cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
سنڌي ٻولي
عربي-فارسي
پاڪستان ۾ سنڌي ترميم ڪيل عربي لِپي۾ لکي ويندي آهي، جنهن ۾ ڪل 52 اکر آهن. عربي اکرن کان کان سواءِ هن ۾ ٻيا آريائي اکر به شامل آهن. هن لِپيجي اڻويهين صدي عيسوي ۾، هندستان جي برطانوي دور حڪومت ۾ حوصلا افزائي ڪئي وئي.
ديوانگري
ڀارت ۾ معياري عربي لِپيکان سواءِ ديوانگري لِپيبہ لاڳو آهي، جيڪا 1948ع لاڳو ڪئي وئي۔ thumb|کاٻو|خدابادي لپي ۾ لکيل دودو چنيسر قصي جي ڪتاب جو پوش
براهمي لپي
پهرين صديءَ جي شروعات ۾ براهمي لپي، سنڌو لکت مان ٺاهي وئي، اشوڪ بادشاهه پنهنجي دؤر ۾ پنهنجي حڪومتي وهنوار کي هلائڻ لاءِ براهمي لکت ڪم آندي، براهمي لکت ۾ 33 حرف ساڪن ۽ 10 حرف علت وارو اُصول پڻ شامل هو، جيڪي سنڌي ٻولي لکڻ لاءِ ڪيترين ئي صدين تائين جاري رهيو.
گُپتا لپي
پنجين صديءَ ۾ گُپتا لکت، براهمي لکت مان ٺاهي وئي، گپتا لکت ۾ 33 حرف ساڪن ۽ 8 حرف علت شامل هُئا. جيڪا گپتا دؤر ۾ سنڌي ٻولي لکڻ لاءِ ڪافي عرصي تائين ڪم ايندي رهي.
شاردا، نگري ۽ سدڌرام لپيون
ڇهِين صَدِيءَ ۾ گُپتا لکت جي ذريعي شاردا، نگري ۽ سدڌرام لکتن جنم ورتو ۽ ٻارهين صديءَ تائين لکت جي ڪم اِينديون رَهيوُن. اُنهن لکتن کي ڀينَر سڏجي ٿو. ڇو تَه اِهي ٽيئي لکتون ساڳي دؤر ۾ مُختلف علائقن ۾ لکت لاءِ ڪم اينديون هُيون.
شاردا لکت
شاردا لکت، ڪشمير واري علائقن ۾ استعمال ٿيندي رهي، اِن لکت ۾ 35 حرف ساڪن ۽ 13 خودمختيار حرف علت ۾ 13 غير خودمختيار حرف علت شامل هُئا، جيڪي لکت ۾ اُصول طور ڪم اِيندا هئا. عظيم سنڌ (Greater Sindh) جي خطي ڪشمير ۾ رهندڙ سنڌي ماڻهو شاردا لکت سان پنهنجي ٻولي لکندا هئا.
ناگري لکت
ناگري لکت (Nagari script) سنڌ جي ٿَرَ ۽ راجسٿان واري علائقي ۾ راجپوتن ۽ سومرن جي دؤر ۾ سنڌي ٻوليءَ لکڻ لاءِ 1350ع تائين ڪم ايندي رهي. اِن لکت ۾ 33 حرف ساڪن ۽ 10 خود مختيار حرف علت ۽ 10 غير خودمختيار حرف علت شامل هُئا.
سدڌام لپي
سدڌام لکت (Siddham script) انڊس ڪوهستان واري علائقن ۾ ٻُڌَ ڌرم جي عبادت ۾ ڪم ايندڙ mantra ۽ sutra لکڻ لاءِ 12 صديءَ تائين ڪم ايندي رهي. سِدڌام لکت ۾ 33 حرف ساڪن ۽ 12 خود مختيار حرف علت ۽ 12 غير خود مختيار حرف علت شامل هئا. جيڪي ٻولي لکڻ لاءِ اهم اُصول طور ڪم ايندا هُئا. سدڌام لکت خاص طور تي سنسڪرت لکڻ لاءِ جوڙيل هُئي ۽ سنسڪرت سنڌي ٻوليءَ جو مڪمل طريقو مڃيو ويندو هو.
سنڌي عربي لِپي ۾ ٽٻڪا
هاڻوڪي گاڏڙ عربي فارسي ٻاونجھائي سنڌي صورتخطيءَ ۾ ڪُل 72 ٽٻڪا يا نقطا آهن.
سکيا ۽ لِپي جي تاريخ
عربن جي دؤر ۾ سنڌي لِپيجي سلسلي ۾ اسان کي ڪا به شهادت ملي ڪا نه سگهي آهي. عرب جغرافيه نويسن سنڌي زبان جو ته ذڪر ڪيو آهي، ليڪن اهو ڪو نه ڄاڻايو اٿن ته سنڌي زبان خواهه سنڌ يا منصوره جي ٻين مقامي ٻولين جي لاءِ ڪهڙو لِپياستعمال ڪيو ويندو هو. اسلامي دنيا جي مشهورعالم ابو ريحان بيرونيءَ انهيءَ سلسلي ۾ پنهنجي ’ڪتاب الهند‘ ۾ چند سٽون لکيون آهن، جن مان پڻ پورو اندازو ڪري نٿو سگهجي. هو صاحب 410هه کان 420هه تائين هندستان ۾ رهيو. لِپيجي سلسلي ۾ لکي ٿو:
مونھاڏو جماع
دھني جماع یا دھني مباشرت مان مراد ڪنھن شخص جي لن کي ڪنھن ٻئي شخص جو وات، زبان، چپن یا ڏندن سان تحريڪ ڏيڻ آھي۔ مھانڏي جماع جا ٽي وڏا قسم آھن: وات سان جسم جي ٻين عضون جي تحريڪ (مثلاََ چمڻ یا چٽٹ) کي مھانڏو جماع خیال ناھي ڪيو ويندو۔
سنڌي ٻولي
سکيا ۽ لِپي جي تاريخ
"”حدود مالوه مين ايڪ رسم الخط هي، جس کا نام’ناگر‘هي-يه صرف صورت مين پهلي خط سي مختلف هي-اسڪي بعد اڪ دوسرا خط هي جسڪا نام’ارونا گري‘، يعني آدها ناگري هي، اسلئي ڪه اس مين دونون خط مذڪور مخلوط هين. بهاٽيه اور سند کي بعض شهرون مين يهي خط لکها جاتا هي-اسڪي بعد مروجه خطوط مين ايڪ خط ’ملقاري‘ هي، يه جنوبي سند ڪي ساحلي علاقه ملقشو ڪاخط هي. بهمنو يعني منصوره کا خط سيندپ هي. . . “"
مونھاڏو جماع
مھاڏي جماع کي ٻين جماع (فرجي یا دبري) کان پھريون جنسي تحريڪ جي لاءِ چمي چاٽي جي حصي طور به ۽ جنسي قربت جي لاءِ اصل جماع جي متبادل طور به ڪيو ويندو آھي۔ ٻين جنسي عملن وانگر مھاڏي جماع ۾ به جنسي بیمارين جي انتقال جو خطرو موجود آھي۔ تنھن ھوندي به ھي خطرو، خصوصاََ ايڇ۔ آئي۔ وي۔ جي منتقليءَ جو خطرو، فرجي یا دبري جماع جي نسبت ڪيترا دفعا گھٽ آھي۔
حوالا
زمرو:جنسي عمل
سنڌي ٻولي
سکيا ۽ لِپي جي تاريخ
- (’ڪتب الهند‘، انجمن ترقي اردو، ص 227، ج ا)
روايتون آهن ته سڀ کان پهرين سنڌي عربي لِپيمنصوره جي عربي عالم جاحظ لکي هئي. جنهن کي پوءِ اسماعلي داعي صدرالدين باقاعدي سنڌي ۾ لکيو. اسلام جي اچڻ کان پوءِ جيڪي سنڌي اکر سڌا سنوا لکڻ ۾ آيا تن کي سڌو لکيو ويو نه ته ٻن اکرن کي ملائي هڪ آواز نئون آواز ٺاهڻ جو به رواج هو هن وقت اکر ڃ هن ريت لکيو وڃي ٿو، پر آڳاٽي لکت جي صورت ۾ نڃ ملائي ڪري ڃ جو آواز ظاهر ڪيو ويندو هو. جنهن کي پوءِ مخدوم عبدالحسين ڏاهري 40 اکرن جي صورتخطيءَ جي صورت ۾ ٺاهيو هيو.
سومرن جو دور سنڌ ۽ سنڌي زبان لاءِ جاڳرتا ۽ تبليغ جو دور هو. هن دور ۾ سنڌي زبان کي اسلام جي تعليم ۽ تبليغ جو ذريعو بنايو ويو، منجهس ڪيترو ئي ديني پرچار ۽ تبليغ جو ادب لکيو ويو. اسلام جي ٻين فرقن جي مبلغن کانسواءِ اسماعيلي فڪر ۽ فرقي جا داعي سنڌ ۾ پکڙجي چڪا هئا. انهن مان سيد نور الدين به هڪ هو، جو 1079ع ۾ آيو ۽ سنڌ، ڪڇ، ڪاٺياواڙ ۽ اُچ واري خطي ۾ ٻيا داعي پڻ آيا. اسماعيلي داعين، نون اسماعيلي مسلمانن کي اسلام جا اصول آسانيءَ سان سمجهائڻ لاءِ مقامي ٻولين جو سهارو ورتو، ۽ انهن ٻولين ۾ نظم يا مقفيٰ ۽ مسجع نثر ۾ اسلام جا اصول ۽ عقيدا، اسلامي تعليم جا سبق سمجهايا، هنن شريعت جا مسئلا، روحاني علمن جا راز، تصور ۽ ويدانت جا ورق، سنڌي، ڪڇي، گجراتي، سرائڪي ۽ هندي ٻولين ۾ سمجهايا. هنن پنهنجن خيالن کي لکت ۾ آڻڻ لاءِ ديسي لِپيڪم آندو، ان لِپيکي چاليهه اکري يا ”خواجڪي سنڌي“ سڏيو ويو. هن لِپي۾ نه فقط اسلامي تعليم ۽ تبليغ تي ڪتاب لکيا ويا، پر هن ۾ اسماعيلي داعين، مبلغن ۽ پيرن جو ڪلام(گنان) ۽ ٻيا درسي ڪتاب پڻ لکيا ويا، جنهن ۾ ٻاڙٻوڌ، کوڙن جون چوپڙيون، رياضي، تاريخ، جاگرافي، اسلامي تاريخ، ملڪي تاريخ، اخلاقيات، شعر و شاعري وغيره درجيوار يعني ٻاراڻي درجي جي سطح کان وٺي ڇهين درجي تائين هوندا هئا. انهن مان ڪي ڪتاب هن وقت به برٽش ميوزم جي لائبرريءَ ۾ موجود آهن. هن راءِ مان اهو ثابت ٿو ٿئي ته سنڌي زبان يارهين صدي عيسويءَ کان ذريعه تعليم ۽ تدريس رهي آهي، ان وقت به ان جي حيثيت علمي، ادبي ۽ روزمره جي استعمال ۽ تجارتي وهنوار واري هئي.
سمن جي دور ۾ سنڌ ۾ اسلامي علوم جي گهڻي ترقي ٿي. جيتوڻيڪ سومرن جي دور ۾ به اسلاميات جي تعليم مدرسن ۾ ڏني ويندي هئي، پر هن دور ۾ مدرسن لاءِ جدا عمارتون پڻ ٺهيون، جن ۾ وڏا وڏا محدث، عالم ۽ فاضل تعليم ڏيندا هئا. بکر، ٺٽي، سيوهڻ، درٻيلي، ٽلٽيءَ، ٻٻرلوءِ، هالا ڪنڊي، نصرپور، اگهاماڻي ۽ ٻين شهرن ۾ جيئن پوءِ تيئن مدرسن جو تعداد وڌندو ويو، جن ۾ قرآن، حديث، تفسير، ۽ فقــہ جي تعليم ڏني ويندي هئي. اسلامي دنيا ۾ اسلاميات جي درس و تدريس ۾ ٺٽي دارالعلوم جي حيثيت اختيار ڪئي هئي. ٺٽي جي عالمن ۽ فاضلن جي علم جي هاڪ ٻڌي، ايران، افغانستان، خراسان ۽ ٻين هنڌان ڪيترائي عالم ۽ فاضل لڏي اچي ٺٽي ۾ ويٺا. مذهبي تعليم ۽ تدريس وارن مدرسن ۽ دانشگاهن سنڌي علم ادب جي ترقي ۽ سنڌي زبان جي واڌاري لاءِ وڏو ڪم ڪيو. هن دور جا وڏا عالم سنڌي زبان جا نامور شاعر پڻ هئا(. اُنهن مان قاضي قاضن، اسحاق آهنگر، مخدوم احمد ڀٽي ۽ ٻين جا نالا فخر سان وٺي سگهجن ٿا. ساڳئي وقت مذهبي پرچار ۽ مذهبي تعليم جو ذريعو سنڌي زبان هئي. شاهه ڪريم جا بيت ۽ سمجهاڻيون، بيان العارفين جي صورت ۾ هن دعويٰ جو دليل آهن.
ارغونن ۽ ترخانن جي ڏينهن ۾ به سنڌي زبان جو پرچار عام هو. شاهه لطف الله قادري، شاهه ڪريم، مخدوم نوح ۽ ٻين بزرگن سنڌي زبان ۾ لافاني ڪلام چيو. بيان العارفين جهڙا ڪتاب هن دور ۾ لکيا ويا. هن دور ۾ سنڌي ٻولي، عربيءَ جي نسخ ۽ نستعليق رسم الخطن لکجڻ جا ثبوت مليا آهن. مغلن جي راڄ جو آخري عرصو ۽ ڪلهوڙن جي ابتدائي دور سنڌي زبان لاءِ نوان نياپا، نوان موڙ، نيون ڌارائون ۽ نوان ماپا کڻي آيو. هڪ طرف مخدوم ابوالحسن، مخدوم ضياءالدين، مخدوم محمد هاشم ٺٽوي، شاهه عنايت شهيد، مخدوم محمد معين ٺٽوي ۽ شاهه لطيف سنڌي زبان ۾ نئون روح ڦوڪي ان کي تاحيات ۽ زندهه جاويد بنائي ڇڏيو. ڀٽائي صاحب جو سنڌ تي وڏو احسان آهي. هن سنڌي زبان کي لازوال بنائي ڇڏيو ۽ اهڙي عام فهم ٻوليءَ ۾ صوفياڻو پيغام ڏنو، جنهن نه صرف سڄي سنڌ پر سنڌي زبان کي اَمر بڻائي ڇڏيو آهي. هونئن ته بيان العارفين ڪتاب مان ظاهر آهي ته ارغونن ۽ ترخانن جي زماني ۾ به سنڌي زبان ڪنهن نه ڪنهن طريقي سان نستعليق يا نسخ خط ۾ پيئي لکبي هئي، پر نسخ خط ۾ پهريون پهريون معياري ڪتاب ”مقدمة الصلواة“ جي لکڻ سان ٻن نصابي حيثيت ورتي، جنهن کي سڄي سنڌ جي عالمن تسليم ڪيو ۽ ٻيو ته سنڌي زبان لاءِ سنڌ جي سڀني مدرسن ۾ اصولي طور هڪ صورتخطي منظور ڪئي ويئي. جيتوڻيڪ اهي بزرگ جيڪي نستعليق لِپيتي هريل هئا، سي ان ئي لِپي۾ پيا لکندا هئا، پر سنڌ جي اڪثر عالمن جهڙوڪ: مخدوم ضياء الدين ٺٽوي، مخدوم محمد هاشم ٺٽوي، مخدوم عبدالله ۽ ٻين عالمن پنهنجن پنهنجن مدرسن ۾ نسخ لِپياختيار ڪيو. اڄ به انهن جون”ســِـنڌيون“ انهيءَ دعويٰ جو دليل آهن ته ڪلهوڙن جي دور (1700 - 1782ع) جي شروعات واري زماني ۾ به سنڌي سرڪاري طور يا عوام جي پسند موجب مدرسن ۾ ذريعهء تعليم طور استعمال ٿيندي هئي. انهن مدرسن ۾ سنڌي زبان جي صورتخطيءَ وارو مسئلو هيڪر حل ٿي ويو هو. هن کانپوءِ مدرسن ۾ ڪم ايندڙ نصابي ڪتاب گهڻو ڪري هن لِپي۾ لکجڻ لڳا. ڪلهوڙن جي دور ۾ لکيل درسي ڪتاب ۽ ٻين موضوعن تي موجود قلمي گهڻو ڪري نسخ لِپي۾ ملن ٿا، پر ان جي باوجود نستعليق خط لکڻ جو رواج به عام هو. هن دور ۾ جيڪي سنڌي ڪتاب مدرسن ۾ درس و تدريس ۾ ڪم ايندا هئا، انهن مان ڪن جا نالا هي آهن:
ٽالپرن جي دور ۾ به مدرسن ۾ تعليم عربيءَ سان گڏ سنڌي زبان ۾ پڻ ڏني ويندي هئي. اعليٰ تعليم لاءِ عربي ۽ فارسيءَ جي تعليم جو رواج هو. ان وقت سنڌي ٻوليءَ جو نصاب هن ريت هوندو هو: مڪتب ۾ پهرين سال کانپوءِ جڏهن ٻار لکڻ ۽ پڙهڻ شروع ڪندو هو، تڏهن هن کي مادري زبان يعني سنڌيءَ جي اڀياس لاءِ هڪ ڏاڪو اڳتي ٽپايو ويندو هو. ان لاءِ هيٺيون نصاب پڙهايو ويندو هو.
انگريزي راڄ جي شروعات کان اڳ، سنڌي زبان نه صرف تعليمي ۽ تدريسي زبان طور ڪم ايندي هئي، نه فقط مدرسن ۾ ذريعه تعليم طور ڪم ايندي هئي، پر هن زبان ۾ تمام وڏا وڏا اديب، عالم ۽ شاعر موجود هئا، جن پنهنجي ڪلام ذريعي، جن پنهنجن عالمانه شهپارن ذريعي، سنڌي زبان کي علمي ۽ ادبي زبان جي مقام ۽ معيار تي پهچائي ڇڏيو هو. انهن ۾ سچل، ميان سرفراز خان، ثابت علي شاهه، مخدوم عبدالرئوف ڀٽي، سامي، دلپت ۽ روحل جا نالا فخر سان وٺي سگهجن ٿا. نه فقط ايترو پر سنڌي زبان روزمرهه جي وهنوار کانسواءِ واپاري ڏيتي - ليتيءَ واريءَ لکت جو ذريعو پڻ هئي. خواجه، ميمڻ ۽ هندو واپاري هن زبان کي پنهنجي پنهنجي لِپيجي مدد سان واپاري لکپڙهه ۽ ڏي وٺ ۾ روزانو ڪم آڻيندا هئا.
سنڌي زبان جي مٿي بيان ڪيل خوبين ۽ مقام کي انگريز حڪمرانن پڻ قبول ڪيو ۽ هن زبان کي سنڌ صوبي جي سرڪاري، علمي، ادبي ۽ ڪورٽ جي ڪاروبار لاءِ استعمال ڪرڻ جو درجو ڏنو. 1848ع ۾ بمبئي صوبي جي گورنر سر جارج ڪلارڪ، هڪ حڪم نامو ڪڍيو، جنهن ۾ ڄاڻايو ويو هو ته سنڌي ٻوليءَ کي دفتري ۽ سرڪاري ٻولي بنايو وڃي. هن حڪم نامي ۾ ڄاڻايل هو:
”اسان کي ملڪي ٻوليءَ (سنڌي) کي دفتري ٻولي بنائڻ گهرجي. مون کي خبر نٿي پوي ته اسان جا روينيو ۽ عدالتي کاتن جا عملدار، پارسي ۽ انگريزيءَ جهڙين غير ملڪي ٻولين ذريعي ڪاميابيءَ سان ڪم ڪري سگهندا هوندا. انهيءَ سلسلي ۾ سڀني سول ڪامورن کي ارڙهن مهينن جو مدو ڏنو وڃي، جنهن ۾ هو سنڌي ٻوليءَ ۾ امتحان پاس ڪن. اهڙن ڪامورن کي ليفٽيننٽ اسٽئڪ جي ڊڪشنري وڏي مدد ڏيئي سگهي ٿي، جنهن جي ڇپائڻ جي هن کي اجازت ڏني وڃي.“
انگريزي دور ۾ سنڌي زبان لاءِ سرڪاري طور تي هڪ صورتخطي مقرر ٿيڻ ڪري، ٻوليءَ کي وڏو فائدو رسيو. سنڌ ۾ ڇاپخانا نڪتا، جنهن ڪري سنڌي زبان ۾ رسالا، اخبارون ۽ ڪتاب گهڻي تعداد ۾ ڇپجي ظاهر ٿيا، جن ۾ نثر توڙي نظم جي گهڻو ڪري هر صنف اچي ٿي ويئي. هن دور ۾ سنڌ جي اديبن، شاعرن ۽ عالمن، دنيا جي بهترين تصنيفن ۽ اعليٰ معيار وارن مصنفن کي سنڌي زبان ۾ ترجمو ڪيو. هنن انگريزي، فرينچ، جرمن، روسي، عربي، فارسي، ترڪي، هندي، بنگالي، سنسڪرت، گجراتي، اردو ۽ ٻين ٻولين ۾ لکيل اعليٰ پايه جا ڪتاب، سنڌيءَ ۾ ترجمو ڪيا. انهن ۾ قرآن شريف، توريت، انجيل،زبور، مهاڀارت، رامايڻ، گيتا جهڙن ديني، ڌرمي ۽ مقدس ڪتابن کي سنڌي زبان جو ويس وٺايو. دنيا جي مشهور مفڪرن، اديبن ۽ عالمن جهڙوڪ: رومي، حافظ شيرازي، سعدي، خيام، جبران، شيڪسپيئر، ڊانٽي، والٽر اسڪاٽ، ڪاننڊائيل، ڊڪنس، ڪارلائل، ٽالسٽاءِ، ابسن، بيڪن، ميڪاولي، ڪاليداس، ٽئگور ۽ ٻين عظيم مغربي ۽ مشرقي دانشورن، اديبن، عالمن ۽ فاضلن جا فلسفيانه خيال ۽ ويچار ۽ ناول نويسن ۽ ڊراما نگارن جا ناول ۽ ڊراما، افسانه نگارن جا افسانه ۽ اهڙيءَ طرح مضمون، شعر ۽ ٻيو مواد سنڌيءَ ۾ آندو ويو آهي. اهڙيءَ طرح پيغمبر صه اسلام کان وٺي حضرت عيسيٰ، حضرت موسيٰ، حضرت ابراهيم توڙي ٻين پيغمبرن کانسواءِ خلفاءِ راشدين، امامن، اصحابن، ولين ۽ درويشن جا احوال به سنڌي زبان ۾ ڇپجي چڪا آهن. مطلب ته سنڌي نثر ۾ ابن خلدون، بوعلي سينا، امام غزالي، شري ڪرشن، شري رامچندر، مهاتما گوتم ٻڌ، گرونانڪ، ڪبير، ميرا ٻائي توڙي ٻين فيلسوفن حڪيمن، عالمن ۽ سالڪن جي حياتين جا ڪارناما پڻ قلمبند ٿيل آهن. حاصل مطلب ته انگريزي دور ۾ دنيا جي مشهور ٻولين ۽ نامور اديبن ۽ شاعرن جون نامور تصنيفون سنڌي زبان ۾ سنڌي ادب جو حصو بنجي ويون.
هلندڙ دور ۾ شاعرن ۽ اديبن مختلف موضوعن ۽ مضمونن آهر سنڌيءَ ۾ نوان نوان لفظ گهڙيا ۽ جوڙيا آهن. مختلف شعبن ۾ ماهرن فني اصطلاحن کي سنڌي ويس وٺايو آهي. زراعت، اقتصاديات، علم طبعي، علم ڪيميا، علم ارضيات، علم الانسان توڙي اهڙن ٻين مضمونن جا فني اصطلاح سنڌي ٻوليءَ جو روپ وٺي چڪا آهن. انهن سڀني خوبين ۽ خصوصيتن جي آڌار تي چئي سگهجي ٿو ته سنڌي ٻوليءَ جو ماضي شاندار، حال ترقي پذير ۽ مستقبل وڌيڪ روشن نظر اچي ٿو. هن سلسلي ۾ پير علي محمد شاهه راشديءَ جي راءِ تجربي واري ۽ معلوماتي آهي. پير صاحب لکي ٿو:
”سنڌيءَ ۾ تصنيف ۽ تاليف جو ڪم اهڙي زور شور سان اسان جي ڏسندي شروع ٿيو ۽ جيڪي ڪجهه اڄ تائين ٿي چڪو آهي، سو حيرت ۾ وجهندڙ آهي. جيتري قدر منهنجو خيال آهي ته آزاد پاڪستان اندر جيترو علمي ۽ ادبي ڪم سنڌي ٻوليءَ ۾ ٿيو آهي، اوترو ڪنهن به مقامي زبان ۾ ڪونه ٿيو آهي. زيور هر ڪا پائي پر ڪا زيور ٺمڪائي به ته ڏيکاري! سنڌي اهل قلم حضرات بلڪل ڪمال ڪري ڏيکاريو آهي. خدا کين نظر بد کان بچائي ۽ سندن همتون بلند ڪري. هنن ملڪ جي وڏي علمي خدمت ڪئي آهي. جڏهن ميان محمد حنيف صديقي يا ڊاڪٽر دائود پوٽو يا آئون ڌڪا ٿاٻا کائيندا، ڪتاب ڳولهيندا، ڳهندا، ڇپائيندا، اوڌر تي وٺندا پئي وياسين، تڏهن اسان کي هي خواب خيال ۾ به ڪونه هو ته اسانجن پنهنجن مان ڪو اهڙو نسل پيدا ٿيندو جو سمورو اباڻو لساني ورثو ۽ خزانو ڳولهي ڦولهي، هٿ ڪري، هميشــہ لاءِ محفوظ ڪري وٺندو. اسان جي ابتدائي ڏينهن ۾ اڪثر ماڻهن کي ناٽڪن ۽ گانن جو شوق هوندو هو. ڪنهن کي اها اميد هئي ته اهي ساڳيا ماڻهو، چچنامو، معصومي، طاهري، تحفةالڪرام، بيگلار نامو، مڪلي نامو وغيره جهڙن خشڪ ڪتابن ڏانهن مڙي پوندا يا پنهنجن زنده جاويد املهه ماڻڪ شاعرن کي ڳولهي، انهن جي ٻولي ٻولڻ لڳندا! شاعرن جو ذڪر ڇڙيو آهي ته منهنجي هيءَ ڳالهه ٻــُـڌي ڇڏيو ته مان هن زماني ۾ اهڙا شاعر به ڏسان ٿو، جن جو ڪلام ڪنهن ڏينهن سنڌيءَ جي ڪلاسيڪي شاعرن جي ڪلام سان ڪلهو گسائيندو نظر ايندو“.
سنڌي ٻوليءَ جي حيثيت ۽ اهميت کي سمجهي جيئن انگريز عالمن پنهنجي حڪومت جي ابتدائي دور کان وٺي ان کان پڙهڻ، ان تي تحقيق ڪرڻ ۽ ڪرائڻ شروع ڪئي، تيئن آزاديءَ کان اڳ يا ان کانپوءِ آمريڪا، يورپ ۽ رشيا جي عالمن، اديبن ۽ محققن، جديد تحقيق جي روشنيءَ ۾ ان جو مطالعو ڪرڻ شروع ڪيو آهي. برطانيا جي لنڊن يونيورسٽيءَ جي اسڪول آف اوريئنٽل ائنڊ آفريڪن اسٽڊيز، فرانس جي پئرس يونيورسي، هيلسنڪي، آمريڪا جي مينسونيا ۽ ٽئڪساس ۽ هارورڊ يونيورسٽي ۾ سنڌي زبان تي لسانيات جي جديد علم جا ماهر تحقيق ڪري رهيا آهن. اهڙيءَ طرح جرمنيءَ جي بان يونيورسٽيءَ جي مشهور ماهر فاضل ڊاڪٽر انيمري شمل نه صرف سنڌي زبان تي مهارت رکي ٿي، پر لطيف ۽ سچل تي بيشمار مقالا ۽ ڪتاب لکي چڪي آهي. اهڙيءَ طرح اٽليءَ ۾ ڊاڪٽر تــُـربياني، ماسڪو ۾ راياييگو راوا ۽ پروفيسر گنڪووسڪي سنڌي زبان جا ماهر ليکجن ٿا.
تاريخ
thumb|کاٻو|250px|پُڻي ۾ چيٽي چنڊ جو ميلو سنڌي ٻوليءَ جي بنياد جي باري ۾ لسانيات جي عالمن جا مختلف رايا آهن. هڪ خيال اهو آهي تہ سنڌي ٻولي سنسڪرت مان ڦٽي نڪتي آهي. جڏهن تہ ٻيو خيال اهو آهي تہ سنڌي تمام قديم ٻولي آهي. ان جو تعلق سنڌو تهذيب واري ٻولي سان آهي. ڪن جو خيال آهي ته سنڌي پراڪرت (ٻوليءَ) جي هڪ لهجي وراچد اپڀرنش مان ڦٽي نڪتي آهي.ڪن ماهرن سنڌي ٻولي جي قدامت بابت تحقيق جي روشني ۾ ويدڪ دور تائين جا ثبوت ڏنا آهن. سندن موقف آهي ته سنڌي ٻولي ويدڪ دور ۾ به هئي.رگ ويد سنسڪرت ۾ لکيل آهي پر ان ۾ شامل اُڌارن لفظن يا اُڌارن ورتل لفظن جو ذڪر ڪيو ويو آهي. اُهي اڌارا اصل ۾ سنڌي ٻولي جا لفظ آهن. انهن ماهرن ڄاڻايو آهي ته سنڌي ٻولي قبيلي يا قوم جي ٻولي آهي جڏهن ته سنسڪرت جو ڪو قبيلو يا قوم نه هئي. سنسڪرت مٿئين طبقي ۽ حڪمرانن جي ٻولي هئي.سنڌي ٻولي نج نبار طور ويدڪ دور ۾ هئي ۽ سنسڪرت سان گڏوگڏ ڳالهائي ويندي هئي. ان کانسواءِ سنڌي ٻولي قبل مسيح ۾ لکيلجين ڌرم ۽ٻڌمت جي تعليمات ۾ به ملي ٿي ته پاڻي جي سنسڪرت جي لکيل ويا ڪرڻ ( Panini Grammer ) ۾ به ملي ٿي. ويدڪ دور واري سنڌي ٻولي جا تاريخي پيرا آريا قبيلي جي ويدڪ دور ۾ حملي ۽ قبضي گم ڪيا. سنڌين کان سواءِ سنڌ تي ڪيترين ئي غير سنڌي قومن (عربن، ارغونن، ترخانن، مغلن، انگريزن وغيره) حڪومتون ڪيون آهن. تنهنڪري عربي، فارسي، انگريزيءَ وغيره جو سنڌي ٻوليءَ تي گھڻو اثر پيو ۽ انهن ٻولين جا ڪيترائي لفظ ٿوري تبديليءَ سان يا وري جيئن جو تيئن سنڌيءَ ۾ زم ٿي ويا. جيئن بصر (بصل)، بدڪ (بطخ)، زائفان (ظعيفه)، پهراڻ (پيراهن)، مترڪو (مطرقه) ٽيشڻ (اسٽيشن)، ماچيس (مئچس) وغيره. عربن جي دور کان پوءِ سنڌيءَ کي ڪا مخصوص ”آئيويٽا“ يعني رسمرالخط ڪا نہ هئي، ان ضرورت کي محسوس ڪندي ڪلهوڙن جي دَور (1719ع کان 1782ع) ۾ مخدوم ابوالحسن ڏاهري ”مقدمه الصلوات“ نالي ڪتاب لکيو جنهن کي ابوالحسن ڏاهري جي سنڌي سڏيو ويو.
جڏهن سنڌ 1843ع ۾ انگريزن جي قبضي هيٺ آئي، تڏهن سنڌي ٻوليءَ کي سرڪاري ٻولي جو درجو ڏنو ويو. ان وقت جي سنڌ جي ڪمشنر سر بارٽل فريئر هڪ حڪم نامي تحت انگريز آفيسرن لاءِ سنڌي پڙهڻ لازمي قرار ڏنو، تڏهن ئي سنڌي الفابيٽ جي ضرورت پيش آئي جنهن جي پورائي لاءِ هڪ ڪميٽي سنڌ جي اسسٽنٽ ڪمشنر مسٽر ايلس جي نگرانيءَ ۾ جوڙي وئي جنهن ۾ ديوان ننديرام، ميان محمد حيدرآبادي، قاضي غلام علي، منشي اڌارام ٿانور داس، قريشي غلام حسين ٺٽوي، خان صاحب مرزا صادق علي بيگ ۽ ڪجهہ پرڏيهي عالم شامل ڪيا ويا. ان ڪميٽيءَ مخدوم ابوالحسن جي سنڌيءَ کي نظر ۾ رکندي عربي، فارسي خط مان اکر کنيا. جڏهن تہ انهن ۾ ڪجهہ ٽٻڪن جي واڌ ويجھہ ڪري نج سنڌي اکر (ٻ، ڄ، ڏ، ڳ) جوڙيا. اهڙيءَ طرح يارهن مهينن جي مسلسل جدوجهد کانپوءِ 52 اکرن تي مشتمل موجوده آئيويٽا تيار ٿي. جنهن کي سرڪاري طور سنڌي ٻوليءَ جي واحد آئيويٽا جو درجو ڏنو ويو. پر ان کانپوءِ بہ لفظن جو سٽاءُ نہ بدلجي سگھيو، يعني ساڳيا لفظ جدا جدا طريقن سان لکيا ويندا هئا. مثالاً: چيائين = چياءِ، جيستائين = جيستاءِ، ڪيڏانهن = ڪيڏانهہ، ڪيڏهہ وغيره. نيٺ 1888ع ۾ سنڌ جي ايڊيوڪيشنل انسپيڪٽر مسٽر جيڪب صاحب اهڙن لفظن جون پڪيون صورتون مقرر ڪرايون، ان ڪم ۾ مرزا قليچ بيگ اهم قردار ادا ڪيو.
موهن جي ڌڙي مان مليل مهرون ۽ سنڌي ٻوليءَ جي لکت وارا اهڃاڻ
قديم سنڌي ٻوليءَ جي لکت وارا اُهـڃاڻ سڀ کان پهريان موهن جي دڙي مان مليل مهرن واري لکت ۾ موجود آهن. انهن اکرن مان لفظ ٺاهڻ جو اُصول کاٻي کان ساڄي ۽ مٿان کان هيٺ لکڻ وارو هو، اُهي لکت وارا اصول 6000 سال قديم آهن. ايئن کڻي چئجي ته تاريخ لکڻ کان اڳ واري دؤر جا آهن.(1 ) ان دؤر ۾ به حرف علت ۽ حرف ساڪن جو سنڌي لکت ۾ اُصول موجود هو. جنهن جي شاهِدي جرمنيءَ جي ماهر ڪرٽ چائلڊ مين (Kurt Childman) پنهنجي ڪتاب Decipherment of Indus Valley Script ۾ ڏني آهي. ھُن سنڌولکت (Indus script) جي ٻه هزار مُهرن جو ترجمو سنڌي ٻوليءَ جي مدد سان ڪيو آهي. جنهن ۾ هن 22 حرف ساڪن ۽ چئن حرف علت جي الفابيٽ سان ترجمو ڪيو آهي. سندس ڪتاب انٽرنيٽ تي موجود آهي. (2) ان کان علاوه عطا محمد ڀنڀري پڻ سنڌو لکت جو ترجمو ڪيو آهي.
سنڌيءَ ٻوليءَ جي جنم جي تاريخ
سڀني ڏيهي آريائي ٻولين ۾ جهوني ۾ جهونو ڪتاب ’پرٿيراج رسن‘ نالي برج ڀاشا (هندي) ۾ لکيل آهي، جو نامور چارڻ چنڊيردائي جو جوڙيل آهي. هو لاهور جو ويٺل هو ۽ دهليءَ جي پوئين راجا پرٿيراج چوهاڻ جي دربار جو ڀَٽ هو. پنهنجي هن ڪتاب ۾ راجا پرٿيراج چوهاڻ جي اصل نسل، جنم ۽ ڪارنامن جو نهايت عمديءَ ريت شعر ۾ ذڪر ڪيو اٿس. اهو چارڻ اٽڪل 1200ع ڌاري ٿي گذريو آهي. مراهٽي ٻوليءَ ۾ جهوني ۾ جهونو ڪتاب 1290ع جو لکيل آهي، پر ’ڀاٽن‘ جي شعر ۾ مراهٽيءَ ۾ ڪي اڪريل سٽون سنه 1208ع جون لڌيون آهن. جنهن صورت ۾ اها پڪ آهي ته اپڀرنش پراڪرت ٻوليون عيسوي ڏهين صديءَ تائين عام طرح ڳالهائڻ ٻولهائڻ توڙي لکپڙهه ۾ ڪم اينديون هيون*۽ هندي ۽ مراهٽي سنه 1200ع ڌاري ڌار ٻوليون ٿي ڪم اينديون هيون، تنهن صورت ۾ وولنر صاحب ۽ ٻين عالمن اهو بلڪل واجبي انومان ڪڍيو آهي، ته سنڌي، هندي ۽ ٻيون ڏيهي آريا ٻوليون سن 1100ع ڌاري، سومرن جي صاحبيءَ ۾، پراڪرت مان ڦٽي ڌار ٿيون هونديون.
ڀاشا حدون
سنڌي ٻوليءَ جون حدون، صوبي کان ٻاھر اتر ۾ اڳوڻي رياست بھاولپور، ملتان، اتر اولھ ۾ بلوچستان جي، مڪران، لس ٻيلي، ڪڇي، ناڙي علائقن تائين پھچن ٿيون. سنڌ کي بلوچستان کان جدا ڪندڙ ڪوھستاني علائقي ۾ پڻ وڏو تعداد، سنڌي ڳالھائيندڙن جو آھي. ان کان علاوه بلوچستان جي ڪيترن ئي علائقن ۾ سنڌي ٻوليءَ کي مادري زبان جي حيثيت پڻ حاصل آھي. بلوچستان ۾ سنڌي ٻوليءَ کي بلوچي سان گڏ بنيادي زبان طور پڻ ڳالھايو ويندو آھي جدگال، گوادر، اورماڙا، پسني ۽ اڳتي خليج، مسقط، ابوظھبي ۽ ان سان لاڳو ساحلي علائقن ۾ سنڌي ڳالھائيندڙن جو وڏو تعداد موجود آھي. ڪڇ، گجرات ۽ ھندستان جي ڪاٺياواڙ ۽ ٻين علائقن ۾ پڻ سنڌيءَ کي رابطي واري ٻوليءَ جي حيثيت حاصل آھي. اوڀر ۾ ھن ٻوليءَ جون حدون راجپوتانہ کان علاوہ اڳوڻين رياستن مارواڙ، جيسلمير ۽ ٻين پاڙيسري علائقن تائين پھتل آھن.
انگريزن کان آزاديِءَ ۽ پاڪستان جي ٺھڻ کانپوءِ سنڌي ڳالھائيندڙ ھندن جو ھڪ وڏو تعداد ڀارت لڏي ويو، جيڪي ھاڻي ھندستان جي ڪنڊ ڪڙڇ ۾ آباد آھن ۽ گھر ۽ ڪاروبار ۾ سنڌي استعمال ڪن ٿا.
پاڪ و ھند کان علاوه ٻين ڪيترن ملڪن جھڙوڪ: تنزانيا، ڪينيا، يوگنڊا، ڪانگو، ڏکڻ آفريڪا، مداگاسڪر، اوڀر آفريڪا، انگلستان، آمريڪا ۽ ڪيناڊا ۾ پڻ اندازاً 4،00،000 ماڻھو سنڌي ٻولي ڳالھائين ٿا. ان کانسواءِ ھاڱ ڪاڱ، سنگاپور، ٿائيلينڊ ۽ ٻين ڪيترن ڏورانھن علائقن جا اھي واپاري، جيڪي 20 صديءَ جي شروع ۾ انھن علائقن ۾ آباد ٿيا، پڻ سنڌي ڳالھائين ٿا.
موو حب ويب سائيٽ جي سروي
موو حب (MoveHub) ويبسائيٽ جي سروي مطابق پاڪستان ۾ جتي سرڪاري ٻولي انگريزي ۽ اردو آهي اتي ان جي اندازي مطابق سنڌي ٻولي ڳالهائي ويندڙ ٻيو نمبر ٻولي بڻجي وئي آهي. پرڏيهه وڃڻ لاءِ مختلف نمونن جي ڄاڻ مهيا ڪندڙ ويب سائيٽ جي سروي مطابق سنڌي ٻولي پاڪستان ۾ ڳالهائي ويندڙ ٻولين ۾ ٻئين نمبر تي پهچي وئي آهي. ويب سائيٽ موجب پاڪستان جتي سرڪاري ٻولي اردو آهي ۽ پنجاب جي آبادي وڏي هجڻ ڪري پهرين نمبر تي ڳالهائيندڙ زبان پنجابي آهي ۽ ملڪ ۾ ٻئين نمبر تي ڳالهائجندڙ ٻولي سنڌي آهي. هن ويب سائيٽ جي سروي مطابق دنيا ۾ ساڍا ست ڪروڙ سنڌي ڳالهائيندڙ آهن. پر اها ڳالهه پوري پڪ سان نٿي چئي سگهي ته هن ويبسائيٽ جي سروي ڪيتري حد تائين صحيح آهي.
سنڌي ٻوليء جي قدامت
سنڌي ٻوليءَ جي بڻ بنياد، صورت خطي، آفيس ۽ ڪاروبار ۾ استعمال ٿيڻ ۽ ان جو ڪارائتو ھجڻ تي بحث ٿيا ۽ ٿيندا رھندا. ان حوالي سان ڪن جو اهو خيال آهي ته سنڌي ٻوليءَ کي ڪتابي صورت ۾ انگريزن آندو، جيڪا ڳالهه سراسر غلط آھي. سنڌي ٻولي ۽ ان جي لپي جي قدامت جي اھڃاڻن لاءِ اسان وٽ محققن ۽ سياحن جا احوال موجود آھن جي ثابت ڪن ٿا ته ديبل، منصوره ۽ ملتان ۾ (مسلمانن جي شروعاتي دور ۾) عربي ۽ سنڌي ٻوليون ڳالھايون وينديون ھيون. سن 270ھ/ 883ع ۾ يعني اڄ کان 1110 سال اڳ قرآن پاڪ جو سنڌي ٻوليءَ ۾ پھريون ترجمو به ڪيو ويو (حوالو؛ پير راشدي) ان مان ثابت آھي ته عربن جي دور ۾ سنڌي نه فقط ڳالھائي ويندي ھئي، پر لکي به ويندي ھئي. عرب سياحن جي احوالن ۽ تازين کوجنائن سان ثابت ٿيو آھي ته عرب حڪومت جي شروعات کان اڳ سنڌي زبان عام ماڻھن جي ڏيهاڙي توڻي واپار جي استعمال واري ٻولي ھئي ۽ سنڌي، عام ماڻھن، واپارين ۽ عالمن وٽ مقبول ھئي.
جاحظ (864ع) لکي ٿو ته سنڌ جي ماڻھن کي اسان نجوم ۽ حسابن ۾ گھڻو اڳتي ڏٺو. انھن جي ھڪ خاص سنڌي لِپيآھي. ابن موقل ۽ اسطخري (951ع) لکي ٿو ته ”منصوره، ملتان ۽ ان جي ڀرپاسي جي ماڻھن جي ٻولي سنڌي ۽ عربي ھئي.“ مسعودي (957ع) لکي ٿو ته ”سنڌ جي زبان ھندوستان کان مختلف آھي. سنڌ اسلامي ملڪن سان ويجهي آھي.“ بشاري مقدسي لکي ٿو ته ”ديبل ھڪ سامونڊي شھر آھي. ھن سان ھڪ سئو ڳوٺ مليل آھن. ھتي جا رهاڪو واپاري آھن ۽ سنڌي ۽ عربي زبانون ڳالھائين ٿا.“ ابن نديم (995ع) لکي ٿو ته ”سنڌ جي ماڻھن جو زبانون ۽ مذھب مختلف آھن ۽ لِپيهڪ کان وڌيڪ آھن. ھنن جا لڳ ڀڳ ٻه سئو لِپيآھن. سنڌ جي ماڻھن وٽ 9 لِپيرائج آھن.“ البيروني لکيو آھي ”اسلام جي اچڻ وقت سنڌي ٻولي نه رڳو ڳالھائي ويندي ھئي، پر اھا ڌار ڌار لِپي۾ لکي به ويندي ھئي.“
ڀنڀور جي دڙي جي تازي کوٽائي مان لڌل ٺڪرين تي لکيل حرف، اٺين صدي جي ”آڳاٽي ناگري“ نموني جا آھن ۽ سنڌي ٻولي جي باري ۾ عرب سياحن جي چيل ڳالهين جي ساک ڀرين ٿا. سنڌي ٻولي ھڪ کان وڌيڪ ديسي رسم الخطن ۾ لکي ويندي ھئي. ھر قبيلي کي پنھنجي لِپيھوندي ھئي. سنڌي لھاڻا پنھنجي نموني لکن ٿا ته ڀاٽيا پنھنجي لِپي۾ لکن. اھڙي طرح ٺٽائي ڀاٽين ۽ سيوھاڻي ڀاٽين جو لِپيالڳ هئي. پڻ راجائي، ونگائي، مالواڙي ۽ سئندو به رسم الخطن جا نالا ھئا. عرب سياحن جي احوالن مان صاف ظاھر آھي ته سنڌي ٻولي واپاري ڏي وٺ ۽ عام استعمال واري ٻولي ھئي ۽ ان وقت به شاھوڪار، معياري ۽ وسيع ٻولي ھئي. ان ۾ نجوم، ھيئت، طب ۽ ٻين علمن توڙي واپار، تجارت، روزانو استعمال جي شين، مختلف قسمن جي ڪپڙن، دوائن وغيره لاءِ لغتي خزانو ھيو. مطلب ته اسلام جي اچڻ کان به اڳ ۾ سنڌي ٻولي جدا جدا لکتن ۾ لکي ويندي ھئي. (الانه)
بيان ڪيل سنڌي لکتن کان سواءِ خواجڪي سنڌي صورت خطيءَ جو حوالو ڪئپٽن اسٽيڪ به ڏنو آھي. لوھاڻڪي خط ۾ واڌارو آڻي سنڌ ۽ ڪڇ جا نوان مسلمان (اسماعيلي) سومرا دور ۾ عام طور استعمال ڪرڻ لڳا. ان ۾ پير صدرالدين سائين جن ماترائون شامل ڪري ۽ ان سان گڏ ٻيا سڌارا ۽ واڌارا آڻي، ان تي خواجڪي سنڌي يا چاليھ اکري نالو رکيائون. مذھب جي اثر ڪري عربي- سنڌي حرفن استعمال ڪرڻ جو واھپو وڌڻ لڳو. ڊاڪٽر دائود پوٽي جي خيال موجب عربي- سنڌي لکڻي جو قديم نمونو شاھ ڪريم بلڙي جي ڪلام ۾ ملي ٿو. پر ان لِپيجو حقيقي ۽ پختو پايو وجھندڙ مخدوم ابوالحسن ھو، جو ڪلھوڙن واري دور جي وڏن عالمن مان ھيو. ھن ضروري سمجھيو ته نو مسلم ماڻھن لاءِ اسلامي اصول سندن مادري زبان ۾ لکيا وڃن. تنھنڪري ھن اول صورت خطي ٺاھي، جا نه فقط ٺٽي ۾، پر سنڌ جي ٻين حصن ۾ به تحرير جو وسيلو بڻي ۽ 1853ع تائين ھيءُ ئي خط ڪم ايندو رھيو. پر سنڌيءَ کي ٻيا ديسي لِپيجا نمونا به ھئا. جڏهن ته پارسي، ادبي ۽ سرڪاري زبان ھئي، پر سنڌي سڀني جي زبان ھئي. امير توڻي غريب سنڌي ڳالھائيندا ھئا. ھندو ۽ مسلمان واپاري پنھنجو سمورو ڪاروبار سنڌيءَ ۾ ھلائيندا ھئا. ھندو ديوناگري نموني تي ٺاھيل ھندو- سنڌي صورت خطي ڪم آڻيندا ھئا. اسٽيڪ جي بيان موجب، سنڌ ۾ سنڌي ٻوليءَ جي تحريري صورت لاءِ ڪيتريون ئي لپيون ڪم اچن ٿيون ۽ سنسڪرت وانگر کاٻي ساڄي لکيا وڃن ٿا. ان مان ثابت آھي ته انگريزن جي دور کان اڳ ۾ به سنڌي ٻولي لکي ۽ پڙھي ويندي ھئي، پر لکتون مختلف ھيون. (حوالو؛ الانا)
1843ع ۾ انگريزن سنڌ تي قبضو ڪيو. 1845ع ۾ بمبئيءَ جي بورڊ آف ايڊيوڪيشن سنڌ ۾ تعليمي ايجنسي ٺاھڻ جو سوال ھٿ ۾ کنيو. پڻ سنڌيءَ کي صوبي جي سرڪاري زبان ڪرڻ جو مطالبو ٿيو. ان تحريڪ نيٺ وڃي مادري ٻوليءَ ۾ تعليم ڏيڻ جو سوال پيدا ڪيو. 1848ع ۾ بمبئي صوبي جي گورنر سر جارج ڪلارڪ ھڪ حڪم نامو ڪڍي سنڌي ٻوليءَ کي سنڌ جي دفتري ٻولي بڻايو.
سنڌي ٻوليءَ جا قائدا
جن قاعدن پٽاندر ٻه ننڍا اُچار پاڻ ۾ ملي، هڪ يڪو ڊگهو اچار پيدا ڪن ٿا، تن کي چئبو آهي ”سنڌيءَ جا قاعدا“ (Rules of Euphoney). سنڌيءَ جا قاعدا قدرت جا قاعدا آهن، تنهن ڪري اهي سنسڪرت، سنڌي، عربي ۽ دنيا جي ٻين سڀني ٻولين سان هڪجهڙا لاڳو آهن. مثلاً سنڌيءَ ۾ ”پنج + اَسي“ جو اچار ڪريون ”پنجاسي“. پنجَ“ لفظ ۾ ”ج“ جي مٿان زبريعني ”اَ“ جو اچار آهي، ۽ ”اسي“ لفظ جي اڳيان به ”اَ“ جو اچار آهي. اهي ٻئي ”اَ“ جا اچار پاڻ ۾ ملي ”آ“ ٿين ٿا، تنهن ڪري .پنج + اسي“ بدران چئون ”پنجاسي“، ”ڇهه + اَسي“ بدران چئون ”ڇهاسي“ ۽ ”ست + اَسي“ بدران ”ستاسي“ چئون ٿا.
حوالا
سنڌي ٻولي زمرو:پاڪستان جو ٻوليون زمرو:چار اکرن وارا آئي ايس او 15924 رسم الخط زمرو:سنڌ زمرو:ٻوليون زمرو:ڏکڻ ايشيا جون ٻوليون
772ع
ڊسمبر
زمرو:772ء زمرو:اٺين صدي زمرو:سال
چٽا گانگ وڪنگز
چٽان گانگ و ڪنگز بنگلاديش پريميئر ليگ جي هڪ فرنچائز آهي جنهنجو ڪيپٽن تميم اقبال آهي.
ڪٽنب
thumb|300px 250px|
ڪٽنب يا خاندان معاشري ۾ رھڻ لاءِ انسان اڪيلو زندگي نٿو گذاري سگھي۔ ان لاءِ انسانن سان گڏ رھڻ جو نظام ٺاھيو ويو، جيڪو صدین کان لاڳو آھي۔ ھن نظام تحت انسان ڪنھن معاشري ۾ رھڻ لاءِ لاڳاپا ٺاھيندو آھي۔ پنھنجو ھڪ الڳ گھر ٺاھيندو آھي ۽ پوءِ اُن گھر جو وڏو بڻجي، گھر جي نظام کي سٺي طریقي سان ھلائڻ جي ڪوشش ڪندو آھي۔ ھن نظام کي ڪُٽنب چيو ويندو آھي۔ ُن ۾ ڪنھن به انسان جا ويجھا ۽ خوني مائٽ شامل ٿي سگھن ٿا۔ ڪُٽنب جو سربراھ گھڻو ڪري بزرگ یا وڏي عُمر وارو شخص ھوندو آھي۔
اڄ کان هزارين سال اڳ ابتدائي وحشي دور ۾ انسان اڪيلو زندگي گذاريندو هو. هن کي خانداني رشتن جي ساڃاهه ڪانه هوندي هئي ۽ هو گڏيل زندگي جي لاڀ کان نا آشنا هو. پر جڏهن حالتون بدلجڻ لڳيون، سماج ترقي ڪرڻ لڳو ته هو انهيءَ سان اڪيلي سر ٽڪر کائڻ ۽ منهن ڏيڻ جي اهل ٿي نه سگهيو. هو اڪيلي سر نه صرف غذا حاصل ڪرڻ ۾ تڪليف محسوس ڪرڻ لڳو پر ويرين جي حملي کان به پاڻ بچائي نه سگهيو ته هن اڪيلي سر جيون گهارڻ کان گروهن ۾ رهڻ کي ترجيح ڏني. گروهن ۾ رهڻ ڪري هن کي شڪار ڪرڻ، غذا حاصل ڪرڻ ۽ ويرين جي حملي کان پاڻ بچائڻ جي سهولت ملي. ان ڪري اوائلي انسان ۾ ٻين سان گڏ رهڻ ۽ گڏجي محنت ڪرڻ جو جذبو پيدا ٿيو. جڏهن انسان ابتدائي وحشي سماج ۾ گروهن جي شڪل ۾ رهڻ شروع ڪيو ته شروع ۾ هو خوني مائٽيءَ جي جذبي تحت گڏ ٿيو ۽ ان ئي لاڳاپي تحت ڪٽنب جو بنياد پيو.
280px|
ول ڊيورنٽ جو تجزيو
280px| ھڪ جاپاني ڪٽنب
خاندان، انسان جو هڪ اهڙو گروهه هوندو آهي، جنهن جا فرد هڪ ٻئي سان مائٽي تحت ڳنڍيل هوندا آهن ۽ اهي هڪ ئي نسل يا بڻ بڻياد مان هوندا آهن. تاريخ ۾ انهن خاندانن جو بنياد قديم راڄوڻي سماج (اوائلي اشتراڪي سماج) ۾ پيو. ان سماج ۾ خاندان جا سڀئي فرد گڏجي محنت ڪندا هئا ۽ ان جي ورهاست پڻ برابري جي بنياد تي ڪندا هئا. هنن جي هر حاصلات گڏيل ملڪيت هوندي هئي. پئداواري وسيلن جي گڏيل حاصلات ۽ گڏيل استعمال هڪ وڏي خاندان جي بنياد جو ڪم ڏيندو هو. ڪٽنب نه رڳو خوني رشتن تي ٻڌل هوندو هو، پر اهو معاشي ناتن ۾ پڻ جڪڙيل هوندو هو. خاندان جي تعمير ۾ اقتصادي حالتن جو وڏو هٿ هوندو هو. ڇو جو هڪ خاندان جي ماڻهن جو گڏجي رهڻ ڪو اتفاق يا حادثو نه هو ۽ نه ئي صرف رشتيداري جذبي تحت اها برادري ٺهي هئي، پر معيشت کي گڏيل نموني هلائڻ، گڏجي محنت ڪرڻ، هڪ ٻئي جو بچاءُ ڪرڻ ۽ پنهنجو نسل قائم رکڻ جو جذبو ان جي پٺيان ڪم ڪندڙ هو. خاندان سماجي ادارن مان سڀ کان وڌيڪ فطري ادارو آهي جيڪو نه رڳو جنسي ميلاپ پر ٻار پيدا ڪرڻ جي قدرتي لاڙن تي ٻڌل آهي. هي ادارو ايتري ته بنيادي حيثيت ٿو رکي جو ان کي اخلاقي فرض سمجهڻ ضروري نه آهي. ٻار پيدا ڪرڻ جي جبلت، لاڙن، ترغيبن ۽ خواهشن جو هڪ منجهيل معاملو آهي. فائل:Ramallah-Family-1905.jpg رملا جو ھڪ خاندان 1905 ۾
اولاد ماءُ پيءُ لاءِ نه، پر ماءُ پيءُ اولاد لاءِ زندهه رهندا آهن ۽ ٻار جي بي وسي خاندان جو بنياد ۽ ان جي اهميت جو سبب هوندي آهي. خاندان انهن رسمن، هنرن، روايتن ۽ اخلاقن کي محفوظ ڪرڻ وارو ادارو آهي، جيڪو انساني ورثي جي جان ۽ اجتماعي تنظيم جو نفسياتي بنياد آهي. ٻار هڪ قانون کي نه مڃڻ واري مخلوق آهي، هو ڪنهن به رسم يا قانون جي پرواهه نه ڪندو آهي. هو فطريءَ طرح پابندي يا جهَل جي مخالفت ڪندو آهي پر خاندان، ٻين ٻارن ۽ پيءُ ماءُ وسيلي، ان ننڍڙي انفراديت پسند کي لالچ ۽ مار سان، ٽولن ۽ حڪمن سان هڪ اجتماعي فرد بڻائيندو آهي جيڪو سهڪار لاءِ راضي ٿي ويندو آهي ۽ ٿوري وقت لاءِ هڪ اشتراڪيءَ وانگر ورهاست ڪرڻ لاءِ به تيار ٿيندو آهي. خاندان پهريون سماجي ادارو آهي جنهن ۾ ٻار تعلقداري سکندو آهي ۽ هن جي اخلاقي اوسر جو راز ان ۾ لڪل آهي ته هو ان تعلقداريءَ کي وسيع ڪري ايستائين جو هن کي پنهنجي وطن جون حدون به سوڙهيون محسوس ٿين. پر جڏهن ان مضبوط ۽ محفوظ چوديواريءَ کي ڇڏي هو چٽاڀيٽيءَ جي طوفان ۾ داخل ٿيندو آهي ته ٿوري وقت کان پوءِ هن مان سهڪار جو جذبو ختم ٿي ويندو آهي. ڪي وچولي عمر جا ماڻهو جيڪي خوشحال آهن پر ناخوش ٿا رهن اهي اندر جو آرام ماڻڻ لاءِ پراڻي گهر جو رُخ ڪندا آهن جيڪي هِن هَڻ وَٺ جي سمنڊ ۾ سهڪاري ٻيٽ جي حيثيت رکندو آهي. خاندن ئي اصل ۾ اخلاق ۽ پاڻ ڳنڍڻ وارو مرڪز آهي جيڪو پوءِ انسانيت جي مرڪز جي صورت ٿو اختيار ڪري، ساري دنيا کي خبر آهي ته خاندان جي اها مرڪزي حيثيت ختم ٿي وئي آهي ۽ اسان جون صنعتي آباديون هن غير مستحڪم دور مان لنگهي رهيون آهن ۽ اهي خاندان کي اخلاقي بنيادن کان ڌار ٿيون ڪن، ڇاڪاڻ ته خاندان پنهنجي سياسي ۽ اقتصادي حيثيت وڃائي ويٺو آهي. صنعت گهر ۽ ٻنيءَ مان نڪري ڪارخاني ۽ چوواٽي تي اچي بيٺي آهي، فرد کي وِک وِک تي رولائڻ وارو پيشو ۽ سرمائي جي وهڪري يا قدرتي زخيرن جي ظاهر ٿيڻ جي ڪري مزوريءَ واري جاءِ بدلبي ٿي رهي، انهن سببن جي ڪري پيءُ ۽ پٽ وارا اهي تعلقات ٽٽي ويا آهن جيڪي گهر جي ايڪي ۾ اُسريا هئا. وڏي پيماني تي صنعت ۽ ان جي نتيجي ۾ رياست جي سخت مرڪزيت سان گهر جا بنياد ختم ٿي ويا آهن جن جو الزام نظرين تي مڙهيو ٿو وڃي. خانداني وفاداري ۽ محبت جا چشما سُڪندا ٿا وڃن ۽ اهو جذباتي سرمايو وطن پرستيءَ ۾ لڳايو ٿو وڃي جيئن ماءُ پيءُ جا اختيار رياست جي وسيع ۽ اعليٰ طاقت جي آڏو ختم ٿيندا ٿا وڃن. هرهنڌ فطري انساني سهڪار جا رشتا ٽٽن ٿا ۽ انهن جي جاءِ امن ۽ قانون، نظرياتي تبليغ ۽ جبر جا خارجي ۽ مصنوعي ٻنڌڻ ٿا وٺندا وڃن ۽ اها اقتصادي ۽ سياسي فرديت نيٺ اخلاقي نفسانفسي ۾ ٿي ظاهر ٿئي جنهن جو نفعي جي جنگ ۾ ڪو مقابلو ڪونهي ۽ جيڪا انهن زمانن ۾ رونما ٿيندي آهي جڏهن وڏيون وڏيون تهذيبون فنا ٿي وينديون آهن.
حوالا
زمرو:تاريخ زمرو:خاندان زمرو:سماج
1328ع
ڊسمبر
زمرو:1328ء زمرو:چوڏھين صدي زمرو:سال
ويتنام جا صوبا
thumb|250px|ويتنام
ويتنام انتطامي طور تي 58 صوبن (ويتنامي: tỉnh) اور 5 بلدیتن جيڪا صوبوں جي ئي سطح تي موجود آھي۔ صوبن کي ضلعن (huyện)، صوبائي شھرن (thành phố trực thuộc tỉnh) ۽ ضلع سطح جي ٽاؤن (thị xã) ۾ تقسيم ڪيو ويو آھي۔
يداشي ٽائونشپ
يداشي ٽائونشپ ( لاطيني: Yedashe Township) ميانمار جو هڪ رهائشي علائقو آهي جيڪو Taungoo District  ۾ واقع آهي۔
پڻ ڏسندا
* ميانمار
حوالو
{{commons
ضامن علي
ضامن علي هڪ سنڌ جو مشهور گلوڪار آھي
773ع
ڊسمبر
زمرو:773ء زمرو:اٺين صدي زمرو:سال
آصف علي زرداري ( قيد کان قيادت تائين)
ليکڪ ستار رند جو محترم آصف علي زرداريءَ ۽ محترمه شهيد بينظير ڀٽو، پيپلز پارٽيءَ سان وابسته ڳالهين بابت 2004ع کان مختلف اخبارن، خاص ڪري روزاني عبرت، روزاني سوال، روزاني عوامي آواز، روزاني جاڳي، روزاني سنڌ، وغيره اخبارن ۾ ڇپيل ڪالمن جو هيءُ ڪتاب The Creaters اداري سڪرنڊ طرفان پير ذاڪريءَ شايع ڪرايو آهي. هن ڊيمي سائيز جي 202 صفحن تي مشتمل ڪتاب جي قيمت -/250 روپيا آهي. هن ڪتاب ۾ ڪل 42 ڪالم آهن، جن مان ڪجهه مکيه ڪالمن جا سِرا هي آهن: آصف زرداري جيل جي ڪهاڻي، آصف ڏوهي آهي ته ثابت ڪريو، بينظير ڀٽو ۽ سنڌ، بينظير ۽ سنڌ جو وچن، سچ کي موجود رهڻو آهي، سپريم ڪورٽ جو فيصلو، سابق ڏهيسر سنڌ لاءِ هڪ پيغام، پ. پ کي ٽوڙن جو ڪوششون، آصف جي آزادي ۽ مخالف، بلاول ڀٽو ۽ شهيد بينظير، تاريخ ۽ شهيد بينظير ڀٽو، غم بينظير جو ماتم، آصف زرداري، بينظير شهيد جي مشن جو علم وغيره.
واشڪ ضلعو
thumb|صوبي بلوچستان ۾ ضلعو واشڪ ضلعو واشڪ بلوچستان جي پاڪ-ايران سرحد جي ويجھو واقعو ضلع آھي. ان کان پھرين ھي ضلعي خاران جو حصو شمار ٿيندو ھو. 2006ع ۾ ھن کي ضلعي جو درجو ڏن ويو. ضلعي واشڪ جي اوڀر ۾ ضلعو خضدار، اولھ ۾ ايراني سرحد، اتر ۾ ضلعو چاغي ۽ ڏکڻ ۾ ضلعو پنجگور ملن ٿا. ھتان جي آبادي جي اڪثريت بلوچن تي مشتمل آھي، وڏن قبيلن ۾ محمد حسني، ريڪ ۽ ٻيا شامل آھن.
تعلقا ۽ ذيلي تعلقا
انتظامي طور تي ھن جا تعلقا ۽ ھيٺيان تعلقا ھيٺ ڏنل آھن.
انگھ دڙو
هي اسلامي وچئين دور جو آهي. ماڳ شھدادڪوٽ، ميروخان روڊ ضلعو قمبر شھدادڪوٽ ۾ واقع آهي. ماڳ -اتر- ڊگھائي ڦاڪ 27◦ 51′ 20′′ ڊگرين ۽ -اوڀر- ويڪرائي ڦاڪ 67◦59′00′′ ڊگرين تي واقع آھي. ھي دڙو 125x130 ميٽر ڊيگهه ويڪرو ۽ 6 ميٽر اوچو آھي. ھتان مليل وٿن مان معلوم ٿئي ٿو ته ھي وچين اسلامي دور جو ماڳ آھي. ھن جي کوٽائي ٿيل ڪانه آھي. ھي ماڳ ھوريان ھوريان ختم ٿي رھيو آھي جو زرعي زمين جي والار ۾ اچي ويو آھي. ھيٺ خبر ناھي پاڻ سان ڪھڙي -تاريخ- رکي ٿو.
حوالا
زمرو:سنڌ ۾ قديم آثار
مڙس
ھڪ شادي جي تحت جيڪو جوڙو وجود ۾ ايندو آھي ان ۾ نر مڙس ۽ مادي زال چورائيندي آھي. سنڌي ٻوليءَ ۾ ان جي لاءِ گھروارو، ور، ۽ خاوند جا لفظ بہ استعمال ٿيندا آھن.
حوالا
زمرو:جنسيت زمرو:ڪٽنب زمرو:رشتا زمرو:شادي
زال
thumb|180px|بورس ڪستوديف جي 1918 ۾ ٺاھيل پينٽنگ مرچنٽس وائيف'(واپاري جي زال)
زال زال شادي جي رشتي ۾ زنانو ساٿي ھوندو آھي. ھڪ شادي جي تحت جيڪو جوڙو وجود ۾ ايندو آھي ان ۾ نر مڙس ۽ مادي زال چورائيندي آھي. سنڌي ٻوليءَ ان جي لاءِ گھرواري، وني، جوءِ ۽ زوجہ جا لفظ بہ استعمال ٿيندا آھن.مڙس جي مرڻ کان پوءِ ان کي بيواھ يا رن زال چوندا آهن. انگريزي جي لفظ وائيف جي معنیٰ عورت آھي. سنڌي ، اردو ۽ ڪيترين ئي ٻين ٻولين ۾ زال لاء عورت جو لفظ پڻ استعمال ٿيندو آهي.شادي کان پوءِ زال اڪثر مڙس جو نالو پنھنجي نالي سان لڳائيندي آهي پر اھو لازمي ناھي  تہ ھر ڪلچر ۾ ايئن ٿئي. زال جو سڏڻ لاء احترام بخش خطاب انگريزي ۾ مسز ھوندو آھي سنڌي ۾ مسلمان عورت لاءِ مسمات ۽ ھوندو عورت لاءِ شريمتي استعمال ٿيندو آهي.زال شادي  کان اول مڙس سان رشتي ۾ مڱيندي سڏبي آھي ، شادي وقت ڪنوار ۽ شادي کان پوءِ زال سڏبي آھي.
اسلام ۾ زالن جا حق ۽ فرض
اسلام م زالن جا پنھنجي مڙسن تي جيڪي خاص شرعي حق مليل آهن انھن ۾ نڪاح ۾ مرضي جو حق، حق مھر،  مڙس تي خرچ جو حق، ٻار جي سنڀال جو جھوليءَ وارو حق، مڙس جي ملڪيت ۾ وراثت جو حق، ڏاج جي سامان جي مالڪي جو حق، شادي ۾  گھوٽيتن طرفان مليل تحفن جي مالڪي جو حق ۽ خلا حاصل ڪرڻ جو حق شامل آهن. ان جي فرضن ۾ مڙس جي فرمانبرداري،  مڙس جي ملڪيت جي نگھباني، مڙس کي زنشوئي جو حق ڏيڻ شامل آهن. قرآن سوره النساء ۾ فرمايو آھي ته: "الرِّجَالُ قَوَّامُونَ عَلَى النِّسَاءِ بِمَا فَضَّلَ اللَّهُ بَعْضَهُمْ عَلَىٰ بَعْضٍ وَبِمَا أَنْفَقُوا مِنْ أَمْوَالِهِمْ ۚ فَالصَّالِحَاتُ قَانِتَاتٌ حَافِظَاتٌ لِلْغَيْبِ بِمَا حَفِظَ اللَّهُ ۚ وَاللَّاتِي تَخَافُونَ نُشُوزَهُنَّ فَعِظُوهُنَّ وَاهْجُرُوهُنَّ فِي الْمَضَاجِعِ وَاضْرِبُوهُنَّ ۖ فَإِنْ أَطَعْنَكُمْ فَلَا تَبْغُوا عَلَيْهِنَّ سَبِيلًا ۗ إِنَّ اللَّهَ كَانَ عَلِيًّا كَبِيرًا 34 ترجمو:مرد زائفن تي انھيءَ سببان حڪمران آھن جو الله انھن مان ھڪڙن کي ٻـين کان ڀلو ڪيو آھي ۽ (ٻيو) ھن سببان جو پنھنجن مالن مان خرچ ڪندا آھن، پوءِ ڀلاريون فرمانبردارڻيون، پرپٺ نگاھ رکڻ واريون انھيءَ ڪري جو الله (کين) ڍڪيو آھي (ڀلاريون آھن)، ۽ جن (زالن) جي بي فرماني معلوم ڪريو تن کي (زباني) نصيحت ڪريو ۽ بسترن ۾ کين ڌار ڪريو ۽ مار ڏيونِ، پوءِ جيڪڏھن اوھان جي فرمانبرداري ڪن تہ مٿن ڪا (ايذاءَ جي) واٽ نہ ڳوليو، بيشڪ الله مٿاھون وڏي وڏائيءَ وارو آھي"
- النساء: 34
سافٽڪور فحش نگاري
سافٽڪور فحش نگاري یا سافٽڪور اھڙيون ساڪت تصویرون یا فلمون جن ۾ فحاشي یا شھواني عنصر ھجن پر ھارڊ ڪور فحش نگاريءَ کان جنسي طور تي گھٽ واضح ۽  شدید ھجن۔ اھڙي فحش نگاري جنسي تحريڪ جي لاءِ تخلیق ڪئي ويندي آھي ۽ ان ۾ عموماً اگھاڙيون ۽ اڌ اگھاڙا اداڪار ۽ جنسي منظر ھوندا آھن۔ جنسي عضون جي منظر ڪشي ساڪت تصویرن ۾ وڌيڪ عام آھي ۽ ھي فلم ۽ ٽي وي ۾ به وڌي رھي آھي۔ جنسي عملن جئين جماع ۽ مشت زنيءَ کي رڳو جسماني حرڪتن سان ظاھر ڪيو ويندو آھي پر واضح طور تي ناھي ڏيکايو ويندو۔ سافٽڪور ۾ جنسي عمل جھڙوڪ فرجي ۽ دبري دخول، مھانڏي جماع ۽ انزال واضح طور تي ناھن ڏيکايا ويندا۔ مرداڻي عضو تناسل کي سخت حالت ۾ ڏيکائڻ به منع آھي۔
زال
اسلام ۾ زالن جا حق ۽ فرض
حديث ۾ آيو آھي تہ نبي فرمايو تہ: "بھترين زال اھا آھي جنھن کي توھان ڏسو تہ توھان جو جيءُ خوش ٿي وڃي، جڏھن توھان ان کي ڪنھن ڳالھ جو حڪم ڏيو ته توھان جي اطاعت ڪري ۽ جڏھن توھان گھر نہ ھجو ته توھان جي پرپٺ توھان جي مال ۽ پنھجي نفس جي حفاظت ڪري"
- حديث
سافٽڪور فحش نگاري
تجارتي مقصدن جي لاءِ تیار ڪيل فحش نگاريءَ کي شھوت نگاريءَ کان سے مختلف سمجھيو ويندو آھي۔ شھوت نگاريءَ کي فنونِ لطیفہ جي حصہ طور تخلیق ڪيو ويندو آھي۔
زال
اسلام ۾ زالن جا حق ۽ فرض
عورت تي مڙس جي اطاعت کان خالق جي اطاعت مقدم آهي.
سافٽڪور فحش نگاري
سافٽڪور تصویرن ۾ جسم جا اھي حصا جيڪي ان قسم جي فحش نگاريءَ جي لاءِ وڌيڪ واضح سمجھيا وڃن انھن کي ويڙھيل وارن ، ڪپڙن، ھٿم ۽ جسم جي ٻين عضون جي محتاط پوزیشنن، ۽ پیش منظر جي ٻين عنصرن (ٻوٽن یا پردي وغیره) هي محتاط پوزیشنن سان ، یا وري محتاط طریقي سان لڪيل ڪيمرائن جي زاوین سان لڪايو ويندو آھي۔
زال
حوالا
زمرو:جنسيت زمرو:ڪٽنب زمرو:رشتا زمرو:شادي
انقلاب
left|200px|thumb|فرينچ انقلاب دوران 14 جولائي 1789 ۾ ماڻھو باسٽائيل جيل تي حملو ڪندي ڏيکاريل انقلاب (Revolution) مڪمل حڪومتي تبديلي، نظام جي تبديلي، نئون سرشتو آڻڻ لاءِ سرڪار يا سماجي نظام جو زوريءَ خاتمو ڪرڻ وغيره. انقلاب جي زمري ۾ اچي وڃن ٿا. دنيا ۾ ڪيترائي انقلاب آيا آهن، مثال طور فرانسي انقلاب، روسي ڪميونسٽ انقلاب، چيني انقلاب، زرعي انقلاب، وغيره وغيره. سياسي انقلابن ۾ اديبن جو بہ اهم ڪردار رهيو آهي. روسو جي لکڻين جي ڪري فرانسي انقلاب جي راھ هموار ٿي. چارلس ڊڪنس جي ناول “A Tale of two Cities”۾ فرانسي انقلاب جو ذڪر آهي. ڪارل مارڪس جي لکڻين سڄي دنيا ۾ سياسي ۽ اقتصادي ۽ ڪميونسٽ انقلاب آندو.
1329ع
ڊسمبر
زمرو:1329ء زمرو:چوڏھين صدي زمرو:سال
انگوري سرڪو
انگورن مان ٺهيل هڪ قسم جو اڇو سُرڪو.
مسعود احمد برڪاتي
''مسعود احمد برڪاتي اديب، صحافي ۽ ايڊيٽر. راجپوتانا جي ٽونڪ رياست ۾ 15 آگسٽ 1933ع تي ڄائو.''
خدمتون
''شاگرديءَ واري زماني کان لکڻ جو شوق ٿيس. 14 سالن جي عمر ۾ پنهنجي ڏاڏي علامه حڪيم برڪات احمد جي نالي تي ماهوار رسالو ’البرڪات‘ جاري ڪيائين. اردو، فارسيءَ، عربيءَ ۽ طب جي تعليم دارالعلوم خليليه ۾ ۽ انگريزي تعليم گهر ۾ پنهنجي استاد کان ورتائين. 16 سالن جي عمر ۾ انجمن ترقي اردو ڪراچيءَ جي رسالي ’معاشيات‘ ۾ سلسليوار مضمون لکيا، جن کي باباءِ اردو ساراهيو. 1952ع کان همدرد فائونڊيشن سان لاڳاپيل آهي. 1953ع کان ٻارڙن جي مقبول رسالي ”همدرد نونهال“ جو چيف ايڊيٽر آهي. اردو ٻوليءَ ۽ ادب جي تاريخ ۾ ٻيو ڪو اديب مسلسل اڌ صديءَ تائين ٻارڙن جي ادب سان لاڳاپيل ۽ ٻارڙن جي رسالي جو ايڊيٽر نه رهيو آهي. اي. پي. اين. ايس (APNS) پاران 2 مارچ 1996ع تي برڪاتي صاحب کي پاڪستان جي سڀ کان سينيئر پروفيشنل ايڊيٽر جي حيثيت ۾ نشان سپاس پيش ڪيو ويو. برڪاتي صاحب ماهوار ”همدرد صحت“ جو ايگزيڪيوٽو ايڊيٽر پڻ آهي. مختلف علمي، ادبي، سماجي ادارن ۽ انجمنن جي ميمبر هجڻ سان گڏوگڏ همدرد وقت جي ٽرسٽ ۽ پبليڪيشنز ڊويزن جو سينيئر ڊائريڪٽر آهي. اردو، فارسيءَ، عربيءَ ۽ انگريزيءَ سان گڏ روسي ٻولي به ڄاڻي ٿو. پرڏيهي ملڪن ۾ مختلف علمي ڪانفرنس ۽ سيمينارن ۾ شرڪت ۽ صدارت ڪري مقالا پڙهي چڪو آهي. ماهوار ”عرفان“ ڪراچي ۽ ماهوار ”سائنسي دنيا“ جي ايڊيٽوريل بورڊ جو ميمبر به رهيو آهي. يونيسڪو جي ماهوار ”ڪوريئر“ جي اردو حصي ”پيامي“ جو سهڪاري ايڊيٽر رهيو آهي.''
مشھور تصنيفون
''ملڪ جي مختلف اخبارن ۽ رسالن ۾ برڪاتي صاحب جا جيڪي علمي، تحقيقي، ادبي، نفسياتي ۽ سوانحي مضمون شايع ٿي چڪا آهن، انهن جو ڳاڻيٽو بيشمار آهي. سندس قابل ذڪر تصنيفون، تاليفون ۽ ترجما هي آهن: ’جوهر قابل‘ (مولانا محمد علي جوهر جي ڪهاڻي ۽ ڪارناما)، ’صحت ڪي الف بي‘ (حڪيم محمد سعيد جا طبي مشورا)، ’دو مسافر دو ملڪ‘ (اردوءَ ۾ ٻارڙن جو پهريون سفرنامو)،’مونٽي ڪرسٽو ڪا نواب‘ (اليگزينڊر ڊوما جو ترجمو)، ’پياري سي پهاڙي لڙڪي‘ (ناول، ترجمو)، ’ايڪ کلا راز‘، ’وه ڀي ڪيا دن ٿي‘، (ترتيب)، ’هزارون خواهشين‘ (چارلس ڊڪنس جي ناول جو ترجمو)، ’صحت ڪي 99 نڪتي‘، ’فرهنگ اصطلاحات طب‘ (نظرثاني)، ’چور پڪڙو‘ (مضمونن جو مجموعو)، ’تين بندوقچي‘ (ترجمو)، ’سعيد پاري‘ (ترتيب) ۽ ’مرد درويش‘ (ترتيب).''
حوالا
زمرو:1933ع جون پيدائشون زمرو:ڪراچيءَ جو شخصيتون زمرو:ڪراچيءَ جا مصنف زمرو:پاڪستاني مدير زمرو:پاڪستاني ٻارن جا مصنف
اوسارو
اوسارو، اوساري جي لغوي معنيٰ آهي ”افسوس ڪرڻ“ يا ”ماتم ڪرڻ“. اوسارو پنهنجي ڪنهن عزيز، مائٽ يا دوست جي موت تي ڪيو ويندو آهي. شاعريءَ ۾ اوساري کي ’مرثيي‘ جو بہ حصو سمجهيو ويندو آهي. ڪربلا جي شهيدن يا ڪنهن ٻي مٽ مائٽ جي غم ۾ عورتون اوسارا چونديون آهن.
الف ليليٰ (حصو دوئم)
هيءُ ڪتاب حافظ -امام- بخش جو لکيل آهي، جنهن جي قيمت 12 -آنا- آهي. ليکڪ هيءُ ڪتاب اسلاميه پريس، لاهور مان سال 1896ع ۾ ڇپائي شايع ڪيو.
حوالا
زمرو:ڪتاب
اوليائت
اَوليائت __ (Transcendence):
هيءَ هڪ قسم جي مذهبي ۽ فلسفي تحريڪ هئي، جيڪا 1820ع ۾ آمريڪا ۾ هلي، هن کي ماورايت بعيد الفهم يا سمجهه کان مٿانهين ڪيفيت به چيو ويندو آهي. سماجي ۽ سياسي ڌريون انسان جي پاڪائيءَ کي داغدار ڪن ٿيون، ان خلاف هليل تحريڪ. اوليائت پسند انسان جي پاڪائيءَ تي يقين رکندا آهن.
774ع
ڊسمبر
زمرو:774ء زمرو:اٺين صدي زمرو:سال
محمد صديق پرهيار
محمد صديق پرهيار (Muhammad Siddique Parhyar) ولد محمد هاشم پرهيار 1936ع ۾ ڳوٺ گهنور پرهيار ( موجود تعلقي قاضي احمد ضلعي نواب شاهه) ۾ پيدا ٿيو. استاد محمد عثمان ڀنگر جي مدرسي ۾ قرآن شريف، فارسي۽ عربي جي ابتدائي تعليم ورتائين. هو سنڌي فائنل ۽ سنڌي ادب پاس هو. 1956ع ۾ پرائمري استاد مقرر ٿيو. پرائمري ٽيچر ايسوسيئيشن ۾ 1964ع کان وٺي آخر تائين مختلف عهدن تي رهيو. ضلعي نوب شاهه جو صدر تعلقي موري ۽ ضلعي نواب شاهه جو جنرل سيڪريٽري ٿي رهيو. هن کي ابتدا کان وٺي ڊرامن سان دلچسپي هئي، 1957ع ۾ موري ڀرسان ساوڙي ۾ مرزا قليچ بيگ جو ڊرامو لالا مجنون ۽ 1959ع ۾ انگريزي ڊرامي ٽيلمسن جو ترجمو ٿيل ڊرامو اسٽيج ڪيائين. رٽائر ٿيڻ کان پوءِ شاهه لطيف آرٽ ڪائونسل مورو قائم ڪري ان طرفان 300 کان مٿي ڊراما اسٽيج ڪيائين. خود به سٺو ڊراما نگار هو. هن 200 کن ڊراما لکيل آهن۽ هڪ ئي وقت هدايت ڪار، صداڪار، اداڪار هو. سندس ڊرامٽڪ سوسائيٽي ۾ ڪيترائي استاد ۽ فنڪار شامل هئا. هن جي اسٽيج ڊرامن مان هيٺيان مشهور آهن؛ جاهل، چرٻٽ جو موت، عمر مارئي، پٿر، ميان نور محمد ڪلهوڙو، سسئي پنهون، ليليٰ مجنون، مارئي جون ست راتيون، ڪاتي هيٺيان ڪنڌ، طوفان جي تمنا، مفت جو ڦل، ميندي رتا هٿ، قرباني، آخري گولي، ڪين چري کي چور، دوست دشمن ۽ سونٽي کي سلام. محمد صديق پرهيار سنڌي ادبي سنگت موري جو سڪريٽري رهيو ۽ ڪيترائي ادبي حلقي ۾ وڏي عزت ۽ اهميت حاصل هئس. کيس پنجن پٽن ۽ هڪ نياڻي جو اولاد آهي. محمد صديق پرهيار دم جي بيماري سبب 25 اپريل 2008ع تي موري ۾ وفات ڪيائين.
پريميڪا
پريميڪا ھڪ عورت دوست يا سڃاڻپ رکندڙ آھي، گھڻا دفعا ھڪ عورت ساٿياڻي جنھن سان ڪوئي افلاطوني، رومانوي طرح يا جنسي لاڳاپو رکندڙ ھجي.
حوالا
زمرو:رشتا
1330ع
ڊسمبر
زمرو:1330ء زمرو:چوڏھين صدي زمرو:سال
1 ذوالقعد
موڪلون ۽ ڏڻ
01
برڪت بلوچ
شاعر ۽ نثرنگار برڪت بلوچ، 1953ع ڌاري خيرپور ضلعي جي ڳوٺ ”جاني ٻرڙي“ (تعلقو ڪوٽڏجي) ۾ ڄائو. ادبي دنيا ۾ پاڻ کي شاعر ۽ نثرنگار جي حيثيت ۾ متعارف ڪرايائين. سندس اڻ ڇپيل تصنيفن ۾ ”شيشي جو گهر“ (شاعري)، ۽ ”ادبي اصلاحات جي لغت“ (نثر) شامل آهن. هن وقت شاھ عبداللطيف يونيورسٽي خيرپور ۾ سنڌي شعبي ۾ استاد آهي.
حوالا
زمرو:1953ع جون پيدائشون زمرو:سنڌي ماڻھو
الف ليليٰ باتصوير
هيءُ ڪتاب محمد حسال جو لکيل آهي، جنهن جي قيمت سوا رپيو ڄاڻايل آهي. ليکڪ اسلاميه پريس، لاهور مان 1891ع ۾ ڇپايو.
انگوري شراب
انگورن مان ٺهيل هڪ قسم جو ڳاڙهو شراب.
الف ليليٰ سنڌي باتصوير
هيءُ ڪتاب موهن داس روچيرام جو لکيل آهي، جنهن جي قيمت سوا رپيو ڄاڻايل آهي. هيءُ ڪتاب محمد يوسف ڪراچيءَ واري، اسلاميه پريس، لاهور مان سال 1895ع ۾ ڇپايو.
اومني بس
اومني بس (Omnibus) لفظ اومني بس جي معنيٰ آهي وڏي بس، جهڙوڪ لنڊن ۾ هلندڙ ڊبل ڊيڪر، پر علم ۽ ادب ۾ ان جي معنيٰ ٿيندي: ڪنهن ليکڪ جي مڙني لکڻين جو گڏيل هڪ مجموعو. مثلاً ڪنهن به تخليقڪار جي ڪهاڻين، ناولن، شعرن، خطن ۽ مضمونن جو گڏيل مجموعو. انگريزي ۽ ٻين ٻولين ۾ انيڪ ليکڪن جا ان قسم جا ادبي مجموعا نڪرندا رهندا آهن. خاص ڪري نثر جي حوالي سان ’مدد علي سنڌيءَ جو ”دل اندر درياوَ“ شايع ٿيل آهي.
775ع
ڊسمبر
زمرو:775ء زمرو:اٺين صدي زمرو:سال
1331ع
ڊسمبر
زمرو:1331ء زمرو:چوڏھين صدي زمرو:سال
گلگت
گلگت (गिलगित) (Gilgit) پاڪستان جي صوبي گلگت بلتستان جو سڀ کان وڏو شهر آهي۔ هي شاهراه قراقرم جي ويجھو واقع آهي۔  گلگت درياهه هن جي ويجھو گزري ٿو۔گلگت ايجنسي جي اوڀر ۾ ڪارگل اتر ۾ چين اتر اولهه ۾ افغانستان اولهه ۾ چترال ۽ ڏکڻ اوڀر ۾ بلتستان جو علائقو آهي. دنيا جا ٽن عظيم پهاڙي سلسلن هماليه، قراقرم ۽ هندوڪش جو سنگم هن جي ويجھو آهي۔ هتان جي ٻولي شينا آهي پر اردو عام سمجھي ويندي آهي۔ چين سان واپار جو مرڪز آهي۔ ڪي ٽو، نانگا پربت، راڪاپوشي ا۽ اتر جون ٻيون بلند چوٽيون سر ڪرڻ وارا هتي ايندا آهن۔ هتان جي خاص شيء هتان جي موسم آهي جيڪا سال جا ٻارنهن مهينا ٿڌي هوندي آهي. گلگت جي اڪثريتي آبادی شيعه ماڻهن تي مشتمل آهي. جن ۾ گھڻا اثناء عشري شيعه آهن پر اسماعيلي ۽ سنين جي هڪ وڏي تعداد به هن علائقي ۾ آباد آهي. گلگت بلتستان ۾ هڪ فرقو نوربخشي آهي جيڪي نور بخش نالي مذهبي پيشوا جا پيروڪار به آباد آهن۔. پهرين نومبر ١٩٤٧ تي ڊوگر راڄ کان آزادي حاصل ڪرڻ کان بعد گلگت بلتستان ، پاڪستان سان ملحق ٿيو تپر قائد اعظم محمد علي جناح جي وفات جي ڪري هن ا۽ پاڪستان جي انتظامي مشڪلاتن جي ڪري هن تحرير لکڻ تائين پاڪستان جي قومي اسمبلي ۾ نمائندگي موجود نه آهي۔
نالي جو مطلب
آريا ڪشمير مان گلگت جي رستي کان آيا. ”گلگٽ جي معنيٰ ”سوڙهو پيچرو“. شھر جو پراڻو نالو سارگن آھي بعد ۾ گلت نالو پيس.
تاريخ
380px|thumb|گلگت کان ٻاهر ڪارگاھ ٻڌ 380px|thumb|ٻڌن جي دؤر جو ھينزل اسٽوپا
حوالا
زمرو:پاڪستان جا شهر زمرو:سلڪ روڊ سان گڏ آباد هنڌ زمرو:ٻڌمت جي تاريخ
درياء ميڪانگ دھانا (ويتنام)
thumb|250px|درياء ميڪانگ دھانا (ويتنام)
درياء ميڪانگ دھانا (Đồng bằng Sông Cửu Long) ويتنام جي علائقن مان ھڪ آھي۔
پڻ ڏسندا
زمرو:ويتنام جون تغیيات ارض زمرو:درياء ميڪونگ زمرو:بحيرا جنوبي چين زمرو:درياء ميڪانگ دھانا (ویتنام) زمرو:ويتنام جا علائقا زمرو:جاگرافياء ويتنام
2 ذوالقعد
موڪلون ۽ ڏڻ
02
الف ليليٰ
الف لیلیٰ : ھزار داستان هن ڪتاب جو اصل نالو ”الف ليله و ليله“ (هڪ هزار راتيون) آهي، جيڪو عام ٻوليءَ ۾ بدلجي ”الف ليليٰ“ مشهور ٿي ويو آهي. عربي ٻوليءَ ۾ ڪهاڻين جو هڪ مشهور ڪتاب ، جنهن جي مؤلف/ مؤلفن بابت ڪابه ڄاڻ نه آهي، پر ايتري خبر پوي ٿي ته اهي ڪهاڻيون عراق ۽ مصر ۾ مختلف وقتن تي قلمبند ٿيون آهن. هن ڪتاب جو بنياد هڪ ايراني افسانوي داستان تي ٻڌل آهي، جنهن جون حڪايتون ’شهرزاد‘ جي زباني بيان ٿيل آهن. آهستي آهستي ٻين حڪايتن جي اضافي جي ڪري هن جو نقشو اهڙو بدليو، جو ”الف ليليٰ“ پنهنجي موجوده صورت ۾ وچئين دؤر جي عربي اسلامي -تهذيب- ۽ تمدن جي مختلف پهلوئن جي هڪ نهايت دلڪش ۽ تقريباً هوبهو -تصوير- پيش ڪري ٿو. 1704- 1717ع جي زماني ۾ گالان (Galland) هن جو ترجمو فرانسيسي ٻوليءَ ۾ شايع ڪيو. -ان- کان پوءِ ٻين زبانن ۾ هن جو ترجمو ٿيندو رهيو، جنهنڪري ”الف ليليٰ“ کي دنيا جي -بين- الاقوامي ادب ۾ به هڪ ممتاز ۽ مستقل مقام مليو. الف ليليٰ جي -انگريزي- ترجمن مان سر رچرڊ برٽن (R.F.Burton) جو ترجمو، جيڪو 1888- 1885ع ۾ 16 جلدن ۾ شايع ٿيو، اصل متن جو مڪمل ترجمو آهي، جنهن ۾ حاشين جو به اضافو ڪيل آهي. هن کان پهرين 1840ع ۾ لين (Lane) به ترميم ٿيل ۽ چونڊ متن جو هڪ -انگريزي- ترجمو ڪيو هو. سنڌي ۽ -اردو- زبانن ۾ به هن ڪتاب جا ترجما ٿي چڪا آهن. الف لیلیٰ عربي ٻولي جا لفظ آهن جن جي معني آهي ھڪ ھزار راتيون ۽ ”الف ليله و ليله“ جي معني آهي "ھڪ ھزار راتيون ۽ ھڪ رات " يعني 1001 راتيون. رچرڊ برٽن ان جو ترجمو انگريزي ۾ ڪري ان جو نالو عريبين نائيٽس رکيو ۔.
ھن ڪتاب ۾ ھڪ فرضي شھريار بادشاھ جو ذڪر آھي جنھن پنھنجي زال کي بيوفائي ڪرڻ تي مارائي ڇڏيو ۽ انتقام طور ھي روز رات ھڪ ڪنواري ڇوڪري سان شادي ڪري گذاري صبح جو ان کي مارائي ڇڏيندو هو.جڏھن ھن وزير جي نياڻي شھرزاد سان رات گذاري تہ ان کيس دل بھلائڻ لاء قصو شروع ڪيو ۽ جان بچائڻ لاءِ مھلت ان قصي ختم ٿيڻ تائين مليس. اھا ھر رات کيس قصو بيان ڪندي ھئي اھڙي طرح ھڪ ھزار راتين تائين قصو جاري رھيو. ان قصي ۾ ڪيتريون ئي ڪھاڻيون شامل آهن جن جو تعلق بغداد ۽  قاھرہ سان ھيو. . ھن ڪتاب ۾ سوين مھمجوعانہ، عشقيہ، جنن پرين واريون ۽ ڳالھايون ٻولھيون ڪندڙ جانورن جون ڪھاڻيون آھن جيڪي صدين کان وچ اوڀر ۽ ايشيا ۾ قصہ خوان ماڻھن کي ٻڌائيندا رهندا هئا. 14 کان 18 صدي عيسويءَ ۾ اھي عربي ٻولي ۾لکجڻ شروع ٿيون ۽ انھن کي الف ليلي جي صورت ۾ سھيڙيو ويو.
حوالا
زمرو:عربي ادب زمرو:عربي علم الاساطير زمرو:فارسي ادب
پريمي
پريمي ھڪ مرد دوست يا سڃاڻپ رکندڙ آھي، گھڻا دفعا ھڪ مرد ساٿي جنھن سان ڪوئي افلاطوني، رومانوي طرح يا جنسي لاڳاپو رکندڙ ھجي.
حوالا
زمرو:رشتا
جارج اسٽيڪ
ڪيپٽن جارج اسٽيڪ سنڌي ٻوليءَ جي گرامر نويس ۽ سنڌي-انگريزي توڙي انگريزي-سنڌي لغتن جي مرتب طور سڃاتو وڃي ٿو.
تاريخ
ڪئپٽن جارج اسٽئڪ، مشهور مستشرق ٿي گذريو آهي. هيءُ اوائل ۾ ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ جو فوجي ملازم ٿي اندازاً 44-1843ع ڌاري بمبئي ۾ آيو ۽ هتي رهندي، هندي ۽ سنسڪرت زبانن ۾ مهارت حاصل ڪيائين. فوج ۾ رهندي کيس ڪئپٽن جو عهدو مليو. جنهن بعد 1845ع ۾ حيدرآباد سنڌ جو ڊپٽي ڪليڪٽر ٿي آيو ۽ سال ڏيڍ اندر هن سنڌي ٻوليءَ تي ايڏي دسترس حاصل ڪري ورتي، جو ان جو بنيادي گرامر ۽ ڊڪشنريون مرتب ڪيائين.
سنڌي گرامر
جڏهن جولاءِ 1853ع ۾ سنڌي ٻوليءَ جي موجوده لپيءَ کي نئين سر ترتيب ڏني وئي ۽ درس تدريس جي حوالي سان ڌار ڌار موضوعن تي ڪتاب تيار ڪيا ويا ته انهن جي تياريءَ وقت جارج اسٽئڪ جي گرامر کي اوليت حاصل رهي. جارج اسٽئڪ جو سنڌي گرامر (A Grammar of Sindhi Language) ۽ انگريزي سنڌي ڊڪشنري (English Sindhi Dictionary) 1849ع ۾ ڇپجي پڌرا ٿيا. سنڌي ٻوليءَ جي محقق ڏيارام وسڻ مل لکيو آهي ته: ”جارج اسٽئڪ جو سنڌي ويا ڪرڻ ۽ انگريزي سنڌي ڊڪشنري 1849ع ۾ ڇپجي پڌرا ٿيا، پر سندس سنڌي انگريزي ڊڪشنري 1955ع ۾ سندس مرڻ کان پوءِ ڇپائي پڌري ڪئي وئي. اها محنت ۽ اورچائي هن سنڌي ٻوليءَ جي کوجنا ۽ بنيادي ڪتابن لکڻ ۾ ڏيکاري، تنهن سندس جيءَ جهوري وڌو. جنهنڪري هو صاحب سگهو ئي گذاري ويو. ”اها تصديق سر ايلس برو به ڪئي آهي. هن لکيو آهي ته سندس (جارج اسٽئڪ جو) رهيل ڪم، سندس چوڻ مطابق مون پورو ڪيو، جنهن ۾ ڪي خاميون ممڪن آهن ته رهجي ويون هجن، پر مون کي يقين آهي ته ڪئپٽن اسٽئڪ جون تيار ڪيل ڊڪشنريون سول ۽ ملٽريءَ جي آفيسرن لاءِ سنڌي سکڻ ۾ آساني پيدا ڪنديون، مان يقين سان چوان ٿو ته مستقبل جا ليکڪ ڪئپٽن اسٽئڪ جا شڪر گذار رهندا. اميد ته سنڌ جو ماڻهو به ان پهرئين سنڌي لغتدان جو احسانمند رهندو.“
سندس ويچار
جارج اسٽئڪ جا سنڌي ٻوليءَ ۽ ان جي لپي (Script) بابت ويچار هيٺيئن ريت هئا: جارج اسٽئڪ کي سنڌي انگريزي لغت جي تياريءَ ۾ حيدرآباد سنڌ جي ٻن برهمڻن، سچانند ۽ ڄيٺانند وڏي مدد ڪئي هئي. جارج اسٽئڪ عيسائين جي هڪ مذهبي ڪتاب ’گوسپل آف سينٽ ميٿيو‘ جو به ترجمو ڪيو هو، جيڪو ان وقت اسڪولن ۾ پڙهايو ويندو هو. هن لساني ماهر ڊسمبر 1855ع ۾ وفات ڪئي. سندس ديوناگري- انگريزي- سنڌي لغت، تازو سنڌي لئنگئيج اٿارٽيءَ پاران 2010ع ۾ ڇپائي وئي آهي.
ڪارپوريشن
280px ھانگ ڪانگ اينڊ شنگھائي بينڪنگ ڪارپوريشن