cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
بين الاقوامي اخلاقيات
ان ورتاءَ جي مخالفت ۾ ”خيال پرست“ (Idealists) چون ٿا ته جيڪڏهن انسان ڪن اخلاقي معيارن مطابق زندگي گذارڻ ضروري ٿو سمجهي، ته پوءِ رياست کي به ائين ڪرڻو پوندو. سٺو رويو سٺائيءَ کي جنم ڏئي ٿو، تنهن ڪري بين الاقوامي برادريءَ ۾ صلح ۽ خير جي رويي سان رهڻو پوندو. هي حلقو انساني حقن جي احترام، عالمي انصاف جي حصول ۽ خود اختياريءَ وارن حقن جي حمايت ڪندي، انفرادي فائدي کي، اجتماعي چڱائيءَ تي قربان ڪرڻ جو درس ڏئي ٿو. هن نظريي جي وڏن حامين ۾ جرمنيءَ جو ناميارو مفڪر ’امانوئيل ڪانٽ‘ ، آمريڪي صدر ’ووڊورو ولسن‘ ۽ دنيا جا ٻيا انسان دوست دانشور شامل آهن. هن حلقي جي خيال مطابق ،موجوده دور جو سياسي ۽ سماجي سرشتو نقصن سان ڀرپورآهي. ان ڪري جيڪڏهن دنيا ۾ امن سلامتي ڀائيچاري ۽ ماحولياتي مسئلن جو حل ڪڍڻو آهي ته پوءِ عالمي ٻڌي ۽ رٿابندي لازمي آهي هنن ٻنهي روين جي وچ تي ٻيا به ڪيترا ئي ننڍا وڏا ۽ نظريا آهن، جيڪي بين الاقوامي اخلاقيات بابت وضاحتون ڏين ٿا. جديد دور جا نظرياتي رويا دان مٿين ٻنهي نظرين جي انتها پسنديءَ کي رد ڪندي وچ واري واٽ وٺڻ جي حمايت ڪن ٿا. انهيءَ خيال جي وڪالت ڪندڙن موجب عالمي لاڳاپن ۾ مُلڪي سرحدن کان مٿانهين سطح جون ذميواريون ۽ حق بيشڪ موجود آهن ۽ انهن جو احترام به ضروري آهي، پر انهن حقن جي ساڀيا مروج سياسي نظام جي محتاج آهي. موجوده سياسي نظام ۾ اڃا تائين اهڙيون حالتون پيدا نه ٿي سگهيون آهن جو ذميواريون ۽ حقن جي تحفظ کي عملي طور ممڪن بنائي سگهجي. بيشڪ غربت، بک ، وسيلن جي کوٽ ۽ فطري الميا دنيا جا انتهائي اهم ۽ وڏا مسئلا آهن ، پر انهن جو حل گهر ٻاري ڏياري ڪرڻ، يعني پنهنجي رياستي مُفادن کي نظر انداز ڪرڻ سان ممڪن نه آهي. دنيا ۾ ايثار ۽ قربانيءَ جي ضرورت آهي پر رياستي سرحدن جي سياسي اهميت، روايتي اخلاقي قدرن ۽ دوائن کان وڌيڪ اهم آهي، تنهنڪري ان کي نظرانداز ڪرڻ نهايت مشڪل آهي.
ڄانڀو
پوکڻ جو طريقو
ڄانڀو جيڪڏهن آبپاشيءَ وارن علائقن ۾ پوکيو وڃي ته هڪ ڳري پاڻيءَ بعد سلسليوار هڪ پاڻي ڏجي، پر ڪچي ۽ ساريال جي علائقن ۾ بوسي ۽ دوباري فصل کي پاڻيءَ جي ضرورت نه آهي. ڇاڪاڻ ته هيءُ فصل زمين جي وَٽَ يا آلاڻ تي پوکيو وڃي ٿو. آبپاشيءَ واري فصل ۾ هڪ کان ٻه گُڏون ڪڍڻ گهرجن، ته جيئن گندگاهه ختم ٿي وڃن ۽ فصل کي واڌ جون بهتر حالتون ملن. ڄانڀي جي فصل واري جنس ’ڄانڀو سليڪشن‘ پچڻ لاءِ 130 کان 135 ڏينهن وٺي ٿي، پر هن فصل جو لابارو تڏهن ڪجي، جڏهن ڦرين جو رنگ سائي کان پيلو ٿيڻ شروع ڪري، ۽ ڏانڊيون سُڪڻ شروع ڪن. بعد ۾ لابارو ڪيل فصل کي سُڪائي، ڳاهي ۽ صاف ڪري ذخيرو ڪجي يا مارڪيٽ پهچائجي. ’ڄانڀو سليڪشن‘ مان 8 کان 10 مڻ في ايڪڙ پيداوار حاصل ٿي سگهي ٿي.
بين الاقوامي اخلاقيات
حوالا
زمرو:سياست زمرو:عالمي لاڳاپا زمرو:بين الاقوامي لاڳاپا زمرو:ملڪ
ڄانڀو
طب
نالا: ع. حرف اسطرح، ف. حرف مشرق، هه. وغيره___ جانبه، تارا ميرا. اثر: گرم خشڪ 2، نقصان: گرم مزاجن کي، ميل: ______، عيوض: سرنهن، وزن: هڪ تولو. سڃاڻپ: سنهڙا، ڳاڙهسرا ڀوري رنگ تي ٻج جا گول داڻا، ذائقي ۾ تيز ٿيندا آهن. خاصيت: وائي باديءَ جي تحليل ڪرڻ، ڦڦڙن ۽ سيني جي رطوبت ۽ نزلي کي خشڪ ڪرڻ، ٻرهل ۽ يرقان لاءِ مفيد آهي. پيشاب جاري ڪري ٿو، هن کي ڪٽي رڌي لپري ڪري سور ۽ سخت سوڄ جي هنڌن تي ٻڌبو ته فائدو ٿيندو. ،
سجاد حيدر يلدرم
سندس ڪتاب خيالستان، جلال الدين خوارزم شاهه ۽ ٻيا ڪيترائي آهن. اردو ادب جي مشهور اديبه قرت الئين حيدر سندس نياڻي آهي.
يلدرم صاحب 1943 ۾ لکنئو ۾ وفات ڪئي.
ائينيمري شمل
جرمنيءَ جي مشهور خاتون مستشرق ائينيمري شمل 1922ع ۾ پيدا ٿي. برلن يونيورسٽيءَ ۾ عربي، فارسي، -ترڪي- زبانن ۽ اسلامي علوم ۽ فنون جو مطالعو ڪيائين. اوڻٽيهن سالن جي عمر ۾ اسلاميات ۾ ڊاڪٽريٽ ڪيائين. ٻي -جنگ- عظيم دوران دفتر امور خارجه ۾ مترجم رهي. 1951ع ۾ پي. ايڇ. ڊي جي ڊگري ورتائين. 1954ع ۾ -انقره- يونيورسٽي وئي ۽ اتي -تاريخ- ۽ مذهب جي پروفيسر جي حيثيت سان ڪم ڪيائين. 1961ع ۾ برلن يونيورسٽيءَ ۾ ۽ 1967ع ۾ هارورڊ يونيورسٽيءَ جي شعبي ”مسلم -تهذيب-“ ۾ پروفيسر رهي. 1965ع ۾ هن جي خدمتن جي اعتراف طور حڪومت -پاڪستان- طرفان کيس ”ستاره قائداعظم“ سان نوازيو ويو. 1982ع ۾ حڪومت پنجاب، لاهور جو هڪ خوبصورت روڊ هن جي نالي سان منسوب ڪيو. ڊاڪٽر شمل علامه اقبال جو خصوصي مطالعو ڪيو آهي ۽ کيس جرمن زبان جي ذريعي يورپ ۾ متعارف ڪرايو آهي، ۽ سنڌي ادب تي به متعدد تنقيدي ڪتاب لکي چڪي آهي. سندس هڪ ڪتاب جو سنڌيءَ ۾ ترجمو، پروفيسر ڊاڪٽر حيدر سنڌيءَ، ”سنڌي ادب جي ارتقا“ جي نالي سان ڪيو آهي. شاهه عبداللطيف ڀٽائيءَ جي رسالي جو ڪجهه حصو جرمنيءَ ۾ منظوم ترجمو ڪيو اٿس. شاهه لطيف ۽ -تصوف- تي کيس اٿارٽي مڃيو ويو آهي. 1983ع ۾ صدر -پاڪستان- طرفان هن کي ”هلال امتياز“ جو اعزاز ڏنو ويو. ڊاڪٽر شمل صاحبه پنهنجي وصيت ۾ ڄاڻا يو هو ته کيس مرڻ کان پوءِ مڪليءَ جي قبرستان ۾ سنڌ جي عظيم دانشور پير حسام الدين شاهه راشديءَ جي ڀر ۾ دفن ڪيو وڃي. پر ائين ٿي نه سگهيو، کيس وفات کانپوءِ جرمنيءَ ۾ ئي مٽيءَ ماءُ حوالي ڪيو ويو. البت پير حسام الدين جي مزار وٽ ائنيميري شمل جي علامتي قبر جي تختي لڳائي وئي آهي.
شگر ضلعو
شگر ضلعو پاڪستان جي انتظامي يونٽ گلگت بلتستان جي بلتستان ڊويزن جو ھڪ ضلعو آهي جنھن جي اتر م نگر ضلعو،ھنزہ ضلعو ۽ سنڪيانگ، چين، ڏکڻ اوڀر ۾ گانڇي ضلعو، ڏکڻ اولھ م روندو ضلعو ۽ اسڪردو ضلعو ۽ اولھ ۾ گلگت ضلعو واقع آهن. شگر ضلعو 2015 ۾ قائم ٿيو ان کان اڳ اھو اسڪردو ضلعي جو حصو ھيو. ھن ضلعي جو صدر مقام شگر شھر آھي جيڪو اسڪردو کان 30 ڪلوميٽرن جي فاصلي تي واقع آهي. شگر ضلعي ۾ دنيا جي ٻين وڏي چوٽي ڪي ٽو واقع آهي.
تفصيل
ضلعي شگر جي ايراضي 8,500 چورس ڪلوميٽر آھي۔
حوالا
زمرو:پاڪستان جاگرافي اسٽب
آرين جو مذھب
موھن جي دڙي وارن مھذب ماڻھن جي زندگيءَ ۾ پھريان خلل وجھندڙ، آريا چيا وڃن ٿا، ڪيترن محققن جو چوڻ آھي ته آريا اڻ سڌريل ۽ وحشي ھئا. ھنن جڏھن ننڍي کنڊ تي حملو ڪيو، تڏھن ھتان جا رھاڪو، جيڪي نھايت سڌريل ۽ امن پسند ھئا، سي سندن حملي کي منھن ڏيئي نه سگھيا ۽ ھٿيار اڇلائي ڇڏيائون، جنگ کان پوءِ جڏھن فاتح ۽ مفتوح ۾ ميلاپ شروع ٿيو، تڏھن جيتيل قبيلي جي بلند اخلاقي ۽ سندن تھذيب آرين جي وحشي پڻي تي اثر انداز ٿيڻ لڳي، تان جو ٻئي قبيلا ملي ھڪ ٿي ويا ۽ سندن ”سنجوڳ“ مان ھندو ڌرم جو بنياد پيو، جنھن جا اڪثر عقيدا سنڌو ماٿريءَ جي رھاڪن جي عقيدن سان ملن ٿا، ھي سنجوڳ ته گھڻو بعد جو آھي، پر جڏھن آريا برصغير ۾ داخل ٿيا ته پاڻ سان گڏ ڪي عقيدا به آندائون، جن ۾ ”اگني“ (باھ) ديوتا کي مڃڻ جو عقيدو اھم ھو. آريا سرد علائقن جا رھواسي ھئا، ان ڪري باھ جھڙي قدرتي عنصر جي کين سخت ضرورت ھئي، ان ئي باھ کي قائم رکڻ سان سندن گھر گرم رھي سگھيا ٿي، باھ جا اڪثر آتش ڪده به انھن ئي سرد علائقن ۾ ڏسڻ ۾ اچن ٿا.
سنڌ ھڪ گرم علائقو ھو، ھتي باھ کاڌي تيار ڪرڻ لاءِ ته ڪارگر ٿي سگھي ٿي، پر پاڻيءَ وانگر زندگيءَ کي دوام بخشي نه پئي سگھي، ان ڪري قديم سنڌين کي آرين جا ديوتا ايترو متاثر نه ڪري سگھيا، جيترو ھتي جي قديم رھواسين جي ديوتائن، آرين کي متاثر ڪيو.
تحقيق مان پتو پوي ٿو ته وقت گذرڻ سان انھن وحشي آرين مقامي ماڻھن جي ديوتائن جي پوڄا ڪرڻ شروع ڪئي، سندن عقيدا سنڌو ماٿريءَ جي رھاڪن جي عقيدن کان بلڪل الڳ ھئا، پر ھن سرزمين تي ڳچ صديون گڏ رھڻ ۽ آباد ٿيڻ کان پوءِ سندن عقيدن ۾ زبردست انقلاب آيو ۽ اھي ”اندر ديوتا“ جا پوڄاري آخر ”شو“ جي پوڄا ڪرڻ لڳا.
محققن جو رايو آھي ته سنڌو ماٿر جي اعتقادن ۽ روحاني تصورن ھن ننڍي کنڊ کي اھڙو ته ورثو ڏنو، جنھن جو غلبو اڄ تائين ڪنھن نه ڪنھن صورت ۾ ھتي ھن سر زمين تي موجود آھي.
زمرو:مذھب
نواب ولي محمد
نواب ولي محمد
سنڌ جي ھڪ شھر جو نالو جيڪو ٽالپرن جي نواب ولي محمد لغاري جي نالي سان سڏجي ٿو.
تاريخ
1783ع ۾ ڪلهوڙن ۽ ٽالپرن جي وچ ۾ هالاڻي ۾ جنگ لڳي، ڪلهوڙن کي شڪست حاصل ٿي ۽ حڪمران ٽالپر ٿيا. ٽالپرن پنهنجي وفادار سپهه سالارن کي حڪومت ۾ شريڪ ڪيو. جو نواب ولي محمد لغاريءَ کي وزيراعظم مقرر ڪيو. نواب ولي محمد جي وصال کان پوءِ سندس فرزند احمد خان کي وزير مقرر ڪيو ۽ کيس لاڙڪاڻي ۾ تمام وڏي جاگير ڏني. ٽالپرن اندروني نا اتفاقين ۽ انگريزن جي چالبازين جي ڪري مياڻي ۽ دٻي جي جنگ لڳي ۽ ميرن کي شڪست نصيب ٿي. نواب احمد خان نيٺ چارس نيپئر وٽ پيش پيو، انگريزن کيس لاڙڪاڻي جي جاگير جي عيوض مرزاپور تعلقي قاضي احمد ۾ جاگير فقير ولي محمد نالي جاري ڪئي. هيءُ نواب وڏن ميرن جي ڏينهن ۾ سندن وڏو وزير ۽ صلاحڪار هو ۽ ٽالپرن کان پوءِ ٻئي درجي جي عزت هوندي هيس. هو لغاري بلوچن جو سردار هو ۽ وڏيءَ هلنديءَ وارو هو ۽ ميرن کي سنڌ وٺڻ ۾ گهڻي مدد ڏنائين. انگريزن سان هو ميرن جي دوستي قائم ڪندو آيو. تمام وڏيءَ عمر ۾ هن سنه 1832ع ۾ وفات ڪئي. هن کان پوءِ مير صاحبن جا صلاحڪار مير اسماعيل شاهه ۽ مرزا خسرو بيگ رهيا.
شھر
1935ع ۾ نواب ولي محمد ۾ ريلوي اسٽيشن قائم ڪئي وئي جنهنجي ڪري نواب ولي محمد اسٽيشن جي ڪري مشهور ٿيو. شروع شروع ۾ هتي رڳو ننڍڙي هوٽل ڦوٽو ماڇي ۽ سومر چاڪي جو دڪان هو. آهستي آهستي هي ڳوٺ آباد ٿيڻ لڳو، جو هاڻي شهر جو ڏيک ڏيڻ لڳو آهي، اٽڪل 5 هزار جي آبادي جي هن شهر ۾ رند، ڪلهوڙا، ڀنڊ، عمراڻي ، سومرا، ٻگهيا، خاصخيلي، عالماڻي، چانڊيا سيال، لاکا، ڏيٿا، پنجاپي، ماڇي، موچي، شاهه ۽ باگڙي ذاتين جا رهواسي آهن. ٿورو ماضيءَ ۾ جهاتي پايون ٿا ته نواب ولي محمد اسٽيشن بس اسٽاپ تي ٺاري چانڊيي نالي شخص هر ايندڙ ويندڙ مسافر کي پاڻي پياريندو هو ۽ کوڙ سارا ماڻهو سندس مفت پڪوڙا کائيندا هئا.
واپار
هن وقت نواب ولي محمد بهه جي واپار جي حوالي سان ايشيا جي وڏي منڊي ليکي وڃي ٿي. بهه جي واپارين جي هڪ ڊاڪيومينٽري فلم بي بي سي پڻ ڪري چڪي آهي. نواب ولي محمد جي اولهه طرف ڳوٺ تاجر ٻگهيو ڀرسان گذريل 50 سالن کان عورتن جي تفريح جي لاءِ ميان محمد سائين تي هر سال 1 ڏينهن جي لاءِ عورتن جو ميلو لڳايو ويندو آهي، ميلي ۾ مٺائين جي دڪانن، کان سواءِ مڙيي وکر عورتون ئي کپائينديون آهن. ان کان ٿورو اڳتي ڍنڍ کٽياڻ تي خوبصورت ٻيڙين جو شهر پڻ موجود هو، جيڪو پاڻي جي کوٽ ڪري ڦٽي ويو.
مشھور ماڻھو
نواب ولي محمد جي ماضيءَ جي مشهور شخصيتن ۾ مشهور صوفي شاعر بهاول فقير نواب بهاول، نواب علي خان، احمد خان ٻگهيو، شيطان فقير، مشهور راڳي عثمان فقير ، شاهنواز لاکو ٿي گذريون آهن.
معزز شخصيتون
هن وقت نواب ولي محمد جي معزز شخصيتن ۾ پروفيسر نذير کوکر، شائين امداد حسين لغاري، صوفي علي نواز فقير، حاجي عرس رند، محمد هاشم ٻگهيو،( ثابق ناظم) غلام مصطفي سومرو ( ثابق ناظم)، مجيب ماڇي ( سياسي ڪارڪن). بهاول لاکو( صحافي)، علي محمد راهو(سماجي ڪارڪن)، منصور لاکو ( پي پي ڪارڪن)، ابراهيم چانڊيو ( معزز)، گلاب شاهه ( معزز)، دادن شاهه (معزز)، يوسف رند ( صحافي)، شاهنواز خاصخيلي (راڳي). اڪبر ماڇي (راڳي)، لعل بخش (راڳي)، اعجاز ماڇي ( راڳي)، ڊاڪٽر غلام عباس سومرو (ڊاڪٽر)، ڊاڪٽر امير بخش ڏيٿو( ڊاڪٽر)، هاشم ماڇي ( معزز)، غلام سرور خاصخيلي ( بهترين استاد)، جاويد سومرو ( بهترين استاد) ، سائين غلام حيدر شاهه ( راڳي)، جان محمد چانڊيو ( بهترين سپروائيزر)، عالم نواز سومرو ( خطيب)، حافظ تاج محمد راهو ( خطيب)، حاجي رحيم رند (معزز)، شريف بوزدار ( والي بال پليئر)، ملهه پهلوان عارف راهو، دادلو راهو (ملهه پهلوان)، شبن کوکر ( شاعر)، عاجز بگهيو (شاعر) عمران لطيفي رند(شاعر) گلاب سولنگي (شاعر)، پرويز سومرو ( تعلمي ماهر) موجود آهن نواب ولي محمد ۾ سنڌي ادبي سنگت جي شاخ پڻ هلندڙ آهي
نواب ولي محمد ۾ شير ٻگهيو بينون ٺاهڻ ۽ واڄائڻ جي حوالي سان پڻ شهرت ماڻي آهي.
نواب ولي محمد شعور جي حوالي سان تمام گهڻو اڳتي نڪتل آهي، سنڌ جي مشهور پارٽين جون تنظيمون موجود آهن. هتي مختلف اشوز تي گڏيل جدوجهد جا مثال موجود آهن. نواب ولي محمد هاءِ اسڪول، مڊل اسڪول، پرائمري اسڪول، گرلس پرئمري اسڪول ،سميت خانگي اسڪول ٽيليفون اڪسچينج، پوليس اسٽيشن، بنيادي صحت مرڪز ۽ ٻن مدرسن سميت خوبصورت گلدستي ۾ جڪڙيل آهي.
1371ع
ڊسمبر
زمرو:1371ء زمرو:چوڏھين صدي زمرو:سال
الھام الرحمان
هيءُ ڪلام پاڪ مولانا عبيدالله سنڌيءَ جو لکيل آهي. رايل سائيز واري هن ڪتاب ۾ 363 صفحا آهن ۽ قيمت سوا رپيو اٿس. شيخ عبدالعزيز هن ڪتاب جو پهريون ڇاپو، -الحق- پريس، حيدرآباد مان سال 1911ع ۾ ڇپائي پڌرو ڪيو.
گاهه
thumb|گاھ جو هڪ قسم
گاھ تڪنيڪي طور تي هڪ داڻي وارا ٻوٽا هوندا آهن، خاص طور تي هربيسيس ٻوٽا آهن جن جا  پن سنها هوندا آهن جيڪي ٻوٽي جي هيٺين حصي مان نڪرندا آهن. بمبو بہ هڪ گاھ جو ئي ٻوٽو آهي. گاھ کي گهرن ۾ لان جي لاءِ بہ پوکيو ويندو آهي. سبز خور جانور خاص طور تي گاھ تي ڀاڙيندا آهن.
نيئندرتال ماٿري
thumb|200px|left|جرمنيء جي نقشي ۾ نيئندرٿال واديءِ جي جاء—ڳاڙھو نقطو نيئندرٿال ماٿري (انگريزيءَ ۾ Neandertal جرمنيءَ جي رياست نارٿ رائن وستڦيليا جي  ڊزل نديءَ جي ڪناري تي ڊزلڊورف شھر جي اوڀر پاسي 12 ڪلوميٽرن جي فاصلي تي واقع آھي. اھا وادي ٻن شھرن ارڪاٿ ۽ ميٽمن جي وچ ۾ واقع آهي. آگسٽ 1856ع ۾ کوٽائي دوران انسان نما جنس نيئندرٿال جي ھڏين جي دريافت جي ڪري ھيء وادي يا ماٿري دنيا ۾ مشهور ٿي وئي.
آريه ناري (ڪتاب)
آريہ ناري ڪتاب تاراچند ڏيئومل گاجرا جو لکيل آهي. هن ڪرائون سائيز ڪتاب ۾ 94 صفحا آهن ۽ قيمت 8 آنا لکيل آهي. ڪتاب جي ڇاپي جو سال ڄاڻايل ناهي. هري سندر ساهتيه منڊل، شڪارپور طرفان ديوي پرنٽنگ پريس شڪارپور مان ڇپيو.
حوالا
زمرو:ڪتاب
1372ع
ڊسمبر
زمرو:1372ء زمرو:چوڏھين صدي زمرو:سال
اباسين
''صوبي سرحد (خيبرپختونخوا) ۾ سنڌو درياهه کي ’اباسين‘ سڏيندا آهن، جنهن جو مفهوم آهي ’دريائن جو ابو‘. سنڌو درياهه جا آفاقي شهرت رکندڙ جدا جدا ڪيترائي نالا آهن. شروعاتي حصي ۾ هن جو نالو ’اباسين‘، وچئين حصي ۾، (جنهن ۾ اٽڪ ۽ ڪالاباغ به شامل آهي) ’نيلاب‘ ۽ آخري حصي ۾ ’مهراڻ‘ نالا اٿس. هن جو مجموعي نالو ’سنڌو درياهه‘ آهي.''
حوالا
زمرو:سنڌو درياھ
ارشاد القرآن (تحقيق)
محمد عثمان ڏيپلائيءَ جي ترتيب ڏنل هن ڪتاب ۾ قرآن شريف جي چونڊ احڪامن سان واسطو رکندڙ آيتن جو سليس سنڌي ترجمو ڏنل آهي. هيءُ ڪتاب -اول- هفته وار ’عبرت‘ ۾ قسط وار آيو. سنه 1946ع اسلاميه دارالاشاعت هن کي ڪتابي شڪل ۾ شايع ڪيو. ڪتاب ۾ 64 صفحا ۽ قيمت ڏهه -آنا- اٿس.
سنڌ جي بجيٽ
سنڌ جي بجيٽ پاکستان جي صوبي پنجاب کان بعد پاڪستان جي سڀ کان وڏي بجيٽ سنڌ جي آھي
الھام الرحمان في تفسير القرآن
هيءُ ڪتاب مولانا عبيدالله سنڌيءَ جو لکيل آهي. رايل سائيز واري هن ڪتاب جو جلد ڪچو آهي. هن ۾ 264 صفحا آهن. قيمت 5 رپيا ڄاڻايل آهي. عبيد الاهي ڪتب خاني، نيو سعيدآباد طرفان خادم وطن پريس، حيدرآباد مان سال 1966ع ۾ ڇپيو.
انگي حساب (وزيرمل اتمچند لالواڻي)
هيءُ ڪتاب وزيرمل اتمچند لالواڻيءَ جو لکيل آهي. ڊيمي سائيز واري هن ڪتاب ۾ 66 صفحا آهن ۽ قيمت ڄاڻايل ناهي. گورنمينٽ سينٽرل بوڪ ڊيپوءَ سنڌ گزيٽ، ڪمرشل پريس، ڪراچيءَ مان سال 1894ع ۾ ڇپايو.
ماڪ
جڏهن سج لهندو آهي، زمين جون تمام شيون ان حرارت کي تيزي سان خارج ڪرڻ لڳنديون آهن جيڪا انهن ڏينهن ۾ حاصل ڪئي هوندي آهي۔ پٿر، گاه ۽ گل وغيره هن حرارت کي ايتري حد تائين خارج ڪندا آهن جو ويجھو موجود بخارات ڦڙن جي شڪل ۾ انهن تي ڄمي ويندا آهن۔ انهن ڦڙن کي سنڌي ۾ ماڪ چئبو آهي.
آزاد (اخبار)
هي روزاني اخبار هئي، 1940ع ڌاري حاجي الله بخش سومري جي سرپرستيءَ هيٺ نڪرندي هئي، گوبند مالهي ۽ قادر بخش اخبار جا مددگار هئا. هن اخبار جو پهريون ايڊيٽر مولانا عبدالڪريم چشتي هو، مولانا دين محمد وفائي ۽ رحيم داد خان مولائي شيدائي به هن اخبار جا ايڊيٽر ٿيا، بعد ۾ هي اخبار هفتيوار اخبار بڻي، گوبند لوڪرام ڀاٽيا به هن اخبار جو ايڊيٽر ٿي رهيو.
زمرو:اخبارون
قاري
قاري اسلام ۾ ان کي چوندا آھن جيڪو قرآن پاڪ جي قرائت ڪندو آھي يعني ٺاهي ٺاهي پڙهندو آھي.
حوالو
زمرو:اسلامي اصطلاح
بي ساختہ
بي ساخته ڪنهن شعر يا عبارت جو بي ساخته يا ڪنهن ارادي جي بغير، پاڻمرادو بي اختيار ٿي نمودار ٿيڻ. جنهن کي ’في البديهه‘ به چئبو آهي. وليم ورڊس ورٿ (1770-1850ع) چيو آهي ته ”شاعري هڪ بي ساخته جذبن جي اٿل جو عمل آهي“. شاعري ڪئي نه ويندي آهي پر بي ساخته ٿي پوندي آهي.
1373ع
ڊسمبر
زمرو:1373ء زمرو:چوڏھين صدي زمرو:سال
ارشاد عباسي
ارشاد النبي عباسي (پارس)، شاعر، اديب، پراڻو سياسي ڪارڪن آهي. هو نامياري شاعر تنوير عباسي ۽ -آبپاشي- جي ماهر اي اين جي عباسيءَ جو -ڀاءُ- آهي. سندس تخلص -پارس- آهي. هو 21 مئي 1951ع تي صوڀي ديري ضلعي خيرپور ۾ خانصاحب گل حسن خان عباسيءَ جي گهر ڄائو. سنڌ يونيورسٽيءَ مان بي اي پاس ڪري سي -ايس- ايس جو امتحان پاس ڪرڻ بعد وفاقي حڪومت جي سُڌ سماءُ واري کاتي ۾ آفيسر مقرر ٿيو. هو مختلف ملڪن ۾ پاڪستاني سفارتخاني ۾ پريس اتاشي طور ڪم ڪري چڪو آهي. شاگرديءَ واري زماني ۾ کاٻي ڌر جي شاگرد تنظيم سنڌ نيشنل اسٽوڊنٽس فيڊريشن سان وابسته رهيو. هن جي شاعري، ڪهاڻيون ۽ مضمون رسالن ۾ ڇپبا رهيا آهن. ادب، سياست، -تاريخ- ۽ فلسفي تي سٺو اڀياس رکندڙ ’پارس‘ نوڪري جو وڏو عرصو -اسلام- -آباد- ۾ گذاريو آهي.
پاڪستان جون يونين ڪائونسلون
پنجاب
صوبو پنجاب ۾ يوڻين ڪائونسلون بلحاظ ضلعو:
خيبر پختونخوا
صوبه خيبر پختونخوا ميں يوڻين کونسليں بلحاظ ضلع:بوڻير
ضلع شانگله ، بوڻير وال ، چڪسير ، دنه کول
سنڌ
صوبو سنڌ ۾ يوڻين ڪائونسلون بلحاظ ضلعو:
بلوچستان
صوبو بلوچستان ۾ يوڻين ڪائونسلون بلحاظ ضلعو:
شاعر
شعر ٺاهڻ واري شخص کي شاعر چيو ويندو آهي۔ شاعري ھڪ لطيف فن آھي، جيڪو ڏات ۽ ڏانءُ جي ميلاپ سان سرجي ٿو ۽ اُنھيءَ ۾ فنڪارن جي تخليقي صلاحيت عام شين، عام واقعن، رواجي جذبن ۽ خيالن کي عام مان خاص ۽ ادنيٰ مان اعليٰ بڻائڻ جي سگهه رکي ٿي. شاعري ھڪ اھڙو تجربو آھي، جيڪو ھر ماڻھوءَ جي وس ۾ ڪونه ھوندو آھي، البت اُھو شاعر جي قلم سان لکيل لفظن جي ميڊيم ذريعي ماڻھوءَ جي دل ۽ دماغ، جذبي ۽ خيال کي متاثر ڪري ٿو. شاعري تخيلاتي فن به آھي، جيڪو شاعر جي اعليٰ تخيل (Imagination)جي عڪاسي ڪندو آھي ۽ پڙھندڙ يا ٻڌندڙ جي تخيل ۾ به تحرڪ پيدا ڪندو آھي. شاعر ڇاڇا ڪري سگهن ٿا، پنھنجي تخيلاتي ۽ تخليقي سگهه سان ڪھڙا ڪھڙا ڪم ڪري سگهن ٿا، اُنھيءَ بابت اسان کي مشرق ۽ مغرب جي ڪتابن ۾ لکيل گهڻائي نظريا، طريقا، اصول ۽ قائدا قانون ملندا. ٿلھي ليکي چئي سگهي ٿو ته ھر شاعر جو تخيل (Imagination)پڙھندڙن کي انيڪ اڻ ڏٺل دنيائن جو سير ڪرائي سگهي ٿو؛ ھو پنھنجي ادراڪ ذريعي منجھن دنيا کي سمجھڻ ۽ ڄاڻڻ جي قوت پيدا ڪري سگهي ٿو؛ پنھنجي ٻوليءَ تي دسترس ذريعي لفظن معرفت سھڻا سھڻا عڪس ڏيکاري سگهي ٿو؛ مطلب ته ھو بھترين تخليقڪار (فنڪار)، بھترين تخيل رکندڙ، بھترين مطالعو ۽ مشاھدو رکندڙ، بھترين شعور رکندڙ، ٻوليءَ جو بھترين ڄاڻو يا ماھر، بھترين ڏاھپ رکندڙ، بھترين رھنما ۽ سونھون ٿي سگهي ٿو .... پر تڏھن به ھو ھڪ ڏاھو شاعر ۽ باشعور فنڪار ئي رھندو. اُن کي اُھو ئي رھڻ ڏنو وڃي ته بھتر آھي، پر اسان وٽ رواج ئي ڪجھه ٻيو آھي. اسان وٽ شاھه لطيف سميت اڪثر شاعرن جي شاعريءَ ۾ مٿي بيان ڪيل خوبيون ڏسڻ کان پوءِ عجيب عجيب جذباتي دعوائن ڪيون وڃن ٿيون. اڳي ته شاھه کي رڳو ھڪ پير، بزرگ ۽ ولي ثابت ڪرڻ جي ڪوشش ٿيندي ھئي، پوءِ اُن جي ضد ۾ کيس نظرياتي شاعر، ڪميونسٽ، سوشلسٽ، قوم پرست ثابت ڪرڻ جون ڪوششون ڪيون ويون، پر ھاڻي وري ھڪ ٻيو رجحان ڏسڻ ۾ ٿو اچي ... ته ھو سنڌي ٻوليءَ تي مڪمل دسترس رکڻ کان سواءِ ٻين ڪيترين ئي ٻولين جي ڄاڻ ٿو رکي، اِن ڪري ھو ”ماھرِ لسانيات“ آھي ؛ ھن ۾ سائنسي شعور آھي، اِن ڪري ھو ”سائنسدان“ به آھي ؛ ھو ڏاھو آھي ۽ ڏاھپ سندس شاعريءَ ۾ ڀري پيئي آھي، اُن جو مطلب ته ھو ”فلسفي“ جي علم جو به ماھر آھي، وغيره وغيره. ھيءَ ته ڳالھه وڃي اھا ٿي ته شاعر گل جي رنگ ۽ خوشبوءِ جو ذڪر ڪري ته اُن گل جي اصليت معلوم ڪرڻ لاءِ اُن جي پنکڙين کي پٽي، اُن جي اندروني ساخت کي بيان ڪري چئجي ته واھه شاعر ته وڏو باٽنيءَ جو ماھر آھي! فلاڻي گل جون خصوصيتون بيان ڪيون اٿس! جي ھو چنڊ جي حسن ۽ چانڊوڪيءَ جو ذڪر ڪري يا اُنھن کي محبوب سان ڀيٽي ته ويھي چنڊ تي تحقيق ڪجي ۽ چئجي ته شاعر ته ماھرِ فلڪيات ٿو ڏسجي! جيڪڏھن اسين واپس چيني شاعر لوچي جي وصف تي اچون ته ھو اسان کي ٻڌائي ٿو ته شاعر پاڻ ڪو وجود ڪونه ٿو تخليق ڪري، پر ھن جو ڪم عدم سان جھيڙڻ آھي ته جيئن اھو وجود کي پيدا ڪري. شاعر جو اھو به ڪم ڪونھي ته انتظار ڪري جيسين نڙيءَ مان رڙ نڪري، بلڪ سندس ڪم آھي دنيا کي معنيٰ ڏيڻ لاءِ جدوجهد ڪرڻ. خاموشيءَ يا ماٺ کي جواب ڏيڻ لاءِ مجبور ڪرڻ، ائين سندس نظم ۾ موسيقي پاڻ مرادو ماٺ مان اڀري ٿي، ڀلي خود شاعر ڪو موسيقيءَ جو ماھر نه به ھجي_ جڏھن ائين ٿئي ٿو تڏھن دل جي ھڪ ننڍڙي حصي مان جذبن جو سيلاب اُٿل کائي ٿو، تڏھن ئي شاعر چورس فٽ جي ڪاڳر تي لامحدود خيال، جذبا ۽ ڪيفيتون آڻي سگهي ٿو _ اُنھيءَ سموري عمل ۾ سندس ڪوشش يا جدوجھد (Struggle, Force and knock ) کيس دنيا جي اسرارن کي ڄاڻڻ ۾ مدد ڪري ٿي جيڪا ھو ٻين کي ڏيکارڻ چاھي ٿو، اِن ڪري اُن جو اظھار ڪري ٿو _ اُن کي ئي شاعر جو شعور چئي سگهجي ٿو.
بي معني شعر
بي معنيٰ شعر __(Amphigory)
اهڙو شعر جنهن ۾ ظاهري طور معنيٰ ته هجي، پر غور ۽ فڪر کان پوءِ ڪا معنيٰ نظر نه اچي. ايمفيگوري ٻن يوناني لفظن مان نڪتل آهي:ايمفي (amphi) جنھن جي معني آهي ٻنھي پاسي يا ٻنهي قسمن جو ؛ گورس (gyros) جنھن جي معني سرڪل آھي.اھڙي طرح ان لفظ جي معني ٿيندي : ٻنھي پاسي سرڪل.
چڍي بنيان گينگ
چڍي بنيان گينگ يا (ڪڇو بنيان گينگ) انھن منظم ڏوھن واري پِشي جا گروھ آھن جيڪي ڀارت جي ڪيترن ئي علائقن ۾ ملن ٿا۔  ھي گروھ پرتشدد گروھ آھن جيڪي صرف زير جامہ لباس پائي ڪري حملا ڪندا آھن۔ ھو اڪثر چھرو ڍڪي ڪري واردات ڪندا آھن جڏھن ته پنھنجي جسم تي تيل يا ڪو ليس دار مواد مليندا آھن جنھن سان انھن کي پڪڙن مشڪل ٿي پوندو آھي۔
واردات جو طريقو
ھي 5 کان 8 مختلف گروھن ۾ ورھائجي  ڏينھن جي وقت ۾ خيرات وٺندڙن جي روپ ۾ بس اڏن ، خالي پلاٽن يا علائقن ۾ مناسب شڪار جي ڳولا ڪندا آھن رات ٿيندي ئي ھي گھرن ۾ حملو ڪندا آھن ۽ موقعي تي فرار ٿي ويندا آھن۔
ھي ماڻھو پنھنجي شڪار ڪيلن کي ٻڌي ڇڏيندا آھن ۽ مزاحمت تي قتل کان به نه گھٻرائيندا آھن ڪڏھن ڪڏھن ان ئي گھر ۾ ئي کاڌو کائيندا آھن جڏھن ته رسم جي طور تي ان شڪار گھر ۾ پنھنجو گند ڇڏي ويندا آھن۔ ھنن ڪيترن ئي مندرن کي به نشانو بڻايو آھي جڏھن ته ڪڏھن ھي ڪرائي جون ڪارون به استعمال ڪندا آھن ھي۔ ماڻھو لوگ ڏنڊا ، ڇري ۽ آتشي اسلحا سان ليس ھوندا آھن۔
سڃاڻپ
عڪس:Wiki_letter_w.svg مضمون جو ھي ٽڪرو ھن وقت  نامڪمل آھي۔ توھان ان ۾ اضافو ڪري ان کي وڌيڪ بهتر بڻائي سگھو ٿا۔
واقعا
عڪس:Wiki_letter_w.svg مضمون جو ھي ٽڪرو ھن وقت  نامڪمل آھي۔ توھان ان ۾ اضافو ڪري ان کي وڌيڪ بهتر بڻائي سگھو ٿا۔
گرفتاريون
عڪس:Wiki_letter_w.svg مضمون جو ھي ٽڪرو ھن وقت  نامڪمل آھي۔ توھان ان ۾ اضافو ڪري ان کي وڌيڪ بهتر بڻائي سگھو ٿا۔
م
م سنڌي ٻولي جو 46)ڇائيتاليھون( اکر آھي.
شڪل
زمرو:سنڌي ٻولي
انگي حساب (محمد ابراھيم جويو)
هيءُ ڪتاب محمد ابراهيم جويي ۽ ساٿين جو گڏجي لکيل آهي. ڪرائون سائيز واري هن ڪتاب جو جلد ڪچو آهي، جنهن ۾ 286 صفحا آهن ۽ قيمت هڪ رپيو 68 پئسا آهي. ڇاپو ٽيون، شيخ غلام علي ائنڊ سنز ڪراچي، نيو گرين پريس، حيدرآباد مان سال 1973ع ۾ ڇپرايو.
مضمون (ادب)
لفظ ”مضمون“ (Essay) سنڌي ٻوليءَ ۾ ڏاڍي گهري معنا رکي ٿو. ان جو استعمال ڪيترين معنائن ۾ ٿئي ٿو. مثال طور نثر جي ڪنهن به بياني لکت، ان جي موضوع (Subject)، متن (Text) ، عنوان (Topic)، مرڪزي خيال (Them) يا شعر جي مواد يا رُچ (Content) کي عام طور مضمون سڏيو ويندو آهي. اردو ۾ مضمون کي ’انشائيه‘ چيو ويندو آهي. جيتوڻيڪ ٻنهي اصطلاحن ۾ فرق به آهي. لفظ مضمون عربي ٻوليءَ جي لفظ ”ضمن“ مان ورتل آهي، جنهن جي معنا آهي”گڏ ڪرڻ“، ان ڪري ڪنهن به موضوع کي دليلن، مثالن ۽ حوالن سان سمجهاڻي، وضاحت، مناسب ترتيب ۽ ٺهڪندڙ لفظن کي پيش ڪرڻ کي مضمون چئبو آهي. لفظ مضمون جي وصف اسان وٽ انگريزي لفظ Essay مان آئي آهي. ”ايسي“ (Essay) فرانسيسي ٻوليءَ جي لفظ ”Essai“ مان ورتل آهي، جنهن جي معنا آهي جاکوڙ يا (Attempt) ڪرڻ. ان جو مطلب ٿيو ته مضمون ڪنهن موضوع تي لکڻ جي جاکوڙ جو نالو آهي، مضمون نگاريءَ جو بنياد فرانسيسي دانشور مائيڪل ڊي مانٽين (1533-1592ع) وڌو. سندس شروعاتي تخليقون 1650ع ڌاري مجموعن ۾ آيون. هن پنهنجي ذاتي تاثرن ۽ تخليقي جي روپ ۾ شايع ٿيل لکيڻن کي ”ايسز“ (Esais) جو نالو ڏنو. انگريزيءَ ۾ فرانسسز بيڪن (1561- 1626ع) هن صنف کي مشهور ڪيو. سنڌيءَ ۾ مضمون نگاري انگريز دَور کان زور ورتو. مرزا قليچ بيگ، ڏيارام گدومل، پرمانند ميوارام، ڀيرومل مهر چند، لعلچند، امر ڏنومل، ڄيٺمل پرسرام، ڊاڪٽر دائود پوٽي، ڊاڪٽر گربخشاڻي، عبدالحسين موسوي، عثمان علي انصاري، ڊاڪٽر بلوچ، محمد ابراهيم جويي، هيري ٺڪر، ڪيرت ٻاٻاڻي، مرليڌر جيٽلي، اي. جي. اُتم، ستيش روهڙا ۽ ڊاڪٽر فهميدا حسين ۽ ٻين مضمون جي صنف کي وڏي هٿي ڏني آهي.
بياني مضمون (Descriptive Essay)
بياني مضمون ۾ ڪنهن جڳهه، شخص،شيءِ منظر، ڪردار ۽ احساس جي جزن جو ذڪر ڪيو ويندو آهي. هن قسم جي مضمونن لاءِ ضروري آهي ته انهن ۾ حقيقي ۽ اصلي ڳالهين جو ذڪر ڪيو وڃي، جنهن سان انساني دماغ تي اثر ٿئي. هي مضمون گهڻو ڪري سيکڙاٽ ليکڪ لکندا آهن. بياني مضمونن ۾: شخص (ٽپالي، پوليس، استاد وغيره)، جانور (گڏهه، گهوڙو، شينهن، ڳئون وغيره)، ٻوٽا ۽ گل (گلاب، چنبيلي، ٻٻر، سنجهي وغيره)، معدنيات (لوهه، ٽامو، شيشو وغيره)، عمارتون (ڪاليج، لائبريري، قلندر جي مزار وغيره)، ميوا (صوف، ڪيلا، انگور وغيره)، ڳوٺ، واهڻ ۽ شهر (سنڌ جي ڳوٺن جي زندگي ۽ مسئلا)، ملڪ (پاڪستان، هندستان، آمريڪا وغيره)، صنعتون (ڪپڙو، ٿانو، بجلي جو سامان وغيره)، فطري منظر (بهار جي موسم، مينهوڳي، بجلي جو آزار ۽ گرمي) ۽ مذهب (اسلام، عيسائيت، هندو ڌرم وغيره) جا موضوع اچي سگهن ٿا..
دليلي مضمون
(Argumentative Essay): استدلالي يا دليلي مضمون ۾ ڪنهن به موضوع، خيال ۽ بيان کي صحيح ثابت ڪرڻ لاءِ ان جي حق ۾ يا مخالفت ۾ دليل ڏيڻا پوندا آهن. اهڙي طرح بحث کي عقلي، اڀياسي معلومات جي روشني ۾ حل ڪيو ويندو آهي. مثال طور ”وقت جي پابندي”، ”تندرستي“، ”ورزش جا فاعدا“، ”عورتن جي تعليم“ وغير سٺا مثال آهن.
1374ع
ڊسمبر
زمرو:1374ء زمرو:چوڏھين صدي زمرو:سال
مضمون (ادب)
حوالا
زمرو:لکت
ضلعو اسڪردو
اسڪردو ضلعو پاڪستان جي انتظامي صوبي گلگت بلتستان جي بلتستان ڊويزن جو ھڪ ضلعو جنھن جو صدر مقام اسڪردو شھر آھي. ان جي ڏکڻ اولھ ۾ انڊيا جي قبضي واري ڪشمير جو ڪارگل ضلعو آهي، اوڀر ۾ گانڇي ضلعو، اتر اوڀر ۾ چين ، ڏکڻ ۾ ڪرگل ۽ بارامولا، اولھ ۾ استور ضلعو ۽ اتر ۾ گلگت ضلعو واقع آھن. اسڪردو شھر نہ رڳو ھن ضلعي جو پر بلتستان ڊويزن جو بہ صدر مقام آهي thumb|درياء سنڌ ۽ اسڪردو
thumb|right|300px|گلگت بلتستان جو نقشو جنھن ۾ 6 ضلعا ۽ تحصيلن جون حدون ڏنل جن ۾ اسڪردو ضلعو ھلڪي نارنگي رنگ ۾ ڏيکاريل آھي. thumb|right|[[اسڪردو فورٽ تان اسڪردو شھر جو منظر ]] thumb|upright| اسڪردو ضلعي جي برالدو وادي جي ڇپو مان نڪتل زمردي ڪرسٽل
پڻ ڏسو
زمرو:پاڪستان جا ضلعا
سيڙپ تي آمدني
Return of capital
اڪائونٽنگ ۾ هن کي سيڙپ تي آمدني يا نفعو رِٽرن آف ڪيپيٽل (Return of capital) چئبو آهي، جيڪڏهن نفعو 10 روپيا آهي ۽ سيڙپ 130 روپيا ته سيڙپ جو حاصلات 6 رپيا ٿيندي. سيڙپ ۽ لاڀ کي سمجهائڻ جا جيترا گهڻا طريقا آهن.
حوالا
زمرو:ڪامرس زمرو:اڪائونٽنگ
محمد اقبال
thumb|کاٻو|علامه اقبال ڊاڪٽر علامه محمد اقبال:علامہ اقبال: Allama Muhammad Iqbal: اقبال: تاريخ 9 نومبر 1877ع تي پنجاب جي شهر سيالڪوٽ ۾ ڄائو. سندس والد جو نالو شيخ نور محمد هو. پاڻ ڪشميري خاندان سان لاڳاپو رکندو هو.
تفصيلي تعارف
شاعر مشرق علامه ڊاڪٽر محمد اقبال سيالڪوٽ ۾ 9 نومبر 1877ع ۾ پيدا ٿيو. هن جو تعلق ڪشميري برهمڻ خاندان سان هو، جيڪو خاندان سوا ٻه سئو سال پهرين اسلام قبول ڪري چڪو هو. اصل ۾ رَتن لال جيڪو هندو پنڊت هو سو مسلمان ٿي ويو، جنهن جو نالو نور محمد رکيو ويو. اڳتي هلي رتن لال (نور محمد) مان محمد اقبال جنم ورتو. جنهن اڳتي هلي 1897ع ۾ احمدي فرقو اختيار ڪيو. ان کانپوءِ ويھ ٻاويھ ورهين سندس سر طفر الله سان سياسي اختلاف پيدا ٿي پيا، جنهن جي نتيجي ۾ سر محمد اقبال احمدي مان واري مسلمان ٿي ويو هو ۽ اهو ڪٽنب ڪشمير مان لڏي سيالڪوٽ ۾ اچي آباد ٿيو. سندس والد جو نالو شيخ نور محمد ۽ والده جو نالو امام بيبي هو. ننڍڙي اقبال کي ابتدائي تعليم لاءِ مڪتب ۾ ويهاريو ويو ۽ پوءِ 1883ع ۾ اسڪاچ مشن بهائي اسڪول ۾ داخل ٿيو، جتي کيس عربي ۽ فارسي علمن جي تعليم لاءِ سيد مير حسن جهڙو استاد ۽ رهبر مليو. 1899ع ۾ پنجاب يونيورسٽيءَ مان فلسفي ۾ ايم. اي ڪيائين ۽ ڪجهه عرصو اورنٽيئل ڪاليج ۽ گورنمينٽ ڪاليج لاهور ۾ (1903ع 1905ع) فلسفي ۽ تاريخ جو استاد رهيو. ”علم الاقتصاد“ سندس انهيءَ دور جي تصنيف آهي. 1905ع ۾ بئريسٽري لاءِ انگلينڊ ويو، سيپٽمبر 1905ع ۾ ٽرنٽي ڪاليج ڪيمبرج ۾ داخل ٿيو ۽ -جولاءِ- 1907ع ۾ گريجوئيشن ڪيائين. 12 آگسٽ 1907ع تي جرمن جي سومونڪ يونيورسٽيءَ ۾ داخلا ورتائين ۽ اتان ادب ۾ ڊي. لٽ جي ڊگري حاصل ڪيائين.
علامه اقبال جولاءِ 1908ع ۾ بئريسٽريءَ جو امتحان پاس ڪيو، ڪجهه مهينا يونيورسٽي ڪاليج لنڊن ۾ پروفيسر آرنلڊ جي وڃڻ کانپوءِ ان جي جڳهه تي عربيءَ جو استاد مقرر ٿيو، پوءِ گورنمينٽ ڪاليج لاهور ۾ فلسفي جو اسسٽنٽ پروفيسر مقرر ٿيو ۽ 1913ع تائين اها خدمت سرانجام ڏنائين. 1922ع ۾ حڪومت برطانيا سندس ادبي خدمتن جي سلسلي ۾ کيس ”سر“ جو خطاب ڏنو. 1928ع ۾ مدراس حيدرآباد ۽ علي ڳڙهه ۾ ليڪچر ڏنائين ۽ 27 سيپٽمبر 1931ع ۾ ٻي گول ميز ڪانفرنس (Round table conference) ۾ شرڪت لاءِ لنڊن ويو، لنڊن ۾ قيام دوران مختلف انجمنن ۽ تقريبن ۾ شرڪت ڪرڻ کان سواءِ اسلامي ملڪن جي معزز شخصيتن سان ملاقاتون ڪيائين. ٽين گول ميز ڪانفرنس ۾ ارسٽوٽولين سوسائٽيءَ جي هيٺ لنڊن ۾ ڪيا مذهب ڪا امڪان هي جي موضوع تي تقرير ڪيائين. ٽن هفتن کانپوءِ اسپين (Spain) جي سياحت لاءِ روانو ٿيو ۽ انهيءَ سياحت دوران ڪجهه -اردو- نظم لکيائين، -جن- ۾ مشهور نظم ”مسجد قرطبه“ (Mosque of Córdoba) به شامل آهي. 26 جنوري 1933ع تي اسپين مان واپسيءَ وقت پيرس پهتو ۽ 1933ع جي آخر ۾ افغانستان جو دورو ڪيائين. علامه صاحب 1935ع ۾ پنهنجي گهرواريءَ جي وفات کانپوءِ بيمار رهڻ لڳو. انهيءَ ڪري وڪالت به ڇڏي ڏنائين. ڀوپال جي نواب سندس اها حالت ڏسي هن لاءِ 500 رپيا ماهوار وظيفو مقرر ڪيو.
سندس هيٺيون تصنيفون (1) علم الاقتصاد (1903)، (2) تشڪيل جديد الاهيات اسلاميه، (3) ايران مابعد الطبيعيات ڪا ارتقا، (4) اسرار خودي (فارسي)، (5)- رموز بيخودي (فارسي)، (6) پيام مشرق (فارسي)، (7) بانگ درا (اردو)، (8) زبور عجمه (فارسي)، (9)- جاويد نامه (فارسي)، (10)بال جبريل(اردو)، (11)ضرب ڪليم (اردو)، (12)پس چه بايد کرد، (13) اي اقوام شرق، (14) ارمغان حجاز (فارسي)، (15) آئينه عجم (فارسي شاعرن جو انتخاب)، کانسواءِ علامه صاحب درسي ڪتاب به لکيا، اقبال جي استادن ۾ شڪارپور تعلقي جو علامه علي محمد ڪاڪيپوٽو به شامل هو. جنهن کيس فلسفي ۽ منتق جي تعليم ڏني. علامه صاحب جي مثنوين جو منظوم سنڌي ترجمو لطف الله بدوي ڪيو آهي.
اقبال ۽ پاڪستان
علامه اقبال ان دور جي سياسي حالتن جي حوالي سان محمد علي جناح کي خط ۾ لکيو: هندوستان ۾، مسلمانن جي حيثيت سان، اوهان جي شخصيت آهي، جنهن کان قوم اها اميد رکي ٿي ته، اتر اولهه يا سڄي هندوستان ۾ جيڪو سياسي طوفان اچي رهيو آهي، ان ۾ اوهان ئي قوم جي صحيح اڳواڻي ڪري سگهو ٿا.
ان نموني علامه اقبال، قائداعظم سان سياسي رفيق ٿي ڪم ڪيو. هندن ۽ مسلمانن جي اختلاف کان متاثر ٿي 1930ع ۾ مسلم ليگ جي اجلاس، الهه آباد، ۾ چيائين ته: هندوستان جي وفاق ۾ مسلم گهڻائي وارن پرڳڻن ۾ خودمختيار رياستون قائم ڪيون وڃن.
ڪن چيو ته پاڪستان جي تحريڪ خود انگريزن جي پيدا ڪيل آهي. آخري وائسراءِ هند، لارڊ مائونٽبيٽن ان جي ترديد ڪئي.
لاڏاڻو
علامه اقبال 21 اپريل 1938ع تي هن فاني دنيا مان لاڏاڻو ڪيو ۽ کيس بادشاهي مسجد لاهور جي دروازي ويجهو دفن ڪيو ويو.
حوالا
زمرو:1877ع جون پيدائشون زمرو:1938ع جون فوتگيون زمرو:1938ع جون وفاتون زمرو:اردو شاعر زمرو:پنجابي ماڻهو زمرو:تحريڪ پاڪستان زمرو:ويهين صدي جا پاڪستاني شاعر زمرو:ڀارتي مسلمان
فقير ارشاد علي جلالاڻي
فقير ارشاد علي -جلالاڻي-، سن 1927ع ۾ ڳوٺ -جلالاڻي-، تعلقي ڪوٽ ڏيجي، ضلعي خيرپور ۾ ڄائو. کيس ننڍپڻ کان ئي ويراڳ سان دل هوندي هئي. راتين جون راتيون فقراءَ سان گڏ ويراڳ ۾ گذاريندو هو. سندس طبيعت تمام سادي هئي. سدائين مرڪندو نظر ايندو هو. سندس وصال 1987ع ۾ ٿيو. چڱو شاعر هو، ڪيترو ڪلام چيائين جيڪو سندس درگاهه تي سندس ڪلام جو قلمي صورت ۾ موجود آهي.
رتو ڪوٽ
گُل حسن ڪلمتي پنهنجي تحقيقي ڪتاب ”ڪراچي سنڌ جي مارئي“ (Karachi Sindh Jee Maaree) ۾ لکيو آهي ته ”سنڌوءَ جو هڪ وهڪرو گهارو ڪريڪ مان وَهي ابراهيم حيدريءَ جي ويجهو سمنڊ ۾ پوندو هو. سنڌوءَ جي ان وهڪري تي گزري، واڳو ڏر، ريڙهي مياڻ، ابراحيم حيدري ۽ رتو ڪوٽ جهڙا آباد ۽ شاهوڪار بندر هئا. سنڌوءَ جو وهڪرو مٽجڻ سان ۽ سمنڊ جي اڳيان وڌي اچڻ سان ڦَٽي ڪريڪ، ڪورنگي ڪريڪ ۽ گهارو ڪريڪ جيڪي ڪنهن زماني ۾ جيڪي سنڌو درياھ جو حصو هئا اهي سمنڊ جي پاڻي سان ڀرجي ويا ۽ ان جا ڪيترائي حصا سمنڊ ٻوڙي ڇڏيا. رتو ڪوٽ (Rato Kott) جيڪو ”مچق“ جي ٻيٽ تي آهي اهو ڪنهن زماني ۾ هڪ مشهور ۽ سهڻو آباد شهر هئو. اهو 1640ع ۾ بڙڇ (Barrchh) قبيلي جي رياست هئي، اها رياست وقت سان گڏ پنهنجا روپ مٽائيندي رهي، ڪڏهن اها رياست مان ڳوٺ ٿي ته ڪڏهن بندگاهه يا ڪڏهن سردارن جي رهڻ جو ڪوٽ.
حوالا
زمرو:تاريخ زمرو:تاريخي ماڳ زمرو:تواريخ زمرو:سنڌ زمرو:ڪراچي زمرو:پاڪستان زمرو:قديم آثار
ڄورون
مختلف ٻولين ۾
ڄؤر کي عربيءَ ۾ علق، اردوءَ ۾ جونڪـ، سنسڪرت ۾ جـلـوڪـا، هـنـديءَ ۾ جـل ڪاڪـيــڙا ۽ گجراتيءَ ۾ جالو سڏيندا آهن.
جانورن جي دشمن
ڄؤرون مينهن، ڳئن ۽ ٻڪرين جي پاڻي پيئڻ وقت انهن جي پيٽ ۾ هليون وينديون آهن ۽ جانور بيمار ٿي پوندا آهن.
غلطفهمي
سنڌ ۾ ڪن بيمارين جي علاج لاءِ ڄؤرن ذريعي رت ڪڍيو ويندو آهي ۽ ماڻهو سمجهندا آهن ته ڄؤر لڳرائڻ سان ڦٽ ڦرڙي، ناسور وغيره جو ڪنورت نڪرڻ سان علاج ٿيندو پر اهو خطرناڪ عمل آهي، جو ايڊز، هيپاٽائيٽس بي ۽ سي جهڙيون خطرناڪ موتمار بيماريون انهن ذريعي ڦهلجي سگهن ٿيون.
الھبچايو ٽالپر
نامور سياستدان مير الهبچائي -ٽالپر- 1913ع ڌاري جهڏي ضلعي ميرپورخاص ۾ -جنم- ورتو. سندس وڏا اصل خيرپور ميرس جا هئا، -جتي- اڄ به سندن وڏي لقمان خان -ٽالپر- جي نالي سان منسوب’لقمان -پاڙو-‘ مشهور آهي. بعد ۾ ڏيڍ سؤ سال اڳ اچي جهڏي شهر ۾ -آباد- ٿيا. مير الهبچائي ورهاڱي کان اڳ انگلينڊ مان گرئجوئيشن ۽ -آمريڪا- جي ٽيڪساس يونيورسٽي مان ماسٽرس جي ڊگري حاصل ڪري، هن سنڌ جي پهرين ايم. -ايس-. سي (زراعت) هئڻ جو اعزاز ماڻيو. هن لنڊن مان ميون جي پالنا ۽ پولٽري فارم متعلق به خصوصي -تعليم- حاصل ڪئي، جنهن کانپوءِ هن سنڌ ۾ پهريون ميون جو پولٽري فارم ميرپورخاص ۾ قائم ڪيو. هو آل -انڊيا- ڪيٽل شو دهليءَ جي ڪميٽيءَ جو سنڌ مان ميمبر ۽ پئنل جج پڻ چونڊيو ويو. مير -الله- بچايو -بئنڪ- آف پاڪستان'>-اسٽيٽ -بئنڪ- آف پاڪستان-، ڪامرس -بئنڪ- ۽ مسلم ڪمرشل -بئنڪ- جو اعزازي ڊائريڪٽر به رهيو. مير الهبچائي -ٽالپر- جو شمار خاڪسار تحريڪ جي باني علامه عنايت -الله- مشرقيءَ جي انتهائي ويجهن ساٿين ۾ ٿيندو هو. پاڻ سنڌ جي قانون ساز -اسيمبلي-، اولهه -پاڪستان- جي ون يونٽ -اسيمبلي- ۽ مجلس شوريٰ جو ميمبر پڻ رهيو. مسلسل -اٺ- سال بيماريءَ جي بستري تي رهڻ سبب سياسي ۽ سماجي سرگرمين کان پاسيرو رهيو. ڊگهيءَ علالت بعد 24 مئي 2005ع تي 92 ورهين جي ڄمار ۾ وفات ڪيائين. کيس جهڏي جي اباڻي قبرستان ۾ دفن ڪيو ويو.
ابت ڪنڊڙي
اُبَتَ ڪَنڊِڙي: هي ٻوٽو ڏهرن جي سخت زمين ۾ ٿيندو آهي اٽڪل ٻه فوٽ کن ڊگهو ٿئي. رنگ جو گهاٽو سائو ڏسبو آهي. ان جون ٽاريون ڏانڊيءَ مان نڪرنديون آهن. هر هڪ ٽاريءَ جي ڇيڙي ۾ ٽي انچ کن سنگ ٿيندو آهي، جنهن ۾ ڀُرٽ وانگر ٻج بند ٿيل هوندو آهي. هرهڪ ٻج جي مٿان سنها ڪنڊا ٿيندا آهن، جي سنگ تي اُبتا لڳل هوندا آهن جنهنڪري اهو نالو پيو اٿس. هن کي رڍون، ٻڪريون ۽ اُٺ کائيندا آهن هيءُ ٻوٽو گهڻو ڪري سنڌ ۾ هرهنڌ ٿئي ٿو. هن -ٻوٽي- جي ٽارين ۾ قدرتي طرح اُبتا ڪنڊا ٿيندا آهن، انهيءَ نسبت سان -ٻوٽي- جو نالو به ’ابت ڪنڊڙي‘ پئجي ويو. فارسيءَ ۾ هن کي ”خارناز“ چوندا آهن. هن جو نباتاتي نالو ايڪرونز ايسپيرا (Achyranthus aspera) آهي. گهڻو ڪري هيءُ ٻوٽو پاڻيءَ ۽ پوسل وارين جاين جي ڪنارن تي ٿيندو آهي. باغن ۾ گهڻو ٿئي ٿو. هيءُ ٻوٽو اندازاً ٻه فوٽ کن اوچو ٿيندو آهي. هرهڪ ٽاريءَ جي ڇيڙي ۾ ٽي -انچ- کن سنگ ٿيندو اٿس، جنهن ۾ -ڀُرٽ- وانگر -ٻج- ٿيندا آهن، جيڪي سنگ تي اُبتا لڳل هوندا آهن. هن -ٻوٽي- کي ٻڪريون ۽ اُٺ چاهه سان کائيندا آهن. حڪيم -ان- لاءِ چون ٿا ته هن -ٻوٽي- کي گهوٽي -پاڻي- ڪري پيارجي ته طبي لحاظ کان رت جي صفائي، خارش ۽ ڦٽن ڦُرڙين ۽ ٻين خرابين لاءِ مفيد آهي.
ريگستان
thumb| ريگستان يا رڻپٽ زمين جي اهڙي علائقي کي چيو ويندو آهي جتي نه هجڻ جي برابر بارش ٿي۔ اهي علائقا ريگستان ۾ شمار ٿيندا آهن جتي سال ۾ سراسري 250 م م (10 انچ) کان گهٽ بارش ٿيندي هجي يا اهي علائقا جتي مينهن وارو پاڻي بخارن جي ذريعي ضايع ٿي وڃي. پاڻي جي گهٽتائي جي ڪري انهن علائقن ۾ ساوڪ به گهٽ ٿيندي آهي يا نه هجڻ جي برابر هوندي آهي. دنيا جو 33% حصو ريگستان آهي. دنيا جو سڀ کان وڏو ريگستان صحارا آهي.
الھبچايو ڪرھيي پوٽو
سندس والد جو نالو محمد سومار هو. ڳوٺ ڪرهيي ڀانڊاريءَ ضلعي بدين ۾ 1878ع ۾ ڄائو. 1945ع ۾ لڏي مانڌاري ۾ آيو. جتان پوءِ -بدين- شهر ۽ پوءِ ڳوٺ -پير عالي- شاهه ۾ اچي رهيو. سندس والد محمد سومار شيخ مشهور شاعر ۽ اديب هو. الهه بچايي ڪرهيي پوٽي جو بيتن ڏانهن خاص لاڙو هو، هن صنف تي سندس ٻه ڪتاب: ”روحاني ادبيات“ ۽ ”قصو ڪرهيي پير جو“ ڇپجي چڪا آهن. سندس باقي ڪلام ”ڪليات شيخ الهبچايو“ جي نالي سان ڇپيو آهي. الهه بچايي شيخ 1962ع ۾ وفات ڪئي.
ارشادالخلفاء (تحقيق)
خلفاءِ راشدين جا قول ۽ نصيحتون محمد عثمان ڏيپلائيءَ مرتب ڪري هفته وار ’عبرت‘ جي خصوصي ايڊيشن ۾ ڪتابي صورت ۾ سنه 1946ع ڌاري شايع ڪيا. پهرين ايڊيشن جي 44 صفحن تي مشتمل هن ڪتاب جي قيمت 8 -آنا- هئي. هن ڪتاب جو ٻيو ايڊيشن -آگسٽ- 2008ع ۾ مهراڻ اڪيڊمي شڪارپور طرفان شايع ڪيو ويو، جنهن جو متن 30 صفحا ۽ قيمت 24 رپيا آهي.
جرمنيءَ جون رياستون
آئيني رياستون
جرمنيءَ ۾ سورنھن آئيني رياستون آھن. 1. بيڊن ورٽمبرگ (Baden-Württemberg)-- 2.بويريا (Bavaria)-- 3.برلن (Berlin)-- 4.برانڊن برگ (Brandenburg)__ 5. بريمن (Bremen)-- 6. ھيمبرگ (Hamburg )-- 7. ھيسن (Hesse) 8. لوئر سئڪسني (Lower Saxony) 9. ميڪلن برگ فرو پامرن (Mecklenburg-Vorpommern) 10.نارٿ رائن وستڦيليا(North Rhine Westphalia) 11. رائن لينڊ پئليٽينيٽ (Rhineland Palatinate) 12. سارلنڊ (Saarland) 13. سئڪسني (Saxony) 14. سئڪسني اينھالٽ	(Saxony-Anhalt) 15. شليس وگ ھوليسٽن (Schleswig-Holstein) 16. ٿرينجيا (Thuringia)
ابٽن
اُبٽن يا اُٻٽڻ: شاديءَ جي رسم ۾ ڪنوار جي بدن کي مهٽڻ لاءِ خوشبودار -اٽو- يا سُرهي چوري. اُٻٽڻ ڪِن هنڌن تي مانههِ جي -اٽي-، بيسڻ يا ميدي ۾ خوشبوءِ ملائي ٺاهين ٿا. اُهو ونواهه وقت ڪنوار جي جسم تي شاديءَ کان اڳ گهٽ ۾ گهٽ ست ڏينهن لڳائبو آهي. اُٻٽڻ لڳائڻ سان ڪنوار جي بدن ۾ سونهن ۽ سرهاڻ پيدا ٿيندي آهي. زالون بدن جو رنگ کولڻ لاءِ اٻٽڻ هڻنديون آهن. اٻٽڻ سان منهن جون جهايون جهريون. اس جي اڊام ۽ لوساٽ، کَل جي ميراڳ سڀ لهيو وڃي. رنگ اڇو ٿيو پوي. اٻٽڻ گهڻو ڪري زالون انهيءَ زال کي لائينديون آهن، جيڪا ونهه (ونواه) ۾ ويٺل هوندي آهي، جيئن رنگ کليس، اٻٽن ۾ ڪيسوڦلن جو پاڻي، جَونَ جو اٽو ۽ تيل گڏيل هوندو آهي. ونهه کان شاديءَ تائين زالون روز پيون ڪنوار کي اٻٽڻ هڻنديون آهن. جيسين وڃي شادي ٿئي، ۽ وري ڪنوار کي ”اِکيو“ ٻڌي ڇڏينديون آهن، جيئن اگهاڙيءَ کل تي سج جي روشني نه پئي، متان کل ڪاراٽجي نه وڃي.
سنڌ
سنڌ (Sindh، اردو: )، پاڪستان جي چئن صوبن مان هڪ صوبو آهي، جيڪو ملڪ جي ڏاکڻي اوڀر طرف واقعي آهي. سنڌ، سنڌي قوم جو تاريخي وطن آهي، جنهن کي عام طور واديءَ مهراڻ پڻ چيو ويندو آهي. ايراض جي لحاظ کان سنڌ ٽيون نمبر وڏو صوبو، ۽ پنجاب کان پوءِ آبادي جي لحاظ کان ٻيون نمبر وڏو صوبو آهي. اولهه طرف سنڌ جا حدون بلوچستان، اتر طرف پنجاب، اوڀر طرف هندوستان جي راجستان ۽ گجرات سان لڳن ٿيون. سنڌ جي ڏکڻ ۾ عربي سمنڊ واقعي آهي. سنڌ جي سر زمين گهڻو ڪري سنڌو درياھ جي وهڪري سبب آباد آهي، جڏهن ان جي ڏکڻ اوڀر ۾ ٿر رڻپٽ واقع آهي جيڪو انڊيا جي رياست گجرات ۽ رڻ ڪڇ ريگستان سان ملي وڃي ٿو. سنڌ جي اولھ ۾ کيرٿر جبل واقع آهي. سنڌ جي آبهوا اونهاري جو سخت گرم ۽ سياري جو سخت ٿڌي رهندي آهي. سنڌ صوبي جي گادي جو هنڌ ڪراچي پاڪستان جو سڀ کان وڏو واپاري مرڪز آهي.
ڪراچي پاڪستان جو ٻيو سڀ کان وڏو صنعتي شهر آهي جيڪو صوبي جي گادي جو هنڌ پڻ آهي جتي لاتعداد ملڪي ۽ بين الاقوامي بينڪن جو سسٽم موجود آهي، پاڪستان جا ٻه اهم بندرگاھ پورٽ قاسم ۽ ڪراچي بندرگاھ پڻ سنڌ ۾ آهن. باقي سنڌ زراعت واري صنعت تي مشتمل آهي، جيڪي لاتعداد ميوا، ڀاڄيون، ۽ فصل پيدا ڪري ٿي جيڪي سموري ملڪ استعمال ڪيا وڃن ٿا. سنڌ صوبو پاڪستان جي دوا ساز صنعت جو پڻ مرڪز آهي.
سنڌ پنهنجي مختلف ثقافت جي ڪري مشهور آهي، جنهن تي گهڻو تڻو اثر صوفي ازم جو آهي، ڪيتريون ئي اهم صوفي مزارون سڄي سنڌ ۾ موجود آهن جيڪي لاتعداد عقيدتمند کي پنهنجي طرف ڇڪن ٿيون. سنڌ پاڪستان جو اڪيلو صوبو آهي جنهن ۾ سڀ کان وڌيڪ هندو رهن ٿا ان کان علاوه ڪراچي به پاڪستان جو واحد شهر آهي جتي جدا جدا قومون آباد آهن جن ۾ مهاجر (جيڪي 1947ع ۾ انڊيا مان هجرت ڪري آيا هئا) برمي، ملباري، بنگالي، وغيره جنهن جي نتيجي ۾ ڪراچي ۾ ڪيترائي ڀيرا نسلي جهيڙا پڻ ٿيا آهن.
سنڌ ۾ يونيسڪو(UNESCO) طرفان ٻه مقام عالمي ورثو قرار ڏئي پنهنجي نگرانيءَ ۾ آندا ويا آهن جنهن ۾ هڪ مڪلي جون ٽڪريون (ٺٽو) ۽ ٻيو موهن جو دڙو (لاڙڪاڻو) شامل آهن.
تاريخ کان اڳ وارو دور
thumb|150px|کاٻو|[[وادي سنڌ جي تهذيب|سنڌو تهذيب جا نمايان شهر]] thumb|100px|کاٻو|[[موهن جو دڙو|موهن جي دڙي مان مليل ڪنگ پريسٽ جو مجسمو]] thumb|[[موهن جو دڙو|موهن دڙي جا آثار]] سنڌ ۾ آبادي جا آثار 7000 قبل مسيع ۾ ملن ٿا. مهر ڳڙهه، جيڪو هاڻ بلوچستان جو حصو آهي، ان تائين سنڌ ڦهليل هئي. سنڌ جي ثقافت کي هزارين سال ترقي ڪرڻ ۾ لڳا، جنهن کان پوءِ 3000 سال قبل مسيع ۾ سنڌو تهذيب جو بنياد پيو. سنڌو تهذيب پنهنجي جوهر ۾ آڳاٽي مصري ۽ ميسوپوٽيميا جي برابر هئي، جنهن ۾ پنج لک ماڻهن رهائش اختيار ڪئي ۽ اعلي معيار سان رٿيل شهر ۽ نيڪالي جو نظام جوڙيو.
ڪجهه حوالن موجب، اتي امير ماڻهن جي دفنائڻ جي حوالي سان ڪنهن مخصوص جاين جون شاهديون نه مليون آهن، جنهن لاءِ چيو وڃي تي موهن جي دڙي ۾ موجود وڏو غسل خانو ئي پاڪ جاءِ هو، اها تهذيب 1700 قبل مسيح ۾ ختم ٿيندي ڀائنجي ٿي. هن تهذيب جو خاتمو ڪنهن زلزلي يا اوچتي آفت اچڻ جي سبب ٿيو. قديم آثارن مان مليل دانچن جي چڪاس کان پوءِ معلوم ٿيو ته تمام تيزي سان ۽ اوچتو هي شهر تباهه ٿي ويو.
شروعاتي تاريخ
قديم شهر رورڪا، جنهن کي هاڻ روهڙي يا اروڙ چيو وڃي ٿو، سائوويرا بادشاهت جي گادي جو هنڌ هو، جنهن جو ذڪر شروعاتي ٻُڌ ڌرم جي ادب ۾ مُک واپاري مرڪز طور ٿيل آهي. مهاڀارت ۾ سنڌ جو ذڪر ڀارت ورشا جي حصي طور آيل آهي. سنڌ کي سپت سنڌو پڻ ڪوٺيندا هئا، ڇو ته ان مان مکيه ست نديون شتدرو (ستلج)، پرشڻي (راوي)، اسڪني (چناب)، وتستا (جهلم)، ارجڪئا (بياس)، سوما ۽ سنڌو ندي وهندڙ هيون. سنڌ کي 600 قبل مسيح ۾ فارسي شهنشاهت اڪئمنيڊ فتح ڪيو. ايران جا سنڌ سان پراڻي زماني کان سياسي ۽ واپاري لاڳاپا هئا. دارا اعظم (اول) 519 ق.م ۾، سنڌ فتح ڪري، پنهنجي ايراني شهنشاهيت ۾ شامل ڪيو. ان کان پوءِ سنڌ ۾ ايرانين جو اچڻ وڌي ويو. 380 ق.م ۾ بهمن بن اسفنديار، سندو نديءَ جي لوهاڻي شاخ تي بهمن آباد ۽ اقليم، سنڌ جي ڪڇِي صوبي ۾ قندابيل شهر اڏايا. فردوسي شاهنامي ۾ ڄاڻائي ٿو ته سنڌ جا ست راجا، ڪابل، سنڌ، هند، ساندل، چندل، ڪشمير ۽ ملتان ايران کي ڍل ڀريندا هئا. سائرس اعظم 530 ق.م کان 558 ق.م جي دوران سنڌ ملڪ بلخ تائين فتح ڪيو. جڏهن دارا سنڌ تي قبضو ڪيو ته، تڏهن هيروڊوٽس به هن سان گڏ آيو. هن سنڌ کي دارا اعظم جي اُڻٽيهين ولايت ڄاڻايو آهي. هن، ان وقت جيڪي سنڌ رياست جا پرڳڻا جيڪي ايراني سلطنت جي هيٺ هئا، تن جا يوناني نالا ڏنا آهن. ساڪا يعني ساڪستان يا سستان، ماڪا، ست گيدائي، گنداروئي، ٿاتاگو، داديڪائي (ڪشمير ۽ چترال)، اپاريتائي (هندوڪش ۽ ڪابل)، ڪسپوئي (ساڪا وارن جا پاڙيسري)، ٿامايوئي (وچ افغانستان)۽ پڪٽائي (پشتو، ڪوئيٽا ۽ پشين). دارا اعظم سنڌ مان ڪيترائي نوجوان ايراني لشڪر ۾ ڀرتي ڪيا. دارا اعظم (اول) 486 ق.م ۾ جڏهن يونان تي حملو ڪيو، تڏهن سندس لشڪر سان گڏ هڪ سنڌي فوجي دستو به شامل هو. تنهن جنگ ۾ هن سنڌ جا هاٿي به ڪتب آندا هئا. 400 قبل مسيع ۾ يونانين سڪندر اعظم جي اڳواڻي ۾ سنڌ کي فتح ڪيو. سڪندر اعظم سنڌو وادي جي ماڻهن لاءِ چيو آهي ”مونکي شينھن ۽ بهادر ديس جي ماڻهو موهيو، جتي جي زمين اسٽيل جهڙي آهي، جنهن سان منهنجي فوجين کي سڪون مليو. هن ڌرتي جو هر ماڻهو سڪندر آهي. سنڌ جو علائقو ڪجهه ڏهاڪن تائين يونانين جي اثر هيٺ رهيو، سڪندر جي وفات کان پوءِ سنڌ ۾ سلوقي سلطنت جي حڪومت هئي. ان کان پوءِ چندر گپت موريا جي اڳواڻي ۾ سنڌ 305 قبل مسيح ۾ موريا شهنشاهت جي اثر هيٺ آهي، اشوڪا جي دور ۾ هتي ٻُڌ ڌرم جي واڌ ويجهه ٿي. موريا حڪومت 185 قبل مسيح ۾ ختم ٿي جڏهن سندن آخري حڪمران کي سنگا شهنشاهت هٿان شڪت آئي. ان کان پوءِ سنڌ ۾ ٻيهر يوناني حڪومت قائم ڪئي، جڏهن ڊيمٽرس اول جي حڪمراني ۾ يوناني باختري هندوستان تي قبضو ڪيو، هنن اتر اولهه وارن علائق ۽ سنڌ کي پنهنجي سلطنت ۾ شامل ڪيو.
ٻين صدي قبل مسيح ۾ يونانين جي قبضي هيٺ علائقن ۾ سڪوتي شهنشاهت جو راڄ ٿيو، هن سڄي ڏکڻ ايشيا تي سنڌ ذريعي قبضو ڪيو، جنهن کي بعد ۾ اندس-سڪوتي جو نالو ڏنو ويو. پهرين صدي عيسوي ۾، سنڌ ڪوشان سلطنت جي قبضي هيٺ آئي، ڪنشڪ جي حڪمراني ۾ ٻُڌ ڌرم کي وڌيڪ هٿي ملي ۽ ڪيترايون ئي مذهبي جايون جوڙايو ويون. ان وقت آهير پڻ وڏي تعداد ۾ سنڌ ۾ آباد هئا. ڪوشان سلطنت کي 3 صدي جي وچ ڌاري شڪت آئي ۽ سنڌ فارسين جي ساساني شهنشاهت جي قبضي هيٺ آهي.
ان کان پوءِ سنڌ گپتا سلطنت جي حڪومت هيٺ آئي، پنجين صدي جي آخر ۾ هن قبيلي جي لشڪرن گپتا خاندان کان اتر اولهه جا ڪيترائي علائقا کسي ورتا، ان کان پوءِ سنڌ ڳچ وقت روهڙا راڄ جي حڪمراني هيٺ رهي. ان کان پوءِ سنڌ شهنشاهه هرشاوردن جي حڪومت هيٺ آئي، پوءِ 478ع ڌاري راء گهراڻو سنڌ تي قابض ٿيو، ان حڪومت جو خاتمو اروڙ جي چچ گھراڻي 632 ڌاري آندو. ان حڪومت دوران سنڌ جو سرحدو وڌي ملتان ۽ رڻ ڪڇ تائين ڦهلجي ويون، ان وقت سنڌ جي گادي جو هن هنڌ اروڙ هو.
عربن جو دور
711ع تي محمد بن قاسم، خلافت اموي جو لشڪر جيڪو 20 هزار گهوڙ سوارن، 5 منجنيڪن تي مشتمل هو، ان سنڌ تي حملو ڪيو، ان جنگ ۾ راجا ڏاهر کي شڪت آئي ۽ محمد بن قاسم، اروڙ، ملتان ۽ ديبل جي شهرن تي قبضو ڪري ورتو. عرب نقشيدانن پاران سنڌ کي Sind لکيو ويو، جنهن کان اڳتي واري علائقي کي Hind ڪوٺيو ويو. ان وقت محمد بن قاسم سنڌ جي گادي جو هنڌ منصوره کي ڪيو، ان شهر بعد ۾ ابو مشعر السندي، ابو عطا السندي، ابو راجا سنڌي ۽ سنڌ ابن علي جهڙا عالم پيدا ڪيا. ديبل جي بندرگاهه ۾، گھڻي ڀاڱي سمورن باوراجن پاران اسلام قبول ڪيو ويو، اهي سنڌي ناکئا يا ملاح ڪوٺجڻ لڳا، جيڪي جهاز راني، جاگرافي ۽ ٻولين جا ماهر هئا. محمد بن قاسم کان پوءِ اموين سنڌ تي ھباري خاندان ذريعي حڪومت ڪئي.
750ع ڌاري، ديبل (هاڻوڪو ڪراچي) بصره جي بندرگاهه کان پوءِ ٻيو بندر گاھ هو، جتان سنڌي ملاح بصره، بوشهر، مسقط، عدن، ڪلوا، زنجبار، سفولا، چيرا گھراڻو، سريلنڪا، جاوا (جتي سنڌي واپارين کي سنتري چيو ويندو هو)، تائين سفر ڪندا هئا. اموي ۽ عباسي خلافت جي وچ ۾ ڇڪتاڻ کان پوءِ، هباري شهنشاهت نيم آزاد حڪومت ٿي وئي، ۽ منصوره تي سلطان محمد غزنوي قابض ٿي ويو، ان کان پوءِ بغداد جي گھيراءُ (1258ع) تائين سنڌ عباسي خلافت جي حڪومت هيٺ رهي، جنهن تي سومرن جي حڪمراني هئي. ان دور ۾ ابو الحسن مسعودي، ابن حوقل، اصطخري، ابن جرير طبري، البيروني ۽ ابن بطوطہ سنڌ آيا يا ان بابت لکيائون، ان وقت هندوڪش جي علائقن کي پڻ ڪٿي ڪٿي سنڌ لکيو ويو آهي.
سومرن جو دور
جڏهن سنڌ عرب اموي ۽ هباري خلافت جي اثر هيٺ هئي، اموين عزيز الحباري کي سنڌ جو گورنر مقرر ڪيو. سنڌ تي حبارين جي حڪومت 1024ع تائين هلي جڏهن انهن کي سلطان محمد غزنوي شڪست ڏني. ان کان پوءِ سنڌ عباسي خلافت جي اثر هيٺ آئي، عباسين سمارا جي ال خفيف کي سنڌ جو خليفو مقرر ڪيو، سومرن جي معني پڻ ”سمارا جو“ آهي، نئين گورنر سنڌ ۾ مستحڪم ۽ مضبوط حڪومت جوڙي، هن پنهنجي گورنري جي دور ۾ خاص عهدا سندس دوستن ۽ عزيزن کي ڏنا، اهڙي ريت ال خفيف يا سردار خفيف سومرو سنڌ ۾ راجپوت سومرا حڪومت قائم ڪئي ۽ هي ان جو پهريون حڪمران ٿيو. بغداد جو گھيراءُ کان اڳ سنڌ عباسي خلافت جي اثر هيٺ هئي، پر ان کان پوءِ اتي آزاد حڪومت قائم ٿي.
جڏهن سومرن جي حڪمراني، عباسي خلافت سان بغداد جي گھيراءُ بعد لاڳاپا ختم ڪيا، ته سومرن جي بادشاهه دودي اول جي حڪومت عربي سمنڊ کان پنجاب ۽ راجستان کان بلوچستان تائين هئي. سومرا پهريان مقامي سنڌي پنهوار جن جي سنڌ تي حڪمراني هئي، انهي دور ۾ قرآن جو سنڌي ترجمو ٿيو. نيٺ 95 سالن تائين سنڌ تي حڪومت کان پوءِ سومرن جي حڪومت کي دهلي سلطنت هٿان شڪت آئي.
سمن جو دور
thumb|کاٻو|[[مڪلي جو هڪ نظارو]] ڄام انڙ فيروزالدين، دهلي شهنشاهت کي للڪاريندي سما حڪومت جا بنياد رکيا. هن پنهنجي لاءِ سنڌ جو سلطان جو لقب استعمال ڪيو. سما قبيلي جي حڪومت ڄام نظام الدين دوم (ڄام نندو) جي دور تي عروج تي پهتي. 1461ع کان 1509ع تائين هن جي بادشاهت دوران نندو گادي جي هنڌ ٺٽي ۽ مڪلي جي ٽڪرين کي وڏي ترقي ڏياري، جنهن سبب اهو شهر ديبل جو متبادل ٿي اڀريو. هن سنڌي ادب، تعميرات ۽ ثقافت کي وطن جي حب سان سرشار ڪيو. سمن وطني تعميرات، فن ۽ موسيقي ۾ اعلي مثال قائم ڪيا. ان وقت جي مشهور شخصيتن ۾ قاضي قاضن، درياهه خان، مخدوم بلاول شامل آهن. توڙي جو ٺٽو عظيم شهر هو پر ان جي حفاظت لاءِ ايتري فوج نه هئي جو اهي ارغونن ۽ ترخانن جو مقابلو ڪري سگھن، جن ڪيترن ئي سمن جي حڪمرانن جو قتل ڪيو. ڄام فيروز جي دور ۾ ٺٽي تي ارغونن ۽ ترخانن قبضو ڪيو.
ٽالپر دور
ٽالپر ڪهلوڙن جي دعوت تي، ڊيرا غازي خان مان حجرت ڪئي، دعوت جو مقصد بلوچ ڇڙوڇڙ قبلين کي متحد ڪرڻ هو. ٽالپرن هتي سنڌي ٻولي سکي ۽ جي سنڌ جي اتر طرف آباد ٿيا. هنن ترت بلوچ قبلين کي متحد ڪيو ۽ ڪلهوڙا حڪمرانن خلاف راءِ عامه جوڙي، هالاڻي جي جنگ کان پوءِ ٽالپرن ڪلهوڙن کان تخت کسي ورتي. ٽالپرن سنڌ تي 1783ع کان 1843ع تائين حڪومت ڪئي ان کان برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپني جي لشڪرن چارلس نيپئر جي اڳواڻي ۾ ٽالپرن کي شڪست ڏئي سنڌ تي قبضو ڪري ورتو.
برٽش دور
پاڪستان ٺاهڻ ۾ سنڌ جو ڪردار:سنڌ جي مسلمان ليڊرن جي ڪوشش سان اپريل يا مئي 1938ع ۾ سنڌ جي صوبائي مسلم ليگ جو قيام عمل ۾ آيو. 10، 11 ۽ 12 آڪٽوبر 1938ع تي سنڌ مسلم ليگ پاران، ڪراچيءَ ۾ مسلم ليگ جي هڪ وڏي ڪانفرنس سڏائي ويئي، جنهن جي صدارت قائداعظم مرحوم ڪئي. هن ڪانفرس جي موقعي تي گڏيل هندستان جي سمورن مسلم ليڊرن شرڪت ڪئي. ان ڪانفرنس کي پوءِ ”ڪراچي ڪانفرنس“ جي نالي سان سڏيو ويو. ڪانفرنس ۾ شيخ عبدالمجيد سنڌي مرحوم ٺهراءُ پيش ڪيو، جنهن ۾ واضح طور مطالبو ڪيو ويو، ته جن صوبن ۾ مسلمانن جي اڪثريت آهي، اتي مسلمانن جي حڪومت بنائي وڃي، ته جيئن ٻئي قومون جدا جدا ۽ آزاد آزاد حڪومتون قائم ڪري سگهن. ان موقعي تي قائداعظم مرحوم تقرير ڪندي چيو: ”مون کي يقين آهي، ته سنڌ جو صوبو، هندستان جي مسلمانن لاءِ هڪ نمونو ٿيندو، ڇاڪاڻ ته هتي جي مسلمانن وڏي بيداري جو ثبوت ڏنو آهي.“
ان کان پوءِ سنڌ جي مسلمانن پاڪستان جي تحريڪ ۾ وڏي جوش، جذبي ۽ ولولي سان حصو ورتو. سڄي هندستان ۾ پهريون ڀيرو سنڌ جي صوبائيءَ اسيمبليءَ سن 1943ع ۾ پاڪستان جي قيام جي ٺهراءُ پاس ڪيو، جيڪو محترم. جي ايم.سيد پيس ڪيو. ٻئي ڪنهن به صوبي جي اسيمبليءَ اهڙو ٺهراءُ نه اڳ ئي پاس ڪيو هو، ۽ نه پوءِ ئي ڪا اسيمبلي پاس ڪري سگهي.
سنڌ جي جاگرافي
220px|thumb|کاٻو|سنڌ thumb|2م220px
سنڌوءَ جي ويڪريءَ ماٿريءَ جي کاٻي پاسي، يعني اوڀر کان، هندستان جو وسيع ريگستان، ٿر، آهي. جنهن ۾ لاڳيتو ٽي سوء ميل سڃ ئي سڃ آهي ۽ جيڪو هري هري چڙهندو، وڃي ابو ٽڪريءَ ۽ اوالي ٽڪرن تي کٽي ٿو. جمڙائوءَ جي منڍ واريءَ ويڪرائي ڦاڪ جي ڏکڻ کان ويندي ڪڇ جي رڻ تائين ٻنهي علائقن جي وچ وارو ٽڪر ائين واضع ۽ چٽو آهي، جيئن سمنڊ جو ڪپر- واريءَ جا دڙا ائين اوچتو نروار ٿين ٿا، جيئن ڪنهن سڌي سنواٽي ميدان ۾ ڇپن جون قطارون، پريان اُتر ۾، واريءَ جون ڀٽون ڪچي ۾گهڙي اچن ٿيون، ۽ سنڌوءَ جي ليٽ وارياسي علائقي ۾ ڪافي اندر تائين هلي وڃي ٿي. اهڙيءَ طرح، اُنهن ٻنهي ٽڪرن جي وچ ۾، جيڪي طبعي لحاظ کان مختلف مُول منڍ وارا آهن، اصل ويڇو گهڻي ڀاڱي ميسارجيو وڃي. ائين کڻي چئجي ته ٿلهي ليکي، ڪچي کان ٿر جو ويڇو هن علائقي ۾ ڪجهه وڌيڪ اوڀر ڏانهن آهي. ڏاکڻي ۽ اترئين ڀاڱي ۾ وارياسي جي سنڌي جو هيءَ فرق ڏکڻ- اولهه جي چوماسي جي ٻل نٻل ۽ گهاٽيءَ واڌيءَ جي ڪري ڦرندو گهرندو رهي ٿو. ساڄي يا اُلهندي پاسي کان اصل سنڌ جون حدون انهن ڪڪرالين ماٿرين جي ڇيڙي جي سنوت ۾ نظر اينديون، جيڪي بلوچستان جي اندر ڦلهجي ويندڙ ٽاڪرو علائقي تائين هليون وڃن ٿيون. پرحقيقت ۾ ان مٿانهين پٽ سان هڪدم لڳولڳ زمين ٽڪرين تان وهي آيل لٽ منجهان ٺهيل آهي. اها سنڌوءَ جي لٽ کان بلڪل نرالي ٿئي ٿي. اهو تر جنهن کي مڪاني طرح ”ڪاڇو“ سڏيو وڃي ٿو ۽ گهڻي ڀاڱي سوڙهو آهي، سو سليمان جبل ۽ بولان لڪَ کان ڏکڻ طرف ويندڙ جبلن جي وچ ۾، ڊيگهه ۾ وڌندي، ڪيترن هزارين چورس ميلن جو علائقو ٺاهي ٿو. ان جو جيڪو ڀاڱو سنڌوءَ واري ڪچي کي ويجهي ۾ ويجهو آهي، سو چيڪي مٽيءَ جهڙيءَ مٽيءَ جو تراکڙو بيابان آهي، جتي سبزو ۽ ساوڪ نه هئڻ جي برابر آهن. اهو بيابان هڪ قدرتي روڪ آهي- اهڙي ئي اڏول، جهڙا اُهي جبل، جيڪي ان طرف جون ٻيون حدون ٺاهين ٿا. ان بيابان جي ڪري ئي ڪڇيءَ جو هيءَ علائقو گهڻو ڪري سياسي طرح ڏکڻ اوڀر وارين ايراضين جي بدران اُتر وارين ايراضين سان لاڳاپيل سمجهبو رهيو آهي.
سنڌ جي ڪچي جي اولهه ۾ جيڪو جابلو ٽڪرو آهي، سو بيهڪ ۾ اوڀر واري ريگستاني ٽڪري سان عجيب مشابهت رکي ٿو. پر ابتيءَ ترتيب سان: يعني اتريون ڀاڱو ڪڇيءَ جي ڇيڙي کان ويندي منڇر تائين بظاهر اڻ ڀڳل ڪوٽ ٺاهي ٿو، جڏهن ته منڇر کان ڏکڻ طرف ڌار ڌار ٽاڪرو ڇپر نظر ايندا، جن جي وچ ۾ سئين پٽ جون ايراضيون آهن، ۽ سمورو تر ڏکڻ ڏانهن هلندي، هوريان هوريان ويڪر ۾ وڌندو ۽ اُچارئيءَ ۾ گهٽبو وڃي ٿو ۽ اولهه پاسي ڪا ظاهري حد ٺاهيندو نظر نٿو اچي. اُنهيءَ پاسي وڌندي، حب ندي ۽ ڪي ننڍيون ٽڪريون اُڪري، اسين لس جي ميدان ۾ پهچون ٿا، جيڪو سمنڊ جي ڪپر کان ساٺيڪو ميل اُتر طرف هليو وڃي ٿو ۽ جنهن جي وڌ ۾ وڌ ويڪر انهيءَ مفاصلي جي اڌ جيتري ٿيندي. اهو ميدان پورالي نديءَ ۽ ڪن ننڍين نين جي آندل لٽ منجهان جُڙيو آهي. ۽ مٿي ڄاڻيل ڪڇيءَ جي ميدان وانگر، جنهن سان اهو گهڻي مشابهت رکي ٿو، ڪڏهن ڪڏهن سياسي طرح سنڌ سان لاڳاپيل پر گهڻو ڪري ان کان ڌار رهيو آهي.