cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
ميان غلام شاهه
”فتحنامي“ جو بيان
شد از قوتِ بخت حڪمش قوي. (جڏهن حڪومت جي گاديءَ تي ويٺو، تڏهن نصيحت جي ياوريءَ سان هن جي حڪومت جو بنياد مضبوط ٿي ويو.)
چو حڪم آمد از احڪم الحاڪمين،
انساني ڀلاين جو ديني شعور
هيءُ ڪتاب علامه علي خان ابڙي جو لکيل آهي، جنهن ۾ -اسلام- ۽ علم دين جي ضرورت، -اسلام- جي صداقت، -توحيد- ۽ مساوات، دين جي اعليٰ مقصد، -اسلام- جي يگاني خصوصيت، -اسلام- جي مکيه اصولن،ا خلاقي تعليمات جي وسعت، قرآن پاڪ جي نزول، محبت جي اسلامي فلسفي ۽ ٻين سماجي مسئلن تي مضمون شامل آهن. ستر اسي سال اڳ سنڌ جي ٻهراڙين مان اُسرندڙ شعور کي جنهن -تعليم-، حڪمن ۽ شعور جي ضرورت هئي، علامه علي خان ابڙي هن ڪتاب ۾ -ان- جي زوردار دستڪ ڏني آهي. هنن مضمونن جي افاديت اڄ به ساڳي آهي. هن ڊيمي سائيز جي 130 صفحن تي مشتمل ڪتاب جو موجوده ڇاپو، سنڌيڪا اڪيڊمي ڪراچيءَ 1997ع ۾ ڇپايو آهي ۽ خوبصورت ٽائيٽل واري هن ڪتاب جي قيمت 30 رپيا آهي. هيءُ ڪتاب، آزاد ڪميونيڪيشنز ڪراچيءَ ڇپيو آهي.
ميان غلام شاهه
”فتحنامي“ جو بيان
زمين آسمان، آسمان شد زمين. (حاڪمن جي حاڪم ]خدا[ جو حڪم آيو، ته زمين آسمان بنجي وئي ۽ آسمان زمين بنجي ويو: مطلب هي آهي ته محمد مرادياب خان قيد ٿي ويو ۽ غلام شاهه کي حڪومت جي گادي ملي ويئي.)
نستي نہ چو مردان دلير، ستادي بدميدان چو غرنده شير. (بهادرن وانگر تخت تي ويهندو، ۽ گجندڙ شينهن وانگر ميدان ۾ بيهندو هو.)
بہ مردانگي در جهان سرفراز، بہ همت بلندي مسافر نواز. (مردانگيءَ سبب دنيا ۾ عزت وارو هو، وڏيءَ همت سان مسافرن کي نوازيندو هو.)
جفاڪار و بيرحم و ظالم نود، همين عيب بودش ڪہ عالم نبود. (هو جفاڪار ۽ بيرحم ۽ ظالم نه هو، هن ۾ فقط هيءُ عيب هو جو عالم نه هو.)
بهر رنگ عشرت سر تازه احت، وليڪن بہ هر امر انداره داشت. (هو عيش عشرت جي هر رنگ ۾ مصروف ڏسڻ ۾ ايندو هو، پر هر ڪم اندازي سان ڪندو هو.)
هڪ اکين ڏٺي شاهدي
هڪ اکين ڏٺي شهادت مان ظاهر آهي ته ”ميان غلام شاهه عباسي جهاندديده، آزمودگار، سخي ۽ مسافر نواز هو. هو بهادري ۽ جوانمرديءَ جي تصوير هو. هن ڪيتريون ئي جنگيون ڏٺيون. سندس ڀاڳ ۾ ڪوبه شڪ نٿو ٿي سگهي. گهوڙن کي داڻو ۽ گاهه پنهنجين اکين اڳيان ڏيارائيندو هو. جنهن شخص کي جوانمرد ۽ ڳالهه ٻولهه ۾ دلير ڏسندو هو، هڪدم پاڻ وٽ ملازم رکندو هو. هر ٻاهرئين ملڪ سان واپاري ۽ مسافر سنڌ ۾ ايندا هئا، ميان انهن جي سار سڀال ۾ ڪابه ڪسر نه ڇڏيندو هو. جواهرن، قيمتي ڪپڙن ۽ گهوڙن وڪڻڻ وارا ايندا هئا ته وڌي قيمت ڏيئي کانئن خريد ڪندو هو. ملڪي ماڻهو توڙي مسافر سندس دور حڪومت ۾ نهايت خوش ۽ راضي هئا.“
هيگ جو بيان
هيگ ميان غلام شاهه جي متعلق لکيو آهي ته هو ڪلهوڙن ۾ سڀني کان وڌيڪ قابل، همت وارو ۽ چست هو؛ انهيءَ کان سواءِ خاندان ۽ قبيلي جي خود داري، عزم ۽ جنگي جوهر منجهس وڏي پيماني جا موجود هئا.... حيرت جي پختگيءَ ۽ ملڪي ڪاروبار جي صلاحيت جي اعتبار هو کان خاندان جو آخري نمائندو هو. ڪلهوڙن جي بدانتظاميءَ ۽ بيرحميءَ مان به کيس چڱو حصو مليو هو. هن جو مضبوط هٿ ساري ملڪ ۾ محسوس ٿيندو هو. هن جڏهن وفات ڪئي، تڏهن حاڪم جي قوت گهٽجي ويئي ۽ سنڌ جو علائقو نئين سر بدانتظاميءَ جي خوفناڪ طوفان ۾ غرق ٿي ويو.
ڪلهوڙن جي بدانتظامي ۽ بيرحمي
ڪلهوڙن جي بدانتظاميءَ ۽ بيرحميءَ متعلق هيگ جيڪي لکيو آهي، تنهن جي مستند تاريخي واقعن مان ڪابه شهادت نٿي ملي. عبدالمجيد جوکيي جو بيان. منهنجو هيءُ تاريخي مسودو مڪمل ٿي ڇپجڻ لاءِ وڃي رهيو هو ته عبدالمجيد جوکيي جي ”تاريخ ڪلهوڙا و استقرار حڪومت ٽالپران“ جو قلمي نسخو مليو. ان مان ميان غلام شاهه جي باري ۾ ڪي نيون ڳالهيون معلوم ٿيون مثلاً: ميان جي سخاوت ۽ قدرشناسيءَ سبب هر هنڌ ماڻهو فوج ۾ ڀرتي ٿيڻ لڳا. ميان سنڌ جي سرحد جي سڀني زميندارن کي پنهنجو فرمانبردار بنايو- مثلا، ديرن جا بلوچ، سيتپور جو قاضي نور محمد، پوڇ ڪاڇي، ڄام راڻو، ڄام بجار جوکيو ۽ ملڪ عزت خان نومڙيو، وغيره. معمولي ماڻهن کي نوازشن سان وڏي بخشيائين، مثلاً- محمد صديق ويس ۽ محراب جتوئي.
افغانستان کان گهوڙن جو هڪ سوداگر آيو. هن رڳو هڪ گهوڙي جي قيمت سٺ هزار رپيا ٻڌائي ۽ چيو ته ’انهيءَ ملهه کان گهٽ نه ڏيندس.‘ ميان سوچيو ته جيڪڏهن اهو گهوڙو آءٌ خريد نه ڪندس ته منهنجي جوانمرديءَ ۽ ناموس جي گهٽتائي ٿيندي ۽ سوداگر سمجهندو ته ايتريءَ عزت ۽ دٻدٻي جي باوجود هڪ گهوڙو به خريد ڪري نه سگهيو. سو، پنهنجي گهوڙن جي سيسن جي سردار مرزا فولاد کي حڪم ڏنائين ته گهوڙي کي طبيل ۾ ٻڌي، سٺ هزار رپيا خزاني مان سوداگر جي حوالي ڪر؛ ۽ جڏهن سوداگر وڃڻ لڳو، تڏهن کيس انعام پڻ ڏنائين.
راجا ليکي ۽ مير بهرام. منور، خوش چشم ۽ دولت افزون ميان جا خاص ناظر هئا. هڪ دفعي کانئن پڇائين ته راجا ليکي ۽ ميربهرام اسان جا خاص معزز سردار آهن، انهن مان اوهان جي خيال ۾ اسان جا خاص معزز سردار آهن، انهن مان اوهان جي خيال ۾ اسان جو وڌيڪ خيرخواهه ڪهڙو آهي؟‘ منور، جو ٻين ناظرن ۾ سڀني کان وڏو هو، تنهن مير بهرام کي راجا ليکيءَ تي ترجيح ڏني. ميان فوراً ئي هڪ خدمتگار کي موڪلي راجا ليکيءَ کي گهرايو. هو جڏهن آيو، تڏهن کيس چيائين ته ’رڍون ۽ ٻڪريون پشم لاءِ خريديون وينديون آهن، نه چارڻ لاءِ: مان سمجهان ٿو ته مير بهرام منهنجا چيل ڪم پوريءَ طرح سرانجام نٿو ڪري، انهيءَ ڪري بيفائدو سندس پرورش ڇو ڪئي وڃي؟‘ راجا جواب ڏنو ته ’منهنجو به اهو ئي خيال آهي.‘ ميان اهو ٻڌي راجا کي اجازت ڏني ۽ ميربهرام کي پاڻ وٽ گهرايو؛ ۽ ان کي چيائين ته ’راجا هر وقت فتني انگيزي ۽ شرارت ۾ لڳو رهي ٿو: منهنجي دل چوي ٿي ته کيس شرارت جي سزا ڏني وڃي.‘ مير فوراً ئي عرض ڪيو ته ’اي حڪومت جا مالڪ راجا کي ڪيئن اهڙي همت ٿي سگهي ٿي، جو حڪومت جي مالڪ جي خلاف کئوننس ڪري! اهو سڀني سرائين ۾ خيرخواهيءَ ۾ وڌيڪ آهي. هو حڪمران خاندان سان بدخواهي نٿو ڪري سگهي. ان جي سرفرازي مناسب آهي‘.
ميان هي جواب ٻڌي نهايت خوش ٿيو ۽ حڪم ڏنائين ته مير کي خلعت ڏني وڃي. مير عرض ڪيو ته اي حاڪم، خيرخواهه لاءِ مناسب ائين ٿيندو ته سڀاڻي صبح جو پهريائين راجا کي خلعت عطا ڪئي وڃي، ۽ پوءِ بندي کي سرفراز فرمايو وڃي؛ اهو ٻڌي ميان صاحب گاڏيءَ تي آڱر رکي چيو ته ’ڏٺئه‘ اسان جي اميرن ۾ نيڪ نيتي ۽ ملڪي تدبير ۾ بهرام جهڙو ڪوبه ڪونه آهي!
لاڏاڻو
thumb|ميان صاحب جي آخري آرامگاھ ميان غلام شاهه ڪاميابيءَ سان حڪومت ڪرڻ بعد، مستند روايت مطابق، 3 جمادي الاول 1182هه مطابق (2 آگسٽ 1772ع) جو وفات ڪئي. هن روايت ۾ وفات جو ڏينهن ’پنج شنبه‘ (خميس) ٻڌايو ويو آهي، ليڪن ان ۾ دقت هيءَ آهي ته 3 جمادي الاول خميس جو ڏينهن نه هو. سومر يا اڱاري جو ڏينهن هو. روايت جي نقل يا ڪتابت ڪرڻ ۾ جيڪڏهن ڪا غلطي ٿي سگهي ٿي ته ڏينهن جي غلطي نه ٿئي ها، ۽ نه تاريخ جي. انهيءَ بناء تي قياس هي چوي ٿو ته وفات 3 تاريخ جي بجاءِ 13 تاريخ جمادي الاول مطابق 12 آگسٽ هجڻ گهرجي، ۽ اهوئي ڏينهن خميس جو هو. هيگ لکيو آهي ته ’ميان صاحب پهرين آگسٽ جو وفات ڪئي‘؛ مگر اهو ڏينهن آچر جو هو. هڪ ٻي روايت آهي ته جمادي الاول جي پهرين تاريخ لقوي ۽ فالج جي مرض مٿس حملو ڪيو، ۽ ٻيءَ تاريخ جو فوت ٿي ويو. يعني پهرين آگسٽ 1772ع. عبدالمجيد جوکئي لکيو آهي ته ”ميان ڪڏهن ڪڏهن بهادريءَ جي جوش ۾ اچي چوندو هو، ’مان احمد شاهه جي شهر، يعني قنڌار کي فتح ڪندس؛ سڀني اميرن کي تيار رهڻ گهرجي.‘ اوچتو ئي فالج جي مرض حملو ڪيو، ۽ ڳالهائڻ کان به معذور ٿي ويو. ميان سرفراز کي خبر پهچائي ويئي. پٽ، عزيز، سياستدان، ۽ طبيب گڏ ٿي ويا. گهڻوئي علاج ڪيو ويو، ليڪن ڪابه دوا فائديمند ثابت نه ٿي ۽ جان وڃي حق جي حوالي ٿي.
حوالا
زمرو:تاريخ زمرو:تواريخ زمرو:سنڌ زمرو:سنڌ جي تاريخ زمرو:سنڌي ماڻھو زمرو:شخصيتون
آخرين نامو
آخرين نامو (انگريزي: Swan Song) ڪنھن ليکڪ جو آخرين خط، موت وقت لکيل خط، پويون اطلاع.
گيبون
thumb|گيبون جو جھنڊو گيبون هڪ ملڪ آهي، جنهن جي گادي جي هنڌ جو نالو لبريويل آهي۔
فهرست لاڳاپيل مضمون گيبون
زمرو:ملڪ
اڳھ
هڪ قسم جي -بلا- جيڪا فقط -ٿر- ۾ ٿئي. سنڌ جي کاري ۽ لاڙ واري حصي ۾ -ان- کي ”ارڙ -بلا-“ چئجي ٿو. هيءَ -بلا- تمام ٿلهي ۽ ايتري ڳري ٿيندي آهي جو مشڪل سان هلي يا رڙهي سگهندي آهي. چرندي وقت اهڙو ته زورائتو آواز ڪندي آهي، جيڪو ڳچ پنڌ تي سُوساٽ جي صورت ۾ ٻڌڻ ۾ ايندو آهي. هيءَ هلي يا ڊوڙي چڪ هڻي نه سگهندي آهي، باقي جيڪڏهن اوچتو ڪنهن جو پير مٿان پيس يا ويجهو ٿي لنگهيو ته اُن کي چڪي وجهندي آهي.
دلا ڀٽي
حوالا
زمرو:1599ع جون وفاتون زمرو:پنجاب، پاڪستان جي تاريخ زمرو:پنجابي ماڻهو زمرو:تاريخ پنجاب زمرو:مغليہ سلطنت کان سزاءِ موت يافتہ شخصيتون
ٽلٽي
ٽلٽي انگريزي (Talti) سنڌ پاڪستان جي ڄامشورو ضلعو، سيوهڻ شريف تعلقو ۾ سنڌو درياھ جي ساڄي ڪپ تي قائم قديم شهر آهي. مقامي روايت آهي ته ٽلٽي اصل ۾ ٽهل هٽيءَ جو بگاڙ آهي. آڳاٽي وقت ۾ ٽهلرام نالي هندو واپاري جي هٽي (هٽ) هوندي هئي جت ماڻهو اچي رهڻ لڳا ۽ ڳوٺ ٻڌجي ويو. اول ڳوٺ ٽهل هٽي سڏجڻ لڳو. اڳتي هلي ٽهل هٽي نالو تبديل ٿي ٽلٽي بڻجي ويو. ٽلٽي ويجهو هڪ ٻيو ڳوٺ “گنگُو هٽي” به اڄ تائين قائم آهي. ٽلٽي هن وقت به اهم شهر آهي. ٽلٽي ۾ هاءِ اسڪول تائين تعليم جي سهوليت آهي. ٽلٽي جي هن وقت آبادي لڳ ڀڳ 40 هزار آهي. ٽلٽي سيوهڻ جي اتر ۽ ڀان سيد آباد جي اوڀر- ڏکڻ ۾ آهي. ٽلٽي روڊن ذريعي دادو، ڀان سيدآباد ۽ سيوهڻ سان ڳنڍيل آهي.
تاريخ
ٽلٽي سنڌ جي تاريخي شهرن ۾ شمار ٿئي ٿو. ٽلٽي جو تاريخي طور ذڪر سمن جي دورر ۾ ملي ٿو. ٽلٽي ۾ سنڌ جي عظيم محب وطن عالم ۽ صوفي بزرگ حضرت مخدوم بلاول جنم ورتو. ٽلٽي سنڌ جي عظيم جنرل ۽ ڄام نظام الدين عرف ڄام نندي جي وزيز اعظم مبارڪ خان عرف دولهه دريا خان جو ڳوٺ هو. ڄام نندي کيس ٽلٽي ۽ ڳوٺ ڳاها (جوهي تعلقو) ۾ جاگيرون ڏنيون هيون. سنڌ تي شاهه بيگ ارغون جي حملي ۽ ٽلٽي جي جنگ تائين دولهه دريا خان جا پُٽ محمود ۽ مٺڻ رهائش پذير هئا. دولهه دريا خان جا پُٽ مخدوم بلاول شهيد جي پٺڀرائي ۾ رڻمل سوڍي، سهتن سميجن ۽ ٻين قبيلن سان گڏجي شاهه بيگ ارغون سان ٽلٽيءَ جي جنگ ۾ لڙندي شهيد ٿيا. ٽلٽي ۾ سنڌ جو وڏو عالم، اديب، تعليمدان ۽ محقق علامه عمر بن محمد دائود پوٽو پڻ جنم ورتو. سند جوڙايل گهر اڄ به ٽلٽيءَ ۾ موجود آهي.
ٽلٽي جو قلعو
ٽلٽي شهر ۾ قلعو به تعمير ٿيل هو جيڪو دفاعي لحاظ کان سيوهڻ جي قلعي کان پوءِ وڏي اهميت رکندو هو. ٽلٽي جو شهر تڏهن قلعي ۾ هوندو هو. تاريخي تذڪرن موجب ٽلٽيءَ جو قلعو تمام وڏو هو. شاه بيگ ارغون جي حملي وقت به قلعي جي هجڻ جي تاريخ تصديق ڪري ٿي جت راڻي رڻمل سوڍي، محمود، مٺڻ ۽ ٻين جرنيلن شاهه بيگ ارغون جو مقابلو ڪيو ۽ شهيد ٿيا. هن وقت قلعي جا آثار ميسارجي ويا آهن.
حوالا
زمرو:سنڌ جا شهر ۽ ڳوٺ زمرو:سنڌ جا شهر زمرو:سنڌ جي تاريخ
آسيلي جو دڙو
دڙي جو ظاهر ٿيڻ
آسيلي دڙي جو ڪنهن ڪتاب ۾ ڪو ذڪر نه ٿو ملي، اهو به ٿي سگهي ٿو ته تاريخ جي ڪتابن ۾ هن دڙي جو ذڪر ڪنهن ٻئي نالي سان آيل هجي، البته مشهور محقق محمد سومار شيخ پنهنجي ڪتاب ”تاريخ بدين“ جي قديم آثارن واري لسٽ ۾ آسيلي جي دڙي جو ذڪر ڪيو آهي. چيو وڃي ٿو ته اڳ ۾ جڏهن برساتون وسنديون هيون يا تيز هوائون لڳنديون هيون، تڏهن ڪن هنڌن تي ڪي سون ۽ ٺڪر جي ٿانون وغيره جا ٽڪرا ظاهر ٿيندا رهندا هئا، پر چڱي نموني سان آثار تڏهن ظاهر ٿيا، جڏهن ڳوٺاڻن 1997ع ۾ مسجد اڏڻ لاءِ کوٽائي ڪئي. کوٽائيءَ دوران مٽيءَ جون پڪيون سرون ظاهر ٿيون. آهستي آهستي هڪ ڀت ظاهر ٿي، پوءِ پوري مسجد ظاهر ٿي. اهڙيءَ طرح حجرو، وضوءَ جي جڳهه ۽ غسل خانو وغيره به ظاهر ٿيا. هن وقت انهيءَ مسجد جون ديوارون ۽ فرش وغيره ثابت آهن، باقي ڀت جو ڪجهه حصو ڊٺل آهي. ڇت جي ڪجهه حصي تي ڳوٺاڻن ڪک رکي ڇڏيا آهن. هن وقت انهيءَ مسجد ۾ پنج وقت نماز ٿئي ٿي، باقي سمورو دڙو مٽيءَ ۾ پوريل آهي. جڏهن به هن دڙي جي کوٽائي ٿي ته ڪي نيون حقيقتون ظاهر ٿينديون.
آسيلي دڙي ۽ آس پاس جي زرعي زمينن ۾ پڻ ٺڪراٺو ڦهليل آهي. جنهن مان معلوم ٿئي ٿو ته هن دڙي جي ايراضي بچيل دڙي کان گهڻي هئي. هتان ملندڙ سڪن مان هڪڙي جي هڪ پاسي 830هه سن لکيل آهي، جڏهن ته ٻيو پاسو ڊٺل آهي. ٻئي سڪي جي هڪ طرف اڌ تي ’محمد‘ لکيل آهي، اڌ ڊٺل آهي، ٻيو پاسو صاف نه هئڻ ڪري پڙهڻ ۾ نه ٿو اچي. ٽئين سڪي جي هڪ پاسي تي 881 لکيل آهي، جڏهن ته ٻئي پاسي جا اکر پڙهي نه ٿا سگهجن. هتان ڳوٺاڻن کي ٺڪر جا ڏيئا، لوٽا ۽ پليٽون به مليون آهن، جن تي هلڪي رنگ جا چٽ ۽ مختلف گلن جا نقش آهن. پليٽن تي ڪڻڪ ۽ سارين جي سنگن جا نشان اندرئين پاسي ڪنارن تي ڏنل آهن. اها به روايت آهي ته هي دڙو اڳي ’هاسيلي دڙو‘ سڏبو هو، جيڪو پوءِ بگڙي ’آسيلي‘ ٿيو آهي. دودي سومري جي رزميه داستان مان اها ڄاڻ ملي ٿي ته هاسو سوڍو (جنهن جو هي شهر ٻڌايل چيو وڃي ٿو) ننگر سومري جي پٽ محمد سومري جو پڳ مٽ يار هو، جڏهن علاؤالدين سومرن تي ڪاهه ڪئي ته هاسي سوڍي پنهنجي ياري نڀائي ۽ وطن جي عزت لاءِ وڙهندي شهيد ٿي ويو. هن بهادر جي نالي سان عمرڪوٽ ضلعي ۾ هاسيسر ريلوي اسٽيشن موجود آهي. هن وقت به هن دڙي جي ڀرپاسي ۾ ڪافي سوڍا آباد آهن. هي دڙو زميني سطح کان 20 فٽ اوچو آهي، اهو به چيو پيو وڃي ته هي شهر محمود غزنوي برباد ڪيو.
زمرو:قديم آثار
ميرن ۽ انگريزن وچ ۾ عهدنامون
20 اپريل 1838ع تي ميرن ۽ انگريزن وچ ۾ عهدنامون (Meeran aein Angrezan wich mein Uhidnaamoon) ٿيو. جنهن مطابق انگريزن کي اجازت ڏني وئي هئي ته اهي روسي خطري کي منهن ڏيڻ لاءِ سنڌ رستي افغانستان ڏانهن فوجون موڪلي سگهن ٿا ۽ پنهنجا جنگي جهاز ۽ ڪراچي، سنڌ ۾ رکي سگهن ٿا. ڇو سنڌ جا حڪمران به زنجيت سنگهه پاران ايندڙ اوچتي ڪاھ ۽ افغانستان کي ڏن ڏيڻ جي حوالي سان پريشان هئا. تنهنڪري سنڌ جي حڪمرانن به ايران جي وسيلي فرانس ۽ ٻئي پاسي انگريزن سان لاڳاپا ٺاهڻ جي جاکوڙ شروع ڪئي. مير غلام علي جي خواهش هئي ته فرانس جي بدران انگريزن کان مدد ورتي وڃي. تبديل ٿيندڙ وايو منڊل ۾ ڪمپني بهادر ۽ سنڌ جي حڪمرانن اهو پئي چاهيو ته سندس وچ ۾ ختم ٿيل لاڳاپا ٻيهر ٺيڪ ٿين ۽ انگريز سرڪار کي افغانستان تي ڪاھ لاءِ سنڌ مان پنهنجون فوجون به گذارڻيون هيون. انگريزن کي روس جي وڌندڙ ايراني اثرن مان به الڪو ٿي پيو هو. نيپولين بونا پارٽ جيڪو انگريزن جو وڏو ويري هو تنهن کي قابو ۾ رکيو وڃي. انهيءَ ڪري انگريزن کي سنڌ جي ميرن سان بچاءُ ۽ مدد ڪرڻ جو عهدنامو 1808ع ۾ ڪرڻو پيو. جيڪا ٻنهي حڪمرانن جي مجبوري هئي. اهو معاهدو 21 آگسٽ 1808ع ۾ سيٽن ۽ مير غلام علي جي وچ ۾ ٿيو. معاهدي ۾ انگريز ميرن سامهون مجبور هئا. تنهنڪري هڪ ٻئي معاهدي لاءِ هئنڪي اسمٿ جي اڳواڻي ۾ 200 ماڻهن تي ٻڌل هڪ وفد 1809ع ۾ پرنس آف ويلس جهاز ۽ ٽن هٿياربند ٻيڙين سميت بمبئيءَ کان ڪراچي روانو ٿيو. هئنڪي سان وفد ۽ ڊاڪٽر کانسواءِ نيوي آفيسر ليفٽيننٽ مئڪس ويل، ليفٽيننٽ ٽيلر، پوٽنجر ۽ ڪرائسٽي گڏ هئا. وفد ۾ 30 ڄڻن جو فوجي دستو به شامل هو. 9 مئي 1809ع تي اهو قافلو ڪراچي بندر تي پهتو. هئنڪي اسمٿ، ليفٽيننٽ مئڪس ويل وسيلي ڪراچيءَ جي گورنر عبدالله خان لغاري ڏانهن پيغام موڪليو ته بندر تي لهڻ لاءِ رهبر ٻيڙي موڪلي وڃي.
قديم آثار
آثار قديمہ (Archaeology) زماني جي لاهين چاڙهين جو شڪار ٿيل وسندين، ماڳن، مڪانن، شهرن ۽ کنڊرن کي ’آثار قديمہ‘ سڏيو وڃي ٿو. آثار قديمہ در اصل اينٿراپالاجي (علم الانسان) جي شاخ آهي. هن علم ۾ قديم آثارن جي آڌار تي منظم تحقيق ڪري قديم ماڻهن ۽ انهن جي سماجي حيثيت جو اڀياس ڪيو ويندو آهي، هن علم لاءِ خاص طور تي ماڳن جي کوٽائيءَ مان لڌل شين ۽ لکتن جو خصوصي طور تي مطالعو ڪيو ويندو آهي.
سنڌو ماٿريءَ جو مورثي سرمايو بہ انهن دڙن ۽ ڀڙن ۾ پوريل آهي، جن مان ڪي ٿورا کوٽائيءَ جي ڪري نڪري نروار ٿيا آهن. اهي کنڊر ۽ دڙا سڄيءَ سنڌ بلڪ سنڌو ماٿريءَ ۾ پکڙيا پيا آهن، جن ۾ مهرڳڙھ، موهن جو دڙو، هڙپا، چانهونءَ جو دڙو، ڪوٽ ڏجي، آمري، رني ڪوٽ، جهڪر جو دڙو، سيوهڻ جو قلعو، ڀنڀور، ديبل، ٺل رڪڻ، ٺل ڏيپر گهانگهر جا دڙا، منصوره، ڌونرا هنڱورا، شاھ بندر، وغيره اچي وڃن ٿا.
حوالا
قديم آثار زمرو:علم الانسان
ميرپور ماٿيلو تعلقو
ديھون
ميرپور ماٿيلو تعلقي ۾ ڪل 60 ديھون واقع آهن.
حوالا
زمرو:سنڌ جا تعلقا
ڊيمانڊ ڊرافٽ
thumbnail|ڊيمانڊ ڊرافٽ جو ھڪ نمونو ڊيمانڊ ڊرافٽ بينڪن جي طرفان جاري ڪيل قابل ادا دستاويز آھي۔ ھڪ بينڪ ڊيمانڊ ڊرافٽ جاري ڪرندي آھي جنھن سان ٻيون بينڪون يا خود ان جون ئي شاخون حامل دستاويز کي رقم ادا ڪريو۔
حوالا
زمرو:نظام ادائيگي
ڪامن ويلٿ اسڪالرشپ ۽ فيلوشپ پلان
ڪامن ويلٿ اسڪالرشپ ۽ فيلوشپ پلان (سي ايس ايف پي) (Commonwealth Scholarship and Fellowship Plan (CSFP)) ھڪ بين الاقوامي پروگرام آھي جنھن تحت رعيتي راڄ (ڪامن ويلٿ) حڪومتون ٻين دولت مشترڪہ ملڪن جي شھرين کي اسڪالرشپ ۽ فيلوشپس ڏينديون آھن.
تاريخ
اهو منصوبو اصل ۾ ڪينيڊا جي سياستدان سڊني ارل سمٿ پاران مونٽريال ۾ 1 سيپٽمبر 1958ع تي هڪ تقرير ۾ پيش ڪيو ويو ۽ 1959ع ۾ آڪسفورڊ، برطانيه ۾ منعقد ڪيل ڪامن ويلٿ ايجوڪيشن منسٽرز (CCEM) جي پهرين ڪانفرنس ۾ قائم ڪيو ويو. ان وقت کان وٺي، 25,000 کان وڌيڪ ماڻهن ايوارڊز منعقد ڪيا آهن، جن جي ميزباني ويهن ملڪن طرفان ڪئي وئي آهي. .سي ايس ايف پي پين ڪامن ويلٿ ايڪسچينج جي بنيادي ميڪانيزم مان هڪ آهي.
706ع
ڊسمبر
زمرو:706ء زمرو:اٺين صدي زمرو:سال
ڪامن ويلٿ اسڪالرشپ ۽ فيلوشپ پلان
اڳوڻا ڪامنويلٿ اسڪالر ۽ فيلو
قابل ذڪر اڳوڻا ڪامنويلٿ اسڪالر ۽ فيلو شامل آهن:
ٻاهريان ڳنڍڻا
زمرو:سرڪاري وظيفا
اڏام (ڪتاب)
ليکڪه رضيه کوکر. ڇاپو پهريون: -آگسٽ- 1983ع، هن ڪتاب ۾ رضيه کوکر جون ڪهاڻيون آهن. هي ڪتاب فريده شير، ڪافي پبليڪيشن، ڪراچي يونيورسٽيءَ ڪراچيءَ مان ڇپايو، جنهن جي قيمت 10 رپيا آهي.
صحيح مسلم
ڪتابون
صحيح مسلم ۾ ڪل 57 ڪتابون آهن.
حديثون
صحيح مسلم ۾ ڪل ست هزار پنج سو حديثو آهن
ست (ديوتا)
ست (Set: mythology) قديم مصري مذهب ۾ ريگستان، طوفان، ۽ غير ملڪين جو ديوتا هيو۔
{[زمرو:قديم مصر]]
انساني تھذيب جي ارتقا (ڪتاب)
تهذيب- جي ارتقا بابت اصل ۾ هي ول ڊيورانٽ جو ڪتاب آهي، جنهن جو سنڌي ترجمو رازشر ڪيو آهي، ڇهن بابن تي مشتمل هن ڪتاب ۾ انساني -تهذيب-، رهڻي ڪهڻي، سماجي اخلاقيات، مذهب، شادي، سائنس، آرٽ، قديم -پٿر- جي دور جا فنن وغيره بابت مختصر پر جامع طريقي سان تهذيبي ارتقا بيان ڪئي وئي آهي. ڪتاب جو پبلشر لکي ٿو ته ”غارن واري -انسان- کان وٺي مريخ تي رسڻ جون ڪوششون ڪندڙ -انسان- ڪهڙن مرحلن مان گذريو آهي، اهو هن ڪتاب ۾ موجود آهي.“ پڪي جلد سان هن ڊيمي سائيز ڪتاب جو پهريون ڇاپو سنڌيڪا اڪيڊمي ڪراچيءَ پاران 2003ع ۾ شايع ٿيو. هن ڪتاب ۾ 150 صفحا آهن ۽ -ان- جي قيمت 100 روپيا آهي.
آسيو سوڍو
آسيو سوڍو، سوڍن جو سالار هو ، ڪتاب ”سومرن جو دور“ ۾ لکيل آهي ته پوئين دور ۾ ڳالهه جي شاعرن ۽ راوين غالباََ آسي سوڍي“ کي پوءِ ”هاسي سوڍي“ جي نالي سان ڳايو، جيتوڻيڪ ٻي هڪ راويت ۾ ”هاسي سوڍي“ جو نالو آندل آهي ۽ ڄاڻايل آهي ته هاسو سوڍو عمرڪوٽ جو هو ۽ دودي جو يار هو. پوئين دور جي اڪثر روايتن ۾ هاسي سوڍي کي چنيسر جي پٽ محمد جو يار سڏيو ويو آهي. هڪ روايت موجب هالار ڪوٽ جو حاڪم هو ۽ سندس چاچو ”ٻاهڙ مير“ جو حڪمران هو. هاسي سوڍي جي نالي سان ميرپورخاص کوکرا پار ريلوي لائين تي اسٽيشن آهي.
زمرو:شخصيتون
1710ع
ڊسمبر
زمرو:سال
اخلاق جو مستقبل
حوالا
زمرو:سماج زمرو:عورت
707ع
ڊسمبر
زمرو:707ء زمرو:اٺين صدي زمرو:سال
آدرش
آدرش (Ideal) تصوراتي طور ڪنھن ماڻهوءَ ، عمل يا شيءِ کي مڪمل ۽ اعليٰ سمجهڻ جو خيال.
آدرش پرستي
تصور پرستي، خيال پرستي (Idealism) ڪنھن خيال، تصور، شخصيت وغيره کي فڪري طور پنھنجو آدرش تصور ڪرڻ واري حالت کي آدرش پرستي چئبو آهي.
آدرشي تنقيد
آدرشي تنقيد (Ideal Criticism)، تنقيد جو هي قسم نقاد کي مخصوص ۽ اڻ مٽ اصولن جي پابندي سيکاري ٿو. عام لفظن ۾ تنقيد جي هن طريقي مطابق ڪنھن بہ تخليقي پورهئي جي فڪري سگهہ کي پرکي سگهجي ۽ انهيءَ مان ادبي خوبين جا اهي پھلو ڪڍي سگهجن ٿا، جيڪي انھيءَ فطرت کي فراهم ڪيا آهن. هيءَ تنقيد ادب جي اوچن آدرشن جي نشاندهي ڪري ٿي ۽ اهو ڏسي ٿي تہ ڪھڙو ادب اوچ آدرشي آهي ۽ ڪھڙو ادب نيچ آدرشي آهي. سنڌي ادب ۾ هيءَ تنقيد اڃا ايتري عام نہ ٿي سگهي آهي.
اڏام کٽولو (ڪتاب)
):هيءُ ڪتاب محمد بخش جوهر جو لکيل آهي، جنهن ۾ جاسوسي ڳالهيون آهن. هن ڪرائون سائيز ڪتاب جو ڪچو جلد آهي، جنهن ۾ 22 صفحا آهن ۽ قيمت 8 -آنا- ڄاڻايل آهي. -آر-. ايڇ. احمد ائنڊ برادرس هيءُ ڪتاب، مدينه پرنٽنگ پريس، حيدرآباد مان 1959ع ۾ ڇپائي پڌرو ڪيو.
حوالا
زمرو:ڪتاب
مريدڪي
تفصيلَ
مريدڪي جي مجموعي آبادي 166,652 ماڻهن تي مشتمل آهي ۽ 205 ميٽر سطح سمنڊ کان مَٿانهينءَ تي واقع آهي.
زھره
زھرہ Venus
وينس جنھن جو ھي نالو قديم رومين پنھنجي خوبصورتي جي ديوي وينس تي رکيو. ھي آسماني گرھ زمين جي سڀني کان ويجھي ۾ ويجھي گرھ آھي. سج جي ويجھي ٻئي نمبر تي ھي سيارو آھي. پر اسان جي نظام شمسي جو سڀني کان وڌيڪ گرم گرھ وينس آھي.
ھن جي مٿاڇري جو جائزو وٺڻ تي توھان جو واسطو شديد درجه حرارت ، لاوا جي آتش فشان پھاڙن مان نڪرڻ جي ڪري چيري رکندڙ ھوائي دٻائو سان منھن ڏيڻو پوندو.
ھي گرھ سج کان ٻئي نمبر تي آھي. ھن جو مفاصلو سج کان سوا اٺ ملين ڪلو ميٽر آھي. وينس 224.7 ڏينھن ۾ سج جي چوڌاري چڪر مڪمل ڪندو آھي. ٻين سيارن جي مقابلي ۾ وينس جو مدار گول دائري ۾ آھي جڏھن ته ٻيا سيارا سج جي چوڌاري بيضوي شڪل ۾ چڪر لڳائيندا آھن.
اسانجي نظام شمسي جا سڀ گرھ اينٽي ڪلاڪ وائيز چڪر ھڻندا آھن جڏھن ته وينس انھن جي برعڪس وينس پنھنجي مدار ۾ ڪلاڪ وائيز يعني گھڙي جي ڦيري وانگي ڦرندو آھي. ھن جو ڦرڻ تمام وڌيڪ سست آھي. جيڪو 223 ڏينھن ۾ پورو ڪندو آھي. يعني وينس تي ڏينھن ۽ رات ڏسڻ لاء 223 ڏينھن انتظار ڪرڻو پوندو.
وينس جي مٿاڇري تي جيڪڏھن سج کي اڀرندي ڏسندو ته ھو اوڀر کان لھندؤ ۽ اولھ کان اڀرندو آھي. ڪيڏي نه عجيب ڳالھ آھي.
وينس جو 80 سيڪڙو حصو آتش فشان ميدانن تي مشتمل آھي. ھن گرھ تي ھڪ ھزار جي ويجھو شھابيا پڻ آھن جيڪي 3 کان وٺي 280 ڪلو ميٽرن تائين آھن. ھن جي مٿاڇري تي ٻه وڏا بر اعظم آھن. ايشتر ٽيرا ۽ ڦيروڊائيٽ ٽيرا سندن نالا آھن. ايشتر ٽيرا تي وينس جو سڀني کان وڏو پھاڙي چوٽي ميڪس ويل مائونٽ جيڪو 11 ڪلو ميٽر اونچو آھي.
وينس تي 167 وڏا آتش فشان پھاڙ پڻ آھن. جيڪي لاوا ڪڍندا رھندا آھن.
ھن گرھ جي مٿاڇري جي درجه حرارت 462 سينٽي گريڊ آھي. جيڪڏھن ھن جي سطح تي سيسو رکجي ته ھو ٻاڦ ٿي اڏامي ويندو.
ميڪس ويل سڀني کان وڏي چوٽي تي درجه حرارت ڪجھ گھٽ ھجي ٿو. جبل جي چوٽي تي ٻاڦ ٿي اڏي ويندڙ ٽلوريئم ڌاتو جي برسات پڻ ٿيندي آھي. ھن جو درجه حرارت 380 سينٽي گريڊ تائين آھي.
وينس جي ڪڪرن ۾ زمين جي ڪڪرن وانگي بجلي به چمڪندي آھي. فرق رڳو ايترو آھي جو وينس تي پاڻي نه پر سلفورڪ ايسڊ بارش جي صورت وسندي آھي. جيڪو شديد گرمي جي ڪري وينس جي مٿاڇري کان پنجويھ ڪلو ميٽر مٿي ئي ٻاڦ ٿي اڏامي ويندو آھي.
ڇني
ڇني انگريزي ٻولي (Chhini) سنڌ پاڪستان جي دادو ضلعو جي جوهي تعلقو ۾ هڪ قديم شهر آهي جيڪو جوهي شهر کان اٽڪل 15 ڪلوميٽرن جي مفاصلي تي منڇر ڍنڍ ڀرسان ڪاڇو واري علائقي ۾ واقع آهي. ڇني لفظ “ڇھ نئي” مان ورتل آهي جنهن جو مطلب آهي ڇھ نئيون. هيءُ ڳوٺ ڇهن نئيُن جي ملندڙ وهڪري ڀرسان مٿانهينءَ تي اڏيل آهي. هتي گاج ندي، نئيگ، هليلي. سول، کنڌاني، انگئي نئيون اچي ملن ٿيون ۽ اتان هڪ وهڪري جي صورت ۾ منڇر ڍنڍ ڏانهن وهن ٿيون جنهنڪري اول ڇھ نئي وارو ڳوٺ سڏجڻ ۾ آيو جيڪو اڳتي هلي تبديل ٿيندو ڇني سڏجڻ لڳو ۽ هاڻ ڇِني سڏجي ٿو. تاريخ سنڌ ڪلهوڙا جي جلد پهرئين ۾ درج آهي ته ميان نصير محمد ڪلھوڙو گواليار جيل مان آزاد ٿي اول پنهورن جي علائقي ڇني ۾ آيو ۽ پوءِ گاج ندي جي ڪناري ڳوٺ ڳاڙهي ۾ رهائش اختيار ڪيائين. ڳاڙهيءَ ۾ رهڻ کان پوءِ ميان نصير ڇني ڳوٺ پنهنجي حامي کوسا قبيلي جي حوالي ڪيو. اڄ به ڇني ڀرسان شهداد کوسي جو قبرسان آهي ته ان جي آس پاس بشام کوسي، گولي کوسي جون قبرون ۽ پياري کوسي جي ماڙي جو ماڳ ڇني جي ويجهو آهن. هن ڳوٺ جي آبادي 20 هزار جي لڳ ڀڳ آهي.
حوالا
زمرو:سنڌ جا شهر ۽ ڳوٺ
آڊيٽوريم
آڊيٽوريم يا وڏو هال (Auditorium) ابتدائي يوناني دور ۾ ٿيئٽر جي اڏاوت ٽڪريءَ جي لاهيءَ تي ٿيندي هئي، جتي کليل وايو منڊلڪ آڊيٽوريم بنايو ويندو هو، ان جي ٻئي پاسي اسٽيج ٺاهي ويندي هئي، جنھن جو احاطو تنبن جو جڙيل هوندو هو، جتي اداڪار پنھنجن چھرن تي مصنوعي شڪلين وارا پوش (masks) پائي اسٽيج تي اداڪاري ڪندا هئا. موجوده دَور ۾ آڊيٽوريم سيمينارن، ڪانفرنسن، ادبي شامن ۽ اسٽيج ڊرامن وغيره لاءِ جوڙيا وڃن ٿا.
708ع
ڊسمبر
زمرو:708ء زمرو:اٺين صدي زمرو:سال
اڳي ائين ھياس
سنڌ جي نالي واري اديب فضل احمد بچاڻيءَ جي يادگيرين تي ٻڌل هيءُ ڪتاب، نيو فيلڊس پبليڪيشن، حيدرآباد، ٻن ڀاڱن ۾، 1984ع ۾ ڇپائي پڌرو ڪيو آهي. پهرئين ڀاڱي جي قيمت 20 رپيا ۽ ٻئي ڀاڱي جي قيمت 25 رپيا آهي. ڪتاب جو ٽائيٽل نامياري مصور علي اڪبر ٺاهيو آهي.
حوالا
زمرو:ڪتاب
لبيا
thumb|لبيا جو جھنڊو رياست ليبيا (State of Libya) ( عربي : <font face="traditional arabic, times new roman">ليبيا ) هڪ آفريڪي عرب ملڪ آهي۔
خارجي ڳنڍڻا
زمرو:ملڪ
ال ڪانءُ
ڪانءُ جو ٻچو. جيئن ته ڪانءُ جي -ٻچي- جو وات پنهنجي قد -بت- جي لحاظ کان وڏو ٿيندو آهي ۽ هر وقت پنهنجي آکيري مان ڪنڌ ڪڍيو ”ڪان ڪان“ ڪندو رهندو آهي، تنهنڪري وڏو وات ڦاڙي اجايون رڙيون ڪندڙ کي طنزيه طور ”ال ڪانءُ“ چوندا آهن.
آڊيو ڪتاب
آڊيو ڪتاب (Audio Book)، 1980ع جي ڏهاڪي ۾ متعارف ٿيل نئون اصطلاح ’آڊيو ڪتاب‘، جنهن جو مطلب ڪتابن کي آڊيو ڪيسٽن وسيلي محفوظ ڪري مارڪيٽ ۾ آڻڻ هو. هاڻي CD ،DVD ۽ موبائل ايپليڪيشنن ۾ بہ اھڙا ڪتاب اچن ٿا.
اڏام کٽولي
قديم زماني جي آکاڻين ۾ جادوءَ جي زور تي اُڏامندڙ کٽ، غاليچو وغيره، اُڏندڙ کٽولي. هن قسم جا اڏامندڙ کٽولا يا قالين قديم عربي، فارسي ۽ هندي ادب جي قصن ۽ ڪهاڻين ۾ عام آهن.
حوالا
زمرو:عربي علم الاساطير زمرو:ڪمبل ۽ قالين
ڪائنات جو تصور
ڪائنات ء ان جي تخليق جي باري ۾ انسان جو جيڪو نظريو قائم ٿي ٿو ان کي خلقت ڪائنات يا وري تصور ڪائنات چئبو آهي.
مادي تصور ڪائنات
ڪجه ماڻهن جي خيال ۾ مادي کي هي وجود قرار ڏين ٿا ء سمجهن ٿا ته ڪائنات جي خلقت ۾ نه ڪو مقصد آهي نو وري منصوبو ء نه وري ڪنهن بنائڻ واري جي محتاج آهي
الله جو تصور ڪائنات
ڪجه ماڻهو ڪائنات جي خلقت کي مقصد،منصوبو ء هن جي بنائڻ واري تي يقين رکهن ٿا ء سمجهن ٿا ته دنيا کي وجود ڏيڻ وارو بي نياز خدا آهي اهڙي نظري جي ماڻهن کي الله جو تصور ڪائنات چيبو آهي.
زمرو:اسلام
انساني جسم
انساني جسم کي ٽن حصن ۾ ورهائجي ٿو:
ڌڙ واري حصي مان پيٽ ۾ ڪيترائي سرشتا آهن، جيڪي زندھ رهڻ لاءِ انسان جي مدد ڪن ٿا. انھن سرشتن ۾ کاڌي، هوا ۽ رت جا مکيہ سرشتا آهن.
ڊگهيون هڏيون: اُهي ٽنگن، ٻانهن ۽ سيني ۾ ٿين ٿيون، انھن ۾ سوراخن جھڙيون خالي جايون ٿين ٿيون، جن ۾ هڪ نرم مادو ڀريل ٿئي ٿو، جنھن کي هڏين جو گُودو چئجي ٿو.
تراکڙيون هڏيون: اُهي تراکڙي شڪل ۾ کوپڙيءَ ۽ ڪلهن ۾ هونديون آهن. انھن ۾ خالي جايون نہ هونديون آهن.
ننڍيون هڏيون: اهي ڪرائيءَ ۽ مُرين ۾ هونديون آهن. مڙيل هڏيون: ڪرنگهي ۾ وٽ واريون هڏيون. اهو هڏائون پڃرو گوشت سان ڍڪيل هجي ٿو جنھن ۾ مشڪون، ريشا وغيره ٿين ٿا رت جون سنهيون ٿلهيون ناليون، دماغي تنتون وغيره ان مان گذرن ٿيون. ان مٿان چمڙي ٿئي ٿي، جيڪا بدن کي ڍڪي ٿي.
گواليار
گواليار انگريزي (Gwalior) هندستان جي مڌيا پرديش رياست جو اهم ۽ وڏو شهر آهي. مغل دور ۾ به هن شهر کي اهميت حاصل هئي. هيءَ شهر دهليءَ کان 319 ڪلوميٽر پري ڏکڻ طرف آهي. هن وقت گواليار کي ضلعي ۽ ڊويزن جي حثيت حاصل آهي.
حوالا
زمرو:هندوستان جا شهر
شادي
thumb|شادي شادي فارسي ٻولي جو لفظ آهي. شادي جو مفهوم مختلف ثقافتن ۾ مختلف آهي، ڪنھن بہ ثقافت ۾ اها رسم يا قانوني معاهدو جنهن جي ذريعي معاشرو، قانون ۽ مذهب مرد (مڙس) ۽ عورت (زال) جي وچ ۾ ويجهي جنسي ۽ ازدواجي تعلق کي قبول ڪندو آهي. هن عمل جي ذريعي معاشري ۾ هڪ نئين گهراڻي جو واڌارو ٿيندو آهي ۽ انجي نتيجي ۾ پيدا ٿيندڙ ٻارن کي سڃاڻپ ۽ قانوني تحفظ ملي ويندو آهي.برنارڊشا لکيو هو ته "دنيا ۾ جيتريون اجايون ڳالهيون شاديءَ جي باري ۾ لکيون ويون آهن ٻيو ڪنهن به موضوع تي ناهن لکيون ويون" .ٻار نه هجن ته شاديءَ جو گل ڪومائجي ويندو آهي ۽ ٻارن سان اهو گل ٽڙي پوندو آهي. ان کان اڳ شادي هڪ واپاري معاهدي وانگر هئي جنهن جو مقصد جسماني ضرورتن جي پورائي هو. هاڻي شادي پنهنجو فطري مقصد پورو ڪندي آهي.
شادي ۽ ھم معنيَ لفظن جو مطلب
”وهانءُ“ لفظ اصل ۾ آهي سنسڪرت لفظ ”وواهه“ جنهن ۾ ”وِ“ معنيٰ وشيش ريت يا چڱيءَ طرح ۽ ”وهه“ معنيٰ ملائڻ يا وٺي وڃڻ. وهانءُ اهو آهي جنهن ۾ گهوٽ پنهنجيءَ ڪنوار کي چڱيءَ ريت يعني ساٺن سوڻن سان وٺي وڃي ٿو. انهن ساٺن سوڻن ۾ جيڪا مکيه ڳالهه آهي، سا ”پرڻو“ لفظ مان ظاهر آهي. ”پرڻو“ لفظ جي بنيادي معنيٰ آهي ”ڦيراڏيڻ“. سنسڪرت ۾ ”پَر“ معنيٰ چوڌاري، ۽ ”نيه“ معنيٰ ”نيڻ يا وٺي وڃڻ“. وهانءُ مهل گهوٽ ۽ ڪنوار هڪ ٻئي سان پلئه ٻڌي، پوءِ هڪٻئي جو هٿ جهلي (هٿيالو ٻڌي)، يگيه جي اَگنيءَ جي چوڌاري ست ڦيرا ڏيندا هئا. جيستائين گهوٽ ۽ ڪنوار ڦيرا نٿا ڏين تيستائين وهانءُ جائز نٿو ليکجي. جنهن وقت گهوٽ ۽ ڪنوار پلئه ٻڌي، ۽ ”پاني گرهن“ ڪري يعني هٿ جهلي (هٿيالو ٻڌي) ست ڦيرا ڏنا، تنهن وقت ئي چئبو ته وهانءُ ٿي چڪو. اِنهيءَ ”سپت ٻڌيءَ“ يعني ستن ڦيرن جي نهايت مکيه رسم هئڻ سبب ”پرڻو“ معنيٰ ٿي ”وهانءُ“ وهانءَ مهل گهوٽ ۽ ڪنوار جا مٿا ميڙيندا آهن. انهيءَ کي ”لائون“ چئبو آهي، جو اصل ۾ آهي سنسڪرت لفظ ”نمن“ يعني نماڻن (مٿا نماڻن). انهيءَ سبب ”لائون لهڻ“ معنيٰ ”پرڻجڻ“. جڏهن چئون ته فلاڻن جون هڪٻئي سان لائون آهن، تڏهن ان جي معنيٰ ته پاڻ ۾ ججهي پريت اٿن (گهوٽ ۽ ڪنوار جهڙي). اهڙيءَ ريت لفظن جي بنيادن ۾ ڪيترائي آڳاٽا احوال سمايل آهن، جنهنڪري ٻولين جو اونهو اڀياس نهايت ڪارائتو آهي.
نابالغ ٻارن جي شادي جو رواج
رگ ويد ۾ اهڙي ڪا تُڪ آهي ئي ڪانه، جنهن مان سمجهجي ته انهيءَ زماني ۾ ننڍپڻ ۾ شاديءَ ڪرڻ جو رواج هو. جيڪي حقيقتون ڄاڻايل آهن، تن مان پاڻ ائين سمجهڻ ۾ اچي ٿو ته ڇوڪريون جڏهن بالغ ٿينديون هيون، تڏهن پرڻبيون هيون. منڊل ڏهين جي سُوڪت 85 ۾ چيل آهي ته ”ٻيءَ ڪنهن ڪنواريءَ ڏي نه وڃ، جا اڃا پنهنجي پيءُ جي گهر ۾ ويٺي آهي، ۽ پرڻجڻ جون سڀ علامتون منجهس آهن“. جيڪڏهن ڪا ڇوڪري ڪنهن مرض ۾ مبتلا هوندي هئي، جنهنڪري پرڻجڻ کان خارج هوندي هئي، يا سڄي عمر ڪنوارو رهڻ چاهيندي هئي، ته پيڪي گهر گذاريندي پَريا پئجي ويندا هئس. ٻال وواهه جو رواج سُوترن واري زماني ۾، يعني ويدن کانپوءِ جي زماني ۾ عام ٿيڻ لڳو، ۽ ننڍپڻ جي وهانءَ مان جيڪي اُگرا نتيجا نڪرن ٿا، سي پوءِ ظاهر ٿيڻ لڳا
شادي جي رسم جو زوال
اسان جي انفراديت پسند زماني ۾ شاديءَ جو هڪ بلڪل ٻيو نظريو پيدا ٿيو آهي جنهن کي ”آزاد محبت“ جو وڻندڙ نالو ڏنو ٿو وڃي. ان نظريي مطابق جيڪڏهن واعدا ٽوڙڻ لاءِ ئي ڪرڻا آهن ته پوءِ واعدا ڪجن ئي ڇو. جيڪڏهن شاديءَ جو انجام طلاق آهي ته پوءِ اسان رڳو رسمي شادي ڇو ڪيون. جيڪڏهن شادي محبت جي ڪري آهي ته پوءِ محبت جو موت طلاق لاءِ جائز سبب آهي، عاشق ۽ محبوب کي ذاتي ديانت ۽ اعتماد جي بنياد تي هڪ ٿيڻ گهرجي. پر جڏهن محبت ختم ٿي وڃي ته پوءِ کين زندگي ۽ جوانيءَ خاطر نئون محبوب ڳولهڻ گهرجي.
حوالا
زمرو:جنسيت زمرو:خاندان زمرو:سماجي ادارا
آتش پرستي
thumbnail تاريخ جي شروعات کان به اڳي باهه جي اهميت ۽ قدر سبب ان جي پوڄا ڪئي ويندي هئي. باهه کي هڪ مقدس طاقت سمجهي ان کي هڪ ديوتا جهڙي اهميت ڏئي، پرستش ڪئي ويندي هئي. هندن جي قديم ويدن ۾ اگني ديوتا بابت بيان ملي ٿو. اگني ديوتا انسان ۽ ديوتائن وچ ۾ هڪ مقدس قاصد جي حيثيت رکندو هو. ديوتائن کي خوش رکڻ جي لاءِ، باهه جي قربانيءَ جو عملي تصور وجود ۾ اچي چڪو هو. ان ڪري گهرن ۽ مندرن ۾ سدائين باهه کي روشن رکيو ويندو هو. اگني ديوتا ڏانهن منسوب ٿيل ڪيترن ئي ڀارتي مندرن ۾ باهه کي قائم رکيو ويندو آهي.
ان کان سواءِ زرتشت مذهب وارا پنهنجي آڳياري ۾ سدائين باهه کي ٻريل رکندا آهن. هابيل جي قربانيءَ جو واري واقعي ۾ پڻ باهه جو ذڪر ملي ٿو. قديم يوناني هڪ جاءِ کان ٻي جاءِ ڏانهن يا هڪ ملڪ کان ٻئي ملڪ ڏانهن ويندا هئا، ته پاڻ سان باهه به ضرور کڻندا هئا. اولمپڪ راندين ۾، اولمپڪ مشعل کي روشن رکڻ جي پويان به، اصل ۾ باهه جي تقدس کي برقرار رکڻ جي معنيٰ سمايل آهي. ايران ۾ زرتشتين، باهه جي پوڄا کي باقاعدي مذهب جي شڪل ڏئي ڇڏي هئي. هنن وڏيو آڳياري تيار ڪييون، جن ۾ باهه کي سدائين روشن رکيو ويندو هو. هاڻي وري ايران ۾ پراڻيون آڳياريون آباد ٿي رهيو آهن. پارسي مذهب ايران ۾ ٻيهر ڪر موڙي رهيو آهي. دنيا ۾ جتي به پارسي آباد آهن، اهي باهه جي پوڄا ڪندا آهن. پارسي مذهب ۾ باهه کي مذهب جو روح ۽ مقدس ترين قوت سمجهيو وڃي ٿو. قديم اسرائيلي پڻ باهه جي پوڄا ڪندا هئا، پر حضرت ابراهيم عليه السلام پنهنجي پيغمبريءَ واري دور ۾ يهودين کي باهه جي پوڄا کان جهليو ۽ رڳو ”يهودا“ يعني خدا جي عبادت جي تعليم ۽ ترغيب ڏني. قديم يوناني فيلسوفن ارسطو ۽ افلاطون هن دنيا جي هر شيءِ کي چئن عنصرن جي پيداوار قرار ڏنو آهي. انهن ۾ پاڻي، مٽي، هوا ۽ باهه اچي ٿا وڃن پر ڪيترا فيلسوف باهه کي تخليق جي سڀ کان وڏي قوت ٿا سمجهن. هن وقت انساني ذهن، مذهبي خيالن ۽ رسمن کان باغي ٿي رهيو آهي. ماديت پنهنجي عروج تي آهي. تڏهن به ايران ۽ ٻين ملڪن ۾ زرتشتي پنهنجي مندرن ۾ باهه جا آڙاهه قائم ڪري ان کي سدائين ٻريل رکندا آهن ۽ ان جي باقاعدي پوڄا ڪندا رهندا آهن. سنڌ ۾ ٻهراڙين ۾ چلهه ۾ ٽاندو وسامڻ نه ڏيندا آهن، رات جو ٽانڊو پوري ڇڏبو آهي ۽ صبح جو ڪک ڪهڄر وجهي ٽانڊي کي هوا هڻي يا ڦوڪ ڏئي باهه ٻاربي آهي. اهو به لاشعوري طور باهه جي تصور جي باقيات آهي.
آتش پرست
باهه جي پوڄا ڪندڙ ماڻهو. قديم دور ۾، خاص طرح وچ مشرق ۾ باهه (آتش) جي پوڄا ڪئي ويندي هئي. قديم ايرانين باهه کي طاقت جو مظهر تصور ڪندي، ان جي پوڄا ڪرڻ شروع ڪئي. زرتشت جي مذهب جو بنياد به باهه جي پوڄا تي ٻڌل هو. ايران جو ”برامڪه“ يا ”برمڪي“ گهراڻو باهه جو پوڄاري هو. ڪي آريا قبيلا به جوت جا پوڄاري هئا، هندستان ۾ باهه جي ديوتا جو نالو ”اگني“ آهي. اڄ به آتش پرستن جي ٽڪاڻن ۾ جوت هميشه ٻرندي رهندي آهي. اسلام جي آمد کان پوءِ ايران مان لڏپلاڻ دوران ڪئين آتش پرست سنڌ ۾ سڪونت پذير ٿيا ۽ پنهنجا عبادت گهر قائم ڪيائون.
پارسي نسل جي انهن آتش پرستن کي سنڌ ۾ ”پارسي“ ۽ ڪي ماڻهو ”گبر“ به سڏيندا آهن. سنڌ ۾ اُهي گهڻو ڪري ڪراچي شهر ۾ رهندڙ آهن.
حوالا
زمرو:تواريخ زمرو:مذهب زمرو:فلاسافي زمرو:تاريخ
مخدوم بلاول
thumb|مخدوم بلال جي مزار
مخدوم بلاول (انگريزي: Makhdoom Bilawal) (پيدائش: 856ھ بمطابق 1451ع – وفات: 929ھ بمطابق 1522ع) المعروف شهيد مخدوم بلاول سنڌ پاڪستان جو عظيم محب وطن صوفي بزرگ، فقيه ۽ جيد عالم هو.
زندگي جو احوال
حضرت مخدوم بلاول شهيد 856ھ بمطابق 1451ع ۾ حسن سمو جي گهر ۾ هاڻوڪي ڄامشورو ضلعو جي ڳوٺ ٽلٽيءَ ۾ پيدا ٿيو. سندس تعلق سنڌ جي سمه حڪمران گهراڻي سان هو. سندس وڏا اصل ۾ لسٻيلو جا رهاڪو هئا ۽ سومرن جي سنڌ تي حڪومت واري دور ۾ اتي حاڪم طور مقرر هئا. مخدوم بلاول جو ننڍپڻ ۾ ديني ۽ اسلامي تعليم ڏانهن گهڻو لاڙو رهيو. شروعاتي تعليم سيد شهاب الدين شاهه بخاري پاران قائم مدرسي ۾ سيد نور حسين شاهه بخاري وٽان حاصل ڪيائين. مخدوم صاحب ناظره قرآن ۽ فقهه جي ڪتابن سان گڏوگڏ عربي ۽ فارسي علم پرايائين. ديني تعليم پرائي پنهنجي وقت جو وڏو شرعي علم جو ماهر ۽ فقيه بڻيو. سدائين عبادت زهد ۽ تقوى گذاريائين. سندس ناماچار سڄي هندستان ۾ ڦهلي. ان وقت دهليءَ جو مشهور مصنف ۽ شاعر مخدوم جمالي حج تي ويندي هتان گذريو هو سو لکي ٿو ته سنڌ ۾ ٽي روحاني رهبر ۽ عالم آهن، پهريون لال شهباز قلندر، ٻيو مخدوم بلاول ۽ ٽيون مخدوم نوح. بعد ۾ مخدوم بلاولٽلٽي مان لڏي هاڻوڪي دادو ضلعو ۾ ڳوٺ باغبان ۾ رهائيش اختيار ڪئي. باغبان هاڻوڪي ڳوٺ مخدوم بلاول جو پراڻو نالو آهي. هت وڏي مسجد تعمير ڪرائي، مدرسو قائم ڪري درس تدريس شروع ڪيائين. مدرسي ڀرسان آڏاڻو قائم ڪيائين جيڪو پاڻ ۽ سندس شاگرد هلائيندا ۽ ڪپڙو ٺاهيندا هئا. آڏاڻي جي اپت تي سندس، مدرسي ۽ شاگردن جو گذران ٿيندو هو. سندس ڪيئي شاگرد ۽ پوئلڳ هئا. مخدوم صاحب جي فارسي ۾ صوفياڻي ڪلام جو به ذڪر ملي ٿو. جنت السنڌ م مولائي شيدائي لکي ٿو تہ:مخدوم بلال رحه ٽلٽيءَ جو ويٺل هڪ وڏو عارف ڪامل ٿي گذريو آهي. ظاهري علمن جو وڏو علام ۽ علامه هو. ’تاريخ معصومي‘ وارو بزرگ لکي ٿو ته، هڪ دفعي مخدوم ٻيڙي ۾ سوار ٿي سيوهڻ وڃي رهيو هو، مير بحر خوب گاريون ڏيئي رهيو هو ۽ ڪنهن جو چيو نه ٿي ورتائين. مخدوم صاحب ڇا ڪيو جو پنهنجي ٽوپي کڻي سندس مٿي تي رکيائين ته مهاڻو جهٽ گارين گندن کان خاموش ٿي ويو ۽ اُتي جو اُتي قرآن ۽ حديث جو واعظ شروع ڪري ڏنائين. ’مقالات الشعرا‘ ۾ لکيل آهي ته، مخدوم بلال علم حديث جو وڏو عالم ۽ تفسير جو وڏو ماهر هو ۽ پنهنجي زماني ۾ وڏي کان وڏو عالم ليکجڻ ۾ آيو ٿي. ڪڏهن ڪڏهن شعر به موزون فرمائيندو هو. جيئن فرمايو اٿس : "در راه خدا از سر قدم بايد ساخت، سرمايه اختيار خود مي بايد ساخت. کفر است بخود نماني بردن بجهان، از خويش برون شده سويش مي بايد ساخت."
- مخدوم بلاول
مخدوم صاحب ٽلٽي واري ٻين جنگ ۾ شاھ بيگ ارغون جي خلاف سمن جي مدد ڪئي ھئي. جنت السنڌ مطابق: جنگ ختم ٿيڻ کان پوءِ شاه بيگ، مخدوم بلال تي ڏنڊ رکيو جو هن ڀري ڏيڻ کان انڪار ڪيو. ارغونن پوءِ دغا ڪري هن درويش تي ڪفر ۽ الحاد جي تهمت رکائي ۽ پنهنجي هٿ ٺوڪين ملن کان فتويٰ وٺي، هنن سنڌ جي هن بي مثل محب وطن کي گهاڻي ۾ پيڙائي شهيد ڪري ڇڏيو. مخدوم صاحب جو عاليشان قبو، باغبان، دادو تعلقي ۾ موجود آهي ۽ مٿس سڀ ڪنهن ماه جي پهرئين جمعي جي رات ميلو لڳندو آهي.
مزار
thumb|مخدوم بلاول جي مسجد thumb|کاٻو|200px|مخدوم بلاول جي تربت مخدوم بلاول شهيد جي مزار دادو ضلعي جي ڳوٺ مخدوم بلاول ۾ آهي جيڪو دادو کان اٽڪل 10 ڪلوميٽرن جي مفاصلي تي اتر طرف انڊس هاءِ وي سان واقع آهي. سندس مزار تي هرمهيني ماھ پيرو جمعو لڳندو آهي. مخدوم بلال جي مزار دادو تعلقي ۾ ”باغبان“ ۾ آهي، جنهن تي ڪنڊي ڳوٺ جي محمد بخش ولد الھ بخش پنهور 1990ع ۾ عاليشان مقبرو تعمير ڪرايو آهي. سال 1995ع ۾ پنهور صاحب شيشي جو ڪم به مڪمل ڪرايو. ان کان اڳ سال 1928ع ۾ لاڙڪاڻي جي محبوب خان ولد الھ بخش خان وڳڻ هتي هڪ خوبصورت مسجد ٺهرائي، جا اڃا سلامت بيٺي آهي. مخدوم صاحب جي عقيدتمند مخدوم دانيال 912ھ ۾ وفات ڪئي، جنهن جو مقبرو اتر ۾ (مخدوم بلال جي) ڪجهه وکن تي موجود آهي. هيءَ اڏاوت به تازي دور ۾ ٿي آهي.
حوالا
زمرو:1451 جي پيدائش زمرو:1522ع جي وفات زمرو:سما جاتيون زمرو:سنڌي سورما زمرو:سنڌي شاعر زمرو:سنڌي ماڻھو
709ع
ڊسمبر
زمرو:709ء زمرو:اٺين صدي زمرو:سال
1711ع
ڊسمبر
زمرو:سال
چونينگ اسڪالرشپ
چونينگ اسڪالرشپ (Chevening Scholarship) هڪ بين الاقوامي اسڪالرشپ آهي، جيڪي برطانوي پرڏيهي ۽ ڪامن ويلٿ آفيس پاران فنڊ ڪئي وئي آهي، جيڪا گڏيل بادشاهت جي يونيورسٽين ۾ اڳواڻي جي گُڻ رکندڙ پرڏيهي شاگردن کي تعليم حاصل ڪرڻ ڏيندي آهي.
ٻاهريان ڳنڍڻا
زمرو:سرڪاري وظيفا
اڏامندڙ ڀوت (ڪتاب)
هيءُ ڪتاب محمد بخش جوهر جو لکيل آهي. هن ڊيمي سائيز ڪتاب جو جلد ڪچو آهي، جنهن ۾ 70 صفحا آهن. ڇاپو پهريون، محمد يوسف ائنڊ برادرس حيدرآباد مان شايع ڪيو.
پاناما
thumb|پاناما جو جھنڊو پاناما وچ آمريڪا ۾ هڪ ننڍو ملڪ آهي۔ پاناما ڪنال اتان گزرندو آهي۔ پاناما ڪولمبيا هڪ اڳوڻو صوبو آهي۔
آرٽ نوئوو
آرٽ نوئوو (Art Nouveau) فطري گهاڙيٽن جي مرصع/سينگاريل ۽ پيچدار اسلوب تي ٻڌل تحريڪ جو نالو، هيءَ تحريڪ تجارتي طور سجاوٽي فن سان لاڳو هئي، پر پوءِ جلد ان جو دائرو چترڪاري ۽ ڇپائيءَ تائين پکڙجي ويو. ڪلمٽ (Klimt)، ڪرين (Crane) ۽ بيئرڊسلي (Beardsiley) هن تحريڪ جا مشھور فنڪار ۽ باني چيا وڃن ٿا.
پنجاب قانون ساز اسيمبلي
پنجاب قانون ساز اسيمبلي يا پنجاب وڌان سڀا (ਪੰਜਾਬ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ) پنجاب، ڀارت جي ھڪ قانون ساز اسمبلی آھي۔ ھن وقت ھن اسيمبلي ۾ 117 سيٽون آھن. ھر اسيمبلي پنجن سالن جي مدي جي لاءِ چونڊي ويندي آھي. 6 مارچ 1961ع تي ھن اسيمبلي جو پھريون اجلاس ٿيو. پنجاب اسيمبلي جو اجلاس چندي ڳڙھ ۾ موجود وڌان ڀَوَن ۾ ٿيندو آھي.
آتش سنڌي
ناليواري مزاحمتي شاعر آتش سنڌيءَ جو اصل نالو معشوق علي ولد ولي محمد شيخ آهي. سندس جنم 17 جولاءِ 1953ء تي قنبر ۾ ٿيو. غريب خاندان جو فرد هئڻ سبب پرائمري تائين تعليم حاصل ڪري سگهيو. آتش سنڌي لکڻ جي شروعات 1967ء ۾ ناليواري عوامي شاعر استاد پيرل قنبر جي رهنمائيءَ ۾ ڪئي. هن 1978ء ۾ لطيف ادبي سنگت قنبر جو بنياد رکيو ۽ ان جو پهريون سيڪريٽري بڻيو. 1978ء ۾ جيئي سنڌ تحريڪ قنبر جو آرگنائيزر مقرر ٿيو ۽ ڪافي وقت تائين ان جون ذميواريون سنڀاليندو رهيو. 2003ء کان هڪ ڀيرو ٻيهر ان تنظيم جو آرگنائيزر ٿيو.
1982ء ۾ سنڌي ادبي سنگت جو ميمبر ، 1999ء ۾ سنگت شاخ قنبر جو سيڪريٽري، 2000ء ۾ ڪائونسلر ۽ 2000ء کان ڊاڪٽر محبت اڪيڊميءَ قنبر جو ميمبر رهيو آهي. سندس شاعريءَ جو وڏو حصو مزاحمتي آهي. آتش سنڌيءَ جي شاعري ناميارن فنڪارن سرمد سنڌي، سڄڻ سنڌي، عاشق نظاماڻي، حنيف لاشاري، ٻيجل سنڌي وغيره ڳائي خوب داد حاصل ڪيو آهي. سندس ڪيترائي ڪلام ريڊيو پاڪستان تان پڻ نشر ٿيندا رهن ٿا. کيس ادبي مڃتا طور ڪيترائي ننڍا وڏا اوارڊ، سرٽيفڪيٽ ملي چڪا آهن. آتش سنڌيءَ جو هڪ شعري مجموعو ’تتل سج جا پانڌي‘ ڪنول پبليڪيشن قنبر طرفان ڇپايل آهي. هيءُ هن وقت ڪراچيءَ ۾ رهائش پذير آهي ۽ اسٽيل ملز ۾ ملازمت ڪري رهيو آهي.
1712ع
ڊسمبر
زمرو:سال زمرو:گريگورين ڪئلينڊر ۾ ليپ سال
آتشِ عشق (ڪتاب)
مير علي نواز ناز جي شاعريءَ جي مجموعي جو نالو. هيءُ ڪتاب 72 صفحن تي مشتمل ڊيمي سائيز ۾ آهي. هن ڪتاب ۾ مير علي نواز ناز جا غزل موجود آهن. اُن جو پهريون ڇاپو، مولابخش ”همدم“، 1933ء ۾، ڪراچيءَ مان ڇپائي پڌرو ڪيو.
آرٽيڪل
آرٽيڪل (Article) هڪ آزاد ۽ مڪمل تحرير يا ليک، جيڪو ڪنھن خاص موضوع تي لکيل هجي. آرٽيڪل گهڻو ڪري اخبارن ۽ رسالن لاءِ لکيا ويندا آهن. قانوني مضمون جو قلم يا فقرو.
ذوالفقار علي ڀٽو
ذوالفقار علي ڀٽو (Zulfiqar Ali Bhutto؛ پ. 5 جنوري 1928 – و. 4 اپريل 1979)، پاڪستاني بريسٽر ۽ سياستدان ھو، جيڪو 1971ع کان 1973ع تائين پاڪستان جو چوٿون صدر رھيو ۽ 1973ع کان 1977ع تائين پاڪستان جو نائون وزير اعظم رھيو. ھن جي حڪومت 1973ع جو آئين ڏنو، جيڪو اڄ بہ پاڪستان ۾ لاڳو آھي. ھي پاڪستان پيپلز پارٽي جو باني ھو ۽ سندس وفات تائين ان جو چيئرمين پڻ رھيو. ھن جي ڌي بينظير ڀٽو ھن کان پوءِ پاڪستان پيپلز پارٽي جي چيئرمين ۽ پاڪستان جي 11ھين ۽ 13ھين وزيراعظم پڻ رھي چڪي. ھن جو ڏوھٽو بلاول ڀٽو زرداري ھن وقت پاڪستان جو وزير خارجہ آھي.
ڀٽو ھڪ متضاد ۽ سحر انگيز شخصيت ھو، ھن کي سيڪيولر ۽ قوم پرست خيالن سبب ساراھيو ويو ۽ سياسي مخالفن خلاف ڪارواين ۽ انساني حقن جي ڀڃڪڙين سبب تنقيد جو نشانو بڻايو ويو. ھن کي پاڪستان جي عظيم اڳواڻن ۾ شمار ڪيو وڃي ٿو. ھن جي تنظيم پاڪستان پيپلز پارٽي کي پاڪستان جي وڏي جماعت طور ڏٺو وڃي ٿو، سندس ڌي بينظير ڀٽو ٻہ دفعا پاڪستان جي وزير اعظم رھي ۽ ھن جو نياڻو ۽ بينظر ڀٽو جو مڙس آصف علي زرداري پاڪستان جو صدر پڻ رھي چڪو آھي.
شروعاتي جيون
ذوالفقار علي ڀٽو سنڌي راجپوت خاندان منجهان تعلق رکي ٿو، هو سر شاهنواز ڀٽو ۽ خورشيد بيگم (لکي ٻائي) کي لاڙڪاڻو ڀريان پيدا ٿيو. ذوالفقار سندن پهريون ٻار هيو، سندن پهريون هڪ، سڪندر علي، نمونيا سبب ست سال جي عمر ۾ 1914ع ۾ فوت ٿي ويو ۽ ٻيو امداد علي، جگر جي بيمار (cirrhosis) سبب 39 سال جي عمر سان 1953 ۾ فوت ٿي ويو.
ڀٽي ۾ عوامي ليڊر واريون خوبيون
ڀٽو صاحب هڪ عوامي شخص ۽ عوامي ليدر هو ( اهيا ڀٽي خاندان جي وڏي خوبي آهي جو هن خاندان جا ماڻهون هميشه عوام سان رهندا آهن پوء ڇو نه موت اچي ورائي محترمه جي شهادت به عوام جي وچ ۾ ٿي.)ڀٽو صاحب عوام سان هميشه عوامي ٻولي ۽ عوامي انداز سان ڳالهائيندو هو. ۽ انهن ۾ رلي ملي ويندو هو ۽ هر ماڻهون کي ائين محسوس ٿيندو هو ته اسان جو ڪو پنهنجو گهر جو ڀاتي آهي.،ا هيو شايد ڀٽي صاحب جو ڀاڳ چئبو جو مرد عورتون ننڍا وڏا پوڙها ۽ ٻار کيس ساڳي محبت سان ياد ڪندا آهن، توهان ڏٺو هوندو ته سنڌ ۾ جيڪو ٻار اهيو به نه ٿو ڄاڻي ته سياست ڇا آهي حڪومت ڇا آهي پارٽي ڇا ٿيندي آهي، پر اهو ٻار به پيو چوندو آهي جيئي ڀٽو۔ منهنجو والد صاحب....... غلام مصطفه وگهيو...... ٻڌائيندو هو ته هڪ دفعه دادو شهر م ٻوڏ آئي ۽ انهن ڏينهن ۾ ڀٽو صاهب دادو ۾ ٻوڏ جي ستايلن سان ملڻ ۽ انهن جي مدد لاء آيو ۽ اسان ڏٺو ته مٿان مينهن پيو وسي ۽ هيٺان ٻوڏ جو پاڻي هو پر ڀٽو صاحب ٻين ماڻهن سان گڏ انهي ٻوڏ جي پاڻي اندر بيٺو رهيو هو ۽ ماڻهن جا ڏک سور ٻڏي رهيو هو. ۽ اهي ئي شايد هڪ عوامي ليڊر جو خاصيتون هونديو آهن شايد ڀٽو صاحب جي عوام ۾ مقبوليت جو مک سبب به اهيو هو
ڀٽو جا جلوس جلسه ۽ عوام جو سمنڊ
شايد ڀٽو صاحب اهو پهريون ليڊر هو جنهن جا ايڏا وڏا جلوس جلسه ٿيندا هئا ۽ ڀٽي صاحب جي جلسي ۾ عوام جو سمنڊ نظر ايندو هو توهان کي يقين نه اچي ته توهان پاڻ ڀٽو صاحب جي جلسن جون وڊيو ڏسي سگهو ٿا. ڀٽو صاحب اهو واحد ليڊر هو جنهن سياست کي بند ڪمرن مان ٻاهر ڪڍي کليل روڊ رستن تي آندو ۽ عوام کي ڳالهائن جو حق ڏنو ۽ شعور ڏنو.
ڀٽي صاحب جو مختصر شخصي تعارفSuperscript text نالو.......................... ذوالفقار علي ڀٽو والد جو نالو........................ سر شاهنواز خان ڀٽو والده جو نالو...................... خورشيده بيگم ڄمڻ جي تاريخ................... 5 جنوري 1928ع ڄمڻ جو هنڌ ................................... لاڙڪاڻو سنڌ
پهرين شادي.............. ڀٽو صاحب جي پهرين شادي پنهنجي خاندان مان امير شيرين بيگم سان 1940ع ۾ ٿي. ان وقت ڀٽو صاحب جي عمر 12سال هئي، مگر سندس اها گهرواري گهڻو وقت زنده نه رهي ۽ ان مان ڀٽو صاحب کي ڪو به اولاد ڪو نه ٿيو ٻئين شادي..... ٻئين شادي 18سيپٽمبر 1951ع ۾ ايران جي هڪ واپاري مرزا محمد اصفهاني جي نياڻي نصرت اصفهاني سان ڪئي جيڪا پوء نصرت ڀٽو بڻجي وئي. . اولاد بينظير ڀٽو.......... 1953ع .....................2007ع غلام مرتضه ڀٽو...... 1956ع ...................1995ع صنم ڀٽو...........1957ع شاهنواز ڀٽو.....1958ع........................1985ع مادري زبان..... سنڌي ڄاڻيندڙ زبانون.... سنڌي، اردو پنجابي، انگريزي ڀائرن جا نالا ــــــــــــــ امداد علي خاب ڀٽو. ۽ سڪندر علي خان ڀٽو
تعليم
ڪيٿڊرل اسڪول بمبئي..... 1937ع..کان 1947ع يونيورسٽي آف سدرن ڪيليفورنيا امريڪاداخلا.1947ع يونيورسٽي آف ڪيليفورنيا (يو ايس سي )جي برڪلي ڪيمپس ۾ تبادلو 1949ع پوليٽيڪل سائنس ( آنرز) ۾ گريجوئيشن 1950ع ڪرائسٽ چرچ ڪاليج (آڪسفورڊ) برطانيه ۾ داخلا1950ع آڪسفورڊ يونيورسٽي برطانيه مان(آنرز گريجوئيشن )1952ع اهم سرگرميون۔ ايشاء جي پهرين طالب علم جي حيثيت سان برڪلي اسٽوڊنٽ ڪائونسل ۾ شموليت 1954ع ۾ اقوام متحده جي ڇهين ڪانفرنس ۾ خطاب. 25 آڪٽونبر1957ع اقوام متحده ۾ پاڪستان جي وفد جي اڳواڻي ۽ سمنڊ جي قانون ۽ ان جي آزادي جي عنوان تي ليڪچر ( شاگردي دوران 1958ع ) اقوام متحده جي سلامتي ڪائونسل جي اجلاس ۾ هڪ يادگار تقرير ( جنهن ۾ ڀٽي صاحب ڪاوڙ ۾ اجلاس دوران ڪاغذ ڦاڙي ۽ اهيو چئي اٿيو هو ته اسان هزار سال جنگ لڙنداسين........................ ڀٽي صاحب جو جناح صاحب ڏانهن خط
جڏهن جناح صاحب پاڪستان جي آزادي لاء ڪوششون ڪري رهيو هو ته ان وقت ڀٽو صاحب اڃان پڙهي رهيو هو ۽ ان پڙهائي دوران هن محترم جناح صاحب کي هڪ خط لکيو، جنهن ۾ هن اهيو لکيو ته ــــــــــ جيئن ته مان هيئر اڃان اسڪولنگ ڪري رهيو آهيان ۽ پاڪستان ٺاهڻ ۾ مان ڪابه مدد ڪري نه ٿو سگهان پر ايندڙ وقت ۾ مان پنهنجي ملڪ لاء جان به قربان ڪندس. ۽ واقعي ڀٽي صاحب پنهنجي ملڪ لاء پنهنجي جان به قربان ڪري ڇڏي. نوڪري ــــــــــــــ سنڌ مسلم ڪاليج ۾ بحيثيت ليڪچرار1954ع وڪالت ـــــــــ ڀٽي صاحب ڪراچي ۾ ڪجهه عرصو رام چنداڻي نالي شخص سان وڪالت پڻ ڪئي. سياست جي شروعات ــــــــــــــــــ ڀٽي صاحب سياست جي باقائده شروعات جناب اسڪندر مرزا جي دور ۾ ڪئي هئي.۽ اسڪندر مرزا ڀٽي صاحب جي والد جناب سر شاهنواز ڀٽي جو مهمان بڻجندو هو.
پيپلز پارٽي جو ٺهڻ
ڀٽي صاهب وزارت خارجه تان استيفعه ڏئي ۽ لاهور ۾ پارٽي ٺاهڻ لاء ڪنوينشن گهرايو مگر ان وقت صدر ايوب خان 144 جو قلم لاڳو ڪري ڇڏيو جنهن ڪري لاهور ۾ عام جلسو ڪرڻ جي اجازت نه هجڻ جي ڪري، ڀٽي صاحب جي دوست ڊاڪٽر مبشر حسين جي گهر ۾ 30 نومبر 1967ع تي پاڪستان پيپلز پارٽي ٺاهي وئي. ( جڏهن ته پارٽي لاء ٽي نالا تجويز ڪيا ويا هئا. نمبر پهريو پيپلز پروگريسو پارٽي نمبر ٻيون.. پيپلز شوشل پارٽي. نمبر ٽيون... پاڪستان پيپلز پارٽي ۽ پوء آخري نالو چونڊيو ويو)
جنهن ۾ هيٺين مشهور شخصيتن شرڪت ڪئي جناب ڊاڪٽر مبشر حسين، رسول بخش خان ٽالپر ، جي اي رحيم شيخ محمد رشيد معراج محمد خان حيات محمد شيرپاء حق نواز گنڊاپور عاشق ڪليم احمد رضا خان قصوري مير خورشيد حسن مير ۽ انهن شخصِتن کان علاوه 600 ماڻهن شرڪت ڪئي. ۽ پارٽي جا هيٺيان منشور ڏنا ويا اسلام اسان جو دين يقين آ جهموريت اسان جي پاليسي آ طاقت جو محور، سرچشمو عوام آ واپار جو وفاقي وزير 1958ع اطلات جو وفاقي وزير 1959ع پيٽرول ۽ توانائي جو وفاقي وزير 1960ع وزير خاجه 1963ع تا 1966ع صدر پاڪستان 20ڊسمبر 1971ع تا 13 آگسٽ 1973ع وزيراعظم پاڪستان ..14 آگسٽ 1973ع تا 5 جولاء 1977ع ڀٽي صاحب جي دور حڪومت جا اهم ڪارنامه اهم صنعتي ادارن کي سرڪاري تحويل ۾ وٺڻ جو فيصلو 3جنوري 1972ع مزدور جي حقن لاء پاليسين جو علان 10فيبروري 1972ع اولڊ ايج بينيفٽ وغيره شوشل سيڪيورتي اسپتال جو قيام لينڊ ريفارمز 1مارچ1973ع شملعه معادي تي دستخط مارشل لاء ختم ڪرڻ جو علان 21اپريل 1972ع 1971ع جي جنگ ۾ 90هزار پاڪستاني فوجين کي هندستان جي قيد مان آزاد ڪرائڻ ۽ قبضو ڪيل ايريا واپس ڪرائڻ ( جنهن ايريا جي ڪري 10لک ماڻهون اسان جا پاڪستاني هندستان وٽ وڃن پيا ) نيشنل بوڪ فائونڊيشن جو قيام 24سيپٽمبر 1972ع ڪراچي ۾ پاڪستان جي وڏي نيو ڪليئر پاور پلانٽ جو افتتاح 28نومبر 1972ع اين ڊي ايف سي جو بنياد 5فيبروري 1973ع قائداعظم يونيورسٽي جو بنياد 9فيبروري 1973ع پاڪستان جي آئين جي گڏيل منظوري 12اپريل 1973ع پورٽ قاسم اٿارٽي جو بنياد 27جون 1973ع پاڪستان اسٽيل مل جو بنياد 30دسمبر 1973ع بينڪن کي قومي تحويل ۾ وٺڻ جو علان1جنوري 1973ع علامه اقبال اوپن يونيورسٽي جو بنياد 21مئي 1974ع لاهور ۾ اسلامي سربراه قانفرنس سڏائڻ 22فيبروري 1975ع ( جنهن ۾ پري دنيا جا مسلم حڪمران هت پاڪستان ۾ گڏ ٿيا هئا ) پاڪستان ۾ پهرين سيرت ڪانفرنس جو بنياد 3مارچ 1976ع ڊسمبر 1974ع ۾ ڊاڪٽر قدير خان کي فيملي سميت گهرائڻ ۽ ايٽمي پروگرام لاء ڪم شروع ڪرائڻ. شلوار قميص کي قومي لباس جو درجو ڏيارڻ ( جڏهن ڪراچي جي فائيو اسٽار هوٽلن ۾ ۽ ڪلبن ۾ شلوار قميص ۾ اچڻ منع هو پر ڀٽي صاحب ان کي قومي لباس جو درجو ڏياريو ) ڪراچي جي تعليمي ادارن ۾ سنڌي ٻولي کي لازمي ڪرائڻ شيخ زيد اسپتال لاڙڪاڻه ، ۽ ميڊيڪل ڪاليج نوابشاه قائم ڪرائڻ قطر، لبيا، ۽ سعودي عرب ۾ پاڪستانين جي روزگار لاء آسانيون پيدا ڪرائڻ ڀٽي صاحب جو نعارو. روٽي ڪپڙا اور مڪان ۽ ڀٽي صاحب جو دور حڪومت ۽ ماڻهن جو اميدون افسوس سان چوڻو ٿو پوي ته ڀٽو صاحب جي حڪومت ايترو وقت نه هلي سگهي جو ڀٽو صاحب عوام لاء ڪجهه گهڻو ڪري سگهي هان، دشمنن کيس عوام کان پري ٿي رکڻ چاهيو ان ڪري کيس گهڻو وقت هلڻ نه ڏنو ويو ۽ ڀٽي صاحب جو اهيو نعارو روٽي ڪپڙا اور مڪان پورو ٿئي نه سگهيو. ڀٽي لاء عوام جي سوچ "ـــــــــــــــ ڀٽو صاحب جي موجودگي ۾ عوام کي اهيو يقين ٿئي چڪو هو ته هاڻي اسان تي ڪو گهڻو ظلم ڪري نه سگهندو.................................................. ڀٽو صاحب جي وڏي غلطي ــــــــــــــ ڀٽي صاحب باوجود ذهين هجڻ جي به هڪ تمام وڏي غلطي ڪئي ۽ هڪ چالاق، ۽ ڌوڪيباز شخص جنرل ضياء( امريڪا ۾ فوجي ٽريننگ پڻ ورتي ۽ فلسطينين جو قتل عام ڪرايو ) کي پنج سينئرن ماڻهن کان ڪراس ڪرائي کيس پاڪ فوج جو چيف مقرر ڪيو. ۽ کيس مٿان عتبار ڪيو مگر انهيء شخص جناب ذوالفقار علي ڀٽو کي ڌوڪو ڏنو ۽ ڀٽي صاحب جي زندگي ختم ڪئي.
پونجا جيڻا
جناح ڀائي پونجا
ذوالفقار علي ڀٽو
پيپلز پارٽي جو ٺهڻ
ملڪ ڇڏڻ جي آڇ يا موت جي چونڊ ـــــــــــــــــ چيو ويڃي ٿو ته جڏهن ڀٽو صاحب جيل ۾ هو ته اتي هڪ فوجي جنرل پڻ موڪليو ويو، جنهن ڀٽي صاحب کي اهيو چيو ته اگر تون ملڪ ڇڏي وڃين ته ان جو بندو بست ڪيو وڃي ۽ تون اهڙي ريت زنده بچي ويندين، مگر جناب ذوالفقار علي ڀٽي صاحب ان جنرل کي اهيو چئي واپس ڪري ڇڏيو ته هي منهنجو ملڪ آهي. منهنجي ڌرتي آهي مان مرندس به هتي ۽ جيئندس به هتي توهان کي جيڪي ڪرڻو آهي سو ڪيو مان پنهنجي ڌرتي، پنهنجو ملڪ، پنهنجو وطن نه ڇڏيندس. ۽ ڀٽي صاحب پنهنجي جان ته قربان ڪئي پر پنهنجي ڌرتي نه ڇڏي. ( جيئن ٻيا ڇڏي ويا هئا ) گرفتاريون ـــــــــــــ پهرين گرفتاري. 12نومبر 1968ع تي حڪومت خلاف عوام کي ڀڙڪائڻ جي الزام هيٺ ڪئي وئي.
پونجا جيڻا
پونج لال ٺاڪُر (جينو ڀائي) سندس پي جو نالو پريم جي ڀائي هو. پريم جي ڀائي جي پي جو نالو گوڪُل داس مهتاجي جيڪو واپاري هندو هو. هو ڪاٺياواڙ رياست (گجرات انڊيا) جي ضلعي راج ڪوٽ جي تعلقي اُپليٽا (Upleta) جي ڳوٺ پينالي موتي (PANELI MOTI) جو رهواسي هئا. جيڪا انگريزن جي دور ۾ سو راشتر Saurashtra ( ڪاٺياواڙ (Kathiawar) ۽ جونا گڙھ (Junagadh) کي ملائي انگريزن ٺاهي) ۾ آهي. ان کان پهريان هي ڳوٺ ڪاٺياواڙ رياست جي گوندل (Gonda l) پرڳڻي هو. هن جي ذات ڀاٽيا هئي جيڪي لوهاڻن (Lohana) جو حصو آهن. جيڪي مک طور ڪاروبار سان لڳاپو رکن ٿا.
ذوالفقار علي ڀٽو
پيپلز پارٽي جو ٺهڻ
5 جولاء 1977ع تي ملڪ ۾ جنرل ضياء مارشل لا لڳائي قومي اسيمبليون، صوبائي اسيمبليون ختم ڪري پاڻ چيف مارشل لا ايڊمنسٽريٽر صدر مقرر ٿئي ۽ ڀٽو صاحب کي گرفتار ڪرايو. تنهن کان پوء 28 جولاء 1977ع تي کيس آزاد ڪيو ويو.
پونجا جيڻا
لوهاڻا (Lohana) جيڪي وڏا ڪاروباري آهن. مختلف ٻوليون ۽ مذهبن ۾ آيا. لوهاڻا ۾ کتري؛ ميمڻ؛ خوجا؛ پڻ هنن جون شاخون آهن. لوهاڻن (Lohana) جون مکيه ٻوليون سنڌي؛ گجراتي؛ ڪڇي ۽ ڪاٺياواڙي آهن. هنن جو ڪاروبار پوري ساحلي پٽي تي گجرات؛ ڪاٺياواڙ؛ ڪڇ کان ٿيندي سنڌ تائين هو.
ذوالفقار علي ڀٽو
پيپلز پارٽي جو ٺهڻ
ان کان پوء 3 سيپٽمبر 1977ع تي کيس ڪلفٽن ڪراچي واري رهائش گاه تان گرفتار ڪيو ويو ۽ کيس مٿان ڪوڙو ڪيس مڙهيو ويو. ،۽ 13سيپٽمبر تي 1977ع تي وري ٻيهر آزاد ڪيو ويو. 17سيپٽمبر1977ع تي وري ڀٽو صاحب کي لاڙڪاڻي مان گرفتار ڪيو ويو، ۽ انهي دوران چيف جسٽس آف پاڪستان جناب مسٽر جسٽس يعقوب علي خان کي پڻ ان ڪري هٽايو ويو جو هن نصرت ڀٽو جي مارشل لا لڳائڻ خلاف درخواست جي ٻڌڻي منظور ڪري ورتي هئي. ۽ 9 آڪٽومبر1977ع تي جناب ذوالفقار علي ڀٽو جي ذمانت جي درخوست رد ڪئي وئي. ۽ سپريم ڪورٽ جي ڦل بينچ جو سربراه رٽائر جج مولوي مشتاق کي بنايو ويو. ( جيڪو ڀٽي صاحب سان اصل ڪو نه ٺهندو هو جنهن ڀٽي صاحب کي چيو هو ته مون کي سپريم ڪپرٽ جو چيف جسٽس مون کي مقرر ڪر، ، ۽ ڀٽي صاحب هن کي اهيو چئي انڪار ڪيو هو ته تون ان جو اهل ناهين ۽ مولوي کي اهيا به وڏي باه هئي ڀٽي صاحب جي مٿان ) ۽ ان ڇهه مهينن جي ڪاروائي اندر ڀٽي صاحب کي 18 مارچ 1978ع تي ڦاسي جي سزا ٻڌائي. پوء 25 مارچ 1978ع تي سزا معاف ڪرڻ جي درخواست ڏني وئي، انهيء دوران ٻه جج رٽائر ٿئي ويا. ۽ ست ججن مان ٽن ججن ڀٽي صاحب جي سزا کي رد ڪري ۽ معافي جي درخواست کي منظور ڪري ڇڏيو،مگر چار ججن ڀٽي صاحب جي ڦاسي جي سزا کي بحال رکيو ۽ معافي جي درخواست کي رد ڪري ڇڏيو. 24 فيبروري 1979 تي ملڪ جي صدر فضل الاهي کان پڻ ان ڪري استيعفه ڏياريو ويو جو هن جناب ڀٽو صاحب جي ڦاسي واري سزا تي دستخط ڪرڻ کان انڪار ڪري ڇڏيو هو، ڀٽي صاحب کي سزا کانپوء 24 فيبروري 1979ع کان 4 اپريل 1979ع تائين ڪال ڪوٺڙي ۾ رکيو ويو. ۽ کيس طرحين طرحين جو تڪليفون ڏنيون ويون.
پونجا جيڻا
لوهاڻا پهرين شروعاتي طور تي سڀ هندو هئا. بعد ٻيا مذهب قبول ڪين.
ذوالفقار علي ڀٽو
پيپلز پارٽي جو ٺهڻ
آخري ملاقات ـــــــــــــ 3 اپريل 1979ع تي جناب ذوالفقار علي ڀٽي سان سندس گهرواري نصرت ڀٽو ۽ نياڻي بينظير ڀٽو آخري ملاقات ڪرڻ آيا، جڏهن ڀٽي صاحب ٻنهيء کي ملاقات تي گڏ ڏٺو ته هڪ دم انهن کان پڇيائين ته اڄ آخري ملاقات آهي ڇا جو توهان ٻئي گڏ آيون هو، ۽ هنن جڏهن چيو ته ها ته ڀٽي صاحب جيلر کان تصديق ڪئي ۽ جڏهن جيلر کيس اهيو يقين ڏياريو ته ها اڄ اهيا آخري ملاقات آهي. ۽ سڀاڻي ڦاسي ڏني ويندي، تنهن کان پوء ڀٽي صاحب پنهنجون ڪجهه شيون سگار، ۽ ڪتاب وغيره هنن کي ڏنا، ۽ جيلر کي چيو ته منهنجي شيو جو بندو بدت ڪيو وڃي۔ ڇو جو هي دنيا هڪ خوبصورت دنيا آهي، ۽ مان خوبصورت واري حالت ۾ هي دنيا ڇڏڻ چاهيان ٿو۔
ذوالفقار علي ڀٽو کي قتل ڪيس جي الزام ۾ 4 اپريل 1979 تي ڦاهي ڏني وئي.