۽ عربن جي وچ ۾ لڳل جنگ ٽارڻ لاءِ سرگرميءَ سان سفارتي ڪوششون ڪندي، وچ اوڀر جا تمام گهڻا دورا ڪيا ۽ سياسي توڙي سفارتي اڳواڻن سان رابطي ۾ رهندي علائقائي امن جي بحاليءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. تازو برطانيا طرفان انڊونيشيا ۽ اوڀر تيمور جي وچ ۾ تڪرار حل ڪرڻ لاءِ تمام گهڻي اچ وڃ سُفارتڪاري ڪئي وئي.
محمد بن قاسم جو سنڌ تي حملو
20 جون 712 عيسوي 712ع ۾ سنڌ تي عربن آخري حملو ڪيو جنھن ۾ کين مقامي مخبرن جي سھائتا ملي ھئي. سنڌ تي ھن ڀيري واري حملي جو جواز اھو ڏنو ويندو آھي تہ سامونڊري ڌاڙيل (بحري قزاق) پاران سيلون (سري لنڪا) کان ايندڙ عرب جھاز کي ڦريو ھيو، اُھي سامونڊري ڌاڙيل جيڪي سنڌ بلوچستان جي علائقن ۾ ھوندا ھيا تن کي باوارج (بوراج) سڏيندا ھيا. سنڌ تي عربن جو اڳيون ۽ ھي ڪاھ اسلام پکيڙڻ لاءِ نہ پر معاشي ڦرلٽ، مال غنيمت ۽ عرب سامراجيت کي وَڌائڻ جي لاءِ ڪئي وئي ھئي.
شٽل ڊپلوميسي
حوالا
زمرو:بين الاقوامي لاڳاپا زمرو:پرڏيهي لاڳاپا زمرو:سفارتڪاري جون قسمون زمرو:سياست زمرو:عالمي لاڳاپا
محمد بن قاسم جو سنڌ تي حملو
محمد بن قاسم سنڌ تي حملي لاءِ سنڌ جي حدن اندر داخل ٿيو تڏهن سڀ کان پهرين محمد بن قاسم ديبل تي حملو ڪرڻ جي تياري ڪئي.
جنگ جو ميدان
راؤڙ / رياتڙو (عرب ۽ ڏاهر جي جنگ جو ميدان) ڪتاب مطابق عربن ۽ سنڌي فوج جي وچ ۾ جنگ اروڙ بدران راؤڙ ۾ لڳي. جيڪو اصل ۾ “رياتڙو” ئي آهي. ان ڪتاب ۾ اهو علائقو ضلعي ٺٽي جي ساڪري واري علائقي يوسي پليجاڻي ۾ ڳوٺ محمد هاشم ڪاتيار جي آس پاس ڄاڻايو ويو آھي.
چچ نامي ۾ ڄاڻايل آهي ته محمد بن قاسم (Muhammad bin Qasim) خدا تعاليٰ جو نالو وٺي حملي ڪرڻ جو حڪم ڏنو. ڪافر پڻ بيهي ويا ۽ ڇتي جنگ لڳي. ترارين جي ٽڪرائجڻ کان هوا ۾ باهه جا شعلا اڏامڻ لڳا. نيزا ۽ حربا هڪٻئي سان ٽڪرائيندا رهيا. نيٺ هٿيار ڀڄي پيا، ۽ جوان هڪٻئي سان ڪشتيءَ ۾ ڳنڍجي ويا. صبح صادق اڀرڻ کان وٺي شام جي گذرڻ تائين ڏاڍا ڪافر قتل ٿيا. راجا ڏاهر، راجڪمارن جي باقي هڪ هزار سوارن سان وڃي بچيو هو ته سج زرد ٿي ويو.
ڏاهر جي ڪـُـسجڻ جي خبر
هنن ٻوٽن جي باغبانن ۽ هنن قيمتي ذخيرن جي مصنفن، راوين کان هن طرح روايت ڪئي آهي ته: راجا ڏاهر، خميس جي ڏينهن، ڏهين رمضان المبارڪ، سن ٽيانوي ۾، راوڙ جي قلعي وٽ سج لهڻ وقت قتل ٿيو. ابوالحسن روايت ڪئي ابوالليث هنديءَ کان، جنهن پنهنجي پيءُ کان (ٻڌل) ڳالهه ڪئي ته: جڏهن اسلامي لشڪر حملو ڪيو ۽ گهڻا ڪافر قتل ٿي ويا، تڏهن اوچتو کاٻي طرف کان گوڙ ۽ هـُـل بلند ٿيو. ڏاهر انهن کي پنهنجو لشڪر سمجهي (1) نعرو هنيو ”نسي من نسي من“ يعني ته: ”مان هتي آهيان. مون ڏانهن اچو!“(1)
زالن جا آواز ظاهر ٿيڻ
پوءِ انهن (زالن) چيو ته: ”اي راءِ! اسان اوهان جون زالون آهيون، جيڪي عرب لشڪر هٿان [181] گرفتار ٿي قيد ٿيون آهيون.“ راجا ڏاهر (Raja Dahir) چيو: ”اڃا مان زندهه آهيان. توهان کي ڪنهن گرفتار ڪيو آهي؟“ (اهو حال ڏسي،) ڏاهر اسلامي لشڪر تي هاٿي هڪليو. (هوڏانهن) محمد بن قاسم، نفط اندازن کي چيو ته: ”هاڻي هيءَ وقت توهان جو آهي.“ هڪ سـِـڌي هٿ وارو نفط انداز هو، جنهن ٻولائي نفط جو تير راجا ڏاهر جي پالڪيءَ تي هنيو ۽ پالڪيءَ کي باهه لڳي ويئي.
ڏاهر جو پوئتي ورڻ
اتي ڏاهر فيلبان کي چيو ته: ”هاٿي موٽاءِ، ڇاڪاڻ ته اڃ لڳي اٿس.“ هوڏانهن پالڪيءَ کي به باهه لڳي چڪي هئي، تنهن ڪري هاٿي فيلبان جي وس ۾ نه آيو ۽ پاڻ کي وڃي پاڻيءَ ۾ سٽيائين. فيلبان گهڻي ڪوشش ڪئي پر ڪجهه به نه ٿي سگهيو، هاٿي ڪين موٽيو، ۽ فيلبان ۽ ڏاهر کي وڃي تار پاڻيءَ ۾ سـَـٽيائين. ڪافرن مان ڪي ساڻس گڏ پاڻيءَ ۾ گهڙي پيا ۽ ڪي پاڻيءَ جي ڪناري تي بيهي رهيا. ايتري ۾ عرب سوار به اچي پهتا، جن کان ڪافر ڀڄي ويا. هاٿي پاڻي پـِـي، موٽي قلعي ۾ وڃڻ گهريو. مسلمان تير اندازن تير کوليا ۽ هوا مان تير مينهن وانگيان وسڻ لڳا. هڪ عرب، جنهن جو هٿ سڌو هو، تنهن تير ڪشي ڏاهر جي دل تي هنيو، جنهن جي لڳڻ کان هو هاٿيءَ جي مٿان پالڪيءَ ۾ منهن ڀر ڪـِـري پيو. هاٿي پاڻيءَ مان نڪري حملو ڪيو. ۽ باقي بچيل ڪافرن کي پيرن هيٺ لتاڙڻ لڳو، جنهن ڪري هو مڙيئي ٽڙي پکڙي ويا. ڏاهر هاٿيءَ تان لهي هڪ عرب سان مقابلو ڪيو. بهادر عرب سندس مٿي تي ترار هڻي، سندس سسي ڪلهن تائين ٻه اڌ ڪري ڇڏي. هوڏانهن اسلامي لشڪر ڪافرن سان [182] جنبي ويو، ۽ کين ماريندا وڃي راوڙ جي قلعي وٽ پهتا. هيڏانهن جيڪي برهمڻ پاڻيءَ ۾ لڪا هئا، تن جڏهن ڏٺو ته جتي ڏاهر کي قتل ڪيو ويو هو، اها جاءِ خالي پيئي آهي، سو پاڻيءَ مان ٻاهر نڪري، ڏاهر کي گپ هيٺان لڪائي ڇڏيائون. ايتري ۾ سفيد هاٿي ڪافرن جي لشڪر ڏانهن منهن ڪيو، ۽ هو اهڙو ته پئي ڀڳا جو سندن ڪو نالو نشان ئي ڪونه رهيو.
ڳالهه ٿا ڪن ته قابل بن هاشم (1) ڏاهر لعنتي ۽ ڪافرن جي مارجڻ واري ڏينهن سورهن زخم کاڌا ۽ حملو ڪندو ۽ هي رجز چوندو رهيو:
اَلاَ فـَـاصبـَـحـَـانـِـي قـَـبــــــلَ وَقعـَـة دَاهـَـرِ وَ قبل مـَـنـَـايا (2) قـَـــــد غـــــدَونَ بـَـواکـِـرِ وَ قـَـبلَ غـَـدِ يـَـا لـَـهفَ نـَـفسـِـي عليٰ غـَـدِ اِذا مـَـا غـَـدَا صـَـحبـِـي و لـَـــــستُ بـِـبـَـاکـِـرِ
چون ٿا ته جڏهن (ڏاهر) مئو تڏهن ڪافرن سندس بدن تان هٿيار لاهڻ گهريا پر لاهي نه سگهيا، ۽ اتيئي گپ هيٺ دفن ڪيائونس.
محمد بن قاسم جو پڙهو ڏيارڻ
پوءِ محمد بن قاسم نظر ڪئي ته حـُـبيـَـش بن اخي عامـِـر بن عبدالقيس کي ڏٺائين جو سندس سامهون بيٺو هو. چيائينس ته: ”اي اخي عامر بن عبدالقيس جا پٽ! عامرين کي(1) پڙهو [183] ڏيئي چئو ته راجا ڏاهر غائب آهي، متان ڪنهن ڪنڊ مان نڪري حملو ڪري، (تنهن ڪري) هوشيار رهجو.“ حبيش چيو ته: ”امير! منهنجي دل شاهدي ٿي ڏيئي ته ڏاهر ڪسي ويو.“ محمد بن قاسم فڪر ۾ رهيو، ۽ هر هڪ کان ٿي پڇيائين ته: ”ڏاهر جي ڪا خبر اٿيئي، جو هو گم آهي.“ نيٺ هڪ برهمڻ آيو ۽ امان گهري چيائين ته: ”اي امير عادل! مون کي، منهنجن تابعدارن ۽ فرزندن کي امان ڏي ته مان توکي ڏاهر ڏيکاريان، جو ڪـُـسي ويو آهي.“ (انهيءَ تي) اعتماد جوڳا ساٿي ويا ۽ وڃي هن کي گپ جي هيٺان ڪڍيائون: اڃا تائين منجهائنس عطر ۽ مشڪ جي خوشبوءِ پئي آئي. سندس سسي لاهي، هٿيار بدن کان ڌار ڪري، محمد بن قاسم وٽ آندائون. محمد بن قاسم چيو ته: ”اهڙو ڪو ماڻهو آهي جو هن کي سڃاڻي؟“ نيٺ سندس حڪم تي انهن ٻن ٻانهـِـينِ کي آندائون جيڪي پالڪيءَ ۾ ساڻس گڏ هيون، ۽ گرفتار ٿيون هيون. هنن سر سڃاتو، (جنهن تي) انهيءَ برهمڻ جي وڏن، تابعدارن ۽ لاڳاپيدارن مان ٽي سؤ ماڻهو آزاد ڪيائين. محمد بن قاسم ڏاهر جي سسي ڏسي خدا تعاليٰ عـَـزَاسمـة جي تعريف ڪئي، ۽ شڪرانا بجا آڻڻ خاطر ٻه رڪعتون نفل پڙهيائين. جنگ ۾ جيڪي ماڻهو گرفتار ٿيا هئا، تن سڀنيءَ کي خونخوار ترار جو کاڄ بنائڻ جو حڪم ڏنائين. باقي ڪاريگرن ۽ واپارين جي ٽولي کي امان ڏيئي اصلوڪين جاين تي رهايائين.
(روايت:) عـَـمرَو بن مـُـعـِـيرَه ڪـِـلابـِـيءَ کان روايت ڪن ٿا ته: جنهن وقت حـَـجاج جي سامهون لشڪر ٺاهي بيهاريو هئائون، تنهن وقت حجاج بن يوسف صفن اڳيان اچي هر هڪ صف کي ڏڍ ڏيئي رهيو هو. ائين ڪندي اچي عـَـمرَو بن خالد وٽ پهتو. چيائينس: ”اي عـَـمرَو! محمد بن قاسم ۽ (سندس) همراهن جي شاهديءَ سان ٻڌاءِ ته تون ڪافرن سان ڪهڙو ڪم ڪندين؟“ (وڌيڪ) چيائينس: ”توکان ڪو ٺيڪ ڪم به ٿيندو يانه“ (1)؟ [184] پوءِ راوي چيو ته: ”(عـَـمرَو) جنهن ڏينهن ڏاهر سان سامهون ٿيو،(تنهن ڏينهن) محمد بن قاسم کي شاهد ڪري، هاٿيءَ کي ڌڪ هنيائين، ۽ ڏاهر جو سر پڻ هن ئي ٻه اڌ ڪيو.“ هو (عـَـمرَو) جڏهن عراق موٽي ويو، ۽ ڏاهر جي سسي حجاج جي خدمت ۾ پيش ڪيائين، تڏهن چيائين: ”امير عادل شال باقي رهي! سندس حڪومت سدائين غالب رهي! امير محمد بن قاسم کي مون تي گواهه ڪيو هـو“ (حجاج) چيو ته: ”ظاهر ڪر (ڏسان) ته تو ڇا ڪيو هوندو؟“ اتي عـَـمرَو هيءُ شعر چيو:
اَلخَيلُ تَشهـَـــــدُ يـُــــــــومَ دَاهـَـــــرَ وَالقـَنـَـا وَ مـُـحـَـمـَـدُ بنُ القـَـاسـِـــــمِ بـــنِ مـُـحـَـــمـَـد. اِني فـَـرجَتُ الجَمعَ غـــــــــــيـــرَ مـَــــــعــــَـرَدِ حـَـتيٰ عـَـلـَـوتُ عـَـظـِـيــمـَــهـُـم بِمـُـهــنـَــد. فـَترَ کقـُـتہ تـَـــــــحــــــتِ العـَـجَاج مـُـجَدَ لا مـُتَعـَـفـِـرَ الـخَديــــــنِ عـَـَّــــــيرَ مـُــوَسـَـد. ]شاهد آ ابن قاسم، گــــهـــوڙا ۽ نـــيـــزا پڻ ڏاهر جي جنگ ۾ مـــــــون ڏيکاري بهادري. بيڌڙڪ ڪافرن کــــي ڪــيو هو مون ڇڙوڇڙ، سرسي ڪري ڪپي هئي مون راجا سندي سري. مون ئي دسي انهيءَ کـــــــــي هــــو ليٽايو ڌوڙ ۾، ويئي هئي منهن مٿي تي انهيءَ جي مٽي وري.
ابو محمد هنديءَ کان روايت ٿا ڪن (جو هن چيو) ته، ابو مسهر عابي(1) کان ٻڌم، جنهن هند وارن کان روايت ڪئي ته: جڏهن ڏاهر جي قتل کان پوءِ ڏاهر جي زال لاڏي (2) گرفتار ٿي، تڏهن محمد بن قاسم انهن (جنگي قيدين) مان لاڏيءَ کي خريد ڪرڻ گهريو. هن حقيقت جو خط حجاج ڏانهن لکي کانئس اجازت گهريائين. حجاج هيءَ حقيقت خليفي وليد جي خدمت ۾ عرض ڪري، لاڏيءَ جي خريد ڪرڻ جي فرمان جي خواهش ڏيکاري. دارالخلافت کان لاڏيءَ جي خريد ڪرڻ جو حڪم جاري ٿيو، جنهن کان پوءِ محمد بن قاسم هن کي خريد ڪري پنهنجي زال بنايو.(1) [185]
ڏاهر جي زال لاڏيءَ جي خبر ٻڌائڻ ته هوءَ ڪيئن گرفتار ٿي
ڳالهه ٿا ڪن ته: عـَـقـِـيل بن عـَـمرَو روايت ڪئي ته: جڏهن لاڏي اُم ولد ٿي(2) تڏهن محمد بن قاسم کانئس پڇيو: تون ڪيئن ڏاهر جي پوئلڳن سان گڏ گرفتار ٿينءَ؟ ۽ ڏاهر کان ڪهڙي سبب ڌار ٿينءَ؟ لاڏيءَ جواب ڏنو ته: جڏهن اسلامي لشڪر راجا ڏاهر جي سامهون ٿيو، تڏهن هن هر هڪ زال جي مٿان سخت نگران ڇڏي چيو ته جيڪڏهن اسلامي لشڪر غالب ٿئي ۽ ڪافر شڪست کائين ته هنن زالن کي ڪهي ڇڏجو، متان مسلمانن جي هٿان گرفتار ٿين. پوءِ انهيءَ (نگران) چوبدار، راڻيءَ لاڏيءَ ڏانهن ڏسي پئي چيو ته ”تنهنجي منهن جو بشرو اهڙو کليل آهي جو (معلوم ٿو ٿئي ته) تنهنجي دل عرب جي بادشاهه ڏانهن مائل آهي، ۽ تون ضرور انهيءَ جي راڻيءَ ٿيندينءَ.“ آخر جڏهن اسلام جي لشڪر حملو ڪيو ۽ مشرڪ ڀڄي ويا، تڏهن هر هڪ نگران سندس حوالي ڪيل راڻيءَ کي ڪـُــٺو. ]اهو حال ڏسي[ مون پاڻ کي اٺ تان هيٺ ڦٽو ڪيو، ۽ وڃي جنگ جي ]ميدان جي[ وچ ۾ پيس. منهنجو نگران منهنجي ڪهڻ جو خيال ڇڏي وٺي ڀڳو. پوءِ مسلمانن اچي مون کي گرفتار ڪيو ۽ امير محمد بن قاسم مون کي خريد ڪري پنهنجي نڪاح ۾ آندو. (آسماني فتح ۽ ڪافرن جي مغلوب ٿيڻ جي خبر:) سنڌ جا مشائخ خبرون ٿا ڪن ته، جڏهن آسماني مدد ۽ خدائي تائيد عربن جي حال جي موافق ٿي، ۽ ڪافر ڀڄي ويا، تڏهن محمد بن قاسم انهيءَ احوال جي فتح جو خط حجاج بن يوسف ڏانهن لکي موڪليو. [186]
محمد بن قاسم جو حجاج ڏانهن ڏاهر جي ڪسڻ ۽ حڪومت تي قبضي ڪرڻ جو فتحنامو لکڻ
”محمد بن قاسم بي انداز خدمتن ۽ گهڻن سلامن کان پوءِ عراق ۽ هند جي امير حجاج بن يوسف جي راءِ اڳيان عرض ٿو ڪري ته: بادشاهه (الله) سـُـبحـَـانـَـة وَ تـَـعـَـاليٰ وَتـَـقـَـدسـَـت اَسمـَـائـَــة ( جو پاڪ ۽ سر بلند آهي ۽ سندس نالا پاڪ آهن) پنهنجي عام فضل ۽ سڳوري لطف سان، ٻنهي طرفن کان دلير جنگي جوانن ۽ دلير بهادرن جي پاڻ کي آبدار ترارين تان قربان ڪرڻ کان پوءِ، اسلامي لشڪر ڪافرن کي، جنهن ۾ مست هاٿي ۽ هٿيارن ۾ ٻڏل ڪافر سوار هئا، شڪست کاڌل ۽ ذليل ڪيو. هنن جا هاٿي، گهوڙا، سامان، ڪپڙا، ٻانها ۽ چوپايو مال سمورا اسان جي قبضي ۾ آيا، جن جو پنجون حصو دارالخلافت جي خزاني جي حوالي ڪيو ويو. الله تعاليٰ جي ڪرم مان اها اميد آهي ته جيئن هن ڪم جي ابتدا ٺيڪ ٿي آهي، تيئن هند ۽ سنڌ جا سارا ملڪ اسان جي اقتدار ۽ حڪومت هيٺ ايندا ۽ حوالي ٿيندا. اِنشـاءا للهُ العـَـزِيزُ.
ڏاهر جو سر عراق ڏانهن موڪلڻ
پوءِ محمد بن قاسم, ڏاهر جو سـِـرُ، صـَـارِم بن اَبـِـي صـَـارِم جي حوالي ڪري، ]ساڻس گڏ[ بني قيس قبيلي مان اَبوقـَـيس مقرر ڪيائين. ]تنهن کان سواءِ[ ذَڪوان بن عـَـلوان البڪري، يزيد بن مـُـجالد(1) هـَـمداني، زياد بن الحـَـوارِي الـعـَـتـِـڪـِـي(2) ۽ ٻيا پڻ هڪٻئي جا ساٿي بنائي روانا ڪيائين [187] (خط ۾) سندن ساراهه کولي بيان ڪيائين، ۽ چيائين ته: ”هي فتح هنن جي قوت، دٻدٻي، امداد ۽ همراهي سان ٿي آهي.“ هند ]يعني سنڌ[ جي جن رئيسن لڙائيءَ ۾ خوشي ڏيکاري هئي، تن جا سر پڻ عراق موڪليا ويا، ۽ خط ۾ ناليوار داخل ڪيا ويا. (1) فارسي ڇاپي جي متن ۾ عبارت هن طرح ڏنل آهي: ”نعره بزد که من منب آئيد، من اينجا ام“ مگر پ: توڙي ن جي عبارتن ۾ ڏاهر جي اصلي لفظن جو اضافو ٿيل آهي. پ: ”نعره بزد، نسي من نسي يعني من اينجا ام“، ن: ”نعره بزد که نسي من نسي من آيند من اينجا ام“. اسان ڏاهر جا پنهنجا لفظ ن مطابق ”نسي من نسي من“ طور ڏنا آهن.(ن-ب) (1) هن نالي جي پڙهڻي پ مطابق آهي. فارسي ڇاپي ۾ ٻين نسخن مطابق ”قابل بن هاشم“ پڙهڻي اختيار ڪئي وئي آهي. مگر عربن ۾ قايل نالو بنسبت قابل جي، وڌيڪ قياس ويجهو آهي. ڀانئجي ٿو ته اصل ۾ صحيح عبارت شايد ”قايل من بني هاشم“ هجي. والله اعلم.(ن-ب)
(2) فارسي ڇاپي ۾ ”قبل المنايا“ آهي مگر وزن جي خيال کان ”قبل منايا“ صحيح آهي. (ن-ب)
(1) اصل عبارت ”عامريان را“ يعني بنو عامر قبيلي وارن کي، ر، م جي پڙهڻي ”ياران را“ (يعني يارن کي) آهي. (ن-ب) (1) هتي اصل متن جي عبارت ۾ ڏاڍو مونجهارو آهي. اصل فارسي عبارت هن طرح آهي. ”گفت اي عـَـمرو! من قاسم و ياران را گواه ميکنم تا بکفارچه کار خواهي کرد؟ گفت: از تو عمل درست آيد يا نه؟“ اسان جي خيال ۾ ٻيءَ ”گفت“ کان اڳ ”ديگر“ لفظ هئڻ گهرجي جو شايد ڪاتب کان ڇڏجي ويل ٿو ڏسجي. ديگر نه هجڻ ڪري ائين پيو معلوم ٿئي ته اهو پويون ”گفت“ ڄڻ عمرو جو جواب آهي. حالانڪ ائين نه آهي، اهو به حجاج بن يوسف جو قول آهي. (مترجم) (1) پ: تسقر عابي، ن: اي شتعي عابي، ب: شتعي عابي، ر، م تسقر عالي، س: مشتعر عالي، ڪ: مشعفرعابي، ڏنل پڙهڻي فارسي ڇاپي مطابق آهي ۽ محض قياسي آهي. ”عابي“ شايد ”غساني“ جي تصحيف هجي. فلتامل. (ن-ب) (2) اصل پڙهڻي هت توڙي اڳتي هر جڳهه تي ”لادي“ آهي، جنهن کي اسان سنڌي نالي جي اصليت جي لحاظ سان هر جاءِ تي ”لاڏي“ ڪري لکيو آهي. (ن-ب)
(1) هيءَ روايت ضعيف آهي. ڏسو آخر ۾ حاشيه ص [185]. (ن-ب)
(2) شرعي اصطلاح ۾ ”اُم ولد“ انهيءَ ٻانهيءَ کي چئبو آهي جنهن مان سردار کي ڪو ٻار پيدا ٿئي. هتي ”اُم ولد ٿي“ مان مراد ته ”محمد بن قاسم جي نڪاح ۾ آئي“. (مترجم)
(1) پ: ”مخالف“ ٻين جملي نسخن ۾ ”مخالد“ جا پڙهڻي فارسي ڇاپي ۾ به اختيار ڪيل آهي. مگر ”مخالد“ حقيقت ۾ ”مجالد“ جي تصحيف آهي، جنهن ڪري اسان متن ۾ ”مجالد“ لکيو آهي. بشڪريه عبدالعزيز الميمني. (ن - ب)
(2) اصل ۾ ”العبدي“، جو غالباً صحيح نه آهي. ڏسو آخر ۾ حاشيه ص [188].(ن-ب)
عربن جا دنيا جي ملڪن تي ڪيل حملا
حضرت عثمان (24 هجري 645ع کان 35 هجري 655ع) کي به اها ڄاڻ ملي ته سنڌ هڪ ڏکيو محاذ آهي ان ڪري هن سنڌ تي حملي کان روڪيو. هن جي دؤر حڪومت ۾ اسڪندريه، آرمينيا، آذر بائيجان، طرابلس، تيونس، قبرص، مراڪش ۽ بلتستان تائين جا علائقا قبضي هيٺ آندا ويا، اسپين تي به حملو ڪيو ويو.
حضرت علي ابن ابي طالب (Ali ibn Abi Talib) جي خلافت (35 هجري 656ع کان 40 هجري 661ع) عربن ۾ اندروني ڇڪتاڻ جي ڪري يا سندن پاليسي اهڙي هئي جو ڪٿي به ڪاهه نظر نٿي اچي، شاغر بن ذعر” جيڪو مڪران ۾ هيو انهيءَ پٻ جبل جي علائقي تي حملو ڪيو، پر ڪيڪانان وارن سان مقابلو ڪري نه سگهيو ۽ واپس موٽي ويو.
معاويا بن ابو صفيان (Muawiya ibn Sufyan) جي خلافت جي دور (41 هجري 661ع کان 59 هجري 669ع) ۾ بحر روم ۾ ٻن ٻيٽن روڊس ۽ ارڊاد تي قبضو ڪيو ويو. معاويه جي دؤر ۾ سنڌ تي ٻن طرفن کان حملا ڪيا ويا. هڪ ڪابل (Kabul) ۽ قنڌار (Kandahar) واري پاسي کان ۽ ٻيو پراڻي رستي سان. خيبر کان پهريون حملو 44 هه ۾ مهلب بن ابي صغر ڪيو. ڪيڪانان مان ڦرلٽ ڪري واپس موٽي ويو. ٻيو حملو عبدالله بن سوار عبدي ڪيو، ڪيڪانان مان گهوڙا ۽ ٻي ڦرلٽ ڪري معاويه جي خدمت ۾ پيش ڪيائين. ٻيهر هن حملو ڪيو ۽ سنڌين هن کي ڪيڪانان ۾ قتل ڪيو. پوءِ سنان بن ابي سنان هزلي مڪران تي ٻيهر قبضو ڪيو. هن جي جاءِ تي راشد بن عمر ازدي مقرر ٿيو. هن ڪيڪانان تي حملو ڪيو ۽ ميد قبيلي هٿان مارجي ويو. هن کان پوءِ سنان بن سلمه مقرر ٿيو، هي ٻڌا جي علائقي ۾ سنڌين هٿان مارجي ويو. جڏهن زياد جي پٽ عباد قنڌار تي قبضو ڪيو ته هن قنڌار کان منذر بن جارود کي سنڌ تي حملي لاءِ موڪليو, جنهن ڪيڪانان ۾ ڦرلٽ ڪئي. هي پورالي ندي واري علائقي ۾ بيمار ٿي پيو ۽ مري ويو. هن جي جاءِ تي حڪم بن منذر کي مقرر ڪيو ويو. معاويه (Muawiyah) جي دؤر ۾ 55 هه ۾ سمرقند ۽ بخارا تي قبضو ڪيو ويو، اتر آفريڪا جا ڪيئي علائقا قبضي هيٺ آندا ويا، قسطنطنيه تي زوردار حملو ڪيو ويو.
يزيد ابن معاويا ابي سوفيان (Yazid ibn Muawiya ibn Abi Sufyan) جي حڪومت جي دؤر (سنه 60 هجري 680ع کان 64 هجري 683ع) ۾ عربَ اندروني ڇڪتاڻ ۾ رهيا. يزيد، امام حسين (Imam Hussain) ۽ ان جي ساٿين کي شهيد ڪرايو. مديني تي ڪاهه ڪئي وئي، ٽن ڏينهن تائين مديني ۾ قتل عام ڪيو ويو ۽ ڦرلٽ ڪئي وئي. ان کان پوءِ حضرت زبير تي مڪي ۾ ڪاهه ڪئي وئي، حضرت زبير حرم ۾ پناهه ورتي، يزيدي لشڪر منجيقن سان ڪعبة الله تي حملو ڪيو ۽ ڪعبة الله کي ڪافي نقصان پهتو. يزيد جي وقت ۾ ترڪمانستان تي حملو ڪيو ويو ۽ 5 ڪروڙ رقم ڦرلٽ ڪئي وئي. يزيد جي وقت ۾ اتر آفريڪا تي ڪاهيو ويو. چچ نامي موجب 61هه ۾ منذر بن جارود کي سنڌ تي حملو ڪرڻ لاءِ موڪليو ويو.
عبدالملڪ بن مروان (65 هجري 686ع کان 86 هجري 707ع) جي خلافت جي دور ۾ حجاج بن يوسف (Al-Hajaj ibn Yusuf) عراق (Iraq) جو گورنر هيو انهيءَ ابن زبير کي ختم ڪرڻ لاءِ ڪعبة الله تي ڪاهه ڪرائي وئي. حضرت اِبن زبير جو لاش ڦاهي تي ٽنگرايو ويو. عبدالملڪ بن مروان (Abd al-Malik bin Marwan) جي ئي دؤر ۾ حجاج بن يوسف اسلم ڪلابي کي مڪران تي حملي لاءِ موڪليو، جنهن کي عبدالله بن عبدالرحيم ۽ محمد بن معاويا علافي قتل ڪري مڪران تي قبضو ڪيو.
راجا ڏاهر عربن هٿان نه پر سنڌيءَ هٿان قتل ٿيو
ٻيو اِهو ته راجا ڏاهر جي قتل جي حوالي سان چچ نامي جون ٽڪراءَ ۾ آهن، جن مان راجا ڏاهر جي ڪنهن به عرب هٿان شهيد ٿيڻ جي پڪي شاهدي نٿي ملي. پنهنجن غداري ڪري محمد بن قاسم جو ساٿ به ڏنو، راجا ڏاهر کي قتل ڪري عربن جي شڪست کي فتح ۾ تبديل ڪيو.
حوالا
زمرو:تاريخ زمرو:مذهب زمرو:سنڌ زمرو:اسلام زمرو:سنڌ جي تاريخ
موتي چندر جي تحقيق
ڪراچي (Karachi) جي قدامت جي سلسلي ۾ ننڍي کنڊ جي مشهور تاريخ دان ڊاڪٽر موتي چندر (Dr. Motti Chadir) جي تحقيق ذڪر ڪرڻ جوڳي آهي. هو لکي ٿو ته، ”ڪراچي جي تاريخ حضرت عيسيٰ (Jesus Christ) جي ڄمڻ کان به قديم آهي. 2500 قبل مسيح ۾ به ڪراچي جو بندرگاهه موجود هو ۽ هي بندرگاهه بهترين قسم جي مڇين جي لاءِ ڏور ڏور تائين مشهور هو.
زمرو:تاريخ زمرو:مذهب زمرو:سنڌ زمرو:ڪراچي زمرو:سنڌوءَ جي تهذيب زمرو:تاريخي ماڳ زمرو:تاريخي ماڳن جو بچاءُ
1924ع
آگسٽ
1 آگسٽ - عبدالله بن عبدالعزيز ، سعودي فرمانروا و خادم الحرمين الشریفین جي پيدائش
ڊسمبر
زمرو:1924ع زمرو:گريگورين ڪئلينڊر ۾ ليپ سال
جمال الدين لاشاري
جمال الدين لاشاري پاڪستان  جي صوبي سنڌ جي ضلعي ٽنڊو محمد خان جي تعلقي  ٽنڊو غلام حيدر جي ھڪ يونين ڪاؤنسل وارو شھر آھي. ان جو پورو نالو يو سي 25 جمال الدين لاشاري  آھي. ھن يونين ڪاؤنسل ۾ چار وارڊ آھن جن مان 4 جنرل ڪائونسلر چونڊبا آھن ۽ ھڪ ضلعي ڪائونسل جو ميمبر چونڊيو آھي جيڪو ضلعي ڪائونسل ۾ يونين ڪاؤنسل جي نمائندگي ڪندو آهي. يونين ڪاؤنسل جا چيئرمين ۽ وائيس چيئرمين پڻ سڌي چونڊ ذريعي عھدو سنٻاليندا آھن. ھن يو سي م واقع ڳوٺن جا نالا اسماعيل خان نظامي گانگڻي ڳوٺ، الله بخش سيال ڳوٺ، بخشڻ خان نظاماڻي ڳوٺ، خاصخيلين جو گاماڻي ڳوٺ شامل آهن.
ملاحن جو گيت
ملاحن جو گيت (Song of Boatsman) اهو گيت، جيڪو ملاح پتڻ تان سامان ڪلهن تي کڻي ٻيڙين/جهازن ۾ رکڻ دوران ڳائيندا آهن.
15 جمادي الاول
موڪلون ۽ ڏڻ
زمرو:جمادي الاول
افسانا ڀرڳڙي
افسانا ڀرڳڙي(Afsana Bhurgri) هڪ  انسان دوست، سماجي ڪارڪن، ڊاڪٽر ۽ سنڌي عورت هئي. هن سماج ۾ تبديلي آڻيندڙ جو ڪردار نڀايو. هوءَ پيشي جي لحاظ کان اينسٿيزيا ڊاڪٽر هئي ۽ سنڌ ڊاڪٽرس ايسوسيئيشن برطانيه جي نائب صدر ۽ سوشل ميڊيا گروپ ”سنڌ سرتيون“ جي باني ۽ انٽرنيشنل سنڌي وومين آرگنائيزيشن (ISWO) جي ڀاتي هئي.
شروعاتي جيون ۽ وديا
هوءَ لاڙڪاڻي، سنڌ ۾ پيدا ٿي. والد جي لاڏاڻي سبب سندس ننڍپڻ سنڌ جي مختلف شهرن ۾ گذريو. هن ابتدائي تعليم ميرپورخاص مان حاصل ڪئي، ۽ اعليٰ ثانوي تعليم حيدرآباد مان حاصل ڪئي ۽ گورنمينٽ زبيده ڪاليج مان انٽرميڊيئيٽ جو امتحان پاس ڪرڻ کان پوءِ، هن ايل ايم سي ميڊيڪل ڪاليج جي داخلا جو امتحان ڏنو ۽ لياقت ميڊيڪل ڪاليج (ان وقت ۽ هاڻ لياقت يونيورسٽي ميڊيڪل اينڊ هيلٿ سائنسز، ڄامشورو) مان گريجوئيشن ڪئي. هن عطا وقاصي سان شادي ڪئي، کين هڪ ڌيءَ آهي. هن جي مڙس کي انگلينڊ ۾ تربيت ڏيڻ جي آڇ ڪئي وئي ۽ سندن ڪُٽنب انگلستان ڏانهن هليو ويو، هوءَ پنهنجي موت تائين اتي رهي.
ڪيريئر
هن حيدرآباد جي سول اسپتال ۾ ھائوس جاب شروع ڪئي ۽ بعد ۾ انگلستان ۾ نوڪري ڪندي رھي.
سماجي سيوا
ڊاڪٽر افسانا فيس بوڪ تي سنڌ سرتيون گروپ قائم ڪيو، جنهن جو مقصد سنڌ جي ٻهراڙين ۾ رهندڙ عورتن جي حوصلا افزائي ڪرڻ آهي. هن خاص ڪري سنڌ جي عورتن لاءِ مختلف سماجي، ثقافتي ۽ تعليمي تقريبون منعقد ڪيون.
2019 ۾، سندس سھائتا سان سنڌي وڪيپيڊيا ڪميونٽي ۽ سنڌ سرتيون جي سھڪار سان حيدرآباد، سنڌ ۾ سنڌي وڪيپيڊيا بابت آگاهي ورڪشاپ منعقد ڪيو ويو، جنهن ۾ سنڌي وڪيپيڊيا برادري جي رضاڪار ڀاتي جوڳي اسد راڄپر پاران وڪيپيڊيا بابت آن سائٽ ۽ آن لائين ٽريننگ سيشن منعقد ڪيو ويو.
پرلوڪ پڌارڻ
ڊاڪٽر افسانا 15 مئي 2019ع تي پرلوڪ پڌاري وئي ۽ کيس انگلينڊ ۾ دفن ڪيو ويو.
ٻاھريان ڳنڍڻا
زمرو:سنڌي ماڻھو
قلندر شهباز جي مزار
250px
سڀ کان پھريون، سلطان فيروز تغلق جي دؤر ۾، ملڪ اختيار الدين والي سيوستان، روضو مبارڪ، 7 رجب 757ھه جو ٺھرايو _ ھڪ ڪتبي مان اھو معلوم ٿئي ٿو. ٻئي ڪتبي مان پتو پوي ٿو ته روضي مٿان گنبذ، ملڪ جلال الدين، 7 صفر 757ھ جو جوڙايو. ديندار خان (سيد ڀورو عرف ديندار خان _ وفات 1045ھه) جي ڪتبي مان پتو پوي ٿو ته مرزا جاني بيگ به انھيءَ گنبذ جي مرمت ڪرائي، ۽ فيروزي دؤر جا اھي ڪتبا ھن لھرائي ھيٺ رکي ڇڏيا. شاھجھان جي زماني ۾، جڏھن ديندار خان مرمت ڪرائي، ان وقت ھن وري انھن ڪتبن کي ديوار ۾ ھڻائي ڇڏيو. ديندار خان، 1040ھه ۽ 1041ھه ۾، روضي ۾ ڪجھه ترميمون ڪيون؛ سڄي خانقاھه جي مرمت ڪرائي ۽ ايوان ۾ فرش ٻڌارايو؛ ٻه مسجديون به 1043ھه ۾ خانقاھه اندر تعمير ڪرايون. انھيءَ ساڳئيءَ ديندارخان، ڇٽي امراڻيءَ جو مقبرو به 1044ھه ۾ ٺھرايو. مرزا جانيءَ جي پٽ مرزا غازيءَ (1008_ 1021ھه)، والد جي اڌ رھيل مرمت کي تڪميل تي پھچايو. ميان غلام شاھه 1173ھه ۾ درگاھه کي ھڪ نشان پيش ڪيو، خانقاھه ۽ روضي جي نئين سر مرمت ڪرائي، ۽ ھن وقت جيڪا ڏيوڍي آھي؛ سا انھيءَ وقت ميان غلام شاھه ٺھرائي.ٽالپري عھد ۾، مير ڪرم علي خان درگاھه جي مرمت ڪرائي، ۽ درگاھه ۾ چانديءَ جو دروازو ھڻايو سيوهڻ ۾ عارف ڪامل لعل شهباز قلندر جو مقبرو پهريائين سلطان فيروز شاه تغلق، پوءِ مرزا جاني بيگ تعمير ڪرايو هو. پوءِ شاهجهان صاحبقران ثانيءَ جي ڏينهن ۾ نواب سيد ديندار خان بخاريءَ مقبري جي صحن کي فرش هڻائي اتي ٻه مسجدون تعمير ڪرايون. ساڳئي نواب سنه 1042هه ۾ شيخ ڇٽي امراني درويش جي مقبري تي گنبذ تعمير ڪرايو ۽ صحن ۽ ديوارن تي ڪاشيءَ جون سرون هڻايون. ساريءَ سنڌ اندر آثار قديمه جي نظرن ۾ ٺٽي کي جيڪا اهميت آهي، سا ٻئي ڪنهن به شهر کي حاصل ڪانه آهي. هتي جي جامع مسجد شاهجهانيءَ جو نمونو مغليه آهي. بنياد مضبوط پٿر جو رکيل اٿس، ان کان پوءِ مضبوط ۽ پڪين سرن سان عمارت آهي. مسجد جي ڍڪيل حصي ۾ هشت پهلو عمارت تي هڪ وڏو گنبذ اڏيل آهي، جنهن تي رنگين ڪاشيءَ جو خوشنما ڪم ڪيل آهي. ڇت ۾ ڪل 92 گنبذ ننڍا وڏا اٿس، جن ۾ ٽي اندريان گنبذ بلڪل اهم آهن. ’لب تاريخ‘ واري جو چوڻ آهي ته هن مسجد جو ڪم مير ابوالبقا امير خان ولد نواب ابوالقاسم بکريءَ شاهجهان جي حڪم سان سنه 1054هه ۾ شروع ڪرايو ۽ ان کان پوءِ مسجد جي تڪميل سنه 1068هه ۾ ٿي. آثار قديمه (اولهندي هندستان کاتي) جي رپورٽ ۾ ڏيکاريل آهي ته مسجد جو ڪم سنه 1052هه ۾ ختم ٿيو. مٿس 9 لک رپيا خرچ ٿيو. ڪتبي تي سنه 1104هه لکيل آهي، يعني عالمگيري دور ۾ به انهي مسجد جي تعمير ٿي آهي.
ارغون خاندان
ارغون ، چنگيز خان, جو اولاد آهن۔ جنهن جو تفصيل هن ريت آهي ، ارغون خان, ولد هلاڪو خان, ولد طوطي خان, ولد چنگيز خان، ارغون خان جي اولاد مان مرزا شاھ بيگ, ولد امير ذوالنون, ولد حسن بصري, 924 ھ  مطابق  1520 ع بابر بادشاھه کان ناراض ٿي ، قندار کان سيوي ۽ گنج آم ( سبي ۽ گندا واه ) ، جي رستي ٺٽي آيو انهي وقت جي حڪمران ڄام فيروز سان لڙائي ڪري ، مٿس فتح حاصل ڪيائين ، ڄام فيروز اطاعت قبول ڪئي ۽ ٻنهي جي وچ ۾ معاهدو ٿيو ت لڪ علوي ( لڪي) کان هيٺ وارو حصو سمنڊ جي ڪناري تائين ، ڄام فيروز جي هٿ ۾ رهندو ، مگر مير علي اڪبر ارغون, هن جو معون هوندو ، انهي معاهدي موجب مرزا شاھ بيگ ارغون - مير عليڪم ارغون - سلطان مقيم بيگلار, ۽ ڪبيڪ ارغون کي سيوهڻ ۾ مناسب عهدن تي مقرر ڪرڻ بعد ، پاڻ بکر, ڏانهن ڪوچ ڪيو ۽ اتي سلطان محمود خان, ولد مير فضل خان ، ڪوڪشاهن کي جو اڃا پندرهن سالن جو هو ۔ حاڪم مقرر ڪيائين ،  بکر جو قلعو کيس پسند آيو ، ۽ رضوي ، ساداتن ۽ ترڪن وغيره کي ، جي گهڻي عرصي تائين اتي رهندا هئا ۔ روهڙي ۾ وڃي رهڻ جو حڪم ڏنائين.
حڪمران
مرزا شاھ بيگ (1521-1555
ارغون دور جا اهم شاعر
1۔ قاضي قاضن ( 1463 -1555)
2۔ سيد علي ثاني ٺٽوي (1486 - 1573)
3۔ راڄيو ستيو دل ( وفات 1569 ڌاري)
4۔ درس علاء الدين
5۔ شيخ لاڏجيو ( 1523 - 1598)
6۔ جرڪس فقير
7 شيخ حلو
8 مخدوم نوح (1506 - 1590)
9۔ سيد ابوبڪر لڪياري
ارغون دور جو ادبي جائزو
1۔ هي دور فارسي زبان, جي تسلط جو دور آهي ، جنهن ۾ سنڌي قوم سان گڏ سنڌي ٻولي جو ب استحصال ٿيو ۔ فارسي سرڪاري دفتر ، انتظامي ڪاروبار ، خط و ڪتابت ، تعليم ۽ تصنيف ، ادب ۽ شاعري جي زبان بڻجي وئي ۔ فارسي جي ايتري اثر هئڻ باوجود ب ڪيترن ئي سنڌي شاعرن سنڌي ٻولي ۾ اعليٰ  درجي جي شاعري ڪري پنهنجو تاريخي فرض ادا ڪيو.
3۔ بيت, ٻن ۽ ٽن سٽن کان وڌي پنجن ۽ڇهن سٽن تائين پهچي ويو۔
4۔ انهن ڏينهن ۾ ڪافي سنڌي شاعري ۾ عام مقبول صنف هئي ، جنهن کي سنڌ جي هيٺئين حصي ۾ وائي چيو ويندو هو ، وائي جا ڪي باقاعده نمونا ت ن ملي سگهيا آهن ۔ پر آخري دور جي آخري شاعر شاھ عنايت رضوي جي رسالي ۾ وائي جا ڪجھ نمونا ملن ٿا۔
5۔ هن دور ۾ تصوف سان گڏ حسن و عشق ۽ هجر و فراق ب سنڌي سنڌي شاعري جا موضوع هئا ، ان کان سواء ان ۾ سنڌ جي معاشي ۽ معاشرتي حالتن جو ب عڪس ملي ٿو۔
6۔ سماع جون محفلون ب ٿينديون هيون ، جن ۾ سنڌي بيت پڙهيا ويندا هئا.
7۔ بيت ۾ وراڻ ۽ تڪرار جا اهڃاڻ ب ملن ٿا۔
8۔ مذهبي شاعري ب ڪئي وئي ، جنهن جو سٽاء گهڻو ڪري الف - اشباع تي ٻڌل هو۔
9۔ سنڌي ٻولي پنهنجي نج صورت ۾ استعمال ڪئي ويندي هئي ، شاھ عبدالڪريم جي شاعري "ٺيٽ سنڌي" جو اعليٰ  مثال آهي۔
10۔ هن دور جي ڪافي شاعري ۾ "ترڪ دنيا" "فنا ۽ بقا" جي چڱي خاصي اپٽار ڪيل آهي ، ان کان علاوه هن دور جي شاعري تي مايوسي ۽ نااميدي جو ب ڪافي اثر  آهي ۔ عثمان احساني جي شاعري پڙهڻ سان اهو اندازو لڳائي سگهجي ٿو ، ت ان وقت سنڌين سان ڪهڙي ويڌن هوندي۔
پڻ ڏسندا
راء گهراڻي جي سنڌ تي حڪومت
برھمڻن جي سنڌ تي حڪومت
بنو اموين جي سنڌ تي حڪومت
غورين جي سنڌ تي حڪومت
بنو عباسين جي سنڌ تي حڪومت
سمن جي سنڌ تي حڪومت
ارغونن جي سنڌ تي حڪومت
ترخانن جي سنڌ تي حڪومت
مغلن جي سنڌ تي حڪومت
ٽالپرن جي سنڌ تي حڪومت
انگريزن جي سنڌ تي حڪومت
حوالا
1 سنڌي ادب جي مختصر تاريخ - عبدالجبار جوڻيجو
2۔ تاريخي معصومي - مير معصوم شاھ
3 تاريخ طاهري - محمد طاهر حسين
زمرو:سنڌ جي تاريخ
ايلبقرقي
ايلبقرقي (انگريزي: Albuquerque، )    آمريڪي رياست نيو ميڪسيڪو جو آباديءَ جي لحاظ کان وڏي ۾ وڏو شھر آھي. 2020ع جي انگن اکرن مطابق ھن شھر جي آبادي 564,559 آھي ۽ ھي آمريڪا جي گڏيل رياستن جو آباديءَ جي لحاظ کان 32ھون وڏو شھر آھي. ايلبقرقي ميٽروپوليٽن ايراضيءَ (Albuquerque Metropolitan Area) ۾ ايلبقرقي ۽ آسپاس جا ڪجه ٻيا علائقا شامل آھن ۽ انھيءَ جي ڪل آبادي 2020ع جي انگن اکرن مطابق 916,528 ماڻھن تي مشتمل آھي.
تعارف
پندرھين صديءَ جي شروع تائين اسپين کان لڏي آيل ماڻھن جو وڏو تعداد آمريڪا کنڊ ۾ آباد ٿي چڪو ھو. 1521ع ۾ نئين اسپين (New Spain) جي نالي سان ھڪ نئين ملڪ جو بنياد رکيو ويو. انھيءَ نئين ملڪ ۾ موجودھ ميڪسيڪو، موجودھ  نيو ميڪسيڪو ۽ ڪئليفورنيا سميت ھڪ وسيع و عريض علائقو شامل ھو. 1651ع کان 1714ع تائين فرانسسڪو ڪوئيروو واءِ والديس (Francisco Cuervo y Valdés) ھن ملڪ جو وائسراءِ رھيو. ھو ھڪ طاقتور حڪمران ھو جنھن کي ماڻھو ”ايلبقرقي جو ڏھون نواب“ (10th Duke of Alburquerque) سڏيندا ھئا. ايلبقرقي شھر جو بنياد 1706ع ۾  پيو. انھيءَ نواب کي اعزاز ڏيڻ لاءِ ھن شھر تي البقرقي نالو رکيو ويو. اھوئي سبب آھي جو ھن شھر کي نواب جو شھر پڻ سڏيو وڃي ٿو.
کميل نٽسڪاء اوبلاسٽ
thumb|250px| [[ازياسليف شھر ۾ برنارڊن خانقاھ جو منظر]]
ايلبقرقي
تعارف
ھي شھر نيو ميڪسيڪو رياست جي برناليلو (Bernalillo County) ڪائونٽيءَ جي گاديءَ جو ھنڌ آھي. شھر جي اوڀر ۾ سينڊيا منزانو (Sandia–Manzano Mountains) جبلن جون قطارون ڪر کنيو بيٺيون آھن. ريو گرانڊي Rio) Grande) ندي ھن شھر جي وچ مان اتر کان ڏکڻ طرف وھي ٿي. ريو گرانڊي نديءَ وٽ ھن شھر جي سامونڊي مٿاڇري کان اوچائي 4،900 فوٽ (1500 ميٽر) ۽ سينڊيا جبل جي پاڙ واري علائقي ۾ سامونڊي مٿاڇري کان اوچائي 6،700 فوٽ (2000 ميٽر) آھي. ھن شھر جي معيشيت جو دارومدار سائنس، ٽيڪنالاجي، واپار، تعليم، تفريح، سياحت ۽ دوائن تي آھي.
کميل نٽسڪاء اوبلاسٽ
کميل نٽسڪاء اوبلاسٽ يا کميل نٽسڪاء صوبو يوڪرائن جي اولھندي پاسي ۾ ھڪ صوبي جو نالو جنھن جو گاديءَ جو هنڌ کميل نٽسڪاء شھر آھي. ھن صوبي جي آبادي 2004 ۾ 1,401,140 ھئي. ھي صوبو 22 سيپٽمبر 1937 ۾ قائم ٿي. يوڪرين ۾ صوبي کي اوبلاسٽ ۽ ضلعي کي ريئان چوندا آھن. ھن صوبي ۾ 20 ريئان يا ضلعا آهن جن ۾ 6 ميونسپلٽيون ۽ 13 شھر آھن 24 ننڍڙا شھر ۽ 1417 ڳوٺ واقع آھن.
ايلبقرقي
تعارف
ھن شھر ۾ ڪيتريون ئي سائنسي تجربيگاھون موجود آھن جن ۾ نيوڪلائي ھٿيار ٽيسٽ ڪرڻ سان گڏ جنگي ھٿيارن جا ڪنٽرول سسٽم ٺاھيا وڃن ٿا. ھنن تجربيگاھن ۾ توانائي، ماحوليات، مٽيريل سائنس، بايو ميڊيڪل، رياضي، ڪپيوٽر سائنس ۽ ٻين شعبن ۾ کوجنا ڪرڻ جون سھولتون موجود آھن. ھن شھر ۾ دنيا جي وڏي ۾ وڏي ايڪسري مشين موجود آھي. ھن مشين کي زي مشين (Z Machine) سڏيو وڃي ٿو جنھن جي مدد سان انتھائي گرميءَ جي درجي ۽ داٻ ھيٺ مختلف مٽيريلس جون ٽيسٽون ڪري سگھجن ٿيون. ھنن تجربيگاھن ۾ ائٽمي ھٿيارن جا ڪمپيوٽر ماڊل ٺاھڻ جون سھولتون بہ موجود آھن. ھنن تجربيگاھن ۾ دنيا جا ڪجه انتھائي تيز رفتار سپر ڪمپيوٽر پڻ موجود آھن.
کميل نٽسڪاء اوبلاسٽ
thumb|250px|کميل نٽسڪاء شھر ۾ پروڪروسڪا گھٽي جتان شھر شروع ٿئي ٿو
ايلبقرقي
تعارف
ھن شھر ۾ ميڊيڪل سائنس، انساني تندرستيءَ ۽ دوائن تي کوجنا ڪرڻ لاءَ اعليٰ قسم جون سھولتون موجود آھن. ڪپيوٽر جي  مشھور ڪمپنيءَ انٽيل جون ڪپيوٽر چپس ٺاھڻ جون تجربيگاھون بہ ھتي موجود آھن. فيس بوڪ جو ھڪ وڏو ڊيٽا سينٽر بہ ھتي قائم ٿيل آھي. مائڪروسافٽ ۽ مائڪرو انسٽرومينٽيشن ۽ ٽيليميٽري سسٽم جون تجربيگاھون بہ ھتي قائم آھن. مطلب تہ ھي شھر سائنسي کوجنائن جو ھڪ وڏو مرڪز آھي.
کميل نٽسڪاء اوبلاسٽ
thumb|250px|ڪميانيٽس پوديلسڪاء وارو قلعو.