cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
ميرپور بٺورو
تاريخ
These are the closest towns with coordinates to this town.
Daro (5.6 miles / 9.0 km NW) Bulri (10.9 miles / 17.5 km N/NE) Sujāwal (13.5 miles / 21.7 km SW) Thatta (20.7 miles / 33.4 km W) Kario Ghanwar (22.8 miles / 36.7 km E/NE) Jāti (26.2 miles / 42.2 km S) Chohar Jamāli (28.4 miles / 45.7 km SW) Tando Muhammad Khān (32.1 miles / 51.7 km N/NE) Mātli (33.4 miles / 53.8 km NE) Talhar (36.8 miles / 59.2 km E/NE)
ڪشمڪش
ڪشمڪش __ڇڪتاڻ __(Conflict):
ڊرامي جي ڪھاڻيءَ جي اکتي وڌڻ جو دارومدار ڊرامي ۾ ڪشمڪش تي ھوندو اھي. ان ڪري ھڪ ڊرامي ۾ ٻن متضاد شين يا جذبن جي وچ ۾ ڪشمڪش جو ھجڻ ضروري اھي. اھا ڇڪتاڻ اڪثر نيڪي ۽ بديءَ جي وچ ۾ ڏيکاري ويندي اھي. ..
605ع
ڊسمبر
زمرو:605ء زمرو:ستين صدي زمرو:سال
ڪردار نگاري
حوالا
زمرو:اصطلاح زمرو:افسانو
برمودا ٽڪنڊو
مشھوري
ھي آمريڪا جي ڏکڻ اوڀر طرف ائٽلانٽڪ سمنڊ جي ايراضيءَ ۾ آهي ۽ ان جي ڀرپاسي ۾ ڪيئي پاڻيءَ جا جهاز، هوائي جهاز ۽ ٻيڙيون پراسرار حالتن ۾ گم ٿي ويون آهن. هن ايراضيءَ ۾ اهڙي گمشدگين دنيا جو ڌيان ڇڪايو آهي، ڇاڪاڻ تہ گم ٿيل جهاز وغيره ايترا تہ گھڻا آهن، جو عام طرح ايتريءَ ننڍي ايراضيءَ ۾ انھن جو گم ٿيڻ اَڻٿيڻ جوڳو (ناممڪن) ٿو لڳي. ان کان سواءِ انھن واقعن وقت آبهوا بہ بهتر چئي وئي آهي ۽ ان وقت ڪن بہ ڏکيائين جا اطلاع نہ مليا آهن. مڪمل ڳولھا جي باوجود، ڪوبہ باقي بچيل ماڻهو، ٻُڏل جهازن جي رَهت سهت، لاش ۽ گم ٿيل جهازن مان وهيل تيل جو ڪو نشان پتو نہ مليو آهي. ڪن حالتن ۾ تہ ٻيڙيون نھايت چڱي حال ۾ هيون ۽ رڳو انھن جا ملاح گم هئا. ڪن ٻيڙين ۾ تہ ميزن تي تازو کاڌو رکيل هو، جانورن کي ڪو نقصان نہ پهتو هو، پر ماڻهو گم هئا. هتي ايترا جهاز بلڪل گم ٿي ويا آهن ۽ انھن جي ڳولھا ۾ ويندڙ هوائي جهاز بہ غائب ٿي ويا آهن، جو ان ڳالھ جي منطقي سمجھاڻي اڻٿيڻي ٿي لڳي. طوفان، هوا جي حالت، ميڪانڪي مسئلن ۽ انساني غلطيءَ ذريعي اِهي گمشدگيون سمجھائڻ محال ٿيون لڳن. هنن عجيب وارتائن جا پراسرار سبب ڄاڻايا وڃن ٿا.
حوالا
زمرو:ڌرتيءَ جا ڳجھ زمرو:مياميءَ جي جاگرافي زمرو:غير معمولي ٽڪنڊا زمرو:Urban legends
ڪلاسڪ
ڪلاسڪ __(Classic):
اهڙو ادبي شاهڪار، جنهن کي وقت جي دز به ميرو ڪري نه سگهي هجي. قاضي قادن جو ڪلام شاهه جو رسالو، سچل جو رسالو، ساميءَ جا سلوڪ سنڌيءَ جا بهترين ڪلاسڪ مثال آهن. ..
ورھار
ورھار: پاڪستان جي صوبي سنڌ جي ضلعي ٿرپارڪر ۾ ڏيپلو کان 14 ڪلوميٽرن جي فاصلي تي واقع ھڪ ڳوٺ جو نالو آهي.
مختيار علي انڙ
مختيار علي انڙ (انگريزي:[Mukhtiar Ali Unar]، جنم: 1 سيپٽمبر 1964ع) سنڌ جو مشھور تعليمي ماھر، اليڪٽريڪل، اليڪٽرانڪ ۽ ڪمپيوٽرانجنيئرنگ جو پروفيسر، محقق ۽ ليکڪ آھي. ھن انجيئرنگ سان گڏوگڏ سنڌ جي تاريخ، ادب ۽ ثقافت تي پڻ ڪافي مضمون ۽ مقالا لکيا آھن.
ننڍپڻ ۽ تعليم
مختيارعلي انڙ جو جنم مٽياري ضلع جي ڳوٺ دين محمد انڙ ۾ ٿيو. پھريان پنج درجا گورنمينٽ پرائمري اسڪول مريد سوھا ۽ اٺين ڪلاس جو امتحان گورنمينٽ مڊل اسڪول موسيٰ کٽياڻ مان پاس ڪيائين. اٺين ڪلاس جو مڊل اسٽينڊرڊ اسڪالرشپ وارو امتحان بہ فرسٽ ڊويزن ۾ پاس ڪيائين. مئٽرڪ جوامتحان گورنمينٽ ھاءِ اسڪول نبمرٻہ ٽنڊوڄام مان ۽ انٽرميڊئيٽ سنڌ جي مشھور ۽ تاريخي تعليمي اداري   گورنمينٽ ڪاليج حيدرآباد مان پاس ڪيائين. ان بعد مھراڻ يونيورسٽي آف انجينيئرنگ ۽ ٽيڪنالاجي ڄامشورو مان اليڪٽرانڪ انجينيئرنگ جي سند حاصل ڪيائين. ماسٽر آف انجينيئرنگ ۽ پي ايڇ ڊي جي ڊگري گلاسگو يونيورسٽي  اسڪاٽلينڊ  مان حاصل ڪيائين.
تعليمي، تدريسي ۽ انتظامي خدمتون
مختيار علي انڙ 1986ع ۾ مھراڻ يونيورسٽي آف انجينيئرنگ ۽ ٽيڪنالاجي جي اليڪٽرانڪ شعبي ۾ ليڪچرار مقرر ٿيو ۽ 2000ع ۾ پروفيسر جي عھدي تائين پھتو.2010ع کان ميريٽوريس پروفيسر طور ڪم ڪري رھيو آھي. ھو 2006ع کان 2012ع تائين مھراڻ يونيورسٽيءَ جي ڪمپيوٽر سسٽم ۽ سافٽ ويئر انجيئرنگ شعبي جو چيئرمين، 2010ع کان 2017ع تائين انسٽيٽيوٽ آف انفارميشن ٽيڪنالاجي جو ڊائريڪٽر رھيو. ڪجھ وقت مھراڻ يونيرسٽي خيرپور ڪئپس جو پرو وائيس چانسلر رھيو. اليڪٽريڪل، اليڪٽرانڪ ۽ ڪمپيوٽر جو ڊين پڻ رھيو. 2008ع کان ڊسمبر2020ع تائين مھراڻ يونيورسٽي ريسرچ جنرل آف انجنيئرنگ ۽ ٽيڪنالاجي جو چيف ايڊيٽر رھيو. پاڻ مھراڻ يونيورسٽيءَ جي اڪيڊمڪ ڪائونسل ۽ سينڊيٽ جو ميمبر رھيو. مھراڻ يونيورسٽيءَ جي سينڊيڪيٽ جو ٻہ ڀيرا بنا مقبلي ميمبر پڻ چونڊيو ويو. ھو آئي بي اي يونيورسٽي سکر جي سينيٽ جو ميمبر، اسريٰ يونيورسٽي حيدرآباد جي اڪيڊمڪ ڪائونسل جو ميمبر ۽ محترمہ بينظير ڀٽو يونيورسٽي آف ٽيڪنالاجيءَ جي اڪيڊمڪ ڪائونسل جو ميمبر رھيو. ھو ھاير ايڊيوڪيشن ڪميشن پاران نيشنل پليجئرازم اسٽينڊنگ ڪاميٽيءَ (National Plagiarism Standing Committee) جو ڇھ سال ميمبر رھيو. ان کان علاوھ سنڌ جي ٻين بہ ڪيترين ئي يونيورسٽين جي مختلف ڪاميٽين جو ميمبر رھيو آھي.
مختيار علي انڙ انجنيئرنگ جي شعبي ۾ 20 پي ايڇ ڊي شاگردن جو سپروائزر رھيو. ٽنڊي ڄام ۾ ھن 1979ع کان 1990ع تائين مئٽرڪ ۽ انٽرميڊيئيٽ جي ھزارين شاگردن کي مفت ٽيوشن پڙھائي. مختيار علي انڙ ريڊيو پاڪستان حيدرآباد جو(1982ع کان 1994ع) مشھور ڪمپيئر پڻ رھيو. ھن ريڊيو لاءِ سائنس، تاريخ ۽ ٻين موضوئن تي بيشمار اسڪرپٽ لکيا. ھن سنڌي ۽ انگريزي وڪيپيڊيا لاٰ بہ ڪيترائي مضمون لکيا آھن. پاڻ سنڌي ادبي سنگت جو ميمبر بہ رھيو آھي. ان کان علاوہ مختلف اخبارن لاءِ ڪالم بہ لکيا آھن.
حوالا
زمرو:جيئرا ماڻهو زمرو: سنڌي ماڻھو زمرو:سنڌ جا تعليمي ماهر زمرو: سنڌي شخصيتون زمرو: شخصيتون زمرو: ليکڪ
ڍورو نارو
تاريخ
36-1935ع ڌاري انگريزن جي آخري ڏهاڙن ۾، ڍوري ناري ۾ خصوصاً مسلمانن ۾ سياسي ۽ سماجي سجاڳيءَ لاءِ ڪن بزرگن هڪ انجمن ٺاهي، جنهن جو نالو ”انجمن مسلم نوجوانان ڍورو نارو“ رکيو ويو
ٿيلس
زندگي
خيال آهي ته ٿيلس شايد مليٽس ۾ 620 قبل مسيح ۾ ڄائو ھوندو. 380px|thumb|[[مليٽس]]
اٿينز جي قديم ليکڪ اپالوڊورس جي خيال مطابق ٿيلس 625 ق م ۾ ڄائو. . . قديم يوناني ليکڪن ھن جي وڏن جي نسبت فونيشين سان پڻ ڳنڍي آهي."
ٿيلس ٿيوريم
thumb|300px|[[Intercept theorem|Thales' theorem: ]]
حوالا
زمرو:خيالن جي تاريخ زمرو:سائنس جي تاريخ زمرو:فلسفي جي تاريخ
ايمپيڊوڪليز
ايمپيڊوڪليز --(Empedocles): مشھور طبيعاتدان ۽ شاعر سن 490 قبل مسيح  سسليء ۾ پيدا ٿيو.left|500px|thumb|[[اٽليء جي شھر اگريجينٽو لڳ اڪراگس ۾ ھرا ديوي جو مندر 470 قبل مسيح ۾ ٺھيو ان وقت ايپيڊوڪليز نوجوان ھيو.]] ھن ھڪ پيچيده نظريو پيش ڪيو. ھن ٻڌايو ھو ته ھر چيز چئن عنصرن جي ٺھيل آھي .ان عنصرن جو لفظ استعمال نه ڪيو پر پاڙون لفظ استعمال ڪيو.ھن ٻڌايو تہ ھر شئي جون چار پاڙون: مٽي ؛ھوا؛پاڻي؛۽ باھ آھن.انھن چئن جزن جي ميلاپ سان ان شئي جي خاصيت جنم وٺي ٿي.ان نظرئي يورپي فڪر تي وڏو غلبو رهيو ۽ ٿوري ڦيرگهير سان اھو سترھين صدي عيسويءَ ۾ جديد ڪيميا جي ارتقا تائين جاري رھيو..
300px|right|thumb|Empedocles cosmic cycle is based on the conflict between love and strife ايمپيڊوڪليز 430 ق م سسليء جي ٻرندڙ جبل مائونٽ ايٽنا ۾ ٽپو ڏئي خودڪشي ڪئي ھئي.
right|thumb|The Death of Empedocles by [[Salvator Rosa (1615 – 1673), depicting the legendary alleged suicide of Empedocles jumping into Mount Etna in Sicily]]
کاري (ٿر)
کاري پاڪستان جي صوبي سنڌ جي ضلعي ٿرپارڪر جو ھڪ ڳوٺ جيڪو ڏيپلو ۽ بدين واري روڊ تي ڏيپلو کان 6 ڪلوميٽرن جي فاصلي تي واقع آھي.
607ع
ڊسمبر
زمرو:607ء زمرو:ستين صدي زمرو:سال
ڊابري
ڊابري پاڪستان جي صوبي سنڌ جي ضلعي ٿرپارڪر جي تعلقي ڏيپلو ۾ ھڪ ڳوٺ جيڪو ڏيپلو کان 8 ڪلوميٽر جي فاصلي تي واقع آھي.
ڪلاسڪيت
ڪلاسڪيت __(Classicism):
اھو ادب، جيڪو پنھنجي افاديت ۽ افاقيت، گھرائي، حسن ۽ صداقت جي ڪري، زمانن جي طوفانن ۽ انقلابن تي حاوي ھجي. حالتون بدلجن، پر ادب جي عظمت ۾ ڪو فرق نھ اچي. اھو ئي ڪلاسيڪي ادب اھي، جنھن سان لطف اندوز ٿيڻ ۽ لاڀ پرائڻ لاءِ مزاج، ذوق، عمر، ٻولي وغيره جا اختلاف حائل نھ ٿا ٿين. ڪلاسيڪيت جي خصوصيتن جي لحاظ کان، شاعريءَ ۾ قاعدا قانون، انسان جون سٺايون بيان ڪرڻ، معاشرتي براين جي اپٽار ڪرڻ، شھري ۽ تھذيب يافته پسمنظر جي نمائندگي ڪرڻ، انفراديت کي ڇڏي اجتماعيت بيان ڪرڻ، جذبات نگاري، فطرت نگاريءَ کي نظر انداز نه ڪرڻ وغيره اھم خوبيون اھن.ان وصف کي ذھن ۾ رکندي سنڌي ڪلاسيڪل ادب ان دور جو ادب اھي، جڏھن نثر جون روايتون موجود ڪين ھيون. اھڙيءَ ريت سنڌي ڪلاسيڪل ادب جي دائري ۾ پير صدر الدين جا گنان، قاضي قادن ۽ شاهه ڪريم رح جو ڪلام، ميين شاهه عنات رضوي، لطف الله قادريءَ جو ڪلام، ساميءَ جا سلوڪ، بيدل ۽ بيڪس جون ڪافيون، سچل جون ڪافيون ۽ شاھه عبداللطيف ڀٽائيءَ جون وايون ۽ بيت اچي وڃن ٿا. سنڌ جا قديم لوڪ داستان ڪلاسيڪل سنڌي شاعريءَ جو بنياد اھن. سنڌي ڪلاسيڪل شاعريءَ جي صنفن ۾ دوھو، بيت، سلوڪ، گنان، وائي ۽ ڪاکي وڏي اھميت رکن ٿا. ..
ويسري
ويسري پاڪستان جي صوبي سنڌ جي ضلعي ٿرپارڪر جو ھڪ ڳوٺ جيڪو ڏيپلو کان 23 ڪلوميٽرن جي فاصلي تي کيٽلاري واري روڊ لڳ واقع آھي.
حبيب ڪوٽ جنڪشن ريلوي اسٽيشن
حبيب ڪوٽ جنڪشن ريلوي اسٽيشن Habib Kot Junction railway statio ) پاڪستان جي صوبي سنڌ جي ضلعي شڪارپور جي حبيب ڪوٽ ڳوٺ ۾ آھي. ڪوٽڙي - حبيب ڪوٽ وايہ دادو ۽ لاڙڪاڻو برانڇ ريلوي لائين جي جنڪشن آھي.
ايس ايم قريشي
ننڍپڻ ۽ تعليم
ڊاڪٽر ايس ايم قريشيءَ جو پورو نالو شمس الدين قريشي ھو. سندس والد جو نالو محمد بخش قريشي ھو ۽ پاڻ بوبڪ، تعلقي سيوھڻ ۾ 3 مئي 1936ع تي ھن دنيا ۾ اکيون کوليون. ھن 1959ع ۾ اين اي ڊي يونيورسٽي ڪراچيءَ مان سول انجنيئرنگ جي سند حاصل ڪئي. ان بعد 1965ع ۾ ٿائيلينڊ مان اسٽرڪچرل انجيئرنگ ۾ ماسٽر ۽ 1971ع ۾ برطانيا جي شيفيلڊ يونيورسٽيءَ مان سول ۽ اسٽرڪچرل انجينيئرنگ ۾ پي ايڇ ڊي جي سند حاصل ڪئي.
خدمتون
ڊاڪٽر ايس ايم قريشي جنوري 1959ع ۾ پبلڪ ورڪس ڊپارٽمينٽ ۾ سپروائيزر مقرر ٿيو ۽ ترقي ڪندو ڪندو سينئر ڊزائن انجيئر جي عھدي تائين پھتو. مئي 1965ع ۾ سنڌ يونيورسٽي انجيئرنگ ڪاليج ۾ ريڊر مقرر ٿيو. اپريل 1971ع ۾ ساڳئي ڪاليج ۾ پروفيسر بڻيو. مارچ 1974ع کان جولاءِ 1976ع تائين پاڪستان سائنس فائونڊيشن جي ميمبر طور خدمتون سرانجام ڏنائين ۽ جولاءِ 1976ع تي سنڌ يونيورسٽي انجينيئرنگ ڪاليج جو پرو وائيس چانسلر مقرر ٿيو. مارچ 1977ع ۾ جڏھن مھراڻ يونيورسٽيءَ جو قيام عمل ۾ آيو تہ پاڻ ان يونيورسٽيءَ جو پھريون وائيس چانسلر مقرر ٿيو. مھراڻ يونيورسٽيءَ کي ملڪ جي بھترين يونيورسٽي بنائڻ ۾ سندس ڪيل ڪوششون ۽ خدمتون ڪنھن کان لڪل نہ آھن. سندس ڏھ سالھ دور ۾ مھراڻ يونيورسٽي ملڪ جي بھترين يونيورسٽين جي صف ۾ شامل ٿي وئي.
ايوارڊ ۽ اعزاز
ايس ايم قريشيءَ کي سندس لافاني خدمتن جي اعتراف طور ڪيترن ئي ايوارڊن سان نوازيو ويو جن جي فهرست هيٺ ڏجي ٿي:
وفات
سنڌ جو ھي املھ ھيرو 17 فيبروري 2019ع تي اسان کان ھميشھ لاءِ وڇڙي ويو. سندس وصيت موجب کيس مھراڻ يونيورسٽيءَ ۾ دفنايو ويو.
حوالا
زمرو:1936ع جون پيدائشون زمرو:سائنس ۽ ٽيڪنالاجيءَ جا ڄاڻو زمرو:سنڌ جا تعليمي ماهر زمرو:سنڌي شخصيتون زمرو:سنڌي ماڻھو
608ع
ڊسمبر
زمرو:608ء زمرو:ستين صدي زمرو:سال
نئون ڇور
نئون ڇور پاڪستان جي صوبي سنڌ جي ضلعي عمرڪوٽ ۾ ڇوڙ کان چئن ڪلوميٽرن جي فاصلي تي اين-120 شاھراھ تي واقع ھڪ ڳوٺ جو نالو آهي.
610ع
ڊسمبر
زمرو:610ء زمرو:ستين صدي زمرو:سال
609ع
ڊسمبر
زمرو:609ء زمرو:ستين صدي زمرو:سال
پنجاب، پاڪستان
thumb|250px thumb|پنجاب
thumb|کاٻو|بادشاهي مسجد لاهور
پنجاب سنڌو ماٿر جي تهذيب (انڊس ويلي سولائيزيشن) ۾ سنڌوءَ جو مٿيون علائقو (اپر انڊس ويلي) پنجاب سڏجي ٿو.
نالو
ان تي اهو نالو پنج + آب = پنج، پاڻي واري معنيٰ ۾ پنجن ندين جي وهڻ ڪري پيو، اهي نديون آهن: ستلج، بياس، راوي، چناب ۽ جهلم. پنجاب جي سرزمين تهذيبي ۽ تمدني لــحــاظ کــان تـمــام گهــڻي قـديــم آهـي، جنهن جا آثار سنڌو تهذيب جي اهم ماڳ هڙاپا مان بخوبي ڏسي سگهــجــن ٿــا. هيءَ تهذيب سنڌو تهذيب جو نمونو آهي، جنهن جــا ثـقـافـتــي اثــر افغانستان ۽ خود ڏکڻ ايشيا ۾ ڏسڻ ۾ اچن ٿا. 1857ع ۾ لاهور- ملتان روڊ ٺاهڻ دوران هــن تــاريـخي مــاڳ هڙاپا کي ناقابل تلافي نقصان پهتو، تنهن هوندي به معلوم ٿئي ٿو ته هتي گنڌاوا مهاجنداس موريا، ڪشن ۽ هندو شاهي وارين بادشاهن جا دؤر گذريا آهن، پنجاب تي مختلف وقتن تي اولهه کان يلغارون ٿينديون رهيون آهن ۽ مختلف ڌرين جهڙوڪ پارسين، يونانين، ترڪن ۽ افغانين حملا ڪري علائقي کي زير ڪيو، تاريخي طور هتي جا ثقافتي قدر اوائل کان هيل تائين هندومت، ٻڌمت، اسلام ۽ سک ازم عنصرن سان مطابقت رکندي نظر اچن ٿا. مثال طور: پنجاب ۾ موجود تاريخي ماڳ ٽيڪسيلا لاءِ روايت آهي ته هي شهر پهريون ڀيرو رامچندر جي ڀاءُ تڪش پٽ ڀرت آباد ڪيو، جتي دنيا جي قديم ترين يونيورسٽي تڪشلا هئي جنهن جا آثار موجود آهن (ڏسو: ٽيڪسيلا) ۽ هتي ئي پاڻيڻي نالي وڏي ودوان دنيا جي هن پهرينءَ يونيورسٽيءَ ۾ پڙهايو ۽ هتي ئي سنسڪرت جو گرامر لکيو. پاڪستان ٺهڻ وقت پنجاب ورهائجي ويو، جنهن مان مشرقي پنجاب ڀارت ۾ ۽ مغربي پنجاب پاڪستان ۾ شامل ٿيو ۽ هن وقت پنجاب پاڪستان جو هڪ صوبو آهي، جنهن کي پنجن درياهن جي سر زمين پڻ چيو وڃي ٿو. اهي سڀ درياهه مٺڻ ڪوٽ واري هنڌ پنج ند وٽ، سنڌو درياهه ۾ اچي گڏجن ٿا. هن خطي تي تاريخي طور اهو نالو مغل دؤر ۾ شهنشاهه اڪبر جي دؤر کان استعمال ٿيڻ لڳو. پنجاب جون حدون مختلف دورن ۾ جدا جدا رهيون آهن. 1947ع کان پوءِ پنجاب جو اولهندو حصو پاڪستان جو صوبو بنيو، جنهن ۾ ملتان ۽ اڳوڻي بهاولپور رياست به شامل آهي ۽ اڀرندو حصو ڀارت جي ٽن رياستن ’هماچل پرديش‘ پنجاب ۽ هرياڻا تي مشتمل آهي. مغلن جي دؤر کان اڳ هي علائقو ملتان صوبي، بهاولپور، پٽيالا ۽ ٻين ڪيترين ئي رياستن ۾ ورهايل هو. پنجاب جي اولهه ۾ ٿر ۽ ڏکڻ ۾ چولستان جا ريگستان آهن. هڙپا ۽ ٽيڪسيلا جا کنڊر هن صوبي جي قديم تهذيب جا شاهد آهن.
پهريون حملو
thumb|کاٻو|راجا رنجيت سنگھ پنجاب تي مسلمانن جو پهريون حملو امير معاويي جي دؤر ۾ مهلب بن ابي سغره جي سرڪردگيءَ ۾ ٿيو، جيڪو ڪامياب نه ٿيو، پر بعد ۾ 711ع ۾ محمد بن قاسم سنڌ تي حملي بعد سنڌ وانگر پنجاب واري ڏکڻ اولهندي حصي تي قبضو ڄمائي ورتو ۽ محمود غزنويءَ پاران پنجاب تي ڪيل حملي تائين پنجاب تي عربن جو قبضو هو، پنجاب واري سموري علائقي جي صحيح معنيٰ ۾ مسلمانن جو تسلط محمود غزنويءَ جي دؤر ۾ 1001ع ۾ جئپال جي شڪست کائڻ سان ٿيو ۽ اهڙيءَ طرح 1022ع ۾ محمود غزنويءَ پنجاب کي سلطنت غزنيءَ سان ملائيندي لاهور ۾ ملڪ اياز کي پنهنجو خاص ايلچي مقرر ڪيو، جنهن بعد مسلسل محمود غزنويءَ جا جانشين ئي پنجاب تي حڪمراني ڪندا آيا، 1192ع ۾ شهاب الدين تراوڙي واري مقام تي راجا پرٿويءَ کي شڪست ڏئي پنهنجي غلام قطب الدين ايبڪ کي هن علائقي جو حاڪم مقرر ڪيو قطب الدين ايبڪ پنهنجي سلطنت جي گاديءَ جو هنڌ دهلي مقرر ڪيو، پر اڪثر پنجاب ۾ وقت گذاريائين ۽ سندس موت پڻ لاهور ۾ ٿيو. 1451ع ۾ لوڌين حڪومت قائم ڪئي، جن کي 1526ع ۾ مغليه سلطنت جي باني بابر شڪست ڏئي لاهور تي قبضو ڪري ورتو، ان وچ ۾ شير شاهه سوريءَ پڻ پنجاب تي قبضو ڪيو، پر 15 سالن جي جلاوطني کان پوءِ همايونءَ ٻيهر ان جو قبضو ڇڏائي ورتو، مغل شهنشاهه اڪبر جي وقت کان پهرين پنجاب سياسي طور ٻن حصن ۾ ورهايل هو، جنهن ۾ هڪ حصي تي سڌو سنئون مغلن جو غلبو هو ۽ ٻئي اترئين حصي تي مختلف راجائون ننڍڙين ننڍڙين رياستن جي صورت ۾ حڪمران بڻيل هئا، پر اڪبر جي وقت ۾ انهن سڀني ننڍين رياستن کي مغل سلطنت ۾ ضم ڪيو ويو، مغل سلطنت وارو دؤر ئي هو، جنهن ۾ سک هڪ طاقت ٿي اڀرڻ لڳا ۽ جيئن ئي اورنگزيب وفات ڪئي ته هيڪاري سندن زور وڌي ويو ۽ نيٺ 18 صدي عيسويءَ جي آخر ۾ رنجيت سنگهه جي اڳواڻيءَ هيٺ پنجاب تي قبضو ڪيو ويو ۽ تقريباً 40 سالن تائين سکن جي حڪومت قائم رهي ۽ برصغير ۾ انگريز واپارين مختلف هنڌن تي واپاري ڪوٺيون قائم ڪرڻ بعد سنڌ تي قبضي ڪرڻ جي ٿورو ئي عرصي کان پوءِ 1849ع ۾ انگريزن هن سرزمين تي قبضو ڪري برٽش اقتدار هيٺ آڻي ڇڏيو ۽ جڏهن 1947ع ۾ برصغير هند جو ورهاڱو ڪري نئين ملڪ اسلامي جمهوريه پاڪستان جو وجود پيو، تڏهن سنڌ، خيبر پختونخوا (سرحد) ۽ بلوچستان وانگر پنجاب کي به پاڪستان جو صوبو بڻايو ويو، پاڪستان ٺهڻ بعد رياستي سرشتي هيٺ صوبي ۾ مختلف وقتن تي گورنر ۽ وڏا وزير مقرر ٿيندا رهيا، جن جو تاريخ وار ترتيب سان هيٺ تذڪرو ڪجي ٿو.
پاڪستان کان پوءِ
1947ع تائين پنجاب تي انگريزن جو اقتدار قائم رهيو. ورهاڱي وقت انبالا ۽ جالنڌر وارن ضلعن کان سواءِ، ضلعي گورداسپور ۽ تعلقي چونيان جو اڌ حصو ڀارت ڏانهن هليو ويو، جنهن کي ’اوڀر پنجاب‘ جو نالو ڏنو ويو. 14 آڪٽوبر 1955ع تي پنجاب صوبي کي، بهاولپور رياست سميت ون يونٽ (اولهه پاڪستان) ۾ ضم ڪيو ويو ۽ پهرين جولاءِ 1970ع تائين پنجاب غير صوبائي حيثيت جو حامل رهيو. لاهور کي ون يونٽ جو تخت گاهه بنايو ويو هو. ڀارت سان 1965ع ۽ 1971ع وارين جنگين ۾ شروعاتي ۽ اهم محاذ پنجاب جي سرحد تي کوليا ويا. وفاقي گاديءَ وارو هنڌ اسلام آباد، پنجاب ۾ راولپنڊي کان چئن ميلن جي فاصلي تي واقع آهي. 1977ع ۾ اسلامي ڪانفرنس به پنجاب (لاهور) ۾ منعقد ٿي.
گورنر
پاڪستان جي قيام عمل ۾ اچڻ کان پوءِ پنجاب تي صوبائي حڪومت جي تناظر ۾ ترتيبوار هيٺيان گورنر مقرر ٿيندا آيا:
پنجاب جا وزيراعليٰ
thumb|کاٻو|ميان شهباز شريف، وزير اعليَ پنجاب 1947ع کان وٺي هيل تائين ملڪي سرشتي جي اصولن پٽاندر جيڪي به وزيراعليٰ منتخب ٿيندا آيا آهن، تن جو تعلق مختلف سياسي پارٽين سان رهيو آهي، هيٺ پنجاب جي وڏن وزيرن جو تفصيل ترتيبوار ڏجي ٿو:
ايراضي
هيءُ پاڪستان جو آبادي جي لحاظ کان وڏي ۾ وڏو ۽ ايراضي جي لحاظ کان ٻيو نمبر وڏو صوبو آهي. هن جي ڪل پکيڙ 205,344km2 ڪلوميٽر ۽ 79,284mi2 ماڻهو في چورس ڪلوميٽر آبادي رکي ٿو ۽ هن جي دور وار ڪل آبادي هن ريت رهي آهي:
آبادي
پاڪستان جي ڪل آبادي مان 60 سيڪڙو ماڻهو رهائش پذير آهن. هي صوبو زرعي طور تمام گهڻو خوشحال آهي، يعني زرعي زمين، ريگستاني علائقي (راجسٿان، چولستان) ۽ هماليا جبل جي چوٽين تي محيط آهي، خاص طور اترين پاسي جابلو علائقن ۾ ٿڌي موسم رهي ٿي، جتي عموماً سياري جي موسم ۾ برف باري ۽ اونهاري جي موسم خوشگوار موسم هوندي آهي. سماجي ۽ ثقافتي ريتن رسمن جي لحاظ کان هن صوبي جي پنهنجي الڳ سڃاڻپ آهي، هتي جي ٻولي پنجابي آهي، جيڪا شاهه مکي رسم الخط تحت لکي وڃي ٿي، پاڪستان جي ٻين صوبن جيان هتي پڻ مختلف ٻوليون ڳالهائيندڙ ماڻهو رهن ٿا، جيڪي 77.23 سيڪڙو پنجابي، 17.36 سيڪڙو سرائيڪي، 4.51 اردو، 1.8 سيڪڙو پشتو، 0.66 سيڪڙو بلوچي، 0.16 سيڪڙو سنڌي ۽ 0.95 ٻيون ٻوليون ڳالهائين ٿا. پنجاب ۾ آباديءَ جي نسبت سان 98.21 سيڪڙو مسلمان (مختلف فرقن سان تعلق رکندڙ، جن ۾ گهڻائي سنين جي آهي)، جڏهن ته 1.31 سيڪڙو ٻين مذهبن جهڙوڪ: عيسائي، احمدي، هندو، سک، پارسي ۽ تجائي آبادي رهي ٿي. هن صوبي ۾ 36 ضلعا، جن ۾ اٽڪ، بهاولپور، بهاولنگر، ڀڪر، چڪوال، جنيوٽ، ڊيرا غازي خان، فيصل آباد، گجرانوالا، گجرات، حافظ آباد، جهنگ، جهلم، ڪوثر، خانيوال، خوشاب، لاهور، ليه، لوڌران، منڊي بهاوالدين، ميانوالي، ملتان، مظفر ڳڙهه، نارو وال، ننڪانا صاحب، اوڪاڙه، پاڪپتن، رحيم يارخان، راجن پور، راولپنڊي، ساهيوال، سرگوڌا، شيخو پوره، سيالڪوٽ، ٽوبا ٽيڪ سنگهه، وهاڙي وغيره اچي وڃن ٿا، پنجاب ملڪي معيشيت ۾ زراعت، معدنيات ۽ ٻين مختلف قسمن جي پيداواري ذريعن سان ڪردار ادا ڪري ٿو، جنهن ۾ جي ڊي پي (GDP) جي مد ۾ هڪ اندازي مطابق 51.8 سيڪڙو کان 54.7 سيڪڙو ادا ڪري ٿو، جڏهن ته مختلف خدمتن هيٺ 52.1 سيڪڙو کان 64.5 ۽ 56.1 سيڪڙو کان 61.5 سيڪڙو زرعي پيداوار ڏئي ٿو، زرعي لحاظ کان خوشحال صوبو آهي، جن ۾ خاص طور چانور، ڪمند، سورج مکي، ڪپهه، ڀاڄيون، ميوا وغيره، هتان جي پيداوار ڳڻي سگهجي ٿي، جڏهن ته صنعتي ميدان ۾ هينئر پنجاب تيزيءَ سان ترقي ڪري پيو هتي 68000 هزار صنعتي يونٽ آهن، جنهن ۾ هر قسم جي صنعت، جهڙوڪ: ڪپڙي ٺاهڻ، گاڏين، سيمينٽ، لوهه، تيل جي صفائيءَ جي ڪارخانن کانسواءِ گهريلو صنعت وغيره اچي وڃي ٿي، ان کان علاوه هتان ڪوئلي، گئس، پيٽرول، جابلو لوڻ، جپسم وغيره جا معدني ذخيرا به مليا آهن.
ٻولي
سرزمين پنجاب ۾ رهندڙن جي ٻولي، جيڪا دهليءَ کان وٺي خيرپور ٽاميوالا تائين ۽ پشاور کان وٺي ڄمون ۽ ڪشمير تائين ڳالهائي وڃي ٿي، جيتوڻيڪ هن ٻوليءَ جي لهجن کي جدا جدا هنڌن تي مختلف نالن سان سڏيو وڃي ٿو، جيڪي مشرقي پنجابي ۽ مغربي پنجابي (لهندا) جون شاخون ۽ نالا آهن. جيئن ته: ڀٽياڻي، پواڌي، دوآبي، بالوي، پهاڙي، سرائيڪي، رياستي، ملتاني، ڇاڇي، پوٺوهاري، شاهپوري، ماجهي ۽ هندڪو وغيره. ان هوندي به روزمره جي استعمال ۽ ادبي اظهار لاءِ هڪڙي ئي ٻولي استعمال ٿيندي آهي، جيڪا لاهوري ۽ سرائيڪيءَ جو وچيون لهجو آهي. هن ٻوليءَ لاءِ ’پنجابي‘ جو لفظ پهريون ڀيرو 1080هه/1658ع ۾ حافظ برخوردار مفتاح الفقه ۾ استعمال ڪيو. پنجابي ٻوليءَ جي ابتدا ۽ اسلوب بابت ڪافي اختلاف نظر اچي ٿو. ’بادا بُڌ سنگهه‘ مطابق پنجابيءَ جو جسم سنسڪرتي آهي، پر ان جو لباس بدلبو رهيو آهي. جڏهن سنسڪرت بگڙي ته پراڪرت وجود ۾ آئي. پراڪرت مان اپڀرنش ٿي ۽ ان مان پنجابي ٻولي ٺهي، هڪ ٻيو طبقو ان جي ابتڙ ارتقاء جي ڳالهه ڪري ٿو، يعني هتان جي اصلوڪي پراڪرت اڳ موجود هئي، جنهن تي پوءِ سنسڪرت جو اثر پيو ۽ ائين اپڀرنش وجود ۾ آئي، جنهن مان پنجابي ٺهي، ڪي عالم سموري سنڌو ماٿريءَ جي ٻولين کي هڪ ئي اصلوڪي ماءُ ٻوليءَ مان نڪتل مڃين ٿا، جيئن ته اها هڪ وسيع علائقي جي ٻولي آهي، ان جي مختلف لهجن ۽ محاورن ۾ فرق آهي، ان ڪري ئي پنجابيءَ جي جدا جدا محاورن کي جدا جدا ٻولين جا نالا ڏنا ويا آهن. سـر اي. جي. گريئرسن پنهنجي ڪتاب ”لنگئسـٽڪ سروي آف انـڊيـا“ ۾ انهن تي تفصيل سان روشني وڌي آهي. هـونئن ته پنجـاب جي رهـواسين ۽ پنجابي ڳالهائيـندڙن کي ”پنجابي“ چئبو آهي، پر سنڌ ۾ ڪيترائي ماڻهو سنڌي ٿي وڃڻ باوجود پنهنجي سڃاڻپ پنهنجي قديم وطن جي نسبت پنجابي رکندا اچن. هندن جي ستن ورنن (ذاتين) مان هڪ ورِن جو نالو ”پنجابي“ آهي، جنهن مان سنڌ جا ناليوارا ليکڪ گوبند پنجابي موهن پنجابي ٿي گذريا آهن، سندري اتمچنداڻيءَ ۽ اي جي اتم جي نياڻيءَ آشا چاند جو گهر وارو ’چاند پنجابي‘ آهي. انڍڙن، پاهڙن، واتڙا سمن ۽ ملاحن جي هڪ پاڙي جو نالو به ”پنجابي“ آهي، سنڌ ۾ آباد ڪيترا پنجابي ڪجهه نسلن کان پوءِ مڪمل سنڌي ٿي ويا آهن، سنڌ جي گورنر جو اڳوڻو صلاحڪار محترم وهاب شيخ انهن مان هڪ آهي، سنڌ ۽ پنجاب ۾ ڪيتريون ئي ذاتيون اهڙيون آهن، جيڪي ٻنهي هنڌن تي آباد آهن، جيئن کرل، ڀٽي، سيال، جويا ۽ کوکر وغيره.
پنجابي ٻولي جي اصليت ۽ تاريخي جائزو
پنجابي ٻوليءَ جي باري ۾ ماهرن جا ٻه رايا آهن، هڪ موجب پنجابي ٻولي جو بڻ بڻياد آرين جي ٻولين جي ڪٽنب منجهان آهي، جڏهن ته ٻئي نظرئي موجب پنجابي ٻولي دراوڙي ٻولين جي ڪٽنب سان واسطو رکي ٿي. ڏٺو وڃي ته ڏکڻ ايشيا جي ٻولين کي ٽن وڏن گروهن ۾ هيٺين ريت ورهايو ويو آهي: پنجابي ٻوليءَ کي هيٺين جدا جدا پنجن دورن ۾ ورهائي سگهجي ٿو: ’موهن سنگهه‘، پنجابي ادب جي شروعات ”ناٿ جوڳين“ سان ڪئي آهي، سندس راءِ ۾ قديم پنجابي اها ئي اپڀرنش آهي، جيڪا ’پشاچي‘ جي نالي سان مشهور آهي. ان دور جي پنجابي ٻوليءَ ۾ جوڳين ۽ مسلمانن ٻنهي جو حصو آهي، جوڳي شاعرن ۾ چرٻٽ ناٿ، گورک ناٿ، چورنگي ناٿ، پورن ڀڳت، رتن ناٿ ۽ حاجي بابا رتن اچي وڃن ٿا ۽ مسلمانن ۾ سعود سعد سلمان، بابا فريد گنج شڪر ۽ امير خسرو وغيره شامل آهن. 1469ع کان 1539ع جي وچ ڌاري سک ڌرم جي بانيءَ بابا گرونانڪ پنجابي ٻوليءَ جو پهريون ڪلام لکيو، جيڪو ’گرنٿ صاحب‘ ۾ موجود آهي. هن پنهنجي مذهبي تعليم پنجابي ٻوليءَ ۾ ڏني ته جيئن ماڻهو هدايت وٺن. پنجابي ٻوليءَ ۾ نثر به ملي ٿو، پنجابي ٻوليءَ جا گرامر به لکيا ويا. هن دؤر جي شاعرن ۾ وارث شاهه، بُلهي شاهه، علي حيدر، خواجه فقير، هاشم شاهه، قادر يار، احمد يار، عبدالحڪيم بهاولپوري، ميان لطف علي، مولوي محمد مسلم (مصنف عجائب القصص) ڳڻي سگهجن ٿا. پنجابي ادب جو پنجون دور 1849ع کان شروع ٿيو، جنهن ۾ انگريزي ٻوليءَ سان گڏ اردو به عام ٿيڻ لڳي. هندن اردوءَ جي مخالفت ڪئي ته مسلمانن پنجابيءَ جي بدران اردوءَ تي وڌيڪ زور ڏنو، 1947ع ۾ پنجاب صوبي جي ٻن حصن ۾ ورهاڱي کان پوءِ مشرقي پنجاب، پنجابي ٻوليءَ جو مرڪز بنجي ويو ۽ پنجابي ادب جي لاءِ تحرير جو ذريعو گرمکي لپي مقرر ٿي. جڏهن ته پاڪستان ۾ پنجابي تصنيفن لاءِ خط نستعليق (شاهه مکي) رائج ڪيو ويو. جديد دور ۾ معياري پنجابي ادب کي ترقي ڏيڻ لاءِ باقاعدي مجلسون ۽ ادارا قـائم ڪيـا ويـا آهـن. مـاهنـامه ”پـنـج دريـا“، مـاهنـامه ”پنجابي ادب“، ”سوير انٽرنيشنل“، ”لهران“ ۽ ٻيا رسالا ۽ مخزنون پنجابي ٻوليءَ جي اشاعت ۽ واڌ لاءِ ڪم ڪري رهيون آهن. پنجابيءَ جي مقامي محاورن (پنجابيءَ جي حامين جي راءِ) مان سرائڪي ۽ هندي ٻولين پنهنجي علحده ادبي حيثيت حاصل ڪري ورتي آهي. اهڙيءَ ريت هاڻي آهستي آهستي پنجابي ٻولي فقط لاهور تائين ئي محدود ٿيندي ٿي وڃي، ڏٺو وڃي ته پنجابي اديبن ۽ محققن پنجابي ٻوليءَ جي گرامر ۽ لغات تي تازو ئي ڌيان ڏنو آهي ۽ ڪيترا ڪتاب ۽ لغتون تيار ڪيون آهن.
قديم پنجابي ادب
(1526ع کان اڳ جو ادب) (Medieval Panjabi Literature): قديم پنجابي ادب جيڪو ڀرنش پشا جي نالي سان مشهور ٿيو، هن ۾ ڪجهه جوڳين ۽ ناٿن جي حصي کانسواءِ ڪجهه صوفين ۽ جوڳي شاعرن جو حصو پڻ سمجهيو وڃي ٿو، جنهن ۾ چرپٽ ناٿ، چورنگي ناٿ يا پورن ڀڳت، رتن ناٿ يا حاجي بابا رتن جا نالا وٺي سگهجن ٿا، جن جو ڪلام، شبدن ۽ شلوڪن جي صورت ۾ ملي ٿو، هن دور ۾ هڪ مسلمان مسعود سعد سلمان جو نالو پڻ ملي ٿو، جنهن ”بارهه ماهي“ ۽ ”ست واري“ چيا هئا، هن کان پوءِ بابا فريد شڪر گنج (1173-1265ع) جو ڪجهه ڪلام هندي نسخن ۾ ملي ٿو، بابا گرونانڪ صاحب (1429-1538ع) جنهن جي هدايت ۽ نيڪيءَ جي املهه موتين کي پنجابي ۽ سرائيڪي ’گرنٿ صاحب‘ ۾ محفوظ ڪيو ويو، جنهن کي پنجابي زبان جو پهريون مستند ڪلام چئي سگهجي ٿو.
پنجابي ادب جو ٻيو دور
(1707 کان 1849ع) (بلهي شاهه ۽ وارث شاهه جو دؤر): هن دور ۾ پنجابي ادب تي نثر ۾ پڻ ڪم ٿيو ۽ انگريزن دلچسپي ورتي ۽ پنجابي ٻوليءَ جو گرامر هن دور ۾ لکيو ويو، هن دور ۾ انجيل مقدس جو پنجابيءَ ۾ ترجمو ٿيو ۽ پنجابي ٻوليءَ تي فارسيءَ جو گهڻو اثر پيو، هن دؤر ۾ جيڪي اهم شاعر ٿي گذريا، انهن ۾: علي حيدر (1698 کان 1758ع) پنجابي جو اهڙو شاعر ٿي گذريو آهي، جنهن جي ڪلام ۾ موسيقيءَ سان گڏوگڏ صوفياڻو رنگ پڻ موجود آهي، هن جون سي حرفيون مشهور آهن. نجابت ڪوي (ارڙهين صدي جي شروعات) هن شاعر جي ڪلام ۾ ”نادر شاهه دي وار“ اهم آهن. پنجابي جي اهم شاعرن ۾ مقبول (1718-1747) ۽ خواجه فريد فقير (1720-1790) جو ڪلام هير رانجهي، سي حرفين، جنگ نامه ۽ ڪسب نامه جي صورت ۾ موجود آهي.
سيد بلهي شاهه
thumb|کاٻو|بابا بلهي شاهه (1680-1757ع): پنجابي ٻوليءَ جو سڀ کان وڏو انقلابي شاعر جنهن ننڍي کنڊ ۾ ان وقت موجود مذهبي ڪٽرپڻي ۽ نسلي مت ڀيد جي گهٽ ۽ ٻوسٽ خلاف احتجاج طور آواز بلند ڪيو. سندس شدت، جوش، اصلاح، سوچ، ڪوڙ ۽ منافقت خلاف حق ۽ سچ جي مزاحمت سندس شاعريءَ جون خاص خوبيون آهن، سندس والد صاحب اصل اچ گيلانيان جو ويٺل هو، جيڪو ان وقت سنڌ جو حصو هيو، بلهي شاهه رڳو ڇهن ورهين جو هو ته سندس والد صاحب لڏي وڃي قصور شهر ۾ ويٺو، سندس ڪلام گهڻو تڻو پنجابيءَ سان گڏ سرائيڪيءَ ۾ به آهن.
پنجاب جا لوڪ ناچ
(Folk Dances of Pnujab): جيئن ته پنجاب جو صوبو ننڍين ننڍين ثقافتن ۽ گهڻن لهجن (Dialects) ۾ ورهايل هجڻ ڪري هتي جا لوڪ ناچ پڻ مختلف قسمن جا آهن، جي هيٺ ڏجن ٿا: پنجابي شاعري: پنجابي ادب ۾ شاعريءَ جي ابتدا يارهين صدي عيسويءَ جي شروعات ۾ محمود غزنويءَ جي پنجاب فتح ڪرڻ وقت ٿي. پنجابيءَ ۾ پهرين مستند شعري تصنيف چشتي طريقي جي مشهور صوفي بزرگ شيخ فريد (1173-1265ع) جا دوها شمار ڪيا وڃن ٿا، جيڪي سکن جي مذهبي ڪتاب ”گرو گرنٿ“ ۾ شامل آهن، جيڪو 1604ع ۾ مرتب ٿيو هو. شيخ فريد (بابا فريد) جي ڪلام مان 2500 شعر ۽ ٽي مناجاتون گرو گرنٿ جي مستند جلد ۾ موجود آهن، اها شاعري نهايت بلند معيار جي آهي. شيخ فريد جي ٻولي اعليٰ ۽ خوبصورت آهي، هن جي ڪلام ۾ خوديءَ کي ڇڏڻ ۽ نفس مارڻ جي تعليم آهي، بابا فريد جو ڪلام انهيءَ دور جو آهي، جيڪو سنڌي ۽ سرائڪيءَ جي گڏيل سنڌو ئي ٻوليءَ ۾ آهي، ان کان پوءِ ٻن صدين ۾ ڪيترو ئي شعر و ادب تخليق ٿيو هوندو، پر اهو اڻلڀ آهي. سورهين صديءَ عيسوي جي ابتدا ۾ پنجابيءَ جي غير معمولي واڌ جي شاهدي، سک عقيدي جي باني گرونانڪ 1469-1539ع) ۽ ان جي چئن پوئلڳن جي نظمن مان ملي ٿي.
پنجابي ادب جا مختلف دؤر
پنجابي ٻوليءَ جي نثري ادب جي ابتدا به سک روايتن سان ٿئي ٿي. گرونانڪ جي واڻيءَ ۾ واقعا ۽ ڪهاڻيون آهن، جن کي جنم ساکي يا جيون ڪهاڻيون چئجي ٿو. سنگهه سڀا تحريڪ جي ممتاز شخصيت ”ڀائي وير سنگهه“ (1872-1975ع) 19 صديءَ جي آخر ۾ پنجابي ٻوليءَ ۽ ادب کي سکن جي قومي خصوصيتن جي اظهار جو ذريعو بڻايو. ان مقصد جي واڌ لاءِ هن هفتيوار اخبار ”خالصه سماچار“ ۾ بي شمار مضمون لکيا ۽ مختصر رسالا به شايع ڪيا. هن تحريڪ کي ادب ۾ نمايان درجو ٻن تاريخي ناولن ذريعي حاصل ٿيو: هڪ ”سندري“ (1897ع) ۽ ٻيو ”بجئي سنگهه“ (1898ع)، جڏهن ته ان کان پوءِ هن ”ستونت ڪور“ ٻن ڀاڱن ۾ لکيو. پهريون حصو 1899ع ۾ ۽ ٻيو حصو گهڻو پوءِ 1908ع ۾ شايع ٿيو. انهن ٽنهي تحريرن ۾ ارڙهين صديءَ جي مغل حڪومت خلاف سکن جي جدوجهد کي جذباتي ۽ رومانوي رنگ ۾ پيش ڪيو ويو آهي. ان کان پوءِ وارين تصنيفن ۾ ’بابا ڪنور سنگهه‘جا موضوع، پنهنجي دؤر جا ڳوٺاڻا منظر، معاشي ۽ سماجي مسئلا، ڳوٺاڻي زندگيءَ ۾ تبديليءَ جا اثر، آزاد وڪالت، ڊاڪٽري اختيار ڪرڻ  جي ترغيب ۽ مختلف مذهبي گروهن ۾ گهڻائيءَ جو ذڪر آهي. انهيءَ زماني ۾ هندن ۽ مسلمانن ۾ پنجابي ٻوليءَ ۽ ادب سان لڳاءُ، وطن جي حب واري جذبي هيٺ به وڌيو هو. ’بهاري لال پوري‘ ۽ ان جي پٽ ’بش داس‘ پوري قاعدن جو نصابي ڪتاب لکي، اهم خدمت انجام ڏني. ’برج لال شاستري‘ (1894ع)، سنسڪرت روايتن مطابق ڊراما: ”ساوتري سوڪنيا“، ”پرگيا“، ”واسوارتا“ ۽ ”پورن ڀڳت“ لکيا، پر نمايان ادبي مقبوليت ’ڌني رام مهترڪ‘ (1876-1954ع) جي حصي ۾ آئي، جنهن هندو ڪلاسيڪي روايتن ۽ قومپرستيءَ تي نظم لکيا، جن ۾ مذهبي ۽ پاڪيزه ٻولي استعمال ڪئي وئي آهي. ڊرامي جي ابتدا اصل ۾ ’ايشور چندر انند‘ (1892-1967ع) جي ڊرامي سڀدرا (1924ع) سان ٿي. انند، ابتدائي 20 صديءَ جي انگريزي ڊرامي جي طرز جي تقليد ڪندي، نئين ۽ پراڻي جي ڇڪتاڻ کي پيش ڪيو. شيڪسپيئر ۽ پنجابي لوڪ آرٽ جي ٽيڪنڪ جي به ان تي ڇاپ آهي. پنجابي ناول جي ابتدا ’نانڪ سنگهه‘ (1897-1972ع) کان ٿي، جنهن ڪجهه شروعاتي ڪوششن کان پوءِ پنهنجي لکيل ڊرامي ”سفيد خون“ (1932ع) ۾ هڪ معيار قائم ڪيو. ان جو موضوع هندستاني سماج ۾ عورت جي مظلوميت آهي، خاص ڪري جڏهن هوءَ بيوهه ٿي وڃي ٿي ۽ مايوسيءَ جو شڪار ٿيندي، عصمت فروشيءَ تي مجبور ٿئي ٿي ۽ وئيشا بڻجي پنهجو بدلو وٺي ٿي. نانڪ سنگهه انهيءَ موضوع جا ٻيا به پهلو پنهنجي ناولن ”فولادي گل“ (1934ع) ۽ ”ٽٽل بينا“ ۾ پيش ڪيا آهن. ورهاڱي کان پوءِ ’نانڪ سنگهه‘ جي سياسي ۽ سماجي معاملن سان گهري دلچسپيءَ جو اظهار ملي ٿو. نوڪر شاهيءَ جي بدچالي، مذهبي ۽ سماجي رياڪاري، واپاري ۽ زمينداري طبقي جي هٿان هارين ۽ مزدورن جي بي رحماڻي ڦر مار کي ظاهر ڪيو ويو آهي. جيئن ”آدمخور“ ۽ ”چترڪار“ مان ظاهر آهي. ’گربخش سنگهه‘ پنجابي ادب جي ميدان ۾ 1935ع دوران هڪ آزاد خيـال ۽ انـسان دوست مصنـف جي حيثيـت سان داخل ٿيو ۽ ماهـوار ”پريت“ رسالو  به ڪڍيائين. هو مذهب، سماجي لاڳاپن ۽ گهريلو زندگي، مطلب ته زندگيءَ جي هر شعبي ۾ آزاديءَ واري تصور جي حمايت ڪندو رهيو. ان کان سواءِ ٻين مصنفن، پنجابيءَ ۾ سٺو ڪم ڪيو. امرتا پريتم پنجابيءَ جي وڏي ليکڪا آهي. هن جي شاعريءَ ۽ ناولن پنجابي ٻوليءَ کي وڏي اوج تي رسايو. ’پنجابي ادبي بورڊ‘ مسعود کدرپوش ٽرسٽ، سويرا انٽرنيشنل، سچيت ڪتاب گهر، لهران ادبي بورڊ لاهور ۽ ٻيا ادارا پنجابي ٻولي ۽ ادب جي ترقيءَ لاءِ وڏو ڪم ڪري رهيا آهن ۽ جديد پنجابي ادب ڌڙا ڌڙ لکجي ۽ ڇپجي رهيو آهي.
گورڙي
گورڙي پاڪستان جي صوبي سنڌ جي ضلعي ٿرپارڪر جي تعلقي ڏيپلو جو ھڪ ڳوٺ جتي ولاسائي مينگهواڙ گھڻائي ۾ رھندا آھن. اھو ڳوٺ بدين مٺي روڊ کان 2 ڪلوميٽر جي فاصلي تي اندر واقع آهي.
ڇور
ڇور پاڪستان جي صوبي سنڌ جي ضلعي عمرڪوٽ جي تعلقي جو اين-120 شاھراھ تي  ھڪ ننڍڙو شھر آھي، جيڪو ٿر ۾ پٿورو کان 36 ڪلوميٽرن تي ۽ عمرڪوٽ کان 12 ميلن يا 17 ڪلوميٽرن جي فاصلي تي واقع آھي. ھتي ريلوي اسٽيشن پڻ آھي جتان کوکرا پار ۽ انڊيا جي مونابائو طرف ريل جو رستو وڃي ٿو. ھن شھر کان 15 ڪلوميٽرن جي فاصلي تي ڍورو نارو شھر واقع آهي.
611ع
ڊسمبر
زمرو:611ء زمرو:ستين صدي زمرو:سال
شادي لارج
شادي لارج : پاڪستان جي صوبي سنڌ جي ضلعي بدين جو ھڪ شھر آھي جيڪو ڪئنال لڳ بدين نئون ڪوٽ روڊ تي پنگريو کان ڏھ ڪلوميٽرن جي فاصلي تي واقع آھي. ھي شھر ضلعي صدر مقام: بدين شھر کان 32 ڪلوميٽر پري آهي.
612ع
ڊسمبر
زمرو:612ء زمرو:ستين صدي زمرو:سال
613ع
ڊسمبر
زمرو:613ء زمرو:ستين صدي زمرو:سال
پنگريو
پنگريو : پاڪستان جي صوبي سنڌ جي ضلعي بدين جو هڪ شھر جيڪو ٽنڊو باگو کان 23 ڪلوميٽر ۽ بدين کان 35 ڪلوميٽرن جي فاصلي تي واقع آھي.پنگريو ۾ الخالد موبائل زون  UBL  Bank ڀرسان موجود آهي. ھن شھر کان 6 ڪلوميٽرن جي فاصلي تي سمن سرڪار جي مزار آھي. مائي ڀنبي ۽ بودلو فقير جا مقبرا بہ ھن شھر لڳ واقع آھن جن تي ھر سال ميلا لڳندا آهن. ھن شھر کان 13 ڪلوميٽرن جي فاصلي تي ٽنڊو باگو روڊ تي پنگريو شگر مل واقع آهي.
حوالا
زمرو:بدين ضلعي جون آباد جڳهون
ايراٽوس ٿينيز
thumb|250px| [[مصور برنارڊو اسٽروزي جي ٺاھيل پينٽنگ جنھن ۾ ايراٽوسٿينيز کي اسڪندريہ جي لائبريري۾ پڙهائيندي ڏيکاريو ويو آهي ]]
ايراٽوسٿينيز يا اريٽوسٿينز: ھي موجوده ليبيا جي ھڪ جاء سائريني ۾ سن 276 ق م ۾ پيدا ٿيو.يوناني دنيا ۾ سفر ڪندو رھيو. اٿينز ۽ اسڪندريہ ۾  تعليم حاصل ڪيائين، ۽ پوءِ اسڪندريہ جي عظيم لائبريري جو لائبريرين بڻيو.ھي ھڪ يوناني فلڪياتدان ۽ رياضيدان ھو. ھي پھريون فرد ھيو جنھن زمين جي جسامت کي ماپيو. ھن کي جاگرافيءَ جو باني سمجھيو ويندو آھي. نه رڳو ھن لفظ جاگرافي کي بيان ڪيو پر اهڙا اصول بہ ڏنا جن ذريعي ڌرتيءَ تي جاين کي ماپڻ لاءِ استعمال ڪيو ويندو رھيو. thumb|250px|right| [[تصوير آفريقا جو پاسو ڏيکاريل آھي جتي اسڪندريہ ۽ سئين جي مٿان سج جا ڪرڻا ڏيکارجن ٿا جن جي مدد سان ايراٽوسٿينيز زمين جو قطر ماپيو ]] پنھنجي دؤر جي سڀ کان عظيم مصر جي گاديءَ جي ھنڌ اسڪندريہ ۾ ھڪ شخص اريسٽوٿينز ھيو. ان سا ھڪ حسد ڪندڙ ھم عصر کيس بيٽا (beta) چوندو ھيو جيڪو يوناني ٻوليءَ جو ٻيون نمبر اکر آھي.ان جو چوڻ ھيو تہ اريٽوسٿينس دنيا جي ھر علم ۾ ٻيون نمبر آھي، پر ھاني اھو ثابت ٿي چڪو آهي تہ ھي ھر علم ۾ الفا (alpha) يعني پھريون نمبر ھو. ھي ھڪ ماھر فلڪيات، تاريخدان، شاعر، فلسفي، جاگرافيدان، ڊرامي جو نقاد، رياضيدان ۽ ان کان سواءِ اسڪندريہ جي شاندار لائبريري جي نگران اعلي بہ ھيو.ان جيڪي ڪتاب لکيا ان جا موضوع علم فلڪيات کان وٺي "سور کان نجات" تائين ڦهليل آهن.ھڪ ڏينهن لائبريري ۾ وڻ جي ڇوڏي (papyrus)تي لکيل ھڪ ڪتاب ۾ پڙھيائين تہ سائني (Syene)جي ڏاکڻي سرحدي علائقي ۾ نيل نديءَ جي پھرين آبشار ويجھو 21 جون جي منجھند جو زمين تي ٽنبيل عمودي يا اڀي سڌي ڪاٺيءَ جو پاڇو نہ ٿيندو آهي.جڏھن سج گرمين ۾ خط استوا جي صفا اتر يا ڏکڻ ۾ ھوندو آھي يعني سال جو سڀ کان وڏو ڏينهن. جيئن جيئن منجھند ٿيندي آھي تہ مندرن جي منارن جا پاڇا ننڍا ٿيندا ويندا آهن ۽ بلڪل ٻن پھرين جي وقت غائب ٿي ويندا آهن، ۽ سج جو عڪس اونھي پاڻيءَ واري کوھ ۾ به ڏسي سگھبو آھي جو سج بلڪل مٿي جي مٿان ھوندو آھي.اھو ھڪ مشاھدو ھيو جيڪو ڪوئي بہ عام ماڻھو آساني سان نظرانداز ڪري سگھيو پئي.پر ارسٽوسٿينس جي حاضر دماغي کيس ھڪ تجربي ڪرڻ جو خيال ڏنو تہ ڇا 21 جون تي اسڪندريہ ۾ عمودي يا اڀي ڪاٺي ٽنبڻ سان پاڇو ڏيندي. جڏھن ڪري ڏٺئين تہ خبر پئي تہ پاڇو ڏئي پئي. ھن پاڻ کان سوال ڪيو تہ اھو ڪيئن ممڪن آهي ساڳي وقت ساڳي ڪاٺي سائني (Syene) ۾ پاڇو نہ پئي ڏي ۽ 800 ڪلوميٽر پري اسڪندريہ ۾ وري پاڇو ڏيکاري پئي. جيڪڏهن ٻنھي ھنڌن تي ساڳي وقت آھي پاڇو نہ ڏيکارن ھا يا ٻنھي طرف برابر پاڇو ڏيکارن ھا تہ ان جو مطلب صاف اھو ھجي ھا تہ زمين پليٽ وانگر سڌي آھي پر ھتي صورتحال مختلف ھئي اريٽوسٿينس سمجھي ويو تہ ان جو ممڪن جواب صرف اھو آھي تہ زمين گول آھي ۽ جيتري زمين جي گولائي ھوندي اوترو ڊيگھ ۾ پاڇن جو فرق  ھوندو. ھن ڏٺو تہ نقشي ۾ اسڪندريہ ۽ سائني جي وچ ۾ زميني فاصلي تي ٻنھي ڪاٺين جي ٽنبڻ واري جاء کي زمين جي مرڪز سان ملائجي تہ اھي لڪيرون ھڪ ٻئي کي ڪٽڻ وقت ست ڊگري جي جي ڪنڊ ٺاھينديون جيڪا 360 ڊگري جو پنجاھون حصو آهي يعني زمين جي مڪمل قطر جو پنجاھون حصو. جڏھن ان 50 کي اسڪندريہ ۽ سائني جي ماپيل 800 ڪلو ميٽر فاصلي سان ضرب ڪئي تہ نتيجو 40000 ڪلو ميٽر نڪتو جيڪو ھن مطابق زمين جو قطر ھيو. اھو اڄوڪي ماپيل قطر کان معمولي فرق سان بلڪل صحيح جواب ھيو. ٻه ھزار سال اڳ زمين جو قطر معلوم ڪرڻ ۾ ارٽوس ٿينز جيڪي اوزار استعمال ڪيا اھي ٻہ ڪاٺيون، اکيون،پير، دماغ۽ تجربي ڪرڻ جو شوق. اھا ھڪ حيرت انگيز ڪاميابي ھئي جنھن سان ھڪ گرھ جي ماپ جي خبر پئجي وئي. .
حوالا
250px|thumb|سن 194 ق م ۾ ايراٽوس ٿينيز پاران ٺاھيل دنيا جو نقش
right|thumb|Sieve of Eratosthenes: algorithm steps for primes below 121 (including optimization of starting from prime's square).
کوسڪي
کوسڪي : پاڪستان جي صوبي سنڌ جي ضلعي بدين جي تعلقي ٽنڊو باگو جو ھڪ شھر ۽ يونين ڪائونسل آھي جيڪو فوجي شگر مل، جنھن کي کوسڪي شگر مل پڻ سڏين ٿا، جي ڪري سڃاتو وڃي ٿو جيڪا اومني گروپ جي ملڪيت آهي. ان شگر مل جي رھائشي ڪالوني ۽ ھڪ اسڪول پڻ اتي واقع آهن. کوسڪي ھڪ ذات جو نالو آهي جنھن ذات جي ماڻهن جي رھائش ڪري  ھن شھر تي کوسڪي نالو پئجي ويو.
615ع
ڊسمبر
زمرو:615ء زمرو:ستين صدي زمرو:سال
616ع
ڊسمبر
زمرو:616ء زمرو:ستين صدي زمرو:سال
سڪندر يوناني کي سنڌي ڏاهي جو جواب
تاريخ جي ورقن مان ڄاڻ ملي ٿي ته سڪندر يوناني کي ٽيڪسلا جي ماڳ ۾ هڪ سنڌي فلسفي دادا منش سان ملڻ ٿيو. دادا منش کي ايرين پنهنجي ڪتاب ۾ ڊيڊا منس ڪري سڏيو آھي. ايرين سڪندر کان اڍائي ٽي سو سال پو پيدا ٿيو هو. ان سڪندر جي ڪاهن بابت مواد گڏ ڪري هڪ ڪتاب لکيو هو. جيڪو سڪندر جي ڪاهن تي هڪ کرو ڪتاب مڃو ويندو آهي. سنڌ ۾ سڪندر جي ڪاھ بابت ايرين کان سواءِ ارسٽوبيولس پڻ لکيو آهي. ارسٽوبيولس سنڌ ۾ سڪندر جو جرنيل هو. ارسٽوبيولس سيوهڻ جي ڇهن سنڌي ساڃاھ وندن جو ذڪر پڻ ڪيو آهي جيڪو ڏاڍو دلچسپ آهي. هڪ ٻيو سنڌي فلسفي ڪالانش جو ذڪر پڻ ايرين ڪيو آهي، جيڪو چتا تي سڙيو هو.
سڪندر کي خبر پئي ته ٽيڪسلا ۾ هڪ مجذوب سنڌي فلاسافر دادا منش رهي ٿو. جيڪو اگهاڙو رهندو آهي ۽ سندس شاگرد به ساڻس آهن. سڪندر جيئن ته ارسطو جو شاگرد هو سو هن ۾ علم فلسفي جو قدر، شوق ۽ لاڙو پڻ هو. سو هلي وڃي دادا منش وٽ نڪتو. احوال ٿيا سڪندر کي دادا منش گاھ ئي نه وڌو. سڪندر دادا منش کي پاڻ سان گڏ ھلڻ لا ڏاڍيون منٿون ڪيون. دادا منش نه رڳو پاڻ ويو پر سڀني شاگردن کي به جهلي ڇڏيائين ته هن سان ناهي وڃڻو. سڪندر کي چيائين ته توکي ڌرتي ۽ سمنڊ جي لوڀ آهي سو تو پنهنجي ۽ پاڻ جهڙن ٻين انسانن جي جند آزار ۾ وڌي آهي. سو تون وڃ مون کي نانهن (عدم، ڪجهه به نه) جي ضرورت آهي. مرڻ کان پو هن جند جي جان ڇٽي پوندي. هي جند ۽ مان ٻئي هڪ ئي گهر ۾ رهياسين پر ملياسون ڪڏهن به نه. سڪندر اها ملاقات ۽ ڳالهيون لکرايون, جيڪي تاريخ ۾ رهجي ويون.
يو سي پھاڙ مري (بدين)
ڳوٺ پھاڙ مري يا يونين ڪائونسل  پھاڙ مري بدين ضلعي جي تعلقي ٽنڊي باگي جي ھڪ يونين ڪائونسل ۽ ڳوٺ جو نالو آهي.
رمضان
رمضان هجري ڪئلينڊر جو نائون مهينو آهي۔ هن کي رمضان المبارڪ به چيو ويندو آهي ۔مسلمانن جي لاء هن پوري مهيني ۾ روزا رکڻ فرض آهن۔ انهي ۾ هڪ رات اهڙي آهي جنهن کي شب قدر چيو ويندو آهي۔ قرآن جي مطابق جنهن جي عبادت هزار مهينن جي عبادت کان بهتر آهي۔ لفظ رمضان عربي جو لفظ آهي جيڪو رمضه مان نڪتل آهي جنھن جي معني آهي سخت گرمي .. ھي مھينو اسلام کان آمد کان اڳ جو مھينو آھي ۽ ان مھيني ۾ سخت گرمي جي موسم ۾ سج جي سخت تپش ٿيندي ھئي ان نسبت سان ان جو نالو رمضان پئجي ويو شروع ۾ 2 ھجري کان اڳ ھر ٽئين سال ھڪ مھينو وڌائي ان سال کي تيرھن مھينن جو ڪيو ويندو ھو، جنھن سان قمري ۽ شمسي سال جي وچ ۾ ھر سال ٿيندڙ 10 ڏينھن جو فرق ختم ٿي ويندو هو. تنھن ڪري ھي مھينو ھر سال ان ساڳي بھار جي موسم ۾ ايندو ھيو پر سن 2 ھجري ۾ سورة التوبة جي آيت نمبر 36 نازل ٿيڻ کان پوء (جنھن ۾ سال ۾ صرف ٻارھن مھينن کي لازمي ڪيو ويو) ان تيرھين مھيني شامل ڪرڻ جو سلسلو بند ڪيو ويو جنھن ڪري رمضان ھاڻي مستقل ان ساڳي سخت گرمي واري مند ۾ نہ ايندو آهي.
يو سي عبدالله شاھ (بدين)
يونين ڪائونسل عبدالله شاھ يا ڳوٺ عبدالله شاھ : بدين ضلعي جي تعلقي بدين جي ھڪ يونين ڪائونسل جو نالو آهي
رمضان
رمضان المبارڪ قرآن جي بهار جو مهينو
پاڻ سڳورنﷺ جي مشهور حديث آهي ته:
'''هر شي جي لاءِ بهار هوندو آهي ۽ قرآن جي لاءِ بهار رمضان جو مهينو آهي. رمضان جي مهيني ۾ انسان جنهن طرف به وڃي، قرآن جي تلاوت جو مٺڙو آواز انسان جي ڪنن تائين پهچندو آهي، ڪٿي قرآن مجيد جي تلاوت جي محفل ڏسڻ ۾ ايندي آهي، ته ڪٿي وري حفظ قرآن جا مقابلا ۽ ڪٿي قرات قرآن جون محفلون سجيل هونديون آهن، ۽ ڪٿي ته تجويد ۽قواعد جون ڪلاسون ٿينديون آهن. پر جيڪڏهن سني ڀائرن جي پاڙن ۾ هليو وڃجي ته جلدي جلدي قرآن پاڪ جو ختم ڪڍڻ جي گوءِ ڏسڻ ۾ ايندي آهي. چوڻ جو مطلب اهو آهي ته ماڻهون رمضان شريف ۾ مختلف طريقن سان پنهنجو قرآن سان لاڳاپو ظاهر ڪندا آهن، ۽ حق به اهو ئي آهي ڇاڪاڻ ته رمضان قرآن جي نازل ٿيڻ جو مهينو آهي'''
رمضان الله جو مهينو
- قال رسول الله صلى الله عليه وآله: شَعبانُ شَهري، و شَهرُ رَمَضانَ شَهرُ اللهِ
شعبان منهنجو مهينو آهي ۽ رمضان الله جو مهينو آهي
حوالا
رمضان زمرو:اسلامي اصطلاح زمرو:اسلامي مقدس ڏينھن
يو سي مٺي 111 ( بدين)
يونين ڪائونسل مٺي 111 بدين ضلعي جي تعلقي بدين جي ھڪ يونين ڪائونسل جو نالو آهي.
617ع
ڊسمبر
زمرو:617ء زمرو:ستين صدي زمرو:سال
سيالڪي ديھ
سيالڪي ديھ:  بدين ضلعي جي تعلقي بدين جي يونين ڪائونسل نندو شھر جي ڏھن ديھن مان ھڪ ديھ جو نالو آھي.
618ع
ڊسمبر
زمرو:618ء زمرو:ستين صدي زمرو:سال
پنھوارڪي ديھ
پنھوارڪي ديھ:  بدين ضلعي جي تعلقي بدين جي يونين ڪائونسل نندو شھر جي ڏھن ديھن مان ھڪ ديھ جو نالو آھي
گجو ديھ
گجو ديھ:  بدين ضلعي جي تعلقي بدين جي يونين ڪائونسل نندو شھر جي ڏھن ديھن مان ھڪ ديھ جو نالو آھي
619ع
ڊسمبر
زمرو:619ء زمرو:ستين صدي زمرو:سال
کاکر ديھ
کاکر ديھ:  بدين ضلعي جي تعلقي بدين جي يونين ڪائونسل نندو شھر جي ڏھن ديھن مان ھڪ ديھ جو نالو آھي
نندو شھر ديھ
نندو شھر ديھ:  بدين ضلعي جي تعلقي بدين جي يونين ڪائونسل نندو شھر جي ڏھن ديھن مان ھڪ ديھ جو نالو آھي جنھن جي حدن اندر نندو شھر واقع آهي. ھن ديھ م يونين ڪائونسل جو صدر مقام آهي.
دستي ديھ
دستي ديھ:  بدين ضلعي جي تعلقي بدين جي يونين ڪائونسل نندو شھر جي ڏھن ديھن مان ھڪ ديھ جو نالو آھي
ايڪيوپنڪچر
380px|thumb| اڪيوپنڪچر ڏئي جو ھڪ قسم
ايڪيوپنڪچر:
380px|thumb|right|اڪيوپنڪچر سيون ھن علاج جي طريقي ۾ جسم ۾ سيون ٽنبيون وينديون آھن. اھو طريقو زياده تر سور جي علاج طور اختيار ڪيو ويندو آهي.اھو محدود مدي وارو علاج آھي. ڊگھي وقت لاءِ موثر ناھي.اھو مھارت سان ٿئي تہ ٺيڪ نہ تہ انفيڪشن ٿيڻ جا امڪان رھن ٿا.اھو ٻہ معلوم ٿيو آھي تہ ھن علاج جي طريقي سان وچڙندڙ بيماريون ۽ انفيڪشن ھڪ مريض مان ٻئي ۾ سين جي استعمال سان ڦھلجن ٿا. سائنس جي علمن سان اڃان ان علاج جي تائيد نہ ٿي سگھي آھي. ايڪيوپنڪچر جي پريڪٽس جا ڪيترائي طريقا نڪتا آھن پر آمريڪا ۾ سڀ کان وڌيڪ چين جي روايتي طب يا ٽريڊيشنل چائنيز ميڊيسن ,TCM, استعمال ٿيندو آهي.سيون ڊيگھ ۾ ننڍيون ۽ وڏيون ھونديون آھن .اھي 13 کان 130ملي ميٽر تائين ھونديون آھن.ننڍيون سيون منھن ۽ اکين جي ڀرسان استعمال ٿينديون آهن. 380px|thumb|right|تعيتي ۽ جديد جپاني ٽيوب واريون سيون
چمڙيءَ جا گھنج ڪڍڻ لاءِ سين جي استعمال کي ڪاسميٽڪ ايڪيوپنڪچر چئبو آھي. ايڪيوپنڪچر جي استعمال جا ٻيا به ڪيترائي طريقا آهن جن ؛ اليڪٽرڪ ايڪيوپنڪچر:جنھن ۾ بجلي جي ھلڪي ڪرنٽ سان اثر پيدا ڪيو ويندو آهي؛ فائر ايڪيوپنڪچر:جنھن ۾ سيون باھ ۾ گرم ڪري پوء ٽنبيون وينديون آهن؛ ماکي جي مک جي زھر وارو طريقو جنھن ۾ ماکيءَ جي مک جو زھر چمڙيءَ تي لڳائي پوء سئي ٽرنبي ويندي آھي.
620ع
ڊسمبر
زمرو:620ء زمرو:ستين صدي زمرو:سال
حيدرآباد لٽريچر فيسٽول
حيدرآباد لٽريچر فيسٽول (HLF) ھڪ سالياني ادبي گڏجاڻي آھي جيڪا اڪيڊمي فار پروموشن آف آرٽ، لٽريچر اينڊ لٽريسي (APAL) پاران حيدرآباد، سنڌ ۾ ڪوٺائي ويندي آھي.
تاريخ
فيسٽول پھريو ڀيرو اپريل 2016 ۾ حيدرآباد اسپورٽس ڪلب ويجھو نياز اسٽيڊيم حيدرآباد ۾ ٽن ڏينھن لاءِ 15 کان 16 اپريل تائين ٿيو. ٻيو موقعو جنوري 2017ع ۾ 6 کان 8 جنوري تائين سنڌ عجائب گھر، قاسم آباد، حيدرآباد ۾ ٿيو.
گڏجاڻيءَ ۾ ڪيترين ئي عوامي شخصيت شرڪت ڪئي آھي جن ۾ سياستدان رسول بخش پليجو، سيد سردار علي شاھ، حميدا کھڙو، سسئي پليجو، صحافي نصير مزرا، وسعت الله خان، ليکڪ امر جليل، حليم باغي ۽ ٻيا شامل آھن.
ٽيون حيدرآباد لٽريڇر فيسٽول 19 کان 21 جنوري 2018ع تائين تائين سنڌ عجائب گھر، حيدرآباد ۾ ڪوٺايو ويندو.
فيسٽول
گڏجاڻي ۾ ڪيترائي سيشن ھوندا آھن جن جو مقصد سنڌ جا سنڌ جا سماجي مسئلا، سنڌي ثقافت، سنڌي ٻوليءَ سان لاڳاپيل مسئلا، سنڌي ادب ۾ ايندڙ ترقيون وغيره نمايان ڪري پيش ڪرڻو ھوندو آھي. ڪتابن جا اسٽال، فلم اسڪريننگ، مشاعري جا سيشن ۽ لوڪ موسيقيءَ جي ڳائڻن جا سيشن پڻ فيسٽول دوران ڪرايا ويندا آھن.
حوالا
زمرو:سنڌ ۾ تقريبون زمرو:سنڌ ۾ ٿيندڙ ادبي گڏجاڻيون (فيسٽيول) زمرو:سنڌي ثقافت
خالصو ديھ
خالصو ديھ:  بدين ضلعي جي تعلقي بدين جي يونين ڪائونسل نندو شھر جي ڏھن ديھن مان ھڪ ديھ جو نالو آھي
مورکا ديھ
مورکا ديھ:  بدين ضلعي جي تعلقي بدين جي يونين ڪائونسل نندو شھر جي ڏھن ديھن مان ھڪ ديھ جو نالو آھي
امن جي بحاليءَ واري فوج
thumb|right|upright=1.00|نيدرلينڊز جا ڊچ فوجي اقوام متحده جي امن جي قيام جي فورس ۾ ايٿوپيا ۽ ايريٽيريا جي سرحد تي گڏيل قومن پاران چوڪسي ڪندي
ڀنڀڪي ديھ
ڀنڀڪي ديھ:  بدين ضلعي جي تعلقي بدين جي يونين ڪائونسل نندو شھر جي ڏھن ديھن مان ھڪ ديھ جو نالو آھي
امن جي بحاليءَ واري فوج
حوالا
زمرو:سفارتڪاري زمرو:امن زمرو:سياست زمرو:گڏيل قومون زمرو:بين الاقوامي لاڳاپا
انگري ديھ
انگري ديھ:  بدين ضلعي جي تعلقي بدين جي يونين ڪائونسل نندو شھر جي ڏھن ديھن مان ھڪ ديھ جو نالو آھي
عبدالقادر جيلاني
عبدالقادر جيلاني  جنهن کي ان جا ساراهيندڙ محي الدين، شيخ عبدالقادر جيلاني  جي نالن سان به سڏين ٿا. هڪ سُني حنبلي طريقي ۾ لاثري عقيدي جو صوفي شيخ ۽ صوفين جي قادري سلسلي جو باني آهي ۔
622ع
فوتگيون
زمرو:622ع زمرو:ستين صدي زمرو:سال
عبدالقادر جيلاني
پيدائش
1077ع ۾ فارس جي ڪيسپئن واري علائقي پيدا ٿيو سندس ولادت ۲۹ شعبان ۴۷۰ ھ لڳ ڀڳ 1077ع ۾ موجود ايران جي صوبي گيلان جي ضلعي گيلان غرب  جي شھر نائف ۾ ٿي .سندس پيدائش جي تاريخ ، مھيني ۽ سال تي اڃا پڪ ناھي ٿي. ڪجھ ماخذن مطابق 1077 ۽ ڪجھ مطابق 1078 ۾ پيدا ٿيو.
نالو ۽ خاندان
سندس نالو سيد عبدالقادر ھيو. گيلان سان تعلق ھجڻ ڪري کيس گيلاني چوندا آهن. گيلان کي وري عربي ۾ جيلان سڏيو ويندو آهي جنھن ڪري عربي ۾ کيس جيلاني سڏين ٿا. کيس دين کي زندہ ڪرڻ واري خدمت جي سلي ۾ محي الدين جو لقب ڏنو ويو سندس بغداد ۾ مزار ھجڻ جي ڪري کيس بغدادي پڻ سڏيو ويندو آھي. پاڻ سيد گھراڻي سان تعلق رکندڙ ھيو. ھن جو والدين جي پاسي کان شجرو حسن ۽ حسين سان ملڻ جي ڪري  کيس الحسني والحسيني پڻ سڏيندا آهن    ڏکڻ ايشيا جا ماڻھو کيس پيران پير ۽ دستگير پڻ سڏيندا آهن. سندس شجرو سيد ابو صالح موسي جنگي دوست بن عبد اللہ الجيلي بن يحيٰ زاهد بن محمد مورث بن داؤد بن موسي ثاني بن موسي الجون بن عبد اللہ ثاني بن عبداللہ المحض بن حسن المثنيٰ بن امام حسن بن علي سان ملي ٿو۔ ماءٌ جي پاسي کان سندس شجرو حسين سان ملي ٿو. ننڍپڻ ۾ پيءُ جي وفات کان پوء سندس پرورش ماءٌ ۽ ناني (ماءٌ جو پيءُ) ڪئي.
تعليم
ھن ابتدائي تعليم پنھنجي اباڻي شهر ۾ حاصل ڪئي ۽ 1095ع ۾ ارڙھن سالن جي عمر ۾ ھي حنبلي فقه سکڻ لاء بغداد روانو ٿيو. ننڍڙي عمر ۾ بغداد حنبلي فقه ۽ دينيات پڙھڻ لاء آيو جتي صوفي استادن جي تعليم کان متاثر ٿيو. بغداد ۾ ابو سعيد مبارڪ مخزومي ۽ ابن عقيل سندس استاد ھيا. . ابو محمد جعفر السراج کيس حديث جو علم سيکاريو. سندس روحاني استاد ابوالخير حماد ابن مسلم الداباس ھيو.
عبادت ۽ خدمتون
ذھد ۾ دنيا تياڳ ڪري کوڙ سال عراق جي رڻپٽ ۾ اڪيلائي ۾ گذاريائين ۽ پوءِ بغداد موٽي اچي عالم ۽ مشھور مبلغ بڻيو ۽  مريدن جو ھڪ وڏو تعداد ھن جي عقيدتمندن ۾ شامل ٿيو جن ۾ کوڙ عيسائي ۽ يھودي پڻ شامل ھيا جيڪي مسلمان ٿي ويا. ھن تعليم پوري ڪري 25 سال عراق جي بيابان ۾ عبادت ۽ رياضت ۾ گذاريا. . 11 1127 ۾ واپس بغداد موٽي تبليغ شروع ڪيائين. پنھنجي استاد المخزومي جي مدرسي ۾ تعليم ڏيڻ شروع ڪيائين ۽ شاگردن ۾ ھردلعزيز ٿي ويو. صبح جي وقت حديث ۽ تفسير پڙهائيندو ھو ۽ منجھند بعد اندر اجارڻ ۽ قرآن جي فضائلن تي درس ڏيندو هيو. ھن جي مصروفيت جو مرڪز ھن جو مدرسو ھيو جتي ھي دين جو علم سيکاريندو هو ۽ بطور مفتي پڻ ڪم ڪندو هو. ھن پنھنجي خطبن ۾ غريبن ۽ محتاجن جي مدد جي تلقين ڪئي ۽ اسلامي فقھي تقاضائن کي روحانيت جي مطابقت ۾ آڻڻ جو درس ڏنو .سندس تعلق حنبلي فقه سان ھو.
وفات
1166ع ۾ وفات ڪري ويو ۽ کيس سندس مدرسي ۾ دفن ڪيو ويو جيڪو ھڪ پاڪ زيارت گاھ بڻجي ويو.
پاڻ 21 فيبروري 1166 ۾ اڱاري ڏينهن، ۱۱ ربيع الثاني ۵۶۱ ھ ۾ شام جي وقت 91 سالن جي ڄمار ۾ وفات ڪيائين. کيس بغداد ۾ باب الشيخ رسافا لڳ دجله جي ڪناري پنھنجي مدرسي ۾ دفن ڪيو ويو. صفوي گھراڻي جي بادشاھ شاھ اسماعيل پھرين جي دؤر ۾ ھن بزرگ جي مزار ڊاٿي وئي. 1535 ۾ سلطان سليمان اعظم ھن جي مزار ٺھرائي جيڪا اڄ تائين پڻ موجود آهي.
عرس
ھن جو جنم ڏينھن پھرين رمضان تي ۽ عرس يا ورسي ۱۱ ربيع الثاني تي ملھائي ويندي آهي جنھن کي ڏکڻ ايشيا ۾ سندس عقيدتمند يارنهين شريف سڏي ملھائيندا آهن.
قادري سلسلو
سندس وفات بعد ان جي مريدن سندس معجزن جون ڪيتريون ئي ڪھاڻيون پکيڙيون جنھن سان جي وفات کان پوء ھڪ صدي اندر ھي اسلامي دنيا جي ھڪ تمام وڏي صوفي طور سڃاڻجڻ لڳو ۽ صوفين جي قادري سلسلي جو باني ٿي ويو جنھن جون شاخون وچ اوڀر، آفريڪا، ڏکڻ ايشيا ۽ انڊونيشيا تائين ڦهليل آھن.
حوالا
زمرو:اسلامي شخصيتون
621ع
ڊسمبر
زمرو:621ء زمرو:ستين صدي زمرو:سال
اڪئمنيڊ
اڪئمنيڊ شھنشاھيت ( Achaemenid Empire):
ھيءَ ايران جي پھرين ۽ دنيا جي وڏي ۾ وڏي سلطنت ھئي. پنجين صدي قبل مسيح ۾ ھيء شھنشاھيت پنھنجي عروج تي هئي.ان وقت ان جن سرحدون اولھ ۾ البانيہ تائين، اوڀر ٽيڪسلا  ۽ سنڌونديءَ جي وھڪري تائين، اتر ۾ ، آرال سمنڊ کان  موجوده لبيا جي سائرني تائين جن ۾ اولهه ايشيا ۽ مصر شامل ھئا. 550 ق.م. کان 330 ق. م. تائين ھلندڙ ھيء شھنشاھيت پھرين فارسي شھنشاھيت ھئي جنھن جو بنياد سائرس اعظم( پيداش580 -529وفات) وڌو.ان جي پکيڙ 55 لک چورس ڪلوميٽر تائين ھئي ۽ اھا صوبن ۾ ورھايل ھئي. ھن جي جوڙڻ وارا فارسي يا Persian خانابدوش ھئا. لفظ فارسي يا پرشين اصل ۾ علائقي جي نالي سان نسبت رکي ٿو.ان علائقي جو نالو فارس يا Persis آھي. جيڪو موجوده ايران جي ڏکڻ ۾ سمنڊ تي واقع آھي. ايراني ان خطي ۾ 1000 قبل مسيح ۾ آيا. ۽ ڪافي صديون نئين اشوري شھنشاھيت جي ماتحت رھيا پوء بابل وارن، سمير وارن، سيٿين ٔ چلڊين فارسين سان گڏجي اشوري شھنشاھيت جو خاتمو آندو ۽ فارسي اڪئنميڊ شھنشاھيت لاءِ رستو هموار ڪيو.
380px|thumb|left|[[سائرس اعظم جي پٿر تي اڪريل مورتپيسرگيدي ۾]]
شھنشاھيت جو قيام
اٽڪل 550 ۾ سائرس ميڊيائين جي خلاف بغاوت ڪري ميڊيا فتح ڪيو ۽ اڪئميني شھنشاھيت جو بنياد وڌو. سائرس ٻيون جيڪو سائرس اعظم سڏبو آھي ان بادشاھيءَ کي عروج تي پھچايو.ٽيڪس جي ادائيگي ۽ امن جي پاسداري جي شرطن تي سائرس II رياست جي سڀني قوميتن وارن سان ھڪجھڙو ۽ برابريءَ وارو سلوڪ رکيو جيڪا ان جي ھڪ سياسي ڏاھپ ھئي. ھن ماڻھن جي مذهب، رواجن ۽ ماتحت رياستن جي واپار۾ مداخلت کان پاسو ڪيو.ھن جي انھيءَ پاليسي بابل جي ماڻهن کي ھن سان راضي رکيو. وڏي رياست ھجڻ جي ڪري بعد ۾ انتظام ۽ ضابطي جي فقدان جا مسئلا پيدا ٿيا خاص ڪري دارا III جي دؤر ۾ رياست جي ٽٽڻ جو عمل شروع ٿي چڪو ھو.
نئين رياست جي قيام کان پوءِ پارسين ان جو گاديءَ جو هنڌ پئسرگيدي قائم ڪيو ان سان گڏ پرسيپولس شھر پڻ مرڪز بڻيو. دارا I جي دؤر ۾ ھن خانداني بادشاھت کي ھڪ سو سال مڪمل ٿيا.
thumb|300px|پٿر تي اڪريل مورت جنھن ۾ [[اپادانا جي پرسيپولس جي ڏاڪڻ وٽ تحفن سان گڏ وفدن جي آمد.  مٿئين حصي ۾ آرين جو وفد ۽ ھيٺين ۾ اشورين يا بابل جو وفد ڏيکاريل آهي.]]
thumb|380px|[[پرسيپولس وارو قومن جو دروازو]]
thumb|right|380px|[[شيراز ۾ کولدن باري جي باغ ۾ پرسيپولس جي فارسي ٺلھ جو نقل]]
thumb|left|380px|اڪئمينڊ شھنشاھيت جي توسيع جي مرحلي جو نقشو
thumb|380px|سائرس اعظم يھودين کي اشورين جي غلاميءَ مان آزادي ڏياري ۽کين يروشلم ۾ ٻيھر آباد ٿيڻ جي اجازت ڏني.ان ڪري يروشلم ۾ ان جو وڏو مرتبو ھيو
623ع
ڊسمبر
زمرو:623ء زمرو:ستين صدي زمرو:سال
624ع
ڊسمبر
زمرو:624ء زمرو:ستين صدي زمرو:سال
جوڳي (ذات)
جوڳي (Jogi) جوڳي لفظ يوڳا مان ورتل آهي جنهن جي معنيٰ آهي ملائڻ يا جوڙڻ. سنسڪرت لفظ يوگي آهي. جنهن جي معنيٰ سنياسي فقير آهي. يوڳي يا جوڳي اھو ماڻھو جيڪو يوڳا ڪندو ھجي، يوڳ يوڳي جو مطلب پاڻ کي ملائڻ (روحاني طور پنھنجي پاڻ کي خالق سان ملائڻ، ھڪ ڪلام ٿيڻ) قديم دور ۾ جوڳين کي مذهبي حيثيت حاصل رهي آهي، جيئن اسلام ۾ مفتين کي موجودهه دور ۾ حاصل آهي.جوڳي ٽن قسمن ۾ ورهائي سگهجن ٿا،يوڳ ھڪ ھندو مذھبي طريقو آھي، جيڪو صدين کان آھي دنيا جو پھريون يوڳي (جوڳي) حضرت آدم عليہ سلام ھو، جنھن يوڳا ڪري رب کي پاڏايو کيس پنھنجي غلطيءَ جي معافي ورتي يوڳا ڪري، جوڳي اتر ڀارت ۾ ڪثرت سان موجود آھن، جن جو مذھب ھندوازم آھي. ڀارت جو مشھور وياپاري (واپاري) اميت جوڳي جيڪو ڀارت جي ھڪ رياست جي اڳوڻي مکيا منتري (CM) اجيت جوڳي جو ڀاءُ آھي، انڊيا جا جوڳي گڏيل امريڪي رياستن US سميت يورپ وغيرھ ۾ پڻ رھن ٿا، ھڪ جوڳي عورت جيڪا آمريڪا ۾ ڊاڪٽر آھي انجو ميڊيڪل جو ڪتاب يونيورسٽين ۾ پڻ پڙھايو وڃي ٿو. ڀارت کان سواءِ سنڌ ۾ پڻ جوڳي آھن ۽ اھي يوڳي يا جوڳي موھن جي دڙي جا اصلوڪا رھائشي ۽ اتان جو قبيلو آھن.
ھيءُ ھندو فقيرن جي ھڪڙي قوم آھي، جي فقير جوڳ پچائيندا آھن، يعني رياضتون ڪڍندا آھن. اصل سنسڪرت لفظ يوگي آھي. اھي پنندا آھن. اڪثر ھوشادي نه ڪندا آھن؛ جي ڪندا آھن ته پنھنجا پاڻ ۾. ھنن مان ڪي ڪنن جي پاپڙين ۾ ٽنگ ڪري شيشي يا ڪنھن ڪاٺي يا ڪنھن ڌاتوءَ جا ٿلھا ڇلا ڍڪيندا آھن ۽ گيڙوءَ رتا ڪپڙا ڪندا آھن. ھو شِوَ جا پوڄاري آھن ۽ سندن مرشد گورکناٿ آھي، جو پندرھين عيسوي صديءَ ۾ ٿي گذريو. جيڪي مرندا آھن، تن کي وھاري مٿان يا ھيٺيان کنڊ رکي دفن ڪندا آھن. مسلمان جوڳي به آھن، جي اڪثر مُرليون وڄائيندا آھن ۽ نانگ وٺندا ۽ گھمائيندا آھن ۽ منڊ ھڻندا آھن، اهي گوگهي چوهاڻ جا مريد سڏائيندا آهن. .جوڳي عام طور نانگن پالڻ واري کي چيو ويندو آهي، پر ادبي اصطلاح ۾ ’جوڳي‘، ”جوڳ“ (يا يوڳ)، رياضت يا تپسيا ڪندڙ، تن کي تسيا ڏيندڙ هڪ اعليٰ انسان کي چيو ويندو آهي. قاضي قادن (1463-1551ع) پهريون دفعو شاعريءَ ۾ ’جوڳي‘ لفظ جو ان معنيٰ ۾ اصطلاح ڪم آندو آهي. جوڳيءَ جاڳايوس، ستو هوس ننڊ ۾ تهان پوءِ ٿيوس، سندي پريان پيچري! قاضي قادن ’جوڳيءَ‘ کي نئين معنيٰ ڏني آهي. شاهه لطيف پڻ جوڳي لفظ عام جام ڪتب آندو آهي سر رامڪليءَ ۾ ’جوڳي‘، مرشد، ڪامل انسان، رهبر، حق جي رستي تي هلندڙن کي چيو ويو آهي
درجابندي (قسم)
جوڳي کي درجابنديءَ طور ٽي قسم ۾ ورھائي سگھجي ٿو.
شاھ جو رسالو ۾ ھڪ مڪمل سُر جوڳين بابت آھي سُر رامڪلي جي نالي سان.
گيلري
180px|thumb|OdiaKendaraBala 180px|thumb|ଯୋଗୀ କେନ୍ଦରା ବାଦକ
حوالا
زمرو:سنڌي ذاتيون
626ع
ڊسمبر
زمرو:626ء زمرو:ستين صدي زمرو:سال
625ع
ڊسمبر
زمرو:625ء زمرو:ستين صدي زمرو:سال
لنواري شريف
لواري شريف يا لنواري شريف پاڪستان جي صوبي سنڌ جي ضلعي بدين جو ھڪ شھر آھي جتي سلطان الاولیاہ ۽ قدس سرہ طور سڃاتو ويندڙ خواجه محمد زمان لنواري  جي درگاھ واقع آھي. ھي شھر بدين شھر کان 13 ڪلوميٽرن جي فاصلي تي واقع آھي. لواری شریف شھر جو بنیاد خواجہ محمد زمان قدس سرھ سن ١١٥٠ھ مطابق 1743ع ۾ رکیو.خواجہ صاحب نقشبندی سلسلی جو مشھور صوفی شاعر ۽ روح روان ھيو لواری شریف شھر جی آبادی اندازی موجب ٦ کان ٨ هزار آهى۔
يونين ڪائونسل
ھي شھر يو سي لنواري شريف جو صدر مقام پڻ آهي. ھن يو سي ۾ ڪيترائي ڳوٺ آهن جن ۾ ڳوٺ خان صاحب عبدالرحمان, ڳوٺ پير محمد صادق قریشی, ڳوٺ گل محمد ٿيٻو، ڳوٺ ٻانھو ڪوريجو، ڳوٺ ولي داد اھير، ڳوٺ روشن آباد ۽ ڳوٺ نورمحمد ڪوريجو شامل آهن۔
ڪڍڻ
ڪڍڻ پاڪستان جي صوبي سنڌ جي ضلعي بدين جو ھڪ شھر ۽ ڪڍڻ يونين ڪائونسل جو صدر مقام آهي. شھر ضلعي صدر مقام بدين شھر کان 23 ڪلوميٽرن جي فاصلي تي واقع آھي
627ع
ڊسمبر
زمرو:627ء زمرو:ستين صدي زمرو:سال
628ع
ڊسمبر
زمرو:628ع زمرو:ستين صدي
629ع
ڊسمبر
زمرو:629ء زمرو:ستين صدي زمرو:سال