cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
ڄام نظام الدين سمو
انتظامي ۽ فوجي استحڪام
”صبح تائين ٻئي فوجون منهن مقابل اچي ٿيون. اسلامي فوج انهن بدبخت هندن جي لاشن جا ڍير لڳائي ڇڏيا. خدا تعاليٰ جي فضل ۽ ڪرم سان فتح عظيم حاصل ٿي.“ پر ڄام مبارڪ خان جي ڀرپور حملي سندن ڏند کٽا ڪري ڇڏيا.
منگولن عارضي سوڀ جي نشي ۾ پنهنجي پڌرنامي ۾ مسلمانن (سنڌين) کي به هندو سڏيو. هوڏي ڄام نندي هميشه مسلمانن تي ڪاهه ڪرڻ کان پاسو ڪيو، ليڪن جڏهن هيءَ صورتحال پيدا ٿي، تڏهن دريا خان ڪثير لشڪر سان سنڌ جي اترين سرحد ڏي روانو ٿيو. شال 895ھ بمطاق 1490ع ۾ ارغونن ۽ ڄام مبارڪ خان ۾ معرڪا ٿيا، جن ۾ ڄام مبارڪ شهيد ٿي ويو هو. ان ريت سنڌ جو وڃايل علائقو واپس ورتو ويو. اهل سنڌ جي هن فتح جي نشاندهي مڪلي ٽڪر تي دريا خان جي مزار تي لڳل ڪتبن ذريعي ٿي آهي. جيسين ڄام نندو زنده هو، منگولن سندس ملڪ تي وري حملو نه ڪيو. سن1500ع ۾ ميران محمد جونپوري ننگر ٺٽي ۾ داخل ٿيو. هن ڏيڍ سال جو عرصو هت رهي پنهنجي خيالن جي تبليغ ڪئي. ٻين بزرگن کان علاوه دريا خان ۽ قاضي قادن به سندس حلقي ۾ داخل ٿيا. بعد ۾ ڄام جي هدايتن تي کيس ملڪ بدر ڪيو ويو. سن1505ع ۾ سلطان محمود بيگڙو ننگر پارڪر ۾ ڏسجي ٿو. هتي سوڍن قبيلن ڇڪتاڻ واري صورتحال پيدا ڪئي هئي، جنهن کي بيگڙي حرفت ۽ حيلي سان ضابطي ۾ آندو. روايتن موجب هن دور ۾ ڀوڏيسر ۾ هڪ مسجد تعمير ٿي، جنهن لاءِ گجراتي سلطان رقم مهيا ڪئي هئي. سمن جي سلطنت سورهين صديءَ جي ابتدا ۾ پنهنجي اوج کي پهتي. جيتوڻيڪ ڄام نندو اڃا زنده هو. تاهم هندي سمنڊ کان ڪري هرات، سمرقند ۽ ايران تائين تبديلين ۽ انقلابن جا اهڃاڻ ظاهر ٿي رهيا هئا. گجرات جي سامونڊي ڪنارن تي پورچوگيز پهچي چڪا هئا. انهن کي ڪمزور ڪرڻ لاءِ گجراتين، مصرين ۽ ترڪين گڏجي محاذ آرائي ڪئي. ليڪن هزارين مسلم سپاهي، چند سؤ يورپي ملاحن هٿان شڪست کائي ويا. امڪان آهي ته سنڌي فوج پڻ انهن لڙائين ۾ حصو ورتو هوندو. روايتن موجب بلوچستان ۾ هن دور ۾ ئي لاشارين ۽ رندن جي ٽيهه ساله گهرو لڙائي شروع ٿي. هن ويڙهه ۾ وڏي خونريزي ٿي ۽ آخرڪار لاشارين سنڌ ۾ اچي پناه ورتي. هڪ راءِ هيءَ به آهي ته ڄام نندي هن خانه جنگيءَ ۾ لاشارين جي مدد ڪئي هئي. جڏهن ته ارغونن وري رندن جي مدد ڪئي هئي ڄام اولهه ۽ وچ ايشيا ۾ مختلف منگول قبيلا پاڻ ۾ لڙندا رهيا، جنهن سبب سمرقند، هرات، ڪابل ۽ قنڌار ۾ بي آرامي ۽ بربريت جاري رهي. جيئن ته ڄام نندي اڌ صدي سنڌ تي پوري عزم ۽ استقلال سان حڪومت ڪئي هئي، ان ڪري سندس دور ۾ سمن جي سلطنت پنهنجي وسعت جي انتها کي پهتي. ڪڇ کان سبي ۽ بندر لاهريءَ کان اچ تائين سندس حڪم هلندو هو. هن دور ۾ سنڌ جو سياسي ۽ معاشي توڙي ۽ فني اوج ڏسجي ٿي. ڄام نندي جي پنهنجي سڪي ملڻ سان هن دور جي مثالي هجڻ ۾ ڪنهن به شڪ جي گنجائش باقي نه رهي آهي. ليڪن جيئن جيئن پوڙهي ڄام نظام الدين جي عمر جو سج لهي رهيو هو، تيئن تيئن تاريخ جي يڪسوئي ۽ خوشگوار پلڪ پوري ٿي رهي هئي. سڀ کان اول ڪشمير جو سلطان زين العابدين فوت ٿيو. (1470ع) ان بعد راجا جوڌا (مرتيو:1488ع) ۽ بهلول لوڌي (وفات:1489ع) چالاڻو ڪيو. سلطان حسين لانگاه (وفات:1502ع) ۽ حسين بايقر مرزا (موت:1506ع) بعد ۾ فوت ٿيا. سال1502ع ۾ شاه اسماعيل ايران ۾ ”صفوي“ بادشاهت جو بنياد رکيو. هن واقعي مرڪزي ايشيا ۽ ايران توڙي سنڌ تائين پنهنجا اثرات ڇڏيا.
دولھ دريا خان
ڄام نظام الدين جي مرڻ کان پوءِ جڏهن ڄام فيروز تخت تي ويٺو ته درٻارين دريا خان کي چٿڻ جا جتن شروع ڪيا. هنن ڄام فيروز جي ماءُ مدينا ماڇاڻيءَ هٿان شاھ بيگ ارغون کي نياپو موڪلرائي سنڌ گهرايو، جنهن اچي دريا خان کي قتل ڪيو. هڪ ٻي روايت موجب ڄام فيروز وٽ نوڪري ڪندڙ منگولن، شاھ بيگ ارغون کي ٺٽي تي حملو ڪرڻ لاءِ همٿايو. سندس پهريون مقابلو ٽلٽي ويجهو دريا خان جي پٽ موٽڻ خان سان ٿيو ۽ پوءِ سندس سپاهين دريا خان کي پڪڙي قتل ڪيو. ان کان اڳ دريا خان جي جاگير ڳاها تي حملي دوران ارغونن اتي ايڏي تباهي ۽ ڦرلٽ ڪئي جو مال غنيمت نه رڳو پاڻ کنيايون پر مغلن ڏانهن به سوکڙي ڪري موڪليائون. سنڌ جي هن هٿ ٺوڪيي جوڌي کي ڀلي ڪيڏا به لقب ۽ ڀيٽائون ڏجن، پر حقيقت اها آهي ته سندس زندگيءَ جي ڪا به اهڙي حاصلات ناهي، جيڪا نئين نسل کي ٻڌائي سگهجي. هو فارسي ٻوليءَ جو شيدائي هو ۽ سندس وزارت واري دور ۾ سنڌ ۾ سنڌي بدران فارسي ٻولي کي سرڪاري حيثيت حاصل رهي. سمن جي داخلي اختلافن ۽ مورک پائين ڪارڻ هو بيموت مري ويو ۽ پنهنجي پٺيان سوين ورهين جي غلامي ڇڏي ويو. سندس مرڻ کان پوءِ شاھ بيگ ارغون ٺٽي ۾ جيڪا ڦرمار ۽ قتلام ڪيو، تنهن جي داستانن سان تاريخ جا هزارين ورق ڀريا پيا آهن!
ڄام نظام الدين وفات
ڄام جي وفات 1508ع ۾ ٿي. بعد ۾ سندس پٽ فيروز ۽ شهزادو صلاح الدين تخت ۽ تاج لاءِ پاڻ ۾ وڙهندا رهيا. ڄام صلاح الدين گجرات کان ۽ ڄام فيروز ارغونن جا ڪٽڪ قنڌار کان وٺي آيو، جنهنڪري سمن جو دور 927هه مطابق 1520ع ۾ دولهه دريا خان ۽ سندس پٽن جي شهادت کانپوءِ انت تي پهتو. نيٺ ارغونن کي موقعو مليو. هنن 927 هه مطابق 1520ع ۾ سنڌ تي قبضو ڪري، سمن جي سلطنت جو خاتمو آڻي ڇڏيو.
مقبرو
ڄام نظام الدين جو مقبرو، جنهن جي واکاڻ ’مڪلي نامه‘ جي مصنف به ڪئي آهي، تعميري مهارت جو نهايت ئي نادر نمونو آهي.
280px|thumb|ڄام نظام الدين جو مقبرو
جنت السنڌ ۾ سندس تعارف
سنه 896هه (1490ع) ۾ ڄام نندو (نظام الدين) گاديءَ تي ويٺو، جو نهايت ديندار حڪام ٿي گذريو آهي. ننڍي هوندي علم سان گهڻو شوق رکندو هو ۽ اڪثر ڪتبخانن ۾ وقت گذاريندو هو. نماز ۽ عبادت جو پابند هو. سندس ڏينهن ۾ مسجديون نمازين سان ڀريل رهنديون هيون. ڪجهه وقت ساموئيءَ جي رهڻ کان پوءِ بکر پهتو. اتي جي ڌاڙيل بلوچن کي سزائون ڏيئي، پنهنجي غلام دلشاد کي بکر جو ناظم مقرر ڪري ساموئيءَ پهتو. هن جي ڏينهن ۾ رعيت سک ۽ آرام سان وقت گذاريو. سياحن ۽ واپارين کي هر طرح سان سهوليتون مليل هيون. ملتان جي لانگاه سلطانن ۽ گجرات جي مظفريه سلطانن سان سندس دوستي هئي. مسلمانن سان جنگ ڪرڻ ۽ ناحق خونريزي ڪرڻ کان کيس نفرت هئي. ڄام نندو ساموئيءَ کان ٽي ميل پري هڪڙي ڪشادي ميدان ۾ ٺٽي جو پايو وڌو ۽ ان کي سنه 900هه ۾ پنهنجو تختگاه مقرر ڪيو. هيءُ شهر احمد آباد وانگر، ستت علم ۽ هنر ڪري ايشيا جي صنعتي ۽ تجارتي شهرن ۾ شمار ٿيڻ لڳو. ڄام نندي جي علم پروريءَ جي هاڪ ٻڌي خراسان ۽ ايران کان ڪيترا عالم ٺٽي ۾ رهڻ لڳا، جنهن ڪري هي شهر ستت ايشيا جو دارالعلوم بنجي ويو. هتي جا ماڻهو نهايت سکيا هئا، هر مهيني جي پهرئين سومار، جمعي ۽ چوڏهينءَ تاريخ شادمانا ٿيندا هئا ۽ انهن موقعن تي گهڻي خلق مڪليءَ تي وڃي گڏ ٿيندي هئي. خاص ڪري برسات جي موسم ۾ مڪليءَ جو نظارو ڏسڻ وٽان هوندو هو. ڄام نندي جو وزير لڪديز، غلام دلشاد ۽ قبوليو نالي ڇوڪرو جو پنهنجي سمجهه، ايمانداريءَ ۽ وفاداريءَ ڪري پهريان مبارڪ خان ۽ پوءِ دريا خان جي لقب سان ممتاز ٿيو، تن تي ڄام نندي کي ايترو ڀروسو هو، جو حڪومت جي وڏن اهم مسئلن ۾ به دريا خان کان مشورو وٺندو هو. ايتري قدر جو وفات ڪرڻ وقت پنهنجي صغير پٽ فيروز ۽ ٻئي عيال جي دريا خان کي پارت ڪري ويو.
حوالا
زمرو:تاريخ زمرو:تواريخ زمرو:سما جاتيون زمرو:سما شاهي گهراڻو زمرو:سنڌ زمرو:سنڌ جي تاريخ زمرو:سنڌي ماڻھو زمرو:شخصيتون
مسافر
هڪ جڳهه کان ٻي جڳهه وڃڻ واري ماڻهوءَ کي مسافر چيو ويندو آهي.
مدح
مدح يا مداح جي معنيٰ آهي ”ساراهه“ يا واکاڻ. سنڌ ۾ مداح جو شعر ايڏو ته مقبول اھي جو مسجدن، مدرسن، درگاھن، خوشين جي موقعن، شادين ۽ عيدن وغيره تي پڙھيون وينديون اھن. مداح ۾ پاڻ ڪريم ۽ اصحابن سڳورن يا ڪن بزرگ ھستين جي شان ۾ ساراھ يا تعريف ڪئي ويندي اھي، جيڪا ڪنھن دنياوي طمع سببان نه پر خالص دلي محبت ۽ عقيدت سان ڪئي وڃي ٿي. مداحون علم عروض جي قاعدي مطابق چيون وينديون اھن. ڪي مداحون الف اشباع واري طرز تي چيل اھن. سنڌي زبان جو پھريون مدح خوان جمن چارڻ (1668-1738ع)ٿي گذريو اھي. اھو هڪ عربي لفظ آهي جنهن جي معنيٰ ‘تعريف‘ آهي۔ هي هڪ شاعري جي صنف آهي ۔ هن جا چار قسم آهن۔ اهي حمد، نعت، منقبت ۽ مدح آهن۔
مدح ۽ واکاڻ ۾ فرق
سنڌي نثر يا شاعري ۾ ھڪ ٻيو لفظ واکاڻ (Eulogy) پڻ شامل آهي جيڪو لکڻ ۾، تقرير ۾ يا شاعريءَ ۾ ڪنهن جي واکاڻ يا خوشامند ڪرڻ واري عمل لاءِ استعمال ڪيو ويندو آهي. واکاڻ جو اصطلاح مدح کان مختلف آهي، ڇو تہ مدح سنجيدي ۽ سچي تعريف هوندي آهي ۽ مدح ڳائبي آهي.
حوالا
زمرو:شاعري
اسماعيل شاھ بخاري
ڏهين صدي هجريءَ ۾ سنڌ ۾ ڪيترائي بزرگ، ڏاها ۽ عالم ٿي گذريا آهن. انهن ۾ -اسماعيل شاهه بخاري- به هڪ هو. هيءُ بزرگ سنڌ جي معروف بزرگ ۽ عالم مخدوم نوح سرور جي خليفن مان هو، ڪڪرالي ۾ پيدا ٿيو، ڪامل شخصيت جو مالڪ هو. ڪيتريون ئي روايتون ساڻس منسلڪ آهن. بزرگيءَ ۽ شخصي حوالي سان يارهين صديءَ ۾ سندس وڏي هاڪ هئي. هو، ”سنڌي ڪامل“ جي حوالي سان هرهنڌ مشهور هو.
333ع
ڊسمبر
زمرو:333ع زمرو:چوٿين صدي
اوليائن جي مار
هيءُ ڪتاب محمد عثمان ڏيپلائيءَ جو لکيل آهي. جنهن ۾ اوليائن بابت وهم پرستيءَ وارن رجحانن کي ننديو ويو آهي. ڪرائون سائيز واري هن ڪتاب ۾ 12 صفحا آهن. هن ڪتاب جو پهريون ڇاپو، هاشمي پريس، حيدرآباد ۾ ڇپيو. ناشر، سال ۽ قيمت ڄاڻايل ناهي.
اوم
ايشور جو پوتر نالو، جيڪو هندو ’ٽه مورتي‘ يعني -برهما-، وشنو ۽ شوَ لاءِ گڏي ڪم آڻيندا آهن، ۽ ڪنهن ڀُڄن يا دعا وغيره جي آخر ۾ اُچاريندا آهن.
1160ع
ڊسمبر
زمرو:1160ء زمرو:ٻارھين صدي زمرو:سال
اسماعيل شاھ بخاري جي درگاھ
هي مقبرو تورڪي قبرستان (نصرپور لڳ) واقع آهي ۽ -ارغون- -ترخان- دور سان تعلق رکي ٿو. ميين ونھين جي مقبري کان اولهه ۾ ھڪ سفيد قبو، اسماعيل شاھ بخاري جي مزار آھي. ڪوبه ڪتبو وغيره لڳل ڪونه آھي. مزار جي دروازي تي نھايت نفيس ڪم ٿيل آھي. پاڻ مٽيارين جو ويٺل ھو. ميين ونھين جو ھم عصر ھو. ميين ونھين جي وفات کان پوءِ ھن بزرگ به جھان ڇڏيو. اتي ھر سال ميلو لڳندو آھي.
ابو الحسن مسجد
ٻارھين صدي هجريءَ جي وچ جي هيءَ مسجد مخدوم ابوالحسن جو مقام- ديھ اين- 69، تعلقي نواب شاھ ۾ واقع آهي. ھن جي -اوڀر- ۾ حاجي عمر سيٺار ڳوٺ، -اتر- ۾ 300 ميٽرن تي غلام حسين ڏاھري ڳوٺ، اولھ ۾ 11 ڪلو ميٽرن تي دوست محمد ڀنڀرو ڳوٺ، نوابشاھ جو شھر ھن جي -اتر- ۾، 35 ڪلو ميٽرن تي ڏکڻ ۾ ابوالحسن مائيز آھي. ھي ماڳ -اتر- ويڪرائي ڦاڪ 26◦ 30′20″ ڊگريون، -اوڀر- ڊگھائي ڦاڪ 68◦16′50′′ ڊگرين تي آھي. ھن جي ڊيگھ 7.40 ميٽر، ويڪر 6.10 ميٽر ۽ اوچائي 8 ميٽر آھي. ھن جي اڏاوت ۾ پڪيون سرون، ڪچيون سرون ۽ گارو استعمال ٿيل آھن. مسجد سڳوري مستطيل آھي. مسجد کي -اوڀر- ۾ ھڪ نوڪدار ونگ سان ھڪ مستطيل چوڪاٺ ذريعي لنگھ ڏنو ويو آھي. مھاڙي وٽ ٽي کڻ ونگاوان مستطيل ۽ ٽي سڌا -پانيل- ٺھيل آھن. ھر -پاسو- سادو ۽ درين سان آھي. ٻيڙ -ٻني- تي برجيون ٺھيل آھن. اڌ پيالي جھڙو ننڍو گنبذ، ڳچ (Drum) جي مٿان ٺھيل آھي. ھن قسم جو گنبذ -امير- محمود خان مسجد -ٺٽي- ۾ ٺھيل آھي؛ جيڪو 1629ع ۾ ٺاھيو ويو ھو. مسجد ٻاھران گاري سان لنبي وئي آھي. حجرو اندر مستطيل آھي. ھن کي اتر- ڏکڻ وارين ڀتين تي اونھا کڻ ونگا (Recessed arch) -پانيل- ڏنل آھن. جڏھن ته -اوڀر- ۽ اولھ وارين ڀتين تي خصي ونگن (Blind arched) سان -پانيل- ٺاھيا ويا آھن. ڪنڊن تي ڪنڊ- جوڙ (squinches) ٺاھي مقبري کي اٺڪنڊو ڪري مٿس ڳچ (Drum) ٺاھيو ويو آھي. اندر به مسجد گاري سان لنبيل آھي. مسجد ٻارھين صدي ھجريءَ جي وچ ڌاري جي ٺھيل آھي، جو ابوالحسن جو مقبرو به انھي دور سال 1165ھجري ۾ ٺاھيو ويو ھو. ھن وقت مسجد زبون حاليءَ جو شڪار آھي.
علائقو
thumb|300px|عالمي علائقا علاقو اهو خطو يا رقبو هوندو آهي جنهن کي وڏي يا ننڍي پيماني تي مختلف خصوصيتن  جي بنياد  تي ورهايو ويو هجي. اها ورهاست هن طرح جي ٿي سگهي ٿي. زمرو:جاگرافي زمرو:جاگرافيائي اصطلاح زمرو:علائقا
334ع
ڊسمبر
زمرو:334ع زمرو:چوٿين صدي
آمري ڍنڍ
آمري شهر جي اوڀر ۾ سنڌو درياھ وڏي اٿل کان پوءِ ٻہ درياهي، يعني نئون وهڪرو ڪيو. انهيءَ وهڪري کي پُراڻ سڏيو ويو، جيڪو اندازاً ڇھ ڪلو ميٽر ڊگهو هو. پراڻ جي پيٽ، سياري جي مند ۾ ڍنڍ جي صورت اختيار ڪئي، پر ٻئي سال درياھ آمري پراڻ ڇڏي وهڪرو مٽائي ويو ۽ ڍنڍ رهجي وئي. ٻين ڍنڍن وانگر ڍنڍ جو ٺيڪو نيلام ٿيندو آهي. آمري ڍنڍ ۾ مڇي وڏي تعداد مري ٿي ۽ پراڻي دادو ضلعي جي قديم ڍنڍن ۾ شمار ٿيندي آهي.
ڪڪڙ (شھر)
ڪڪڙ: پاڪستان جي صوبي سنڌ جي ضلعي دادو جي تعلقي خيرپور ناٿن شاھ جو ھڪ ننڍو شھر ۽ يونين ڪاؤنسل جيڪو انڊس هاءِ وي تي ڪي اين شاھ ۽ دادو جي وچ تي واقع آھي. ھتان مشهور تفريح گاھ گورک هل اسٽيشن ڏانھن رستو پڻ نڪري ٿو. برٽش انڊيا جي شروعاتي دؤر ۾ ڪڪڙ تعلقو ھيو بعد م خيرپور ناٿن شاھ کي تعلقي جي حيثيت ڏئي ڪڪڙ کي ان ۾ شامل ڪيو ويو. ھتي ھڪ پوليس پوسٽ ھوندي ھئي جنھن کي ٿاڻي جو درجو ڏنو ويو.
ٿائيلينڊ جو قومي نشان
ٿائيلينڊ جو قومي نشان جنھن ۾ گرودپکي ڏيکاريل آهي. ھندو ڏند ڪٿا مطابق گرود پکي وشنو جي سواري ھيو. وشنو کي ٿائيلينڊ ۾ نارائن چوندا آھن. اھو نشان سرڪاري طور تي بادشاھ وجيرا ووڌ (راما ڇھون) 1911 ۾ شروع ڪيو. ان کان اڳ بہ جي پکي بادشاھي نشان طور صدين کان استعمال ٿيندو رهيو. گرود مھرن ۾ بہ ڏيکاريل آهي. ھي پکي ھندو ۽ ٻڌ روايتن ۾ ملي ٿو. ٿائيلينڊ جا قديم بادشاھ روحاني بادشاھت ۾ يقين رکندڙ ھيا ۽ پاڻ کي نارائن جو مظھر سمجھندا ھيا تنھنڪري گرود کي اھي ديوتا جي طاقت يا بادشاھ جي اختياري سان تعبير ڪندا ھيا. انڊونيشيا جي قومي نشان ۾ پڻ گرود ڏيکاريل آهي ۽ ساڳيو پکي منگوليا جي گادي جي هنڌ الانباتور جي قومي نشان ۾ بہ ڏيکاريل آھن.
آمري (قديم آثار)
آمري (Amri) جا قديم آثار ڄامشورو ضلعو سنڌ پاڪستان جي آمري شهر جي لڳ اُتر ۾ موجود آهن. قديم آثارن جي ماهر اين جي مجمدار 1927ع کان 1931ع تائين باقياتي کوجنائون ڪري، ٻين قديم سنڌو سڀيتا جي ماڳن سان گڏ آمري (Amri) جا قديم آثار به ڳولهي لڌا. اين جي مجمدار، هن قديم ماڳ جي مڪمل کوٽائي ڪرائي نه سگهيو. جنهن ڪري 1959ع ۾ فرانسيسي ماهر مونس ۽ جين ميري ڪاسل جي نگراني هيٺ پاڪستان جي آرڪيالاجي واري کاتي طرفان هت کوٽائي ڪرائي وئي، جيڪا 1962ع تائين هلي. کوٽائي ڪندڙ فرانسيسي ماهرن جو چوڻ آهي ته ان تهه مان تعميراتي آثار ڪو نه مليا آهن. صرف مٽيءَ جون ڪنيون، دکيون ۽ ٻيا هٿ جا ٺهيل ٿانون وڏي تعداد ۾ مليا آهن. هتان پٿر جا چهنبدار ڪات، پٿر جا گولا، پڪل مٽيءَ جا داڻا، سپن جون ٺهيل چوڙيون پڻ مليون آهن. جيڪي وچين پٿر دور جون شيون آهن.
سنڌ جي قديم آثارن ۾ تمام اهم حيثيت جا هي دڙا ′26◦ 10 اتر ويڪرائي ڦاڪ 68◦ 01′ ڊگھائي ڦاڪ تي آمري (Amri) شھر کان اتر اتر اولهه اٽڪل 250 ميٽرن تي سيوھڻ-ڪوٽڙي روڊ جي ڀرسان ڄام شوري ضلعي ۾. انڊس ھائي وي جي ٻنھي پاسي واقع آهن. انهن دڙن جو صفا مٿيون تهه اسلامي دور گھڻو ڪري مغل دور جو آهي. ٻئي تهه ۾ جھڪر ۽ چانھون دڙو / سنڌو سڀيتا جا آثار آهن ۽ ٽيون تهه آمري ثقافت سان لڳاپيل آهي. فرانس جي قديم آثارن جي ڄاڻن پاڪستاني قديم آثارن جي محڪمي جي تعاون سان 1959ع کان 1962ع تائين کوٽايون ڪيون. اوڀر واري دڙي مان ٽي رھائشي تهه کوٽيا. صفا مٿئين تهه مان اسلامي خاص طور تي مغل دور جا آثار مليا آھن. ھن دور جون اڏاوتون گھڻو ڪري ڪچين سرن جون آھن، پر پڪيون سرون به مليون آھن. ٻئي تهه مان ٽئين سھيسر ق- م جا آثار ملن ٿا. مٿان مليل ٺڪراٺي کي جھڪر ۽ چانھون جي ٺڪراٺي سان ڀيٽي سگھجي ٿو. ٽئين تهه مان ساماڻل سنڌو سڀيتا جي وٿن جھڙيون وٿون مليون آھن. ھنن آثارن سان گڏ پڪين سرن جو ھڪ خانو مليو آھي. جيڪو کوري طور ڪم آندل ٿي ڏٺو. ھن کان ھيٺ جيڪي شيون مليون آھن، تن کي آمري ثقافت سان لاڳاپيل سمجھجي ٿو. آمري دور جو ٺڪراٺو گھڻو ڪري چڪ تي لٿل آھي. پر ڪجهه ھٿ سان ٺھيل ڪڍنگو ٺڪراٺو به ملي ٿو. ڪوري زمين جي مٿان موجود ثقافتي ڪٽي کي ڇڏي، باقي مڙني تهن ۾ اڏاوت جا آثار ملن ٿا. ھتي اھڙيون اڏاوتون به مليون آھن، جيڪي چوڌاري بند آھن. نه در نه دري. ھي شڪل ۾ چورس آھن. ھنن ڪوٺين ۾ ھڪ ٿلھي ۽ کھري نادي رکيل ھئي، جنھن جي تري ۾ رک، جيڪا ڄمي سيمنٽ ٿي وئي؛ سا پيل ھئي. ناديون گھڻو ڪري ڀڳل ھيون. ان مان سمجھجي ٿو ته شايد ڪي ساميون ھيون جن جي نادين ۾ رکيل ھاٺي ھوندي. ٻئي تهه مان ملندڙ ٺڪراٺو ڳاڙھي رنگ جو آهي جنھن تي ڪاري تي ڳاڙھا پٽا آھن. اھو مشھور سنڌوءَ وارو ٺڪر آھي. ان کان سواءِ سنھي ڀت سان، ننڍي ڳچيءَ واري ٿانون جو ٺڪر، ڳاڙھسري ناسي پٽن سان، اندران چاڪليٽي ليڪون نڪتل ٿانون وارو ٺڪر ملي ٿو. دنيا ۾ ”آمري ٺڪر“ کي الڳ سڃاڻپ آھي. ھن قسم جو ٺڪر بلوچستان جي به ڪيترن ماڳن تي مليو آھي. ميٽوڙي رنگ (pale) جو ٺڪر جنھن تي مختلف نموني جا چٽ نڪتل ھجن سو آمري ٺڪر طور سڃاپجي ٿو. ھي ٺڪر چڪ تي لٿل آھي. ھتي مسٽر مجمدار ٻه کڏا کوٽيا ھئا.
حوالا
زمرو:پاڪستان زمرو:تاريخ زمرو:تاريخي ماڳ زمرو:سنڌ زمرو:ضلعو حيدرآباد، سنڌ زمرو:قديم آثار
1161ع
ڊسمبر
زمرو:1161ء زمرو:ٻارھين صدي زمرو:سال
ايشوري جوتواڻي
ايشوري جوتواڻي (انگريزي:Ishwari Jotwani) برطانوي هندستان ۾ سنڌ ۾ جنم وٺندڙ سنڌي ٻوليءَ جي نامور ليکڪ، ڪهاڻيڪار، ناول نگار، سفرناما نگار ۽ تعليمدان هئي. سندس ڪيترائي ڪتاب شايع ٿيل آهن.
زندگي جو احوال
ايشوري جو پورو نالو ايشوري ٽوپڻداس جوتواڻي هو. هن 11 نومبر 1930ع تي دادو ضلعو جي قديم شهر سيوهڻ ۾ جنم ورتو. هن پنهنجو ننڍپڻ سيوهڻ شريف ۾ گهاريو. ورهاڱي کان پوءِ والدين سان گڏ هندستان جي شهر پوني ۾ رهائش پذير ٿي.
تعليم
ايشوري شروعاتي تعليم پنهنجي اباڻي شهر سيوهڻ مان حاصل ڪئي. وڌيڪ تعليم هندستان جي شهر پونا ۾ حاصل ڪيائين. بي اي ۽ ايم اي جون ڊگريون به پونا ڪاليج مان حاصل ڪيائين.
ادبي ۽ علمي خدمتون
ايشوري شروع ۾ سياست ۾  حصو ورتو. هن انگريزن خلاف آزاديءَ جي تحريڪ، ڪئٽ انڊيا (Quit India) ۾ ننڍي عمر ۾ حصو ورتو ۽ 1942ع ۾ ڪجهه عرصي لاءِ سينٽرل جيل حيدرآباد ۾ قيد به رهي. ورهاڱي کان پوءِ هُن هند جي پُوني شهر ۾ رهائش اختيار ڪرڻ کانپوءِ اُتي  سينٽ ميران هاءِ اسڪول ۽ سينٽ ميران ڪاليج فار گرلس پوني ۾ سنڌيءَ جي استاد طور ذميواريون نڀايون. هوءَ پوني يونيورسٽيءَ ۾ سنڌيءَ جي بورڊ آف اسٽيڊيز جي چيئرپرسن، ممبئي يونيورسٽيءَ جي بورڊ آف اسٽڊيءَ جي ميمبر ۽ سنڌي ساهتيه اڪيڊمي دهليءَ جي ميمبر به رهي آهي. واڊيا ڪاليج ۽ سينٽ ميران ڪاليج فار گرلس جي هاسٽل سپريڊنٽ به رهي. سنڌي ساهتيه سڀا‘ پوني جي صدر پڻ رهي. ايشوري پونا ڪاليج ۾ ليڪچرار مقرر ٿي ۽ پروفيسر طور ترقي ماڻي خدمتون سرانجام ڏنيون. هن ڪهاڻيون، ناول، مضمون ۽ سفرناما لکيا.
ڪتاب
امنگن جا آبشار (مضمون ۽ سفرنامو) 1993ع
اوارڊ
پروفيسر ايشوري کي  سنڌي ادب ۾ بهترين خدمتن تي نئشنل ڪائونسل فار پروموشن آف سنڌي لئنگئيج (NCPSL) پاران 2000ع ۾ قومي اوارڊ مليو.
ديهانت
پروفيسر ايشوري 6 فيبروري 2013ع ۾ پوڻا هندستان ۾ ديهانت ڪري وئي.
حوالا
زمرو:1930ع جون پيدائشون زمرو:ليکڪ زمرو:ناول نگار زمرو:سنڌي ماڻھو
335ع
ڊسمبر
زمرو:335ع زمرو:چوٿين صدي
ساموئي
ساموئي. --Samoiee
ڏور (ادب)
ڏور:”ڏور“ لفظ جي معنيٰ آهي ”جاچڻ“ يا ”ڳولڻ“. عام زندگيءَ ۾ ماڻهو پنهنجا گفتا جهڙيءَ طرح اشارن ۽ ڪناين ۾ لڪائيندي ٻڌندڙ کي دماغ تي زور ڏياريائي اُن گفتي جو مطلب ڪڍرائي اچي ٿو. بلڪل تهڙيءَ طرح لوڪ شاعريءَ ۾ سگهڙ به ڪچهريءَ ۾ ”ڏور“ ذريعي پنهنجو پيغام پيش ڪندو آهي. ڪچهريءَ ۾ سگهڙ هڪ طرف ڏور جو بيت پڙهندو ويندو. ته ٻئي طرف وري ٻڌندڙ لفظن جا پيرا کڻندو. اصل موضوع ۽ مقصد جي وٿاڻ ڏانهن وڃڻ جي ڪوشش ڪندو ويندو. جي ٻڌندڙ سالڪ ۽ سپورنج هوندو ته هو نيٺ وڃي مطلب تائين پهچندو. ”ڏور“ لوڪ شاعريءَ جي بيحد مقبول ۽ خوبصورت صنف آهي. هن صنف ۾ سگهڙ لفظن کي پنهنجي هڪ خاص معنيٰ ڏئي ٿو. هيءَ صنف خاص طور ٻهراڙي جي ڪچهرين جي زينت آهي. اها ڪچهري اڌوري بلڪ ٻُسي چئبي. جنهن ۾ ڏور جو بيت نه پڙهيو ويندو. ”ڏور“ گهڙڻ به هڪ اعليٰ پائي جو فن آهي. جنهن تي اسان جي سگهڙن وڏي محنت ڪئي آهي .ڏور، لوڪ ادب جي ھڪ اھڙي صنف اھي جا سگھڙن جي ڪچھرين ۾ ٻڌڻ ۾ ايندي اھي. ڏور جي معنيٰ اھي ڪنھن شيءِ کي ڏوري يا کولي ڪڍڻ. جھڙي نموني ڳجھارت ۾ ڪو ڳجھه ھوندو اھي اھڙي نموني ڏور جي بيت جي صورت ۾ ڪا ڏاھپ رکي ويندي اھي. ڪلھوڙن جي دؤر ۾ جلال کٽي ڏور جو وڏو شاعر ھو. ڪن سگهڙن ڀٽائيءَ جي بيتن مان به ڏور ٺاهيا يا ڳوليا آهن. ’ڏور شهزور‘ چيو ويندو آهي. ڏورن جون روايتون اڪثر ڪمزور هونديون آهن. بهرحال هي هڪ ڏکيو فن آهي. معنوي سٽاءَ جي لحاظ سان عام پرولي، ڳجهارت ۽ ڏور ۾ هڪ خاص فرق آهي ته: عام پرولي ’تشبيهه‘ ۽ ’استعاري‘ تي سٽيل آهي .ڳجهارت جي اڏاوت ’تجنيس‘ ۽ ’تلميح‘ تي بيٺل آهي، ۽ ڏور جي عمارت خاص طرح ’تمثيل‘ تي اڏيل آهي. قالب ۽ هيئت جي لحاظ سان پروليون ۽ ڳجهارتون اڪثر ننڍن فقرن يا جملن جي صورت ۾ سٽيل آهن، جيتوڻيڪ ڪن سگهڙن انهن کي وڌيڪ ڪاريگريءَ سان ’بيتن‘ جي صورت ۾ سينگاريو آهي. انهن جي ڀيٽ ۾ ’ڏور‘ جو مستقل قالب ’بيت‘ آهي. يعني ته لفظي سٽاءَ جي لحاظ سان ڏور جي صورت ’بيت‘ واري ئي آهي. انهيءَ ڪري سگهڙ پنهنجي ڪچهري ۾ جڏهن چوندا ته، ”ادا، بيت ڏي“، ته انهيءَ مان عام طور اها ئي مراد آهي ته: ’ڏور جو بيت ڏي‘ يا ’ڏور ڏي‘. .
ڏور جو نالو ڪيئن پيو
لاڙ جا سگهڙ اڪثر ’ڏور‘ (’ر‘ کي پيش سان ۽ مذڪر، جمع ’ڏور‘) ڪري چوندا. غالباً اِن جو سبب اهو آهي جو ’ڏور جو بيت‘ واري اصطلاح ۾ ’بيت‘ لفظ مذڪر آهي، ۽ انهيءَ مناسبت سان لفظ ’ڏور‘ پڻ لاڙ ۾ ”مذڪر‘ جي صورت ۾ رائج ٿيو .اُتر جي سگهڙ هيءُ لفظ اڪثر ’ڏور‘ (’ر‘ کي زير سان ۽ مؤنث. جمع ’ڏور ’ون‘ ڪري اچاريندا. جنهن جي آڳاٽي ثابتي ڇتي فقير سانگي جي بيت مان پڻ ملي ٿي، جنهن ۾ هن چيو آهي ته: ڀڃ پرولي ان جي ڏنگي ڏور ڏيڻ. ”لغت جي لحاظ سان، ’اسم‘ جي معنيٰ ۾ ’ڏور‘ جي معنيٰ آهي ’ڊگهي تند‘، يا اها ڊگهي تند، رسي يا مهار جا ڪٿي اٽڪيل ڳنڍيل يا ٻڌل هجي. انهيءَ لحاظ سان ’ڏور‘ معنيٰ: ’ڊيگهه وارو سلسلو جو ڪنهن مفهوم سان لاڳاپيل هجي‘. اها معنيٰ ’ڏور جي بيت‘ جي مراد سان ٺهڪي اچي ٿي. عام پروليءَ جي ڀڃڻي هڪ ڌَڪ سان ادا ٿئي. ڳجهارت ۾ پڻ هرهڪ ’پائي‘ جي ڀڃڻي هڪ ڌڪ سان ادا ٿئي ٿي. پر ’ڏور جو بيت‘ فقط هڪ لفظ واري ڌڪ سان نه ڀڄندو پر ’بيت جو بيان‘ ڪرڻو پوندو. ڏور جي بيت ۾ هڪ ڊگهي ڳالهه سمايل آهي، جنهن جي ’مراد‘ يا ’بيان جي ڊگهي سلسلي‘ جي لحاذ سان ان کي ’ڏور جو بيت‘ يا ’ڏور‘ سڏيائون. ٽيون ته جيڪڏهن ڪو هن قسم جي ’بيت‘ کي ’ڏور‘ (’ر‘ کي زبر سان) چوي ته ان جي معنيٰ ٿيندي ’ڳولا ' اهو مفهوم بيت جي مراد ’ڳولڻ‘ ۽ ’پروڙڻ‘ جي لحاظ سان بلڪل مناسب آهي. .
ڏور جو سٽاءُ
اُتر جي سگهڙ هيءُ لفظ اڪثر ’ڏور‘ (’ر‘ کي زير سان ۽ مؤنث. جمع ’ڏور ’ون‘ ڪري اچاريندا. جنهن جي آڳاٽي ثابتي ڇتي فقير سانگي جي بيت مان پڻ ملي ٿي، جنهن ۾ هن چيو آهي ته: ڀڃ پرولي ان جي ڏنگي ڏور ڏيڻ. ”لغت جي لحاظ سان، ’اسم‘ جي معنيٰ ۾ ’ڏور‘ جي معنيٰ آهي ’ڊگهي تند‘، يا اها ڊگهي تند، رسي يا مهار جا ڪٿي اٽڪيل ڳنڍيل يا ٻڌل هجي.(2). انهيءَ لحاظ سان ’ڏور‘ معنيٰ: ’ڊيگهه وارو سلسلو جو ڪنهن مفهوم سان لاڳاپيل هجي‘. اها معنيٰ ’ڏور جي بيت‘ جي مراد سان ٺهڪي اچي ٿي. عام پروليءَ جي ڀڃڻي هڪ ڌَڪ سان ادا ٿئي. ڳجهارت ۾ پڻ هرهڪ ’پائي‘ جي ڀڃڻي هڪ ڌڪ سان ادا ٿئي ٿي. پر ’ڏور جو بيت‘ فقط هڪ لفظ واري ڌڪ سان نه ڀڄندو پر ’بيت جو بيان‘ ڪرڻو پوندو. ڏور جي بيت ۾ هڪ ڊگهي ڳالهه سمايل آهي، جنهن جي ’مراد‘ يا ’بيان جي ڊگهي سلسلي‘ جي لحاذ سان ان کي ’ڏور جو بيت‘ يا ’ڏور‘ سڏيائون. ٽيون ته جيڪڏهن ڪو هن قسم جي ’بيت‘ کي ’ڏور‘ (’ر‘ کي زبر سان) چوي ته ان جي معنيٰ ٿيندي ’ڳولا‘(1) اهو مفهوم بيت جي مراد ’ڳولڻ‘ ۽ ’پروڙڻ‘ جي لحاظ سان بلڪل مناسب آهي. .
ڏورو
ڏورو (Doro) ٿري لوڪ گيت، جنهن تازي پرڻجي ويل ڪنوار پنهنجي مائٽن کي ياد ڪندي ڳائيندي آهي. هوءَ پنهنجي ڳوٺ جي گهرن، تلائن ۽ برساتن کي ياد ڪندي آهي: پڳ تان جهٻڪي هار ڏورو!
حوالا
زمرو:راڳ جا قسم
ايشور جو ڏس
هيءُ ڪتاب هاسانند سندرداس پمناڻيءَ جو لکيل آهي. ڪرائون سائيز واري هن ڪتاب ۾ 23 صفحا آهن ۽ قيمت 2 -آنا- ڄاڻايل آهي. هيءُ ڪتاب سنڌ پرنٽنگ پريس، سکر مان سال 1922ع ۾ ڇپيو.
ايشور چندر
ايشور چندر- سنڌي ۽ هندي ٻوليءَ جو ناميارو ڪهاڻيڪار ٿي گذريو آهي. هو 30 -جولاءِ- 1937ع تي حيدرآباد سنڌ ۾ پيدا ٿيو. ميٽرڪ تائين -تعليم- حاصل ڪيائين. ورهاڱي کان پوءِ پنهنجي خاندان سان هندستان هليو ويو، -جتي- راجستان جي شهر -اجمير- ۾رهيو ۽ ريلوي کاتي ۾ نوڪري ڪيائين. هن سنڌيءَ ۽ هنديءَ ۾ تمام گهڻيون ڪهاڻيون لکيون آهن سندس هندي ڪهاڻين جي هڪ ڪتاب تي راجستان ساهتيه اڪيڊميءَ سڀ کان وڏو -انعام- کيس ڏنو ۽ سندس قدرداني ڪئي. سنڌيءَ ۽ هنديءَ ٻولين ۾ سندس ڏهاڪو ڪتاب ڇپيل آهن -جن- جو تفصيل هن ريت آهي: 1. ٿڌا چپ (1965ع)، 2. مئل ماڪوڙو (1966ع)، 3. پنهنجي ئي گهر ۾ (1973ع)، 4. نئين زماني جو ڪوئو (1979ع)، 5. سخت چهري وارو ماڻهو (1980ع)، 6. موٽي آيل ماضي (1881ع)، 7. -ايشور چندر- جو ست ڪهاڻيون (1983ع)، 8. ڇوڪرو ڇوڪري (1983ع)، 9. -اندر جو ڄامڙو -(1984ع)، 10. ساڳيو ئي سوال (1984ع)، 11. هڪ بيمار غزل (1985ع)، 12. رٿ (1986ع پر/ شايد 1987ع). -ان- کانسواءِ سندس هڪ ڪتاب انگريزيءَ ۾ Forgotten پڻ ڇپيو آهي. هن جا ٽي ڪتاب ٿڌا چپ، سخت چهري وارو ماڻهو ۽ اندر جو ڄامڙو سنڌ ۾ پڻ ڇپيا آهن. هن جي ڪهاڻين ۾ سماجي، معاشي ۽ نفسياتي مسئلن جو حل ملي ٿو. ”موهه“ سندس بهترين ڪهاڻين مان هڪ آهي. هن 13 -آگسٽ- 1992ع تي ديهانت ڪئي.
1162ع
ڊسمبر
زمرو:1162ء زمرو:ٻارھين صدي زمرو:سال
ڏند ڪٿا
ڏند ڪٿا، ديومالا يا مائٿولاجي (Mythology)، تاريخ کي پڙهڻ پروڙڻ سان خبر پوي ٿي ته تاريخ انساني جدوجهد، ارتقا، سماجي تبديلين جي حقيقي ۽ سچي روداد آهي، جنهن ۾ پراڻي قبائلي نظام کان غلاميءَ جي دور، غلاميءَ جي دور کان جاگيرداري، جاگيرداريءَ کان سرمائيداريءَ دور ۽ ان کان سوشلزم ڏانهن انساني سفر جا سچا داستان ملن ٿا. پر اهي واقعا لکڻ کان اڳ زباني روايتن ذريعي پکڙيا ته انهن ۾ غير حقيقي ڳالهيون به شامل ٿينديون ويون. ان ڪري انهن کي ’روايتي تاريخ‘ چيو ويو. قديم يونان کان وٺي مشرق تائين هر ٻوليءَ ۾ اهڙا قصا، لوڪ ڪهاڻيون، واقعا، مذهبي، سياسي، سماجي ۽ معاشي روايتون حادثا بيان ٿيل هوندا آهن ، جن کي موجوده ذهن قبول ڪرڻ لاءِ تيار نه هوندو. اهڙن قصن ۽ ڪهاڻين کي خيالي قصا، مائٿولاجي يا ڏند ڪٿائون چيو ويندو آهي. ڏند ڪٿائي قصن کي ’ديو مالائي قصا‘ به چيو ويندو آهي. ڏند ڪٿائن ۾ اڪثر ديو، پريون، ديوتا، اوتار، پراسرار مخلوق خاص طور هوندا آهن. ادبي محققن جو خيال آهي ته ڏند ڪٿائون ئي اوائلي ادب جي تخليق جو ڪارڻ آهن.
حوالا
زمرو:لوڪ ڪهاڻي
ايشور ڀارتي
ايشور ڀارتي- 7 -جولاءِ- 1942ع تي ٽنڊي آدم ۾ ڄائو. بي.ا ي سندس تعليمي تحصيل آهي. ڪهاڻي ناول سندس پسنديده موضوع آهن. انهن موضوعن تي سندس -ٻه ڪتاب- (1) ’ديوارون‘ (ناول، 1974ع) ۽ (2) ’ڪهاڻيون‘ (1978ع) ڇپيل آهن. سندس ڪهاڻين جو ٻيو مجموعو ”دشمن“ 1982ع ۾ ڇپيو. سندس ترتيب ڏنل ڪهاڻين جو مجموعو ”زهر“ به مقبول ٿيو.
آمري (وڻ)
ھڪ قسم جو وڻ ۽ ان جو ڦر، سڄي سنڌ ۾ ٿئي، گھڻو ڪري چيڪي مٽيءَ واري ايراضيءَ ۾ ٿئي ٿو. 80 فوٽن تائين اوچو ٿيندو آھي. ھيءُ وڻ شايد ھمالياتي جابلو ايراضيءَ مان ڪنھن آڳاٽي دور ۾ سنڌو درياءَ جي وسيلي سنڌ ۾ پھتو. ھيءُ وڻ چئن پنجن سون سالن جي عمر جو به ٿيندو آھي. آمريءَ جي وڻ جا پن ٻٻر جي پنن وانگر سھڻا ۽ کنڀن جي شڪل وانگر ٿين ٿا. ھن وڻ جا پن ۽ ڦر کٽو ٿئي ٿو. ڦر ڇڳن ۾ ڦرين جي صورت ۾ ٿئيس، جن کي ”آمرا“ چوندا آھن. آمرا ڪچا ھوندا ته ساوا ۽ کٽا ۽ پچڻ تي معمولي مٺاڻ وارا، پر کٽا ٿيندا آھن. آمريءَ جي ڦري ٻاھران سخت ھوندي آھي، پر ان جي اندران تيزابي رس واري ڳر يا گودو ٿئي ٿو، انھيءَ ڪري پڪل ۽ ڳر واري ڦر کي ”گدامري“ به چوندا آھن. گدامريءَ ۾ مٺاڻ کان سواءِ ٻيا به ڪئين تيزاب ھوندا آھن. ھن وڻ جي گلن جو رنگ نارنگي ٿيندو آھي. عام طرح گدامري ٻوڙ ڀاڄيءَ ۾ مصالحي طور استعمال ڪئي ويندي آھي، چٽڻي ٺاھڻ ۾ گھڻي استعمال ٿئي ٿي پر ساون آمرن جي چٽڻيءَ جو مزو ئي مختلف ٿيندو آھي ۽ عورتون اھا وڏي شوق سان کائينديون آھن.
زمرو:وڻ
اٺ پکي
left|thumb|300px|اٺ پکي نر ۽ مادي اٺ پکي سڀ کان وڏو پکي آهي، دنيا ۾ موجود پکين ۾ اٺ پکي سڀ کان ڊگهو آهي ۔ عام طور تي اٺ پکي جو قد ڇهه کان اٺ فٽ هوندو آهي۔ هن جي ڊگهائي ۾ نمايان حصو هن جي چيلهه ۽ ٽنگن جو هوندو آهي۔ عام طور تي هن جو وزن وزن ٻه سو کا ٽي سو پائونڊ يا هڪ سو يا هڪ سو پنجاهه ڪلو گرام هوندو آهي۔ هن جا پر ڪمزور هوندا آهن۔ وزني جسم هجڻ جي ڪري هي پکي هجڻ جي باوجود اڏري نٿو سگهي. قدرت هن ڪمزوري جي بدلي ۾ هن کي تمام مضبوط ٽنگون عطا ڪيون آهن ، جن سان هي بي حد تيز ڊڪي سگهي ٿو۔ عام طور تي هن جي رفتار ٽيهه کان پنجٽيهه ميل في ڪلاڪ هوندي آهي۔ هيءُ پکيءَ جو هڪ قسم آهي، پر هن جون ٽنگون ۽ ڳچي ڊگهي هئڻ ۽ وزن ۾ ڳرو هئڻ سبب هن کي ’-اٺ-‘ سان -تشبيهه- ڏيندي، ’-اٺ پکي-‘ چيو ويندو آهي. فارسيءَ ۾ هن کي ’شتر مرغ‘ چوندا آهن. ماڻهو هن تي سواري به ڪندا آهن. حڪيمن موجب طبي لحاظ کان هن جو گوشت دير هضم ۽ نقصان ڏيندڙ آهي. البته ڪن بيمارين ۾ -ان- جو استعمال ڪرايو ويندو آهي. -جن- ۾ چٽي، نانگ جو ڏنگ وغيره شامل آهن. اٺ پکي جي مادي هڪ وقت ۾ ڏهه کان ٻارنهن آنا ڏيندي آهي۔ هڪ آني جو وزن تقريبن ٽي پائونڊ يعني ڏيڍ ڪلو گرام هوندو آهي. دنيا ۾ موجود تمام پکين ۾ اٺ پکي جو آنو سڀ کان وڏو ۽ وزني هوندو آهي.
حوالا
زمرو:آئي يو سي اين خطري کان دور جنسن جي ڳاڙهي فهرست زمرو:پکي
اسماعيل فقير ڏيرو
حضرت شاھ عبداللطيف ڀٽائيءَ جي خاص حاضريءَ جو نوڪر هو.
محمد مقيم
محمد مقيم_ --Muhammad Muqeemترخانين جي زماني ۾ ٺٽي جو شاعر جيڪو  مرزا جاني بيگ سان گڏ اڪبر بادشاهه جي خدمت تائين پهتو. ڪتاب ترنم عشق شعر ۾ تصنيف ڪيائين، جنهن ۾ مومل ۽ مينڌري جو قصو مثنويءَ ۾ آندائين.
ابو الحسن مسعودي
مسعودي 25 سال دنيا جي مختلف ملڪن جو سيروسفر ڪيو سنڌ ۽ هند ۾ به آيو. سيرو سياحت ختم ڪرڻ کان پوءِ 332ھ ۾ ”مروج الذهب“ نالي ڪتاب لکيائين. ان جو سڄو نالو ”مروج الذهب ومعاون الجٰواهر“ آهي ان کان سواءِ ٻيا ڪتاب به لکيائين، جن مان فقط ”التشبيهه الاشراق“ هن وقت موجود آهي.
ڏونڪن جو ناچ
ڏونڪن جو ناچ__ ڏوڪلن واري ڊانس __(Dokli Dance):
حوالا
زمرو:ناچ زمرو:رانديون
1163ع
ڊسمبر
زمرو:1163ء زمرو:ٻارھين صدي زمرو:سال
آمري (ديھ)
آمري نالي سان تعلقي ٽنڊي الھيار ۽ تعلقي ڪوٽڙيءَ ۾ ٻہ ديھون موجود آھن. تعلقي ٽنڊي الھيار واريءَ ديھ ۾ 13 ڳوٺ ۽ تعلقي ڪوٽڙي واري ديھ ۾ 9 ڳوٺ موجود آھن.
حوالا
زمرو:سنڌ جون ديھون
ڄاهو
هنن جي ڄمار 8 کان 10 سال هوندي آهي.
جسم جي بناوٽ
ڊگھ يا ڪنو ڄاهي يا ٻيٻاهي جي جسامت 17 سينٽي ميٽر آهي ۽ وزن 200 کان 500 گرام هوندو آهي. هن جو رنگ ڪارسرو ٿئي ٿو. پُٺي جا ڪنڊا تقريبا منو انچ ڊگھا ٿيند ٿا. ڪن وڏا اٿس.
کاڌ خوراڪ
عام طور تي ڏينهن جو ٻين جانور جي ٻرن ۾ آرام ڪندو آهي ۽ رات جو شڪار لاءِ نڪرندو آهي. نظر ڪمزور پر سنگھڻ جي حِس ڪافي تيز اٿس، جنهن سان خوراڪ تلاش ڪندو آهي. جيت ننڍڙا ڪوئا، ڪِرڙيون، نانگ، ڏيڏر وغيره کائيندو آهي. جيڪڏهن گھڻو بکايل هجي ته وڏن جانورن تي به حملو ڪري ٿو. شڪار جو ڪو به حصو وات ۾ آيس ته ان کي جھلي چٻڻ شروع ڪري ڏيندو آهي ۽ پاڻ کي وڪوڙي ڪنڊا اُڀا ڪري ڇڏيندو آهي ته جئين جوابي حملي ۾ محفوظ هجي. ڇيڙڇاڙ ڪرڻ سان گول بال وانگر ويڙهجي ويندو آهي. سياري ۾ موسي نستائيءَ ۾ هليو ويندو آهي.
رهائش
هي ڄاهو هندستان ۾ (گجرات، راجستان ۽ اترپرديش) ۾ ملي ٿو ۽ پاڪستان (سنڌ ، پنجاب ۽ خيبر پختونخواه ). ۾ پڻ ملي ٿو.
نسل جي واڌويجھ
مادي 3 کان 4 ٻچا ڏيندي آهي. اهي موسمي جي حساب لڳ ڪندا آهن. نر مارچ کان آگسٽ تائين جوش ۾ هوندو آهي جڏهن ته مادي اپريل کان آگسٽ تائين جوش ۾ هوندي آهي. [6] اهو هڪ جامع پيچيده جذباتي ميلاپ هوندو آهي ۽ قابل ذڪر آهي جنهن ۾ نر مادي جي ڀرسان ڪيترن ئي ڏينهن تائين "ناچ" ڪندو آهي.
جسم جي بناوٽ
هن ڄاهي جي نر جو وزن 435 گرام ۽ مادي جووزن 312 گرام هوندو آهي. هن جو پڇ 2 کان 4 سينٽي ميٽر ڊگھو هوندو آهي. 5 کان 7 انڇ ڊگهو، هي ننڍڙو ڪوئي جيترو مماليه جانور آهي، جنهن جي سڄي پٺيءَ تي پيشاني کان آخر تائين ڪندا ٿين ٿا، رنگ هيڊو يا هلڪو اٿس، هيٺين بجدار کل ۽ منهن جو مٿيون حصو اڇو ٿئيس، باقي منهن ۽ پير ڪارڙا اٿس.
کاڌ خوراڪ
هي گوشت خور جانور آهي هن جي مک خوارڪ جيت، ڪيڙا، نانگ ۽ ڏيڏر وغيره کائي ٿو.هي ڄاهو رات جي وقت پنهنجي ٻر مان ٻه يا ٽي ڀيرا ٻن ٻن يا ٽن ٽن ڪلاڪن لاءِ نڪري ٿو ان وچ ۾ ننڊ ڪندو آهي. هن جي شڪار جو طريقو به تمام دلچسپ آهي، جيڪو شڪار ملندو اٿس انجي جسم جو جيڪو حصو وجھ ۾ ايندو اهي ان کي چٻاڙڻ لڳندو آهي
نسل جي واڌويجھ
هي ڄاها صرف لڳ جي مند ۾ ملندا آهن. انکان پوءِ اڪيلو رهندا آهن. مادي 2 کان 3 ٻچا ڄڻيندي آهي. نر مادي جي ٻچن پالڻ ۾ بلڪل هن جي مدد نه ڪندو آهي. نر ٻچن کي ڏسندي ئي ماريندو آهي ان ڪري مادي پنهنجي ٻچن حفاظت ڪندي آهي.
رهائش
هي ڄاهو هندستان ۾ (گجرات ۽ راجستان) ۾ ملي ٿو ۽ پاڪستان (سنڌ ۽ پنجاب)  ۾ پڻ ملي ٿو.
طب
اثر: گرم خشڪ 2، نقصان: جگر ۽ معدي کي، ميل: ______، عيوض: ___-، وزن: ضرورت مطابق.
337ع
ڊسمبر
زمرو:337ع زمرو:چوٿين صدي
ڄاهو
طب
سڃاڻپ: هي جانور ٻلي کان گهڻو ننڍو، سڄو ڪنڊن سان ويڙهيل ڪوئي جي شڪل تي، ڪاري رنگ جو ٿئي ٿو.
خاصيت: فالـج، جلندر، عضون جي سيٽجڻ، داءِ الفيل، جذام، گردي جي سور، ڦٽن ۽ ڦرڙين لاءِ مفيد آهي. هن جي کل ٽانڊن تي رکي موڪن کي اُن جو دونهون ڏبو، ته موڪن کي ساڙي ڪيرائيندو ۽ بواسير جي رت کي بند ڪندو.
حوالا
ڪتاب- سنڌ جي جھنگلي جيوت- مصنف- بدر ابڙو- سنڌي لئنگئيج اٿارٽي
زمرو:جانور
ھنڊياري
ھنڊياري: پاڪستان جي صوبي سنڌ جي ضلعي خيرپور جي تعلقي ٺري ميرواھ  جو ھڪ ڳوٺ جيڪو ٺري ميرواھ کان ٻن ڪلوميٽرن جي فاصلي تي سئي گيس ڳوٺ واري لنڪ روڊ تي واقع آھي.
اسماعيل فقير سمون
هيءُ فقير ”ڀينءَ پور“ جو ويٺل هو، تنهنڪري ”اسماعيل فقير -ڀينءَ- پوري“ سڏبو هو. حضرت شاهه عبداللطيف ڀٽائيءَ جي خاص حاضريءَ جو نوڪر هو.
ابو الطبيب سنڌي
شيخ ابوالطيب محمد -بن- عبدالقادر سنڌي مشهور عالم ۽ محدث هو. پاڻ گهڻو عرصو مديني منوره ۾ رهيو، -جتي- حديث جي تڪميل ڪري وڏو محدث ۽ عالم ٿيو. پاڻ مسلڪ جي لحاظ کان حنفي ۽ سلوڪ جي لحاظ کان نقشبندي هو. سندس مديني پاڪ ۾ تمام وڏو مدرسو هو، جتان ڪيترن ئي عالمن فيض پرايو. پاڻ حديث ۽ فقهه تي ڪيترائي ڪتاب لکيائين. 1144هه/1731ع ۾ مديني پاڪ ۾ وفات ڪيائين. -جنت البقيع- جي قبرستان ۾ مدفون آهي.
ڏھر
ڏهر لوڪ ادب جي ھڪ اھم صنف آھي. ھي لفظ اصل ۾ ”ڏاھر“ آهي، جيڪو ”ڏاھ“ مان ورتل اھي. جنھن جي معنيٰ آھي ڏس پتو، سُڌ، سياڻپ وغيره. ٿر ۾ ٻن ڀٽن جي وچ ۾ ماٿر يا گهڻي مٽيءَ واري ننڍي ميدان کي ڏهر چوندا اهن. شاھ سائينءَ جي هڪ سُر جو نالو بہ ڏهر آهي. هالا جي صوفي بزرگ، فارسيءَ جي عالم ۽ اوائلي شاعر مخدوم نوح (1505-1590ع) جي درگاھ جا مريد، پنھنجي مرشدن جي تعريف ۽ ذڪر جي سلسلي کي بہ ڏهر چوندا آهن. مخدوم طالب الموليٰ (1919-1993ع)، منٺار فقير راڄڙ ۽ ٻين جا ڏهر چيل آهن.
سوئيڪارنو
احمد سوڪارنو يا سوئيڪارنو انڊونيشيا جو پھريون صدر ھيو. پاڻ 6 جنوري 1901 ۾ پيدا ٿيو ۽ 21 جون 1970 ۾ وفات ڪيائين. ھي 1945 کان 1967 تائين ملڪ جو صدر رھيو. ھي ملڪ م نيدرلينڊز کان آزادي جي جدوجھد جو سرواڻ ھيو. ڊچ حڪومت جي نوآبادياتي دور ۾ ڏھاڪو سال جيل ۾ بند رھيو ۽ کيس جيل مان جپان آزاد ڪيو جنھن ڊچ ايمپائر تي حملو ڪري انڊونيشيا ۾ داخل ٿيو ھيو. جپان جيئن ئي ھٿيار ڦٽا ڪيا تہ ھن ۽ محمد حاتا 17 آگسٽ 1945 ۾ انڊونيشيا جي خودمختياري جو اعلان ڪيو ۽ سوئيڪارنو انڊونيشيا جو پھريون صدر بڻيو. ھن انڊونيشيائي ماڻھن جي اڳواڻي ڪندي نيدرلينڊز پاران انڊونيشيا کي نئين سر ڪالوني ٺاھڻ جي سفارتي ۽ فوجي مزاحت ڪئي نيٺ 1949 ۾ نيدرلينڊز انڊونيشيا جي خودمختياري کي تسليم ڪيو. ليکڪ پريموئيديا اننتا توئر لکيو آهي تہ " سوئيڪارنو جديد دؤر جو واحد ايشيائي اڳواڻ ھيو جنھن مختلف نسلي، ثقافتي ء مذھبي گروھن ۾ ورھايل عوام کي متحد ڪري بغير رت جي ڦڙي وھائڻ جي آزاد ڪرايو" پارلياماني جمھوريت جي افراتفري دؤر بعد 1957 ۾ سوئيڪارنو رھنمائي واري جمھوريت جو مطلق العنان نظام قائم ڪيو جنھن سان ملڪ اندر عدم استحڪام جو خاتمو آيو. 1960 جي ڏھاڪي ۾ ھن کاٻي ڌر جي طرف لاڙو رکيو ۽ انڊونيشياجي ڪميونسٽ پارٽي جي مدد ڪئي ۽ ان کي تحفظ ڏنو ۽ ھن سامراج دشمن پرڏيھي پاليسي کي فروغ ڏنو، ۽ سوويت يونين ۽ چين جو پاسو ورتو. 1965 ۾ 30 سيپٽمبر واري تحريڪ جي ناڪامي سان قتل عام واقع ٿيڻ جي ڪري اڳتي ھلي 1967 م ھڪ جنرل بغاوت ڪندي کيس معزول ڪري ڇڏيو جنھن بعد ھن باقي زندگي نظربندي ۾ گذاري.
حوالا
زمرو:1901ع جون پيدائشون زمرو:1970ع جون فوتگيون
ايشور آنچل
ايشور آنچل- هند ۾ سنڌي ٻوليءَ جو ناميارو اديب ۽ نقاد هو. سندس اصل نالو ايشور نارائڻ داس شرما ’آنچل‘ هو. 2 -آڪٽوبر- 1928ع تي ڪراچيءَ ۾ ڄائو. شاعري سندس پسنديده شغل هو. سندس هيٺيان ڪتاب ڇپيل آهن: (1) ’پيار ۽ پئسو‘، (2) ’گهنڊ پيو گُڙي‘ (1967ع)، (3) ’خاڪ لپ‘ (1974ع)، (4) ’پاڇولا سانجهيءَ جا‘ (1982ع)، (5) ’پنڌ تتل واريءَ تي‘ (1990ع)، (6) ’آتم جي -تلاش-‘ (1993ع) ۽ (7) ’ٽانڊاڻا انڌيري رات ۾‘ (1994ع). آخري ڪتاب تي کيس سال 1997ع لاءِ مرڪزي ساهت اڪادمي -انعام- مليو. هن 1998ع ڌاري الهاس نگر (-بمبئي-) ۾ وفات ڪئي.
ابو العباس احمد بن عبدالله بن سعيد ديبلي
عربن سنڌ جي شهر ديبل کي فتح ڪيو، اُن کان پوءِ اتي مدرسا کوليا ويا، -جن- ۾ پڙهندڙن کي ’ديبلي‘ سڏيو ويندو هو. ابوالعباس به -ان- حوالي سان ديبلي عالم ۽ محقق هو. هن علم جي اُڃ اُجهائڻ خاطر ڪيترائي ملڪ گهميا. وڏن عالمن کان حديثون ٻڌائين. ابوبڪر محمد -بن- اسحاق -بن- خزيم جي دور ۾، نيشاپور ۾ حسن -بن- يعقوب جي خانقاهه ۾ اچي رهيو ۽ اتي علم پرائيندو ۽ ڏيندو رهيو. رجب 343هه/954ع ۾ وفات ڪيائين ۽ کيس حيره جي تاريخي قبرستان ۾ دفنايو ويو.
1164ع
ڊسمبر
زمرو:1164ء زمرو:ٻارھين صدي زمرو:سال
ڏھس
ڏهس __(Dahas:)
لوڪ شاعريءَ ۾ ’ڏهس‘ سينگار شاعريءَ سان واسطو رکي ٿو. هن قسم جي بيت ۾ ڏهه تشبيهون، ڏهه ڪنايا، ڏهه استعارا يا ڏهه نالا ڏنا ويندا آهن. اهي ڏهه نالا ڪڏهن هڪ ئي ٻوليءَ مان ته ڪڏهن وري مختلف ٻولين مان کنيا ويندا آهن. لوڪ شاعريءَ ۾سگهڙپائيءَ جو هي هڪ اهم قسم آهي، جنهن جي هر بيت ۾ ڪنهن شيءِ جا هڪ کان وڌيڪ نالا ڏجن يا ڏهه نالا ڏجن. ان کي ڏهس نامو چئبو آهي.
338ع
ڊسمبر
زمرو:338ع زمرو:چوٿين صدي
اسماعيل شيخ
مشهور اسڪالر ۽ لوڪ ادب جي ماهر شيخ محمد اسماعيل 21 -جنوري- 1926ع تي حيدرآباد ۾ -جنم- ورتو. هن پنهنجي ابتدائي -تعليم- نصرپور ۾ حاصل ڪئي، ورهاڱي کان اڳ سنڌي فائنل پاس ڪرڻ کان پوءِ هن جو ارادو پوليس ۾ ڀرتي ٿيڻ جو هو، پر والد جي خواهش تي مارچ 1948ع ڌاري -تعليم- کاتي ۾ -استاد- طور ڀرتي ٿيو. 1949ع ڌاري جڏهن ڊاڪٽر نبي بخش خان -بلوچ- پي. ايڇ. ڊي ڪري واپس آيو ۽ 1951ع ڌاري علامه آءِ. آءِ. قاضيءَ جي خواهش تي سنڌ يونيورسٽيءَ جي ايجوڪيشن شعبي ۾ -استاد- مقرر ٿيو ۽ سنڌي ادبي بورڊ جي سنڌي لوڪ ادب ۽ سنڌي لغت اسڪيم شروع ڪيائين ته هن شيخ اسماعيل کي به -ان- ڪم ۾ شامل ڪيو. شيخ محمد اسماعيل صاحب نه رڳو انهن ٻنهي اسڪيمن، پر شاهه جي رسالي جي ترتيب واري اسڪيم ۾ به ڊاڪٽر -بلوچ- صاحب سان همڪار ۽ -ٻانهن- ٻيلي رهيو. لغت اسڪيم ۽ لوڪ ادب اسڪيم جي باقاعدي آفيس اولڊ ڪيمپس حيدرآباد ۾ قائم ٿي ته شيخ محمد اسماعيل صاحب ڪيترن ٻين ناميارن عالمن، اديبن سان گڏ اتي هڪ پورهيت اديب وانگر ڪم ڪيو ۽ پوري اڌ صدي ڊاڪٽر نبي بخش -بلوچ- جي ساٿيءَ طور سندس ڪم ۾ مددگار رهيو. شيخ صاحب سان گڏ محمد بخش واصف، سردار علي شاهه ذاڪر، ڊاڪٽر عبدالڪريم سنديلو، اِبن حيات پنهور، ولي محمد طاهرزادو، -استاد- محمد يعقوب ميمڻ، طالب لوهار، ممتاز مرزا، عزيز شيخ ۽ ٻيا انهن اسڪيمن ۾ شامل رهيا. شيخ صاحب، ڊاڪٽر -بلوچ- صاحب سان رفاقت دوران ڪيترن علمي مطالعاتي دورن ۽ لوڪ ادب جي ڪچهرين ۾ شامل رهيو. ڊاڪٽر -بلوچ- صاحب جي اڪثر ڪتابن جي پروف ريڊنگ جو ڪم شيخ صاحب جي حوالي رهيو ۽ ڊاڪٽر -بلوچ- صاحب اڪثر ڪتابن ۾ شيخ صاحب جي انهيءَ پورهئي جو اعتراف ڪيو آهي. شيخ صاحب، ڊاڪٽر صاحب سان ڀٽ شاهه ۾ ٿيندڙ ادبي ڪانفرنسن ۾ به ساٿي رهيو، شيخ صاحب بنيادي طور -استاد- هو، هُو پرائمري استادن جي نمائنده جماعت (پ ٽ الف) جي پهرئين باني صدر مرحوم جان محمد جماليءَ جو مخلص دوست ۽ بيباڪ ساٿي رهيو ۽ استادن جي مسئلي تي جڏهن به اعليٰ اختيارن سان گڏجاڻيون ٿينديون هيون ته هي ڳالهين واري -ٽيم- ۾ شامل هوندو هو. هُو منهن تي سچ چوندڙ شخص هو. 1970ع واري ڏهاڪي ۾ وقت جي صوبائي وزير -تعليم- سان ٿيل جهڙپون -ان- دور جي استادن کي ياد آهن، جنهنڪري کيس 8 مهينن لاءِ ملازمت کان بيدخل ٿيڻو پيو. -جنوري- 1986ع ۾ رٽائر ڪيائين. شيخ صاحب علامه آءِ. آءِ. قاضي تحقيقي اشاعتي رٿا، مهراڻ آرٽس ڪائونسل جي اشاعتي سلسلي ۽ ٻين ڪمن ۾ به ڊاڪٽر -بلوچ- جو ساٿي رهيو، کيس ادبي ۽ علمي خدمتن جي اعتراف طور 1998ع ۾ ڀٽ شاهه ۾ شاهه جي ميلي تي لطيف اوارڊ ڏنو ويو. فيبروري 1999ع ۾ سندس علمي خدمتن کي سامهون رکي سنڌي لئنگئيج اٿارٽيءَ جو اڳوڻو چيئرمين ڊاڪٽر غلام علي الانا کيس اٿارٽيءَ ۾ وٺي آيو ۽ کيس -انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا- سيل جو انچارج ڪيائين. شيخ صاحب لغت آفيس کي ڇڏڻ لاءِ تيار نه هو، پر ڊاڪٽر الانا صاحب ۽ -ان- وقت جي سيڪريٽري -ثقافت- ۽ سياحت کاتي عبدالحميد -آخوند- جي گذارش تي هن اٿارٽيءَ ۾ اچي -انسائيڪلوپيڊيا- جي ڪم ۾ هٿ وڌو، کيس ڪارڪنن جي هڪ -ٽيم- مهيا ڪئي وئي، -جن- هزارين ڪتابن جي اڀياس ۽ مختلف ضلعن ۾ ڪارڪنن جي نيٽ ورڪ رستي انسائيڪلو پيڊيا جو هڪ هزار صفحن تي مشمل الف- پ تائين پهريون جلد تيار ڪري ورتو. جيڪو ايڊيٽنگ کان پوءِ ڇپائيءَ لاءِ وڃڻو هو، پر ڊاڪٽر الانا صاحب اٿارٽي ڇڏي ويو ۽ پوءِ اهو ڪم شيخ محمد اسماعيل جي زندگيءَ ۾ -اشاعت- جي زيور سان آراسته نه ٿي سگهيو. شيخ صاحب جي دل ڀڄي پئي. تُرت ئي 22 -جنوري- 2002ع تي وفات ڪري ويو، کيس ٽنڊي -آغا- حيدرآباد جي قبرستان ۾ مٽيءُ ماءُ حوالي ڪيو ويو.
مريم مختيار
مريم شيخ a.k.a (مريم مُختيار شيخ Marium Mukhtiar Shaikh; مریم مختیار) شهيد پاڪستاني ويڙهاڪ جنگجو هواباز (Fighter Pilot) پاڪستان هوائي فوج (PAF) ۾ پهرئين سنڌي عورت پرواز آفیسر(Flying Officer) هئي. مريم شِيخ روايتي مرداڻي سماج ۾ پنهنجي سفر ۽ خواهش جي باري ۾ 15 جنوري 2014 تي بي بي سي کي انٽرويو ۾ چيو هيو ته "هوءَ ڪجهه مختلف ڪرڻ چاهي ٿي". 2006ء ۾ ست پاڪستاني عورتن سنديافتا ٿيڻ جي لاءِ ملڪ جي سڀ کان وڌيڪ خصوصي مردن جي ڪلب (بزم) (Male Clubs) ۾ عورت ويڙهاڪ هواباز جي طور تي شامل ٿيون.
ذاتي زندگي
مريم شيخ اصل پنوعاقل، سنڌ جي هئي ۽ ڪرنل ريٽائرڊ مختياراحمد شيخ جي ڌيءُ هئي.۽ هينئر ڪراچيءَ جي ملير ڇاوڻيءَ جي علائقي جي رهائش پذير هئي
پيشو
مريم مختيار شيخ پاڪستان هوائي فوج ۾ ويڙهاڪ هواباز طور شموليت اختيار ڪئي. هيءَ انهن 20 خوشنصيب ويڙهاڪ هواباز آفيسر عورتن مان هڪ هئي جن پنجن ڏهاڪن کانپوءِ مرداڻي غلبي واري سماج ۾ طاقتور فوج جو حصو بڻيون هيون.
شهادت (موت)
هواباز آفيسر مريم شيخ ۽ سندس ساٿي-هواباز اسڪوائڊرن ليڊر ثاقب عباسي پي اي ايف(PAF) جو جهاز ايف ٽي-7 پي جي(FT-7PG) اُڏاريو ۽ هو معمول جي مطابق عملي تربيتي مشق تي هياته سندن جهاز حادثي جو شڪار ٿي ويو .مريم شيخ پاڪستان هوائي فوج جي پهرئين عورت پائليٽ هئي جنهن فرض دوران شهادت ماڻِي آهي .اڱارو 24 نومبر 2015 تي پرواز ۾ ہنگامي حالت (in-flight emergency) سبب سندس جهاز ڪُنديان ويجهو ميانوالي ضلعي، پنجاب ۾ حادثي جو شڪار ٿيو. هيءَ ۽ سندس ساٿي هواباز پائليٽ جهاز مان نڪتا، بعد ۾ هيءَ زخمن سبب اسپتال ۾ فوت ٿي وئي.
اعزاز
ڊيفينس بابت سينيٽ جي اسٽِنڊنگ ڪاميٽِي مريم مختيار لاءِ اعزاز جي سفارش ڪئي، ۽ حڪومت پاڪستان کيس فوجي اعزاز تمغهءِ بسالت سان نوازيو. .
پڻ ڏسندا
Mariam Mukhtar انگريزي وڪيپيڊيا تي مضمون پڻ ڏسندا.
زمرو:1992 ۾ جنم زمرو:1993ء پيدائش زمرو:2015ء موت زمرو:ايشيائي فوجي شخصيتون زمرو:پاڪستاني عورت هواباز زمرو:پاڪستاني عورتون زمرو:پاڪستاني فوجي شخصيتون زمرو:پاڪستاني هوائي فوج آفيسر زمرو:پيشي جي لحاظ کان پاڪستاني عورتون زمرو:پيشي ۽ قوميت مطابق عورتون زمرو:سنڌي ماڻھو زمرو:شخصيتون زمرو:عورت هواباز
ڄڀ
thumb|کاٻو|ڄڀ جو عڪس ڄڀ (👅)فائل:Sd-ڄڀ.oga بنيادي طرح ڄڀ ماڻهو جو اهڙو عضوو آهي، جنهن سان ماڻهوءَ کي هر ڪنهن قسم جي ذائقي پرکڻ جي خبر پئي ٿي، تنهن کان سواءِ ڄڀ (زبان) جا مختلف رنگ گھڻين بيمارين جي نشاندهي ڪن ٿا. هر صحتمند ماڻهو جي زبان آلي هوندي آهي ۽ ان جو رنگ گلابي هوندو آهي.
ڄڀ جي بناوت
Structure of Tongue ڄڀ وات جي تري ۾ ڏندن جي اندران ۽ تارونءَ جي هيٺان (يعني وات جي وچ ۾ ٿئي) ٿي، جڏهن ته زبان جي پاڙ ڪنڌ جي هڏي جي هيٺان نڙيءَ جي مٿان ۽ زبان جي پاڙ جي هڏي (Hyoid Bone) وٽان شروع ٿئي ٿي. (ياد رهي ته هن هڏي جي شڪل هوبهو گھوڙي جي سُنب/ نعل (Horseshoe) جي شڪل جھڙي ٿئي ٿي. زبان، لعابي پردن (Mucus Membranes)، جن کي فرنيولم (Frenulum) چئبو آهي، جي ڪري وات جي تري سان ڳنڍيل آهي. زبــان نــرم هـئـڻ جـي باوجود، زبان جو مٿاڇرو گھـڻن کـهـرن اسـتـرن (پردن) سان ڍڪيل آهي. جنهن تي هيٺيان ۽ مٿان ٽن قسمن جون اڀار نما نــنـڍڙيون ڳـوڙهـيــون (Papillae) ٿين ٿيون، جـن ۾ ذائـقــي جـــي پـرکـڻ واريــن ڳــوڙهـيـن (Test Buds) جو مرڪز ٿئي ٿو. زبان ۾ گھڻن قسمن جون مشڪون ۽ تمام وڏو ۽ اهم تنتي سرشتو (Nerve System) ۽ رت جون ناڙيون (Blood Vessels) ٿين ٿيون. جيڪي هيٺينءَ ريت آهن:
اُڀار نما ننڍڙيون ڳوڙهيون
ڄڀ ۾ ٽن قسمن جون هيٺيون اُڀار نما ننڍڙيون ڳوڙهيون ٿين ٿيون.
ذائقي پرکڻ واريون ڳوڙهيون
ذائقي پرکڻ واريون ڳوڙهيون پهرين مٿين ٻن اُڀار نما ڳوڙهين سان سلهاڙيل ٿين ٿيون. ذائقي پرکڻ واريون ڳوڙهيون ڳاڻاٽي ۾ تمام گھڻيون ٿين ٿيون. هنن ڳوڙهين جي ڪري مٺي، ڪوڙي، کٽي ۽ چهري ذائقي جي خبر پوندي آهي.
مشڪون
زبان مجموعي طرح پاڻمرادو ڪم ڪندڙ مشڪن (Voluntary Muscels) جي هيٺين ٻن قسمن ۾ ورهايل آهي.
زبان جو فعل
(Function of Tongue)
پاڪستان قومي ڪرڪيٽ ٽيم
thumb|250px|Pakistani opener [[Yasir Hameed playing against Australia at Lord's in England.]]
ٽيم ون ڊي انٽرنيشنل جون889 مئچون کيڏي چڪي آهي جن مان 469 کٽيون اٿائين 394 ھارايون اٿائين ۽ 18 ڪنھن نتيجي تي نہ پھتيون ٽيم 1992 ۾ ورلڊ ڪپ کٽيو.1999 جي ورلڊ ڪپ ۾ ھيء ٽيم رنر اپ ھئي.3 اپريل 2018 پاڪستان جي ٽيم جو ٽيزٽ ڪرڪيٽ رينڪنگ ۾ ستون نمبر ھو، ون ڊي انٽرنيشنل ۾ ڇھون ۽ ٽي 20انٽرنيشنل ۾ پھريون نمبر ھيو ھن ٽيم 2009 ۾ ٽي20ورلڊ ڪپ کٽيو. 2017 ۾ چيمپئنز ٽرافي کٽي.
اسماعيل موندرو
سگهڙ، شاعر، اسماعيل پٽ ڪريم ڏنو پٽ اسماعيل، -پاڙو- اسحاق پوٽا موندرا، ويٺل کارڙي (لڳ کجيءَ واري وانءِ) سون مياڻي تعلقو، 1900ع ڌاري ڄائو.
ڪيلاش جبل
ڪيلاش جبل (Kelaash Jabal) جي هاڻوڪي پاڻي جي ذخيري مان ايشيا جا چار عظيم درياءَ نڪرن ٿا، سنڌو ندي پاڪستان جو رخ ڪري ٿي، ستلج ڏکڻ اولهه ۾ ڪشمير ڏانهن وڃي ٿي، ڪرنالي ندي ڏکڻ اوڀر ۾ گنگا جو رخ ڪري ٿي، ۽ برهمپرا ندي اوڀر ۾ بنگلاديش ڏانهن وڃي ٿي.
ڏھوڪو
ڏهوڪو (Dahoko) ٿري لوڪ گيت، جنهن ۾ عورت پنهنجي پرديس ويل محبوب کي ياد ڪندي گيت ڳائيندي آهي. ان ۾ انتظاري ۽ بي قراري هوندي آهي. ”ڏهوڪي ماري ڏو، جي ٿي يا جان، تہ ڪر ٿي لاجان“.
ڪيلاش جبل
جتان اهي چار نديون نڪرن ٿيون، اتي چئن عقيدن جا ماڻهو به ياترا لاء اچن جا خواب ڏسن ٿا، بون، ٻڌمت، جين ڌرم ۽ هندومت وارا هن جبل جي پوڄا ڪن ٿا، ۽ اها ڏکڻ ايشيا جي سڀ کان آڳاٽي روايت آهي، تبت جا ماڻهو ان جبل کي ”ڪانگري رنپوچي“ يعني املهه برف جو جبل ڪوٺين ٿا، بون لکتن ۾ ان جا ڪيترائي نالا آهن، ”پاڻي جو گل“، ”سامونڊي پاڻي جو جبل“ ۽ ”نو ڪنڊن واري سواستيڪا وارو جبل“ هندو مت وارن لاء اهو جبل ”شو“ جو گهر آهي، ۽ شولنگم (Shiv lingam) جهڙو آهي، جين مت وارن لاء هي جبل اهو هنڌ آهي جتي سندن ڌرم جي باني نرواڻ (Nirwaann) حاصل ڪيو هو، ٻڌمت وارن لاء اهو ڪائنات جو دن آهي، ۽ بون مت وارن لاء اهو آسماني ديوي سيپائمين جو آستان آهي، يورپي ماڻهن جڏهن ان جبل بابت مختلف ڏندڪٿائون ٻڌيون ۽ هتي اچي ڏٺو ته هنن چيو اهو ئي ”باغ عدن“ (Baag' e Adan) آهي ۽ ”ڪوه ارارات“ آهي جديد چينين ۽ اولهه جي ماڻهن لاء هي اهڙو علائقو آهي، جنهن بابت اڃا تحقيقي ٿيڻي آهي ته دنيا جي عظيم تهذيبن جو سرجڻهار هي جبل پنهنجي اندر ۾ ڪهرا اسرار رکي ٿو.
حوالا
زمرو:تاريخ زمرو:جاگرافي زمرو:سنڌ زمرو:ٽهذيبون زمرو:مذهب
1165ع
ڊسمبر
زمرو:1165ء زمرو:ٻارھين صدي زمرو:سال
گروڙا
گروڙا، گرود يا گارود ھندو، ٻڌ ۽ جين ڏند ڪٿا جو ھڪ بازپکي-جهڙو خدائي جاندار جو نالو آهي. اھو وشنو جي سواري سمجھيو ويو. ان کي پکين جو بادشاھ ۽ سرڻ جي شڪل وانگر سمجھيو ويندو ھو اھو يا تہ حيواني شڪل وارو وڏو پکي ٿورن کليل پرن وارو ڏيکاريو ويو يا وري انساني روپ وارو ھڪ مرد پرن ۽ پکين جي مھانڊن وانگر ڏيکاريو ويو. اھو عام طور تي ھڪ محافظ سمجھيو ويندو ھو جيڪو وڏي تيزي سان ھلندو ھيو ۽ نانگ جو ويري ھيو. . گرود انڊيا، ميانمار، ٿائيلينڊ، ڪولمبيا ۽ انڊونيشيا جو رياستي نشان آهي. انڊونيشيا ۾ ان جي نشان کي گرود پينڪيسيلا سڏبو آهي. انڊين ايئرفورس جو نشان پڻ گرود آھي. ان جي ھڪ اسپيشل آپريشن يونٽ جو نالو گرود ڪمانڊو فورس آھي.
حوالا
زمرو:ديومالائي گاڏڙ انسان زمرو:هندو ڀگوان زمرو:ٻڌ ڀڳوان
ابو العباس احمد منصوري
ابوالعباس احمد بن محمد بن صالح بن تميمي منصوري عالم، محقق ۽ بزرگ ٿي گذريو آهي. منصوره جو رهاڪو هو ۽ هتي ئي تعليم حاصل ڪيائون ۽ منصوره ۾ ڪيترن ئي ماڻهن کي علم ۽ ادب جي ڄاڻ ڏنائون. سندس نالو سنڌ جي ڏاهن ۾ ليکيو ويندو هو. عمر جي آخري حصي ۾ عراق جي شھر بغداد ويو، جتي ڪيترائي عالم کانئس متاثر ٿيا. هن بغداد ۾ حديثن جي علم ۾ وڌيڪ ڄاڻ حاصل ڪئي. هن جون ٽي تصنيفون ڏاڍيون مشھور ٿيون، جيڪي هي آهن: ’المصاع الڪبير‘، ’ڪتاب احاديث‘ ۽ ’ڪتاب النير‘.
ڄاتي
ڄاتي ڪئنچي نما هڪ لوهو اوزار آهي، جنهن کي ’ڪاتر‘ به چيو وڃي ٿو، جيڪو مال جي اُن ڪترڻ جي ڪم ايندو آهي.
حصا
هن ڪئنچيءَ جا ٻه حصا هوندا آهن، جيڪي هڪ ننڍڙي ڪليءَ ذريعي پاڻ ۾ ڳنڍيل هــوندا آهـن، جـڏهـن تـه هـيءَ عـام ڪئنچيءَ کان ٿوري مختلف هوندي آهي، جنهن جا الڳ حصا نه ٿيندا آهن، پر اُها وچ مان مُڙيل ٿيندي آهي ۽ اُن جا ٻئي ڇيڙا پاڻ ۾ هڪٻئي جي آمهون سامهون هوندا آهن، جن جي مٿان زور ڏئي، هن اوزار کي ڪئنچيءَ وانگر ڪم آندو ويندو آهي. هيءُ اوزار هڪ فوٽ کن جو ٿيندو آهي، جنهن سان رِڍن ۽ ٻڪرين جي اُن لاٿي ويندي آهي.
ڄاڄوها
ڄاڄُوها سنڌي ذات آهي، جيڪي پاڻ کي ’جنجوعن‘ سان لاڳاپيل ڄاڻائين ٿا. ڄاڄُوها، اڳ ۾ سرائيڪي زبان ڳالهائيندا هئا، پر هاڻي هنن جي اڪثريت سنڌي ڳالهائي ٿي. سنڌ ۾ قاضي احمد لنڪ روڊ سان لڳولڳ سندن ڪجهه گهر آباد آهن، ٻئي هنڌ هن ذات جي ماڻهن بابت ڪا ڄاڻ نه ٿي ملي.
آمري شهر
thumb|آمري شهر آمريءَ (انگريزي: Amri) جو ڳوٺ سنڌو درياهه جي ساڄي ڪناري تي، موھن جي دڙي کان 85 ميل، لڪي شاھ صدر کان 6 ميل ڏکڻ طرف ۽ سن شھر کان 9 ميل اتر، تعلقي ڪوٽڙيءَ جي ديهه ’ڇڇر‘ ۾ آباد آھي، جنھن جي آبادي ھن وقت پنجن ھزارن جي لڳ ڀڳ آھي، ھتي ڇوڪرن ۽ ڇوڪرين لاءِ الڳ الڳ اسڪول موجود آھن. ھن ڳوٺ ۾ ھڪ ڊسپينسري به آھي.
آمريءَ جو احوال ابتدائي ڪتابن مان تاريخ تحفة الڪرام ۾ تفصيل سان آيل آھي. ھتي آڳاٽي وقت کان وٺي لڪي واري سيد علي جي اولاد مان حضرت لڪي شاھ صدر ۽ سندس ٻيا رشتيدار برزگ سيد رھندا ھئا. حضرت لڪي شاھ صدر، لڪي شاھ صدر شهر ڏانهن لڏپلاڻ ڪئي پر ٻيا آمري ۾ ئي رهيا. سندن اولاد ھن وقت به ھتي رھندو آھي، انھن ۾ ھڪ سيد الھرکيو شاھ ٿي گذريو آھي، مسڪين ماڻھن جي پر گھور لھندو ھو. پاڻ وقت جو وڏو زميندار ھو ۽ 1952ع ڌاري 60 سالن جي عمر ۾ وفات ڪيائين، کيس ٽي فرزند ٿيا. مقبول شاھ، غلام رسول شاھ، ۽ محمد حسن شاھ. ان وقت آمريءَ ۾ مھر، سيد، ماڇي، ميربحر، خاصخيلي، ٻجورا، ڏونگر، ۽ دنڀڙ ذاتيون رھنديون ھيون. ھندو به ڪافي تعداد ۾ ھوندا ھئا. سنڌ جو نالي وارو مصور ۽ سنڌ ميوزيم حيدرآباد جو اڳوڻو ڊائريڪٽر مرحوم ظفر ڪاظمي ۽ ناميارو فنڪار علڻ فقير به ھن ڳوٺ ۾ پيدا ٿيا، ھتي ريلوي اسٽيشن به آھي. آمريءَ کان ٿوري مفاصلي تي ٻه قديم دڙا آھن، جيڪي آثار قديمه جي ماھرن جي توجھ جو مرڪز بنيل رھيا آھن. اصل آمريءَ جو شھر اھو ھو، جيڪو اليگزينڊر برنس جي چوڻ مطابق قديم زماني ۾، ھڪ وڏو شھر ۽ راجائن جي رھڻ جو ماڳ ھو. پر سنڌو درياھ جي ٻوڏن سبب تباھ ٿي ويو.
حوالا
زمرو:سنڌ جا شهر ۽ ڳوٺ زمرو:سنڌ جا شهر
سلطنت اطاليه
سلطنت اطاليه (Italian Empire) (اطالوي: Impero Italiano) مملڪت اطاليه ٻين يورپي طاقتن ۾ شموليت ڪئي ته جيئن ٻاهرين ملڪن تي ڪنٽرول حاصل ڪري سگهجي.۔
تصويرون
زمرو:سلطنت اطاليه زمرو:سمنڊ پار سلطنتون
اسماعيلي آغاخاني فرقي جا مبلغ داعي (ڪتاب)
ھيءُ ڪتاب محمد هاشم لالواڻي خواجي جو لکيل آهي. ڪرائون سائيز واري هن ڪتاب جو جلد ڪچو آهي، جنهن ۾ صفحا 86 آهن. ڇاپو پهريون، اسماعيليه ائسوسيئيشن ڪراچي، سال 1952ع ۾ ڇپائي پڌرو ڪيو.
حوالا
زمرو:ڪتاب
ابو العباس محمد بن محمد بن عبدالله وراق ديبلي
ابوالعباس محمد -بن- عبدالله وراق، ديبل جو رهاڪو هو. وڏو عالم ۽ صالح ٿي گذريو آهي. حديث جي علم ۾ سَنَدَ حاصل ڪيائين. مشهور محدث -امام- حاڪم ابو عبدالله الحافظ پڻ هن سنڌي عالم جو شاگرد هو. ابوالعباس ديبليءَ 345هه/956ع ۾ وفات ڪئي.
1166ع
ڊسمبر
زمرو:1166ء زمرو:ٻارھين صدي زمرو:سال
يزمان
يزمان :  پاڪستان جي صوبي پنجاب جي ضلعي بھاولپور جو شھر ۽ ان ضلعي جي سڀ کان وڏي ايراضي واري تعلقي يزمان تعلقي جو صدر مقام جيڪو سطح سمنڊ کان 115 ميٽرن جي بلندي تي بھاولپور شھر کان 32 ڪلوميٽرن جي فاصلي تي واقع آھي. ھي شھر چولستان جو دروازو سڏيو ويندو آهي. 1943 ۾ ھن شھر کي حاصل پور تحصيل جي اندر ذيلي تحصيل جو درجو ڏئي اتي نائب تحصيلدار جي آفيس کولي وئي. 1949 ۾ ھن شھر ۾ مستقل منڊي قائم ڪئي وئي. 1955 ۾ جڏھن بھاولپور رياست کي پنجاب ۾ ضم ڪيو ويو تہ ان سال يزمان ۽ بھاولپور وچ ۾ ڪچي روڊ کي پڪو ڪيو ويو. ھن شھر کي پھرين جولاءِ 1984 ۾ تحصيل جو درجو ڏنو ويو
'
راجڪمار هيراڻي
راجڪمار هيراڻي (پيدائش 22 نومبر 1962) نيشنل فلم ايوارڊ ۽ فلم فيئر ايوارڊ يافتا هندي فلمن جو ڀارتي فلم هدايت ڪار, فلم پروڊيوسر,اسڪرپٽ مصنف ۽ فلم ايڊيٽر آهن، جِن کي مُنا ڀائي ايم بي بي ايس (2003), لگي رهو مُنا ڀائي (2006) ، ٿري ايڊيٽئس (2009) ۽ پي ڪي (2014ع) جهڙين فلمن جي لاءِ ڄاتو ويندو آهي.
اعزاز
240px|thumb|راجڪمار هيراڻي 2012ع ۾
خارجي ڳنڍڻا
زمرو:1962ع جون پيدائشون زمرو:1965ع جون پيدائشون زمرو:جيئرا ماڻهو زمرو:جيئريون شخصيتون زمرو:سنڌي شخصيتون زمرو:سنڌي ماڻهو زمرو:سنڌي ماڻھو زمرو:فلم هدايت ڪار زمرو:ڀارتي فلم هدايت ڪار
ڏيڍ سٽا
ڏيڍ سٽا فارسيءَ جي مستزاد ۽ پنجابي گيت ’ماهيا‘ جي طرز تي چيا ويا آهن. هيءَ سنڌي شاعريءَ ۾ هڪ نئين صنف آهي. جيڪا آسانيءَ سان ڳائي سگهجي ٿي. هي ڏيڍ سٽا عروضي وزنن توڙي ڇند تي لکيا وڃن ٿا. شيخ اياز جا ڏيڍ سٽا ڪجهہ ’مفعول مفاعيلن‘، ڪجهہ فاعلن مفاعيلن ۽ ڪجهہ مفعول فاعلاتن جي وزنن تي لکيل آهن. جڏهن تہ ٿورا ماترائن جي حساب سان بہ لکيل آهن. ڏيڍ سٽي ۾ پھرين اڌ سٽ ٿئي ٿي، جنھن جي آخر ۾ قافيو اچي ٿو ۽ ٻي مڪمل سٽ هوندي آهي، جنھن جي آخر ۾ قافيو اچي ٿو، جڏهن تہ ڪجهہ ڏيڍ سٽن جي پھرئين اڌ سٽ ۾ توڙي ٻي سڄيءَ سٽ ۾ قافين سان گڏ رديف پڻ استعمال ٿئي ٿو.
حوالا
زمرو:شاعري
ڊائجيسٽ
ڊائجيسٽ __(Digest):
هڪ قسم جو رسالو، جنهن ۾سلسليوار ڪهاڻيون، شاعري، خاڪا، لطيفا، مضمون ۽ روزمرهه جي دلچسپيءَ جو مواد شامل هجي. ڊائجيسٽ مروج يا همعصر ادب کي اختصار سان پيش ڪرڻ جو ذريعو آهي. ڊائجيسٽ ۾ اڪثر مواد افسانوي، سفري ۽ مهم جاتي هوندو آهي، جيڪو تفريحي وڌيڪ هوندو آهي. ڊائجسٽ جي ڪا گهڻي ادبي حيثيت نه هوندي آهي. سنڌيءَ ۾ پهريون ڊائجيسٽ ۾ عبدالغفور رستيءَ ملير ڊائجيسٽ نالي سان ڪڍيو هو.
مشتري
مشتري (Jupiter) سَيارو سج کان پنجين نمبر تي پري آهي. يعني مرڪري، وينس، ڌرتي ۽ مارس کان پوءِ جوپيٽر آهي ۽ سج جي چوڌاري هڪ ڦيرو ڪرڻ ۾ ٻارهن کن سال لڳائي ٿو. يعني جيوپيٽر جو هڪ سال اسان جي ڌرتيءَ جي ٻارهن سالن برابر آهي. جيو پيٽر اسانجي سج منڊل يا شمسي نظام جو سڀ کان وڏو سَيارو آهي. باقي سيارن جي تور ڪجي ته ان کان اڍائي دفعا وڌيڪ تور جوپيٽر جي ٿيندي. رات جو آسمان ۾ چنڊ ۽ زهره کان پوءِ هي ٽيون نمبر گهڻو چمڪندڙ سيارو آهي. سال جي ڪجهه ڏينهن ۾ هن جي پوزيشن اهڙي رهي ٿي جو مريخ (Mars) سَيارو وڌيڪ چمڪندڙ (Bright) نظر اچي ٿو. سواءِ ٿوري هيليم گئس ۽ پٿرن جي هي سيارو هائڊروجن گئس جو آهي. جوپيٽر جو ڊاياميٽر 143000 ڪلوميٽر آهي. يعني اسان جي ڌرتيءَ کان يارهن دفعا وڏو آهي. هي سَيارو مشتري (Jupiter) به پنهنجي محور جي چوڌاري لاٽونءَ وانگر گول ڦري ٿو ۽ اسانجي سج منڊل ۾ سڀ کان تکو هي سَيارو ڦري (rotate) ڪري ٿو. مشتري پنهنجي محور تي چڪر ڏهن ڪلاڪن ۾ پورو ڪري ٿو. يعني جوپيٽر تي 5 ڪلاڪن جو ڏينهن ۽ 5 ڪلاڪن جي رات ٿئي ٿي. جيوپيٽر کي پنهنجا سٺ کن چنڊ آهن، جن مان فقط چار وڏا آهن، باقي چنڊن جو ڏهه ڪلوميٽرن کان گهٽ ڊاياميٽر آهي. جيوپيٽر تي رات جي وقت به ڪي قدر روشني رهندي آهي.