cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
آذربائيجان
تفصيلي تعارف
ھن ملڪ 1918ع ۾ روسي ايمپائر کان آزادي ماڻي مسلم اڪثريت واري ھڪ پھرين سيڪيولر، ڊيموڪريٽڪ ريپبلڪ ٿيو. 1920ع ۾ ھي ملڪ سوويت يونين ۾ آذربائيجان سوويت سوشلسٽ ريپبلڪ طور شامل ڪيو ويو. موجوده آذربائيجان واري ريپبلڪ سويت يونين جي ٽٽڻ سان 30 آگسٽ 1990ع ۾ سوويت يونين کان آزاد ٿي وجود ۾ آئي سيپٽمبر 1991 ۾ ان ملڪ جي آرمينيائي نسل جي ماڻھن جي اڪثريت واري علائقي نگورنو ڪاراباخ علحدہ ٿي ارتسخ ريپبلڪ طور علحده ٿي آذربائيجان ۽ آرمينيا وچ ۾ ھڪ تڪراري علائقو بڻجي ويو. جنھن سان ٻنھي ملڪن وچ ۾ نگورنو ڪاراباخ جنگ جو آغاز ٿيو جيڪا 1994ع ۾ جنگ بندي ذريعي ختم ٿي.ببين الاقوامي برادري طرفان نگورنو ڪاراباخ جو علائقو آذربائيجان جو حصو قرار ڏنل آھي پر ٻنھي ملڪن کي ڳالھين ٻولھيون وسيلي تڪرار جي نبيري لاءِ زور ڏنو ويو آهي. آذربائيجان ھڪ وحداني، نيم صدارتي ريپبلڪ آهي. اھا دنيا جي ڇھن ترڪ رياستن (ترڪي ، آذربائيجان، قزاقستان، ڪرغزستان، ازبڪستان ۽ ترڪمانستان ) مان ھڪ آھي ۽ ترڪ ڪائونسل ۽ ترڪسوئي جو فعال رڪن آهي. ھن ملڪ جا دنيا جي 182 ملڪن سان سفارتي لاڳاپا ۽ دنيا جي 38 بين الاقوامي تنظيمن جي رڪنيت حاصل آھي آهن جن ۾ گڏيل قومن جو ادارو (جنھن جو 1992ع ۾ رڪن ٿيو) ۽ ڪائونسل آف يورپ، غيرجانبدار تحريڪ، او ايس سي اِي، نيٽو، پارٽنرشپ فار پيس پروگرام پڻ شامل آهن. ھي ملڪ گئام، خودمختيار رياستن جي دولت مشترڪه جو ۽ ڪيميائي ھٿيارن جي روڪ واري تنظيم جق باني رڪن آهي. ھن ملڪ کي ورلڊ ٽريڊ آرگنائيزيشن ۾ مبصر جو درجو پڻ رکي ٿو. ملڪ جي 97 سيڪڙو آبادي مسلمان آهي ان ھوندي بہ ملڪ جي آئين ۾ اسلام کي سرڪاري مذھب جي حيثيت ناھي مليل ۽ ھي ھڪ سيڪيولر ملڪ آھي. دنيا ۾ ھي ترقي پذير ملڪ آھي جنھن جي انساني ترقي جو اشاريو درجي ۾ 87 نمبر تي شمار ٿئي ٿو ھن ملڪ جي معاشي ترقي ۽ تعليمي تناسب جي شرح مٿاھين آھي.
ملڪ جو نالو
موجوده دؤر جي اشتقاقي علم مطابق لفظ آذربائيجان آتروپات جي بادشاهي واري سرزمين مان نڪتل آهي جنھن کي يونانين آتروپاتين جو نالو ڏنو ھو. ھڪ خيال مطابق اھو نالو فارسي جي ٻن لفظن آذر جنھن جي معنيَ باھ آھي ۽ پائيگان جنھن جي معنيَ محافظ آھي. اھڙي طرح آذربائيجان جي معنيَ آھي باھ جو محافظ جيڪو اشميني ايمپائر جي دور ۾ پارسي ساتراپ (گورنر جي برابر عھدي جو نالو) ھيو جنھن جي ان ساتراپ واري عھدي کي کي سڪندراعظم پڻ ميديائي علائقي ۾ برقرار رکيو ھو. آذربائيجان نالي جون اشتقاقي جڙون پراڻي دؤر ۾ ان علائقي جي غالب زرتشتي مذھب منجھ کتل آھن لفظ آتروپان خود ھڪ قديم ايراني لفظ جو ھڪ يوناني اچار آھي جنھن جو ذڪر يوناني مؤرخن ڊائيوڊورس سڪولوس ۽ استرابو ڪيو. ھڪ ھزار سالن جي عرصي دوران آتروپان لفظ وچولي فارسي ۾ تبديل ٿي آتروپتڪان ۽ پوء فارسي ۾ تبديل ٿي آزربذگان ۽ پوء آذربائيگان ۽ بعد ۾ نئين فارسي ۾ آذربائيجان ٿي ويو. موجوده ملڪ لاء ان نالي جو پھريون ڀيرو استعمال 1918ع روسي انقلاب سان روسي ايمپائر جي خاتمي بعد آذربائيجان جي ڊيموڪريٽڪ ريپبلڪ جي قيام وقت مساوات پارٽي جي حڪومت  ڪيو
تاريخ
ھن ملڪ واري علائقي ۾ سڀ کان قديم ترين آبادي جا آثار پٿر جي دؤر تائين پراڻا آھن. اھي آثار آزوخ غار ۾ گروچي ثقافت سان تعلق رکندڙ آھن ان کان سواءِ قديم آبادين ۾ نائين صدي قبل مسيح واري سيٿيائي تھذيب شامل ھئي جنھن بعد ھن خطي تي ايران کان ايندڙ ميديائي ماڻھن جو غلبو ٿيو جن جو تھذيبي مرڪز اراس ندي جو ڏاکڻو پاسو ھيو. ميديائي 900 ق م کان 700 ق م تائين ايمپائر قائم ڪري ڇڏي جنھن کي 550 ق م ۾ اشميني ايمپائر فتح ڪري پنھنجو حصو بڻائي ڇڏيو  اشميني ايمپائر ۾ ھتي زرتشتي مذھب ڦھلجي ويو
موجوده آذربائيجان جي اولھندي پاسي ڪوھ قاف وارو حصو ماضي ۾ ڪوھ قاف وارو البانيا سڏبو ھو. ساساني ايمپائر ڪوھ قاف واري البانيا کي 252ع ۾ خراج ڏيندڙ رياست ۾ تبديل ڪري ڇڏيو جڏھن ته ان البانيا جي بادشاھ ارنير چوٿين صدي عيسويءَ ۾ عيسائيت اختيار ڪري ان کي سرڪاري مذھب بڻائي ڇڏيو ساساني ايمپائر جي قائم رھڻ تائين آذربائيجان جي ان اولھندي حصي ۾ البانيا واري رياست پنھنجي علحده بادشاهت سميت ساساني ايمپائر جي ماتحتي ۾ قائم رھي. البانيائي بادشاھ جو اختيار نالي ماتر ھوندو ھو ۽ اصل اختيار ساساني ايمپائر طرفان مقرر ڪيل مرزبان (فوجي گورنر) وٽ ھيا. ستين صدي عيسويءَ جي پھرين اڌ ۾ خلافت راشده ساساني ايمپائر جو خاتمو آندو تي البانيا خلافت جي جزوي ماتحتي ۾ رھي. اموي خلافت 667ع ۾ ڪوھ قاف واري البانيا جي بادشاھ جاونشر جي مزاحمت کي ڪچلي البانيا کي پنهنجي خراج ڏيندڙ رياست بڻايو. عباسي خلافت جي زوال سان علائقي ۾ کوڙ مقامي شاھي خاندانن جي حڪومتن کي جنم ڏنو جن ۾ سالاري خاندان، ساجي خاندان ۽ شدادي خاندان جون بادشاھتون شامل آهن. يارھين صدي عيسويءَ جي شروعات ۾ آذربائيجان واري علائقن تي وچ ايشيا جا ارغوز ترڪ قابض ٿيندا ويا جن پنھنجي نسلي سڃاڻپ ترڪمان جي نالي سان ڪرائي انھن گھراڻن اڳتي ھلي سلجوق ايمپائر قائم ڪئي. اھي ترڪ موجوده آذربائيجان جي علائقن ۾ 1067ع ۾ داخل ٿيا ھئا. انھن جي آمد کان پھريان ھتي جا رھاڪو آرمينيائي ٻولي، ايراني ٻولين ۽ پراڻي آذري ٻولي سميت کوڙ انڊو يورپي ٻوليون ڳالهائيندڙ ھيا جن جي جاء ترڪ ٻولين ورتي.پراڻي آذري ٻولي ترڪ ٻولين سان ملي موجوده آذربائيجاني ٻولي بڻجي وئي ٻولين جي علم جي ڪجھ ماھرن جو خيال آهي تہ ايران واري آذربائيجان صوبي ۾ ڳالھائي ويندڙ تاتي ٻولي پڻ ان پراڻي آذري ٻولي مان ٺھي. شروانشاھي نالي مقامي گھراڻي جي بادشاهت تيموري ايمپائر جي خراج ڏيندڙ رياست ھئي ۽ اردوئي زرين جي توقتمش سان جنگ ۾ تيمور لنگ جي مدد ڪئي. تيمور لنگ جي وفات بعد ٻه خودمختيار ۽ ھڪٻئي جون مخالف رياستون: قرا قويونلو ۽ اق قويونلو وجود ۾ آيون. شروانشاھي گھراڻي خراج جي ادائيگي باوجود پنھنجي علائقي ۾ 861ع کان ڪيترين ئي صدين تائين وڌ کان وڌ خودمختياري قائم رکي ۽ 1501ع ۾ ايران جي صفوي گھراڻي جي حاڪمن شروانشاھي رياست تي قبضو ڪيو ۽ اڳتي ھلي صفوي گھراڻي شيعا مذھب اختيار ڪيو تہ ملڪ جي سموري سني آبادي کي شيعا آبادي ۾ تبديل ڪري ڇڏيو   صفوين شروانشاھي گھراڻي کي صفوي بادشاهت جي ماتحتي ۾ 1538ع تائين اقتدار ۾ برقرار رکيو. ان سال صفوي بادشاھ تھماسپ پھرين (دور حڪمراني: 1524–1576) مڪمل طور تي ھٽائي شروان کي صفوي ايمپائر جو صوبو بڻائي ڇڏيو. ان بعد سني عثماني خلافت 1578 کان 1590 تائين صفوي ايمپائر سان جنگون ڪري موجوده آذربائيجان جي حصن تي قبضا ڪيا. سترھين صدي جي شروعات ۾ عباس پھرين (دور حڪمراني: 1588–1629) انھن کي آذربائيجان مان ٻاھر ڪڍيو. باڪو ۽ ان جي پسگردائيءَ تي روس 1722 ۽ 1723 واري فارس جي صفوي ايمپائر سان جنگين جي نتيجي ۾ مختصر مدي تائين قبضو ڪيو.
صفوين بعد ايران يا فارس تي افشري گھراڻي جي حڪمراني جو آغاز ٿيو. ان خاندان جي نادر شاھ (دور حڪمراني: 1736–1747) جي وفات بعد کوڙ ننڍيون خانيٽون وجود ۾ آئيون    جن جا حاڪم ايرن جي حڪمران گھراڻي سان تعلق رکندڙ ھئا ۽ ايران جي شھنشاھ کي خراج ڏيندڙ ھيا وچ ايشيا ۽ اولھ جي واپاري شاھراھن جو تسلط ۽ انھن جي معاملن جي سنڀال پڻ انھن ننڍين خانيٽن جي ذميداري بڻجي وئي ان بعد آذربائيجان جو علائقو لاڳيتو ھڪٻئي پٺيان ايراني زنديه ۽ قجر گھراڻن جي حڪمراني ۾ رھيو ارڙھين صدي عيسويءَ ۾ روسي ايمپائر خلافت عثمانيه ۽ ايراني ايمپائر کان جارحاڻي طاقت ۾ سبقت وٺي ويو 1804 ۾ روسي ايمپائر ڪوھ قاف واري حصي ۾ گنجه شھر تي حملو ڪيو جنھن سان گنجا واري جنگ ڇڙي. روس ۽ فارس وچ ۾ 1814ع کان 1813ع تائين جنگون جاري رھيون روسي ايمپائر کي فوجي برتري ھجڻ ڪري روس جنگ کٽي
گلستان واري معاهدي ذريعي قجر گھراڻي واري ايران جارجيا ۽ داغستان سميت کوڙ خانيٽن تي روسي ايمپائر جو حق تسليم ڪيو آراس ندي جي اتر ۾ موجوده آذربائيجان وارا علائقا اڃان ايران جي تسلط ۾ ھئا جن تي اوڻويھين صدي ۾ روسي ايمپائر قابض ٿي    ڏھاڪو سال بعد 1826ع ۾ گلستان واري معاهدي جي ڀڃڪڙي جي ڪري روس ايران جي موجوده آرمينيا ۽ اولھ آذربائيجان واري علائقن تي مشتمل ايروان خانيٽ تي حملو ڪري قبضو ڪيو  1828 تائين ھلندڙ جنگ جو نتيجو آخرڪار ترڪمنچائي واري معاھدي جي صورت ۾ نڪتو جنھن ذريعي ايراني قجر ايمپائر ايروان خانيٽ سان گڏوگڏ نخجوان خانيٽ ۽ موجوده آذربائيجان واري ھڪ وڏي علائقي تي مشتمل لنڪران خانيٽ يا تالش خانيٽ روسي ايمپائر جي حق ۾ تان مجبورن دستبردار ٿي وئي آذربائيجان جا باقي حصا ايراني تسلط ۾ رھيا. ڪوھ قاف وارو پورو علائقو روسي ايمپائر جو حصو ٿي ويو ۽ آراس ندي ٻنھي ملڪن وچ ۾ سرحد بڻجي وئي جيڪا سوويت يونين جي ٽٽڻ بعد آذربائيجان جي ريپبلڪ ۽ ايران وچ ۾ سرحد طور برقرار آھي. آذربائيجاني نسل جا ماڻھو اھڙي طرح آذربائيجان جي ريپبلڪ ۽ ايران ۾ ورھائجي ويا
پھرين خودمختيار ريپبلڪ
پھرين جنگ عظيم ۾ روسي ايمپائر جي خاتمي سان موجوده آذربائيجان، جارجيا ۽ آرمينيا جو وفاق ٽرانسڪاڪيشن ڊيموڪريٽڪ فيڊريٽو ريپبلڪ جي نالي سان وجود ۾ آيو جيڪو ٿورو وقت قائم رھي سگھيو   مئي 1918ع ۾ اھا وفاقي ريپبلڪ ٽٽي وئي ۽ آذربائيجان جي مساوات پارٽي آذربائيجان ڊيموڪريٽڪ ريپبلڪ جي نالي سان خودمختيار رياست جي قيام جو اعلان ڪري ڇڏيو اھڙي طرح پھريون ڀيرو آذربائيجان نالي جو استعمال ڪيو ويو. ان کان اول اھو نالو ايران جي اتر اولھ واري علائقي لاء استعمال ٿيندو ھو. مسلم دنيا ۾ اھا جديد پارلياماني ريپبلڪ ھئي ھن مسلم دنيا جي اھا پھرين ريپبلڪ ھئي جنھن سڀ کان اول عورتن کي عام چونڊڻ ۾ ووٽ ڏيڻ جو حق ڏئي مردن جي برابر سياسي حق ڏنا باڪو ۾ باڪو اسٽيٽ يونيورسٽي جو قيام ٿيو جيڪا اوڀر واري مسلم دنيا ۾ پھرين جديد يونيورسٽي ھئي
سوويت يونين ۾
مارچ 1920ع ۾ سوويت روس جو باڪو تي حملو اڳواٽ ئي متوقع ھيو ڇوته ولاديمير لينن چئي چڪو ھو ته سوويت روس باڪو جي تيل کانسواءِ قائم رھي نه ٿو سگھي آذربائيجان جي آزادي کان 23 مھينا بعد بالشيوڪ  11ھين سوويت سرخ فوج آذربائيجان تي حملو ڪري گھري آئي ۽ اھڙي طرح 28 اپريل 1920ع تي آذربائيجانن سوويت سوشلسٽ ريپبلڪ قائم ٿي. آزاد رياست جي فوج مزاحمت ڪئي ھئي جنھن ۾ 20000 ھزار آذربائيجاني فوجي مارجي ويا هئا 13 آڪٽوبر 1921ع تي روسي، آرمينيا، آذربائيجان ۽ جارجيا جي سوويت سوشلسٽ ريپبلڪن ترڪي سان قارص وارو معاھدو ڪيو. جنھن مطابق اڳوڻي ارس ريپبلڪ آذربائيجان سوويت سوشلسٽ ريپبلڪ اندر نخچيون خودمختيار سوويت سوشلسٽ ريپبلڪ ۾ تبديل ٿي وئي ۽ ٻئي پاسي زينگزور آرمينيا جي حوالي ٿيو ۽ ترڪي گيومري شھر (اڳوڻو اليگزينڊروپول) آرمينيا کي واپس ڪرڻ لاء راضي ٿيو. ٻين جنگ عظيم دوران سوويت يونين جي توانائي واري اسٽريٽجڪ پاليسي ۾ اھم ڪردار ادا ڪيو. سوويت يونين جي اوڀر واري جنگي محاذ تي 80 سيڪڙو تيل جي رسد باڪو مان ڪئي وئي هئي 1941 کان 1945ع تائين آذربائيجان جو ھر پنجون ماڻھو جنگ ۾ جرمن فوج سان وڙھيو ھو. ان وقت آذربائيجان جي ڪل آبادي 34 لک ھئي جنھن مان لڳ ڀڳ 681000 ماڻھو جنگي محاذ تي وڙھيا جن مان ھڪ لک کان مٿي عورتون ھيون لڳ ڀڳ 250000 آذربائيجاني جنگي محاذ تي مارجي ويا. 130 آذربائيجاني ويڙھاڪن کي سوويت يونين جو ھيرو قرار ڏنو ويو. آذربائيجاني ميجر جنرل آزي اسلانوف کي ٻہ ڀيرا سوويت يونين جو ھيرو قرار ڏنو ويو
سوويت يونين مان آزادي
ميخائيل گورباچوف جي گلاسنوسٽ واري سياست جي نتيجي ۾ سوويت يونين جي کوڙ ھنڌن تي احتجاجي مظاھرن ۽ نسلي ٽڪرائن جو آغاز ٿيو جن ۾ نگورنو ڪاراباخ پڻ شامل ھيو جيڪا آذربائيجان سويت سوشلسٽ ريپبلڪ جو ھڪ خودمختيار علائقو ھيو. ماسڪو جي نگورنو ڪاراباخ جي مسئلي تي نظراندازي ان تڪرار۾ ويتر اضافو ڪري ڇڏيو جنهن ڪري آزادي جا مطالبا شروع ويا جنھن جو نتيجو بليڪ جنوري واري واقعي جي صورت ۾ ٿيو جنھن واقعي ۾ 93 آذربائيجاني ۽ 29 سوويت فوجي مارجي ويا ان واقعي بعد  آذربائيجان ايس ايس آر جي سپريم ڪائونسل سوويت سوشلسٽ جو لفظ نالي مان خارج ڪري آذربائيجان ريپبلڪ جي خودمختياري جو اعلان ڪري ڇڏيو ۽ آذربائيجان ڊيموڪريٽڪ ريپبلڪ جو جھنڊو اختيار ڪري ڇڏيو 1991 جي آگسٽ ۾ ماسڪو ۾ سوويت فوجي بغاوت جي ڪوشش ناڪام ٿيڻ کان پوءِ 18 آڪٽوبر 1991ع تي آذربائيجان جي سپريم ڪائونسل سوويت يونين کان آزادي جو اعلان ڪيو جنھن جي توثيق ڊسمبر 1991ع آذربائيجاني قوم ريفرينڊم جي ذريعي ڪئي. جڏھن تہ سوويت يونين پڻ سرڪاري طور تي 26 ڊسمبر 1991ع تي ختم ٿي ويو. ملڪ ھن وقت يوم آزادي 18 آڪٽوبر تي ملھائيندو آھي.
نگورنو ڪاراباخ جو مسئلو
ملڪ جي آزادي سان نگورنو ڪاراباخ جي اڪثريت واري آرمينيائي آبادي آرمينيا جي پٺڀرائي سان نئين رياست ۾ گڏ ھلڻ کان انڪار ڪيو جنھن ڪري جنگ ڇڙي پئي 1994ع ۾ جنگ جي خاتمي تي آرمينيائي آبادي نگورنو ڪاراباخ سميت آذربائيجان جي 14 کان 16 سيڪڙو ايراضي تي قابض ٿي وئي ان جنگ دوران آرمينيائي اڪثريت وارن علائقن ۾ آرمينيا نسلي گروھ آذربائيجاني ماڻھن جا قتل عام پڻ ڪيا جن ۾ مالبيلي ۽ گشڪولر وارو قتل عام، گاراداگلي قتل عام ، اگدابن قتل عام ۽ کوجئلي وارو قتل عام شامل آهن. 30000 کان وڌيڪَ ماڻھو ان جنگ ۾ مارجي ويا ۽ ڏھ لکن کان وڌيڪَ بي گھر ٿيا گڏيل قومن جي سڪيورٽي ڪائونسل قرارداد نمبر 822، 853، 874 ۽ 884 ذريعي آرمينيائي فوج کان آذربائيجاني علائقا فورن خالي ڪرڻ جا مطالبا ڪيا ڪيترائي روسي ۽ آرمينيائي 1990واري ڏھاڪي ۾ آذربائيجان ڇڏي ويا 1970 جي آدمشماري مطابق آذربائيجان ۾ 5,10,000 روسي ۽ 4,84,000 آرمينيائي رھندڙ ھيا
آذربائيجان جي سياست
12 نومبر 1995ع ۾ ملڪ ۾ نئون آئين نافذ ڪيو ويو جنھن ۾ ملڪ جو سياسي نظام صدارتي ريپبلڪ جي جوڙجڪ ڏنل آهن. رياست جا ٽي شعبا آهن: عملداري ڪندڙ شعبو، قانونساز شعبو ۽ عدالتي شعبو. قانونسازي جو ادارو ملڪ جي ھڪ ايواني نيشنل اسيمبلي جنھن کي آذربائيجاني ٻولي ۾ ملي مجلس سڏيندا آهن. جڏھن ته نخجوان خودمختيار ريپبلڪ جي قانونسازي جو ادارو سپريم نيشنل اسيمبلي آهي. ملي مجلس جا 125 رڪن آھن جن کي ڊٽيز سڏين ٿا جيڪي اڪثريت واري ووٽ جي بنياد تي پنجن سالن جي مدي لاء چونڊجندا آھن 2010 ۾ نيو آذربائيجان پارٽي اليڪشن ۾ سموريون 125 سيٽون کٽي آئي. مخالف ڌر جي مساوات پارٽي ۽ آذربائيجاني پاپولر فرنٽ پارٽي ھڪ بہ سيٽ نہ کٽي سگھي. ملڪ جو چيف ايگزيڪيوٽو ملڪ جو صدر آھي جيڪو سڌي چونڊ ذريعي ست سالن لاء چونڊجي ايندو آهي. وزيراعظم کي پڻ ايگزيڪيوٽو اختيار مليل آهن. صدر پنھنجي ڪابينه پڻ جوڙيندو آهي جيڪا صدر ۽ پارليامينٽ آڏو جوابده آھي. آذربائیجان جي ڪابينه وزيراعظم، ان جي ڊپٽين، ۽ وزيرن تي مشتمل ھوندي آھي. صدر کي نيشنل اسيمبلي جي فيصلي کي ويٽو ڪرڻ جو اختيار پڻ آهي. پارليامينٽ جي 95 سيڪڙو ووٽن جي اڪثريت صدر جي ويٽو کي رد ڪري سگهي ٿي. عدالتي اختيار آئيني ڪورٽ ، سپريم ڪورٽ ۽ معاشي ڪورٽ وٽ آھن جن ۾ ججن جي نامزدگي صدر ڪندو آهي. 1993ع ۾ ملڪ جي چونڊيل صدر ابوالفضل ايلچي بيگ جي خلاف ڪرنل صورت حسينوف فوجي بغاوت ڪري ان جي حڪومت جو تختو اونڌو ڪيو جنھن سان آذربائيجان سوويت سوشلسٽ ريپبلڪ وارو اڳواڻ حيدر علييف اقتدار ۾ آيو 1994ع ۾ صورت حسينوف وزيراعظم جي عھدي تي رھندي بغاوت جي ھڪ ٻي ڪوشش صدر حيدر علييف جي خلاف ڪئي پر ناڪام ٿي ويو. کيس گرفتار ڪري بغاوت جو مقدمو هلايو ويو 1995 ۾ حيدر علييف جي خلاف ھڪ ٻي ناڪام فوجي بغاوت اومون نالي خاص پوليس جي يونٽ جي ڪمانڊر روشن جوادف ڪئي جنھن ۾ اھو ڪمانڊر مارجي ويو. اومون جا اسپيشل يونٽ نتيجي ۾ ٽوڙي ختم ڪيا ويا. ملڪ جي حڪومتي افسرشاھي ۾ ڪرپشن وڌي وئي آڪٽوبر 1998ع ۾ حيدر علييف ٻئي مدي لاء وري چونڊجي آيو 2003ع ۾ حيدر علييف وفات ڪري ويو ۽ سندس پٽ الھام علييف نيو آذربائيجان پارٽي جو چيئرمين ٿيو. آڪٽوبر 2013 ۾ ھي ٽئين مدي لاء صدر چونڊجي آيو
پرڏيھي ناتا
آذربائيجان جي پرڏيهي پاليسي جي ترجيحن ۾ ان جي پنھنجي علائقائي سالميت جي بحالي، نگورنو ڪاراباخ تي ۽ ان سان لڳولڳ ستن علائقن تي قبضو خالي ڪرائڻ ، يورپي ۽ يورو ايٽلانٽڪ ڍانچي جو حصو ٿيڻ، بين الاقوامي سلامتي ۾ پنھنجو ڪردار ادا ڪرڻ، بين الاقوامي ادارن سان سھڪار ڪرڻ، علائقائي سھڪار ۽ باھمي لاڳاپا رکڻ، دفاعي صلاحيت وڌائڻ شامل آهن. آذربائيجان بين الاقوامي دھشتگردي سان مقابلي لاءِ عالمي اتحادن جو سرگرم رڪن آھي ۽ اھو يارھن سيپٽمبر تي ٿيل نيويارڪ ۾ دھشتگردي جي واقعي بعد دھشتگردي جي خلاف سھڪار ڪندڙ پھرين صف وارن ملڪن ۾ شامل ھيو ھن ملڪ ڪوسووو، افغانستان ۽ عراق ۾  امن قائم ڪرڻ واري ڪوششن ۾ عملي ڪردار ادا ڪيو. آذربائيجان نيٽو جي پارٽنرشپ فار پيس (امن لاء شراڪت) واري پروگرام جو پڻ سرگرم رڪن آهي. ھن ملڪ جا يورپي يونين سان پڻ بھتر لاڳاپا آهن ۽ مستقبل ۾ ھن ملڪ جو يورپي يونين ۾ شامل ٿيڻ جو پڻ امڪان موجود آهي.
جاگرافي
آذربائيجان جي سڀ کان وڏي چوٽي مائونٽ بازاردوز آھي جيڪا (4,466 m) بلند آھي. سڀ کان اونھو مقام ڪيسپين سمنڊ ۾ واقع آهي جيڪو (−28 m) اونھو آهي. ڌرتي جا لڳ ڀڳ اڌ گل فشان (mud volcanoes) آذربائيجان ۾ واقع آھن ھن ملڪ ۾  8,350 نديون ۽ نالا واقع آھن جن مان رڳو 24 نديون  100 ڪلوميٽرن کان وڌيڪ ڊگھيون آھن ۽ سڀئي ملڪ جي اوڀر ۾ ڪيسپين سمنڊ ۾ ڇوڙ ڪن ٿيون ملڪ جي سڀ کان وڏي ڍنڍ جو نالو ساريسو ڍنڍ(پيلي ڍنڍ) (67 km2) آھي. سڀ کان ڊگھي ندي ڪور ندي آهي جنھن جي ڊيگھ (1,515 km) آهي جيڪا آرمينيا مان آذربائيجان ۾ داخل ٿي ڪيسپين سمنڊ ۾ ڇوڙ ڪري ٿي. آذربائيجان جا چار وڏا ٻيٽ ڪيسپئن سمنڊ ۾ واقع آھن جن سڀني جي گڏيل ايراضي 30 چورس ڪلوميٽر آھي.
معيشت
ملڪ ۾ ھيٺين ڪوھ قاف وارو علائقو معدنيات سان مالا مال آهي جتان سون، چاندي، لوھ، ٽامو، ٽائٽينيم، ڪروميم، ميگنيز، ڪوبالٽ، موليبڊينيم، سرمو ۽ ڪچن ڌاتن وارو پٿر لڀن ٿا. سيپٽمبر 1994ع ۾ اسٽيٽ آئل ڪمپني آف آذربائيجان ريپبلڪ (SOCAR) جي 13 مشھور ڪمپنين سان 30 سالن جي مدي لاء معاھدن تي صحيحون ڪيون جن ۾ آمريڪا جي ايموڪو، ايڪسون موبيل، برطانيا جي بي پي، روس جي ليوڪ آئل ۽ ناروي جي ايڪئينار ڪمپنيون شامل ھيون مغربي ڪمپنيون آذربائيجان جي تيل جي ذخيرن تائين وڌيڪ اونھائي ۾ پھچ رکندڙ آھن جيستائين سوويت يونين واري دؤر ۾ پھچڻ ممڪن نہ ھو ان ڪري آذربائيجان دنيا ۾ تيل جي ڳولها ۽ دريافت جي لحاظ کان دنيا جا اھم ترين ھنڌ رکندڙ ملڪ آهي. حڪومت ملڪ جي ڪلي معاشيات (macro economics) جي پائيداري، تيل جي ذخيرن جي سنڀال ۾ شفافيت ۽ ايندڙ نسلن لاء وسيلن جي تحفظ لاء آذربائيجان جي رياستي تيل جو فنڊ ملڪ جي بجٽ کان اضافي فنڊ قائم ڪيو آهي.
آذربائيجان جي 54.9 سيڪڙو زمين زرعي آھي. 2007ع ۾ ھتي 4,755,100 ھيڪٽر زمين زراعت لاء مخصوص ھئي ساڳي سال ملڪ ۾ ٻيلن وارا ڪل وسيلا 13 ڪروڙ 60 لک ڪيوبڪ ميٽر ھيا. آذربائيجان جي زرعي تحقيقاتي ادارا ھتي گاھن جي ميدانن, چراگاھن, باغباني، سب ٽراپيڪل فصلن، سائي ڀاڄي، انگوري شراب واري زراعت، انگوري شرابسازي، ڪپھ جي فصلن ۽ طبي ٻوٽن جي پوکي تي زور ڏئي رھيا آھن. ڪجھ علائقن ۾ اناج، پٽاٽا، چقندر ۽ ڪپھ جا فصل پڻ پوکيا ويندا آهن. تماڪ، چوپايو مال، کير واريون شيون، انگوري شراب ۽ صاف ڪيل اسپرٽ پڻ اھم فارمي پيداوار شامل آهن. ڪيسپين جي ماھيگيري واري صنعت اسٽرجن مڇي ۽ بلوگا مڇي جي زوال پذير اسٽاڪ تي مشتمل آهي 2002 ۾ آذربائيجان جي واپاري ٻيڙن جو تعداد 54 ھيو.
زندگي جا انواع
ھن ملڪ ۾ مئمل جاندارن جون 106 جنسون آهن، مڇين جون 97 جنسون، پکين جون 363 جنسون، جلٿل جاندارن (amphibian) جا 10 قسم، ريڙهيون پائيندڙ جاندارن جا 52 قسم رھندڙ آھن. ملڪ جو قومي جانور ڪاراباخ وارو گھوڙو آھي. ھتي وڏن ٻوٽن جا 4,500 قسم آھن. ڪوھ قاف ۾ پيدا ٿيندڙ 67 سيڪڙو ٻوٽن جون جنسون آذربائيجان ۾ پيدا ٿين ٿيون.
حوالا
زمرو:آذربائيجان
زيدي شيعہ
زيدي شیعہ هي امام زين العابدين (ع) کانپوءِ سندس پٽ حضرت زيد کي امام مڃن ٿا. سندن عقيدي مطابق امام لاءِ ضروري آهي ته تلوار ذريعي قيام ڪري. زيدي شيعن جي آبادي يمن جي ڪجھ علائقن ۾ آهي.
430ع
ڊسمبر
زمرو:430ء زمرو:پنجين صدي زمرو:سال
شمس الدين بلبل
پنھنجي دور جي بلند پايه شاعر، اديب ۽ باعمل صحافي رئيس شمس الدين بلبل مرحوم (وفات 1919ع) نظم ۽ نثر جي ذريعي مسلمانن کي سمجهايو، ته هو انگريزي تعليم حاصل ڪري، سرڪاري عهدن تي فائز ٿين. چوي ٿو: پڙهو انگريزي وٺو اوج اعليٰ وٺو خوب عهدا حڪومت هلايو نه تو ڪا پرائي فضيلت لسان سکين ڪينڪي انگريزي زبان. هن ذهن نشين ڪرايو، ته مسلمان ديني تعليم کي ته ڇڏي ڏنو آهي، پر انگريزي تعليم کان پري رهي، دنيوي خوشحاليءَ کان به محروم ٿيندا پيا وڃن. هن ٻڌايو ته اسان جديد تعليم کان پري رهي، پنهنجي پير تي پاڻ ڪهاڙو هنيو آهي. هو اسان کي سمجهائي ٿو ته جديد تعليم پرائي، انگريزي قاعدا ۽ قانون سکي وڪيل ۽ جج ٿيون، ته جيئن پنهنجي زندگي به بهتر بنائي سگهون ۽ قوم کي به مشڪل ۾ ڪم اچي سگهون.
اسدالله ڀٽو
مولانا -اسد- -الله- ڀٽو -جماعت اسلامي- سنڌ جو -امير- ۽ پيشي جي لحاظ کان وڪيل آهي. هو 3 مئي 1946ع تي ڄائو. هن ايل ايل بي ڊگري 1969ع ۾ ۽ سماجيات ۾ ايم اي سنڌ يونيورسٽيءَ مان 1974ع ۾ ڪئي. هو ايران، -افغانستان- جو دورو ڪري چڪو آهي. 2002 وارين عام چونڊن ۾ ڪراچي مان قومي -اسيمبلي- جو ميمبر پڻ چونڊيو هو.
حوالا
زمرو:جيئرا ماڻهو زمرو:سنڌي سياستدان زمرو:سنڌي ماڻھو
1843ع
فوتگيون
زمرو:1843ء زمرو:سال
پروفيسر اسدالله ڀٽو
پروفيسر -اسد- -الله- ڀٽو اردو ۽ سنڌي ٻوليءَ جو نامور اسڪالر، اسلامي دانشور ۽ ماهر -تعليم- ٿي گذريو آهي. هي باني سيڪريٽري ”تنظيم فڪر و نظر“ سنڌ (تاسيس 1977) پڻ رهيو. سندس هي تصنيفون آهن: 1. عالم -اسلام- -اور- عصري سياست، 2. سنڌي ترجمو رحمت العالمين (توفيق الحڪيم). هن 9 سيپٽيمبر 1999ع تي راولپنڊيءَ ۾ وفات ڪئي.
1277ع
ڊسمبر
زمرو:1277ء زمرو:تيرھين صدي زمرو:سال
مسجد قبا
تاريخ
'''پيغمبر اسلام کي جڏھن رب پاڪ طرفان ھجرت جو حڪم ٿيو ته نبوت جو تيرھون سال ھو. 12 سيپٽمبر 622ء تي رات جي وقت حضور اڪرم ﷺ جن حضرت ابوبڪر صديق جن کي پاڻ سان گڏ وٺي مڪي معظم کان غار ثور ڏي روانا ٿيا. ڪافرن جي حملي کان بچڻ لاءِ پاڻ ٽي راتيون ان غار ۾ لڪل رھيا. ٽن راتين کانپوءِ پاڻ مديني شريف روانا ٿيا ۽ 23 سيپٽمبر 622ء تي قبا پھتا. جتان مدينو منوره فقط ٽي ميل پنڌ تي ھو. قبا ۾ حضرت عمرو بن عوف کي حضور ﷺ جن جي مھمان نوازيءَ جو شرف حاصل ٿيو.
قرآن ۾ مسجد جو ذڪر
'''پا ڻ ڪجهه ڏينهن ھتي رھي پيا ۽ مسجد ٺھرايائون، جيڪا مسجد قبا جي نالي سان سڏجي ٿي. مديني شريف ۾ اسلام جي ھيءَ پھرين مسجد ھئي. الله تعاليٰ قرآن مجيد ۾ سورھ التوبة جي 108 آيت ۾ ھن مسجد جو بيان ھن طرح فرمايو آھي:'''
ترجمو:
”اھا مسجد جنهن جو بنياد روز اول کان ئي تقويٰ تي رکيو ويو، ان ڳالهه جي زياده حقدار آھي ته تون ان ۾ اٿي بيهه“. '''
حوالا
زمرو:مسجدون
امر سنگھ چمڪيلا
ڌني رام(21 جولاءِ 1961 کان 8 مارچ 1988) جيڪو ھڪ پنھنجي اسٽيج نالي امر سنگھ چمڪيلا جي نالي سان سڃاتو ويندو آھي، ھڪ معروف پنجابي گلوڪار، گانا لکڻ وارو، موسيقار ۽ ڪمپوزر آھي۔چمڪيلا ۽ انجي گھرواري جيڪا انھن سان گڏ ڳائيندي ھئي ھن کي 8 مارچ 1988 تي ھڪ نامعلوم ماڻھن جي گروھ قتل ڪيو۔
چمڪيلو انھن فنڪارن ۾ شامل آھي جيڪي پنجابي اسٽيج جي مشھور ڪردارن مان آھي۔ ھن جا گانا پنجاب جي روايتي گانن جو مظھر آھن۔حوالہ درکار؟ ھو پنجاب جي مسئلن ،شراب نوشي، پنجابي مردن جي مزاج وغيره تي به ڳائيندو ھو۔
خارجي ڳنڍڻا
زمرو:1988ع جون فوتگيون زمرو:20 هين صدي جا هندستاني ڳائڻا زمرو:پنجاب، هندستان جا راڳي زمرو:پنجابي ماڻهو
مرڪزي تنتي سرشتو
مرڪزي تنتي سرشتو رکندڙ جانور اوسر جي اڃا به اتاهين ڏاڪي تي ٿين ٿا. تنتي سرشتو (nervous system) رکندڙ جانورن ۾ تنتي جيو-گهرڙا ۽ تنتي تاندورا ٿين ٿا. اُسرندي، گهڻ پاسائون ڪم ڪندي، ماحول سان ٺهڪي هلندي تنتي جيو-گهرڙن ملي تنتي ڳوڙها ٺاهيا ۽ تنتي تاندورن ملي تنتي رڳ، تنتي ٻنڌڻ، تنتي تنجڻ، تنتي واڊ ٺاهي. تنتي ڳوڙهن يا جهڳٽن پاڻ ۾ ملي تنتي مِکُ ٺاهي. تنتي مک وڌي، ويجهي، وڏو ٿي ميڄالي يا دماغ، کوپڙيءَ ۾ تنتي ڏوري ۽ ڪرنگهي کي جنم ڏنو. ميڄالي، تنتي ڏوري، تنتي رڳ، تنتي ڌاڳي يا تاندوري، تنتي ڳوڙهن، تنتي مِکُن، تنتي جيو گهرڙن جو هڪ وسيع، گهڻ ڪَرو نظام ٺاهيو، جنهن کي مرڪزي تنتي سرشتو چئجي ٿو.
مرڪزي تنتي سرشتو رکندڙ جانورن ۾ حقيقتن جي اولڙي ڪڍڻ جو گڻ هزارين ڀيرا وڌيڪ اُچو آهي. نه رڳو حقيقتن جو احساس موجود ٿئي ٿو پر انهن جي حسي تصوير به ٺهي ٿي. احساس ۽ حسي تصوير ذهني سرگرميءَ جا ابتدائي اهڃاڻ آهن ۽ تصوراتي ڄاڻ ڏين ٿا. تصوراتي ڄاڻ اها آهي ته ڪنهن اڳ محسوس ڪيل ۽ هاڻي اڻ موجود، اکين ۽ ٻين حِسن تي سنئون سڌو هاڻي جو هاڻي اثر نه وجهندڙ، شيءِ جو تصور يا ياد ورجائڻ يا يادگيري، ياد. اولڙي جو هيءُ قسم مشروط ناهي، پر غير مشروط آهي. اڳ جانور رڳو پنهنجي ڪنهن بنيادي گهرج سان لاڳاپيل عملن، اثرن جو رد عمل ڏيکاريندا هئا پر هاڻي اهي ڪجهه نه ڪجهه ياد رکي سگهيا پئي، پر اها ياد به پنهنجن بنيادي گهرجن سان لاڳاپيل آهي.
ڌار ڌار قسم جي جانورن کي ڌار ڌار قسم جون سوچون يا سکيا ڏئي ٺاهيون ويون آهن. واٺو ڪتو دشمن کي وٺ ڪري ٿو، پر سنگتيءَ يا ٻڪريءَ، رڍ وغيره کي ڪجهه به نه ٿو چئي. تازِي ڪتي ۾ شڪار جي بوءِ پڪڙڻ جو گڻ وڌيل آهي، پيرِي ڪتو ٻي ڏينهن به پيرو کڻي سگهي ٿو، ڪي ڪتا بال سان راند کيڏي سگهن ٿا ۽ سرڪس ۾ ڪرتب ڏيکارن ٿا، شينهن ڇَلي منجهان ٽپي وڃي ٿو، وغيره.
زمرو:تنتي سرشتو زمرو:سائنس
گيس
کاٻو|thumb|300x300 عڪسلون|فارغو جي حالت ۾ ذرا (اُڻا ۽ ماليڪيول) آزاداڻي حرڪت ڪندي هڪٻئي سان به ٽڪرائين ٿا ۽ ٿانوءَ جي ڀتين سان به.
طبیعيات ۾ گيس یا فارغو (انگريزي؛ Gas) مادي جي اها حالت آهي، جنهن ۾ مادي جي ڪا خاص شڪل نه هوندي آهي ۽ ان جا ذرا يعني اُڻا (ائٽم) ۽ مالڪيولَ يا پرماڻا آزاداڻي حرڪت ڪن ٿا. مثال جي طور تي، هوا جنهن ٿانوءَ ۾ بند آهي، اها ان جي شڪل اختيار ڪري وٺي ٿي. نهري (سخت) ۽  پاڻياٺ جي ڀيٽ ۾ فارغو سولائي سان پکڙجي ۽ سُسي سگهي ٿي. ٿڌو ڪرڻ ۽ گهربل ٿڌ ڏيڻ سان فارغو کي ، پاڻيٺ ۽ نهري حالت ۾ بدلائي سگهجي ٿي. گئس کي سوگھو ڪرڻ لاء ھر پاسي کان بند ڪرڻو پوندو آهي.
بڻ بنياد
جيئن ته انگريزي جي لفظ gas جي لاءِ ٻيا ممڪن متبادل نه آهن، جيئن بخارَ vapor، ڌنڌ mist سان وڌيڪ ميل کائي ٿو، نه ڪي گيس سان. جيئن ته  gas جو لفظ تمام گهڻو ڪَتب اچي ٿو،  تنهنڪري جيڪڏهن پنهنجي ٻوليءَ ۾ ان جو متبادل ٺاهڻو آهي ته پوءِ اهو انگريزيءَ جي گيس لفظ وانگر ئي سولو هجڻ گهرجي.
نائو مل
نائون مل سيٺ _ هيءُ سيٺ هوتچند جو پٽ هو ڀوڄي مل جو پوٽو هو، جنهن ڪري هو ۽ هن جو اولاد اڄ تائين ڀوڄواڻي سڏجن ٿا. اصل هن جا وڏا خدا آباد جي ويجهو رهندا هئا. ڪلهوڙن جي ڏينهن ۾ هيءُ سيٺ ڪراچيءَ ۾ اچي رهيو ۽ سمنڊ جي رستي ٻاهرين ملڪن سان واپار ڪندو هو. ڪراچي تڏهن قلات جي خان جي هٿ ۾ هئي ۽ ننڍڙو ڳوٺ هوندو هو، جنهن ۾ مهاڻن جا گهر هوندا هئا. جڏهن ٽالپرن ڪراچي هٿ ڪئي، تڏهن به هي سيٺ اُتي رهندو آيو. ميرنصيرخان جي ڏينهن ۾ جڏهن انگريز سرڪار پنهنجو لشڪر شاه شجاع جي مدد لاءِ سمنڊ جي رستي آندو ۽ ميرن هنن کي روڪ ڪئي، تڏهن سيٺ نائون مل انگريزن کي گهڻي مدد ڪئي ۽ جڏهن منوهڙي جو ڪوٽ ڊاهي زور سان ڪراچيءَ ۾ لهي درياهه جي رستي لشڪر وٺي ٿي آيا ۽ سرسات ملڻ ۾ هنن کي مشڪلات هئي، تڏهن سيٺ سرسات وٺڻ ۾ گهڻي مدد ڪَيَن. جڏهن انگريزن سنڌ کٽي، تڏهن سيٺ کي گهڻو مان ڏنائون ۽ جاگير به ڏنائون ۽ سي.ايس.آءِ جو خطاب به ڏنائون، جهڙو مير شيرمحمد خان کي ڏنو هئائون، جو ساڻن دٻي جي جنگ ۾ بهادريءَ سان وڙهيو هو. نائو مَل 1804ع ۾ سنڌ جي شهر ڪراچي جي پاڙي کارادر ۾ ڄائو هو. نائو مل (Naaoo Mal) جو پتا (پيءَ) هوتچند پڻ سنڌ جو هڪ مشهور ۽ ڪامياب واپاري هو. نائو مَل کي اهو به اعزاز حاصل آهي ته اهو جديد ڪرچي شهر جو بنياد رکڻ واري مشهور سنڌي واپاري ڀوجو مَل جو پَڙ پوٽو هو. نائو مل جي ڪُٽنب جو واپار ۽ واپاري لاڳاپا نه رڳو سنڌ پر هندوستان، افغانستان، ايران ۽ مسقط تائين پکڙيل هئا.
عام طور تي اهو مشهور آهي نائو مل انگريزن جي مدد ڪري پنهنجي جنم ڀوميءَ سان غداري ڪئي هئي. جيئن اختر بلوچ پنهنجي نائو مل تي ڪيل تحقيقي مضمون ۾، محمد عثمان دموهي جي 2013ع ۾ ڇپيل ڪتاب ”ڪراچي تاريخ جي آئيني ۾“ ٻي ڇاپي ۾ لکڻي جو حوالو ڏئي لکيو آهي ته؛ دولت، جاگير ۽ رتبو حاصل ڪرڻ جي لوڀ ۾ هن شخص انگريزن کي مدد ڏئي سنڌ جي ان وقت جي ٽالپر حڪمران ٽولن سان غداري ڪئي هئي. اختر بلوچ پنهنجي مضمون ۾ اهو سوال به اُٿاري ٿو ته نائو مَل ۽ سندس ڪُٽنب جو حڪمران ميرن سان ايترو ويجهو لاڳاپو هو ۽ سنڌ ۾ سندن ايترو معاشي اثر هئڻ جي باوجود به نيٺ نائو مل انگريزن کي سنڌ تي قبضو ڪرائڻ ۾ مدد ڇو ڏني؟
اختر بلوچ پنهنجي لکيل مضمون ۾ پنهنجي اُٿاريل سوال جو جواب به وري تاريخي حوال پيش ڪري پاڻ ئي ڏنو آهي. اختر بلوچ جي پنهنجي لکيل مضمون ۾ جيڪي تاريخي حولا ڏنا آهن انهن تي اچڻ کان پهرين هڪ ٻيو به امڪاني سبب به ٿي سگهي ٿو جنهن تي پڻ ويچار ڪرڻ گهرجي. اهو امڪاني ڪارڻ حالتن جي سياسي تجزئي جي بنياد تي ٺاهيل تناظر يا پيشمنظر جي فرق جو به ٿي سگهي ٿو، جنهن جي بنياد تي ڪو فرد، برادري يا گروهه اهو سمجهي ته منهنجي سماج جي ڀلائي هنيئن نه پر هُونئن آهي. ڇو جو ڪو به فرد جڏهن ڪنهن علائقي ۾ پيدا ٿئي ٿو ۽ اُتي وڏو ٿئي ٿو ته اها انساني فطرت آهي ته اهو ان ڌرتي جي خطي جي ماحول، روايتن ۽ ثقافت جو پنهنجو پاڻ ئي حصو ٿي وڃي ٿو، انسان جن به گهٽين ۾ ڊوڙي ڊڪي پلجي نپجي وڏو ٿيو آهي، انهن سان پيار ڪرڻ لڳي ٿو. اهو ان علائقي جي آسمان، زمين، وڻن، ٻوٽن سان به پيار ڪرڻ لڳي ٿو. ايتري حد تائين جنهن شهر، ڳوٺ يا گهٽيءَ ۾ انسان پنهنجو ننڍپڻ گذاري جواني تائين رهندو آهي، اهي سندس ناسٽيلجيا بڻجي ويندا آهن. تنهنڪري وقت، ماحول ۽ پيش آيل واقعن جي پسمنظر کي سمجهڻ کان سواءِ ڪنهن به محب وطن شهريءَ تي غداري جو الزام هڻڻ، ان شخص سان وڏي ناانصافي ٿيندي.
جيئن ته هوتچند ڪُٽنب جو جو تعلق سنڌ جي واپاري طبقي سان هو ۽ سندن واپاري تعلق ٻاهرين دنيا سان هئڻ سبب سندن سنڌ کان ٻاهر به اچڻ وڃڻ رهندو هو. تنهنڪري اها ڳالھ گهڻي حد تائين ٿيڻ جوڳي ۽ مڃڻ جوڳي ٿي سگهي ٿي ته نائو مل جي ڪُٽنب کي ٻاهرين جديد دنيا جي نون رخن ۽ لاڙن جي باري ۾ ٻين کان وڌيڪ ڄاڻ ۽ علم هوندو. تنهنڪري دنيا ۾ ڇا وهي واپري پيو، دنيا ڪهڙي رخ ڏانهن وڃي رهي آهي، ڪهڙيون قوتون اُڀري رهيو آهن ۽ ڪهڙيون قوتون پنهنجي پراڻ پرستي سبب ڊهڻ ڏانهن وڃي رهيون آهن جو اندازو نائو مل کي هو. جنهن تحت نائو مل ڳڻ پھ لڳائي ورتي هئي ته ايندڙ دور انگريزن جي وڌي ۽ اُڀري اچڻ جو آهي ۽ تاريخ جي ان عمل يا جبر آڏو بيهڻ پنهنجو پاڻ کي ٻوهي ۾ وجهڻ برابر هوندو. ٿي سگهي ٿو ته پنهنجي سياستي تجزئي جي بنياد تي ٺاهيل پيشمنظر جي بنياد تي هو ايندڙ طوفان کي تيزي سان ايندو ڏسي رهيو هجي ته هوائون ميرن جي صاحبي جي سڙهن کي ڇيهون ڇيهون ڪري اُڏائي رهيون آهن ۽ حڪمران مير هندورن ۾ لوڏا کائي رهيا آهن. ٿي سگهي ٿو ته هو اهو ڏسي رهيو هجي ته ميرن جا حڪمران ٽولا سنڌ جي وسيلن جي ڦرلُٽ ڪندي، سنڌ جي انڌي منڊي معشيت جون آنڊا گجيون به ڪڍڻ جي پويان آهن. ظاهر آهي ته ٽالپر حڪمرانن جي ڪُدن ڪم، مذهبي مت ڀيد ۽ ڏاڍين جي شڪايت اهو خود ميرن کي ته ڪري نٿي سگهيو.
سيٺ نائو مل سنڌ جي تاريخ جو هڪ اهڙو ڪردار آهي، جنهن جو نالو جيڪڏهن سنڌ جي تاريخ مان ڪڍيو وڃي ته سنڌ جي تاريخ اڌوري رهجي ويندي. سنڌ جي تاريخ ڪيتري پراڻي آهي ان تي کوڙ سارا ماڻهو گهڻو ڪجهه لکي چڪا آهن، هتي 3 هزار سال قبل مسيح موهن جو دڙو جا آثار به آهن ته ڏکڻ سنڌ جي شهر ميرپور خاص ۾ ڪاهوءَ جو دڙو جهڙو تاريخي ورثو به موجود آهي. موهن جو دڙو ته بچي ويو پر ڪاهوءَ جي دڙو سان ڪنهن به حالت سٺو ورتاءُ ڪيو ويو. سيٺ نائو مل هوتچند جي، تاريخ ٻڌائي ٿي ته نائون مل اهو شخص هو، جنهن سنڌ تي انگريزن جي قبضي لاءِ سندن مڪمل مدد ڪئي. نائو مل ايئن ڇو ڪيو؟ سوال اهو آهي ته نائو مل انگريزن جي ڇو مدد ڪئي؟ ڇا هن ڪنهن مالي فائدي لاءِ انگريزن جي مدد ڪئي هئي يا انگريز سرڪار طرفان ڪو خطاب حاصل ڪرڻ لاءِ انهن جي مدد ڪئي هئي يا پنهنجي والد سيٺ هوتچند سان ميرن جي دور ۾ جيڪي ڪجهه ٿيو ان جو بدلو وٺڻ لاءِ انگريزن جي مدد ڪئي هئي.
هڪ حقيقت اسان کي ذهن ۾ رکڻي پوندي ته ميرن جي حڪومت ختم ٿيڻ کانپوءِ جڏهن سنڌ ۾ انگريزن جو قبضو قائم ٿيو ته هڪ نئين سنڌ جنم ورتو، شهري علائقن ۾ روڊ رستا ٺهيا، بجلي آئي، اسڪول ۽ اسپتالون ٺهيون، ريلوي جي نظام جنم ورتو، جديد نهري سرسٽو ۽ گهڻو ڪجهه نئون ٺهيو. ڪجهه نقادن جو خيال آهي ته نهري نظام انگريزن روينيون حاصل ڪرڻ لاءِ ٺاهيو هو، ريلوي افغانستان تائين فوجي سامان پهچائڻ لاءِ ٺهرايا هئا. انگريزن کي ڏسندي ڏسندي هندن ۽ پارسين به اهڙا اڻ ڳڻيا سماجي ادارا قائم ڪيا، جنهن کانپوءِ مسلمانن کي به اهڙا ادارا قائم ڪرڻ جو خيال آيو ۽ انهن فلاحي ۽ تعليمي ادارا به قائم ڪيا. هاڻي اچون ٿا اصل موضوع ڏانهن يعني سيٺ نائو مل هوتچند ڪير هو ۽ ڇو وطن جو غدار ٿيو؟
محمد عثمان دموهي پنهنجي ڪتاب “ڪراچي تاريخ جي آئيني ۾” (Karachi taareekh jay Aaeenay) جي 2013ع جي اشاعت ۾ هوتچند جي حوالي سان لکي ٿو ته: “ هن شخص جي دولت، جاگير ۽ رتبو حاصل ڪرڻ جي حوس جي ڪري سنڌ جي وطن پرست مسلمانن ۽ هندن کي نه رڳو وطن جي آجپي (Aajpay) کان محروم ٿيڻو پيو پر ان سان گڏوگڏ غلامي جا سورَ به سهڻا پيا. هن شخص انگريزن کي سنڌ تي قابض ڪرائڻ ۾ سنڌ جي ميرن خلاف مڪر، فريب ۽ دغا بازي جو مظاهرو ڪيو”.
سيٺ نائو مل جون يادگيريون ۽ جيمس برنس
<blockquote style='border: 1px solid blue; padding: 2em;'> <font color="#E00000">سيٺ نائو مل پنهنجي يادگيرين ۾ (اهي يادگيريون 1845ع کان 1930ع تائين) جي واقعن تي لکيل آهن. نائو مل ان ۾ لکي ٿو ته “:1831-32ع جي ڳالهه آهي ته نصر پور جي هڪ هندو مزدور جو پٽ پنهنجي استاد جي سختين کان تنگ اچي هڪ مسجد جي دروازي جي ويجهو وڃي بيٺو، ڪجهه ملسمانن جي مٿس نظر پئي اهي کيس مسجد ۾ وٺي ويا، جنهن تي ڪاوڙ ۾ اچي هندو دڪاندارن پنهنجا دڪان بند ڪري ڇڏيا ۽ مسلمانن کي سيڌو ڏيڻ کان انڪار ڪري ڇڏيو. مسلمانن انتقامي ڪاروائي ڪندي لياري ۾ موجود پاڻي جي کوهن ۾ گندگي ۽ ڪرپٽي (ليٽرين) وجهي ڇڏي، انهن کوهن مان هندو پيئڻ جو پاڻي ڀريندا هئا. ٻئي ڏينهن نورل شاهه نالي هڪ سيد اسان جي پاڙي مان گذرندي گاريون ڏنيون. منهنجو ننڍو ڀاءُ پرسرام (Parsraam) جيڪو ان پاڙي جي ٻاهرين دروازي تي بيٺل هو، ان نورل شاهه کي ڌيرج سان سمجهايو ته ايئن ڳالهائڻ مناسب ناهي، ٻنهي وچ ۾ تيز جملن جي ڏي وٺ ٿي ۽ جوش ۾ اچي نورل شاهه (Nooral Shaah) چيو ته پرسرام منهنجي پيغمبر جي شان ۾ گستاخي (Blasphemy) ڪئي آهي، ايئن مسلمانن جو وڏو هجوم گڏ ٿي ويو. ان کانپوءِ نورل شاهه قرآن ڳچي ۾ وجهي سنڌ جي مختلف شهرن جو دورو ڪيو ۽ ماڻهن کي ڀڙڪايو. ان دوران ڪنهن طريقي سان منهنجو ڀاءُ پرسرام جيسلمير (هاڻوڪي انڊيا) منتقل ٿي ويو، معاملو ان وقت سنڌ جي حاڪم مير مراد علي ٽالپر (Meer Muraad Ali Talpur) تائين پهتو، مسلمانن جو دٻاءُ به هو، مير صاحب منهنجي والد هوتچند کي حڪم موڪليو ته سيٺ پرسرام کي حيدرآباد اماڻيو. پرسرام ڪراچي ۾ نه هو. مير صاحب ٻيو فرمان موڪليو ته هوتچند پاڻ اچي حاضر ٿئي. منهنجو والد حيدرآباد پهتو، مير صاحب جهيڙي جي حل لاءِ معاملو نصرپور جي قاضي جي عدالت (Nasrpur jay Qazi jee adaalat) ۾ موڪليو (نصر پور حيدرآباد کان ڪجهه مفاصلي تي ننڍڙو شهر آهي) قاضي معاملو ٻڌڻ کان انڪار ڪري ڇڏيو، ان کانپوءِ مسلمانن اوچتو حملو ڪري سيٺ هوتچند کي اغوا ڪري ورتو. هو ڏهه کان ٻارنهن ڏينهن مسلمانن جي قبضي ۾ رهيو، جن کيس زبردستي مسلمان ڪرڻ جو ارادو ڪيو (مطلب ته سندس زبردستي طهر ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي) پر جيئن ته سندس عمر 50 ورهين کان مٿي هئي ۽ هن جو طهر ڪرڻ قرآن جي حڪم جي به خلاف هو، ان کانسواءِ مسلمانن کي اهو به ڊپ هو ته ان جا نتيجا خطرناڪ به ٿي سگهن ٿا. ان ڪري اهي پنهنجي ارادي کان پاسيرو رهيا. ان کان پوءِ مير مراد علي کي پڇتاءُ ٿيو ۽ منهنجي والد جي آزادي جو حڪم جاري ڪيائين، جنهن کانپوءِ منهنجي والد کي آزادي ملي”. ان وقت سنڌ ۾ عام تاثر اهو هو ته سيٺ هوتچند جو طهر ڪيو ويو هو.
ورهاڱي کان اڳ سنڌ جي هندو برادري تمام گهڻي خوشحال هئي سنڌ جا وڏيرا ۽ جاگيردار ته ڇا حڪمران خاندان تائين سندن قرضدار هوندا هئا. پر ان جي باوجود کين اهو سماجي رتبو حاصل نه هو، جيڪو مسلمانن کي حاصل هوندو هو. جيمس برنس مطابق: '''“سنڌ ۾ هندن کي گهوڙي سواري جي جهل هئي، ان ڪري دولت مند واپاري به گڏهه تي سواري ڪندي نظر ايندا هئا. هندن لاءِ اهو به ضروري هو ته جيڪڏهن ڪنهن مسلمان جي سواري گذري ته ان جي رستي ۾ ادب مان هڪ پاسي بيهي رهن”.'''
نائون مل جي باري ۾ تاريخدان ڊاڪٽر مبار علي جا ويڄار
مشهور دانشور ۽ تاريخدان ‎ڊاڪٽر مبارڪ علي پنهنجي “ڪتاب سنڌ، خاموشي جو آواز” ۾ لکي ٿو ته سيٺ هوتچند جو خاندان سنڌ جو اتم هندو خاندان هو، ان ڪري جڏهن هن خاندان جي سربراھ سان خراب ۽ بي عزتي وارو سلوڪ ڪيو ويو، کيس اغوا ڪيو ويو، قيد ۾ بکيو اڃيو رکيو ويو. ۽ ڪجھ شاهديون اهو ٿيون ٻڌائن ته سندس طهر به ڪيو ويو هو، اهڙن واقعن جو اثر ان جي خاندان جي ماڻهن ۽ سنڌ جي هندن تي ٿيو. هي اها صورتحال هئي، جنهن يقيني طور نائو مل ۽ ٻين هندن جي عدم تحفظ جي احساس ۾ واڌارو آندو”.
برطانيا جي راڻي طرفان نائو مل لاءِ ڪمپينين آف دي موسٽ ايگزاليٽڊ آرڊر آف دي اسٽار آف انڊيا جو تمغو
انگريزن نائو مل جي خدمتن جي اعتراف ۾ کيس اعزازن سان به نوازيو، برطانوي حڪومتي دور جو هڪ عملدار خداداد خان پنهنجي لکيل ڪتاب “ لب مهراڻ سنڌ ۾ لکي ٿو ته ”: “CIE” (ڪمپينين آف دي موسٽ ايگزاليٽڊ آرڊر آف دي اسٽار آف انڊيا) جي لقب جو تمغو انگريز سرڪار سيٺ نائو مل لاءِ موڪليو هو، فريئر محل عرف فريئر هال ۾ هڪ شاندار درٻار منعقد ڪري سيٺ نائو مل کي پنهنجي هٿن سان ڏنو ويو. هن موقعي تي جيڪو خطاب ڪيو اهو ته تمام ڊگهو آهي، هتي رڳو ان جو اختصار پيش ڪجي ٿو : “هن چيو ته، مان ڏاڍي سرهائي مان هي لکت (سند) تنهنجي جي حوالي ڪريان ٿو، تو انگريز سرڪار جي زبردست خدمت ڪئي آهي، راڻي وڏي شفقت سان تو کي سي آءِ اي (ڪمپينين آف دي موسٽ ايگزاليٽڊ آرڊر آف دي اسٽار آف انڊيا) جو لقب ادا ڪري عزت بخشي آهي. سال 1843ع ۾ جڏهن سنڌ جي ميرن ۽ انگريز سرڪار جي وچ ۾ جنگ ٿي، جيتوڻيڪ ان وقت توکي سخت جاني ۽ مالي خطرو هو، تنهن باوجود تو ڪوشش ڪري ميرن بابت اهڙيون خبرون ۽ اهڙيون تجويزون پيش ڪيون جن موجب انگريز سرڪار جا عملدار پنهنجي لشڪر ۾ تبديلي ڪري سگهن. انهن خدمتن عيوض توکي جاگير ۽ پينشن عطا ڪئي وئي” (ڪتاب؛ لڀ مهڙاڻ سنڌ، ليکڪ؛ خداداد خان)
ڊاڪٽر مبارڪ علي پنهنجي مضمون “ڇا نائو مل غدار هو” جي آخر ۾ لکي ٿو ته : معاشري ۾ ٿورائي (اقليت) جو ڪردار ڏاڍو نازڪ هوندو آهي، جيڪڏهن ٿورائي (اقليت) مالي ۽ اقتصادي لحاظ کان خوشحال هجي ته ان جي دشمنن ۾ واڌارو ٿي ويندو آهي. گهڻو ڪري ٿورائي جاتي (اقليت) کي وطن دشمن ۽ غدار چيو ويندو آهي. اهڙي صورتحال ۾ سماج اندروني ڀڃ ڊاهه جو شڪار ٿي ويندو آهي ۽ ٿورائي جاتي وطن ۽ قوم جي محبت کان پري ٿيندي ويندي آهي. هندستان ۽ سنڌ ۾ انگريز حڪومت جي ڪاميابيءَ ۾ ٿورائي جاتين (اقليتن) جي عدم تحفظ جو وڏو عمل دخل هو” (ڪتاب؛ ڇا نائو مل غدار هو، ليکڪ؛ ڊاڪٽر مبارڪ علي)
ديهانت
نائو مل جو لاڏاڻو 73 سالن جي عمر ۾ 16 سيپٽمبر 1878ع تي ڪراچي ۾ ٿيو، سندس يادگيرين تي ٻڌل ٻئي ڪتاب جو ايڊيشن آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس طرفان 1986ع ۾ شايع ڪيو ويو، پر ان ڪتاب جي تعارف ۾ به نائو مل کي غدار ئي لکيو ويو آهي. http://affairnews.com/2014/03/%D9%86%D8%A7%D8%A6%D9%88-%D9%85%D9%84%D8%8C-%D8%B3%D9%86%DA%8C-%D8%AC%D9%88-%D8%BA%D8%AF%D8%A7%D8%B1-%D9%8A%D8%A7-%D9%85%D8%AD%D8%B3%D9%86%D8%9F/
حوالا
زمرو:شخصيتون زمرو:سنڌ زمرو:مذهب زمرو:تاريخ زمرو:ڀارت زمرو:پاڪستان
غلام مصطفيٰ جتوئي
{| border="0" cellpadding="1" cellspacing="0" style="margin: 1em 1em 1em 0; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;" width="300px" align="left" style="border: 1em solid white")
تعارف
غلام مصطفيٰ خان جتوئي 14 آگسٽ 1931ع تي ڳوٺ نوان جتوئي ۾ جنم ورتو. سندس ڏاڏو امام بخش خان جتوئي ممبئي ليجسليٽواسمبليءَ جو 1923ع، 1927ع ۽ 1931ع ۾ ٽي ڀيرا رڪن پڻ رهي چڪو ھو. ملڪي سياست ۾ 1952ع ۾ نواب شاھ ضلعي ميونسيپل ڪاميٽيءَ جو نشستمان (چيئرمين) چونڊيو ويو، جڏهن تہ هن پهريون ڀيرو 1965ع ۾ الهندي پاڪستان جي صوبائي اسمبليءَ جي چونڊ ۾ ڪاميابي حاصل ڪئي. جتوئي 1969ع ۾ پيپلزپارٽي ۾ شامل ٿيو. 1970ع جي چونڊن ۾ پيپلزپارٽي جي ٽڪيٽ تي قومي اسمبليءَ جو رڪن چونڊيو ويو، 1973ع کان 1977ع تائين سنڌ جو وڏو وزير رهيو، 1983ع جي ايم آر ڊي تحريڪ دوران گرفتار ٿيو، 1985ع ۾ کيس جيل وڃڻو پيو. 1987ع ۾ پ پ پ کي ڇڏي نيشنل پيپلز پارٽيءَ جو بنياد وڌائين. 1988ع ۾ اسلامي جهموري اتحاد جو صدر رهيو، 1991ع ۾ نگران وزير اعظم ٿيو.
تعليم
غلام مصطفيٰ خان جتوئي ڪراچي گرامر اسڪول مان سينيئر ڪيمريج ڪئي. 1952ع ۾ قانون جي اعليٰ تعليم لاءِ انگلستان ويو، والد جي وفات سبب تعليم اڌوري ڇڏي وطن واپس وريو.
زندگي
غلام مصطفيٰ خان جتوئي کي پنج پٽ ۽ ٽي نياڻون آهن. جن ۾ مرتضيٰ خان، مسرور خان، طارق مصطفيٰ(وفات)، عارف مصطفيٰ، آصف مصطفيٰ ۽ آهن.
سياست
غلام مصطفيٰ خان جتوئي نگران وزيراعظم، وزيراعليٰ سنڌ کانسواءِ سياسي معاملا، قدرتي وسيلا، بندرگاهون ۽ جهازراني،ريلوي ۽ مواصلات جي وزير طور ڪم ڪيائين.
محمد ھاشم مخلص
سنه 1924ع ۾ محمد هاشم مخلص مرحوم (وفات 1934ع) ميرپورخاص مان هفتيوار اخبار ”مسلمان“ جاري ڪئي، جنهن ۾ ترڪيءَ جي حق ۾ انگريزن خلاف زور شور سان لکڻ لڳو. سندس قلم ڏاڍو زور هوندو هو. نظم خواه نثر  ذريعي باھ ٻاري ڇڏيائين. برطانوي سامراج ۽ هندو استحصالي قوتن خلاف کلم کلا نفرت جو اظهار ڪندو رهندو هو، ۽ هميشـہ اسلام ۽ مسلمانن جي مدح سرائي ڪندو رهندو هو. انهيءَ ڪري قيد و بند جون سختيون بہ سٺائين. سندن تحريرن ۾ طنز و مزاح جو رنگ بيحد متاثر ڪندڙ هوندو هو.
حوالا
زمرو:1934ع جون وفاتون
431ع
ڊسمبر
زمرو:431ء زمرو:پنجين صدي زمرو:سال
پلھاڻو
پلهاڻو __(A Folk Song):
شنگهائي تعاون تنظيم
۽ سڪئورٽي تنظيم
چين انڊيا پاڪستان قازڪستان ڪرغيزڪستان روس تاجڪستان ازبڪستان 4 مشاهدو ڪندڙ ملڪ افغانستان بيلاروس ايران منگوليا 6 گفتگو جا پاٽنر ملڪ آرمينيا آذربائيجان ڪمبوڊيا نيپال سريلنڪا ترڪي مهمان شريڪ قوام متحده ترڪمانستان ڪامن ويلٿ آف انڊيپنڊنٽ اسٽيٽ آسين
وانگ ڪيون عزيز نوسروو ولادمر پوٽاپنڪو
هٿراڌو عادتون
ھن مضمون کي وڪي طرز تي آڻڻ جي ضرورت آھي. (نومبر 2018ع) جيڪڏهن ٻه چار مهينا لاڳيتو بُکي ڪتي کي هر دفعي گهنٽي وڄائڻ کان پوءِ کاڌو ڏنو وڃي، ته ڪتو پنهنجي بک جي پورائيءَ لاءِ پنهنجن حـِس کي گهنٽيءَ سان لاڳاپي وٺندو. ڪتو گهنٽيءَ جي آواز سان هري ويندو، جڏهن ته جيڪو ڪتو گهنٽيءَ جي آواز کان پوءِ کاڌي تي هريل نه هوندو، ان لاءِ لکين گهنٽيون به بيڪار آهن. گهنٽيءَ کان پوءِ کاڌو ملڻ تي هريل ڪتي ۾ گهنٽيءَ جو آواز ٻڌندي ئي کاڌي سان لاڳاپيل ردعمل ظاهر ٿي پوندو، وات ۾ پاڻي ڀرجي ايندس، جنهن مخصوص جاءِ تي ويهي کاڌو کائيندڙ هوندو اتي وڃي ويهندو ۽ کاڌي جو اوسيئڙو ڪندو. ڪتي جي دماغ ۾ کاڌي ۽ گهنٽيءَ جي وچ ۾ هڪ عارضي ناتو جڙي وڃي ٿو، جنهن هيٺ اهو گهنٽيءَ جي آواز کي کاڌي اچڻ جو اشاري يا معنا طور وٺي ٿو. هيءُ مشروط ردعمل آهي. اهڙن ردعملن جي بنياد تي ئي هڪ جانور پنهنجو پاڻ کي پنهنجي مخصوص ماحول سان وڌيڪ سٺي نموني ٺهڪائي ٿو. حقيقت جي اولڙي جي هيءَ صورت پنهنجين اڳوڻين صورتن يعني سادڙي جانور جيان سڄي جسم جو ردعمل ظاهر ڪرڻ ۽ تنتي سرشتو رکندڙ جانور جي گڻ کان مشروط حسي ردعمل کان ڌار قسم جو آهي. هن نئين صورت ۾ حقيقت جو اولڙو نفسي يا نفسياتي صورت ۾ ظاهر ٿئي ٿو. جانور جي دماغ ۾ مشروط ردعمل وسيلي ڪنهن مخصوص لقاءَ يا شيءِ جو عڪس، تصور، خاڪو، اولڙو ٺهي پوي ٿو. جيڪو ان لقاءَ يا شيءِ جي اڻ موجودگيءَ ۾ به جانور جي دماغ تي اهو ساڳيو ئي ردعمل طاري ڪري ٿو، جيڪو موجود هوندي ڪري سگهيو پئي. وڌيڪ اهم ۽ بنيادي مشروط ردعمل هوري هوري عارضي يا ٿوري مدي وارن مان ڦري پڪا پختا ٿي پوندا آهن. هن عمل ۾ هڪ ڌاري شيءِ جو اولڙو به مضبوط ٿئي ٿو يعني گهنٽيءَ جو. گهنٽي کاڌي اچڻ جي اشاري سان ڳنڍيل آهي. اشارن جا اهڙا سوين نمونا ٺهن ٿا، جن کي اشارن جو سرشتو، يا اشارن جو پهريون سرشتو چئجي ٿو.
شنگهائي تعاون تنظيم
شنگهائي تعاون تنظيم (Shanghai Cooperation Organization)، يويشين جي سياسي، معاشي، ۽ سلامتي جي تنظيم آهي. هن جو بنياد 15 جون 2001ع تي بيجنگ، چين ۾ چين، قازڪستان، ڪرغيزڪستان، روس، تاجڪستان ۽ ازبڪستان جي ليڊرن طرفان علان ڪيو. شنگهائي تعاون تنظيم جي چارٽر تي جون 2002ع تي صحيحون ڪيون ويون، ۽ ان کي 19 سيپٽمبر 2003 تي لاڳو ڪيو ويو. اهي ملڪ شنگهائي فائيو گروپ جا ميمبر هئا ازبڪستان کانسواءِ جنهن جو بنياد 26 اپريل 1996 تي پيو. انڊيا ۽ پاڪستان کي شنگهائي تعاون تنظيم جي مڪمل رڪنيت 9 جون 2017 تي استانا، قازڪستان ۾ ڏني وئي.
قازڪستان
<blockquote style='border: 1px solid blue; padding: 2em;'>
(رياستي سرڪاري ٻولي) روسي (سرڪاري ٻولي طور استعمال              ڪئي ويندي آهي.)
سويت يونين کان
(10،52،100 چورس ميل)
اوبرو
اوبرو ڪورڪي ڪم جو چرخو، جيڪو سِٽ يا پٽ ويڙهڻ جي ڪم ايندو آهي. ھلندڙ دور ۾ سُٽ ڪتڻ، تاڃي ٺاهڻ، ڪپڙي اُڻڻ جو هنر هٿ سان هلندو ٿو اچي. پر هاڻي آڏاڻا بجليءَ تي هلن ٿا، تنهنڪري ڪم تيزيءَ سان ٿئي ٿو.
ڊيرا مراد جمالي
ديرا مراد جمالي يا ڊيرا مراد جمالي يا ديرو مراد جمالي پاڪستان جي صوبي بلوچستان جي ضلعي نصيرآباد جو شھر۽ ضلعي صدر مقام آهي. لفظ ڊيرا مراد جمالي جي معنيَ آهي مراد جمالي جو شھر آھي.مير مراد جمالي ھن شھر جي ھڪ سياسي شخصيت ھيو ، سندس تعلق مسلم ليگ سان ھو ۽ جنھن جو 2011 ۾ ڪوئيٽا ۾ خون ٿيو ھيو جڏھن ھو جمعي جي نماز پڙھي مسجد کان موٽي رھيو ھو تہ ڪنھن نامعلوم شخص ان تي فائر ڪيا ھئا. جنھن بعد سندس نالو ھن شھر کي ڏنو ويو هو.
بارڪ اوباما
آمريڪا جي 44 هين صدر جي حيثيت سان قسم کڻندڙ ڪاري نسل وارو نئون چونڊيل صدر بارڪ حسين اوباما 4 -آگسٽ- 1961ع تي آمريڪي رياست ’هوائي‘ (Hawaii) ۾ پيدا ٿيو. سندس والد جو واسطو ڪينيا سان هو، ٻن سالن جي عمر ۾ سندس والدين ۾ علحدگي ٿي وئي، جنهن کانپوءِ سندس ماءُ ٻي شادي ڪري -انڊونيشيا- منتقل ٿي وئي، -جتي- بارڪ اوباما جڪارتا ۾ ابتدائي -تعليم- حاصل ڪئي. بارڪ اوباما 1996ع ۾ آمريڪي رياست ايلي نائي (Illinois) جو -اسيمبلي- ميمبر چونڊجي پنهنجي سياسي ڪيريئر جي شروعات ڪئي. هو 10 سالن جي عمر ۾ هڪ ڀيرو ٻيهر -آمريڪا- ۾ پنهنجي ناناڻي گھر منتقل ٿيو، -جتي- هن هارورڊ اسڪول مان 1979ع ۾ گريجوئيشن ڪئي. اعليٰ -تعليم- لاءِ بارڪ اوباما نيويارڪ منتقل ٿي ويو ۽ ڪولمبيا يونيورسٽيءَ مان 1983ع ۾ سياست جي دگري حاصل ڪئي. نيويارڪ ۾ 16 سال رهڻ کانپوءِ بارڪ اوباما شڪاگو هليو ويو. -جتي- هن پنهنجي عملي زندگيءَ جي شروعات ڪئي. بارڪ اوباما ۽ مشل رانسن جي 1979ع ۾، شڪاگو ۾ ملاقات ٿي ۽ ٻنهي 03 نومبر 1992ع ۾ شادي ڪئي. بارڪ حسين اوباما ٻن ڌيئرن 10 ورهين جي حاليا ۽ 07 سالن جي نتاشا جو پيءُ آهي. بارڪ اوباما ٻن ڪتابن جو ليکڪ به آهي. -جنوري- 2003ع ۾ هو ايلي نائي اسيمبليءَ جي هيلٿ اينڊ هيومن سورسز سوسائٽيءَ جو چيئرمئن چونڊجي آيو. 2004ع ۾ بوسٽن ۾ بارڪ اوباما ڊيموڪريٽڪ جي قومي ڪنوينشن ۾ اهم خطاب ڪيو ۽ بش انتظاميه تي ڇتي -تنقيد- ڪئي. -ان- خطاب تي اوباما کي ڀرپور موٽ ملي ۽ هو سڄي -آمريڪا- ۾ مشهور ٿي ويو. هن آمريڪي سينيٽ جي قانون سازيءَ ۾ پڻ اهم ڪردار ادا ڪيو. هن 10 فيبروري 2007ع تي -آمريڪا- جي صدارتي چونڊون وڙهڻ جو اعلان ڪيو. هن اڳ ۾ ڊيموڪريٽڪ -پارٽي- طرفان نامزدگيءَ لاءِ پنهنجي مخالف هيلري ڪلنٽن کي سخت مقابلي کانپوءِ شڪست ڏئي مخالفن کي حيران ڪري ڇڏيو، جنهن کانپوءِ صدارتي چونڊن ۾ پنهنجي مخالف ريپبلڪن اميدوار جان مڪين کي شڪست ڏئي ۽ -آمريڪا- جو 44 هون صدر چونڊجي ويو.
حوالا
زمرو:جيئرا ماڻهو
مٺ ڪوٽينٻڙ
مُٺ ڪوٽينٻڙ: هي چڀڙن جو قسم آهي، پر چڀڙن کان وڏا ۽ ڊگها چار انچ کن (مٺ جيڏا) ٿين، تنهنڪري اهو نالو پيو اٿن. وچ ٿلهو، چوٽي ۽ پڇڙيءَ ۾ ڪجهه سنها ٿيندا آهن. هي ٻنين ۾ ٿين. ڪچا کارا هوندا آهن، جنهن ڪري کائڻ جي ڪم ڪو نه اچن، پچڻ بعد ماڻهو کائين، ڀاڄي رڌين، ۽ آڏا ٻوٽي (ڪپي) سڪائين، جن کي ”ڏوچلا“ چون. انهن ڏوچلن جي ڀاڄي به ڪن ۽ ڪچا به کائين.
امداد سومرو
نامور صحافي ۽ ڪالم نگار -امداد سومرو- 14- ڊسمبر 1970ع تي پنهنجي آبائي ڳوٺ سيتا وليج ، ضلعي دادوءَ ۾ ڄائو. سنڌ يونيورسٽيءَ مان ايم. اي سوشيالاجي 2007ع ۾ ڪيائين. هن روزاني ڪاوش ، روزاني خلق ، روزاني سنڌ ۽ روزاني عبرت ۾ -ايڊيٽوريل- صفحي جي انچارج ۽ سنڊي ايڊيشن جي انچارج طور هڪ وڏي عرصي کان ڪم ڪيو آهي. -ان- کان سواءِ هن جا مسلسل ڪالم ، فيچر ۽ شاعري ڇپجندي رهي آهي. سنڌ ٽي. وي ۾ ڊاڪيومينٽريز جو ڊائريڪٽر رهيو آهي ۽ ڪيترا پروفائيل پيش ڪري ۽ مختلف عوامي مسئلن تي رپورٽنگ ڪندو رهيو آهي. هن وقت روزاني عبرت ۾ -ايڊيٽوريل- صفحي جو انچارج آهي. -ان- کان سواءِ ڊان ۽ نيوز لائين ۾ فري لانس صحافيءَ طور 2003ع کان لکندو پيو اچي ۽ هن وقت پريس ڪلب حيدرآباد جو خزانچي پڻ آهي.
پلهه
پلهه سنڌ جو هڪ سنڌي قبيلو آهي، پلھ ذات جي اڪثريت سنڌ ۾ رهن ٿا. خاص طور تي ميرانپور، پڊعيدن، نوشهرو فيروز، راڻيپور، خيرپور، سکر، لاڙڪاڻو، خيرپور ناٿن شاه، دادو، ڄامشورو، حيدرآباد، ڪوٽڙي، ٽنڊو الله يار، ۽ مختلف ضلعن ۾ اڪثريت سان رهن ٿا ، ان کان علاوه ڪنڊيارو ، رحيم يار خان ، ميرپور خاص، ۽ سنڌ ۽ هند جي ٻين ڪئين شهرن ۾ رهن ٿا.
ذريعو
زمرو:تاريخ زمرو:سنڌي ذاتيون
1461ع
ڊسمبر
زمرو:1461ء زمرو:سال
432ع
ڊسمبر
زمرو:432ء زمرو:پنجين صدي زمرو:سال
اوبڻي
اوبڻي سُٽ يا پٽ ويڙهڻ لاءِ ڪورڪي ڪم جو هڪ ننڍو چرخو.
چڀڙ
چِڀَڙ: چڀڙن جون وليون ٻنين ۾ توڙي جهنگ ۾ جام اُڀرينديون آهن. ٿري هنن کي ”کَڙَ چِڀڙيا“ به چون. ڪچا هوندا آهن، تڏهين کارا ٿيندا آهن، پچڻ بعد هنن کي ”کَڙَچِڀڙيا“ به چون. ڪچا هوندا آهن، تڏهين کارا ٿيندا آهن، پچڻ بعد مٺا ٿيو پون. ”ڏياريءَ جو ڏيِو ڏٺو، ننڍو وڏو چڀڙ مٺو!“ چوندا آهن ته ڏياريءَ بعد چڀڙ مٺا ٿيو وڃن، ان بعد ڀاڄيءَ جي ڪم اچن. انهن جو ذائقو ڪجهه کٽيرو آهي، تنهنڪري هنداڻن، گدرين، ڪوٽينٻَڙَن، گوار جي ڦرين ۽ ميهن وغيره جي ڀاڄيءَ ۾ ٿورا چڀڙ وجهبا آهن ته انبچور ۽ ڏاڙهو يا گدامڙيءَ جو ڪم ڏيندا آهن، جنهن ڪري اهي ڀاڄيون لذيذ ٿينديون آهن. ٻار شوق سان کائيندا آهن. ٻنين ۽ جهنگ ۾ ايترا ته ٿيندا آهن، جو ماڻهو چونڊي مڻن جا مڻ آڻي، پاڻ به ڪتب آڻين ۽ وڪرو ڪري پئسا به ڪمائيندا آهن. چڀڙ جلد خراب نه ٿيندا آهن، تنهنڪري ڪافي مهينا رکيا پيا هوندا آهن. جهنگ مان ته مارچ ۽ اپريل تائين پيا هٿ ايندا آهن. ٻڪريون شوق سان کائينديون آهن ۽ جام کير ڪنديون آهن. . چڀڙن کي اَڏا ٻوٽي سڪائيندا آهن، جن کي ”ڪوڪلا“ چون، جن جي سڄو سال ڀاڄي رڌي کائيندا آهن. چڀڙ اُڀا ٻوٽي سنهو لوڻ ڪُٽي مٿان ٻُرڪي سڪائيندا آهن، جن کي ”ڪَچِريون“ چون. اهي گيهه ۾ تري چانورن سان کائبيون آهن. هندو ماڻهو خاص ڪري ڪچريون جام کائيندا آهن. ٿر جا ماڻهو ”ڪچريون“ تيار ڪري مڻن جي تعداد ۾ ٻاهر وڪري لاءِ موڪليندا آهن ۽ ان مان پنهنجو گذران ڪندا آهن. چڀڙن جون مٿيون کلون لاهي، ڌاڳي ۾ مالها وانگي پوئي ڇانو ۾ سڪائي رکي ڇڏبا آهن، جن جي پوءِ سڄو سال چٽڻي ڪبي آهي. ٻه ٽي چڀڙ ڪٽي لوڻ، مرچ، جيرو ڏاڙهون، کٽي جهڻ ۽ گيهه ذرو وجهي باهه تي ٿورو سيڪ ڏبو ته چٽڻي تيار ٿي پوندي، جا کائڻ ۾ ڏاڍي لذيذ ٿيندي آهي ۽ ڀاڄي جي عيوض مانيءَ سان کائبي آهي.
پاڻيءَ جي پکين جا نالا
سنڌي ۾ پاڻي جي ڪجهه پکين جا نالا هي آهن. سانهن ڪهنگ، ڪڙيل کيڻاٺي ڪئنگري ، چيکلو، نيرگهي (نير رنگي)، رتونگو ٿورهانگو، دهلاري ڳهڻو، ڊگوش هنجهر، ڏوئيلو پکي، آڙي پيڻ، تورچيهون، ڪوراڙو، ڪاز يا منگهه،  ڪونج، تاڙا ۽ ميهار پکي.
ڪيٽيگري: علم حياتيات
1279ع
ڊسمبر
زمرو:1279ء زمرو:تيرھين صدي زمرو:سال
پمفليٽ
پمفليٽ __(Pamphlet):
هڪڙو ننڍڙو ڪتابچو. بنيادي طور پمفليٽ ۾ هڪڙو مضمون شايع ڪيو ويندو هو، پر هاڻي ڪنهن به اداري، اديب، مواد يا ڪنهن به گروهه يا پارٽيءَ جي مشهوريءَ لاءِ پمفليٽ/پترا شايع ڪيا ويندا آهن.
433ع
ڊسمبر
زمرو:433ع زمرو:پنجين صدي
پنج سٽا
پنج سٽا __(Rondelet):
پنج سٽن تي مبني شعر. پنج سٽي جي هن فارم ۾ پهرين ۽ ٽين سٽ هم قافيه هونديون آهن. جڏهن ته ٻين ۽ چوٿين ۽ پنجين سٽ پاڻ ۾ هم قافيه هونديون آهن. استاد بخاري ڪامياب پنج سٽا لکيا آهن.
خيرپور ضلعو
خيرپور ضلعي ۾ 11 ٽائون، 8 تعلقا آھن جن ۾ خيرپور تعلقو، ڪنگري تعلقو، ڪوٽ ڏيجي تعلقو، نارو تعلقو، گمبٽ تعلقو، ٺري ميرواھ تعلقو، سوڀوديرو تعلقو ۽ فيض گنج تعلقو شامل آهن. 86 يونين ڪاؤنسلون ۽ 415 ديھ شامل آهن.
ٻاهريان ڳنڍڻا
خيرپور ضلعو زمرو:پاڪستان جا ضلعا زمرو:سنڌ جا ضلعا
434ع
ڊسمبر
زمرو:434ع زمرو:پنجين صدي
گورنمنٽ آف انڊيا ايڪٽ 1935ع
گورنمينٽ آف انڊيا ايڪٽ 1935 برطانياجي پارليامينٽ جو پاس ڪيل قانون ھيو جنھن جي شاھي منظوري 25 آگسٽ 1935 ۾ ملي ۽ 1999 م ان جي منسوخي جي شاھي منظوري ڏني وئي.1999 ع تائين، ان وقت قائم ٿيل پارليامينٽ (برطانوي) جو سڀ کان وڏي وقت تائين عمل ۾ رھندڙ قانون ھيو.گريٽر لنڊن اٿارٽي ايڪٽ 1999 ان جي ڊيگھ کي پوئتي ڪيو. ان جي ڊيگھ جي سبب کان، ان ايڪٽ کي گورنمينٽ آف انڊيا ايڪٽ، 1935 (ٻيھر-ڇپيل) (26 Geo 5 ۽ 1 Edw. 8 سي. 1) کان ھيٺئين ٻہ الڳ الڳ ايڪٽ ۾ ورھايو ويو:
ننڍي کنڊ (ھندستان جي ورھاست) کان اڳ، گورنمينٽ آف انڊيا ايڪٽ 1935 برطانوي راڄ جو آخري آئين هيو. اھو قانون 1935 کان 14 ۽ 15 آگسٽ 1947 تائين برٽش انڊيا جو آئين ھيو ۽ ان بعد پاڪستان ۾ 1956 تائين ۽ انڊيا ۾ 1950 تائين عبوري آئين سمجھيو ويندو ھو. هندستاني سياسي ۽ آئيني تاريخ جي ادب ۾ ايڪٽ ۾ اصل لکت بدران مختصر طور گورنمنٽ آف انڊيا ايڪٽ، 1935 (يعني 26 جيو.Geo 5 ۽ 1 ايڊو.Edw 8 سي. 2) ڏانھن عام حوالو طور وڃي ٿو.
قانون جو جائزو
ھن قانون ذريعي صوبن جي 1919 واري ايڪٽ جي متعارف ڪرايل ٻہ ايواني نظام جو خاتمو آڻي انھن جي خودمختياريءَ م اضافو ڪيو ويو پر ان لاء ڪجھ شرط پڻ متعين ڪيا ويا جن مطابق اھم اختيار صوبائي گورنرن کي ڏنا ويا ۽ برٽش گورنمينٽ کي ڪنھن بہ صوبائي حڪومت کي برطرف ڪرڻ جا اختيار برقرار رکيا ويا؛ برٽش انڊيا ۽ پرنسلي رياستن کي ملائي ھڪ وفاق قائم ڪيو ويو؛ سڌي سئين چونڊن جو نظام قائم ڪري ووٽرن جي تعداد م ستر لکن کان ساڍا ٽي ڪروڙ تائين اضافو ڪيو ويو؛ سنڌ کي بمبئي پريزيڊنسي کان ڌار ڪيو ويو؛ بھار۽ اوڙيسيا کي ورھائي ڌار ڌار صوبا ٺاھيا ويا؛ برما صوبي کي برٽش انڊيا کان علحده ڪيو ويو؛ عدن (يمن) صوبي کي برٽش انڊيا کان ڌار ڪيو ويو؛ صوبائي اسيمبلين ۾ رڪنن جو تعداد وڌايو ويو؛ انڊيا جي فيڊرل ڪورٽ قائم ڪئي وئي. ھن قانون جو وفاق جي قيام جو حصو پرنسلي رياستن جي ڪجھ حاڪمن جي اعتراضن جي ڪري ڪڏهن به عمل ۾ نہ اچي سگھيو. باقي حصن تي عملدرآمد 1937 ۾ شروع ٿيو جڏھن برٽش انڊيا م ھن نئين قانون تحت پھرين اليڪشن ٿي
بخت نصر
قديم زماني جي هڪ سرڪش حڪمران جو نالو، جيڪو بابل جو -بادشاهه- هو ۽ جنهن يروشلم کي ٻه دفعا تباهه ڪيو هو. هن کي ”نبوڪد نصر“ به چوندا آهن. هن عيسويءَ سال کان 562 سال اڳ وفات ڪئي. پنهنجي عهد حڪومت ۾ مصري فوج کي، جيڪا فرعون جي ڪمان هيٺ هئي، شڪست ڏنائين. 597 ق. م ۾ هن يهوديه جي -بغاوت- کي ختم ڪري، ’صدقياه‘ کي -تخت- تي ويهاريو. -بخت نصر- جي دور ۾ -بابل- کي عروج حاصل ٿيو، جنهن جا هن وقت محل، مندر ۽ کوهن وغيره جا آثار کوٽائي ڪري نروار ڪيا ويا آهن.
پلاٽ (ڪھاڻي)
پلاٽ (Plot) واقعن جو مجموعو ھوندو اھي. جنهن ۾ واقعن جو پاڻ ۾ گھرو تعلق ٿئي ٿو، اھو واقعاتي خاڪو جنھن کي واقعاتي ڪردارن جي سگھ وسيلي ڪھاڻيءَ جي صورت ۾ پيش ڪيو وڃي. دراصل تسلسل وسيلي واقعن ۽ عمل جي ڳانڍاپي واري سوچ کي ’پلاٽ‘ ٿو چئجي. جيستائين واقعن ۾ ترتيب ۽ تنظيم پيدا نہ ڪئي ويندي تہ اھو ناول، افسانو ۽ ڊراما نہ رھندو. جيڪڏھن واقعن جون ڪڙيون منظم ھونديون تہ افساني/ناول/ڊرامي جي جوڙجڪ بہ پختي ھوندي. پر جيڪڏهن ان ۾ ترتيب ۽ خيال منتشر ھوندا تہ اھو ڪامياب ٿي نہ سگھندو، پوءِ ڀلي ان ۾ خيال جي بلندي ۽ اسلوب بيان ۽ موضوع ڪيترو بہ سٺو ھجي. پلاٽ ۽ ڪردار جي وچ ۾ ڪا بہ دوري نہ ھجي. ناول جي ڪھاڻي يا ڊرامي گھڙڻ وقت اھو خيال رکڻ گھرجي تہ ڪھاڻي جو توازن ۽ تسلسل برقرار رکي سگھجي. لکڻ وقت وحدت زمان ۽ مڪان جو خاص خيال رکڻو ٿو پوي.
پلاٽ جا قسم
ماھر نقادن ۽ محققن پلاٽ جا ٻه ٻڌايا اھن. ھڪ سادو پلاٽ ۽ ٻيو مرڪب پلاٽ يا الجھيل پلاٽ. ھرھڪ جا وري ٻہ قسم ٿين ٿا: ھڪ لچڪدار يا پختو پلاٽ ۽ ٻيو غير پختو يا ڍلو پلاٽ. (i) سادو پلاٽ (Simple Plot) ھي سڌو سئنون پلاٽ ٿئي ٿو. ان ۾ ڪھاڻيءَ جو پلاٽ ھڪ ئي ڳالھه تي رکيل ھوندو اھي، ان ۾ ھڪ ھيرو ۽ ھڪ ھيروئن ھوندي آھي. ٻيا ڪردارن انھن سان ڪنھن نہ ڪنھن نموني منسوب ھوندا آھن. (ii) گڏيل پلاٽ (Compound Plot) ھي پلاٽ جو اھم قسم اھي، جنھن ۾ ٻہ يا وڌيڪ ڪھاڻيون گڏوگڏ ھلنديون اھن. ٻنھي ڪھاڻين جو ھڪٻئي سان سڌو سنئون تعلق ھوندو اھي. ھن قسم جي پلاٽ ۾ ڪھاڻي ھڪ کان وڌيڪ رازن تي رٿيل ھوندي اھي. ھر ھڪ پلاٽ وري ربط ۽ تنظيم جي لحاظ کان ھيٺين ٻن قسمن ۾ ورھايل ھوندو اھي. (iii) گهرگهلو يا ڍلو پلاٽ (Loose Plot) ليکڪ، جنھن مقصد کي ذھن ۾ رکي ڪھاڻي ترتيب ڏئي. ان ۾ رٿا کي گھڻو وڌائي وڃي تہ اھڙي پلاٽ کي ڍلو پلاٽ چئبو اھي. موجوده دور ۾ وجوديت واري فلسفي يا شعور واري سٽاءَ ۾ لکيل ناولن جو پلاٽ گھرگھلو ھوندو اھي. (iv) مربوط يا پختو پلاٽ (Organised Plot) ھي پلاٽ جو اھو قسم آھي، جنھن ۾ ليکڪ جنھن مقصد کي ذھن ۾ رکي ڪھاڻي ترتيب ڏئي ٿو، اھو مقصد ڪھاڻيءَ جي اخر ۾ نڪرندو اھي. يعني مقصد ابتدا واري رٿا سان به ملي تہ اھڙي قسم جي پلاٽ کي پختو پلاٽ چئبو اھي.
1280ع
ڊسمبر
زمرو:1280ء زمرو:تيرھين صدي زمرو:سال