cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
چاند بي بي
سلطانه چند بي بي (1550-1599 عيسوي) هڪ هندستاني حڪمران ۽ جنگجو هئي. هن 1580-1590 ۾ ابراهيم عادل شاهه II جي اقليت دوران بيجاپور سلطنت جي ريجنٽ ۽ 1595-1600 ۾ پنهنجي وڏي ڀائٽي بهادر شاهه جي اقليت دوران احمد نگر سلطنت جي ريجنٽ طور ڪم ڪيو. <sup class="noprint Inline-Template" style="white-space:nowrap;">] چاند بي بي ع ۾ شهنشاه اڪبر جي مغل فوجن خلاف احمد نگر جي دفاع لاءِ مشهور آهي.
شروعاتي زندگي
چاند بي بي احمد نگر ، هندستان جي حسين نظام شاهه اول جي ڌيءَ هئي   احمد نگر جي سلطان برهان نظام شاهه II جي ڀيڻ هئي. کيس عربي ، فارسي ، ترڪي ، مراٺي ۽ ڪنڙ سميت ڪيترين ئي ٻولين تي عبور حاصل هو. هوءَ ستار وڄائيندي هئي ۽ گل رنگڻ هن جو شوق هوندو هو.
بيجاپور سلطنت
اتحاد جي پاليسي تي عمل ڪندي، چاند بيبي جي شادي بيجاپور سلطنت جي علي عادل شاهه اول سان ٿي. بيجاپور جي اڀرندي سرحد جي ڀرسان سندس مڙس پاران ٺهرايل هڪ کوهه جو نالو چند باودي رکيو ويو. <sup class="noprint Inline-Template" style="white-space:nowrap;">]
علي عادل شاهه جي پيءُ، ابراهيم عادل شاهه اول، اقتدار کي سني اميرن، حبشي ۽ دڪنين ۾ ورهايو هو. البت علي عادل شاهه شيعن جي حمايت ڪئي. 1580ع ۾ سندس وفات کان پوءِ، شيعه سردارن سندس نون ورهين جي ڀائٽي ابراهيم عادل شاهه II کي حاڪم مقرر ڪيو. ڪمال خان نالي هڪ دکني جنرل اقتدار تي قبضو ڪري ريجنٽ ٿيو. ڪمال خان چانڊ بي بي جي ب عزتي ڪئي، جنهن محسوس ڪيو ته هو تخت تي قبضو ڪرڻ جو ارادو رکي ٿو. چاند بيبي هڪ ٻئي جنرل حاجي ڪشور خان جي مدد سان ڪمال خان تي حملي جي سازش ڪئي. ڪمال خان ڀڄڻ دوران گرفتار ٿيو ۽ قلعي ۾ سندس سر قلم ڪيو ويو.
چاند بي بي جو محل
صلابت خان II جي مقبري کي مقامي طور غلط طور تي "چاند بيبي جو محل [چاند بيبي جو محل]" ۽ ساڳئي نالن سان سڃاتو وڃي ٿو.
دفن ڪرڻ جي جاءِ
ميرابتوراب ترابي مشهدي دکن جي نظام شاهه کان هڪ مشن مليو ته چاند بيبي جون هڏيون مشهد ۾ آڻي انهن کي امام رضا جي مزار جي ڀرسان دفن ڪيو.
حوالا
<references group="" responsive="1"> زمرو:هندستاني راڻي ساٿياڻيون زمرو:جنگ ۾ شريڪ ڀارتي عورتون زمرو:16 صدي عيسوي زماني جي جنگ ۾ زائفائون زمرو:سورهين صدي عورت حڪمران
اوڀر پاڪستان
اوڀر پاڪستان 1947 ۽ 1971 جي وچ ۾ پاڪستان جو اوڀر وارو صوبائي ونگ هو، جنهن علائقي تي جديد ملڪ بنگلاديش جو حصو ٻَڌل آهي. ان جون زميني سرحدون ھندوستان ۽ برما سان گڏ، خليج بنگال يا بنگال نار تي ھڪ سامونڊي ڪناري سان لڳنديون ھيون. اوڀر يا مشرقي پاڪستاني ”پاڪستاني بنگالي“ جي نالي سان مشهور هئا؛ هن علائقي کي هندستان جي رياست اولهه بنگال (جيڪو پڻ ”انڊين بنگال“ طور سڃاتو وڃي ٿو) کان ڌار ڪرڻ لاءِ، اوڀر پاڪستان ”پاڪستاني بنگال“ جي نالي سان مشهور هو.
بنگال جو اُڀرندو ڀاڱو 1947 ۾ هندستان جي ورهاڱي دوران پاڪستان جو حصو بڻجي ويو ۽ اوڀر پاڪستان (East Pakistan) سڏجي ويو. پاڪستان جي انهن ٻن حصن جي وچ ۾ فاصلو 1600 ڪلوميٽر هو. ٻنهي ملڪن جي وچ ۾ صرف هڪ ئي تعلق اسلام جو هو، جيتوڻيڪ اهي نسلي ۽ لساني طور تي بلڪل مختلف هئ. اولهه پاڪستان جي حڪومت ان نسلي ۽ لساني تعصب کي جاڳايو ۽ بنگلاديش شيخ مجيب الرحمٰن جي سرواڻي ۾ 16 ڊسمبر 1972ع تي پاڪستان کان ڇوٽڪارو (آزادي) حاصل ڪئي. ڀارت 1972ع ۾ بنگلا ديش کي پُٺڀرائي (حمايت) ڪئي ۽ ائين پاڪستان جا ٻه ٽُڪرا ٿي ويا.
حوالا
زمرو:اوڀر پاڪستان زمرو:تاريخ پاڪستان
ٻيلھارو
ديھ ٻيلھارو سنڌ جي ضلعي قمبر شهدادڪوٽ جي سجاول جوڻيجو تعلقي جي ھڪ ديھ جو نالو آهي جيڪا حيدر چانڊيو تپي ۾ واقع آهي.
جاگرافي
ھن ديھ جي اتر ۾ ديھ حيدر چانڊيو، اوڀر ۾ ديھ لشڪري چانڊيو (سجاول جوڻيجو) ۽ ديھ مياڻي نور ملاح، اولھ ۾ ديھ گل ڪلھوڙو ۽ ڏکڻ ۾ ديھ فتوھل چوڍو ۽ ڪورائي واقع آهن. ھن ديھ جي مڪمل روينيو سروي ٿي آهي. علي شير ڊسٽريبيوٽري ھن ديھ مان وھندڙ آھي.
آبادي
2017 جي آدمشماري مطابق ھن ديھ جي ڳوٺن جي ڪل آبادي 2,938 ھئي جيڪا 527 خاندانن تي مشتمل ھئي. .
چڪوترو
چڪوترو نارنگيءَ جو قسم آهي ۽ ليمي جي ذات مان چئبو. هي تمام کٽو ٿو ٿئي. هن کي سنڌيءَ ۾ ترنج چوندا آھن. هن جي اندرين ڳر نارنگيءَ وانگي ٿئي ٿي ۽ ٻاهرين کل به گهُنجن واري ٿئي ٿي، مگر هي قد جا وڏا ٿين ٿا. ڪي ڪي ته شتر مرغ جي آني جيڏا ۽ ڪي هڪ فوٽ ڊگها ٿيندا آهن.هي گهڻو ڪري چهنبيارا ٿيندا آهن. هي مربي ۽ آچار جي ڪم ۾ ايندا آهن. هن جو هڪڙو قسم ته ماڻهوءَ جي هٿ جي چنبي جهڙو ٿيندو آهي، جنهن جون آڱريون ڪرونڊڙيون هجن. اهو اُتر الهندي وارن پرڳڻن ۾ گهڻو ٿئي ٿو. هن جي کل سُرهي ٿئي ٿي.
طب
نالا: بنگالي - نار نگاليبو، سنسڪرت - مڌو ڪرڪني، انگريزي- سٽرون (Citron). سڃاڻپ: ليمي جي ذات مان ميوو آهي، جنهن جي تور پاءُ کان اڌ سير تائين ٿئي ٿي. هن جو وڻ نارنگي جهڙو مگر ان کان گهڻو وڏو ٿيندو آهي. رنگ ۾ سندس کل پهريان سائي ۽ پوءِ هيڊي ٿئي ٿي، ذائقي ۾ چاشنيدار ۽ مٺو هوندو آهي. مزاج: سرد تر 2 درجي ۾. خاصيت: هيءُ مفرح ۽ مقوي آهي. صفرا جو زور گهٽائي ٿو. وڌيل پياس ۽ تپ ۾ تسڪين ڏئي ٿو. معدي جي طاقت، هاضمي ۽ بک لاءِ مفيد آهي. نڙي جي خشڪي ۽ کنگهه لاءِ فائديمند آهي. هن جون ٻيون خاصيتون نارنگي جهڙيون ٿين ٿيون. ،
حوالا
زمرو:ميوا
وشنو
حوالا
زمرو:هندو ديوتا زمرو:هندوڌرم ۾ ديوتائن جا نالا
ميلبورن
ميلبورن آسٽريليا جي رياست وڪٽوريا جو گاديءَ جو ھنڌ ۽ رياست جو سڀ کان وڏو شھر آھي. آبادي م اوشيانيا ۽ آسٽريليا جو ٻيون نمبر وڏو شهر آهي. ھن شھر جي ميٽروپوليٽن علائقي جي پکيڙ 9993 چورس ڪلوميٽر آهي جنھن ۾ 31 ميونسپل ڪاميٽيون واقع آھن  ميلبورن شھر پورٽ فلپ واري سامونڊي ڪناري تي واقع آهي ۽ ھنٽرلينڊ کان ڊينڊيناگ جابلو قطارن، مارننگٽن اپٻيٽ ۽ يارا وادي تائين ڦھليل آھي. ھن شھر جي آبادي 50 لکن جي لڳ ڀڳ آهي جيڪا آسٽريليائي آباديءَ جو 19 سيڪڙو آھي. شھري ماڻھو ميلبورنين سڏبا آهن. ھن شھر جو بنياد 1876ع ۾ پيو جڏھن اتي ميلبورن گرامر اسڪول قائم ٿيو جنھن جو نالو شھر تي پئجي ويو.
حوالا
زمرو:ميلبورن
نارائڻ
thumb|Badami Cave Temples 51 نائريانا، نارائڻ (سنسڪرت: नारायण ،: Nārāyaṇa) اهوئي آهي جيڪو آسماني پاڻي کي هيٺيون يوگ جي ننڊ ۾ هوندو آهي، مذڪر اصول جو حوالو پڻ وشنو هندو عقيدي جي مطابق وشنو سان به لاڳاپيل آهي. هن کي پرشوتم طور پڻ سڃاتو وڃي ٿو ۽ وشننواز (وشنومت) ۾ اُتم هستي سمجهيو وڃي ٿو.
حوالا
زمرو:وشنو جا اوتار زمرو:هندو ديوتا
ديوبند
ديوبند انڊيا جي رياست اتر پرديش جي ضلعي سھارنپور جو ھڪ شھر آھي جيڪو دھلي کان 150 ڪلوميٽرن جي فاصلي تي واقع آهي. ھي شھر پندرھين ۽ سورھين صدي جي عمارتن ۽ مسجدن جي ڪري مشھور آھي. ان جو ذڪر ابوالفضل(وفات:1602) پنھنجي ڪتاب آئين اڪبري ۾ پڻ ڪيو ھو. 1867ع ۾ مشھور عالمن ھتي دارالعلوم نالي مدرسو قائم ڪيو جنھن جو پرنسپال مولانا محمد قاسم نانوتوي (1832-1877) ٿيو ھو. جنھن جا استاد شاھ ولي الله (1703-1762) جي سلسلي وارا ھئا.
آبادي
ديوبند جي آبادي,02011 جي آدمشماري مطابق 97037 ھئي جنھن مان 53538 مرد ۽ 43499 عورتون ھيون. آبادي م 6 سالن تائين ٻارن جو تعداد 12200 ھيو. جنسي تناسب مطابق 1000 مردن لکي ڀيٽ ۾ عورتون 812 ھيو. اتان جي مڪاني حڪومت ديوبند نگر پالڪا پرشاد جو اختيار شھر جي 15630 گھرن تائين آهي
حوالا
زمرو:انڊيا جا شھر
زمرو:اتر پرديش زمرو: سھارنپور ضلعو زمرو: ديوبندي تحريڪ زمرو: دارالعلوم ديوبند زمرو: ھندستان جا شھر، وسنديون ۽ واھڻ
جمشيد ڪواٽرز سب ڊويزن
جمشيد ڪوارٽرز سب ڊويزن: پاڪستان جي صوبي سنڌ جي ڪراچي ڊويزن جي ضلعي ڪراچي اوڀر جو هڪ تعلقو آهي جيڪو 2001 جي ناظمن واري نظام قائم ٿيڻ کان اڳ ڪراچي سائوٿ جو حصو ھيو. ان جو نالو ڪراچي جي برٽش انڊيا دؤر واري پارسي سماج سڌارڪ ۽ ميئر جمشيد نسروانجي مھتا جي نالي تي رکيل آهي. 2001 ۾ ڪراچي م ضلعن جي خاتمي ۽ شھري حڪومت جي قيام سان ڪراچي شھر کي 18 ٽائونن م تقسيم ڪيو ويو اھڙي طرح ھن سب ڊويزن کي جمشيد ٽائون ۾ تبديل ڪيو ويو. 2013 ۾ شھري حڪومت ۽ ٽائونن واري نظام جي خاتمي سان پراڻا ضلعا بحال ٿيا تہ ڪراچي ايسٽ ضلعي کي ٽوڙي ڪورنگي ضلعي جي قيام سان ڪراچي سائوٿ جي ھن تعلقي کي ڪراچي ايسٽ ۾ شامل ڪيو ويو. ھن تعلقي جي اتر ۾ لياري ايڪسپريس وي ۽ ڪراچي سينٽرل ضلعو، اوڀر ۾ ڪراچي سائوٿ ، ڏکڻ ۾  ڪراچي سائوٿ ۽ اولھ ۾ فيروز آباد سب ڊويزن واقع آھن.
مشھور روڊ ۽ گھٽيون
ھن تعلقي ۾ گذرندڙ ۽ ان جي اندر واقع روڊن ۾ ايم اي جناح روڊ، نظام روڊ، ايمپريس اسٽريٽ، ثاقب شھيد روڊ، بسم الله روڊ، زينبيه روڊ، مدينه روڊ، حسن علي جعفري روڊ، شاھراھ قائدين، ڪشمير روڊ، دادا ڀائي نئوروجي روڊ، ڪڇي پاڙا-لائينز ايريا روڊ، بلال روڊ، ھتي شيخ عبداتواب روڊ، طارق روڊ، شھيد  ملت روڊ، دھلي سوداگر روڊ، سراج الدولا روڊ،  دادا ڀائي  نوروجي روڊ، شاھراھ قائدين، جناح پارڪ،  جگر مراد آبادي روڊ، اينيبيسنٽ روڊ، محمد فاروق موٽلاڻي روڊ، انصاري روڊ جمشيد ڪوارٽرز روڊ، جھانگير روڊ، قريشي روڊ، فيروز شاھ ڪوٽلا روڊ، نائڊو روڊ، جمشيد روڊ، سيڪريٽريٽ چورنگي، گلوب چورنگي، سوسائٽي آفيس چورنگي، بيگم عائشه عزيز روڊ، اومان روڊ، جمشيد روڊ، آدم سومار اسٽريٽ، تين ھٽي فلاء اوور، مرزا عبدالعزيز روڊ، جيل روڊ، گھوڪلي روڊ، بحرين روڊ، مارٽن روڊ، نشتر روڊ، بريٽو روڊ، نسروانجي روڊ، گلابي اسٽريٽ، ٽالپر اسٽريٽ، ڊي ڪروز روڊ، بزنس رڪارڊر روڊ، ڊاڪٽر ابڙو روڊ، مدينه روڊ، سولجر بازار روڊ، ڪليٽن روڊ، انڪل سريا ھاسپيٽل، ميجر بڪلنڊ روڊ، ڀرڳڙي روڊ، نزرٿ روڊ، سچل فقير روڊ، شاھاڻي اسٽريٽ، منگھو پير روڊ، اورينج اسٽريٽ، جگو مائي ڀگو مل اسٽريٽ، ادئي رام اسٽريٽ، ڊي سلوا اسٽريٽ واقع آھن.
علائقا ۽ پاڙا
ھن تعلقي جي پاڙن ۾ جمشيد ڪوارٽرز، شڪارپور ڪالوني، مارٽن ڪواٽرز، مسلم آباد،  علامہ بنوري ٽائون، ڪليٽن ڪواٽرز،  خدادا ڪالوني، عامل ڪالوني، محمدي ڪالوني،  حيدرآباد ڪالوني وغيره شامل آهن.
صحت جون سهولتون
ھن سب ڊويزن م صحت جي سھولتن ۾ تاج ميڊيڪل ڪامپليڪس، ھمدرد يونيورسٽي ھاسپيٽل،  ھاشماني جنرل سينڊ آئي ھاسپيٽل، حجاما ميڊيڪل سينٽر، خيرالنساء آئي ھاسپيٽل، انڪل سريا ھاسپيٽل، ڪراچي نيشنل پرائيويٽ ھاسپيٽل ۽ ٻيون اسپتالون شامل آهن.
باغ ۽ وندر
چاليس ڪا گرائونڊ، واٽر ٽنڪي گرائونڊ، شاھد شھيد گرائونڊ، موسا گرائونڊ، ڇوٽو ڪا گرائونڊ مدني عيدگاهه گرائونڊ، ڪي جي اي گرائونڊ، لائينز ايريا والي بال گرائونڊ، باغ قائد، افزا الطاف پارڪ، خواجه غريب نواز پارڪ، قائداعظم پارڪ، جناح پارڪ، ھاسا سنگھ پارڪ، چائنا گرائونڊ، ياسين زبيري پارڪ، ڪي ڊي اي آفيسرز ڪلب،  ڪي ايم سي فٽبال گرائونڊ، ڪشمير پارڪ، ڪي ايم سي اسپورٽس ڪامپليڪس، پردہ پارڪ (شڪارپور ٽائون)، آغاخان پارڪ،  آغا خان جيمخانه، گارڊن جيمخانه، ٺارو لين پلي گرائونڊ، پاڪستان ڪوارٽرز پارڪ ۽ مشھور نشتر پارڪ واقع آھن.
مشھور جايون
ھن تعلقي جون مشهور جايون قائداعظم جي مزار ، ڪشمير پارڪ، ڪي ايم سي آفيسرز ڪلب، علامه اقبال لائبريري، بنوري ٽائون مسجد، آج ٽي وي ھيڊ آفيس، ابراھيم شاھ درگاه گرومندر، پنچمکي ھنومان مندر، ڪراچي پارسي انسٽيٽيوٽ، برگيڊ ٿاڻو، اشرف طائي ڪراٽي ڪلب، ٿانوي مسجد، جامع مسجد دارالفلاح، ھنر فائونڊیشن، الخدمت ڪراچي ھيڊ ڪوارٽر، ڪورٽ ريزيڊنسي، آل پاڪستان ميمڻ فائونڊيشن آفيس، ميٽرو ڪلب ۽ ڪراچي راڻي باغ شامل آهن.
سلزبرگ
سلزبرگ   }} جنھن جي لفظي معنيَ لوڻ وارو قلعو آھي آسٽريا جو چوٿون نمبر وڏو شهر آهي ۽ سلزبرگ رياست جي گادي جو هنڌ آهي. 2020ع ۾ ھن شھر جي آبادي 156,872 ھئي. ھن شھر ۾ ٽي يونيورسٽيون واقع آهن جن ۾ سلزبرگ يونيورسٽي ۽ پيراسيسس ميڊيڪل يونيورسٽي شامل آهن. آسٽريا جي تاريخ ۽ ثقافت جو مرڪز ھجڻ ڪري اھو آسٽريا جو پرڪشش ترين شھر آھي. . ھي شھر سئلزاخ ندي جي ڪناري تي واقع آهي. ھن شھر ۾ ,24 ننڍا ضلعا واقع آھن. ھن شھر جي عام ٻولي جرمن آھي جنھن جو بويريائي لھجو ھتي عام آھي.
حوالا
زمرو:آسٽريا ۾ يونيورسٽي شهر
برووخ اسپنوزا
برووخ اسپنوزا نومبر 24، 1632ع تي ايمسٽرڊيم جي علائقي جوڊنبورٽ ۾ پيدا ٿيو. هي پنهنجي دور جو هڪ وڏو فلسفي هو. ھن جو جنم نالو بينيڊٽو ڊي اسپنوزا ھيو. ھي ايمسٽرڊيم ۾ وڏو ٿيو، ۽ هن جي وفات 21 فيبروري 1677ع ۾ ٿي. ھن پنھنجي فلسفياڻي خيالن سان جاڳرتا جي لاءِ زمين ھموار ڪئي.
هن جي والد جو نالو ميگئيل اسپنوزا ۽ ماءُ جو نالو اينا ڊيبورا ھيو. جڏهن اسپنوزا اڃان ڇهن سالن جو هو ته سندس والده وفات ڪري وئي. هن جو تعلق سيفراڊي يھودي گھراڻي سان هو ۽ سندس مادري زبان پورچوگيزي ھئي پر ھي عبراني، ڊچ ۽ اسپيني پڻ ڳالھائيندو ھو. هن کي عبادت خاني اندر ۽ ان جي چوطرف وقت گذارڻ وڌيڪ پسند هو. پنهنجي قوم جي تواريخ ۽ مذهب کي سمجھڻ جي ڪوشش ڪندو رهيو. اسپنوزا تيز فهم عالم هو ان لاءِ سندس قوم جا وڏا سمجھندا هئا، ته نيٺ هو پنهنجي مذهب ۽ قوم لاءِ هڪ اعليٰ نور ثابت ٿيندو. بائيبل کي پڙهڻ کان پوءِ، هو تلمود جون ڳوڙهن خيالن واريون تشريحون پڙهڻ لڳو.
سن 1656ع ۾ هو عبادت خاني جي بزرگن آڏو پيش ڪيو ويو ۽ هن تي ڪفر جو الزام مڙهيو ويو ۽ هن کي عبراني رسم ۽ رواج جي تڪليف واري رسم مطابق پنهنجي قبيلي مان خارج ڪيو ويو. ان واقعي مان هو ان نتيجي تي پهتو، ته دنيا اندر ڪي بلڪل ٿوريون جايون آهن، جتي هڪ فلسفي رڳو محفوظ رهي سگهي ٿو. ان کان پوءِ ائمسٽرڊم کان ٻاهر هڪ خاموش ڪمري ۾ رهڻ لڳو. هن پنهنجو نالو برووخ (Baruch) کان بدلائي بينيڊڪٽ (Benicidict) سڏايو.
اسپنوزا جوهر کي قدرت ۽ خدا سان هڪ ڪري ليکي ٿو. مدرسيت جي فلسفين وانگر هو قدرتن جي ٻن مختلف پهلوئن تي سوچ ويچار ڪري ٿو. اسپنوزا جي مطابق خدا جي مرضي ۽ قدرت جا قاعدا هڪ ئي حقيقت جا مختلف نالا آهن. تنهن ڪري سڀ واقعا اڻ تبديل ٿيندڙ قاعدن جو ميڪانيڪي عمل آهن ۽ نه هڪ غير ذميوار خودمختيار حاڪم تي جيڪو تارن ۾ ويٺو آهي. اسپنوزا جي خيال مطابق:ذهن مادي آهي ۽ نه وري مادو ذهن آهي. دماغي ڪارروائي نه خيال جو سبب آهي ۽ نه وري اهو نتيجو آهي. ٻئي ڪاروايون خودمختيار ۽ متوازن به ڪونه آهن. اهي ڪاروايون ٻه به ڪونه آهن، نه وري اهي ٻه مختلف هستيون آهن. فقط هڪ ئي ڪاروائي آهي، جنهن کي اندروني طور ڏسڻ سان خيال سڏجي ٿو ۽ ٻاهرين طور ڏسڻ سان حرڪت سڏجي ٿو.
ننڍپڻ ۽ تعليم
اسپين جي زوال شروع ٿيڻ سان هالينڊترقي ڪئي. سن 1598ع ۾ يهودين ائمسٽرڊم (Amsterdam) ۾ پنهنجو پهريون سنگاگ تعمير ڪيو. سن 1640ع ۾ اسپنوزا، موجوده زماني جو سڀ کان اعليٰ يهودي ۽ موجوده فلسفين مان سڀ کان اعليٰ فلسفي، اٺن سالن جو ٻار ۽ عبادت خاني جو هر دلعزيز شاگرد هو. .
thumb|upright=1.15|1625 جو ايمسٽرڊيم ۾ [[موسیٰ ۽ ھارون چرچ(Moses and Aaron Church) جي چوگردائي وارو نقشو جنھن ۾ اڇي نشان سان چرچ ظاھر ٿيل آهي جنھن جاء تي اسپنوزا رھندڙ ھيو ۽ سندس ننڍپڻ اتي گذريو. ]] upright=1.15|thumb| ايمسٽرڊم جو موسیٰ ھارون چرچ. ان چرچ واري جاء تي اسپنوزا جو گھر ھوندو ھيو بعد م اتي اھو چرچ ٺھيو ھي پنھنجي والد ميگئيل اسپنوزا جو ٻيون نمبر پٽ ھيو. سندس والدين سيفراڊي يھودي يا اندلسي يھودي ھيا ۽ پورچوگيزي ڳالهيندا ھئا. سندس والد ھلڪو واپاري ھيو. اسپنوزا جي ماءُ جو نالو اينا ڊيبورا ھيو جيڪا ميگئيل جي ٻي زال ھئي. اسپنوزا اڃان ڇھ سالن جو ھيو تہ سندس والده وفات ڪري وئي. هنن جي مادري ٻولي پورچوگيزي ھئي پر ھي عبراني، ڊچ ۽ اسپيني بہ ڳالھائيندو ھو. 1655ع ۾ سندس پيءُ وفات ڪري ويو ان وقت هن جن جي عمر 21 سال ھئي. سندس ڀيڻ ريبيڪا ملڪيت جي وراثت واري معاملي تي هن جي خلاف ڪورٽ ۾ دعویٰ داخل ڪئي، پر پوءِ ان تان دستبردار ٿي وئي. ھن پنھنجو لاطيني ٻوليءَ جو نالو بينيڊڪٽس ڊي اسپنوزا رکيو. . پيءَ جي وفات بعد ھن پنھنجي ننڍي ڀاءُ ابراھام گئبرل سان گڏجي پيءَ جو امپورٽ جو ڌنڌو سنڀاليو، پر ڌنڌي ۾ نقصان ۾ ويا. شايد ان جو سبب ان وقت ھلندڙ پھرين اينگلو ڊچ جنگ ھئي. نوبت ايتري اچي وئي جو ھن ايمسٽرڊيم جي ميونسپل اٿارٽيءَ ۾ رجوع ڪيو تہ کيس يتيم قرار ڏنو وڃي تہ جيئن پيءَ جي قرضن جي ادائگي کان بچي سگھي ۽ ماءُ جي وراثت حاصل ڪري سگھي. thumb|ھيگ ۾ اسپنوزا جو مجسمو هي هڪ پڪو يهودي هو، جنهن جو پنهنجي قوم لاءِ احساس مٽجڻ جو نه هو. سندس والد ڪامياب واپاري هو، پر هن نوجوان جو ڌنڌي طرف لاڙو ڪونه هو. عبادت خاني اندر ۽ ان جي چوطرف وقت گذارڻ کيس وڌيڪ پسند هو. پنهنجي قوم جي تواريخ ۽ مذهب کي سمجھڻ جي ڪوشش ڪندو رهيو. هو هڪ تيز فهم عالم ۽ سندس قوم جا وڏا ائين سمجھندا هئا، ته نيٺ هو پنهنجي مذهب ۽ قوم لاءِ هڪ اعليٰ نور ثابت ٿيندو. بائيبل کي پڙهڻ کان پوءِ، هو تلمود جون ڳوڙهن خيالن واريون تشريحون پڙهڻ لڳو انهن تشريحن ۾ مائيمونائيڊس (Maimonides)، ليوي بين جرسن (Levi ben Gersen)، ابن عذرا (Ibn Ezra) ۽ هڊائي ڪرسڪس (Hasdai Gresees). ان کان پوءِ قديمي صوفي مصنفن ابن جبرائيل ۽ ڪارڊووا واري موسيٰ جا لکيل ڪتاب علمي ذوق سان پڙهڻ لڳو. هن لئٽن زبان سکڻ شروع ڪئي، سندس تجربي ۽ علم جو دائرو وڌيڪ وسيع ٿيو. سندس نئون استاد وان ڊين اينڊ (Van den Ende) خود مذهبي عقيدن جو پڪو ڪونه هو، پر فرقن ۽ حڪومتن جو نقاد هو. هو هڪ خطرو کڻندڙ شخص هو، جيڪو پنهنجي ڪتب خاني کان قدم ٻاهر ڪڍي، فرانس جي بادشاهه خلاف هڪ منصوبي ۾ شامل ٿيو ۽ سن 1674ع ۾ ڦاسيءَ تي لٽڪايو ويو. ان کي هڪ سهڻي ڌيءَ هوندي هئي، جنهن اسپنوزا جي دل ۾ ڪافي جڳهه پيدا ڪئي، پر اها خوبصورت نوجوان ڇوڪري اهڙي ذهين نه هئي، جو هوءَ اسپنوزا کي بهتر نصيب تي ترجيح ڏئي، جڏهن هڪ ٻيو عاشق ميدان ۾ آيو ۽ وڌيڪ قيمتي سوکڙيون نذر ڪيائين، تڏهن سندس دل ۾ اسپنوزا لاءِ ڪابه دلچسپي باقي نه رهي. ان ۾ ڪوبه شڪ ڪونهي، ته ان گھڙي کان ھي فلسفي بڻجي ويو. بهرحال هو لئٽن زبان تي حاوي ٿي سقراط، افلاطون ۽ ارسطو کي پڙهيو، پر انهن کان وڌيڪ کيس ائٽمي نظريي جا عالم پسند هئا، جن جا نالا آهن ڊيموڪرائٽس، اپيڪيورس ۽ ليوڪريٽس. يونان جي ذاهدن پڻ سندس دماغ تي گهرو اثر ڪيو. ڪتبن جي فلسفين جو پڻ اڀياس ڪيائين، انهن وٽان نه صرف اصطلاحن جو ذخيرو حاصل ڪيائين، پر ساڳي وقت جاميٽريءَ جو طريقو پڻ سکيو. هن برونو (Bruno) (1548 – 1600ع) جو اڀياس پڻ ڪيو، جيڪو هڪ وڏو انقلابي هو.
شڪل شبهيه
ول ڊيورنٽ مطابق، سپنوزا جون تصويرون جيڪي اسان کي دستياب ٿيون آهن، سي اسان کي سندس شڪل شبيهه کان واقف ڪن ٿيون، انهن کان علاوهڪوليرس سندس لاءِ چيو آهي، هو وچين قد جو هو. سندس چهري جا نقش سٺا هئا، پر رنگ ڪارو هئس. سندس وار اوندها ۽ گهنڊيدار ۽ ڀرون ڊگها ۽ ڪارا هئا. سندس شڪل مان سڀ ڪو سولائيءَ سان سمجھي سگهي ٿي، ته هو پورچوگيز يهودين جي نسل مان هو. ڪپڙن بابت هو بي پرواهه هو ۽ گهٽ رتبي واري شهر واسيءَ کان به سندس ڪپڙا بهتر نه هئا.
مذھبي برادري مان نيڪالي
thumb|کاٻو|upright=0.8|اسپنوزا جو مجسمو جيڪو ھيگ ۾ سندس گھر ڀرسان نصب ٿيل آهي هو ظاهري طرح بلڪل خاموش نوجوان هو. پر سندس اندر ڪڙهي رهيو هو. سن 1656ع ۾ هو عبادت خاني جي بزرگن آڏو پيش ڪيو ويو ۽ هن تي ڪفر جو الزام مڙهيو ويو. کانئس پڇيو ويو، ته ڇا اها حقيقت هئي، ته هن پنهنجن دوستن کي چيو هو، ته شايد خدا کي جسم به هجي يا شايد مادي دنيا خدا جو جسم هجي؟ ڇا هن چيو هو، ته فرشتا شايد نظر جو فريب هجن؟ ڇا سندس خيال موجب روح به محض زندگي آهي؟ ڇا هن ظاهر ڪيو هو، ته توريت ۾ لافاني زندگيءَ بابت ڪجھه به چيل ڪونهي؟ ول ڊيورنٽ لکي ٿو تہ:اسان کي خبر به ڪانه آهي، ته هن ڪهڙو جواب ڏنو. اسان کي فقط اها خبر آهي، ته کيس هر سال 500 سڪن جي آڇ ڪئي وئي، ان شرط تي گهٽ ۾ گهٽ ظاهري طرح هو عبادت خاني ۾ مذهب سان وفادار هوندو. هن انڪار ڪيو، جنهن ڪري 27 جولاءِ 1656ع ۾ هن کي عبراني رسم ۽ رواج جي تڪليف واري ريت مطابق پنهنجي قبيلي مان خارج ڪيو ويو. ”جنهن وقت مٿانئس لعنت پڙهي پئي ويئي، ان وقت هڪ وڏي سڱ جو طويل ۽ دردناڪ آواز پئي ٻڌڻ ۾ آيو. شروع ۾ سڀ بتيون پئي چمڪيون، پر پوءِ آهستي آهستي هڪ هڪ بتي وسائي پئي وئي. آخر ۾ تاريڪي ڇائنجي وئي. اهو اشارو ان طرف هو ته خارج ٿيل ماڻهوءَ جي روحاني زندگي ختم ٿي چڪي هئي.“ جن لفظن ۾ کيس خارج ڪيو ويو ۽ مٿانئس ڦٽ لعنت جي برسات وسائي وئي، سي وئن لوٽن اسان جي آڏو پيش ڪيا آهن: ”مذهبي ڪائونسل جا اڳواڻ اعلان ٿا ڪن، ته انهن کي اسپنوزا جي بدخيالن ۽ عملن بابت يقين ٿي چڪو آهي، ڪيترن طريقن ۽ ڪوششن سان هنن کيس بديءَ جي رستن کان موڙڻ جي ڪوشش ڪئي آهي. پر جيئن ته کيس سنئين راهه تي آڻڻ ۾ ڪاميابي حاصل ڪونه ٿي آهي، جيئن ته هو هر روز پنهنجي ڪفر جي ڪلمن جو چٽي نموني اعلان ڪندو رهي ٿو ۽ بي ادبيءَ سان انهن جي تبليغ ڪندو رهي ٿو، جيئن ته ڪيترن معتبرن سندن خلاف حق جي شاهدي ڏني آهي، تنهن ڪري کيس ڏوهي ٺهرايو وڃي ٿو. سڄي معاملي جو غور سان اندازو لڳائي، ڪائونسل جا اڳواڻ، ٻين سڀني ميمبرن جي يڪراءِ منظوريءَ سان فيصلو ٿا ڪن، ته هن کي ڏوهاري ٺهرايو وڃي، هن کي بني اسرائيلين کان جدا ڪيو وڃي ۽ هن گهڙيءَ کان وٺي هن کي بددعا ڏني وڃي .سڀني کي نصيحت ڪئي ٿي وڃي، ته هو هن سان گفتگو نه ڪن، ساڻس لکپڙهه نه ڪن، سندس ڪنهن به قسم جي خدمت نه ڪن، ساڳيءَ ڇت هيٺان تحرير نه پڙهن، جيڪا هن لکي هجي يا ٻين کان لکائي هجي.“ هن بردباريءَ سان پنهنجي نيات نيڪاليءَ برادريءَ مان ڪڍڻ کي قبول ڪيو."”اها مون کي ڪنهن به ان ڳالهه ڪرڻ لاءِ مجبور نه ٿي ڪري، جيڪا مون کي هر صورت ۾ ڪرڻ نه گهربي هئي. “"
- اسپنوزا
thumb|کاٻو|upright=0.8|اسپنوزا يھودين جي نشاني تي هڪ نوجوان شاگرد کي هاڻي ڪڙي ۽ بيرحيم اڪيلائيءَ جو مقابلو ڪرڻو پيو. اڪيلائيءَ جي سڀني نمونن کان اها اڪيلائي وڌيڪ مشڪل آهي. جنهن ۾ هڪ يهوديءَ کي پنهنجي قوم کان علحده زندگي گذارڻي پوي ٿي. پنهنجي قديمي ايمان وڃائڻ ڪري هو اڳ ۾ ئي گهڻو ڀوڳي چڪو هو. اهڙيءَ ريت اهو سڀ ڪجھ ڪنهن جي ذهني مقصد جون پاڙون پٽجڻ هڪ وڏي آپريشن جهڙو آهي، جيڪا ڪيترا زخم پيدا ڪري ٿي. جيڪڏهن اسپنوزا ٻئي ڪنهن مذهب ۾ داخل ٿئي ها، ۽ رڍن وانگر ٻئي ڪنهن متعصب ۽ تنگ فرقي جي چوديوارين اندر پاڻ کي قيد ڪري ها، ته جيڪر هڪ مريد وانگر دلي تسڪين حاصل ڪري ها، جيڪا هو وڃائي چڪو هو. پر هو ٻئي ڪنهن فرقي اندر داخل ٿيڻ لاءِ تيار نه هو ۽ هن پنهنجي سڄي زندگي خاموشيءِ ۾ گذاري. سندس والد کي وڏيون اميدون هيون، ته هو هڪ عبراني عالم جي حيثيت ۾ وڏي شهرت جو مالڪ بڻبو، پر هاڻي ان به کيس پنهنجن نظرن کان دور ڪيو. سندس ڀيڻ ٺڳي ڪري، کانئس ٿورڙي جائداد کسڻ جي ڪوشش ڪئي. سندس شروعاتي دوست پڻ کانئس منهن موڙڻ لڳا. ان ۾ ڪوبه عجب ڪونهي ته هن ۾ رحم دلي بنهه ڪانه آهي. ان ۾ڪوبه عجب ڪونهي، ته جڏهن هو قاعدي جي محافظن بابت خيال ڪري ٿو، تڏهن نهايت تلخ بيانيءَ کان ڪم وٺي ٿو. "”دنيا ۾ ڪي اهڙا چند شخص آهن، جيڪي معجزن جي سببن ڳولڻ جا خواهشمند آهن، جيڪي ڪائنات جي شين کي فلسفين وانگر سمجھڻ جي ڪوشش ڪن ٿا، جيڪي انهن شين کي بيوقوفن وانگر انهن کي عجب وچان نه ٿا ڏسن. اهڙن انسانن کي ڪافر ۽ پليت سمجھيو وڃي ٿو. هجوم جا مرشد اهڙن انسانن جي ملحد هئڻ جو اعلان ڪن ٿا. اهڙن مرشدن کي خبر آهي، ته جيڪڏهن هڪ دفعو لاعلمي ختم ٿئي، ته پوءِ هميشه لاءِ هجوم جي حيراني ختم ٿي ويندي ۽ هو پنهنجي اقتدار برقرار رکڻ جو واحد ذريعو وڃائي ويهندا.“"
پنهنجي قوم مان خارج ٿيڻ بعد جلد ئي هن کي هڪ ڪڙو تجربو حاصل ٿيو. هڪ رات جيئن اسپنوزا گهٽين ۾ چهل قدمي ڪري هيو هو، تيئن هڪ يهودي بدمعاش، پنهنجي مذهبي جنون کي ثابت ڪرڻ لاءِ، مٿس خنجر سان وار ڪيو. اسپنوزا ڦڙتيءَ سان هڪ طرف ڦري پاڻ بچايو، پر ڳچيءَ وٽ هڪ هلڪو زخم ٿي پيس. thumb|کاٻو|upright=0.9|ايمسٽرڊيم ۾ اسپنوزا جو يادگار
ان واقعي مان هو ان نتيجي تي پهتو، ته دنيا اندر ڪي بلڪل ٿوريون جايون آهن، جتي هڪ فلسفي رڳو محفوظ رهي سگهي ٿو. ان کان پوءِ ائمسٽرڊم کان ٻاهر هڪ خاموش ڪمري ۾ رهڻ لڳو. هن پنهنجو نالو برووخ (Baruch) کان بدلائي بينيڊڪٽ (Benicidict) سڏايو. سندن نوان ميزبان ميونائيٽ (Mennonite) فرقي جا عيسائي هئا، جيڪي هڪ ٻئي مذهب واري انسان کي ڪنهن قدر سمجھي سگهيا ٿي. کين سندس ڏکارو ۽ مهربان چهرو پسند آيو، کين خوشي ٿيندي هئي، جڏهن اسپنوزا ڪڏهن ڪڏهن شام جو هيٺ لهي ايندو هو، ساڻن گڏ تماڪ ڇڪيندو هو. ۽ پنهنجي ڳالهه ٻولهه کي سندن سمجھه جي سطح جي برابر هيٺ آڻي ڪندو هو.
پيشو
ھن جي زندگي غربت ۾ گذري. ھي نظر جي، دوربيني ۽ خوردبيني جي شيشن جي گھڙائي جو ڪم ڪندو هو. ھن کي انعام اڪرامن ۽ وڏين پڙھائڻ وارين نوڪرين جون آڇون ٿيون پر ھن انڪار ڪري ڇڏيو ۽ پنھنجي ان سادگيءَ واري زندگيءَ تي مطمئن رھيو. ھن جي موت 44 سالن جي ننڍي عمر ۾ 1667ع تي ٿيڻ جو ھڪ سبب اھو بہ ھيو تہ سندس ڦڦڙ شيشي جي ان ڪم کان متاثر ٿيا ھئا. پهريائين هڪ ڀر واري اسڪول ۾ ٻار پڙهائي پنهنجو پيٽ گذر ڪندو هو، تنهن کان پوءِ هن شيشن ۽ ليتزن صاف ڪرڻ جو ڪم ڪيو. . 1670 ۾ ھي ھيگ منتقل ٿي ويو. جتي ھن جين ڊي وٽ جي ننڍڙي پينشن ۽ پنھنجي مرحوم دوست سائن ڊي ورائيز جي ڀاء طرفان ملندڙ سالياني رقم تي گذارو ڪندو ھو ھن ڪتاب اخلاقيات لکي پوء سياست تي ڪتاب لکڻ شروع ڪيائين جيڪو اڌورو رھجي ويو. ھن بائيبل جو ڊچ ٻوليءَ ۾ ترجمو ڪيو پر اھو ساڙي ڇڏيو ھئائين. . کيس ھيئڊل برگ يونيورسٽيءَ ۾ فلاسافي جي سيٽ جي آڇ ڪئي وئي جنھن لاء ھن معذرت ڪري ڇڏي شايد ان کي فڪر جي آزاديءَ ۾ رڪاوٽ سمجھي ھئائين. 1676 ۾ ليبنيز سان ھيگ ۾ ااخلاقيات جي ڪتاب تي ويچار لاءِ ملاقات ڪيائين، جيڪو ڪم ھن ان ئي سال ۾ پورو ڪيو.
اسپنوزا ھڪ فلسفي
کاٻو|thumb|اسپنوزا جو گھر رجنسبرگ وارو جتي 1661 کان 1663 تائين رھيو. ھاڻي اتي ميوزيم آهي اسپنوزا جي موت کان پوءِ ئي سندس ڪتاب اخلاقيات شايع ٿيو. ان سان گڏ سياسيات ۽ انڊلٺ تي مضمون پڻ شايع ٿيا. اهي سڀ ڪتاب اٽليءَ جي زبان ۾ لکيل هئا. جيڪا 17 صدي جي يورپي فلسفي ۽ ماڻهن جي زبان هئي. سندس ’خدا ۽ انسان‘ تي ڊچ زبان ۾ هڪ ننڍو مقالو وان ولوٽن (Van Vloten) کي سن 1852ع ۾ هٿ آيو. ظاهر طور اهو ’اخلاقيات‘ جو تيار ڪيل خاڪو هو. جيڪي ڪتاب سندس زندگيءَ ۾ شايع ٿيا، سي هئا: ”ڊيڪارٽ جي فلسفي جا اصول“ ۽ ”مذهب ۽ رياست تي مقالو“ پويون ڪتاب گمنام طور سن 1670ع ۾ ظاهر ٿيو. ان تي حڪومت پابندي وڌي ۽ ان جي وڪري تي بندش وڌي وئي. پر نوان سرورق تيار ڪيا ويا. جن ۾ ڏيکاريو ويو، ته اهو ڪتاب دوائن يا تاريخي افساني جي باري ۾ آهي. ان ڪتاب جي ترديد ۾ بي انداز ڪتاب تيار ڪيا ويا. هڪ مصنف هن کي سڀ کان وڌيڪ پليت ملحد ڪري ڇڏيو. ان کان سواءِ کيس ڪيترا خط مليا، جن ۾ کيس سڌرڻ جي صلاح ڏني وئي. انهن خطن مان سندس هڪ پراڻي شاگرد جو لکيل خط، جيڪو پوءِ ڪيٿولڪ ڌرم جو پوئلڳ ٿيو، ان لکيو ته: "”تون سمجهين ٿو، ته تو سچو فلسفو ڳولهي هٿ ڪيو آهي. توکي ڪيئن خبر پئي، ته تنهنجو فلسفو، گذريل زماني ۾ سيکاريل، هن زماني ۾ سکيل ۽ آئنده زماني جي فلسفي کان بهتر آهي؟ تو کي ڪهڙي خبر ته مستقبل ۾ ڪهڙو فسلفو تخليق ڪيو ويندو؟ ڇا تو آگاٽي هندوستاني ۽ سڄي دنيا جي فلسفي کي جاچي ڏٺو آهي؟ فرض ڪجي، ته تو برابر ايترو مطالعو ڪيو آهي، پر تهن هوندي به توکي ڪهڙي خبر ته تنهنجي چونڊ بهترين آهي؟ ڇا توکي ايتري همٿ ٿي آهي جو تون پاڻ کي سڀني بزرگن، پيغمبرن، شهيدن، حڪيمن ۽ ڪليسا جي رهنمائن کان وڏو ٿو سمجھين؟ تون هڪ نڀاڳو انسان آهين، تون زمين جو ڪيڙو آهي. تون ڪيڙن ماڪوڙن جي خوراڪ آهين. ڇا تون پنهنجي ذڪر نه ڪرڻ جهڙن ڪفر جي ڪلمن سان ابدي ڏاهپ جو مقابلو ڪري سگهين ٿو؟ تو کي ان بدتميز، احمقاڻي، افسوسناڪ، لعنتي نظرئي لاءِ ڪهڙيون ثابتيون آهن؟ توکي ڪهڙو شيطان هُشي ڏئي ٿو، جو تون معجزن بابت فتويٰ ٿو ڏين، جن بابت ڪيٿولڪ فرقي وارن ظاهر ڪيو آهي، ته اهي انساني سمجھه کان بالاتر آهن.“"
ان مان صاف ظاهر آهي، ته نرم دل فلسفي، موقعي جي تقاضا آهر، مضبوطيءَ سان جواب ڏئي سگهيو ٿي. پر سڀ خط اهڙي تيز ۽ تکي طرز جا نه هئا. ڪيترا اعليٰ تهذيب ۽ رتبي وارن وٽان هئا. انهن لکپڙهه ڪندڙن مان سڀ کان مشهور هينري اولڊن برگ (Henry Olden Buurg) هو، جيڪو نئين جوڙيل انگلينڊ جي رائل سوسائٽي جو سيڪريٽري هو. ان کان سواءِ هالينڊ جي سائنسدان هائجينس ليبنز جنهن سن 1676ع ۾ ساڻس ملاقات ڪئي، هيگ جي هڪ ڊاڪٽر لوئس ميئر (Lous Meyer) سان پڻ سندس لکپڙهه هئي، جيڪا هن ائمسٽرڊم مان ڪئي هئي.
انهن مان پوئين کي سندس خيال اهڙا ته پسند آيا، جو هن کيس هڪ هزار ڊالر قبول ڪرڻ لاءِ درخواست ڪئي، جيڪا اسپنوزا ٺُڪرائي ڇڏي. ڪجھ وقت پوءِ، جڏهن ان واپاريءَ پنهنجي سڄي ملڪيت اسپنوزا کي ورثي ۾ ڏيڻ جو ارادو ظاهر ڪيو، تڏهن اسپنوزا کيس مڃايو، ته هو پنهنجي ملڪيت پنهنجي ڀاءُ کي ورثي ۾ ڏئي وڃي، جيڪو ئي سندس صحيح وارث هو. جڏهن آخرڪار اهو واپاري مري ويو، تڏهن سندس وصيت نامي ۾ لکيل هو، ته سندس ملڪيت مان هر سال کيس 250 ڊالر ڏنا وڃن، وري به اسپنوزا ائين چوندي انڪار ڪيو، ته قدرت ٿوري تي راضي آهي، تنهن ڪري مان به ٿوري تي راضي آهيان. پر نيٺ کيس هر سال 150 ڊالر قبول ڪرڻ لاءِ راضي ڪيو ويو، ٻئي هڪ دوست جيئن ڊي وٽ (De Witt)، جيڪو ڊچ ريپبلڪ جو اعليٰ منصب هو، کيس حڪومت طرفان 50 ڊالر هر سال ڏياريا. آخرڪار شهنشاهه لوئي چوڏهين (Louis XIV) به کيس چڱي پينشن عطا ڪئي، جنهن لاءِ هن صرف هيءُ شرط وڌو ته هو پنهنجو نئون ڪتاب شهنشاهه جي نالي سان منسوب ڪندو. اسپنوزا ادب سان انڪار ڪيو. پنهنجن دوستن ۽ لکپڙهه ڪندڙن کي خوش ڪرڻ لاءِ، هو 1665ع ۾ هيگ جي پسگردائيءَ واري هڪ ڳوٺ ووئر برگ (Voorlourg) ۾ وڃي رهيو ۽ سن 1667ع ۾ خود هيگ شهر اندر رهڻ لڳو. انهن ڏينهن ۾ جئن ڊي وٽ (jan De witt) سان پڪي پريت ٿي ويس. جڏهن جئن ڊي وٽ ۽ سندس ڀاءُ کي گهٽين ۾ هجوم ان لاءِ قتل ڪيو، ته هو ڊچ لشڪر جي فرينچ فوج کان سن 1672ع ۾ شڪست لاءِ جوابدار هئا. تڏهن اسپنوزا اهڙي ڪميڻي ڪم کان باخبر ٿيندي اچي رئڻ ۾ شروع ٿي ويو .پنهنجي قوم ۽ مذهب مان خارج ٿيڻ جي باوجود هن پنهنجي زندگيءَ جو رستو ٺاهي، پنهنجي همعصرن ۾ عزت حاصل ڪئي. اها ڳالهه ان مان صاف ظاهر آهي، ته سن 1673ع ۾ هيڊلبرگ جي يونيورسٽيءَ هن کي فلسفي جي ڪرسيءِ جي آڇ ڪئي، جنهن ۾ سندس بي انتها احترام ۽ عزت ڪئي ويئي، ساڻس فلسفي جي ڪمن ۾ مڪمل آزادي جو وعدو ڪيو ويو. ان شرط تي هو ان آزاديءَ جو غلط فائدو وٺي قائم ٿيل مذهب جي ترديد نه ڪندو. اسپنوزا خصوصيت سان جواب ڏنو : "”محترم سائين! جيڪڏهن اها منهنجي آرزو هجي ها، ته ڪنهن شعبي جي پروفيسريءَ جا فرائض سرانجام ڏيان، ته جيڪر توهان جي آڇ قبول ڪري ضرور پنهنجون خواهشون پوريون ڪريان ها. منهنجي نظر ۾ ان آڇ جي قيمت بلڪل وڌي وئي آهي، جيڪو فلسفي بابت مڪمل آزادي پڻ ڏني وئي آهي. پر مون کي خبر نه آهي، ته ڪيتري قدر ۽ ڪهڙين حدن اندر مون کي پنهنجي فلسفياڻن خيالن کي ان لاءِ روڪڻو پوندو، ته اهي مقرر ٿيل مذهب جي ڪمن ۾ دست اندازي نه ڪن. توهان ڏسو ٿا، ته مون کي ڪنهن به اعليٰ عهدي جي گهرج نه آهي. مان پنهنجي موجوده حال تي مطمئن آهيان. مون کي اڪيلائي وڌيڪ پسند آهي، جيڪا مون کي ٻي ڪنهن به صورت ۾ ملي نه ٿي سگهي. جنهن ڪري مان عوام جي استاد ٿيڻ کان پاڻ کي لاچار ٿو سمجھان.“"
- اسپنوزا
مذھب بابت ويچار
کاٻو|thumb|اسپنوزا جو مطالعي وارو ڪمرو اسپنوزا مطابق جيڪڏهن فلسفي جي اصول تحت اسان بائيبل جي شرح لکنداسون، ته پوءِ سمجھي وينداسين، ته منجھس ڪابه اهڙي ڳالهه ڪانه آهي، جيڪا عقل جي خلاف هجي. پر جيڪڏهن لفظي سمجھاڻي ڏينداسين، ته پوءِ غلطين سان ڀرپور نظر ايندي ۽ منجھس متضاد ۽ ناممڪن ڳالهيون نظر اينديون. فلسفاڻي شرح اسان جي آڏو وڏن وڏن مفڪرن ۽ رهبرن جا خيال پيش ڪندي. پوءِ اسان کي بائيبل جي دائمي اثر جو راز پڻ معلوم ٿي ويندو. ٻنهي قسمن جون سمجھاڻيون پنهنجي پنهنجي جڳهه ۽ مقصد آهر درست آهن. عام ماڻهو گهُر ڪندا، ته مذهب کي تصوري رنگ ۽ روپ ۾ پيش ڪيو وڃي ۽ غير رواجي معجزا ان جي دائري اندر داخل ڪيا وڃن، جيئن مذهب هڪ اعليٰ ۽ مقدس شيءِ نظر اچي. جيڪڏهن اهڙي قسم جو هڪ مذهب ڊاٺو وڃي، ته هو وري ساڳي قسم جو ٻيو مذهب ٺاهن ٿا. پر هڪ فلسفي ڄاڻي ٿو، ته خدا ۽ قدرت هڪ ئي هستي آهي، جيڪي ساڳئي قاعدي ۽ ضرورت مطابق عمل ڪن ٿا، هو فقط اهڙِي عظيم الشان قاعدي جي عزت ۽ فرمانبرداري ڪندو. هو ڄاڻي ٿو، ته مقدس ڪتابن ۾ خدا کي قاعدي ساز يا حڪمران سڏيو ويو آهي ۽ عام ماڻهن جي سمجهھ ۽ غير مڪمل علم آهر خدا کي اهڙن ٻين نالن سان پڪاريو ويو آهي. مثال طور رحيم، ڪريم وغيره، درحقيقت خدا پنهنجي فطرت جي ضرورت اثر هيٺ عمل ڪري ٿو ۽ سندس حڪم، دائمي حقيقتن جو روپ وٺي ٿو. اسپنوزا قديم عهدنامي (تورات) ۽ جديد عهدنامي (انجيل) کي جدا ڪري نه ٿو ليکي، يهودي ۽ عيسائي مذهب کي هڪ ڪري ٿو سمجھي. جڏهن عوامي نفرت ۽ غلط فهميءَ کي دور ٿو ڪجي، تڏهن فلسفياڻي شرح ٻنهي مخالفن جي اندروني معنيٰ ڳولهي لهي ٿي. "”مون کي تعجب ٿئي ٿو ته اهي ماڻهو جيڪي عيسائيت اختيار ڪرڻ جي لٻاڙ ٿا هڻن، سي گڏيل محبت، خوشي، صلح، پرهيزگاري، همدردي ۽ سخاوت جي زندگيءَ گذارڻ بدران پاڻ وڌيڪ بغض، ڪيني ۽ عداوت سان وڙهن ٿا، هڪ ٻئي کان وڌيڪ نفرت ڏيکارن ٿا ۽ پنهنجي اميدن جي ڪسوٽي نيڪيءَ کي نه پر بديءَ کي مقرر ڪن ٿا.“"
- اسپنوزا
کاٻو|thumb|اسپنوزا جو ليبنيز کي لکيل خط يهودين جي قوم اڄ ان ڪري زنده آهي، جو عيسائي ان کي نفرت جي نگاهه سان ڏسندا هئا. ظلم ڪري منجھن ٻڌي ۽ هيڪڙائي پيدا ٿي، جيڪا مستقل قومي وجود لاءِ ضروري آهي. جيڪڏهن ظلم ۽ زبردستي نه ٿئي ها، ته يورپ جي رهواسين سان شاديون ڪري ملي هڪ ٿي وڃن ها ۽ اڪثريت ۾ جذب ٿي وڃن ها .. اسپنوزا حضرت عيسيٰ کي خدا ڪري نٿو مڃي، پر انسانن مان کيس سڀني کان اعليٰ رتبي وارو ڪري تسليم ڪري ٿو ، "”خدا تعاليٰ جي ابدي حڪمت سڀني شين مان ظاهر آهي، پر خاص طرح انساني ذهن مان، پر سڀني کان وڌيڪ حضرت عيسيٰ جي هستيءَ مان.“.... ”حضرت عيسيٰ نه فقط يهودين کي سيکارڻ لاءِ موڪليو ويو هو، پر سڄي انسان ذات جي سڌاري لاءِ تنهن ڪري ماڻهن جي سمجهھ مطابق هن پاڻ کي محدود رکيو. مثالن ۽ قصن ذريعي انهن کي سکيا ڏنائين. “"
اخلاقيات
صرف علم ئي قوت ۽ آزادي آهي. دائمي خوشي صرف علمي حاصلات ۾ آهي. سچي راحت صرف شين جي صحيح سمجھڻ ۾ آهي. پر هڪ فلسفي کي به هڪ انسان ۽ شهر واسي ٿي رهڻ گهرجي. سچ جي جستجوءَ وقت سندس زندگيءَ جو طريقو ڪهڙو هئڻ گهرجي؟ اسپنوزا روش جو هڪ سادو قاعدو مقرر ڪري ٿو، جنهن سان سندس اخلاق بلڪل متفق رهيو. thumb|کاٻو|upright=0.8|اسپنوزا جو پورٽريٽ ’اخلاقيات ۾ هو پهرين ٻن قسمن جي علم کي ڳنڍي هڪ ٿو ڪري ۽ وجداني علم کي شين جي دائمي صفتن ۽ لاڳاپن جي سمجھ/پروڙ / ادراڪ سڏي ٿو. اها آهي هڪ اصطلاح ۾ فلسفي جي تعريف. وجدان ذريعي انسان شين ۽ واقعن جي پٺيان، انهن جي قاعدا قانون ۽ دائمي نسبتون ڳولڻ جي ڪوشش ڪري ٿو. ان ريت اسپنوزا عارضي نظام ۾ شين ۽ واقعن جي دنيا اچي وڃي ٿي ۽ دائمي نظام ۾ قاعده ۽ بناوت جي دنيا اسپنوزا مطابق :خوشي انساني روش جو اهم ترين مقصد آهي ۽ خوشيءَ جي انتها سادگيءَ سان هيءَ وصف بيان ڪري ٿو، ته اها آهي راحت جي موجودگي ۽ درد جي غير موجودگي. پر راحت ۽ درد نسبتي وصفون آهن ۽ نه قطعي. اهي مستحڪ حالتون نه آهن، پر عارضي تبديل ٿيندڙ حالتون آهن. راحت جو مطلب آهي، انسان جي گهٽ درجي جي ڪماليت مان وڏي درجي جي ڪماليت طرف تبديلي. خوشي هن ۾ آهي، ته انسان جي قوت وڌي. درد اعليٰ درجي جي ڪماليت مان گهٽ درجي ڪماليت طرف روانگيءَ جو نالو آهي. جيڪڏهن ڪو انسان ڄمندي ئي ڄام هجي، ته پوءِ هوند کيس خوشيءَ جو احساس ئي ڪونه ٿئي. جيڪڏهن ڪنهن انسان اندر خوشيءَ جو جذبو ئي ڪونه آهي، ته پوءِ ائين سمجھو، ته هو مڪمل ٿي چڪو آهي. سڀ جذبا گذرگاهه آهن. سڀ احساس حرڪتون آهن، جيڪي يا ته ڪماليت طرف وٺي هلن ٿا يا ته وري زواليت طرف گهلي وڃي ٿا. "”جذبن مان منهنجو مطلب آهي، سڀ جسماني تبديليون، جن جي ذريعي جسم ۾ عمل جي قوت وڌائي يا گهٽائي وڃي ٿي، ان جي مدد ڪئي وڃي ٿي يا ان کي روڪيو وڃي ٿو. ساڳي وقت اهڙين تبديلين جي خيالن کي پڻ جذبا سڏي سگهجي ٿو.“"
- اسپنوزا
اسپنوزا پنهنجي اخلاقيات جو بنياد، تصور جي مصلحتن وانگر، انسان جي فطري نيڪيءَ تي نٿو ٻڌي ۽ نه وري خشڪ مزاج تنگ خيل فلسيفن وانگر، خود غرضي ۽ انسان جي فطري بديءَ تي نه ٿو ٻڌي. جيڪو اخلاقيات جو سرشتو انسان کي ڪمزور ٿيڻ سيکاري ٿو سو بيڪار آهي. "”نيڪيءَ جو بنياد ان کان سواءِ ٻيو ڪوبه ڪونه آهي، ته انسان پنهنجي وجود کي برقرار رکي ۽ انسان جي خوشيءَ جو دارومدار ائين ڪرڻ جي قوت حاصل ڪرڻ تي آهي.“"
نٽشيءَ وانگر اسپنوزا پڻ نوڙت کي بيڪار سمجھيو. اها يا ته هڪ سازشيءَ جي منافقي آهي يا ته وري هڪ غلام جي بزدلي. نوڙت قوت جي غير موجودگي ڏيکاري ٿي. پشيماني ۽ پڇتاءُ پڻ ڪمزوريءَ جون نشانيون آهن ۽ نه نيڪيءَ جون "”جيڪو پڇتاءُ ڪري ٿو، سو ٻه دفعا پاڻ کي ناخوش ڪري ٿو ۽ ٻيڻي ڪمزوري حاصل ڪري ٿو.“"
اسپنوزا نوڙت کي ڌڪاري ٿو، پر تنهن هوندي به هو سچي نرم مزاج کي ساراهي ٿو. هو ان فخر خلاف اعتراض اٿاري ٿو، جنهن کي عملي پوشاڪ پهرائي نه وئي آهي. پنهنجو پاڻ پڏائي ڪري انسان هڪ ٻئي لاءِ تڪليف جو سبب ٿي ٿا پون.
خدا بابت خيال
thumb|کاٻو|ڪتاب: "ھڪ يھودي ۽ ھڪ ملحد", لاطيني ٻوليءَ ۾ اسپنوزا جي خلاف لکيو ويو جنھن م ڏنل سندس تصوير اسپنوزا جوهر کي قدرت ۽ خدا سان هڪ ڪري ليکي ٿو. مدرسيت جي فلسفين وانگر هو قدرتن جي ٻن مختلف پهلوئن تي سوچ ويچار ڪري ٿو. قدرت جو هڪ پهلو اهو آهي، جنهن ۾ سرگرمي ۽ حياتي موجود آهي، جيڪا پيدا ڪندڙ آهي، جنهن ۾ برگسن (Bergson) جي خيال موجب تخليقي ارتقا جو جوهر سمايل آهي. قدرت جو ٻيو پهلو اهو آهي جيڪو پيدا ڪيل آهي، جيڪو قدرت ۾ سمايل مواد، مثلاً قدرت جا ٻيلا، هوائون ۽ پاڻ، قدرت جا جبل ۽ ميدان ۽ قدرت جون اهڙيون لکين خارجي صورتون، قدرت جي پهرئين پاسي کي خيال ۾ رکندي اسپنوزا جوهر، قدرت ۽ خدا جي مطابق پيش ڪري ٿو. پر جيڪڏهن قدرت جو پويون پاسو خيال ۾ رکجي. ته پوءِ جوهر، قدرت ۽ خدا هڪ نه آهي، جوهر ۽ نمونو، لازوال نظام ۽ عارضي نظام، متحرڪ قدرت ۽ ساڪن قدرت، خدا ۽ دنيا، اهي آهن ٻه جدا پاسا ٻئي ڪائنات کي جوهر ۽ حادثي ۾ ورهائين ٿا. جوهر جو ڪوبه جوهر نه آهي، اهو شڪل آهي؛ مادو نه آهي. اها ڳالهه صرف نمونو ظاهر ڪري ٿو، ته جوهر جو مادي شين يا خيالن جي اندر سمايل جزن سان ڪوبه واسطو ڪونه آهي. اسپنوزا ان جي تشريع ڪندي چوي ٿو: : "”منهنجا خدا ۽ قدرت بابت خيال پوين عيسائين کان بلڪل نرالا آهن. منهنجي راءِ موجب خدا سڀني شين جو خارجي نه پر داخلي سبب آهي. مان چوان ٿو ته سڀ خدا ۾ آهي، سڀ ڪجھ خدا ۾ رهي ٿو ۽ چرپر ڪري ٿو. ان ڳالهه ۾ آئون رسول پولس ۽ قديمي فلسفي ۾ هرهڪ راءِ سان شامل آهيان، پر  منهنجو طريقو انهن کان عليحده آهي. مان ائين چوڻ جي پڻ همت ڪريان ٿو، ته منهنجي راءِ قديمي يهودين سان متفق آهي، جيڪڏهن قديمي روايتن جو صحيح معائنو ڪجي، پر افسوس جو اهي روايتون ڦيرايون ويون آهن ۽ انهن کي ڪوڙو ثابت ڪيو ويو آهي. اها انهن ماڻهن جو عظيم غلطي آهي، جيڪي چون ٿا، ته منهنجو مقصد هي آهي، ته ثابت ڪريان ته خدا ۽ جسماني مادي جو ڍير [جنهن کي هو قدرت جو نالو ڏين ٿا] هڪ آهن. منهنجو اهڙو ڪو ارادو ڪونه آهي.“"
- اسپنوزا
مذهب ۽ رياست تي مقالي ۾ وڌيڪ لکي ٿو ته: "”خدا جي مدد مان منهنجو مطلب آهي، متعين ۽ اڻ تبديل ٿيندڙ قدرت جو نظام يا قدرتي واقعن جي مسلسل زنجير.“"
سندس مطابق قدرت جا عالمگير قاعدا ۽ خدا جا ابدي حڪم هڪ آهن. "”خدا جا لامحدود فطرت مان سڀ شيون مقرر قاعدن ڪري ڦٽي اُڀرن ٿيون، جيئن ٽڪنڊي جي فطرت ۾ اها ڳالهه هميشه سمايل آهي، ته سندس ٽن ڪنڊن جو جوڙ 180 ڊگريون ٿئي. جهڙي نسبت گول جي قاعدن کي گول سان آهي. اهڙي ئي نسبت خدا کي ڪائنات سان آهي. جوهر وانگر خدا هڪ زنجير يا سلسلو آهي، اهو سڀني شين جو اندروني شرط آهي ۽ جيڪو دنيا جو قاعدو ۽ جوڙجڪ آهي. مادي ڪائنات جي شڪلين ۽ شين جي خدا سان نسبت ائين آهي. مادي ڪائنات جي شڪلين ۽ شين جي خدا سان نسبت ائين آهي جيئن هڪ پُل، ان جي ڊزائين، ان جي جوڙجڪ رياضي ۽ ميڪانيڪي قائدن ۽ قانونن جي وچ ۾ نسبت آهي. اهي آهن بنياد جن تي اها بيٺي آهي، يا اندروني شرط يا جوهر، انهن کان سواءِ اها ڊهي پوندي. پُل وانگر دنيا پڻ پنهنجي بناوت ۽ قاعدن جي آڌار تي بيٺي آهي، ڄڻ ته خدا پنهنجي هٿ ۾ ان کي حفاظت جھليو بيٺو آهي"
خدا کي شخصيت ھجڻ جي خيال تي اسپنوزا ان عام اعتقاد طرف ڌيان ڇڪائي ٿو، جنهن مطابق خدا کي نه نر ۽ نه مادي، تصور ڪيو ويندو آهي. هو بهادريءَ سان ان تصور جي ترديد ڪري ٿو، جنهن مطابق دنيا ۾ عورت کي مرد جو زيردست رهڻو پوندو آهي. هڪ خط لکندڙ اعتراض طور چيو ته خدا جو غير شخصي تصور غلط آهي. اسپنوزا جو جواب قديمي يوناني شڪ ڪندڙ زينوفينس (Zenophanes) جي ياد تازي ٿو ڪري: "”جڏهن تون چئين ٿو، ته منهنجي خيال موجب خدا کي انسانن وانگر ڏسڻ، ٻڌڻ، جاچ ڪرڻ ۽ ارادي ڪرڻ جا حواس ڪونه آهن، تڏهن توکي خبر ڪانه آهي ته منهنجو خدا بابت ڪهڙو تصور آهي. ان مان اهو اندازو لڳايان ٿو، ته تون ائين اعتبار ڪرين ٿو، ته مٿين وصفن هئڻ کان ڪا اعليٰ ڪماليت ٿي نه ٿي سگهي. مون کي تنهنجي اعتقاد تي عجب ڪونه ٿو لڳي. مان سمجھان ٿو، ته جيڪڏهن ٽڪنڊي کي زبان هجي ها ته اهو پڻ ان ريت چوي ها ته خدا کي ٽڪنڊي جي ئي شڪل ۽ صورت آهي ۽ گول ائين چوي ها ته الاهي فطرت گول آهي. اهڙيءَ طرح هرهڪ جون پنهنجون پنهنجو وصفون خدا سان منسوب ڪري ها.“"
- اسپنوزا .
نيڪي ۽ بدي جو تصور
thumb|کاٻو|upright=0.8|اسپنوزا جو پورچوگيزي ٻولي ۾ لکيل ھڪ خط اسپنوزا جي مطابق خدا جي مرضي ۽ قدرت جا قاعدا هڪ ئي حقيقت جا مختلف نالا آهن. تنهن ڪري سڀ واقعا اڻ تبديل ٿيندڙ قاعدن جو ميڪانيڪي عمل آهن ۽ نه هڪ غير ذميوار خودمختيار حاڪم تي جيڪو تارن ۾ ويٺو آهي. ميڪانيت جيڪا ڊيڪارٽ صرف مادي ۽ جسم ۾ ڏٺي سا اسپنوزا خدا ۽ نفس ۾ پڻ ڏسي ٿو. هي دنيا تدبير جي نه آهي، پر مقدريت (Determinism) جي آهي. ڇاڪاڻ ته اسان شعوري مقصدن لاءِ عمل ڪريون ٿا، تنهن ڪري اسان فرض ٿا ڪريون، ته سڀني ڪاررواين کي ساڳيا ئي مقصد درپيش آهن ۽ ڇاڪاڻ ته اسان انسان آهيون، ته تنهن ڪري اسان فرض ٿا ڪريون، سڀ واقعا انساني زندگيءَ سان ئي لاڳاپيل آهن ۽ ان جون ئي ضرورتون پوريون ڪن ٿا. پر هيءُ انساني فڪر جو ڌوڪو آهي. . اسپنوزا جي مطابق:اسان جي خيالن جو وڏو حصو ان ئي فريب ۾ گم آهي، ته قدرتي ڪارروايون صرف انساني مقصدن جي حاصلات خاطر واقع ٿين ٿيون. بديءَ جي مسئلي بابت جڏهن اسان سوچ ويچار ڪريون ٿا، تڏهن پڻ ساڳي غلطيءَ جو شڪار ٿيون ٿا. اسان اها ڳالهه وساري ڇڏيون ٿا، ته خدا اسان جي روزمرهه جي نيڪيءَ ۽ بديءَ کان بالاتر آهي، جنهن ڪري خدا جي چڱائيءَ جي زندگيءَ جي بڇڙائي سان اجائي ڀيٽ ڪرڻ جي ڪوشش ڪيون ٿا. نيڪي ۽ بدي، گهڻو ڪري انساني ۽ شخصي، ذائقي، مزاج ۽ مقصدن سان نسبت رکن ٿيون ۽ ان جو ڪائنات سان ڪو تعلق نه آهي اسپنوزا جي فلسفي مطابق:قدرت ۾ اسان کي بيهودي، نامعقول ۽ بڇڙيون ڳالهيون ان ڪري نظر اچن ٿيون، جو اسان کي شين جو اڌورو علم آهي ۽ قدرت جي نظام حسن مان غير واقف آهيون ۽ ڇاڪاڻ ته اسان چاهيون ٿا، ته هر شيءِ تي بديءَ جي فتويٰ ڏئي ٿو، پر تنهن هوندي به اها شيءِ ڪائنات جي نظام ۽ قاعدن مطابق بد نه آهي، اها فقط اسان جي فطرت جي قاعدن مطابق بد آهي، جنهن کي ڪائنات کان عليحده ڪيو وڃي ٿو. ’نيڪي‘ ۽ ’بدي‘ جي لفظن کي ڪابه اثباتي معنيٰ نه آهي. ساڳي شيءِ هڪ ئي وقت نيڪ، بد ۽ غير جانبدار ٿي سگهي ٿي. مثال طور: موسيقي ڏکايل مزاج وارن لاءِ نيڪ آهي، ڪنهن جي موت تي ماتم ڪرڻ وارن لاءِ بد آهي، ۽ مئلن لاءِ نڪي نيڪ آهي، نڪي بد. اسپنوزا وڌيڪ ٻڌائي ٿو تہ: نيڪي ۽ بدي انساني تعصب آهن، جنهن کي ابدي حقيقت نٿي مڃي، دنيا لامحدودن جي مڪمل فطرت جو مثال هئڻ گهرجي ۽ چند انساني نظرين جو نه. جيئن چڱائي ۽ بدي آهي، تيئن ئي خوبصورت ۽ بد صورت به آهي. اهي پڻ داخلي ۽ انفرادي آهن، جيڪي جيڪڏهن ڪائنات سان لڳائبا، ته سواءِ ڪنهن عزت جي واپس موٽي ايندا. "”مان توهان کي خبردار ڪرڻ چاهيان ٿو، ته حسن ۽ بدصورت، نه وري نظام ۽ مزاج قدرت جون وصفون ڪونه آهن. فقط اسان جي تصور ڀيٽ سان ائين چئي سگهبو، ته فلاڻيون شيون حسين آهن يا بد صورت آهن، منظم آهن يا منجھيل.“... ”مثال طور جيڪڏهن ڪن جسمن مان ڪي لهرون اکين ذريعي اسان جي تنتن تائين پهچي، اسان جي دل ۽ دماغ کي صحت بخشن ٿيون، ته اسان انهن جسمن کي حسين سڏيون ٿا، پر جيڪڏهن انجي ابتڙ اثر پيدا ڪن ٿيون، ته پوءِ انهن جسمن کي بدصورت چئون ٿا.“"
- اسپنوزا
اهڙن جملن ۾ اسپنوزا افلاطون کان به اڳتي وڌي وڃي ٿو، جنهن سمجھيو، ته سندس جمالياتي فتوائون ضرور تخليق جا قاعدا ۽ خدا جا ابدي حڪم هونديون.
مادو ۽ ذھن
- اسپنوزا
ھن جي مطابق:طاقت، جنهن سان ڪابه شيءِ پنهنجي خودي برقرار رکڻ چاهي ٿي. سائي ان شيءِ جو بنيادي جوهر آهي. هرڪا رغبت، قدرت جي هڪ تجويز آهي، جنهن سان فرد يا گروهه يا جنس پنهنجي پاڻ کي محفوظ رکي سگهي ٿي. خوشي هڪ رغبت جو راضپو آهي ۽ ڏک ان جي راهه ۾ رڪاوٽ آهي. خوشي ۽ ڏک سان جي خواهشن جا سبب ڪونه آهن، پر انهن جا نتيجا آهن. اسان شين جي خواهش جا سبب ڪونه آهن، پر انهن جا نتيجا آهن. اسن شين جي خواهش ان ڪري نٿا رکون، جو اهي اسان کي خوشي ڏين ٿيون، شيون اسان کي خوشي ان ڪري ڏين ٿيون، جو اسان انهن جي خواهشن ڪئي آهي ۽ اسان انهن جا خواهشمند ان ڪري آهيون، جو اسان کي لازميءَ طرح سان ائين ڪرڻو آهي. ان ڪري اسان کي خواهش ڪرڻ جا آزاد اختيار ڪونه آهن. زنده رهڻ جون ضرورتون رغبت کي مقرر ڪن ٿيون، رغبت وري خواهش کي مقرر ڪري ٿي، خواهش خيال ۽ عمل کي مقرر ڪري ٿي. ذهن جا فيصلا خواهشن کان سواءِ ڪجهھ به ڪونه آهن. ذهن کي مڪمل ۽ آزاد اختيار ڪونه آهن. ذهن جو دارومدار ڪنهن نه ڪنهن جبلت تي آهي، ان جبلت جو وري ٻئي جبلت تي، اهڙيءَ ريت جبلتن جي لامحدود ۽ اڻ کٽ ڪڙين جي زنجير ڳنڍيل آهي. جنهن جي ڪري ماڻهو ارادو ڪري ٿو. ماڻهو پاڻ کي آزاد ان ڪري ٿا سمجھن جو کين پنهنجي ارادن ۽ خواهشن بابت شعور آهي ۽ کين انهن سببن بابت ڪوبه علم ڪونه آهي. .
وفات
thumb|کاٻو|upright=0.98| اسپنوزا جي آخري آرامگاهه تي ھڪ يادگار سندس زندگيءَ جو آخري دور سن 1677ع ۾ ختم ٿيو. هو اڃا 44 سالن جو هو، پر سندس دوستن کي خبر هئي، ته هو وڌيڪ عرصو زنده رهي ڪونه سگهندو. سندس ابا ڏاڏا دم جي مرض ۾ متبلا هوندا هئا، هو پاڻ کي ضرورت کان وڌيڪ بند ڪمرن ۾ قيد رکندو هو ۽ آلودگيءَ واري فضا ۾ ڪم ڪندو هو، جنهن ڪري ان موروثي مرض کان ڇوٽڪارو حاصل ڪري نه سگهيو. ساهه کڻڻ ۾ تڪليف وڌڻ لڳس ۽ سندس ڦڦڙ هر سال ويا وڌيڪ خراب ٿيندا. ھڪ خيال اھو بہ آھي تہ شيشي جي گھڙائي جي ڪم م شيشي جي دز ساھ وسيلي سندس ڦڙن ۾ ويندي رھندي ھئي جنھن ڪري کيس ٽيوبرڪيلاسس يا ڦڦڙن جي ڪا بيماري لڳي وئي جنھن ڪري وفات ڪيائين. هن پنهنجي طبعي عمر کان پهرين، جيون جي انت کي خوشيءَ سان قبول ڪيو، جنهن کي فقط اهو ڊپ رهيو، ته متان سندس ڪتاب، جنهن جي شايع ڪرڻ جي همٿ هو پنهنجي زندگيءَ ۾ ساري ڪونه سگهيو، سندس موت کان پوءِ برباد ٿي وڃي. هن لکڻ واري ننڍي ڊيسڪ ۾ پنهنجو ڪتاب رکيو، ان کي تالو ڏنائين ۽ ان جي ڪنجي پنهنجي ميزبان کي ڏنائين ۽ هن کي تاڪيد ڪيائن ته اها ڊيسڪ ۽ ڪنجي، جئن ريورز (Jan Rieuwertz)، ائمسٽرڊم جي هڪ پبلشر کي پهچايون وڃن. آچر ڏينهن فيبروريءَ جي ويهين تاريخ، جنهن گهر ۾ هو رهندو هو، تنهن جا ڀاتي جن کي اسپنوزا يقين ڏياريو، ته هو هميشه کان گهڻو بيمار نه آهي، تڏهن اهي ديول ۾ ويا. صرف ڊاڪر ميئر هن وٽ رهيو. جڏهن موٽيا، تڏهن هن ڏٺو ته اهو فلسفي پنهنجي دوست جي ٻانهن تي دائمي آرام وٺي رهيو هو. ڪيترن موت تي سندس ماتم ڪيو. سادا ماڻهو کيس نرم دل هئڻ ڪري ساڻس محبت ڪندا هئا، جڏهن ته عالم سندس ڏاهپ جي ڪري، سندس عزت ڪندا هئا، فلسفي ۽ مئجسٽريٽ عوام سان گڏجي کيس سندس آخري آرامگاهه طرف وٺي هليا. مختلف مذهبن ۽ فرقن جا ماڻهو سندس قبر تي گڏ ٿيا. نيٽشي (Nietzsche) هڪ هنڌ چيو آهي، ته سڀ کان پويون عيسائي (حضرت عيسيٰ) مصلوب ڪيو ويو. هن کان اسپنوزا وسري ويو هو. کيس نيئووي ڪرڪ (نئين چرچ)، ھيگ جي عيسائين جي قبرستان ۾ دفنايو ويو.
حوالا
برووخ اسپنوزا زمرو:1632ع جون پيدائشون زمرو:1677ع جون فوتگيون زمرو:خيالن جي تاريخ زمرو:سيڪولرازم زمرو:فلسفي جي تاريخ
نارٿ يارڪ شائر
نارٿ يارڪ شائر انگلينڊ جي خطي يارڪ شائر ۽ ھمبر ۽ نارٿ ايسٽ انگلينڊ جي خطن ۾ واقع ھڪ ڪائونٽي جو نالو جنھن ۾ يارھن ضلعا واقع آھن.2016 ۾ ھن ڪائونٽي جي آبادي جو تخمينو 602300 ھيو ان ۾ يارڪ، مڊل بورا، اسٽاڪٽن، ۽ ريڊڪار اينڊ ڪليولنڊ شامل نہ ھيا ھي ڪائونٽي لوڪل گورنمينٽ ايڪٽ، 1972 تحت پھرين اپريل 1974 ۾ ٺاھي وئي. ھن ڪائونٽي جي پکيڙ 8654 km2 آھي ۽ اھا پکيڙ ۾ انگلينڊ جي سڀ کان وڏي ڪائونٽي آھي. ھن ڪائونٽي جي 40 سيڪڙو پکيڙ نيشنل پارڪن تي مشتمل آهي. ھن ڪائونٽي جا وڏي ۾ وڏا شھر مڊل بورا (174,700), يارڪ (152,841), ھروگيٽ (73,576) ۽ اسڪار بورا  (61,749) آھن. ھن ڪائونٽي جي مڪاني ادارن ۾ خودمختيار وحداني اختياري واريون ڪائونسلون پڻ موجود آهن جن ۾  يارڪ شھر، مڊل بورا، ريڊ ڪار اينڊ ڪليولنڊ شامل آهن.
مڪاني حڪومت
thumb|left|[[ڪائونٽي ھال، نارٿيلرٽن]]
انگلينڊ جي ھي غير ميٽروپوليٽن ڪائونٽي جو انتظام نارٿ يارڪ شائر ڪائونٽي ڪائونسل جي ڪابينہ ڪائونسل جي ذريعي ھلايو ويندو آهي.. ھن ڪائونٽي ڪائونسل جا 72 ڪائونسلر ڪائونسل جي اڳواڻ کي چونڊيندا آهن جيڪو 9 وڌيڪ ڪائونسلرن جي چونڊ ڪري ايگزيڪيوٽو ڪابينہ جوڙيندو آهي جيڪا ھن غير ميٽروپوليٽن ڪائونٽي جي باري ۾ فيصلن ڪرڻ جي مجاز ھوڻدي آهي. ڪائونٽي ڪائونسل جي آفيس نارٿيلرٽن واري ڪائونٽي ھال ۾ واقع آهي. وحداني ڪائونسلون وري ھن اداري کان خودمختيار ھونديون آھن.
انگريز دانشورن جو حلقو
علم بين الاقوامي لاڳاپن سان لاڳاپيل انگريز دانشورن جو حلقو يا انگلش اسڪول آف آءِ. آر (English School of I. R)، بين الاقوامي لاڳاپن جي حوالي سان نوان تصور ڏيندڙ، هي دانشور حلقو ”لنڊن اسڪول آف ايڪنامڪس ۽ پوليٽيڪل سائنس“ واري اداري سان لاڳاپو رکي ٿو. هن حلقي بابت مشهور مبصر روائيَ ايِ جونس (Roy.E.Jones) سڀ کان اڳ پنهنجي مضمون ‘Review of International Studies’ ۾ ذڪر ڪيو. هن حلقي ۾ سي. اي. ڊبليو. ميننگ ۽ مارٽن وائيٽ کي پايو وجهندڙ سمجهيو وڃي ٿو، ’پر هيڊلي بُل‘، ’ايف ايس نارٿيج‘، ’مائيڪل ڊونيلان‘، ’ايلن جيمس‘، ’آر-جي ونسينٽ‘ ۽ ’جيمس مَيل‘ به هن لڏي ۾ شامل آهن. هيءُ حلقو دُنيا ڏانهن تڪميل پسنديءَ وارو (Holistic) رويو رکڻ ڪري ”بين الاقوامي سماج وارو نظريو“ رکندڙ لڏي طور مشهور آهي. هن نظريي مطابق ڪنهن به رياست جي تصور کي لاڳو قانونن، ريتن رسمن، قدرن ۽ ادارن کان پرڀرو ڪري نٿو سمجهي سگهجي. ان حوالي سان بين الاقوامي لاڳاپن جي مضمون کي سماجي جوڙجڪ کي سمجهڻ ۽ ان لاءِ مرتب ڪيل اصول جوڙيندڙ علم چئي سگهجي ٿو، جيڪو عدم مرڪزيت جي نُڪتي تحت موجود رياستي نظام ۾ نظم ضبط ۽ آزاديءَ جي ِِِِضمانت ڏئي ٿو. هيءُ حلقو ”آمريڪن اسڪول آف سائنٽفڪ پاليٽڪس“ جي اُبتڙ نظريئي ۾ يقين رکي ٿو. لنڊن اسڪول آف ايڪنامڪس سان لاڳاپيل آسٽريليائي، ڏکڻ آفريقي، اسڪاٽش ۽ ويلش مُفڪر هن لڏي جو حصو آهن.
نارٿ يارڪ شائر
ضلعا
ھن ڪائونٽي جي ضلعن متعلق تفصيل ھيٺ ڏنل چارٽ ۾ ڏجن ٿا.
انگريز دانشورن جو حلقو
حوالا
زمرو:سياست زمرو:بين الاقوامي لاڳاپا زمرو:عالمي لاڳاپا زمرو:سماج زمرو:معاشرو
گوپانگ (شھدادڪوٽ)
ديھ گوپانگ سنڌ جي ضلعي قمبر شهدادڪوٽ جي شھدادڪوٽ تعلقي جي يونين ڪائونسل نمبر 1 جمالي جي ھڪ ديھ جو نالو آهي جيڪا تپي سيال ۾ واقع آهي.
تاريخ
1886 واري بورڊ آف روينيو سنڌ جي پراڻي نقشي مطابق ھن ديھ ۾ چار ننڍڙا ڳوٺ واقع ھئا جن ۾ رڳو ڳوٺ قادر بخش بليدي، ڳوٺ سجو گوپانگ، مرين جو ڳوٺ ۽ ڳوٺ گوپانگ معروف ھيا. ھاڻي ھن ديھ م معروف ڳوٺن ۾ ڳوٺ محبوب بروھي، ڳوٺ بجار خان لغاري ۽ ڳوٺ عبدالطيف بروھي شامل آهن ۽ مٿي ذڪر ڪيل پراڻا ڳوٺ غيرمعروف ٿي چڪا آهن.
جاگرافي
ھن ديھ جي اتر ۾ ڳڙهي خيرو تعلقو جي ديھ ڪوٽ علي نواز ۽ ديھ ماڻري، اوڀر ۾ ديھ سيال، اولھ ۾ ديھ جوڻيجا ۽ ديھ سنجر ڀٽي ۽ ڏکڻ ۾ ديھ جھرڙ ۽ ديھ ڊکڻ واقع آهن. ھي ديھ مڪمل روينيو سروي ٿيل آهي. ديھ منجھ شھدادڪوٽ ڳڙھي خيرو روڊ گذرندڙ آھي.
آبادي
2017 جي آدمشماري مطابق ھن ديھ جي ڳوٺن جي ڪل آبادي 656 ھئي جيڪا 150 خاندانن تي مشتمل ھئي. .
سنگ تراشي
1300 کان 500 قبل مسيح تائين مٽي مان ٺهيل سِرن ۽ ڪاٺين سان عمارتن جي اڏاوت ڪئي ويندي هئي. اشوڪا جي زماني ۾ اڏوات جي ڪم هڪ نئون رخ اختيار ڪيو ۽ سنگتراسيءَ جو ڪم پنهنجي ڪمال تي پهتو. جيڪڏهن هڪ اڇاترو جائزو وٺون ته پوءِ هڙپا ۽ موئن جو دڙو جي تهذيب کان وٺي 12 صدي عيسوي جي آخر تائين اڏاوت جي فن جي پنج هزار سالن جي شاندار تاريخ اسان جي آڏو گلدستي جي گلن وانگر سنڌ ۽ سٺي ننڍي کنڊ پکڙيل نظر اچي ٿي.
جيڪڏهن ڪراچي کان ٺٽي جي پاسي وڃون ۽ پوءِ ٺٽي کان حيدرآباد جي پاسي يا مڪليءَ کان پير پٺي جي پاسي وڃون ته انهن رستن ۽ دڳن تي مقبرن، مسجدن، خانقاهن ۽ قبرسانن جي صورت ۾ سنگ تراسيءَ جي هنر جو ڪائناتون ڏسڻ لاءِ ملن ٿيون.
ڊاڪٽر احمد حسن داني (Dr. Ahmed Hasan Daani) لکيو آهي ته، سنڌ، ننڍي کنڊ (برصغير) جو اهو پرڳڻو اهي جتي انساني تهذيب سڀ کان پهريائين اک کولي هئي، جيئن ته سنڌ ۾ ٻُڌ مت، جين مت ۽ برهمڻ سماج جا اثر موجو هئا، تنهنڪري انهن سڀني جا اثر اسلامي اڏاوت جي فن تي به پيا. جيڪڏهن مسيتن جي اڏاوتن کي ڏسون ته تُرڪي، ايران، مصر ۽ هند جي اڏاوت جو انهن تي اثر نظر ايندو.
اسان کي هنن تاريخي مقامن ۽ هنڌن تي جيڪا سنگتراشي (Sangtaraashi) نظر اچي ٿي اها پنهنجي زماني جي حالتن، واقعن، حقيقتن ۽ ڪيفيتن جي مظهر آهي ۽ اهو ئي مرڪزي نقطو آهي، جيڪو اسان کي ٻڌائي ٿو ته هي سڀ تواريخي مقام پنهنجي الڳ الڳ حيثيت رکن ٿا. ان ڪري سنگ تراشي جي هن دنيا کي اسان کي ٽن بنيادي مختلف تواريخي تناظرن ۾ ڏسڻ جي ضرورت پوي ٿي. ڇو جو انهن کي، انهن جي حقيقي پسمنطر ۾ ڏسڻ سان اسان کي انهن جي سونهن اڃان وڌيڪ نظر اچي.
جيڪڏهن مڪليءَ جي اڏاوتن جو ذڪر ڪيون ٿا ته سڀ محقق هن ڳالهه تي متفق نظر اچن ٿا ته هنن اڏاوتن جو فن سمن جي دور ۾ هتي پهتو هو ۽ ان فن تي گجرات جي عمارت سازي ۽ اڏاوت سازي جو وڏو اثر نظر اچي ٿو. سنڌ ۾ سمن جو دور اڏاوتي هنر جي حوالي سان هڪ ڏاڍو شاندار دور هو. مڪلي ۽ ٺٽي ۾ گهڻيون تڻيون اڏاوتون ان دور جون ئي يادگار آهن، خاص طور تي ڄام نظام الدين عرف ڄام نندو جو مقبرو ته پنهنجي اڏاوتي هنر ۽ فن جي حساب سان ڏسڻ وٽان آهي.
ڊاڪٽر احمد حسن داني، ڄام نندي جي اڻپوري اڏيل مقبري جي حوالي سان پنهنجي ڪتاب ۾ لکي ٿو ته، هي هڪ يادگار ۽ سهڻو ترين سنگ تراشيءَ جو اتم نمونو آهي. جنهن ۾ قديم جين، گجراتي اڏاوتي فن، مقامي ماڻهن جي هنر ۽ اسلامي اڏاوتي فن ۽ مهارت جو گڏيل هڪ اهڙو شاندار شاهڪار آهي جيڪو مقلي تي ٺهيل سڀني تاريخي عمارتن ۽ اڏاوتن ۾ صفا انوکو ۽ سهڻو آهي.
ڄام نندي جي مقبري جي اڏاوت 1509ع جي آهي. هي مقبرو ان زماني جي سنڌي ڪاريگرن جي صلاحيتن جو مظهر آهي. هن مقبري جي اڏاوتي سونهن ۽ هنر تاريخ جي گم ٿيل فن جي خزانن تان پردو کڻي ٻڌائي ٿو ته اسلام کان به گهڻو پهرين هي هنر سنڌ ۾ وڏي اوج تي هو.
چيو وڃي ٿو ته هتي مهمد غالم ٺٽوي نالي هڪ ڪاتب هوندو هو، جنهن جي هٿ ڪٽي ڇڏيا ويا هئا پر کيس ڪتابت سان ايڏو ته عشق هئو جو اهو قلم ڪارائي سان ٻڌي ڪتابت ڪندو هو ۽ ائين ان ”ديوان حزين“ جي ڪتابت کانسواءِ قران شريف جي نسخن جي پڻ ڪتابت ڪئي هئي. مير علي شير قانع لکي ٿو ته، ”مون پنهنجي اکين سان ”ديوان حزين“ جو قلمي نسخو ڏٺو هو، جنهن کي محمد غالم نقل ڪيو هو ۽ آخر ۾ محمد عالم جي صحي سان اهو جملو لکيل هو ته. محمد غالم پنهنجي ڪٽيل هٿن سان نقل ڪيو.“
دريا خان جي آخري آرام گاهه جي چوديواري کان ٽي سئو فٽ اولهه طرف وڃون ته اتي بلوچن جو ڪجهه قبرون آهن. اهي قبرون وري سنگتراشي جي هڪ بي آکاڻي ٻڌائين ٿيون. هي چوڪنڊي نموني جو قبرون آهن. هن نموني جي اڏاوتن وارا ڪيترائي قبرستان آهن جيڪي سنڌ جي سامونڊي پٽي کان وٺي بلوچستان تائين ڏسڻ لاءِ ملن ٿا. نهن قبرن تي جنهن نازڪ ۽ نفيس انداز سان سنگ تراشيءَ جو ڪم ڪيو ويو آهي اهو پڻ ڏسڻ وٽان آهي.
تواريخدان گل حسن ڪلمتي (Gul Hasan Kalmati) پنهنجي ڪتاب ۾ لکي ٿو ته، ”انهن قبرن تي اڪريل اهو فن روم جو آهي. اهو فن ڪلمتي بلوچ ايران کان پاڻ سان گڏ کڻي آيا هئا. ائين سنڌ ۽ بلوچستان ۾ اهڙين قبرن ۽ اهڙي نموني جي سنگتراشيءَ جو بنياد پيو. چوڪنڊي نموني جون اهي قبرون 11 کان 16 هين صدي عيسويءَ تائين جون آهن. هنن قبرن کي رومي (Rumi) به چيو وڃي ٿو ۽ بلوچ ان کي تومبس (Tombas) به چون ٿا.
سلمان رشيد هنن وڏن ۽ سهڻن قبرستانن جي باري ۾ لکي ٿو ته، ” جيڪڏهن سراسري نموني تي هڪ اندازو لڳايون ته سنڌ ۽ بلوچستان ۾ مڪلي ، سونڊا، جهرڪ (Ghirk)، راڄ ملڪ، شاهه ڪپور، چوڪنڊي (Chokund'i)، ميمڻ ڳوٺ ۽ تونگ جهڙا هڪ سئو کان به وڌيڪ قبرستان آهن.
تواريخ ٻڌائي ٿي ته، ڪلمتي، جوکيا ۽ نومڙيا (برفت)، مغلن جي زماني ۾ سگهارا قبيلا هئا، انهن قبيلن جو ذڪر اسان کي سمن جي دور ۾ به ملي ٿو. انهن جو مغل لشڪرين سان ويڙهون ٿينديون هيون ۽ اهي مغل لشڪرين جي گذرندڙ قافلن تي ڪاهون ڪندا هئا. جيڪڏهن ڪلهوڙا دور تي نظر وجهون ته گبول، لاشاري، جکراڻي به انهن جا مددگار هئا. انهن قبيلن جون يادگار قبرون ۽ قبرستان ان حوالي سان هڪ تواريخي حيثيت رکن ٿا.
سونڊا (Soonda) قبرستان ۾ به سنگ تراشي جي حوالي سان تمام گهڻا راز دفن آهن. قبرن جي پيلن پٿرن تي ٿڀن تي جنگ جا مختلف منظر اُڪريل آهن.
سونڊا قبرستان جو هر هڪ ٿنڀ جي سنگتراشي ۽ اڏاوت ٻڌائي ٿي ته هي قبر ڪنهن سردار جي آهي، ڪنهن مائيءَ جي آهي يا پوءِ جنگي جوڌي جي آهي. ڊاڪٽر علام علي الانا ان حوالي سان لکي ٿو ته، ”قبرستان ۾ پٿر جي ٺهيل ڪجهه قبرن جي ساڄي پاسي گهڙسوارن جون تصويرون ۽ اڪريل آهن جن جي هڪ هٿ ۾ ڌال ۽ بئي هٿ ۾ نيزو آهي.