ڍل
ٽالپرن جي دؤر ۾ ڍل
هتي جي ڍل وارو نظام ڏاڍو منجهيل ڏسڻ ۾ ايندو هو، پر مجموعي طور تي ڏاڍو سولو ۽ سادو هو. اهم ڳالهه زمين هئي، جيڪا سرڪاري ملڪيت هوندي هئي. جيڪا مقرر مدت ۽ مقرر ڍل تي ميرن کان وٺبي هئي. جنهن کي عام طور تي پٽو چئبو هو، اهڙي قسم جي سرڪاري ڍل جنس ۾ ادا ڪبي هئي. ڍل جا ٽي نرخ هئا. هڪ زمين تي اُپت جون ٽيون حصو: ٻئي قسم جي زمين تي هن ريت هئي، جو اُپت جون ست پتيون ڪبيون هيون، جنهن مان سرڪاري به ۽ هاري کي پنج ملنديون هيون؛ زمين جو ٽيون قسم اهڙو هو، ۽ هاري ناري چاڙهي آباد ڪندو هو. ٻني جو ٻيو قسم درياهه کان پري ۽ درياهه مان کوٽيل واهن تي هوندو هو ۽ هاري نار وسيلي پوک ڪندو هو. زمين جو ٽيون قسم جهنگ هيٺان هوندو هو، هاريءَ کي جهنگ، وڻ ۽ زمين جي صفائي ڪرڻ ۾ مرڳ ڏيڻي پوندي هئي. تڏهن مَس وڃي ٻني هر هيٺيان ايندي هئي. واهن جي کاٽي ۽ نار چاڙهڻ وارو پورهيو تنهن کان ڌار هو. اُپت کي سرڪار جي حصي کان سواءِ ”نار“ تي به محصول هڻبو هو. پوءِ اهو ڀلي، ڏاندن جي جوڳ سان هلندڙ هجي يا ماڻهو پاڻ هٿن سان ڇڪي پوکي راهي ڪري. هن قسم جي محصول کي مٿگي چئبو هو ۽ اها هاريءَ جي سر تي هڻبي هئي. وٽس آبادي لاءِ ڪي مختصر ۽ ننڍيون غير اهم شيون هونديون هيون، پٽي تي زمين وٺڻ کان پوءِ پوکي راهي جو عرصو رڳو هڪ سال يا ٻه سال فصل هوندو هو. پٽي تي وٺڻ وارو ماڻهو آبادي لاءِ زمين ڪنهن ٻئي ماڻهو کي به ڏئي سگهندو هو. پر مٿي سرڪار وٽ پاڻ ذميوار هوندو هو. جڏهن لابارو ڪري فصل هڪ جائتو ڪبو هو ته سرڪار ڪارائو اچي داڻبندي ڪندو هو ۽ سرڪاري حصو کڻندو هو. ان کان اڳ هاري کي اُپت کي هٿ لائڻ جي موڪل ڪانه هوندي هئي. جيڪڏهن کانئس اهڙي ڪا غلطي ٿي ويندي هئي ته مٿس ڳرو ڏنڊ وجهبو هو. بٽئي کان پوءِ سرڪاري عملدار جي مرضي هوندي هئي ته جنس اُتي وڪڻي پئسا وٺي جنس کڻائي سرڪاري ڀانڊن ۾ رکرائي پوءِ وڪڻي پئسا سرڪاري خزاني ۾ جمع ڪرائي، جنس جو اگهه سرڪار جي مرضي موجب هو. پر هن ڳالهه کي ضرور ڌيان ۾ رکبو هو ته اهو اگهه رڳو بازار جي اگهه روءِ هجي. خريف جي موسم ۾ اناج جو اگهه لاڙ يا حيدرآباد ۾ اُتر سنڌ کان وڌيڪ مهانگو هوندو هو. تنهن ڪري اهو ٻيڙين وسيلي کڄي راڄڌاني پهچندو هو. ٻيڙائتن کي ڀاڙو گهڻو ڪري ته ڏنو ئي ڪونه ويندو هو يا ته وري تمام ٿورو.......... هن قسم جي پوکي راهي ٻنهي ڌرين لاءِ لاڀائتي هئي. جنهن وسيلي هاريءَ کي اناج ۽ سرڪار کي ڍل جو اوپراسو ٿيندو هو. هيٺيئن طبقي جو گذران لڀي ٿٻي تي هو. ماڻهو نهايت ڪنگال هئا، رهڻ لاءِ ڪکن پيهن کان سواءِ سندن ٻيا گهر ڪونه هئا، جيڪي نه سياري جي سٽ سهي سگهڻ جهڙا هئا، نه هاڙ جي جهولي جهلڻ جو منجهن ٻَلُ هو. آبادي جو ٻيو نمونو اهو هو، جو في جريب زمين جي حساب سان روڪ پئسا ڏئي ٻني جو ٽڪرو ٺيڪي تي کڻبو هو (هڪ جريب 150 فوٽ هم چورس زمين ٿيندي) ٺيڪي جو اگهه ڀليءَ ڍليءَ ٻنيءَ جي حساب سان رکبو هو؛ ڪن حالتن ۾ فصل جو اگهه ڏسي به ٺيڪو ڏبو هو. جيڪڏهن ٻنيءَ ۾ ڏوڏي يا نير پوکبو هو ته پوءِ في بيگي جي رقم ويهه کان اسي رپيا هوندي هئي، جيڪا عام طور تي ڇهه کان ٻارهن رپيا في جريب ٿئي ٿي ۽ جيڪڏهن زمين برپٽ بيابان هوندي هئي ته پوءِ پهريون هڪ سال هڪ جريب هڪ رپيو جي حساب سان ٺيڪو ڏبو هو. ۽ پوءِ هوريان هوريان جڏهن ٻني اپت وڌائيندي ويندي هئي ته ٺيڪي جو اگهه به وڌندو ويندو هو. ان جي پوک کان سواءِ ٻي پوک مٿئين طريقي سان پوکي ويندي هئي ۽ پوکڻ کان پهريان دل ادا ڪبي هئي. ڪَتيءَ جا فصل گهڻو ڪري کوهن تي ٿيندا هئا. هن قسم جي آبادي تي ورتي ويندڙ ڍل به نالي ماتر هئي، پر پوءِ به اهي کوهه ڪهڙي قسم جا هئا، ڪچا هئا يا پڪا. ڪن اڻ ڄاتل سببن ڪري ڪڏهن پوک اپت تمام گهٽ ڏيندي هئي ته اهڙين حالتن ۾ زمين جي ڍل يا مقرر ٿيل ٺيڪي ۾ گهٽ واڌئي به ڪبي هئي. پر اهڙي ڇوٽ اعليٰ عملدار جي سفارش کان پوءِ عمل ۾ ايندي هئي. ڍل وارين زمينن يا انعام جاگير وارين ايراضين ۾ پوکي راهيءَ وارو قانون ڏاڍو نرم هو، جنهن کي نيت پت وارو ۽ صحيح چئي سگهبو. آباد ٿيندڙ ٿوري زمين تي ڍل به ٿوري اُڳڙندي هئي ڇاڪاڻ ته هتان جي زمين جو وڏو حصو جاگيرن ۽ ٻيلن هيٺ هوندو هو. حڪمران ٽالپر، زمين ٺيڪي تي ڏيندا هئا. سندن اختيار ڪيل اهو طريقو ڊگهيءَ نظر وارو ڪونه هو......... کجين جا يا ٻيا باغ به ڍل گهڻي اپائيندا هئا. اهي به خاص مند ۾ مقرر تاريخ تي ٺيڪن تي ڏبا هئا. ڪڏهن وري مقرر رقم تي سال لاءِ به ڏبا هئا. اهڙا باغ جيڪڏهن سنڌوءَ جي ڪناري هوندا هئا ته اُهي ڏاڍا مهانگا ڏبا هئا. جڏهن باغ وري وڏن ۽ اهم شهرن ويجهو هوندا هئا ته انهن کي ناڻي جي نادي سمجهبو هو.