راجا_چچ
برهمڻ آباد جي فتح
ان پيغام کان پوءِ چچ، اگهم تي حملو ڪيو، پر ان وقت هو دوري تي ٻاهر ويل هو ۽ حملي جي خبر پيس ته جلدي واپس اچي فوج کي تيار ڪيائين، جنگ جو بغل وڳو. ٻنهي طرفن کان تيزي سان حملا ٿيڻ لڳا، پر چچ جي اڳيان ڪنهن کي بيهڻ جي طاقت هئي! اگهم ڀڄي وڃي قلعي ۾ ويٺو ۽ قنوج جي راجا راسل جي پٽ ستياب کان مدد لاءِ ماڻهو موڪليائين پر جواب اچڻ کان اڳ ۾ ئي الله کي پيارو ٿي ويو. سندس پٽ سربند سال ڊگهي محاصري جي سٽ نه سهي سگهيو ۽ چچ سان اچي ٺاهه ڪيائين اگهم جو هڪڙو ٻڌمت جو پروهت جوشمني المعروف ٻڌرڪو مرشد هو ۽ هو مشهور بتخاني ٻڌنو وهار ۾ ڪنوهار بت جو پڄاري ۽ سنڀاليندڙ هو. اگهم پاڻ ٻڌ مذهب جو پيروڪار هجڻ ڪري ٻڌر ڪو جي هر صلاح تي آمنا صدقنا چوندو هو. اگهم جي مرڻ کان پوءِ ٻڌرڪو، مندر ۾ وڃي عبادت ۾ مشغول ٿي ويو. ٻڌرڪو جي ڀڳتي ۽ بندگي ڪري شهر ۾ سندس هزارين پوئلڳ هئا. هن اصطرلاب کڻي حساب ڪتاب لڳايو ته هي ملڪ راجا چچ جي حوالي ٿيندو ۽ هو منهنجو معتقد رهندو. جڏهن چچ سوڀارو ٿي شهر ۾ داخل ٿيڻ لڳو ته ڪنهن ان ڊگهي محاصري جو سبب پروهت ٻڌرکو جي چالاڪين ۽ چالبازين کي ٻڌايو. پاڻ عهد ڪيائين ته ان کي هٿ ڪري سندس کل لهرائي نقارن تي مڙهائيندس ته جيئن هر وقت ڪٽيو وڃي. ٻڌرڪو کي ان ڳالهه جي خبر پئي ته چيائين ”چچ کي ايتري طاقت ناهي جو مون کي مارائي سگهي.“ چچ شهر ۾ داخل ٿيندي ئي سربند ۽ ٻين ماڻهن کي اجازت ڏني ته هو هتي رهڻ چاهين ٿا ته آزادي سان رهن ۽ وڃڻ پسند ڪن ٿا ته انهن جي مرضي. سربند اتي ئي رهي پيو چچ برهمڻ آباد ۾ ڪجهه ڏينهن رهڻ کان پوءِ اگهم جي بيوه گهرواري کي پنهنجي عقد ۾ ورتو ۽ پنهنجي ڀائٽيي ڌرسيا جي ڌيءَ کي سربند سان شادي ڪرايائين. ٻٽن ڏينهن جي آرام کانپوءِ پنهنجي وزيرن کان ٻڌرڪو ڀڳت جي باري ۾ معلومات ورتائين جن کيس ٻڌايو ته هو ڪنوهار بت جي پوڄارين مان آهي، تنهن ڪري اتي ئي هوندو. چيو وڃي ٿو ته سندس دانائي ۽ ڪمالات ڪري سڀ ڀڳت ۽ پروهت وڏي عزت ڪندا اٿس. چچ فوج ساڻ ڪري ڪنوهار بتخاني ڏانهن وڌيو ۽ سپاهين کي چئي ڇڏيائين ته منهنجي هڪ اشاري سان سندس سسي ڌڙ کان ڌار ڪري ڇڏجوس. بتخاني وٽ پهچي چچ اندر داخل ٿيو ته ٻڌرڪو ڳوهيل مٽي مان مهر سان وڏي ڌيان ۽ گيان سان بت پيو ٺاهي. چچ احترام خاطر ڪلاڪ بيٺو رهيو. ٻڌرڪو جڏهن فارغ ٿيو ته چيائين ”سيلائج ڀڳت جو پٽ آيو آهي“ چچ جواب ڏنو ها عبادت گذار پروهت! پروهت گاهه جي ٺهيل موڙي تي چچ کي ويهاري پڇا ڪئي ته خير ۾ آيو آهين؟ چچ چيو، مان چاهيان ٿو ته تون برهمڻ آباد ۾ هلي سربند کي پنهنجي قيمتي مشورن سان نوازيندو رهه. پروهت وراڻيو مون کي تنهنجي حڪومت جي ڪائي ضرورت ناهي. مون کي انهن معاملن سان ڪائي دلچسپي ناهي. پوءِ چچ چيس، ڀلا اهو ٻڌاءِ ته تون سربند جي منهنجي خلاف مدد ڇو ڪئي؟ مان ته سر بند کي مصالحت جو مشورو ڏنو هو ڇو ته هو پيءُ جي مرڻ کان پوءِ ڏاڍو پريشان هو. منهنجي خيال ۾ دنيا جي سرداريءَ کان ٻڌ جي خدمت ۽ فقيري بهتر آهي. ان سان آخرت ٺهي ٿي. پروهت جواب ڏنو. چچ جي گهڻي چوڻ کان پوءِ آخر پروهت پنهنجي قبيلي ۽ پيروڪارن سوڌو شهر آيو ۽ چچ جو ساٿاري بڻجي ويو ۽ مندر جي حفاظت جي به ضمانت ورتائين. هن ٻڌنو وهار مندر جي قديم عمارت کي جوڙائڻ جي خواهش ظاهر ڪئي، جيڪا چچ خوشيءَ سان قبولي ورتي. ان کان پوءِ چچ برهمڻ آباد قلعي ۾ اچي ملڪي معاملن کي نئين سر سنواريو ۽ جتن ۽ لوهاڻن کي سڌاري، انهن جي ڏنگن سردارن کي قلعي ۾ نظربند ڪري مٿن قوم تي هيٺيان قاعدا ۽ قانون مڙهيا. اصلي تلوار ساڻ نه کڻندا. ريشمي، مخمل ۽ ٻيا قيمتي ڪپڙا نه پائيندا. گهوڙي سواري لغام بنا ڪندا. پير ۽ مٿي اگهاڙا گهمندا. برهمڻ آباد جي گورنر جي باورچي خاني لاءِ ڪاٺيون ڍوئيندا ۽ سندس لاءِ جاسوسي ۽ ٻيون خدمتون ڏيندا. جيڪڏهن انهن مٿين قانونن جي پابندي نه ڪئي ته پوءِ کين سخت سزا ڏني ويندي. اهڙيون شرطون لاڳو ڪري انهن مان ڪن چڱن ماڻهن کي چونڊي ڪري ملڪي معاملن ۾ شامل ڪيو ويو. جنت السنڌ جي بيان مطابق:"ڪجهه وقت الور ۾ آرام وٺڻ کان پوءِ لشڪر ۽ سامان گڏ ڪري، هي اورچ ۽ سمجهدار راجا ڏکڻ اولهندي طرف ڪاهي ويو. اتي سيوستان جي راجا متو ۽ ٻڌيا (ٻڌاپور) جي حاڪمن سندن آڻ مڃي. فقط برهمڻ آباد جي راجا اگهم لوهاڻي مقابلي لاءِ تياري ڪئي، پر هو ان وچ ۾ مري ويو. هتي جي ٻڌنوڌار جي مندر جي وڏي پنڊت ٻڌرڪوءَ، چچ کي بشارت ڏني ته هو سڄو ملڪ فتح ڪندو. ستت ئي اگهم جو پٽ سريند اچي سندس پيش پيو. چچ سريند جي بيوه ماءُ کي نڪاح ۾ آڻي، پنهنجي ڀائٽي جي ڌيءُ ڌرسيا، سريند کي شادي ڪرائي. فارغ ٿيڻ کان پوءِ، جاٽن ۽ لوهاڻن تي سخت پابنديون وجهي مڪران پهتو" لئمبرڪ مطابق:چچ هاڻي برهمڻ آباد طرف وڌيو، آگهم جي فوج کي شڪست ڏنائين ۽ ان کي ڀڄي قلعي ۾ پناهه وٺڻ تي مجبور ڪيائين؛ پر چچ لاءِ اهو قلعو اڏول ثابت ٿيو. اسان کي ٻڌايو ويو آهي ته سڄي سال تائين بي نتيجي جنگ گهلبي رهي، ۽ اهو سڄو مقابلو وڏي ڀاڱي هڪ ٻوڌ ٻائي جي اثر جي سڌي نتيجي ۾پيش ٿي رهيو هو، جنهن لاءِ شهزادي توڙي سندس ماڻهن کي وڏو احترام هو. آگهم پاڻ گهيري ۾ مارجي ويو ۽ سندس پٽ سربند هن جو جائنشين مقرر ٿيو. ائين پيو معلوم ٿئي ته آخرڪار انهيءَ ٻائي، ٻُڌگوئي يا ٻڌراکو، کي نيٺ پڪ ٿي ويئي ته چچ کي نيٺ به ڪاميابي حاصل ٿيندي، ۽ پوءِ سربند چچ سان صلح ڪرڻ جو فيصلو ڪيو. اسان کي ٻڌايو وڃي ٿو ته اهو صلح ”قبيلن جي سردارن جي وچ ۾ پوڻ سان ٿي سگهيو.“ صلح جا شرط بيحد نرم ۽ فائدي وارا هئا،۽ انهن هيٺ سربند کي چچ جي حڪومت ۾ اتان جي گورنر جي حيثيت ۾ قائم رکيو ويو. .برهمڻ آباد جو صوبو سنڌ اندر ٻڌ ڌرم وارن جو مکيه ۽ مضبوط ڳڙهه هو، ۽ چچ اهو محسوس ڪيو ته هو اتي ڦهليل مذهب جي فائدي ۾ رهڻ سان ئي ملڪ تي قبضو قائم رکي سگندو. ٻوڌ اميرن ۽ وڏن ماڻهن جي تعاون ۽ حمايت کان سواءِ هو اتان جي ”سخت ۽ ڪٺور فطرت“ رکندڙ جتن ۽ لوهاڻي قبيلي جي ماڻهن تي انهن سخت قاعدن ۽ قانونن کي مسلط ڪرڻ جي اميد ڪري نه پئي سگهيو، جن جو ”تذڪري“ ۾ ذڪر ڪيو ويو آهي، مثلاً مٿن سواريءَ لاءِ هني استعمال ڪرڻ جي منع، مٿي تي پٽڪي ٻڌڻ جي منع ۽ اوچن ڪپڙن پائڻ جي منع عائد ڪرڻ، ۽ ٻئي طرف هنن تي اهو لازم ڪري ڇڏڻ ته هو برهمڻ آباد جي حاڪم لاءِ ٻارڻ جون ڪاٺيون مهيا ڪن، جيڏانهن وڃن اوڏانهن ڪتا ساڻ رکن، ۽ پنهنجي حاڪمن لاءِ جاسوسن ۽ سونهن جو ڪم ڏين وغيره. هن ڳالهه جو به امڪان نظر اچي ٿو ته اهي اڻ سڌريل ماڻهو، جيڪي بظاهر اُهي ساڳيائي ماڻهو هئا، جن يوئان چوانگ جي قول مطابق ”جان وٺڻ کي پنهنجو ڌنڌو بڻايو هو“، گهڻي زماني کان وٺي ملڪ لاءِ هڪ وڏي شامت بڻيا ٿي رهيا، ۽ چچ پهريون حڪمران هو، جنهن انهيءَ مسئلي کي اثرائتي طريقي سان هٿ ڳنڍيا. جيڪڏهن اهو سچ آهي ته پوءِ اها ڳالهه هن حقيقت کي سمجهڻ ۾ مدد ڏئي ٿي ته هو انهيءَ صوبي جي ماڻهن کان سندس حڪومت کي تسليم ڪرائڻ ۾ ڪامياب ڪيئن ٿيو. .