ڪتي_جي_قبر
مرزا قليچ بيگ جي 1885ع ۾ لکيل سفر نامي ”ڏاڙهيارو جبل جو سير“ ۾ ڪتي جي قبر جو احوال
مرزا قليچ بيگ وڌيڪ احوال لکي ٿو ته: ""پير جو وڌيڪ احوال، معلوم ٿي نٿو سگهي، پر ايترو معلوم ٿئي ٿو ته شايد اهو پير، ڪلهوڙن جي ڏينهن جو هوندو. پاڻ سيد هو ۽ عبدالله شاهه نالو هوس. فقيرن چيو ته پاڻ قبي جوڙڻ جو حڪم نٿو ڏئي! حيات خان فقير به، پيڙهين کان، اتي جو مجاور آهي. هو، پير مرد آهي، ڀنگ ۽ شراب، گهڻو پئي ٿو ۽ گهڻو ڪري مستيءَ ۾ رهندو آهي. هن فقير جي بابت ڳالهه آهي ته ڪي ڏينهن اڳي، پير گاجي ۽ ميان نصير محمد ۽ شاهه پنجي جي زيارت ڪري آيو، تڏهن مستيءَ ۾، شاهه گودڙئي کي اچي چيائين ته ”پيرن تي، چڱا چڱا قبا جڙيل آهن، تون به پاڻ تي، ڇو نٿو، ڪو چڱو قبو جوڙائين؟“ انهيءَ ئي خيال ۾، فقير کي، خواب ۾ ڏسڻ ۾ آيو ته هڪڙي وڏي عمارت آهي، جنهن جي اندران ۽ ٻاهران، نقاشيءَ جو ڪم ٿيل آهي. هيري ۽ موتيءَ جو ڪم اٿس. اندر، مزي جهڙي کٽ وڇائي پيئي آهي. کٽ جي پيرانديءَ کان، هڪڙو فقير ويٺو آهي. شاهه گودڙيو، انهيءَ جاءِ تي در تي بيٺو آهي. فقير حيات خان کي ڏسي چيائين ته ”هيءَ جاءِ، منهنجي آهي. تون وڃي اندر ڏس!“"........."حمل کان اولهه ڏي، ٿوري پنڌ کان پوءِ، ڪوهستان شروع ٿو ٿئي، جو گهڻو ڪري، وڏيري غيبي خان چانڊئي جي جاگير جو ڀاڱو آهي، جو وڃيو ٿو قلات جي خان جي حد سان لڳي. حد وارو جبل کيرٿر آهي، جنهن جي اولهه ڏي خان جو ملڪ آهي. ٽي چار ورهيه ٿيندا جو ڏاڙهياري جبل (Ddaarrhyaari jabal) جي آبادڪار ماڻهن تڪرار اٿاريو، جنهن ۾ حد کي قائم رکّڻ ضرور ٿيو، جو اها حد ٺهرائي، کيرٿر جي تمام وڏي چوٽي تي دڙو ڪري، بانس جي لٺ کوڙي ڇڏي اٿن، جتي ڪتي جي قبر (Kutay jee Qabar) پڻ آهي، جنهن جو ذڪر، مٿي اچي چڪو آهي. سرڪار، اهو حڪم ڪيو آهي، ته اڳتي، انهيءَ دنگ جي قائم رکڻ جي نظرداري ڪندي، پري پري کان اولهه طرف، ائين پيو ڀائنجي، ڄڻ ته هڪڙي جبلن جي قطار آهي، جنهن جي هن پاسي سج لهي ٿو، پر پنڌ ڪندي، اهڙيون ڪيتريون ئي جبلن جو قطارون، جدا جدا نالن سان اچن ٿيون جي ڏاڍيءَ مشڪلات سان لنگهي، کيرٿر پهچجي ٿو. کيرٿر جي هن پاسي پڻ، ساڳيون ئي اهڙيون قطارون آهن. کيرٿر سڀ کان اتانهون جبل آهي. جيئن جيئن اوري ٿو اچجي، تيئن تيئن، جبل وڃن ننڍا ٿيندا. آءٌ ڀانيان ٿو ته کير ٿر کان پڇاڙيءَ واري ٽڪرن جي قطار تائين، هتان ٽيهارو ڪوهن جو فاصلو بيشڪ ٿيندو! پر جبل جي ڪوه ۽ ميدان جي ڪوه پنڌ ۾ وڏو فرق آهي!"......."انهيءَ ڪوهستان ۾ مون کي، ٽن قسمن جا رهاڪو ڏسڻ ۾ آيا سنڌ کي ويجهو، چانڊيا ماڻهو رهن ٿا، پوءِ گائنچا اچن ٿا، جي وڏي بن کان وٺي پنپري تائين رهن ٿا. کيرٿر تي، ڏاڙهياري جي ميدان تي، يا انهيءَ کان پرڀرو، خان جي پاسي، ڇٽا رهن ٿا. ڇٽن بابت اسان، اڳي ڪي ڪجهه چيو آهي. باقي گائنچا، اصل ڳنوار ماڻهو هئا. اصل لفظ آئي گائن چو يعني ڳوئن جو هي اڃا تائين مال وارا آهن. هنن جابلو ماڻهو جو ڌنڌو توڙي هلت چلت، مٿي ڏنل ذڪر مان معلوم ٿي هوندي ته بدوي عربن وانگي، هڪ هنڌ رهندڙ نه آهن، پر سانگي ماڻهو آهن، سهنج ڏسي، ٽي چار ڏينهن هڪڙي هنڌ رهي، وري ٻئي هنڌ وڃي رهندا آهن. ڪڏهن هڪڙو گهر، ڪڏهن ٻه گهر ۽ ڪڏهن ٽي گهر گڏ ويٺا ته گهڻو ٿيو! ان کي چوندا ڳوٺ. گهر به رڳو وڻ جي ڇانو هيٺ! مينهن واچ جي بچاءَ لاءِ پاڻ سان تڏا رکندا آهن، جي مٿان کنيو وجهن، ڌنڌو، ٻيو ڪو نه اٿن. مڙس ماڻهو، رڍن، ٻڪرين ۽ ڳئن جو مال چارين ۽ ڪي ٿورا، جبل جي پوک به ڪن. زالون، گهر جو ڪم ڪار ڪن ۽ پيس جا تڏا جوڙين، ۽ رسا وٽين. جڏهن گرميءَ جا ڏينهن اچن، تڏهن چڙهي، وڃي کيرٿر تي يا هيٺين جبلن جي چوٽين تي ويهن، جتي مال جي چاري ۽ پوک جو سنهج اٿن وري سياري ۾ جڏهن مٿي، تمام گهڻي سردي ٿئي ٿي تڏهن لهيو، اچيو سنڌ ۾، لاب لائي جو پورهيو ڪن. جيڪو به گائنچو يا جابلو ماڻهو مون، مال سان اتي ڏٺو، تنهن کي ضرور، هڪ اوئي (کلي) پاڻيءَ جي، ڪلهي ۾، هڪڙي لٺ هٿ ۾ ۽ هڪڙي ڪاتي ڪمر ۾ هئي، انهيءَ لاءِ ته متان ڪا ٻڪري يا رڍ مري پوي يا بگهڙ کان جيئري يا اڌ مئل ڇڏائي وجهن ته اُتي، جو اُتي ڪاتيءَ سان حلال ڪري سگهن. جڏهن ڪاتي نه هوندي اٿن تڏهن هڪڙو پاهڻ، ٻئي پاهڻ تي هڻي ڀڃن ۽ پوءِ، پاهڻ جي تکي پاسي سان بسم الله ڪري، ٻڪريءَ جي سسي چچري لاهين. زالن کي به جيڪڏهن ان پيهڻ لاءِ چنڊ آهي ته واه، نه ته ٻن پهڻن جي وچ ۾ ان ڪٽي، ماني ٺاهين. ماني پچائڻ جو گهڻو ڪري هيءَ دستور آهي ته هڪڙو پهڻ، باهه ۾ تپائي، پوءِ ڳوٺل اٽي کي ان جي چوڌاري ٿڦي، وري به کنيو ان کي باهه ۾ وجهن. انهيءَ طرح، اندران توڙي ٻاهران اٽو پچي ٿو، جنهن کي ڪوڪي ٿا سڏين. اها ڪوڪي ماني، کائڻ ۾ ڏاڍي لذيذ ٿيندي آهي. باهه ٻارڻ لاءِ به هميشه، ساڻن، چقمق جا ٽڪر گڏ هوندا آهن، جي ڪڪريه جبل ۾ گهڻا ملن ٿا. کائڻ لاءِ کير ججهو اٿن، تنهن کان سواءِ ڏڌ مکڻ به ڪن. مکڻ وڪڻن واڻين وٽ، باقي جهڻ پاڻ کائين. مانيءَ سان بصر، سندس ڪاڻ غنيمت آهي. نه ته گهڻو ڪري، ڏٿ تي گذران ڪن ٿا. پيرن سان ڏاڍي دل هوندي اٿن، ڦڪ ڀريو، ڳهيو وڃن ۽ مٿان پاڻي پي، گهرج پلين. تنهن کان سواءِ ڳانڱيون، پڪا، منگها، پيس جا ٻير ۽ چانگر ٻير، مطلب ته جيڪو به ميوو جبل جو ٿئي، سو کائين. پيس جي کجيءَ جو ڪچو ڳڀ ڇلي کائين. جو لذيذ ٿئي ٿو. مون کي پاڻ کائڻ لاءِ مليو هو، چڱو هو!" .... ..."ڪوهستان جي آبهوا، هڪ جهڙي نه آهي. پينئري جبل جي چيلهه تائين، هنن ڏينهن ۾ ڏاڍي گرمي ۽ جهولو آهي ۽ رات جو مڇر به گهڻو ٿو لڳي، پر پينئري جي چوٽيءَ تي گرمي گهٽ آهي ۽ کيرٿر ۽ ڏاڙهياري تي ته سياري وانگي سردي ٿي پوي! ڏينهن جو به سڄو ڏينهن، ٻاهر اُس ۾ گهمجي، ته سياري جي سج وانگي گرمي نٿي لڳي! گهڻو ڪري هوا، بمبئيءَ جي هوا جهڙي آهي. اشتها گهڻي لڳي ٿي. سج، صبح جو پوڻي ستين بجي اڀري ٿو ۽ سوائين اٺين بجي لهي ٿو. هنن ڏينهن ۾ گهڻو ڪري، آسمان جهڙالو رهي ٿو. پاڻي، هيٺ جبلن ۾، مينهن جو، دٻن مان ملي ٿو. هنن ڏينهن ۾ اُتي برسات پيئي آهي، تنهن ڪري پاڻي جام آهي، نه ته ڏاڍو مشڪل سان هٿ اچي ٿو، تنهن ڪري ته ماڻهو، پاڻ سان کليون ڀري کڻن ٿا! ڪن هنڌن ۾ ته اصل سم جو پاڻي، هميشه بيٺل آهي"..........."انهن جبلن ۾ گهڻا جانور رهن ٿا. بن جبلن ۽ کيرٿر تي، سره گهڻا آهن. سره جي ماديءَ کي، ”ٻڪري“ چوندا آهن. اتي گڊ به گهڻا آهن. انهن کان سواءِ اتي، سيڙهه، بگهڙ، ممون ۽ چيتا به آهن. کيرٿر تي، جيڪا سير اسين گهمڻ ويا هئاسين، اسان جي اچڻ کان پنج ڇهه ڏينهن اڳي، هڪ چيتي، اتي چار ٻڪريون ماري وڌيون هيون، يا جيئن گائنچا، پنهنجي اصطلاح ۾ چوندا آهن ته ”چيتي، ٻڪريون پڳيون هيون.“ بگهڙ به اهڙو ئي زيان ڪن ٿا. چيتا ته اٺ به ماريندا آهن! مون کي ٻڌڻ ۾ آيو ته هڪڙي ڏينهن، هڪ چيتي، ست اٺ ۽ ڏاچيون ماري وڌيون هيون. هو کائيندو ٿورو آهي، پر زيان گهڻو ڪندو آهي! اُتي، بندوق جو ليسن، ڪنهن کي به مليل ڪونهي، تنهن ڪري هنن کي ڪير ماري به ڪو نه ٿو. اتي ممون گهڻيون آهن: هيٺ ميدانن يا ماٿرين ۾، هرڻ گهڻا ٿين."........"جهنگلي پکين مان سرڻ، سانباهو، ڳيرو ۽ پاريل اتي گهڻو آهي، اسان کي جهرڪي ڏسڻ ۾ ڪا نه آئي. اڇي ڳچيءَ سان ڪانگ ڪونهي، اُتي وڏا ”زاغ“ آهن، جي سڄا ڪارا ٿين ٿا ۽ ٻولي پڻ ڳري ٿيندي اٿن، جن کي عربيءَ ۾ ”غراب البين“ چوندا آهن. ٻيا ڳائڻا پکي عجيب هئا، جي ڏاڙهياري تي، بازار واري ڦوڙ ۾ ڏسڻ ۾ آيا، جن جو ذڪر مٿي ڏنل آهي. ٽڪرن تي چڪور گهڻا آهن، جن جي ٻولي ٻڌڻ ۾ اچي ٿي ۽ جيڪي سنڌ جي تترن وانگي گهمڻ ۽ ٻولين پيا کين مارڻ يا ڦاسائڻ وارو ڪو نه آهي" ........."جبل ۾ وڏا وڻ وڻو، ڊامڻ، کيريو ۽ ٿرهريو آهن. ڏاڙهن جا وڏا وڻ آهن، جي ڦر ڪو نه ڪن. بادام گهڻو ٿئي ٿو. ڪهو جا وڻ تمام گهڻا آهن. ٻارڻ ۾ به ڪهو ڪم اچي ٿو. ڪهو کي، ”ڪوهو“ ڪري سڏيندا آهن. صحيح لفظ پڻ، ”ڪوهو“ ٿو ڏسجي، جو اهي وڻ رڳو ڪوه يعني جبل ۾ ٿين ٿا. بادام جو ڦر، ننڍيون باداميون ٿئي ٿو. جي ڪؤڙيون آهن. ڪهو ۾ ٻير ٿين ٿا. وڻي ۾، ڦارون وانگي کٽمٺا ٻير ٿين ٿا. روهڙي جا وڻ به ڇانو ۽ ميوي لاءِ چڱا آهن، جي رڳو ڏاڙهياري جي ڦوڙ واريءَ بازار ۾ ڏسڻ ۾ آيا، ٻئي ڪنهن به هنڌ ڪين ٿا ٿين، تنهن ڪري چون ٿا ته باري پير، هنن جو ٻج، مڪه معظمه مان آندو هو، تنهن ڪري انهن کي ڪو به ڪونه وڍي! رڳو ڦر کائيندا اٿن. پيس جي کجي عام آهي. هن کي، ”ڦيش“ ڪري سڏين ٿا. هن منجهان، سنگ نڪري ٿو، جو ٻيرن جهڙو ميوو جهليندو آهي، جو ماڻهو کائين ۽ ڪچو ڳڀ، جو نئين شاخ جو ٿئي ٿو، سو به ماڻهو کائيندا آهن. اُن جي پنن مان رسا، تڏا ۽ ڇٻا يعني پيرن جا جوتا جوڙيندا آهن. '''پنن جي پاڙ ۾ جيڪا ڪاري شيءِ ڪپهه وانگي ٿئي ٿي، سا گڏ ڪري، چقمق سان باهه ٻارڻ لاءِ ڪم آڻيندا آهن""