cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
1052ع
ڊسمبر
زمرو:1052ء زمرو:يارھين صدي زمرو:يارهين صدي زمرو:سال
جان جيڪب
thumb|کاٻو|جان جيڪب جو پورٽريٽ مجسمو جنرل جان جيڪب، 11 جنوري 1812ع تي انگلنڊ جي سمرسٽ نالي شهر ۾ ڄائو. هو هڪ پادري ’اسٽيفن لانگ جيڪب‘ جو پٽ هو.
تعليم
هن ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ جي هڪ قومي مرڪز ’ايڊس ڪومب اسڪول‘ ۾ تعليم حاصل ڪئي. هن اسڪول مان تعليم حاصل ڪندڙ نوڪري ڪرڻ لاءِ پابند هوندا هئا.
ايسٽ انڊيا
هن 16 سالن جي عمر ۾، 11 جـنـوري 1828ع تـي ايـسـٽ انـڊيـا ڪمپنيءَ (East India Company) ۾ سيڪنڊ ليفٽيننٽ جي عهدي تي هندستان جي صوبي گجرات ۾ پنهنجون ذميواريون سنڀاليون. 14 مئي 1836ع تي ليفٽيننٽ ۽ سگهو ئي پوءِ ڪئپٽن جي عهدي تي ترقي ماڻيائين. 1838ع ۾ پهرين افغان جنگ ۾ کيس فوج جي هڪ قافلي جي سلامتيءَ لاءِ خانڳڙهه چوڪيءَ جو عملدار مقرر ڪيو ويو. ان کان پوءِ ڪجهه ڏينهن جهرڪن واري فوجي ڪئمپ ۾ گذاريائين. انگريز لشڪر سان گڏ سکر ۽ شڪارپور روانو ٿيو. ان دوران ڪجهه عرصو بکر واري قديم قلعي ۾ رهندي، سکر، بکر ۽ روهڙيءَ جو جاگرافيائي مطالعو ڪري سکر ۽ روهڙيءَ کي پُل وسيلي ڳنڍڻ جو خاڪو تيار ڪيائين، جيڪو اڳتي هلي لئنسڊائون پل جي شڪل ۾ نروار ٿيو.
جيڪب آباد ۾
1843ع ۾ جڏهن انگريزن سنڌ تي قبضو ڪيو، تڏهن سر چارلس نيپيئر کيس جنرل جي عهدي تي مقرر ڪيو. هن خانڳڙهه ۾ قبائلي سردارن جي بغاوت کي ختم ڪرڻ لاءِ ڪم ڪيو. 1847ع ۾ کيس خانڳڙهه (Khangarh) جو پوليٽيڪل سپرنٽينڊنٽ مقرر ڪيو ويو. ڪجهه وقت کان پوءِ هن خانڳڙهه جو نالو بدلائي پنهنجي نالي جي پٺيان ’جيڪب آباد‘ (Jacobabad) رکي ڇڏيو. جيڪب آباد تي سندس نالو هئڻ سبب کيس هيءُ شهر گهڻو پيارو هو، جنهن جي ترقيءَ لاءِ هيءُ مسلسل جاکوڙيندو رهيو. 13 اپريل 1855ع تي ليفٽيننٽ ڪرنل ۽ 20 مارچ 1857ع تي ڪرنل جي عهدي تي ترقي ماڻيائين.
ڪيٽل شو جو بنياد
1857 جان جيڪب هتي ’هارس ۽ ڪيٽل شو‘ جو بنياد وڌو، جنهن جو سبب هن علائقي جا اعليٰ نسل وارا گهوڙا هئا. اهو هارس ۽ ڪيٽل شو مختلف وقتن تي اڄ تائين منعقد ڪيو پيو وڃي. جنهن ۾ گهوڙن جي ڊوڙ، چوپائي مال جي نمائش ۽ عام ماڻهن جي وندر لاءِ مختلف اسٽال لڳايا ويندا آهن. ڪن ماڻهن جو خيال آهي ته ان شهر ۾ آزاديءَ جي تحريڪ جا متوالا مير عنايت شاهه شاهپوري، دريا خان جکراڻي، دلمراد خان کوسو، مير بجار خان آزاديءَ لاءِ گوريلا ويڙهه جاري رکندي انگريز سرڪار کي پريشان ڪندا رهندا هئا، جن جي قوت جو مدار سندن اعليٰ نسل ۽ طاقتور گهوڙن تي هو، انهيءَ پسمنظر ۾ شايد جان جيڪب سوچيو ته جيڪڏهن هن علائقي جا ڀلا گهوڙا انگريز سرڪار جي حوالي ٿي وڃن ته پوءِ ماڻهو انگريزن جو ڪجهه بگاڙي نه سگهندا، تنهنڪري هن هارس ۽ ڪيٽل شو منعقد ڪرائي ڀلن گهوڙن تي انعام اڪرام ڏيڻ ۽ اهي خريد ڪرڻ جو مقصد ذهن ۾ رکيو هوندو. پر عام راءِ اها آهي ته جان جيڪب ماڻهن جو همدرد ۽ سماجي ڀلائيءَ جي ڪمن ۾ اڳڀرو رهندو هو. هن وٽ خود هڪ ڀلي نسل جو گهوڙو موجود هو، جنهن جو هن نالو ميسينجر رکيو، جيڪو سندس حياتيءَ ۾ ئي مري ويو. ان گهوڙي جي قبر جا نشان جيڪب آباد جي ريڊ ڪريسنٽ اسپتال ۾ موجود آهن.
شهري ترقي
جيڪب آباد جو گهنٽا گهر، جنهن کي وڪٽوريا ٽاور (Victoria Tower) به چيو وڃي ٿو، اهو به جان جيڪب (John Jacob) جي ڪوششن سان تعمير ٿيو، جيڪو سندس سئوٽ ڪرنل ايس ايس ڊزائين ڪيو ۽ راڻي وڪٽوريا جي راڄ جي سلور جوبليءَ جي موقعي تي مقامي زميندارن ۽ سماجي تنظيمن جي چندي سان تعمير ڪرايو ويو هو. اهو گهنٽا گهر 60 فوٽ اوچو، هڪ مينار جي شڪل ۾ آهي، جنهن کي چئني پاسن کان گهڙيال لڳل آهن، جيڪو اڄ به موجود آهي. جان جيڪب فوجين جي رهائش لاءِ هتي ڪالونيون ٺهرايون. هن شهر جا ٻيلا ۽ جهنگ صاف ڪرائي آسپاس جي بلوچن ۽ ٻين قبيلن کي هتي آباد ڪيو، ان کان سواءِ ڪبوتر خانو ۽ ٽاور به ٺهرايو، جنهن ۾ مختلف نسلن جا ڪبوتر پاليا ويا، جيڪي خطن جي ترسيل جو ڪم ڏيندا هئا. اهو ڪبوتر خانو به معمولي تبديلين سان جيڪب آباد ۾ موجود آهي. جان جيڪب جي دور ۾ مليريا جي بخار جي دوا ڪوئنين ايجاد ٿي چڪي هئي ۽ هو اهڙن مريضن کي ان دوا جون پڙيون ڏيندو رهندو هو، جنهن جي ڪري بخار لهي ويندو هو. فائدو ٿيڻ تي ڪجهه سادا ۽ ڪمزور عقيدي وارا ڳوٺاڻا کيس پير جي حيثيت به ڏيندا هئا.
وفات
جان جيڪب 46 سالن جي عمر ۾ 5 ڊسمبر 1858ع تي وفات ڪئي. کيس وصيت موجب گورا قبرستان جيڪب آباد ۾ دفنايو ويو. ====
حوالا
زمرو:1812ع جون پيدائشون زمرو:1858ع جون فوتگيون
ٺٽو ضلعو
ٺٽو ضلعو پاڪستان جي صوبي سنڌ جو هڪ ضلعو آهي. اِن جو صدر مقام ٺٽو شهر آهي. ھن ضلعي جون حدون ڪراچي ڊويزن، ڄامشورو ضلعو، سجاول ضلعو، ٽنڊو محمد خان ضلعو ۽ حيدرآباد ضلعي سان ملن ٿيون
ٺٽي ضلعي جا تعلقا
ٺٽي ضلعي ۾ هيٺيان چار تعلقا شامل آهن.
حوالا
ٺٽو ضلعو زمرو:پاڪستان جا ضلعا زمرو:سنڌ جا ضلعا
راء گهراڻو
280px|thumb|راء گھراڻي جي دؤر ۾ سنڌ تي عربن جون ڪاهون
اسلام کان اڳ جن گهراڻن سنڌ تي حڪمراني ڪئي هئي ۔ انهن ۾ هڪ راء گهراڻو پڻ آهي ۔ هن گهراڻي جو مذهب ٻڌمت هو ۔ سندن دؤر سنڌ ۾ امن ، خوشحالي ۽ ترقيَ جو دؤر هو ۔ڪاڪو ڀيرو مل لکي ٿو ته ، ”پنجين صديءَ جي پڇاڙي کان ستين صدي جي شروعات تائين سنڌ ۾ راءِ گهراڻي جا راجائون هئا. اُهي اولشودر هئا پوءِ برهمڻي ڌرم کي مڃڻ لڳا ته برهمڻن سندن شڌي ڪري کتري بنايو. اهي اگني ڪل مان پيدا ٿيا، جنهن ڪري اگني ڪل مان پيدا ٿيل کتري راجپوت سڏجڻ۾ آيا. ان کان ٿورا ورهيه اڳ چيني سياح هوان شيانگ 640ع ۾ هندستان ۾ اچڻ وقت، راءِ سهاسي ٻئي جي ڏينهن ۾ سنڌ ۾ آيو هو. هن پنهنجي سفرنامي ۾ جھاڻايو آهي ته ”سنڌ جو راجا شودر هو.“.
سمھن
سَمَهن ___ (Samahin):
سمهن در اصل سماع جي هڪ بگڙيل اچار آهي، تنهن هوندي به الڳ اهميت رکي ٿي. اهو سلسلو ملتاني بزرگن لاءِ آهي. سنڌ جي اترئين پاسي جا پانڌيئڙا ملتان پهچي مرشدن جي زيارت لاءِ ويندا آهن ۽ محفلون مچائيندا آهن، اتي جيڪو سماع ٿيندو آهي، ان کي سمهن چئبو آهي.
ھ
ھ سنڌي ٻولي جو 50)پنجاھون( اکر آھي.
شڪل
زمرو:سنڌي ٻولي
جوکيو
جوکيا، جوکيو: ھيءَ ذات سمن ۾ اچي ٿي ۽ راجپوت نسل جي آھي ۽ مڪران مان سنڌ ۾ آئي. نومڙين سان ڳنڍيل آھي. ھي ماڻھو لاڙ ۾ اچي رھيا ۽ ٻن سون ورھين تائين چوري ۽ ڦرمار تي گذاريائون. انھن مان ھڪڙي شخص بجار جوکئي کي ميان غلام شاه ڪلھوڙي جاگير ڏني، جو ھن ڌاراجه جي راجا کي وڃي ماريو، جنھن تڪليف ٿي ڏني. پوءِ ھنن ماڻھن ملير جي ڏکڻ ڏي حب ندي ۽ گھاري جي وچ ۾ زور ورتو. اوائل جي ڏينھن ۾ جيڪو واپار جو مال ڪراچيءَ مان ٺٽي ڏي ويندو ھو، تنھن تي سرڪار ھنن کي ساليانو ساڍا ڇھ ھزار ڏيندي ھئي. اھي جوکيا ۽ نومڙيا ٻئي ٻڌل ھئا ته جيڪي قافلا ڪراچيءَ کان سيوھڻ ڏي ويندا ھئا، تن جي سُرَڪشا ڪندا ھئا. سيوھڻ جا پنوھر ۽ لس ٻيلي جا برفت انھن سان ڳنڍيل آھن .جوکين وٽ ميان غلام شاهه ڪلهوڙي جي سند هئي. مير فتح علي خان سندن جاگير کي جيڪا ٽن سؤ ميلن ۾ هئي، بحال رکي ، پر جوکيا سنڌ جو پهريون قبيلو هو، جنهن انگريزن سان لاڳاپا رکڻ شروع ڪيا هئا. 1843ع ۾ مير نصير خان سندن سردار ڄام مهر علي خان کي انباري ۾ هدايت ڪئي. پر هو سيٺ نائون مل جو گراهڪ بڻجي انگريزن کان ٺيڪا کڻڻ لڳو.
اميٽر
اميٽر (Ammeter) برقي ڪرنٽ جي پئمائش ڪرڻ واري اوزار کي چئجي ٿو. اهو اصل ۾ گئلوانوميٽر ئي آهي، جنھن جي پوروڇوٽ زورائتي تَڏ (resistance) ڪُوائل سان ڳنڍجي ٿي. انھيءَ پوروڇوٽ کي شَنٽ (shunt) چئجي ٿو.
اميٽر کي هميشہ برقي سرڪٽ ۾ ٻين اوزارن سان سلسليوار ڳنڍجي ٿو، جنھن سان ڪرنٽ جي پيمائش ڪجي ٿي. سرڪٽ ۾ استعمال ٿيندڙ ٻين اوزارن جي ڀيٽ ۾ اميٽر جي تَڏَ بلڪل ٿوري ٿئي ٿي، تنھنڪري سرڪٽ مان گذرندڙ ڪرنٽ ۾ تبديلي نٿي ٿئي.
1053ع
ڊسمبر
زمرو:1053ء زمرو:يارھين صدي زمرو:يارهين صدي زمرو:سال
30 ڊسمبر
موڪلون ۽ ڏڻ
زمرو:سال جا ڏينهن زمرو:ڊسمبر
گھاگھرو
thumb|گھاگھري جو يورپي قسم
گھاگھرو يا پڙو: جنھن کي عربي ۾ تنورة ، فارسيءَ ۾ دامن ۽ اردو ۽ ھندي ۾ گھاگھرا چوندا آهن. گھاگھرو عورتن جي سبيل ڪپڙن جو ھڪ قسم آھي جيڪو جسم جي چيلھ کان ھيٺ واري حصي کي ڍڪڻ لاءِ پائبو آهي. انھن جو ماپ ھر ثقافت ۾ حياء جي معيارن مطابق ڊيگھ ۾ ننڍي وڏي ٿيندي آھي.
29 ڊسمبر
موڪلون ۽ ڏڻ
زمرو:سال جا ڏينهن زمرو:ڊسمبر
1054ع
ڊسمبر
زمرو:1054ء زمرو:يارھين صدي زمرو:يارهين صدي زمرو:سال
و
و سنڌي ٻولي جو 49 (اڻونجاھون) اکر آھي. صورتخطيءَ ۾ ڪم ايندڙ ’واؤ‘ کي ’حرف علت‘ (Vowel Letter) جو اکر سمجهيو ويندو آهي، جيڪو وينجڻ (Consonant) توڻي سُر (Vowel) طور ڪم ايندو آهي. هيءُ اکر اهڙو آهي، جنھن تي جيڪڏهن اعراب نه ٿي ڪم آندي وڃي، ته مونجهاري جو سبب بڻجي ٿو. ان جو گهڻو استعمال ڊگهي سُر (Long vowel) 	لاءِ ڪيو وڃي ٿو، جنـ هن صورت ۾ ’وينجڻ‘ طور ڪم آڻجي، ان صورت ۾ اعراب (Diacritical Mark) جو استعمال  لازمي آهي. ڊگهن سُرن جي صورتخطيءَ ۾ جيڪي واؤ ڪم آڻجن ٿا، تن کي ٻن نالن سان سڏيو ويندو آهي، هڪ: واؤ معروف، ٻيو: واؤ مجـ هول. خيال خاطر ان جا مثال: ·      واؤ معروف: ڪُوڙُ، جهُورُ، ٻُورِي وغيره. ·      واؤ معروف گهُڻو/ غنو: کٽُون، سليٽُون، تيليُون وغيره. هي نالا عربن ڏنا، ڇاڪاڻ ته انهن وٽ پيش سان واؤ وارو سُر آواز ’اُو‘ آهي، ان سبب ان تي معروف يعني ڄاتل سڃاتل رکيائون. واؤ مجـ هول: ڇوڪرو، سونُ، اوٽَ وغيره. واؤ مجـ هول گهُڻو/ غنو: مِينـ هون، سُونـ هون وغيره. عربن ان کي مجـ هول ان سبب ڪوٺيو جو اهڙو وچٿرو سُر آواز ’او‘ وٽن ڪونهي. جيئن ته هن واؤ تي ڪابه اعراب ڪونهي، ان سبب ان تي اڻ ڄاتل نالو رکيائون. سنڌي صورتخطيءَ ۾ ’واؤ‘ جو اکر ٽن ڊگهن سُرن (Vowels) ۾ ڪم آندو ويندو آهي ، جيئن: او، اُو، اَو
حوالا
زمرو:سنڌي ٻولي
عمل ۾ آڻڻ جو وقت
عمل ۾ آڻڻ جو وقت يا اينٽري ان ٽو فورس (Entry into Force) مان مراد ڪنهن به معاهدي کي عمل ۾ آڻڻ لاءِ طئي ٿيل اهڙو مدو، جنهن دوران لاڳاپيل ڌريون معاهدي تي عمل ڪرڻ شروع ڪنديون آهن. ان قسم جو عمل آڻڻ معاهدي ۾ ڄاڻايل تاريخ وقت ۽ سن کان وٺي بالا ادارن طرفان معاهدي جي توثيق، منظوري ۽ قبوليت تائين، هر رخ ذريعي واضح طور بيان ٿيل هوندو آهي. ان سلسلي ۾ گڏيل قومن طرفان ”ويانا ڪنوينشن“ جي شق: 24 ۾ وڌيڪ تفصيل ڏنا ويا آهن، عام طور ٺاهه تي عمل عارضي (Provisional) ) بنيادن تي به ٿيندو آهي، جنهن کي اڳتي هلي مستقل عمل ۾ آڻبو آهي.
اميبا
right|thumb|upright=1.5|Clockwise from top right: [[اموئبا پروٽئس، ايڪٽينوفرائسول ايڪنٿاموبا sp., پومفولگزوفريس sp., يوگلائفا'' sp., نيوٽروفلانجيسٽنگ بيڪٽيريا]] اميبا : اموئبا: amoeba :(rarely :(جمع: اميبي)am(o)ebas or am(o)ebae ), :هيءُ هڪ گهرڙي تي مشتمل -جاندار- بيٺل پاڻيءَ جي دٻن ۽ تلائن ۾ رهي ٿو. هن جو تعلق فائيلم پروٽوزوا سان آهي. هو خوردبيني (Microscopic) -جاندار- آهي، خوردبين کانسواءِ ڏسڻ ۾ نه ايندو آهي، پر خوردبينن جي هيٺان هن جي ڪا مستقل شڪل نظر نه ايندي آهي، ڇو ته هي هر وقت پنهنجي شڪل بدلائيندو رهي ٿو. هن جو گهيرو اٽڪل هڪ ملي ميٽر جي چوٿين حصي جيترو هوندو آهي. -اميبا- جي بناوت نهايت سادي آهي. سائٽو پلازم جي ٻاهران گهرڙي جو پردو هوندو آهي، جيڪو -ان- جي حفاظت ڪندو آهي. -اميبا- جي چرپر سان نيوڪليئس به پنهنجي جاءِ مٽائيندو رهي ٿو. سائٽوپلازم يا گھرڙي جي پاڻياٺ جو ٻاھريون شفاف حصو ايڪٽوپلازم سڏبو آهي.ھن جو اندروني حصو گھاٽو، نيم شفاف ۽ داڻيدار ٿئي ٿو ۽ ان کي اينڊو پلازم چئبو آهي جن جي وچ ۾ خال ٿين ٿا.اميبا ننڍڙن پيرن جي مدد سان حرڪت ڪري ٿو ۽ انھن جي مدد سان کاڌي جي ذرن کي جھلي ٿو.ھي ويڪيول ۾ کاڌي جا ذرا گڏ ڪندو آهي ۽ پنھنجي پوري مٿاچري تان ساھ جو عمل سرانجام ڏئي ٿو.
ڪراچي ايئر فورس عجائب گھر
حوالا
زمرو:ڪراچيءَ جون تفريح گاھون
ء
ھمزهفائل:0 ﺀ hamza.gif---(ء)
سنڌي صورتخطيءَ جو ٻيو نمبر آخري اکر آھي جيڪو عربي ۽ اردو الف بي ۾ پڻ موجود آهي.ان جو استعمال اکر سميت وقف مزمار جي حيثيت سان پڻ ٿيندو آهي جنھن جو مطلب نڙي مان ھلڪي جھٽڪي سان آواز ڪڍي اچارڻ آھي. بحيثيت اکر جي ان جي استعمال لفظن ۾ ھيٺين طرح ٿئي ٿو:
"دائرو ; وائڙو ؛ ڪارائتو"
چانڊيو
چانڊيا: ھي بلوچ قوم آھي ۽ ھوت جو اولاد آھن، جو جلال خان ولد ھرين جو پٽ ھو. ھوت کي ٻه پٽ ھئا: حاجي ۽ حسين. انھيءَ جون ھي شاخون آھن_ حاجيءَ جو اولاد: غيباڻي، گھراماڻي، مرزاڻي، سمالاڻي ۽ چولياڻي؛ ۽ حسين جو اولاد: مناڻي، مصرياڻي، بھراڻي، قمبراڻي، منداڻي ۽ سندراڻي. ھي چانڊڪا جاگير ۾ رھندا ھئا، يعني شڪارپور ۽ لاڙڪاڻي جي پاسي. غيبي ديرو انھيءَ جو مکيه شھر آھي، جو غيبي خان ولد ولي محمد جي پٺيان سڏبو آھي. انھيءَ کي وڏي جاگير مليل آھي. سنڌ جي تاريخ ۾ گھڻن ھنڌن تي ھو جنگين ۾ شامل ٿيا آھن، خاص منگسين سان ھنن جو مدامي جھيڙو ھو، جنھنڪري چانڊيا مگسي سنڌيءَ ۾ پھاڪو ٿي ويو آھي. پهريان ناڙيءَ تي سندن رياست هئي، پوءِ سنڌ جي اتر اولهندي ۾ چانڊڪا رياست قائم ڪيائون. پنجاب ۽ سنڌ ۾ به سندن جاگيرون هيون. هينئر به ٿر تائين پکڙيل آهن. چانڊڪو پرڳڻو چانڊين، ماڇين کان فتح ڪيو هو. اُهي پهريان ناڙيءَ تي آباد هئا. باهمي ويڙهه کان پوءِ سنڌ جي اُتر اُولهندي ۾ چانڊڪي پرڳڻي ۾ رياست جو بنياد وڌو. اُهي پنجاب ۽ سنڌ تائين پکڙيل هئا.
ء
لھجي يا اچار طر استعمال ھيٺين طرح ٿئي ٿو. "ؤ"
چانڊيو
ٻئي روايت موجب چانڊيو سنڌي ذات آهي جيڪي چانڊومل جو اولاد آهن.
ء
ان جو استعمال عيسوي سال جي اظھار طور بہ ٿيندو آهي جھڙوڪ: "2018 ء"
چانڊيو
حوالا
زمرو:بلوچ قبيلا
ء
خارجي ڳنڍڻا
زمرو:سنڌي ٻولي
جفتي ڪٽنب
گروهي شادين (Pairing marriages) جي زماني يا ان کان به اڳ ۾ ڪي مايون ۽ مرد ٿوري يا گهڻي وقت لاءِ پاڻ ۾ گڏجي جوڙو جوڙو يا جفت ٺاهي رهندا هئا. ”هڪ زائفان گهڻن مڙسن“ واري ڪٽنب ۾ يا ”هڪ مڙس گهڻين زالن“ واري ڪٽنب ۾ جڏهن مڙس ڪنهن هڪ خاص زال کي ٻين سمورين زالن کان وڌيڪ پيار ڪندو هو ته  اها خاص زال سندس مُک زال يا سندس ڪٽنب جي پَٽ راڻي ٿي پوندي هئي ۽ اهو مڙس به انهيءَ زال جي گهڻن مڙسن مان سندس مکيه پيارو مڙس يا پارٽنر هوندو هو.
حوالا
زمرو:تاريخ زمرو:سماج زمرو:معاشرو
1055ع
ڊسمبر
زمرو:1055ء زمرو:يارھين صدي زمرو:يارهين صدي زمرو:سال
پاڪستان ائيرفورس
پاڪستان جي ھوائي طاقت يا پاڪستان ايئر فورس' 1933ع ۾ برطانوي ڪولونيل ڀارت حڪومت ننڍي کنڊ ۾ ڊرگھ روڊ جي ويجهو ايئر فورس اسٽيشن جو وجود وڌو، جيڪا هن وقت پي اي ايف بيس فيصل سان سڃاڻجي پئي. جيئن تہ 1947ع ۾ برطوني حڪومت ننڍي کنڊ کي ٻن حصن (پاڪستان ۽ انڊيا) ۾ ورهايو؛ ان وقت پاڪستان ايئر فورس جو بنياد بہ رکيو ويو.
حوالا
زمرو:پاڪستان جا دفاعي ادارا
جتوئي (قبيلو)
=جتوئي= (بلوچ)
ٻولي
سنڌي، سرائڪي, بلوچي
تعلق
رند
جتوئي ھڪ روايت مطابق جتوئي، مير جتوئيءَ جو اولاد آهن، سندن ڏاڏو (نانو) مير جلال خان بلوچ هو. مير جلال خان بلوچ کي ڇهه پٽ ۽ هڪ ڌيءَ ’جتو‘ هئي. جتو جو مڙس اولاد ڄمڻ کان اڳ وفات ڪري ويو هو. جنهن جي افسوس ۾ مائي ’جتو‘ پاڻ پٿر (تڏو) ڪيو هو. چند مهينن بعد هن کي هڪ پٽ ڄائو، جنهن جو هن پنهنجي نالي جي نسبت سان ’جتوئي‘ نالو رکيو. جنهن کي ’مير جتوئي‘ چيو ويو. ڪتاب ’قديم سنڌ ۽ ان جا مشهور شهر ۽ ماڻهو‘ ۾ مرزا قليچ بيگ لکيو آهي ته نوس بن هرين جي هڪ پٽ جو نالو مير مراد خان هو. جنهن کي پهرين زال مان اولاد ڪونه هو. اولاد خاطر هن پنهنجي سوٽ جتوءَ سان نڪاح ڪيو. هن کي پٽ ڄائو، جنهن جو اولاد ’جتوئي‘ آهن. ايس. صادق علي پڻ هن راءِ سان متفق آھي. هڪ روايت موجب جتوئي، جت آهن. مير چاڪر خان جو جنگي سامان کڻندا هئا ۽ بيرق بردار هئا. فرمانبرداري، ايمانداري، وفاداري ۽ شجاعت سبب مير چاڪر خان، جتوئين کي پنهنجي جھنڊي هيٺان آڻي بلوچ قوم ۾ شامل ڪيو. ان ڏينهن کان پوءِ جتوئي جتن بجاءِ ’جتوئي‘ سڏجن ٿا. اصل ڪتاب ’بلوچ اور بلوچستان‘ (ص 130) موجب ’جتوئي‘ ساتڪ زئي قبيلي جو پاڙو آهي. جتوئي قبيلي جو اصل وطن ڪڇيءَ ۾ ڀنر جتوئي رياست هئي. زماني جي لاهن چاڙهن سبب اتان هجرت ڪري پنجاب جي سرائي پٽيءَ کان ٿيندا بکر کان سنڌ ۾ داخل ٿيا. سرائي پٽيءَ ۾ رهڻ ڪري هنن سرائڪي زبان اختيار ڪئي. جنهنڪري اڄ ڏينهن تائين بلوچيءَ جي بجاءِ سرائڪي ڳالهائين ٿا. ڪلهوڙن ۽ ٽالپرن جو هنن ساٿ ڏنو. جنهن سبب کين جاگيرون عطا ڪيون ويون. 1857ع ۾ سردار امام بخش خان جتوئيءَ کي نوشهري ۽ دادوءَ جي علائقن ۾ انگريزن جاگير ڏني. جنهن بعد فتح خان جتوئي شڪارپور وارو، جتوئي قبيلي جو سردار مقرر ٿيو. مغلن جي دؤر ڪڇيءَ ۾ ڀنڙ سندن رياست هئي، پوءِ سنڌ ۾ شڪارپور کان لاڙڪاڻي تائين جتوئڪو رياست قائم ڪيائون، جا 1857ع تائين قائم رهي. مهدوي فرقي جا پابند هئا.
سردار
هڪ صدي اڳ سنڌ ۾ جتوئين جو سردار فتح خان جتوئي هو، جيڪو تعلقي شڪارپور جي ڳوٺ نيپئر آباد ۾ رهندو هو. جتوئين جا پاڙا هي آهن: جتوئي، عارباڻي، بُلا، بڊاڻي، بارگاڻي، برهماڻي، رمضاڻي،دائوداڻي، سيدخاناڻي، عطراڻي، مصراڻي، قادراڻي، جعفراڻي، ڪھرياڻي، راڄاڻي، مرڙاڻين، ڀرڳڙي، ڏياڻي، جانب، گاڏهي، گشڪوري، هاليلاڻي، هيسباڻي، تڙت، حسناڻي، ڪوش، کيرا، خشڪ، کروس، ڪرسي، کودا، مزاراڻي، نوچاڻي، نوتڪاڻي، اتيرا، شاهداڻي ۽ شر. ڪن روايتن موجب سُندراڻي، حاجيجا ۽ زنگيجا به جتوئين جا پاڙا آهن.
سياستدان
جتوئي قبيلي مان سياسي ميدان تي مرحوم غلام رسول خان جتوئي، رئيس غلام مصطفيٰ خان، عبدالحميد خان، لياقت علي جتوئي، ابراهيم جتوئي سميت ڪيترين ئي شخصيتن کي شهرت حاصل رهي آهي.
ڇ
ڇ سنڌي ٻولي جو 16 (سورھون) اکر آھي.
شڪل
زمرو:سنڌي ٻولي
مدينو
مدينو ، (پراڻو نالو يثرب) سعودي عرب جي اوتر واري علائقي شهر موجود  آهي.
26 ڊسمبر
موڪلون ۽ ڏڻ
زمرو:سال جا ڏينهن زمرو:ڊسمبر
1056ع
ڊسمبر
زمرو:1056ء زمرو:يارھين صدي زمرو:يارهين صدي زمرو:سال
شهري دفاع
شهري بجاءُ (Civil Defence) شهرين جي موت جو سيڪڙو گهٽائڻ ۽ ويڙھ دؤران شهري ملڪيت جي نقصان کي گهٽ ڪرڻ لاءِ ڪيل ڪوششن کي شهري دفاع سڏجي ٿو، ان سلسلي ۾ سڀ کان پهريائين مکيه ڪوشش 1930ع جي ڏهاڪي ۾ ٿي، جڏهن يورپ مٿان هوائي بمباريءَ جو خطرو پيدا ٿيو. تڏهن کان اها سرگرمي شروع ٿي ته جيئن عام شهرين جو نقصان گهٽائي سگهجي.
حوالا
زمرو:سماج زمرو:جنگ
بابا گرپت صاحب
بابا گرپت صاحب، خيرپورميرس ۽ حيدرآباد ۾ وڏيون درٻارون قائم ڪيون، -جتي- سوين ساڌو، سنت ۽ نانگا اچي رهندا هئا. گرپت صاحب جي درٻارن تي ڪي نشانيون اڃا تائين رکيل آهن. ورهاڱي کان پوءِ جيرامداس ۽ ٻائو ڪرڻداس، هندستان لڏي ويا. هنن پوءِ پوني ۽ بمبئيءَ ۾ درٻارون قائم ڪيون. ڪرڻداس ڊسمبر 1956ع ۾ گذاري ويو.
مڪو
thumb|مڪي شھر ۾ ڪعبةالله مڪو يا مڪو شريف هاڻوڪي ملڪ سعودي عرب جو هڪ شهر آهي، ۽ مسلمانن لاءِ هڪ مقدس شهر آهي.هتي سڃي دنيا کان ايندر مسلمان هتي حج ڪندا آهن جاهليت جي زماني ۾ به ان کي وڏي حيثيت حاصل هوي. زمرو:اسلام
ڪراسويل
ڪراسويل (Crossville) جي لاء توهان هيٺ ڏسي سگهو ٿا۔
گڏيل رياست
زمرو:نالو مقام صفحا صفحا
ڊينور (سلجهائپ)
ڊينور ڪولوراڊو جو گادي جو هنڌ آهي۔
1057ع
ڊسمبر
زمرو:1057ء زمرو:يارھين صدي زمرو:يارهين صدي زمرو:سال
شهري قانون
حوالا
زمرو:سلجھائپ صفحا زمرو:سماج زمرو:قانون
24 ڊسمبر
موڪلون ۽ ڏڻ
زمرو:سال جا ڏينهن زمرو:ڊسمبر
ڊينور (سلجهائپ)
ڊينور (Denver) جي لاء توهان هيٺ ڏسي سگهو ٿا۔
گڏيل رياست
زمرو:جڳھ جو نالو سلجھائپ صفحا زمرو:نالو مقام صفحا صفحا
اميد خيرپوري
اميد خيرپوري (انگريزي:Umed Khairpuri) (جنم:14 آگسٽ 1929ع-وفات:7 جولاءِ 2007ع) سنڌي ٻولي جو ناميارو شاعر هو.
سنگ بابا گوري
بابا گوري پٿر جو هڪ قسم، جنهن کي ترڪيءَ ۾ بابا قُوري چوندا آهن. هيڊي رنگ جو ٿيندو آهي ۽ دوائن ۾ ڪم ايندو آهي. هيءُ پٿر ڊيڄڙي کان ٻارن جي ڳچيءَ ۾ ٻڌندا آهن. هن کي ”سنگ زرد“ بہ چوندا آهن.
اميد ديرو ديھ
ضلعي دادوءَ جي تعلقي ميهڙ ۾ هڪ ديهه جو نالو، جنهن ۾ ٽي ڳوٺ ’-اميد ديرو-‘، ’سلطان ڀَٽي‘ ۽ ’خيرو -ڀٽي-‘ -آباد- آهن. ڳوٺ -اميد ديرو- مٿينءَ ديهه ۾ وڏو ڳوٺ آهي، جنهن جي آبادي سون ۾ ٿيندي. هتي پرائمري اسڪول موجود آهي.
22 ڊسمبر
موڪلون ۽ ڏڻ
زمرو:سال جا ڏينهن زمرو:ڊسمبر
1058ع
ڊسمبر
زمرو:1058ء زمرو:يارھين صدي زمرو:يارهين صدي زمرو:سال
بابا گوبند داس
بابا گوبند داس- جو -جنم- سنڌ ۾ دادو ضلعي جي ڳوٺ ٽلٽيءَ کان ٻن -ٽن- ميلن جي مفاصلي تي، گاڏه بستيءَ ۾ موٽومل گوڪلاڻيءَ جي گهر سال 1880ع ۾ ٿيو. سندس پهريون نالو ”دولت“ هو. سندس ماءُ جو نالو گنگا -ٻائي- هو. کيس ابتدائي -تعليم- لاڏڪرام ڏني، جنهن کان پوءِ دادوءَ جي سنت ڀڳترام جي شيوا جو موقعو مليس. مائٽن کيس -بوبڪ- ۾ پسارڪو دڪان ڪڍي ڏنو، پر روحاني رهبري لاڏڪ رام ۽ ڀڳترام کان وٺندو رهيو. -بابا گوبند داس- -جتي- به ويندو هو، اتي درس کولي ويهي رهندو هو، -ان- ڪري سندس ڪيترائي معتقد بڻجي پيا. هو ماس نه کائڻ بابت ليڪچر ڏيندو هو ته وڏا وڏا علم وارا انهي گهڙيءَ عمل شروع ڪري ڏيندا هئا. جڏهن سندس گهرواريءَ لاڏاڻو ڪيو ته مائٽن کيس پرڻائڻ جا سانباها ڪيا، ته -بابا گوبند داس- ڪراچيءَ هليو ويو، جتان لاڏڪ رام کيس وٺي، 1927ع ۾ هالاڻي درٻار ۾ آيو، -جتي- سندس حصي ۾ ڀنڊاريءَ جي شيوا جو ڪم آيو. گوبند داس 1953ع ڌاري -اجمير- ۾ گروءَ جي گاديءَ تي ويٺو، -جتي- -اجمير- جي درٻار ٺهرائڻ شروع ڪيائين ۽ پاڻ تغاريون کڻندو هو. هي درويش مئي 1989ع ڌاري 108 سالن جي ڄمار ۾ گذاري ويو.
18 ڊسمبر
موڪلون ۽ ڏڻ
زمرو:سال جا ڏينهن زمرو:ڊسمبر
ڊيوس
ڊيوس (Davis) جي لاء توهان هيٺين صفحن کي ڏسي سگهو ٿا۔
گڏيل رياست
زمرو:جڳھ جو نالو سلجھائپ صفحا زمرو:نالو مقام صفحا صفحا
شهري آزادي
شهري آزادي (Civil Liberty) آزادي يا حق، ڪنهن به سماج جي ڪم ڪار ۾ اهم ڪردار ادا ڪري ٿي. هن ۾ تقرير جي آزادي، مذهب ۽ سوچ جي آزادي، چرپر جي آزادي، جماعت ٺاهڻ جي آزادي وغيره شامل آهن. ڪن ملڪن ۾ اهي حق آئين ۾ موجود هوندا آهن، جيڪي ملڪن ۾ عدالتي حڪمت ذريعي لاڳو ڪيا ويندا آهن.
حوالا
زمرو:سماج زمرو:شهري حق ۽ آزادي زمرو:قانون
هٿيلي
ٻڪ سنڌي م ٻني ھٿن کي گڏ ڪرڻ کي چئبو آھي
سنڌي
سنڌي مان مراد ٿي سگهي ٿو:
15 ڊسمبر
موڪلون ۽ ڏڻ
زمرو:سال جا ڏينهن زمرو:ڊسمبر
1059ع
ڊسمبر
زمرو:1059ء زمرو:يارھين صدي زمرو:يارهين صدي زمرو:سال
ڊالٽن (سلجهائپ)
ڊالٽن (Dalton) جي لاء توهان هيٺين صفحن کي ڏسي سگهو ٿا۔
بابا نيڀراج
سنڌ جو بهترين صوفي شاعر ۽ بزرگ، بابا نيڀراڄ 1875ع ڌاري روهڙيءَ ۾ ڄائو. هيءُ هندن جي ”ڀاٽيا“ ذات مان هو. شاگرديءَ واري دور ۾ هوشيار هو ۽ هميشه سٺن نمبرن سان پاس ٿيندو هو. فائنل پاس ڪري، اسڪول ۾ ماستري ڪرڻ لڳو. بابا نيڀراڄ کي سنڌ جي نامياري صوفي شاعر قادربخش بيدل جي صحبت حاصل ٿي، جنهن وٽان هن گهڻو فيض پرايو. بيدل فقير جي فرزند بيڪس فقير سان به سندس صحبت هئي. پاڻ سدائين مالڪ جي بندگيءَ ۾ رُڌل رهندو هو. روايت آهي ته هڪ ڀيري هو ايشور جي عبادت ۾ ايترو ته گم ٿي ويو، جو اسڪول وڃڻ جي ڳالھ به وسري ويس ۽ ان ڏينهن تي انسپيڪشن به هئي. هن ٻئي ڏينهن وڃي هيڊماستر کي سچ ٻڌايو ۽ حيران رهجي ويو، جڏهن کيس ٻڌايو ويو ته، تون ته ڪالهه انسپيڪشن ۾ موجود هئين! بابا نيڀراڄ (Baaba Nebhraaj) ان واقعي کي مالڪ جو راز سمجهيو. پاڻ سڄي زندگي مجذوبيت واري حالت ۾ گذاريائين. 1949ع ڌاري ديھانت ڪري ويو. سندس لکڻين ۾ ”پاڻ ٿو ڄاڻي“ ۽ ”راءُ ريجهايوسين“ مقبول ڪتاب آهن.
بابائي دڙو ديھ
سکر ضلعي جي تعلقي روهڙيءَ ۾ هڪ ديهه، جنهن ۾ ’اميربخش ڪالادي‘، ’توري‘ ۽ ’ڄانگهڙو‘ نالي ڳوٺ -آباد- آهن.
11 ڊسمبر
موڪلون ۽ ڏڻ
زمرو:سال جا ڏينهن زمرو:ڊسمبر
باپجي
هڪ قسم جي -ٻوٽي-، جيڪا سنڌ ۾ گهڻي ٿئي. هن ٻوٽيءَ جا پَنَ دل جي نموني جا ۽ پاسا ڪَٽاءُ وارا ٿين ٿا ۽ اُن جو -ٻج- ڇُڳي جي صورت ۾ هوندو آهي، جنهن جو رنگ ڪارو ٿئي ٿو. هن ٻوٽيءَ جو -ٻج- دوا طور به ڪم اچي، حڪيمن جو چوڻ آهي ته خاص طور ڪوڙهه جي مرض لاءِ مفيد آهي. بابچي مارچ مهيني ۾ پوکبي آهي.
سوکي بندر
سوکي بندر (Sokhi Bandar) ٺٽي سنڌ تعلقي ڪيٽي بندر جو سنڌو درياھ تي ھڪ قديمي بندر گاھ رھيو آھي، جيڪو سورھين سترھين صدي م ٺهيو، جتان کان دنيا جي مختلف ملڪن ۾ ھندو ء مسلمان واپاري واپار ڪرڻ ويندا ھئا  ايران سعودي عرب قطر عمان جي ملڪن جا واپار ھتان کان مکڻ نير چمڙو (Leather) ڪپڙو جانور جي خريد ڪري پنھنجن ملڪن ڏي ويندا ھيا.
ھي بندرگاھ پاڪستان ٺھڻ کان پھريان آباد ھيو پاڪستان ۾ جڏھن بئراج ۽ ڊيم ٺھڻ جي شروعات ٿي انھي خوبصورت شھر جي سونھن کي نظر لڳي وئي اڄ رُڳو آثار رھيا آھن سو بہ ھڪ ڏينھن سمنڊ جون تيز لھرون ختم ڪري ڇڏينديون اڄ بہ سوکي واسي مٺي پاڻي جي انتظار ۾ آھن.
ڪراؤن پوائنٽ
ڪراؤن پوائنٽ (Crown Point) جي لاء توهان هيٺيان صفحا ڏسي سگهو ٿا۔
گڏيل رياست
زمرو:جڳھ جو نالو سلجھائپ صفحا زمرو:نالو مقام صفحا صفحا
1060ع
ڊسمبر
زمرو:1060ء زمرو:يارھين صدي زمرو:يارهين صدي زمرو:سال
بابر ديھ
هن نالي سان ضلعي خيرپور جي تعلقي ڪوٽ ڏيجيءَ ۾ هڪ ديهه موجود آهي.
خوجا
نصيري خوجه
سنه 1430ع ۾ پير صدرالدين نصيري فرقي جو ۽ اسماعيلي شيعن مان، سنڌ ۽ گجرات ۾ آيو ۽ مريد ڪرڻ لڳو. برھمڻن پنڊتن جي مدد سان مذھب کي ھندو رنگ ڏنو، جنھنڪري گھڻا لوھاڻا سندس مريد ٿيا ۽ انھن کي ھن خواجن جو نالو ڏنو. انھيءَ فرقي جو باني حسن صباح ھو، جو تاريخ ۾ مشھور ٿي گذريو آھي. ھو پنھنجي امام جو وڏو داعي يا مشنري ھو، ۽ انھن امامن جي اولاد مان آغا حسن علي ھو، جنھن کي آغا خان ٿا چون. اُھو سنه 1842ع ۾ ايران مان سنڌ ۾ آيو ۽ خواجن جو پير ٿيو. انھيءَ مذھب موجب ھندن جي ديوتا وشنؤ جا نَو اوتار شمار ڪري ڏھون اوتار حضرت عليءَ کي ڳڻيندا آھن. ھو شيعا آھن ۽ پھريان ڇھ امام مڃيندا آھن ۽ پوءِ چوٽيھ ٻيا امام شمار ڪري اچي آغا خان تي بيھندا آھن، جو سندن ھاڻوڪو امام آھي. قرآن ۽ نماز نه پڙھندا آھن. پير صدرالدين جي جوڙيل پوٿي پڙھندا آھن. ھو ڏاڙھي ڪوڙائيندا آھن ۽ مُڇيون وڏيون رکائيندا آھن. ورثو شريعت موجب نه وٺندا آھن، پر ھندو قاعدي موجب ورھائيندا آھن.
خوجن جا فرقا
خواجن جا ٻه فرقا آھن: ھڪڙا پڙائي، جي محرم ۾ پِڙُ ڪندا آھن ۽ ٻين شيعن سان شامل آھن ۽ جي آغا خان جي برخلاف آھن ۽ گھڻا انھيءَ جي حڪم مان نڪتل آھن؛ ۽ ٻيا پنجي ڀائي، جي آغا خان جي فرمان ھيٺ آھن ۽ انھيءَ کي زڪواة ڏيندا آھن. اھي ھڪ جماعت ھوندا ھيا پر اوڻويھين صدي جي پوئين حصي ۾ ٻن فرقن: پنجي ڀائي ۽ پڙائي ۾ ورھائجي ويا. پنجي ڀائي خوجا وڌيڪ ڪٽر آهن ۽ آغا خان کي پاڻ سڳورن صه جو عيوضي (نائب) ڪري ڄاڻيندا آهن، ڇوته ان جو حسب نسب اسماعيل بن امام جعفر صادق معرفت حضرت محمد صه سان ملي ٿو. انھن جو اھو بي عقيدو آهي ته آغا خان خدا جو اوتار آھي. اُھي ڏينھن ۾ ٽي ڀيرا نماز پڙھندا آھن يا عبادت ڪندا آھن، پر مسلمانڪي ۽ ھندڪي گڏيل ٻوليءَ ۾. پڙائي کوجن جو عقيدو شيعن کي وڌيڪ ويجھو آهي ۽ انھن جي عبادت واري جاء ممبر سڏبي آھي ۽ آھي آغا خان کي زڪوات نہ ڏيندا آهن ڇوته سندس بعيت ترڪ ڪري چڪا آهن يا جماعت مان ڪڍيا ويا آهن. پنجي ڀائي خوجا آغا خان کي امام مھدي جو نائب ڪري مڃن ٿا ۽ کيس زڪوات ڏين ٿا انھن جي بزرگ کي مکي سڏيندا آھن ۽ سندن عالمن کي ڀڳت. ھنن وٽ مسجد ڪانھي، مسجدن جي بدران جماعت خانا اٿن. اھي ٻئي فرقا پاڻ ۾ شاديون ڪندا آھن. طھور ننڍي ھوندي ڪندا آھن. پڙائي شيعا ڏاڙھي رکائيندا آھن پر مڇون ڪونه ڪوڙين. ننڍي ھوندي جي شادي کي چڱو نه سمجھندا آھن. ۽ ٻين اثنا عشري شيعن يا امياميه مذھب وانگي نماز ۽ قرآن پڙھندا آھن، مگر ورثو اڃا به ھندو ڌرم موجب وراھيندا آھن. اُنھن جو قبرستان به ڌار آھي، جو ٻيا ھنن جي مخالف آھن.
حوالا
زمرو:پاڪستان جا سماجي گروهه زمرو:پاڪستان ۾ نسلي گروهه زمرو:سنڌ جا معاشرتي گروه
قتل
150px|گھر ۾ قتل ڊرامي جو منظر
قتل (Murder) ڪنهن کي غير قانوني مارڻ جي عمل کي چئبو آھي۔
وڌيڪ ڏسندا
فھرست ملڪ بلحاظ شرح قتل
قتل زمرو:اسباب گناھ زمرو:گناھ زمرو:ڏوھ
3 ڊسمبر
3 ڊسمبر ، عيسوي سال جو 337 هون (ليپ سال 338 هون) ڏينهن آهي، سال پوري ٿيڻ ۾ 28 ڏينهن باقي آهن.
حوالا
زمرو:سال جا ڏينهن زمرو:ڊسمبر
ام
aام (Amm) (عربي: أم) چنڊ جو ديوتا ھيو جنھن جي پوڄا قديم ماڻھو ڪرندا ھئا۔
زمرو:عربي معبود زمرو:عربي علم الاساطير زمرو:قمري دیوتا
دائودپوٽا
داد پوٽا يا داؤد پوٽا ھي پاڻ کي اصل عباسي خليفن جي اولاد امير احمد جي نسل مان ٿا ڄاڻن، جو مڪران مان سنڌ ۾ آيو .دائود پوٽا جونيا جي پٽ محمد جو اولاد آهن. پاڻ کي عباسي سڏائين ٿا. انھيءَ ۽ انھيءَ جي پٽ ٺٽي جي ھندو حاڪمن جون ڌيون پرڻيو ۽ اُتي حاڪم ٿي رھيا، پر پوءِ برھمڻ آباد جي ھندو راجا اُنھن کي ھڪالي درياھ لنگھائي ڇڏيو ۽ ھو وڃي سيوھڻ جي ويجھو ويٺا. ڄام چينه کي اڪبر بادشاھ کان جاگير مليل ھئي. پوءِ ھن کي پنھنجي ڀائٽئي ڪلھوڙي سان وڙھڻو پيو. آخر بيزار ٿي اُتر ڏي ويو ۽ وڃي زمينداري ڪم کي لڳو. ٻيا ڪي چون ٿا ته داؤد پوٽا اصل ڪوري ھئا ۽ سندن ڏاڏو داؤد ٻِن سون ورھين جي عمر جو ھو. داؤد جي اٺين پيڙھي بھادر خان اورنگزيب بادشاھ جي ڏينھن ۾ بکر جي حاڪم وٽ نالو ڪڍيو ۽ لکي ۽ خانپور جاگير ۾ مليس. منجھانئن دائود بهادر ٿي گذريو آهي. هن جھانگير جي زماني ۾ مهرن کي شڪست ڏئي ٻئي قبيلي جتوئي بلوچن کي شڪست ڏئي لکي جو شهر ٻڌو اتي ھڪڙو وڏو ٻيلو ھو، جتي شڪار ڪندو ھو. انھيءَ وقت ڌاري شير خان مَھَر پنھنجي قوم جو لشڪر وٺي اُٻاوڙي مان اچي لکي ۽ آسپاس ھٿ ڪري ويھي رھيو. بھادر خان ھن سان جنگ ڪئي ۽ ھن کي ڀڄائي لکي ڦري شڪارپور جو شھر ٻڌائين ۽ شڪارگاه ھئڻ ڪري اھي نالو ڏنائينس. اھا ڳالھ سنه 1026ھ (سنه 1617ع) ۾ ٿي. پوءِ جو احوال سنڌ جي تاريخ مان معلوم ٿيندو. بهادر خان دائود پوٽي پير سلطان ابراهيم شاهه جي فهمائش موجب 1026هه/1617ع ۾ شڪارپور جو شهر ٻڌو. دره بولان جي منهن وٽ هئڻ ڪري هن شهر ستت واپار ۾ ترقي ڪئي. دائود جو اولاد عارب، عباس، حسن، حسب، قاسم جو اولاد عارباڻي، حسني، هيسباڻي، عيسيٰ جو اولاد عيساڻي، فيروز جو اولاد فيروزاڻي سڏجن ٿا. دائود پوٽن ٿورو وقت حڪومت ڪئي. سنه 1740ع ۾ جڏهن نادر شاهه ايران ڏانهن موٽيو، تڏهن سندس سپهه سالار طهماسپ هٿان صادق محمد ۽ سندس پٽ مبارڪ خان مارجي ويا. محمد صادق جي پٽن مان بهاول خان اول 1749ع سنڌونديءَ جي ساڄي ڪپ تي بهاولپور جو شهر تعمير ڪرايو. بهاولپور جي رياست عباسين جي يادگار آهي.
حوالا
زمرو:سنڌي ذاتيون
اميد علي ڀٽ
اميد علي ڀٽ سنڌ جي نامياري راڳي اميد علي جو -جنم- 1971ع ڌاري ڳوٺ هڪڙا، تعلقي روهڙي ضلعي سکر ۾ ٿيو. هن جو تعلق سکر جي مشهور فنڪار گهراڻي سان هو. سندس والد -امداد حسين- عرف عيدن ڀٽ ريڊيو ۽ پي. ٽي. وي جو مشهور راڳي هو. پاڻ ڳائڻ جي تربيت ۽ سـکـيـا پـنهنجي والد ۽ مامي -استاد- زوار محمد -جمن- ڀٽ کان ورتائين. هن ننڍي عمر ۾ ئي راڳ جي شروعات ڪئي ۽ ڏينهن رات رياض ڪري پنهنجي آواز سان ڪلاسيڪل راڳ ڳائي مشهوري ماڻيائين. سندس سريلي آواز جي ڪري سينگار علي سليم کيس ڪي. ٽي. اين جي مقبول ڊرامي ”بالي“ ۾ مير علي نواز ناز جي ڪافي ’دلبر ملسي ڪهڙي وار‘ ڳارايو، جنهن کي هن تمام خوبصورت انداز ۾ ڳايو، جيڪا تمام گهڻي مقبول ٿي. اميد علي ريڊيو، پي. ٽي. وي، اسٽيج ۽ مختلف ٽي. وي چينلن تي پنهنجي فن جو مظاهرو ڪيو. هن جو شمار سنڌ جي چند سريلن ۽ ڪلاسيڪل راڳين ۾ ٿئي ٿو. سنڌي ڪافي هجي يا غزل سندس ڳائڻ جو انگ نرالو رهيو، جنهن کي هُو سريلي آواز ۾ ڳائي داد حاصل ڪندو هو. هن مشهور شاعرن جي شاعريءَ کي پنهنجي نئين انداز سان ۽ نيون ڌنون ڪري ڳايو آهي، -جن- ۾ شاهه عبداللطيف ڀٽائيرح، بيدل سائين، -اختر درگاهي-، -اياز گل- ۽ غلام نبي ناشاد شامل آهن. اميد جي ڳايل -اختر درگاهي- جي غزل ’دل جو دلبر ياد اچي ٿو‘، ’اي زمانان قرار ڳولي ڏيو‘ ۽ ’خوب نظرن سان نهاري ٿا ڇڏيو‘ شامل آهن. جڏهن ته سندس ٻين ڪمپوزيشن ۾ -اياز گل- جي وائي ’کسجي ويندي اچتو آهي هر خوشبو‘ غلام نبي ناشاد جي غزل ”اکڙيون ته مٺا تنهنجون منهنجي جان جلائين ٿيون“، شاهه لطيف جو ڪلام ’پرچن شال پنهوار‘ ۽ بيدل جي ڪافين ۾ ’-جوڳي- والي ويس ۾‘، ’لٽ ڏتئي دل ساڏي‘، ’-جاني- -جوڳي- دا ڪر بهانا‘، ’نئون نياپو آيو‘، ’عشق دا اعلي شان‘، ’ڪو نه ڏٺو سي جڳ منجهه جيڏيون‘ ۽ ’آوس نيڙي يار‘ تمام گهڻيون مقبول ٿيون. کيس روهڙي ۾ بيدل سائين جي عرس جي موقعي تي 2006ع ۾ سندس فن جي مڃتا طور بيدل يادگار ڪاميٽيءَ پاران ’بيدل اوارڊ‘ مليو. هن 10 -جنوري- 2012ع ۾ وفات ڪئي.
حوالا
زمرو:سنڌي راڳي زمرو:گلوڪار زمرو:ڪلاسيڪل راڳ زمرو:سنڌي لوڪ فنڪار
بلوچستان
بلوچستان (Balochistan) هڪ جغرافيائي علائقو آهي جيڪو پاڪستان، افغانستان ۽ ايران جي ملڪن ۾ ورهايل آهي. هن علائقي جو نالو بلوچ قوم جي ڪري پيو آهي. بلوچستان هڪ پهاڙي ريگستان آهي.
پاڪستان ۾ بلوچستان صوبو بلوچستان جو سڀ کان وڏو حصو آهي. ايران ۾ بلوچستان جو حصو سيستان ۽ بلوچستان صوبي ۾ شامل آهي.
تاريخي ثبوتن مان ڄاڻ ملي ٿي ته بلوچستان جا اصل ۽ قديم رهاڪو سنڌي آهن. بلوچ اصل ۾ بلوچستان ۾ چوٿين صدي عيسوي ۾ ٻاهران آيا هئا. بلوچن جي چوٿين صدي عيسوي ۾ بلوچستان ۾ اچڻ بابت ڊاڪٽر الهه رکيو ٻُٽ لکي ٿو ته: اها هڪ مڃيل حقيقت آهي ته بلوچ قبيلا بلوچستان جا اصلوڪا رهاڪو نه آهن، پر انهن مڪران ۽ بلوچستان ۾ چوٿين صدي عيسوي کان اچڻ شروع ڪيو هو، بلوچ قبيلن جي اچڻ کان اڳ هن خطي ۾ دراوڙ، عرب، ايراني، بروهي، راجپوت ۽ جت گهڻي انگ ۾ رهندا هئا.
مير رحيم داد خان مولائي شيدائي لکي ٿو ته: تاريخ ٽالپرن جي بيان ڪرڻ کان اڳ پڙهندڙن کي ڄاڻ هئڻ کپي ته سنڌ ماٿري ۾ جيڪي بلوچن جي وجود کي ٽالپرن جي دور کان تسليم ڪن ٿا اهو تصور غلط آهي. بلوچستان دراصل سنڌ جو حصو هئو.
ٻئي هنڌ مولائي شيدائي لکي ٿو ته: بلوچستان ۽ خراسان ٻئي اقليم سنڌ جا صوبا آهن.
اسپيني ٻولي
اسپيني ٻولي زمرو:ارجنٽائن جون ٻوليون زمرو:ارجنٽينا جون ٻوليون زمرو:اسپين زمرو:اسپين جون ٻوليون زمرو:استوائي گني جون ٻوليون زمرو:اشتقاقي ٻوليون زمرو:انڊورا جون ٻوليون زمرو:ايل سيلواڊور جون ٻوليون زمرو:ايڪواڊور جون ٻوليون زمرو:ايڪوٽوريل گائينا جون ٻوليون زمرو:ايڪيوڊار جون ٻوليون زمرو:بوليويا جون ٻوليون زمرو:بيليز جون ٻوليون زمرو:پاناما جون ٻوليون زمرو:پيراگوء جون ٻوليون زمرو:پيراگوئي جون ٻوليون زمرو:پيرو جون ٻوليون زمرو:جبل الطارق جون ٻوليون زمرو:جمھوريہ ڊومينيڪا جون ٻوليون زمرو:چلي جون ٻوليون زمرو:فاعلي فعلي مفعولي ٻوليون زمرو:فلپائن جون ٻوليون زمرو:گوئٽي مالا جون ٻوليون زمرو:گوئٽيمالا جون ٻوليون زمرو:گٽيمالا جون ٻوليون زمرو:گڏيل آمريڪي رياستن جون ٻوليون زمرو:لسانيات زمرو:ميڪسيڪو جون ٻوليون زمرو:نڪاراگوا جون ٻوليون زمرو:نڪاراگوئا جون ٻوليون زمرو:وينزويلا جون ٻوليون زمرو:وينيزويلا جون ٻوليون زمرو:هونڊرس جون ٻوليون زمرو:يوراگوئي جون ٻوليون زمرو:ٽرينيڊاڊ ۽ ٽوباگو جون ٻوليون زمرو:ڏکڻ آمريڪا جون ٻوليون زمرو:ڪوسٽا ريڪا جون ٻوليون زمرو:ڪوسٽاريڪا جون ٻوليون زمرو:ڪولمبيا جون ٻوليون زمرو:ڪيريبين جون ٻوليون زمرو:ڪيوبا جون ٻوليون زمرو:ھونڊوراس جون ٻوليون
بلوچستان
احمد يار بلوچ لکي ٿو ته: بلوچستان ۾ بلوچن جي اچڻ جو سلسلو مختلف گروهن جي صورت ۾ مرحليوار ٿيو، قديم مسڪن ”حلب“ وشام مان هجرت جو آغاز تقريبن چوٿين صدي عيسوي ۾ ٿيو.
صادق علي بلوچ لکي ٿو ته: زابلستان بلوچن جو قديم وطن آهي. موسا خان جلال زئي لکي ٿو ته: تاريخ بلوچستان مان هي ڳالهه واضح ٿئي ٿي ته جڏهن بلوچ قوم ڪرمان مان مڪران جي طرف مهاجر ٿي ته ان وقت انهن جو سردار جلال خان هو.
پيڪولين لکي ٿو ته: اڪثر بلوچ پنهنجو پاڻ کي عربن جو اولاد سمجهن ٿا ۽ حلب (شام) کي پنهنجو پهريون وطن چون ٿا. انهي طرح سان حلب بلوچن جو پيدائشي وطن آهي.
ڪامران اعظم جنجوعه لکي ٿو ته: هي قوم قديم دور ۾ عربستان ۾ ڪربلا، دجله، فرات جي گودي ۽ حلب جي مرغزارن ۾ ۽ ايراني سرحد سان گڏوگڏ آباد هئي.
ڪامران اعظم اڳيان لکي ٿو: هڪ روايت مطابق جڏهن بلوچ حلب مان لڏپلاڻ ڪري ڪرمان ۾ آيا ته 44 فرقا هئا پر سڀ کان وڏو سردار اعلمش رومي هو.
مٿيون سڀ ڳالهيون ثابت ٿيون ته بلوچستان قديم سنڌ جو حصو رهيو آهي. هاڻوڪي بلوچستان جيڪو اڳ ڪيچ مڪران، لسٻيلا، قلات، سيوي (سبي)، وغيره جي نالي سان سڏيو ويندو هو. ”مهر ڳڙهه جي تهذيب“ به سنڌين جي آهي، جيڪا 9 هزار سال پراڻي آهي. قلات ۽ لسٻيلا رياست جا حڪمران به بلوچ ڪون هئا. لسٻيلي جا حاڪم سما (سماٽ) رهيا آهن ۽ قلات جا حاڪم بروهي، جيڪي دراوڙي نسل جا سنڌي آهن. بروهين جو بلوچن سان ڪو به نسلي ۽ لساني تعلق نه آهي.
پاڪستان جي مرڪزي حڪومت 1964ع ۾ سنڌ جا گڻائي علائقا سنڌ مان ڪڍي جهڙوڪ جهٽ پٽ، نصيرآباد، تعلقو اوستو، جعفرآباد، جهل مگسي، ڊيرا الهيار، مراد جمالي وغيره بلوچستان ۾ شامل ڪري ڇڏيا. لسٻيلو پڻ ون يونٽ قائم ٿيڻ کان پهرين سنڌ جي شهر ڪراچي جو حصو هئو. پوءِ جڏهن ون يونٽ ختم ڪيو ويو تڏهن لسٻيلي کي واپس سنڌ جي شهر ڪراچيءَ ۾ شامل ڪرڻ جي بدران بلوچستان ۾ شامل ڪري ڇڏيو ويو هئو.
پراڻن دورن جا بادشاھ سندن ئي رياستن کي ڀائرن، سئوٽن ۽ سيڻن ۾ ورهائيندا هئا، وري دنگن تان جهيڙيندا به هئا! جيئن سنڌ کي ڪلهوڙن ۽ ميرن ورهايو هو! ميان عبدالنبي ميرن سان جنگ ۾ مدد ڪرڻ تي، [[ڪراچي[[، خان آف قلات کي تحفي طور ڏني هئي، جيڪا 1795ع ۾ ٻيهر ميرن جي صاحبيءِ ۾ واپس سنڌ سان ملائي وئي، ڪراچي ٻيهر سنڌ سان ملائڻ واري انهي معرڪي ۾ تلاوه خان عرف ٽالهو خان به شامل هو.
حوالا
زمرو:پاڪستان زمرو:سنڌ زمرو:ڪراچي زمرو:بلوچستان زمرو:تاريخ
یوگینڊا
يوگنڊا يا يوگينڊا ,يا يوگانڊا: جنھن جو سرڪاري نالو ريپبلڪ آف يوگنڊا  يا جمھوريہ يوگنڊا آھي, اوڀر آفريڪا ۾ واقع ھڪ ملڪ آھي جنھن جي اوڀر ڪينيا، اتر ۾ ڏکڻ سوڊان، اولھ ۾ ڊيموڪريٽڪ ريپبلڪ آف ڪانگو، ڏکڻ اولھ ۾ روانڊا ۽ ڏکڻ ۾ تنزانيا واقع آھن. ھن ملڪ جي ڏاکڻي پاسي جو وڏو حصو وڪٽوريا ڍنڍ تي مشتمل آهي جنھن جا باقي حصا تنزانيا ۽ ڪينيا ۾ آھن. يوگنڊا آفريڪا ۾ ڍنڍن جي سرزمين آھي ۽ نيل درياء جي بيسن پڻ ھتي واقع آهي.
تاريخ
يوگنڊا جو نالو بوگنڊا بادشاھت مان نڪتل آهي جنھن ۾ ملڪ جو ڏکڻ پاسي وارو وڏو حصو گاديءَ جي هنڌ ڪمپالا سميت شامل ھيو. ٻہ ھزار سال پھرين ھتي جا ماڻھو شڪار تي گذران ڪندڙ ھيا پر 1700 سال اڳ بانٽو ٻوليون ڳالھائيندڙ ماڻھن جي ملڪ جي ڏاکڻي حصي ۾ ھجرت بعد انھن جي معيشت م تبديلي آئي. ھتي ھڪ روايت مطابق ڪٽارا ايمپائر جي دور ۾ ھتان جي وڏين ڍنڊن وارا علائقا ان ايمپائر جو حصو ھيا جن ۾ وڪٽوريا ڍنڍ ۽ ٽانگانيڪا ڍنڍ سان گڏوگڏ البرٽ ڍنڍ ۽ ڪيوگا ڍنڍ جا علائقا شامل ھيا. 1894 جي شروعات ۾ ھي ملڪ برطانيا جي بيٺڪ بڻايو ويو ۽ برطانيا ھن ملڪ جا انتظامي قانون ٺاھيا. 9 آڪٽوبر 1962 ۾ برطانوي قبضي مان آزاد ٿيو. جنھن بعد گھرو ويڙھ جي ور چڙهي ويو. ان جي اتر واري علائقي ۾ جوزف ڪوني جي قيادت م خدا جي مزاحمتي فوج ذريعي بغاوت سبب حالتون خراب ٿي ويون ۽ لکين ماڻھو جنگ جو کاڄ ٿي ويا.
thumb|کاٻو|يوگنڊا جي برطانوي والاريل رياست جو جھنڊو
عرب واپاري ھن خطي ۾ ھندي سمنڊ مان اوڀرندي ساحل کان 1830 ۾ اچڻ شروع ٿيا جن جي پٺيان ھتي 1860 واري ڏھاڪي ۾ برطانوي کوجنا ڪندڙ نيل درياء جي پاڻي جي وسيلي جي تلاش ۾ اتي پھتا. برطانوي اہنگليڪن تبليغي بوگنڊا کي بادشاھت ۾ تبليغ ڪرڻ لاء 1877 ۾ پھتا جنھن بعد 1879 ۾ فرانسيسي ڪيٿولڪ تبليغي ستي پھتا.1888 جي شروعات ۾  برطانوي حڪومت امپيريل برٽش ايسٽ آفريڪا ڪمپني کي واپاري معاھدہ شروع ڪرڻ لاء ڳالھيون ٻولھيون شروع ڪرڻ جي خاص منظوري ڏئي. 1886 کان لاڳاتار بوگنڊا ۾ مسلمانن ۽ عيسائين ۾ بعد ۾ با-انگليزا پروٽيسٽنٽ ۽ با- فرانسا ڪيٿولڪ وارن وچ ۾ مذھبي فساد ھلندا رھيا. انھن فسادن کي منھن ڏيندي مالياتي بار ھيٺ امپيريل برٽش ايسٽ آفريڪا ڪمپني بوگنڊا جي قبضي کي جاري رکڻ کان لاچاري ظاھر ڪئي جنھن ڪري برٽش سرڪار نيل درياء واري رستي تي پنھنجي واپار جي مفادن جي تحفظ لاء 1894 ۾  بوگنڊا ۽ ان جي اردگرد وارن علائقن کي ملائي يوگنڊا نالي ھڪ والاريل رياست (protractorate) قائم ڪئي. جنھن تي 1962 تائين برطانيا پنھنجو قبضو برقرار رکيو.1890 واري ڏھاڪي ۾ برٽش انڊيا مان 32000 مزدورن کي اوڀر آفريڪا ۾  آندو ويو جن ھتي ريلوي لائين تعمير ڪئي. انھن مان 6724 مزدور واپس نہ ويا ۽ اتي ئي رھي پيا. اھي اتي واپاري بڻجي ويا جن ريزڪي واپار ۽ ڪپھ مان سٽ ڪڍڻ جو ڪم شروع ڪيو. 1900 کان 1920 م آفريڪي چشم ترفائي (trypanosomiasis) نالي بيماري ۾ اڍائي لک ماڻھو مري ويا.
خودمختيار يوگنڊا
thumb|کاٻو|جنجا ضلعي ۾ نالوبالي ھائڊرواليڪٽرڪ پاور اسٽيشن thumb|کاٻو|ڪمپالا ۾ ڪمپالا روڊ تي يوگنڊا جي پرنٽر واري عمارت
جنوري 1986 ۾ فوج طرفان حڪومت جي معزولي بعد يوويري موسيويني ملڪ جو صدر ٿيو جنھن ملڪ م غير جماعتي سياسي نظام قائم ڪيو. جولاءِ 2005 م آئيني ريفرنڊم ذريعي ان نظام جو خاتمو آڻي سياسي پارٽين جي نظام کي بحال ڪيو ويو. ھن جي دؤر م يوگنڊا ڪانگو جي جمھوري ريپبلڪ تي حملو ڪيو ۽ ان جنگ ۾ 1998 کانوٺي جنگ جي خاتمي تائين 54لک ماڻھو جنگ جو کاڄ ٿي ويا. ان بعد يوگنڊا ڍنڍن واري ملڪي حصي ۾ خدا جي مزاحمتي فوج سان گھرو ويڙھ جي ور چڙھي ويو. ان گھرو ويڙھ ۾ ھزارين ماڻھو مري ويا ۽ لکين ماڻهن بي گھر ٿي ھجرت ڪئي. 2005 ۾ پارليامينٽ صدر جو مدو ختم ڪري ڇڏيو. فيبروري 2006 جي صدارتي چونڊن ۾ موسيويني کوڙ اميدوارن سان مقابلو ڪيو. 18 فيبروري 2011 واري چونڊن ۾ موسيويني صدر چونڊجي آيو پر مخالف ڌر ان تي ڌانڌلي جا الزام ھنيا
ٻوليون
thumb|upright=1.25|يوگنڊا جو ٻولين وارو نسلي نقشو ھن ملڪ جي سرڪاري ٻولي انگريزي ۽ سواحلي ٻولي آھي. ملڪ جي وچولي حصي جي ٻولي لوگنڊا ٻولي آھي جيڪا پڻ پوري ملڪ ۾ ڳالھائي وڃي ٿي.لڪ جون ٻيون ٻوليون رونيورو ٻولي (Runyoro), رونيانڪول ٻولي (Runyankole), روڪيگا ٻولي(Rukiga)، ڏاکڻي لوئو ٻولي(Luo) شامل آهن.
جاگرافي
thumb|upright=1.25|کاٻو| يوگنڊا جو علائقائي نقشو. ھي ملڪ اوڀر آفريڪي زميني پليٽ تي واقع آھي. ان جي ڏاکڻي پاسي کوڙ ڍنڍون واقع آھن جن مان وڪٽوريا ڍنڍ سڀ کان وڏي آھي جنھن ۾ ٻيٽ پڻ واقع آهن. ڪيوگا ڍنڍ ملڪ جي بلڪل وچ ۾ آھي. ڪمپالا ملڪ جي ڏکڻ ۾ واقع آهي. نيل درياءَ جي شروعات ھن ملڪ مان ٿئي ٿي. نيل وڪٽوريا مان نڪري ڪيوگا ڍنڍ ۾ ، جنھن بعد ڪانگو لڳ البرٽا ڍنڍ مان ٿيندو ڏکڻ سوڊان کان مٿي مصر طرف وھندڙ آھي
سياست
thumb|upright|[[يوويري موسيوني، 1986 کان وٺي رھندڙ يوگنڊا جو صدر]] يوگنڊا جو صدر رياست ۽ حڪومت ٻنھي جو سربراھ آھي. صدر ئي نائب صدر ۽ وزيراعظم ٻنھي کي ملڪ جو صدر مقرر ڪندو آهي. ملڪ جي پارليامينٽ يوگنڊا جي قومي اسيمبلي آهي جنھن جا 449 ميمبر آھن جن م 290 مختلف تڪن جا نمائندا، 116 ضلعي نمائنده عورتون، 10 يوگنڊا جي پيپلز ڊفينس سروس جا نمائندا، 5 نوجوانن جا نمائندا، 5 مزدورن جا نمائندا، 5 معزورن جا نمائندا ۽ 18 غير سرڪاري نمائنده شامل آهن. ملڪ ۾ رشوت ھڪ وڏو مسئلو آهي. ورلڊ بئنڪ جي 2015 واري عالمي حڪمراني جي اشارين مطابق يوگنڊا دنيا جو 12 نمبر وڌيڪ بدعنواني وارو ملڪ ھيو.
مذھب
thumb|کاٻو|[[اينٽيبي شھر جي ھڪ ڪليسا]]
2014 جي آدمشماري مطابق يوگنڊا جي آبادي جو 85 سيڪڙو عيسائيت سان تعلق رکندڙ ، 14 سيڪڙو مسلمان آهن عيسائيت ۾ وري رومن ڪيٿولڪ گھڻائي ۾ آھن.
حوالا
يوگنڊا زمرو:دولت مشترڪه جون رڪن قومون زمرو:ملڪ
ڪوٽ ڏيجي قلعو
ڪوٽ ڏيجيءَ جو قلعو. رياست خيرپور جي پهرين حڪمران مير سهراب خان پنهنجي رياست جي حدن جي حفاظت خاطر ڪجهه قلعا تعمير ڪرايا، جن مان ٿر جي علائقي ۾ ”امام ڳڙهه“، جوڌپور جيسلمير جي دنگ تي ”شاهه ڳڙهه“ ۽ ”قلعه احمدآباد“ نالي ڪوٽڏجي ۾ ٺهرايائين.
فائل:Kot_Diji_Fort_by_smn-.JPG ”ڪوٽڏيجيءَ جو قلعو“ خيرپرو ميرس شهر کان 20 ڪلو ميٽر جي مفاصلي تي ڏکڻ طرف قومي شاهراهه يعني پشاور ڪراچي روڊ لڳ هڪ ننڍڙي ٽڪري تي جُڙيل آهي. هي قلعو، جنهن جي ڊيگهه… 5 فوٽ، ويڪر… 3 فوٽ ۽ اوچائي زمين کان 70 فوٽ آهي، سو سنهين پڪين سِرُن سان 1797ع ۾ مير سهراب خان جي وزير تعميرات سرائي محمد صالح زهري بلوچ جي نگراني هيٺ ٺهيو. سنڌ جو هڪ دفاعي قلعو هو. هن قلعي کي اهڙي نموني اَڏيو ويو هو ته جيڪڏهن ڪو دشمن لشڪر هن قلعي تي حملو ڪري، فتح به ڪرڻ گهري ته ان کي اهڙي ڪوشش ڪرڻ تي ڏاڍين ڏکيائين کي منهن ڏيڻو پوي. ڪوٽ ڏجي قلعي جي مُکيه دروازي تي لڳل تختيءَ تي ان جي اڏجڻ جو سال 1795ع لکيل آهي، پر ڪجهه ڪتابن ۾ هن قلعي جي اڏجڻ جو سال 1797ع به لکيل آهي. پر هن قلعي جي اڏجڻ جي شروعات 1785ع ۾ ٿي هئي. هالاڻيءَ جي جنگ کان پوءِ ڪلهوڙا گهراڻي جي حڪومت جو خاتمو ٿيو. ان جنگ ۾ مير سهراب خان ٽالپر (Mir Suhrab Khan Talpur) ڏاڍو اهم ڪردار ادا ڪيو ۽ جنگ ۾ فاتح تي اڀريو. پر مير سهراب خان ڪنهن جي ماتحت رهڻ جي بدرآن پنهنجو تخت خيرپور ۾ اڏائڻ جو فيصلو ڪيو. جنهن کي مير فتح علي خان 1793ع ۾ خودمختيار حڪومت طور مڃيو. پاڪستان ٺهڻ کان پوءِ پرنسلي رياست خيرپور 1954ع ۾ پاڪستان ۾ شامل ٿي.
قلعي ٺاهڻ جو مقصد
هي قلعو خالص فوجي، دفاعي ۽ انتظامي مقصدن لاءِ مخصوص ڪيو ويو. هڪ ”نواب“ جي نگراني هيٺ 500 سپاهين جو دستو 100 توپن سميت تعينات ڪيو ويو ۽ اهو سلسلو گهاٽي واڌي سان سن 1843ع تائين جاري رهيو. رياست خيرپور جو انگريزن جو طفيلي بنجڻ بعد مير علي مراد خان هن قلعي کي ”جيل خاني“ ۾ تبديل ڪري ڇڏيو. هن قلعي جي اهميت ۽ حيثيت جو اندازو ان ڳالهه مان لڳائي سگهجي ٿو ته سرچارلس نيپئر ۽ مير علي مراد خان جو قلعي ۾ اندر داخل ٿيڻ تي وڏو تڪرار هليو ۽ قلعي جي ٻاهران ”فيص باغ“ جي نالي سان هڪ سهڻو باغيچو رکرايو ويو هو، جنهن ۾ ئي مير صاحب ٻاهران آيل مهمانن سان ملاقات ڪندو هو ۽ قلعه اندر کين وٺي ئي ڪونه ويندا هئا.
بناوٽ
قلعي ۾ داخل ٿيڻ واري شاهي دروازي ۾ وڏيون وڏيون چنهبدار ڪليون لڳل آهن ته جيڪڏهن ڪو حملو ڪندڙ ڪاهه ڪري اچي ته انهن ڪلين سان ٽڪرائجي زخمي ٿي پوي ۽ ان لاءِ اڳتي وڌڻ ڏکيو ٿي پوي. هن قلعي ۾ شاهي در کان سواءِ ٻه ٻيا به دروازا آهن. جيئن جيئن اوهان هن قلعي ۾ اڳيان وڌندا ويندا، تيئن تيئن هن قلعي جي اوچائي وڌڻ لڳي ٿي ۽ مختلف ڏاڪڻون، جيل جون ڪال ڪوٺڙيون، حوض، حرم، تخت ۽ ٻيا هنڌ آڏو ايندا وڃن ٿا. هن قلعي ۾ هڪ کوهه به آهي. قلعي ۾ ڪل پنجاهه بُرج آهن. قلعي ۾ هڪ وڏو حوض پڻ آهي. حوض جي اونهائي 12 فوٽ ۽ ڊيگهه 37 فوٽ ۽ ويڪر 22 فوٽ آهي. شاهي خاندان مٿيئن حصي ۾ رهندو هو. ان کان سواءِ بارود خانو ۽ لشڪرين جي رهڻ جو بندوبست به مٿيئن حصو ۾ هو هن قلعي جون ڀتيون بچاءُ جي حڪمت عمليءَ تحت ٺهيل آهن. ظاهري طور تي هڪ ڀت نظر ايندڙ اصل ۾ ٻه ڀتيون آهن. هڪ ڀت قلعي جي ٻاهرين ڀت آهي ته ٻي ڀت وري وچم خالي جڳهه ڇڏي ٺاهيل آهي ته جيئن بچاءُ مضبوط کان مضبوط هجي. قلعي جي هڙني برجن تي توبون لڳل هيون، جيڪي ڪنهن به حملي ڪندڙ کي نشانو بڻائڻ جي صلاحيت رکنديون هيون، ان کان سواءِ انهن مورچن ذريعي سپاهي نگراني پڻ ڪندا هئا ڪوٽ ڏيجيءَ جي قلعي جي برجن تي رکيل توبن مان اڄ اُتي ڪا هڪ توب به موجود ڪونهي. ڇو جو جڏهن ثقافت کاتو وفاق جي هيٺ هو، تڏهن اهي سڀ جو سڀ توبون ٻيون تاريخي شيون، پنجاب ڏانهن موڪلي ڇڏيون ويون. جڏهن ته قديم آثارن مان ملڻ وارين شين کي ان علائقي ۾ رکڻ ضروري هوندو آهي.
1843ع ۾ جڏهن انگريزن سنڌ فتح ڪئي، تڏهن برطانوي فوج ڪجهه وقت لاءِ هن قلعي ۾ پنهنجي ڇانوڻي ٺاهي هئي. قلعي جي رهائشي علائقي تائين پهچڻ لاءِ ٽن وڏن دروازن کان گذري اچڻو پوي ٿو. اِهي ٽئي دروازا نهايت مضبوط ڪاٺ جا ٺهيل آهن، جن کي هاٿين جي حملي کان بچاءَ لاءِ ٿلها نوڪدار لوها ڪِلَ پڻ لڳل آهن. پهريون ۽ مکيه دروازو 15 فوٽ 9 انچ ڊگهو ۽ 10 فوٽ وڪيرو آهي، منجهس 234 لوها ڪل لڳل آهن ۽ دروازي مٿان چڙهڻ لاءِ پاسي کان هڪ ڏاڪڻ ٺاهي وئي آهي، جنهن کي 39 ڏاڪا آهن. ان بعد هڪ وڏي چاڙهي چڙهي موڙ ڪاٽي مٿي اچبو ته ٻيو وڏو دروازو آهي. هن کي 208 لوها ڪل لڳل آهن ۽ سندس اوچائي 13 فوٽ آهي. پاسي واري ڏاڪڻ کي 30 ڏاڪا اٿس. اهو دروازو پار ڪري ٿورو اڳڀرو هلبو ته قلعي جو ٽيون ۽ آخري دروازو آهي. هن کي 177 لوها ڪل لڳل آهن. دروازي ٻاهران ساڄي پاسي توپن جي گولن رکڻ جون جايون ٺهيل آهن، جن کي سنهيون لوهيون ڄاريون ڏنل آهن. توپ گولن جو هڪ چڱو خاصو تعداد اتي موجود هو، مگر ”سچل سيمينار“ (1982ع) جي موقعي تي گولا ٻاهر ڪڍيا ويا ته وري واپس ڪونه آندائون. هن دروازي مٿان انگريزيءَ ۾ هيءُ اکر لکيل آهن : ""Abondon hope, all ye who enter here". (يعني: ”جيڪو اندر داخل ٿئي، سو سڀ لاڳاپا لاهي.“)"
چچ نامو
چچ نامو يا فتح نامو سنڌ يا تاريخ الهند و السند (عربي ۾) سنڌ جي تاريخ بابت هڪ مشهور ڪتاب آهي ، هن ڪتاب ۾ چچ گھراڻي جي تاريخ، راء گھراڻي جو خاتمو ۽ اروڙ جي چچ جو تخت تي چڙهڻ، عربن جي محمد بن قاسم جي هٿان سنڌ جي 8 صدي ۾ فتح جو احوال لکيو ويو آهي. هن ڪتاب جو اصلي نالو ”فتح نامه سنڌ“ هو. اهو ڪتاب، جيڪو سنڌ جي عرب فاتح محمد بن قاسم جي ساٿين مان هڪ جي پوئين وٽ الور ۾ سانڍيل هو، سو نامعلوم سال ۾ لکيل هڪ عربي مخطوطي مان علي بن محمد ڪوفيءَ طرفان سنه 613 هه ۾ فارسيءَ ۾ ڪيل ترجمو هو. تفصيلن لاءِ بهتر آهي ته مرزا جي انگريزي ترجمي کي يو-ايم دائود پوٽي جي فارسيءَ ۾ لکيل جديد تنقيدي ڇاپي، ۽ مخدوم امير احمد ۽ ڊاڪٽر نبي بخش خان بلوچ جي سنڌي ترجمي سان جيڪو سنڌي ادبي بورڊ طرفان سنه 1954ع ۾ ڇاپيو ويو آهيو thumb|39 هجري ۾ عربن جون سنڌ تي ڪاهون thumb|عربن جا سنڌ تي حملا
سنڌ جي پهرين تاريخ جو هٿ اچڻ
ناصرالدين جي دؤر ۾ علي بن حامد بن ابوبڪر ڪوفي کي، الور ۽ بکر جي هڪ ڏتڙيل عرب خاندان جي هڪ بزرگ قاضي اسماعيل بن علي بن محمد طائي وٽان عربي ۾ لکيل هڪ تاريخ ”منهاج المسالڪ“ (تاريخ سنڌ ۽ هند) هٿ آئي. قاضي صاحب الور جي قاضي موسيٰ بن يعقوب جو پڙپوٽو هو، جيڪو محمد بن قاسم سان گڏ سنڌ آيو هو ۽ محمد بن قاسم کيس الور جو قاضي ڪري رکيو. اها بکر ۽ الور جي قضات سندن نسل ۾ هلندي پئي آئي. علي بن حامد ڪوفي تاريخ منهاج المسالڪ جو 1216ع ۾ اچ ۾ فارسي ترجمو ڪيو ۽ ان جو نالو ”چچنامو“ رکيائين. چچنامو سنڌ جي پهرين اسلامي تاريخ آهي، جنهن مان اسان کي عربن جي ڪاميابين جي خبر پوي ٿي. عرب اسلامي دؤر بابت معتبر حوالا عربي تاريخن ۾ موجود آهن، پر ان دور بابت جيڪا تاريخ هتي سنڌ ۾ مرتب ٿي ۽ جنهن کي ”فتح نامو“ سڏيو ويو ۽ جنهن کي پوءِ عام طرح ”چچ نامو“ چيو ويو، اهو نهايت ئي قيمتي ڪتاب آهي. اهو نه فقط سنڌ جي تاريخ بابت هڪ بنيادي ڪتاب آهي، پر پهريون ”تاريخي ڪتاب“ آهي، جيڪو هن سڄي برصغير ۾ مرتب ٿيو، يعني پاڪستان، بنگله، ديش ۽ هندستان، سڀ ملڪ ملايو ته مڙني تاريخي ڪتابن ۾ فتح نامو پهريون ”تاريخي ڪتاب“ آهي، جو سنڌ جي سرزمين ۾ ئي مرتب ڪيو ويو. اهو ڪتاب شهر اروڙ جي قاضين مرتب ڪيو. انهيءَ جا ماخذ البت ٻيا اڳيان عربي ڪتاب هئا. هن ڪتاب ۾ سنڌ جي اسلام کان اڳ واري تاريخ توڙي اوائلي اسلامي تاريخ بابت اسان کي سڀ ڪجهه ملي ٿو. هن ڪتاب تي شروعاتي تحقيق ڊاڪٽر دائود پوٽي مرحوم ڪئي ۽ پهريون ڀيرو ان جو فارسي متن شايع ڪيائون. 1952ع ۾ مخدوم امير احمد صاحب مرحوم ان جو جيڪو سنڌيءَ ۾ ترجمو ڪيو، تنهن ۾ اسان ڪافي نوٽ ۽ حاشيا لکيا. ان وقت کان وٺي هن اهم ڪتاب تي بنده طرفان تحقيقي ڪم هلندو هليو ۽ هاڻي ڇهه مهينا کن ٿيا آهن، جو هن ڪتاب ”فتح نامي“ جو فارسي متن انگريزي ۾ لکيل تفصيلي حاشين ۽ مقدمي سان اسلام آباد جي تاريخي ۽ ثقافتي اداري طرفان شايع ٿيو آهي.
تحرير
thumb|300x300px|سنڌ 700ء ۾ برهمڻ گھراڻي جي هيٺ چچ نامو قاضي اسماعيل لکيو، جيڪو سنڌ جي فتح کان پوء محمد بن قاسم پاران اروڙ جو قاضي مقرر ڪيو ويو هو.
هي ڪتاب محمد علي بن حميد بن ابو بڪر ڪوفي عربي متن تان فارسي ۾ ترجمو ڪيو. مائونٽ اسٽوئرٽ جي هن ڪتاب جي تاريخي سچائي جي تحقيق تائين هن ڪتاب کي هڪ وقت تائين رومانوي داستان سمجھيو ويندو هو. اهو مڃيو ويندو آهي ته اصل عربي متن سڪفي خاندان جي ڪنهن مرد لکيو جيڪي محمد بن قاسم جا رشتيدار هيا.
درستگي
تاريخِ معصومي ۽ تحفته الڪرام ساڳئي دور جون ئي ٻه مسلم تاريخون آهن ۽ جيڪي ڪجھ موقعن تي ساڳين واقعن جون مختلف تفصيلون ڏين ٿيون. نظام الدين احمد، نورالحق، فرشتو ۽ مير معصوم جي بعد وارين مسلم تاريخن عربن جي فتح جو احوال چچ نامي مان حاصل ڪيو آهي. ڪوفي به ڪجھ "واڱڻائي نثر " ڪندي محسوس ڪيو يو آهي هي چڱي طرح عربي مواد جو وڏو حصو ترجمو درستگي سان ڪندڙ جي طور تي مڃيو وڃي ٿو انکان علاوه هن معلومات جا ذيعا به ٻڌايا آهن ته اهي عام ماڻهن جا آهن يا صرف ”روايت“.ان وقت جي  تاريخي جاگرافي، سماجي ۽ سياسي واقعن بيان ڪندڙ مواد جي طور تي هن ڪتاب کي مڃتا حاصل آهي. سڪفي خاندان جي قدرتي تعصب تي مشتمل غير درست تحريرون پڻ ڪتاب جو حصو آهن.مرزا قليچ بيگ ھن ڪتاب جو جيڪو سنڌي ۾ ترجمو ڪيو ان لاءِ لکي ٿو: ”قديم سنڌ جي تاريخ، هندو راجائن جي بابت ۽ عربن جي فتح تائين ٽن فارسي ڪتابن ۾ لکيل آهي، چچنامي، تاريخ معصومي ۽ ”تحفة الڪرام“ ۾. پويان ٻه ڪتاب پهرئين تان ورتل هئا ۽ انهن ۾ گهڻو احوال نه هو. تنهنڪري چچ نامي جي پهرين مون انگريزي ۾ ترجمو ڪيو، جو سرڪار ڇاپايو ۽ هاڻي ڪن دوستن جي فرمائش موجب مون سنڌي ۾ ترجمو ڪيو ته سنڌ جا ماڻهو قديم سنڌ جي تاريخ جو مفصل احوال معلوم ڪن.“ مرزا قليچ بيگ جي ان ترجمي ۾ چچ نامي جو پهريون ڀاڱو آهي، جنهن ۾ فقط چچ جي راڄ تائين احوال ڏنل آهي. هي ڪتاب 60 صفحن تي مشتمل ڪرائون سائيز ۾، بليوٽسڪي پريس حيدرآباد مان ڇپيو، ۽ اُن کي سال 1923ع ۾ نئين سنڌ لئبرري وارن ڇپرائي پڌرو ڪيو. ڊاڪٽر غلام محمد لاکو لکي ٿو تہ: چچ نامي سنڌيءَ جو ٻيو حصو ڪٿي ڇپيو يا نه، ان بابت مون کي معلومات ملي نه سگهي آهي. سال 1923ع ۾ مرزا صاحب ”چچ نامي“ جو سنڌي ترجمو مڪمل ڪيو هو.
انگريزي ترجمو
چچ نامو انگريزيءَ ۾: جهڙيءَ ريت سنڌ جي تاريخ جو اولين ڪتاب ”چچ نامو“ آهي، ٺيڪ ان ريت مرزا صاحب پڻ سنڌ جي اتهاس تي ڪم ڪرڻ لاءِ سڀ کان اول هن ڪتاب جو انتخاب ڪيو. هن ڪتاب ۾ سنڌ اندر راءِ ۽ برهمڻ خاندان جي حڪومت جي احوال سان گڏ عرب فتوحات جو بيان آهي، ابتدا ۾ هيءُ ڪتاب عربي زبان ۾ لکيو ويو، جنهن کي پوءِ سن 1613هه/1216ع ۾، علي بن حامد ڪوفيءَ فارسي زبان ۾ ترجمو ڪيو. هيءُ فارسي ترجمو ئي پوءِ صدين تائين اهل علم وٽ استعمال ۾ رهيو. ميرن جي دور جي بنهه آخر ڌاري ٽي، پوسٽنس هن ڪتاب جا ڪي حصا انگريزي ۾ ترجمو ڪيا. اُهي حصا سال 1838ع ۾ 1841ع ۾ رايل ايشياٽڪ سوسائٽي آف بنگال جي جرنل ۾ ڇپيا. سال 1953ع ۾ وري ”چچ نامي“ جا ڪجهه اقتباس ايليٽ انگريزي ۾ اُلٿو ڪيا، ۽ اُنهن کي هندستان جي تاريخ بابت پنهنجي مطالعي جي جلد اول ۾ شايع ڪيو. مرزا قليچ بيگ کي ”چچ نامي“ جي قدامت ۽ اهميت جو ڀرپور احساس هو. ان پس منظر ۾ پاڻ هن سڄي ڪتاب کي انگريزيءَ ۾ ترجمو ڪيائين. هي ترجمو ڪمشنر پريس ڪراچيءَ ۾ سال 1900ع ۾ ڇپيو، ۽ اُن جو انتساب ڪمشنر سنڌ جيمس صاحب (H.E.M.James) کي ڪيو ويو. هن ڪتاب جو سڄو نالوهن ريت آهي: "The Chachnamah, an"
- ancient History of Sindh.
مرزا صاحب جي دوست ۽ سنڌ جي نهايت معروف شخصيت ديوان ڏيارام گدومل ترجمي تي نظرثاني ڪئي ۽ اُن تي هڪ عمدو تعارف لکيو، جيئن ته اُن وقت تائين ”چچ نامي“ جو ڪو ڇاپي ۽ معياري ايڊيشنل موجود نه هو، ان ڪري مرزا صاحب کي اُن جو ترجمو ڪندي ڏاڍي تڪليف پيش آئي. پاڻ لکن ٿا: ”اُن بعد وڏيءَ محنت ۽ ڪشش سان ۽ عربي عالمن جي مدد سان، عبارت جون درستيون ڪيون ويون ۽ جيترو به ٿي سگهي خال ڀريا ويا. اُن بعد مون ڪتاب جو حتي الامڪان لفظ به لفظ ترجمو ڪيو… مون اڪثر حوالا ۽ حاشيا به ڏنا آهن. جي مفيد ثابت ٿيندا. اُن کان علاوه مشترڪه واقعن بابت مون تاريخ معصومي ۽ تحفة الڪرام جي بيانن جا اقتباس به ڀيٽ خاطر ڏنا آهن. قرآن مجيد جي آيتن لاءِ رڪوع ۽ سورتن جا حوالا مون سيل (Sale) جي انگريزي ترجمي تان ڏنا آهن ۽ رچرڊ سن جي ٽيبل تان مون هجري سالن جا مسيحي سال به درج ڪيا آهن“. هڪ طرف ”چچ نامي“ جو ڪنهن به زبان ۾ ڇپيل هي پهريون ايڊيشن هو ۽ ٻئي طرف هي انگريزي ٻوليءَ ۾ هو. ان ريت سنڌ جي تاريخ جو هي قديم ترين ماخذ، سنڌ ۽ هند کان علاوه يورپ ۾ پڻ اسان جي تاريخ جي مطالعي ۾ مددگار بڻيو. سال 1938ع ۾ هن ترجمي تان ”چچ نامي“ جو اردو ترجمو ٿيو. هي ترجمو بهاولپور جي محمد حفيظ الرحمان ”حفيظ“ ڪيو. تازي دور ۾ (1980ع ڌاري) مرزا صاحب جي هن انگريزي چچ نامي جا ٻه ايڊيشن نڪتا آهن. هڪ ڇاپو سنڌ ڪلاسڪس ڪراچي ڪڍيو آهي، ليڪن اُن تي طباعت جو سال درج ڪونهي. ٻيو ايڊيشن وين گارڊ لهور اپران 1985ع ۾ نڪتو آهي.
ٻاهريان ڳنڍڻا
زمرو:بڌ مت جي تاريخ زمرو:تاريخ اسلام زمرو:تاريخ پاڪستان زمرو:تاريخ سنڌ زمرو:سنڌ جي تاريخ زمرو:سنڌي ۾ ترجمو ڪيل ادب زمرو:عربي ادب زمرو:فارسي ادب زمرو:ٻڌمت جي تاريخ
بابا فريد الدين گنج شڪر
احوال زندگي
ملتان ۾ تعليم دوران سندس ملاقات خواجه قطب الدين بختيار ڪاڪيءَ سان ٿي، جنهن جي بيعت ڪيائين ۽ پوءِ وڌيڪ تعليم لاءِ غزني، بغداد، سيستان، بدخشان ۽ قنڌار جو سفر ڪيائين ۽ ان دور جي وڏن عالمن کان درس ورتائين. مشهور درويشن علاءُ الدين اولياءُ، شيخ جمال هاشوي ۽ ٻين ڪيترن ئي درويشن سان سندس صحبت رهي. پوءِ اجوڌن (پاڪ پتڻ) کي پنهنجي تبليغ ۽ تدريس جو مرڪز بنايائين ۽ اتي سال 664هه /1265ع ۾ وفات ڪيائين. سندس مزار پاڪ پتڻ شريف ۾ آهي. هر سال محرم مهيني جي چوٿين تاريخ تي سندس عرس ٿيندو آهي. بابا فريد جا ناصحانه دوها سنڌ جي سگهڙن وٽ ڪچهرين ۾ هلندڙ آهن.
بابا فريد گنج شڪر جي -تعليم- ۽ طريقي جو سلسلو سنڌ تائين پهتل هو. سندس سلسلي ۾ سماع کي خاص اهميت هئي ۽ -ان- ڪري يقيني طور سنڌي ذاڪرن ۽ قوالن، -پاڪ پتڻ- ۾ سندس خانقاهه تي سماع جون محفلون مچايون هونديون. هڪ حوالي موجب، دهليءَ ۾ شيخ نظام الدين اولياءُ وٽ شيخ فريد گنج شڪر جو مريد حسين سنڌيءَ نالي قوال رهندو هو، جيڪو اتي سرود ڪندو ۽ ڳائيندو هو. مير خورد ڪرماني ’سيرالاولياءُ‘ ۾ ڄاڻايو آهي ته ”شيخ فريد ’هندي‘ چڱيءَ طرح ڳالهائي سگهندو هو.“ هنديءَ مان مراد ملتان ۽ سنڌ واري مقامي ٻولي ’هندوي‘ ٿي سگهي ٿي، جيڪا ان وقت جي سرائڪي سنڌي ٻولين جي آميزش واري زبان هئي. شيخ فريد پنهنجن مريدن کي پنهنجي زبان ۾ ذڪر ڪرڻ جي تلقين ڪئي ته جيئن هو لفظن کي سمجهن ۽ سندن دل تي اثر ٿئي. محمد غوث گوالياريءَ پنهنجي ڪتاب ”جواهر خمسہ“ ۾ انهيءَ ذڪر جا ٽي فقرا ڏنا آهن، -جن- جي سٽاءَ مان ظاهر آهي ته اهي سرائڪي ۽ سنڌيءَ جا آهن. انهيءَ ۾ شڪ ڪونهي ته حضرت -بابا فريد مسعود گنج شڪر عام مقامي ٻولي ’هندويءَ‘ ۾ دوها چيا. ڪن محققن جي راءِ ۾ اهي دوها، جيڪي ’بابا فريد‘ جي نالي سان منسوب آهن، سي -بابا فريد مسعود گنج شڪر- جا نه، پر سندس جاءِ نشينن مان ڪنهن دوريش ”فريد ثانيءَ“ جا چيل آهن. سکن جي ڌرمي ڪتاب ”آد گرنٿ“ (گروگرنٿ) جي آخري پنجين ڀاڱي ’ڀوڳ‘ هيٺ ڪن دوهن تي سرائڪي سنڌيءَ جو رنگ چڙهيل آهي. ان سلسلي ۾ هيٺيان دوها غور ڪرڻ جوڳا آهن: