cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
نندو شھر
آبادي
1998 ۾ نندو يونين ڪائونسل جي آدمشماري 24،275 ھئي، 2003 ۾ وڌي 27366 ٿي وئي جيڪا 4561 گھرن ۾ رھندڙ آھي. ڪل آبادي جي سراسري مطابق في گھر م ڇھ ڀاتي رھندڙ آھن.جن مان 2003 جي رپورٽ مطابق 94 سيڪڙو گھر ڪچا آھن. ماڻھن جو معيار زندگي ڪريل آھي ۽ اڪثريت ۾ آبادي غربت جي لڪير ھيٺ زندگي گذاريندڙ آھي.
معيشيت
نندو يونين ڪائونسل جي معيشت زرعي آھي. اڪثر آبادي ٻھراڙيءَ ۾ رھي پئي. نندو شھر م 6 سارين جي ڇڙائي جا ڪارخانا جن ۾ قاضي رائس مل، جعفري رائس مل، احمد رائس مل، خاصخيلي رائيس مل، حيدر رائس مل ۽ ميمڻ رائس مل شامل آهن. ۽ 15 اٽي جون ملون آھن. 3 سيڪڙو آبادي ڌنڌن سان تعلق رکندڙ ۽ 12 سيڪڙو شھري مزدور آھن. ھتان جي زرعي زمينن کيڦليلي ڪئنال مان نڪرندڙ علي واھ آباد ڪري ٿو. ھن يونين ڪائونسل م سڀ کان گھڻو ڪمند جو فصل ٿئي ٿو. ان کان علاوه ساريون، جوئر، ٽماٽي، مرچن جا فصل پڻ ٿين ٿا. ڪڻڪ جي پوک ھتي تمام گھٽ ٿئي ٿي. زرعي معيشت م جيڪي ڪمزوريون آھن تن م زراعت بابت تعليم ۽ مھارت جي ڪمي، آبپاشيءَ واري پاڻي جي کوٽ، ڪمزور مارڪيٽي نظام، سرمايي ۽ قرضن جي سھولت جو فقدان، خريداري جي سھولت جي کوٽ ۽ زرعي زمينن کان مارڪيٽ جي رسائي لاءِ مناسب روڊن جو بندوبست نہ ھجڻ آھي. 2013 م ھن يونين ڪائونسل ۾ چوپائي مال جو تعداد 9015 ھو جن ۾ مينھون، ڳئون، ٻڪريون، رڍون وغيره  شامل ھيون.
تعليم
نندو شھر ۾ ھڪ انٽرميڊئيٽ ڪاليج ۽ ٻہ ھاء اسڪول موجود آهن جن مان ھڪ ڇوڪرن لاء ۽ ٻيو ڇوڪرين لاء آھي.
حوالا
زمرو:بدين ضلعي جون آباد جڳهون
ڦڻي
ڦڻي وارن کي سڌو ڪرڻ ۽ جوئون ڪڍڻ لاءِ استعمال ٿيندڙ اوزار. thumb|ھڪ قديم ڦڻي
حوالا
زمرو:وار زمرو:اوزار
سيراڻي
سيراڻي : پاڪستان جي صوبي سنڌ جي ضلعي بدين جي تعلقي بدين جي يونين ڪائونسل ۽ ھڪ ننڍڙو شھر آھي جيڪو بدين شھر کان 18 ڪلوميٽرن جي فاصلي تي واقع آھي. 1998 م ھن يونين ڪائونسل جي آبادي 32260 ھئي. ھن شھر م ھڪ ھاء اسڪول: گورنمينٽ بوائز ھاء اسڪول سيراني پڻ واقع آهي جنھن م ڇوڪريون پڻ تعليم حاصل ڪن پيون. ھن شھر کان ناريري ڍنڍ طرف پڻ رستو نڪري ٿو جيڪا اتان 23 ڪلوميٽرن جي فاصلي تي واقع آھي. شھر روڊ رستي ڪڍڻ ۽ ڀڳڙا ميمڻ سان پڻ ڳنڍيل آهي.
630ع
ڊسمبر
زمرو:630ء زمرو:ستين صدي زمرو:سال
640ع
ڊسمبر
زمرو:640ع
سنڌ جا يورپي رسالا
سنڌ جا يورپي رسالا 1825ع ۾ يا ان کان اڳ ڪراچي چيمبر آف ڪامرس وارن ماهوار جرنل The Price Current and Market Report جاري ڪيو، جيڪو 1870 جي ڏهاڪي جي شروعات ۾ هفتيوار  ٿي شايع ٿيڻ لڳو، جيئن جرنل جا نالي مان ظاهر آهي، هن جرنل ۾ واپاري طبقي سان وابسته معلومات، جنهن۾ مختلف اناج جي جنسن ۽ خدمتنجون اگهوتريون، درياءَ، ريل ۽ روڊ رستي آمدرفت جي تفصيل، بحري جهازن جي اچڻ وڃڻ  جا وقت ۽ ڀاڙا توڙي مزدوريون بيان ٿيل هونديون هيون، اهو جرنل 1875ع تائين جاري رهيو. وڪيلن پنهنجو ماهوار رسالو The Report of the Decisions of the Sadar Court of Sind 1870 ۾ جاري ڪيو، جيڪو ڪراچي جي صدر ڪورٽ جو سپرنٽينڊنٽ وليم رابرٽ هونهام(William Robert Hoonhan) جي ادارت ۾ نڪرندو هو، هي رسالو 30 صفحن تي مشتمل هوندو هو ۽ 100 ڪاپيون شايع ٿينديون هيون، هي رسالو 1881ع ۾ بند ٿي ويو. چرچ مشنري سوسائٽي 1850 ۾ قائم ٿي، جيڪا عيسائيت جي پرچار لاءِ وجود ۾ آئي هئي، سندس سرپرستي هيٺ ڪراچي مان 1884ع ۾ Chiristian Messenger رسالو جاري ٿيو، پر 18855ع ۾ بند ٿي ويو. اٺهن ورهين کانپوءِ 1892ع ۾ ڪراچي جي ٽرنيٽي چرچ Magazine Karachi Parish جاري ڪيو، هي رسالو ننڍي سائيز ۾ 144 صفحن تي مشتمل هندو هو، جنهن جون هر ماهه 150 ڪاپيون شايع ٿينديون هيون، جيڪو موجوده صديءَ ۾ پڻ جاري رهيو. انهيءَ کان پوءِ ، سينٽ پال چرچ منهوڙ ا طرفان Karachi Manora Church Magazine  شايع ٿيو جيڪو موجوده صدي ۾ پڻ جاري ٿيو.
ٿيلھو
ڪپڙا، سبزيون، ڪتاب يا ٻيو سامان ھٿ ۾ آسانيءَ سان کڻڻ لاءِ ڪپڙي، پلاسٽڪ، ڌاڳي وغيره مان ٺھيل ڳوٿريءَ کي ٿيلھو چئبو آھي. thumb|ٿيلھو
حوالا
زمرو:ٿيلھا
102ع
ڊسمبر
زمرو:102ع زمرو:ٻين صدي
قائداعظم يونيورسٽي
جامعه قائداعظم يا قائداعظم يونيورسٽي اسلام آباد ۾ واقع هڪ سرڪاري، تحقيق ڪندڙ يونيورسٽي آهي. 1967ع ۾ يونيورسٽي آف اسلام آباد جي نالي سان آغاز ٿيو. شروعاتي دور پوسٽ گريجوئيٽ پروگرامز آڇيا ويندا هئا، بعد ۾ انڊرگريجوئيٽ پروگرامن جو به آغاز ٿيو. 2015ع ۾ 13،000 شاگردن سان اسلام آباد جي سڀ کان وڏي يونيورسٽي بڻجي. يونيورسٽي 1700 ايڪڙ ايراضي تي مشتمل آهي.
يونيورسٽي چار فيڪلٽين ۽ نَو تحقيقي ادارن تي مشتمل آهي. هن يونيورسٽي جو شمار پاڪستان جي سڀ کان وڏي يونيورسٽين م ٿيندو آهي. هي يونيورسٽي درجه بندي ۾ پاڪستان جي بهترين يونيورسٽي آهي. جڏهن ته دنيا جي بهترين 600 يونيورسٽين ۾ پڻ شامل آهي.
حوالا
زمرو:پاڪستان ۾ اعلي تعليم زمرو:پاڪستان ۾ سرڪاري يونيورسٽيون
صدقو فطر
صدقو فطر يا فطرانو، هڪ خيرات سان متعلقه اسلامي اصطلاح آهي۔اسلام ۾ ان کي رمضان جي روزن ۾ لغو ۽ بيهوده ڪلام جي طهارت قرار ڏنو ويو آهي۔ صدقو فطر هر صاحب استطاعت مسلمان تي عيد الفطر جي صبح طلوع هوندي ئي واجب ٿي ويندو آهي۔
سنڌ جون يورپي اخبارون
1860ع جي ڏهاڪي جي شروعات ۾ Sindian جي زماني ۾ Our Paper به اخبار موجود هئي، وليم مئنسفيلڊ مالويري(William Mansfield Malvery)  انهيءَ  ٽي روزه اخبار جو ايڊيٽر هو ۽ اخبار اڱاري  ۽ جمعي تي شايع ٿيندي هئي. 1854ع جي شروعات ۾ Sindian پنهنجو نالو تبديل ڪري Sind News ٿي، 1877 ۾ جڏهن Beacon چوائڻ ۾ آئي ته اها روزنامچي اخبار هئي، جنهن جو ايڊيٽر جيمس آٽرام ٽويلس(James Autram) هو، پر تعليمي، اقتصادي ۽ ثقافتي  ترقي ٿيڻ جي  باوجود روزنامه جي طور تي هلي نه سگهي، تنهن ڪري 1878ع ۾ Beacon  نالي سان هفتي ۾ ٽي دفعا شايع ٿيندي هئي ۽ اهو سلسلو 3 سال هليو، 18811ع ۾ اها اخبار ڊبليو نونان(W.Noonan )  جي هٿن ۾ آئي، جيڪو اها اخبار سال کن کان وڌيڪ هلائي نه سگهيو، 18811ع ۾ اها اخبار هڪ مقامي فرم نؤروجي اينڊ ڪمپني خريد ڪئي، اهڙي پراڻي Sindian اخبار جيڪا پهرين SindNews بڻي ۽ پوءِ Beacon  ۾ تبديل ٿي، سا نيٺ مقامي ماڻهن جي هٿن ۾ آئي، جنهن کانپوءِ انهيءَ اخبار جو نالو Sind Times ٿيو 1877ع ۾ ڌاريل Beacon جي زماني ۾ هڪ ٻي يورپي اخبار Sind Advocat. B.W.T ”Jafferies “ جي ادارت ۾ هفتي ۾ ٽي ڀيرا شايع ٿيندي هئي، اهو ايڊيٽر هن کان اڳ Sindian  جو ايڊيٽر هوندو هو، اها اخبار ٿوري عرصي کان پوءِ 18788ع ۾بند ٿي وئي. لاهور مان شايع ٿيندڙ اخبار (The Civil and Military Gazette)وارن جنهن جا پڙهندڙ سنڌ ۾ هئا، 1878ع ۾ ڪراچي مان ٻه اخبارون جاري ڪيون، جن مان پهرين اخبارBulletin.The Civil and Military Gazette هئي، جيڪا 2 جنوري 18788 ۾ شايع ٿي، ۽ ٻي  Sind: The Civil and Military Gazette eussi اپريل 1878ع ۾شايع ٿي، جنهن جي ادارت ڪرنل آرٿر ڪوري(Colonel Arther Cory) جي هٿ ۾ هوندي هئي، 18822ع ۾ انهن اخبارن لاهور کان پنهنجا ناتا ٽوڙي ڪراچي مان (Sind Gazette Bulletin). ۽ Sind Gazette جي نالن سان شايع ٿيڻ لڳيون.
هاڻي Sind Gazette ڪرنل آرٿري ڪوري (Colonel Arther Cory ) ڊبليوايڇ ٽاويل (W.H.Towelle)۽ڊبليو ايڇ رتيگان W..H. Ratigan) ) جي گڏيل ملڪيت هئي ۽ موجوده صديءَ ۾ به جاري رهي، ڪرنل ڪوري 1902ع ۾ مرڻ تائين اها اخبار نهايت ڪاميابي سان هلائي، جنهن ڪري کيس ڪراچي جي جديد اخبار نويسيءَ جو باني سڏيو ويندو آهي.Sind Gazette جيڪا پوءِ Daily Gazette  ٿي، ورهاڱي تائين ڪوري جي يادگار اخبار هئي، اها اخبار هفتي ۾ 88 صفحن تي مشتمل، 4 ڪالمن ۾ ڇپبي هئي ۽پهريان ٻه  ۽ آخري ٻه صفحا اشتهارن لاءِ مخصوص هوندا هئا.
1887ع ۾ Sind Gazette هڪ مقامي اخبار Sind Times ۾ ضم ٿي وئي، Sind Gazette پهرين يورپي اخبار هئي، جيڪا اڻويهن صدي جي ٻن ڏهاڪن تائين سنڌ ۽ يورپي ماڻهن جي نمائندگي ڪري  هندستان جي ورهاڱي تائين سندن خدمت ڪندي رهي.
چوھڙ جمالي
چوھڙ جمالي : پاڪستان جي صوبي سنڌ جي ضلعي سجاول جو ھڪ شھر آھي جيڪو سنڌوندي جي کان 5 ڪلوميٽرن جي فاصلي تي ڪئنال جي ڪپ تي واقع آھي. شھر جي ٻاھران ھڪ باء پاس آھي جتان سمنڊ طرف رستو وڃي ٿو.
سحري
سحري يا سحور (عربي: سحور) هڪ اسلامي اصطلاح آهي جنهن ۾ مسلمان روزو رکڻ جي لاء فجر کان پهريان کاڌو کائرندا آهن۔ مختلف مسلڪن ۾ انتهائي سحور جو وقت مختلف آهي۔
حوالا
زمرو:روزو زمرو:رمضان زمرو:اسلامي اصطلاح
632ع
ڊسمبر
زمرو:632ء زمرو:ستين صدي زمرو:سال
639ع
ڊسمبر
زمرو:639ء زمرو:ستين صدي زمرو:سال
104ع
ڊسمبر
زمرو:104ع زمرو:ٻين صدي
106ع
ڊسمبر
زمرو:106ع زمرو:ٻين صدي
638ع
ڊسمبر
زمرو:638ء زمرو:ستين صدي زمرو:سال
مبارڪ پور
مبارڪ پور به بيگاري واهه جي ڀرسان آهي، ڪنهن زماني ۾ شاهل مهر سڏبو هو، هي ڳوٺ مهرن ۽ ڀٽن جو آهي، انگريزي دور ۾بيگاري واهه کي هڪ دفعي مبارڪ پور سامهون وڏو گهارو پيوهو، ڀٽن جي راڄ وارن همت ڪري اهو گهارو جلدي بند ڪري ڏنو ته انگريز انجنيئر خوش ٿيو ۽ چوڻ لڳو ته هي ڳوٺ مبارڪ آهي، هن وقت به ڳوٺ ۾ مهرن جو هڪ اڌ گهر هوندو، باقي ڀٽن جا گهر گهڻا آهن، جيڪي گهڻو ڪري تعليم يافته آهن .ميرپور، رانجها پور، چنا ۽ مبارڪپور جا هندو گهڻو ڪري ماستر هوندا هيا، جن مسلمانن کي به پڙهائي تعليم وارو ڪيو سو تعلقه ٺل جي اترين علائقي ۾ سنڌي اسڪولن ماستر گهڻو ڪري انهن ڳوٺن جا هوندا هيا ۽ اڄ ڪلهه به هندن جي وڃڻ کانپوءِ پرائمري ماستر گهڻو ڪري انهيءَ طرف جا آهن.تاريخ مان معلوم ٿئي ٿو ته هو علائقو خان والي قلات 1876ع ۾ لارڊلٽن وائسراءِ کي ڏنو هو، هن وقت تائين اڌورو سڌورو حڪم مڙيئي قلات جو رهيوهو، انگريزن هن علائقي تي باقاعده قبضي ڪرڻ بعد 1880ع ۾ سروي ڪرڻ جو ڪم ڪيو.
ميرل آباد
ميرل آباد ميرل خان کوسو هي ڳوٺ مبارڪ پور سان ڀرسان ٻڌل آهي، ميرل خان کوسي وٽ ايتري زمين هئي جو سندس ڪڙيو بيگاري واهه مان نڪري اتر طرف وڃي شاهي واهه سان لڳو هو، اهو فاصلو 74 ميلن کان گهٽ ڪونهي، ميرل خان ‌شوقين طبع هو، شادي جو عادي هو، گهڻين شادين ڪرڻ ڪري اولاد تمام گهڻي ٿي پيس، هينئر سندس پويان وڃي ٻاري وارا ٿيا، ميرل خان جي دليري جون تمام گهڻيون ڳالهيون آهن، پنهنجي قوم ۾ ڪا ”سگهڙ ضائفان “ بيوه ٿيندي هئي ته ميرل خان ڏاڙهي کي رنگ ڪري هڪ دفعو گهوٽ ٿيڻ واسطي ڪوشش ضرور ڪندو هو، سندس مرشد ”ميان جامي جا قبا “ وارا انڊڙ فقير هيا، انهن فقيرن کان دعا ڌاڳو وٺندو هو.
634ع
فوتگيون
زمرو:634ع زمرو:ستين صدي زمرو:سال
637ع
ڊسمبر
زمرو:637ء زمرو:ستين صدي زمرو:سال
103ع
ڊسمبر
زمرو:103ع زمرو:ٻين صدي
105ع
ڊسمبر
زمرو:105ع زمرو:ٻين صدي
ديوان سٽي
ديوان سٽي  پاڪستان جي صوبي سنڌ جي ضلعي سجاول ۾ واقع ھڪ صنعتي علائقي جو نالو آهي جيڪو بدين سجاول روڊ تي سجاول شھر کان 22 ڪلوميٽرن جي فاصلي تي بٺورو برانچ ڪينال جي پاسي تي واقع آھي جنھن جي پکيڙ 2 چورس ڪلوميٽر آھي. ھتي ديوان گروپ آف انڊسٽريز جي گاڏين جي فيڪٽري ديوان فاروق موٽرز لميٽيڊ جيڪا 1999 ۾ اڍائي ارب رپين جي لاڳت سان تيار ٿي ۽ ديون شگر ملز واقع آهن. اتي ھڪ رھائشي ڪالوني ۽ ھڪ ننڍڙو چڙيا گھر، ديوان فاروق ميموريبل ھاء اسڪول پڻ واقع آھن. ديوان سٽي لڳ بٺورو برانچ ڪئنال جي ٻئي پاسي ڳوٺ ٻڍو ٽالپر واقع آهي.
====حوالا
بگھڙ
بگھڙ (انگريزي:Wolf) ھڪ جھنگلي جانور آھي. بگھڙ کي سنڌي ۾ ناهر پڻ چوندا آهن.
ٻيا نالا؛ نهر/ بَگهَڙُ / بَگهيڙُ
جسم جي بناوت ۽ رنگ
''' سنڌ ۾ ملندڙ ڀورو بگھڙ جسم ۾ سوا ٽن کان پنج فٽ ڊگھو ٿئي ٿو. بج دار پڇ ڏيڏ فٽ کن هوندس اٿس. بگھڙ قد ۾ اٽڪل ٻه فٽ ٿئي ٿو، مادي جو قد ڪجھ ننڍو هوندو آهي. ڏسڻ ۾ السيش ڪتي (جنهن کي جرمن شيفرڊ German Shepherd به چئجي ٿو) Canis Familieris جھڙو آهي. پر بگھڙ ۽ السيش ۾ ٻه ٽي واضح فرق آهن. پهرين اها ته السيش جا ڏند بگھڙ جي ڀيٽ ۾ ننڍا ٿين ٿا ۽ ٻيو اهو ته السيش جو مغز بگھڙ کان 35 سيڪڙو ننڍو هوندو آهي ۽ ٽيون ته بگھڙ جي اکين ۾ وحشت هوندي آهي.سنڌ ۾ بگھڙ جو رنگ سرمائي اوٺي، پيٽ هلڪو ڀورو، ڪنن جي پويان حصا ڳاڙهسرا بادامي هيڊا ٿين ٿا. چپ ۽ مهاڙون ڪاريون ٿين ٿيون. '''
منير جديجا، ڳوٺ
منير جديجا ڳوٺ پاڪستان جي صوبي سنڌ جي ضلعي سجاول جي تعلقي ميرپور بٺورو ۾ ست ايڪڙن تي مشتمل ھڪ وڏو ڳوٺ آهي جيڪو ميرپور بٺورو شھر کان 8 ڪلوميٽرن جي فاصلي تي واقع آھي
بگھڙ
شڪار ۽ رهڻ جو طريقو
بگھڙ گھڻو ڪري رات جو نڪرندو آهي. ۽ ڏينهن جو ڏرڙ ۾ گذاريندو آهي. بگھڙ ٽولي ۾ شڪار ڪندو آهي. انهن جي ٽولو 12 کان 18 بگھڙن تي مشتمل هوندو آهي.ان ٽولي کي ست بگھاڙي چئبو آهي. پر جئين ته سنڌ ۾ بگھڙ جي آبادي تمام گھٽجي وئي انڪري بگھڙ رات جوڙي ۾ نڪرندا آهن. جڏهن حملو ڪرڻ جي نيت هوندي اٿس تڏهن ڪنڌ هيٺ ڪري هلندو آهي. پٺيءَ جا وار اُڀا۽ پچ زمين سان متوازي سڌو ٿي ويندو اٿس. ماڻهن کي اڪيلو حملو ڪري سگھي ٿو پر جيڪڏهن ماڻهو حرڪت نه ڪري ۽ پٿر ٿي بيهي رهي ته حملو ڪرڻ کان پاسو ڪري ٿو. هونئن تمام ڪامياب شڪاري جانور آهي. غول ٺاهي پري پري تائين پيا ڦرندا آهن. ۽ هڪٻئي سان رابطي لاءِ اونائين ذريعي ڪندا آهن. سندن اونائيون 10 ڪلوميٽرن تائين ٻڌبيون آهن. ڪَن تمام سرلا ۽ نڪ تيز اٿن. هي لومڙي وانگر موقعي پرست جانور آهي ۽ هي ڪوئن کان وٺي هرڻن تائين گهڻو ڪجھ شڪار ڪندو آهي. گڏجي سڏجي پاڻ کان ڏهوڻو وڏو جانور به ڊاهي سگھن ٿا.
نسل جي واڌويجھ
هي عمر ڀر لاءِ جوڙو ٺاهيندا آهن. هن جي مادي هر سال ٻچا ڏيندي آهي. مادي بگھڙ 61 کان 63 ڏينهن ٻچو پيٽ ۾ رکندي آهي. هڪ وقت ۾ هڪ کان وٺي يارنهن گلر يا ٻٺڙا ڄڻي ٿي. اهو ٻچو پنجن مهينن ۾ شڪاري ٽولي ۾ شامل ٿي ويندو آهي.
پينسل
پينسل، قلم جو ھڪ قسم جيڪو عام طور تي ننڍن ٻارن پاران سندن لکت بھتر ڪرڻ لاءِ استعمال ڪيو ويندو آھي. پينسل قلمي مصور بہ عام طور تي استعمال ڪندا آھن. واڍا، انجنيئر ۽ ٻين ھنرن وارا ماڻھو پڻ پنھنجي ڪم ڪار ۾ پينسل جو استعمال ڪندا آھن. thumb|پينسلون
حوالا
زمرو:فن مواد زمرو:قلم
ڪراچي ايڊورٽائيزر
ڪراچي ايڊورٽائيزر سنڌ جي پراڻي ترين اخبار. ھندستان جي برطانوي اخباري دنيا جي پروپئگنڊا کي منهن ڏيڻ لاءِ ڪراچي مان پهرين انگريزي اخبار Kurrachee Advertiser جاري ڪئي وئي، سنڌ ۾ چارلس نيپيئر جا مخالف جڏهن اهو پڇندا هئا ته اها اخبار ڪنهن جي سرپرستي هيٺ ٿي نڪري ۽ جڏهن حقيقت جي خبرپوندي هئن ته ماٺ ٿي ويندا هئا، ڇو جو اهي ۽ ٻيا سڀ انهيءَ نقطي تي متفق هئا ته انهيءَ جو سرپرست سر چارلس نيپيئر هو، جيمس آئوٽرام پنهنجي مشهور ڪتاب The Conquest Of Scinde A Contemporar  ۾ لکي ٿو:
”حقيقت ۾ نيپئر جي مخالفين توڙي حمايتين کي برطانوي هند جا مفاد هڪ جيترا عزيز هئا، پر اصل جهيڙو انهيءَ ڳالهه تي هو ته سنڌ کي فتح ڪرڻ جي صورت ۾ مالِ غنيمت تي نيپيئر گهڻو مارو ڪيو هو ۽ بمبئي پريزيڊنسي جي اهلڪارن جو حصونه رکيوهئائين.1 ڊاڪٽر ٻٽ هن اخبار جي اجراءَ بابت لکي ٿو: ”اها حقيقت ظاهر ٿي وئي آهي ته ” Kurrachee Advertiser “ نيپئير ۽ ان جي دوستن پاران فاتح جنرل جي دفاع ۾ ڪڍي وئي هئي، هن اخبار ۾ ڇپيل مواد ان ڳالهه جو زنده ثبوت آهي ته فاتح جنرل ڪنهن به قسم جي مخالفت يا تنقيد ٻڌڻ لاءِ تيار نه هو ۽ پنهنجي ڪردار جي باري ۾ ٿيل تنقيد جي جواب ۾ هو پنهنجي مخالفين سان گڏ سنڌ جي هٽايل حاڪمن جي ڪردار تي ڪن اڇلائيندو رهيو،” Kurrachee Advertiser“ ميجر آئوٽرام سنڌ جي ميرن ۽ بمبئي ٽائيمز  تي اهڙا نازيبا حملا ڪيا، جن صحيح سوچ رکڻ وارن کي حيران ڪري ڇڏيو، وڏي ڳالهه ته ان وقت هندستان ۾ موجود، انگريزن کي گروهه بندي ۾ تقسيم ڪري ڇڏيو، اخبار جي اهڙي رويي جي ڪري سندس ڪيتراپڙهندڙ کانئس بيزار ٿيڻ لڳا “. سر چارلس نيپيئر جي انڪار ڪرڻ جي باوجود اها ڳالهه جلدي پڌري ٿي پئي ته انهيءَ اخبار ۾ ڪهڙا انگريز عملدار باقاعده لکندا هئا، انهن مان هڪ ته نيپيئر جو ڀائيٽو وليم نيپيئر هو، جيڪوAid-de-camp هو، جنهن سندس ننڍي ڌيءَ ايمليءَ سان شادي ڪئي هئي، ۽ ٻيو راٿبورن هو، جنهن نيپيئر جي بچاءَ ۾ ميرن جي خلاف بيحد متضاد مضمون لکيا هئا، جن هن اخبار کي نه رڳو سنڌ ۾ پر انگلينڊ تائين مشهور ڪري ڇڏيو، ڪيپٽن رٿبورن حيدرآباد جو ڪليڪٽر هئڻ سان گڏوگڏ لکڻ ۾ پريس جو انتظام پڻ سنڀاليندو هو، هن اخبار جو ٽيون سهڪاري مشهور علمي ۽ ادبي شخصيت رچرڊ برٽن هو، هن اخبار ۾ ڇپيل مواد مان چونڊ ٽڪرا لنڊن مان شايع ٿيندڙ اخبار ”ٽائيمز “ ۾ پڻ شايع ٿيندا هئا.
بچاءُ ڪيو ٿي ته حملا به ڪيا ٿي، ته جيئن سندس شخصيت ۽ ڪردار برطانوي حڪومت جي ڍانچي ۽ نشاني کان بچيو رهي، پر مجموعي طور تي هن اخبار جا ايڊيٽوريل ۽ ٻيا ليک پسند نه ڪياويندا هئا، نيپير جو حريف آئوٽرام انهن کي گندا، وحشي ۽ ميرن جي خلاف گم نام بدناموسيءَ جي تهمت ٿو ڪوٺي، ايتري قدر جو سرچارلس جو پرستار ڪئپٽن ڪيٿ ينگ جيڪوٽيمپر جو ماتحت جج ايڊووڪيٽ جنرل هو، اوميگا........... جي ليکڪن کي لکي ٿو: ”اهو سچ هجي يا ڪوڙ، پر کيس انهن جي لکڻ تي ڪڏهن به فخر نه ٿيو هوندو، ساڳي طرح جديد تاريخدان ايڇ-ٽي –لئمبرڪ............. جي راءِ آهي ته سر چارلس نيپيئر جو مفاد سنڌ ۾ سندس گهروڇڪتاڻ جي سرگرمي جي ڪري پڻ مجروح ٿيو.“
” Kurrachee Advertiser“ سنڌ توڙي پاڪستان اندر شايع ٿيندڙ پهرين اخبار هئي، جنهن جو اجراءَ جنوري 1845ع ۾ يعني ميرن جي شڪست کان  رڳو ٻه ورهيه کن پوءِ ٿيو هو، اها اخبار ليٿوگراف تي ڪڏهن سنگل ته ڪڏهن ڊبل فل اسڪيپ ڪاغذ تي هفتي ۾ ٻه ڀيرا ڪراچي گورنمينٽ پريس مان شايع ٿيندي هئي، انهيءَ اخبار جا ڪالم مقامي اشتهارن لاءِ مخصوص ٿيل هوندا هئا، منجهس عام خبرن کانسواءِ مضمون، خط، سرڪاري اعلان ۽ پڌرنامه شايع ٿيندا رهندا هئا .“1 ڊاڪٽر ٻٽ انهيءَ اخبار جي شايع ٿيڻ جي عرصي بابت لکي ٿو:”هي سرڪاري پرچو اٽڪل ٻه سال نيپيئر ۽ ساٿين ڪاميابي سان هلايو، پر پهرين آڪٽوبر 1847ع تي نيپيئر جڏهن سنڌ کي هميشه لاءِ خير آباد چيو ته هيءَ اخبار يورپي قبضي مان نڪري ارد شير رستمجي نالي هڪ پارسيءَ جي مالڪي هيٺ آئي، ارد شير هن اخبار کي مزيدچار پنج سال هلائيندو رهيو، پر ڏيهي ماڻهوءَ جي هٿ ۾ اچڻ کانپوءِ هن اخبار جا ڏکيا ڏينهن شروع ٿيا، ارد شير جي ايڊيٽريءَ هيٺ هن اخبار مقامي باشندنجي بيباڪ ترجماني ڪئي.“
ڊاڪٽر ٻٽ ان جي مثال جو حوالو ڏيندي لکي ٿو: 1851ع ۾ ٻن ڪونڪني نوجوان ڇوڪرن هر هڪ نالي رام عمر ويهه سال ۽ پرشوتم عمر 18 سال کي ريهي ريبي عيسائي ڪيو ويو، هن اخبار ان فعل جي خلاف احتجاجي آواز اٿاريو، سنڌ چرچ مشنري سوسائٽي جي پادرين هن اخبار خلاف خوب باهه ٻاري ۽ کيس ڪافي ڇيهو رسايو، پر هي بي ڊپائيءَ سان پنهنجوڪم ڪندي رهي، 1853ع ۾ ڪراچي مان هڪ يورپي اخبار Sindian جاري ٿي، ته هن ذريعي اخبار جا ترا نڪرڻ شروع ٿي  ويا، انهن ئي ڏينهن ۾ سنڌ جي هيءَ پهرين اخبار پنهنجا ڏينهن پورا ڪري راهه رباني وٺي ويئي .ڊاڪٽر عبدالسلام خورشيد پنهنجي مضمون The Earliest News Paper  ۾ هن اخبار جي باري ۾ وڌيڪ وضاحت ڪندي لکي ٿو: ” Kurrachee Advertiser“ جا فائيل ڪٿي به موجود ڪونهن، گهٽ ۾ گهٽ مصنف جي علم ۾ ناهن. اها اخبار شايع ٿيڻ ڪڏهن بند ٿي ان جو پتو ناهي پر اها پڪ آهي ته اها اخبار مارچ 1850 تائين شايع ٿيندي رهي هئي، ڇو جو انهيءَ جو حوالو Indian News and Chronicle Of Eastren Afairs ۾ ڏنل آهي. 2ساخبار بند ٿيڻ جا ڪارڻ ڄاڻائيندي ڊاڪٽر ٻٽ لکي ٿو:
107ع
ڊسمبر
زمرو:107ع زمرو:ٻين صدي
635ع
ڊسمبر
زمرو:635ء زمرو:ستين صدي زمرو:سال
109ع
ڊسمبر
زمرو:109ع زمرو:ٻين صدي
عالمگير ويب
thumb|upright=1.35|دنيا جي نقشي ۾، 2014ع جو [[ويب انڊيڪس ڏيکاريل]] عالمگير ويب يا ورلڊ وائيڊ ويب (World Wide Web، مخفف: WWW)، هڪ ڄاڻ جي جڳهه آهي، جتي مختلف فائيل، هائپرٽيڪسٽ (Hypertext) ذريعي هڪ ٻي سان ڳنڍيل هجن ٿا. انهن فائيلن جي سڃاڻپ، يونيفارم ريسورس لوڪيٽرس (Uniform Resource Locators، مخفف: URL) جي مدد سان ڪئي ويندي آهي ۽ انهن فائيلن کي انٽرنيٽ وسيلي ڏسي يا پڙهي سگھجي ٿو. عالمگير ويب 1989ع ۾ انگريز سائنسدان ٽم بيرنيرسلي ايجاد ڪئي. هن 1990ع ۾ پهريون ویب برائوزر ٺاهيو، جڏهن سوئيزرلينڊ جي سرن ۾ ڪم ڪري رهيو هو. اهو ویب برائوزر 1991ع ۾ سرن کان ٻاهر شايع ڪيو ويو، جنوري 1991ع ۾ ٻين تحقيقي اداران ۽ ساڳي سال جي آگسٽ ۾ اهو عام ماڻهن لاءِ شايع ڪيو ويو.
عالمگير ويب ڄاڻ واري دور (Information Age) جو مرڪز و محور آهي، جنهن جي ذريعي اربين ماڻهو ڄاڻ جي ڳولا ڪن ٿا. ويب صفحا (Webpages) دراصل سادن اکرن تي مشتمل هوندا آهن، جن کي هائيپرٽيڪسٽ مارڪ اپ لينگوئج (Hypertext Markup Language، مخفف: HTML) زريعي سنواريو ۽ ترتيب ڏنو ويندو آهي. ان کان سواءِ ويب صفحن ۾ تصويرون، وڊيو وغيره پڻ شامل هوندا آهن.
ويب صفحن ۾ شامل پوشيده يا داخل ڪيل هائيپرلنڪس جي مدد سان واپرائيندڙ مختلف صفحن تي وڃي سگھي ٿو. هڪ ئي ڊومين تي ساڳي قسم سان جڙيل ويب صفحن جي مجموعي کي ويبسائيٽ چيو ويندو آهي. ويبسائيٽ جا مالڪ، اتي ڄاڻ واريون شيون رکندا آهن ۽ ڪٿي ڪٿي عام ماڻهو ويبسائيٽن ۾ ڄاڻ جو اضافو ڪندا آهن. اڪثر تجارتي ۽ حڪومتي ادرا ويبسائيٽن جو استعمال ڪندا آهن.
حوالا
زمرو:انسان - ڪمپيوٽر باهمي عمل زمرو:ورلڊ وائڊ ويب
108ع
ڊسمبر
زمرو:108ع زمرو:ٻين صدي
633ع
ڊسمبر
زمرو:633ء زمرو:ستين صدي زمرو:سال
دڙو شھر
دڙو: پاڪستان جي صوبي سنڌ جي ضلعي سجاول جي تعلقي ميرپور بٺورو جو ھڪ اھم شھر آھي جيڪو ميرپور بٺورو شھر کان اٽڪل 12 ڪلوميٽرن جي فاصلي تي ڦليلي ڪئنال واقع آھي. ھن شھر جو مکيہ محلي جو نالو چوھاڻ محلو آھي. شھر م ھڪ سرڪاري اسپتال پڻ آهي. ھتان ھڪ روڊ ٽنڊومحمدخان پڻ وڃي ٿو. شھر ڪئنال جي ٻنھي ڪپن تي ھجڻ ڪري ٻن پلين ذريعي ڳنڍيل آهي.
631ع
ڊسمبر
زمرو:631ء زمرو:ستين صدي زمرو:سال
111ع
ڊسمبر
زمرو:111ع زمرو:ٻين صدي
110ع
ڊسمبر
زمرو:110ع زمرو:ٻين صدي
641ع
ڊسمبر
زمرو:641ء زمرو:ستين صدي زمرو:سال
112ع
ڊسمبر
زمرو:112ع زمرو:ٻين صدي
ڪيميائي عنصر
ڪيميائي عنصر (Chemical element) مادي جي سڀ کان سادي حالت کي عنصر چئبو آهي. يا ھر اھا شئي جنھن کي طبعي يا ڪيميائي عمل ذريعي مخصوص خاصيتن جي بنياد تي وڌيڪ سادن حصن ۾ تقسيم نہ ڪري سگھجي ان کي عنصر چئبو آهي. مثال: لوھ، چاندي، آڪسيجن، ھائڊروجن وغيرہ. ھن وقت تائين دنيا ۾ ۱۱۸ عنصر لڌا ويا آهن. انھن کي دوري جدول ۾ ترتيب ڏنو ويو آهي. زمرو:ڪيميا
ڪتر واري مشين
thumb|ڪتر مشين
ڪتر واري مشين: لوھ جي مشين جنھن ۾ ٻن بليڊن وارو ڦيٿو لڳل ھوندو آھي جنھن کي ھڪ ھينڊل لڳل ھوندو آھي ۽ ٻئي پاسي کان گاھ مشين ۾ وجھڻ جو حصو لڳل ھوندو اٿس جتان گاھ وجھي ڦيٿي کي ڦيرائڻ سان گاھ کي ڪتر ۾ تبديل ڪيو ويندو آهي.
120ع
ڊسمبر
زمرو:120ع زمرو:ٻين صدي
ارشميدس
280px|thumb|رياضيدان لاء دنيا جي سڀ کان وڏي اعزاز [[فيلڊس ميڊل ۾ ارشميدس جي خيالي تصوير ڏنل آھي]]
ارشميدس يا ارڪميدز قديم دنيا جو ھڪ عظيم يوناني رياضيدان، جاميٽري جو ماھر ۽ مشيني انجنيئر ھو. 287 ق.م. ۾ موجوده اٽلي جي ٻيٽ سسلي ۾ جي علائقي سرڪيوس يا سرقوسه ۾ پيدا ٿيو. ھن کي ھر دؤر جي عظيم رياضيدانن مان ھڪ سمجھيو ويندو آھي اسڪندريه ۾ اقليدس جي اسڪول ۾ تعليم حاصل ڪرڻ واري دور کي ڇڏي ڪري ھن پنھنجي سموري زندگي سلسلي جي علائقي سرڪيوس يا سرقوسه ۾ گذاري. ھي سسلي جي سندس وقت جي شاھي حاڪمن ھيئرو ۽ سن جي پٽ گيلون جو ويجھو دوست رھيو ۽ جلد ئي درٻار م ذھين سائنسدان طور مشھوري ماڻي جنھن بادشاھ جا تمام ڏکيا مسئلا حل ڪيا. جي ھڪ ڪھاڻي مشھور آھي تہ ھڪ دفعي بادشاھ ھيئرو ھڪ سوناري کي سون جو مخصوص مقدار ڏئي ان کان سونو تاج ان سون جي وزن جيترو ٺاھڻ جو ڪم سونپيو. سوناري اھو تيار ڪري بادشاھ آڏو پيش ڪيو. بادشاھ کي شڪ ٿيو ته سوناري تاج ۾ چاندي ملائي ساڻس خيانت ڪئي آهي پر تاج جو وزن پوء بہ ڏنل سون جيترو ھيو جنھن ڪري بادشاھ پنھنجي ان شڪ کي ثابت نہ ڪري سگھيو پر اھو مسئلو بادشاھ ارشميدس آڏو رکيو. ارشميدس پاڻي جي ٽب ۾ وھنجڻ لاء جيئن گھريو تہ ھن جي ڌيان ۾ ڪجھ پاڻي ٽب کان ٻاھر ڪرندي نظر آيو. ارشميدس اھا ڳالھ سمجھي ۽ ثابت ڪيو ته ڪنھن شئي جو وزن جيترو پاڻي جي مڪمل ڀريل ٽب داخل ٿيندو تہ اوتري وزن جيترو پاڻي ٻاھر ھارجي ويندو. ان اصول کي سائنس ۾ ارشميدس وارو اصول سڏيو ويندو آهي. ھن ان طريقي سان ثابت ڪري ڏيکاريو تي اھو تاج نج سون جو ٺھيل نہ ھيو. چيو وڃي ٿو ته ان دريافت تي ارشميدس ٽب مان نڪري خوشيءَ م اگھاڙو گھٽين ايوريڪا! ايوريڪا! چوندي ڊڪندو ڏٺو ويو ھو. ھن جو ھڪ قول پڻ مشهور ٿيو ھو جنھن ۾ ھن چيو ھو تہ: "مونکي بيھڻ جي جاء ملي تہ مان ڌرتي کڻي سگھان ٿو". بادشاھ ھيئرو حيران ٿي کيس اھو ثابت ڪرڻ جي فرمائش ڪئي ھئي. سن وقت ارشميدس بيرم ۽ پلين جا اصول دريافت ڪيا ھيا. ھن بيرم ۽ پلي جي مدد سان ڪرين ٺاھي تمام ڳوري بحري ٻيڙي کي پتڻ تان سمنڊ ۾ اڪيلي سر لاھي ڏيکاريو. ھن پاڻي کي ھيٺان کان مٿي ڇڪڻ وارو پمپ پڻ ايجاد ڪيو جنھن کي ارشميدس وارو پيچ چون ٿا جيڪو اڃان تائين دنيا جي مختلف حصن ۾ ڪتب اچي ٿو. ايجادن سان مشھوري باوجود ھن سڀ کان وڌيڪَ رياضي لاء ڪم ڪرڻ پسند ڪيو. ارشمیدس پراڻي دور سميت ھر دؤر جو ھڪ وڏو رياضيدان ليکيو ويندو آهي.
علمي خدمتون ۽ ايجادون
ھن جاميٽري، ھائڊرو اسٽيٽڪس، مشينن جي انجنيئرنگ جو وڏو واڌارو ڪيو ۽ جاميٽري جا وڏا مسئلا حل ڪيا. ھن سڄن يا پورن انگن جي حسابن جا ابتدائي طريقا وضع ڪيا جن کي ھن نڪاس جا طريقا سڏيو جن جي مدد سان ھن ونگن وارين شڪلين جي ڊيگھ ۽ پکيڙ جي ڳڻپ ڪئي. بعد م گولي ۽ ويلڻ جي، ۽   مخروطي شڪل ۽ بيضوي گولي تي لکندي ھن گولي ۽ ٻين ٺوس شين جي حجم ۽ سطحي پکيڙ ماپڻ لاءِ پڻ ان طريقن جو استعمال ڪيو. ھن ترندڙ جسمن تي لکندي ھائڊرو اسٽيٽڪس ۽ توازن جي رياضي جو واڌارو ڪيو ۽ ان سان گڏوگڏ بيرم جا قانون، مخصوص ڪشش ثقل جو خيال ۽ ڪيترن ئي شين جي مرڪزي ڪشش ثقل جي ڳڻپ جا طريقا وضع ڪيا. رياضي ۾ ھن ڪيوبڪ مساواتن کي حل ڪرڻ جا، ٻئين مولن  جي تخميني لڳائڻ جا، سلسلي وارن حسابن ڪرڻ جا طريقا ڏنا. ان کان سواءِ ھن ريتلي ڳاڻيٽي ذريعي تمام وڏن انگن استعمال ڪرڻ جو خيال پڻ ڏنو. جڏهن رومي سرڪيوس تي حملو ڪرڻ لاء بحري ٻيڙن تي ويجھا ٿيا تہ ھن رومي جھازن کي سامونڊي ڪناري کان پري رکڻ لاءِ ڪارگر ھٿيار ٺاھيا جن ۾ منجنيق، ھڪ ڪرين جنھن سان بحري جھازن کي ٻاھر ڪڍيو ويندو هو ۽ موت جي قطار (Death Array) پڻ ايجاد ڪيا. 280px|thumb|left|موت جي قطار جنھن سان سج جا ڪرڻا دشمنن جي جھازن تي آئينن جي مدد سان مرڪز تي آڻي باھ لڳائي ويندي هئي. ھن ارشميدس پيچ پڻ ايجاد ڪيو. 720px|thumb|left|ارشميدس اسڪريو جنھن سان پاڻيءَ کي آسانيءَ سان مٿي کڻي سگھجي ٿو. جنھن جو اڄ تائين آبپاشيءَ ۾ استعمال ٿيندو آهي. اھو اوزار ھن مصر ۾ قيام دوران ٺاھيو. ھن دائري جي گھيري مان ان جي قطر جي نسبت جو اندازو لڳائڻ جو طريقو بہ سمجھايو. ھن ليور ۽ چرخي جا اصول بہ مرتب ڪيا جنھن ۾ پاء شامل آھي.. جنھن چيز تي ھن کي فخر ھو اھو ھن جو ٻڌايل رياضي جو اصول ھو ته ھڪ ننڌي کان ننڍي ويلڻ  جيڪا ڪنھن گولي سان صحيح طريقي سان فٽ ٿي سگھي اھا گولي جي جسامت کان ڏيڍوڻو ھوندي آھي. ارشميدس جي قبر تي ھڪ ويلڻ ۽ ھڪ گولو نصب ٿيل آھي.
قتل
212 ق.م. ۾ ھڪ رومي سپاھي جي ھٿان مارجي ويو. ان وقت ارشميدس واري تي ڪجھ جاميٽري جون شڪليون ٺاھي ان تي غور ڪندي ويٺل ھيو تہ ھڪ رومي سپاھي کيس حملو ڪري قتل ڪيو ان کان بي خبر ھوندي تہ ھي ڪير ھيو ۽ ڇا ڪري رھيو ھو.
280px|thumb|upright=1.1|ارشميدس جو موت چوڻ ۾ اچي ٿو ته رومي جنرل مارسيلز کي جڏهن ارشميدس جي قتل جي خبر پئي تہ ڏاڍو ناراض ٿيو ھو ان جنرل کيس يوناني ڏندڪٿائن جي ھڪ ديو ھڪاٽانڪريز سان تشبيهه ڏيندي جاميٽري جو ھڪاٽانڪريز سڏيو ھو. ھن کي علم رياضي جي ھڪ وڏي ماھر طور مڃتا ڏيندي ھن جي موت کان ڪجھ عرصو بعد ھن جي مقبري تي سلينڊر ۽ گولي جون شڪليون ٺاھيون ويون ھيون. سندس وفات کان 137 سال بعد سسيرو (Cicero) سندس مقبرو ڳولي لڌو ھيو ۽ ان جي صفائي ڪرائي ھئي ۽ مقبري تي اڪريل سيلينڊر ۽ گولي جو پڻ ذڪر ڪيو ھو. 1960 واري ڏھاڪي ۾ پينوراما ھوٽل جي اڱڻ ۾ سندس قبر واري جاء ھجڻ جي دعوا ٿي ھئي پر ڪا مضبوط شاھدي ڪانه ملي سگھي ۽ سنس قبر واري جاء اڃان نامعلوم آھي.
643ع
ڊسمبر
زمرو:643ء زمرو:ستين صدي زمرو:سال
ڪوٽ جنگو
ڪوٽ جنگو کوسن جي بکراڻي پاڙي جي جنگواڻي شاخ جو جنگو خان کوسو پراڻي جنگو مان نئون جنگو ڳوٺ ٻڌايو، جتي هن هڪ  عاليشان مسجد جوڙائي، جيڪا اڄ  خسته حالت ۾ ڪلر کاڌل بيٺي آهي، جنگو خان وڏو زميندار هو، آسوده حال هو، حضرت ڀرچونڊي شريف وارن جي جماعت جو خادم هو، جماعت واسطي سندس ڳوٺ مرڪزي منزل جي حيثيت رکندو هو، نئين دور ۾ جنگواڻين جا  ڪي جوان ولايت پڙهي آيا پر سرڪاري عهدن تي ڪو نه اچي سگهيا، هينئر آبادڪاري ۾ رڌل آهن، باقي جنگو خان جا پوٽا ۽ پڙپوٽا ڊاڪٽري ڌنڌو ڪن ٿا.
ڪار
thumb|ڪار
حوالا
زمرو:اچ وڃ جا وسيلا
مددپور
مددپور هي ڳوٺ مدد خان کوسي ٻڌو هو، هنن کوسن جون زمينون تحصيل جهٽ پٽ ۾ هيون، خان قلات عبدالله خان قهار جي وقت ڪلهوڙن 1734ع ۾ هي علائقو جنگ ڪري حاصل ڪيو هو، ميان نور محمد ڪلهوڙي ۽ سندس گورنر مراد ڪهيري زراعت کي زور وٺائڻ خاطر نور واهه ۽ مراد واهه کوٽايا، مدد خان کوسو پوءِ نور واهه جي زمين تي اچي ويٺو، سندس فرزند مير نصير خان انگريزي دور ۾ وڏي همت وارو زميندار هو، هڪ دفعي دريا جي لاٿ سبب ربيع جي مند ۾ پاڻ آڳاٽو بيهجي ويو، مير نصير خان جي ٻئي ريج کان رهجي وئي، هن همت ڪري ڪشمور ڪهي وڃي انجنيئر سان ملاقات ڪري روئيداد ٻڌائي ۽ طلب ڪئي ته نور واهه کي بند ڏئي 74 ڪلاڪپاڻي ڏنو وڃي، انجنيئر پارسي هو، هن کي ڪهل اچي وئي مير نصير خان جي پنڌ ۽ ضرورت کي ڏسي کيس ڳوڻين ذريعي پنهنجي ڪڙم وٽ پاڻي بند ڪرڻ لاءِ 74 ڪلاڪ پاڻي پيئڻ جي منظوري ڏني .آڄڪلهه جودور هجي ها ته چڱي خاصي رقم نذر وٺڻ بعد اهڙي رعايت ملي ها، بهرحال مير نصير خان انجنيئر کان حڪم حاصل ڪري اها ڪوش ڪئي ته جلد ۾ جلد ڳوٺ پهچي پاڻي بند ڪرڻ جو بندوبست ڪري سو ريلوي اسٽيشن ڪشمور پهتو ان زماني ۾ موٽرن، ٽئڪسين جو دستور ڪو نه ڪي زميندارن وٽ موٽرون هيون سو ريلوي اسٽيشن تي ريل جي وڃڻ جو وقت ڪو نه هو البته هڪ مال گاڏي وڃڻ لاءِ هئي، هن همت ڪري گارڊ سان ڳالهه ڪري بندوبست ڪري ورتو، وقت کان اڳي ريل هلائي وئي، پنهنجي ڳوٺ مدد پور سامهون گاڏي بيهاري لهي پيو، اهڙي طرح هو جلد ۾ جلد پاڻي حاصل ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿيو، انهيءَ انگريزي دور ۾ واٽ تي ريل بيهارڻ ۽ ڳوڻين ذريعي ڇاٻ ڏيڻ تي وڏي ڳالهه ٿي وئي هئي، نصير خان جو نالو ڏاڍو مشهور ٿيو هو، مير نصير خان جو هڪ فرزند ضياءَ الحق حڪومت ۾ مجلس شورا جو ميمبر ٿيو ۽ سندس نام هناد پوٽي مير نصير خان وڪيل کي ته ”کلول ” ۽بليل جي خبر به ڪانهي.نور واهه ميان نور محمد ڪلهوڙي کوٽايو هو، خان قلات، عبدالله خان قهار ڪچي جي جنگ 1734ع ۾ هارائي هئي، ڪلهوڙن ڪڇي علائقو قبضي هيٺ ڪيو، مراد ڪهيري کي انهيءَ علائقي جو ناظم مقرر ڪيو ويو، اهو علائقو ڪشمور تائين هيو، جيڪو ان زماني کز مير سڏبو هو، ڪلهوڙن واهه کڻايا، نور واهه ۽ مراد واهه ان زماني جا نڪتل آهن، ڪلهوڙن کان اهوعلائقو  دوباره خان قلات نوري نصير خان جي وقت ۾ قلات حڪومت جي زير تسلط آيو .مراد ڪهيري وارا، ڪهيري فقير گهر سڏبا هئا ۽ هن وقت به ڪهيري فقير سڏبا آهن، ڪڇي تي قبضي بعدمراد حڪم ڪيو ته جيڪو به ”جوئر جو سِٽو “ چوري ڪپيندو ته ان جي سزا ۾ ان چور جو سِر ڪپبو، انهيءَ غير مناسب حڪم تي سردار رحيم خان کوسي اعتراض ڪيو، ته قحط جي صورت ۾ انهيءَ قسم جو فيصلو ظالمانه چئبو، مراد سان مهاڏو اٽڪايائين، مراد ڪهيري سندس انهيءَ جرئت مندانه قدم کان ڏاڍو متاثر ٿيو ۽ حڪم واپس ورتائين ۽ سردار رحيم خان کوسو کي خلعت طور پڳ ٻڌائين ۽ چيائين ته ”هي منهنجي پڳ دعا جي پڳ آهي“ جيڪو هن سان کڙاند ڪندو اهو نه هوندو، انهيءَ رحيم خان جي قبر اڄ به ”چکڙا“ ريلوي اسٽيشن سامهون نشان بر آهي، معصوم شاهه جي مناري جي سرن جهڙي سنهي سرن سان سندس قبر پخته ٿيل آهي. هن علائقي اندر ڪلهوڙا دور ۾ زراعت کي فروغ مليو هو، ڪيترا ڪڙيا کوٽجي ويا هئا، ڪجهه وقت پوکون ٿيڻ لڳيون پر ڪلهوڙن جي حڪومت ختم ٿيڻ بعد وري واهن جون کوٽايون نه ٿيون، پاڻي جي تنگي ٿي، علائقو وري غير آباد ٿي ويو.
114ع
ڊسمبر
زمرو:114ع زمرو:ٻين صدي
644ع
ڊسمبر
زمرو:644ء زمرو:ستين صدي زمرو:سال
تالو
تالو، شين کي محفوظ رکڻ لاءِ استعمال ٿيندڙ اوزار. تالو ڪنھن بہ ٿيلھي، در، ڪڙي وغيره کي لڳايو ويندو آھي. thumb|تالو
حوالا
زمرو:تالا
زنگي پور
زنگي پور : زنگي پور ۾ چٽاڻي قوم جا کوسا زميندار هندا هئا، اهو ڳوٺ زنگي خان ٻڌو هو، انهن وڏيرن جون زمينون اچ شاخ نصير آباد تحصيل ۾ به هيون، اتي اچ ۾ هميشه پاڻي جي تڪليف رهندي هئي، نور واهه کي پاڻي هوندو هو، جيڪو بيگاري مان نڪتل هو، سو هتي جون زمينون آباد هئڻ سبب گهڻو ڪري سڀئي هتي رهندا هئا، کوسن جو هي پاڙوشريف آبادي پاڙو هو، خان ڳڙهه جي ڪوڙ ۾ به هن پاڙي جا کوسا انگريزن شهيد ڪيا هئا، انهن ۾ نور خان ڇٽائي کوسو نامور ماڻهوهو، کوسا ويچارا جنهگ هڻي ”ڏوپهرو “ ڪرڻ لاءِ انهيءَ ڪوٽ جي وڻن جي ڇانو ۾  آجهاپ لاءِ ويٺا ته ڪنهن ملعون ماڻهون انگريز ڇانوڻي ۾ وڃي ٻڌايو ته ڊاڪو ڪوٽ اندر اچي ويٺا آهن، انگريزن بنا معلومات حاصل ڪرڻ جي رائفلين جو منهن کولي ڇڏيو، 39 ماڻهو لحظي ۾ اجل جو شڪار ٿي ويا، ٻين رڙيون ڪيون، پنهنجا ”واهولا “ ۽ ”ٻيانا “ مٿي کڻي دانهون ڪيون تڏهن ڪي بچي ويا،بخاري جامع مسجد وٽ پراڻيون قبرون انهن کوسن شهيدن جون آهن. زنگي پور جا ماڻهو ساده طبع ۽ ناميارا ٿي گذريا، خودزنگي خان، يار خان، آدم خان جهڙا ماڻهو پنهنجي وقت جا وڏا ماڻهو هيا.
هڪ دفعي جاماڻي پاڙي جو مهر علي خان جيڪو پوليس انسپيڪٽر مان معطل ٿيو هو، مٿس ڏوهه اهو هو ته هن بکراڻي بردي پاڙي مان شادي ڪئي، جنهن تي انگريزن کيس چيو ته هاڻي هو پوليس عملداري لاءِ موزون نه رهيو آهي جو هن هڪ جرائم پيشه پاڙي مان شادي ڪئي آهي، زنگي پور ۾ ان زماني ۾ مسجد شريف ڏاڍي سٺي قبائين نموني ٺهيل هئي. زنگي پور هينئر زبون آهي سندس پويان زميندار گهڻوڪري سڀ نصير آباد ضلعي انهن بلوچستان صوبي ۾ رهائش پذير آهن. جيڪب آباد مانجهي پور روڊ تي بهادر پور ڳوٺ آهي، جيڪو بهادر خان ٻڌايو، سندس زماني ۾ چڱو وسيل ڳوٺ هو، بهادر خان 1931ع ۾ وفات ڪئي، اڄ ڪلهه بهادر پور بلڪل ويرانو آهي.دلمراد خان اول کي انگريزن 1858ع واري جنگ آزادي ۾ حصو وٺڻ جي بهاني جلاوطن ڪيو هو، دلمراد خان ان زماني نصير آباد علائقي ۾ رهندو هو، جيڪو خان قلات جي بادشاهي ۾ هو، انگريزن خان کي ڪمزور ڪري سندس علائقن ۾ اچي وٿاڻا ٺاهيا، خود خان ڳڙهه ۾ اچي ان کي جيڪب آباد بڻايائون، حالانڪه اهو علائقو خان جو هو ۽ انگريزن جي قبضي ۾ ڪو نه آيل هو، پر ڏاڍ سان انهيءَ علائقن تي اثرانداز ٿيا.دلمراد خان کوسو ويچارو سياسي ماڻهو ڪو نه هو، هو کيتي ڪندڙ هڪ ڪامياب زرعي ماهر هو، البته پنهنجي پاڙي ۾ ”هلندر پڄندي “ وارو هو ۽ طبع جو ڪجهه آزاد خيال هو، تنهن سبب سندس ٻه طرفي مخالن انگريزن وٽ چغليون هڻي کيس بغاوت بهاني ملڪ مان نيڪالي ڏياري ڇڏي، سال 1876ع ۾ خان خداداد خان والي قلات هندستان جي وائسراءِ لارڊ لٽن کي جيڪب آباد جو سڄو علائقو ”کز مير “ (ڪشمور) تائين پنهنجي هٿن سان حوالي ڪيو ته دلمراد خان جي فرزند بهادر خان کي به نصير آبادي جي اڀرندڙ طاقتن جي چوڻ تي اتان لڏائي آندو، کيس دلمرادديهه ۾ هڪ فوجي پڙاءِ ۾ نظربند ڪري رکيو، جيڪب آباد کان ڪشمور تائين نڪتل سڙڪن تي هر ڏهن ميلن جي حساب سان فوجي پڙاءَ هيا، چوڪ جي ڳوٺ سامهون رستي تي به هڪ فوجي ڪيمپ هوندي هئي،منهنجي يادگيريءَ ۾ به انهيءَ ڪيمپ جون ڪي اڏاوتون ۽ کٻڙن جا وڏا وڻ بيٺل نظر ايندا هئا. انگريز بهادر خان کي ٻه ٽي سال ڪيمپ ۾ رکڻ کانپوءِ آزاد ڪري ڇڏيو، کيس بهادر جي اوس پاس ديهن ۾ زمين به ڏني. بهادر خان فوجي تحويل مان رهائي بعد بهادر پور نالي ڳوٺ ٻڌي زمينداري ڪم ۾ لڳيويو، محنتي ماڻهو هو بعد ۾ گهڻي زمين هٿ ڪري ورتي هئائين، زمينن تي ڇڪڙي نموني بيل گاڏي تي چڙهي گهمندو هو، جنهن کي ڀلا ڏاند ڇڪينداهئا، اپر سنڌ ۾ انهيءَ طرز جي سواري فقط بهادر خان وٽ هئي، بهادر خان پنهنجي سجع هن ريت لکائي هئي ”بهادر فقير مدد دستگير “ ان زماني ۾ وڏن ماڻهن ۾ سجع ٺهرائڻ جو رواج هو، بهادر خان سخي هو، ڇڪڙي ۾ هڪ ٻه همياڻيون، چاندي جي رپين جون رکي هلندو هو، غريب غربي کي واٽ ويندي خيراتون ڏيندو هلندو هو، سندس ڇڪڙي پويان هڪ ٻه ڪمدار گهوڙن تي سوار ٿيل ڪڍ هوندا هيس، بهادر خان هڪ دفعي پير سائين پاڳاري ”سورهيه بادشاهه “جي به دعوت ڪئي هئي، پر سائين تنهن زماني ڊگهي ڳوٺ مان شادي ڪئي هئي، سندس سفر ”محفه “ تي ٿي هئي، جنهن کي ماڻهو کڻندا هيس، هزارين حُر سندس جماعت ۾ گڏ هيا، رات جو بهادر پور رهيا هئا، بهادر خان پنهنجي چئني پٽن جي پهراڻن جي جهولي ۾ هڪ هزار روپيا چاندي وارا وجهائي حضرت پير سائين سورهيه بادشاهه جي عقدس ۾ نظرانه طور پيش ڪرايا هئا، چون ٿا ته هڪ دفعي  حضرت حافظ الملت ”مالڪن جن “ حافظ محمد صديق صاحب رحمت الله عليه پرچونڊي شريف وارن جي دعوت ڪئي هئي، جنهن ۾ جماعت جي گهوڙن لاءِ پنهنجي ٻنيءَ ۾ پوکيل جوئر پيش ڪيائين ته جيئن جماعت جا گهوڙا گاهه کائي ڍؤ ڪن.حضرت حافظ صاحبه عليه رحمت کي عرض ڪيائين ته قبلا! ”ٻادو“ جي زمين ڪمشور تائين آهي، جاٿي به ٻادو جي زمين ۾ گاهه هجي
عثماني سلطنت
سلطنت عثمانيه يا خلافت عثمانيه (عثماني ترڪ ٻولي: "دولت عليه عثمانيه"، ترڪ ٻولي:Osmanlı Devleti) سن 1299ع کان 1922ع تائين قائم رهڻ واري هڪ مسلم سلطنت هئي جنهن جا حڪمران ترڪ هيا. پنهنجي عروج جي زماني ۾ (16 هين – 17 هين صدي) هي سلطنت ٽن کنڊن تي ڦهليل هئي ۽ ڏکڻ اوڀر يورپ ، وچ اوڀر ۽ اتر آفريڪا  جو گھڻو حصو هن جي نگراني هيٺ هيو. هن عظيم سلطنت جون سرحدون اولهه ۾ آبنائي جبرالٽر، اوڀر ۾ قزوين سمنڊ ۽ فارس نار ۽ اتر ۾ آسٽريا جي سرحدن، سلوواڪيه ۽ ڪريميا (هاڻوڪو يوڪرين) سان ڏکڻ ۾ سوڊان، صوماليه ۽ يمن تائين ڦهليل هيون. مالدووا، ٽرانسلوانيا ۽ ولاچيا جي علائقن کان علاوہ هن جا 29 صوبا هيا.
اسرڻ کان عروج تائين (1299ء-1453ء)
سلاجقه روم جي سلطنت جي خاتمي کان بعد اناطوليه ۾ طوائف الملوڪي ڦهلجي وئي ۽ مختلف سردار پنهنجون پنهنجون خود مختيار رياستون ٺاهي ڪري ويهي رهيا جن کي غازي امارتون چيو ويندو هو. ط 1300ء تائين زوال جي طرف وڌندڙ بازنطيني سلطنت اناطوليه ۾ واقع پنهنجا گهڻا صوبا انهن غازي امارتن جي هٿان وڃائي ويٺي. انهن امارتن مان هڪ اولهه اناطوليه ۾ اسڪي شهر جي علائقي ۾ واقع هئي جنهن جو سردار عثمان پهريون هيو. چيو ويندو آهي ته جڏهن ارطغرل هجرت ڪري اناطوليه پهتو ته ان ٻن لشڪرن کي هڪ ٻئي سان وڙهيل ڏٺو جن مان هڪ تعداد ۾ گھڻو ۽ ٻيو گھٽ هيو پنهنجي فطري همدردانه طبيعت جي ڪري ارطغرل ننڍي  لشڪر جو ساٿ ڏنو ۽ 400 شهسوارن سان گڏ ميدان جنگ ۾ لهي پيو. ۽ ناڪامي جي ويجهو پهچڻ وارو لشڪر هن اچانڪ امداد سان جنگ جو پاسو پلٽائڻ ۾ ڪامياب ٿي ويو. ارطغرل  جنهن فوج جي مدد ڪئي اها دراصل سلاجقه روم جو لشڪر هيو جيڪو عيسائين سان وڙهيل هيو ۽ هن فتح جي لاء ارطغرل جي خدمتن جي پيش نظر انهن کي اسڪي شهر جي ويجھو هڪ جاگير عطا ڪئي. 1281ء ۾ ارطغرل جي وفات کان بعد هن جاگير جي سربراهي عثمان پهريون جي هٿ ۾ آئي جنهن 1299ء ۾ سلجوقي سلطنت کان خودمختياري جو اعلان ڪري عثماني سلطنت جو بنياد وڌو. عثمان پهرين هن ننڍڙي سلطنت جون سرحدون بازنطيني سلطنت جي سرحدن تائين ڦهلائي ڇڏيون ۽ فتح کان بعد گادي جو هنڌ بروصه منتقل ڪري ڇڏيو. عثمان پهرين ترڪن ۾ انتهائي قدر جي نگاهه سان ڏٺو ويندو آهي. درحقيقت هو تمام  اعلٰي وصفن جو مالڪ هيو. ڏينهن جو مجاهد ۽ رات جو عابد سان گڏوگڏ انتهائي شريف النفس، سادگي پسند، مهمان نواز، فياض ۽ رحم دل انسان به هيو. ان جو دور حڪومت سلطنت عثمانيه جي بنيادن کي مضبوط ڪرڻ جو سبب بڻيو. هي عثمان پهرين جون وڌل مضبوط بنيادون ئي هيون جو انهن جي وفات کان بعد هڪ صدي جي اندر عثماني سلطنت اوڀر روم سمنڊ ۽ بلقان تائين پکڙجي وئي. سلطنت جي فتحن جو هي عظيم سلسلو عثمان جي جانشينن جاري رکيو پر 1402ء ۾ تيمور لنگ  اناطوليه تي حملو ڪري ڇڏيو ۽ عثماني سلطان بايزید يلدرم شڪست کائڻ کان پوء گرفتار ٿي ويو پر هي عثمانين جي بهادري هئي جو انهن پنهنجي ختم ٿيندڙ سلطنت کي نه صرف بحال ڪيو بلڪه چند ئي عشرن ۾ فتح قسطنطنيه جهڙي تاريخ جي عظيم ترين فتح حاصل ڪئي. ان سان عثمانين جو وقار دنيا ڀر ۾ بلند ٿيو. سلطنت عثمانيه جي ٻيهر بحالي جو سهرو بايزید يلدرم جي پٽ محمد پهرين جي سر وڃي ٿو جيڪو پنهنجي اعلٰي اخلاق ۽ وصفن جي ڪري ترڪن ۾ "محمد چلبي" جي نالي سان سڃاتو ويندو هو. فتح قسطنطنيه ترڪن خصوصاً عثمانين جي تاريخ جو سنهرو ترين باب آهي. 29 مئي 1453ء ۾ 21 سالن جي نوجوان سلطان محمد ثاني جي قيادت هيٺ هن لشڪر ناقابل يقين ڪارناما سرانجام ڏيندي هن عظيم شهر کي فتح ڪيو ۽ انکي پنهنجي گادي جو هنڌ بڻايو. اهڙي طرح محمد قيصرِ روم ٿي ويو ۽ هي لقب ان جي انهن ارادن کي ظاهر ڪندو هيو ته عثماني جلد روم تي به قبضو ڪري وٺندا ۽ انهن مقصدن کي حاصل ڪرڻ لاء 1480ء ۾ عثماني فوجون ٻيٽ نما اطاليه تي لٿيون ۽ اوٽرانٽو ۽ اپوليا جي شهرن تي قبضو ڪري ڇڏيو پر 1481ء ۾ محمد فاتح جي وفات سان گڏ ئي فتح اطاليه جي مهم جو خاتمو ٿي ويو.
واڌارو (1453ء-1683ء)
عثماني تاريخ جو هي دور ٻن مختلف دورن ۾ ورهائي سگھجي ٿو: هڪ 1566ء تائين علائقائي، اقتصادي ۽ ثقافتي واڌ جو دور جنهن بعد عسڪري ۽ سياسي بيهجي وڃڻ جو دور.
واڌارو ۽ عروج جو نقطو (1453ء-1566ء)
سليم ۽ سليمان جي دورن ۾ عثماني بحريه دنيا جي عظيم ترين بحري قوت ٿي جنهن روم سمنڊ جا ڪافي علائقا فتح ڪيا. انهن فتحن ۾ اهم ترين ڪردار عثماني امير البحر خير الدين پاشا باربروسا جو رهيو جنهن سليمان جي دور ۾ ڪافي شاندار عسڪری فتحون حاصل ڪيون. جنهن ۾ اسپين جي خلاف تيونس ۽ الجزائر جون فتحون ۽ سقوط غرناطه کان بعد اتي جي مسلمانن ۽ يهودين جي بحفاظت عثماني سرزمين تائين منتقلی ۽ 1543ء ۾ مقدس رومي سلطنت جي خلاف نيس جي فتح قابل ذڪر آهن. 16 هين صدي ۾ اولهه يورپي قوتن خصوصاً پرتگيزن جي خليج فارس ۽ بحر هند ۾ وڌندڙ قوت عثماني بحريه جي لاء شديد مشڪلاتون پيدا ڪيون. عثمانين جي طرفان  اڀر ۽ ڏکڻ جا رستا بند ڪري ڇڏڻ جي ڪري یورپي قوتون ايشيا جي لاء نئين رستن جي تلاش ۾ نڪري پيون. ۽ هند ۽ چين جي لاء نوان رستا دريافت ڪيا.
بغاوتون ۽ اڀرڻ (1566ع-1683ع)
thumb|خير الدين پاشا باربروسا 1538ع ۾ جنگ پريويزا ۾ يورپ جي گڏيل بحري ٻيڙي کي بدترين شڪست ڏني 1566ء ۾ سليمان جي وفات علائقائي فتحن جي خاتمي جو شروعاتي نقتو ثابت ٿي. اولهہ يورپ جي سلطنتن جو بطور بحري قوت اڀرڻ ۽ يورپ کان ايشيا جي لاء متبادل رستن ۽ "نئين دنيا" (آمريڪا) جي دريافت عثماني معيشت کي زبردست نقصان پهچايو. اهڙي نازڪ وقت ۾ جڏهن سلطنت عثمانيه کي بيدار مغز حڪمرانن جي ضرورت هئي بدقسمتي سان ان کي نالائق حڪمرانن جي طويل دور کي سهڻو پيو جنهن اندروني ۽ عسڪري محاذ تي مملڪت کي شديد نقصان پهچايو. انهن تمام مشڪلاتن جي باوجود 1683ع ۾ جنگ ويانا تائين سلطنت جي فتحن جو سلسلو جاري رهيو پر هن جنگ کان بعد يورپ ۾ سلطنت جي واڌاري جو مڪمل خاتمو ٿي ويو. اولهہ يورپ جي طرفان  نون تجارتي رستن جي تلاش ۽ دريافت کان علاوہ "نئين دنيا" کان اسپين ۾ وڏي مقدار ۾ چاندي جي آمد عثماني سڪي جي قدر ۾ تيزي سان بي قدري جو سبب بڻي. سليم ثاني جي دور ۾ صدر اعظم محمد پاشا صوقوللي معيشت کي استحڪام بخشڻ جي لاء سوئز نهر ۽ ڊون-وولگا نهر جي اڏاوت جا منصوبا پيش ڪيا پر انهن تي عملدرآمد نہ ٿي سگھيو. thumb|جنگ ليپانٽو 1571ء، عثماني سلطنت جي زوال جي علامت هن ئي دور ۾ ڏکڻ يورپ ۾ اسپين جي فلپ ثاني جي زير قيادت ڪيٿولڪ قوتن روم سمنڊ ۾ عثماني بحريه جي قوت کي نقصان پهچائڻ جي لاء ڳٺ جوڙ ڪري ورتو. 1571ء ۾ جنگ ليپانٽو ۾ شڪست روم سمنڊ ۾ سلطنت جي برتري جي فوري خاتمي جو سبب بڻي. ان لاء ڪافي تاريخدانن جنگ ليپانٽو ۾ شڪست کي عثماني سلطنت جي زوال جو اشارو قرار ڏنو آهي. اهڙي طرح 16 هين صدي جي اختتام تائين فتحن ۽ ڪامیابین جي سنهري دور جو خاتمو ٿي ويو. thumb|[[ويانا جو ٻيو گھيراء 1683ء]] عثمانين جي هڪ مخصوص مقام تي وڃي ڪري فتحن جي بيهجي وڃڻ جون ڪافي وجهون آهن هڪ تہ قديم دور ۾ جاگرافيائي خصوصيتن جي ڪري محدوديت جن جي ڪري بهار جي ابتدائي دور کان خزان جي آخري ڏينهن تائين جي جنگي موسم ۾ عثماني فوج ويانا  کان اڳتي نہ پئي وڃي سگھي. ٻين وجهن ۾ سرحدن ٻنهي طرف ٻن مختلف حريفن (يورپ ۾ آسٽريا ۽ ايشيا ۾ ايران جا صفوي حڪمران) جي خلاف هڪ ئي وقت جنگ ڪرڻ شامل آهن. انکان علاوه فڪري، ذهني ۽ عسڪري بيهڪ عثمانين جي زوال تي مهر لڳي وئي ڇو تہ عسڪري طور تي جديد هٿيارن جو استعمال ئي وسيع پيماني ۽ تيزی سان فتحن جو سبب هيو ۽ مذهبي ۽ دانشور طبقي جي وڌندڙ دقيانوسي خيالن يورپين جي جديد عسڪري طرزن جي مقابلي ۾ عثمانين کي ڪافي پوئتي ڪري ڇڏيو. يني چري، جن کان يورپ جون تمام فوجون ڏڪنديون هيون، آرام پسند ٿي وئي ۽ ملڪ جي ساسي معاملن ۾ مداخلت جي ڪري رياست جي تباهي جو سبب ٿي. صفوين کان يريوان (1635ء) ۽ بغداد (1639ء) کسڻ واري مراد چوٿين (1612ء کان 1640ء) هن دور جو واحد حڪمران جنهن سياسي ۽ عسڪري طور تي سلطنت کي مضبوط بڻايو. مراد چوٿون ئي اهو آخري سلطان هيو جنهن بذات خود فوجن جي قيادت ڪئي. 16 هين صدي جي آخر ۽ 17 هين صدي جي شروع ۾ جلالي بغاوت (1519ء-1610ء) ۽ يني چري بغاوت (1622ء) اناطوليہ ۾ وڏي پيماني تي لاقانونيت ۽ فسادن کي هٿي ڏني ۽ متعدد حڪومتن جي خاتمي جو سبب بڻيو. اهڙي طرح 17 هين صدي عثمانين جي لاء بيهجي وڃڻ ۽ زوال جي صدي رهي. 1530ء کان 1660ء تائين جي دور ۾ حرم جي ملڪي معاملن ۾ مداخلت ۽ اثرن کان بہ قطع نظر نٿو ڪري سگهجي جنهن ۾ سڀ کان اهم ڪردار نوجوان سلطان جي مائرن جو رهيو. هن دور جي نمايان عورتن ۾ خرم سلطان، قصم سلطان ۽ تورخان خادج ۽ ٻيون شامل آهن.
تحليل (1908ء-1922ء)
thumb|استنبول جي ضلعي سلطان احمد ۾ هڪ عوامي مظاهرو، 1908ء ٻيون آئيني دور (عثماني ترڪ ٻولي: اڪنجي مشروطيت دوري) سلطنت عثمانيه جي حتمي تحليل جو نتيجو ٿيو. ان دور ۾ اتحاد ۽ ترقي جمعيتي جي سياست ۽ نوجوانان ترڪ (ترڪ ٻولي: جون ترڪلر) جو سبب بڻجڻ واري تحريڪ نمايان ترين آهن. نوجوانان ترڪ جي انقلاب جي شروعات 3 جولاء 1908ء تي ٿي ۽ جلد ئي تحريڪ سلطنت ڀر ۾ پکڙجي وئي ۽ نتيجتاً سلطان کي 1876ء جي آئين جي بحالي جو اعلان ۽ پارليمان کي طلب ڪرڻو پيو. آئيني دور ۾ 1909ء جي جوابي تاخت ۽ واقعو 31 مارچ جي جوابي انقلاب جي دوران رخنو آيو جنهن سان گڏ ئي سلطان عبد الحميد ٻيون جي دور جو خاتمو ڪيو ويو ۽ ان کي جلاوطن ڪيو ويو ۽ ان جي جڳهه ان جي ڀاء  محمد پنجون کي تخت تي ويهاريو ويو. نوجوانان ترڪ جي انقلاب جي دوران سلطنت عثمانيه جي داخلي صورتحال جو فائدو کڻندي 1908ء ۾ آسٽريا-هنگري  مقبوضه بوسنيا و ہرزيگووينا جو باضابطه الحاق ڪري ڇڏيو. آسٽريا-هنگري 1877ء جي روس ترڪ جنگ ۽ برلن ڪانگريس (1878ء) کان بعد ان تي قبضو ڪيو هيو. اطاليه ترڪ جنگن جي دوران سربيا، مونٽي نيگرو، يونان ۽ بلغاريه تي مشتمل بلقان ليگ سلطنت عثمانيه جي خلاف اعلان جنگ ڪري ڇڏيو جنهن جي نتيجي ۾ سلطنت عثمانيه کي بلقان جنگ (1912ء-1913ء) کي منهن ڏيڻو پيو ۽ انکي ٻيٽ نما بلقان جي ڪيترن ئي علائقن تان هٿ کڻڻو پيو. ليبيا ۽ ٻيٽ نما بلقان ۾ جنگون اتحاد ۽ ترقي جمعيتي جو پهريون وڏو امتحان هيو. اطاليه ترڪ جنگن ۾ سلطنت کي ليبيا تان به هٿ کڻڻو پيو. هي پهرين جنگ هئي جنهن ۾ دنيا ۾ پهريون دفعو ميدان جنگ ۾ هوائي جهازن جو استعمال به ڪيو ويو. 19 هين صدي جي آخر ۾ قائم ٿيڻ واريون بلقان رياستون نسلي ۽ قومي بنيادن تي البانيه، مقدونيه ۽ ٿريس (تراقيا) جي عثماني صوبن کان به اضافي علائقن جي حاصلات جون خواهشمند هيون. ابتدائي طور تي مارچ 1912ء ۾ سربيا ۽ بلغاريه ۽ مئي 1912ء ۾ يونان ۽ بلغاريه جي وچ ۾ معاهدا طي ٿيا جن ۾ روس ثالث جو ڪردار ادا ڪيو. سرب-بلغاري معاهدي ۾ مقدونيه جي ورهاست جو مطالبو ڪيو ويو هيو جيڪو پهرين بلقان جنگ جو سڀ کان اهم سبب بڻيو. ٻين بلقان جنگ جي شروعات جو اهم سبب اڳوڻن بلقان اتحادين ۾  نئي حاصل ڪيل علائقن جي ورهاست تي پيدا ٿيڻ وارا تنازعا هيا جن سان سلطنت عثمانيه ڀرپور فائدو کنيو ۽ ٿريس ۾ ڪافي علائقا ٻيهر فتح ڪيا ويا. بلقان جنگ جي سياسي نتيجن 1913ء جي تاخت ۽ ٽن پاشائن جي حڪومت جو سبب بڻي.
پهرين مهاڀاري جنگ
thumb|مصطفٰي ڪمال اتاترڪ 1915ء ۾ جنگ گيلي پولي جي دوران هڪ خندق ۾ پهرين مهاڀاري جنگ ۾ بغداد ريلوي تي جرمن اختيار بين الاقوامي طور تي ڪشيدگي جو هڪ اهم مسئلو هيو. سلطنت عثمانيه پهرين مهاڀاري جنگ جي وچ اوڀر ميدان ۾ حصو ورتو جنهن جو سبب ترڪ جرمن اتحاد هيو. عثمانين جنگ جي ابتدائي دور ۾ ٻه اهم فتحون، جنگ گيلي پولي ۽ ڪوت جو گھيراء، حاصل ڪيون پر ان سان ڪيترائي لوڏا به پهتا جيئن روس جي خلاف تباهه حال قفقاز مهم. 1917ء جي روسي انقلاب  عثمانين کي شڪست جا داغ ڌوئن ۽ وڃايل علائقا حاصل ڪرڻ جو موقعو فراهم ڪيو ۽ عثماني فوجون جنگ جي اختتامي مرحلن ۾ آذربائيجان جي حاصل ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿي ويون پر مهاڀاري جنگ جي اختتام تي انهن فتحن تان هٿ کڻڻا پيا.هن تنازعي ۾ پیش اچڻ وارو هڪ متنازع ۽ اهم واقعو صوبي وان ۾ ترڪ اڳواڻن، عثماني فوجن ۽ ڪرد جنگجوئن جي هٿان لکين آرمينيائي باشندن جو مبينه قتل عام ۽ ملڪ بدري ۽ ان جي خلاف آرمينيائي باشندن جي مزاحمت هئي. هڪ مرڪزي آرمينيائي مزاحمتي گروهه مئي 1915ء ۾ آزاد عبوري حڪومت جي قيام جو اعلان ڪري ڇڏيو، ۽ عثمانين انکي اوڀر اناطوليه تي جارحيت ڪرڻ واري روسي فوجن جو ساٿ ڏيڻ جي ڪوشش سمجھيو. 1917ء جي اختتام تائين آرمينيائي انقلابي وفاق جمهوريه آرمينيا قائم ڪري ڇڏي جيڪا آرمينيائي قتل عام کان بچڻ واري باشندن تي مشتمل هئي. واضع رهي ته ترڪ حڪومت آرمينيائي باشندن جي قتل عام تي يقين نه رکندي آهي. وڌيڪ تفصيل لاء ڏسو آرمينيائي قتل عام پهرين مهاڀاري جنگ ۾ عثمانين جي شڪست جا ٻه اهم سبب ایڊمنڊ ايلنبائي جي زير ڪمان برطانوي فوجن جي اهم هدفن تي حملا ۽ عرب بغاوت هيا. ان ۾ عرب بغاوت سلطنت عثمانيه جي شڪست جو سڀ کان وڏو سبب سمجھي ويندي آهي. عرب بغاوت جي ان مهمن جي شروعات شريف مڪه حسين جي طرف کان برطانيه جي مدد سان جون 1916ء ۾ جنگ مڪه کان ۽ ان جو اختتام دمشق ۾ عثمانين جي اسلحي اڇلائڻ سان گڏ ٿئي ٿو. مديني جي عثماني ڪماندار فخري پاشا مديني جي گھيراء ۾ اڍائي سال کان وڌيڪ عرصي تائين زبردست مزاحمت ڪئي.
ورهاست
thumb|عثماني سلطنت جي آخري سلطان محمد ڇهون  جي آمد، 1922ء مهاڀاري جنگ جي نتيجي ۾ سلطنت عثمانيه ۾ ورهاست جو عمل قسطنطنيه تي قبضي جي 13 ڏينهن بعد 30 آڪٽوبر 1918ء تي مدروس معاهدي جي ذريعي شروع ٿيو. ۽ بعد ۾ سيوري معاهدو جي ذريعي وچ اوڀر ۾ عثماني قبضن کي برطانيا ۽ فرانس جي حوالي ڪيو ويو جڏهن ته روم سمنڊ جي ساحلي علائقن کي اٽلي، ترڪ ايجيئن ساحلن کي يونان، ۽ آبنائي باسفورس ۽ مرمره سمنڊ کي بين الاقوامي علائقي جي طور تي اتحادي قوتن جي حوالي ڪيو ويو. ان سان گڏوگڏ اوڀر اناطوليه ۾ جمهوريه آرمينيا کي وسعت ڏيندي ولسونين آرمينيا جي تشڪيل ڏني وئي جيڪو آرمينيائي باشندن جو قديم وطن هيو پر بعد ۾ انهن علائقن ۾ ترڪ ۽ ڪرد به آباد ٿيا. برطانيه وچ اوڀر جي ورهاست جي لاء انتهائي چالاڪي ۽ عياري سان فرانس سان سائيڪوس-پيڪوٽ نالي خفيه معاهدو ڪيو. استنبول ۽ ازمير تي قبضو ترڪ قومي تحريڪ جي قيام جو سبب بڻيو ۽ مصطفٰي ڪمال پاشا جي زير قيادت جنگ آزادي جي شروعات ۽ جمهوريه ترڪي جي قيام جو اعلان ڪيو ويو. مصطفٰي ڪمال جي زير قیادت ترڪ قومي تحريڪ 23 اپريل 1920ء تي انقره ۾ "قومي مجلس اعلٰي" (ترڪ ٻولي: بیوڪ ملت مجلسي) جي قيام جو اعلان ڪيو، جنهن استنبول ۾ عثماني حڪومت ۽ ترڪي ۾ ٻاهرين قبضي کي تسليم ڪرڻ کان انڪار ڪري ڇڏيو. ترڪ انقلابين عوامي فوج جي ذريعي يونان، اٽلي ۽ فرانس جي فوجن کي اناطوليه مان ڪڍي ٻاهر ڪيو. سيوري معاهدي جي نتيجي ۾ جيڪي علائقا جمهوريه آرمينيا کي مليا هيا انهن کي به ٻيهر حاصل ڪيو ۽ آبنائي تي قابض برطانوي فوجن جي لاء خطرو بڻجي وئي. بالآخر ترڪ انقلابین آبنائي ۽ استنبول تي قبضو ڪري ورتو ۽ پهرين نومبر 1922ء تي سلطنت عثمانيه جي خاتمي جو اعلان ڪري ڇڏيو. آخري سلطان محمد ڇهون وحيد الدين (1861ء تائين 1926ء) 17 نومبر 1922ء تي ملڪ ڇڏي ويو ۽ لوزان معاهدي جي تحت 24 جولاء 1923ء تي باضابطه طور تي ترڪ جمهوريه کي تسليم ڪيو ويو. ڪجھ مهينن بعد 3 مارچ 1924ء تي خلافت جي خاتمي جو اعلان ڪيو ويو ۽ سلطان ا۽ ان جي اهل خانه کي ناپسنديده شخصيت قرار ڏئي ڪري جلاوطن ڪيو ويو. 50 سال بعد 1974ء ۾ ترڪ قومی مجلس اعلٰي اڳوڻي شاهي خاندان کي ترڪ شهريت عطا  ڪندي وطن واپسي جي اجازت ڏئي ڇڏي. سلطنت عثمانيه جي خاتمي جي نتيجي ۾ جيڪي نوان ملڪ قائم ٿيا انهن جي تعداد هن وقت (متنازع شمالي ترڪ جمهوريه قبرص سان گڏ) 40 ٿئي ٿي.
سلطان
عثماني ترڪن ايشيائي ڪوچڪ ۾ داخل ٿيڻ کان بعد هڪ اهڙي سلطنت جو بنياد رکيو جنهن ٽي سو سالن ۾ دنيا جي وسيع ترين ۽ سب کان وڌيڪ طاقتور سلطنت جو روپ اختيار ڪري ورتو ۽ ان ۾ بنيادي ڪردار ترڪ قوم جي شجاعت ۽ تنظيمي صلاحيت هئي جنهن جي نتيجي ۾ سلطنت عثمانيه جهڙي وسيع ۽ پائيدار سلطنت قائم ٿي. جيئن ته عثماني سلطانن سلجوقين جي نظام کي اپنايو هيو ان لاء فرمانروا جي انتخاب اهل خاندان ڪندا هيا ۽ خاندان جو سربراهه ئي بادشاهه هوندو هيو. عملي سياست جي تعلق تائين بادشاهه مرضي جو مالڪ ۽ تمام قوتن جو سرچشمو هيو پران جا تمام اقدام ۽ فعل ان جي خواهش جي مطابق نه هوندا هيا. هو قانون، نظام ۽ رسم ۽ رواج جو پابند هيو ۽ شريعت جي سامهون سر جھڪائي ڇڏيندو هو. اسلامي قانون کي تقريباً تمام معاملن ۾ برتري حاصل هئي ۽ بادشاهه شريعت جي حدن ۾ رهي ڪري پنهنجي حق ۽ طاقت جو استعمال ڪري سگھندو هيو. جيئن ته بادشاهه جي حيثيت مرضي جي مالڪ فرمانروا جي هئي ان ڪري جڏهن ڪمزور سلطان آيا ته سلطنت جا امور وزير انجام ڏيڻ لڳا پر پوء به حڪم سلطان جي طرفان صادر ٿيندا هيا. ابتداء ۾ عثماني حڪمران پاڻ کي بيگ ۽ غازي چورائيندا هيا. بايزيد پهريون پهريون عثماني حڪمران هيو جنهن سلطان جو لقب اختيار ڪيو ۽ سليم پهريون فتح مصر کان بعد پهريون عثماني خليفو بڻيو. سلطان سليمان قانوني جي زماني تائين فوج جي اعلٰي ڪمان سلطان جي هٿ ۾ هوندي هئي ۽ خود جنگ ۾ شرڪت ڪندو هيو پر بعد جي حڪمرانن ۾ هي طريقو نه رهيو جنهن سان سلطان جي وقار کي نقصان پهتو.
صدر اعظم
مرڪزي نظامِ حڪومت ۾ سلطان کان بعد ٻي اهم حيثيت صدر اعظم کي حاصل هئي جيڪو ديوان جو هڪ اهم رڪن چورائيندو هيو. ابتدائي دور ۾ صرف وزير هوندو هيو پر ان جي وڌندڙ تعداد کان بعد انهن مان هڪ وزير اعظم چورائڻ لڳو جيڪو صدر اعظم بڻجي ويو. طاقتور سلطانن جي عهد ۾ صدر اعظم سلطان جي مشير جي حيثيت سان ڪم ڪندو هيو. صدر اعظم جي ماتحت وزيرن ۾ وزير جنگ ۽ داخله، صدر اعظم جي غير موجودگي ۾ انجو قائم مقام هوندو هيو، وزير خارجه، جيڪو رئيس آفندي چورائيندو هيو ۽ مير درٻار شامل ٿيندا هيا. صدر اعظم جي عهدي تي ڪافي نالا اهڙا شامل آهن جن جون خدمتون عثماني نظام جي لاء ناقابل فراموش آهن جن ۾ ڪوپريلي خاندان قابل ذڪر آهي. هي عهدو 1368ء کان 1922ء تائين يعني 554 سالن تائين هي عهدو سلطنت عثمانيه ۾ موجود رهيو جنهن ۾ 211 (يا 215) صدر اعظم ٿيا جن جي اڪثريت غير ترڪن جي هئي ۽ ان ۾ عرب، البانوي، روسي، چرڪسي، يوناني، ارمني ۽ سلافي قومن جا فرد شامل هيا پر ڪڏهن ڪنهن غير مسلم کي صدر اعظم نه بڻايو ويو. صدر اعظم جي تقرري خود سلطان ڪندو هيو.
قاضي عسڪر
ان جي اصل حيثيت فوجي منصف جي هئي ۽ شيخ الاسلام کان بعد ان جو درجو ايندو هيو. قاضي عسڪر کي سلطان خود مقرر ڪندو هيو. قاضي عسڪر ٻه هيا هڪ يورپي ۽ ٻيو ايشيائي قبضن جي لاء جيڪي بالترتيب قاضي عسڪر روميليا ۽ قاضي عسڪر اناطوليه چورائيندا هيا.
دفتر دار
دفتر دار دراصل وزير ماليات هيو جيڪو تمام مالي ڪمن جو جوابدهه هيو.
نشانچي
نشانچي به ماليات جو ذميدار هيو پر ان جي ذمي ٻيا ڪافي سارا ڪم هيا جن ۾ شاهي مهر هڻڻ، زمين جي معاملن جو اندراج، غلطين جي تصحيح ۽ ان جي ترتيب، اڳواڻن ۽ نيم خود مختيار حاڪمن کي فرمان موڪلڻ وغيرہ. نشانچي تمام سرڪاری ڪاغذن جي تياري جو ڪم به ڪندو هيو ۽ ان کان بعد ڪاغذن تي سلطان جي علامت لڳائيندو هيو. سلطنت عثمانيه جي قوت ئي هن جي ادارۂ حڪومت جي زبردست نظام تي قائم هئي ۽ ان جي خاص اصولن ۾ اميدوارن جي سٺي انتخاب، تعليم ۽ تربيت جي سخت نگراني، مڪمل نظم ۽ ضبط ۽ پرجوش مقابلو اهم ترين هيا ۽ ان جي بنياد تي ڪو به امیدوار پنهنجي صلاحيتن جي بنياد تي ترقي ڪري اعلٰي ترين عهدن تي پهچي سگھندو هيو. اهڙي طرح شاهي خاندان ئي اهڙو هيو جنهن ۾ نسلي امتياز تسليم ڪيو ويندو هو تمام عهدن جي لاء صلاحيت کي بنياد بڻايو ويندو هيو.
صوبائي نظام
سلطنت عثمانيه ٽن کنڊن تي پکڙيل هئي ۽ انتظامي ڪمن جي لاء سلطنت کي وڏن وڏن حصن ۾ ورهايو ويو هيو جيڪي "ايالت" چورائينا هيا. ايالتون سنجق ۾، سنجق قضا ۾ ۽ قضا کي ڪوئي ۾ ورهايو ويو هيو. صوبا پهريون ايالت چورائيندا هيا جنکي بعد ۾ ولايت ڪيو ويو جڏهن ته سنجق جي حيثيت ضلعن جي هئي. ولايتن جا حاڪم بيلربي يا پاشا ۽ ضلعن جا حاڪم سنجق به چورائيندا هيا. سنجق جي حاڪم جا ٻه قسم هوندا هيا هڪ شهزادو ۽ غير شهزادو. سليمان اعظم جي عهد ۾ سلطنت 21 ولایتن ۽ 250 سنجقن ۾ ورهايل هئي. هر صوبي جي هڪ مجلس شوريٰ هوندي هئي جنهن جو صدر اتان جو والي هوندو هيو. قضا ڪنهن وڏي شهر يا ان سان ملحق چند قصبن تي مشتمل هوندي هئي ۽ ان جو حاڪم اعلٰي سوباشي يعني فوج جو افسر هوندو هيو. ڪوئي ۾ ڳوٺ ۽ قصبا سڀ شامل ڪيا ويا هئا. غير فوجي معاملا خصوصاً شرعي ۽ قانوني ڪمن جي ڏيک واٺ قاضي جي ئي سپرد هئي.