cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
آچاريه ڪرپالاڻي
آچاريه ڪرپالاڻي جو پيدائشي نالو جيوترام ڀڳوانداس ڪرپالاڻي هو، پر سياست ۾ اچڻ کان پوءِ ”آچاريه ڪرپالاڻيءَ“ جي نالي سان مشهور ٿيو. 1888ء ۾ حيدرآباد سنڌ ۾ ڄائو. ابتدائي تعليم حيدرآباد ۾ ورتائين، پوءِ اعليٰ تعليم لاءِ ولسن ڪاليج بمبئيءَ ۾ داخلا ورتائين. بنگال جي ورهاڱي خلاف هلچل ۾ حصو وٺڻ جي ڏوهه ۾ ڪاليج ڇڏڻو پيس. انکان پوءِ ڊي جي سنڌ ڪاليج ڪراچيءَ ۾ داخلا ورتائين. 1912ء ۾ ايم. اي پاس ڪري، سکر ۾ استاد مقرر ٿيو. ان کان پوءِ ڪلڪتي يونيورسٽيءَ ۾ ليڪچرر مقرر ٿيو ۽ بهار صوبي جي مظفر ڳڙهه ڪاليج ۾ پڙهائڻ لڳو. جيئن ته ڪرپالاڻي سنڌي هو، تنهنڪري بهاري شاگرد کانئس شاهه عبداللطيف ڀٽائيءَ جو ڪلام نهايت دلچسپيءَ سان ٻڌندا هئا. 1917ء ۾ جڏهن مهاتما گانڌيءَ ستيا گره هلچل شروع ڪئي ته ان جو ساٿ ڏنائين. مهاتما گانڌي مظفرپور ۾ وٽس اچي ترسندو هو، انهيءَ ڏوهه ۾ کيس نوڪريءَ مان ڪڍي ڇڏيائون. ان کان پوءِ آچاريه ڪرپالاڻيءَ سڄي زندگي مهاتما گانڌيءَ جو ساٿ ڏنو. 1918ء ۾ پنڊت مدن موهن مالويه جو پرائيويٽ سيڪريٽري ٿي رهيو. 1919ء ۾ بنارس جي هندو يونيورسٽيءَ ۾ پروفيسر مقرر ٿيو ۽ سياسيات جو استاد بڻيو. 1920ء ۾ جليانوالا باغ واري واقعي تي مهاتما گانڌيءَ سِول نافرماني تحريڪ شروع ڪئي ته آچاريه ڪرپالاڻي به وديشِي ڪپڙن کي ساڙي هن تحريڪ ۾ شامل ٿي ويو ۽ ائين سال کن کان پوءِ وري اچي گانڌيءَ سان شريڪ ڪار ٿيو. 1922ء کان 1937ء تائين هو ”گجرات وديا پيٺ“ جو پرنسپال رهيو، 1934ء ۾ انڊيا ڪانگريس آل انڊيا ڪانگريس جو سيڪريٽري جنرل ٿيو ۽ 1946ء تائين اهو عهدو وٽس رهيو، آڪٽوبر 1946ء ۾ انڊيا ڪانگريس آل انڊيا ڪانگريس جو صدر منتخب ٿيو، پر پوءِ پارٽيءَ ۾ اختلافن سبب استعيفا ڏنائين. انگريزن خلاف سياسي سرگرمين ۾ حصو وٺڻ ڪري ڪيترا ڀيرا جيل ويو. ورهاڱي بعد ڀارت جي قانون ساز اسيمبليءَ جو ميمبر چونڊيو. 1951ء ۾ پنهنجي ڌار سياسي پارٽي ”ڪانگريس نيشنل ڊيموڪريٽ فرنٽ“ قائم ڪيائين، 1952ء کان 1957ء تائين لوڪ سڀا جو به ميمبر رهيو. آزاد خيال ۽ ڪشاده دل انسان هو. ڪيترن ئي ڪتابن جو مصنف هو. سندس وفات 1982ء ۾ ٿي.
ٽائٽن
زمرو:جڳھ جو نالو سلجھائپ صفحا
1759ع
فوتگيون
زمرو:سال زمرو:1759ع
آچاريه ڪرپالاڻي
حوالا
زمرو:سنڌي ماڻھو
داتا نگر
داتا نگر ڪراچي ,اورنگي ٽائون جو هڪ علائقو آهي جتي سنڌي، مهاجر، پٺاڻ، پنجابي، سرائڪي آباد آهن. هتان 99 سيڪڙو آبادي مسلمانن تي مشتمل آهي.
هن علائقي جو نالو حضرت داتا فريدالدين مسعود گنج شڪر جي نالي تي رکيو ويو آهي. زمرو:ڪراچي جا گردونواح
انقره
انقره (Ankara ) ترڪيءَ جو مشهور شهر آهي، جنهن کي يورپ جي دروازي جي حيثيت حاصل آهي.
تفصيلي تعارف
انقره- ٻن حصن جديد ۽ قديم ۾ تقسيم ٿيل آهي. قديم شهر -جبل- جي چوٽيءَ تي ٻڌل آهي. هن ۾ اڄ تائين قديم عمارتون موجود آهن، -جن- ۾ آگسٽس جو مقبرو، رومي عمارتون، حمام ۽ ديوان خانا، -باز- نطيني -ٿنڀ-، مساجد ارسلان، بيرام وغيره موجود آهن. انهن جي عمارتن جي ويجهو -انقره- جو قومي عجائب گهر آهي، جنهن جي ڀر ۾ مسجد علاؤالدين آهي. جديد شهر ۾ سڀ کان وڌيڪ ڏسڻ جهڙي شيءِ اتاترڪ جو مجسمو آهي، جبل جي اولهه ۾ ئي اتاترڪ جي مزار آهي، جيڪا 1935ع ۾ ٺهي راس ٿي. هي مزار شهر جي هر حصي کان نظر اچي ٿي. جديد شهر ۾ ماڻهن جي تمام گهڻي وسندي آهي. انقره جو شهر قبل از تاريخي شهر آهي. 1931ع ۾ هتي حجري دور جا آثار مليا آهن ۽ ٻين به آثارن جو -پتو- پيو آهي، انهن آثارن مان خبر پوي ٿي ته هن جو نالو -ان- وقت ’انڪله‘ هو. تقريباً اٺين صدي ق. م هتي فريڪي قوم -آباد- هئي. 334 ق. م ۾ سڪندر اعظم جڏهن پنهنجي مهم لاءِ نڪتو تڏهن هن علائقي مان پڻ گذريو. -ان- جي وفات کان پوءِ هتي سلوڪين جو قبضو رهيو. 334ع کان 1073ع تائين تقريباً ست سئو سال -انقره- مشرقي رومي سلطنت سان وابسته رهيو.
حوالا
زمرو:ايشيا ۾ راڄڌانيون زمرو:يورپ ۾ راڄڌانيون
پاڪستان سپر ليگ جي رڪارڊ ۽ اعدد ۽ شمار جي فهرست
هيءَ هڪ مجموعي پاڪستان سپر ليگ، ٽوينٽي20 ڪرڪيٽ مقابلن جي انگن اکرن ۽ حوالن جي فھرست آھي.
نتيجن جو خلاصو
Note:
تمام گھٽ ڪُل (ٽوٽل)
هيٺئين ٽيبل پاڪستان سپر ليگ ۾ انهن پنج گهٽ اسڪور ڪندڙ ٽيمن ۾ فهرست پيش ڪري ٿي
Highest strike rate
View Full Table on ESPNcricinfo.com
وڌيڪ وڪيٽون
View Full table on ESPNcricinfo.com, Last updated : 23 February 2016
حوالا
Stats زمرو:پاڪستان سپر ليگ فهرستون زمرو:پاڪستاني ڪرڪيٽ رڪارڊن جون لسٽون ۽ انگ اکر
گبول ٽائون
گبول ٽائون ڪراچي ,اورنگي ٽائون جو هڪ علائقو آهي جتي سنڌي، مهاجر، پٺاڻ، پنجابي ۽ سرائڪي آباد آهن. هتان جا اڪثر رهاڪو مسلمان آهن. زمرو:ڪراچي جا گردونواح
کنڊ
زمرو:کنڊ(مٺاڻ) زمرو:داني دار مواد زمرو:غذائيت زمرو:خوردونوش شيون
نئيگ شريف
thumb|نئيگ شريف جي ماٿري نئيگ شريف(انگريزي ٻولي:Naig Sharif) سنڌ جي ڄامشوري ضلعي، جي سيوهڻ شريف تعلقي ۾ هڪ قديم ڳوٺ ۽ ماٿري آهي. سنڌ ولين ۽ بزرگن جي سرزمين سان گڏ خوبصورت ماڳن ۽ ماٿرين جي ڌرتي آهي. اهڙن خوبصورت ماڳن ۽ ماٿرين منجهان نئيگ شريف به انتهائي خوبصورت ماڳ ۽ حسين ماٿري به آهي ته جيلاني خاندان جي رُوحاني تبليغ جو مرڪز به آهي. نئيگ کي جيلاني خاندان طرفان مسڪن بڻائڻ کان پوءِ ئي هن ماٿريءَ کي شرف حاصل ٿيو جو نئيگ شريف سڏجڻ لڳي. نئيگ شريف جي ماٿري چؤ طرف حسين ترين ۽ دلفريب نظارن ۾ گھيريل ماٿري آهي. نئيگ شريف جو ڳوٺ ۽ ماٿري ڊگھن کجيُن ۽ گھاٽن بڙن جي وڻن جي من موهينيدڙ منظرن جي  دلڪشي جي ڪري  ٻاهران ايندڙ تي سحر انگيز ڪيفيتُون طاري ڪري ڇڏي ٿي. وهندڙ چشمن ۽ وڻراهه جي سُونهن ڏسي ماڻهو خودبخود وَجُد ۾ اچي وڃي ٿو. منظرن جي خوبصورتي نظرن کان ٿيندي رُوح جي پاتال تائين پهچي هر ماڻهو کي مسحُور بڻائي ڇڏي ٿي. ماڻهو محسُوس ڪندو آهي ته ڄڻ جنت جي ٽِڪري تي پُهچي ويو هجي. نئيگ شريف جو ڳوٺ ۽ ماٿري اول دادو ضلعي ۾ هُئي پر هاڻ هيءُ حُسناڪيءَ جو مظهر ماڳ موجوده ڄامشورو ضلعي جي سرحدن ۾ اچي وڃي ٿو. اولهه ۾ بلوچستان جو ضلعو خضدار ڊويزن قلات ۽ ضلعو لسٻيلو ڊويزن مڪران سرحدي اٿس.
تاريخي ماڳ
thumb|نئيگ ماٿري ۾ قديم ماڳ لکمير جي ماڙي thumb|نئيگ شريف ۾ ٻُڌمت جو قديم ٺُلھ سنڌ نهايت قديم آهي. سنڌ جا ڪي ماڳ اهڙا آهن جيڪي قديم آثارن جي ماهرن جي تحقيق کان اوجهل رهيا آهن جن ۾ نئيگ شريف به شامل آهي. اين جِي مَجُمدار نئيگ شريف تي مُفصل کوجنا نه ڪري سگهيو جيڪو هن پنهنجي ڪتاب “ايڪپلوريشنس اِن سنڌ” ۾ ذڪر ڪيو آهي پر سندس کوجنيڪ نظر ۽ ڄاڻ منجهان نئيگ شريف جي ماٿري ضرور گذري. ۽ لکمير جي ماڙي واري ماڳ جي نسبت سان راءِ ڏنائين ته هيءُ ماٿري آثار قديمه جي ڪئلڪوليٿڪ دور جي قديم ماٿري آهي. قديم آثارن جي ماهرن جي کوجنائن موجب نئيگ شريف جي ماٿري جي آس پاس ۽ اُتر ۾ فريدآباد تائين کوڙ  اهڙا ماڳ آهن جن جي قدامت به نئيگ شريف جي قدامت جي پٺڀرائي ڪري ٿي. نئيگ شريف جي قريب تر ڪجهه ماڳن جي ذڪر سان به پتو پوندو ته نئيگ شريف جي ماٿري قديم آهي. نئيگ شريف جي اُتر ۾ لڳ گُرانڊيءَ جا ٻه دڙا ۽ ميسارجي ويل ٺُلهه (Stupa)، اوڀر ۾ ڪائي جي قديم ترين ماٿري، جتي پٿر جي دوؤر جي نشاندهي ڪندڙ ست گھرِيُون يا غارُون آهن. مَنڇَر ڪناري قديم ماڳ به نئيگ شريف جي ماٿريءَ کان پري نه آهن. اڪثر ڪري دنيا جي قديم ترين تهذيبن، تمدن ۽ تاريخن جي آثارن سمنڊن، دريائن، ڍنڍن يا پاڻي جي چشمن ڀرسان جنم ورتو. نئيگ شريف جي ماٿريءَ ۾ پاڻي جا اڻ کُٽ چشما به آهن ته زرخيز زمين پڻ آهي. هن ماٿري ۾ ٻه ماڳ ئي ماٿريءَ جي قدامت تي روشني وجهن ٿا. نئيگ شريف جي ماٿريءَ ۾ ڳوٺ کان ڏکڻ طرف لڳو لڳ لکمير جي ماڙي وارو قديم ترين دڙو نئيگ شريف جي قدامت جي ساک ڀري ٿو. کوجنا وسيلي ماڙيکڙ دڙي (غازي شاهه جو دڙو)، ڪلوئي دڙو (علي مراد / بهليل شاهه)، ڪوٽيرو دڙو (واهي پانڌي) ۽ گُرانڊي جي دڙن جي هم عصر تهذيب جا نمايان آثار ظاهر ٿي سگهن ٿا.نئيگ شريف جي ڳوٺ کان اولهه ۾ ٽڪريءَ تي ٻُڌمت  جو ٺُلهه (Stupa) موجود آهي جيڪو هن ڳوٺ ۽ ماٿريءَ جي قدامت کي نمايان ڪري ٿو. سنڌ ۾ ٻُڌمت موريا گهراڻي ۾ ڦهليو ۽ عروج کي رَسيو. آسُوڪا ( اشوڪا) 337 ق.م ۾ سنڌ ۾ ٻُڌمت پکيڙيو جنهن جو اثر نئيگ جي ماٿري تائين رسيو. راءِ گهراڻو به ٻُڌمت جو قائل هو. برهمڻ گھراڻي ۾ مَنڇَر کان سِبِي تائين وارو ميداني ۽ دريائي علائقو ٻُڌيا پرڳڻي جي نالي سان چچنامي ۾ درج ٿيل آهي. برهمڻ گهراڻي جي دؤر ۾ ٻُڌمت هندوازم ۽ برهمڻ ازم  جي عتاب جو شڪار رهيو. 712ع ۾ عربن جي فتح کان 1000ع تائين سنڌ ۾ ٻُڌمت جو اثر رهيو. ان کان علاوه نئيگ شريف جي اولهندين ٽڪرين تي قبرُن جي اڏاوت ۽ طرز سمن ۽ سومرن جي دؤر جي نشاندهي ڪن ٿيون. نئيگ شريف جي اُتر ۾ قديم ڪوٽ جا آثار ۽ ٽڪرين تي اڏاوت کان رهجي ويل قديم ڪوٽ به نئيگ شريف جي قدامت جو ضامن آهي. رني ڪوٽ، ڪائي، نئيگ-گاجي شاهه رستي ڀرسان، هليلي ۽ واهي پانڌي جي ڏکڻ ۾ رحيم شاه جي قبرستان ڀرسان نئي ڪُڪڙاني جي ڪناري تي موجُود ڊگھين قبرن جهڙيون قبرون نئيگ شريف ۾ به آهن. مقامي روايتن موجب اهي ڊگھيُون قبرُون اصحابين جون قبرون سڏجن ٿيون،
سيد قمبر علي شاھ جي مزار
thumb|پير سيد قمبر علي شاھ جي مزار نئيگ شريف جي جيلاني خاندان جي صدري روايتن موجب پيرسيد قمبر علي شاهه جيلاني اول پنهنجي والد پير سيد ڇتن شاهه جيلاني سان گڏجي لال شهباز قلندر واري زماني ۾ ايران کان عراق ۽ اتان کان بلوچستان ۾ آيا. پوءِ بلوچستان منجهان سنڌ جي ڳوٺ نئيگ شريف ۾ اچي رهائش اختيار ڪيائون. نئيگ شريف ۾ پير سيد قمبر علي شاهه جي مزار تي هر سال ٻين، ٽين ۽ چؤٿين ذوالحج تي ميلو لڳندو آهي. ميلي ۾ دڪانن لاءِ مفت پلاٽ مهيا ڪيا ويندا آهن. پهرين ڌمال جي موقعي تي موجوده گادي نشين غلام شاهه جيلاني مزار تي چادر چاڙهي تقريبات جو باقاعدي افتتاح ڪندو آهي. ڌمال به ٿيندي آهي جنهن ۾ميندي پڻ کڄندي آهي. هن تقريب ۾ خليفن سان گڏ گادي نشين به هوندو آهي. پهرين ڌمال تي رات جو اسلامي خطاب ۽ واعظ ٿيندو آهي. هن تقريب ۾ ملڪ جا اهم نعت خوان ۽ عالِم شريڪ ٿيندا آهن. وِچين ڌمال کان پوءِ پير سيد قمبر علي شاهه جي مزار جي احاطي ۾ ڌمال پيش ڪئي ويندي آهي. ميلي ۾ ملاکڙو به لڳندو آهي.
تاريخي بزرگ شخصيت
thumb|غلام شاھ جيلاني پير سيد غلام شاھ جيلاني تاريخي بزرگ شخصیت ٿي گذريو آهي. هيءُ پاڪستان پيپلزپارٽي جي ٽڪيٽ تي مسلسل زندگي جي آخري گهڙين تائين ايم پي اي رهيو. هن پنهنجي تڪ ۾ ڪيترائي فلاحي ڪم ڪرايا. ملنسار، شفيق ۽ خاموش شخصيت هو.
شاهه لطيف جو تڪيو
thumb|نئيگ شريف ۾ شاھ لطيف جو تڪيو نئيگ شريف ۾ حضرت علي رضه سان منسوب کوهه ڀرسان سنڌ جي عظيم شاعر ۽ صوفي بزرگ شاهه عبداللطيف ڀٽائي جو تڪيو آهي. سندن تڪيئي بابت روايت آهي ته شاهه لطيف نئيگ شريف ۾ آيا ۽ کوهه جي ڪناري چله ڪشي ڪيائون ۽ نماز ادا ڪيائون. انهي جڳهه تي تڪيو جوڙيل آهي جيڪو نئيگ شريف ۾ عام خاص جي زيارت جو مرڪز آهي.
حضرت علي سان منسوب کوھ
thumb|حضرت علي رضه سان منسوب کوھ نئيگ شريف ۾ اونهي چشمي نما کوهه آهي جيڪو صدين کان حضرت علي ڪرم الله وجه سان منسوب آهي.هونئن به نئيگ شريف جي سڄي ماٿري حضرت علي ڪرم الله وجه سان منسوب ٿيل آهي ۽ مريدن وٽ صدين کان اِهو ئي تذڪرو رهندو آيو آهي. کوهه جو پاڻي نهايت شفاياب، مٺو ۽ گرم پڻ آهي. معتقدن چواڻي ته کُوهه جي ڪناري جڏهن علي علي ۽ حيدر حيدر جا نعرا گونجندا آهن ته پاڻي ۾ لرزش ۽ لهرون پيدا ٿينديون آهن ۽ اهو جوش ۾ اچي چڙهڻ لڳندو آهي. اڪثر مريد ۽ زائرين اچي زيارت ڪندا آهن ۽ نعرا هڻندا آهن. هن کُوهه جي ڪناري شاهه لطيف جو تڪيو ۽ نماز گاهه پڻ آهي. هت چشمن جي پاڻي تي زمين پڻ آباد ٿيندي آهي. آبادي ڪندڙن کان ڪو به آبياڻو ورتو نه ويندو آهي. چشمن جي پاڻي تي چڪي پڻ هلندي آهي جنهن تي اَنُ پِيٺو ويندو آهي. صدين کان حضرت علي رضه سان منسوب کوهه نئيگ شريف جي ماٿري ۾ اهم ترين زيارت گاهه آهي.
29 رمضان
موڪلون ۽ ڏڻ
زمرو:رمضان
آئرين جوليٽ ڪيوري
''آئرين جوليٽ ڪيوري فرانس جي هڪ ڪيميا دان هئي. جنهن کي 1935ع ۾ پنهنجي مُڙس فريڊرڪ جوليو سان گڏ هٿرادو تابڪاري ڳولڻ تي ڪيميا جو نوبل انعام ڏنو ويو. ان کان پهرين سندس پيءُ پيري ڪيوري ۽ ماءُ ميري ڪيوري به اهو انعام ماڻي چڪا آهن.''
زمرو:1897ع جون پيدائشون زمرو:1956ع جون فوتگيون زمرو:1956ع جون وفاتون زمرو:20ھين صديءَ جو عورت سائنسدان زمرو:پئرس جا سائنسدان زمرو:پئرس يونيورسٽيءَ جا فاغ التحصيل زمرو:دھريون عورت زمرو:عورت طبيعاتدان زمرو:عورت ڪيميادان زمرو:فرانس ۾ ڪينسر کان وفاتون زمرو:فرانسيس سائنسدان زمرو:فرانسيس عورت سائنسدان زمرو:فرانسيسي دھريا زمرو:فرانسيسي نوبيل انعام حاصل ڪندڙ زمرو:فرانسيسي طبيعاتدان زمرو:فرانسيسي ڪيميادان زمرو:نامڪمل مضون زمرو:نوبيل انعام حاصل ڪندڙ عورتون زمرو:نيوڪليئر ڪيميادان زمرو:Recipients of the Order of the Cross of Grunwald, 3rd class زمرو:ڪيمسٽري ۾ نوبيل انعام حاصل ڪندڙ
82ع
ڊسمبر
زمرو:82ع زمرو:پھرين صدي
غازي آباد اورنگي
غازي آباد ڪراچي ,اورنگي ٽائون جو هڪ علائو آهي جتي سنڌي، مهاجر، پٺاڻ، پنجابي ۽ سرائڪي آباد آهن. هتي مسلمانن جي اڪثريت آهي. زمرو:ڪراچي جا گردونواح
1760ع
ڊسمبر
زمرو:سال زمرو:گريگورين ڪئلينڊر ۾ ليپ سال
ٽنڊو قيصر
ٽنڊو قيصر (ٽَنڊو قَيصَرُ، اردو: ٹنڈو قیصر، انگريزي: Tando Qaiser) پاڪستان جي صوبي سنڌ جي حيدرآباد ضلعي اندر هڪ ننڍو شهر ۽ يونين ڪاؤنسل آهي. هي شهر ٽنڊي ڄام کان پنج ڪلوميٽر اولھ ۾ آهي ۽ تعلقي حيدرآباد ٻهراڙي ۾ اچي ٿو. هي شهر ٽالپرن جي دؤر ۾ آباد ٿيو ۽ انبن جي باغن جي لاءِ مشهور آهي.
ٽنڊو قيصر ۾ گهڻي آبادي نظاماڻي ٻروچن جي آهي. انهن کان سواءِ هتي سيد، خاصخيلي، ڪوري، شيدي، ڪنڀر، پٺاڻ پڻ رهن ٿا، ۽ هندن ۾ ڪولهي ۽ مينگهواڙ گهراڻا آباد آهن. يونين ڪاؤنسل جي آبادي ٿلهي ليکي 28 هزار آهي.
ٽنڊو قيصر شهر جي ڀر ۾ سيد مراد شاه جو مزار آهي جتي هر سال ميلو پڻ لڳندو ھو. هن صوفي درويش جي متعلق ڪا تاريخي معلومات نٿي ملي، پر عوام جي اعتقاد مطابق سيد مراد شاه هڪ صوفي درويش ۽ بزرگ هو.
مذهب
ٽنڊي قيصر ۾ اڪثريت مسلمانن جي آهي. هندو اقليت شهر ۽ ڀرپاسي ۾ رهي ٿي، جن ۾ ڪولهي ۽ مينگهواڙ شامل آهن. مسلمانن ۾ سُني اڪثريت ۾ آهن ۽ اڪثر مسجدون سُنين جون ئي آھن جڏھن تہ ڪنھن ھڪ اڌ مسجد ۾ ناواقف ڀائرن جو تسلط آهي ۽ تبليغي جماعت جا وفد ڏيھ توڙي پرڏيھ کان تبليغ جي سلسلي ۾ اڪثر ايندا رھندا آھن جنھن جي ڪري ھتي فرقيواريت بلڪل نہ آھي ھتي اهل تشيع جي بہ ڪجھ تعداد رهي ٿي، جڏهن ته سلفي يا اهل حديث جي (چند افراد کان سواءِ) موجودگي نه آهي.
ٽنڊو قيصر جا نظاماڻي شروع کان ئي سُني هئا ۽ صوفي بزرگن، عالمن جا مريد هئا. مشهور صوفي بزرگ سيد محمد راشد شاه عرف روضي ڌڻيءَ جو به هن ڳوٺ ۾ اچڻ ٿيو هو. ڳوٺ جو باني سردار قيصر خان نظاماڻي به سندس مريد هو. پير روضي ڌڻيءَ کان پوءِ سندس وڏي خليفي فقير محمود نظاماڻي ڪڙيو گهنور واري به ٽنڊي قيصر ۾ تبليغ جاري رکي ۽ سندس ڪيترائي مريد هن ڳوٺ ۾ هئا. هُن کا پوءِ هتي جي اڪثريت پير جهنڊي جي درگاه سان وابسته رهي.
ويهين صديءَ جي آخر ۾ تبليغي جماعت جي ڪري ٽنڊي قيصر ۾ وهابيت جو رواج پيو. هاڻوڪي وقت ۾ تمام ٿورا افراد عملي طور صوفي بزرگن جا پوئلڳ آهن. جماعت اصلاح المسلمين جي هڪ برانچ ٽنڊو قيصر ۾ موجود آهي جنهن جي ذريعي شهر جي آبادي ٻيهر صوفين سڳورن جي طريقي ۽ تعليمات کان واقف ٿي رهي آهي.
ادب ۽ فن
سنڌي ادبي سنگت جي ٽنڊي قيصر ۾ هڪ برانچ آهي جنهن جي نگهباني مشهور اديب ۽ شاعر آسي زميني ڪري رهيو آهي. آسي زميني جي لائبريري دانش گاه منصوريه به عوام لاءِ کليل آهي. ٽنڊي قيصر جا هيٺيان افراد ادب ۽ فن ۾ مشهوري حاصل ڪري چڪا آهن.
ادارا
ٽنڊو قيصر ۾ هيٺيان سرڪاري ۽ غير سرڪاري ادارا ڪم ڪري رهيا آهن.
ٻاهريان ڳنڍڻا
ٽنڊو قيصر ۾ ٿيل جماعت اصلاح المسلمين جو سالانه ديني جلسو 2013
حوالا
زمرو:سنڌ_جا_شهر_۽_ڳوٺ زمرو:حيدرآباد_سنڌ_جون_يونين_ڪاؤنسلون
ڪون وڻ
“Conocarpus and its effects on environment”
”ڪونو وڻ ۽ ان جا ماحول تي اثر“
”اصغر ساگر“
وڻ انسان دوست ۽ ماحول دوست ھوندا آھن. جتي انسان پنھنجي مقامي ماحول ۾ رسي بسي وڏو ٿئي ٿو ائين وڻ مقامي ماحول مطابق اثر مرتب ڪن ٿا. سائنسي ماھرن مطابق ھڪ خطي جا وڻ ٻئي خطي ۾ پوکيا وڃن ٿا، انهن ٻوٽن تي آب ھوا جا مختلف اثر پون ٿا مثال طور جنھن ٻوٽي کي آمريڪا جي آبھوا ۽ زمين راس ھجي، ٻئي خطي ۾ منتقل ڪرڻ سان اھو نئين ماحول سان ڪراس ريئيڪشن  ٿي سگهي ٿو.
قدرت مختلف خطن ۾ نباتاتي قسم تخليق ڪيا. ھرھڪ ٻوٽو پنھنجي خطي جي حوالي سان ڪانڪا افاديت رکي ٿو پر ضروري ناھي تہ اھو ٻوٽو ٻئي خطي ۾ ساڳا فائدا رکندو ھجي.
نباتات جا ماھر ھي دلچسپ ۽ حيرت انگيز انڪشاف ڪن ٿا تہ جيتوڻيڪ ٻوٽن کي دماغ ۽ اعصابي گهرڙا نہ ٿين ٿا پر ڪجھ قسمن جا ٻوٽا پنھنجي حد ۾ ڀر ۾ ٻين ٻوٽن جي مداخلت پسند نٿا ڪن مطلب ھن سلسلي ۾ ٻوٽا خود غرض ٿين ٿا.
جيئن ڪنھن ديس ۾ ڌاريا اچي رھندا آھن تہ مقامي ماڻھن ۾ بي چيني وڌي ويندي آھي، انهن جو ساھ مٺ ۾ اچي ويندو آھي ۽ اھي پاڻ کي غير محفوظ سمجهڻ لڳندا آھن تيئن غير مقامي ٻوٽا ڪنھن جڳھ تي پوکيا وڃن ٿا تہ اتي اڪثر ناموافق آبھوا ۽ ٻوٽن جي پاڻ ۾ مزاج نہ ملڻ ڪري ٻوٽا ٽڪراء جو شڪار ٿي وڃن ٿا. ان ڪري ڪنھن ٻئي خطي جي ٻوٽي کي پاڻ وٽ پوکڻ کان پھرين تجربا ڪرڻ کپن ۽ انهن جي فائدن ۽ نقصانن جو تجزيو ڪرڻ کپي. جيڪڏھن فائدا گهٽ ۽ نقصان وڌيڪ ھجن تہ انهن ٻوٽن کي پوکڻ کان پاسو ڪرڻ کپي ۽  فصلن ۽ باغن جي مطابقت سان ۽ شھر واھڻ جي فطري ماحول مطابق ھر علائقي ۾ ماحول دوست ۔ ماحول موافق ٻوٽا ۽ وڻ پوکن کپن.
اسلام آباد کي سرسبز بنائڻ لاء گل توت پوکيا ويا، اھي تيزي سان وڌندا رھيا ايترو جو ماحول لاء خطري جي علامت بنجڻ لڳا. پاڪستان ميڊيڪل ريسرچ مطابق اسلام آباد ۽ آسپاس جا 45 سيڪڙو رھواسي گل توت جي ڪري ايلرڄي ۾ مبتلا ٿي ويا.
ماھرن جي مطابق سفيدي جو وڻ 24 ڪلاڪ ۾ ساڍا سترنھن لٽر پاڻي پئي فضا ۾ ڇڏي ٿو جنھن جي ڪري فضا ۾ نمي جي مقدار ۾ اضافو ٿي رھيو آھي.
اھڙي طرح جنوبي آمريڪا مان درآمد ڪيل واٽر فرن ۽گل بڪاولي جي جارحانا پکيڙ ۽ منفي اثرن جي ڪري سنڌ جي آبي سرشتي لاء لاء خطرو بنجي چڪا آھن.
نمي جي وڌيل مقدار انساني صحت لاء نقصانڪار ھئڻ کان علاوا فصلن تي ڪيڙن ۽ مڪوڙن جي حملي جو سبب بنجي رھي آھي. 1950ع ۾ غير مقامي ٻوٽن جي نباتاتي حملي جو مسئلو محسوس ڪري ورتو ھو پر ان جي آگاھي ھاڻي ٿي رھي آھي.
1992ع ۾ منعقد ٿيل سي بي ڊي âC.B.Dá جي ارٿ سمٽ جي ڪنوينشن ۾ دستخط ڪندڙ 161 ملڪن ھي مطالبو ڪيو ھو تہ اھڙا غير مقامي ٻوٽا، جيڪي ماحولياتي سرشتي ۽ مقامي ماحول لاء خطرو ھجن، انهن کي روڪيو وڃي.
ماحولياتي آلودگي کان بچڻ لاء پاڪستان ۾ ڪونوڪارپس پوکيا ويا جيڪي پڻ اسان جي ماحول سان مطابقت نٿا رکن. ماحول سان مطابقت نہ رکڻ ڪري ھن وڻ بہ ابتا ردعمل ڏيکاريا.
ڪونو ڪارپس جو ناڪام تجربو ڪراچي ۾ سٽي ناظم ڪمال مصطفا جي دور ۾ ڪيو ويو. 25 لک وڻ ڏکڻ آفريڪا مان گهرايا ويا. ھي وڻ ڪراچي ۾ پولڻ ايلرڄي ۔ دم ۽ سھڪي جو سبب بنجي رھيا آھن. ماھرن مطابق ڪونو ڪارپس اسان جي مقامي آبھوا ۽ ماحول سان ھم آھنگ ناھي. ڪونوڪارپس مقامي وڻن جي افزائش تي منفي اثر وجهي رھيو آھي۔ ھن وڻ کي ڳوٺن ۽ شھرن ۾ تيزي سان پوکيو پيو وڃي جنھن جا اڳتي ھلي خطرناڪ ماحولياتي اثر پوندا ۽ پيا آھن.
ڪويت ۾ ھي وڻ 1988 ۾ آندو ويو. قطر 2011ع ۾ آبادين ۾ ڪونوڪارپس جي لڳائڻ تي پابندي لڳائي. ڪويت 2014ع ۾ ڪونوڪارپس کي شھرن ۽ اھڙين جڳھن تي اپائڻ جي پابندي ھنئي جتان پائيپن جو گذر ٿئي ٿو.
اھڙي طرح ايران ڪونوڪارپس کي شھرن ۾ لڳائڻ تي پابندي ھنئي. اگسٽ 2016 تي ڪمشنر ڪراچي شھر ڀر ۾ ڪونوڪارپس جي خريد وڪري تي پابندي ھنئي پر ڪراچي شھر ٻڌائي سگهي ٿو تہ ان پابندي تي ڪيترو عمل ٿيو آھي.
جتي خشڪ سالي ھجي، اتي ڪونوڪارپس کي پوکڻ نہ کپي ڇوجو ھي وڻ زمين اندر وڏيون پاڙون ھڻن ٿا ۽ پاڻي گهڻو چوھين ٿا نتيجي طور اتي جر جو پاڻي کٽي وڃي ٿو. واھن يا ڪئنالن ڀرسان ھي وڻ انهن جو پاڻي گهٽ ڪري ڇڏي ٿو ۽ مقامي طور تي پاڻي جي کوٽ کي منھن ڏسڻو پوي ٿو. ھلي ھلي ھي وڻ پاڻي جي کوٽ جي ڪري سڪي وڃن ٿا. ھي وڻ مقامي ناھي ان ڪري اسان جي ماحول سان مطابقت نٿو رکي. جڏھن اسان هن وڻ جي ويجهو ويندا آھيون ھن جي پنن تي مکين جا ولر پيا جهڻڪندا آھن ۽ پنن تي ويٺل نظر ايندا آھن مطلب جتي ھي وڻ آھن اتي مکيون جهجهيون ٿين ٿيون.
ڪونوڪارپس جي وڻن جي عام ٿيندي ئي مقامي پکي گهٽجي ويا ۽ ٻين علائقن ۾ لڏپلاڻ ڪري ويا ڇوجو مقامي پکي ھن وڻ تي ويھڻ پسند نٿا ڪن.
ھن وڻ مان ڪجھ زھريلا مادا خارج ٿين ٿا جيڪي جانورن توڙي انسانن لاء نقصانڪار آھن. جامع ڪراچي جي ڊاڪٽر ظفر اقبال شمس جي International journal of environment ۾ شايع ٿيل تحقيق مطابق
ڪونوڪارپس جي پنن ۾ ڪثير تعداد ۾ Extract phenolic compounds پاتا وڃن ٿا جيڪي مڪئي ۽ لوڻڪ جي پيداوار نشونما ۽ واڌويجھ جي روڪ جو سبب بنجن ٿا.
ايگريڪلچرل يونيورسٽي ٽنڊو ڄام جي پروفيسر محمد اسماعيل ڪنڀر جو چُوڻ آهي
"هي هڪ غير ضروري وڻ آهي، ان جي جا تي اسان کي وڌ کان وڌ نم پوکڻ گهرجي ڇاڪاڻ تہ هي وڻ پري کان تہ سائو نظر اچي ٿو پر انهي جو ڊگهي مدي ۾ ڪو گهڻو فائدو نہ آهي. جيئن تہ اهو جلدي وڏو ٿي وڃي ٿو، ان ڪري انهي کي گهڻي کان گهڻو پوکيو ٿو وڃي. نہ تہ اهو وڻ اسان جي ماحول مطابق آهي ۽ نہ ئي انهي ۾ ڪو ميوو يا گل لڳي ٿو. ان ڪري ڪجھ ميويدار ۽ گلن وارا وڻ پوکيا وڃن".
آء سي يو اين اداري ۾ ڪم ڪندڙ نديم مير بحر جو ان وڻ جي باري ۾ چوڻ آهي
"هي وڻ لوڻياٺو آهي. انهي جو پن جتي بہ ڪري ٿو، اتي ڪلر پيدا ڪري ٿو. سنڌ ۾ جيڪي بہ ماڻهو وڻ ٻهراڙين ۾ پوکين ٿا، انهن مان ڪوبہ ماڻهو پنهنجي گهر ۾ اهو وڻ نٿو پوکي ڇاڪاڻ تہ نہ اهو ٿڌي ڇانو جو احساس ڏياري ٿو ۽ نہ ئي ڪو پکي ان ۾ آکيرو جوڙي ٿو“.
ماھرن جي تحقيق مطابق مقامي وڻ نم ڪونوڪارپس کان ڀيرا وڌيڪ ڪاربان جذب ڪري ٿو. ان مان ظاھر ٿئي ٿو تہ ڪونوڪارپس مقامي وڻ نہ ھجڻ ڪري ۽ گهڻي مقدار ۾ ھجڻ ڪري اوتري ڪاربان جذب ڪرڻ جي صلاحيت نٿو رکي ۔ ان سبب ڪري ڪراچي جو گرمي پد گهڻو وڌي ويو آھي. ڪراچي ۾ هاڻوڪي آيل گرمي جي لھر دوران جڏهن ماڻهن کي گهڻي گرمي لڳي تہ اهي انهي وڻ جي هيٺ وڃي ويٺا پر جيئن تہ انهي جي ڇانو ۾ ٿڌ واري تاثير ئي نہ آهي تنهنڪري اهو وڻ ماڻهن کي اها سهولت نہ فراهم ڪري سگهيو جيڪي عام وڻ ڪندا آهن. ان کانسوا اهو ساھ واري ايللرڄي بہ پيدا ڪري ٿو جنهن ۾ گهڻي کان گهڻو دم جو مرض وڌي ٿو. ۔
مورو واسي دوست اڪرم چانڊيو جي اکين ڏٺي تجزيي مطابق ڪونو وڻ جنھن زمين ۾ آھي، ان جي ھيٺان فصل ڀل ڪري وڃي ٿو يا ايتري اپت نٿو ڏئي. ڪونو جا پن جيئن ھيٺ ڪرن ٿا تہ اتي ڪلر وارو ماحول پيدا ڪن ٿا ۽ اتي ڪوبہ ٻوٽو نٿو نسري.
تحقيق مطابق ڪونوڪارپس جي پنن ۾ 31 قسمن جا مختلف ڪيميائي مادا پاتا وڃن ٿا جيڪي ڪنھن نہ ڪنھن حوالي سان جانورن ۔ ٻوٽن ۽ انسانن لاء فائدي يا نقصان جو سبب بنجن ٿا.
جرنل آف فارماسوٽیڪل، بائیولوجیڪل اینڊ ڪیمیڪل سائنسز ۾ شايع ٿيل تحقيق مطابق ڪونوڪارپس جو ٻوٽو آرائشي گلن جي ڦٽڻ ۾ رڪاوٽ جو سبب بنجي ٿو. ڪونوڪارپس جي پاڙن مان نڪرندڙ مادو آرائشي گلن جي ڦٽڻ جي صلاحيت کي 40 سيڪڙو گهٽ ڪري ٿو.
اھڙي طرح امریڪن جرنل آف پلانٽ سائنسز ۾ شايع ٿيندڙ تحقيق ۾ ھي ڳالھ سامهون آئي آھي تہ ڪونوڪارپس جو ٻوٽو مڪئي ۽ راون جي ڦٽڻ ۾ رڪاوٽون وجهي ٿو.
جڏھن مڪئي ۽ راون جي ٻجن کي ڪونوڪارپس جي پنن جو 7 فيصد محلول لڳائي پوکيو ويو تہ ٻجن جو ڦوٽھڙو صرف 11 فيصد رھجي ويو.
انٹر نیشنل جرنل آف فارمیسي اینڊ فارماسیوٽیڪل ریسرچ ۾ شايع ٿيندڙ ھڪ تحقيق مطابق ڪونوڪارپس جو ٻوٽو زھريلو ناھي. تجربي ۾ وڻ جي پنن جو رس ڪوئن کي پياريو ويو ۔ ڪوئا مرڻ کان بچي ويا پر جن ڪوئن کي وڌيڪ رس پياريو ويو انهن جي جيري ۽ بڪين ۾ بيماري جون علامتون ظاھر ٿي ويون.
سنڌ جي شھر ڪراچي ۾ يونيورسٽي آف ڪراچي جي محقق ڊاڪٽر انجم پروين ۽ان جي ساٿين ڪراچي جي فضا ۾ موجود پولن ايلرڄي جو مشاھدو ڪيو. ھن تجربي مان پتو پيو تہ ڪراچي جي مختلف 32 وڻن ۾ پولن ايلرڄي موجود ھئي جن مان 12 ٻوٽن جي پولڻ ايلرڄي انساني صحت لاء نقصانڪار آھي.
انهن 12 ٻوٽن ۾ جنگلي چڻو (جڙي ٻوٽي جنھن جو قد اڍائي فوٽ ٿئي ٿو) ۔ ايٽرپيليڪس جهاڙي نما ٻوٽو (جنھن جو قد 2 فوٽ ٿئي ٿو)۔ لئو (ھڪ  ٻوٽو) ۔ ڪونوڪارپس ۔ لاڻي گاھ ۔ برو ۔ اھر (جو جھڙو ٻوٽو) ۔ ولايتي ٻٻر ۔ اسپنگر ۔ جهل ۔ سفيدو ۽ ديسي ٻٻر بہ شامل آھي.
رضا ٻرڙو پنھنجي مضمون ۾ لکي ٿو
محققن مطابق ڪونوڪارپس اسٿما ساھ جي بيماري جو سبب بنجي ٿو ۽ ماحول تي ناڪاري اثر اثر وجهي ٿو.
سامونڊي سطح جو وڌڻ :-
مختلف رپورٽن ۽ اسٽڊيز جي بنياد تي ٻڌايو ٿو وڃي تہ ڪوني وڻ جي ڪري سامونڊي سطح وڌي رهي آهي. سامونڊي سطح وڌڻ جي ڪري دنيا جا ساڃاھ وند اڳ ۾ ئي تمام گهڻا پريشان آهن پر هي وڻ بہ انهي مسئلي کي اڃا هٿي ٿو وٺرائي.
ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ جو ماحول (هوا) ۾ وڌڻ :-
جيئن تہ ڪوني جو ٻوٽو ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ وڌيڪ خارج ڪري ٿو انهي جي ڪري ئي ان جي پنن ۽ پاڙ ۾ تڪڙي واڌ به ٿئي ٿي ۽ انهي سان اوتري مقدار ۾ پاڻي به جذب ڪري ٿو.
ماحول جو گرمي پد وڌائڻ :-
مختلف تحقيقن موجب ڪوني وڻ جي ڪري ماحول جو گرمي پد وڌي ٿو. انهي جي ڪري ٻين ٻوٽن تي بہ ان جو اثر پئجي سگهي ٿو. هڪڙي رپورٽ ۾ اهو بہ ڄاڻايو ويو آهي تہ 2035 تائين هن ٻوٽي جي ڌرتي تي موجودگي جي ڪري 0.3_ 0.7 سينٽي گريڊ تائي گرمي پد وڌي سگهي ٿو.
برساتن جو گهٽ پوڻ ۽ ڳرندڙ لوڻن جو مقدار وڌڻ :-
هي وڻ پنهنجي جياپي لاءِ زير زمين ۾ موجود پاڻي جي مقدار کي پنهنجي واڌ ويجھ لاءِ ڪتب آڻي ٿو نتيجي طور زمين ۾ موجود لوڻ جيڪي پاڻي جي زير زمين وهڪري سان هيٺ هليا ويندا هيا تن لوڻن کي زمين جي اونهائي طرف وڃڻ ۾ ڏکيائي ٿيندي نتيجي طور زمين جي مٿاڇري حصي تي لوڻن جو مقدار وڌندو. ٻي ڳالھ جيڪڏهن زمين ۾ پاڻي موجود نہ هوندو، سمنڊ زمين کي پائيندو ايندو. مطلب سمنڊ جو پاڻي زير زمين جو حصو ٿي زمينن ۾ متعارف ٿيندو. تحقيق موجب تہ ڪوني وڻ جي گهڻائي جي ڪري انهي علائقي ۾ برساتون پوڻ بہ گهٽجي وينديون آهن.
http://www.crfm.net/~uwohx…/images/7._Mangroves_combined.pdf
ڪونو وڻ  ڀلي ماحول دشمن نہ ھجي، فطرت جو حصو آھي، آفريڪا جي ماحول سان مطابقت رکي ٿو ۽ اتي جي آبھوا لاء موافق آھي پر ھتي جي ماحول سان ھم آھنگ ناھي آبھوا سان مطابقت نٿو رکي، ٿوري آڪسيجن کڻي ٿو ۽ ٿوري ڪاربان ڊاء آڪسائيڊ جذب ڪري ٿو.
منھنجي گهر جي ڀرسان عيدگاھ آھي جتي ڪونو جا سو کن وڻ آھن. شھر مان 5 وڳي شام جو گهر ڏي ايندي تجسس ٿيو تہ ڇونہ عيد گاھ ۾ ڪونو وڻن تي پکي يا آکيرا ڏسان تہ انهن وڻن ۾ آھن يا نہ. منھنجي حيرت جي حد نہ رھي تہ مان سلسليوار ڪونو جي وڻن ڏسندو اڳتي وڌندو ويس ڪونو وڻن ۾ نڪي آکيرا ھيا، نڪي مٿان پکي ۽ نڪي پکين جا چھڪا. وکون وڌائيندي مان گهر ۾ آيس. گهر ۾ موجود نم ۽ ٻير جي وڻ تي جهرڪين جا چھڪا ھيا، جهرڪيون چھ چھ چھڪي رھيون ھيون، ھڪ ٽار کان ٻئي ٽار تي اڏرندي چھچٽو مچائي رھيون ھيون ۽ منھنجي دل بہ انهن جي لاتين ۾ پيھجي اکين مان محبت جا جهلڪا ڏيندي مٺڙن مٺڙن آلاپن ۾ گم ٿي وئي.
پڪو قلعو
thumb|قلعي جو مک دروازو پڪو قلعو حيدرآباد جيڪو حيدرآباد ۾ پڪو قلعو (Pako Qilo or Strong Fort or Brick Fort) جي نالي سان مشهور آهي، تنهن کي قلعو نيرون ڪوٽ سان منسوب ڪيو ويو آهي ۽سمجهيو ويو آهي ته ڇهين صدي هجريءَ ڌاري راءِ خاندان جي حڪومت دوران برهمڻ گورنر جي زير دست هو8 صدي عيسوي جي شروعاتي ڏهاڪي ۾ راجا ڏاهر جي طرفان هن قلعي جو حاڪم ٻڌمت جو ڀڪشو هو. قلعي جي دفاعي اهميت سبب راجا ڏاهر جو پٽ راجا جيسيه پڻ وقت بوقت قلعي ۾ اچي ترسندو هو. جنهن ٽڪريءَ تي هيءُ قلعو ٻڌل آهي تنهن جو نالو نيرون هو، تنهن ڪري هن قلعي کي نيرون جو قلعو ڪري سڏيو ويو پرهن سلسلي ۾ تاريخ ڪا به تصديق نه ٿي ڪري يا تاريخي حوالو نه موجود نه آهي ته نيرون ڪوٽ پڪو قلعو ئي آهي ڇاڪاڻ ته ڪتاب چچ نامو ۾ نيرون ڪوٽ کي هڪ کان وڌيڪ دروازا ڄاڻايل آهن جڏهن ته پڪي قلعي کي صرف هڪ دروازو آهي. فائل:Hyderabad Fort (Pacco Qillo) 01.JPG اڄ جيڪو قلعو موجود آهي سو 18هين صدي عيسويءَ ۾ ڪلهوڙن جي آزاد حڪومت قائم ٿيڻ کان 1754ع ۾ نورمحمد ڪلهوڙي جي وفات کان پوءِ سندس وڏو پٽ محمد مرادياب خان (مراد خان) تخت تي ويٺو پر 1757ع ۾ کيس تخت تان لاهي ميان غلام شاھ (Ghulaam Shaah) کي تخت تي ويهاريو ويو هو، جنهن 1767ع ۾ حيدرآباد وارو پڪو قلعو جوڙايو هو.
thumb|کاٻو|upright=1.2|پڪي قلعي جي ڀت
قلعي جي اڏاوتي تاريخ
سنڌ جي گھڻين تاريخن ۾ آهي ته:”ميان غلام شاهه ڪلهوڙي قلعي جي تعمير جو حڪم ذي القد 1182هه (1769ع) ۾ ڏنو هو. پوءِ مهاجنن ۽ هندو عالمن کي آسپاس جي زمين تي آباد ڪرڻ ڪري ٿوري وقت ۾ هي نهايت ئي شاندار شهر بڻجي ويو. هڪ سال کان پوءِ ميان غلام شاهه، ديري غازي خان کان واپس ورڻ بعد اميرن ۽ وزيرن سان قلعي ۾ اچي رهائش اختيار ڪئي. ميان غلام شاهه جي وقت ۾ جن ماڻهن بابت يقيني طور چئي سگھجي ٿو ته اچي هن نئين شهر ۾ ويٺا تن ۾ هڪڙا ناهيا هئا، جيڪي سڀ فوج جا ماڻهو هئا، ۽ ٻيا توبن جا گولي انداز هئا، جن کي پوءِ ’گل انداز‘ ڪري سڏيو ويو. چون ٿا ته گولي اندازن جو وڏو شهباز خان هو. جيڪو قنڌار مان آيو هو. ڪمي ڪاسبي، ڪاريگر،دڪاندار ۽ واپاري به ضرورت وقت شهر ۾ وسايا ويا هوندا. پر انهن بابت هن وقت ڪو به احوال ملي نٿو سگھي.“ ميان غلام شاهه هڪ ڏينهن ڪچهري سڏرائي، جنهن ۾ قلعي جي تعريف ۾ قصيدا پيش ڪيا ويا. شاعرن کي انعام اڪرام سان نوازيو ويو. ۽ ميان انهي مجلس ۾ نيرون ڪوٽ جو نالو حيدرآباد تجويز ڪيو ۽ هڪ سنگ مرمر جي تختي ٺهرائي قلعي جي مکيه دروازي تي هڻائي ڇڏي، جيڪا اڄ به قلعي جي مکيه دروازي جي نرڙ تي مالڪ جو اتو پتو ٻڌائي ٿي. انهي تختي جي ٻنهي پاسن تي خط ڪوفي ۾ هيئن لکيل آهي. ساڄ پاسي تي: الله اڪبر اللهم صلي وسلم اعليٰ محمد و عليٰ فاطمه مٿان: والحسن و علي و محمد المحمدي و جعفر و موسيٰ و علي کاٻي پاسي تي: و محمد و علي و الحسن و محمدالمهدي و الهادي هيٺيان: بامرعالي مظهر ولايت ميان غلام شاهه خان عالي بن ميان نور محمد بن ميان نصير محمد عباسي بنا يافت پٿر جي وچئين چوکٽ ۾ آهي: يا رب اجعل هذا البلد آمنا (اي مالڪ هن شهر کي امن وارو ڪر) 1182هه هن تختي جي تحرير مان هن قلعي جي تڪميل جو سال 1182هه يعني 1769ع نڪري ٿو. ميان سرفراز خان به حيدرآباد جي پائي پوڻ تي هڪ نظم لکيو هو، جنهن مان قلعي ۽ شهر جي بنياد پوڻ جو سال 1182هه نڪري ٿو:.
پاڻي جو بندوبست
قلعبندي جا ماهر ڪوٽ يا قلعو اڏڻ مهل سڀ کان اوليت ۽ اهميت پاڻي جي ترسيل کي ڏيندا آهن، جيئن ان بنيادي ضرورت کي هر وقت ڪنهن اٽڪ ۽ تڪليف بنا حاصل ڪري سگھجي. خاص طور تي غنيم جي گھيري جي صوت ۾ به انهن وسيلن ۽ زرخيرن ۾ ڪا ڪمي نه اچي. پڪي قلعي لاءِ چيو وڃي ٿو ته:”منجھس مٺي پاڻي جا پنج کوهه هئا، جيڪي شايد پوءِ ٻاڙا ٿي ويا هئا. “ پڪو قلعو گنجي ٽڪر جي هڪ شاخ تي ٺهيل آهي. رجسٽرار ايم.ايڇ پنهور پنهنجي ڪتاب ’گرائونڊ واٽر‘ ۾ چوي ٿو ته: ”گنجو ٽڪر جيڪو حيدرآباد کي چوگرد گھيرو ڪيو بيٺو آهي، هي کيرٿر جبل جي چن جي پٿر جي ڦٽل ۽ ڇاڙ آهي. گنجو ٽڪر مينهن جو پاڻي ڦاٽن ۽ سوراخن وسيلي جذب ڪري ٿو، جيڪو ٻه سو فوٽ کن هيٺ لهي وڃي ٿو. پاڻي جبلن مان لوڻياٺ چهُڻ ڪري کارو ٿي پوي ٿو، جنهن ڪري گھرو استعمال ۽ فصل لاءِ ڪارآمد نه آهي.“ ماهرن جو چوڻ آهي ته: ” اهو پاڻي زمين اندر هڪ هنڌ نٿو بيهي، پر آهستي آهستي چوڦير ڦهلجي وڃي ٿو. البت جبلن جي اردگرد نو ميلن اندر درياهه جي لٽياسي حصي ۾ چاليهه فوٽن جي گهرائي ۾ مٺو پاڻي موجود آهي. اهو پيئڻ ۽ فصل لا ءِ ڀلو آهي.“ مسٽر هيڊل پاڻي جو ذڪر ڪندي لکي ٿو ته: ” ٽڪري جي پيرن وٽ هڪ پاڻي جي کڏ آهي. جنهن ۾ سدائين پاڻي بيٺو آهي. اهو بدبودار پاڻي گهڻو ڪري غريب ماڻهو استعمال ڪندا آهن. امير گهڻو ڪري پنهنجو پاڻي ڦليلي مان گهرائيندا آهن. سياري ۾ جڏهن پاڻي سڪي ويندو آهي، ته ڦليلي جي پيٽ ۾ ننڍا ننڍا کوهه کوٽي پاڻي ڪڍيو ويندو آهي. اهو صاف پاڻي پکالي ڏاندن تي کڻي ڪوٽ ۾ پهچائيندا آهن. قلعي اندر ڪو پاڻي موجود ناهي. مون کي اهو اندازو آهي، ته اندر ڪوبه کوهه نه هوندو. شهر کي پاڻي پهچائڻ لاءِ 350 پکالي ڪم ڪندا آهن.“ اهو ئي ڪارڻ آهي جو خطري وقت ميرقلعو خالي ڪري ”ٿر“ جي علائقي ۾ ٺهيل قلعن ۾ پناهه وٺندا هئا. جنهن ڏينهن انگريزن حيدرآباد تي قبضو ڪيو هو، ان ڏينهن مير نصير خان جا ٻه پٽ مير حسن علي ۽ مير عباس قلعي ۾ قيد هئا، جن وٽ پيئڻ لاءِ به پاڻي موجود ڪونه هو. نيٺ پنجاهه ماڻهن هڪ سانداري مان ڍڪ ڍڪ ڪري پيتو. حبيب الله رحيم بخش مرزا جي مضمونن مطابق: ” حيدرآباد جي شهر جي ڀرسان ڦليلي ڦاٽ وهندو هو. اڃان اهو واهه نه ٺهيو هو، ان جو پاڻي شايد اڇي موري وٽان موڙي شهر جي اڀرندي هڪ کڏ ۾ ڪٺو ڪيو ويندو هو. ميرن واري زماني ۾ هي کڏ ئي شهر جي پاڻي جو اڪيلو وسيلو هئي. انگريزن جي دور ۾ ڄام شوري کان هڪ واهه، جنهن کي پوءِ نئين ڦليلي سڏيو ويو، کوٽي ان ڦليلي ۾ رشي گهاٽ وٽ ملايو ويو هو، ان واهه مان هڪ شاخ شهر ڏي رکي وئي هئي، ان شاخ جو پاڻي پهرين ’ڊومڻ واهه‘ ۾ گڏ ٿيندو هو، اُتان اهو تازو پاڻي وڃي سنگت واهه جي ڪپ تي ڏسبيون هيون. ڪن ڪن هنڌن تي پٿرن جون پٿوڙيون به ٺهيل هيون، جتان ماڻهو لهي تلاءُ مان پاڻي ڀريندا هئا.“.
ڪاريگر
مرزا گل حسن ’احسن‘ ڪربلائي ’نئين زندگي‘ ۾ لکي ٿو ته: ”هن قلعي جو ڪم استاد شفيع محمد ملتاني ٻين ڪاريگرن سان گڏجي ڪيو هو ۽ ان ڪم جي نگراني مرزا احمد خراساني ڪري رهيو هو. سارو قلعو گچ ۽ چوني سان جوڙيو ويو. انهيءَ دور ۾ ڪاريگرن جي روزاني اُجرت ڏهه پئسا ۽ مزدورن جي ڇهه پيسا هوندي هئي. ڊاڪٽر نبي بخش خان بلوچ ’مهراڻ 1962ع‘ ۾ ذڪر ڪيو آهي ته: ” قلعي جي سرن لاءِ اوڀر طرفان مٽي ڪڍي وئي ۽ اهي کڏون پاڻ ۾ ملي هڪ وڏي کاهي جي صورت بنجي پيون، جنهن کي ’ڪانگن کاڌي‘ ڪري سڏيندا هئا. انهيءَ تي اهو نالو چون ٿا ته ان ڪري پيو جو اتي ڪا ٻاجهري يا جوئر جي پوک هئي، جا هاري کان زوري ڪانءَ کائي ويا. ان ڪري اها ٻني کاهي جي ٻي ڪپ تي هئي، ڪانگن کاڌي سڏجڻ لڳي ۽ نيٺ کاهي تي اهو نالو پئجي ويو.“.
کاهي
’سنڌ جي سفر‘ ۾ لطف الله مالوي ٻُڌائي ٿو ته: ” عام قلعن جيان حيدرآباد قلعي جي چوڌاري ڪابه کاهي نه آهي.“ چون ٿا ته بعد ۾ کاهي ٽالپرن جي آخري دور ۾ ٺهرائي وئي هئي. ناٿن ڪرو لکي ٿو ته: ”ڪوٽ کي هڪڙي پاسي کان سُڪل کاهي آهي ۽ ٻئي پاسي کان هيٺاهين زمين آهي.“ ڊلهوسٽي جي لکڻي آهي ته: ”قلعي جي چوڌاري ٽيهه فوٽ ويڪري ۽ ويهه فوٽ اونهي کاهي آهي، جنهن جي مٿان دروازي وٽ هڪ ردي قسم جي ڪاٺ جي پل آهي، جنهن رستي قلعي ۾ داخل ٿي سگهي ٿو.“ مسٽر هيڊل جي رپورٽ مطابق: ”حيدرآباد جو قلعو رڳو چاليهه وال کن جي کوٽيل خشڪ کاهي جي ڪري شهر کان جدا بيٺو آهي، کيس رڳو اهوئي هڪ هٿرادو دفاع آهي. قلعي ۾ اچڻ وڃڻ لاءِ کاهي مٿان هڪ پُل آهي، جيڪا مکيه در وٽ شاهي بازار جي سامهون آهي.“ مسٽر ايٽڪن ’سنڌ گزيٽيئر‘ ۾ لکي ٿو ته: ” شهر جي ڏاکڻين ڇيڙي تي حيدرآباد جو قلعو آهي، جيڪو شهر کان چاليهه والن جي کاهي ڪري جدا بيٺو آهي....“.
دروازو
ڪوٽ جي دروازي کي خوبصورت بڻائڻ لاءِ دروازي جي ٻاهران ۽ مٿان ڀت ۾ هڪ وڏي سهڻي محراب ڏني وئي آهي. ان محراب هيٺيان وچ تي نالي واري سنگ مر مر جي تختي لڳل هئي. محراب ۾ تختي ۽ دروازي مٿان هڪ مستطيل کانچي ۾ وري هڪ ننڍي محراب آهي. جنهن اندر وري چوڪور ۾ ٽين ننڍڙي محراب آهي. سڀ چوڪور ۽ محرابون مختلف رنگ جي گل ٻوٽن سان چِٽيل هيون. انهن محرابن ۽ چوڪورن هيٺان ڪاٺ جي چوڪٺ ۾ دروازو لڳل هو. شاهي دروازو هڪ فوٽ ٿلهي ڪاٺي جو ٺهيل هو. مٿس نقش ۽ نگاريءَ جو سهڻو ڪم ٿيل هو، دروازي جي ٻاهرين طرف لوهه جا تمام ٿلها ۽ چهنبدار ڪل لڳل هئا، جيئن حملي آور سولائي سان در ٽوڙي نه سگھن. اهڙي طرح قلعي ۾ اندر داخل ٿيڻ لاءِ هڪ ٻئي پٺيان چئن دروازن مان لنگھڻو پوندو هو. دروازي جي ٻنهي پاسن کان سڌي ڀت آهي جنهن ۾ خوبصورتي لاءِ ڪيترن چؤڪنڊن ۾ محرابن اندر به گل ٻوٽا نقش ٿيل هئا..
ديوان عام
ديوان عام به ديوان خاص جي ويجهو شاهي دروازي جي سامهون هڪ تمام وڏي ٿلهي تي هو. جيمس برنس لکي ٿو ته: ” ديوان عام جي عمارت جون ڀتيون سڀني پاسن کان تمام سهڻين تصويرن سان سينگاريل هيون ۽ فرش تي رنگ برنگي غاليچا وڇايل هئا. هڪ طرف کان ٽي بلند محرابي دروازا هئا، جن تي سائي ريشمي رنگ جا پردا لڙڪي رهيا هئا، بلوچ سردار خوبصورت ريشمي گلڪاري ٿيل وهاڻن کي ٽيڪ ڏيون ويٺا هئا.“.
منارو
هي منارو قلعي جي وچ ۾ شاهي دروازي جي بلڪل سامهون هو، جنهن ۾ چڪردار ڏاڪڻيون لڳل هيون. انگريزن هن تي جهاز لاءِ استعمال ٿيندڙ ڦيري واري وڏي بتي لڳائي هئي. جيڪا ڪافي وقت اڳ لاٿي وئي آهي. 1843ع ۾ جڏهن انگريزن قلعي تي قبضو ڪيو، تڏهن انهيءَ مناري تي برطانيا جو جهنڊو ’يونين جيڪ‘ ڦڙڪايو ويو..
ٽڪسال
مير مراد علي خان شاهي دروازي جي اوڀر ۾ هڪ ٽڪسال جوڙايو هو، جنهن ۾ هن جي نالي جا سون، چاندي ۽ ٽامي جا سڪا ٺهندا هئا. 1842ع ۾ مير نصير خان جي عهد ۾ چارلس نيپئر جي عهدنامي پٽاندر اهو ٽڪسال بند ڪيو ويو، تنهن بعد سنڌ ۾ راڻي وڪٽوريا جا سڪا جاري ڪيا ويا..
درٻار
’سنڌ جي درٻار‘ ۾ برنس لکي ٿو ته: ” آءٌ نيٺ حيدرآباد جي قلعي جي دروازي تي پهتس، قلعو ميرن ۽ سندن عيال لاءِ مخصوص ٿيل آهي، قلعي ۾ خاموشي هئي.... آءٌ ڪيترين گهٽين مان لنگهي اوچتو هڪ وڏي کليل اڱڻ ۾ پهتس، جتي ڪيترائي خوش پوشاڪ سنڌي بيٺا هئا...... منهنجي جتي لاٿي وئي ۽ آءٌ ميرن جي حضور ۾ بيٺو هيس. ميرن کي خوشنما لباس پهريل هئا اُهي هڪ شاندار ڪمري جي پاسي ۾ اڌ گول جي شڪل ۾ ويٺا هئا. ڪمرو ايراني غاليچن سان سينگاريل هو، ٻه وڏا مير وچ ۾ مَسند تي ويٺل هئا. مسند اڇي رنگ جي ولايتي ريشمي ڪپڙي جي پوش سان هڪ ٿُلهي گدي هئي..... ان جي پٺيان ڀرت ڀريل بخمل جو طول وهاڻو رکيل هو. هو اڳتي چوي ٿو ته: ” ٽالپرن جي درٻار ۾ هڪ چوياري وارو صندل هو، جيڪو سنگ مرمر يا اهڙي ڪنهن پٿر جو ٺهيل هو، جنهن جي مٿان هڪ ايراني قالين وڇايل هو. چارئي مير ان تي ويهندا هئا. اهوئي انهن جو تخت هو، جيڪڏهن ڪو خاص گورنر يا بادشاهه ملاقات لاءِ ايندو هو ته کيس ڪرسي پيش ڪندا هئا، نه ته سڀيئي سردارن سان هيٺ گلم تي ويهندا هئا. مير صاحب گهڻو ڪري گاديلن تي ويهندا هئا.“ ڊلهوسٽي درٻار جو احوال ڪندي ٻُڌائي ٿو ته: ” مير مراد علي درٻار ۾ ويٺو هو، سڄي درٻار ماڻهن سان ٽمٽار ڀري پئي هئي، ماڻهو اڳتي جڳهه هٿ ڪرڻ لاءِ هڪ ٻئي کي ڌڪا پئي ڏنائون. انهن کي پنهنجي ملڪ جي حاڪم لاءِ ڪابه عزت ڪانه هئي، اُتي مون محسوس ڪيو ته انهن ميرن جو سنڌ جي سردارن توڙي فوجين تي تمام گهٽ ڪنٽرول آهي.“.
مسجد
’جنت السنڌ‘ ۾ آهي ته: ” محمد بن قاسم جڏهن نيرون ڪوٽ پهتو، تڏهن شهر وارن سوکڙيون کڻي سندس استقبال ڪيو. مسلمانن انهن جي بتخاني سان ڪابه ڇيڙڇاڙ نه ڪئي بلڪ مندر جي سامهون جدا مسجد تعمير ڪرايائون.“ غلام رسول مهر لکي ٿو ته: ”قلعي اندر ڪيتريون ئي سهڻيون مسجدون آهن، پر ان جي آسپاس ميان غلام شاهه جي مقبري کان سواءِ ٻي ڪابه ذڪر لائق عمارت ڪونهي.“ مرزا عباس بيگ ذڪر ڪري ٿو ته: ” غلام شاهه قلعي ٺهڻ بعد سندس نگهباني لاءِ مُنهن وٽ ٻه مسجدون ٺهرايون، جن جي مير فتح علي خان جي عهد ۾ مير غلام علي خان مرمت ڪرائي ۽ ساڳي وقت سندس والده ماجده بيبي خيرالنساءِ حيدرآباد ۾ فقير محمد خان جوڻيجي جي پٽ ۾ ڌار مسجد ٺهرائي، ميان غلام شاهه وارين مسجدن جي ڇتين تي ٽي ٽي گنبذ آهن، جن ۾ وچون گبنذ وڏو آهي ۽ چئن ڪُنڊن تي چار گنبڙيون هيون. گنبذ ۽ گنبڙين مٿان ڪاشيءَ جون نيلون هيون. مسجد جي اندرين پاسي نمازين جي هواخوري لاءِ محرابي منگهه رکيل هئا ۽ تنهن کان سواءِ جارا به مٿن هئا. پهرين ڄاڻايل مسجد ۾ سيد طالب شاهه ۽ آخر ۾ ڄاڻايل مسجد ۾ آخوند رحمت الله ويهاريائون. اُهي مسجدون برطانيا دؤر ۾ طالب شاهه ۽ ملا رحمت الله جي نالي سان مشهور هيون. هڪ قطع مان مير غلام علي خان جي مسجد جي تاريخ 1208هه نڪري ٿي: خرد تاريخ ش بغر مود، مبارڪ خانئه الله اڪبر 1208هه مير مراد علي خان جي مسجد ٺهڻ وقت اهو قطعو لکيو ويو، جنهن مان تاريخ 1210هجري نڪري ٿي: هاتف سال اين بنائي حانه ايزد عظيم، مير مراد يافت از مسجد نو بنا بگفت 1210هه مسجد اقصيٰ جنهن کي شاهي مسجد جي نالي سان به سڏيندا آهن، اها مسجد ڪچهري جي بلڪل ويجهو هئي، جنهن جي تعمير جو سال 1226 هه ملي ٿو: سال تعمير شريفش چون همي جستم زعيب، طرفه اعليٰ مسجد اقصيٰ است اين آمداند 1226هه انگريزن جي دؤر ۾ قلعي کي ڇانوڻي طور استعمال ڪيو ويو، بادشاهي محلاتن ۾ فوج رکي وئي، مرزا احسن ڪربلائي جي لکڻ مطابق مسجد اقصيٰ ۾ گهوڙا ۽ ڪُتا ٻڌا ويا. 1857ع جي آزاديءَ واري جنگ ۾ قلعي ۾ جيڪي به عمارتون هيون، سي ڊاٿيون ويون ۽ اها زمين بارود خاني لاءِ استعمال ڪئي وئي..
قلعي جي حفاظت
جيمس برنس چواڻي: ”قلعي جي بچاءُ لاءِ سپاهين جو هڪ ننڍڙو دستو رکيل آهي، پر ڪيترن ئي قبيلن جا سردار مستقل طوردرٻار ۾ رهن ٿا. هو ڪنهن ڳجهي نموني ٿورن ڏينهن ۾ پنهنجي قبيلي جا ماڻهو گڏ ڪري سگهن ٿا. چون ٿا ته: ’اهڙي نموني سرڪار اٽڪل چاليهه هزار ماڻهو گڏ ڪري سگهي ٿي.....‘ جڏهن جهيڙي جي باهه ڀڙڪندي اُٿندي آهي، تڏهن اُهي جنگ جا نعرا هڻندا اک ڇنڀ ۾ اچي گڏ ٿيندا آهن..... ميرن جي لشڪر ۾ ڀانت ڀانت جا ماڻهو مختلف پوشاڪن وارا آهن.“ مسٽر ڊلهوسٽي جي ڪتاب ’آبزرويشن آن سنڌ‘ ۾ آهي ته: ” آءٌ ڀانيان ٿو ته قلعي اندر 140 کن مختلف سائيز جون توبون موجود آهن، جن مان سٺ کن موزون هنڌن تي سٺي حالت ۾ آهن.“ مير مراد علي خان 250 هندستاني سپاهي ڪوٽ جي بچاءُ لاءِ رکيا هئا، پر سپاهين سان ڪيل واعدو پورو نه ڪيائين، تنهنڪري اُهي کيس ڇڏي هليا ويا. هينري پاٽنجر سفر جي احوال ۾ ٻُڌائي ٿو ته: ” قلعي جي ديوارن ۾ گهڻيئي ٽُنگ آهن، تنهنڪري توپن رستي هڪ ٻن گولن کان پوءِ قلعي جو ڪهڙو به پاسو سولائي سان ڪيرائي سگهجي ٿو...... قلعي جي ڀت تي ستر توپون رکيل آهن، پر منجهائن رڳو اٺ يا ڏهه ڪم جهڙيون آهن، باقي ٻيون بيڪار آهن ۽ رڳو ڏيکاءُ لاءِ قلعي تي رکايون ويون آهن..
سيد احمد شهيد جو پڪي قلعي ۾ اچڻ
سيد احمد شهيد 27 – 1826ع ۾ پنهنجي مجاهدن جي هڪ جماعت سان گڏ سکن سان جهاد ڪرڻ لاءِ سرحد صوبي ڏي پئي ويو. هو سنڌ جي ميرن کي به جهاد ۾ شريڪ ٿيڻ جي دعوت ڏيڻ لاءِ آيو. پڪي قلعي کان ٻن تيرن جي مفاصلي تي مجاهدن جو لشڪر رهايو ويو. حيدرآباد جي ميرن، مجاهدن لاءِ مٺائي، انب ۽ گدرا وغيره موڪليا هئا. جمعي واري ڏينهن تي ميرن، سيد صاحب ڏي نياپو موڪليو ته: ” نماز اسان سان اچي قلعي ۾ ادا ڪريو.“ سيد احمد شهيد اٺن ماڻهن سان گڏجي قلعي ۾ آيو. ميرن هن کي ڪجهه ڏينهن وڌيڪ ترسڻ لاءِ چيو، پر هو رهڻ لاءِ راضي نه ٿيو. ميرن سندس خدمت ۾ نذراني طور هڪ هزار رپيا، هڪ بندوق ۽ جوڙو طمنچن جو پيش ڪيو..
قلعي تي برطانيا جو جهنڊو
19 فيبروري 1843ع تي ڪئپٽن پيلي قلعي ۾ رهندڙ عملي کي آگاهه ڪيو، ته سڀاڻي برطانوي جهنڊو قلعي تي چاڙهيو ويندو. 20 فيبروري منجهند جو ٻين وڳي ڪرنل پٽيل پيادي فوج، گهوڙي سوارن ۽ ٻن توپن سان قلعي ۾ داخل ٿيو ۽ قلعي جي مناري تي برطانيا جو جهنڊو ڦڙڪايو ويو..
قلعي ۾ لُٽمار
انگريز فوج قلعي ۾ گهڙي شاهي خزانا لٽڻ شروع ڪيا. ميرن جي راڻين نيپيئر کي چورايو ته: ”کين ٽن ڪپڙن سان قلعو ڇڏي پالڪين ۾ وڃڻ جي اجازت ڏني وڃي.“ نيپيئر انڪار ڪيو. نيٺ بيگمن جي جسم جا زيور لاهڻ بعد کين ڇڏيو ويو. انهن حويلي ڇڏي پنج ڪوهه پنڌ ڪري هڪڙي ڳوٺ ۾ پناهه ورتي. ڪجهه ڏينهن تائين انگريزن حيدرآباد جا سڀ خزانا، اوني ۽ نفيس ڪپڙا، هٿيار، رومي ۽ خراساني تلوارون، بندوقون، جواهردار خنجر، ڇريون، ولائتي گهوڙا، اُٺ، مال، زيور جن جي قيمت لکين رپيا هئي، بيدردي سان لُٽيا. انگريز ڪروڙ ٽيهه لک رپيا نقد ۽ ٻيو قيمتي سامان به قبضي ۾ ڪيو..
قلعي ۾ ڌماڪو
15 فيبروري 1904ع تي، آچر جي ڏينهن رات جو ساڍي اٺين وڳي پڪي قلعي ۾ اوچتو بم جو ڌماڪو ٿيو. خوفناڪ آواز ٿيڻ ڪري سڀ ماڻهو شهر ڇڏي ڦليلي طرف ڀڄڻ لڳا، جلد ئي شهر جي مٿان دونهين جا ڪارا ڪڪر ڇانئجي ويا. ڪڪرن مان لوھ ۽ پٿرن جا ذرڙا به مينهن جيان وسڻ لڳا. انهن لوهه جي ٽُڪرن لڳڻ ڪري ڪيترائي ٿڏي تي مري ويا ۽ ڦَٽجي پيا، تڏهن حيدرآباد جو ڪليڪٽر پرائٽ هو. هن ڪجهه دير بعد اعلان ڪرايو ته: ”خطرو ٽري ويو آهي. ماڻهو واپس پنهنجي گھرن ۾ وڃن. ماڻهن جو جيڪو به نقصان ٿيو آهي، سو سرڪار ڀري ڏيندي.“ اهڙي طرح سرڪار ٿيل واعدي جي پورائي لاءِ سوا لک رپيا ڀري ڏنو. قلعي اندر لڳاتار باهه ٻرندي رهي، جنهن کي نيٺ چئن ڏينهن کان پوءِ وسايو ويو. انهي کان سواءِ قلعي ۾ جيڪو باروت موجود هو، اهو درياهه ۾ لوڙهائي ڇڏيو ويو. ڌماڪي ڪري قلعي اندر ڪيتريون پراڻيون جايون ڪري پيون. شاهي مسجد کي پڻ نقصان پهتو. جن عمارتن جا ڪجھ حصا ڪري پيا هئا، تن جي بچيل حصن کي به بارود سان ڪرايو ويو. انهي واقعي کان پوءِ برطانوي فوج کي قلعي کان ٻاهر ڪڍي، هاڻوڪي ڇانوڻي ۾ وسايو ويو. برطانوي حڪومت 1904ع ۾ قلعي اندر لينڊ رڪارڊ آفيس کولي. ڪجھ سالن بعد حيدرآباد ميونسپالٽي حڪومت کان قلعي جي گھر ڪئي. حڪومت هن کي اوڀر وارو حصو ڏنو، جتي هينئر ڪجھ خوبصورت عمارتون آهن. اهي جايون 1918ع ۾ ڀائيبندن زمين خريد ڪري ٺھرايون هيون. قلعي جي دروازي جي سامهون جيڪو منارو هو، جنهن تي چڙهي بيهبو هو، ته ساري حيدرآباد جو وڻندڙ ڏيک نظر ايندو هو، تنهن مناري کي ڊهرايو ويو. جاءِ جي تنگي سبب قلعي حهڙي تاريخي يادگار کي پڻ هڪڙي پاسي کان ڊاهي نيون جايون جوڙايون ويون. قلعي ۾ هن مهل رڳو مير نصير خان جي ماڙي ۽ قلعي جون ديوارون پنهنجون مُنهن مٿو پِٽيندي نظر اچن ٿيون. 1920ع ۾ انگريزن قلعي ۾ پاڻي صاف ڪرڻ ۽ شهر کي پاڻي پهچائڻ لاءِ بندوبست ڪيو، جنهن ڪري قلعي ۾ هڪ وڏو حوض ۽ ٽانڪيون ٺاهيون ويون. پاڻي گدو بندر کان درياهه مان ڇڪي پڪي قلعي ۾ آندو ويندو هو. جتي ٽانڪي ۾ جمع ڪيو ويندو هو. بعد ۾ وڏن پائيپن وسيلي شهر ۾ موڪليو ويندو هو. ان ٽانڪي کي حيدرآباد جا ماڻهو ’ٺُلهه‘ چوندا هئا. ان زماني ۾ حيدرآبادي ماڻهو چوندا هئا ته، ”حيدرآباد شهر ۾ گهر گهر پئي گنگا وهي.“
ورهاڱي کان پوءِ
صنعت واپار جو مرڪز هئڻ سبب ورهاڱي واري لڏپلاڻ ۾ هندستان کان وڏي انگ ۾ ماڻهو هتي آيا، جن قلعي ۾ عامل ۽ ڀائيبندن جي جڳهن تي قبضو ڪيو. باقي بچيلن کي قلعي جي خالي حصن ۾ ويهاريو ويو. قلعو شهر جي وچ ۾ ۽ بازاريون ٻيا ڪاروبار مرڪز ويجها هئڻ ڪري کين ڪافي پسند آيو، ڇو ته انو قت قلعي ۾ رهندڙ پنجهتر سيڪڙو ماڻهن جو ڌنڌو بوٽ ٺاهڻ هو. گهڻن ماڻهن ڀت سان گڏ ئي گهر ٺاهيا. انهن گهرن جي چوٿين ڀت قلعي جي ڀت کي بڻايو، جنهن ڪري قلعي جي پراڻي ڀت تي وڌيڪ وزن پيو. ان کان سواءِ قلعي جي ڀت ۾ ٽُنگ ڪري روشندان ۽ دريون ٺاهيون ويون، جنهن ڪري ڀتين کي وڏو نقصان رسيو، ۽ منجهس ڏار پئجي ويا. ڪن هنڌن تي ڀتين کي ڀڃي ان مان ڪني پاڻي جي نيڪال لاءِ موريون ٺاهيون ويون. قلعي ۾ پاڻي جي لاءِ ٽي وڏيون ٽانڪيون – پنج لک گيلن، ٽي لک گيلن ۽ ست لک گيلن- ترتيبوار آهن. جنهن ڪري انهن مان سوين گيلن پاڻي سِمي زمين هيٺ وڃي ٿو. اندر پاڻي جي سطح وڌڻ ڪري به قلعي جي جاين کي نقصان پهتو آهي. ان ڪري اڪثر اوائلي ڀت ۽ جايون ڪرنديون رهن ٿيون. جولاءِ 1983ع ۾ به ڀت جو وڏو حصو ڪرڻ ڪري جاني ۽ مالي نقصان ٿيو هو. حڪومت متاثرن کي لطيف آباد ۾ پلاٽ ڏنا هئا. هينئر به قلعي ۾ چار سيڪڙو ڪچا گهر آهن. ۽ ٽيتاليهه سيڪڙو گهر قلعي مان نڪتل سرن سان ٻيون سرون ملائي ٺاهيا ويا آهن. باقي ٽيتاليهه سيڪڙو گهر سيمينٽ جا ٺهيل آهن. قلعي کي اسان هاڻوڪي وقت ۾ مکيه چئن حصن ۾ ورهائي سگهون ٿا: (1) تاريخي ۽ اهم حصو: هن حصي ۾ قلعي جو دروازو، ٻاهرين ڀت، ميرن جا حرم ۽ ميوزيم وغيره اچي وڃن ٿا. (2) کليل حصو: هن ڀاڱي ۾ ميدان ۽ باغ اچي وڃن ٿا. (3) آب رساني وارو حصو: هن حصي ۾ پاڻي جون ٽانڪيون، پمپ، مشينون وغيره لڳل آهن. (4) رهائشي حصو: حڪومت هي ٽڪرو ٻاهران آيل ماڻهن کي رهڻ لاءِ ڏنو هو. حيدرآباد جو قلعو ڊائريڪٽوريٽ آف آرڪيالاجي 1904ع جي ’تحفظ پراڻا يادگار‘ جي ايڪٽ هيٺ 21 آگسٽ 1965ع جي ’نوٽيفڪيشن نمبر F- 31/57- E VI (A&M) وزارت تعليم حڪومت پاڪستان‘ مطابق آثارِ قديم کاتي جي حوالي ڪيو آهي. لڳاتار رهائشي استعمال هيٺ ۽ ديوارن ۾ غير ماهراڻي سوراخ ڪرڻ ڪري تاريخي يادگار جي زندگي خطري ۾ پئجي چڪي آهي. اهو سڀ ڪجهه هوندي به قلعي جي مرمت جو ڪو جوڳو بندوبست نه آهي. مختلف سرڪاري، غير سرڪاري ادارن ۽ ٻاهرين ايجنسين جي رهنمائي هيٺ ستر واري ڏهاڪي ۾ هڪ مفصل منصوبو رٿيو ويو هو، جنهن مطابق قلعي جي رهواسين جي مناسب مدد وسيلي کين قلعي کان ٻاهر آباد ڪري، قلعي جي نقصان ٿيل حصن جي مرمت ڪري، غير تاريخي ۽ ٻين آلودگين کان پاڪ ڪري، ماضيءَ جي ان عظيم ورثي کي محفوظ ڪري، سياحت جي واڌ ۽ تاريخ جي مطالعي لاءِ مخصوص ڪرڻ هو. پر افسوس جو اسان جي ملڪ ۾ هر سٺي شيءِ ۽ هر بهتر منصوبو سياسي مصلحتن جو شڪار ٿي ويندو آهي. انهيءَ منصوبي سان پڻ اهڙو ڪو ڪارڻ لاڳو ٿيو هوندو، جو اڄوڪي ڏينهن تائين ان تي عمل ناهي ٿي سگهيو.
حوالا
زمرو:پاڪستان زمرو:تاريخ زمرو:تاريخي ماڳ زمرو:سنڌ زمرو:سنڌ جا شهر زمرو:سنڌ جا قلعا زمرو:سنڌ ۾ قلعا زمرو:ضلعو حيدرآباد، سنڌ زمرو:حيدرآباد، سنڌ ۾ گهمڻ جون جايون
غوثيا بلوچ ڪالوني
غوثيہ بلوچ ڪالوني ڪراچي ,اورنگي ٽائون جو هڪ علائقو آهي جتي سنڌي، مهاجر، پٺاڻ، پنجابي ۽ سرائڪي آباد آهن. هتي مسلمانن جي اڪثريت آهي. زمرو:ڪراچي جا گردونواح
30 رمضان
موڪلون ۽ ڏڻ
زمرو:رمضان
بلال ڪالوني اورنگي
بلال ڪالوني ڪراچي ,اورنگي ٽائون جو هڪ علاقو آهي جنهن ۾ سنڌي،مهاجر،پٺاڻ،پنجابي،سرائيڪي آباد آهن هتي جا ماڻهو 99 في صد مسلمان آهن.بلال ڪالون ڪراچي ڊيولپمنٽ اٿهارٽي کان ليز ٿيل آهي.
حافظ شيرازي
thumb|کاٻو|حافظ شيرازيءَ تي هڪ آرٽسٽ جو سرورق
حافظ شيرازيءَ جو اصل نالو شمس الدين محمد هو. فارسيءَ جي هن مشهور غزل گو شاعر، 1320ع تي شيراز ۾ جنم ورتو. ننڍپڻ ۾ قرآن مجيد حفظ ڪيائين. عربي زبان ۽ ادب جو چڱو مطالعو ڪيائين.
اوائلي زندگي
تعليم کان فارغ ٿي معلم جو پيشو اختيار ڪيائين. ابتدا ۾ هڪ مدرسي ۾ تفسير، قرآن جو معلم ٿيو. روايت آهي ته پڙهائيءَ دوران هو پنهنجي گهر وارن جي پيٽ پالڻ لاءِ رات جي وقت هڪ بيڪريءَ ۾ ڪم ڪندو هو ۽ ڏينهن جو پڙهندو هو. فارس تي عربن جي حڪمرانيءَ جي ڪري، منگولن بار بار فارس تي وحشياڻا حملا ڪيا. حافظ ٽيهن سالن جي عمر ۾ درٻاري شاعر بڻجي ويو. درٻار مان ملندڙ نذرانو ئي هن لاءِ زندگي گذارڻ جو اڪيلو ذريعو هو. حافظ شيرازي جلال الدين شاهه شجاع جو منظور نظر بڻيو، جنهن هن کي شيراز جي هڪ مدرسي ۾ ديني علمن جو استاد مقرر ڪيو. تصوف هن جي زندگيءَ تي گهرو اثر ڇڏيو ۽ ان دوران هن شيخ محمد عطار جو خوب مطالعو ڪيو. حافظ شيرازي بابت پير حسام الدين راشدي’مڪلي نامي‘ ۾ لکي ٿو ته: ”پير محمد حسين شيرازي عرف پير مراد جو ڏاڏو سيد محمد، سلطان مبارز الدين جي دؤر ۾ شيراز کان سنڌ ۾ اچڻ لاءِ روانو ٿيو ۽ هن سان گڏ حافظ شيرازي پڻ سنڌ لاءِ روانو ٿيو. اهي ٻئي قنڌار تائين گڏجي آيا، سيد ته پنهنجو سفر جاري رکيو پر حافظ شيرازي واپس موٽي هليو ويو.“
غزل گوئي
thumb|کاٻو|ديوان حافظ جي هڪ جھلڪ حافظ کي غزل گوئيءَ ۾ حد درجي جو ڪمال حاصل هو. آخري عمر ۾ هن پنهنجا غزل ديوان جي صورت ۾ مرتب ڪيا، جن ۾ ڪجهه قصيدا ۽ ننڍا نظم شامل ڪري 1379ع ۾ ديوان مڪمل ڪيائين. هرمز جي والي توران شاهه کليءَ دل سان حافظ جي قدرداني ڪئي. مظفري خاندان جي حڪمران محمد شاهه ‘اوَل‘ جي دور ۾ حافظ کي بادشاهه پاران بغداد ۾ اچڻ جي دعوت ڏني وئي، جيڪا هن قبول نه ڪئي ۽ پنهنجي شهر شيراز ۾ رهڻ کي ترجيح ڏنائين، جنهن جي باغن ۽ پنهنجي محبوب جي سونهن جي ساراهه هن پنهنجي غزلن ۾ خوب ڪئي آهي. حافظ جي شاعري شاهه شجاع جي دؤر ۾ پنهنجي عروج تي هئي. شاهه شجاع 1394ع ۾ وفات ڪئي. حافظ سندس مدح ۾ ڪيترائي قصيدا لکيا. حافظ شيرازي ايران جي غزل گو شاعرن ۾ نهايت اعليٰ مقام رکي ٿو. هو عشق جي واردات محتاط انداز ۾ بيان ڪندي عريانيءَ کان پرهيز ڪندو هو. هن جو شمار دنيا جي وڏن صوفي شاعرن ۾ ٿئي ٿو. کيس ’لسان الغيب‘ جي لقب سان به ياد ڪيو وڃي ٿو. سندس ڪلام ۾ وڏي رواني آهي، اردوءَ جي شاعر فيض احمد فيض جي شاعريءَ تي حافظ جي شاعريءَ جو وڏو اثر رهيو آهي. حافظ شريعت جي سخت گيريءَ جي دؤر ۾ لکيو هو: فاش مي گويم و از گفته خود دلشادم، بندهء عشقم و از هر دو جهان آزادم. ترجمو: (مان کليو ڳالهائي رهيو آهيان ۽ جيڪي چوان ٿو انهيءَ تي خوش آهيان، مان عشق جو بندو آهيان ۽ ٻنهي جهانن کان آزاد آهيان.) حافظ شيرازي جي ڪلام ۾ اهڙو ته خدائي جذبو موجود آهي، جيڪو ايندڙ حالتن بابت پڻ خبر ڏئي ٿو، حافظ پاڻ هڪ شعر ۾ اعتراف ڪيو آهي ته تصوف جو ادراڪ کيس چاليهن سالن جي عمر ۾ حاصل ٿيو: ڪه اي صوفي شراب آنگه يود صاف، ڪـه در شيــشــه بـمـانــدار بعيـنـي.
ترجما
انگريزيءَ ۾ حافظ کي ترجمو ڪندڙ پيٽر ايوري ۽ جان هيٿ سٽنبر لکيو آهي ته: يونانين وانگر فارسين لاءِ به الاهي حسن جو دنياوي اظهار خوبصورت جوانيءَ جي صورت ۾ ٿيندو آهي، جيتوڻيڪ حافظ جي غزلن کي الاهي حسن جي تشبيهن طور پڙهي سگهجي ٿو، پر اهي واضح طور مجاز جي موضوع تي آهن، هن جي هڪ جڳ مشهور شعر جو ترجمو آهي ته: ”بهشت جو باغ به خوشگوار هوندو، پر بيدمشڪن جي پاڇي ۽ ٻنين جي ساوڪ کي به متان وساريو.“ عقيدت پرستن تي کلي تنقيد کانپوءِ حافظ جي سرپرست شاهه شجاع مذهبي ماڻهن جي زور ڀرڻ تي کيس جلاوطن ڪيو، پر پوءِ حافظ کي درٻار ۾ پنهنجي اڳوڻي حيثيت واپس ڏني وئي. وچولي عمر ۾ سندس شاعري هندستان ۽ عرب جي سرزمين تائين ڦهلي. حافظ کي ايران ۾ اڄ به وڏي احترام جي نگاهه سان ڏٺو وڃي ٿو ۽ اڄ به فارس جا ماڻهو پنهنجي روزمرهه جي ڳالهه ٻولهه ۾ حافظ جا حوالا ڏين ٿا.
فالناما
’ديوان حافظ‘ صدين کان فال نامي طور پڻ استعمال ٿيندو اچي، تيموري بادشاهه پنهنجي سڀني مهمن ۾ ديوان حافظ کان رهنمائي وٺندا هئا، همايون، بابر، اڪبر، جهانگير ۽ عالمگير اڪثر هي فالنامو استعمال ڪندا هئا. همايون بادشاهه جڏهن ايراني فوج وٺي هند تي حملي جو ارادو ڪيو ته ’ديوان حافظ‘ جي فالنامي مان هي شعر آيو. عزيز مصر برغم برادرانِ غيور، زقعره چاهه برآمد به اوج ماه رسيد. (مصر جو عزيز، حاسد ڀائرن جي ذلت سان گڏ کوهه جي گهرائي مان نڪري آيو ۽ چنڊ جي بلندي تي پهچي ويو) ۽ همايون هن حملي ۾ سڀ ڀائرن کي شڪست ڏئي هندستان جو بادشاهه ٿيو. ’ديوان حافظ‘ مان فال ڪڍڻ لاءِ قديم دؤر کان ڪجهه مقرر ڪيل جدولون ٺهيل آهن جن مان مختلف طريقن سان فال ڪڍي سگهجي ٿي، جدولن مان حرف چونڊڻ کانپوءِ جڏهن اهي ملائبا آهن ته ڪا نه ڪا غزل جي مصرع ٺهيو وڃي ۽ انهي شعر کي جواب تسليم ڪيو وڃي ٿو. ٽالپر حاڪمن مان مير ڪرم علي خان جي هڪ قلمي بياض ۾ پڻ ’فالنامه ديوان حافظ‘ جي عنوان سان هڪ تفصيلي باب تحرير آهي، انهي کانسواءِ ميرزا قاسم علي بيگ پڻ پنهنجي مرثين جي بياض ۾ هن فالنامي کي وڌيڪ آسان ڪري تفصيلي قلمبند ڪيو آهي. حافظ جي مقبوليت جي ڪري سندس ڪلام ۾ ڪيترو ٻيو ڪلام به شامل ٿي ويل چيو وڃي ٿو. ’ديوان حافظ‘۾ سندس 500 کان وڌيڪ غزل شامل آهن. هن جي ٻولي سادي ۽ دل کي ڇهندڙ آهي. حافظ جي شاعريءَ جو پهريون انگريزي ترجمو 1891ع ۾ ٿيو. سنڌيءَ ۾ حافظ جي چونڊ ڪلام جو سنڌي ترجمو سنڌي ٻوليءَ جي عالم محمد يعقوب نياز ”ديوان حافظ“ نالي سان ڪيو آهي، جنهن ۾ سائشته نثر ۾ حافظ جي ڪلام جو انتهائي وڻندڙ، زيبائتو ترجمو ڪيو ويو آهي. جنهن کانپوءِ کيس عالمي سطح تي تمام گهڻي مقبوليت ملي.
وفات
حافظ شيرازي 791هه/1389ع ڌاري ايران جي شهر شيراز ۾ وفات ڪئي.
حوالا
زمرو:1320ع جي ڏهاڪي جون پيدائشون
انقلاب (اخبار)
انقلاب نالي روزاني -اخبار- آغا بدرالدين ڳڙهي ياسين واري، سکر مان ڪوئينس روڊ -تان- 1945ع ۾ سنڌي زبان ۾ -جاري- ڪئي هئي، جنهن جا مرحوم درمحمد -اويسي- ۽ علي احمد -بروهي- -ايڊيٽر- رهيا هئا. -اخبار- ڪانگريسي اخبارن جي مقابلي ۾ مسلم ليگ جي حامي هئي. اپر سنڌ جي مسلمانن کي بيدار ڪرڻ جي ڪم ۾ چڱو حصو ورتائين. ڪن سماجي خرابين جي خلاف به محاذ کڙو ڪيائين. حڪومت ٻه دففعا مٿس بندش وڌي، تنهن هوندي به 1958ع تائين -جاري- رهندي آئي.
عطا محمد حامي
عطا محمد حامي (ڊاڪٽر پروفيسر) جو پورو نالو عطا محمد ولد قائم الدين سوهو هو. عطا محمد حامي سموري زندگي علمي ترقيءَ سان گڏ سماجي ڪمن لاءِ جدوجهد ڪندي گذاري.
پيدائش
هن پهرين جنوري 1919ع تي خيرپور ضلعي جي تاريخي شهر ڪوٽڏيجيءَ ڀرسان سوهو ڪناسرا ڳوٺ ۾ جنم ورتو.
تعليم
ابتدائي تعليم ڳوٺ مان حاصل ڪيائين. مئٽرڪ 1941ع ۾ ناز هاءِ اسڪول خيرپور مان ڪيائين. نوڪريءَ جي پوئين حصي ۾ (1978ع) عطا محمد حامي پروفيسر ڊاڪٽر غلام علي الانا جي نگرانيءَ ۾ سنڌ يونيورسٽيءَ ڄامشوري مان ’خيرپور جي ميرن جو ادب، سياست ۽ ثقافت ۾ حصو‘ موضوع تي پي. ايڇ. ڊي ڪيائين. سندس تحقيقي مقالو 1994ع ۾ انسٽيٽيوٽ آف سنڌالاجي، ڄام شوري پاران شايع ٿيو. 2009ع ۾ ساڳيو ڪتاب ثقافت ۽ سياحت کاتي پڌرو ڪيو.
نوڪريون
ڪجهه وقت P.W.D کاتي ۾ نوڪري ڪيائين، پر جلد اها نوڪري ڇڏي، سنڌ مسلم ڪاليج ڪراچيءَ ۾ داخل ٿيو، جتان 1946ع ڌاري انٽر پاس ڪيائين. بعد ۾ فيض گنج ۽ گنبٽ هاءِ اسڪولن ۾ استاد رهيو. ناز هاءِ اسڪول خيرپورجي لقمان برانچ ۾ به ڪجهه وقت استاد رهيو. 1947ع ۾ کيس ٽريننگ ڪاليج فارمين خيرپور بدلي ڪيو ويو، جتي نوڪريءَ دوران بي. اي، بي. ٽي ۽ ايم. اي جا امتحان پاس ڪيائين. ون يونٽ قائم ٿيڻ کانپوءِ عطا محمد حامي، پهرين هالا ڪاليج ۾ ۽ پوءِ ممتاز ڪاليج خيرپور ۾ سنڌيءَ جو ليڪچرار مقرر ٿيو ۽ ٿوري عرصي لاءِ ٽنڊو جان محمد، شڪارپور ۽ سکر جي ڪاليجن ۾ اسسٽنٽ پروفيسر ٿي رهيو، بعد ۾ ممتاز ڪاليج خيرپور ۾ ايسوسيئيٽ پروفيسر مقرر ٿيو، جتان 31 ڊسمبر 1979ع ۾ رٽائر ڪيائين.