قرت_العين
مرزا علي محمد جو پيءُ اصل سوداگر هو، ۽ پنهنجي وطن شيراز ۾ سوداگري ڪندو هو. هو پنهنجي پٽ کي ننڍيءَ عمر ۾ ڇڏي مري ويو، ۽ سندس مامي هن کي پالي وڏو ڪيو ۽ تعليم ڏني. مامس هن کي ابي_ ڏاڏي واري ڪم ۾ لڳايو _ يعني سوداگريءَ ۾ _ پر هن جي طبعيت اهو ڌنڌو مناسب نه سمجهيو، تنهن ڪري بيزاريءَ مان شيراز ڇڏي ڪربلا هليو ويو، ۽ حاجي سيد ڪاظم جي مدرسي ۾ وڃي شاگرد ٿيو، جو شيخيه فرقي جي باني شيخ احمد احسانيءَ جو جانشين هو، انهيءَ مشهور بزرگ ۽ عالم وٽ سوين ماڻهو ايندا هئا. ٿوري وقت کان پوءِ، حاجي سيد ڪاظم وفات ڪئي، ۽ مرزا علي محمد موٽي شيراز هليو ويو. پر، هن جي انهيءَ وچ ۾ پنهنجي قابليت ڏيکاري هئي، ۽ هڪڙو عمدو ڪتاب به تصنيف ڪيو هئائين، تنهن ڪري سڀني شاگردن ۽ مريدن، پاڻ ۾ صلاح ڪري، مرزا علي محمد کي سڏي، کيس سيد حاجي ڪاظم جو جانشين ڪيو. سگهوئي پوءِ مرزا علي محمد ”مهدي“ هئڻ جي دعوا ڪرڻ لڳو، ۽ ”باب“ جو لقب پاڻ تي رکي. هڪڙي نئين شرعيت تيار ڪيائين، ۽ هڪڙي نئين تعليم ڏيڻ ۽ پکيڙڻ لڳو. انهيءَ جا مختصر اُصول هي هئا: ”انسان جي هدايت لاءِ ”مشيت اُوليٰ“، يعنيٰ خدا جي مرضي، هميشہ هڪڙي نه ٻئي انسان جي صورت ۾ حلول ڪري اچي ٿي، اهڙن انسانن کي پيغمبر ٿو سڏجي ، حضرت آدم عليه السلام کان وٺي حضرت محمد ﷺ جن تائين جيڪي  پيغمبر ٿي گذريا آهن، تن جون جيتوڻيڪ صورتون علحديون هيون، مگر في الحقيقت هو سڀ هڪ هئا، ۽ مشيت اوليٰ جدا جدا صورتن جي  وسيلي يا انهن جي واتان ٿي ڳالهايو. حضرت محمد ﷺ جن کان 1270 ورهيه پوءِ، انهيءَ مشيت اوليٰ، مرزا علي محمد ”باب“ ۾ حلول ڪيو آهي. اهو سلسلو هميشہ قائم رهندو، ۽ انهيءَ جي ڪابه انتها ڪانه ٿيندي. انهيءَ بابت حضرت محمد ﷺ جن اڳي ئي خبر ڏيئي ڇڏي هئي، ته مون کانپوءِ امام مهدي ايندو_ اهـــو ”مهدي“ مرزا علي محمد ”باب“ آهي. انهيءَ ڳالهه جي سچائيءَ ۽ ثابتيءَ لاءِ مرزا علي محمد هڪڙو ڪتاب لکيو، جنهن جو نالو هن”بيان“ رکيو، جو قرآن مجيد جي جواب ۾ آهي. انهي ”نئين مذهب“ ملڪ ۾ هلچل مچائي ڏني. ساري ايران ۾ هُل پئجي ويو. ماڻهو هن جي رفيقن ۽ شاگردن جي برخلاف ٿيا، ۽ انهن کي ايذاءُ رسائڻ ۽ انهن جا خون ڪرڻ لڳا، قزوين جو مجتهد، حاجي ملا محمد تقي، انهيءَ جو زبردست مخالف ٿيو، اهو اڳي ئي شيخ احمد احسانيءَ ۽ انهيءَ جي مريدن جو مخالف هو، تنهن هينئر” باب“ ۽ انهيءَ  جي طرفدارن _ يعني بابين ۽ شيخين _ تي ”ڪافر“ هئڻ جي فتوا ڏني _ پر انهيءَ ساڳئي محمد تقيءَ جي خاندان مان، قرة العين هن نئين فرقي جي طرفدار پيدا ٿي.مرزا علي محمد ”باب“ ، قرة العين جي تعريف ٻڌي هئي. تنهن انهيءَ کي آڻي پنهنجو مصاحب ڪيو. پوءِ سگهوئي هن ”مهدي“ کان لنگهي، ”رسول“ هئڻ جي دعويٰ ڪئي، ۽ انهيءَ ۾ قرة العين هن کي دل جان سان مدد ڏيڻ لڳي. پهرين ته هوءَ ڪربلا ۾ وڃي فصاحت ۽ بلاغت سان وعظ ڪرڻ لڳي، ۽ هزارين ماڻهو وٽس گڏ ٿيندا هئا. اتي جي حاڪم، عالمن جي ڪفر جي فتوا تي، قرة العين کي گرفتار ڪرڻ جو حڪم جاري ڪيو، پر قرة العين ڀڄي بغداد ڏي ويئي. اتي ترڪيءَ جي سلطان هن کي وعظ ڪرڻ جي اجازت نه ڏني، تنهنڪري هوءَ همدان ۾ آئي. اتي گهڻن عالمن کي بنائي ”بابي“ ڪيائين. مرزا علي محمد هن کي ”طاهره“ جو لقب ڏنو، همدان مان وري قزوين ۾ موٽي آئي، ۽ اُتي هن بهادر ۽ همت واريءَ زال ارادو ڪيو ته تهران ۾ وڃي خود ايران جي بادشاهه کي ”بابي“ ڪريان. هوءَ رواني به ٿي پر پڻس ڪي ماڻهو موڪليا، جي زور ڪري هن کي رستي تان موٽائي وٺي آيا. اهڙيءَ هلت ڪري قرة العين جي مڙس، ملا محمد، کيس طلاق ڏيئي ڇڏي ڏنو. ملا محمد تقي، قزوين جو مجتهد ۽ قرة العين جو چاچو، پنهنجيءَ پياريءَ ۽ قابل ڀائٽيءَ ۽ نُنهن جي ڪافر هئڻ تي ڏاڍو ڪاوڙيو _ بلڪ ڏک ۽ غم کان رت جون هنجون هارڻ لڳو، ۽ فتويٰ ڏنائين ته اڳتي مرزا علي محمد ”باب“ ۽ شيخ احمد احسانيءَ تي لعنت ڪرڻ ۾ اچي. انهي حرڪت ڪري بابي ڏاڍا ڪاوڙيا، ۽ کيس مارڻ جي پٺيان پيا. سنه 1265هه (1848ع) ۾ ، هڪڙي ڏينهن، مرزا صالح بابيءَ ٻين ٻن ڄڻن سان گڏ، وجهه ڏسي، مسجد ۾ ملا محمد تقيءَ کي ماري وڌو، سندس پٽ ملا محمد، يعني قرة العين جي مڙس، پيءُ جي خون جي تهمت قرة العين تي آندي، جنهن ۾ هوءَ گرفتار ٿي، پر اهو ڏوهه مٿس ثابت نه ٿيو، تنهن ڪري هن کي ڇڏي ڏنائون. انهيءَ کان پوءِ قرة العين پنهنجي وطن. قزوين“ هميشہ لاءِ ڇڏي ڏنو، ۽ خراسان ڏي ويئي، اتي ڪي ڏينهن گذاري،  مازندران آئي، ۽ جتي ڪٿي پنهنجي مذهب جي پڌرائيءَ لاءِ وعظ ڪندي رهي. انهيءَ وقت ڌاري، بابين ۽ شاهي فوج جي وچ ۾ سخت لڙائي شروع ٿي. بابي قيد ٿيڻ لڳا، انهن سان گڏ قرة العين به قيدي ٿي، ۽ زنجيرن ۾ ٻڌجي تهران آئي. ايران جو بادشاهه، ناصر الدين شاهه قاچار، هن جي صورت ۽ قابليت ڏسي، حيرت ۾ پيو ۽ مٿس گهڻو رحم آيس، تنهنڪري هن کي آزاد ڪرايائين _ رڳو احتياط لاءِ شهر جي ڪوٽوال جي نظر ۽ حفاظت هيٺ رکايائينس. پر هيءَ تي اتي به نه رهي، ۽ زور شور سان پنهنجي مذهب جو وعظ ڪندي رهي. ان جو اهڙو اثر ٿيڻ لڳو، جو گهڻا سندس پاسي اچڻ لڳا.