cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
روشني جا رنگ
روشني ستن رنگن جي ميلاپ سان ٺهيل هوندي آهي، تيز رفتاريءَ جي ڪري هڪڙي رنگ م ڏسبي آهي ۽ جڏهن بارش پوندي آهي تہ پاڻيءَ جا ننڍڙا ننڍڙا ذررا جيڪي هوا ۾ موجود هوندا آهن، اهي هڪ پرزم جو ڪم ڏيندا اهن ۽ جڏهن روشني انهن ذرڙن مان ٽپندي آهي تہ پنھنجي اصلي رنگن ۾ ٽٽي ويندي آهي ۽ ان جا ستئي رنگ پنھنجي اصلي واٽ تي نظر ايندا آهن جنهن کي اسين انڊ لٺ چوندا آهيون.
مينھن وسڻ کان پوءِ وايومنڊل ۾ مينھن جي سنهي بوندار رهجي ويندي آهي ۽ پوءِ جڏهن سج مان ايندڙ سفيد روشني انهن سنهين بوندن مان لنگهندي آهي ته اُن جا ست رنگ الڳ الڳ ٿي ويندا آهن. مينهن جون بوندون گول هونديون آهن، تنھنڪري انڊلٺ جي شڪل بہ گولائيءَ ۾ ڪمان وانگر هوندي آهي ۽ اها ڪمان جي صورت ۾، اڌ گول وانگر نظر ايندي آهي. انڊلٺ عام طور تي ان صورت ۾ نظر ايندي آهي، جڏهن سج پٺئين طرف ۽ پاڻيءَ جي ڦڙن جو ميڙ اکين جي سامهون هوندو آهي.
جنھن بہ شي کي روشنيءَ جا ڪرڻا لڳي موٽي اچي اسان جي اک تائين پهچندا، ان کي ڏسي سگهنداسون. انساني اک ۾ موجود Eye blore جنھن کي Retina  چيو وڃي ٿو، ان کي ڏسڻ لاء روشني جي ضرورت درڪار ھوندي آھي۔جنھن جي زريعي اسان اکين سان ڏسي ء ذھن ۾ عڪس محسوس ڪري سگھندا آھيون. پراهين پنڌ واري شي جيترو اسان کان پري هوندي، اوترو ننڍي نظر ايندي. جيڪڏهن روشنيءَ ڪرڻا رنڊائي موٽائڻ ۽ اولڙو ڪرڻ واري شي جي وچ تي نہ هوندا تہ نظرون پولار ۾ پيھي ڪٿي نہ ڪٿي کٽي وينديون اسان کي ڪجھ بہ نظر نہ ايندو ۽ اهو هنڌ اونداهو يا ڪارو نظر ايندو. جيڪڏهن اونداهي ڏاڍي ڊگهي ڪمري ۾ وچ تي اڌ-ڍڪيو بلب رکيو هجي، ان جو روشن پاسو اوهان طرف هجي تہ ان جي اونداهي پاسي اوهان کي ڪارنھن کان سواءِ ڪجھ بہ نظر نہ ايندو، پر جيڪڏهن بلب اڌ-ڍڪيو نہ هجي تہ پوءِ اوهان کي هلڪو ڌنڌ پيو محسوس ٿيندو. اهو ان ڪري ٿئي ٿو جو بلب جي تيز روشني اک جي ماڻڪيءَ کي سسائي ڇڏي ٿي ۽ جڏهن ماڻڪي سسيل هجي ۽ گهٽ روشني ۾ اھو صاف نظر نہ ايندو. جنھن مھل روشني نہ ھوندي آھي اسان ڄڻ انڌا ٿيو وڃون، پوء اھا روشني ڀل کڻي سج جي نہ ھجي، ڏيئي، موبائل ۽ سرچ لائيٽ جي ڇونہ ھجي جيسيتائين اھا اک جي پتلي ۾ داخل ناھي ٿيندي ايستائين اسان ڏسڻ جي سگھ کان محروم ھوندا آھيون جنھن کي عڪس جو ٺھڻ  Formation of image چئجي ٿو. روشني جا ڪرڻا جنھن مھل اک ۾ ڪرندا آھن ته اسانجي سامھون ايندڙ شيء اونڌي نظر ايندي آھي، جنھن جو دماغ ۾ موجود Medulla Oblongota سھي تشريح ڪري عڪس کي سڌو ڪري بيھاريندو آھي جيئن ھيگل جي اونڌي منھن بيٺل جدليات کي مارڪس سڌو ڪري پيرن ڀر بيھاريو.
جتي روشني آھي اتي پاڇو آھي. پاڇو اسان يا ھر شي سان گڏ رھي ٿو پر اوندھ ۾ پاڇو پنھنجا اھڃاڻ وڃائي ويھي ٿو. اسان جڏھن ھلون ٿا تہ پاڇو اسان سان گڏ رھي ٿو. اسان جي ھلڻ سان اسان جي پاڇي جي والار جو تناسب وڌي وڃي ٿو يا اڳتي پوئتي ٿيڻ سان گھٽيو وڃي ٿو. جيتوڻيڪ اھو عام فھم قانون آھي جيڪو سڌي ريت روشني جي مقدار ء معيار سان نسبت رکي ٿو پر اھا ڳالھ گھڻن کي سمجھ ۾ نہ ايندي آھي مثال طور اسان بجلي جي ھڪ بلب آڏو ھٿ ڏيندا آھيون تہ ھٿ يا جسماني پاڇولو وڌيو وڃي ٿو يا وري اڳيان پويان ڪندا آھيون تہ ان جي والار جو تناسب گھٽجي وڃي ٿو جنھن مان اسانکي اھا ڳالھ سمجھ ۾ ايندي آھي تہ انھيء عمل ۾ روشني جي مقدار ء معيار جو ڪيترو عمل دخل ھوندو آھي. جيئن جيئن ھٿ ويجھو ڪندا ويندا آھيون تيئن تيئن ھٿ جو پاڇو وڌنڌو ويندو آھي ۔ ٺيڪ اھو نسبتي تعلق ھٿ جي پوئتي ڪرڻ سان بہ لاڳاپيل آھي۔جيئن جيئن ھٿ پوئتي ڪندا ويندا آھيون تہ پاڇي جي والار گھٽجندي ويندي آھي ان روشني ۽ پاڇي جي تعلق جي نسبت کي پاڇي جي تناسب جو قانون The law of shade proporation چئجي ٿو.
وشال، اڻکٽ ڪائنات ڪل موجودات جو مجموعي نالو آهي. ان  ۾ سج اسان جي ويجهو ۽ ڏاڍو روشن آهي، ان ڪري اسان جي نظر جتي کٽي ٿي اتي آسمان نظر اچي ٿو ۽ اسان ان کي اڀ يا آسمان Sky سمجهون ٿا. آسمان  جي هيءَ سڄي حقيقت اسان سائنس جي نعمتن جي ڪري ڄاڻون ٿا. آڳاٽو قديم انسان Homo sapiens  ڪا اڄ جهڙي سائنسي ڄاڻ نہ رکندو هو، ان ڪري هو ان کي دونھاٽيل، جهڙالي ۽ ٺوس ڇت سمجهي ويٺو ۽ اهڙيءَ طرح اڀ بابت لوڪ ڪٿائون ۽ ڏند ڏند انسانن ۽ جانورن جي وات ۾ لڳل ڦڪي ۽  ڪٿا انساني تاريخ تاريخ (History) ڏينهن لکڻ تاريخ مهيني جو حصو بڻجي ويون. اڄوڪي سائنس  ڏسڻ جا اهڙا تہ اوزار ٺاهي ورتا آهن جو لکين نوري سالن جي پنڌ تي نگاھ وجهي سگهجي ٿي.
1477ع
ڊسمبر
زمرو:1477ع
891ع
ڊسمبر
زمرو:891ء زمرو:نائين صدي زمرو:سال
1478ع
ڊسمبر
زمرو:1478ء زمرو:سال
لاڻي
ٻوٽيءَ جو هڪ قسم، هن جا ست قسم ٿيندا آهن (١. اوتُ لاڻي يا اُشڪ لاڻي ٢. مِٺي لاڻي يا سمندر لاڻي ٣. گهرو لاڻي ٤. کاري لاڻي ٥. ڪؤنٽِي لاڻي ٦. پٽ لاڻي يا گڏهه لاڻي ٧. چوٽي لاڻي يا ڦِسر لاڻي) هن کي ساڙي کار ٺاهين ۽ ڀاڄيءَ طور به ڪم اچي. طبعياتي نالو Salsola
آبڙي
حوالا
زمرو:سنڌ
آبڙ
سنڌ جي سماٽ پُريءَ کي عام طرح ’ آبڙ ‘ سڏيو وڃي ٿو. جنهن ۾ سمورا ابڙا ۽ سندن نکون اچي وڃن ٿيون. آبڙ يا ابڙن جو شجرو ” تحفة الڪرام “ موجب هيٺينءَ طرح آهي: ابڙو پٽ رائڌڻ پٽ ڪاڪا پٽ سمو پٽ لاکو پٽ انڙ پٽ لاکو پٽ لاکير پٽ اُڍو پٽ اوڍر پٽ نوتيار پٽ نيٽ پٽ هسپ ، جيڪو سنڌ جي سمن جو ڏاڏو هو. ابڙن جا ڪيترائي پاڙا ۽ نکون آهن ۽ نج سنڌي آهن.
حوالا
زمرو:سنڌ جون ذاتيون زمرو:سنڌي ذاتيون
لاله موسيٰ
لالہ موسيٰ (پنجابي: لالا موسا) پاڪستان جي صوبي پنجاب جي ضلعي گجرات جو ھڪ شھر آھي.
892ع
فوتگيون
زمرو:892ع زمرو:سال
لاله موسيٰ
حوالا
زمرو:پنجاب جا شهر (پاڪستان)
بگٽي
بگٽي بلوچن جي ھڪڙي قوم آھي، جا سرحد سنڌ جي ويجھو بلوچستان جي جبلن ۾ ٿي رھي. انھيءَ جون گھڻيون شاخون آھن، جيئن ته مُندراڻي، مشوري، چاڪراڻي، جسڪاڻي وغيره. ھنن جو سردار ديري بيرڪ ۾ ٿو رھي. جنت السنڌ مطابق مغلن جي دؤر ۾ اُتر سنڌ جي ٽڪرين ۾ ديرو بگٽي رياست قائم ڪيائون. 1845ع تائين اپر سنڌ ۾ ڦريون ڪندا رهيا. سر چارلس نيپئر بگٽين کي سنڌ جا پنڊاري سڏيندو هو.
حوالا
زمرو:بلوچ قبيلا
اديب انقلابي
اديب انقلابي جو اصل نالو مظفر علي چانڊيو آهي. هو اديب، نقاد ۽ محقق آهي. هو ڳوٺ گاهي خان چانڊيي ۾ پيدا ٿيو. هن ايم.بي.بي.ايس، ڊي.ايل.او، ايم.ايس.ايف ۽ آءِ.سي.ايس جون ڊگريون پاس ڪيون آهن ۽ هن وقت پيشي جي لحاظ کان ڊاڪٽر آهي. اديب انقلابي جو شمار سنڌ جي سٺن اديبن ۾ ٿئي ٿو. هن جا هن وقت تائين ڪيترائي ڪتاب ڇپيل آهن. جن ۾ ”جساف جي ڏھ سالہ تاريخ“ (1982ع)، ”دنيا جا انقلابي ٻار“،(1982ع)، ”پشتو شاعريءَ جو سنڌي روپ“ (1983ع)، ”دنيا جا انقلابي ڊاڪٽر“ (1984ع)، ”سنڌ جي ڪوپائي ڪٿا“ (1993ع)، ”سنڌ جا عظيم ويڄ“ (1992ع)، ”ڪن، نڪ، ڳلي جون عام بيماريون“ (1985ع)، ”سائين جي ايم سيد سان ڪچھريون“ (1985ع)، ”ٽارچر سيل جي شاعري“ (1996ع)، ”گستاخ ڪلامي“ (2006ع) ۾ ڇپجي پڌرا ٿيا آهن. هو هن وقت لاڙڪاڻي ۾ رهائش پذير آهي.
1479ع
ڊسمبر
زمرو:1479ء زمرو:سال
پنجاب، ڀارت جي آباديات
سک مت پنجاب ۾ سڀ کان وڏو مذھب آھي، ۽ آبادي کا تقريباََ 60 سيڪڙو سک عقيدي سان تعلق رکن ٿا۔ آبادي جو 37 سيڪڙو ھندو آھي۔ ٻين عقيدن ۾ اسلام، ٻڌ مت، عيسائيت ۽ جين مت ۾ شامل آ۔
نور محمد لاشاري
نور محمد لاشاري 24 آڪٽوبر 1931 تي سيوهڻ ويجهو ڪوٽ لالو لاشاري ۾ جنم ورتو ۽ هن شروعاتي تعليم بوبڪن مان حاصل ڪئي. هن ڪيترائي مشهور ڊراما ڪيا، جن مان سندس ڊرامي دنگي منجهه درياءَ کي جرمني فيسٽيول ۾ٽيون نمبر مليو. نور محمد لاشاري ريڊيو، اسٽيج، فلم ۽ ٽي وي جي سوين ڊرامن ۾ ڪم ڪيو ۽ هن 1960 ۾ راڳي طور آڊيشن ڏنو، جنهن ۾ کيس ناڪامي حاصل ٿي، جنهن کانپوءِ هن صداڪاري شروع ڪئي. نور محمد لاشاري پهرين فيبروري 1997ع تي وفات ڪري ويو، جنهن جي آخري آرامگاهه ڪراچي جي منگهو پير واري علائقي ۾ آهي.
آبڙيجا
''آبڙيجا سنڌ جي سماٽن جي هڪ ذات، جنهن جو شجرو هيٺينءَ طرح آهي ابڙيجن جو ڏاڏو ابڙو پٽ لاکو پٽ ڪلهو پٽ ڄام لاکو پٽ ڄام راهو پٽ ڄام جوڻو. اهو سلسلو مٿي سنڌ جي سمن جي ڏاڏي هسپت سان وڃي ملي ٿو.''
حوالا
زمرو:سنڌ جون ذاتيون
زمرو:سنڌي ذاتيون
893ع
ڊسمبر
زمرو:893ء زمرو:نائين صدي زمرو:سال
اديب سنڌ (ڪتاب 1)
ڪتاب اديب سنڌ ضياءُ الدين ”بلبل“ جو لکيل آهي. هن ڪرائون سائيز ڪتاب جو ڪچو جلد آهي، جنهن ۾ 57 صفحا آهن.
1480ع
ڊسمبر
زمرو:1480ء زمرو:سال
اديب رضوي
مشهور ڊاڪٽر اديب رضوي ڪراچيءَ مان ايم. بي. بي. -ايس- جي ڊگري وٺڻ کان پوءِ اعليٰ -تعليم- جي حصول لاءِ برطانيه هليو ويو. 1972ع ۾ واپس آيو ته ڪراچيءَ جي سول اسپتال ۾ اسسٽنٽ پروفيسر طور مقرر ٿيو. سندس ڪوششن سان ڪراچي اسپتال ۾، ملڪ جو ٻيو نمبر وڏو شعبو ”يورالاجي“ قائم ٿيو. آهستي آهستي -ترقي- ڪندي، -ان- شعبي ”سنڌ انسٽيٽيوٽ آف يورالاجي ائنڊ ٽرانسپلانٽيشن“ جي صورت اختيار ڪري ورتي، جنهن جو شمار -ايشيا- جي بهترين طبي ادارن ۾ ٿئي ٿو. هن اداري ۾ او پي ڊي جي مريضن سميت، سال ۾ هڪ لک کان وڌيڪ مريضن جو علاج ڪيو ويندو آهي. مريضن جو سموريون ٽيسٽون مفت ۾ ڪيون وينديون آهن. بُڪين جي تبديليءَ جو پهريون آپريشن پڻ ڊاڪٽر صاحب، هن ئي اداري ۾ 20 نومبر 1985ع تي ڪيو هو ۽ سن 2009ع تائين هزارين اهڙا آپريشن، ڊاڪٽر صاحب خود به ڪري چڪو هو. هو -پاڪستان- ۾ بڪين جي پيوندڪاريءَ جو وڏو ماهر ڊاڪٽر آهي. سندس خدمتن جي مڃتا طور ڪيترائي اوارڊ به مليا اٿس.
زمرو:1938ع جون پيدائشون زمرو:جيئرا ماڻهو زمرو:سنڌي ماڻھو زمرو:شخصيتون
سيد سلطان احمد
thumb|مزار سخي سرور سيد احمد سلطان عرف سخي سرور، 12ھين صدي جو ھڪ صوفي بزرگ ھو جن جو تعلق پنجاب سان ھو. ھن جا ٻيا ڪيترائي لقب ۽ نالا آھن، جن سان ھو سڃاتو وڃي ٿو. جيئن سلطان، لک داتا، نگھيا پير ۽ روھياوالا. ھن جا پيروڪار پاڻ کي سلطاني ۽ سروري چون ٿا. ھن جي مزار ڀارتي پنجاب جي علائقي، جالنڌر ضلعي ۾ آھي.
حوالا
سانچہ:Punjabi folk religion
اسلام آباد
اسلام آباد (Islamabad) هن وقت جي ملڪ پاڪستان جو گادي جو هنڌ آهي، هي شهر تمام خوبصورت پهاڙن جي وچ ۾ آهي.
تفصيل
پاڪستان جو وفاقي گاديءَ جو هنڌ، جيڪو راولپنڊي ءَ کان 16 ڪلوميٽرن جي مفاصلي تي آهي.هن شهر کان اڳ ملڪ جي گادي جو هنڌ ڪراچي شهر هو پر فيلڊ مارشل ايوب خان جي دور ۾ هي شهر خاص طور رٿابنديءَ سان وفاقي گادي ڪرڻ لاءِ ٺهرايو ويو هو، جيڪو،سمنڊ جي سطح کان 1650 کان 2000 فوٽ اُتاهينءَ تي مرگلا پهاڙين ۾ -آباد- آهي. هن شهر جي اڏاوت 1961ع ۾ شروع ٿي ۽ 1967ع ۾ تڪميل تي پهتي. هيءُ شهر 350 چورس ميلن تي پکڙيل آهي. هتي حڪومتي انتظام هلائڻ لاءِ وفاقي سيڪريٽريٽ جون عاليشان عمارتون آهن. ايوان صدر ۽ -پارليامينٽ- هائوس پاڻ ۾ لڳو لڳ آهن. انهن جي ويجهو صدارتي محل، اسٽيت -بئنڪ- ۽ قومي اسيمبليءَ جون عمارتون آهن. ثقافتي سيڪٽر ۾ نئشنل لائبرري، نئشنل ميوزيم، آرٽس ڪائونسل ۽ ريڊيو -پاڪستان- جون عمارتون آهن. ڪاروباري لحاظ کان هتي سپر مارڪيٽ، جناح مارڪيٽ، ستاره مارڪيٽ ۽ ميلوڊي وغيره آهن. -اسلام- -آباد- جي ڪاروباري زندگيءَ ۾ بلو ايريا کي هڪ خاص مقام حاصل آهي. -اسلام- -آباد- جو مرڪزي ۽ تعمير جي لحاظ کان سڀ کان پهريون ۽ مشهور عوامي چوڪ ”آب پاره“ آهي، جنهن کي -اسلام- -آباد- جي دل چيو ويندو آهي. هتي فن تعمير جو شاهڪار فيصل مسجد آهي، جنهن جي ڊزائن ترڪيءَ جي مشهور معمارن ٺاهي هئي. -اسلام- -آباد- ۾ انٽرنئشنل اسلامي يونيورسٽي، نئشنل يونيورسٽي آف سائنس ائنڊ ٽئڪنالاجي، يونيورسٽي آف ماڊرن لئنگئيجز، علامه اقبال اوپن يونيورسٽي ۽ قائداعظم يونيورسٽي مشهور درسگاهون آهن. -اسلام- -آباد- جي معروف تربيت گاهن ۾ نيوڪليئر انسٽيٽيوٽ، اسلامڪ ريسرچ انسٽيٽيوٽ، گورنمينٽ پُولي ٽيڪنڪ انسٽيٽيوٽ، هائڊرو ڪاربن انسٽيٽيوٽ، نئشنل انسٽيٽيوٽ آف ايڊيوڪيشن وغيره شامل آهن. مقتدره قومي زبان، -اڪادمي ادبيات پاڪستان- ۽ لوڪ ورثي جا ادارا ۽ -اشاعت- گهر به -اسلام- -آباد- جا معروف سرڪاري ادارا آهن. -اسلام- -آباد- جي سير تفريح وارين جاين ۾ شڪر پڙيان، راول ڊئم، دامن ڪوهه، -اسلام- -آباد- پارڪ، عوامي مرڪز، نورپر شاهان، -بري- -امام- جو مقبرو، مرغزار ۽ 50 ايڪڙن تي پکڙيل روز ائنڊ جيسمين گارڊن وغيره ذڪر لائق آهن. هيءُ شهر، خوبصورتيءَ ۾ پنهنجو مٽ پاڻ آهي. -اقوام متحده- جي اڳوڻي سيڪريٽري جنرل اوٿانٽ، هن شهر کي ”ايشيا جو برازيل“ ڪوٺيو هو. -جولاءِ- 1980ع ۾ هن شهر کي ضلعي جو درجو ڏنو ويو.
حوالا
اسلام آباد زمرو:ايشيا ۾ راڄڌانيون زمرو:شهر
مخدوم عبدالمجيد فيروزشاھي
مخدوم عبدالمجيد فيروز شاهي هيءُ بزرگ علامه عطاءُ الله فيروز شاهيءَ جو ڏاڏو هو. مخدوم صاحب ننڍيءَ عمر ۾ ئي يتيم ٿي پيو. ان زماني ۾ مولانا محمد صادق ڳچيري(تعلقو مورو) وارو انهيءَ ڳوٺ ۾ آيو. شايد مير صاحبن جو ملازم هو يا ڪو ٻيو ڌنڌو ڪندڙ هو. بهرحال مخدوم عبدالمجيد جي پرورش ڪندڙ، کيس پڙهڻ لاءِ مولانا محمد صادق جي حوالي ڪيو. مخدوم صاحب گچيري ۾ مولانا موصوف وٽ فارسي ۽ عربيءَ جي تعليم نَحو تائين حاصل ڪئي. انهيءَ وقت ۾ مولوي صاحب وٽ سندس سبقن ۾ ناغا پوڻ لڳا، تنهنڪري مولوي صاحب کان رخصت گهريائين، جنهن تي مولوي صاحب کيس تنبيهه ڪئي ۽ رخصت نه ڏني. مولوي محمد صادق صاحب کي خواب ۾ ڪنهن مماتي واري بزرگ (غالباً سيدنا عبدالقادر) فرمايو ته هن (مخدوم عبدالمجيد) کي اجازت ڏي ته ڪٿي وڃي پڙهي. انهيءَ خواب کان پوءِ مولانا محمد صادق هن کي اجازت به ڏني ۽ هڪ رپيو راهه خرچ طور ۽ هڪ چادر ڏني. مخدوم صاحب ان کان پوءِ مٽيارين ڏانهن رخ رکيو. ان زماني ۾ مولانا محمد عثمان شهيد متعلويء جو مدرسو برک هو؛ ان ڪري وٽس آيو. جڏهن مولانا محمد عثمان کيس ڏٺو، تڏهين چيائين ته ”بابا! دير سان آيو آهين، تنهنجي لاءِ ته اڳيئي مون کي سفارش ٿيل آهي“! پوءِ هن بزرگ، مخدوم صاحب کي شفقت سان پڙهايو ۽ پنهنجو خاص خادم ڪيو. آخر فارغ التحصيل عالم ٿيو. انهيءَ زماني ۾ مٽيارين ۾ الهه بندو نالي هڪ فقير هوندو هو، جنهن مخدوم عبدالمجيد کي چيو ته ”بابا! هڪ هوا لڳندي، ان مان توکي سِلهه ٿيندي، جنهن مان جانبر ٿي نه سگهندين.“ خدا جي قدرت ٿيو به اِئين. جڏهين مخدوم صاحب گچيري ۾ پڙهندو هو، تڏهن ان وقت جو کنيارين وارو بزرگ اتي آيو. ان وقت مولانا عبدالمجيد ”هداية النحو“ پڙهندو هو. کينيارين واري بزرگ اول پنهنجي صاحبزادي کان ڪو قاعدو پڇيو، يا ڪتاب مان ڪو مڪان هو، جنهن جو جواب صاحبزادي کي نه آيو. ان کان پوءِ مولانا عبدالمجيد کان پڇيائين، جنهن جواب صحيح عرض ڪيو. ان تي بزرگ فرمايو ته ”ذالک فضل الله يؤ تيہ من يشاء“.- (اهو الله جو فضل آهي، وڻيس تنهن کي ڏئي). دستاربنديءَ بعد مخدوم صاحب ڳوٺ فيروز شاهه جي ڀرسان ٻن ميلن پنڌ تي ”ناري“ نالي هڪ ڳوٺ ۾، جتي سادات عظام رهندا آهن، انهن کي پڙهائڻ لاءِ مدرسو کوليو.
باگڙي
ھندن جو هڪ خانه بدوش قبيلو. هيءُ قبيلو ڪاٺياواڙ ۽ مارواڙ مان سنڌ ۾ داخل ٿيو. هيءُ سنڌو ماٿريءَ جو قديم قبيلو آهي. -پاڪستان- کان اڳي هيءُ ڏوهاري قبيلو ليکبو هو، ڇاڪاڻ ته 18 ۽ 19 صدي عيسويءَ ۾ هن قبيلي وارا ٻين ڏوهارين ذاتين سان گڏجي واٽهڙن، مسافرن يا قافلن سان دوستي ڳنڍي، انهن کي نشيدار شيون کارائي، وٽانئن سڀ مال متاع ڦري وٺندا هئا ۽ مسافرن کي قتل ڪري کڏن ۾ پوري ڇڏيندا هئا، تنهنڪري انگريزن جي حڪومت ۾ هيءُ قبيلو ڏوهاري ليکبو هو ۽ خانه بدوش ٿي گذاريندا هئا. هنن کي ڪنهن به هنڌ تي -ٽن- مهينن کان وڌيڪ عرصو رهڻ جي اجازت نه هئي. لفظ باگڙيءَ جو استعمال، هر انهيءَ هندو، راجپوت يا جت/ -جٽ- لاءِ ٿيندو آهي، جيڪو باگڙيا، سرسا ۽ حصار جي ڏکڻ اولهه ۾ واقع -بيڪانير- جي پاسي جو رهاڪو آهي. گرداسپور جا -باگڙي- سهلريا آهن، جيڪي پنهنجو قبيلو باگڙيا ڀاگڙ ٻڌائيندا آهن. جڏهن ته ”ناگري“ جي دعويٰ آهي ته اهو قبيلو علاءُالدين غوريءَ جي دؤر ۾ دهليءَ مان هجرت ڪري اچڻ وارن راجپوتن مان آهي. پنجاب ۾ سيالڪوٽ واري علائقي ۾ به ڪيترائي -باگڙي- خاندان رهندڙ آهن. معاشي ۽ اقتصادي حوالي سان، هندو نيچ ذاتين ۾ -باگڙي- نسل ٻين کان سرس آهي. هاڻي ته وقت گذرڻ سان گڏ سنڌ جي باگڙين ۾ به مختلف تبديليون رونما ٿيون آهن، جڏهن ته سندن شرح خواندگي به وڌڻ لڳي آهي. -پاڪستان- ٺهڻ کان پوءِ هن -اقليت- واري قبيلي کي -آزادي- حاصل آهي. اڄ سنڌ ۾ باگڙين جا ڪيئي ڳوٺ -آباد- آهن ۽ کين ڌنڌي ڌاڙيءَ جي -آزادي- آهي. کين ووٽ جو حق به حاصل آهي. هند ۽ سنڌ ۾ رهندڙ قديم قبيلو باگڙي، جيڪو پنهنجي ريتن رسمن آڌار، اڄ تائين هڪ الڳ سڃاڻپ برقرار رکندو پيو اچي. عام ماڻهن کان دوريءَ سبب، هن وقت تائين هن قبيلي جون ريتون رسمون پراسرار بڻيل آهن!
هڪ روايت مطابق- ”باگڙي قبيلو ڪاٺياواڙ ۽ مارواڙ مان سنڌ ۾ داخل ٿيو. هيءُ سنڌو ماٿريءَ جو قديم قبيلو آهي. پاڪستان کان اڳي هيءُ ڏوهاري قبيلو ليکبو هو، ڇاڪاڻ ته 18 ۽ 19 صدي عيسويءَ ۾ هن قبيلي وارا ٻين ڏوهارين ذاتين سان گڏجي واٽهڙن، مسافرن يا قافلن سان دوستي ڳنڍي، انهن کي نشيدار شيون کارائي کانئن سڀ مال متاع ڦري وٺندا هئا. مسافرن کي قتل ڪري کڏن ۾ پوري ڇڏيندا هئا، تنهنڪري انگريزن جي حڪومت ۾ هيءُ قبيلو ڏوهاري ليکبو هو ۽ خانه بدوش ٿي گذاريندا هئا. هنن کي ڪنهن به هنڌ تي ٽن مهينن کان وڌيڪ عرصو رهڻ جي اجازت نه هئي(1).“
هندو مت سان تعلق رکندڙ باگڙي برادري پاڪستان سميت سنڌ جي هر ننڍي وڏي ضلعي ۾ صدين کان آباد آهي. هن برادريءَ کي سنڌ جا اصل وارث به چوندا آهن.
باگڙي برادريءَ جي رهڻي ڪهڻي، ثقافت  ۽ کائڻ پيئڻ سنڌ ۾ وسندڙ ٻين قبيلن ۽ برادرين کان مختلف آهي. هن بيحس سماج ۾ باگڙي برادريءَ کي گهٽ سمجهيو وڃي ٿو ، جڏهن ته دنيا جي ٻين ملڪن ۾ اهڙن قومن کي معزز ۽ معتبر قوم سمجهيو وڃي ٿو. جهڙيءَ ريت باگڙي برادريءَ  کي عام انسانن کان مختلف تصور ڪيو وڃي ٿو، تهڙي ئي ريت باگڙي برادري ماڻهن جو لهجو ۽ ڳالهائڻ جو انداز به ڪجهه ائين ئي مختلف آهي. عام طور تي زيادتي ڪنهن تشدد ۽ ظلم وغيره کي چيو ويندو آهي، پر هتي وڏي زيادتي اها آهي ته ان کي گهٽ ذات تصور ڪيو ويندو آهي. عام خيال موجب، باگڙي برادري هڪ ئي وقت انيڪ مسئلن کي منهن ڏنو آهي.
مفروضو:
ڊاڪٽر انور فگار هڪڙي ٽماهي ’مهراڻ‘ ۾ ڇپيل پنهنجي هڪ مضمون ۾ لکيو آهي ته ”هي ڪتاب پنجاب جي انهن تاريخدانن ۽ دانشور ۽ حڪمرانن لاءِ منهن ٽوڙ جواب آهي، جن اهو نظريو قائم ڪيو آهي ته، اصل سنڌي فقط باگڙي ۽ ڀيل آهن، پر هي ڪتاب انهن لاءِ پيغام آهي ته، سنڌ ۾ موجوده وقت ۾ رهندڙ اڪثر قبيلا اصلي سنڌي آهن(2).“
پاڪستان ٺهڻ کان پوءِ هن اقليت واري قبيلي کي آزادي حاصل آهي. اڄ سنڌ ۾ باگڙين جا ڪيئي ڳوٺ آباد آهن ۽ کين ڌنڌي ڌاڙيءَ جي آزادي آهي. کين ووٽڏيڻ جو حق به حاصل آهي. هن وقت باگڙي ٻنين ۾ مزدوري ڪن يا ٺيڪي تي کيتي ٻاڙيءَ جو ڪم ڪندا آهن، پر افسوس جو انهن کي پنهنجو اصل مانُ مرتبو نه ملي سگهيو آهي.
”لفظ باگڙيءَ جو استعمال هر انهيءَ هندو راجپوت يا جت/ جٽ لاءِ ٿيندو آهي، جيڪو باگڙيا، سرسا ۽ حصار جي ڏکڻ اولهه ۾ واقع بيڪانير جي پاسي جو رهاڪو آهي. گرداسپور جا باگڙي سهلريا آهن، جيڪي پنهنجو قبيلو باگڙيا ڀاگڙ ٻڌائيندا آهن. جڏهن ته هڪ دعويٰ آهي ته اهو قبيلو علاءُالدين غوريءَ جي دؤر ۾ دهليءَ مان هجرت ڪري اچڻ وارن راجپوتن مان آهي. پنجاب ۾ سيالڪوٽ واري علائقي ۾ به ڪيترائي باگڙي خاندان رهندڙ آهن. معاشي ۽ اقتصادي حوالي سان، هندو نيچ ذاتين ۾ باگڙي نسل ٻين کان سرس آهي. هاڻي ته وقت گذرڻ سان گڏ سنڌ جي باگڙين ۾ به مختلف تبديليون رونما ٿيون آهن، جڏهن ته سندن شرح خواندگي به وڌڻ لڳي آهي(3).“
هڪ ٻئي خيال مطابق ”واڳونءَ“ کي جين ڌرم ۾ پوڄا لائق ڄاتو ويندو آهي ۽ کيس سنسڪرت ۾’مڪارا يا سنسارا‘ چيو ويندو آهي. شاسترن ۾ واڳونءَ کي پرستش جي قابل لاءِ ڄاڻايو ويو آهي. ڇاڪاڻ ته واڳون اڪيلو جانور آهي، جنهن کي زبان نه ٿيندي آهي ۽ انڪري کيس ’جگ ماتا‘ جي علامت سمجهيو ويندو آهي. جيئن ته پرم هستيءَ کي به زبان جي ضرورت نه آهي ۽ سڀ ڪجهه سندس مرضي يا آگيا مطابق ٿيندو ٿو رهي. واڳونءَ جي رضامنديءَ لاءِ  ’ٻليدان‘  يا ٻڪريءَ جي رت جي ڀيٽا ڏني ويندي هئي. هڪ اندازي مطابق،ڪراچيءَ کان ڪوهستان تائين، ويهارو کن اهڙا ماڳ هئا، جتي پاليل واڳن جا آکاڙا هئا. دراصل واگهري، باگڙي، بگهاڙ ۽ واگهيرا قومن جا نالا واڳونءَ جي پوڄا ۽ عقيدت جي نسبت رکندڙ هئا(4).“
باگڙين جي ٻولي:
”باگڙين جي ٻولي باگڙي، باگڙيا، بورياس ۽ بهگڙي جي نالن سان سڃاتي وڃي ٿي. هن ٻوليءَ جو 62 سيڪڙو لهجو هندي ٻوليءَ سان، 65 سيڪڙو هريانوي ٻوليءَ سان، 66 سيڪڙو مارواڙي ٻوليءَ سان، 75 سيڪڙو سنڌي ٻوليءَ سان، 76 سيڪڙو شيخاوتي ٻوليءَ سان، 65 سيڪڙو ڌنواري ٻوليءَ سان، 47 سيڪڙو گڊواري ٻوليءَ سان، 60 سيڪڙو ميواتي ٻوليءَ سان، 70 سيڪڙو جند واري ٻوليءَ سان هڪجهڙائي رکي ٿو. هيءَ هڪجهڙائي لفظي، لهجاتي ۽ وياڪرڻي آهي. هيءَ ٻولي هندستان جي پنجاب، فيروزپور ضلعن، راجستان، هنومان ڳڙهه، شري گنگا نگر، هريانه، سرسا، هسار، مڌيه پرديش کان سواءِ پاڪستان جي سنڌ صوبي جي ٿر واري حصي ۾ ڳالهائي وڃي ٿي(5).“
هي لاڏائو قبيلن جي ٻولي آهي، انڪري اتان جي مقامي زبانن جو مٿس گهڻو اثر رهي ٿو. هي قبيلا گهڻو ڪري هندو مذهب سان تعلق رکن ٿا. ڪي ڪي انگريزن جي سنڌ ۾ صاحبيءَ کان پوءِ عيسائي به ٿيا آهن، پر ثقافتي طور هُو هندو مذهب سان لاڳاپيل آهن. سندن پيشو زراعت آهي. 2000 جي آدم شماريءَ جي انگن اکرن موجب هندستان ۾ هن ٻوليءَ جي ڳالهائيندڙن جو تعداد 1899000 هو.
ڊاڪٽر غلام علي الانا پنهنجي ڪتاب ’سنڌي ٻولي جو بڻ بڻياد‘ ۾ لکي ٿو ته”پوادي، پنجابي ٻوليءَ جو هيءُ لهجو، پنجاب جي اوڀر واري سرحدي علائقي ۾، ستلج کان وٺي، اولهه طرف بياس نديءَ تائين، ڏکڻ ۾ گهگهر درياءَ جي وچئين خطي تائين ڳالهائيو ويندو آهي. هيءَ ٻولي سراءِ وڻجارن کان وٺي، سرهند ۽ انبالا تائين ڳالهائي ويندي آهي. هن تي باگڙي ۽ هنديءَ جو به اثر آهي(6).“
ڀٽيالي رياست بيڪانير ۾ رائج ٻولي:
هيءَ ٻولي پنجاب جي فاضلڪا تحصيل، فيروز پور تائين پکڙيل آهي. راجپوتانا جي اُتر- ولهه ۽ اُتر بيڪانير ۾ آباد مسلمان راجپوت ۾ هيءَ ٻولي ڳالهائيندا آهن. بهاولپور جي راجسٿاني سرحد سان ملندڙ علائقي ۾ ڀٽياليءَ جو وڏو اثر آهي. هن حصي ۾ ڀٽياليءَ کي راٺي، راٺوڙي ۽ باگڙي به ڪوٺيندا آهن.
- جالنڌري- اڳوڻي ضلعي لانڌر جي ٻولي
- جاند- اڳوڻي رياست جنيد جي ٻولي
- باگڙي-
اڳوڻي ضلعي فيروز پور ۽ اڳوڻي بيڪانير رياست جي اُتر- اوڀر واري خطي ۾ هتي جي اصلوڪن رهاڪن جي ٻولي آهي.
”هتي جا مقامي ماڻهو، ڪا قديم مقامي ٻولي ڳالهائيندا هئا، اُن ٻوليءَ جو نالو غالباً ’سئنڌوئي ٻولي‘ هو. واديء سنڌ جي مختلف خطن ۽ علائقن جهڙوڪ: ’لوڻ وارين پهاڙين وارو علائقو‘ (Salt range)، سنڌو ماٿر جو اُلهنديون علائقو، سنڌو- ماٿر جو ڏاکڻيون علائقو، راجسٿان جا ڌار ڌار علائقا (جوڌپور، جيسلمير، ميواڙ، مارواڙ ۽ جئپور)، گجرات، ڪڇ، ڪاٺياواڙ وارو علائقو، هريانا، ڪشمير، داردي علائقو، بلوچستان ۽ اوڀر ايران جا علائقا، انهن سارن علائقن ۾ سنڌو- ماٿر جي تهذيب ڇانيل هئي ۽ هر علائقي ۾ سئنڌوئي ٻوليءَ جي شاخ، اُن علائقي مطابق استعمال ٿيندي هئي. اِهي ٻوليون ڌار ڌار شاخن جي نالن سان مشهور هيون؛ جيئن: لهندي، جيسلميري، مارواڙي، ميواڙي، هڙوتي، پنجاب جون ٻوليون، گجراتي، ڀيلي، ڪڇي، ڪاٺياواڙي، باگڙي، ڪشميري، داردي ۽ اوڀر ايران جي خوزستان خطي جون مقامي ٻوليون، سئنڌوئي ٻوليءَ جون شاخون آهن. اهوئي سبب آهي جو سنڌي ۽ انهن سڀني ٻولين ۾ تمام گهڻي هڪجهڙائي اڄ به قائم آهي. انهيءَ ڪري هر ماڻهوءَ جي ذهن ۾ اهو سوال ٿو پيدا ٿئي ته سنڌيءَ ۽ سنڌو- ماٿر جي ٻين ٻولين ۾ گهڻي مشابهت جو ڪارڻ ڇا آهي؟ جواب ۾ اهو ٿو سمجهيو وڃي ته سنڌي ٻوليءَ ۽ واديءَ سنڌ جون ٻيون ٻوليون  هند- آريائي نسل جون ٻوليون آهن، پر اُن جي بدران اهو ڇو نٿو تسليم ڪيو وڃي ته سنڌي ۽ سنڌو- ماٿر جي ٻين ٻولين جي مشابهت جو وڏو سبب هيءُ آهي ته اهي سڀ ٻوليون آرين جي سنڌو- ماٿر ۾ اچڻ کان اڳ، سنڌو- ماٿر ۾ رائج ’سئنڌوئي ٻوليءَ‘ جون شاخون آهن، جيڪي جڳان جڳ هن واديءَ ۾ استعمال ٿينديون ۽ قائم رهنديون اچن(7).“
مذهبي حيثيت:
منوسمرتي موجب هندومت چئن جاتين ۾ ورهايل آهي، جن ۾ سڀ کان مٿانهون طبقو برهمڻ، ٻئي نمبر تي کتري، ٽئين نمبر تي ويئش ۽ چوٿين نمبر تي شورد اچن ٿا. انهن چئن طبقن کان سواءِ جيڪي انسان ٻچن ٿا، تن کي اڇوت سڏيو ويو. برهمڻ سماج، اڇوتن کي انسان نٿو سمجهي، تنهنڪري پنهنجن بنيادي انساني حقن کان محروم هي طبقو سدائين پيڙهيل ۽ استحصال جو شڪار رهيو آهي، اڳي کين اڇوت سڏيو ويندو هو، پر بعد ۾ هنن پنهنجي لاءِ دلت جو اصطلاح اختيار ڪيو، ڀارت ۽ پاڪستان جي ائين ۾ کين شيڊيول ڪاسٽ لکيو ويو آهي. ڀيل، ڪولهي، ميگهواڙ، اوڏ، باگڙي، چمار، بازيگر، ڀنگي، ڏيڍ ماڙيچا، رامداسي، شڪاري، سرکنڊ، سوچي، واگيص، ڪلال ۽ ڪيئي ٻيون ذاتيون شيڊيول ڪاسٽ ۾ شامل آهن. هي ذاتيون هندومت مان خارج ڪيل اڇوتن جون آهن، هي ذاتيون هندومت مان خارج ڪيل اڇوتن جون آهن، هندن جي برهمڻ ۽ سيٺيا ڪلاس سدائين کين حقارت سان ڏسندي سندن استحصال ڪيو آهي. هڪ اندازي موجب سنڌ ۾ وسندڙ هندن منجهان 90 سيڪڙوشيڊيول ڪاسٽ آهن. هن طبقي جي بهتري ۽ ترقي سياسي سماجي ۽ معاشي سجاڳيءَ ۾ آهي.
هڪ پهاڪو:
”مايا ۽ موههُ، جيئن باگڙي ۽ ڳوهَه.“
باگڙي قبيلي جا ماڻهو ڳوههَ جو گوشت شوق سان کائيندا آهن. جيئن ڳوهه کي ڦاسائڻ لاءِ باگڙي جهنگ ۾ رلندا آهن تيئن دولت جا پوڄاري دولت جي حرص ۾ هٿ پير هڻي مري ويندا آهن(8).
اصل رهاڪو:
کاڌ خوراڪ:
مشهور ڪهاڻيڪار علي بابا پنهنجي هڪ ڪهاڻيءَ ۾ باگڙين جو ذڪر ڪجهه هنن لفظن ۾ ڪيو آهي. ھُو ڏوجھرا کائيندو، سوچيندو ھلندو ٿو وڃي، مانجھند جي پراڻي سنسان مندر ڏانھن. اڃا دريا جو بچاءُ بند نئون نئون پيو ٻڌجي. درياھ مٿان مير بحرن جو ٻيڙياتو ڳوٺ آھي. ويچارا ميربحر ڄمنِ به ٻيڙين ۾، مرن به ٻيڙين ۾! ۽ باگڙين جا ڇنا ۽ منھن آھن، جي درياه جي پيٽ ۾ پيدا ٿيندڙ لئي جي لاڪڙ مان کارا ٺاھي پيٽ گذر ڪندا آھن. اھو زميندارن جو مال ٿي ويندو آھي انڪري ته لاڪڙ جا ڌڻي زميندار ھوندا آھن نه باگڙي. ويچارا باگڙي ته رڳو ايترو ڄاڻندا آھن ته لاڪڙ مان ڇا ڇا ٺاھي سگھجي ٿو؟
ويچارا مير بحر به سدائين ڊناڻا.
ويچارا باگڙي به سدائين ڊناڻا(11).
باگڙين جو سماج:
باگڙين جو سماج مادراڻو سماج آهي. صدين کان اهو ان سماج جي پوئواري ڪندا اچن ٿا. اڄ به باگڙين جي خاندانن ۾ توهان کي عورت طاقتور ملندي. هوءَ ڪمائڻ جي ذميدار آهي، حساب ڪتاب به هن جي هٿ ۾ آهي. برادريءَ ۾ تڪرار جي صورت به نبيرا ڪرائڻ ان جي ذميداري بڻجي ٿي. فيصلي ۾ مکي جو ڪردار مرد وٽ جڏهن ته امين عورتون ئي هونديون آهن، جن جي صلاح کان پوءِ مرد مکي ڪو فيصلو ٻڌائي سگهي ٿو. شديد ڏوهن جن ۾ قتل ڪرڻ آهي، باگڙين جي سماج ۾ نه هجڻ جي برابر آهي. باقي ڏوهن جي صورت هنن وٽ وڏي سزا (CAPITAL PUNISHMENT)  پئسن جي صورت ۾ ڏنڊ آهي. گهڻو ڪري هنن جا ننڍا نبيرا پاڻ ۾ ٿيو وڃن، جيڪڏهن ڳالهه جرڳي تائين پهچي ته ڏوهه ثابت ٿيڻ جي صورت هنن وٽ مخصوص ڪيل رقم جو ڏنڊ آهي، جيڪي به هن ايڪيهن صديءَ ۾ چند سون تي آهي.
ڪجهه ڏينهن اڳ جڏهن باگڙين جي ڪجهه ريتن رسمن تي تحقيق جي سلسلي ۾ انهن وٽ وڃڻ ٿيو ته ڪجهه شيون ڏسي سچ ته حيرت ٿي مثال طور: قبيلي جي ڪا عورت ڪنهن ٻئي مرد سان پڪڙجي پوي ٿي ۽ ان جا مائٽ مکي وٽ داد لاءِ فريادي ٿين ٿا ته هنن کي اها ڳالهه ثابت ڪرڻي پوندي، جيڪا شاهدن جي صورت هوندي، ٻي صورت ۾ اهو فرياد ٻڌڻ جوڳو نه هوندو، ان صورت جيڪڏهن ڏوهه ثابت ٿئي ٿو ته جوابدار ڌر تي فقط ٻارهن سو ڏنڊ وڌو ويندو.
باگڙي هر صورت پنهنجون عورتون پئسن تي وڪرو ڪن ٿا، هنن وٽ ڪنوارين عورتن جا اگهه مختلف ته شادي شده، مطلب بيواه جا طلاق يافته لاءِ ان جو اگهه ٻيڻ تي آهي. منهنجي اسرار ڪرڻ تي ته ائين ڇو، جڏهن ته اصول مطابق ڪنواريءَ جو اگهه وڌيڪ هجڻ گهرجي هنن عجيب منطق بيان ڪيو. هنن مطابق هُو عورت کي پهرين کپائن ٿا، بيواه يا طلاق جي صورت مائٽن کي اهي پئسا ساهراڻي ڌر کي واپس ڪرڻا هوندا آهن، هاڻي جڏهن نئين پارٽي ايندي ته هُو ان کان اهي پئسا به وصول ڪندا ته نوان پئسا به ان صورت عورت جي قيمت ٻيڻي ٿي وڃي ٿي. هن ڳالهه مان اهو به ثابت ٿئي ٿو ته ان سماج ۾ عورتن جي اهميت وڌيڪ آهي.
باگڙين وٽ مرد جي حيثيت مفت خور (Parasite)  جي آهي. مرد، عورت جي ڪمائي مٿان پلجي ٿو. گهڻو ڪري نشي ۽ جوا جا عادي آهن، شام ڌاري عورتن جو انتظار ڪن ٿا. ڏهه رپيا ڏيڻ تي به راضي ٿيو وڃن. باگڙين جي سماج ۾ نام نهاد غيرت جو ڪو تصور ناهي، هُو پنهنجي معاشري ۾ پيار جي مڪمل ڇوٽ ڏين ٿا. جنهن لاءِ جسماني لاڳپن تي به ڪي اعتراض نه ٿا وارين، اعتراض جوڳي حالت ۾ ڏسڻ کانپوءِ گهڻو ڪري نظرانداز ڪري ڇڏين، جي نه ته وڌ ۾ وڌ معاملو جرڳي ۾ وڃي، جتي به معاملو خوش اسلوبيءَ سان نبريو وڃي. غلام رباني هڪ جاءِ تي لکيو آهي ته:
”سوئر مئو ته واهه واهه ٿي ويندي. ڪاريا، اڪالي سک، باگڙي ۽ چهڙا شڪاري ته خوشيءَ ۾ نه پيا ماپندا. جتي به سوئر جي شڪار جو ڏس پين اتي اچي منهن ڪڍندا. هُتان سوئر مئو، هُتان ميڙ ڪن، ان جا ڀاڱا ڀاڱا ڪري کڻي ويندا جو هُو سوئر کائيندڙ قومون آهن(12).“
باگڙي ۽ ڀاڄين جا فصل:
سنڌي معاشري جي ذراعت ۾ ڀاڄين جو تصور شروع کان گهٽ رهيو آهي، جنهن جو سبب ٻهراڙين ۾ مالوند ماڻهو، گهڻو ڪري کير، مکڻ ۽ لسيءَ تي گذران ڪن ٿا. باگڙين پاران زراعت ۾ انقلابي قدم کڻڻ کانپوءِ هاڻي سنڌي آبادگار به زراعت ڏانهن قدم وڌايو آهي، پر باگڙي هاڻي به ڀاڄين جي پوک ۾ سڀ کان اڳڀرا آهن. ان حوالي سان الطاف شيخ لکيو آهي ته ”ڪئناڊا جي حڪومت آفريقا ۽ ايشيا جي غريب ملڪن مان ماڻھن کي اميگريشن جي لالچ ڏئي گھرائي ٿي ۽ دنيا کي اھو ئي ٻڌائين ٿا ته ھُو انسانيت خاطر سريلنڪا جي دربدر تاملن کي، صدام جي ظلم ھيٺ آيل عراقين کي، صوماليا جي ڏڪارين کي اَجھو، اَٽو ۽ لـَـٽو ڏئي رھيا آھن جيڪو اصل ۾ ان نيڪيءَ پيٺيان ھنن جو پنھنجو مقصد، سستا مزور ھٿ ڪرڻ، آھي. جيئن اسان وڏيرو ڦٽيءَ جي چونڊي، ڀاڄي ڀتي پوکرائڻ ۽ ٻيا ھيٺانھين درجي جا سستي اگھ تي ڪم وٺڻ لاءِ پنھنجي زمين تي، ضرورت مطابق، ھڪ مقرر تعداد باگڙي ڀيلن جو رکي ٿو. ھن جي ڪا باگڙي ڀيلن سان  مائٽي يا ھمدردي ناھي، پر ھنن کي گھر ٺاھي رھڻ جي اجازت ڏيڻ پويان سـَـستي مزوري حاصل ڪرڻ آھي. اھوئي حال ھنن ملڪن جو آھي. بئفن ۽ ڪئناڊا جي ٻين ڀروارن ٻيٽن وڪٽوريا، ڊيوان (Devon) ۽ بئنڪ جي پاري جھڙي ٿڌ ۽ اونداھن ڏينھن ۾ اسان جي ٽين دنيا جا ماڻھو مڪاني ماڻھن کان وڌيڪ نظر اچن ٿا(13).“
نتيجو:
صدين کان سنڌ ۾ آباد باگڙي برادريءَ جي رهڻ جو انداز ئي پنهنجو آهي، باگڙي برادريءَ جا ماڻهو هڪ سادي طريقي سان پنهنجي زندگي گذارن ٿا، خاص ڪري باگڙي برادري جا ماڻهو پنهنجا گهر ڪچا ۽ گهرن ۾ جهوپڙيون ٺاهڻ پسند ڪن ٿا. سندن گهرن ۾ جهوپڙي نه هجي ته انهن جي گهر جي خوبصورتي ئي نامڪمل آهي. باگڙي برادريءَ جا ماڻهو اڪثر ڪري هڪ شهر کان ٻئي شهر ڏانهن لاڙو ڪندا رهندا آهن ته جيئن هُو پنهنجي ٻچن جو پيٽ گذر ڪري سگهن، باگڙي برادري جي ماڻهن کي اڪثر ڪري خانه بدوش به چيو ويندو آهي. باگڙي اڪثر ڪري محنت ۽ مشڪلاتون ڏسي پنهنجي ٻچن جو گذر سفر ڪن ٿا، زماني سان گڏ ماڻهن جي رهڻي ڪهڻي ۾ به فرق نظر اچي ٿو، پر هي برادري اڄ به ساڳئي ئي نموني سان زندگي گذاري رهي آهي
حاصل مطلب ته باگڙي سنڌ جي قديم برادري آهي، جنهن جون پاڙون ڌرتيءَ ۾ کتل آهن. هُو پرامن برادري آهي، جنهن ۾ جهيڙي جهٽي جو تصور ئي نه آهي، عورتاڻي معاشري جي ڪري عورتون هنن جي اڳواڻي ڪن ٿيون. عورت فطرت جي بلڪل ويجهو آهي، انڪري هن قدرت جي انهن سڀني فياضن کان واقف آهن ۽ انهن کي استعمال ڪرڻ جو ڏانوءَ به رکن ٿا. سماج ۾ مذهبي ڪٽرپڻي ڪري هُو مختلف پريشانين جو شڪار به ٿين ٿا ته آزاد منش زندگي به گذارين ٿا.
آخر ۾ محقق گل حسن ڪلمتي جي هيءَ ڳالهه لکي پنهنجو مختصر مقالو پورو ڪندس ته:
”جوڳي، ڀيل، باگڙي ۽ ڪولهي سنڌ جا اصلي رهاڪو آهن، هي دراوڙن جي ان نسل مان آهن، جن حملو ڪندڙ آريائن جي آڻ نه مڃي. جبلن، صحرائن ۽ جهنگلن جو رخ ڪيو ۽ روپوش ٿيا ته جيئن پاڻ کي مضبوط ڪري دشمن سان مقابلو ڪري ان کي ڀڄائي ڪڍجي پر طاقتور دشمن هميشه لاءِ حاوي ٿي ويو. انهن جي سچائي ۽ ڌرتيءَ سان محبت جو اهو لاحاصل سفر اڄ به جاري آهي(14).“
هن وقت -باگڙي- ٻنين ۾ مزوري ڪندا آهن، يا ٺيڪي تي کيتي ٻاڙيءَ جو ڪم ڪندا آهن.
حوالا
زمرو:سنڌ جا معاشرتي گروه زمرو:سنڌي ذاتيون
انسان جي تاريخ (ڊاڪٽر حبيب الله صديقي)
سنڌ جي نامياري عالم، اديب ۽ -تعليم- دان ڊاڪٽر حبيب -الله- صديقيءَ ’-انسان- جي -تاريخ-‘ عنوان سان 1038 صفحن تي مشتمل ضخيم ڪتاب ”حبيب صديقي اڪيڊمي“ ڄام شوري پاران ڇپائي 2002ع ۾ پڌرو ڪيو. هن ڪتاب جو موضوع جيترو جاذب ۽ دل پذير آهي، اوترو ئي وسيع ۽ گهڻ طرفو آهي. فاضل ليکڪن جي لفظن ۾ ”مون پنهنجي مختصر مطالعي ۾ مختلف سائنسي، نظرياتي، فلسفيانا اصولن، مذهبي عقيدن، تاريخي ۽ ادبي روايتن کي شامل ڪري -انسان- جي -تاريخ- جو هڪ خاڪو تيار ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي آهي. سنڌ جي ڏاهي ڊاڪٽر نبي بخش -بلوچ- هن ڪتاب جي تعارف ۾ لکيو آهي ته: ”هن مشڪل موضوع تي قلم کڻڻ جيتري قدر لائق مصنف جي همت حوصلي جي ساک ڀري ٿو، اوترو ئي سندس قلبي وسعت جي تصديق ڪري ٿو....“ علم الانسان، -انسان- جي -تاريخ-، -تخليق-، ترقيءَ ۽ -تاريخ- جي ڄاڻ هڪ وڏو ۽ وسيع علم آهي، جنهن کي جديد فڪري اصطلاح ۾ ’-ائنٿراپالاجي-’ سڏجي ٿو. هن ڏکئي ۽ گوناگون موضوع تي ڊاڪٽر صديقيءَ قلم کڻي نه رڳو سنڌي زبان جي خدمت ڪئي آهي پر سنڌ جي نوجوانن لاءِ علم الانسان جي مطالعي جي راهه به کولي آهي. صديقي صاحب وڏي ڪوشش ۽ ذهانت سان ڪيترن ئي مشڪل علمي ۽ ادبي اصطلاحن کي انگريزيءَ مان سنڌيءَ ۾ آندو آهي. هن 11 بابن تي مشتمل ذخيم ڪتاب جا موضوع گوناگون ۽ دلچسپ آهن، هر عنوان جو مضمون معلومات جي کاڻ آهي، جنهن ۾ ڪائنات جي -تخليق-، -انسان- جي -اوسر-، سماجن جي بناوت ۽ ڀڃ ڊاهه، انساني لڏپلاڻ، نسلي ڇنڊڇاڻ، مذهبي عقيدن، دنيا جي قديم ۽ وڏن مذهبن جي -تاريخ-، دنيا جي عظيم تهذيبن جي -اوسر- ۽ -تاريخ- جي سفر ۾ قومن جي ڪمال ۽ زوال جو هڪ معلوماتي ۽ دلچسپ داستان موجود آهي. لائق مصنف -انگريزي- سنڌي ۽ -اردو- ۾ هن موضوع تي لکيل سوين ڪتابن جو مطالعو ڪري مستند ڪتابن -تان- حوالا وٺي هڪ خاص سائنٽيفڪ طريقي سان هي ڪتاب -تخليق- ڪيو آهي. هن ڪتاب جي هر باب ۾ رڳو ذيلي عنوانن جو اندازو لڳائجي ٿو ته تڏهن به انهن جو تعداد ڏسي حيرت وٺي ٿي ته هن شخص اهڙن ڳنڀير موضوعن جي ايڏي معلومات ڪيڏي نه وڏي عرصي ۾ حاصل ڪئي هوندي. ليکڪ هن مطالعي ۾ مذهبي معلومات کي سائنسي طريقن سان حاصل ڪيل معلومات سان -ڀيٽيو- آهي. جنهن کي هو هڪ انڪوائري رپورٽ سڏيندي پڙهندڙن ۽ عالمن تي ڇڏي ٿو، ته اهي انهن کي قبول ڪن، رد يا -ان- ۾ رد وبدل ڪن، ليکڪ اهو به ڄاڻايو آهي ته هن پنهنجي تحقيقي مطالعي ۾ سنڌي -ٻولي- استعمال ڪئي آهي، جيتوڻيڪ انگريزيءَ ۾ لکڻ آسان هو، جو فني محاورن ۽ تاريخي مواد کي سنڌي ٻوليءَ ۾ ترجمو ڪرڻو نه پوي ها، فاضل ليکڪ سنڌي ٻوليءَ ۾ ڪتاب لکڻ جا ٻه خاص مقصد ڄاڻايا آهن. 1. سنڌي ادب ۾ جديد سائنسي معلومات، کوجنائن، دنيا جي مختلف قومن، مذهبن تهذيبن ۽ -انسان- جي دنيا جي مجموعي نوعيت ۽ -تاريخ- جاگرافيءَ بابت مستند معلومات کي ڪٺو ڪجي، ۽ 2. اهي پڙهن جيڪي -انگريزي- زبان تي پوري دسترس نه ٿا رکن. هن ٻن جلدن جي ذخيم ڪتاب جي آخر ۾ صديقي صاحب پهرين حصي تي ڊاڪٽر غلام علي الانا، ڊاڪٽر عبدالجبار جوڻيجي، پروفيسر لال بخش -جسڪاڻي- جا تبصرا به شامل ڪري ڪتاب کي جامع بڻايو آهي. هن ڪتاب جي ٻنهي ڀاڱن جي قيمت 600 روپيه ڄاڻايل آهي.
اگر بتي
اگربتي:(Incense):هڪ قسم جي وڻ جي خوشبوءِ دار ڪاٺي، جيڪا -ٻارڻ- سان خوشبوءِ ڏيندي آهي، عام طرح ماڻهو -اگر بتي- درگاهن، مزارن، قبرن ۽ گهرن ۾ خوشبوءِ لاءِ ٻاريندا آهن، سنڌ ۾ جابلو ايراضيءَ ۾ -اگر- جا ننڍا ننڍا -ٻوٽا- ٿيندا آهن، پر انهن ۾ ڪا خاص خوشبوءِ ڪانه هوندي آهي. هن ڪاٺيءَ کي ”اکر“ به چيو وڃي ٿو. thumb|upright|Burning incense stick and its smoke انگريزيءَ جو لفظ انسينس (incense) لاطيني لفظ انسينڊر incendere مان نڪتل آهي جنھن جي معني آهي سڙڻ.اگربتيء جو استعمال قديم مصر ۽ بابل ۾ بہ ٿيندو ھو. يونان ۽ روم ۾ اگربتي جو استعمال بابل کان ڦھليو. سنڌ جي قديم تھذيب ۾ به اگربتي جو استعمال ٿيندو ھو موھن جي دڙي مان اگربتي جا برنر پڻ مليا آهن انڊيا ۾ اگربتي جو استعمال اوڀر ايشيا کان پھتو. مزھبي عبادتن ۾ اگربتي جي استعمال جي ابتدا چين 2000 ق.م. ۾ ڪئي.
thumb|اگربتي ٺاھڻ ۾ استعمال ٿيندڙ جزا (تصوير ۾ کاٻي کان ساڄي ۽ مٿان کان هيٺ)مڪو پائوڊر (Machilus thunbergii) بورنيول [[Borneolڪافور camphor (Dryobalanops aromatica )سماترا Sumatra، بينزوئن Benzoin (Styrax benzoin),اوماني Omani frankincense (Boswellia sacra), Guggul (Commiphora wightii), Golden Frankincense (Boswellia papyrifera), نئين دنيا جو تولو بلاسم the new world Tolu balsam (Myroxylon toluifera) from South America, Somali myrrh (Commiphora myrrha), Labdanum (Cistus villosus), Opoponax (Commiphora opoponax)۽ اڇي سندل جي ڪاٺي جو ٻورو (Santalum album)]]
1481ع
ڊسمبر
زمرو:1481ء زمرو:سال
894ع
ڊسمبر
زمرو:894ء زمرو:نائين صدي زمرو:سال
امين پور
امين پور (انگريزي: Aminpur) پاڪستان جي صوبي پنجاب ۾ واقع آهي.
حوالا
زمرو:پنجاب جا شهر (پاڪستان)
انسان دوست اديب ۽ بيباڪ صحافي (ڪتاب)
امور عالم، اديب، صحافي ۽ دانشور محمد عثمان ڏيپلائيءَ جي شخصيت ۽ فن بابت ٻين اديبن، صحافين، عالمن ۽ سياستدانن جي لکيل مضمونن ۽ تقريرن کي سهيڙي يڪجاءِ ڪري ۽ ڪجهه پنهنجي پاران لکي نالي واري اديب تاج جويي هيءُ ڪتاب ترتيب ڏنو آهي. ڪتاب ۾ ڏيپلائيءَ صاحب جون 22 تحريرون، چار انٽرويو، سندن خاندان جي پسمنظر، پريس، فڪري ارتقاءُ بابت محمد علي ڏيپلائيءَ صاحب جا ڇهه مضمون، ڏيپلائيءَ صاحب جي شخصيت، فن، سنڌي معاشري جي هڪ سڌارڪ ۽ هڪ بيباڪ صحافيءَ جي ڪردار تي روشني وجهندڙ چاليهن سنڌي نامور عالمن، اديبن، سياستدانن ۽ صحافين، -جن- ۾ سائين جي ايم سيد، ڊاڪٽر نبي بخش خان -بلوچ-، محمد -ابراهيم جويو-، پير علي محمد راشدي، ڊاڪٽر حميده کهڙو، شمشير الحيدري ۽ ٻيا شامل آهن ۽ اُردو، اديبن ۽ عالمن جا ست مضمون -جن- ۾ پروفيسر -آفاق صديقي-، محمود شام، ڊاڪٽر مبارڪ علي جا مضمون ۽ انگريزيءَ ۾ لکيل پنج مضمون شامل آهن. هن ڊيمي سائيز جي ڪتاب ۾ 560 صفحا ۽ قيمت 350.00 رپيا آهي، هي ڪتاب سن 2003ع ۾ سنڌ ماڻڪ موتي تنظيم طرفان -ان- جي سرپرست محمد عثمان منگيءَ ڇپائي پڌرو ڪيو آهي.
21 ڊسمبر
موڪلون ۽ ڏڻ
زمرو:سال جا ڏينهن زمرو:سال جا ڏينھن زمرو:ڊسمبر
اگني
ويدن جي زماني جو مشهور ديوتا، جيڪو -آسمان- ۾ سج جي شڪل ۾، هوا ۾ وِڄ جي روپ ۾ ۽ زمين تي -باهه- جي صورت ۾ ظاهر ٿيندو آهي. هندو مختلف موقعن تي باهه ٻاري هن جي پوڄا ڪندا آهن ۽ هن ئي ديوتا جي نسبت -باهه- کي متبرڪ سمجهندا آهن. چيو وڃي ٿو ته هيءُ ديوتا ٻن ڪاٺين جي پاڻ ۾ گِهڻ سان پيدا ٿيو هو. ڪن جو خيال آهي ته هو -برهما- جو پٽ هو، جيڪو -آسمان-، فضا، پاڻيءَ ۽ ڌرتيءَ تي رهندو هو. -اگني- ديوتا جون هزارين -اکيون- آهن، -جن- سان پوڄا ڪندڙن کي ڏسندو آهي.
حوالا
زمرو:هندو ديوتا
ذڪري
ھيءُ ھڪڙو مذھبي فرقو آھي، جنھن کي داعي به سڏيندا آھن. اھي اصل مڪراني آھن ۽ مسلمان چوائن ٿا؛ مگر حضرت محمدصه کي نٿا مڃين ۽ چون ٿا ته انھيءَ جي جاءِ تي مھدي آيو ۽ پنھنجي پير رحمت يا دوست محمد نالي کي اُ ھي مھدي ٿا ڄاڻن؛ اُھي قرآن پڙھندا آھن. انھيءَ سندن پير پنھنجي قبر جي ويجھو ھڪڙي وڻ جي پاڙ مان ھڪڙو نئون ڪتاب ڪڍيو. ھاڻي اھي ماڻھو مڪي جي بدران اتي زيارت لاءِ ويندا آھن. ھو نماز نه پڙھن ۽ روزو نه رکن. فقط جمعي جي ڏينھن ويھي ذڪر ڪندا آھن، جو مسلماني ذڪر کان ٻيءَ طرح جو آھي. ڪراچيءَ جي مڪرانين مان ڪي انھيءَ فرقي جا آھن.
حوالا
زمرو:بلوچستان
اديب فيروز شاھي
سندس پورو نالو مولانا دين محمد ”اديب“ فيروز شاهي، پاڻ سنڌ جو مشهور عالم، شاعر ۽ اديب، جنهن سنڌي، عربي، فارسي ۽ اردوءَ ۾ شاعري ڪئي. نثر ۾ به ڪافي ڪتاب لکيائين. پاڻ ميهڙ تعلقي جي ڳوٺ فيروز شاهه ۾ 1897ع ۾ ڄائو هو، -ان- ڪري فيروز شاهي سڏايائين. علم جي تحصيل ۽ تڪميل بعد ڪيترن مدرسن ۾ درس تدريس جو ڪم شروع ڪيائين. ڪافي عرصو تاريخي شهر -پاٽ- ۾ به علم جي تدريس کي ڦهلايائين. آخري ڄمار ۾ حيدرآباد اچي رهيو. نور محمد هاءِ اسڪول جي هاسٽل جو پيش -امام- مقرر ٿيو. حيدرآباد ۾ قيام دوران ملڪ جي وڏن عالمن سان ملاقاتون ڪيائين. ”مولانا اشرف ٿانويءَ جو معتقد ٿيو. هُن مولانا روم جي مثنويءَ جو سنڌي ترجمو اشرف العلوم“ جي نالي سان ڪيو، سندس ٻين ڪتابن ۾ (1)-اصلاح- احوال (2) -بهشتي- ڪوثر (3) خاتم الانبيا (نور الانوار جو سنڌي ترجمو) (4) ڪشف المعجوب جو سنڌي ترجمو مشهور آهن.
زمرو:سنڌي ماڻھو زمرو:شخصيتون
895ع
ڊسمبر
زمرو:895ء زمرو:نائين صدي زمرو:سال
آبڪاري
آبڪاري (Excise ) عالمي معيشت جو هڪ اصطلاح آهي، جنهن جي معنيٰ آهي اهڙو ناڪو، محصول يا آبڪاري، جيڪا اهڙِين شين تي لاڳو ڪئي وڃي، جيڪي ملڪ اندر تيار ڪيون وڃن. آبڪاري (Excise) ملڪ جي ترقيءَ ۽ خرچ جي پورائيءَ لاءِ لاڳو ڪئي ويندي آهي. سمورين نشي آور شين، عياشي، آسائش ۽ آرائش جي سامان جي گهٽ واهپي ڪرڻ يا مالي وسيلن جي بحاليءَ تي سٺي اثر وجهڻ لاءِ خاص شين جي خريد، وڪري ۽ تياريءَ تي آبڪاري (Excise) ٽئڪس لاڳو ڪيو ويندو آهي. ساڳيءَ ريت سئنيمائن ۽ ٻين تفريح گاهن تي پڻ ”تفريحي ٽئڪس“ جي نالي سان آبڪاري محصول ورتو ويندو آهي. آبڪاريءَ مان وصول ٿيندڙ رقم، حڪومت ڪيترن ترقياتي ڪمن ۽ عوام جي ڀلائيءَ وارين رٿائن تي ڪتب آڻيندي آهي. آبڪاري، محصول يا ٽئڪس جي تاريخ پراڻي آهي. جاگيرداري دور ۾ ماڻهن کان محصول ورتو ويندو هو. شاهه لطيف به پنهنجي رسالي ۾ محصول جو نعم البدل (مَٽُ) لفظ ”رائر“ ڪم آندو آهي. جهڙوڪ:
نه ڪا جهل نه پل، نه ڪو رائر ڏيهه ۾! (شاهه)
جڏهن کان قومي رياستون وجود ۾ آيون، ملڪن ۾ صنعت ۽ حرفت جي ترقي ٿي ته واپاري نظرين جي جديد حڪمت عمليءَ هيٺ حڪومتن پنهنجي خرچ جي پورائيءَ لاءِ محصول ۽ ٽئڪس لاڳو ڪيا. آبڪاريءَ جا ڪيترا قسم ٿين ٿا: (1) محصول يا آبڪاري (Excise) (2) ڪسٽم (Custom)، ڪسٽم اهڙو محصول آهي، جيڪو رڳو ٻاهران ايندڙ يا ٻاهر ويندڙ شين تي لاڳو ٿيندو آهي، اسان جي ملڪ ۾ هر سال بجيٽ ۾ نوان ٽئڪس لاڳو ڪيا ويندا آهن. هن وقت اسان جي ملڪ ۾ هر شيءِ تي آبڪاري ٽئڪس لاڳو آهي.
حوالا
زمرو:اقتصاديات
1482ع
ڊسمبر
زمرو:1482ء زمرو:سال
فضائي رَٿَ
فضائي رَٿَ ڪنهن به اهڙي ڪَلَ يا مشين کي چئجي ٿو، جيڪا فضائي اڏامَ جي قابل ھجي.
اگھاڙا آواز (ڪتاب)
سنڌ ۽ هند جي مشهور شاعر هريڪانت جي ڪويتائن جو مجموعو، ڊيمي سائيز جي 76 صفحن تي مشتمل ’اگهاڙا آواز‘ جي نالي سان 1981ع ۾ ڇپجي پڌرو ٿيو، جنهن جي قيمت 15 رپيا آهي، جيڪو رتن آڏواڻيءَ، نئين دهليءَ مان ڇپائي پڌرو ڪيو، جيڪو مهروان مامتاڻيءَ جي چترن سان سينگاريل آهي. ’اگهاڙا آواز‘ ۾ نئين ڪويتا نهايت بيباڪيءَ سان لکي، معاشري کي ننگو ڪيو ويو آهي.
سراڪارٽا
سراڪارٽا جنھن کي سولو پڻ سڏيندا آهن، انڊونيشيا جي صوبي سينٽرل جاوا جو ھڪ شھر آھي. ھن شھر جي اوڀر ۾ سولو ندي وھي ٿي.ھي شھر انڊونيشيا جي صدر جوڪو ودودو جي جنم ڀومي آهي جيڪو 2005 کان 2012 تائين ھن شھر جو ميئر رھيو ھو.
خيرپور ناٿن شاه تعلقو
خيرپور ناٿن شاه تعلقو پاڪستان جي صوبي سنڌ جي حيدرآباد ڊويزن جو ضلعي دادو جو هڪ تعلقو آهي جنھن جو صدر مقام خيرپور ناٿن شاھ شھر آھي. ان جو نالو ناٿن شاھ نالي پير تان پيو جنھن جو مقبرو اتي واقع آهي جتي ان جي عرس جي ڏينهن ميلو لڳندو آھي. ھن تعلقي جا مکيہ ننڍا شھر ڪڪڙ، گوزو، سيتا، خانپور جوڻيجو، چوکنڊي آھن. شهرخيرپور ناٿن شاه شهر ضلعي دادو جو ٻيون نمبر وڏو تعلقو به آهي. هن جي اوله ۾ صوبو بلوچستان آهي، اتر ۾ تعلقو ميهڙ ۽ ضلعي قمبر-شهداد ڪوٽ جو تعلقو قمبر آهي. ڏکڻ ۾ تعلقو جوهي ۽ اوڀر ۾ تعلقو ميهڙ ۽ سنڌ درياھ آهي.
ديھون
خيرپور ناٿن شاھ تعلقي م ڪل 94 ديھون واقع آهن.
مشھور شخصيتون
thumb|left|upright=0.4|
حوالا
زمرو:سنڌ جا تعلقا
پورس
خارجي ڳنڍڻا
زمرو:پنجاب جي تاريخ زمرو:GND سان سڃاڻپ ڪندڙ وڪيپيڊيا مضمون
896ع
ڊسمبر
زمرو:896ء زمرو:نائين صدي زمرو:سال
اذان
اذان معنيٰ خبردار ڪرڻ، سڏ ڪرڻ. اسلامي اصطلاح موجب اهي مقرر لفظ، جيڪي نمازن جي وقتن تي ٻانگو وڏي آواز سان ورجائيندو آهي، ۽ اهڙيءَ طرح ماڻهن کي باجماعت نماز لاءِ سڏيندو آهي. اهو طريقو نبي سڳوري صلي -الله- عليه وسلم جي مديني ۾ اچڻ کان پوءِ سن 2 هه/624ع ۾ -جاري- ٿيو. ٻين مذهبن ۾ گهنڊ گهڙيال وڄائڻ يا ناد وڄائڻ جو طريقو رائج آهي. مسلمانن جي -اذان- ۾ چار دفعا -تڪبير- (-الله- اڪبر)، ٻه دفعا ”اشهد -ان- لا الہ الاالله“، ”اشهد -ان- محمد رسول -الله-“، ”حي علي الصلواة“، ”حي علي الفلاح“، ۽ -تڪبير- ۽ آخر ۾ هڪ دفعو ”لا الہ الا -الله-“ جا لفظ چيا ويندا آهن. صبح واري ٻانگ ۾ ”حي علي الفلاح“ کان پوءِ ”الصلواة خير من النوم“ جا لفظ به ٻه ڀيرا چيا ويندا آهن. سنڌ ۾ -ٻارڙي- جي ڄمڻ تي -ان- جي ساڄي ڪن ۾ ٻانگ ڏني ويندي آهي. هنن لفظن سان ته ”ڀلي -آئين- -الله- جا مهمان! توتي لکين رحمتون نازل ٿين“. ڪنهن اوچتي آفت ۽ خطري جي وقت به مسلمانن ۾ ٻانگن ڏيڻ جو رواج آهي.
آبڪلاڻي
آبڪلاڻي پاڻيءَ جي گهڻائي. سنڌو درياھ ۾ پاڻيءَ جي چاڙھ جي موسم مئي، جون، جولاءِ ۽ آگسٽ مهينن وارو عرصو آهي، جنهن ۾ عموماً درياھ ڪچي واريءَ زمين تي ٻوڏ ڪندو آهي. هن مند ۾ چؤماسي جي مينهن جو پاڻي ٿٻيٽ جي سنگي ڪباب (شينهن جو منهن) کان مانسروور ڍنڍ کان ٿيندو، هماليہ جبلن جي گليشيئرن جي رجيل پاڻيءَ کي کڻندو ڪشمير، خيبرپختونخواھ ۽ پنجاب صوبي جي ندين نالن کان ٿيندو سنڌوءَ ۾ پوندو آهي.
1483ع
فيبروري
14 فيبروري 1483ء تي مغل سلطنت جي باني ظھير الدين محمد بابر اُزبڪستان ۾ واديءِ فرغانہ ۾ پيدا ٿيا۔
ڊسمبر
زمرو:1483ء زمرو:سال
انساني پيدائشي عمل
انساني پيدائشي عمل دوران مادي جنسي گهرڙا (آنا) ماديءَ جي پيدائش واري سرشتي ۾ ٺھندا آهن. اُهي آنا تمام ننڍا ٿين ٿا ۽ آني دانيءَ جي اندر هوندا آهن. هڪ ڀيرو جڏهن اُهي ٺھي تيار ٿين ٿا تہ اهي آني دانيءَ مان نڪري رحم (womb) ۾ اچن ٿا. مادي آني جو قطر 1.0 ملي ميٽر ٿئي ٿو، ان ۾ سائٽو پلازما ۽ نيوڪليس هوندو آهي، جنھن جي چوڌاري ’جيوگهرڙي‘ جو پردو چڙهيل هوندو آهي. نر جنسي گهرڙا يا نطفا (sperms) نر جي پيدائش واري سرشتي ۾ پيدا ٿيندا آهن. جن کي آنورا (Testies) چئجي ٿو. نطفا آني جي سوين حصي جي برابر ٿين ٿا. نطفي ۾ هڪ ننڍڙو مٿو ۽ هڪ ڊگهو پڇ ٿيندو آهي. مٿي واري حصي ۾ نيوڪليس ۽ سائٽو پلازم ٿئي ٿو ۽ پڇ اُن جي ترڻ ۾ مددگار ثابت ٿئي ٿو. ٻنهي جنسي گهرڙن کي گيميٽ (Gametes) چئجي ٿو. ڳُڀ (Embryo) نطفي ۽ آني جي ميلاپ سان ٺھي ٿو. نر ۽ مادي جنسي گهرڙي جي ان ميلاپ کي ڳڀ جهلڻ يا حمل (Fertilization) چئجي ٿو. جنسي جيو گهرڙن جي ميلاپ سان ٺھڻ واري گهرڙي کي نريل آنو يا زائيگوٽ (Zygote) چئجي ٿو. ڦرجڻ کان پوءِ آني جي هڪدم ورهاست شروع ٿئي ٿي. ڪيئي ڀيرا، ورهاست کان پوءِ هي ڳڀ (ايمبريو) ٺھي ٿو، جيڪو آخرڪار واڌ کائي هڪ فرد/ٻار جي شڪل اختيار ڪري ٿو.
آبگير
گهوڙن جو هڪ مرض، جنهن ۾ گهڻي پنڌ ڪرڻ يا داڻي کارائڻ کان پوءِ يڪدم پاڻي پيارڻ سان گهوڙي جا سَنڌ وٺجي پوندا آهن.
ڀٽ ڏيٿري
ڀٽ ڏيٿري پوسٽ آفيس يارو لنڊ جي ويجهو آهي ۽ تعلقو مير پور ماٿيلو آهي ڀٽ ڏيٿري تي اڪثر ٺڪريون مِلنديون آهن چوندا آهن تي هي پهريان مومل جو پتڻ هيو ، هتي ٻيا به کوڻ سارا عجعبات ٿي سگهن ٿا مگر ڳولڻ وارا شايد ٿڪجي پيا آهن هتي اڄ ڪلهه لنڊ قوم جو زريناڻي پاڙو رهندو آهي منهنجي پئيداش به اُتي ٿي هئي
خارجي ڳنڍڻا
|جان زريناڻي جو بلاگ پوسٽ
ٽيِ گهرڙا
ٽيِ گهرڙا (T-cells)، (رومن سنڌي: ttee gharirra) اصل ۾ رت ۾ ملندڙ اهڙن جزن يا گهرڙن کي چيو وڃي ٿو جن جو لاڳاپو رت جي اَڇن جزن يا گهرڙن (WBCs) جي قسم سان آهي. هنن گهرڙن کي ٽي گهرڙا ان ڪري چيو وڃي ٿو جو هنن گهرڙن جي واڌ ۾ (thymus) نالي غدود اهم ڪردار ادا ڪري ٿو. ان ڪري ئي هن جي شروع ۾ ئي ٽي (T) اچي ٿو. انگريزي ۾ به انهن گهرڙن کي عام طور تي thymus چوڻ جي بدرآن T-cells چيو وڃي ٿو.
حوالا
زمرو: طب زمرو: حياتيات زمرو: سائنس
ٽيڪنالاجي
thumb|left|250px|ويھين صديءَ جي  وچ  عھد ۾ انسان علم ڪاريگري طرزيات تي ان قدر مھارت حاصل ڪري ڇڏي جو ڌرتيءَ جي سطح کان آزاد ٿي ڪري فضا ۾ وڃي پھتو آھي.
ٽيڪنالاجي یا طرزیات (Technology) علم فن، علم ھنر، علم ڪاريگري؛ سائنس ۽ نظرين جو اڀياس يا مطالعو جنھن وسيلي اھا ڄاڻ حاصل ڪئي ويندي آھي تہ شيون ڪيئن ٿيون ڪم ڪن ۽ ان ڄاڻ وسيلي فني يا ھنري شيون ٺاھڻ. علم ۽ معلومات جي فني ۽ عملي استعمال کي طرزیات چيو ويندو آهي ۽ هن شعبي علم جي دائري ڪار ۾ آهي تمام آلات (اوزار) پڻ اچي وڃن ٿا ۽ اهي تمام دستورالعمل يا طريقيڪار پڻ جيڪي علمي معلومات جي عملي استعمال بابت هوندا آهن. طرزيات، علم ڪاريگري يا ٽيڪنالاجي جي اصطلاح عام طور تي طرازن (techniques) جي هڪ مجموعي جي لاءِ استعمال ٿيندا آهن (مثال جي طور تي (space technology))، ۽ ڪڏھن ڪڏھن انکي (engineering) جي طراز يا ٽيڪنيڪ استعمال ڪندي بڻائي ويندڙ ڪنھن شيءِ (پيداوار يا پروڊڪٽ) جي لاءِ بہ استعمال ڪيو ويندو آهي جيئن تہ ڪا ٽيڪنيڪي ڪاروباري ادارو پنھنجي بڻايل پيداوار کي هڪ ٽيڪنالاجي چئي سگهي، مثلاً Hitachi technology ۽ ABI technology وغيرہ
نالي جو سبب
thumb|left|250px|هڪ شڪل طرزیات (ٽيڪنالاجي)؛ هي آبي [[اختراع هڪ مسلم سائنسدان نالي الرزاز الجزاري اُن زماني ۾ ايجاد ڪئي هئي جڏھن اڄ جي ترقي پذير ئي نہ پسماندہ مسلم قوم، سائنس ۽ طريقت جي عروج  تي هئي ۽ نون اختراعات ۽ تخليقات ۾ مصروف هئي.]]
بيان
علم ڪاريگري طرزيات هڪ تمام وسيع اصطلاح آهي ۽ نوع انسان جو ان سان تعلق وڏي وقت کان جاري آهي جڏھن کان هِن انسان قدرتي اسباب ۽ وسيلن کي سادن اوزارن ۾ بدلڻ سکيو. تاريخ جي دور کان اڳ حضرت انسان جو باھ لڳائڻ جي طريقي جو دريافت ڪرڻ ۽ ڪنھن وزني شيءِ جي هيٺان ڪا گول شيءِ رکي اُن کي ڌِڪڻ (جنھن سان ڦيٿي جي ايجاد ٿي) سڀ ڪجهہ علم ڪاريگريءَ جي ئي شروعاتي شڪل آهي. ۽ موجودہ دور ۾ اچو تہ گهڻيون ئي اهڙيون ايجادو ۽ طراز آهن جن هن دنيا کي هڪ نئي شڪل ۾ ڍالي ڇڏيو آهي، انهن ۾ www ۽ انجي بنياد يعني ڪمپيوٽر (computer) وغيرہ اھم آهي هڪ ٻيو پاسو اهو آهي تہ تمام تر علم ڪاريگري طرزيات  انساني ڀلائي جي طرف ئي رخ ناهي ڪيو بلڪه ڪثير تعداد ۾ اهڙيون طرزيات پڻ تخليق ڪيون ويون آهن ۽ ڪيون پيون وڃن جيڪي انسانيت ئي کي مٽائي ڇڏڻ جي ڀرپيو صلاحيت سان مالامال آهن ۽  انھن جي چند مثالن ۾ ايٽم بم اور نيوٽران بم جھڙا ھٿيار شامل آھن.
1484ع
ڊسمبر
زمرو:1484ء زمرو:سال
اذان عشق
هي ڪتاب صوفي ولي محمد ”تراب“ جي شاعريءَ جو مجموعو آهي، جيڪو سندس عقيدت مند نصرالله لغاريءَ، نومبر 2009ع ۾ تبسم پبليڪيشن ڦاڙياري ضلعي خيرپورميرس پاران ڇپائي پڌرو ڪيو. ڊيمي سائيز جي 245 صفحن تي مشتمل هن ڪتاب جي قيمت 200 روپيا آهي ۽ ڪتاب انٽيل ڪميونيڪيشن حيدرآباد مان ڇپجي پڌرو ٿيو آهي. هن شعري مجموعي ۾ شاعر جو تعارف فقير رانجھن عليءَ لکيو آهي، جڏهن ته مهاڳ نامياري براڊڪاسٽر ڪوثر ٻرڙي لکيو آهي. صوفي ولي محمد جي شاعريءَ تي فقير قادر بخش ڪرم ٽالپر، زبير سومري ۽ نصرالله بليدي جا تاثرات پڻ موجود آهن. هن ڪتاب ۾ فقير ولي محمد تراب جون حمد، نعتون، ڪافيون، وايون، غزل، گيت ۽ بيت شامل آهن.
897ع
ڊسمبر
زمرو:897ء زمرو:نائين صدي زمرو:سال
لانگ جين سلور
لانگ جين سلور (لاطيني: Long Jeanne Silver) ھڪ فحش اداڪارا آھي۔
حوالا
زمرو:امريڪي فحش اداڪاريون زمرو:جيئرا ماڻهو زمرو:حيات شخصيتون زمرو:ڪچو
زحل
زحل SATURN thumb زحل جنھن کي انگريزي ۾ سيٽرن چيو ويندو آھي. جيڪو اسانجي نظام شمسي ڇھون گرھ آھي. پراڻن علم فلڪيات جي ماھرن جي ويجھو ھي گرھ نظام شمسي جو آخري گرھ تصور ڪيو ويندو ھو.
نظام شمسي جو سڀني کان خوبصورت گرھ زحل سج کان اٺ سو نوي ملين ميل 890 پري آھي. زحل نظام شمسي جو ٻئي نمبر تي وڏي ۾ وڏو گرھ آھي.
گليليو گليلي 1610ء ۾ پھرين چڪر دوربين ذريعي ھن گرھ کي ڏٺو. مفاصلو گھڻو ھجڻ ڪري گليليو ھن جي دائرن کي ڪون سڃاڻي سگھيو. ھن کي طرح طرح جا خيال پئي آيا. ھن سمجھيو شايد زحل سان گڏ ٻه چنڊ اٿس يا ڪجه ٻيون شيون.
يونانين زحل کي جوپيٽر جو پي ۽ ڪنگ آف ايگريڪلچر سڏيو آھي. اساني نظام شمسي جو ھي وڏو گيسي پربت جي ڪيمسٽري به جوپيٽر وانگي عجيب آھي.
ھن عجيب و غريب گيسي پربت جا دائرا جيڪي ھن جي چوگرد آھن اھي تقريبا 175000 ميل ڊگھا ۽ 30 فٽ ويڪرا آھن.
زحل جي ھن مھل تائين دريافت ٿيل چنڊن جي تعداد 62 آھي. 100 کان مٿي ننڍا ننڍا جسم پڻ ھن گرھ کي ڦرن ٿا پر انھن کي چنڊ نه ٿو تسليم ڪيو وڃي.
اڃان تائين ھن گرھ تي رڳو چار اسپيس ڪرافٽ وڃين چڪا آھن. Pioneer 11 ء 1979 ۾ وائجر 1 وائجر 2 ستت ئي 1980 ء ۾ ۽ ويھن سالن کان پوء ڪسيني کي 2004 ء ۾ زحل ڏانھن موڪليو ويو.
زحل جي ڊکڻ پول تي ھڪ وڏو ۽ صاف نظر ايندڙ آء بال طوفان آھي. ان کان پھرين رڳو زمين تي ان نموني جا طوفان ڏٺا ويا. زحل تي ھي طوفان ڪئي ڪروڙن سالن کان موجود آھي.
حوالا
زمرو:نظام شمسي
898ع
ڊسمبر
زمرو:898ء زمرو:نائين صدي زمرو:سال
آبنوس (مڇي)
آبنوس سمنڊ جي مڇيءَ جو ھڪ قسم آھي.
زمرو:جانور
آبنوس
آبنوس (Ebony) ھڪ قسم جو وڻ، جنھن جو ڪاٺ ڪارو، نھرو ۽ قيمتي ٿئي ٿو.ڪاري رنگ جي ڪاٺي، جا دوائن ۾ ڪم اچي ٿي ۽ گرم خشڪ مزاج رکي ٿي. حڪيمن جو چوڻ آهي ته اها ڪاٺي حڪمت ۾ استعمال ٿئي ٿي.
زمرو:حياتيات
1485ع
ڊسمبر
زمرو:1485ء زمرو:سال
ڪپتان رئڪس
ڪئيپن رئڪس هندوستان تي برطانوي راڄ جي دور جو انگريز اعملدار هو. ڪپتان رئڪس جڏهن ٿر پارڪر واري پاسي جو اسٽنٽ مئجسٽريٽ مقرر ٿيو ته ، هن ٿر ۽ پارڪر ضلعن جون يادگيريون لکيون، ڪرنل جئمس ٽاڊ پڻ سڄي ٿر يعني سنڌ واري ٿر ۽ هندستان واري راجسٿان جي سموري علائقي جو دورو ڪري احوال دستاويز بند ڪيو ۽ ائنلس اينڊ ائنٽيڪُئٽيز جنهن کي عام طور ٽاڊ راجستان چيو وڃي ٿو ، تنهن جهڙو اٽڪل هڪ هزار صحفن جو ڄاڻ سان سٿيل ڪتاب ٿر، چولستان ۽ هن علائقي جي ٻين ريگستانن جي باري ۾ لکيو. http://books.sindhsalamat.com/book.php?book_id=124
اذن عام
اذن عام مرڻي جي هڪ رسم، جنهن ۾ فوتيءَ کي دفنائڻ کان پوءِ، قبرستان جي حد کان ٻاهر نڪري فاتحه پڙهي، عارضي عذرخواهي ڪرڻ کان پوءِ اعلان ڪرڻ ته جنهن کي تڪڙو ڪم هجي، اُهو وڃي ته کيس اجازت آهي. -ان- اعلان کي ”-اذن عام-“ چوندا آهن. ھي جمعي جي نماز جي واجب ٿيڻ جي شرطن منجھان ھڪ شرط آهي، جنھن جو مطلب ھي آھي ته جتي جمعي جي نماز پڙھي ويندي ھجي اتي ھر خاص ۽ عام کي شريڪ ٿيڻ جي عام اجازت ھجي ۽ ڪنھن قسم جي ڪابه رڪاوٽ ڪنھن لاءِ نہ ھجي.
899ع
ڊسمبر
زمرو:899ء زمرو:نائين صدي زمرو:سال
ساھ کڻڻ جو سرشتو
انسان ۾ ساھ کڻڻ جو عمل ڦڦڙن ۽ ان سان ڳنڍيل نالين تي مشتمل هوندو آهي، جنهن سان هوا نڪ وسيلي جسم ۾ اندر داخل ٿيندي آهي. ڦڦڙ جسم ۾ سيني جي اندر ٿين ٿا. ساھ کڻڻ وقت هوا ڦڦڙن ۾ اندر داخل ٿيڻ کي ’ساھ کڻڻ‘ ۽ جسم کان ٻاهر نڪرڻ کي ’ساھ ڪڍڻ‘ چئبو آهي. هوا جڏهن نڪ مان گذرندي آهي تہ اها گرم ۽ گهميل ٿي ويندي آهي. نڪ جي اندرئين حصي ۾ اهڙا گهرڙا هوندا آهن، جيڪي مِيُوڪس (Mucous) نيڪال ڪندا آهن، جنهن سان نڪ جو اندريون حصو آلو رهي ٿو ۽ ان آلاڻ جي ڪري ٻاهرين مٽي يا جيوڙا اٽڪي پوندا آهن ۽ صاف هوا ڦڦڙن ڏانهن رواني ٿيندي آهي. ان ئي ڪري طِبي ماهر (ڊاڪٽر) اسان کي نڪ مان ساھ کڻڻ جي صلاح ڏيندا آهن.
رت جي دوري جو سرشتو
انسان جي رت جي دوري جو سرشتو دل ۽ رت جي نالين تي مشتمل آهي. دل (Heart ):مشڪن جو هڪ عضوو آهي، جيڪو رت کي جسم جي مختلف حصن ڏانهن ڌڪي ٿو يعني پمپ ڪري ٿو. هيءَ هڪ سخت پردي ۾ ويڙهيل ٿئي ٿي، جنهن کي دل جي ڳوٿري (پيريڪارڊيم) چئبو آهي. دل جا چار خانا ٿين ٿا: مٿين ٻن خانن کي ڪَنوتيون (Auricles) ۽ هيٺين ٻن خانن کي ’وينوتيون‘ (Ventricles) چئبو آهي. دل جو ساڄو ۽ کاٻو -پاسو-، پوريءَ طرح هڪٻئي کان جدا ٿين ٿا، -جن- ۾ ترتيبوار خراب ۽ سٺو رت هوندو آهي. رت جو دورو: خون، دل جي وينٽريڪل (Ventricle) مان نڪري پلمونري شريانن (Pulmonary artery) مان ٿيندو ڦڦڙن ۾ وڃي ٿو. هتي -آڪسيجن- جذب ڪري ڪاربان ڊائي آڪسائيڊ خارج ڪري ٿو. اهو خون واپس پلمونري شريانن جي وسيلي کٻي اوريڪل (Auricle) ۾ اچي وڃي ٿو. کٻي پاسي وارو اوريڪل صاف خون کٻي وينٽريڪل ۾ پمپ ڪندو آهي. هتان صاف خون شريان ڪبير (Aorta) ۾ پهچي ٿو. شريان: ڪبير اسان جي جسم ۾ سڀ کان وڏي شريان آهي جيڪا اڳيان هلي ننڍين شريانن ۾ تقسيم ٿي وڃي ٿي.
حوالا
زمرو:انساني جسم زمرو:حياتيات
مير مختار اخيار
مير مختار اخيار بلتستان جي اولين مبلغين اسلام مان ھئا پاڻ سلسلہ نوربخشہ جا صوفي بزرگ ھئا۔
زمرو:1131ع جون وفاتون زمرو:1064ع جون پيدائشون زمرو:گلگت بلتستان جون شخصيتون زمرو:ڄمون و ڪشمير جون شخصيتون زمرو:ضلعو گانڇي جون شخصيتون زمرو:پاڪستاني صوفي زمرو:تاريخ بلتستان زمرو:بلتي شخصيتون
مليريا
thumb|left|300px|[[مليريا وائرس]] مليريا لفظ اطالوي ٻوليءَ جو لفظ آهي، جنهن جي معني آهي: ”گندي هوا“ مخصوص علائقن ۾ مليريا جي عام هئڻ جو سبب اينو فليز (Anopheles) نالي مڇر آهي. هي مڇر مليرياجي جراثيم کي، جيڪو انهيءَ جي جسم ۾ پلندو آهي. انسان ۾ منتقل ڪندو آهي.
تيز بخار سان گڏ سيءُ لڳڻ ۽ رت جي گهٽتائي مليريا جي عام علامت آهي. مريض جي مرڻ جو سبب دماغ ۾ رت جي نالين ۾ تباهه ٿيل ڳاڙهن ذرڙن جو جمع ٿيڻ آهي. انهن ۾ رت جي گردش جي رڪاوٽ ڪارڻ بڻجندي آهي.
ڊي. جي. سنڌ گورنمينٽ سائنس ڪاليج
alt=ڊي جي سنڌ ڪاليج|thumb|ڏيارام ڄيٺمل سنڌ ڪاليج ڪراچي
ڏيارام ڄيٺمل سائنس ڪاليج (المعروف ڊي جي سائنس ڪاليج) ڪراچي، سنڌ ۾ واقع آھي، جيڪو سائنس توڙي آرٽس جي تعليم ڏئي رهيو آهي.
تاريخ
ممبئي جي گورنر، لارڊ ريئي 17هين جنوري 1887ع تي ان ڪاليج جو افتتاح بطور سنڌ آرٽس ڪاليج ڪيو، جنھن تي بعد ۾ ڏيارام ڄيٺمل جو نالو رکيو ويو، جنهن ان ڪاليج جي اڏاوت تي خرچ ٿيندڙ سموري خرچ جي ھڪ وڏي حصي جو بندوبست ڪيو ھو. چيو وڃي ٿو تھ ڪاليج جي اڌاوت تي تن ڏينھن ۾ ھڪ لک ڇهاسي هذار پنج سَو چوڏهن (186514) رپيا خرچ آيو ھو، جنھن مان حڪومت جي ڀاڱيداري ستانوي ھزار ھڪ سَو ٽيانوي (97193) رپيا هئي.