cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
چاپ (رقص)
چاپ بلوچستان جو ثقافتي رقص آهي، جيڪو قديم زماني کان وٺي اڄ تائين رائج آهي. هيءُ رقص عام طرح عورتون ۽ مرد الڳ دائرا ٺاهي ڪندا آهن. رقص ڪندڙ انبوهه جي وچ ۾ مڱڻهار دهل ۽ شرنائيون وڄائيندا آهن، جن جي ڍنوَ تي هيءُ ناچ ڪيو ويندو آهي. بلوچستان ۾ اڪثر ذاتين ۽ قبيلن ۾ خوشيءَ جي موقعن تي هيءُ ناچ ٿيندو آهي. عورتون وڏي دلچسپيءَ سان چاپ ناچ ڪنديون آهن.
حوالا
زمرو:ناچ
قنديل بلوچ
This page is machine translated from Google Translate, please translate it from the English Wikipedia
فوزيه عظيم (1 مارچ 1990ع-15 جولاءِ 2016) هڪ پاڪستاني ماڊل هئي. هن سوشل ميڊيا تي قنديل بلوچ طور سندس روزانو مختلف اختلافي معاملن تي وڊيو ۽ تصويرون شيئر ڪرڻ سان مشهوري ماڻي. بين الاقوامي ميڊيا جھڙوڪ فرانس پريس ايجنسي هن کي آمريڪي ماڊل ۽ اداڪارا ڪيم ڪارداشيان سان ڀيٽ ڏني.
پيدائش
قنديل بلوچ ڊيرا غازي خان جي هڪ غريب خاندان ۾ پيدا ٿي، هن جا 12 ڀائر ۽ ڀيڻون هيون.
اختلافي وڊيوز
سڀ کان تازو قنديـل سوشل ميڊيا ۽ ٽي وي تي ٻيھر بحث ھيٺ آئي جڏنھن هوءَ مفتي عبدالرحيم قوي سان هڪ هوٽل جي ڪمري ۾ سندس ايمان آڻڻ جي باري ۾ وڌيڪ سکڻ لاء وئي،جنهنڪري ٻنهي جي وچ ۾ لهه وچڙ سڀني تي طاري ٿي وئي ۽ سوشل ميڊيا جي پليٽ فارمن تي ٻنھين جا فوٽو آن لائن ويا. هن مفتي صاحب جي دستخط سان هڪ ٽوپي پڻ پاتي . ھي سماجي ميڊيا ۾ پکڙيل آهي ته هن قومي ڪرڪيٽ ٽيم جي کٽ لاء ناچ پٽي ڪرڻ جو واعدو ڪيو، ۽ سندس ناچ ۾ ھن وقف ڪيو ڪرڪيٽر شاهد آفريدي لاءِ جڏهن پاڪستان جي Twenty20 تي 19 ڀارت خلاف ميچ مارچ 2016. هوء به سماجي ميڊيا تي آئي پٽي ناچ جنهن جي سوز نڪري جي حوالي سان به منگتو جاري ڪيو هو، پر پاڪستان جي شاديء جي گم ٿي وئي آهي. ڪجهه هندستان جي ميڊيا سندس مقابلو پونم پانڊي سان ڪيو ويو
انسپائريشنز
تڪراري اينڪر مبشر لقمان ، ھنکان هڪ انٽرويو ۾ پڇيو تھ هوءَ ڪنهن مان متاثر آهي ته ھن راکي ساونت ۽ پونم پانڊي کي سندس اتساهيندڙ طور تي ٻُڌايو. هنکي ڪيترن ئي تنظيمن، ميڊيا گروپن سندن شوز ۾ ڪم ڪرن لاءِ چيو ته جيئن هو پنهنجي چينلن جي خصوصيت کي پنهنجي TRP ۾ اضافو ڪري سگهن.
قتل
26 سالن جي قنديل بلوچ کي سندس ڀاءُ ملتان ۾ 15 جولاءِ ، 2016 تي، غيرت جي نالي ۾ قتل ڪري ڇڏيو.
حوالا
زمرو:1990ع جون پيدائشون زمرو:2016ع جون وفاتون زمرو:پاڪستاني فيميل سنگرز زمرو:پاڪستاني ماڊل عورتون زمرو:بلوچ ماڻھو زمرو:ڪراچي جا ماڻھو
بيلجيم
بيلجيم جو جھنڊو thumb|بيلجيم جي سرڪاري مهر thumb|بيلجيم جو نقشو هن ملڪ جو سرڪاري نالو بيلجيم جي شهنشاهيت (Kingdom of Belgium) آهي. اتر ۾ نيدر لئنڊس، ڏکڻ ۾ فرانس، اوڀر ۾ جرمني ۽ اولهه ۾ سمنڊ اٿس. گاديءَ جو هنڌ برسلز آهي. ستن صوبن تي مشتمل هن ملڪ جي سرڪاري ٻولي ”فليمش“ آهي. جڏهن ته ٻين ٻولين ۾ فرينچ ۽ جرمن کي ڄڻ ٻئي نمبر تي حيثيت حاصل آهي. سرڪاري مذهب ”عيسائيت“ ۽ سڪو ”بيلجين فرئنڪ“ اٿس. هن جو ڏکڻ اوڀر وارو حصو پهاڙن تي مشتمل آهي، باقي حصو سرسبز آهي، جنهن ۾ ندين ۽ واهن جو ڄار پکڙيل آهي. اتر طرف کان ڊگهي سامونڊي پٽي هجڻ ڪري، سڄو سال موسم خوشگوار رهي ٿي. ’والونس‘ (Wallons) ۽ فليمنگس ۾ اندروني جهيڙي سبب ڪيتريون ئي حڪومتون تبديل ٿينديون رهيون ۽ نتيجي ۾ 1989ع جي آئين موجب بيلجيم، فلئنڊرس، والونيا ۽ برسلز جي خودمختيار رياستن ۾ تقسيم ٿي ويو. 1993ع ڌاري آئين ۾ ترميم ڪري مختلف رياستن کي وفاق جي ماتحت ڪيو ويو. بيلجيم ۾ هن وقت شهنشاهي نظام آهي. سينيٽ ۽ چيمبر جا ميمبر شهنشاهه جي ماتحت هوندا آهن. معيشت جو دارومدار صنعت ۽ زراعت تي آهي. هتي ڪڻڪ، پٽاٽا، ڪمند ۽ ٻيا فصل جام ٿين ٿا. ترقي يافته ملڪن ۾ شمار ڪيو ويندو آهي. بيلجيم ۾ ڌاڳي، شيشي، دوائن ۽ پئٽرول صاف ڪرڻ جا ڪارخانا تمام گهڻا آهن. بيلجئم ۾ هيرن تراشڻ جو ڪم پڻ ٿيندو آهي ۽ بيلجئم جا تراشيل هيرا گهڻا مشهور آهن. سنڌ ۾ وڏ گهراڻيون عورتون اهي ڳهن ۾ جڙائي پائينديون آهن. هن وقت، هيءُ ملڪ يورپ ۾ واپار جو وڏو مرڪز آهي. هتي ڪيترين ئي بين الاقوامي تنظيمن جا هيڊڪوارٽر پڻ آهن.
زمرو:يورپي اتحاد جا رڪن ملڪ زمرو:يورپي ملڪ
2 جنوري
2 جنوري (January 2)، عيسوي سال جو ٻيو ڏينهن آهي. سال پوري ٿيڻ ۾ 363 ڏينهن (ليپ سال 364 ڏينهن) باقي آهن.
561ع
ڊسمبر
زمرو:561ء زمرو:ڇهين صدي زمرو:سال
47 (سلجھائپ)
__DISAMBIG__
پنھل راڄپر
پنهل راڄپر :ضلعي خيرپور جي تعلقي فيض گنج ۾ هڪ ديهه ،جنهن ۾ فقط هڪڙو ئي ڳوٺ ’سليمان بائوجي ‘نالي سان آباد آهي
حوالا
زمرو:سنڌ جون ديھون
1509ع
ڊسمبر
زمرو:1509ء زمرو:سال
562ع
ڊسمبر
زمرو:562ء زمرو:ڇهين صدي زمرو:سال
1511ع
ڊسمبر
زمرو:1511ء زمرو:سال
اٿر ويد
هندن جي چئن ويدن مان آخري يعني چوٿون ويد. آڳاٽي ۾ آڳاٽو رگ ويد، اُن بعد يجر ويد ۽ سام ويد، هندن جا اهم مذهبي گرنٿ آهن. جڏهن ته چوٿون نمبر اٿر ويد پوئين دور جو ويد آهي، جنهن ۾ ٽوڻا ڦيڻا ۽ منتر شامل آهن.
حوالا
زمرو:هندو لکتون
49 (سلجھائپ)
__DISAMBIG__
چاچر (تال)
چاچر موسيقيءَ جي فن ۾ هي ٻارهن ماترائن جو تال آهي، جيڪو چئن حصن ۾ ورهايل هوندو آهي. هن تال جو پهريون ۽ ٽيون حصو ٽن ٽن ماترائن جو، ٻيو ۽ چوٿون حصو چئن چئن ماترائن جو ٿئي ٿو. جڏهن ته اُن جو اٺون حصو خالي هوندو آهي. ان سميت چوٿين ۽ يارهين حصي ۾ ماتراتي تال ايندي آهي. هن تال جو پهريون ٺيڪو ڌا- ڌن- ان- ڌاگي- تن - ان، ناتن—ان- ڌاگي ڌن- ان ۽ ٻيو ٺيڪو ڌا- ڌا- آ- ت- ٽ - ت - ن، تا- تا- آ، ڌن- ڌن هوندو آهي.
نماز
250px|thumb
- مسلم
حضرت ابوذر رضه جي روايت آھي ته ھڪ ڏينھن نبي جن سياري جي ڏينھن ۾، جڏھن وڻ جا پن ڇڻي رهيا هئا، ٻاھر آيا ۽ پاڻ سڳورن ھڪ وڻ جون ٻہ ٽاريون وٺي لوڏيون تہ هن ڇڻڻ لڳا. پوء فرمايائون تہ: ""اي ابوذر! جڏھن ڪو مسلمان دل جي حضور ۽ نيڪ نيتيءَ سان نماز پڙھندو آھي ته ان جا گناھ بہ اھڙي طرح ڇڻي پوندا آهن جيئن ھن وڻ جا پن ڇڻي رھيا آھن.""
حضرت علي رضه جو بيان آهي ته زندگيءَ جي آخري گھڙين ۾ نبي جن جي زبان تي ھي لفظ ھيا: "" نماز نماز""
- الادب المفرد
معني ۽ مطلب
”اسلام جو سڀني کان وڏو رڪن ’نماز‘ آهي. نماز لاءِ قرآن پاڪ ’صلواة‘ جو لفظ آندو آهي.“ اسين جڏهن لفظ ’صلواة‘ جون معنائون، عربي ادب ۽ لغت ۾ ڏسون ٿا، تڏهن اسان کي هيٺئين ريت معنائون ملن ٿيون. 1-مصري ناچڻي جو ناچ ڏسڻ. 2-گوشت کي ٽانڊن تي پچائي کائڻ. 3- گهوڙن جي ڊوڙ جي، ۽ گهوڙن تي شرط لڳائڻ. 4- دعوت عام ڏيڻ. 5-باهه ۾ سڙڻ. 6-دعا ڪرڻ وغيره.“ هاڻي جيڪڏهن ڪو شخص چوي ته جڏهن مان مصري رقاصه جو ناچ ڏسان ٿو، ۽ ان سان گڏ شاهي ڪباب ۽ ’پشاوري تڪا‘ کاوان ٿو، تڏهن پڻ مان گويا نماز ۾ آهيان، ٻيو شخص چوي ٿو ته جڏهين مان ’گهوڙي ڊوڙ‘ لاءِ، ’ريس ڪلب‘ ۾ وڃي شرط لڳايان ٿو ۽ کٽڻ واري گهوڙي تي سيٽيون ۽ تاڙيون وڄايان ٿو تڏهن مان نماز ۾ ڇو نه آهيان؟ ڇو ته صلوات جي هڪ معنيٰ تاڙيون ۽ سيٽيون وڄائڻ پڻ آهي؛ وچان ئي ٻيو چوي ٿو ته جڏهين مان هڪ ’دعوت عام‘ ڏئي. ’محفل رقص وسرود، ڏسان ٿو، تڏهن مان نماز ۾ آهيان. ٻڌايو ته اهڙن ماڻهن کي توهان ڪهڙن دليلن سان، انهن معنائن ڪرڻ کان روڪي سگهو ٿا؟ ڇو ته ’عربيت ۽ لغت‘ ۾ ان جي تائيد موجود آهي. ان ريت جيڪڏهن ’حديث‘ شريف سان صلواة جي معنيٰ کي، رسول پاڪ جن جي معنيٰ ڏيکاريل موجب، محدود ۽ متعين نه ڪبو ته پوءِ اسلام مان نماز جو تخيل ئي نڪري ويندو. ان کان سواءِ هيءَ ڳالهه به ظاهر آهي ته اسلام کان اڳ، سڄي’عربي ادب ۽ لغت‘ ۾ اسلامي نماز لاءِ ڪو هڪ اڌ لفظ يا عبارت يا عبادت آهي ڪانه!“ صلواة جي لغوي معنيَ آهي ڪنھن جي طرف رخ ڪرڻ، وڌڻ، دعا ڪرڻ ۽ قريب ٿيڻ. قرآن جي اصطلاح ۾ نماز جي معني آهي خدا جي طرف متوجھ ٿيڻ، ان ڏانھن وڌڻ، ان کان دعا گھرڻ ۽ ان جي تمام ويجھو وڃڻ. قرآن فرمايو آھي ته: "" ۽ ھر نماز ۾ پنھنجو رخ ٺيڪ خدا جي طرف رکو ۽ نيڪ نيتي واري فرمانبرداري سان کيس پڪاريو""
- سورة الاعراف- 29
"" ۽ سجدو ڪيو ۽ خدا جي ويجھا ٿي وڃو""
- سورة العلق-19
حديث ۾ نبي جن فرمايو آھي ته :
"" ٻانھو پنھنجي خدا سان ان وقت سڀني کان وڌيڪ ويجھو ھوندو آھي جڏھن ھو خدا جي حضور سجدي ۾ ھوندو آھي""
- مسلم
""اوھان منجھان جڏهن ڪو نماز پڙھي رھيو ھوندو آھي تہ ھو خدا کان مناجات ڪندو آهي""
- بخاري
نماز قائم ڪرڻ جا شرط ۽ آداب
قرآن پاڪ ۾ نماز ادا ڪرڻ بجاء اقامت ۽ محافظت جا لفظ استعمال ڪيا ويا آهن جن جي معني آهي تہ نماز ادا ڪرڻ ۾ انھن ظاھري آداب جو بہ خيال رکيو وڃي جن جو تعلق نماز جي ظاھري درستيء سان آهي ۽ انھن اندروني صفتن جو بہ پورو پورو خيال ڪيو وڃي جن جو تعلق ماڻھن جي قلب ۽ روح، احساسات ۽ جذبات سان آھي. نماز جا ھيٺيان آداب آھن :
نماز جا وقت
نماز وقت جي پابندي سان فرض ڪئي وئي آهي. قرآن ۽ سنت مطابق فرض نماز جا پنج وقت آھن :
نماز جا فرض
حنفي فقه مطابق نماز جا فرض چوڏھن آھن جن مان ھڪ بہ رھجي وڃن سان نماز نہ ٿيندي. انھن مان ست نماز جا شرط آھن ۽ ست نماز جا رڪن سڏبا آهن. نماز جا شرط ھيٺيان آھن :
نماز جو رڪن ھيٺيان آھن :
نماز جا واجب
نماز جي واجبن مان مراد اھي عمل آهن جن جو ادا ڪرڻ ضروري آهي پر جي ڀل ۾ رھجي وڃن تہ سجدو سھو ( ڀل جو سجدو) ڪري ڇڏڻ سان نماز درست ٿي ويندي آهي پر جي ويسر جي ڪري ڪا ڳالھ رھجي وڃڻ کان پوءِ سھو جو سجدو نہ ڪيو وڃي يا ڄاڻي ٻجھي ڪا شئي ڇڏي ڏني وڃي تہ نماز جو موٽائڻ واجب ٿيندو آهي. حنفي فقه ۾ نماز جي واجبن ۾ شامل آهن : فرض نماز جي پھرين ٻن رڪعتن ۾ قرائت ۽ سورة فاتحه پڙهڻ ۽ ان بعد ڪا ٻي سورة پڙھڻ، ترتيب قائم ڪرڻ، قومو ڪرڻ، جلسو ڪرڻ، تعديل ارڪان، قعدہ اوله، ٻن قعدن ۾ ھڪ دفعو اتحيات پڙھڻ،  امام جو فجر، مغرب، عشاءَ جي پھرين ٻن رڪعتن ۾ وڏي آواز سان قرائت پڙھڻ، سلام ورائي نماز ختم ڪرڻ، وتر جي وقت قنوت جي تڪبير چئي دعاء قنوت پڙھڻ ۽ ٻنھي عيد نمازن ۾ وڌيڪ تڪبيرون چوڻ.
نماز جون سنتون
نبي جن نماز ۾ فرضن ۽ واجبن کان سواءِ ڪجھ ڳالھين کي اختيار ڪيو ھو پر انھن جو تاڪيد ثابت ڪونھي انھن کي نماز جون سنتون چوندا آهن جن جي ادا نہ ڪرڻ سان نہ نماز ڀڄي ٿي نہ ئي سجدي سھو جي ضرورت پئي ٿي. نماز جو حنفي فقه مطابق 21 سنتون آهن.
نماز جا مستحب
حنفي فقه ۾ نماز ۾ پنج ڳالھيون مستحب آھن ۽ انھن جو خيال رکڻ ثواب آھي ۽ ڇڏي ڏيڻ م ڪو گناھ ڪونھي. مرد کي ھٿ ٻاھر ڪڍي تڪبير تحريمه چوڻ کپي ۽ عورت کي ھٿ رئي جي اندر ڪري چوڻ گھرجي. بيھڻ وقت سجدي جي جاء تي نظر رکڻ، رڪوع وقت ٻنھي پيرن تي، قعدي م ويھڻ وقت ٻنھي گوڏن تي ۽ سلام ورائڻ وقت ڪلھن تي نظر رکڻ. اڪيلي سر نماز پڙھڻ وقت رڪوع ۽ سجدي ۾ ٽي دفعا کان وڌيڪَ تسبيح پڙھڻ ۽ کنگھ کي روڪڻ ۽ اوٻاسي ۾ وات بند ڪرڻ جي ڪوشش ڪرڻ ۽ کلي وڃڻ جي صورت ۾ قيام وقت سڄي ھٿ جي پٺي ۽ باقي ٻين وقتن تي کٻي ھٿ جي پٺي وات تي رکڻ شامل آهن.
نماز جا مفسد
نماز جي مفسدن مان مراد اھڙا عمل آھن جن سان نماز فاسد ٿي وڃي ٿي ۽ ان جو ٻيھر پڙھڻ ضروري آهي. حنفي مذهب مطابق نماز جا پندرهن مفسد آھن جن ۾ نماز ۾ ڳالھائڻ، دعا ۽ ذڪر ڪرڻ، قرآن جي شرطن مان ڪو شرط ختم ڪرڻ، ڪوبہ نماز جو فرض رھجي وڃڻ، کائڻ پيئڻ ، قرآن جي تلاوت ۾ غلطي ڪرڻ وغيره شامل آهن.
نماز جا مڪروه
نماز جي مڪروھن مان مراد اھي عمل آهن جن سان نماز فاسد تہ ڪونہ ٿي ٿئي پر مڪروه ٿي وڃي ٿي ان ڪري انھن عملن کان بچڻ جي ضرورت ھوندي آھي.
حوالا
نماز زمرو:اسلام زمرو:اسلامي اصطلاح
51 (سلجھائپ)
__DISAMBIG__
563ع
ڊسمبر
زمرو:563ء زمرو:ڇهين صدي زمرو:سال
1512ع
ڊسمبر
زمرو:1512ء زمرو:سال
اجتماعي قبر
اجتماعي قبر
اٽي ڏڪر
thumb|ٻہ ڇوڪرا [[ورانسي شھر ۾ اٽي ڏڪر راند کيڏندي]]
اٽي ڏڪر يا ڏيڪي ڏڪر جنھن کي اردو ۾ گلی ڈنڈا  چوندا آھن ھڪ مشهور ٻاراڻي راند، جيڪا -ٻار- کيڏن. بعضي وڏا به اِٽي_ ڏڪر راند ڪن ۽ ٽوليون ٺاهي مئچون ٻڌن. نهايت دلچسپ راند آهي. -اٽي- ۽ ڏڪر ڪاٺ مان گهڙايل ٿين ٿا. -اٽي- چئن کان ڇهن انچن جي ۽ ڏڪر لڳ ڀڳ -ٺونٺ- جيترو مضبوط ڏنڊو هوندو آهي، آڳ وٺندڙ رانديگر پنهنجي واريءَ تي اٽيءَ کي گل مٿان پاسيرو رکي، -ان- جي هيٺان ڏنڊو کپائي زور سان پري تائين اڇلائيندو آهي. مخالف رانديگر اها -اٽي- جهپي رانديگر کي آڳ ڏيڻ جي ڪوشش ڪندا آهن، جهپي نه سگهڻ جي صورت ۾ رانديگر گل جي مٿان ڏڪر رکندو ۽ مخالف رانديگر -ان- جاءِ -تان- اٽيءَ سان ڏڪر کي چُٽي رانديگر کي آئوٽ ڪرڻ جي ڪوشش ڪندو. -ان- ۾ به ناڪام ٿيڻ کان پوءِ رانديگر ڏڪر سان ڏڪيءَ جي پاسن تي ڌڪ هڻي -ان- کي هوا ۾ مٿي ڪُڏائيندو ۽ پوءِ -ان- کي زمين تي ڪرڻ کان اڳ ۾ ئي ڏڪر سان زوردار ڌڪ هڻي ڪنهن پاسي پري اڇلائڻ جي ڪوشش ڪندو، مخالف رانديگر هڪ ڀيرو وري -ان- کي جهپڻ جي ڪوشش ڪندا، ناڪام ٿيڻ جي صورت ۾ رانديگر گل کان اٽيءَ تائين جو فاصلو ڏڪر سان ماپيندو ۽ اوتريون پوائنٽون اسڪور ڪندو اهڙيءَ طرح هي رانديگر آڳ وٺندو ويندو جيستائين وڃي آئوٽ ٿئي. ڏڪر ماپڻ مهل ڳڻپ هن ريت ڪندا اِڪٽ، بِڪٽ، لان، مُون، نار، -آر-، ويئي، جڳ (يا يُڪو) اهي غالبا دراوڙي عدد آهن، -اٽي ڏڪر- کيڏڻ جا ڪافي نمونا آهن -جن- مان هڪ گول دائري اندر بيهي ٻاهران اڇلايل اٽيءَ کي ڏڪر سان ڌڪ هڻي پري موٽائڻ آهي. هي راند ننڍا ڇوڪر ڪندا آهن. ڪاٺ جو ننڍو ٽڪر، ٻنهي پاسن کان ٿورو سنهو ۽ وچ تي ٿلهيرو ٺاهيندا، جنهن کي ”اِٽي“ چوندا آهن. ٻي ڪاٺي ٽي فوٽ کن ڊگهي کڻندا آهن، جنهن کي ڏڪَرَ (ڏوٽو ۽ بُگو) چوندا آهن. زمين ۾ ٿوري لانبي کڏ کڻندا، جنهن کي گُهني چون. راند وارا سڀيئي چوڪرا واري واري سان گهنيءَ ۾ اِٽي رکي ڏڪر سان هرڪو ڌڌل هڻندو، جنهن جي ڌڪ سان اٽي ويجهي ڪري يا جنهن کان ڌڪ نه لڳو ۽ گسي ويو ته ان کي کوکو چوندا، پوءِ ان تي آگ آئي ۽ پُڏيندو. پوءِ جنهن ڇوڪر جي ڌڪ سان اِٽي جتي ڪِري هوندي، اتان بيهي آگ وارو اِٽي گهنيءَ ڏي اڇليندو. گهنيءَ وٽ ڏڪر رکيل هوندو، اِتي جي ان کي اچي لڳي ته آگ لٿي، نه لڳي ته مٿي بيٺل ڏڪر کڻي اِتي کي ڌڪ هڻي پري اڇليندو، ته هو ڊوڙي اچي اٽي ڇڏائڻ جي ڪوشش ڪندو، جي پهچي ويو ۽ اِٽي ڇڏائي وڌائين ته آگ لٿي. هي راند ڪيترن ئي نمونن سان ڇوڪرا ڪندا آهن.
حوالا
زمرو:رانديون
ماڪڙ
ماڪڙ -  Locust ماڪڙ کي Locust چيو وڃي ٿو. ھن جو سائنسي نالو Schistocerca gregaria آھي ۽ ھن جو تعلق Acrididae خاندان سان آھي. ماڪڙ صحرا ۾ رھي ٿي. جڏھن بہ صحرا جو گرمي پد وڌي ٿو تہ ماڪڙ ھڪ ميڙاڪي سان اڏري ٿي. ھي ھڪ سٿ ۾ حملو ڪري ٿي جنھن جي ڪري ھن کي ماڪڙ جو نالو ڏنو ويو. ماڪڙ ۾ اڏرڻ جي وڏي طاقت ٿئي ٿي جو ھي ڪيئي ميل اڏري سگهي ٿي ۽ رستي ۾ ايندڙ ھر فصل ۽ ٻوٽي کي چٽي ناس ڪري ٿي. ھي ايتري تعداد ۾ حملو ڪري ٿي جو ھن جي وڏي ميڙاڪي جي ڪري سج جي روشني زمين تان غائب ٿي وڃي ٿي ڄڻ مٿان ڪڪر اچي ويا ھجن. اڄ بہ عرب ۾ باقائدي طور تي ماڪڙ کي بازار ۾ کپايو وڃي ٿو ۽ کاڌو وڃي ٿو. جيتن جي ھي قسم 250 ملين سال اڳ پراڻي آھي. ماڪڙ ٻن قسمن جي آھي. (1) بحري (2) بري حليي جي حساب سان ماڪڙ مختلف قسمن جي ٿئي ٿي. ڪي وڏيون ۔ ڪي ننڍيون ۽ ڪي ڳاڙھي رنگ جون ٿين ٿيون. ڪجھ زرد رنگ ۽ سفيد رنگ جون ٿين ٿيون. ماڪڙ کي 6 ٽنگون ٿين ٿيون 2 سيني ۾ ۔ 2 وچ ۾ ۽ 2 پويان. عرب ماڪڙ کان تمام متاثر رھيا آھن جو انهن تي ماڪڙ جو لقب رکيو ويندو ھو. مسلم بن عبدالملڪ بن مروان جو لقب جرادت الصفرا يعني پيلي ماڪڙ ھيو. ماڪڙ جا مختلف نالا ٿين ٿا. ھن جي پيدا ٿيڻ شرط ھن کي ذبي چيو وڃي ٿو. جڏھن پير ۽ پر نڪرن ٿا ھن کي غوغو چيو وڃي ٿو ۽ مادي ماڪڙ جڏھن ڪاري رنگ جي ٿي وڃي ٿي تہ ان کي جرادي سڏيو وڃي ٿو. ماڪڙ جي آنا لاھڻ جو عجيب طريقو آھي جڏھن ھي آنا لاھڻ جو ارادو ڪري ٿي تہ بنجر سخت زمين جو انتخاب ڪري ٿي جيئن ڪنھن انسان جو اتان گذر ٿي نہ سگهي. آنا لاھڻ وقت پنھنجي پڇ سان 4 انچ سوراخ ڪري ان ۾ آنا لاھي ٿي اتيئي گرمي جي ڪري ٻچا ڦٽي اچن ٿا. جيتن جي دنيا ۾ ماڪڙ وڏي منفرد حيثيت رکي ٿي. ھي انتھائي منظم ٿئي ٿي. ھي ڪنھن تربيت يافتہ فوج وانگر حملو ڪري اڳيان پويان تباھي جا داستان ڇڏي ٿي. ھي ڪٺي ٿي ھڪ وقت فصلن جو رخ رکي ٿي. ماڪڙ جڏھن حملو ڪري ٿي، اھا ھڪ فصل جي ھڪ سري کان داخل ٿي فصل کي چٽ ڪري ٻئي سري کان نڪري ٿي ۽ اڳئين فصل ڏي رخ رکي ٿي. ماڪڙ لشڪر جي صورت ۾ اڏري ٿي ۽ پنھنجي سردار جي حڪم جي تابع ھوندي آھي. ماڪڙ جو سردار جاڏي پرواز ڪري لشڪر بہ اوڏانھن اڏري ٿو. ماڪڙ اڏري گڏ ٿي ۽ لھي گڏ ٿي. ھن جي گگ زھر قاتل ٿئي ٿي جنھن فصل يا ٻوٽي کي چٽي ٿي اھي ناس ٿي وڃن ٿا. ماڪڙ جا دنيا ۾ 20 قسم پاتا وڃن ٿا. ماڪڙ ۾ قدرت اهڙي صلاحيت ڏني آھي جو هڪ ئي وقت گڏجي اڏام ڪرڻ ۽ زمين تي لھي گڏجي هلڻ جي صلاحيت رکي ٿي، ماڪڙ پنھنجي اڏام ڪافي اوچائيءَ تي ڪندي آھي ۽ جڏھن ڪروڙن جي تعداد ۾ آسمان تي اڏامندي آھي تہ ڪنهن جهڙ جي ڪڪر نما نظر ايندي آھي. ماڪڙ جي اڏامڻ وقت رفتار 33 ڪلوميٽر في ڪلاڪ ۽ زمين تي هلڻ وقت 333 ميٽر في ڪلاڪ آھي، ماڪڙ جنھن سرسبز علائقي تي لھي حملو ڪندي آھي اتي ڪنهن سائي وڻ يا ساون ٻوٽن جا پن ۽ ڪچيون ڏانڊيون کائي ناس ڪري ڇڏيندي آھي. ماڪڙ ساوڪ کي کائڻ پسند ڪندي آھي ۽ کائڻ جو عمل مرڻ تائين بند ناهي ڪندي، ماڪڙ کي خوارڪ نہ ملي پنھنجي ئي برادريءَ جا مئل مَڪَڙَ کائڻ کان بہ ناهي ڪترائيندي. ماڪڙ جو ڪم لڳاتار کائڻ ۽ وٺيون لاهڻ ھوندو آھي ۽ جنھن علائقي تي حملو ڪندي آھي اهو علائقو ڀڙڀانگ ڪري ڇڏيندي آھي. هڪڙو مَڪَڙُ روزانو پنھنجي وزن کان بہ وڌيڪ خوراڪ کائي سگهي ٿو. ماڪڙن جي ڪٽڪ ۾ ڪروڙين مَڪَڙَ شامل هوندا آھن جن جو مجموعي وزن ڪيترائي ٽن هوندو آھي ان لحاظ ماڪڙ جو هڪ ننڍو ڪٽڪ جنھن جو وزن هڪ ٽن هجي تہ روزانو گهٽ ۾ گهٽ ھڪ ٽن خوراڪ هضم ڪري سگهي ٿو.
ماڪڙ ۽ ماحول :- عرب ۽ آفريڪي ملڪن ۾ ماڪڙ اڪثر پيدا ٿيندي رهندي آھي ڇو تہ ماڪڙ کي پنھنجو نسل وڌائڻ لاءِ وارياسي زمين گهربل هوندي آھي. وارياسي ۽ ريگستاني زمين تي لڳاتار ٻہ چار مھينا وقفي وقفي سان برسات پوي ۽ لڳاتار چار مھينا زمين مسلسل آلي رهي تہ ماحول ماڪڙ جي نسل وڌائڻ لاءِ سازگار ٿي ويندو آھي ڇوجو مادي وارياسي آلي زمين ۾ سوراخ ڪري ان ۾ آنا لاهيندي آھي ۽ سوراخ بند ڪري ڇڏيندي آھي جنھن بعد ڇھن کان اٺن ڏينهن ۾ ٻچا پيدا ٿي ويندا آھن. عرب ۽ آفريڪي ملڪن ۾ ماڪڙ پيدا ٿيڻ تي ماڻھو ماڪڙ پڪري هوادار ٻورن ۾ وجهي مارڪيٽ ۾ وڃي وڪڻندا آھن جنهن کي خريدار شوق سان فرائي ڪري پچائي کائيندا آھن.
زندگي جو چڪر :- ھن جي زندگي جي چڪر کي اڌوري ڪاياپلٽ Incomplete metamorphosis چون ٿا جنھن ۾ آنو Egg ۔ ٻچٽ Nymph ۽ بالغ Adult اچي وڃن ٿا. ھڪ ماڪڙ 8 کان 10 ھفتا زندھ رھي سگهي ٿي. ھر مھيني ماڪڙ 5 کان 7 ڏينھن جي وقفي سان 1 کان 5 پوڏ ڏيئي سگهي ٿي. ھر پوڏ ۾ 30 کان 50 تائين آنا ٿي سگهن ٿا. ماڪڙ جا 5 ڪريز درجا Moulting stages ٿين ٿا. پنجين اسٽيج کي پر نڪرڻ Fledging چئبو آھي. پر نڪرڻ Fledging کان پوء ماڪڙ اڏري نٿي سگهي. ان دوران ھو ٻن ھفتن تائين خوب کائي ٿي ۽ پنھنجي جسم کي مضبوط ڪري ٿي. ھن دوران ھن جا پر نڪرن ٿا ۽ جنسي بالغ Sexually mature ٿي وڃي ٿي. جيڪڏھن موسم ۽ ھوا موافق ھجي تہ ماڪڙ 3 ھزار ڪلوميٽرن تائين لاڳيتو سفر ڪري سگهي ٿي. ڏسجي تہ ماڪڙ ڏينھن جو سفر ڪري ٿي ۽ رات جو آرام ڪري ٿي. ماڪڙ سمنڊ ۾ سڌو سنئون 10 ڏينھن تائين سفر ڪري سگهي ٿي. دراصل ھي پاڻي ۾ تري ٿي. جڏھن پھريون جهڳٽو پاڻي ۾ لھي ٿو اھو مري وڃي ٿو ان کان پوء مئل جسم سمنڊ ۾ ترڻ لڳن ٿا ۽ ماڪڙ انهن مئل ماڪڙن تي ويھي ترڻ جو سھارو وٺي ٿي. ھڪ جهڳٽي ۾ ڪروڙن جي تعداد ۾ ماڪڙ ٿي سگهي ٿي. ماڪڙ 2 ڪلوميٽر مٿي تائين اڏري سگهي ٿي. ماڪڙن جو جهڳٽو ھڪ مربع ڪلوميٽر ٿي سگهي ٿو. ماڪڙ ھڪ ڏينھن ۾ پنھنجي وزن جيترو کاڌو کائي سگهي ٿي.
ماڪڙ جي سنڌ ۾ آمد :- ماڪڙ ھن وقت بلوچستان کان سنڌ ۾ دخل ٿي چڪي آھي. بلوچستان ۾ تباھي مچائڻ بعد سنڌ جي فصلن ڏي رخ رکي چڪي آھي. پاڪستان سميت ڏکڻ ايشيا ۾ ھوائون معمول کان وڌيڪ ھليون جنھن جي ڪري مينھن پيا ائين جنوب مغرب ۾ سعودي عرب ۔ ايران ۽ خليجي رياستن مان پھريون ڀيرو ماڪڙ کي پاڪستان ۾ راھداري ملي. 2003 کان 2005 تائين ماڪڙ وچ آفريڪا ۾ تباھي مچائي ۽ 100 سيڪڙو فصلن کي تباھ ڪيو. آخر پوء سخت سردي ۽ خشڪ موسم ۾ 13 ملين ھيڪٽر تي زميني ۽ فضائي اسپري ڪري ان کي ختم ڪيو ويو جنھن تي لڳ ڀڳ 500 ملين ڊالر خرچ آيا. دنيا ۾ ماڪڙ جا گهڻا حملا قازڪستان ۾ ٿين ٿا. حڪومت ان جي روڪٿام لاء ساليانو ھڪ ڪروڙ 18 لک ڊالر خرچ ڪري ٿي. ماڪڙ جو جهڳٽو جيترو وڏو ھوندو اوترو ان تي قابو پائڻ ڏکيو آھي. ھن کي ختم ڪرڻ جو طريقو آھي تہ ھڪ ئي وقت جهڳٽي تي اسپري ڪري ختم ڪيو وڃي نہ تہ ٻي صورت ۾ ختم نہ ٿيندي.
ماڪڙ کي ختم ڪرڻ جا اپاء :- ماڪڙ کي سخت ۽ خشڪ سردي ۾ ختم ڪري سگهجي ٿو. ماڪڙ بالغ ھجي ۽ مٿان گهڻي بارش پوي تہ ماڪڙ ختم ٿي سگهي ٿي. پکي ۽ ريڙھدار جانور ماڪڙ کائن ٿا ائين بہ ماڪڙ تي قابو پائي سگهجي ٿو. بائيو پيسٽيسائيڊ ڪنٽرول ھي دوا آفريقا ۾ ٺاھي وئي جيڪا ماڪڙ تي قابو پائڻ ۾ وڏي مدد ڏئي ٿي. ماڪڙ جي جهڳٽي تي قابو پائڻ لاء اسپري ضروري آھي پر ان سان گڏ ھيٺين شين جي معلومات رکڻ ضروري آھي. لوڪيشن لائي اسٽيج جهڳٽي جي ايراضي ماڪڙ جي حملي جي شدت
ماڪڙ عربن جو پسنديدھ کاڌو :- سعودي عرب جي اھم علائقي الافلاج ڪمشنري ۾ ماڪڙ زرعي زمينن تي حملو ڪيو ۔ فصلن کي نقصان پھتو پر شھرين جي چاندي ٿي وئي ۽ ماڪڙ کپائيندڙن گنج ڪمايو. عربن ماڪڙ جي حملي کان پريشان ٿيڻ بجاء انهي کي پڪڙڻ شروع ڪيو ۽ گهرن ۾ ماڪڙن مان نوان نوان طعام ٺاھڻ لڳا. ماڪڙ جي حملي کان پوء سعودي عرب جي مختلف بازارن ۾ زندھ ماڪڙ جون ٿيلهيون وڪرو ٿيڻ لڳيون ۽ ڪجھ عربن ھي واپار آنلائين شروع ڪيو. سعودي عرب ۾ ماڪڙ پسنديدھ غذا ھجڻ ڪري اسٽاڪ ايڪسچينج ۾ قيمتن جي لاھ چاڙھ جي ڪري ماڪڙ جي قيمت بہ ھيٺ مٿي ٿيندي رھي ٿي. ياد رھي تہ ماڪڙ جو شڪار ڪرڻ لاء رات جو وقت مناسب رھي ٿو ڇوجو رات جو ھن جي پرن ۾ اڏرڻ جي طاقت نٿي رھي تہ جيئن شڪارين کان بچي سگهي. ماڪڙ کي ڏسي خوف ۽ ڪڍ جو اظھار ڪيو ويندو آھي پر ماڪڙ عربن جي پسنديدھ طعام آھي. سعودي عرب جي مقامي مارڪيٽ ۾ ماڪڙ جي ٿيلهي 50 ريالن ۾ وڪرو ٿئي ٿي پر حال ۾ ماڪڙ جي ڪمي ھجڻ ڪري ھڪ ٿيلهي جي قيمت 2 سو ريال 7 ھزار روپين تائين پھچي وئي.
ماڪڙ جو شڪار ڪيئن ڪجي ٿو؟ ماڪڙ وڪرو ڪندڙ واپارين جو چوڻ آھي تہ بازار ۾ زندھ ماڪڙ وڪرو ڪئي وڃي ٿي. ماڪڙ جنھن علائقي ۾ حملو ڪري ٿي واپاري اتي اڌ رات جو پڪڙن ٿا ڇوجو رات جو ان وقت ماڪڙ وڻن جي پنن کي چنبڙي آرام ڪندي آھي ۽ اڏرڻ جي ھن ۾ طاقت ناھي رھندي. ڏينھن جو ماڪڙ کي پڪڙڻ ڏکيو ھوندو آھي. عرب ملڪن ۾ خاص طور تي سياري ۾ ماڪڙ جي قيمت آسمان سان ڳالهيون ڪندي آھي.
عرب ملڪن ۾ ماڪڙ کاڌي طور :- عرب ماڪڙ کي خشڪي جو گڳو چوندا آھن. انهن مطابق جيري کڳي ۾ طاقت ٿئي ٿي اوتري طاقت ماڪڙ جي کاڌي مان ملي ٿي. سعودي عرب ۾ زندھ ماڪڙ خريد ڪئي وڃي ٿي ۽ انهن جي پچائڻ جا 2 طريقا آھن. پھريون طريقو:- ماڪڙ کي پاڻي ۾ اٻارڻ کان پوء ان کي تيل ۾ تريو وڃي ٿو ۽ پنھنجي پسند پسند جا مصالحا وڌا وڃن ٿا. ٻيو طريقو :- ماڪڙ کي چانورن ۾ پڪايو وڃي ٿو. آفريڪا ۾ ماڪڙ کي خشڪ ڪري پڪايو وڃي ٿو ۽ ڪجھ ملڪن ۾ ماڪڙ کي سموسن ۾ وجهي پڪائي کاڌو وڃي ٿو.
سھڙيندڙ ماجد علي تنيو
52 (سلجھائپ)
__DISAMBIG__
1513ع
ڊسمبر
زمرو:1513ء زمرو:سال
564ع
ڊسمبر
زمرو:564ء زمرو:ڇهين صدي زمرو:سال
اٿي اور الله سان
هي ڪتاب سنڌ جي عظيم شاعر شيخ -اياز- جو آهي، جنهن ۾ 94 نثري نظم/ ٽڪرا، دعائن جي روپ ۾ آهن، -جن- ۾ شاعر، مالڪ سان مخاطب ٿي، ساڻس پنهنجي دلي ۽ عقيدت جو اظهار ڪيو آهي. ’-اور- -الله- سان'>-اٿي -اور- -الله- سان-‘ جي عنوان هيٺ ڏيڍ سؤ -بيت- به شامل آهن. شيخ -اياز- جون هي دعائون روزانه ”-برسات-“ ڪراچي ۾ شايع ٿيون. ڪتاب جي مهاڳ ۾ -اياز- پنهنجي دعائن بابت لکي ٿو ته: ”هي دعائون پوري -انسان- ذات لاءِ آهن، انهن ۾ نه بغض آهي، نه نفرت ۽ نه ڪنهن فرقي يا قوم سان عداوت جو اظهار آهي، اهي هر ڪنهن لاءِ آهن ۽ انهن کي ڪو به خطيبانه پهلو نه آهي. نظرياتي طور مان -تصوف- جي وحدت الوجود جو قائل آهيان. عطار، رومي، عمر خيام، سرمد، حسين -بن- منصور حلاج ۽ پنهنجي ڀٽائيءَ کان متاثر آهيان، جنهن نه رڳو سنڌ لاءِ سڪار گهريو هو، پر پوري عالم لاءِ دعا گهري هئائين ته اهو -آباد- رهي.“ شيخ -اياز- جون هي دعائون ”نغمه دائود“ ۽ -ٽئگور- جي گيتا نجلي وارن نظمن جهڙيون آهن. ڪجهه مثال:
يا رب!
هي ساري ڪائنات تو ۾ آهي ۽ تون -انسان- جي دل ۾ آهين،
تون مون ۾ آهين، جيئن آئيني ۾ عڪس هوندو آهي.
مون کي پنهنجي آغوش ۾ رک، مون -تان- دستِ شفقت نه هٽاءِ ۽ پنهنجي موجودگيءَ جي احساس کان سواءِ ٻيا احساس منهنجي ويجهو اچڻ نه ڏي!
هن ڪتاب جا چار ڇاپا شايع ٿيا آهن، پهريون ڇاپو -جنوري- 1998ع ۾ مهراڻ اڪيڊمي شڪارپور شايع ڪيو هو ۽ هي چوٿون ڇاپو، -آڪٽوبر- 2009ع ۾ مهراڻ اڪيڊمي شڪارپور پاران شايع ٿيو آهي. پڪي جلد سان 268 صفحن تي مشتمل هن ڪتاب جي قيمت 150 رپيا آهي.
اندرا ڪنور
اندرا ڪنور (Indira Kanwar) (इंदिरा कंवर) مغل سلطنت جي ملڪه ۽ مغل شهنشاهه فرخ سير جي ٻئين زال هئي۔ هو ڪنهن مغل شهنشاهه جي زوجيت ۾ اچڻ واري آخري راجپوت شهزادي هئي۔ پنهنجي مڙس جي وفات کان پوء ان حرم ڇڏي ڏنو ۽ پنهنجي والد وٽ واپس هلي وئي، ۽ ٻيهر هندومت ٿي ويئي۔
حوالا
زمرو:1696ء جون پيدائشون زمرو:مغل اشرافيه زمرو:مغل اشرافيا زمرو:مغل سلطنت جون عورتون زمرو:شخصيتون
عالمي ورثو ماڳ
thumb|يونيسڪو جو لوگو "عالمي ورثو ٺڪاڻو" اھڙيون جڳھون (جھنگ، جبل، ڍنڍ، ريگستان، يادگار، عمارت يا شھر) کي چيو ويندو آھِي جنھن کي بين الاقوامي عالمي ثقافتي ورثو پروگرام جي تحت گڏيل قومن جو تعليمي سائنسي ۽ ثقافتي ادارو (يونيسڪو) جي عالمي ثقافتي ورثو ڪميٽي جي مرتب ڪيل فهرست جي لاءِ نامزد يا ان ۾ شامل ڪيو ويو ھجي۔ هي منصوبو ثقافتي يا قدرتي اهميت جي حامل جڳھن جي فھرست مرتب ڪرڻ ۽ ان جي حفاظت ڪرڻ جي لاءِ بڻايو ويو آھي۔ مختلف شرطن جي تحت مندرج جڳھن کي عالمي ورثو فنڊ مان رقمون فراھم ڪيون وينديون آھن۔ ھي منصوبو "عالمي ثقافتي ۽ قدرتي ورثي جي حفاظت جي حوالي سان ميثاق" جي ذريعي شروع ٿيو جنھن کي يونيسڪو جي مجلس عمومي 16 نومبر 1972ء تي اختيار ڪيو۔ ان وقت کان 184 ملڪ (بمطابق جولاءِ 2007ء) هن ڪنوينشن جي توثيق ڪري چڪا آھن۔ 2007ء جي مطابق 142 ملڪن جون 851 جڳھون ھن فھرست ۾ شامل آھن جن ۾ 660 ثقافتي، 166 قدرتي ۽ 25 مخلوط خصوصيتن جون حامل آھن۔ هر عالمي ورثي جي حامل جڳھ ان ملڪ جي ملڪيت آھي جتي اھو واقع آھي پر مستقبل ۾ بني نوع انسان جي لاءِ انکي محفوظ رکڻ عالمي برادري جي ذميداري آھي مختلف خطن ۾ واقع جڳھن جون خصوصيتون هيٺ ڏنل آهن:
تاريخ
1954 ۾، مصر جي حڪومت نئون اسوان هاءِ ڊيم (بند) کي اڏڻ جو فيصلو ڪيو، جنهن جي نتيجي ۾ مستقبل جو تلاءُ(حوض) به آخرڪار آڳاٽي مصر ۽ آڳاٽي نوبيا جي ثقافتي خزانن تي سموهيل وادي نيل جي هڪ وڏي حصي واري پکيڙ کي ٻوڙي ڇڌي ها.
عالمي ثقافتي ورثو ڪميٽي اجلاس
عالمي ثقافتي ورثو ڪميٽي فهرست ۾ شامل جڳھن ۾ انتظامي معاملن تي غور جي حوالي سان سال ۾ متعدد ڀيرا اجلاس منعقد ڪندي آهي پر World Heritage Committee Session نالي اجلاس سال ۾ هڪ ڀيرو ٿيندو آهي جنھن ۾ مختلف جڳھن کي عالمي ثقافتي ورثو فھرست ۾ شامل ڪيو ويندو آھي۔ ساليانو اجلاس دنيا جي مختلف شھرن ۾ منعقد ٿيندو آھي۔ پيرس (فرانس) ، جتي يونيسڪو جا صدر دفتر واقع آھڻ ، کان علاوه ھي اجلاس صرف عالمي ثقافتي ورثو ڪميٽي جي رڪن ملڪن ۾ ئي منعقد ٿي سگھي ٿو جنھن جي لاءِ انھن کي ڪميٽي جي منظوري درڪار ھوندي آهي۔
نامزدگي جو عمل
ڪنهن مُلڪ کي پهريون  پنهنجي اهم ثقافتي ۽ قدرتي ماڳن تي فهرست (لسٽ) ٺاهڻي پوندي؛ نتيجو کي آزمائشي فهرست سڏيو ويندو آهي.
چونڊ معيار
2004 تائين، ثقافتي ورثو لاءِ 6 معيار ۽ فطري ميراث (نيچرل هيريٽيج) جي معيار جا چار معيار هئا. 2005  ۾، ان ۾ ترميم ڪئي وئي هئي تہ هاڻي رُڳو ڏه معيارن جو هڪ سيٽُ مقرر ڪيل آهي. نامزد ٿيل ماڳ يا سائيٽن کي " نمايان عالمگير قدر" هجڻ گهرجي ۽ گهٽ ۾ گهٽ ڏهه معيارن منجهان ڪنهن هڪ سان پُورا لهندا هجن. انهن معيارن جي ٺهڻ کان پوءِ ڪيترائي ڀيرا انهن ۾ تبديلي يا / سُڌارا (ترميم) ڪيا ويا آهن.
ڪلچرل
<li>"انساني تخليقي ذهانت ۽ ثقافتي اهميت جو هڪ شاهڪار پيش ڪندو هجي"</li> <li>"exhibits an important interchange of human values, over a span of time, or within a cultural area of the world, on developments in architecture or technology, monumental arts, town-planning, or landscape design"</li> <li>"to bear a unique or at least exceptional testimony to a cultural tradition or to a civilization which is living or which has disappeared"</li> <li>"is an outstanding example of a type of building, architectural, or technological ensemble or landscape which illustrates a significant stage in human history"</li> <li>"is an outstanding example of a traditional human settlement, land-use, or sea-use which is representative of a culture, or human interaction with the environment especially when it has become vulnerable under the impact of irreversible change"</li> <li>"is directly or tangibly associated with events or living traditions, with ideas, or with beliefs, with artistic and literary works of outstanding universal significance"</li> </ol>
نيچرل
<li>"اُتم قدرتي اصول- مظهر يا غير معمولي قدرتي حسن ۽ سُندرتا اهميت تي سمائيل هجي" </li> <li>"is an outstanding example representing major stages of Earth's history, including the record of life, significant on-going geological processes in the development of landforms, or significant geomorphic or physiographic features"</li> <li>"is an outstanding example representing significant on-going ecological and biological processes in the evolution and development of terrestrial, fresh water, coastal and marine ecosystems, and communities of plants and animals"</li> <li>"contains the most important and significant natural habitats for in-situ conservation of biological diversity, including those containing threatened species of outstanding universal value from the point of view of science or conservation"</li> </ol>
اعجاز قريشي
زندگي جو احوال
پروفيسر -اعجاز- قريشي، 2 -جنوري- 1948ع تي اڳوڻي ضلعي دادوءَ جي سيوهڻ شريف تعلقو جي بختيارپور ڳوٺ ۾، سنڌ جي مشهور وڪيل علي احمد قريشيءَ جي گهر ۾ ڄائو.
تعليم
هن سنڌ يونيورسٽيءَ مان اقتصاديات ۾ ايم. اي ڪرڻ کان پوءِ، يونيورسٽيءَ پاران اسڪالرشپ ملڻ تي، لنڊن يونيورسٽيءَ مان معاشيات ۾ ايم. اي ڪري وطن موٽيو.
علمي ادبي خدمتون
سندس تصنيفن ۾ هيٺيان ڪتاب شامل آهن: ’سنڌ ۾ آبپاشيءَ جا مسئلا ۽ زراعت‘ (لنڊن يونيورسٽيءَ مان ڪيل ايم اي جي انگريزيءَ ۾ ٿيسز، جنهن جو بعد ۾ سنڌيءَ ۾ ترجمو ٿيو)؛ ’سنڌ جي -تاريخ- -ارغون- ۽ -ترخان- دور‘، ’سنڌ جي -تاريخ- ڪيئن لکجي‘ ۽ ’تاريخ جو سبق‘ (ڊاڪٽر مبارڪ عليءَ جي ڪتابن جا ترجما)؛ ’سنڌ جي اقتصاديات‘ (شريڪ مصنف) سنڌالاجيءَ طرفان ڇپايل، ’سنڌ جو آواز‘ (ڊاڪٽر مبارڪ عليءَ جي ڪتاب جو ترجمو)، ’اچو ته نئين سنڌ جي تعمير ڪريون‘. ’هي جي واڪا واءُ ۾‘، ’چار مارچ ۽ اڄوڪي سنڌ‘ (ترتيب). ’ڏاها هن ڏيهه جا‘ (ڪونج رسالي ممبئيءَ پاران ڇپيل)، ’ڪوميلا کان اورنگيءَ تائين‘، (اختر حميد خان جي ڪتاب جو ترجمو)، سنڌي ٻولي، ماضي، حال ۽ مستقبل (ترتيب) انهيءَ کان سواءِ اقتصاديات، سماجيات ۽ سنڌ جي ادبي، ثقافتي، فني ۽ معاشي مسئلن تي 200 کن تحقيقي مضمون مختلف رسالن ۽ اخبارن ۾ ڇپيل اٿس. انهيءَ کان سواءِ سندس ننڍڙا سفرناما پڻ ڇپيل آهن. مترجم جي حيثيت سان سنڌ بابت -انگريز- عملدارن ۽ ٻين جي مضمونن جا انگريزيءَ مان سنڌيءَ ۾ ڪيترا ترجما پڻ ڇپيل اٿس. پروفيسر -اعجاز- قريشيءَ، 8 سال حڪومت -پاڪستان- طرفان قائم ڪيل نئشنل رورل سپورٽ پروگرام (NRSP) جو ڊائريڪٽر رهيو آهي. جڏهن ته سنڌ يونيورسٽيءَ ۾ قائم ڪيل ”سنڌ ڊيولپمينٽ اسٽڊي سينٽر“ جو ڊائريڪٽر، مهراڻ يونيورسٽيءَ ۾ ”ڊائريڪٽر پلاننگ“، سنڌ يونيورسٽيءَ جي آءِ بي -ايس- جو ڊائريڪٽر، سنڌ ايجوڪيشن ٽرسٽ جو سيڪريٽري، اين جي اوز فيڊريشن سنڌ جو چونڊيل چيئرمئن، -بيسنت هال- ٿياسافيڪل سوسائٽيءَ جو مئنيجنگ ميمبر ۽ ايس. آر. ايس. پيءَ جو سيڪريٽري پڻ رهيو آهي. لنڊن يونيورسٽيءَ ۾ کيس ٻه ڀيرا وزيٽنگ فيلو به چونڊيو ويو، جڏهن ته -آمريڪا- جو وڏي ۾ وڏو تعليمي اوارڊ ’فل برائيٽ‘ به کيس ملي چُڪو آهي. هن وقت سيڊا ۾ جنرل مئنيجر آهي ۽ سنڌ ۾ پاڻيءَ/آب پاشيءَ جي سڌارن تي ڪم ڪري رهيو آهي. هيءُ ڪراچي يونيورسٽي ۾ قائم بينظير چيئر جو ڊائريڪٽر به رهيو آهي.
53 (سلجھائپ)
__DISAMBIG__
سنڌ براڊڪاسٽنگ ڪارپوريشن
سنڌي نشرياتي ادارو (Sindh Broadcasting Corporation) يا ايس بي سي سنڌ ، سنڌ جي ماڻھن کي مختلف خبرن ۽ مسئلن کان آگاھ ڪرڻ لاءِ فيس بڪ تي جوڙيل ھڪ صفحي جو نالو آھي، جنھن کي محدود وقت ۾ توقع کان وڌيڪ مڃتا ملي، فيس بڪ تي ايس بي سي سنڌ نالي پيج 2014ع تي جوڙيو ويو، جڏھن ان لاءِ ھي ويبسائيٽ 2018 جي ڊسمبر ۾ جوڙي وئي.
اداري جي مطابق ايس بي سي سنڌ ڪنھن ھڪ ماڻھو جي ملڪيت يا سوچ جو نالو ناھي، ايس بي سي سنڌ ۾ سنڌ جا ڪيترائي ڏاھا، سياسي ڪارڪن، اديب، تعليمدان لائيوو ٿيندا رھن ٿا. هِنن جي پاليسي آھي تہ ماڻھن کي ھر مسئلي تي ڳالھائڻ جي اجازت ھجي، ھر مڪتبہ فڪر جو ماڻھو پنھنجا خيال پيش ڪري، اھو قوم پرست ھجي يا وفاقي خيالن جو، مذھبي ماڻھو ھجي يا صوفي ۽ سيڪيولر، ايس بي سي سنڌ انھن جي لاءِ ھر وقت کليل پليٽفار طور انھن کي موقعو فرھام ڪندي آھي تہ مثبت خيالن سان اھي پنھنجا رايا عوام اڳيان رکن.
54 (سلجھائپ)
__DISAMBIG__
سنڌ جي تاريخ
thumb|image residezed thumb|The Budhist Kingdom of Sindh 642 A.D سنڌ جي تاريخ  (History of Sindh) سنڌ جي اوائلي تاريخ بابت ڪا به يقيني ڄاڻ نه ٿي ملي ۔ مورخين جي چوڻ مطابق سنڌو تهذيب پنج هزار ورهيه پراڻي آهي ۔ هي علائقو شروعات ۾ سمنڊ جو حصو هو ۔ جيڪو زلزلن ۽ ٻوڏن جي اچڻ ڪري سڪي ويو ۔ پيسفڪ سمنڊ ۽ وچ اوڀر کان ڪي قبيلا سنڌ ۾ اچي آباد ٿيا ، جن ۾ دراوڙ ، ميد ,، ڀيل ۽ ميگهواڙ شامل هئا ۔
سنڌ جو نالو ”سنڌو درياءَ“ تان پيو، جيڪو ان جو اصل ۽ شروعاتي نالو آھي آڳاٽي تاريخ جي اڀياس مان معلوم ٿئي ٿو ته ان نالي مختلف وقتن تي مختلف روپ ورتا آھن، جيڪي اصل ۾ بنيادي لفظ "سنڌو" جا مختلف آوازي روپ آھن. اتر ۾ سنڌ صوبو پنجاب، اوڀر ۾ ٿر۽ اولھ ۾ بلوچستان سان ڳنڍيل آھي جڏھن ته ڏکڻ ۾ عربي سمنڊ ڪڇ جو رڻ واقع اٿس. سنڌ صوبو، پاڪستان جي جملي ايراضيءَ مان 140،914 چورس ڪلوميٽرن تي پکڙيل آھي.سنڌ جي ابتدائي سياسي تاريخ تي اڃان تائين پردو پيل آھي. موھن جي دڙي جي کوٽائي ۽ اتان لڌل شين مان 2500 سال ق م جي سنڌ ۽ ان جي سُڌريل ۽ شھري زندگيءَ جو پتو پوي ٿو. آريا ھڪ تمام وڏي علائقي ۾ آباد ھئا، جيڪو اويستا واري زماني ۾ سورھن پرڳڻن اندر ھو. هو ھڪ ٻئي کي اباڻن ۽ قبائلي نالن سان سڏڻ کان سواءِ ساڻيھن جي نالن پويان پڻ ضرور سڏيندا ھوندا. انڪري اڍائي ھزار ورھيه اڳ جي سکامني بادشاھن پنھنجن ٺُلھن جي ڪتبن ۾ سورھن آريائي پرڳڻن جا ڪي ٽيھ نالا ڄاڻايا آھن. انھن ۾ ھندو (سِنڌو) ۽، ان جي گڻ، ھندويه سنڌي ڏسڻ ۾ اچن ٿا. اھو پھريون ڀيرو ھو جو ماٿريءَ جي رھواسين کي نالي ڏيڻ لاءِ سنڌي لفظ لکيت ۾ ڪم آندو ويو. ھن مان اھو نتيجو به ڪڍي سگھجي ٿو ته ان ئي دور ۾ ھن علائقي ۾ ڳالھائجندڙ ٻوليءَ کي به سنڌي سڏيو ويو ھوندو.
سنڌو ماٿري واري تهذيب
1922ع ۾ ڏوڪري جي ڀرسان هڪ قديم شهر جا آثار مليا ، ماهرن جي تحقيق مطابق اهو شهر پنج هزار ورهيه اڳي وجود ۾ آيو ۔ اهو ان وقت جي خوشحال ۽ ترقي يا فته تهذيبن مان هو ۔ ان شهر کي موهن جو دڙو سڏين ٿا
آريا
thumb|ويدڪ دور جي سنڌ
آريا سنڌ ۾ وچ ايشيا ۽ اوڀر يورپ کان وارد ٿيا ۔ سندن ملڪ ۾ تمام گهڻي سردي ۽ سنڌ جو سرسبز ۽ مالامال هجڻ سندن ڪاهن جا سبب ٻڌايا وڃن ٿا ۔ سندن دؤر 1500ق-م ٻڌايو وڃي ٿو ۔ آرين مقامي ماڻهن سان جنگيون ڪري کين ٻاهر ڪڍي ڇڏيو ۽ رهيلن کي غلام ۽ هيٺئين درجي جو شهري قرار ڏنو ۔
رامائڻ ۽ مهاڀارت
رامائڻ واري زماني ۾ سنڌ مختلف رياستن ۾ ورهايل هئي. جن مان هڪڙي رياست "ڪيڪيہ راڄ" به هئي، جيڪا گهڻو ڪري موجوده کيرٿر جبلن کان پريان هئي. سندس گادي جو هنڌ راڄ ڳڙھ هو. راجا جو نالواسواپتي هو. هي رياست فوجي لحاظ طاقتور سلطنت هئي. هتان جا گهوڙا تمام گهڻو مشهور هئا. ساڳي وقت دولت مند ۽ خوشحال راڄ هو. راجا اسواپتي جي ڀيڻراڻي ڪيڪئي ايوڌيا جي راجا ۽ شري رام جي پيءراجا دسرٿ جي ٽيون نمبر زال هئي. جنهن مان هن کي ڀرت نالي پٽ هو. راڻي ڪيڪئي جي نيڪي، وفاداري ۽ عمدہ مزاج جي رامائڻ وڏي تعريف ڪئي وئي آهي. پر ساڳي وقت کائنس شري رام کي ڊنڊڪ ڍنڍ ڏانهن بنواس( جلاوطني ) ڪرائڻ واري به ڪيڪئي هئي. مهاڀارت جي زماني ۾ سيوهڻ ۾راجا جئدرٿ نالي هڪ طاقتور بادشاہ حڪومت ڪندو هو. هن مهاڀارت ۾ حصو ورتو هو ۽ ڪورون جي طرف کان وڙهندي مارجي ويو هو.
ڌارين جي يلغار
سنڌ تي هميشه کان غيرملڪين جون ڪاهون ٿينديون رهيون آهن ۔ قديم دؤر ۾ سنڌ ڌرتي تي آرين ، مصرين ، عراقين ، ڪلدانين ، يمنين ۽ يونانين جي ڪاهن جا واقعا ملن ٿا.
پاڻيڻي
500 ق-م ڌاري سنڌ جي هڪ عالم پاڻيڻي دنيا ۾ سڀ کان پهريان ڪنهن ٻوليَ جي گرامر ترتيب ڏني ۔ پاڻ سنسڪرت ڀاشا جا ٽي هزارکان به وڌيڪ قاعدا بيان ڪيائون ۔
سڪندر مقدوني جي ڪاهه
327 ق-م ۾ سڪندر مقدوني سنڌ تي ڪاه ڪري ڏني ۽ سنڌي راجائن مان راجا پورس ۽ راجا سامبس ساڻس دليري سان وڙهندي جان ڏنائون ۔
راجا پورس جو سنڌ تي راڄ
سنڌ جو وڏو حصو سڪندراعظم جي وڃڻ بعد راجا پورس جي حڪمراني ۾ ڏنو ويو هو ۽ چندرگپت موريا جي اچڻ تائين ان جي قبضي ۾ رھيو.
موريا گھراڻي جو راڄ
اهو معلوم ناهي ته سنڌ چندرگپت جي هٿ هيٺ ڪڏهن آئي. عين ممڪن معلوم ٿئي ٿي ته پورس جي مرڻ تي چندرگپت هڪ اهڙي صوبي جي مٿان بالادستيءَ جي دعويٰ ڪئي هجي، جيڪو پرڏيهي فاتحن طرفان سندس حليف ۽ ساٿي جي حوالي ٿيل هو. . سال 305 ق- م ڌاري، نڪيٽور سيليوڪس، پاڻ کي بابل ۾ مستحڪم ۽ اعليٰ طاقت جي مالڪ بنائڻ ۽ هندستاني سرحد تائين واقع ملڪن تي قبضي ڪرڻ کان پوءِ، سڪندر واريءَ هندستان جي فتح کي تازي ڪرڻ جو فيصلو ڪيو. چندر گپت موريا انهيءَ ڪاهه کي منهن ڏيڻ لاءِ هڪ وڏو لشڪر ڪٺو ڪيو. سيليوڪس سنڌوندي پار ڪئي، پر اهو معلوم نه ٿو ٿئي ته ڪا وڏي جنگ لڳي يا نہ پر اھا تصديق آھي تہ ٻنھي بادشاھن ۾ نيٺ ٺاھ ٿيو ممڪن آهي ته هندستاني راجا جنگ ڪرڻ لاءِ سهوليت واري هنڌ تي قبضو ڪري ورتو هجي، جنهن سيليوڪس کي مفيد شرطن جي آڌار تي اتحاد جي ٺاهه ڪرڻ لاءِ مجبور ڪيو؛ اهو پڻ امڪان آهي ته عين انهيءَ موقعي تي هن کي شام کان امداد لاءِ سڏ ٿيو هجي، جنهن کيس پنهنجين فوجن کي فوراً جنگ جي ميدان کان علحده ڪرڻ لاءِ آماده ڪيو هجي. سيليوڪس سڪندر جي سلطنت جي وڃايل ڪنهن علائقي تي ٻيهر قبضي ڪرڻ جي بدران، چندرگپت کي گنڌارا ۽ آرڪوسيا ۽ گيڊروسيا جي مغربي حصن جي مٿان بالادستيءَ جا حق سپرد ڪري هليو ويو. اهو سرحدي علائقو جلال آباد کان ڪوئيٽا، قلات ۽ عربي سمنڊ ڏانهن پورالي نديءَ کان ڪڍيل سرحد تائين پکڙيل هو. ممڪن آهي ته انهيءَ علائقي ۾اڳي ئي هندستاني داخل ٿي چڪا هئا، ۽ عملي لحاظ کان اهو سندن قبضي ۾ هو، جنهن ڪري ٻنهي شهنشاهتن جي سرحد اڳي ئي ائين واضح ٿي چڪي هئي. گهٽ ۾ گهٽ انهيءَ سرحدي صورتحال ۾ ٻي ڪا ڦيرگهير آيل نه ٿي معلوم ٿئي، ۽ ٻنهي ملڪن جي درميان ڪيترن نسلن تائين تعلقات خوشگوار رهيا. سيليوڪس کي سندس طرفان ڏنل علائقي جي بدلي ۾ پنج سو جنگي هاٿي مليا، ۽ صلح جي ٺاهه ۾ ٻنهي شاهي گهراڻن ۾ دوستانه تعلقات قائم ڪرڻ سان گڏ شادي ذريعي مائٽاڻا لاڳاپا پڻ استوار ڪيا ويا. . اهڙيءَ طرح سنڌ ۽ لس ٻيلي کي عهد نامي جي ذريعي ايران جي شهنشاهت کان جدا ڪري، هندستان جي شهنشاهت ۾ شامل ڪيو ويو. هن ڳالهه جو وڏو امڪان آهي ته اهي ٻيئي مگڌ بادشاهيءَ جون ڏن ڀريندڙ ماتحت رياستون بڻجي ويون؛ ۽ سندن حڪمران اتان جا مقامي ماڻهو هئا ۽ اندروني انتظام انهن جي پنهنجي هٿ ۾ رهندو آيو، جيتوڻيڪ اهو به امڪان آهي ته چندر گپت پنهنجي طرفان انهن ايراضين تي پنهنجا شاهي وائسراءِ به مقرر ڪيا هجن. اسين اهو به اندازو ڪري سگهون ٿا ته سنڌو نديءَ جي الهندي طرف وارا هي علائقا ۽ ٻيون اهڙيون ايراضيون هن جي پوٽي اَشوڪ جي هٿ ۾ گپتا شهنشاهت جون ”سرحدي رياستون“ هيون.
بيڪٽريائي حاڪمن جو سنڌ تي راڄ
ٻي صدي قبل مسيح واري دور ۾، هندستان جي اتر-الهندي واري علائقي جا ڪجهه حصا بڪٽريا جي يوناني شهزادن جي قبضي ۾ اچي ويا. هنن جي فتوحات جي ثابتي ڪمزور آهي، جيڪا قديم زماني جي ليکڪن جي تحريرن، ڪجهه سنسڪرت جي ذريعن ۽ انهن جي سڪن جي هڪ هنڌان مليل ذخيرن يا علائقي جي مختلف ڀاڱن مان لڌل سڪن جي ڇڙوڇڙ مثالن تي مشتمل آهيو. جيستائين سنڌ جو واسطو آهي، ته ان جي انهن يوناني شهزادن جي فتوحات ۽ قبضي جي سڄي شهادت آرٽيميٽا واري ائپولوڊورس جي هڪ هن بيان تائين محدود آهي، جنهن جو اسٽرابو حوالو ڏنو آهي، ته جيڪي يوناني سيليوڪس جي گهراڻي جا بئڪٽريا ۾ جانشين ٿيا، تن ”نه فقط پاتلين تي، پر ان سان گڏ ڪناري واري ٻئي سڄي علائقي تي پڻ قبضو ڪيو، جنهن کي سارائوسٽس ۽ سِگارڊَس جي بادشاهي سڏيو ويندو هو.“ ڊيمِيٽرس ۽ مينئنڊر، جيڪي يَوٿيڊيمس جا پٽ هئا، تن ئي، آئپولوڊورس جي قول مطابق، اهي ۽ ٻيون فتوحات حاصل ڪيون هيون، ۽ انهن فتوحات ۾ هنن ايڏين قومن کي پنهنجو ماتحت بنايو، جيترين کي خود سڪندر به پنهنجيءَ ڪاهه ۾ مات نه ڪري سگهيو هو. سر ڊبليو- ٽارن پنهنجي ڪتاب ”دي گريڪس ان بئڪٽريا ائنڊ انڊيا“ ۾ بئڪٽريا جي يونانين طرفان سنڌ تي ڪيل قبضي جي ڳالهه کي هڪ حقيقت طور تسليم ڪندي، هيءَ راءِ پيش ڪئي آهي ته سنڌ جي فتح يوٿيڊيمس جي پٽ ڊيميٽريس، اتر- الهندي هندستان تي قبضي ڪرڻ دوران حاصل ڪئي هئي، ۽ اها هڪ نهايت وڏي پيماني تي رٿيل سڄي هندستان تي قبضي ڪرڻ جي مهم جو هڪ حصو هئي. اهو موقعو ان وقت پيدا ٿيو، جڏهن سال 184 ق.م ڌاري موريا گهراڻي جي سلطنت جو نيٺ وڃي خاتمو ٿيو، ۽ مگڌ جي تخت تي سَنگهه قبيلي جي هڪ غاصب قبضو ڪيو. .ٽارن جي نظريي مطابق، ڊيميٽريس گنڌارا ۾ پير پختاڪرڻ کان پوءِ ٻه طرفي پيشقدمي شروع ڪئي؛ هو پاڻ پنهنجي هڪ هم قوم نالي ائپولوڊوٽس کي پنهنجي هٿ هيٺ نائب سپه سالار مقرر ڪري، ساڻس گڏجي سنڌونديءَ جي وهڪري سان ڏاکڻي علائقي طرف وڌيو، ۽ ٻئي طرف هن هڪ ٻيو لشڪر مينيئينڊر نالي هڪ سپه سالار جي اڳواڻيءَ ۾، جيڪو شاهي گهراڻي جو ماڻهو نه هو، مگڌ تي حملي ڪرڻ لاءِ روانو ڪيو. .سر ڊبليو- ٽارن، سنڌو نديءَ جي هيٺئين حصي واري ملڪ تي ٿيل انهيءَ ڪاهه واري پنهنجي نظريي جي حمايت ۾ جنهن واقعي جو حوالو پيش ڪيو آهي، سو آهي مهاڀارت ۾ ذڪر ڪيل سؤوير ملڪ ۾ واقع دَتامتر نالي هڪ شهر، ۽ ان سان گڏوگڏ يَوانه ڌپه نالي جو حوالو، جنهن جو ترجمو ٿيندو ”يوناني حڪمران.“ ان کان علاوه، ناسِڪ جي هڪ غار ۾ پٿر تي اڪريل ڪتبي ۾ يَوانه علائقي جي ماڻهن طرفان پيش ڪيل مذهبي سوکڙين پاکڙين جو جيڪو ذڪر ڪيل آهي، تنهن ۾ پڻ اتر طرف تامِتي نالي هڪ شهر جو ذڪر ٿيل آهي. . انهن ڳالهين مان ٽارن اهو اندازو ڪري ٿو ته هڪ جاءِ جي انهن ٻنهي نالن جو اشارو فاتح ڊيميٽريس طرفان آباد ڪيل شهر ”سنڌ ۾ واقع ڊيميٽر ياس“ ڏانهن آهي، ۽ اهو گهڻو ڪري پاتل جي سر زمين تي قائم ٿيل هو- يعني ٿوري ۾ کڻي چئجي ته اهو شهر سڪندر اعظم جي ٺهرايل دريائي- بند جي نئين سر جوڙايل صورت هو. ٽارن جي نظريي مطابق، ڊيميٽريس اهڙيءَ طرح سنڌ جي حالات کي درست ڪرڻ کان پوءِ، بئڪٽريا ڏانهن واپس هليو ويو، ۽ پنهنجي وڌيڪ رٿائن جي مڪمل ڪرڻ جو ڪم پنهنجي نائب سپهه سالار ائپولوڊوٽس جي حوالي ڪري ويو جيڪو ڊيميٽريس جي نالي ۾ ڪڇ ۽ ڪاٺياواڙ تي قبضي ڪرڻ لاءِ اوڏانهن ڪاهي ويو.
۔
رائي گهراڻي جي حڪومت
راءِ گهراڻي سنڌ تي 495ع کان 632ع تائين صاحبي ڪئي.سندن آخري بادشاهه راء سهاسي هو ۔ سندس وفات بعد هن خاندان جي حڪومت جو زوال ٿيو ۔
برهمڻ راڄ
سنڌ تي برهمڻ صاحبيءَ جو دؤر 632ع کان	711ع تائين هليو. هن خاندان جي حڪومت جو بنياد چچ بن سيلائج رکيو ،
عربن جي ڪاهه
سنڌ تي عرب جي حڪمراني 711ع کان	1050ع تائين هلي.
اموي خلافت
سڀ کان پهريان سنڌ تي اموي خلافت جي بنو اميه خاندان جي حاڪميت رهي ۔
عباسي خلافت
بنو اميه کان بعد خلافت بنو عباس ڏانهن منتقل ٿي وئي ۔
هباري ۽ اسماعيلي دؤر
1020ع ۾ عمر بن عبدالله هباري سنڌ ۾ پنهنجي آزاد حڪومت قائم ڪئي ۔ جنهن ۾ خليفهء بغداد کي ڪو به عملدخل ڪونه هو ۔ البته خطبي ۾ خليفي جو نالو پڙهيو ويندو هو ۔ هبارين کان بعد ۾ قرامطين يا اسماعيلي حڪومت جا آثار ملن ٿا ۔ پر سندن باري ڪا خاص معلومات نه ٿي ملي ۔
عرب دؤر ڪيئن رهيو ؟
عربن جي ڪاه سبب سنڌ ۾ اسلام جا دروازا کليا۔ عرب دؤر ۾ منصوره ، ديبل ، برهمڻ آباد ۽ ٻين شهرن وڏي ترقي ڪئي ۔ منصوره سنڌ جي گادي جو هنڌ هئڻ سان گڏوگڏ علمي ۽ واپاري مرڪز پڻ هو ۔ منصوره ۾گهڻن تعليمي مرڪزن جون شاهديون ملن ٿيون ۔ هتي سنڌي ۽ عرب گڏجي رهندا هئا ۔ عربن جي دؤر ۾ قرآن مجيد جو پهريون دفعو سنڌي زبان ۾ ترجمو ٿيو ۔ڪيترائي سنسڪرت ڪتاب عربي ۾ ترجمو ڪيا ويا ۔
عربن کان پوء سنڌ
عربن کان بعد سنڌ تي غزنوي ، غوري ، تغلق ، غلام ۽ خلجي حڪومت ڪندا رهيا ۔ اهو سلسلو 1026ع کان 1050ع تائين جاري رهيو ۔ انهيَ دوران علي بن حامد ڪوفي کي سنڌ جي تاريخ بابت هڪ دستاويز هٿ آيو ، جنهن جو چچ نامي جي نالي سان فارسي ۾ ترجمو ڪيائين ۔
سومرا راڄ
سنڌ ۾ سومرن جي صاحبيءَ جو دؤر 1050ع کان 1350ع تائين آهي. سندن دؤر متعلق جيڪا معلومات ملي آهي ، سان ڏندڪٿائن ۽ قياس آرائين تي مشتمل آهي ۔ دودو چنيسر, مومل راڻو , عمر مارئي ۽ ٻيا انيڪ قصا ان دؤر طرف منسوب آهن ۔ سومرن جو دؤر سنڌ جي ترقي ۽ خوشحالي جو دؤر سڏجي ٿو ۔
سمن جو دؤر
سنڌ تي سمن جي صاحبيءَ جو دؤر 1350ع کان	1520ع تائين هليو. هن دؤر جا حالات پڻ ڏندڪٿائن ۽لوڪ ڪهاڻين مان معلومات ملي ٿي ۔ سمن جي مشهور حاڪمن ۾ ڄام تماچي ، ڄام بابينو ، ڄام نظام الدين ۽ ڄام فيروزفيروز آهن ۔
ارغون
سنڌ تي ارغونن جو قبضو ۽ حڪمراني 1520ع کان 1555ع تائين رهي.
ترخان
سنڌ ترخانن جو دؤر 1555ع کان 1592ع تائين جاري رهيو.
مغل
سنڌ تي مغلن جي حڪمراني 1592ع کان 1700ع تائين جاري رهي. هن دؤر ۾ ڪيتريون ئي عاليشان۽ خوبصورت عمارتون تعمير ٿيون ۔ انهن ۾ معصوم شاهه جو منارو ۽ ٺٽي جي جامع مسجد مکيه آهن ۔ مير معصوم شاهه بکري هن دؤر ۾ ئي سنڌ جي تاريخ تي تاريخ معصومي لکيو ۔
ڪلهوڙا
سنڌ تي ڪلهوڙن جي حڪمراني 1700ع کان 1782ع تائين هلي. ڪلهوڙا حڪومت کي سنڌي ادب جو سنهري دؤر سڏجي ٿو ۔ ڪيترائي شاعر ۽ اديب هن دؤر ۾ پيدا ٿيا ۔ سنڌ جي سدا حيات شاعر شاهه عبداللطيف ڀٽائي جو واسطو به هن زماني سان هو ۔ عظيم مجاهد ۽ عالم مخدوم محمد هاشم ٺٽوي به ڪلهوڙا عهد سان واسطو رکندڙ هو ۔ ڪلهوڙن جي دؤر ۾ مخدوم ابوالحسن ٺٽوي سنڌي ٻوليَ جي عربي رسم الخط تيار ڪئي ۔ مير علي شير قانع ٺٽوي جو به تعلق انهيَ وقت سان هو ۔
ٽالپر
ٽالپرن جو دؤر 1782ع کان 1843ع تائين رهيو ۔ هي دؤر سنڌ جي اسلامي دؤر جي زوال جو وقت هو ۔ انگريز مختلف حيلن بهانن سان سنڌ جي ٽالپر حاڪمن کي ڪمزور ڪندا ويا ۔ پنجاب جي سک سلطنت جون نظرون به سنڌ تي هيون ۔ اهڙي وقت ۾ پير پاڳاري سيد صبغت الله شاھ اول سيد احمد شهيد بريلوي سان گڏجي جهاد جي ذريعي سکن ۽ انگريزن خلاف وڙهيو ۔
انگريزن جي ڪاهه
سنڌ تي انگريز 1843ع تي قبضو ڪيو ۽ انهن جو اهو قبضو 1947ع تائين جاري رهيو.
چنيسر واري واٽ
پنهنجي مٿان تاحيات غداريءَ جي تهمت آڻيندڙ چنيسر، پنهنجي ڀاءُ ۽ راڄ ڀاڳ سان تضاد ۽ تڪرار ڪري، علاوالدين خلجيءَ کي دهلي مان سڏي اچي سنڌ تي ڪاهه ڪرڻ جو ڪم ڪرڻ کان سواءِ، ٻيو ڪهڙو ڏوهه ڪيو هو....!! پاڪستان جي ٺهڻ کان اڳ سنڌ جي قيادت ان کان به بدتر ۽ سنڌ جي سڀ طرفي تباهيءَ جو بنياد رکڻ لاءِ به، ساڳي ئي سوچ جو سهارو ورتو!. انهن پنهنجي ضد ۽ لالچ ۾ اچي، فيصلو ڪيو ته هو پنهنجي ئي ڌرتيءَ جي ان حصي کي پاڻ ئي ڀڄائي، ختم ڪري، پنهنجو رشتو ورهاڱي جي صورت ۾، هندستان جي ٻين علائقن مان ايندڙ نسلن سان رکندا!. ان طبقي جي ذهني پرورش علي محمد راشديءَ جهڙو خسيس سوچ جو مالڪ ڪري رهيو هو، جنهن فقط 1938ع ۾ لڪيءَ جي هندن طرفان تتل ڏينهن دوران ڌرم شالا ۾ جاءِ نه ڏيڻ تي، ”سنڌ کي هندن کان ئي پاڪ ڪري ڇڏڻ“ جو قسم کڻي ڇڏيو هو. سندس سوچ جي ساٿاري مسلم ليگي ٽولي جو خيال هو ته ”جي سنڌ جي سنڌي هندن کي سنڌ مان ڀڄائي، سندن جاءِ تي هندستان مان آيل مهاجرن کي جاءِ ڏني وڃي ته، نوان آيل مهاجر نه رڳو سندن آڏو سينو ساهي نه سگهندا، پر ان ريت هو سنڌ ۾ صدين کان سندن مقابلي ۾ تمام گهڻو مضبوط رهندڙن مان جان ڇڏائي، سندن ڇڏيل معاشي حيثيت به ماڻي وٺندا“. ان سازشي ذهنيت تحت اُنهن سنڌ جي معيشت، تعليم ۽ رياستي معاملا هلائڻ ۾ مهارت رکندڙ سنڌين کي سنڌ مان ڀڄائي، پنهنجي ڌرتيءَ جي ان ڪلچر کي به تباهه ڪري ڇڏيو، جيڪو ورهاڱو ٿيڻ جي صورت ۾ به، ڌارين جا ڪٽڪ ڪاهي اچڻ باوجود به، ٻين ثقافتن تي حاوي رهي، انهن کي پنهنجي اندر ضم ٿي وڃڻ تي مجبور ڪرڻ وارو هو. انهن پنهنجي اندر مقابلي جي صلاحيت پيدا ڪرڻ بجاءِ، پنهنجو پاڻ ڪجهه ڪري ڏيکارڻ جي واٽ وٺڻ بجاءِ، پنهنجي قوم ۽ ڌرتي خلاف ئي هڪ سازش سَٽڻ جو رستو ورتو!. پوءِ جڏهن ڳالهه کين سمجهه ۾ آئي، تيستائين گهڻي دير ٿي چڪي هئي. ڪا به معافي، سنڌ کي سندن هٿان ئي پهچايل تباهيءَ جي تلافي ٿي نه سگهي. سنڌ ڏينهون ڏينهن سنڌين جي هٿن مان نڪري ڌارين جي قبضي هيٺ ايندي وئي، جنهن عمل کي اڄ تائين ڪوبه ”سنڌ دوست“ روڪي ناهي سگهيو.
ڪراچيءَ کي سنڌ کان ڌار سمجهڻ جي پناهگير سوچ
1943ع ۾ سنڌ جي قانون ساز اسيمبليءَ طرفان پنهنجي ئي تباهيءَ جو ٺهراءُ منظور ڪرڻ يا ان کان به اڳ 8 آڪٽوبر 1938ع ۾ مسلم ليگ سنڌ جي ڪراچيءَ ۾ قائدِ اعظم جي صدارت ۾ ٿيل ڪانفرنس دوران شيخ عبدالمجيد سنڌيءَ طرفان ”سياسي حق خود اختياريءَ جي مفادن تحت قطعي طور ضروري سمجهون ٿا ته، هندستان کي ٻن وفاقن ۾ ورهايو وڃي، يعني مسلم رياست جو وفاق ۽ غير مسلم رياستن جو وفاق“، جهڙا ٺهراءَ پاس ڪرڻ باوجود، پاڪستان جڙڻ بعد ڪراچي ۾ لکن جي تعداد ۾ آباد ٿيندڙ پناهگير، پاڪستان ٺهڻ جي سلسلي ۾، ڪوبه ڪريڊٽ سنڌ کي ڏيڻ لاءِ نه اڳ تيار هئا، نه ئي هينئر تائين تيار آهن!. قائد اعظم جي مهربانيءَ سان ڪراچيءَ کي وفاقي گاديءَ وارو شهر بڻائڻ جي فيصلي، سندن ان سوچ کي وڌيڪ مضبوط ڪيو، ۽ انهن اهو سمجهڻ شروع ڪيو ته ”سنڌ، ڪراچي شهر جون حدون ختم ٿيڻ بعد ئي شروع ٿئي ٿي!“. متحده سربراهه الطاف حسين جي فرمائش تي، رشيد جمال طرفان تاريخ سهيڙڻ جي نالي ۾ لکيل ”سنڌ پنجاب تضاد“ کي پڙهندي، آسانيءَ سان ان پناهگير سوچ تائين پهچي سگهجي ٿو. جنهن ۾ موصوف فرمائي ٿو: ”ون يونٽ جي خاتمي بعد هڪ بنيادي تبديلي اها آئي جو، ڪراچيءَ جي ان الڳ حيثيت کي ختم ڪيو ويو، جيڪا قائداعظم جي دور کان هلندي پئي آئي- ايئن ڪراچيءَ کي سنڌ جو گادي وارو شهر بڻايو ويو، ايئن ڪراچي سنڌ جو حصو بڻجي وئي“ (سنڌ-پنجاب تضاد صفحو 300). ان پناهگير سوچ شروع کان ئي، قائداعظم کي سنڌ ڄائو ۽ ڪراچيءَ کي سنڌ جو شهر ڪنهن به ريت نه پئي سمجهيو، نه اڄ تائين سمجهي رهي آهي!.
پاڪستان ٺهڻ کانپوءِ، سنڌ جي جاگيردار قيادت کي پنهنجو سڀ ڪجهه وڃائڻ جو احساس ته تمام گهڻو دير سان ٿيو، پر برطانوي هاءِ ڪمشنر پناهگيرن ۽ سندن قائد لياقت علي خان جي سازش کي تمام تڪڙ ۾ سمجهي ورتو. هو اپريل 1949ع ۾، پاڪستاني وزيراعظم لياقت علي خان جي سياسي سازش بابت، برطانوي حڪومت کي آگاهه ڪندي لکي ٿو: ”الهندي پاڪستان جي جوڙجڪ لاءِ لياقت علي خان جي رٿابندي ۾ اهم عنصر سنڌ آهي. هنن (پناهگير قيادت) کي اهڙي سنڌ جي ضرورت آهي، جيڪا سندن هٿن ۾ رانديڪو بڻجي وڃي،!“.(ايوب کهڙو، صفحو 630)
لياقت علي خان جي سنڌين بابت زهريلي سوچ به اڃا تائين اسان جي آڏو اڻپوري ۽ مبهم آيل آهي. پناهگير سوچ جو قائد سنڌين سان ڪيتري حد تائين نفرت ۽ تعصب رکندڙ هو. ان کي ڏسڻ لاءِ ڪلڪتي يونيورسٽي جي تاريخ جي پروفيسر سرنجن داس جي لکيل ڪتاب”ڪشمير ۽ سنڌ“ جي صفحي 145 ۽ 146 تائين پهچڻو پوندو، جنهن ۾ هو ٻڌائي ٿو:” پاڪستان جي حاڪمن جي پهرين کيپ جي ويجهو سنڌي ثقافت جي ادنيٰ حيثيت جو اظهار، لياقت علي خان جي مسلم ليگ سنڌ جي صدر سيد علي اڪبر شاهه جي روبرو ادا ڪيل ان جملي مان چڱيءَ ريت لڳائي سگهجي ٿو ته، ”گڏهه ۽ اٺ هڪلڻ کانسواءِ سنڌ جي ثقافت ٻيو ڇا آهي؟“ سرنجن داس پنهنجي ڪتاب ۾ ايف احمد جي ڪتاب ”پاڪستان پرابلمس“ جي پيج 131 جو حوالو ڏئي ٿو، جنهن ۾ لياقت علي خان سوال ڪري رهيو آهي: ”سنڌي مسلمان ڪيئن پيدا ٿيا!؟“، پوءِ پاڻ ئي ان جو جواب ڏيندي چئي ٿو:” هندن جي پيشاب مان“.
ورهاڱي سنڌ ۽ سنڌين کان ڇا کسيو ۽ ڌارين کي ڇا ڏنو؟
ورهاڱي کان پوءِ، سنڌ غلاميءَ کان سواءِ، پنهنجي ئي ڌرتيءَ تي ڌارين جي قبضي کان سواءِ، پنهنجن ئي شهرن جي روڊن ۽ رستن تي ملندڙ سنڌين جي موت کان سواءِ جيڪڏهن ڪجهه حاصل ڪيو ته، اهو ئي جاگيردار حڪمران طبقو، جيڪو پنهنجي ذاتي فائدي لاءِ غلاميءَ جي هر گند ۾ ڪرڻ لاءِ 24 ئي ڪلاڪ تيار رهي ٿو. ان جي مقابلي ۾ جاگيردارن جي ”مسلم رياست“ جي قيام جي سازش ۾ شريڪ ٿيڻ جي ڏوهه، نه سنڌ وٽ ڪجهه ڇڏيو آهي، نه ئي ڪروڙين سنڌين وٽ!.ٻئي پاسي سنڌ ڇا وڃايو!؟، جي فهرست اڻکٽ آهي: ”سنڌ 1950ع تائين 18 لک اهڙن سنڌين کي وڃايو، جيڪي سنڌ جي صدين جي ڏاهپ، علم ۽ هنر جو نچوڙ هئا. ان جي بدلي ۾ فقط ان ساڳي عرصي دوران هندستان مان آيل 30 لک ماڻهن سنڌ ۾ اچي پناهه ورتي، جن جي اڪثريت شهري علائقن ۾ آباد ٿي، جنهن سنڌ ۾ آبادي جي توازن کي لمحن ۾ تبديل ڪري ڇڏيو. 1951ع جي آدم شماري مطابق، ان تمام ٿوري عرصي ۾ ڪراچي ڪارپوريشن ۾پناهگيرن جي آبادي 57.55، حيدرآباد ۾ 66.08، سکر ۾ 54.08، ميرپور خاص ۾ 68.42، نواب شاهه ۾ 54.79 ۽ لاڙڪاڻي ۾ 35.39 سيڪڙو پهتل ڏيکاري وئي آهي. سڀ کان وڌيڪ ايراضي رکندڙ پنجاب ڏانهن ته 1948ع کان پوءِ پناهگيرن جو وڃڻ بند ٿي ويو، پر سنڌ ۾ اهو سلسلو ڏينهون ڏينهن وڌندو ئي رهيو. پنجاب جي حڪمرانن جي پنجاب دوست هئڻ کان سواءِ، ان جو هڪ ٻيو سبب پنجاب جا مضبوط ثقافتي قدر هئا، جن لاءِ اردو ٻولي ۽ ان جي ثقافت ڪا نئين به نه هئي (ڇو ته انگريزن جي قبضي بعد 1881ع ۾ ئي پنجاب ۾ اردو ٻولي ۾ تعليمي نظام لاڳو ٿي چڪو هو)، ان جي ڀيٽ ۾ لکين شهري ۽ ڪاروباري مزاج رکندڙ سنڌين جي لڏي وڃڻ ڪري سنڌ ۾ صلاحيت، تعليم ۽ ثقافت جو هڪ وڏو خال موجود هو، جنهن کي پيدا ڪندڙ به اسان پاڻ ئي هئاسين. ان جي نتيجي ۾پناهگيرن مغل ثقافت جي برتر تصور سان سنڌ کي پنهنجو ڳڙهه بڻائڻ شروع ڪيو، جنهن جو اظهار سرنجن داس ڪجهه هن ريت ڪري ٿو: ”اتر هندستان کان هجرت ڪري ايندڙن سنڌ جي ثقافتي ورثي جي اهميت، ان جي گيتن، جهمر، ان جي سسئي پنهون جي قصن، سهڻي ميهار، هو جمالو ۽ ڌمال جي اثر کي قبول نه ڪيو!. ان بجاءِ سنڌ ۾ ايندڙن، سنڌ جي ٻهراڙيءَ جي ثقافت تي پنهنجي مغليه شهري معاشري جي برتري سان گڏ سياسي ۽ سماجي سڃاڻپ قائم ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي“. ياد رهي ته پاڻ سان پنهنجن جي ئي ڪيل مهربانين ڪري، ان وقت تائين سنڌ جي مضبوط شهري ثقافت به هجرت ڪرڻ تي مجبور ٿي چڪي هئي ۽ پوئتي جيڪو ڪجهه بچيو هو، سو هو جاگيرداراڻي ۽ قبائلي ثقافت، جيڪا ڪنهن به سطح تي، ڪنهن مظبوط ثقافت جو مقابلو ڪرڻ جي سگهه ۾، هئي ئي ڪانه.
سرنجن داس سنڌ ۾ معاشي تضاد تي بحث ڪندي لکي ٿو: ”هونئن ته اهي ماڻهو (پناهگير) ملڪ جي ڪل آباديءَ جو فقط 3.4 سيڪڙو هئا، پر انهن پاڪستان جي پنجابي نسل پرست حڪمرانن سان ملي، تمام جلد پاڻ کي مستحڪم ڪري ورتو، شايد اها ئي ڳالهه هندستاني مسلمانن جي قائد محمد علي جناح ۽ لياقت علي خان جي اميدن مطابق به هئي“. (سرنجن داس لياقت علي خان کي ته ڇڏيو پر قائداعظم کي به فقط پناهگيرن جو قائد سمجهي ذڪر ڪيو آهي. ان مان ”پنهنجي قائد“ جي سنڌ ۽ سنڌين ڏانهن اختيار ڪيل تعصب کي چڱيءَ ريت محسوس ڪري سگهجي ٿو). سنڌ جي ”مسلم قيادت“ جي غداري جي موٽ ۾ کين هندن طرفان ڇڏي ويل زرعي زمين به ملي نه سگهي. پاڪستان ٺهڻ وقت هندن جي ملڪيت 25 لک ايڪڙ زمين به نه رڳو پناهگيرن کي الاٽ ڪئي وئي، پر ڪوٽڙي بئراج جي اڏاوت بعد، آبادي لائق بڻايل 10لک ايڪڙ زمين کان به سنڌين کي محروم ڪيو ويو. 1958ع ۾ سکر بئراج جي 642440 ايڪڙ زمين مان به 153620 ايڪڙ زمين غير سنڌين جي ملڪيت هئي (ڪشمير ۽ سنڌ، صفحو 141)
1980ع تائين سنڌ ۾ رهندڙن مان فقط 15 سيڪڙو ماڻهن جي مادري ٻولي اردو هئڻ باوجود، پاڪستان نالي جڙيل ان مملڪت ۾، سنڌي شاگردن لاءِ اردو پڙهڻ لازمي بڻائو ويو. 1959ع ۾ جوڙيل قومي تعليمي ڪميشن، 1963ع تائين ڇهين جماعت کان هرحال ۾ اردو کي پڙهائيءَ لاءِ لازمي قرار ڏيندي، وڌيڪ چيو ته، ”اردوءَ کي اها حيثيت ملڻ ضروري آهي، جيڪا ان کي پوري اولهه پاڪستان ۾ حاصل آهي“ (ڪشمير ۽ سنڌ، صفحو 144)
پاڪستان ۾ سنڌين سان تعصب جو هڪ وڏو مثال وفاقي حڪومت طرفان 1947ع کان 1990ع تائين زرعي سائنس جي تعليم لاءِ پرڏيهه موڪليل ماهرن مان به لڳائي سگهجي ٿو، جيڪي پنجاب مان 380 هئا ۽ سنڌ مان فقط 3.
چونڊيل ايوانن جي سنڌ جي استحصال ۽ غلاميءَ لاءِ استعمال ڪرڻ جي روايت
سنڌ کي موجوده غلاميءَ تائين پهچائڻ سان گڏ، ڌرتي ڌارين حوالي ٿي وڃڻ جي ڪم جي شروعات مارچ 1943ع ۾ سنڌ جي قانون ساز اسيمبلي جو پاس ڪيل ٺهراءُ ئي آهي. جنهن هميشه هميشه لاءِ سنڌ جي وحدت کي ٽڪرا ٽڪرا ڪري، ڌارين دشمنن آڏو بمبئي بيڪري جي هڪ ڪيڪ طور پيش ڪرڻ جو ڪم ڪري ڏيکاريو. ان ٺهراءَ جي خالق توڙي حامين بابت، مٿي تفصيل سان ذڪر ٿي چڪو آهي. ان سلسلي ۾، اڄ اسان وٽ فقط هڪ ئي ڪم ڪرڻ لاءِ رهجي ويو آهي، اهو هي ته، ”اسان ان ٺهراءَ تي فخر ڪرڻ بجاءِ ان کي سنڌ کي غلاميءَ طرف ڌڪيندڙ هڪ بدترين هٿرادو سانحي طور ياد رکون“.