cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
مشتري
مشتري اسان جي ھن سج منڊ ۾ سج کان پوءِ ٻئي نمبر تي وڏو آسماني گرھ مشتري آھي. ھي اسانجي نظام جو ھڪ اھم گرھ آھي. جهڙي نموني هي اسانجي گرھن جي نظام جي سڀني گرھن کان وڏو آهي، تھڙي نموني ھن جا چنڊ به گھڻا آھن. محققن جي مطابق ھن جو جسم ماپڻ لاء اسان جي زمين جھڙن يارنهن گرھن جي ضرورت پوندي. ان حساب سان جي زمين کان 121.9 سيڪڙو وڏو وجود رکي ٿو. مشتري ۾ زمين جي مقابلي ۾ 317.7 سيڪڙو مادو موجود آھي. ھي ڳالھ حيرت ۾ وجھندڙ آھي ته سج جي مقابلي ۾ مشتري 0.14 سيڪڙو آھي. 1610ع ۾ جرمن ماھر فلڪيات سائيمن ميروئس ۽ اٽلي جي مشھور ماھر فلڪيات گليليو جي تحقيق کان پوءِ ھن حقيقت کان پردو ھٽايو هو ته مشتري صدين کان وٺي پنھنجي 69 چنڊن سان گڏ پنھنجي مدار ۾ گھمي رھيو آھي. تحقيق ڪندڙن ھنن چنڊن کي مختلف گروپن ۾ ورھايو آھي. انھن کي ريگيولر سيٽلائيٽ ۽ ارريگيولر سيٽلائيٽ جو نالو ڏنو آھي. ريگيولر چنڊ پنھنجي مدار ۾ باقائدگي سان گردش ڪن ٿا جڏھن ته ارريگيولر ڏاڍي سست رفتار سان پنھنجي ونهوار تي هلن ٿا. ريگيولر سيٽلائيٽن کي محققن وري ٻن حصن ۾ ورھايو آھي. ھڪ مين سيٽلائيٽ ٻيو انر سيٽلائيٽ. انر سيٽلائيٽن کي امالٿيا گروپ پڻ چيو ويندو آھي. جيڪي مشتري جي ويجھي ۾ ويجھا چنڊ آھن. جڏھن ته مين سيٽلائيٽ جن کي گليليو مونز جو نالو ڏنو ويو آھي. اھي سج ۽ ٻين گرھن کان پوءِ نظام شمسي ۾ وڏا رکندڙ جسم آھن. اھي سج کان روشني وٺي مشتري جي مٿاڇري کي روشن ڪن ٿا. جيتوڻيڪ ڪجھ چنڊ اھڙا به آھن، جيڪي ڪڏھن ڪڏھن نظر اچن ٿا. آء او Io مشتري جي چنڊن مان سڀني کان وڏو چنڊ آھي. جنھن تي چار سئو کان وڌيڪ ٻرندڙ جبل يا ڦاٽندڙ جبل آهن، جيڪي سلفر ۽ سلفر ڊاء آڪسائيڊ ڪڍن ٿا. ان چنڊ تي سؤ کان وڌيڪ ايترا تہ وڏا جبل آھي، جيڪي اسانجي مائونٽ ايورسٽ کان وڌيڪ وڏا آھن. مشتري جو اھم چنڊ ڪولسٽو جيڪو ٻئي نمبر تي وڏو آھي. جنھن جي قطر 2996 ميل آھي. جيڪو مشتري کان 1,170,042 ميل جي مفاصلي کان گردش ۾ آھي. ھن تي پاڻي ۽ دھند جو وڏو ذخيرو موجود آھي. ان جي اندرئين سطح ۾ پاڻي جا سمنڊ پڻ موجود آھن. جوپيٽر فور امالٿيا 1892 ۾ دريافت ٿيندڙ ھي مشتري جو چنڊ انر سيٽلائيٽ جو سڀني کان وڌيڪ مفاصلو رکندڙ چنڊ آھي. پاڻي جا ذخيرا پڻ اٿس. ماھرن جي خيال آهر زندگي جا آثار مشتري ۽ ان جي 69 چنڊن تي اڃا تائين نه ملي سگھي آھي.
مشتري JUPITER اسان جي ھن سولر سسٽم ۾ سج کان ٻئي نمبر تي وڏو آسماني گرھ مشتري آھي. ھي اسانجي نظام جو ھڪ اھم پرزو آھي. مشتري جيڪو اسانجي نظام جي سڀني گرھن کان وڌيڪ جسامت رکي ٿو تھڙي طرح ھن جا چنڊ به گھڻا آھن. محققين جي مطابق ھن جو جسم ماپڻ لاء اسان جي زمين جھڙا يارنهن گرھن جي ضرورت پوندي. ان حساب سان جي زمين کان 121.9 سيڪڙو وڏو وجود رکي ٿو.
مشتري ۾ زمين جي مقابلي ۾ 317.7 سيڪڙو مادو موجود آھي. ھي ڳالھ حيرت ۾ وجھندڙ آھي ته سج جي مقابلي ۾ مشتري 0.14 سيڪڙو آھي.
1610 ء ۾ جرمن ماھر فلڪيات سائيمن ميروئس ۽ اٽلي جي مشھور زمانه ماھر نجوم گليليو جي بي پناھ تحقيق کان پوء ھن حقيقت کان پردو ھٽيو ته مشتري صدين کان وٺي پنھنجي 69 چنڊن سان گڏ پنھنجي مدار ۾ گھمي رھيو آھي.
تحقيق ڪندڙن ھنن چنڊن کي مختلف گروپن ۾ ورھايو آھي. انھن کي ريگيولر سيٽلائيٽ ۽ ارريگيولر سيٽلائيٽ جو نالو ڏنو آھي. ريگيولر چنڊ پنھنجي مدار ۾ باقائدگي سان گردش ڪن ٿا جڏھن ته ارريگيولر انتهائي سست رفتار سان پنھنجي معمولات تي قائم آھن.
ريگيولر سيٽلائيٽن کي محققن وري ٻن حصن ۾ ورھايو آھي. ھڪ مين سيٽلائيٽ ٻيو انر سيٽلائيٽ.
انر سيٽلائيٽن کي امالٿيا گروپ پڻ چيو ويندو آھي. جيڪي مشتري جي ويجھي ۾ ويجھا چنڊ آھن.
جڏھن ته مين سيٽلائيٽ جن کي گليليو مونز جو نالو ڏنو ويو آھي. اھي سج ۽ ٻين گرھن کان پوء نظام شمسي ۾ وڏي جسامت رکندڙ جسم آھن. اھي سج کان روشني وٺي مشتري جي مٿاڇري کي روشن ڪن ٿا. جيتوڻيڪ ڪجھ چنڊ اھڙا به آھن جيڪي ڪڏھن ڪڏھن نظر اچن ٿا.
آء او Io مشتري جي چنڊن مان سڀني کان وڏو چنڊ آھي. جنھن تي چار سؤ کان وڌيڪ آتش فشان جيڪي سلفر ۽ سلفر ڊاء آڪسائيڊ ڪڍن ٿا. ان چنڊ تي سؤ کان وڌيڪ ايترا تہ وڏا جبل آھي جيڪي اسانجي مائونٽ ايورسٽ کان وڌيڪ وڏا آھن.
مشتري جو اھم چنڊ ڪولسٽو جيڪو ٻئي نمبر تي وڏو آھي. جنھن جي قطر 2996 ميل آھي. جيڪو مشتري کان 1,170,042 ميل جي مفاصلي کان گردش ۾ آھي. ھن تي پاڻي ۽ دھند جو وڏو ذخيرو موجود آھي. ان جي اندرئين سطح ۾ پاڻي جا سمنڊ پڻ موجود آھن.
جوپيٽر فور امالٿيا 1892 ۾ دريافت ٿيندڙ ھي مشتري جو چنڊ انر سيٽلائيٽ جو سڀني کان وڌيڪ مفاصلو رکندڙ چنڊ آھي. پاڻي جا ذخيرا پڻ اٿس.
ماھرين جي خيال موجب زندگي جا آثار مشتري ۽ ان جي 69 چنڊن تي اڃا تائين نه ملي سگھي آھي.
حوالا
زمرو:سائنس زمرو:علم فلڪيات زمرو:نظام شمسي
1168ع
ڊسمبر
زمرو:1168ء زمرو:ٻارھين صدي زمرو:سال
341ع
ڊسمبر
زمرو:341ع زمرو:چوٿين صدي
ڊائري
ڊائري (Diary)، لغوي معنيٰ موجب ڊائري هڪ اهڙي ڪاپي، نوٽبڪ يا چوپڙي آهي، جنهن ۾ روز بروز ڪيل ڪمن ڪارين جو ليکو رکيو وڃي ٿو. ڊائريءَ لاءِ سنڌيءَ ۾ ’روزنامچو‘ مناسب لفظ آهي، جيڪو ڊائريءَ جي مٿينءَ خصوصيت کي ظاهر ڪري ٿو. ڊائريءَ ۾ عام طور تازن آزمودن تي لکيو ويندو آهي يا اهو به ممڪن آهي ته ڪڏهن ڪڏهن گهڻو اڳ ٿيل وارداتن يا مليل آزمودن تي وري نظر ثاني ڪئي وڃي. ليڪن آتم ڪٿا ۾ سڄي ماضيءَ تي نسبتي طور وڌيڪ بلوغت ۽ گنڀيرتا جي گنجائش آهي. ڊائريءَ ۾ انفراديت هوندي آهي.
اسماعيليه ائسوسيئيشن ڪراچي
اسماعيلي فرقي جي تنظيم آهي، جنهن جي طرفان -امام- الزمان جا ارشاد سنڌيءَ ۽ اردوءَ ۾ ماهوار ”فرمان بليٽن“ جي عنوان سان شايع ٿيندا آهن ۽ ڪيترائي مذهبي ڪتاب پڻ ڇپايا ويا آهن. هن اداري طرفان -اسماعيلي- عقيدي جي اٺيتاليهين امام، سر سلطان محمد شاهه -آغا خان- ٽئين جي ”خود نوشتہ سوانح عمري“ ۽ ”تاريخ امامت“ مکيه ڪتاب شايع ڪيل آهن. اهڙا ڏهاڪو کن ڪتاب هن اداري ڇپايا آهن. هن اداري جي فرضن ۾ اهو به شامل آهي ته -اسماعيلي- ٻارن لاءِ سانجهيءَ واري وقت، مذهبي -تعليم- لاءِ، ڪلاسن هلائڻ جو بندوبست ۽ مذهبي -تعليم- جي سلسلي ۾ پوري ملڪ ۾ انتظام ڪري، واعظين ۽ مذهبي -تعليم- جي استادن جي سکيا جو ڪم به ڪري. هاڻي هن تنظيم کي ’اسماعيلي طريقه بورڊ‘ جو نالو ڏنو ويو آهي.
راجائي اسڪرپٽ
راجائي رسم الخط __(Rajai Script):
اها رسم الخط ڀانڪي رسم الخط جو هڪ نمونو آهي. ڇاڪاڻ ته ڀانن، ڀاٽن ۽ چارڻن کي راجا به چيو ويندو آهي. انهن تي ”ڪوي راج“ يعني ”شاعرن جو بادشاهه“ جو نالو به مشهور آهي.
رميش ڄاڃاڻي
رميش ڄاڃاڻي، سنڌي رنگ منچ/ اسٽيج جو سداحيات اداڪار ٿي گذريو آهي. سندس جنم 04 آگسٽ 1929ع تي خيرپورميرس، سنڌ ۾ ٿيو. هن اسٽيج ڪـلا کي بُلنـديـن تـي پهـچـايـو. سندس ڊائريڪشن ۾ پيش ٿيل ناٽڪ ڏسندڙ وڏي تعداد ۾ ٽڪيٽون خريد ڪري ڏسڻ ايندا هئا. هن سنڌي ناٽڪن جا فيسٽيول منعقد ڪري، سنڌي ناٽڪن کي عوام ۾ وڏي مقبوليت ڏياري.
تعليم ۽ فن
سندس تعليم انٽر آرٽس هئي. ڀارت لڏي وڃڻ کان پوءِ هن نيشنل اسڪول آف ڊراما (دهليءَ) مان ٽن سالن جو ڪورس به ڪيو هو ۽ ان بعد سنڌي ناٽڪن جي هدايتڪاريءَ ۽ اداڪاريءَ ۾ وڏو نالو ڪڍيائين.
ايسر خدمتگذار
ايسر خدمتگذار-، مير بجار خان ٽالپر جو خاص منشي ۽ خدمتگذار هو ۽ هميشه مير بجار سان گڏ هوندو هو. جڏهن ميان عبدالنبي جوڌپور جي راجا کي امرڪوٽ جي لالچ ڏئي مير -بجار خان ٽالپر- کي قتل ڪرائڻ تي راضي ڪيو هو ته هيءُ -ان- کانپوءِ خاموش ٿي ويهي رهيو. -جوڌپور- جي راجا چار راٺوڙ قبيلي جا ماڻهو انهيءَ ڪم لاءِ تيار ڪيا. اهي چار ئي راٺوڙ سنڌ پهچي ايسر سان مليا ۽ ايسر جي هٿان مير بجار خان ڏانهن پيغام موڪليائون ته ميان عبدالنبي جيڪي خط -جوڌپور- جي راجا کي لکيا آهن، انهن ۾ اوهان بابت ته گھڻو ڪجهه لکيل آهي. هڪڙي جاءِ خالي ڪرايو، -جتي- اسان کان ۽ توهان کانسواءِ ڪو به نه هجي ته اهي خط اوهان کي پڙهي ٻڌايون. مير بجار اهو -ٻڌي- ايسر کي حڪم ڪيو ته هڪ جاءِ جو بندوبست ڪر، ايسر جاءِ جو بندوبست ڪري -جوڌپور- جي آيل راٺوڙن کي اتي اچڻ لاءِ چيو. راٺوڙ اتي پهتا ۽ مير -بجار خان ٽالپر- کي خطن پڙهڻ ۾ محو ڏسي راٺوڙن مٿس تلوارن ۽ خنجرن سان حملو ڪيو. ٻن راٺوڙن ٻه خنجر مير بجار جي پاسن ۾ هنيا، اهو لقاءُ ڏسي ايسر وڌي آيو، جنهن کي به راٺوڙن قتل ڪري ڇڏيو، جنهن دوران مير بجار خان -تلوار- کڻي هنن چئني راٺوڙن سان وڙهڻ لڳو. ٻه راٺوڙ مير بجار ماري وڌا ۽ باقي ٻه ڀڄي ويا.
ڊوريمان
ڊوريمان جپاني مينگا وارو سلسليوار ڪارٽون جو ھڪ ڪردار آھي. ان سلسليوار ڪارٽون جو ليکڪ ۽ تصويري خاڪو ٺاھيندڙ فيوجڪو ايف فيوجيو، جيڪو ڊئو ھيروشي فوجيموتو ۽ ماتو ابيڪو جو قلمي نالو آھي. ڊوريمان ھن ڪارٽون جي ڪھاڻي جو ھڪ مرڪزي ڪردار آھي جيڪو 22 صدي جو ھڪ ٻلي جي صورت ۾ روبوٽ آھي ۽ ٽائيم ٽريول ذريعي ماضيءَ ۾ داخل ٿي نوبيتا نوبي نالي ھڪ ڇوڪر جي مدد ڪندو آھي. ڊوريمان مينگا جو سلسلو سڀ کان اول ڊسمبر 1969 ۾ ڇھ مختلف رسالن ۾ ڇپيو هو. ۽ اصل سلسلي ۾ 1345 ڪھاڻيون ٺاھيون ويون هيون جن کي شوگاڪوڪان شايع ڪرايو ھو. اھو دنيا جو بھترين وڪري وارو مينگا جو سلسلو ھيو جنھن جون ڏھ ڪروڙ ڪاپيون وڪرو ٿيون. ٽرنر براڊ ڪاسٽنگ ھن ڪارٽون جا حق خريد ڪيا. 1980 جي ڏھاڪي ۾ ھن ڪارٽون جو انگريزي ترجمو آمريڪا مان جاري ٿيو.
342ع
ڊسمبر
زمرو:342ع زمرو:چوٿين صدي
1169ع
ڊسمبر
زمرو:1169ء زمرو:ٻارھين صدي زمرو:سال
عمر بن محمد دائود پوٽو
حالات زندگي
ڊاڪٽر عمر بن محمد دائود پوٽو 25 مارچ، 1896ع تي سنڌ جي ضلعي دادو، برطانوي ھندستان (ھاڻوڪي پاڪستان) جي ھڪ غريب گھراڻي ۾ پيدا ٿيا. .ھن 1917ع ۾ سنڌ مدرسته الاسلام ڪراچي کان ميٽرڪ جي امتحان ۾ پوري سنڌ ۾ پھرين پوزيشن حاصل ڪئي. 1921ع ۾ ڊي جي ڪاليج ڪراچي کان بي اي جو امتحان پاس اور ھن ڀيري بہ پوري سنڌ ۾ پھرين پوزرشن حاصل ڪئي. 1923ع ۾ ھن بمبئي يونيورسٽي کان ايم اي جي امتحان ۾ ٽاپ ڪئي جنھن جي وجھہ سان حڪومت ھند ان کي اسڪالرشپ تي وڌيڪ اعليٰٰ تعليم جي لاءِ برطانيا موجلي ڇڏيو جتي ھن ڪيمبرج يونيورسٽي ۾ فارسي شاعري تي عربي شاعري جو اثر جي عنوان سان مقالو لکي ڪري پي ايڇ ڊي جي ڊگري حاصل ڪئي.
اعزاز
1941ع ۾ حڪومت کينشمس العلماء  جي خطاب سان سرفراز ڪيو. پاڻ ننڍي کنڊ جي آخري علمي شخصیت ھيا جنکي ھي خطاب عطا ٿيو ھو.
ادبي خدمتون
ڊاڪٽر عمر بن محمد دائود پوٽي جو سڀ کان وڏو ڪارنامو سنڌ جي ٻن مشھور فارسي تاريخن چچ نامو ۽ تاريخ معصومي جي ترتيب آھي ھنن عربي، فارسي ٻولي ۽ انگريزي ۾ 28 ڪتاب يادگار ڇڏيا. ھو آخري عمر تائين علم ۽ ادب جي خدمت ڪندا رھيا.
وفات
ڊاڪٽر عمر بن محمد دائود پوٽي 22 نومبر، 1958ع تي ڪراچي، پاڪستان ۾ انتقال ڪيو ۽ ڀٽ شاھ ۾ شاھ عبداللطيف ڀٽائي جي مزار جي احاطي ۾ مدفون ٿيا.
حوالا
زمرو:1896ع جون پيدائشون زمرو:1958ع جون فوتگيون زمرو:1958ع جون وفاتون زمرو:برطانوي ھندستان جون شخصيتون زمرو:پاڪستاني ليکڪ زمرو:پاڪستاني ماڻهو زمرو:پاڪستاني ماھر تعليم زمرو:پاڪستاني ماھر لسانيات زمرو:پاڪستاني محقق زمرو:پاڪستاني مسلمان شخصيتون زمرو:پاڪستاني معلم زمرو:پاڪستاني نثر نويس زمرو:سنڌ جا تعليمي ماهر زمرو:سنڌ جون شخصيتون زمرو:سنڌي اديب زمرو:سنڌي ماڻھو زمرو:سنڌي مصنف زمرو:ممبئي يونيورسٽي جا اڳوڻا شاگرد زمرو:ڪراچي جا ماڻھو
مادري ٻوليءَ جو عالمي ڏينھن
مادري ٻوليءَ جو عالمي ڏينھن (آءِ.ايم.ايل.ڊي) 21 فيبروري تي سڄي دنيا ۾ ملھايو ويندڙ ڏينھن آھي، جنھن جو مقصد ثقافتي رنگيني ۽ گھڻ لسانيائي ۽ لسانياتي ڄاڳرتا کي وڌائڻ آھي. پھريون ڀيرو يونيسڪو پاران 17 نومبر 1999ع تي ان جو اعلان ڪيو ويو، ان کي گڏيل قومن جي عام اسيمبلي پاران ھڪ ٺھراءَ ۾ مڃيو ويو ھو جنھن ۾ 2008ع کي ٻولين جو عالمي سال قرار ڏنو.
آمريءَ جو مقام
ميرپورخاص ضلعي ۾ ٽنڊي جان محمد لڳ پراڻ جي ڪناري تي هڪ قبرستان آهي، جيڪو آمريءَ جي مقام جي نالي سان مشهور آهي. هيءُ قبرستان 700 سال پراڻو مسلم دور جو چيو وڃي ٿو. ١١ ھين صدي عيسويءَ ۾ ھن علائقي تي قرامطي خاندان جي حڪومت ملتان تائين ھئي. ھي ماڳ مڪليءَ کان ٣٠٠ سال پراڻو آھي. روايت آھي ته محمود غزنوي ھتان، سکر ۽ شڪارپور کان ٿيندي موٽيو ھو ته سندس لشڪر ۾ وبا پکڙجي وئي ۽ ھزارين فوجي مري ويا، جن کي اجتماعي قبرن ۾ دفنايو ويو. تحفة الڪرام موجب هن جاءِ تي شيخ بهاءُ الدين ملتاني آمريءَ جو هڪ وڻ پوکايو هو، جيڪو بعد ۾ خدا وارن بزرگن جي مشهور زيارتگاهه بنجي ويو. شيخ بهاءُ الدين جي سلسلي جا فقير هن هنڌ سماع ۽ صحبت ڪندا هئا ۽ اهو سلسلو اڄ تائين جاري آهي. هڪ ٻي روايت موجب غوث بهاءُ الدين ذڪريا ھتي چلو به ڪڍيو. گدامڙيءَ جو وڻ ڪنھن بزرگ لڳايو ھو، جنھن جي اڳتي ھلي پوڄا ٿي ته عبدالرحيم گرھوڙيءَ ان کي وڍائي ڇڏيو. مشھور ھندو ڀڳت ھنس نارائڻ جي سماڌي ۽ مندر به ھتي آھي. قبرستان جي حالت زبون آھي، ڪنھن به اداري جي سنڀال ھيٺ ڪونه آھي. ڪلر جي ڪري ھتان جون سڀ تربتون ۽ مقبرا ختم ٿي ويا آھن. ھڪ مقبرو ڪجهه حال ۾ آھي، جنھن اندر چٽساليءَ جا نمونا بيٺل آھن. ھن قبرستان ۾ ستن ماموين جون قبرون پڻ موجود آھن، جن تي ڦرھي (ٻارن واري) جا نشان اڪريل آھن. ھتي شاهه ڪريم جي دور جو ميھار فقير نوھڙي به دفن آھي. ھي قبرستان ١٠ بلاڪن تي پکڙيل آھي. هن جاءِ تي ڪيترائي اهل الله آرامي ٿيا ۽ اتي تمام وڏو قبرستان ٺهي ويو. آمريءَ جي وڻ جي نسبت سان هن قبرستان کي آمريءَ جو مقام سڏجي ٿو. ميين شاهه عنات رضويءَ به پنهنجي ڪلام ۾ هن مقام جو ذڪر ڪيو آهي.
زمرو:قبرستان
ڦليلي
ڦليلي (Phuleli)، سنڌ جو هڪ مشهور واهه آهي، هن جي تعريف ۾ ڪيترائي گيت، غزل، نظم ۽ ليک لکيا ويا آهن. ڦليلي واهه، عاملن ۽ ڀائيبندن جي قديم شهر حيدرآباد وچان وهي ٿو. هن واهه جي پنهنجي تاريخ آهي، جنهن ڪري هن واهه الڳ سان مشهوري ماڻي آهي. اڳ واهه جي ٻنهي ڪنارن سان ساوا گهاٽا ڇانودار وڻ هئا، جتي مسافر اچي آرام ڪندا هئا. سنڌ نيشنل ڪاليج (Sindh National College) جي اڳوڻن هندو سنڌي ديوانن جي تحقيق موجب هن واهه تي ڦليلي نالو ان ڪري پيو، جو هن واهه جي ڪناري سان ڦولدار وڻ ۽ ٻوٽا جهجهي هوندا هئا. انهن ڦولدار وڻن جي نسبت سان هن واهه ”ڦليلي“ سڌيو ويو. هن واهه جي نسبت سان هڪ بازار جو نالو ڦليلي رکيو آهي.
هن واهه جي اونهائي ٻه کان ڇهه گز ۽ ويڪر 350 فوٽ آهي. سنڌو درياهه مان نڪرندڙ هيءَ وڏي شاخ هئي، جنهن جو پراڻو وهڪرو ڪڇ جي رڻ ڏانهن ويندو هو، جيڪو 1775ع کان پوءِ به قائم هو. ان کانپوءِ ٽالپر حڪمرانن، هن واهه تي خاص ڌيان ڏنو ۽ هن واهه مان ڪيتريون شاخون ڪڍرائي، غيرآباد زمينن کي آباد ڪرايو هو. هن واهه کي مُهڙ وٽ ڦليلي (Phulaylee) ۽ پڇڙيءَ وٽ گوني (Gooni) چيو ويندو هو. انگريزن جي صاحبيءَ ۾، هن واهه کي وڌيڪ سڌاريو ۽ وڌايو ويو. ان زماني ۾ هن واهه جو هيڊ ورڪس ڄامشوري وٽ رکيو ويو.
سنڌ يونيورسٽيءَ (Sindh University) جي اڳوڻي وائيس چانسلر، غلام علي الانا جي تحقيق موجب، لوئر سنڌ بئراج جي اڏاوت کان اڳ، ڦليليءَ جي حيثيت هڪ ڦاٽ جي هوندي هئي، هي ڦاٽ ميرپور بٺوري تعلقي ۽ جاتيءَ رستي جي ڀر ۾ ڇتن جي ڳنڍي جي ويجهو گونگڙي سان وڃي ملندو هو. پر لوئر سنڌ بئراج جي اڏاوت کان پوءِ ڦليليءَ ۽ پڃاريءَ جو منهن ڄامشوري وٽان ڪڍيو اٿن ۽ هاڻوڪي وقت حيدرآباد شهر پڃاريءَ (Pinjnaari) (ڦليليءَ) جي ڪپ تي آهي. نئين وهڪري کان پوءِ، هي حيدرآباد تعلقي، ٽنڊي محمد خان تعلقي، ميرپور بٺوري، سجاول ۽ جاتيءَ تعلقن کي آباد ڪري ٿو. دڙي شهر وٽان هن مان نئچل شاخ ۽ وزيراڻي شاخ نڪري ٿي. هي واهه 11 لک 3 هزار 44 ايڪڙ زمين آباد ڪري ٿو.
حيدرآباد شهر وٽ، اڇيءَ ۽ ڪاريءَ موريءَ (Kaari moree) وچان ڦليليءَ واهه مان اولهه طرف، هڪ ننڍو واهه ڪڍيو ويو هو، جيڪو رشي گهاٽ (Rashi ghaatt) کان ٿيندو، ڊومڻ واهه (D'omann waah) سان ملي ويندو هو. اتان اهو واهه سنگت موريءَ (Sangat moree) ڏي روانو ٿيندو هو، سنڌي زبان جي نامياري اديب ۽ مورخ عبدالقيوم ”صائب“ جي تحقيق مطابق، ”سنگت موريءَ کان اها واهه جي شاخ وهي، ٽن تلائن کي پاڻي پهچائيندي هئي. اها ئي شاخ حيدرآباد جي قلعي کان ٿيندي، وري وڃي ڦليلي واهه ۾ پوندي هئي، جتي ڌوٻي ڪپڙا ڌوئيندا هئا. ڦليليءَ جي ڪناري سان شوالا هوندا هئا، جتي هندو ڀائر سندن ڌرم مطابق پوڄا پاٺ ڪندا هئا. ان کان ٿورو اڳيان، ڪرنل تروٽ جو باغ هوندو هو، جيڪو پوءِ حسن علي آفندي کي تحفي طور ڏنو ويو هو. باغ سامهون، ٺوڙها چاڙهي وٽ، واهه جي شاخ جي ڪپ تي تولا رام هاءِ اسڪول (Raam High School) ۽ اسڪول جي سامهون ناري هنري شالا، سيٺ ڍولڻ مل تعمير ڪرايا هئا ۽ قلعي جي ڀر ۾ گردواري ماڙي هئي، جنهن ۾ سک ڌرم (Sikkh dharam) جي تعليم ڏني ويندي هئي. هينئر اها عمارت هڪ پنجابي ڊاڪٽر فاروق نامي جي قبضي ۾ آهي“.
ڦليليءَ جي ٻنهي ڪنارن تي شاندار پر فضا باغ هوندا هئا، جن جو ذڪر انگريز سياحن پڻ ڪيو آهي. ڦليليءَ جي اولهه طرف مندرن جو خوبصورت علائقو رشي گهاٽ سڏبو هو، جتي پپر جا گهاٽا وڏا ڇانودار، سندر وڻ هئا. ڏياريءَ جي رات، ڏيئار ٻاري ڦليليءَ جي نذر ڪيا ويندا هئا، انهن ڏيئن جي چمڪ ماڻهن جي دلين کي سَرهو ڪندي هئي، ان رات ماڻهو هڪ ٻئي کان مٺايون، مصريون ۽ مرڪون وصول ڪندا هئا. جڏهن، سانوڻ ۾ پاڻي چاڙهه کائيندو هو، تڏهن مرد توڙي عورتون، نئين پاڻيءَ جي اچڻ تي سرهاڻ ملهائيندا هئا.
رشي گهاٽ جي اولهه ۾ محمد شاهه وارن جو باغ هوندو هو. باغ ۾ موتيو، موگرو، ٽانگر ۽ گلاب جا گل جام ٿيندا هئا، جن جو چونڊو پرهه ڦٽيءَ کان اڳ ٿيندو هو. اهي گل صبح سوير بازار ۾ کپايا ويندا هئا. باغن جا مالڪ،پاڙيسرين جو خاص خيال رکندا هئا ۽ هر ڏياريءَ تي پاڙيسرين کي لونگيون، ڪپڙا ۽ مٺايون سوغات ڪري ڏيندا هئا. رشي گهاٽ جي ڀرسان شامداس پارڪ هوندو هو. ڇا ته ان ۾ رونق هئي! رڳو رنگ برنگي قسمين قسمين جا گل! ڦليليءَ جي اوڀر ۾، مير رسول بخش ٽالپر جو باغ هوندو هو، جتي مير صاحب شام جو ماڻهن سان ڪچهري ڪندو هو. سنڌي ماڻهن جي نيڪ جذبي سان خدمت ڪيائين. مير سياستدان هو، ماڻهو کيس شير سنڌ چوندا هئا. مير صاحب جي باغ جي ٿورو اڳيان، اولهه پاسي، حيدرآباد جي اعليٰ پاءِ جي درسگاهه، سنڌ نيشنل ڦليلي ڪاليج جي شاندار عمارت اڄ به قائم آهي. هي ڪاليج اعليٰ تعليم ڏيڻ جي لحاظ کان اتم درجي تي پهتل هو. اهو ڪاليج سنڌ ۾ رهندڙ پڙهيل لکيل ۽ سڌريل جاتيءَ جي يادگيري ڏياري ٿو. اها جاتي واقعي درسگاهن جو تقدس ڪري ڄاڻندي هئي. سندن هتان لڏي وڃڻ کان پوءِ تعليم، وڻج واپار، اڏاوت ۽ ترقيءَ جو عمل رڪجي ويو. هن ملڪ جي مالڪن جي هتان وڃڻ کان پوءِ هيءُ وطن ويران ٿو ڀانئجي. ڦليلي ڪاليج جي اتر ۾ ڍولڻ داس جو شاهي باغ هو، جنهن جا گل، ڦل ۽ ميوات هنڌين ماڳين مشهور هئا. ڦليليءَ جي پل اڇي موريءَ کان اوڀر ڏي، پارسيءَ (Paarsi) جو مشهور باغ هو. هن باغ ۾ هڪ اهڙو تلاءُ هو، جنهن جي مٿان ساڳوان جي ڪاٺ جو پويلين اڏيل هو، پويلين جي اندرين پاسي ڇت ۾ جنسيات جي باري ۾ اگهاڙيون مورتيون اڪريل هيون. افسوس جو اڄ نه اهو باغ رهيو آهي.
ڦليليءَ جي اوڀر طرف، ريلوي لائين جي اورئين پاسي، ٽالپر حڪمران مير نصير خان جو دلڪش باغ پوکايل هوندو هو، جنهن ۾ جاوا، سيلون ۽ بنگال کان آندل ٻوٽا پوکيا ويا هئا. باغ جي تلاءَ ۾ سنگمرمر مان ٺهيل ڳئون جي مُک واري مورتي لڳل هئي، جنهن جي وات مان پاڻي نڪري تلاءَ ۾ پوندو هو. ڳوٺ جا ماڻهو عيد جي نماز هن باغ ۾ پڙهندا هئا. هن باغ جي ڀرسان، بلڻ شاهه جي مقام ۾ سنڌي ادب جي ابي مرزا قليچ بيگ جو مرقد مبارڪ آهي، جتي پاڻ ابدي آرامي آهي، مير نصير باغ جي ڀرسان ڦليليءَ ڪناري، حيدرآٻاد ٽينري هئي، جتي جانورن جي کلن کي صاف ڪري، ان مان برٽش، انڊين آرميءَ لاءِ لانگ بوٽ ٺاهيا ويندا هئا.
ڦليليءَ ۾ ٻيڙين رستي تجارتي مال جي اچ وڃ ٿيندي هئي. اهو مال بدين کان حيدرآباد ايندو ويندو هو. ان وقت ڦليلي بازار اڇي موري وڏو واپاري مرڪز هو. تنهن دور ۾، ديوان گوپالداس ڦليليءَ جي روح روان هوندو هو. سندس دور ۾ ڦليليءَ جي علائقي ترقيءَ ڏي قدم وڌايا. گوپالداس ڦليليءَ ۾ مارڪيٽ، اسپتال، ريڊنگ روم ۽ اسڪول اَڏايا هئا. هن مهان انسان اسڪول جي اڳيان جانورن لاءِ پيئڻ جي پاڻيءَ جو هڪ حوض ٺهرايو هو ۽ مسافرن لاءِ الڳ پاڻيءَ جو نل هڻايو هو. ڦليلي بازار جي وچ ۾ هڪ ميدان وٽ، ديوان تلسي داس موٽواڻي (Tulsi daas)، پاڻيءَ جو هڪ حوض ٺاهرايو هو، جنهن مان ٻهراڙي مان وکر کڻي ايندڙ جتن جا اٺ پاڻي پيئندا هئا.
جڏهن ڏکڻ جي هوا گهلندي، تڏهن ڦليليءَ جي پاڻيءَ ۾ لهرون ناچ ڪنديون هيون ۽ ساوڪ سان ڀريل ڪنارن تي ويٺل مختلف پکي گيت ڳائڻ شروع ڪري ڏيندا هئا. وڻن جون سايون ٽاريون لڏنديون ۽ لمنديون هيون. ڪي پکي ڪپ تي ويهي پيا چهنبن سان کنڀ سوئيندا هئا. رات پوندي ئي کڙکٻيتا پنهنجي جسم جي روشنيءَ سان ساري ماحول جي منور ڪري ڇڏيندا هئا، جن جي جڳمڳ ساري رات جاري رهندي هئي.
اڇيءَ موريءَ (Achhi moree) جي ڀڪ سان، ڦليليءَ ڪناري تي قادر بخش ملاح وارن جو ڳوٺ هو، جتي سومار ملاح وارن جون ٻيڙيون پاڻيءَ ۾ بيٺل هونديون هيون. سومار وارا پرهه ڦٽيءَ کان به اڳ، رڇ ۽ ڄار ميڙي سيڙي ٻيڙين ۾ رکي، ٻيڙيون پاڻيءَ ۾ هاڪاري مڇيون مارڻ ويندا هئا. چاچو سومار نائکن کي ٻيڙيون صحيح نموني نيويگيٽ ڪرڻ جون وڏي واڪي هدايتون ڏيندو رهندو هو. سندس واڪا پري کان پيا ٻڌڻ ۾ ايندا هئا. سج اڃا ڪني نه ڪڍندو هو ته ٽوٻا پکي اچي نروار ٿيندا هئا. واءُ ۾ پرڙن کي تيز ڦڙڪائي، پاڻيءَ ۾ غوطا ڏئي، مڇيون پڪڙي وٺندا هئا. صبح سوير هڪ ڪولهي ماري، ڪناري تي مانڊاڻ منڊي، پکين جو شڪار ڪرڻ ايندو هو، سندس اهڙي ڪڌي ڪم تي، ماڻهن ڏاڍي بڇان لڳندي هئي، دل ئي دل ۾ کيس ڦٽڪار وجهندا هئا.
ڦليليءَ جي پاڻيءَ تي لکين ايڪڙ زمين آباد ٿيندي هئي، لکين ٽن اناج، ميوا، ڀاڄيون، ڪپهه ۽ ڪمند جي پيداوار ٿيندي هئي. ڦليليءَ جي ڀرپاسي وارن ڳوٺن ۾ چوپائي مال جهڙوڪ ٻڪرين، مينهن، ڳئن ۽ ڏاچين جا اَڻکٽ ڌڻ هوندا هئا، جن مان ڪئين سير کير ملندو هو ۽ ٻيلن مان هزارين مڻ اڏاوتي ڪاٺ ۽ ٻارڻ لاءِ ڪاٺيون پيدا ٿينديون هيون، پر پوءِ به هيءُ علائقو سکيو ستابو ٿي نه سگهيو.
ڦليليءَ جي ڪپرن سان ٻير، نم، بڙ ۽ سرنهن جا اَڻڳڻ وڻ، گلن سندا ٻوٽا ۽ گلن واريون وليون ٿينديون هيون، وڻن جي ٻور، ٻوٽن ۽ ولين جي گلن تي قسم قسم جا اندازي کان ٻاهر پوپٽ، ڀئونر ۽ ماکيءَ جون مکيون اچي پر گهٽ ٿينديون هيون. انهن وڻن ۾ اُتم قسم جي ماکي ٿيندي هئي، اتان جا ڌراڙ ماکي جي مانارن مان ماکيءَ جون چئونريون ڀري کڻي ويندا هئا. ڦليليءَ واهه جي ڪنارن سان آباد ڳوٺن ۾، چوپائي مال لاءِ گاهه جو چارو جام ٿيندو هو ۽ کير ۽ مکڻ تما۾ گهڻو ٿيندو هو، چوپايو مال جڏهن ڪنارن تي چرڻ ايندو هو ته انهن جي ڳچين ۾ ڳانين سان ٻڌل ٽلين ۽ چڙين جو آواز پري کان هڪدم ڌيان ڇڪائي وٺندو هو.
ڦليلي واهه ڪيترن ئي اديبن ۽ شاعرن کي پاڻ ڏانهن ڌيان ڇڪايو، جن هن واهه جو پنهنجي ادبي شهپارن ۾ ذڪر ڪيو آهي. جن ۾ پوپٽي هيراننداڻي ، ڪاڪي هري موٽواڻي ، سيد نثار حسيني، عبدالقيوم صائب، ممتاز مرزا، اسماعيل شيخ، حبيب الله مرزا، تنوير عباسي، تاجل بيوس، ليکراج عزيز وغيره جا نالا شامل آهن. هن نئين دور ۾، فطرت ۽ ان ۾ موجود وڻن ۽ پکين سان پيار ڪندڙ، ٽنڊي ٺوڙهي ۾، ڦليليءَ ڪناري جنم ورتل اديب نصير مرزا وڏي چاهه سان ڦليليءَ جو ذڪر ڪيو آهي سندس شعر آهي ته،
يار ڦليليءَ پار رهي ٿو، جنهن جو نانءُ نصير، يار ته ناهي يارن جو، ڄڻ آهي پير فقير.
آئون روزانو ڦليليءَ جي ڀرپاسي آباد پکيءَ، ڦليليءَ جي سونهن ۽ سينگار آهن. شام جو اوڀر طرف، نيري آسمان، ڦليليءَ جي ڪناري سان، ساوڪ ڀريل وڻن مٿان، اهي اڇا پکي واهه تي پيا اڏامندا رهندا آهن. ساڌو واسواڻي پکين کي پرماتما جا ٻار سمجهي، کين پيار ڪندو هو، سندن قول هو ته پيار نازڪ اٿو، ان جي سنڀال ڪيو.
حوالا
زمرو:پاڪستان زمرو:سنڌ زمرو:تاريخ زمرو:سنڌ جا شهر ۽ ڳوٺ
ايناگورسس
ائناگورسس، راز معلوم ٿيڻ (Anagnorisis) هي اصطلاح ڊرامي يا ناول لاءِ استعمال ٿيندو آهي. اِن جو مفهوم اِهو آهي تہ جڏهن ڪنهن ڪردار تي ڪو راز کُلي يا معلوم ٿئي، جيڪو اِن کان اڳ هن کي معلوم نہ هجي.
ثلاء
ثلاء (Thula) يمن جي انهن پنجن شهرن قصبن مان هڪ آهي جيڪي يونيسڪو جي ميراث الدنيا جي تجرباتي فهرست ۾ شامل آهي. حميري دور کان هينئر تائين هي شهر تمام بهترين انداز سان محفوظ آهي ۽ ان ۾ روايتي مسجدون ۽ مڪان آهن .آثاري قديمه جي ماهرن تحقيق دوران حميري تعميرات جي هيٺان سبائي دور جا آثار پڻ دريافت ڪيا آهن .2004ء کان 2011ءجي دوران ان جي تعميرِنو  ۾ دروازو باب الماياء تمام، گھڻيون ئي ديدگاهون،رستا،روايتي حوض ۽ سبائي دور جا ٻيا ڪيترائي آثارن جي تعميرِنو ڪئي وئي.
ميراث الدنيا ۾ مقام
هن قبصي کي يونيسڪو جي ميراث الدنياجي آزمائشي فهرست ۾تهذيبي ورثي جي زمري ۾ 8 جولاءِ 2002ء تي شامل ڪيو ويو.
نظارا
زمرو:يمن جا آباد مقام زمرو:يمن
ابو الفتح ٺٽوي
ٺٽي- جي ملن جي خاندان مان غريبي حال وارو ماڻھو ھو پر ھو لکپڙهه جو ھوشيار ۽ چالاڪ ھو. اگرچھ ھو تمام پريشان روزگار رھندو ھو مگر پنھنجي قابليت تي کيس فخر ھو ته ھو ضرور ڪنھن نه ڪنھن ڏينھن وڏي عھدي تي رسندو. آخر ٿيو به ائين ئي جو -اورنگزيب عالمگير- جي شھزادگيءَ واري زماني ۾ ” لاھري بندر“(شاھ بندر-) سندس -جاگير- ۾ ڏنو ويو ۽ جڏھن شھزادو ملتان ۾ آيو، تڏھن پنھنجي سنڌ واري -جاگير- جي عملي ۽ نوڪرن جي حساب ڪتاب صاف ڪرائڻ لاءِ کيس ملتان گھرايائين. ملان ابو الفتح به منشين جي عملي ۾ ملازم ھو سو به ملتان ويو. جڏھن سمورو حساب ڪتاب شھزادي عالمگير جي نظر مان گذريو ته ڏاڍو خوش ٿيو ۽ خصوصا ابو الفتح تي حساب ڪتاب رکڻ ڪري ڏاڍو راضي ٿيو ۽ مُلا ابوالفتح انھيءَ راضپي مان فائدو وٺندي ملازمت جي درخواست ڪئي، جا قبول ڪئي وئي. کيس -ٺٽي- جي واپسي جي سفر جو خرچ به ڏنو ويو ۽ وڏي منشيءَ جي عھدي تي مقرر ڪيو ويو. آخر جڏھن عالمگير ھندستان جي -تاج- ۽ -تخت- جو مالڪ ٿيو تڏھن ملان ابو الفتح کي مير منشيءَ جو عھدو ۽ ”قابل خان“ جو خطاب ڏنو. ھي فارسي انشاءَ ۾ قابل ھو، سندس خط سموري ھندستان ۾ پکڙيل ھئا، جنھن تي ننڍا وڏا فارسي انشاءَ نويسيءَ جي مشق ڪندا ھئا، مير فاتح لکي ٿو ته ”قصھءِ فامروپ“ نثر ۾ سندس لکيل ھو. مگر افسوس جو آخري ڄمار ۾ بادشاھ جي عتاب ھيٺان اچي ويو ۽ نوڪريءَ -تان- نڪري ويو. سندس وفات جو سن معلوم نه ٿي سگھيو آھي.
ايسٽرن نارا ڪئنال
280px|thumb| نارا ڪئنال جو نقشو
سکر بئراج جي کاٻي ڪناري وٽان نڪرندر هڪ واهه جو نالو آهي. ۽ هيءُ -بئراج- جو سڀ کان وڏو واهه آهي. هن ۾ پاڻيءَ جو وهڪرو 13649 ڪيوسڪ آهي، جڏهن ته هن جي پاڻيءَ مان 13 لک، 85 هزار، 986 -ايڪڙ- زمين -آباد- ٿئي ٿي. هن واهه جي ڊيگهه 226 ميل ۽ ويڪر 346 فوٽ ۽ اونهائي 5 ء 11 فوٽ آهي. مٿانهون نارا جيڪو سکر بيراج ۽ جمڙائو وائير جي وچ ۾ قائم آهي. ۽ ٻيو 115 ميل ڊگهو آهي ۽ هيٺيان نارا جمڙائو وائير کان به هيٺ آهن ۽ اهي 105 ميل ڊگها آهن. نارا ڪينال جي مجموعي ڊيگهه 220 ميل آهي ۽ انهيءَ جي گهرج گنجائش 13602 ڪيوسڪ آهي. نارا ڪينال سسٽم ۾ 6 ٻيا ڪينال مثال طور مٿانهون نارو، ھيٺانھون نارو، جمڙائو ڪينال، ٽوئن جمڙائو، مٺڙائو ڪينال، کپرو ڪينال آهن. واضح هجي ته نارا ڪينال سسٽم سکر بيراج ۾ 1932 کان وٺي آهي. سنڌو درياءَ جي ڇوڙ جي ريگورليٽنگ ۽ مٿانهين ناري ذريعي نهرن جي پاڻي جي فراهمي ڪئي وڃي ٿي جيڪا خشڪ فصلن يعني ڪپهه ۽ ڪڻڪ جي لڻائي ۾ استعمال ٿئي ٿو. نارا ڪينال ڪمانڊ جي وڏن ڀاڱن ۾ ڪڻڪ ۽ ڪپهه پوکي وڃي ٿي. جڏهن ته ايسٽرن نارا ڪينال جي آخر ۾ خاص حصن ۾ چانور جي پوک ٿئي ٿي. سکر بيراج جي اڏاوت کان اڳ نارا ڪينال هڪ ٻوڏ وارو هنڌ سمجهيو ويندو هو جيڪو پراڻي هڪڙي دريا جي ڪورس کي فالو ڪندو هو. جنهن کي 19هين صدي ۾ بند ڪيو ويو هو.
343ع
ڊسمبر
زمرو:343ع زمرو:چوٿين صدي
1167ع
ڊسمبر
زمرو:1167ء زمرو:ٻارھين صدي زمرو:سال
وليم جوزف ايسٽ وڪ
انگريز- منتظم، مصنف ۽ ڪمانڊر، جيڪو 1808ع ۾ ڄائو. ونچسٽر (-انگلنڊ-) مان -تعليم- وٺي، -بمبئي- فوج ۾ شامل ٿيو. پوءِ سياسي شعبي سان وابسته ٿيو ۽ سنڌ ۾ هينري پاٽنجر جو معاون مقرر ٿيو. 1889ع ۾ حيدرآباد جي ميرن سان صلح جي ڳالهين واري وفد ۾ شامل هو. 1846ع ۾ ايسٽ -انڊيا- ڪمپنيءَ جو ڊائريڪٽر ۽ 1858ع ۾ -ان- جو نائب چيئرمئن ٿيو. ڪائونسل آف -انڊيا- جو ميمبر به رهيو. هن سنڌ جي -تاريخ- تي انگريزيءَ ۾ هڪ ڪتاب “Dry Leaves From Young Egypt” جنهن جو سنڌي ترجمو ، سنڌي ادبي بورڊ پاران”نئين مصر جا پراڻا ورق“ جي نالي سان ڇپايو ويو آهي، هن سان منسوب ڪيو وڃي ٿو، پر ڪن جو خيال آهي ته اهو اي.بي.ايسٽوڪ سندس -ڀاءُ- هو. وليم جوزف ايسٽ وِڪ 1889ع ۾ وفات ڪئي.
آمريڪا ۾ سنڌين جون تنظيمون
آمريڪا ۾ سنڌين جون ڪيتريون ئي ننڍيون وڏيون تنظيمون آهن، جيڪي سنڌ جي مسئلن جي نشاندهي ڪري رهيون آهن. آمريڪا ۾ هيٺيون سنڌي تنظيمن ڪم ڪري رهيون آهن:
اهي تنظيمون انهن سنڌين تي مشتمل آهن جيڪي سنڌ ۽ هند کان هتي نوڪرين ۽ واپار لاءِ اچي آباد ٿيا آهن. انهن تنظيمن جو ڪم سنڌ جا مسئلا کڻڻ، انهن جو حل ڳولڻ ۾ مدد ڪرڻ. پرديس ۾ آيل سنڌين جي رهنمائي ۽ اخلاقي مدد ڪرڻ ۽ سال ۾ ڪنوينشن ۽ ڪجهه سماجي گڏجاڻيون ڪرڻ ۽ ميلا لڳائڻ آهي.
مٿين سڀني سنڌي تنظيمن ۾ ڏٺو وڃي ته سنڌي ائسوسيئيشن آف نارٿ آمريڪا (سانا) سڀني کان وڌيڪ فعال آهي جنهن جو هر سال 4 جولاءِ تي ساليانو ڪنوينشن ٿيندو آهي جنهن ۾ هو هند ۽ سنڌ مان اهم سياسي ۽ سماجي شخصيتن کي گهرائي سنڌ جي اهم معاملن بابت گڏجاڻيون ڪندا آهن. ان کان علاوه ورلڊ سنڌي انسٽيٽيوٽ WSI آهي جنهن کي ڪجهه گهٽ عرصو ٿيو آهي، جنهن جو بنياد 1997ع ڌاري پيو. اها هڪ رجسٽرڊ تنظيم آهي، جنهن جي هيڊ آفيس آمريڪا جي گاديءَ واري شهر واشنگٽن ڊي سي ۾ آهي. هن جون شاخون انگلينڊ کان سواءِ ڪئناڊا ۾به آهن. هيءُ تنظيم Sindh Watch نالي مئگزين به ڪڍي ٿي، جنهن جا مختلف ملڪن ۾ نمائندا آهن. سنڌ واچ جو اهم ڪم سنڌين کي هڪ ٻئي جي خبر چار ڏيڻ، سنڌ سان لاڳاپيل مختلف مسئلا جيڪي ماحوليات، ميڊيڪل، تاريخ، سياست انساني حقن ثقافت، ٻولي، تعليم، معاشيات، مطلب ته زندگيءَ جي هر شعبي سان سلهاڙيل آهن، تن کي لکت ۾ آندو وڃي ٿو. سنڌ واچ مئگزين جو مکيه مقصد اهو به آهي ته مختلف سنڌي تنظيمن، گروپن ۽ ماڻهن جي وچ ۾ هڪ پائيدار ڳانڍاپو پيدا ڪجي.
حوالا
زمرو:سماجي تنظيمون
راسو
راسو __(Epic):
ٿر ۽ راجستان ۾ رزميه شاعريءَ (Epic) کي ”راسو“ يا راسوڙو چوندا آهن. جنهن ۾ جوڌن جي سورهيائيءَ جي واکاڻ ڪيل هوندي آهي. پروفيسر محرم خان لکي ٿو ته ”دودي چنيسر واري رزميه ڳاهه/داستان کي ”دودل راسو“ چئجي ته وڌاءُ نه ٿيندو.
آمريڪي ڪپھ
تاندورن وارن فصلن مان ڪپھ ھڪ اھم فصل آھي، جنھن تي پاڪستان جي ملڪي معيشت جو مدار آھي، سنڌ ۾ ڪپھ جا ٻہ مشھور قسم پوکيا ويندا آھن: ھڪ آمريڪي، ٻيو ديسي. ديسيءَ ۾ سنڌي ۽ مصري ڪپھ پوکبي آھي. آمريڪي ڪپھ جا مشھور قسم بي 5570، ايم. اين. ايڇ 93 ۽ بي. ايس 1 آھن، جيڪي سٺين تندن واري ڪپھ جي وڌيڪ پيداوار ڏيندا آھن. ھن وقت بہ وڌيڪ ۽ سٺي پيداوار ڏيڻ لاءِ تجربا ھلندڙ آھن، جن مان ايڪسپريس، ايل. ايڇ 62 ۽ ايل ايڇ 71 اھڙيون جنسون آھن، جيڪي آئندي لاءِ نفعي بخش ثابت ٿينديون. اھي قسم خاص ڪري ان لاءِ سٺا آھن، جو وقت کان اڳي ڦٽندڙ آھن، ٻيو تہ جيتن جي حملي خلاف دفاعي قوت پڻ رکندڙ آھن.
حوالا
زمرو:زراعت
اوم سنگيت سڌاڪر (ڪتاب)
هيءُ ڪتاب ڏيومل گاگن مل جو لکيل آهي، جنهن جي قيمت 6 پايون ڄاڻايل آهي. هيءُ ڪتاب، ليکڪ، قيصريه پريس، حيدرآباد مان سال 1900ع مان ڇپايو.
344ع
ڊسمبر
زمرو:344ع زمرو:چوٿين صدي
1170ع
ڊسمبر
زمرو:1170ء زمرو:ٻارھين صدي زمرو:سال
ھوٽل
thumb|پلازه ھوٽل، نيو يارڪ thumb|پلازه ھوٽل، نيو يارڪ ھوٽل يا مسافر خانو يا سراءِ مختصر مدت جي لاءِ قیام و طعام جي سھولت فراھم ڪرڻ وارو ھڪ ادارو آھي. ان جون سھولتن ۾ بنيادي طور تي بسترو ۽ سامان رکڻ جي جڳھ کان وٺي حمام ۽ ٻيون عيش ۽ آرام جون خصوصيتون شامل ٿي سگھن ٿيون. وڏن ھوٽلن ۾ اضافي سھولتون مثلاََ سوئمنگ پول، ڪاروباري مرڪز، ٻارن جي ڏيک واٺ، ڪانفرنس جون سھولتون ۽ سماجي تقريب جون خدمتون شامل ھونديون آھن.
حوالا
زمرو:عمارتون ۽ ساختون بلحاظ قسم
آمريڪي لوڪ ڪھاڻيون (ڪتاب)
آمريڪي لوڪ ڪھاڻين تي مشتمل هيءُ ڪتاب علي بخش ميمڻ جو ترجمو ڪيل آهي. هن ڪرائون سائيز ڪتاب جو جلد ڪچو آهي، جنھن ۾ 310 صفحا آهن ۽ قيمت 4 روپيا ڄاڻايل آهي. ڇاپو پھريون، سنڌي ادبي بورڊ، حيدرآباد 1958ع ۾ ڇپيو.
حوالا
زمرو:1958ع جا ڪتاب
ابو الفضل بن طاھر ٺٽوي
سندس والد مولانا محمد طاھر شيرازمان اچي -ٺٽي- ۾ رھيو. علمي فضيلت ۾ ڪماليت جو صاحب ھو، ابو الفضل جھان جي زماني ۾ ٺٽي ۾ منصب دار ھو. علي شير قانع لکي ٿو ته ابو الفضل ٻارھين صديءَ جي قابل احترام بزرگن مان ھو.
اجنالا، پاڪستان
اجنالا، پاڪستان (انگريزي: Ajnala, Pakistan) پاڪستان جو هڪ پاڪستان جون يونين ڪائونسلون  جو گجرات ضلعو ۾ واقع آهي.
حوالا
زمرو:پنجاب، پاڪستان
ڄام
ڄام هڪ ذات جو نالو آهي، ڄام لفظ جو استعمال لقب طور ’سما‘ حڪمرانن جي دور ۾ ٿيو، پر هيءُ لقب رڳو سما حڪمرانن لاءِ مخصوص ڪونهي.
تاريخ
سما پراڻڪ انسائيڪوپيڊيا جي ص 341-342 تي لکيل آهي ته سما، شري ڪرشن جي اولاد ۽ سندس گهر واريءَ جامبوتيءَ (ڄامڀوتيءَ) جي پيٽان ڄاول آهن. هيءَ عورت ڄام باوان جي ڌيءَ هئي، جيڪو شري ڪرشن واري زماني ۾ ڪڇ ڪاٺياواڙ جو راجا هو. مختصر تاريخ سنڌ جو ليکڪ سيد محب الله شاهه ڄام لفظ بابت لکي ٿو ته، ڄام سنڌي ٻوليءَ ۾ پنهنجي قوم ۽ قبيلي جي سردار کي چئبو آهي، جيئن فارسيءَ ۾ ’بيگ‘ قوم جي سردار کي چئبو آهي. ڊاڪٽر غلام محمد لاکي سمن جي سلطنت بابت هڪ جامع ڪتاب لکيو آهي. ان ۾ ’ڄام‘ لفظ بابت لکي ٿو ته: بادشاهي وڃڻ بعد سماٽ جي مختلف ذاتين ۾ وڌيڪ تقسيم ٿي. اها سما ذات گهڻن قبيلن ۾ ورهايل هئي، جن جا سردار ڄام، ارباب، وڏيرا، ڄاموٽ وغيره لقب سان سڏبا هئا، پر حڪومت وڃڻ کانپوءِ ننڍن قبيلن جا مک سردار به ڄام سڏائڻ لڳا. ڄام لفظ کي سنڌي چوڻين، پهاڪن ۽ شعرن ۾به ڪتب آندو ويو آهي، جيئن شاهه عبداللطيف ڀٽائيءَ سنڌين جي اهڙي اوصاف ۽ خوبين واري لقب کي حضور صلي الله عليه وسلم لاءِ تمثيلي طور استعمال ڪيو آهي: ڄاپڻ وقت ڄام جي، ڪريا ڪوٽ ڪفار. يعني حضرت محمد صلي الله عليه وسلم جي ڄمڻ سان ئي ڪفر/ لادينيت جا ڪوٽ، قلعا ڀڄي ڀري پيا. اهو ڄام لقب، لفظ شاهه سائين، نبي سائين لاءِ تمثيلي طور استعمال ڪري سنڌي قوم جي ان لقب جي اهميت کي واضح ڪيو آهي.
ابو الفضل
حوالا
زمرو:سنڌي ماڻھو زمرو:ڀارتي مسلمان
345ع
ڊسمبر
زمرو:345ع زمرو:چوٿين صدي
اوم منڊلي ناٽڪ (ڪتاب)
هيءُ ڪتاب منگهارام ڄيٺمل سمتاڻيءَ جو لکيل آهي. ڪرائون سائيز واري هن ڪتاب ۾ 211 صفحا آهن ۽ قيمت هڪ آنو ڇهه پايون ڄاڻايل آهي. ڇاپو پهريون، رامچند آڇومل، مهاوير پرنٽنگ پريس، حيدرآباد مان سال 1938ع ۾ ڇپايو.
دراني سلطنت
دراني سلطنت (Durrani Empire) (پشتو: د واکمني درانیانو) جنهن کي آخري افغان سلطنت به چيو ويندو آهي احمد شاهه دراني جي سربراهي ۾ 1747 قائم ٿي هن جي گادي جو هنڌ قندھار هيو۔
اسور
چون ٿا ته هن ساز جو نالو يهودين جي لفظ Eser بمعني ڏهه -تان- ورتل آهي. موسيقي جي هن تاريخي ڪٽنب جي ساز ۾ ڏهه تارون ٿينديون هيون. چيو وڃي ٿو ته هن ساز جو ذڪر بائيبل ۾ به ڪيل آهي. پر ماهر -ان- ڳالهه تي متفق ڪو نه آهن. پهرين ۾ Asor سان گڏ Kinnor ۽ Nebel به لکيل آهن، ٻئي ۾ Nebel ۽ Asor سان هر ڀيري Nebel لفظ استعمال ٿيا آهن. ڏسجي ٿو ته Asor سان هر ڀيري Nebel گڏ اچي ٿو. -ان- ڪري خيال ڪيو ٿو وڃي ته نيبل نالي ٻيو ڪو ڏهن تارن وارو ساز هو. لفظ Kinnor جي آوازي صورت سنڌ جي مشهور (ڀٽائي جي رسالي جي سر سورٺ ۾ بيان ڪيل لفظ ڪينرو بطور ساز“، ’ڪينر‘ يا ’ڪينري‘ جهڙي آهي. ممڪن آهي ته انهيءَ ساز جي بائيبل ۾ سازن جي حوالي استعمال ٿيل لفظ Kinnor سان ڪو لاڳاپو هجي.
آمريو
هيءُ ڳوٺ تعلقي مٺيءَ جي ديهه ’جوڙوئي‘ ۾ آباد آهي، جنهن جي آدمشماري هڪ هزار جي لڳ ڀڳ آهي. هتي پرائمري اسڪول موجود آهي. هن ڳوٺ جي اُستاد سرڳواسي ڏيوجي مل جو، ضلعي جي ذهين استادن ۾ شمار ٿيندو هو، شاهه جو سٺو ڄاڻو هو، سندس فرزند اوم پرڪاش ”آزاد“ پڻ استاد ۽ شاعر آهي.
حوالا
زمرو:سنڌ جا ڳوٺ
ڄام آري
ڄام آري سنڌ جي تاريخ ۾ هنَ جو ذڪر موجود آهي. شاهه لطيف پڻ سسئي پنهون جي داستان ۾ آري، آري ڄام، آرياڻي ۽ آريجن جو ذڪر ڪيترائي ڀيرا ڪم آندو آهي. مثال طور: آن ڪي ويندا گڏيا، آرياڻي اِن پارا. (سر آبري، داستان پهريون، وائي: 2) آريءَ جو آتڻ ۾، پڇنديس پاڻ پهاڪو. (سر آبري، داستان چوٿون، وائي 2) آءٌ نه گڏي پرينءَ کي، ٿورا ڏينھَ ٿئا، راتين روز وئا، عبث آريءَ ڄام ري. (سر معذوري، داستان ستون، بيت 1)
تؤنگ وارو آري ڄام
پر تؤنگ وارو آري ڄام ٻيو آهي. سنڌ بلوچستان ۾ آري ڄام جا آستانا يا مزارون ڪافي جاين تي آهن. آري پير جو هڪ آستانو يا مزار مول کان اتر طرف آهي. هڪ آستانو آنڌار جبل ۾ ان هنڌ آهي، جتي نئن سارونا آنڌار جبل مان ٻاهر نڪري ٿي. اڄڪلهه اتي ڊيم ٻڌو ويو آهي. لاهوتي فقير اتي زيارت لاءِ پهچندا آهن. آري پير جي هڪ مزار لڪي جبل جي اولهه ۾ ۽ جهانگارن کان ڏکڻ طرف آهي (حوالو: تحفة الڪرام). ان کان سواءِ مشهور شهر سن کان ڏکڻ طرف ميل ڏيڍ پنڌ تي آري پير جي قبر موجود آهي.
ايس. گل
ايس گل جو اصل نالو سيد حاجي فضل علي شاھ ڄاموٽ هو، پر هو فلمي دنيا ۾ ”ايس. گل“ جي نالي سان ڄاتو سڃاتو ويندو هو. مرحوم جي ڄمار 75 سالن جي لڳ ڀڳ هئي. جڏهن هن 18 آڪٽوبر 1999ع تي وفات ڪئي. پونيرن ۾ هن ٻہ پٽ ڇڏيا آهن، جن مان هڪ جي اڳوڻي وزيراعظم مرحوم محمد خان جوڻيجي جي نياڻيءَ سان شادي ٿيل آهي. ڄاموٽ فئملي سان تعلق رکندڙ ايس. گل اداڪاريءَ جي شروعات ورهاڱي کان اڳ ڪئي هئي. پاڪستان ۾ ”بيقرار“ سندس پهرين فلم هئي، جيڪا 1950ع ڌاري هن خود پروڊيوس ڪئي هئي. ’التجا‘، ’درنده‘، ’سهڻا سائين‘ ۽ ’حاضر سائين‘ وغيره سميت هن اردوءَ توڙي سنڌيءَ ۾ تقريباً 100 فلمون ٺاهيون. هن فلمن ۽ مقبول ٽي. وي پروگرام ”نيلام گهر“ لاءِ گل حيدر جي نالي سان ميوزڪ پڻ ڪمپوز ڪيو. گل حيدر نالو ڏيڻ جو سبب هيءُ هو تہ ايس. گل جهوني ميوزڪ ڊائريڪٽر مرحوم غلام حيدر جو اسسٽنٽ رهي چڪو هو.
مائي ڀاڳي
مائي ڀاڳي  (ڀاڳي:) Mai Bhaghi (پيدائش: 1920ع - وفات: 8 سيپٽمبر، 1986ع) پاڪستان سان لاڳاپو رکندڙ ناليواري لوڪ گلوڪارا هئي. مائي ڀاڳي سنڌي ۽ مارواڙي لوڪ گيتن جي ڪوئل طور مشهور فنڪارا جو جنم ونھيل فقير ۽ مائي خديجه عرف ڪسي ٻائيءَ جي گھر ۾، ڏيپلي ۾ 1920ع ڌاري ٿيو. هيءَ پنھنجي ماءُ سـان گـڏ ٻاراڻـي وھـيءَ ۾ ئي ڍاٽڪي، مـارواڙي ۽ سنڌي لوڪ گيت ۽ سھرا ڳائڻ شروع ڪيائين مائي ڀاڳي پنهنجي پيءُ ۽ ماءُ کان راڳ جي باقاعدي تربيت ورتائين، ڀاڳي پنهنجي والد، استاد محمد جمن ۽ استاد حسين فقير کان متاثر هئي.
thumb|Mai Bhaghi (Youthful)
زندگي جي باري ۾
مائي ڀاڳي 1920ع تي ٿرپارڪر ضلعو، برطانوي هندستان (هاڻوڪي پاڪستان) ۾ پيدا ٿي ۔ مائي ڀاڳي کي ڀاڳ ڀري ( خوش نصيب) جو نالو به ڏنو ويو۔ هن گهٽ عمري کان ئي پنهنجي والدين سان گڏ آواز سان آواز ملائي۔ هوُءَ پنهنجي والدين سان گڏ شادين ۽ تهوارن ۾ پنهنجي فن جو مُظاهرو ڪندي رهي۔ ان جو نالو 1968ء ۾ اُن وقت منظرِعام تي آيو، جڏهن ڀالوا (ماروي جو ڳوٺ) ۾ منعقد ٿيندڙ جشنِ ماروي جي هڪ تقريب ۾ هِن پنهنجي فن جو مظاهرو ڪيو۔ اُنهيءَ سال شيخ غلام حسين کيسں ريڊيو پاڪستان حيدرآباد ۽ پاڪستان ٽيلي ويژن تي ڳائڻ لاءِ سڏايو، جڏهن ته کيس پي ٽي ويءَ تي محترم عبدالڪريم بلوچ پڻ متعارف ڪرايو۔ شيخ غلام حسين بين الاقوامي شُهرت يافته لوڪ فنڪارا ، عابدہ پروين جو مُڙس هيو۔ سورنهن سال جي عمر ۾ مائي ڀاڳي جي شادي هوٿي فقير سان ٿي وئي جيڪو ٿرپارڪر جي شهر اسلام ڪوٽ جو ممتاز لوڪ فنڪار هيو۔
مائي ڀاڳي ٿر جي هڪ ٻئي مشهور گلوڪار استاد مراد فقير سان گڏ مختلف ٻولين ۾ ڪلام ڳايا جِن ۾ سرائيڪي، مارواڙي، سنڌي ۽ ننڍي کنڊ جون ٻيون ٻوليون شامل آهين۔ ان کان بعد ان جي شُهرت پاڪستان جي طول ۽ عرض ۾ پکڙجي وئي ۽ هتي کان نڪري ڪري دنيا جي ٻين علائقن تائين وڃي پهتي۔ ان جي وجہ شهرت جو ڪلام بڻيو اهو  کڙي هوں نيم ڪي نيچي تان هيکلي هيو۔ هي ڪلام انهن ماڻهن به پسند ڪيو جيڪي زبان کان ناواقف هيا۔ سندس ڳايل لوڪ گيت آل انڊيا ريڊيو جي سنڌي سروس تان پڻ اڄ تائين نشر ٿيندا رھن ٿا. پاڪستان جي اڳوڻي وزيراعظم شھيد ذوالفقار علي ڀٽو سندس قدرداني ڪندي، کيس 60 ايڪڙ زمين انعام طور ڏني هئي پر ھن غريب عورت جي اھا زمين غريبيءَ جي نذر ٿي وئي ۽ سندس حالت ”آڻين ۽ چاڙھين، ڏٿ ڏھاڙي سومرا“ واري ساڳي رھي.
ڳايل لوڪ گيت
مارواڙي، ڍاٽڪي، گجراتي، هندي، سرائڪي ۽ سنڌيءَ ۾ هزارين لوڪ گيت ڳايا.سندس ڳايل لوڪ گيتن مان جيڪي ڏاڍا مشهور ٿيا، تن ۾: (1) ڀٽ جا ڀٽائي، ڀٽ تي وسئي نور، منھنجون تو پڄايون، (2) سمن سائين مان ته گولي غلام تنهنجي در جي، مٽيون ڀرينديس من سين، دليون ڀريندس دل سين، (3) کڙي نيم ڪي نيچي، هون تو هيڪلي، (4) ايئي چرملي رو بلالي سين پيار، (5) تارن مان ترندي اچي، لوڙهن مان لڙهندي اچي، او دل ٻاروچل ٻاروچل پئي ڪري، (6) مونکي جوڳي هڻي ڏي ڍارو، منهنجو ڪانگل آهي قرب وارو، وغيره شامل آهن.
ان کانسواءِ ھن شاهه لطيف، ڀڳت ڪبير، منٺار فقير، حمل فقير ۽ ٻين صوفي شاعرن کي به ڳايو آھي.
لاڏاڻو
مائي ڀاڳي پڇاڙيءَ واري عمر جو ڳچ حصو اڌ رنگ جي بيماريءَ ۾ گذاريو ۽ 65 سالن جي ڄمار ۾ 7 جولاءِ، 1986ع تي نئين ڪوٽ ريلوي اسٽيشن لڳ ٿرپارڪر ضلعو، سنڌ، پاڪستان ۾ وفات ڪري وئي۔ هوءَ مهراڻي جي مير راضي شاھ گهوٽ جي تاريخي قبرستان ۾ آرامي آهي. جتي سندس نالي سان ”مائي ڀاڳي ڪالوني“ موجود آهي.
سندس اولاد مان سندس پٽ ڪالو فقير، ڌيءَ مائي سوني ۽ پوٽو برڪت فقير پڻ اڄڪلھ لوڪ گيت ڳائين ٿا ۽ شهرت رکن ٿا.
حوالا
زمرو:سنڌي ڳائڻيون زمرو:1920ع جون پیدائشون زمرو:1920ع جون پيدائشون زمرو:1986ع جون فوتگيون زمرو:پاڪستان زمرو:پاڪستاني فيميل سنگرز زمرو:پاڪستاني گلوڪارائون زمرو:پاڪستاني لوڪ گلوڪار زمرو:پاڪستاني مسلم شخصيتون زمرو:پاڪستاني ٽيلي ويژن جون شخصيتون زمرو:پنجابي راڳي زمرو:سرائيڪي گلوڪار زمرو:سنڌ زمرو:سنڌي شخصيتون زمرو:سنڌي موسيقي زمرو:سنڌي ڳائڻي زمرو:ضلعو ٿرپارڪر زمرو:ضلعو ٿرپارڪر جون شخصيتون زمرو:مري ويل شخصيتون زمرو:وصول ڪندڙ تمغو حسن ڪارڪردگي
رامائڻ
thumb| پينٽنگ ۾ والميڪي کي رامائڻ لکندي ڏيکاريو ويو آهي.
رامائڻ هندو ڌرم جو هڪ مقدس تاريخي ڪتاب آهي. عالم هن تصنيف جو صحيح زمانو مقرر ڪري نه سگهيا آهن. هي ڪتاب مغربي بنگال ۽ بهار جي مذهبي روايتن جو آئينه دار آهي. رامائڻ ۾ ڪل 48000 شعر آهن جن ۾ شري رام جي انهن جنگين جو ذڪر آهي، جيڪي سريلنڪا جي بادشاه راوڻ سان پنهنجي ونيءَ سيتا کي ڇڏائڻ لاءِ وڙهيون هيون. هندو ڌرم جي ڪتاب مھاڀارت جو سنڌي ۾ ترجمو ڏھين صديءَ ۾ ۽ رامائڻ جو سنڌيءَ ترجمو سومرن جي راڄ دؤران يارھين صديءَ ۾ ٿيو هو. خيال آهي ته هي ترجمو ديوناگري رسم الخط ۾ ڪيو ويو هوندو.
حوالا
زمرو:ھندو ڏندڪٿائون زمرو:سنسڪرت ۾ مثنوي بيت زمرو:هندو لکتون زمرو:هندو ڪوتا
اَسُو
ڏيهي سال/ سنڌي ڪئلينڊر / سنبت (وڪرمي / بڪرمي ڪيلينڊر) جو ستون مهينو آهي جيڪو بڊي ۽ ڪتي جي وچ ۾ آهي.
15 سيپٽمبر کان 14 آڪٽوبر تائين هوندو آهي. اَسو 30 ڏينھن جو مهينو آهي.
لفظ اَسُو
[سنڪرت. اَشويَج، اَشوِنَ] جيڪو ڀگوان شيو جو نالو آهي.
وائري اَن صاف ڪري، ڀانڊا ڀريائون،
ثمر سياري لاءِ، پڻ ڦٽيون چونڊيائون،
ٺاهي سَوڙ سچ جي، ٻي ڪٿ نه ڪٿيائون،
''' انھن سان آءٌ، شل گڏ گذاريان ڏينھڙا. '''
اَسُو بابت سنڌي چوڻيون
مطلب؛ هن مھيني ۾ درياهه چاڙهه وارن حصن مان لھي ويندو آهي ۽ درياهه جا واهڙ به پاڻي موٽائيندا آهن. جيئن ته هيءُ مھينو سرءُ جو هوندو آهي، تنھنڪري سَرءُ جو بخار ۽ تپاولي، اُلٽيون ۽ دست، کنگهه ۽ زڪام جام ٿئي. جنھنڪري ويڄ ۽ طبيب، ڊاڪٽر ۽ حڪيم عيدون ڪندا آهن. لابارن جي ڪري اَنُ به ٿئي جام. هڪ پاسي انُ لھي ته ٻئي پاسي بيمارين جي ڀيڙ ٿئي.
اَسوءَ جا ريلَڙا، وڃي باهڻي پيا
مطلب؛ اَسُو (سيپٽمبر/ آڪٽوبر) جي مھيني ۾ درياه ڪيترو به چڙهيل هجي پر وهندو پنھنجي حدن اندر آهي.
چوماسي
چوماسي جا چار مهينا: جن ۾ سانوڻ، بڊو، اسُو ۽ ڪتي شامل آهن. هنن مهينن لاءِ چئبو آهي ته چوويهه ڪلاڪن ۾ هڪ وقت کائجي، کٽ تي نه سمهجي، هيٺ سمهجي، حجامت نه ڪرائجي، ڏاڙهي به نه لاهجي.
حوالا
زمرو:سنڌي مهينا زمرو:سنڌي ڪئلينڊر جا مهينا
ايسپ جو آکاڻيون
”ايسپ جون آکاڻيون“ دنيا جي قديم ۽ عام پسند ڪتابن مان هڪ ڪتاب آهي، جنهن جو ترجمو دنيا جي مڙني مک ٻولين ۾ ٿي چڪو آهي. اهي آکاڻيون اڄ کان سوا ٻه هزار ورهيه اڳ لکيون ويون هيون. هنن آکاڻين جو لکندڙ ايسپ، روم ۾ 620 ق. م ڌاري ڄائو، ۽ بيلنيءَ ۾ 544 ق. م ۾ ماريو ويو. هن کي ايسپ -ان- ڪري چئجي ٿو، جو هو ڪُٻو هو ۽ ڪُٻي کي يوناني ٻوليءَ ۾. ايسپ“ چوندا آهن. ايسپ پنهنجي ڏاهپ جي ڪري ايڏو ته مشهور ٿيو، جو بعد ۾ ڪيترن ٻين ڏاهن کي سندن ملڪ جو ايسپ سڏيو ويو. مثلاً: حضرت لقمان (پنجين صدي ق. م) کي ”عربستان جو ايسپ“، جان گي (1732- 1688ع) کي. -انگلنڊ- جو ايسپ“ جين ڊي لافٽٽين (1621- 1695ع) کي ”فرانس جو ايسپ“، -بيد- پاءِ (ٽينءَ صدي ق. م) کي ”هندستان جو ايسپ“ وغيره سڏيو ويو. ايسپ جي آکاڻين جو پهريون مجموعو، حضرت عيسيٰ جي ولادت کان 400 سال اڳ، يونان ۾ پڌرو ٿيو، جنهن مان هن ڪتاب جي قدامت جو -پتو- پوي ٿو. ابتدا کان ئي هنن آکاڻين جي واکاڻ ديسان ديس مشهور هئي. 1484ع ۾، ”ڪئڪسٽن“ -انگريزي- ٻوليءَ ۾ هنن آکاڻين جو ترجمو ڪيو، جنهن کان پوءِ 1665ع ۾ ”جانارگلبي“ هن ڪتاب جو اختصار پيش ڪيو. سنڌي زبان ۾ پهريون دفعو 1854ع ۾ ديوان ننديرام ميراڻيءَ، سنڌ جي تڏهوڪي اسسٽنٽ ڪمشنر، ايلس صاحب، جي معاونت سان، ترجمو ڪري، هيءُ ڪتاب ڇپايو. -ان- کان پوءِ منشي اڌارام ٿانورداس ميرچنداڻيءَ، ايسپ جون 105 آکاڻيون چونڊي سنڌيءَ ۾ ڪتاب شايع ڪيو، انهيءَ ترجمي جي پهرئين ڇاپي جو سال نٿو ملي، پر جيئن ته منشي صاحب 1884ع ۾ وفات ڪئي آهي، تنهنڪري چئي سگهجي ٿو ته اهو ڪتاب 1883ع کان اڳ ڇپيو آهي. سال 1900ع تائين هن ڪتاب جا ڇهه ايڊيشن شايع ٿي چڪا هئا. هيستائين رڳو سنڌي زبان ۾ ئي هن ڪتاب جا 9 ايڊيشن ڇپجي چڪا آهن. دنيا جي ڪابه سڌريل -ٻولي- اهڙي ناهي، جنهن ۾ ايسپ جي آکاڻين جو ترجمو نه ٿيو هجي. هيءُ ڪتاب جملي 217 آکاڻين تي مشتمل آهي. اصل ۾ هيءُ ڪتاب هڪ نصيحت نامو آهي، جنهن ۾ ايسپ پنهنجا تجربا لکيا، انهن ۾ موجود صلاحون ۽ هدايتون، آکاڻيون، ٻارن، جوانن، پوڙهن، عالمن ۽ طالب علمن کي هڪ جهڙو لطف ڏين ٿيون، ايتري قدر جو چون ٿا ته دنيا جو مشهور فيلسوف سقراط به نظربنديءَ واري زماني ۾ هن ڪتاب جو مطالعو ڪندو هو. ايسپ جون آکاڻيون ڪيترن ئي ملڪن جي اسڪولي نصاب ۾ شامل آهن. سنڌيءَ جي درسي ڪتابن ۾ پڻ اهي آکاڻيون شامل رهيون آهن.
1172ع
ڊسمبر
زمرو:1172ء زمرو:ٻارھين صدي زمرو:سال
رامڪلي
رام ڪلي __(Ram Kali):
شاهه لطيف جو سر رامڪلي، هنڊول راڳ جي پنجن زالن مان هڪ آهي. هن سُر ۾ جوڳ ۽ ويراڳ جا خيال سمايل آهن. شاهه جي سر رام ڪليءَ ۾ جوڳين جي وڏائي ڳائي ويئي آهي ۽ سندن زندگيءَ جي اٿڻ ويهڻ ، گڻن، اوگڻن کي خوب چٽيو ويو آهي. کين ڪيترن ئي نالن سان پڻ سڏيو ويو آهي. مثال طور جوڳي، لاهوتي، ويراڳي، ڪاپڙي، بيراگي، بابو، نانگا، سامي، آديسي وغيره وغيره.
سنڌو بادشاھت
thumb|700 عيسوي ۾ سنڌو سلطنت جو نقشو سنڌو رياست/بادشاهت هن ديس کي ”سنڌ“ نالو هتان جي آڳاٽن رهاڪن سنڌو نديءَ تان ڏنو. جنهن جي معنا آهي سمنڊ يا وڏي درياهه وارو ملڪ. يا اهو وهڪرو جيڪي سدائين پيو وهي. جيئن ته پاڻ سنڌ ڌرتي سمنڊ مان جنم ورتو ۽ هن ندي هتان جي برپٽن کي سرسبز ۽ شاد آباد ڪيو ۽ هتان جي رهواسين جي تمدني تشڪيل ڪئي. ان ڪري هتان جي آڳاٽن رهاڪن، هن ديس جو وڏي درياهه جي نسبت سان نالو ئي سنڌ رکيو. جيڪو اڄ کان ڏهاڪو هزار ورهيه پراڻو آهي. هن ديس کي اهو نالو هتي رهندڙ مقامي ماڻهن سنڌو ندي جي نسبت سان ڏنو. پروفيسر منگهارام ملڪاڻي پنهنجي ڪتاب ۾ سنڌ جي نالي بابت ڪجهه هن طرح وضاحت ڪئي آهي: ”بمبئي جي ڀارت وگياني (Indologist) پادري هيرس جي سند موجب، سنڌو نديءَ کي اهو نالو آڳاٽن رهاڪن سنڌين ڏنو. جن جي ٻولي ۾ سند-سنڌو لفظ جي معنا هئي ندي يا درياهه. جنهن جي پٺيان هن سڄي پرڳڻي تي تي جنهن مان ندي وهي ٿي، سنڌ نالو پئجي ويو. پوءِ اهو نالو ايراني واپارين ”سنڌ“ مان ڦيرائي ”هند“ ڪيو. جنهن مان هاڻوڪو هندستان ٿيو آهي. تنهن کان پوءِ رومي واپارين ان کي وڌيڪ ڦيرائي ”انڊ“ ڪيو. جنهن مان هاڻوڪو انڊيا بڻيو آهي. جو به ڏيهي نالو آهي ۽ نه يورپي. هندستان تي ڀارت نالو گهڻو پوءِ پيو، جڏهن راجا دشيت ۽ شڪنتلا جو پٽ ڀرت راڄ ڪندو هو. تنهن ڪري ڏسبو ته سڄي ملڪ ”هندستان“ کي نالو ئي سنڌو نديءَ ۽ سنڌ مان مليو آهي“
هؤن به سنڌ ۽ سنڌو هڪ ئي وجود جو نالو آهي. سنڌؤَ کان سواءِ سنڌ ڪا به معنا نه ٿي رکي. هن ديس تان سنڌ جو نالو مٽايو يا بدلايو وڃي ته اهو پاڻ سان دوکو ۽ فريب چئبو. ڇو جو بقول لئمبرڪ جي ته، ”اهو بلڪل سونهين ٿو ته هن سرزمين جو نالو سنڌو ندي جي نالي سان منسوب هجي. ڇاڪاڻ ته انهيءَ نديءَ ئي کيس جنم ڏنو آهي ۽ سندس پرورش ڪئي آهي. هي سڄو خطو جيڪو ڪيترا سو ميل ڊگهو ۽ ويڪرو آهي. تنهن جو ذرو ذرو ۽ هر تهه سنڌو ندي ٺاهي ڏنو آهي.“
هن ڪتاب ۾ سنڌو سڀيتا جي ذڪر ٿيندڙ دور (اوائل کان 1500 ق-م) ۾ سنڌو رياست جون جاگرافيائي حدون ڪجهه هن ريت هيون: جنهن وقت سمنڊ سنڌ جي ڌرتيءَ کان پري هٽي ويو ۽ زمين ظاهر ٿي. ان وقت سنڌ اندر جيڪا تهذيب اُسري، اها جاگرافيائي طور مڙني ايشيائي تهذيبن کان وسيع ايراضيءَ ۾ اٽڪل 5 لک چورس ميلن تائين پکڙيل هئي. ان جي پکيڙ روس جي سرحدن تائين وڃي پهتو هو. سنڌو سڀيتا جو علائقو پکيڙ ۾ بابل کان چؤڻو ۽ مصر کان ٻيڻو هو.
اصوه صحابيات
ھيءُ ڪتاب حاجي عبدالرحيم جو لکيل آهي. ڪرائون سائيز واري هن ڪتاب ۾ 104 صفحا آهن ۽ قيمت 12 -آنا- ڄاڻايل آهي. ڇاپو پهريون، ليٿو پرنٽنگ پريس، ڪراچيءَ مان سال 1922ع ۾ ڇپيو. هيءُ ڪتاب ٻن حصن ۾ لکيو ويو، جيڪي ٻئي حصا ڇپيل آهن. هن ڪتاب جو ٻيو حصو ڊيمي سائيز ۾ آهي، جنهن ۾ 110 صفحا آهن ۽ قيمت 10 -آنا- ڄاڻايل آهي. هيءُ ڪتاب به حاجي عبدالرحيم، ڪراچيءَ جي ليٿو پرنٽنگ پريس مان 1930ع ۾ شايع ڪرايو.
سنڌو بادشاھت
سنڌو سڀيتا جي مٿي ڄاڻايل تهذيبي ۽ سياسي سرحدن مان ڪيترائي درياهه وهندا هئا ۽ آهن. جن ۾ مکيه سنڌو ندي آهي. سنڌو رياست جي اتر واري صوبي مان سنڌو ندي، جهلم ندي، راوي ندي، بياس ندي ۽ ستلج ندي وهنديون آهن. جڏهن ته مرڪزي صوبي موجوده سنڌ مان تنهن وقت سنڌو ندي کان سواءِ هاڪڙو (سرسوتي) ندي پڻ وهندي هئي. جيڪا پوءِ 1226ع ڌاري سڪي بند ٿي وئي. ٻئي طرف باقي ٻين ٽن صوبن مان پڻ ڪيتريون ئي نديون ۽ برساتي نالا وهندا هئا ۽ آهن.
حوالا
زمرو:پاڪستان زمرو:تاريخ زمرو:تاريخ پاڪستان زمرو:سنڌ زمرو:سنڌ جي تاريخ
اوم ويريه رکشا
هيءُ ڪتاب حڪيم منگترام جو لکيل آهي. ڪرائون سائيز واري هن ڪتاب ۾ 20 صفحا ڄاڻايل آهن. ڇاپو پهريون، منگترام بيگراج، البرٽ پرنٽنگ پريس، سکر مان سال 1912ع ۾ ڇپايو.
تذڪرهء شهباز (ڪتاب)
هي ڪتاب تذڪرهء شهباز سنڌ جي نامياري محقق عالم ڊاڪٽر ميمڻ عبدالمجيد سنڌيء جو لکيل آهي، جيڪو قلندر شهباز جي حياتي، قلندري طريقي ۽ ان طريقي جي ٻين بزرگن سان وابسته تذڪري تي ٻڌل آهي.هي ڪتاب پهريون دفعو ڊسمبر 1964ء ۾ ڇپيو.
سنجھورو
سنجھورو پاڪستان جي صوبي سنڌ جي ضلعي سانگهڙ جو ھڪ شھر ۽ ساڳي نالي سان تعلقي جو صدر مقام آهي جيڪو سانگھڙ شھر کان 12 ڪلوميٽرن جي فاصلي سانگھڙ شھدادپور روڊ تي واقع آهي. ھتي جي جي ميونسپلٽي جو قيام ۽ شھر کي تعلقي جو درجو برٽش دؤر ۾ ڏنو ويو. شھر ريلوي لائين ذريعي نوابشاھ سان ڳنڍيل ھيو پر ريلوي سسٽم ڪافي عرصي کان غير فعال آھي. ھن شھر ۾ رھندڙ ماڻھن جو مختلف ذاتين سان تعلق آهي جن ۾ مھاراج، لوھاڻا، ڀيل، مينگهواڙ، بجير، شيخ، خاصخيلي، نوري، چانڊيا، قريشي، مڱريا، سومرا ، نظاماڻي وغيره شامل آهن.
حوالا
زمرو: سانگهڙ ضلعو زمرو: سنڌ جا تعلقا
ايس. سي. شاھاڻي لا ڪاليج
هيءُ ڪاليج 1925ع ۾ ڪراچي شهر ۾ قائم ڪيو ويو. هن ڪاليج جو مقصد سنڌ ۾ قانون جي -تعليم- کي عام ڪرڻ هو. شروع ۾ هن ڪاليج ۾ ڪراچيءَ جا مشهور ۽ جهونا وڪيل قانون جي -تعليم- ڏيندا هئا. هن ڪاليج جو شروع ۾ نالو ”سنڌ ڪاليجئيٽ بورڊ لا ڪاليج“ هو. بعد ۾ هن ڪاليج کي پرنسپال مسٽر -ايس-. سي. شاهاڻيءَ جي نالي سان منسوب ڪيو ويو.
347ع
ڊسمبر
زمرو:347ع زمرو:چوٿين صدي
ڄام تماچي
ڄام تماچي (Jjaam Tamaachi) سنڌ جو نامور حڪمران، رڪن الدين شاهه جي لقب سان 1368ع ۾، پنهنجي سئوٽ خيرالدين ڄام توڳاچيءَ، (جيڪو ڄام جوڻو پھريون جو پٽ ھو )، سان گڏ سنڌ جو حڪمران بنيو. ڄام تماچي، ڄام فيروز انڙ (اول) جو پٽ هو. دهلي سـلطـنت جي خلاف پاليسين جي ڪري کيس 1370ع ۾ هٽائي، علاؤالدين ڄام جوڻي کي سنڌ جو نئون حاڪم بنايو ويو ۽ ڄام تماچيءَ کي دهلي بدر ڪيو ويو. دهليءَ ۾ سندس ڀاءُ ڄام بابينو اڳ ۾ ئي شاهي نظرداريءَ هيٺ رهيل هو. ڄام تماچيءَ جي حڪومت جو پهريون دور ٻه سال هليو. ان کان پوءِ 1388ع ۾ فيروز تغلق جي موت سان دهلي سلطنت ڪمزور ٿيڻ لڳي. تڏهن ڄام تماچي ۽ ڄام بابينو دهلي ڇڏي سنڌ ڏانهن روانا ٿيا. ڄام بابينو واٽ تي ئي فوت ٿي ويو. جنت السنڌ جو بيان وري مختلف آهي ان مطابق: ڄام تماچي، جنهن کي فرشته ’ڄام ماني‘ جي نالي سان لکيو آهي، تنهن سلطان فيروز شاه تغلق جي مخالفت ڪرڻ شروع ڪئي. سنه 762هه ۾، سلطان فيروز شاه سنڌ تي ڪاهه ڪئي، پر ناڪام ٿي گجرات ڏانهن هليو ويو. مؤرخ سراج عفيف چشم ديد حالات هن ريت بيان ڪري ٿو ته، ڄام تماچي ۽ ڄام بابينه چاليهه هزار پيادن ۽ ويهه هزار سوار فوجن سان فيروز شاهه سان مقابلو ڪيو، آخر فيروز شاه سامان رسد ۽ گاه جي قلت سبب موٽي گجرات ڏانهن هليو ويو. سنه 762هه (1361ع) ۾ گجرات کان موٽڻ کان پوءِ طرفين جو پاڻ ۾ صلح ٿيو. شيخ بهاءُ الدين زڪريا ملتاني، سنڌ جي ولايت پنهنجي خاص مريد سيد جلال بخاري اُچ شريف واري کي مرحمت ڪئي هئي. سيد جلال بخاريءَ جو زمانو سنه 707هه کان 800هه تائين هو. سومرا ۽ سما سندس عقيدتمند هئا. ڄام تماچي ۽ ڄام بابينه پنهنجو قاصد اُچ ڏانهن روانيو ڪيو. سيد جلال بخاريءَ جو پوٽو سيد جلال الدين حسين بخاري ساموئي پهتو ۽ سيد جلال الدين جي معرفت صلح جا شرط فيصلو ٿيا.
حڪومت
سنڌ جا ماڻهو ڄام جوڻي مان اڳ ئي بيزار هئا. جڏهن ڄام تماچيءَ کيبرن وٽان لنگهيو، ته درويش نوح هوٿياڻيءَ هي شعر چيو :<Br> جوڻو وڃي جهوريءَ ماريو،<Br> ڄام تماچي شهرين چاڙهيو.<Br> ان ڏس ۾ ٻيو به هڪ بيت تاريخن ۾ رقم آهي:<Br> جوڻو مت اوڻو، آءُ تماچي آءُ،<Br> سٻاجهي ٻاجهه پئي، تو سين ٺٽو راءُ.<Br>
نيڪنامي
تاريخ مان اها خبر ٿي پوي ته ڄام جوڻي جو ڪهڙو حشر ٿيو، البت ٺٽي جي عوام ڄام تماچيءَ جو زبردست استقبال ڪيو ۽ ائين 1388ع ۾ ڄام تماچي ٻيو ڀيرو سنڌ جو سلطان بنجي ويٺو. پاڙيسيري ملڪ ۾ آيل سياسي تبديلين جي ڪري سنڌ ملڪ هاڻي مڪمل آزاد هو. هن دور ۾ سنڌ جي اوڀر ۾ رياست ’گجرات‘ به آزادي حاصل ڪري ورتي هئي. سلطنت هند جي نائب ظفر خان گجرات ۾ آزادي حاصل ڪرڻ سان گڏ خانداني بادشاهت جو بنياد رکيو، جنهن کي تاريخن ۾ ’مظفرشاهي‘ سلطنت سڏجي ٿو. اڳتي هلي ڄامن سمن ۽ گجرات جي حاڪمن ۾ سٺا تعلقات قائم ٿيا ۽ ٻنهي شاهي خاندانن ۾ مٽيون مائٽيون به ٿيون. ان ريت سنڌ ۽ گجرات جا سياسي، سماجي ۽ ثقافتي لاڳاپا وڌيڪ مضبوط ٿيا.
نوريءَ سان نينهن
روايتن موجب ڄام تماچي فراغت واري وقت ۾ شيل شڪار به ڪندو هو. اهڙي ئي هڪ موقعي تي هن ڪينجهر ڍنڍ تي نوري مهاڻي ڏٺي، اُن جي حسن تي موهت ٿيو، پوءِ اُن سان شادي ڪيائين. سنڌ جي ڪلاسيڪل شاعرن نوري ۽ ڄام جي محبت کي خوب ڳايو آهي. شاهه لطيف جي پيشرو شاعر ميين شاه عنايت جو هڪ شعر آهي:<Br> ماڻهـو چونِ مـي، آنءُ آهـيـڙيـاڻـي آهيان،<Br> ٿـوري جي ٿـرن جا، مون کان چڱا سي،<Br> ڄام تماچي جـي، نـظــرَ نـوازِي آهـيـان.<Br> شاهه عبداللطيف ڀٽائيءَ چيو آهي:<Br> ٿِئا تماچي ڄامِ سين، مهاڻا محروم،<Br> ننڍِي وڏِي گندريءَ، مٿي ماڙِي ڌومَ،<Br> جي ڪينجهر، جي روم، سي سڀ اِنعامي ٿِئا.<Br>
شاه جي رسالي ۾
ڄام تماچي ۽ نوريءَ جو قصو، سنڌ جي رومانوي داستانن مان هڪ اهم داستان آهي. ’شاهه جي رسالي‘ جو ’سُر ڪاموڏ‘ هن داستان جو عڪس آهي. ڪينجهر ڍنڍ جي ڀرسان ڄام تماچيءَ جي ماڙيءَ جا آثار موجود آهن. ڄام تماچي صلح پسند ۽ عوام دوست حاڪم هو. هن ڪينجهر جي مهاڻن کي وڏا انعام اڪرام ڏنا ۽ مٿانئن محصول معاف ڪيو. 1392ع ۾ آزاد ۽ خوشحال سنڌ واري دور ۾ وفات ڪئي. بعد ۾ سندس پٽ ڄام صلاح الدين سنڌ جو نئون سلطان بڻيو.
شاهه لطيف نوريءَ کي ’ماڱر‘ سڏيو آهي
سنڌ جو حاڪم ڄام تماچي سمي گهراڻي مان هو، سو نوريءَ نالي هڪ مهاڻي، ذات جي گندري پرڻيو هو. مٿئين بيت ۾ شاهه لطيف نوري مهاڻيءَ کي ’ماڱر‘ (Maangnar) سڏيو آهي. اهي ماڱر ذات جا مهاڻا ڪنجهر ڍنڍ ڏي هئا، جا هيلايا، تعلقي ٺٽي ۾ آهي. ان وقت سمن جي گاديءَ جو هنڌ ’ساموئي‘ هو، جو اڄ هڪ ننڍڙو ڳوٺ ٺٽي کان ڏيڍ ڪوهه پري مڪلي ٽڪريءَ جي اتر طرف، بنهه ڇيڙي تي آهي، ڄام تماچيءَ ۽ نوريءَ جون تربتون اڄ تائين اتي آهن. اڳي درياء اتان وهندو هو. ان وقت ٺٽي جو شهر اڃا ڪو نه وسيو هو ۽ سجاول وارو پاسو سنڌونديءَ جي پاڻيءَ هيٺ ٻڏو پيو هوندو هو. انهيءَ سموري اراضيءَ ۾ ماڱر ذات جا مهاڻا رهندا هئا، جي ماڻهن کي اتان پتڻ لنگهائي پار ڪندا هئا. سجاول پاسي ’ماڱر‘ بدران عام طرح چون ’ماڃر‘ يعني ’ڱ‘ کي مٽي ’ڃ‘ ڪيو اٿن، نه ته لفظ ساڳيوئي آهي ۽ دراوڙي بنياد جو آهي. بنيادي معنا اٿس ڄار رکندڙ يعني مهاڻو. اهي ماڃر يا ماڱر ذات وارا هن پاسي ايترا گهڻا هئا، جو اڄ به سڄو سجاول وارو پاسو سندن نالي پٺيان ’ماڃر‘ سڏجي ٿو. سجاول ۾ ’ماڃر‘ نالي هڪ ڍنڍ به آهي. انهن آڳاٽن مهاڻن جو اولاد اڄ تائين سجاول طرف جنهن ڳوٺ ۾ رهي ٿو، سو ڳوٺ به سندن نالي پٺيان ’ماڃر‘ سڏجي ٿو.
تحفته الڪرام جو بيان
ڄام جوڻي کان پوءِ،”ڄام تماچي”بن ڄام انڙ حڪومت جي تخت تي ويٺو. سلطان (علاؤالدين) جو لشڪر کيس اهل عيال سميت قيد ڪري، دهليءَ وٺي ويو. ڪتاب جي حاشيي ۾ وضاحت ٿيل آهي تہ تحفته الڪرام جو اھو بيان حقيقت جي برعڪس لڳي ٿو:ڇاڪاڻ ته سلطان علاؤالدين سنہ 715 هجريءَ ۾ گذاري ويو، ۽ ڄام تماچيءَ جي حڪومت غالباً سنہ 750 هجريءَ کان شروع ٿي هوندي.
حوالا
زمرو:پاڪستان زمرو:تاريخ زمرو:سما جاتيون زمرو:سنڌ زمرو:سنڌ جي تاريخ زمرو:شخصيتون