cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
ڪيرت ٻاٻاڻي
ڪتاب
ڪيرت ٻاٻاڻي جي ڇپيل ڪتابن ۾: ”هوءَ“ (ڪهاڻيون 1956ع)، ”مالوا“ (مئڪسم گورڪيءَ جي ناول جو ترجمو: 1958ع)، ”ڪولي“ (ملڪ راج آنند جي ناول جو ترجمو: 1960ع)، ”جو درد دل ۾ سمائجي نه سگهيو“ (ڪهاڻيون: 1966ع)، ”سوريءَ سڏ ڪيو“ (ناٽڪ: 1972ع)، ”ادب ۾ قدرن جو سوال“ (تنقيد: 1974ع)، ”لينن دنيا جي عظيم انقلابي شخصيت“ (1980ع)، ”اوک ڊوک“ (تنقيد: 1981ع)، ”چونڊ سنڌي مضمون“ (ترتيب: 1981ع)، ”جيڪي ڏٺو هو مون“ (روس جو سفرنامو: 1982ع)، ”اٻول رڻي“ (1982ع)، ”ورهاڱي کان پوءِ سنڌي ڪهاڻيءَ جو جائزو“ (1986ع)، ”امن جي افق ڏانهن“ (مضمون: 1987ع)، ”پيهي منجهه پاتال“ (مضمون: 1987ع)، ”جيئي سنڌ سدا جيئي“ (ڪهاڻيون)، ”نه ليليٰ نه مجنون“ (ڪهاڻيون: 1987ع)، ”چونڊ سنڌي ڪهاڻيون“ (ترتيب: 1989ع)، ”چونڊ سنڌي مضمون“ (1991ع)، ”اوهين سڀ ننگا نڪتا آهيو“ (ڪهاڻيون: 1993ع)، ”ڪجهه ٻڌايم ڪجهه لڪايم“ (آتم ڪٿا، 4 جلد: 1997ع)، ”لڪيو لياڪا پائين“ (شاعري: 2000ع)، ”ڌرتيءَ جو سڏ“ (ناٽڪ: 2004ع)، ”سو سڏ سو پڙاڏو“ (اڌ صديءَ جا خط: 2004ع)، ”سنڌين جو سفر“ (موهن گيهاڻي ۽ هري پنڪج سان گڏ سنڌي ٻولي هلچل جو دستاويز: 2007ع)، ۽ ”مراٺي ادب جي تاريخ“ (ترجمو) شامل آهن. ان کانسواءِ ڪيرت ٻاٻاڻي 1991ع کان اڄ تائين ماهوار ”سنڌ سجاڳ“ (سنڌيءَ ۾) ۽ ”سنڌ رائيزز“ (انگريزيءَ ۾) رسالا ڪڍندو رهي ٿو. ڪيرت ٻاٻاڻي اڄ به 87 سالن جي عمر ۾ هند ۾ سنڌي ٻولي ۽ سنڌيت جو جهنڊو بلند رکيو پيو اچي.
ديهانت
ڪيرت 7 مئي 2015ع ۾ ڀارت ۾ ديهانت ڪري ويو.
حوالا
زمرو:سنڌي اديب زمرو:سنڌي ماڻھو زمرو:سنڌي مصنف زمرو:شخصيتون زمرو:سنڌي ۾ ساهتيه اڪيڊمي اوارڊ حاصل ڪندڙ
1827ع
ڊسمبر
زمرو:1827ء زمرو:سال
نوآبادي
thumb|upright=1.8|موجوده دؤر ۾ غير خودمختيار علائقن جو چارٽ جن تي برطانيا، آمريڪا ۽ فرانس قابض آھن
نوآبادي : بيٺڪ : ڪالوني:  ڪنھن بي خودمختيار رياست جي قبضي ۾ ھڪ اھڙو خطو جيڪو مڪمل ان جي سياسي ضابطي ۾ ھجي ۽ ان تي نئين آبادي ذريعي قبضو ڪيو وڃي. نوآبادي کي بين الاقوامي نمائندگي نہ ملندي آهي ۽ ان جي سموري اعلي انتظاميه قابض رياست جي تابع ھوندي آھي. پورٽوريڪو کي دنيا جي سڀ کان پراڻي نوآبادي سمجھيو ويندو ھو.
407ع
ڊسمبر
زمرو:407ء زمرو:پنجين صدي زمرو:سال
جنم جنم جي جيت اياز (ڪتاب)
هيءُ ڪتاب سنڌ جي نامياري ليکڪ ڊاڪٽر انور فگار هڪڙي جو لکيل آهي. ليکڪ شيخ اياز جي ننڍپڻ توڙي سندس گهراڻي جي تاريخ بابت هڪ دلچسپ ۽ اهم کوجنا ڪئي آهي، پر ان سان گڏ شڪارپور جي ان وقت جي ماحول جي گهڻ پاسائين تاريخ کي بيـان ڪيـو آهـي. ايـاز جـي جيـون ڪٿا جا مختلف رخ هن ڪتاب ۾ موجود آهن. هن ڪتاب ۾ ڊاڪٽر عبدالجبار جوڻيجي، امداد حسيني، سحر امداد، ڊاڪٽر قاسم ٻگهيي ۽ ٻين جا رايا به شامل آهن. هن ڪتاب جي آخري صفحـن تي شيخ اياز جو سوانحي خاڪو، شيخ اياز ادب جي دنيا ۾ ۽ شيخ اياز جا شايع ٿيل ڪتاب جهڙا ليک موجود آهن. هن ڪتاب جو پهريون ڇاپو 1999ع ۾شايع ٿيو. 128 صفحن تي مشتمل هن ڪتاب جي قيمت 50 روپيا آهي. هن ڪتاب کي گنج بخش ڪتاب گهر ڇپائي پڌرو ڪيو.
سامي (شاعر)
سامي ٽالپور دور جو هڪ سنڌي شاعر ٿي گذريو آهي. ان جو اصل نالو "ڀائي چين راءِ بچومل" هيو. سندس جنم 1743ع ۾ شڪارپور، سنڌ ۾ ٿيو. سندس تخلص "سامي" هيو ۽ اُنهيءَ نالي سان مشهور ٿيو. هن ويديڪ ڏاهپ کي پنهنجي سنڌي شولوڪ ۾ بيت شڪل سان ملائي ڇڏيو.
سامي جو اصل نالو ڀائي چين راءِ بچو مل لنڊ هو. ڀائي چين شڪارپور ۾ 1743ع ۾ ڄائو. هن جيڪا شاعري ڪئي ان کي "سامي جا سلوڪ" سڏيو وڃي ٿو.
سامي تخلص اختيار ڪرڻ جو سبب هي ٻُڌايو ويو آهي تہ هِن پنهنجي گرو (مُرشد، اُستاد) سوامي مينگهراج ٻانڀڻ جي نالي کي شرف ڏيڻ خاطر ايئن ڪيو،ڪٿي ڪٿي ٻانڀڻ کي به تخلص طور ڪم آندو اٿس. هو هندومت سان لاڳاپيل هيو ۽ هڪ شاعر هيو، سندس شعرن جي مجموعي جو نالو سامي جا سلوڪ آهي، ساميءَ جي وفات شڪارپور شهر ۾ سال 1850ع ۾ 107 سالن جي ڄمار ۾ ٿي.
خارجي ڳنڍڻا
زمرو:1743ع جون پيدائشون زمرو:سنڌي ماڻھو زمرو:سنڌي شاعر زمرو:1850ع جون فوتگيون زمرو:شڪارپور ضلعي جا ماڻھو
ليار
ليار (Liyaar) جي وڻ جو نباتاتي نالو ڪورڊيا گرف (Cordia gharaf) آهي. جڏهن ته نباتاتي خاندان ۾ هن جو لاڳاپو بوريگنسي (Boraginaceae) آهي. هن وڻ جي مٿان ڏانهن ڊيگهه لڳ ڀڳ هڪ ميٽر ٿائين ٿئي ٿي. هي وڻ سنڌ سميت پاڪستان جي ميداني علائقي ۾ ٿئي ٿو. ان سان گڏوگڏ هي وڻ اتر آفريڪا، وچ اوڀر، سريلنڪا ۽ ڀارت ۾ پڻ ٿئي ٿو. هي وڻ جو گل ميوو جهلي ٿو، جيڪو جولاءِ ۽ آگسٽ تائين ملي ٿو. هن وڻ جا گل پيلاڻ جي نموني جهڙا نارنگي رنگ جا ٿين ٿا. نباتاتي طور تي ليار خشڪ علائقن ۾ سمنڊ جي سطح کان 300 ميٽرن جي مٿائين وارن علائقن ۾ سٺي واڌ ويجهه ڪن ٿا. ليار جو وڻ جنهن لاءِ اڪثر سنڌي شاعرن مارئيءَ جي بيان ۾ اشارو ڪيو آهي اهو وڻ ٿر ۾ بلڪل ورلي ٿئي، باقي ننگرپارڪر شهر ۽ ان جي آسپاس جام ٿيندو آهي. سندس مزيدار لعابي ۽ لڳلڳدار سونهري ڦل بلڪل سوادي ۽ وڻندڙ آهي.
حوالا
زمرو:نباتات زمرو:باٽني زمرو:وڻ زمرو:سنڌ زمرو:پاڪستان
وڳھ ڪوٽ
وڳھ ڪوٽ سنڌ ۾ سومرن جي دؤر ۾ ھڪ شھر جيڪو رڻ جي ڪڇ واري علائقي ۾ واقع ھيو. سومرن کي جڏهن سوڍن سن 1226ع ۾ امرڪوٽ مان هڪالي ڪڍيو، تڏهن هو ٻن حصن ۾ تقسيم ٿي ويا. هڪڙا اتر طرف ملتان ۽ انهيءَ پاسي ويا ۽ ٻيا ڏکڻ ٿر ۽ لاڙ ڏي ويا، جتي انهن جي اڳ به حڪومت هئي. پر آهستي آهستي سوچن اُهو پاسو به هٿ ڪيو ۽ سومرن کي ڪڇ جي رڻ ڏانهن ڌڪي ڇڏيائون، تڏهن اونهن پنهنجو نئون راڄ ٺاهيو. سومرو ۽ ويڳو ٻه ڀائر هئا، جي ڏيپلي تعلقي جي ڏکڻ ڏي پراڻ طرف رهندا هئا، جن اُتي پنهنجي بادشاهي جو بنياد وڌو. ان وقت ڪڇ جي راجا جو جوڙايل ڪوٽ، رحمڪي بازار جي پريان ڪڇ جي رڻ ۾ هوندو هو، سو ويڳي هٿ ڪيو ۽ اُهو سندس نالي پٺيان وڳهه ڪوٽ سڏجڻ ۾ آيو، جو ڍوري پُراڻ کان پنجن ميلن جي مفاصلي تي هوندو هو. سومرن جو تيرهون حاڪم چنيسر هو، جنهن سن 1282ع کان 1300ع تائين 18 ورهيه اتي حڪومت ڪئي. . سندس ڏينهن ۾ ”ليلان“ جو مشهور واقعو ٿيو. اهو ڪڇ جي رڻ جو پاسو آهي ۽ چنيسر جي ڪوٽ جو ويرانو اڄ تائين اُتي بيٺو آهي، جتان بعضي بعضي آڳاٽي زماني جا سڪا لڀندا آهن. هي شهر 1809ع ۾ ڌرتيءَ جي سخت زلزلي سبب نابود ٿي ويو. جڏهن رڻ سمنڊ هو، تڏهن هي مکيه ساموندي بندر هو. هن جي پڪين سرن جي جاين جا نشان سال 1835ع (برنس جي وقت تائين) ڏسڻ ۾ پئي آيا 1745ع ۾ هڪ ڀڳل جهاز جو ڍانچو اتان هٿ ڪيو ويو هو، جو گپ ۾ 15 فوٽ هيٺ گتو پيو هو.
جي ايم سيد
غلام مرتضي سيد (Ghulam Murtaza Sayed، پيدائش: 17 جنوري 1904ع – وفات: 25 اپريل 1995ع)، جيڪو جي ايم سيد يا سائين جي ايم سيد جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو، سنڌ جي چوٽي جو سياستدان ۽ عالم هو. 1943ع ۾ هي پاڪستان جي حق ۾ برطانوي سنڌ اسيمبلي (هاڻي پاڪستان جو حصو) مان پاڪستان جي حق ۾ ٺهراءُ پاس ڪرايو. سنڌين لاءِ الڳ وطن، سنڌوديش جي آزادي جا بنياد رکيا، جنهن لاءِ هن کي جديد سنڌي قومپرستي جو باني ڪوٺيو وڃي ٿو.
خانداني پس منظر
جي. ايم. سيد، سيد حيدر شاھہ سَنائيءَ جو چوڏهون نمبر سجاده نشين هو. سندس جنم اڳوڻي دادو ضلعي ۽ هاڻوڪي ڄامشوري ضلعي جي تاريخي شهر سن ۾ 17 جنوري 1904ع ۾ ٿيو. هي پنهنجي والد سيد محمد شاھہ جو ٻيو نمبر فرزند هو. اڃا 16 مهينن جو مَس ٿيو، تہ سندس والد، خانداني جهيڙي جي ڪري، 1 نومبر 1905ع تي شهيد ٿيو، سندس وڏي ڀاءُ سيد احمد شاھہ 11 مهينن کان پوءِ 29 نومبر 1906ع تي وفات ڪئي. جنهن کان پوءِ هن ننڍڙي سيد کان سواءِ سڄي ڪُٽنب ۾ ڪو بہ مرد ماڻهو نه بچيو هو، جيڪو سندس سنڀال ڪري. اُن ڪري هن جي سنڀال سندس ٽن پُڦين، ٻن مائرن ۽ ڏاڏيءَ ڪئي. خاندان ۾ ملڪيت جي سنڀال لاءِ ڪو بہ مرد نہ هئڻ ڪري، سندس سڄي ملڪيت اُن وقت جي ڊپٽي ڪليڪٽر، مرزا قليچ بيگ جي ڪوششن سان ’ڪورٽ آف وارڊس‘ جي سنڀال هيٺ، 1905ع کان 1921ع تائين رهي، جتان گُذر معاش لاءِ معمولي رقم ملڻ سبب اڪثر، ڪارا ڪمدار ۽ نوڪر (پگهار نه ملڻ ڪري) ڪم ڇڏي ويا.
شادي ۽ تعليم
سيد غلام مرتضيٰ شاھہ جي خانداني صورتحال ڏسندي، ننڍڙي هوندي ئي شادي عزيزن مان سيد ميرحسن شاھہ ڀاڻوٺيءَ جي نياڻيءَ، بيبي مريم سان، 20 اپريل 1910ع تي، ڇهن سالن جي عمر ۾ ڪرائي وئي، اُن وقت سندس بيبيءَ جي عمر 9 سال هئي. جي. ايم. سيد کي 01 جولاءِ 1910ع تي پرائمري اسڪول سن ۾ پڙهڻ لاءِ ويهاريو ويو، جتي ٻاراڻو پڙهيو. ان کان پوءِ سن جي مُلا مڪتب ۾ قاضي فقير محمد وٽ پڙهڻ لاءِ ويهاريو ويو، پر ٿوري وقت بعد جنوري 1913ع ۾ ٻيهر سنڌي اسڪول سن ۾ ماستر ڌرمداس ڀاڳو مل وٽ پڙهڻ لاءِ ويهاريو ويو. ان بعد ماستر ريواچند وٽ پڙهيو، جتان چار درجا پاس ڪرڻ بعد هيڊ ماستر وسڻ مل ٻالچند وٽ پنج درجا پاس ڪري ڇهين ۾ آيو. شهر ۾ وڌيڪ تعليم جو انتظام نہ هئڻ ڪري آخوند ميان سمن ولد محبوب ميمڻ وٽ قرآن شريف ناظره پڙهڻ ويٺو. ان سان گڏ فارسي ۽ عربي جي تعليم مولوي محمد هاشم احمد ميمڻ سن واري وٽ ورتائين. ان دوران ميان حامد علي ميمڻ هالاڻيءَ واري وٽ سن ۾ ڏيڍ سال تائين انگريزي پڙهيو ۽ ڪجهه وقت ماستر نارائڻ داس وٽ بہ انگريزي پڙهيو. ان بعد مولوي الله بخش دادوءَ واري کي گهرائي، وٽس وڌيڪ عربي تعليم حاصل ڪيائين. ان ننڍڙيءَ عمر ۾ ئي جي. ايم. سيد ڳوٺ ۾ عربي فارسي مدرسي جو بنياد وجهرايو تہ جيئن سندس ساٿي بہ ساڻس گڏجي پڙهي سگهن. مدرسي ۾ مولوي محمد سيال دادوءَ واري وٽ پڙهيو ۽ پوءِ ڪوشش ڪري سن ۾ ٽي درجا انگريزي پڙهائڻ جو انتظام ڪرايائين. ان مان معلوم ٿئي ٿو ته هن ۾ ننڍپڻ کان وٺي سماجي خدمت ۽ تعليم لاءِ وڏو چاهه هو. جي. ايم. سيد 15 سالن جي عمر ۾، 1919ع کان پنهنجي سماجي ۽ سياسي زندگيءَ جي شروعات ڪئي. سڀ کان اڳ هن سن شهر ۾ هڪ سماجي انجمن ’المسلمين‘ نالي قائم ڪري، ڳوٺ ۽ آسپاس ۾ سماجي سُڌارن جا ڪم شروع ڪيا، ماڻهن کي واپار ڏانهن مائل ڪيو ۽ پوليس بدران اوطاقن ۽ مسجدن ۾ سماجي فيصلن جو رواج وڌو.
خلافت ڪانفرنس
7، 8، 9 فيبروري 1920ع تي لاڙڪاڻي شهر ۾ پير تراب علي شاھہ ۽ جان محمد جوڻيجي جي ڪوششن سان سنڌ خلافت ڪانفرنس ڪوٺائي وئي، جنهن جي صدارت پير رشدالله شاھہ جهنڊي واري ڪئي، جنهن ۾ مولانا ابوالڪلام آزاد، مولانا شوڪت علي ۽ ٻيا اڳواڻ آيا هئا. جي. ايم. سيد بہ ان اجلاس ۾ مخدوم معين الدين کنيارين واري ۽ سيد اسدالله شاھہ ٽکڙائيءَ سان گڏجي شريڪ ٿيو. ڪانفرنس کان موٽڻ بعد سن شهر ۾ 17 مارچ 1920ع تي حڪيم فتح محمد سيوهاڻيءَ جي صدارت ۾ خلافت ڪانفرنس ڪوٺايائين، جنهن ۾ شيخ عبدالمجيد سنڌي، شيخ نور محمد، شيخ عبدالعزيز سکر وارو، مولوي محمد سليمان ٿرڙي محبت وارو ۽ ٻيا اڳواڻ شريڪ ٿيا. ڪانفرنس کان اڳ، انگريز ڪمشنر مسٽر ٽامس ناراضگيءَ جو اظهار ڪندي کيس چوائي موڪليو تہ هو هن ننڍيءَ عمر ۾ سياست ۾ نہ گِهڙي ۽ ڪانفرنس مُلتوي ڪرائي، ٻيءَ صورت ۾ سندس زمين ڪورٽ آف وارڊس ۾ هُئڻ ڪري کيس ملندڙ رقم بند ڪئي ويندي. پر جي. ايم. سيد انڪار ڪيو ۽ ڪانفرنس ڪوٺايائين، جنهن ۾ ڪيترن مقامي زميندارن ڪمشنري درٻار جي ڪُرسين ڇڏڻ جو اعلان ڪيو ۽ تُرڪن جي حمايت ۾ ٺهراءَ پاس ڪيا. هن 19 مارچ تي تُرڪن سان نـاانـصـافـيـن خـلاف سڄي سنڌ وانگر سن شهر ۾ بہ مڪمل هڙتال ڪرائـي. ان کان پوءِ هن 25 مارچ 1920ع تي مخدوم بلاول جي درگاھہ تي سڏايل خلافت ڪانفرنس ۾ شرڪت ڪئي ۽ سنڌ اندر ٿيندڙ اڪثر ڪانفرنسن ۾ شريڪ ٿيندو رهيو. انهيءَ دور ۾ جي. ايم. سيد جي مهاتما گانڌيءَ سان، 27 اپريل 1921ع تي سن ريلوي اسٽيشن تي ملاقات ٿي، جڏهن گانڌيجِي، حيدرآباد کان دادو وڃي رهيو هو. 19 مئي 1921ع کان هن کاڌيءَ جا ڪپڙا پائڻ شروع ڪيا ۽ شهر ۾ کاڌِي تيار ڪرڻ جا آڏاڻا قائم ڪرايائين. سندس اباڻي زمين ڪورٽ آف وارڊس ۾ هئڻ سبب سرڪار ناراض ٿي، جي. ايم. سيد جي گُذرمُعاش لاءِ مقرر رقم بند ڪري ڇڏي ۽ کيس سياست ۾ حصي نہ وٺڻ جون ڌمڪيون ڏنيون، پر هيءُ نہ مُڙيو ۽ 1923ع تائين ان ۾ حصو وٺندو رهيو. کيس ان ڏس ۾ معاشي ۽ سماجي طرح ڪافي تڪليفون آيون.
سيدن جي جماعت
مارچ 1922ع ۾ هن مخدوم ظهيرالدين (هالا)، سيد حاجي اسدالله شاھہ (ٽکڙ)، پير مولانا غلام مجدد سرهندي (مٽياري)، پير تراب علي شاھہ راشدي ۽ ٻين سان گڏجي سنڌ جي سيدن ۽ پيرن جي فيڊريشن ٺهرائڻ جي تجويز تيار ڪئي تہ جيئن اُنهن مان بد رسمن، فضول خرچين، جهالت، مريدن کان نذر نياز وٺڻ ۽ سرڪاري لقب وٺڻ واريون بِدعتون ختم ڪري سگهجن. ان ڏس ۾ سنڌ جي مٽياري سيدن جي پهرين ڪانفرنس 16، 17، 18 مارچ 1924ع تي سن ۾ سڏائي، انجمن سادات مٽياري قائم ڪرايائين. جي. ايم. سيد جي زمين 8 اپريل 1924ع تي ڪورٽ آف وارڊس مان آزاد ٿي. هن 18 ڊسمبر 1924ع ۾ حيدرآباد ۾ سر ابراهيم رحمت الله جي صدارت ۾ مرحوم نور محمد لاکير، سيد ميران محمد شاھہ، سر شاهنواز ڀُٽي ۽ ٻين جي مدد سان، سنڌ ايجوڪيشنل ڪانفرنس ڪوٺائي.
مختصر ٽائيم لائين (ٽائمري)
اهڙيءَ طرح ضلعي لوڪلبورڊ ۾ رهي، ٺٽي ۾ بہ تعليمي ۽ سماجي ڪم ڪرايائين. جي. ايم. سيد ڪراچي ضلعي (اُن وقت ٺٽو ۽ دادو ضلعا اڃا نہ ٺهيا هئا) جي آبادگار ۽ زميندار طبقي جي سُڌاري لاءِ ڪراچي ضلعي جي زميندار ۽ آبادگار ايسوسئيشن ٺهرائي، جنهن جو صدر سيد حاجي عبدالرحيم شاھہ سجاول وارو، جنرل سيڪريٽري محمد جعفر خواجو ۽ جُوائنٽ سيڪريٽري جي. ايم. سيد ٿيو، جنهن جي مُکيہ مقصدن ۾ سکر بئراج ٺهڻ کان پوءِ لوئر (لاڙ) سنڌ جي آبپاشي بهتر بٹائڻ لاءِ الڳ لوئر سنڌ بئراج ٺهرائڻ ۽ اڳين واهن جو سُڌارو ڪرائڻ شامل هو.
بمبئيءَ کان آزادي
ان وچ ۾ 1928ع کان سنڌ جي بمبئيءَ کان آزاديءَ جي تحريڪ شروع ٿي تہ سيد صاحب ان ۾ وڏي سرگرميءَ سان حصو ورتو. ان ڏس ۾ ٽي اهم ڪانفرنسون:
ادارا سازي
10 جنوري 1929ع تي جي. ايم. سيد ڪراچي ضلعي ڪوآپريٽوِ انسٽيٽيوٽ جو بُنياد وجهرايو. ان ئي عرصي ۾ ڪراچيءَ جي ڳوٺ سُڌار جماعت ٺهرايائين، ڪوآپريٽوِ انسٽيٽيوٽ ۽ ڳوٺ سُڌار جماعت جو صدر جمشيد نسروانجي مهتا ۽ جنرل سيڪريٽري پاڻ ٿيو. ان جو مقصد ڳوٺاڻا رستا ٺهرائڻ، زناني ۽ مرداڻي تعليم کي زور وٺرائڻ، مڪاني هُنرن جي ترقي، صفائي ۽ صحت جو انتظام، سماجي سڌارا آڻڻ هو. 1929ع ۾ ئي سيد صاحب ڪراچي ضلعي جي عورتن ۾ سماجي شعور، ٻارن جي سنڀال ۽ پرورش، داين کي ويم لاءِ تربيت ڏيڻ ۽ زالاڻن هنرن جي ترقيءَ وغيره لاءِ ’رورل وومين ويلفيئر ائسوسيئيشن‘ ٺهرائي، جنهن جي صدر مسز هومي مهتا ۽ سيڪريٽري رڪمڻي آڏواڻي ٿي. هي عورتون ميجڪ لينٽرن، دوائون ۽ رانديڪا کڻي ڳوٺن جي زالن سان رابطي ۾ آيون.
مئي 1930ع ۾ ڪراچيءَ ۾ پنهنجي بنگلي تي اهم قومي ڪارڪنن جي گڏجاڻي ڪوٺايائين، جنهن ۾ انگريزي اخبار ڪڍڻ جو سوچيو ويو ۽ هڪ وفد سان گڏ محمد علي جناح سان ملي کيس سنڌ جي بمبئيءَ کان آزاديءَ لاءِ گذارش ڪيائين. ان ڏس ۾ نومبر ۾ ٻي گڏجاڻي ڪوٺايائين، جنهن ۾ حاجي عبدالله هارون ۽ علامه آءِ. آءِ. قاضي شرڪت ڪئي. جي. ايم. سيد ڪمشنر گبسن جي سخت مخالفت جي باوجود ضلعي لوڪلبورڊ جي بلڊنگ ٺهرائي، جنهن ۾ اڳتي هلي ريڊيو پاڪستان ڪراچي قائم ٿيو. ڪراچيءَ کان حيدرآباد تائين رستو قائم ڪرايائين، ڪليڪٽر گبسن سندس سياسي ۽ سماجي سرگرمين کان تنگ ٿي، تعلقي ڪوٽڙيءَ کي 01 آڪٽوبر 1931ع تي ڪراچيءَ کان جدا ڪرائي، نئين ٺهرايل دادو ضلعي ۾ شامل ڪرايو، جنهن ۾ ڪوٽڙي تعلقو، محال مانجهندن جي ايراضي ۽ لاڙڪاڻي ضلعي مان ميهڙ ڊويزن جا تعلقا، ميهڙ، ڪڪڙ، جوهي، دادو ۽ سيوهڻ ملايا ويا. پر نين چونڊن ۾ نہ رڳو جي. ايم. سيد ضلعي لوڪلبورڊ ڪراچيءَ جو ميمبر چونڊجي آيو پر ضلعي دادوءَ جو بہ ميمبر چونڊجي آيو، جتي هن وائيس پريزيڊنٽ ٿي ڪم ڪيو. جڏهن ضلعي لوڪلبورڊ جي انجنيئر لاءِ مسٽر گبسن جي هڪ واسطيدار ڪرسچن اميدوار جي مقابلي ۾ جي. ايم. سيد، محمد هاشم گزدر کي چونڊائي، چارج وٺرائي تہ ان تي ڪليڪٽر گبسن ناراض ٿي، محمد هاشم گزدر کي ڪڍڻ لاءِ جي. ايم. سيد تي زور ڀريو پر هن انڪار ڪيو، جنهن تي ڪمشنر سرڪاري دٻاءَ ۽ لالچ ذريعي ميمبرن جي اڪثريت کي پنهنجي پاسي ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، پر جي. ايم. سيد جُرئت جو مظاهرو ڪندي، رولنگ ڏئي، ٺهراءَ کي قانوني حجت تي رد ڪري ڇڏيو. جنهن تي ڪليڪٽر لوڪلبورڊ جي سرڪاري گرانٽ بند ڪري ڇڏي، جيڪا جي. ايم. سيد پنهنجي دوستن ميران محمد شاھہ، خان بهادر کهڙي ۽ سر شاهنواز ڀُٽي جي مدد سان نہ رڳو بحال ڪرائي پر هاشم گزدر جي مقرري بہ حڪومت کان منظور ڪرائي ورتي. ٽڪراءُ وڌي ويو، ان بعد سيد کُلم کُلا نہ رڳو ڪانگريس جي حمايت جاري رکي پر سماجي سرگرمين کي بہ جاري رکندو آيو.
ان ئي سال جي. ايم. سيد سنڌ جي بمبئيءَ کان جدائيءَ جي ڪانفرنس ۾ سرگرميءَ سان حصو ورتو. سيپٽمبر 1932ع ۾ سيد ميران محمد شاھہ، سر شاهنواز خان ڀُٽي، جي. ايم. سيد ۽ شيخ عبدالمجيد سنڌيءَ هڪ گڏيل خط ذريعي سنڌين کي سنڌ جي بمبئيءَ کان جدائيءَ جي ڏينهن ملهائڻ لاءِ اپيل ڪئي. ان ئي عرصي ۾ سنڌ جي بمبئيءَ کان آزاديءَ جي تحريڪ زور وٺي وئي، جي. ايم. سيد خيال ڪيو تہ جيئن سنڌ بمبئيءَ کان ڌار ٿئي تہ هڪ نئين مُنظم پارٽي ٺاهي چونڊون وڙهجن. ان لاءِ هن جون 1934ع ۾ حيدر منزل ڪراچيءَ ۾ پيپلز پارٽي قائم ڪرائي، ان جو ليڊر سر شاهنواز ڀُٽي کي چونڊرايو ۽ جنرل سيڪريٽري حاتم علوي ۽ جُوائنٽ سيڪريٽري پاڻ ٿيو. پر جيئن تہ ڀُٽو صاحب تُرت بمبئي ڪائونسل جو وزير مقرر ٿيو، ان ڪري هو پارٽيءَ جي ڪم ۾ دلچسپي وٺي نہ سگهيو، ۽ اِها پارٽي هلي نہ سگهي. پر سنڌ جي بمبئيءَ کان آزاديءَ لاءِ ’آزاد سنڌ ڪانفرنسون‘ ٿينديون رهيون، جن ۾ جي. ايم. سيد جو سرگرم ڪردار نظر اچي ٿو.
اِتحاد پارٽي
اپريل 1936ع ۾ سنڌ بمبئيءَ کان آزاد ٿي. 1937ع ۾ جڏهن 1935ع جي ائڪٽ هيٺ سنڌ اسيمبليءَ جون پهريون چونڊون ٿيون تہ جي. ايم. سيد اِتحاد پارٽيءَ جي ٽڪيٽ تي اميدوار بيٺو ۽ پاڻ ۽ سندس پارٽيءَ جا 24 ميمبر چونڊجي آيا، جڏهن تہ سر غلام حسين جي مسلم پوليٽيڪل پارٽيءَ جا صرف پنج ميمبر چونڊيا، پر اِتحاد پارٽيءَ جو ليڊر سر شاهنواز ڀُٽو ۽ ڊپٽي ليڊر سر حاجي عبدالله هارون چونڊجي نہ سگهيا. گورنر، دستور جي خلاف اتحاد پارٽيءَ جي نمائندي خان بهادر الله بخش سومري کي وزارت ٺاهڻ جو سڏ ڏيڻ بدران پنجن ميمبرن واري سر غلام حسين کي حڪومت ٺاهڻ لاءِ سڏيو. نتيجي طور سنڌ جا اڪثر مسلمان ميمبر حڪومت سان وڃي شامل ٿيا. ان ڪري اتحاد پارٽيءَ جي ليڊر الله بخش سومري ۽ سيڪريٽري محمد هاشم گزدر ڪانگريس سان گڏجي، سنڌ اسيمبليءَ ۾ مخالف ڌُر جو ڪردار ادا ڪيو. ٻئي سال مارچ ۾ جي. ايم. سيد ڪانگريس سان مشورو ڪري، هڪ رُپئي ڪَتر جي رِٿ تي وزارت کي شڪست ڏئي، اِتحاد پارٽيءَ جي وزارت خان بهادر الهه بخش سومري جي هٿ هيٺ برپا ڪرائي، جنهن ۾ پير الاهي بخش ۽ مسٽر نهچل داس وزير چونڊيا ويا. الله بخش سومري جي وزارت ۾ قانون انتقال ايراضي ۽ قرضن جي گهٽتائيءَ جا قانون پاس نہ ٿي سگهيا. گورنر ٽنهي پارٽين جي ٺهرائن جي خلاف زمين تي ڍَلون وڌائي ڇڏيون، اُن تي اتحاد پارٽي اُن جي برخلاف ٿي. پر ڪانگريس مصلحت خــاطــر وزارت جـي طــرفــدار رهــي، جنهنڪري مجبور ٿي حاجي عبدالله هارون ۽ اُن جا دوست اتحاد پارٽي ختم ڪري وڃي مسلم ليگ ۾ شامل ٿيا. مولانا ابوالڪلام آزاد مسلم اڪثريت واري صوبي سنڌ جي قومپرست سياستدانن کي راضي ڪرڻ لاءِ سنڌ ۾ آيو، پر ڪو فيصلو نہ ٿي سگهيو. نتيجي طور جي. ايم. سيد ۽ ان جو قومپرست گروھہ ڪانگريس کان ڌار ٿي مسلم ليگ ۾ شامل ٿي ويو. آڪٽوبر 1938ع ۾ سنڌ مسلم ليگ جو اجلاس ڪراچيءَ ۾ قائداعظم محمد علي جناح جي صدارت ۾ ٿيو. جنهن جي ڪوٺائڻ ۾ شيخ عبدالمجيد سنڌيءَ ۽ جي. ايم. سيد جو وڏو هٿ هو. هن اجلاس ۾ سنڌ مسلم ليگ جو بُنياد وِڌو ويو ۽ جي. ايم. سيد جي سَهڪار سان شيخ عبدالمجيد سنڌيءَ، مسلمانن جي آزاد رياستن تي مُشتمل ڌار وطن جو ٺهراءُ پيش ڪيو، جنهن جي تائيد سيٺ حاجي عبدالله هارون ۽ ٻين ڪئي. ان ٺهراءُ اڳتي هلي مسلم ليگ جي 1940ع واري لاهور اجلاس ۾ هندستان جي ورهاڱي واري ٺهراءُ جي صورت اختيار ڪئي، جنهن کي پوءِ ’قرارداد پاڪستان‘ سڏيو ويو.
جي. ايم. سيد کي تعليم، انڊسٽري، ليبر ۽ ٻيلي کاتي جا کاتا مليا. اٺن مهينن جي وزارت دوران جي. ايم. سيد هيٺيان ڪم ڪرايا:
استعيفيٰ
وزيرن جون بدعُنوانيون ڏسي، جي. ايم. سيد ڪجھہ مهينن کان پوءِ وزارت تان استعيفيٰ ڏئي ڇڏي ۽ ماڻهن وٽ وڃي ظاهر ڪيائين تہ عوام جي تقاضائن مطابق ڪم نہ ڪرڻ ڪري، هن وزارت تان استعيفيٰ ڏني آهي. خانبهادر الهه بخش سومري کي راضي ڪري، جي. ايم. سيد پنهنجي سيٽ تان استعيفيٰ ڏئي، کيس پنهنجي جاءِ تي وزير ڪري آندو ۽ واعدو ڪيو تہ ٽن مهينن اندر سر بنده علي جي جاءِ تي سر غلام حسين کي آندو ويندو؛ پر مسلم ليگ هاءِ ڪمانڊ اها ڳالھہ قبول نه ڪئي، نتيجي طور هندو ۽ ڪانگريس ميمبرن مسلم ليگ وزارت کي ڊاهي، الهه بخش سومري کي طاقت ۾ آندو. اهڙيءَ طرح سنڌ آل انڊيا جماعتن جي اختلافن جو آکاڙو بٹجي وئي. اُن کان پوءِ جي. ايم. سيد مسلم ليگ کي، سنڌ ۾ مُنظم ڪرڻ جي ڪم ۾ لڳي ويو. آل انڊيا ورڪنگ ڪميٽيءَ جو ميمبر ٿيو، 1942ع ۾ حاجي عبدالله هارون جي وفات کان پوءِ صوبائي مسلم ليگ سنڌ جو صدر ٿيو ۽ 3 مارچ 1943ع تي سنڌ اسيمبليءَ ۾ پاڪستان جو ٺهراءُ پيش ڪري پاس ڪرايو ۽ هڪ يادگار تقرير ڪئي، جنهن ۾ پاڪستان اندر سنڌ لاءِ هڪ خودمختيار رياست جو تصور ڏنو ويو. ساڳئي سال جي آخر ۾ هن آل انڊيا مسلم ليگ جو ساليانو اجلاس ڪراچيءَ ۾ سڏائڻ جو انتظام ڪيو، جتي کيس آل انڊيا ڪميٽي آف ايڪشن جو ميمبر چونڊيو ويو.
الهه بخش سومري جي شهادت
14 مئي 1943ع تي سنڌ جي محب وطن سياستدان الهه بخش سومري کي شڪارپور ۾ ڪنهن فرقيوار ذهنيت رکندڙ شخص ٽانگي تي ويندي فائر ڪري، شهيد ڪري ڇڏيو، جنهن جو الزام خانبهادر ايوب کهڙي تي لڳو. 1944ع ۾ جي. ايم. سيد جا سر غلام حسين هدايت الله جي وزارت سان اختلاف ٿي پيا، جنهن سلسلي ۾ 25 جولاءِ 1944ع تي جي. ايم. سيد لاهور ۾ قائداعظم محمد علي جناح سان هڪ وفد وٺي ملاقات ڪئي ۽ کيس چيو تہ آل انڊيا مسلم ليگ کي سنڌ جي مسئلن ۾ مداخلت نہ ڪرڻ گهرجي. پر سيد صاحب کي مثبت جواب نہ مليو. آخر ۾ نين چونڊن لاءِ سيد صاحب مسلم ليگ جي صدر جي حيثيت ۾ ٽڪيٽن ڏيڻ ۽ چونڊن ڪرائڻ لاءِ پارليامينٽري بورڊ چونڊيو. مرڪزي مسلم ليگ مداخلت ڪري، وزارت جو طرف وٺي، صوبائي مسلم ليگ کي سسپينڊ ڪري، ان جي اميدوارن خلاف اميدوار بيهاريا. باوجود مخالفت جي جي. ايم. سيد جي حمايتي مسلم ليگ کان ٻاهر ڪجھہ اميدوار چونڊجي آيا، جن سيد صاحب کي ليڊر چونڊيو، جنهن ڪانگريس پارٽيءَ جي 22 ميمبرن سان ٺاھہ ڪري، اڪثريت ڏيکاري گڏيل وزارت ٺاهڻ لاءِ گورنر کان گُهر ڪئي، پر گورنر سر غلام حسين کي باوجود ٿورن ميمبرن جي وزارت ٺاهڻ جو حڪم ڪيو، نتيجي طور جي. ايم. سيد پنهنجن ميمبرن سميت مخالفت ۾ رهيو.
ان وچ ۾ ڪئبنيٽ مشن دهلي آئي، جنهن سنڌ اسيمبليءَ ۾ مخالف ڌر جي اڳواڻ جي حيثيت ۾ جي. ايم. سيد کي گُهرايو، جتي هن پاڪستان جي مسئلي بابت آزاد هندستان ۾ آزاد پاڪستان جي گُهر ڪئي. آخر ۾ سر غلام حسين وزارت اسيمبليءَ ۾ اڪثريت وڃائي ويٺي، گورنر مسٽر موڊيءَ مخالف ڌر کي وزارت ٺاهڻ جو موقعو نہ ڏنو ۽ اسيمبلي ختم ڪري نيون چونڊون ڪرايون، چونڊن ۾ گورنر جي حمايتي سر غلام حسين، جي. ايم. سيد ۽ سندس دوستن کي شڪست ڏياري، جن اليڪشن ٽربيونل اڳيان ڌانڌلين خلاف پٽيشن داخل ڪئي. ان کان پوءِ جي. ايم. سيد مسلم جماعت جي نالي سان پارٽي ٺاهي ڪم شروع ڪيو، ترت ئي پوءِ 1947ع ۾ پاڪستان قائم ٿيو.
جي ايم سيد جو قَسم نامو/جي ايم سيد جو ڪامل يقين
thumb|G. M. Syed: Proceedings of the Sindh Legislative Assembly, 3rd March, 1943 اسان جو اهو ڪامل يقين آهي تہ اسان هندستان جا مسلمان ٻين هندستاني قومن کان ڌار ۽ جدا قوم آهيون ، اسان کي الله تعالىٰ هڪ خاص مقصد لاء پيدا ڪيو آهي. اسان جو ايمان آهي تہ انسان ذات ۾ جيڪي ملڪي، زباني، نسلي ۽ رنگي امتياز هٿرادو پيدا ڪيا ويا آهن، سي ناجائز آهن. اسان جي سياست جو مقصد هي آهي تہ روءِ زمين تي حڪومت الاھي قائم ڪئي وڃي. انهن مقصدن کي حاصل ڪرڻ لاءِ، اسان جو ايمان آهي تہ هندستان اندر پنهنجي خودمختيار آزاد حڪومت هئڻ گهرجي، تہ جيئن پنهنجا اعليٰ مقصد ٻين جي مُداخلت ۽ روڪ کان سواءِ حاصل ڪري سگهون. تنهنجي ڪري دارالاسلام پاڪستان جنهن کي اسان هندستان جي مسلمانن لاء مسلم ليگ نصب العين ڪري مقرر ڪري رکيو آهي سوئي عملي ذريعو آهي. ....
آئون خدا کي حاضر ناظر ڄاڻي سچي دل سان اقرار ڪيان ٿو ۽ وعدو ٿو ڪريان، تہ اڄ ڏينهن کان وٺي آئون پنهنجي خيالن خواھ عملن کي اهڙي طرح ڪم آڻيندس، جنهن سان تحريڪ پاڪستان کي مدد ملي " آئون وعدو ٿو ڪريان تہ پاڪستان قائم ڪرڻ لاء مسلم ليگ مون کي ڪنهن بہ قرباني ڏيٹ جو حڪم ڏنو تہ ان قرباني ڏيٹ کان ڪين هٽندس.
نظربندي شروع
پاڪستان ٺهڻ کان پوءِ 1948ع ۾ ڪراچي سنڌ کان ڌار ڪري مرڪز حوالي ڪرڻ جي سازش ٿي، ان وقت کهڙو صاحب سنڌ جو وزيراعليٰ ۽ مسلم ليگ جو صدر هو، جنهن ڪراچيءَ کي مرڪز جي حوالي ڪرڻ کان انڪار ڪيو، ان تي سر غلام حسين مرڪزي سرڪار جي حڪم تي کهڙي جي وزارت کي ڊسمس ڪري پير الاهي بخش کي وزيراعليٰ ڪيو، اهڙيءَ طرح ڪراچي مرڪز جـي حــوالي ٿـي وئـي. جي. ايم. سيد ڪراچي مرڪز جي حوالي ڪرڻ خلاف آواز اٿـاريـو تـہ ان کـي سـن ۾ ٽـن مهيـنـن لاءِ نـظـربـنـد ڪـيو ويـو. ان مرحـلي تي خان عبدالغفار خان ۽ ٻين کي بہ جيل ۾ موڪليو ويو. ٿوري ئي وقت کان پوءِ جڏهن جي. ايم. سيد جي درخواست تي اليڪشن ٽربيونل جي فيصلي موجب پير الاهي بخش وزارت اعليٰ تان خارج ٿيو ۽ قاضي محمد اڪبر جي اليڪشن بہ رد ٿي. ان کان پوءِ سنڌ ۾ ڪيئي وزارتون ڊٺيون ۽ ٺهيون.
ان وچ ۾ آگسٽ 1955ع ۾ جي. ايم. سيد مغربي پاڪستان جي قومي ڪارڪنن جي ڪراچيءَ ۾ پنهنجي بنگلي تي خان عبدالغفار خان جي صدارت ۾ هڪ گڏجاڻي ڪوٺائي ”ائنٽي ونيونٽ فرنٽ“ ٺهرايو، بعد ۾ پاڪستان جي قومپرست پارٽين سان گڏجي لاهور ۾ ”نئشنل پاڪستان پارٽي“ ٺهرائي خان عبدالغفار خان کي صدر چونڊرايائين.
سـيـد صـاحـب اولھہ پـاڪـسـتان اسـيـمـبـليءَ ۾ ستن ميمبرن هوندي حِڪمت عمليءَ سان ريپبليڪن پارٽي ۽ مسلم ليگ سان ٺاھہ ڪري، 310 ميمبرن جي اڪثريت سان ونيونٽ مُخالف ٺهراءُ پاس ڪرايو، جنهن جي صرف چئن ميمبرن مخالفت ڪئي. ان کان پوءِ، مولانا ڀاشانيءَ سان ٺاھہ ڪري جي. ايم. سيد نئشنل عوامي پارٽي ٺهرائي، جنهن جو صدر خان عبدالغفار خان ٿيو. اڳتي هلي حڪمران ريپبلڪن پارٽي، ونيونٽ کي آئيني طرح ٽوڙائڻ ۽ مغربي پاڪستان جي قومن/ صوبن کي خودمختياري ڏيڻ واري وعدي تان ڦِري وئي. هن وعدي شڪنيءَ کان پوءِ جي. ايم. سيد ايندڙ چونڊن ۾ ون يونٽ کي ڊاهڻ لاءِ سنڌ ۾ سڀني سياسي گروهن کي (ونيونٽ ٺهرائيندڙ ايوب کهڙي ۽ پير علي محمد راشدي سميت) مُتحد ڪري ”ائنٽي ونيونٽ“ فرنٽ قائم ڪيو ۽ اهڙي طرح بلوچستان ۽ سرحد ۾ بہ اهڙا فرنٽ قائم ٿيا. جي. ايم. سيد ۽ ٻين صوبن ۾ (بنگال سميت) ونيونٽ خلاف سرگرميون ڏسي، ونيونٽ جي حامي گروھہ، 8 آڪٽوبر 1958ع تي پوري پاڪستان ۾ مارشل لا لاڳو ڪري اسيمبليون ختم ڪري ڇڏيون. جي. ايم. سيد ۽ نئشنل عوامي پارٽيءَ جي ليڊرن کي جيل ۾ اُماڻيو ويو. جي. ايم. سيد پوءِ 1960ع تائين جيل ۾ رهيو. اُن کان پوءِ صحت جي خرابيءَ جي ڪري کيس مارچ 1966ع تائين سن ۾ نظربند رکيو ويو. نظربنديءَ جو فائدو وٺندي، جي. ايم. سيد مطالعو جاري رکيو. برصغير، دنيا ۽ سنڌ جي سياست، شخصيتن، انگريز سامراج کان آزاديءَ، مختلف پارٽين جي قيام، سندن جدوجهد، سنڌ جي بمبئيءَ کان آزاديءَ، ونيونٽ ۽ قيام پاڪستان بعد سنڌ کي پُهتل نقصانن ۽ ٻين موضوعن تي ڪيترائي ڪتاب لکيا. نظربنديءَ مان آزاد ٿيڻ بعد جي. ايم. سيد جون 1966ع ۾ صحت جي خرابيءَ ۽ ٻين سببن ڪري سياست کان ڪناره ڪشيءَ جو اعلان ڪري، ”بزمِ صوفياءِ سنڌ“ جو بُنياد وجهي، سنڌ جي قومپرست ۽ ترقي پسند اديبن ۽ سياسي ڪارڪنن کي ساڻ کڻي سنڌ جي مختلف شهرن ۾ ڪانفرنسون ڪوٺايون، قومي سُجاڳيءَ ۽ جديد قوم جي تصور ۽ مذهب کي سياست کان ڌار ڪرڻ بابت صوفي بزرگن جي درگاهن تي خُطبا ڏنائين، جن جو لبِ لُباب اِهو هو تہ: ”سنڌي هڪ قوم آهي ۽ سرزمين سنڌ وٽ اتحاد انساني، امن عالم ۽ ترقي بني آدم لاءِ خاص پيغام آهي.“
قومي آجپي جو تصور
17 جنوري 1972ع تي جي ايم سيد سنڌ جي قومي آجپي (آزاديءَ) جو تصور (Qoumi Aajpay Jo Tasawar) ڏنو.
جي ايم سيد جي ذوالفقار علي ڀُٽي جي باري ۾ راءِ
“جنهن رات ذوالفقار علي ڀُٽي کي ڦاهي چاڙھيو ويو، قُدرتي طور جي ايم سيد جي طبيعت ٺيڪ نہ هئي. جي ايم سيد روز ريڊيو تي دنيا جي مختلف ريڊيو اسٽيشنن تان خبرون ٻُڌندو هو. ڀُٽي جي ڦاهي واري خبر سائين صبح جو بي بي سي تان ٻُڌي نہ سگهيو. اُن ڏينهن نيرن ڪرڻ کان پوءِ صُبح جو يارهين وڳي ڌاران جيئن ئي بي بي سي پنهنجي خبرن ۾ ذوالفقار علي ڀُٽي جي ڦاهي جي خبر نشر ڪئي تہ اِها خبر ٻُڌڻ سان سائين جي ايم سيد روئي پيو، مون سائين کي چيو، “سائين ڇا اوهان جا ڳوڙھا ايترا سستا آھن جو هڪ ڊڪٽيٽر جي موت تي ڳڙي ٿا پون؟ “سائين پنهنجون اکيون مٿي کڻي جواب ڏنو تہ “مان ڪنهن جي موت، زندگي تي نہ ٿو روئان، مون کي پنهنجي قوم جي بيوسيءَ تي روئڻ ٿو اچي، اسان جي قوم مان پاڻ کي ذهين ماڻھو سمجهندڙ شخص کي ايڏو بيدردي سان ماريو ويو جو ڪنهن ڪُڇيو بہ نہ، اسان جي، پاڪستان ۾ اِها حيثيت آھي.“
محمد خان سيال وڌيڪ لکي ٿو تہ سنڌ سلامت ويب سائيٽ تي مون مضمون پڙهيو تہ پيرحسام الدين راشدي ۽ سيد غلام مصطفى شاھہ، شهيد ڀُٽي جي زندگي بچائڻ لاءِ جي ايم سيد سان مليا. جي ايم سيد مٿن ناراضگي ڏيکاريندي چيو: اوهان جي بابي سيد الهندي شاھہ کي ڦاهي اچي ٿي ڇا؟ … ۽ پوءِ چيائين: مان چاهيان تہ ڀُٽي کي ڦاسي کان بچائي سگھان ٿو (پر مان ايئن نہ ڪندس)….. سو سچائي ڪهڙي آهي، ڪو اڻ ڌُريو دوست اُنهيءَ تي روشني وجھي. اسان جو مطلب سچائي ڄاڻڻ آهي، ڪنهن جو اِميج خراب ڪرڻ يا بهتر بڻائڻ هرگز ناهي.
جي ايم سيد جي باري ۾ چاچي حفيظ قُريشيءَ جي راءِ
سنڌ جي سماج ۾ ڪنهن ماڻهوءَ جو سيد هجڻ بہ ڪمائيءَ جو ذريعو آهي، ان سيد جو وري سجاده نشين هُئڻ ويتر وڌيڪ ڪمائيءَ جو ذريعو آهي ۽ اُن جو وري سياست ۾ هئڻ ٻہ چار وِکون وڌيڪ ڪمائيءَ وارو آهي. سيد کي سنڌ جي سماج مان مالي طرح لاڀ ماڻڻ جا مٿيان ٽي ذريعا آهن. سيد بہ آهي، سجاده نشين بہ آهي، سياست بہ ڪري ٿو، پر اڃان بہ وڌيڪ، سيد فلسفي بہ آهي، ليکڪ بہ آهي پر اِنهن پنجن منجهان هن درويش ذاتي فائدو ڪو بہ حاصل نہ ڪيو آهي، هن ڪي بہ ٻہ چار پيسا ڪو نہ ڪمايا آهن. هن ڪنهن کان بہ ڪُجھہ ڪونہ ورتو آهي، سڀني کي رڳو ڏنو اَٿس. هن هتان جي سماج ۾ نظر نياز ۽ ٻي اهڙي قسم جي ڏيتي ليتي وارن اِمڪانن کي رَد ڪري هڪ نئين رسم شروع ڪئي آهي!
جي. ايم. سيد جا لکيل ڪتاب
جي. ايم. سيد زندگيءَ جي آخري لمحي تائين قلم سان رشتو نه ڇِنو. هن سياسي مُفڪر سٺ کان وڌيڪ ڪتاب لکيا، جن جو ڪُجھہ تفصيل هن ريت آهي:
انگريزيءَ ۾ ترجمو ٿيل ڪتاب
(1) Sindh & Seperation of Judicial from Executive (A Complete Scheme: 1946), (2) Struggle for New Sindh, (3) Six Point Formula, (4) A Case for Sindhu Desh, (5) Sindhu Desh: A Nation in Chains, (6) Religion & Reality or My Vision to Religion, (7) Sindhu Desh: A Study into Separate Identity Through the Ages, (8) Sindhu Desh: The Case Yet to Settle (Translated by: M. Ibrahim Joyo). اهڙيءَ طرح جي. ايم. سيد جي تاريخي لائبريريءَ ۾ سندس انگريزي ڪتاب Letters of M. A. Jinnah & G. M. Sayed، آتم ڪٿا جو رهيل حصو، ڊائريون، مضمون، خط ۽ ٻيو ڪيترو اڻ ڇپيل مواد موجود آهي.
سنڌ اسيمبليءَ طرفان جي ايم سيد کي ڀيٽا
سنڌ اسيمبلي، خميس جي ڏهاڙي، جنوري 19، 2017ع تي يڪ راءِ هڪ رِٿَ منظور ڪري جي ايم سيد کي سندس خدمتن جي عيوض ڀيٽا ڏني.
حوالا
جي ايم سيد زمرو:1904ع جون پيدائشون زمرو:1995ع جون فوتگيون زمرو:پاڪستان زمرو:پاڪستاني ليکڪ زمرو:سنڌ زمرو:سنڌي اديب زمرو:سنڌي سياستدان زمرو:سنڌي شخصيتون زمرو:سنڌي ماڻھو زمرو:سنڌي مصنف زمرو:سياست زمرو:سڌارو ڪندڙ مسلمان زمرو:شخصيتون زمرو:قوم پرست سياست زمرو:قومپرستي زمرو:مذهب
پاڪستان جو ٺھراءُ
250px|thumb|کاٻو|لاھور جي آل انڊيا مسلم ليگ جي ستاويهين اجلاس ۾ شرڪت ڪندڙ ورڪنگ ڪاميٽي جا رڪن
قرارداد پاڪستان، لاهور ٺهراءُ اصل ۾ قرارداد لاھور جو نالو آهي جيڪا آل انڊيا مسلم ليگ جي لاھور ۾ 27ھين اجلاس ۾ پاس ڪئي وئي. اھو اجلاس قائداعظم محمد علي جناح جي صدارت ۾ 22، 23 ۽ 24 تي مارچ 1940ع ۾ منعقد ٿيو ھو. 23 مارچ تي ان اجلاس ۾ بينگال جي پريميئر مولوي عبدالقاسم فضل حق پيش ڪئي. اھا قرارداد ظفرالله خان لکي. ان اجلاس کي قائد اعظم خطاب ڪيو ھو. اسٽينلي وولپرٽ مطابق ان ڏينهن ھندو مسلم اتحاد جو پيغام ڏيندڙ جناح مڪمل طور تي تبديل ڪري ھڪ الڳ وطن لاء وڙھندڙ اڳواڻ ٿي ويو.
قرارداد پاڪستان جو متن
آل انڊيا مسلم ليگ لاهور ۾ منظور ٿيل: 22 کان 24 مارچ 1940ع).
بعد ڪيل ترميم
قرارداد پاڪستان کانپوءِ 1946ع ۾ ليگ ڪنوينشن دهليءَ هن قرارداد جي وضاحت لاءِ هڪ تجويز منظور ڪئي. اهي ٻئي قراردادون ”مينار پاڪستان“ لاهور تي اڪريل آهن. 1946ع ۾ مسلم ليگ جي اجلاس ۾ ان 1940ع واري ”قرارداد“ ۾ تبديلي آڻي، ”آزاد ۽ خود مختيار رياستن“ جي جاءِ تي ”هڪ رياست“ جو لفظ ڪم آندو ويو. 1946ع واري دهلي قرارداد: قرارداد پاڪستان جي وڌيڪ تشريح هن ليگ ڪنوينشن جي هڪ قرارداد ۾ مرڪزي ۽ صوبائي قانون ساز مجلس جي چونڊيل ميمبرن گڏيل راءِ سان ڪئي، جيڪا قائداعظم جي صدارت ۾ 9 اپريل 1946ع تي دهليءَ ۾ منعقد ٿي، جنهن ۾ ٻين مامرن مان صرف هي نڪتو واضح ڪيو ويو تہ: ’هندستان جي اتر اڀرندي ۾ بنگال ۽ آسام ۽ اتر الهندي ۾ پنجاب، صوبو سرحد، سنڌ ۽ بلوچستان، يعني مسلم اڪثريت وارا علائقا آهن، اتي واحد ۽ خود مختيار مملڪت جي تشڪيل ڪئي وڃي ۽ ان امر جو واضح اعلان ڪيو وڃي تہ پاڪستان جو قيام بنا دير عمل ۾ آندو وڃي.
حوالا
زمرو:تحريڪ پاڪستان زمرو:لاهور جي سياست زمرو:مسلم ليگ
1828ع
ڊسمبر
زمرو:1828ء زمرو:سال زمرو:گريگورين ڪئلينڊر ۾ ليپ سال
رودراما ديوي
پنهنجي ڪاڪتيا ابن ڏاڏن جي ڀيٽ ۾، هِن ڪيترن ئي عام ماڻهن کي ويڙهاڪ جي حيثيت سان ڀرتي ڪرڻ جي چُونڊ ڪئي جيڪي اشرافيا (امير) نه هيا، انهن جي حمايت جي بدلي ۾ هن کين زمين تي لينڊ ٽيڪس روينيو کان ڇُوٽ جا وڌيڪ حق ڏنا.اِها هڪ اهم تبديلي هُئي ۽ ان روايت جي سندس پوئينئر (جانشين) پڻ پيروي ڪئي ۽ نيٺ پوءِ وجياناگرا سلطنت پڻ ساڳئي روايت جي پيروي ڪئي.
روڌرما ديوي کي پنهنجي راڄ (اقتدار) شروع ڪرڻ کان تُرت ئي اُڀرندي گنگا شاهي خاندان ۽ جاڙيجن (يادوائن) جي چيلنجن کي مُنهن پڻ ڏيڻو پيو.هوءَ انهن ٻنهين کي پوئتي هٽائڻ ۾ ڪامياب رهي، جيڪي 1270 جي آخر ۾ گوداواري درياء کان پوئتي هٽي ويا، ۽ هن يادوئن کي پڻ هارمڃرائي (شڪست ڏني)،جيڪي اُلهندي آنڌرا ۾ قبضو ڪيل علائقو پڻ ڇڏي ڏيڻ تي مجبور ٿيا. پر نيٺ، 1273 ۾ ڪايسٿا سردار امبارديوا پنهنجي گهراڻو جو سربراه ٿيڻ کانپوءِ ان پاران پيدا ڪيل اندروني اختلاف سان معاملو نبيرڻ ۾ هوءَ ناڪام رهي.امباديوا کي ڪاڪتيا خاندان جي ماتحت رهڻ تي اعتراض هو ۽ هُن ڏکڻ اولهندي آنڌرا تي قبضو ڪري ورتو، جيڪو هاڻي گنتر ضلعو سڏجي ٿو.
ڪُٽنب ۽ جانشيني
thumb|Inscription on the death of Rani Rudrama Devi in [[Chandupatla, 1289]] روڌرما ديوي شايد 1240۾ چالڪيا شاهي گهراڻو جي هڪ معمولي پاڙو سان واسطو رکندڙ ويراڀادرا سان پرڻو ڪيو. اهو پَڪ سان هِڪُ سياسي پرڻو (ونهانو) هيو جيڪو سندس پيءُ پاران چالڪيا شاهي گهراڻو سان اتحاد ٺاهڻ لاءِ تجويز ڪيل هُيو. ان جوڙي کي ٻه ڌيئرون هيون. ويراڀادرا حقيقي طور تي اڻ دستاويز ٿيل آهي ۽ ان روڌرما جي انتظاميا ۾ ڪوبه حصو ادا نه ڪيو.
ٿي سگهي ٿو ته امباديووا سان وڙهندي روڌرما ديوي 1289 ۾ مري وئي هُجي، جيتوڻيڪ ڪجهه ذريعن جو چوڻ آهي ته 1295 تائين سندس موت نه ٿيو هيو.
انکانپوءِ سندس ڌيئرن منجهان هڪ پُٽ پراتپرودرا، جنهن کي بادشاهي وراثت ۾ ملي جيڪا رياست ان کان ننڍڙي هئي جنهن رياست تي حڪمراني لاءِ روڌرما ديوي تخت تي ويٺي هئي.
هاڻوڪي مقبول ثقافت ۾
فلم ميڪر گُوناسيکر پاران رودراما ديوي جي زندگيءَ تي هڪ تيلگو فلم روڌراماديوي ٺاهي وئي آهي، جنهن ۾ انوشڪا شيٽي، اللو ارجن، رانا دگگوبتي ۽ ڪرشنم راجو مرڪزي ڪردار ۾ آهن.
حوالا
Notes
Citations
زمرو:جنگ ۾ شريڪ ڀارتي عورتون زمرو:هندستاني شاهي ناري
سگريٽ نوشي
سگريٽ پيئڻ جي عمل کي سگريٽ نوشي چئبو آهي. ھي عمل صحت لاءِ نقصانڪار آهي.ھن مان ڪينسر جھڙو مرض ٿيڻ جا گھڻا امڪان آهن. thumb thumb thumb
تماڪ جون تباهڪاريون
سنڌي ۾ سڏن تماڪ. اردو ۾ تمباڪُو، عربيءَ ۾ ”التبغ“يا ”طباق“، فارسي ۾ ”تنباڪ“، فرانسيسي ۾ ”تابا“ يا ”تاباڪ“ انگريزي ۾ ٽوبيڪو(tobacco) ، پشتو ۾ ”تمباڪو“، ترڪيءَ ۾ ”توتون“. اسپاني ۾ ”تابوڪو“، يوناني ۾ ”توباڪس“. هي هڪ ڪوڙي ذائقي وارو ٻوٽو آهي. جيڪو زمين جي پيداوار آهي. ان جو قد هڪ فوٽ کان ٻن ميٽرن تائين ٿئي ٿو. ان جي بدبوءِ سبب ماکي جي مک ان مٿان نه ٿي ويهي. انجي بدبوءِ ۽ ڪوڙاڻ سبب، مال ان کي نه ٿو چري. صاف کاڌي ۾ ان جو ذرو پوي ته ان کي به بگاڙي ڇڏي ٿو. ان جا پن بيضوي طرح ٿين ٿا ان جا گل ڳاڙها ۽ سهڻا ٿين ٿا. تماڪ جي ٻوٽي جا ڪيئي قسم آهن. زراعت جي ماهرن ان جا چاليهه قسم ڳڻايا آهن. انهن مان ڪي سٺا ڪي ردي قسم جا ٿين ٿا. انهن مان اعتيادي ، قروي ، عطري مشهور آهن. ماڻهو تماڪ جي پنن کي ساڙي ان جو زهريلو دونهون مختلف اندازن ۾ پيئن ٿا. مثلاً سگريٽ، ٻيڙي، چلم، حقو، وغيره
تماڪ جي پوک
ڪنهن ماڻهو هڪ الله واري کي وڏي هيج مان سگريٽ پيش ڪيو. پاڻ ان کي چيائين: اتکرمني بسيجار الدخان، وما في شربها الا هوانِ ايشعل عاقل بيديه نارا ، ليحرق نفسه في کل آن ڇا سگريٽ جي ذريعي تون منهنجي عزت افزائي ٿو ڪرين؟ ان جي پيئڻ ۾ ته منهنجي لاءِ خواريءَ کان سواءِ ڪي به ڪينهي. ڇا ڪو سياڻو گھڙي گھڙي باهه ٻاري ان ۾ پنهنجي جان جلائيندو؟ شوق دا ڪوئي ملهه نهين : پر پوءِ به ڪنهن کي ڪهڙو شوق ڪنهن کي ڪهڙو؟ ڪنهن کي ٻين کي ساڙڻ جو شوق ڪنهن کي پنهنجي جان جلائڻ جو ذوق ، پنهنجي سيني ساڙڻ جو شوق. ڪنهن چيو ته: اک تصویر وفا ہے میرا سگریٹ  اور   میں دونوں اک دوجے کوہاتھوں میں لئےجلتےہیں سگريٽي همراهه به صبح سويل اٿندا ته نه خدا ياد نه رسول اول دونهين جي دٻ. دونهون به اهڙو جو منهن ڍڪجي وڃي. پوءِ چوندا ته اسانجو منهن دونهين مان ائين پيو چمڪي جيئن ڪڪرن مان چنڊ. هڪ جاءِ تي سگريٽن جي شوقينن جي مجلس جاري هئي، همراهه بنهه دونهين جا دلداده هئا. سڀني وٺي جو ڪَشَ هنيا ته ساري مجلس دونهون ئي دونهون ٿي وئي. انهن مان هڪڙو شاعر هيو ان فرمايو : طما فينا دخان کالسحاب ، فصرنا منه في عين الحجاب کاَنّ وجوهنا  فيه  نجوم  ،  تراءت للملا بين السحاب
تماڪ جو استعمال
سگريٽ نوشي جگر سوزي: سگريٽ صحت جو دشمن ۽ پيسي جو ويري آهي. اولهه جي شاهوڪار ملڪن جا ماڻهو ان کي بدترين نشو سڏي ان کان بيزار ٿي ان جي روڪٿام لاءِ باقائده منظم طرح ڪوششون ڪري رهيا آهن. پر پاڪستان جهڙي ترقي پذير ملڪ ۾ ان جو استعمال ڏينهون ڏينهن وڌي رهيو آهي. ان جي روڪٿام جي ڪا به منظم ۽ مربوط ڪوشش ڪونه پئي ڪئي وڃي. جنهن جي نتيجي ۾ نئون نسل تباه ٿي رهيو آهي. اتان جو عوام هن زهريلي ٻوٽي جي اُگرن نتيجن کان آگاه ٿيڻ بعد ان جي استعمال ۾ گھٽتائي ڪري رهيو آهي. پر اسان جو عوام روزبروز ان پاسي وک وڌائي رهيو آهي. سگريٽ ڇڏڻ جو عالمي ڏينهن: دنيا جون حڪومتون 31 مئي جو ڏينهن سگريٽ نوشي ڇڏڻ جي عزم جو ڏينهن ڪري ملهائن ٿيون. اسان وٽ سگريٽن جي تشهير تي ڪروڙين رپيا خرچ ڪري ماڻهن کي ان لاءِ اڀاريو وڃي ٿو.
تماڪ خطرناڪ
ماهرن مطابق هن وقت دنيا کي هڪ سنگين خطرو سگريٽ نوشي جي صورت ۾ پيش آهي. تماڪ نوشي جي جيترن خطرن ۾ هن وقت دنيا وڪوڙجي وئي آهي اوترو اڳ نه هئي. تماڪ نوشي ٻين نشن جيئن چرس، ڀنگ، آفيم، گانچو، شراب هيروئن کان وڌيڪ خطرناڪ آهي. ڇو ته انهن شين کي نشو سمجهي انهن کي عيب سمجهيو وڃي ٿو. پر تماڪ خوري يعني سگريٽ ۽ پتي پان، ناس ۽ نسوار کي گھڻا ماڻهو عيب ئي نه ٿا سمجهن. نه وري انهن مان پيدا ٿيندڙ خطرن تي غور ڪرڻ لاءِ تيار ٿين ٿا. نه وري حڪومت ان جي خلاف ڪو عملي قدم کڻي ٿي. ان ڪري تماڪ ماڻهن جي پيسي، صحت ۽ مال کي نپوڙي رهيو آهي. سگريٽ ساز ڪمپنيون: سگريٽي ڪمپنين وڏي چالاڪي ۽ هوشياري سان راندين جا بار پنهنجي مٿان کنيا آهن. راندين جو اهتمام ڪري ماڻهن کي پنهنجي سگريٽن جي تشهير ڪرائن ٿا. ماڻهو بي شعوري ۾ راندين ڪرڪيٽ ۽ هاڪي وغيرهه جي تفريحي لمحن ۾ سگريٽي اشتهار پڙهي سگريٽن کي به خوشي ۽ طرب جو هڪ ذريعو سمجهي ان جا عادي بنجي وڃن ٿا. هڪ سروي مطابق پاڪستان ۾ صرف پي ٽي وي سگريٽن جي اشتهارن مان پنجن کان ڏهن ڪروڙن تائين ساليانو ڪمائي ٿي. وزارت صحت جيترو سگريٽ نوشي جي روڪٿام لاءِ بجيٽ رکي ٿي ان کان ڏهوڻ پيسا سگريٽ ساز ڪمپنيون پنهنجي مصنوعات جي تشهير تي خرچ ڪن ٿيون.
شاعرن جي شرارت: سگريٽ جي صنعت کي هٿي وٺائڻ ۾ شاعرن ۽ فنڪارن جو به وڏو هٿ آهي. اهي هر ڪش دلڪش جهڙا نعرا هڻي، يا سگريٽ جي صفت ۽ ثنا ۾ شعر ٺاهي ماڻهن کي بي عقل بنائن ٿا. جيئن هڪ شاعر فرمائي ٿو ته: وڃي تون اي سگريٽ! چپ چم، عجيب ٿئي   شال   منهنجو   به   اهڙو  نصيب هُتي   تو   کي   عزت   ۽  حرمت  ملي هتي  هڪڙو  عاشق   مري   پيو   ڀلي سگريٽ نوش نصيحت ڪرڻ تي ڪاوڙ ۾ اچي وڃي ٿو. چوي ٿو منهنجي زندگي آهي، جيئن گذاريان مون کي دنيا ۾ پنهنجي مرضي سان جيئڻ جو حق آهي. ان کي چئبو ته بابا اگر پنهنجي مَنَ ماني زندگي گذارڻ جو توکي حق آهي ته تنهنجي پاسي اوسي ۾ رهڻ وارن جا به ته ڪي حق هوندا. انهن کي به صحتمند رهڻ ڏي. انهن جي فضا کي دونهين سان خراب ڪرڻ جو توکي ڪهڙو حق آهي! ٻين جي صحت کي خراب ڪرڻ جو توکي ڪهڙو حق آهي. پاڪيزه فضائن کي آلوده ڪرڻ جو تو کي حق نه آهي. ٻين کي بيمار بنائڻ جو توکي حق نه آهي. جيڪي پيسا سگريٽن ۾ ساڙين ٿو، تنهنجي ابي امان، ٻچن، اهل اولاد جو تو تي حق آهي. انهن جي خرچ جا پيسا سگريٽن ۾ نه ساڙ. اسراف نه ڪيو : الله ڪريم فرمايو آهي ته: كلوا واشربوا ولا تسرفوا انه لا يحب المسرفين ۽ کائو ۽ پيئو ۽ پر اجايو خرچ نه ڪيو. بيشڪ الله اجائي خرچ ڪرڻ وارن سان محبت نه ٿو رکي. حلال ۽ پاڪيزه کاڌو هجي پر ان ۾ به اسراف سان ٻانهو الله جي محبت مان نڪري وڃي ٿو. پر ان جو ته غور ڪيو جيڪو دونهين وارا ڪارا ساهه کڻي ٿو جيڪو نه کاڌو آهي نه پيتو آهي. پيئڻ وارو خود مڃي ٿو ته منهنجي وات ۾ گندي شيءِ آهي. گرم دونهون اندر اماڻڻ. سان سينو ٿي سڙيو. پوءِ سگريٽ ساز ڪمپنين پنهنجي گراهڪي وڌائڻ لاءِ ان جي وات واري حصي ۾ فلٽر لڳايو ته جيئن دونهين جي ساڙي ۾ ڪمي واقع ٿئي. ڪن تماڪ جي گرم دونهين کي ٿڌو ڪرڻ لاءِ حقو يا چلم ٺاهي. جيئن ساهه زور سان ڇڪڻ سان تماڪ جو دونهون پاڻي مان گذري ته ٿڌو ٿي اندر داخل ٿئي. ائين ڪرڻ سان دونهين جي حرارت ۾ ته ڪمي ٿي پر تماڪ جا زهريلا اثرات ته پنهنجي جاءِ تي جيئن جو تيئن موجود رهيا. پر ان ۾ هڪ وڌيڪ خرابي هيءَ پيدا ٿي جو چلم جي چٺ ۾ پيل پاڻي جيڪو جراثيمن سان ڀرپور ٿي وڃي ٿو. ان مان جڏهن هوا گذري ٿي ته اهي جراثيم ساهه جي ذريعي اندر داخل ٿين ٿا. حرمين شريفين ۾ سگريٽ نوشي تي پائبندي: دنيا جي ڪافي ملڪن ۾ سگريٽن جي پابندين بابت قانون جوڙيا ويا آهن. سعودي حڪومت انهن ۾ پيش پيش آهي. سعودي حڪومت جا سگريٽ نوشي جي سدِباب بابت ۽ سڄي دنيا مان اچڻ وارن مسلمانن کي ان جي نقصانن کان آگاهه ڪرڻ بابت پوري سعودي جي عام چونڪن چوراهن ۽ عوامي ميڙاڪن وارين جاين تي سگريٽن جي نقصانن بابت بورڊ لڳايا ويا آهن. مڪه مڪرمه ۽ مدينه منوره جي روڊن رستن تي بورڊ لڳايا ويا آهن، جن تي مختلف قسمن جا الفاظ لکي سگريٽ نوشي کان رڪجي وڃڻ جي ماڻهن کي اپيل ڪئي وئي آهي. حرمين شريفين جي حدن ۾ چارئي طرفن کان بورڊ لڳايا ويا آهن: انهن تي لکيل آهي:               ممنوع التدخين. مثلاً : مسجد نبوي جي قريب هڪ بورڊ تي لکيل ڏٺم : ”اسرتڪ احق بما تنفقه علي التدخين“ جيڪو سگريٽن تي خرچ ڪرين ٿو تنهنجي گھر وارا وڌيڪ حقدار آهن جو اهي پيسا انهن تي خرچ ڪرين. ڪافي جاين تي وڏن سائن بورڊن تي دل ڇاپيل آهي ان کي سگريٽ نانگ وانگر ويڙهيو پيو آهي. هيٺان لکيل آهي: ”ممنوع التدخين“ روضي پاڪ جي بلڪل سامهون هڪ وڏي هوٽل تي تمام نمايان اکرن ۾ لکيل ڏٺم: ”اوهان رسول الله جي شهر ۾ آهيو ڪجهه خيال ڪيو. هن شهر کي دونهين کان خالي رکو“. هڪ بورڊ تي لکيل هو:  ويحرم عليهم الخبائث. والدخان خبيث معا لتکون مدينة الرسول خاليا من التدخين. منهنجو نبي اوهان تي خبيث شين کي حرام ڪري ٿو. دونهون به خبيث آهي. ان سان گڏ هي ڳالهه به ته رسول الله ﷺجو شهر دونهين کان خالي هجي. سعودي قانون ۾ عوامي ميڙاڪن ۾ ماڻهن جي وچ ۾ سگريٽ پيئڻ منع ڪئي وئي آهي.
1248ع
ڊسمبر
زمرو:1248ء زمرو:تيرھين صدي زمرو:سال
ٿانور داس ليلا رام واسواڻي
- ٿانورداس ليلارام واسواڻي عرف ساڌو ٽي. ايل. واسواڻي داداجي 25 نومبر 1879ع ۾، حيدرآباد شهر ۾ ڄائو هو. ٿوري وقت ۾ اسڪول ۽ ڪاليج جي تعليم ختم ڪري، ايم اي جي ڊگري ورتائين، ۽ ڪلڪتي جي ميٽرو پاليٽن ڪاليج ۾ تاريخ ۽ انگريزيءَ جو استاد مقرر ٿيو. اهو ڪاليج هن وقت وديا ساگر ڪاليج جي نالي سان سڏجي ٿو. ان زماني ۾، ٽيهن سالن جي عمر ۾، برلن ۾ ڪوٺايل دنيا جي مذهبن جي ڪانگريس ۾ هندستان پاران شريڪ ٿيو. هن جي اتي ڪيل تقرير ۽ پوءِ يورپ ۾ ڪيل ٻين تقريرن، هندستان جي مذهب ۽ خيالن بابت گهڻي دلچسپي  پيدا ڪئي. ان کان پوءِ، ڪجهه وقت لاهور جي ديال سنگهه ڪاليج جو پرنسپال ٿي ڪم ڪيائين ۽ وري ڪوچ بهار جي وڪٽوريا ڪاليج جو پرنسپال ٿي رهيو. آخر ۾ مهاراجا پٽيالا کيس مهيندرا ڪاليج جي پرنسپال ٿيڻ لاءِ ڪوٺ ڏني، پر هن ان وقت نوڪريءَ تان استعيفيٰ ڏئي، اچي سنڌ ۾ رهائش اختيار ڪئي. ان وقت مهاتما گانڌيءَ جي ستياگرھ تحريڪ شروع ٿي هئي، جنهن جي حمايت ۾ هن ڪيترا ڪتاب لکيا. انهن مان مکيه ڪتاب هئا: ”انڊين ارائيز“ (Indian Arise) ، ”اويڪ ينگ انڊيا“ (Awake, Young India)  ، ”انڊيا ائڊوينچر“ (India Adventure)، ”انڊيا اِن چينس“ (India in Chains)  ، ”سيڪريٽ آف ايشيا“ (Secret of Asia)،  ”ماءِ مڌرلئنڊ“ (My Motherland)، ”بلڊرس آف ٽومارو“ (Builders of Tomorrow)  ۽ ”اپاسٽلس آف ٽومارو“ (Apostles of Tomorrow) هن سنڌ ۾ مهاتما گانڌيءَ جي ”عدم تعاون تحريڪ“ جي حمايت ۾ به زوردار ڪم ڪيو. قومي هلچل جي انهن سلسلن ۾ هو، تعليم جي اهميت ۽ ان جي روشنيءَ کي ڦهلائڻ طرف راغب ٿيو. پهرين، شاستريءَ جي مدد سان، راجپور ۾ شڪتي آشرم کوليائين، ۽ پوءِ نوجوانن ۾ بيداري پيدا ڪرڻ لاءِ ليڪچر ڏيڻ لڳو. آخر، حيدرآباد ”سينٽ ميرا اسڪول کولي، ان ذريعي ٻارن کي دل، دماغ ۽ هٿ جي تربيت ڏيڻ جو انتظام ڪيائين. اُهو اسڪول اڄ به، گورنمينٽ جي انتظام هيٺ، زناني تعليم جو هڪ مکيه ادارو آهي. واسواڻي صاحب ورهاڱي کان پوءِ ڀارت ڏي ويو ۽ اتي پوني ۾ رهي، پنهنجون ساڳيون قومي، روحاني ۽ تعليمي سرگرميون جاري ڪيائين. پنهنجو آشرم قائم ڪري، ان ذريعي هڪ ئي وقت تي انگريزي، هندي ۽ سنڌيءَ ۾ ڪيتريون ئي مخزنون ۽ ڪتابي سلسلا شروع ڪيائين، جي سندس وفات تائين هلندا رهيا آهن. سينٽ ميرا اسڪول جي مخزن ”ميران“ اتي به انگريزيءَ ۾ ڪڍندو رهيو ۽ سنڌيءَ ۾ ”سنت مالا“ مخزن جو سلسلو هر مهيني باقاعديءَ سان جاري رهيو. اخلاقي ۽ روحاني عالم جي حيثيت سان، هو سچو صوفي، ديش ڀڳت، حقيقي درويش، پريم جو ساگر بزرگ هو. هن دنيا ۾ رهي مايا- ڄار ۾ ڦاسڻ کان آزاد رهڻ جي تعليم ڏني آهي. دنيا جي سڀني مذهبن جي تعليم جو اڀياس ڪيو هئائين، ۽ دنيا جي مکيه درويشن جي حالات کان واقف هو. کيس مذهب جي ڪثرت پويان بنيادي وحدت جو پتو پيل هو، تنهن ڪري سڀ جاءِ پرين پَسي، هو پيار ۽ ايڪتا جو پرچار ڪندو رهيو. ڪتابن ۽ مخزنن ذريعي، هن هزارين صفحا لکيا آهن. سندس ”تارن“ ۾ ”تيرن“ جهڙو تاثير هو، جنهن سان نهاريندڙ کي موهي ڇڏيندو هو. سنڌ جي سرزمين سوين ساڌو ۽ درويش پيدا ڪيا آهن، پر هن قحط الرجال جي زماني ۾ ساڌو واسواڻيءَ جو دم غنيمت هو. سندس مجلس ۾ روح کي راحت ۽ من کي آسيس ملندي هئي. سنڌ جي هن سپوت 16 جنوري 1966ع تي، وفات ڪئي. مرڻ وقت وصيت ڪيائين ته سندس هاٺيون، سنڌ ۾، سنڌو نديءَ ۾ پرواهه ڪيون وڃن. 13 اپريل 1966ع تي اها رسم حيدرآباد ۾ ادا ڪئي ويئي ۽ گدوءَ وٽ سندس خاڪ سنڌوءَ کي سونپي ويئي.
کنڊُ
thumb|ست کنڊ زمين جو هڪ وڏو علائقو جيڪو عام خيال ۾ سمنڊ سان گھيريل هوندو آهي، کنڊُ چورائيندو آهي. هن تعريف مطابق زمين جا ست کنڊ آهن. ايشيا، آفريڪا، آسٽريليا، يورپ، اتر آمريڪا، ڏکڻ آمريڪا ۽ انٽارڪٽيڪا. پر اهو خيال درست نه آهي ڇو ته يورپ ۽ ايشيا روس جي زميني رستي سان ڳنڍيل آهن ۽ يوريشيا چورائيندا آهن. اهڙي طرح ڏکڻ ۽ اتر آمريڪا به ڳنڍيل آهن. اهو ئي سبب آهي جو کنڊن جي اصل تعداد پنج سمجھي ويندي آهي. اولمپڪ تنظيم  جو نشان به پنج کنڊن جي لاء پنج دائرن تي مشتمل آهي.
ايراضي ۽ آبادي جي لحاظ کان ايشيا کنڊ سڀ کان وڏو آهي. ستئي کنڊ ملي ڪري زمين جو صرف ٽيون حصو ٿين ٿا ۽ باقي حصو سمنڊ تي مشتمل آهي.
ايراضي ۽ آبادي
هيٺ ڏنل جدول ست کنڊن جو ماڊل استعمال ڪندي آبادي جو خلاصو ايراضي جي لحاظ سان آهي۔ right|thumb|500x500px|ايراضي جو موازنو (ڏهن ملين چورس ڪلوميٽرن ۾)  ۽ آبادي (بلين فردن جي لحاظ سان)
زمرو:کنڊ
سک ڏڻن جي فھرست
ھيٺ سک ڏڻن جي فھرست آھي جن کي سک مذھب سان تعلق رکندڙ ماڻھو ملھائيندا ۔
ٻيا سک ڏڻ
مقامي طور تي ڪجھ ميلا لڳندا آھن جن جي تاريخي اھميت سکن جي وڌيڪ مسلم آھي ۽ ھزارين جي تعداد ۾ سک انھن ميلن ۾ ڊوڙيا ايندا آھن۔ انھن مان ڪجھ اھم ميلا ڏنل آھن:
408ع
ڊسمبر
زمرو:408ء زمرو:پنجين صدي زمرو:سال
آڪلو
هن نالي سان تعلقي عمرڪوٽ ۽ تعلقي ڏيپلي ۾ ٻه ڳوٺ آباد آهن. هڪ تعلقي عمرڪوٽ جي ديهه ’ڪاڇيلي‘ ۾، جنهن ۾ پرائمري اسڪول به آهي. ٻيو ڳوٺ تعلقي ڏيپلي جي ديهه ”ونگي“ ۾ آباد آهي.
حوالا
زمرو:سنڌ جا ڳوٺ
1829ع
فوتگيون
زمرو:1829ع زمرو:سال
فرمان فتح پوري
ڊاڪٽر فرمان فتح پوري پاڪستان سان تعلق رکندڙ مصنف، محقق، ماهرِ لسانيات، نقاد، معلم ۽ مدير ھو.
امتياز خان حسين اصفھاني
سيد امتياز خان اصفهاني ’خالص‘ پنهنجي دور جو وڏو عالم، فاضل ۽ شاعر هو. هن کي ميان يار محمد (خدا يار خان) ڪلهوڙي شهيد ڪرائي، سندس مال و اسباب پاڻ کنيو. امتياز خان جو اصل نالو سيد حسين شاهه هو ۽ هو اصفهان جو رهاڪو هو. -اورنگزيب عالمگير- جي زماني ۾ هندستان ۾ آيو ۽ گهڻو وقت دکن ۾ گذاريائين. هن کي امتياز خان جو خطاب عالمگير طرفان عطا ٿيو. عالمگير -بادشاهه- هن کي عظيم -آباد- صوفيءَ جي عدالت تي مقرر ڪيو هو. شاهه عالم -بهادر- شاهه -اول- جي دور ۾ پنهنجي لکين رپين جي مال سان گڏ -ايران- روانو ٿيو.هن جي علمي قابليت کان متاثر ٿي گجرات جي نواب پنهنجي نياڻيءَ جي شادي امتياز خان سان ڪرائي. ’مفتاح التواريخ‘ ۽ ’عماد السعادت‘ ۾ ڄاڻايل آهي ته: ”سيد حسين مير بوعلي نالي مشهد جي عالم جو فرزند هو، جيڪو هندستان آيو.“ -بنگال- جو نواب سيد قاسم علي خان (مير قاسم) امتياز خان جو پوٽو هو. امتياز خان جي شهادت بابت ”مثرالڪرام“ ۾ مير غلام علي -آزاد بلگرامي- ڄاڻائي ٿو ته: ”سيد حسين امتياز خان اصفهاني جو تخلص ’خالص‘ هو، هو هندستان کان -ايران- وڃي رهيو هو، جڏهن سيوستان پهتو ته سنڌ جي زميندار ميان خدايار خان 1122هه / 1710ع ۾ -ان- کي شهيد ڪرائي -ان- جي لکن جي مال تي قبضو ڪيو، -ان- کان پوءِ خدايار خان علامه عبدالجليل بلگراميءَ کي پيغام موڪليو ته هي واقعو جهڙي طرح پيش آيو آهي، تهڙيءَ طرح سوانح ۾ بيان نه ڪيو وڃي. -ان- لاءِ ٻه هزار سونيون اشرفيون علامه جي خدمت ۾ پيش ڪيائين، جيڪي چوڏهن هزار رپين جي برابر ٿين ٿيون. علامه عبدالجليل ميان يار محمد خان جي هن پيشڪش کي رد ڪري ڇڏيو ۽ جيڪا حقيقت هئي -ان- کي قلمبند ڪيائين.“ مير عبدالجليل امتياز خان جي شهادت جي ماده -تاريخ- هينئن ڪڍي آهي:
”آه آه امتياز خان“
فرمان فتح پوري
زندگي جو حوال
ڊاڪٽر فرمان فتح پوري جو حقيقي نالو سيد دلدار علي ھو. ھن جي پيدائش 26 جنوري 1926ع تي ڀارت جي رياست اترپرديش ۾ فتح پور ۾ ٿي.
امتياز خان حسين اصفھاني
1122هه ميان يار محمد ڪلهوڙو 1122هه / 1710ع ۾ سيد حسين اصفهاني کي وڏي بيدرديءَ سان شهيد ڪرائي، -ان- جي مال ملڪيت تي قابض ٿيو ۽ 1130هه / 1718ع ۾ نامور صوفي بزرگ شاهه عنايت شهيد ۽ -ان- جي فقيرن کي پڻ وڏي بيرحميءَ سان قتل ڪرائڻ واري سازش ۾ برابر جو شريڪ هو. امتياز خان خالص جا شعر نهايت دلچسپ آهن، غزلن جي ديوان کان سواءِ مرثيه، سلام، قطعه تاريخون ۽ هڪ مثنوي پڻ آهي. سندس هڪ شعر ڏجي ٿو: شاعري کو همه دم مدح و ثنامي گويد روز شب نيک و -بد- شاه و گدامي گويد گاهه گر مدح کندگاهه هجامي گويد اين همه از پئي آنست که زر مخواهد. (ترجمو: شاعر جيڪو مدح و ثنا ڪندو رهي ٿو، شاهه و گدا کي ڏينهن رات سٺو خراب چوندو ڦري ٿو. ڪڏهن ڪنهن جي واکاڻ ڪري ٿو ته ڪڏهن ڪنهن جي گلا ڪري ٿو، اهو سڀ انڪري ته کيس پئسا ۽ مال گهرجي.)
فرمان فتح پوري
تعليم
فرمان فتح پور مان ميٽرڪ پاس ڪئي. ان کان بعد هن 1948ع ۾ الله آباد مان انٽر مڪمل ڪئي. 1950ع ۾ آگره يونيورسٽي مان گريجويشن ڪئي ھئي.
پاڪستان اچڻ
1950ع ۾ فرمان فتح پوري هجرت ڪري ڪراچي پاڪستان اچي ويو. هن ڪراچي يونيورسٽي مان ايم اي، ايل ايل بي ۽ بي ٽي ڪيا ۽ پوءِ 1965ع ۾ پي ايڇ ڊي جي ڊگري حاصل ڪئي.
ڪراچي يونيورسٽي سان لاڳاپو
فرمان فتح پوري ڪراچي يونيورسٽي جي اردو شعبي سام لاڳاپيل رهيا ۽ اردو شعبي جي صدر طور ريٽائر ٿيا.
لو جهاد
لو جهاد محبت جهاد جهاد عشقي ۽ روميو جهاد (Love Jihad) مبينا طور مسلم مردن طرفان غيرمسلم برادرين سان تعلق رکندڙ نارين، عورتن ۽ ڇوڪرين کي محبت جي ڄار ۾ ڦاسائي اسلام قبول ڪرڻ لاءِ نشانو بڻائڻ جي ڪوشش ڪئي ويندي آهي. هي خيال 2009 ۾ هندستان ۾ قومي توجہ جو مرڪز بڻيو جنهن ۾ پهرئين ڪيرالا ۽ انکانپوءِ ڪرناٽڪ ۾ مبينا مذهب جي تبديلي ٿي هئي. نومبر 2009 ۾، ڊي جي پي جيڪب پنوز چيو تہ اهڙي ڪابہ ناهي جنهن جي ميمبرن ڪيرالا ۾ تبديلي جي ارادي سان چوڪرين کي پنهنجي محبت جي لالچ ڏئي  پنهنجي طرف راغب ڪيو. هن ڪيرالا هاءِ ڪورٽ کي ٻُڌايو تہ کيس ملندڙ 18 منجهان 3 اطلاعن (رپورٽس) ۾ رجحان بابت ڪُجھ شڪ ۽ گمان پيدا ڪيا آهن. ڊسمبر 2009 ۾، جسٽس ڪي. ٽي. سنڪرن،  پنوز جي رپورٽ کي قبول ڪرڻ کان انڪار ڪري ڇڏيو، هن هڪ ڪيس ڊائري منجهان هي نتيجو ڪڍيو تہ زبردستي مذهبي تبديلين جا اشارا ملن ٿا ۽ اها پوليس رپورٽس منجهان چٽو (واضح) آهي تہ ڪنهن خاص مقصد جي لاءِ عورتن کي "ڪُجھ برڪتن" سان مذهب تبديل ڪرڻ جي "اجتماعي ڪوشش" ڪئي پئي وڃِي. عدالت  "محبت جهاد" مقدمن (ڪيسز) جي ٻن ملزمن جي درخواست ضمانت تي ٻُڌڻي ڪندي چيو تہ گُذريل چار سالن ۾ ان طرح جي 3،000 کان 4،000 ڪيسز ۾ مذهبي تبديليون ٿيون آهن. ڪيرالا هاءِ ڪورٽ ڊسمبر 2009 ۾ ان معاملي جي تحقيقن تي روڪ لڳائي ٻن ملزمن کي ريليف ڏنو هيو، ۽ پوليس تفتيش تي تنقيد ڪئي هئي. پنسوس جي ان بيان تہ "محبت جهاد" جي وجود لاءِ ڪي بهه حتمي ثبوت ناهين ملي سگهيا، کانپوءِ جسٽس ايم ساسيڌارن نمبيار ان پُڇا ڳاڇا (تفتيش) کو بند ڪري ڇڏيو.
اسان جو ڳوٺ (ڪتاب)
ڊاڪٽر نبي بخش خان بلوچ جو هي ڪتاب ”سنڌ جا ڳوٺ“ سلسلي جو پهريون ڪتاب آهي، جيڪو هن 1998ع ۾ ڇپائي پڌرو ڪيو، رائل سائيز جي 303 صفحن تي مشتمل هن ڪتاب جي قيمت 150 رپيا آهي. هي ڪتاب علي محمد خان بلوچ، ڳوٺ جعفر خان لغاري، تعلقي سنجهوري، ضلعي سانگهڙ مان ڇپائي پڌرو ڪيو آهي، هن ڪتاب ۾ ڊاڪٽر بلوچ صاحب ڳوٺ جي جاگرافيائي ۽ تاريخي پسمنظر ڏيڻ کان سواءِ ڳوٺ جعفر خان ۽ ان سان لاڳو ڳوٺن جي اقتصادي حالت ۽ ترقي بيان ڪرڻ کان پوءِ پنهنجي ننڍپڻ جي پڙهڻ جي ڪهاڻي لکي آهي. ان بعد ڳوٺ جي ڪجهه لائق ماڻهن، ڳوٺاڻي زندگيءَ جي گڻن، هڪ داناءَ فقير، ڳوٺاڻن شاعرن، جنگ نامي ۽ لغاري قبيلي جي نسب نامي کي شامل ڪيو آهي. هي ڪتاب سنڌ جي ڳوٺن جي تاريخ جي سلسلي جو اهم ڪتاب آهي.
لو جهاد
ڪرناٽڪ حڪومت 2010 ۾ چيو هيو تہ جيتوڻيڪ ڪيترين ئي عورتن  اسلام قبول ڪيو هيو، پر کين ان ڳالهه تي راضي ڪرڻ جي ڪابه منظم ڪوشش ناهي ڪئي وئي. 2012 ۾، مبينا محبت جهاد جي باري ۾ ٻه سال جي جاچ (تحقيق) کانپوءِ، ڪيرالا پوليس ان کي "بنا تت مهم" قرار ڏنو. تنھن کان پوءِ، هڪ ويب سائٽ خلاف هڪ مقدمو شروع ڪيو ويو، جنهن تي مسلم تنظيمن جا جعلي پوسٽرز وسيلي نوجوانن کي لالچ ڏيڻ ۽ عورتن کي ڦاسائڻ جي لاءِ ڏوڪڙ (رقم) جي پيش ڪش ڪئي ويندي هُئي. اتر پرديش پوليس کي سيپٽمبر 2014 ۾ گُذريل ٽن مهينن کان محبت جهاد جي ڇھ کان پنج رپورٽ ڪيل مقدمن ۾ مذهب مٽائڻ جي ڪوشش يا زبردستي مذهب تبديل ڪرڻ جو ڪوبہ ثبوت نہ مليو. پوليس چيو تہ بدنيت شرير مردن طرفان اٽڪل بازي وارداتن جا ايڪڙ ٻيڪڙ مقدما ڪنهن وڏي سازش جو ثبوت ناهين.
فرمان فتح پوري
سنڌ حڪومت جي سول سروس بورڊ جو رڪن
ڊاڪٽر فرمان فتح پوري 1996ع ۾ سنڌ حڪومت جي سول سروس بورڊ جو رڪن بڻيو.
لو جهاد
2017 ۾، ڪيرالا هاءِ ڪورٽ جي انهيءَ فيصلي کانپوءَ تہ هڪ هندو عورت جي مسلمان مرد سان شادي محبت جهاد جي بنياد تي غلط (باطل) آهي، ۽ مسلمان مُڙس طرفان هندستان جي سپريم ڪورٽ ۾ اپيل ڪئي وئي،  جتي عدالت طرفان اين آءِ اي کي "اَڻَ ڌُري ۽ آزاد" شاهدين جي بنياد تي درخواست ڪئي وئي،  عدالت  اين آءِ اي کي محبت جهاد جي طرز تي قائم انهيءَ طرح جي سمورن معاملن جي جانچ (تحقيق) ڪرڻ جي هدايت ڪئي وئي. پابندي مُرهيل تنظيم سيمي ڪمزور هندو عورتن کي شڪار بڻائي دهشت گرد ٺاهڻ لاءِ ڀرتي ڪري رهي آهي يا نہ ۽ سيمي جهڙيون بندش پيل تنظيمن جي انهيءَ طرح جي تمام مشڪوڪ واقعن جي کوج ڪرڻ لاءِ عدالت جي انهين هدايتن اين آءِ اي کي اجازت ڏني هُئي. اين آءِ اي ان کان اڳ عدالت ۾ عرض ڪيو هيو تہ هي معاملو "الڳ ٿلڳ" واقعو ناهي ۽ ان رياست ۾ هڪ نمونو سامهون اچڻ جو سماچار لڌو آهي، جنهن ۾ چيل هيو تہ هڪ ٻئي مقدمي ۾ ساڳيا ماڻهو شامل آهن جيڪي اُڪسائي رهيا آهن.
فرمان فتح پوري
جريده نگار
فرمان ادبي جريدي نگار جو مدير بہ رهيو جنھن جو باني نياز فتح پوري ھيو.
لو جهاد
هي خيال سڀ کان پهرئين 2009 ۾ هندوستان ۾ قومي توجہ جو مرڪز بڻيو، ان ۾ ڪيرالہ ۽ ڪرناٽڪ ۾ وڏي پيماني تي مذهبي تبديلين جا دعويٰ شامل هيا، پر پوءِ اهي دعويٰ پوري هندستان ۽ ان کان اڳتي پاڪستان ۽ برطانيا ۾ ڇکڙجي چُڪا آهن. سال 2009، 2010، 2011 ۽ 2014 ۾ پڌرائي ڪرڻ جي لهرن سميت، هندوستان ۾ محبت جهاد جي الزامن مختلف هندو، سکھ ۽ عيسائي تنظيمن ۾ ڳڻتي پيدا ڪري ڇڏي آهي، جڏهن تہ مسلم تنظيمن طرفان انهن الزامن جي ترديد ڪئي وئي آهي. ريوٽرز (Reuters) مطابق، هي تصور ڪيترن ئي ماڻهن لاءِ سياسي تڪرار (تنازعو) ۽ معاشرتي ڳڻتي جو ڪارَڻُ بڻيل آهي، جڏهن تہ سن 2014 تائين هڪ مُنظم محبت جهاد جي خيال کي هندوستاني ڌارا (وڏو وهڪرو mainstream) ۾ وڏي پيماني تي هڪ سازشي ٿيوري سمجيو وڃِي ٿو.