cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
فرمان فتح پوري
تصنيفون
فرمان فتح پوري 60 کان وڌيڪ ڪتابن جي مصنف ھيو. ڪجھ معروف تصنيفون ھن طرح آھن:
لو جهاد
آگسٽ 2017 ۾، قومي جانچ ايجنسي (اين آءِ اي) ٻُڌايو تہ انهن کي آگسٽ 2017 ۾ محبت جهاد جي ڪُجھ معاملن ۾ هڪ عام گُرُو (رهنما، مينٽر) مليو آهي. دي اڪانومسٽ ۾ پوءِ ڇپيل مضمون مطابق، "هر ڀيري پوليس جي پُڇاڳاڇا (جانچ،تفتيش، انويسٽيگيشن) ڪنهن مُنظم منصوبي تحت مذهبي تبديلي جا ثبوت ڳولهڻ ۾ ناڪام رهي آهي. سماچار ڏيندڙن (صحافي، رپورٽرز) "محبت جهاد" جي دعويٰ کي بُخار ۾ ورتل بهترين تصورَ ۽ بدترين، ڄاڻي واڻي چُونڊن (اليڪشن) جي ترڪيب طور وري وري بي نقاب ڪيو آهي." انهيءَ رپورٽ  مطابق، "محبت جهاد" جي گڏيل موضوع جي باري ۾ ڪيترائي دعويٰ بين المذهب شادي تي سخت اِعتراضَ جو اظهار ڪندا رهيا آهن، جڏهن تہ "هندوستاني قانون عقيدن جي وچ۾ هڪٻئي سان شادين ڪرڻ ۾، يا رضاڪاراڻي ۽ ڄاڻي واڻي رضامندي سان مذهبي تبيلين جي خلاف ڪابه رڪاوٽ نٿو ڪري". ان هوندي بہ اهو خيال اڃا تائين قائم رهي ٿو، ايتري قدر تہ جڏهن "متاثرن" پاران ان کي اجائي ڳالهه قرار ڏئي  انڪار ڪيو ويو آهي."
فرمان فتح پوري
وفات
فرمان فتح پوري جي وفات 3 آگسٽ 2013ع تي ڪراچي ۾ ٿي. سندس جي پوئنيرن ۾ گھرواري، چار ڇوڪريون ۽ ٻہ ڇوڪرا آھن.
لو جهاد
ڪيرالا چرچ چيو تہ 'محبت جهاد' حقيقت آهي، چرچ وڌيڪ دعويٰ ڪئي تہ عيسائي عورتن کي آءِ ايس جي ڄار ۾ ڦاسايو وڃِي ٿو.
فرمان فتح پوري
حوالا
زمرو:پاڪستاني عالم زمرو:پاڪستاني ادبي نقاد زمرو:ستارۂ امتياز زمرو:اردو غير افسانه نگار زمرو:ڪراچي جا ليکڪ زمرو:اردو محقق زمرو:پاڪستاني محقق زمرو:اردو تنقيد نگار زمرو:1926ع جون پيدائشون زمرو:2013ع جون وفاتون زمرو:مھاجر شخصيتون زمرو:لسانيات جا پاڪستاني ماھر زمرو:پاڪستاني ليکڪ زمرو:اردو عالم زمرو:ڪراچي يونيورسٽيءَ جون شخصيتون زمرو:اردو مفڪر زمرو:اردو مضمون نگار زمرو:اردو ادبي ناقد
لو جهاد
اصطلاح
ڪيرالا ۽ پاڙيسري رياست رياست ڪرناٽڪ ۾ پهريون ڀيرو 2007 دوران "محبت جهاد" جو ذڪر ٿيو هو، پر هي اصلاح 2009 ۾ عوامي چئوٻولن جو حصو بڻجي ويو هو. اصل ۾ ان کي "روميو جهاد" سڏيو ويندو هيو.
سنڌ ۾ لَوِ جهاد
سنڌ سميت پاڪستان ۾ جبري ڌرم مَٽرائڻ جا واقعا ٿيندا رهن ٿا. سنڌ جي زرخير ۽ معدني وسيلن سان مالامال گهوٽڪي ضلعو ۾ نام نهاد مذهبي ٺيڪيدار ميان مٺو جي پاٿاريداري ۽ سرپرستي هيٺ مبينا طور زوري مذهب تبديل ڪرائڻ جا ڪيترائي واقعا رپورٽ ٿيا آهن. 2012 کان 2015 تائين 69 هندو۽ عيسائي نارين کي مبينا طور اغوا ڪري مذهب مٽائي شاديون ڪرايون ويون. پاڪستان جي قومي اسيمبلي ۾ مذهبي اقليتن کي تحفظ ڏيڻ لاءِ بل پاس ٿيو، جنهن ۾ زبردستي مذهب مٽرائڻ تي 5 سال قيد جي تجويز ڪيل آهي. پاڪستان ۾ رياست جو مذهب اسلام بڻيل آهي جنهنڪري زوري مذهب مَٽرائڻ جي اڪثر عدالتي ڪيسن جي ڏنل فيصلن ۾ ڇوڪرين جي مرضي ڏيکاري ڪيس اُڪلايا ويندا آهن. دنيا ۾ پرڻو ڪرڻ لاءِ ڌرم ڦيرائڻ جي ڪابه شرط ناهي هوندي، پر پاڪستان ۾ اها شرط لازمي سمجهيي وڃي ٿي.
جذباتي اپيل وسيلي ڌرم ڦيرائڻ
آڪسفورڊ هينڊ بڪ آف رليجئس ڪنورزين ۾ نوٽ ٿيل آهي تہ ماڻهن کي هڪ عقيدي يا ڌرم (مذهب) کان ٻئي ڌرم ۾ تبديل ڪرڻ ۾ جذباتي اپيلُن جي تاثير جي چڱي ريت پروڙ ڪئي ويندي آهي ۽ اڪثر ان جو استعمال ڌرمي (مذهبي) اڳواڻن طرفان استحصال ڪيو وڃِي ٿو. مذهبي گروپن امڪاني ڀرتي ٿيندڙن جي دلچسپي لاءِ لوِ بمبنگ ۽ فلرٽي فشنگ جهڙين ٽيڪنيڪس جو استعمال ڪيو ويو آهي. محبت جهاد مبينا طور هڪ سرگرمي آهي، جنهن ۾ مسلم نوجوانَ اِهڙين محبت جي جذباتي اپيلن جو استعمال ڪندا آهن، ۽ ڇوڪرين کي ڌرم مَٽائڻ جي لاءِ راضي ڪندا آهن - ڪجهه رپورٽن ۾، مُنظم، مالي امداد، دلربائي ورتاءَ، لالچائڻ پيار جو مِڪِرُ ڪرڻ، سان پڻ اهڙيون اَٽڪليون ۽ چالون هلندا آهن.
ريجنل تاريخي تڪرارَ
شڪاگو ٽرائبيون،  فارين پاليسي  جي نمائندي سڌارٿا مهانتا ٻُڌايو تہ جديد محبت جهاد سازش جون پاڙون 1947 تقسيم هند ۾ کُپيل آهن. ان ورهاست جي نتيجي ۾ خودمختيار رياستتن جمهوريا پاڪستان (Dominion of Pakistan) (جيڪا پوءِ اسلامي جمهوريا پاڪستان ۽ عوامي جمهوريا بنگلہ ديش) ۽ يونين آف انڊيا (بعد ۾ جمهوريا انڊيا ۾ ورهائي ويون) جي تشڪيل ٿي. مختلف اڪثريتي مذهبن جي حامل ٻنهين ملڪن جي تشڪيل وڏي پيماني تي لڏپلاڻ جو سبب بڻي، لکين مقامي ماڻهن انهن ٻنهين مُلڪن جي وچ۾ لڏپلاڻ ڪئي ۽ ٻنهين مذهبن جي مردن وسيلي جنسي طور تي پيش ايندڙ جنسي زيادتي ۽ جبري طور عورتن کي مذهب تبديل ڪرائڻ جي افواهن جي نشاندهي ڪئي. تڪرار (تنازعو) جي ٻنهين پاسن جي عورتن تي اثر ڇڏيا، جنهنڪري انهن عورتن کي هندوستاني ۽ پاڪستان ٻنهين طرفن جي حڪومتن "بازيابي جون ڪارروائين" جو آغاز ڪيو، جنهن ۾ 1947 کان 1956 جي دوران 20،000 کان وڌيڪ مسلمان ۽ 9000 غير مسلم عورتن کي بازياب ڪرايو ويو. مهانٽا جي مطابق، ان اڻتڻ جي تاريخ، ٻنهين طرف کان بين المذهبي شادي جي خلاف ثقافتي دٻاءُ ۽ ڏهاڪن ۾ عقيدن جي وچ۾ هر ڀيري ٽڪراءَ (جهڙپن) جو سبب بڻي. 2014 تائين، هندستان ۾ هندو 81٪ سيڪڙو، سڀ کان اهم مذهبي اڪثريت هُئي،جڏهن تہ مسلمان 13٪ سيڪڙو هيا.
ٻاهِريان ڳنڍڻا
زمرو:اتر پرديش ۾ مذهب زمرو:اسلام سان لاڳاپيل تڪرار زمرو:اسلام ڏانهن ڌرم ڦيرائڻ زمرو:اسلام ۽ ٻيا مذهب زمرو:انڊيا ۾ اسلاميت زمرو:سنڌ ۾ مذهب زمرو:هندستان ۾ ساڄي ڌر جي سياست زمرو:ڀارت ۾ تڪرار زمرو:ڄمون ۽ ڪشمير ۾ مذهب زمرو:ڪيرالا ۾ اسلام
فھميده حسين
ڊاڪٽر فهميده حسين (Dr. Fahmeeda Hussain)، نامور ليکڪا، اسڪالر ۽ محقق 5 جولاءِ 1948ع تي ٽنڊي ڄام ضلعي حيدرآباد ۾ پنهنجي وقت جي مثالي استاد محمد يعقوب ميمڻ جي گهر ۾ جنم ورتو. پاڻ نامور ليکڪا، ٻوليدان ۽ سگھڙ عورتون آهن. کين شاه عبدالطيف ڀٽائيءَ جي شاعريءَ تي سٺي دسترس آهي.
ابتدائي زندگي
هن پرائمري تعليم حيدرآباد جي مسلم گرلس اسڪول مان؛ سيڪنڊري ڪجهه عرصو ميران اسڪول مان پڙهي ۽ پوءِ ماڊل اسڪول حيدرآباد ۾ داخل ٿي، جتان 1964 ۾ امتيازي نمبرن سان مئٽرڪ پاس ڪيائين. 1968ع ڌاري ڊي جي سائنس ڪاليج ڪراچيءَ مان بي. ايس سي ڪري، 1970ع ۾ ايم. اي (انگريزي) سنڌ يونيورسٽيءَ مان ڪيائين ۽ پوءِ اتان ئي 1972ع ۾ سنڌي ادب ۾ ايم. اي، ڪيائين. ٻنهي ڊگرين ۾ هن ٻين پوزيشن حاصل ڪئي. هن 1981ع ۾ ايل. ايل. بي ۽ 1990ع ۾ هندي ٻوليءَ ۾ ڊپلوما به ڪئي. ڊاڪٽر صاحبه ”شاهه لطيف جي شاعريءَ ۾ عورت جو روپ‘ عنوان هيٺ 1992ع ۾ پي. ايڇ. ڊي ڪئي. ڊاڪٽر اياز قادري (مرحوم) سندس پي. ايڇ. ڊي گائيڊ رهيو. سندس پي ايڃ ڊيءَ جي ان ٿيسزز تي پليجرازم جا الزام پڻ آهن. جيڪي سنڌي ٻولي جي ”سوجهرو“ رسالي ۾ لڳايا ويا هئا.
ادبي سفر
ڊاڪٽر فهميده حسين کي ادب ۽ علم سان چاهه ننڍپڻ کان پنهنجي خاندان مان ئي حاصل ٿيو، سندس والد محمد يعقوب ’نياز‘ نه رڳو سٺو شاعر، پر هڪ عالم شخص ۽ ترقي پسند سوچ جو مالڪ هو، جنهن ڪلاسيڪي فارسي شاعر حافظ جي شاعري ’ڪلام حافظ‘ جي نالي سان ترجمو ڪئي هئي ۽ سنڌي لغت بورڊ ۾ به هڪ عرصي تائين ڪم ڪيو هو. کيس عربي، فارسي، سنسڪرت هنديءَ ٻوليءَ تي به عبور هو. ڊاڪٽر صاحبه جو وڏو ڀاءُ سراج ميمڻ به سنڌي زبان جو وڏو اسڪالر، ڪهاڻيڪار ۽ لسانيات جو ماهر آهي. سندس ٻيا ڀائر ڀيڻون به سنڌي ادب سان وابسته رهيا جن ۾ عبدالحق عظيم ڪهاڻيڪار ۽ ايڊيٽر ’بادل‘، جميله ’تبسم‘ ڪهاڻيڪار ۽ انيس ميمڻ شاعر ۽ ايڊيٽر رسالو ’سگهڙين سٿ‘ شامل آهن. اهڙي علمي ادبي ماحول ۾ سندس پرورش ٿي.ڊاڪٽر فهميده حسين عملي زندگيءَ جي شروعات ريڊيو پاڪستان ڪراچيءَ تي نيوز ٽرانسليٽر جي نوڪريءَ سان ڪئي. ان کانپوءِ 1972ع ۾ سنڌ يونيورسٽيءَ جي انسٽيٽيوٽ آف ايجوڪيشن ۾ ليڪچرار مقرر ٿي. ڪجهه وقت اتي پڙهائڻ کانپوءِ جڏهن 1974ع ۾ سندس شادي جناب عبدالحسين سرائيءَ سان ٿي ته کيس ڪراچيءَ وڃي رهڻو پيو، جتي 1978ع ۾ هوءَ سنڌي شعبي، ڪراچي يونيورسٽيءَ ۾ ليڪچرار مقرر ٿي، اتي ترقي ڪندي 1988ع کان 1995ع تائين اسسٽنٽ پروفيسر؛ 1995ع کان 1997ع تائين پروفيسر؛ پوءِ سنڌي شعبي جي چيئرپرسن مقرر ٿي. ان کانپوءِ ڪراچي يونيورسٽيءَ ۾ قائم ’شاهه عبداللطيف ڀٽائي چيئر جي ڊائريڪٽر طور ڏهه سال خدمتون سرانجام ڏنائين ۽ لطيفيات جي حوالي سان جديد تقاضائن موجب ڪيترائي ڪتاب ڇپايائين. ٽماهي تحقيقي جنرل ’ڪلاچي‘ سندس ادارت ۾ جاري ٿيو. ڪيترن نوجوانن ريسرچ جي ميدان ۾ سندس رهبريءَ هيٺ ايم. فل ۽ پي. ايڇ. ڊي ڪئي آهي. ان کان پوءِ کيس سنڌ حڪومت طرفان مئي 2008ع ۾ سنڌي لئنگئيج اٿارٽيءَ جي چيئرپرسن طور مقرر ڪيو ويو، جتي پڻ هن ڏينهن رات محنت ۽ سنڌي ٻولي ۽ ادب جي خدمت واري جذبي سان فرض نڀايا آهن.
خدمتون
ڊاڪٽر فهميده حسين لکڻ جي شروعات ننڍپڻ کان ڪئي، ٻاراڻيون آکاڻيون لکيائين، پوءِ ڊي. جي ڪاليج جي مخزن ۾ لکڻيون شايع ڪرايائين، جڏهن ’بادل‘ رسالو شروع ٿيو ته باقاعده ان ۾ لکڻ لڳي ۽ 1968ع کان 1972ع تائين ان وقت جي انهيءَ مشهور ادبي رسالي جي عورتن واري حصي جي ايڊيٽر رهي. سندس افسانا، شاعري (تسنيم يعقوب جي نالي سان) مضمون مختلف اخبارن ۽ مخزنن ۾ ڇپجندا رهيا. ان بعد 12 سال روزاني ’هلال پاڪستان‘ جي عورتن واري صفحي جي ايڊيٽر رهي. ڪجهه عرصو ”سوجهرو“ رسالي جي ايڊيٽنگ به ڪيائين. نوي جي شروعاتي سالن ۾ روزاني اخبار ’جاڳو’ ۾ ۽ ان کان پوءِ ڳچ عرصو ’عوامي آواز‘ ۾ سندس ڪالم ’منهنجون سوچون‘ نالي سان ڇپيا. شاهه عبداللطيف ڀٽائي چيئر پاران شايع ٿيندڙ تحقيقي جرنل ’ڪلاچي‘ جي ڏهن سالن تائين ايڊيٽر رهي، گڏوگڏ سندس مقالا ۽ تحقيقي مضمون به ڇپجندا رهيا. هن ڪلاچيءَ جا لڳ ڀڳ 40 شمارا جاري ڪيا. جڏهن ته سنڌي لئنگئيج اٿارٽيءَ جي تحقيقي جرنل ’سنڌي ٻولي‘ جي ادارت سان گڏ اٿارٽيءَ جي اهم رٿا ’انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا‘ جي چيف ايڊيٽر طور ٽيم جي رهنمائي ۽ نگراني ڪندي رهي آهي ، سنڌ جي هن پهرين سنڌي جامع انسائيڪلوپيڊيا جا ٽي جلد ( انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا جي اشاعت سنڌي ٻولي اٿارٽي، سنڌي ٻوليءَ جي پهرين جامع انسائيڪلوپيڊيا، ”انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا“ جو پهريون جلد الف ب ٻ اکرن جي اٽڪل3500 داخلائن تي مشتمل ڇپائي پڌرو ڪيو آهي. هن جلد ۾ %80 سنڌ سان لاڳاپيل مواد آهي، جهڙوڪ: شخصيتون، ماڳ مڪان، ڍنڍون ڍورا، واهه ،وهڪرا، وڻ ٽڻ، ٻوٽا ، آبي ۽ زميني پکي ۽ حياتيات، رسالا، ڪتاب، اخبارون، صحافي،اديب،شاعر،عالم، علمي ادبي ادارا، ريتون رسمون ، هنر، ڳوٺ، ديهون ، قومون، قبيلا، ذاتيون، مذهب ، فرقا، راڳ، ناچ، موسيقي، خانقاهون، درگاهون، قبرستان، ميلا ملاکڙا، سياسي شخصيتون وغيره ۽ %20 دنيا سان لاڳاپيل ڪائناتي، سائنسي ۽ ٻين موضوعن تي مواد، ايجادون وغيره شامل آهي.650 صفحن تي مشتمل هي اهم دستاويز 100 گرام آرٽ پيپر تي چئن رنگن ۾ ڇپايو ويوآهي، ۽ ان جي قيمت صرف =/750 روپيا رکي وئي آهي.سنڌي ٻوليءَ ۾ هيءَ پهرين رنگين تصويرن سان آرٽ پيپر تي ڇپيل نسائيڪلوپيڊيا آهي. ڪتاب جون 2000 ڪاپيون ڇپايون ويون آهن مختلف ادارن ۽ علم دوست ماڻهن کي جلد آرڊر بڪ ڪرائڻ لاءِ چيو ويو آهي ) سندس نگرانيءَ ۾ شايع ٿيا آهن. انسائيڪلوپيڊيا کي ساڃاهه وند طبقي ۾ گهڻي پذيرائي ملي آهي. ڊسمبر 2010ع ۾ انهيءَ انسائيڪلوپيڊيا جي ٻن جلدن جو مهورت سنڌ جي وڏي وزير سيد قائم علي شاهه ۽ وقتي گورنر نثار کهڙي هٿان ٿيو. سن 1972 کان 1979ع تائين ريڊيو پاڪستان ڪراچيءَ تان ’سنڌي اردو بول چال‘ نالي سنڌي سکيا جو پروگرام ڪيائين. ان کان پوءِ 2009ع کان ريڊيو پاڪستان حيدرآباد تان ’آئيي سنڌي سيکين‘ نالي پڻ سکيا جو پروگرام ڪيائين. ڪجهه عرصو پي ٽي وي تي ادبي ٽاڪ شوز ۽ خواتين جي پروگرامن جي ڪمپيئرنگ به ڪيائين.
ترتيب ڏنل ڪتاب
(1) Translation of Verses of Shah jo Risalo (2006)، (2) سنڌ، ماضي، حال ۽ مستقبل (2006ع)، (3) Sindh- Past, Present & Future 2006، (4) Dictionary of Classical Poets of Sindhi (1989)، (5) مزاحمتي ادب (شريڪ ايڊيٽر طور) 1998ع، (6) Shah & Sindh (1998)، (7) Poetry of Women During Last 50 Years in Sindh (1997).
ايوارڊ
ڊاڪٽر فهميده حسين کي سندس علمي ادبي خدمتن جي اعتراف ۾ ڪيترائي اوارڊ ۽ ميڊل مليا آهن، جن ۾: انهن کانسواءِ کيس مڃتا طور مختلف تنظيمن ۽ ادارن طرفان اوارڊ، شيلڊون ۽ ميڊل ڏنا ويا. ڊاڪٽر فهميده حسين سنڌ جي ليکڪائن ۾ سڀ کان وڌيڪ ۽ مختلف صنفن ۾ لاڳيتو لکندڙ ۽ تحقيقي ڪم ڪندڙ واحد عورت آهي جنهن کي مختلف اشاعتي مواد توڙي تحقيقي لکڻين ۽ لغتن جي ايڊيٽنگ جو 25 سالن جو تجربو حاصل آهي.
حوالا
زمرو:تعليم زمرو:جيئرا ماڻهو زمرو:سنڌي ادب زمرو:سنڌي اديب زمرو:سنڌي ماڻھو زمرو:سنڌي مصنف زمرو:سنڌي ناري ليکڪائون زمرو:سنڌي ٻولي زمرو:شخصيتون
آڪھِ
آڪھِ نسل، قوم ۽ قبيلي کان پوءِ درجيوار هيٺين سطح تي هڪ ئي ابي ڏاڏي جو اولاد جنھن ۾ ڪجهہ پيڙهيون هڪ ٻئي سان مربوط انداز ۾ رهنديون هجن. سنڌي سماج ۾ آڪھ مان مُراد اهڙو ڪٽنبي گروھ، جيڪو هڪ ئي گهراڻي سان لاڳاپيل هجي. اُن ۾ عورتون، ٻار، مرد، جوان، اڌڙوٽ ۽ بزرگ شامل آهن. هر ذات يا هر قبيلي ۾ ڪٽنبي گروھ جي سربراھ جي نالي سان اُها آڪھ منسوب ڪيل هوندي آهي.
انيس المساڪين (راحت السالڪين)
قاضي غلام هادي مرحوم جو سنڌ جي صوفي تحريڪ تي لکيل هيءُ مفصل ڪتاب ٻارهن بابن تي مشتمل آهي. ورهاڱي کان اڳ ڇپيو. هن ڪتاب ۾ سنڌ جي تاريخ متعلق به ڪي اهم ڳالهيون لکيون ويون آهن، مثلاً: شاهه عنايت صوفيءَ واري جنگ وغيره. هن ڪتاب جي عنوانن جي فهرست مان ڪتاب جي اهميت جو اندازو ٿيندو. هيءُ ڪتاب بيدل سائينءَ جي مجازي دوست ميان پيرمحمد جي صاحبزادي ميان غلام مهدي مرحوم، لکاسنگهه وڪيل روهڙيءَ واري جي تحريڪ تي تصنيف ڪيو. ڪتاب جي ابتدا ۾ نظم آهي ۽ تصوف جو ٿورو احوال بيدل جي تاليف ”فوائدالمعنويءَ“ مان ڏنو ويو آهي. ان کان پوءِ هيٺينءَ طرح باب ۽ مضمون آندل آهن:
باب پهريون: تصوف سنڌ ۾ ڪيئن آيو؟ شاهه عنايت صوفيءَ جو جنم ۽ ننڍپڻ جو احوال.
باب ٻيو: مرشد جي ڳولا ۾ نڪرڻ، مرشد جي ڪچهري، سنڌ ۾ اچڻ، شاهه شهيد جي شادين جو ذڪر، يارمحمد ڪلهوڙي جو ضد پوڻ، لڙائيءَ جو بيان (18 ذوالقعد 1129هه/ آڪٽوبر 1716ع کان 11 صفر 1130 هه/جنوري 1717ع تائين ڪلهوڙن جو دور هو)، سندن ڀاءُ ۽ ڀائٽي جي همراهن سميت شهادت، سر مبارڪ جو دهليءَ وڃڻ، سر مبارڪ جي مخدوم ٺاري ۽ هڪ ٻئي فقير سان گفتگو، دهليءَ ۾ سر مبارڪ جي پهچڻ جون وارداتون ۽ سنڌ ڏانهن موٽڻ.
باب ٽيون: حضرت شهيد جي خليفن جو بيان، مير الله شاهه رضوي'>جان الله شاهه رضوي، ساقي نامه جان الله شاهه، ميخانه مير الله شاهه رضوي'>جان الله شاهه رضوي، مير قلندر علي شاهه جو بيان، ميان باقر علي شاهه جو بيان، سر صوفي قلندر علي شاهه، مير منور علي شاهه ۽ مير فتح علي شاهه جو بيان، مير سيد ميان علي اڪبر جو بيان، سيد ميان جان الله شاهه ٽئين جو بيان، شاهه عبدالطيف ٺٽويءَ جو بيان، خليفي شاهه عبدالڪريم ٺٽويءَ جو بيان، خليفي اسحاق فقير جو بيان، خليفي محمد صديق جو بيان، خليفي خواجه عبدالله جو بيان، خليفي سليمان هند جو بيان، خليفي ابن جو بيان ۽ خليفي ميان محمد اسماعيل شاهه ٺٽويءَ جو بيان.
باب چوٿون: حضرت صوفي صاحب جو اولاد، شاهه خليل الله جو بيان، شاهه عزت جو احوال، شاهه غلام الله قلندر جو بيان، ڀِٽ تجل شريف ۾ سندن حالات، تجل ڳوٺ جو ٻڌجڻ ۽ سندن روضي مبارڪ جو احوال.
باب پنجون: حضرت صوفي صاحب جي گاديءَ جو ڦُرجڻ، پير محمد زاهد شاهه جو بيان، ميان ابراهيم شاهه ثالث جو بيان، شاهه فضل الله قلندر جو بيان، مخدوم پني لڌي جو بيان، شاهه فضل الله جو ڪنبي جي کوهه تان ميرانپور هلڻ ۽ شاهه فضل الله جي وفات جو بيان.
باب ستون: شاهه عزت الله ثانيءَ جو بيان ۽ شاهه رحمت الله قلندر جو بيان.
باب اٺون: شاهه ابراهيم چوٿين جو بيان ۽ مخدوم ميان زاهد جو بيان.
باب نائون ۽ ڏهون: ميرانپور جي گاديءَ جي تجل شريف وارن بزرگن جي هٿ اچڻ ۽ عبدالستار سجاده نشين جو بيان.
باب يارهون: عبدالستار جو سجاده نشين ٿيڻ ۽ مخدوم شهاب الدين جو بيان.
1249ع
ڊسمبر
زمرو:1249ء زمرو:تيرھين صدي زمرو:سال
انيس الواعظين عرف محمدي
حوالا
زمرو:ڪتاب
راڻو راءديو
راڻو راء ديو يا راڻو راج ديو امر ڪوٽ جو سوڍن جي خاندان جو ھڪ حاڪم ھيو.چڪ ديو رتيڪوٽ ۾ رهيا. چاچڪ ديو کانپوءِ سندس پٽ راجديو يا رائديو، رتيڪوٽ جي گاديءَ تي ويٺو. هي بهادر جوان هو. هن کي دل ۾ خيال آيو ته رڳو رتوڪوٽ ۽ ان جو آسپاس وارو ملڪ وٺي نه وهجي، پر سڄو ٿر ۽ پارڪر پنهنجي قبضي ۾ ڪجي. سوڍي کان وٺي هيستائين سو کن ورهيه اچي ٿيا هئا، تنهنڪري ڪافي زور ورتو هئائون. سنڌ جي سومرن جي طاقت هنن کي معلوم هئي، تنهن هوندي به هنن جوڳا بندوبست ڪيا. آڳاٽن راجائن وٽ شعر جوگهڻو قدر هوندو هو. اڄ به جوڌپور، جيسلمير، بيڪانير ۽ ٻين ڪن ڏيهي رياستن ۾ راجائن جي درٻارين ۾ ڪوي ۽ راڳيندڙ موجود آهن. سوڍن وٽ به ڪي ڪوي ۽ راڳيندڙ هئا. راڻي رائديو وٽ جنڦ نالي هڪ ڪوي ۽ ٻڌيمان چارڻ هو، جنهن کي ڪي ماڻهو ساڻ ڏنائون، جي ويس بدلائي جاچ ڪري آيا ته ڪهڙي واٽ تان لشڪر وٺي وڃجي ۽ ڪهڙو هنڌ حملي ڪرڻ لاءِ ٺيڪ ٿيندو، ڇاڪاڻ ته انهن کي خبر هئي ته سومرا راجپوتن کي چارڻ جي امرڪوٽ ۾ اچڻ تي ڪوبه شڪ ڪونه پوندو. جنڦ چارڻ، سواءِ ڪنهن تڪليف جي امرڪوٽ جي سموري حالت کان واقف ٿي موٽي ويو ۽ وڃي رائديو کي سموري حقيقت ڏنائين ۽ پڻ کيس امرڪوٽ تي ڪاهه ڪرڻ لاءِ همٿايائين. جڏهن سموريون رٿون ٺاهي راس ڪيائون، تڏهن وڏوڪٽڪ تيار ڪري نڪتا ۽ امرڪوٽ ۾ اچي سومرن جي سامهون ٿيا. تٿ ستم سهائي مهنو ويساک سنبت 1282 مطابق 1226ع جي لڙائي لڳي، جنهن ۾ 125 کن سومرا مارجي ويا ۽ امرڪوٽ راڻن هٿ ڪيو. سومرا هارائي ڀڄي ويا، جن مان ڪن وڃي ڏيپلي تعلقي جي ڏکڻ ۾ پنهنجو نئون راڄ ٺاهيو. سوڍن لڙائي کٽڻ کان پوءِ جنڦ چارڻ جو چڱو قدر ڪيو، جو کيس کاروڙي جو ڳوٺ، عمرڪوٽ کان 4 ميل پري ڇوڙ اسٽيشن جي رستي تي آهي، سو کيس امداد ڪيو ۽ پڻ کيس ڪيتريون گانيون ۽ مينهون دان ۾ ڏنائون. اتي اڄ تائين سندس پوين جي زمينداري آهي. . اهو کاروڙي جو ڳوٺ اڳي تمام وڏو هو ۽ منجهس ججهي آبادي هئي. هن وقت کاروڙي ۾ جيڪي ٿورا چارڻ رهن ٿا، سي انهيءَ جنڦ چارڻ جو اولاد آهن ۽ راڻن سان اڄ تائين رستو اٿن. .
آميلِي ما دِي
آميلِي ما دِي (Amélie M'a Dit) AND a MassiVE BAGOF SSHHHITTT!!!(آميلي مون کي چيو) فرانسيسي گائڪه اليزي جي آلبم مي ڪُوغان اليڪتغِيڪ (منهنجون برقي ڌارُون) مان هڪ گيت آهي.
جادوگر
اهو ماڻهو، ساحِر يا ڀوپو، جيڪو ماڻهن تي جادوءَ جو عمل ڪري يا جادوئي ڪرتب/ شعبدي بازيءَ سان تماشاين جي دِل وندرائي.
ذوالفقار هيسباڻي
ذوالفقار هيسباڻي(انگريزي:Zulfiqar Hisbani) سنڌي ٻولي جو شاعر، ڊراما نگار ۽ براڊ ڪاسٽر آهي.
زندگي جو احوال
ذوالفقار علي هيسباڻي ولد در محمد هيسباڻي 25 آڪٽوبر 1961ع تي سنڌ جي دادو ضلعو جي ميهڙ تعلقو جي ميهڙ شهر ۾ پيدا ٿيو.
تعليم
هن پرائيمري کان ڪاليج سطح جي تعليم ميهڙ ۾ حاصل ڪئي. هن ايم اي سنڌي ادب ۽ ٻي ايڊ جون ڊگريون سنڌ يونيورسٽي ڄامشورو مان حاصل ڪيون. ايل ايل بي جي ڊگري حيدرآباد لا ڪاليج مان حاصل ڪئي.
ادبي خدمتون
هن ادب ۽ آرٽ جي دنيا ۾ ٻاروتڻ ۾ قدم رکيو ۽ سنڌي فلم جي مشهور مزاحيه اداڪار شيخ سنڌي سان گڏ 1968ع ۾ ڪم ڪيو. هن 1973ع لان شاعري سان گڏ اسٽيج، ريڊيو ۽ ٽي وي ڊراما پڻ لکڻ شروع ڪيا جيڪي ريڊيو پاڪستان حيدرآباد ۽پي ٽي وي ڪراچي تان ٽيليڪاسٽ ٿيا. سنڌ ۾ مختلف شهرن ۾ پنهنجا لکيل اسٽيج ڊراما پيش ڪيا جن ۾ هن اداڪاري به ڪئي. 1974ع کان ريڊيو پاڪستان حيدرآباد سان ڪمپيئر طور سلهاڙيل آهي. کيس مڃتا طور ايوراڊ پڻ مليل آهن.
حوالا
زمرو:شاعر زمرو:ڊرامه نگار زمرو:ڊراما هدايتڪار
آگاڻي (ذات)
هن نالي سان سنڌ ۾ مسلمانن جي هڪ ذات آهي.
زمرو:سنڌ جو ذاتيون
فائيو فورٽي ايوي ايشن
فائيو فورٽي ايوي ايشن (انگریزي:Five Forty Aviation )ڪينيا جي هوائي ڪمپني آهي ۔ فائيو فورٽي ايوي ايشن جي مرڪزي آفيس ڪينيا جي ائير پورٽ Jomo Kenyatta International Airport تي موجود آهي۔
دادو ضلعو
thumb|220px|left|upright=1 |دادو ڪئنال
جاگرافي
دادو برطانوي هندستان واري دور ۾ تعلقي جي حيثت ۾ اول ضلعي ڪراچي ۽ پوءِ ضلعي لاڙڪاڻي ۾ شامل هو. 1931ع ۾ دادو کي ضلعو بڻايو ويو. دادو ضلعي جي اُتر ۾ ضلعو لاڙڪاڻو، اوڀر ۾ سنڌو درياھ ۽ نوشهرو فيروز ضلعو، اولهه ۾ کيرٿر ٽاڪرو سلسلو ۽ بلوچستان جو خضدار ضلعو ۽ ڏکڻ ۾ ڊسمبر 2004ع ۾ دادو کي ڪوري نئون ٺاهيل ڄامشورو ضلعو آهي.
thumb|left|220px|upright=0.8
دادو جي تاريخ
دادو ضلعي جو قيام 1931 ۾ ٿيو. ان وقت دادو ، ميھڙ، خيرپور ناٿن شاھ، جوھي ۽ سيوھڻ تعلقا لاڙڪاڻي کان ڌار ڪري ۽ ڪوٽڙي، محال ڪوهستان ۽ ڄامشورو ڪراچي ضلعي کان ڌار ڪري ھڪ نئون ضلعو دادو ٺاھي ان جو صدرمقام دادو شھر کي بڻايو ويو. 2004 ۾ وري ڪوٽڙي، سيوھڻ، ٿانو بولا خان، ڀان سيدآباد تعلقن کي ڌار ڪري نئون ضلعو ڄامشورو ٺاھيو ويو.
تاريخي ماڳ مڪان
دادو ضلعي ۾ لوھ يا ڪنجهي جي دور، آمري (قديم آثار) تهذيب، ميهي، قلي، موهن جو دڙو تهذيب ۽ سنڌو تهذيب جا بيشمار آثار آهن. مشهور بنگالي آرڪيالاجسٽ اين. جي. مجمدار دادو ضلعي ۾ ڪيترائي قديم ماڳ مڪان ڳولي لڌا. منڇر ڍنڍ لڳ لهري جو ماڳ، پير لاکيو، گورانڊي جو دڙو، غازي شاهه جو دڙو يا گاجي شاھ جو دڙو، علي مراد جو دڙو (ڪلوئي جو دڙو)، لوهم جو دڙو، ماڻڪ دڙو (ماڻڪتارو)، واهي پانڌي (ڪوٽيرو دڙو) قديم ترين ماڳ آهن. دادو جي کيرٿر جابلو پٽيءَ ۾ جبلن يا ٽڪرن جي پئنلن تي جبلن تي قديم نقش نگاري جا ڪيترائي ماڳ آهن. انهن چٽن جي ماڳن ۾ هندو مذهب. ٻُڌ ڌرم ۽ زرتشت مذهب جي مذهبي علامتن سان گڏ برهمڻ لِپيءَ ۾ اکر به اُڪريل آهن. چچنامي موجب هي علائقو ٻُڌيه پرڳڻو هو. انڪري دادو ضلعي ۾ ٻُڌمت جا ٺلهه به ڪيترائي آهن. ٺلهه ڇني، ٺلهه ڳوٺ ڪنگراڻي، ٺلهه ڳوٺ وارو ٺلهه جيڪو موجوده ٺلهه گولو فقير، دودو ٺلهه. جوهيءَ وارو ٺلهه، شو مندر جوهي گورک رستي سان 35 اسٽاپ وارو ٺلهه، ٺلهه هيرو خان، مزار ڀرڳڙي وارو ٺلهه ۽ فريدآباد لڳ ٺلهه مارو ذڪر لائق آهن. تاريخي قبرستانن ۾ گاجي شاه وارو قبرستان، ڇني وٽ شهڪ فقير شاهاڻي ۽ شهداد کوسي جو قبرستان، علي مراد شاهاڻي لڳ قبرستان، جنگو خان جمالي جو قبرستان، احدي فقير جو قبرستان، ڳوٺ ٺُلهه وٽ شاهان فقير جو قبرستان، جوهي لڳ قلندراڻي لغارين ۽مريداڻي جمالين جو قبرستان،يارو فقير ريڍار جو قبرستان، آدماڻي لغارين جو قبرستان، ڏاتي فقير لغاري جو قبرستان، هيروخان جو قبرستان، مريد ديرو وارو قبرستان، مير اليار جو قبرستان، ميان نصير محمد ڪلھوڙو جو قبرسان، خانپور ۾ پرياڻي پيرن جو قبرستان، راڄو ديرو وٽ لشڪر لغاري جو قبرستان، آراڙوجو قبرستان، حاجي خان لڳ لغارين جو قبرستان پٽ سليمان ۽ وڇي پٽ جا قبرستان ذڪر لائق آهن. منن قبرستانن جي ديوارن تي چٽسالي (پينٽنگ) به ٿيل آهي. زرتشتي مذهب جي آثارن ۾ سماعيل فقير جو ماڳ ۽واهي پانڌي ۾ قديم قبرون جيڪو رومين جي قبرن سان مشهور ماڳ اهم آهن. دادو ضلعي ۾سيد گاجي شاهه، شاھ پنجو، سعدي موساڻي، ڪيهر شاھ، آندل شاھ، بخاري. بکر شهيد، جادو فقير شهيد، بهليل شاھ جون درگاهون به آهن.
قدامت
دادو ضلعي ۾ غازي شاھ جو دڙو، پير لاکيو جو ماڳ، منڇر ڍنڍ کان علاوه علي مراد دڙو سنڌو تهذيب، موهن جو دڙو جي تهذيب جا آثار قدامت جو اهڄاڻ آهن. کيرٿر جي لڪن ڦوسياند لڪن وسيلي زميني يا خشڪ واپاري رستن ذريعي هيءُ خطو ايران، مصري تهذيب، ميسوپوٽيميا، سمير، بابلي تهذيبن ۽ ڏُور اولهه سان ڳنڍيل رهيو. ايم ايڇ پنهور پاران ڄاڻايل کيرٿر جي ڄمار جي ڪَٿ به دادو جي علائقي جي قدامت تي روشني وجهي ٿو. ٻُڌ ڌرم يا ٻڌمت جا آثار، زرتشت آثار دادو جي قدامت جي علامت آهن.
قديم بستيون
دادو ضلعي ۾ ڪارو ڪوٽ، واهي پانڌي. علي مراد، ڳاها، جوهي، غازي شاھ. ميان جو ڪوٽ، ڊرگهه بالا، سم، ٽوڙ، ڳاڙهي، ڳڙهي سومرو، ٿرڙي جادو شهيد، پٽ گل محمد، راڄو ديرو، مريد ديرو، ڦلجي، قصبو، هيرو خان، ٽنڊو رحيم، ڇني قديم ترين بستيون آهن.
مردم نگاري
1998 جي آدمشماري مطابق دادو ضلعي جي 97سيڪڙو آبادي سنڌي ڳالهائيندڙ آھي. باقي ٻولين ۾ 3سيڪڙو سرائڪي ٻولي ۽ باقي بلوچي ۽ ٻيون ٻوليون ڳالهائيندڙ شامل آهن.
thumb|right|220px|سنڌ ۽ بلوچستان جا علائقا جتي سرائڪي ٻولي ڳالھائي وڃي ٿي.انھن ۾ دادو ضلعو بہ شامل آھي 1998 جي مردم شماري ۾ ھن ضلعي جي آبادي 16،88،818 ھئي.ھتان جي آبادي جو 79 سيڪڙو ٻھراڙيءَ ۾ ۽ 21 سيڪڙو شھرن ۾ رهندڙ آهي. آبادي جي پکيڙ جي لحاظ کان گھاٽائي 88.6 ماڻھو في ڪلوميٽر آهي.ھڪ گھر 5.5 ڀاتين تي مشتمل آهي. ضلعي جي 73 سيڪڙو آبادي ھڪ ڪمري واري گھرن ۾ رهي ٿي. ھن ضلعي جي لڳ ڀڳ سموري آبادي مسلمان آهي.آبادي ۾ ڪلھوڙا، سولنگي، جتوئي، سومرا، شيخ، بروھي، قاضي، ملاح، پنھور، جمالي، چانڊيا، مھيسر، کوسا، ٻٽ، لغاري، ٻگھيا، شيخ، ڏاهري، سيال، لنڊ، بوزدار، جوڻيجا،ڪنگراڻي، لاشاري، برھماڻي، شاھاڻي، سيد وغيره شامل آهن.
آبھوا
ڪوپن ڪلائميٽ جي درجابندي مطابق دادو جي موسم تمام گرم آهي.
ضلعي دادو جا تعلقا
دادو ضلعي جا چار تعلقا آهن.
دادو جون يونين ڪاؤنسلون
دادو ضلعي ۾ ڪل 64 يونين ڪاؤنسلون واقع آهن:
سياحت
thumb|left|upright=1.8|گورک هل اسٽيشن تي ھڪ ريسٽورنٽ
thumb|left|upright=2|گورک هل اسٽيشن
ھن ضلعي ۾ ڪجھ مشھور سياحتي ماڳ آھن جتي ملڪي سياحن جي اچ وڃ رھندي آھي. انھن ۾ گورک هل اسٽيشن جيڪا سطح سمنڊ کان 5688 ميٽر بلند آھي، منڇر ڍنڍ، جامع مسجد خدا آباد ، ميان يار محمد ڪلهوڙو جو مقبرو، ميان نصير محمد ڪلھوڙو جو مقبرو,مخدوم بلاول جو مقبرو شامل آهن.
thumb|left|upright=1.3|خداآباد مسجد
thumb|left|upright=1|ميان يار محمد ڪلهوڙو جو مقبرو
حوالا
زمرو:سنڌ_جا_ضلعا زمرو:پاڪستان_جا_ضلعا
آمريڪي علامتي ٻولي
اَي ايس ايل يا آمريڪي علامتي ٻولي (American Sign Language) مشھور اشارن جي زبان آهي. ھن کي مختصر طور تي اَي ايس ايل سڏيو وڃي ٿو. گونگا ۽ ٻوڙا انسان، جيڪي ٻُڌي ۽ ڳالھائي نٿا سگهن، اهي هن اشارن جي ٻوليءَ کي هڪٻئي سان رابطي (ڪميونيڪيشن) جي لاءِ استعمال ڪن ٿا. اَي ايس ايل يا آمريڪن سائن لينگويج، نارٿ آمريڪا (آمريڪا، ڪئناڊا ۽ ميڪسيڪو) ۾ ڊيف ڪميونٽيءَ لاءِ رابطي جو اهم ذريعو آهي. هر ملڪ ۾ ثقافتي سببن جي ڪري مختلف اشارن جو زبانون (سائن لينگويجز) ٺھيل آهن، جنھن ڪري مختلف ملڪن ۾ مختلف لفظن جا هڪ ٻئي کان جدا اشارا هجڻ سبب، هڪ ملڪَ جي گونگي ٻوڙي انسان کي ٻئي ملڪ جي گونگي ٻوڙي انسان جي اشارن جي ٻولي سمجهڻ ۾ ڏکيائي پيش اچي رهي هئي. پر هاڻي انٽرنيٽ اچڻ کانپوءِ فيس بُڪ، اسڪائيپ ، واٽس ايپ ۽ سائبر اسپيس تي ٻيون تمام گهڻيون سھولتون حاصل ٿيڻ کانپوءِ اَي ايس ايل تائين سڄي دنيا جي ڊيف ڪميونٽي جي پھچ ڊيف ڪميونٽي (Deaf Community) جي عالمي اشارن جي زبان طور اُڀري رهي آهي. اَي ايس ايل سکڻ ۾ ڏاڍي سولي آهي ۽ ڊيف ڪميونٽيءَ جي ڏاڍي مقبول زبان آهي.
حوالا
زمرو:آمريڪن سائن لينگويج زمرو:باربڊوس جون ٻوليون زمرو:برونڊي جون ٻوليون زمرو:بوٽسوانا جون ٻوليون زمرو:بيليز جون ٻوليون زمرو:تعليم زمرو:زمبابوي جون ٻوليون زمرو:گرينڊا جون ٻوليون زمرو:گيانا جون ٻوليون زمرو:گڏيل آمريڪي رياستن جون ٻوليون زمرو:هيٽي جون ٻوليون زمرو:ڪينيڊا جون ٻوليون
وچولو طبقو
وچولو طبقو يا مڊل ڪلاس (Middle Class)، ڪنھن به قوم جو ھڪ متحرڪ ۽ باعمل طبقو ٿي ٿو، جيڪو سياسي سرگرمين، ثقافتي ھلچل ۽ معاشي ميدان ۾ نيون نيون راھون پيدا ڪرڻ ۽ جامد (بيٺل) معاشري کي اڳتي وڌائڻ لاءِ سدائين جاکوڙ ۾ رھندو آھي. ھن طبقي جي ھڪڙي خاص ڳالهه نقل ڪرڻ آهي. زندگيءَ جي ھر شعبي ۾، رھڻي ڪھڻيءَ جي سلسلي ۾ هي طبقو سدائين مٿئين طبقي يا حاڪم قوت ڏانھن واجھائيندو آھي. پر ان سان گڏ اھو طبقو مٿئين طبقي يا حاڪم قوت جي ڀيٽ ۾ پاڻ کي مايوسين ۽ محرومين جو شڪار وڌيڪ سمجھندو آھي ۽ اُھا مايوسي ۽ محرومي ئي ھوندي آھي، جيڪا کين سياسي شعور جي لَھر، سرگرمي ۽ نظرين ڏانھن ڇڪي کيس سماجي تبديليءَ واري عمل ۾ ھڪ حد تائين سرگرم بڻائيندي آھي.
زمرو:سماجي طبقا زمرو:سياست
محمد بن قاسم
محمد بن قاسم (, Muhammad Bin Qasim, محمد بن القاسم الثقفي) جو پورو نالو عماد الدين محمد بن قاسم هو جيڪو بنو اميه جي هڪ مشهور سپه سالار حجاج بن يوسف جو ڀائٽيو هيو. 15 سالن جي عمر ۾ 708ع ايران ۾ ڪُردن سان بغاوت جي خاتمي لاءِ سپه سالاري جا فرض سونپيا ويا. تنهن وقت بنو اميه جي حڪمران وليد بن عبدالملڪ جو دور هو ۽ حجاج بن يوسف عراق جو گورنر هو، اِن مهم ۾ محمد بن قاسم ڪاميابي حاصل ڪئي ۽ هڪ معمولي ڇاوڻي شيراز کي هڪ خاص شهر ڪري ڇڏيائين. تنهن دوران محمد بن قاسم رحمت الله عليه کي فارس (ايران) جي گاديءَ جي هنڌ شيراز جو گورنر مقرر ڪيو ويو، ان وقت سندس عمر 17 سال هُئي. پنهنجي صلاحيتن سان حڪومت ڪندي هُن پنهنجي قابليت ۽ ذهانت جو ڌاڪو ڄمايو ۽ 17 سالن جي عمر ۾ ئي سنڌ جي مُهم تي سالار بڻائي موڪليو ويو. محمد بن قاسم رحمت الله عليه جي فتحن جو سلسلو 711ع کان شروع ٿيو ۽ 713ع تائين جاري رهيو. هُن سنڌ جا اهم علائقا فتح ڪيا ۽ ملتان کي فتح ڪري سنڌ جي فتح مڪمل ڪئي پر اُتر هندوستان طرف وڌڻ جي خواهش حالتن پوري ٿيڻ نه ڏنس.
,280px|thumb|محمد بن قاسم جي فتح ڪيل علائقن جو نقشو
سنڌ لاءِ فوجي تياري
حجاج ڇهه هزار شامي فوجن سان گڏ ڪيترائي نوجوان چونڊيا ۽ لشڪر لاءِ اوتريون ئي اٺڙيون ساڻ ڏنيون، ان کان علاوه سامان کڻڻ لاءِ اٺ الڳ. لشڪر جي آرام، سڪون جو جوڳو بندوبست ڪرڻ سان گڏ ننڍي کان ننڍي ضرورت مثال طور سئي ڌاڳو به ساڻ ڏنو. عرب جيئن ته سرڪي جا شوقين هئا ان ڪري ڪپهه سرڪي ۾ ڀڄائي ۽ اس تي سڪائي موڪليائين، جيئن وقت پوڻ تي پاڻيءَ ۾ ڇاڻي ڪري پيئن. ان کان علاوه فوجي ضرورتن جو سامان منجنيقون وغيره جهازن تي چاڙهي بحري رستي ديبل ڏانهن اماڻيائين. انهن منجنيقن ۾ هڪ ”عروس“ نالي سان هئي، جنهن کي پنج سؤ جوان هلائيندا هئا.
محمد بن قاسم مڪران ۾
جهم بن زحر سان گڏ لشڪر شيراز پهتو ۽ پوءِ اتان محمد بن قاسم جي اڳواڻيءَ ۾ خشڪي رستي اچي مڪران نڪتو، جتي سندن مڪران جي گورنر محمد بن هارون آڌرڀاءُ ڪيو. لشڪر اتي مهينو ترسي سفر جو ٿڪ لاٿو.
مڪران کان نڪري محمد بن قاسم قنزپور تي اچي حملو ڪيو. محمد بن هارون بيمار هجڻ جي باوجود به شرڪت ڪئي. ڪجهه مهينن کان پوءِ مسلمانن شهر فتح ڪري ورتو.
ارمابيل جي فتح
قنزپور جي ڪاميابيءَ کان پوءِ محمد بن قاسم ارمابيل جلدي فتح ڪري ورتو ۽ اتي ئي ڪجهه ڏينهن فوج جي آرام لاءِ ترسي پيو، بلاذري مطابق محمد بن هارون ارمابيل ويجهو وفات ڪئي ۽ اتي ئي قنبل (قنبلي) ۾ پوريو ويو. "محمد بن قاسم ارمابيل ۾ ئي هو ته حجاج بن يوسف جو هيٺيون هدايتي خط مليس. ”جڏهن توهان سنڌ جي حدن اندر ديبل ويجهو پهچو ته ڪٿي ترسڻ وقت چوڌاري کاهي کوٽي پوءِ پڙاءُ ڪيو. رات جو گهڻو وقت جاڳي الله جي عبادت ۽ قرآن جي تلاوت ۾ گذاريو ۽ هر وقت ذڪر ۽ لاحول ولا قوة الا باالله العلي العظيم زبان تي جاري هجي. دشمن جي ڀڙڪائڻ تي تڪڙ نه ڪجو جيستائين مان اجازت نه ڏيان. انشاءُ الله تعاليٰ اهي صلاحون تنهنجي ڪاميابيءَ ۾ مددگار ثابت ٿينديون."
- حجاج بن يوسف
رحيمداد خان مولائي شيدائي لکي ٿو تہ:سنه 89هه (سنه 708ع) ۾ محمد بن قاسم شيراز مان لشڪر وٺي روانو ٿيو. اسلامي لشڪر اهو ساڳيو رستو اختيار ڪيو، جنهن تان سڪندر مقدوني لنگهيو هو. مڪران پهچڻ شرط محمد بن هارون ٽن هزارن جانباز بلوچن جي دستي سان نوجوان فاتح سان شامل ٿيو، مگر قضا سان ارمن بيل پهچڻ وقت، محمد بن هارون وفات ڪري ويو. سندس قبر لس ٻيلي شهر ٻاهران عام زيارتگاه آهي. ارمن بيل وٽ، ڏاهر جي فوج سان اسلامي لشڪر جو پهريون مقابلو ٿيو، جنهن ۾ سنڌي لشڪر شڪست کاڌي. محمد بن قاسم جي شيراز مان رواني ٿيڻ وقت، حجاج بن يوسف بصري کان جهازن جو هڪ مضبوط دستو خوراڪ ۽ جنگي اسباب سان ڀريل، جعوبه نالي شامي اميرالبحر جي نگرانيءَ هيٺ، ڪمڪ طور روانو ڪيو. جهازن تي قلعه شڪن منجنيقون به هيون، جن مان وڏيءَ منجنيق جو نالو ’عروسڪ‘ هو، جنهن کي پنج سؤ خلاصي هلائي سگهندا هئا. جمعي ڏينهن محمد بن قاسم ديبل تي گهيرو ڪيو. ٺيڪ ساڳئي ڏينهن، اسلامي ٻيڙو به ديبل جي ديوارين هيٺان پهتو
محمد بن قاسم ديبل ۾
ارمابيل مان محمد بن قاسم روانو ٿيو ۽ جمعو 92 هه تي ديبل پهچي جمعي نماز ادا ڪئي ۽ خطبو پڙهيو. اتفاق سان هيڏانهن حجاج جو موڪليل سامان به جهازن رستي اچي ديبل پهتو. ديبل شهر جو نالو ديول مندر ڪري پيو هو جنهن جا منارا زمين کان چاليهه گز مٿي هئا ۽ انهن مان هڪ مناري تي ڳاڙهو جهنڊو اهڙيءَ طرح لڳل هيو جو چوڌاري ڦڙڪندو هو ۽ شهر وارن ۾ اهو اعتقاد هو ته جيستائين جهنڊو ڦڙڪندو رهندو ڪوئي اسان کي جهڪائي نه سگهندو. مندر جي خدمت لاءِ 700 پڄاري هر وقت موجود ھئا. محمد بن قاسم کي حجاج حملي جي اجازت ڏيڻ وقت لکيو ته ”حملو پرهه ڦٽيءَ مهل ڪندو ڪر ۽ ان وقت سج تنهنجي پٺيان هجڻ گهرجي، جيئن دشمن کي چڱي طرح ڏسي سگهين. عروس منجنيق کي اوڀر کان رکي ڪري اڳ ۾ مناري کي ڪيراءِ ته ڪاميابي ضرور تنهنجا قدم چمندي.“ جيئن صبح ٿي محمد بن قاسم حملي جو  حڪم ڏنو. مندر تي سنگباري شروع ڪئي ويئي، عروس منجنيق جو هڪڙو پٿر وڃي اهڙو مندر جي گنبذ کي لڳو جو گنبذ جهڊي سوڌو وڃي هيٺ ڪريو. سڄي شهر ۾ ٻائيتال مچي ويو. شهر وارن جا حوصلا خطا ٿي ويا ۽ شهر جا دروازا کولي وڙهڻ لاءِ ٻاهر نڪري آيا. مسلمان ته اڳ ۾ ئي ان موقعي جي تاڙ ۾ ويٺا هئا، جيئن سنڌ جي سپاهين کي ڏٺائون مٿان ڪڙڪي پيا. ڪجهه قلعي جي ڀتين تي وڙهڻ لڳا. پهريون قلعو پار ڪرڻ وارو شخص ڪوفي جو بهادر سپاهي صعدي بن خزيمه ۽ ٻيو بصري جو نوجوان عجل بن عبدالملڪ هو. شهر وارن ڏٺو ته مسلمان قلعو پار ڪن ٿا ته شهر جا دروازا  کولي ڇڏيائون. ٽن ڏينهن تائين محمد بن قاسم وڙهندو رهيو ۽ ويڙهاڪن کي ماريندو رهيو. ان بعد مسلمانن جي سپه سالار ديبل جو حاڪم حميد بن وداع نجدي کي بڻائي تاڪيد ڪيائين ته سڀني مسلمانن ۾ قبلي جو مشورو لازمي آهي. جنهن کان پوءِ محمد بن قاسم جي حڪم سان غنيمت واري مال جو پنجون حصو سرڪاري خزاني لاءِ حجاج ڏانهن روانو ڪيو ويو ۽ باقي بچيل ۽ ارمابيل مان حاصل ٿيندڙ مال کي مسلمان لشڪر ۾ حيثيت مطابق ورهايو ويو. گهوڙي سوارن کي پيادل ۽ اٺ سوارن کي ٻيڻ تي ڏنو ويو، سنڌ ۾ پهرين مسجد محمد بن قاسم هتي جوڙائي.ديبل جي سوڀ ماڻي محمد بن قاسم نيرون طرف روانو ٿيو. منجنيقون ۽ ٻيو فوجي سامان ٻيڙن ۾ وڃي ساڪري ناري وٽان نيرون ڏانهن نيائين ۽ پاڻ لشڪر سان گڏ خشڪي رستي سيسم طرف وڌيو،
نيرون ڪوٽ ۽ موج جي فتح
رحيمداد خان مولائي شيدائي لکي ٿو تہ: "نيرن ڪوٽ وارن اڳيئي حجاج کي ڪاهه ڪرڻ لاءِ دعوت نامو مڪو هو. محمد بن قاسم جڏهن شهر کي ويجهو پهتو، تڏهن شهر وارا تحفا ساڻ کڻي، سندس استقبال ڪرڻ آيا. مسلمانن هتي جي بتخاني سان ڪابه ڇيڙڇاڙ ڪانه ڪئي، بلڪ مندر جي سامهون جدا مسجد تعمير ڪيائون. نيرن ڪوٽ مٿان ڀنڊرڪن سمنيه کي حاڪم مقرر ڪري، محمد بن قاسم شهر ’موج‘ ڏانهن وڌيو . هت چندر جو پٽ بجيراءِ، ڏاهر جو سؤٽ، قلعي ۾ حڪومت ڪندو هو. بجيراءِ ستن ڏينهن تائين مقابلي ڪرڻ کان پوءِ ڀڄي ويو. سندس لشڪر جا ڪي جاٽ سپاهي گرفتار ٿيا." جيڪي مسلمان ٿي ويا.
سيوستان جي فتح
مولائي شيدائي لکي ٿو تہ:سيوستان سنڌو نديءَ جي اولهندي ڪپ تي مشهور قلعو ۽ ڏاهر جي حڪومت اندر صوبي جو صدر شهر هو. هت چنا مالدار قوم رهندي هئي، جن کي عربن سندن دولت موجب ’المرزوق‘ جي لقب سان سڏيو. بجيراءِ ’موج‘ کان نڪري، هتي جي قلعي ۾ پناه ورتي هئي. اسلامي لشڪر جي ڪاهه جو ٻڌي سمنيه پنڊتن فيصلو ڪيو ته جنهن صورت ۾ فاتح مسلمان آڻ مڃيندڙن کي هر طرح جي آزادي ڏين ٿا، ان صورت ۾ ساڻن مقابلو ڪرڻ اجايو آهي؛ تنهن ڪري سڀني متفق ٿي بجيراءِ تي صلح ڪرڻ لاءِ زور وڌو. رعايا جي طبيعتن جو ميلان ڏسي، هو شهر ڇڏي ڀڄي ويو. هتي جي سمنيه پنڊتن سان محمد بن قاسم مروت سان گڏيو ۽ کين عهدا موٽائي ڏنائين. سيوستان مان مسلمانن کي گهڻو مال غنيمت هٿ لڳو.
ٻڌيا جي فتح
رحيمداد خان مولائي شيدائي لکي ٿو تہ: ٻڌيا جو حاڪم، ڪاڪا پٽ ڪوتڪ، وڏو سياستدان هو، وٽس زبردست فوج هئي، بجيراءِ جي مرضي هئي ته ڪاڪا راتورات جاٽن جو لشڪر تيار ڪري، اسلامي لشڪر سان مقابلو ڪري، مگر جنهن صورت ۾ پنڊتن اڳواٽ پيشن گوئي ڪئي هئي ته مسلمان سڄو هندستان فتح ڪندا، ان حالت ۾ ڪاڪا فاتح سنڌ سان صلح ڪرڻ تي آماده ٿيو. هن بنانه بن حنضله معرفت محمد بن قاسم سان صلح جون ڳالهيون چوريون. محمد بن قاسم ساڻس عزت سان گڏجي، کيس خلعت فاخره عنايت ڪئي ۽ کيس ’امير الهند‘ جو خطاب ڏنو.ھن ٻڌيا تي عبدالملڪ بن قيس دقيقيءَ کي نائب مقرر ڪيو. حجاج بن يوسف وٽان وقت بوقت جيڪي به احڪام پهچندا هئا، تن مطابق قدم کڻندو هو. نيرون ڪوٽ جي گهڻن جاٽن اسلامي تبليغ ڪري اسلام قبول ڪيو. ڪاڪا کي محمد بن قاسم پنهنجو سپه سالار ۽ صلاحڪار مقرر ڪري، سندس صلاح ۽ مشوري سان سنڌو نديءَ جي اولهندي ڪپ وارن حاڪمن تي خراج مقرر ڪري، اڳتي وڌڻ جو ارادو ڪيو. ٻڌيا فتح ٿيڻ کان پوءِ ڀلور جي رهاڪن جيڪي ڏاهر جي حڪومت کان تنگ هئا، تن اسلامي حڪومت کي تسليم ڪري هڪ هزار درهم ساليانو خراج ڏيڻ منظور ڪيو.
اروڙ جو محاصرو ۽ قبضو
ڏاهر جي لشڪر ميدان ڇڏي وڃي الور جي قلعي ۾ پناهه ورتي. عرب فاتحن ڏاهر جي سسي وڍي نيزي تي چاڙهي گهمائي. ڏاهر جي ماڻهن کي سندس مارجي وڃڻ جي پڪ ٿي. محمد بن قاسم اعلان ڪيو ته جيڪو مسلمان ٿيندو يا جزيه ادا ڪندو، تنهن کي آزاد ڪيو ويندو. الور کي مضبوط عالم پناه ڏنل هئي، جنهن جي اندران شهر وارن ڪيترن مهينن تائين فاتحن سان مقابلو ڪيو. آخر تنگ ٿي هنن ٻه شرط پيش ڪيا: (1) شهر وارن مان ڪنهن کي به قتل ڪيو نه وڃي (2) مسلمان بتخاني سان ڪابه ڇيڙڇاڙ نه ڪن. محمد بن قاسم سندن ٻئي شرط منظور ڪيا ۽ هيٺيان لفظ چيا: "”المعبدالا ککنائس النصاري واليهود و بيوت نيران المجوس“ (هندستان جا بتخانا به عيسائين ۽ يهودين جي عبادتگاهُن ۽ مجوسين جو آتشڪدن جهڙا آهن.)"
قلعي ۾ داخل ٿيڻ وقت، ٻائيءَ پاڻ کي قلعي جي ديوار تان هيٺ ڪيرائي خودڪشي ڪئي ’چچنامي‘ ۾ لکيل آهي ته فاتح عربن کي الور جي قلعي مان سٺ هزار قيدي هٿ لڳا، جن ۾ ڏاهر جي راڻي لاڏي ۽ ڏاهر جي ڀائٽي سندريءَ کان سواءِ ٽيهه ٻيون شهزاديون هيون. ان کان سواءِ بيشمار خزانو هو. مٿيان سمورا قيدي خزانن ۽ ڏاهر جي سسيءَ سميت ڪيچ مڪران جي رستي کان بصري ڏانهن روانا ڪيا ويا.
برھمڻ آباد جي فتح
ڏاهر جي قتل ٿيڻ کان پوءِ، سندس پٽ جئسيه وٽ محمد علافيءَ سميت 15 هزار لشڪر هو. ٻنهي کي وزير سيساگر، برهمڻ آباد جي قلعي ڏانهن وڃڻ لاءِ صلاح ڏني، جت بيشمار خزانو دفنايل هو. ابن خلدون لکي ٿو ته، برهمڻ آباد (برهنماباد) سنڌ ۾ ٻيو نمبر شهر هو، هتي جو قلعو هندستان جي مضبوط قلعن مان هو.جئسيه سنڌ جي سڀني راڻن کي ڏاهر جي مارجي وڃڻ جي خبر موڪلي، کانئن مدد لاءِ گهر ڪئي. ٻئي پاسي غازي محمد بن قاسم صوبن جي سڀني حاڪمن لاءِ پڌرائي ڪئي ته جيڪو اطاعت قبول ڪندو، تنهن کي امان ڏبي ۽ سندن مذهب ۾ ڪوبه دخل نه ڏبو ۽ سڀني جون خطائون معاف ڪبيون. ڏاهر جي وزير سيساگر، جنهن وٽ سرانديپ جا قيدي هئا، تنهن محمد بن قاسم جي اعلان کي غنيمت ڄاڻي معافيءَ لاءِ طلب ڪئي، جا کيس ڏني ويئي. الور ۽ برهمڻ آباد جي وچ ۾ دهليله جي حاڪم نيويه بن ڌارن، 16000 لشڪر سان مقابلو ڪيو، پر شڪست کائي پيش پيو. محمد بن قاسم وزارت جو قلمدان سيساگر جي سپرد ڪيو. برهمڻ آباد جي قلعي کي چار دروازا هئا: 1- جر ٻيڙي، 2- ساهتيا، 3- منهڙو ۽ 4- سالباه، جن مٿان جئسيه چار سپه سالار فوجن سميت مقرر ڪيا هئا. سنڌين جي هيءَ آخري جنگ هئي. سندن فوجين جو تعداد 40 هزار هو. ماه رجب ۾ عرب لشڪر برهمڻ آباد کي ويجهو پهتو. فاتح سنڌ لشڪر کي خندقن کوٽڻ لاءِ حڪم ڏنو. ماه ذي الحج سنه 94هه (سنه 712ع) ڌاري جنگ شروع ٿي. جئسيه گوريلا جنگ شروع ڪئي ۽ سڄي علائقي کي ويران ڪري ڇڏيائين، جيئن اسلامي لشڪر کي سامان رسد ۽ جانورن لاءِ گاه ملي نه سگهي. محمد بن قاسم پنهنجن سپه سالارن مان بنانه بن حنضله، عطيه ثعبلي، صادم بن سارم همداني، عبدالملڪ مدني ۽ ماڪا بن بسايا کي سوارن جي دستي سان روانو ڪيو. هنن اهڙي بهادريءَ سان جنگ ڪئي، جو دشمن جا پير ميدان مان اکڙجي ويا. جئسيه راجپوتانا جي صحرا ڏانهن ڀڄي ويو. محمد علافي جان بچائي ڀڄي ويو، ڇهن مهينن جي گهيري کان پوءِ شهر وارن برهمڻ آباد جي قلعي جا در پٽيا. محمد بن قاسم مٿن جزيه مقرر ڪري، بتخانن کي قائم رکيو. وري جن مقابلو ڪيو، سي مارجي ويا. ان کان پوءِ شهر بااثر ماڻهن جي حوالي ڪري محمد بن قاسم الور ڏانهن موٽيو.
بابيا ، اچ ۽ ملتان ي فتح
بابيا جو مشهور قلعو بياس نديءَ تي هو، هتي جو حاڪم ڪڪسي بن چندر ڏاهر جو سؤٽ هو. ڏاهر سان جنگ وقت مددگار هو؛ ڏاهر جي قتل ٿيڻ کان پوءِ قلعي ۾ اچي لڪو هو. هن عرب لشڪر جي پهچڻ وقت شهر کان نڪري اچي ان جو استقبال ڪيو. غازي محمد بن قاسم خوش ٿي کيس پنهنجو وزير مقرر ڪيو ۽ شهر جون مالي واڳون سندس سپرد ڪري، بياس ٽپي اچ (اسڪلندہ) جي قلعي تي ڪاهه ڪئي. هتي جو حاڪم ملتان جي راجا جو ڀائٽيو هو. ستن ڏينهن تائين مقابلي ڪرڻ کانپوءِ هو ملتان ڏانهن ڀڄي ويو. اسڪلنده فتح ڪرڻ کان پوءِ اسلامي لشڪر سڪه جي قلعي تي ڪاهه ڪئي، جو راوي نديءَ جي ڏکڻ ۾ هو. هتي جو حاڪم بجيراءِ سترهن ڏينهن تائين مقابلي ڪرڻ کانپوءِ ڀڄي ويو. محمد بن قاسم قلعي مٿان عتبه بن سلمه کي حاڪم مقرر ڪري، راوي ندي ٽپي، ملتان تي گهيرو ڪيو. ملتان جو راجا، چندر جو پٽ گرسيه ٻن مهينن تائين مقابلي ڪرڻ کان پوءِ، شهر ڇڏي ڪشمير ڏانهن ڀڄي ويو. ملتان جي آفتاب جي مندر ’بيت الذهب‘ مان فاتحن کي دفنايل خزانو 3 ڪروڙ رپيا هٿ لڳو. ياد رهي ته سنڌ جي شهرن ديبل، سيوستان، نير ڪوٽ ۽ الور مان جيڪي خزانا هٿ لڳا هئا، تن جو پنجون حصو حجاج بن يوسف ڏانهن روانو ڪيو ويو هو، باقي لشڪر ۾ ورهايو ويو هو، پر ملتان مان جيڪو خزانو هٿ لڳو هو، سو جهازن رستي ديبل ۽ بصري کان دمشق ڏانهن روانو ڪيو ويو. محمد بن قاسم ملتان شهر مٿان دائود بن نصر عمانيءَ کي حاڪم ۽ قلعي مٿان ازهر مدنيءَ کي سپه سالار مقرر ڪري، ڪيرج ڏانهن وڌيو. ان وقت عرب لشڪر جو تعداد پنجاه هزار هو، جنهن ۾ گهڻا سپاهي هندو هئا.
ڪيرج ۽ قنوج جي فتح
ڪيرج جو راجا دروهراءِ هو، جنهن آڻ مڃي، ڪيرج فتح ڪرڻ کان پوءِ محمد بن قاسم ديپالپور ڏانهن وڌيو، جو ملتان ۽ لاهور جي وچ ۾ وڏو شهر هو. ديپالپور ۾ جامع مسجد تعمير ڪرائڻ کان پوءِ ابن عبدالملڪ بن تميم کي شهر مٿان حاڪم مقرر ڪري، ابو حليم شيبانيءَ کي ڏهه هزار لشڪر سان قنوج فتح ڪرڻ لاءِ روانو ڪيو ويو. غازي محمد بن قاسم جي هيءَ پوئين منزل هئي، ليڪن بعض انگريزي تاريخن ۾ لکيل آهي ته هن قنوج، راجپوتانا، چتور، ڪڇ ۽ گجرات تائين ملڪ فتح ڪيا هئا . ’چچنامي‘ ۾ قنوج جي راجا جو نالو چندر جهشال ڏنل آهي. ’تاريخ راجسٿان‘ ۾ محمد بن قاسم جي اُڌيپور تي ڪاهه جو ذڪر ڏنل آهي. ان کان سواءِ ’مختصر تاريخ هند‘ ۾ بيان آهي ته محمد بن قاسم ڪشمير کان ڪڇ، مارواڙ، راجپوتانا ۽ مالوه جي سرحد تائين ملڪ فتح ڪيا هئا . بهرحال سنڌ جي فتوحات مان اسلامي لشڪر کي تيرهن ڪروڙ پنجهتر رپين جو مال ۽ ٽيهه هزار غلام ۽ ٻانهيون هٿ لڳيون هيون. حجاج بن يوسف دمشق جي خزاني مان سٺ هزار درهم خرچ ڪيا هئا. شام جو قصر عميرا، جو اموين جو حمام هو، تنهن جي هڪڙيءَ ديوار تي راجا ڏاهر جي تصوير ڏنل آهي.
رواداري وارو نظام
محمد بن قاسم نه صرف جنگون فتح ڪري نالو ڪمايو پر هڪ سٺي منتظم هئڻ جو ثبوت پڻ ڏنو. هُن تقريبن 4 سال سنڌ ۾ گذاريا پر اِن ٿوري وقت ۾ فتح سان گڏوگڏ سلطنت جو اعليٰ انتظام پڻ ڪيو ۽ سنڌ ۾ هڪ اهڙي حڪومتي نظام جو بنياد وڌو جنهن انصاف جي سڀني تقاضائن کي پورو ڪيو. محمد بن قاسم پنهنجي صلاحيتن، جرئت ۽ اخلاق جي ڪري هندوستان ۾ جيڪي ڪارناما ڪيا اُهي ذڪر لائق آهن. سنڌ جي عوام لاءِ هُن رواداري جي سٺي پاليسي اختيار ڪئي. محمد بن قاسم جِي سنڌ جي فتح سياسي ، سماجي، مذهبي ۽ علمي لحاظ کان بي شمار اثر ڇڏيا.
شخصيت ۽ ڪردار
محمد بن قاسم هڪ ڳڀرُو جوان هو. اُن ننڍي عمر ۾ سنڌ تي ڪاھ جي مهم ۾ سپه سالار جي حيثيت سان جيڪي ڪارناما انجام ڏنا اُهي سندس ڪردار جي عڪاسي ڪَن ٿا. هُو جنگي قابليت ۽ انتظامي صلاحيتن جو مالڪ هو. هُن جي صلاحيتن جي ثبوت لاءِ سنڌ جي مُهم ئي ڪافي آهي. سندس اخلاق ۽ ڪردار جو اندازو هِن ڳالهه مان لڳائي سگهجي ٿو ته هڪ غير قوم ان جي ماتحت ٿي وئي. سنڌ جو عوام ساڻس چاهت جو اظهار ڪرڻ لڳو هو. تاريخِ سنڌ جي مصنف اعجاز الحق قدوسي لکن ٿا ته : ”محمد بن قاسم جڏهن سنڌ مان واپس پئي ويو ته پوري سنڌ ۾ سندس وڃڻ تي ڏُک جو اظهار ڪيو ويو هو. سندس وفات تي شهر ڪيرج جي هندوئن ۽ ٻُڌن پنهنجي شهر ۾ سندس هڪ مجسمو ٺاهي ساڻس عقيدت جو اظهار ڪيو.“ ساڳيو ئي ذڪر فتوح البلدان جي مصنف بلاذري پڻ ڪيو آهي. ”محمد بن قاسم جي شخصيت انتهائي پُروقار هُئي. سندس اخلاق ٻين کي موهي وجھندو هو. سندس زبان جي مِٺي ۽ چهرو مسڪرائيندڙ هو. هو هڪ باهمت، بامروت، رحمدل ۽ ملڻو (ملندڙ) انسان هو. هو هر شخص سان محبت سان پيش ايندو هو ۽ سندس ماتحت سندس وڏي عزت ۽ احترام ڪندا هئا. عام زندگي ۾ ماڻهن سان غم ونڊيندو هو. هُن هر موڙ تي عقل ۽ دانائيءَ کي پوري طرح استعمال ڪيو ۽ ان جو هر قدم ڪاميابي جون راهون تلاش ڪندو هو. سندس بلند خيالي ۽ مستحڪم ارادا سندس جي ڪاميابيءَ جا ثبوت آهن. “
افسوسناڪ انجام
ملتان جي فتح کان پوءِ محمد بن قاسم اُتر هندوستان جي سرسبز علائقن ڏانهن متوجه ٿيڻ لاءِ قدم وڌايو. پهرين قنوج جي راجه کي اسلام جي دعوت ڏني پر هُن قبول نه ڪئي ته محمد بن قاسم قنوج تي حملي تياري شروع ڪري ڏني. ان دوران 95ھ ۾ حجاج بن يوسف جو انتقال ٿي ويو جنهن تي محمد بن قاسم قنوج تي ڪاھ بجاءِ واپس آيو. حجاج بن يوسف جي لاڏاڻي جي ڪجهه ئي عرصي کان پوءِ وليد بن عبدالملڪ اوڀرئين ملڪن جي سڀني گورنرن جي نالي حڪم جاري ڪيا ته هُو جنگون روڪين. محمد بن قاسم کي اُتر هندوستان تي حملي جي حالتن اجازت نه ڏني ۽ ڪجهه ئي مهينن کان پوءِ خليفو وليد بن عبدالملڪ پڻ 96ھ ۾ لاڏاڻو ڪري ويو. اموي خليفي وليد بن عبدالملڪ جي لاڏاڻي سان گڏ فاتح سنڌ محمد بن قاسم جو زوال شروع ٿيو ڇو ته وليد کان پوءِ سندس ڀاءَ سليمان بن عبدالملڪ جانشين مقرر ٿيو جيڪو حجاج بن يوسف جو سخت دشمن هو. حجاج جو انتقال سندس تخت تي ويهڻ کان اڳ ئي ٿيو پر ان دشمنيءَ جو بدلو هُن حجاج جي پوري خاندان کان ورتو ۽ محمد بن قاسم جي سڀني ڪارنامن کي نظر انداز ڪندي کيس حجاج جي خاندان جو فرد ٿيڻ جي ڏوھ ۾ عتاب جو نشانو بڻايو. سليمان، يزيد بن ابي ڪشبه کي سنڌ جو والي مقرر ڪري موڪليو ۽ حڪم ڏنو ته محمد بن قاسم کي گرفتار ڪري موڪل. محمد بن قاسم جي ساٿين کي جڏهن اِن گرفتاريءَ جي خبر پئي ته انهن محمد بن قاسم کي چيو ته اسان توکي پنهنجو امير سمجھون ٿا ۽ ان لاءِ توهان جي هٿ تي بيعت ٿا ڪريون، خليفي جو هٿ تو تائين پهچڻ نه ڏينداسين پر محمد بن قاسم خليفي جي حڪم سامهون پنهنجي پاڻ کي جھُڪايو. هيي سندس عظمت جو وڏو مثال آهي. جيڪڏهن هُو ائين نه ڪري ها ته سندس مدد لاءِ سنڌ جي ٿَر جو هر ذرو اڳيان اچي ها پر هُن ائين نه ڪيو ۽ پنهنجو پاڻ ابي ڪشبه حوالي ڪيو. محمد بن قاسم کي گرفتار ڪرڻ کان پوءِ دمشق موڪليو ويو. سليمان کيس واسط جي جيل ۾ قيد ڪرائي ڇڏيو. 7 مهينا جيل جون سزائون ڀوڳڻ کان پوءِ هُن لاڏاڻو ڪيو.
سليمان بن عبدالملڪ تخت تي ويهندي ئي عراق جو گورنر يزيد بن مهلب کي بڻايو، جنهن جي هٿ ۾ سڀ اوڀر وارا ملڪ هوندا هئا، مهلب، حجاج ۽ ان جي مائٽن جو وڏو ويري هو. ان ڇا ڪيو جو ڍل اوڳاڙڻ جو ڪم خارجي مذهب جي همراهه صالح بن عبدالرحمان حوالي ڪيو. حجاج جيئن ته خارجين کي مارايو هو ۽ ان ۾ صالح جو ڀاءُ آدم به شامل هو، تنهن ڪري هاڻي صالح کي خارجين جي بدلي وٺڻ جو پورو پورو موقعو ملي ويو. مهلب ۽ صالح ٻنهي ملي ڪري حجاج جي خاندان جي هڪ هڪ همراهه کي ايذائڻ ۽ قتل ڪرڻ شروع ڪري ڏنو. سنڌ جون واڳون يزيد بن ابي ڪبشه جي حوالي ڪيون ويون ۽ محمد بن قاسم کي ڏوهي قرار ڏئي کيس گرفتار ڪرڻ لاءِ مهلب پنهنجي ڀاءُ معاويه کي يزيد بن ابي ڪبشه سان گڏ سنڌ موڪليو. يزيد سنڌ پهچڻ شرط محمد بن قاسم کي گرفتار ڪيو ۽ ڏوهارين وانگر گوڻ جا ڪپڙا پارائي ۽ هٿن پيرن ۾ ڪڙيون لڳائي معاويه جي نگرانيءَ ۾ عراق اماڻيو رحيمداد خان مولائي شيدائي مطابق: حجاج بن يوسف جيڪي به عملدار مقرر ڪيا هئا، تن سڀني کي سليمان عهدي تان لاهي ڦٽو ڪيو. ساڳيءَ طرح غازي محمد بن قاسم کي به سليمان بن عبدالملڪ معزول ڪري، يزيد بن ابي ڪبشه سڪسڪيءَ کي سنڌ مٿان نائب ڪري روانو ڪيو، جنهن هن کي ٽاٽ جا ڪپڙا پهرائي، پيرن ۾ زنجير وجهي، قدين وانگر، معويه بن مهلب جي نگرانيءَ هيٺ، دمشق ڏانهن روانو ڪيو. سليمان کيس واسط جي جيل ۾ قيد رکيو، جتي عراق جي عامل صالح بن عبدالرحمان فاتح سنڌ کي طرحين طرحين سزائون ڏيئي مارائي ڇڏيو، ڇاڪاڻ ته صالح بن عبدالرحمان کي به حجاج بن يوسف سان خصومت هئي
سنڌ جو هيرو ڪير؟
سنڌ جي تاريخ جي ٻن اهم ڪردارن محمد بن قاسم ۽ راجا ڏاهر بابت هميشه ٻه مختلف رايا رهيا آهن۔ بد قسمتي سان اڄ تائين اها خبر نه پئجي سگهي آهي ته انهن ٻنهي مان سنڌ جو هيرو ڪير آهي۔ جيتوڻيڪ اڪثريت محمد بن قاسم کي محسنِ سنڌ سمجهي ٿي پر ڪن جي نظر ۾ اڄ به راجا ڏاهر ئي سنڌ جو هيرو آهي۔سنڌ جي تاريخ جي ڪمزور پهلوئن ۾شامل هي ٻه ڪردار پنهنجي صحيح مرتبي تي پهچڻ لاءِ تحقيق گهرن ٿا۔
محمد بن قاسم ۽ راجا ڏاهر بابت ٻه مختلف خيال ڪجهه هن طرح بيان ٿيندا آهن۔
حوالا
سنڌ تي حملي ڪرڻ جا سبب ڪجه هن ريت  ؛ دراصل حقيقت فرانس جي عظيم اڳواڻ نپولين بونا پارٽ چيو هو ته ٰٰٰ تاريخ ڪوڙ جو اه مجموعو آهي، جنهن کي ماڻهو سچ سمجهي قبول ڪن ٿا ٰٰ محمد بن قاسم جو اصل ڪارڻ سنڌ کي لٽڻ، ڦرڻ ۽ غلام ڪرڻ ھو ۔جڏهن ته سنڌ تي سورنهن حملا پهرين ٿي چڪا هئا جيڪي ناڪام ويا۔ جڏهن ڪوفي، بغداد ۽ بصرا ۾ ھل هلي پيو ته سنڌ تي سورنهن حملو پڻ ناڪام ٿي چڪو آهي ، عرب فوج کي تمام گهڻو نقصان پهتو آهي، عرب لشڪر ۾ ڪجه اهڙا سپاهي آهن جن قسم کڻي ڇڏيو آهي هاڻي وري سنڌ تي ڪڏهن به پير نه رکنداسين ۔ وقت جو خليفو ڪاوڙجي پيو ، ۽ ھڪ تمام وڏي لشڪر کي تيار ڪرڻ جو حڪم ڪيائين، عالم هارون بن مروان صلاح ڏني ائين جلدبازي ۾ حملو نه ڪرڻ گهرجي ، سنڌ ساڻ عربن واپارين جا لاڳاپا آهن، ڪجهه عرصي لاء سنڌ اندر جاسوسن کي موڪلجي، اتان جي مڪمل ڄاڻ حاصل ڪجي، اهو پڻ جاچجي ته آخر سنڌين وٽ اهڙي ڪهڙي سگه آهي جو عربن جا سورنهن حملا ناڪام ٿي ويا ۔ سنڌ لاء رسول صلى الله عليه وسلم جن فرمايو ؛ مون کي سنڌ منجهان جنت جي هوا اچي ٿي۔ عربن جي سنڌ مٿان ڪيل سورنهن حملن جي ناڪامي تي ويچار۔ سنڌ جي ماٿري تي امير معاويه لاڳيتا ڇھ حملا ڪرايا، انهن ۾ پهريون 44ھ ۾ مهلب بن ابي صغره  ڪيو، ٻيو 46ھ ۾ عبدالله بن سوار لعبدي ڪيو، ٽيون حملو 49ھ ۾ سنان بن مسلمه الهذالي ڪيو، چوٿون حملو 51ھ ۾ راشد بن عمر الجديدي ڪيو، پنجون حملو 53ھ ۾ سنان بن مسلمه الهذلي ڪيو، ڇهون حملو 57ھ ۾ عباد بن زياد ڪيو، معاويه کانپوء يزيد پڻ پئُ جي پيرن تي هلندي سنڌ مٿان ٽي حملا ڪيا۔ 1- حملو 59ھ ۾ ابوالاثعب المنذر البعدي ڪيو۔ 2- حملو 63ھ ۾ حڪم بن منذر البعدي ڪيو، ۽ 3- حملو 64ھ ۾ حري بن حري الباهي ڪيو۔
جنهن کانپوء خلافت عبدالملڪ بن مروان ڏانهن هلي وئي۔ هن پڻ سنڌ تي پنج حملا ڪيا۔
1- حملو 70ھ ۾ 2- حملو 75ھ ۾ سعيد بن اسلم الڪلابي ڪيو، 3- حملو 80ھ ۾ محمد العافي ڪيو۔ 4- حملو 85ھ ۾ مجاع بن سعرالعتميمي ڪيو ۽ 5- حملو 86ھ ۾ محمد بن هارون المنري ڪيو۔
ان کانپوء سنڌ تي ٻه حملا وليد بن عبدالملڪ جي دور ۾ ٿيا۔ پهريون حملو 90ھ ۾ عبدالله نبهان السلمي ڪيو ۽ جڏهن ته ٻيو حملو 90ھ ۾ ئي بديل بن طهفه الجبلي ڪيو۔ اهي سڀ حملا ناڪام ويا ، بعد ۾ محمد بن قاسم سنڌ مٿان حملو ڪيو فتح نصيب  ٿي جيڪو سنڌ مٿان سترنهون حملو هو.
بن قاسم پاران سنڌ تي ڪاھ جو اصل مقصد
فتوح البلدان جي مطابق بن قاسم جي سنڌ تي ڪاھ، مائين ۽ ڇوڪرين کي ڇڏائڻ واري صدا تي نه پر بذيل جي سرواڻي ۾ اڳواٽ ئي سنڌ تي ڪيل ڪاھ ۾ آيل هار جو وير وٺڻ لاءِ ڪئي وئي هئي. ان سان گڏوگڏ عرب سامراجيت کي وڌائڻ پڻ ڪاهه جي مقصدن مان هڪ هيو.
ٿوڪ
ٿوڪ (Thok) لفظي طرح شين کي چئبو آهي. پر سنڌي لوڪ ادب ۾ ٿوڪ اهڙي منظوم صنف آهي، جنهن ۾ ڪن به چئن شين لاءِ سڌي يا اڻ سڌي طرح سٺائي بيان ٿيل هوندي آهي. ان جي آخر ۾ وراڻيءَ طور ”ٽڪا مڙئي روڪ چڱا“ وغيره استعمال ڪيو ويندو آهي. مثال طور: اول ۾ الله ڀلو، پير کان ويساھ ڀلو اهي چارئي ٿوڪ چڱا، ٽڪا مڙئي روڪ چڱا.
ڊاڪٽر عبدالحي ابڙو
اديب، دانشور ۽ عالم ڊاڪٽر عبدالحي ابڙو 20 سيپٽمبر 1961ع تي دوداپور ڀُٽو ويجهو، ’نئون ڳوٺ ‘ تعلقي ڳڙهي خيري ضلعي جيڪب آباد ۾ ڄائو. سنڌ يونيورسٽيءَ مان بي.اي، پنجاب يونيورسٽيءَ مان ايم.اي (عربي)، وفاق المدارس مان شهادة العالميه، انٽرنئشنل اسلامڪ يونيورسٽي اسلام آباد مان ايل. ايل. ايم (شريعه) ۽ ڪنگ سعود يونيورسٽي رياض مان سرٽيفڪيٽ ڪورس ڪرڻ سان گڏوگڏ پاڻ فقه / اسلامڪ ڪلچر ۾ سنڌ يونيورسٽي ڄامشوري مان علامه غلام مصطفيٰ قاسميءَ جي نگرانيءَ هيٺ پي ايڇ. ڊي ڪئي اٿس. ان کان سواءِ اسڪاٽلئنڊ، برطانيا جي گلاسڪو يونيورسٽيءَ مان پوسٽ ڊاڪٽوريٽ فيلوشپ پڻ ڪيل اٿس. انٽرنيشنل اسلامي يونيورسٽي اسلام آباد جي شريعه ۽ قانون واري فئڪلٽيءَ سان 1985ع کان اسلامي قانون جي اُستاد طور لاڳاپيل آهي. يونيورسٽيءَ جي دعوه اڪيڊميءَ ۾ سنڌي شعبي جو سربراھ پڻ رهي چڪو، (هينئر اهو شعبو ڪراچيءَ جي ريجنل دعوه سينٽر ۾ ضم ٿي، ڪراچيءَ منتقل ٿي ويو آهي). عربي ٻوليءَ تي خاص دسترس رکي ٿو. ديني ادب کي ترقي ڏيارڻ ۽ رسالي ذريعي اسلامي دعوت لاءِ پاڻ 1991ع کان ماهوار ”السنڌ“ شايع ڪندو پيو اچي، جيڪو اسلام آباد مان نڪرندڙ پهريون سنڌي رسالو آهي. ابڙي صاحب سنڌي زبان ۾ ڪن اھم ڪتابن جو ترجمو پڻ ڪيو آھي، جن ۾ سيد زوار حسين شاھ جي ڪتاب ”زبدة الفقه“ جا ٽي حصا شامل آھن. علمي ۽ تحقيقي موضوعن تي عربيءَ جي مشھور ليکڪن ۽ مفڪرن جون لکڻيون ترجمو ڪرڻ سان گڏوگڏ اسلامڪ بئنڪنگ تي عربيءَ ۾ هڪ ڪتاب پڻ لکيو اٿس. امام ابوحنيفه بابت اداره تحقيقات اسلامي اسلام پاران ڪرايل بين الاقوامي سيمينار ۾ پڙهيل چونڊ مقالن تي ٻَڌل ڪتاب مرتب ڪيو اٿس، جيڪو مٿئين اداري پاران شايع ڪيل آهي. پاڻ قاضي عبدالرزاق جي ترجمي کي آڏو رکي، قرآن مجيد جو سنڌي ترجمو پڻ ڪيو اٿس. شهيد مخدوم عبدالرحيم گرهوڙي جي عربيءَ ۾ لکيل ”شرح ابيات سنڌي“ ائڊٽ ڪئي اٿس، جيڪا تصوّف بابت عربيءَ ۾ لکيل تفصيلي مقدمي سان شاهه ولي الله اڪيڊمي حيدرآباد پاران ڇپائيءَ هيٺ آهي. عربي ٻوليءَ ۾ سندس لکيل مقالا ملڪ جي برک يونيورسٽين جي مخزنن ۾ ڇپجندا رهيا آهن.
حوالا
زمرو:سنڌي ماڻھو
ڪنٺو
ڪنٺو ٿر جي ھڪ علائقي جو نالو جنھن ۾ ڇاڇري تعلقي جو ڏاکڻو ۽ ننگرپارڪر تعلقي جو اتر وارو ڀاڱو ۽ مٺي تعلقي جو اوڀر وارو ڀاڱو اچي وڃن ٿا. هتي ڀٽون وڏيون آهن ۽ هڪٻئي کان پري پري آهن، جنهنڪري وڏا ڏهر گهڻا آهن. هتي جي زمين سنوت واري ۽ ڪجهه مٽي آهي، انڪري ڀلي ۽ آبادي لائق آهي. ٻنيون وڏيون آهن، جنهنڪري کيتي سٺي ٿئي ٿي. هن حصي ۾ وڻڪار ججهي آهي، خاص ڪري ڪونڀٽ جو وڻ گهڻو آهي. ڦوڳ ۽ ٿوهر جو وڻ ڪونه ٿئي. ڏهرن ۾ ڄاريون ۽ جهنگلي ٻيرڙيون گهڻيون آهن.
حاجي واهه
ڀونءِ نگاري
ڳوٺ حاجي واهه ميهڙ شهر جي اولهه ۾ واقع آهي. ڳوٺ جي آبادي 2000 آهي، جيڪا سَو سيڪڙو سنڌي آهي.
انتظاميه
هيءُ تعلقي ميهڙ جي هڪ يونين ڪائونسل آهي.
زمرو:سنڌ جا شهر زمرو:ڀونءِ ڀياس ۽ ڀونءِ نگاري
410ع
ڊسمبر
زمرو:410ء زمرو:پنجين صدي زمرو:سال
ڪينيڊا
ڪينيڊا : اُتر آمريڪا جو هڪ ڏاڍو خوبصورت ملڪ آهي. ڪينيڊا جهڙو پاڻ قدرتي طور تي سهڻو ملڪ آهي تهڙا ئي خوبصورت، فراخدل، محنتي ۽ انسان دوست ان جا شهري آهن. جيڪي بنا ڪنهن رنگ، نسل، عقيدي، قوم ۽ ٻوليءَ جي فرق ڪرڻ جي انساني ڀلائي لاءِ پاڻ پتوڙيندا رهن ٿا. اهو ئي سبب آهي جو دنيا ۾ ڪٿي به انساني حقن جي خلاف ورزي ٿئي، ڪينيڊا جي حڪومت ۽ ڪينيڊا جا شهري گڏجي ان خلاف پنهنجي وس آهر آواز اُٿاريندا رهن ٿا ۽ انساني حقن جي انهن خلاف ورزين کي روڪرائڻ لاءِ پنهنجي حصي جو ڪرادر ادا ڪرڻ جي ڪوششون ڪندا رهن ٿا. ڪينيڊا اُتر آمريڪا (نارٿ آمريڪا) کَنڊَ جو هڪ وڏو ۽ اهم ملڪ آهي. ان جا ڏهه صوبا ۽ ٽي وفاقي ٽريٽيريون (وفاقي علاقا) ، ايٽلانٽڪ وڏي سمنڊ کان وٺي سانتڪي سمنڊ (پيسيفڪ سمنڊ) تائين پکڙيل آهن. ڪينيڊا جي ڪُل پکيڙ 9.98 ملين ڪلوميٽرز (3.85 ملين ميلَ) آهي. ڪينيڊا ڪُل پکيڙ جي حساب سان دنيا جو ٻيون وڏو ملڪ ۽ زميني ايراضيءَ جي حساب سان دنيا جو چوٿون وڏو ملڪ آهي. ڪينيڊا جي سرحد يو ايس اي يعني آمريڪا سان ملي ٿي. ڪينيڊا جي گاديءَ جي هنڌ جو نالو آٽووا آهي ۽ ڪينيڊا جي سڀني کان وڏي ۾ وڏي شهر جو نالو ٽورانٽو آهي. انگريزي ۽ فرانسيسي ڪينيڊا جون سرڪاري قومي ٻوليون آهن. ڪينيڊا جي قومي تراني جو نالواو ڪينيڊا... آھي.ڪينيڊا جو نظام وفاقي جمهوري نظام آهي ۽ ڪينيڊا جي آئيني سربراهه راڻي ايلِزيبٿ آهي.
موسم
ڪينيڊا جي آبهوا ٿڌي آهي ۽ سياري ۾ سخت سيءُ پوندو آهي. ڪينيڊا ۾ فريش واٽر (مِٺي پاڻيءَ) جون تمام گهڻيون ۽ وڏيون ڍنڍون موجود آهن تنهن ڪري ڪينيڊا دنيا ۾ مٺي پاڻيءَ جا زخيرا رکندڙ ملڪن ۾ شمار ٿئي ٿو.