cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
جديديت
جديديت پڄاڻان يا بعد جديديت
(Post Mordernism):جديديت پڄاڻان ( Post Modernism) کي جديديت ( Modernism) جو ابتڙ يا ان جو تسلسل يا ان جو عمل يا ان جو رد عمل چئي سگهجي ٿو. هڪڙي حوالي سان چئي سگهجي ٿو ته Post معنى ان کانپوءِ اچڻ يا ان جو تسلسل يعني ”جديديت“ کي رد ڪد ڏيئي ان جي ابتڙ ڳالهه ڪرڻ. پوسٽ ماڊرنزم جو لفظ زندگيءَ سان واسطيدار هر کيتر سان جڙيل آهي، پوءِ ادب هجي، فنون لطيفہ هجي، فئشن، هجي، فلم، ناٽڪ، موسيقي، سماجي وهنوار هجي يا ٽيڪنالاجي هجي. پوسٽ ماڊرنزم بنيادي طور تي هڪ لاڙو آهي. جديديت وارو ادب يا فن جديديت واري اثر هيٺ سرجيل تخليق کي چيو ويندو آهي، جيڪا هڪ هلچل يا تحريڪ هئي، جيڪا يورپ ۾ روشن خيالي (Enlightenment) جي نالي سان 18 صديءَ ۾ شروع ٿي .جڏهن ته ’بعد جديديت‘، جديديت جو تسلسل آهي. پر ان جا اصول ۽ متا مختلف آهن. جديديت پڄاڻان جي ادبي نظرئي کي ٺاهڻ ۾ سو سيئر، فوڪو، دريدا، لاڪان، پال دي مان، رولان بارٿ، جوليا ڪريٽيو ۽ ٻين جي فڪر ۽ نظرين جو وڏو ڪردار آهي. ’جديديت پڄاڻان‘، دراصل ’ساختيات ۽ رد ساختيات‘ (Structuralism and Post Structuralism) جي نظرين کان بنيادي استفادو حاصل ڪيو آهي.
پيچُ
پيچ ٻن فنڪشنس (مثال طور f ۽ g) درميان عمل ۾ ايندڙ اهڙي رياضياتي مشق آهي جنهن سان هڪ ٽيون فنڪشن وجود ۾ ايندو آهي. پيچ گھڻي ڀاڱي ڪراس سهنسبت جيان آهي. پيچ جو استعمال شماريات، ڳڻپيوڪر بصارت، عڪس پردازڪاري، سگنل پردازڪاري۽ برقيائي انجنيئرڱ ۾ ٿي ٿو. ٽاڻوي سگنلس درميان چيڪلائي پيچ لڌو ويندو آهي. پيچ جو ابت عمل نِس پيچ چورائيندو آهي.
اختيار
اختيار: اختياري : اٿارٽي ھڪ جائز طاقت جو نالو آهي جيڪا ڪو ماڻھو يا گروھ رکي ٿو ۽ ان جو استعمال ٻين تي ڪري ٿو. انگريزي لفظ اٿارٽي لاطيني ٻولي جي لفظ ايڪٽوريٽس مان نڪتل آهي جنھن جون معنائون آهن: ايجاد، مشورو، راء، اثر ۽ حڪم. رياست اھا طاقت باقائدي پنھنجي عدالتي ۽ انتظامي شاخن کي سونپيندي آهي. جديد سوشالاجي جي ماھر ميڪس ويبر مطابق جائز اختيار ۾ مخصوص ماڻھڻ جو ھڪ گروھ مخصوص شخص يا شخصن ذريعي ڏنل حڪم جي تعميل ڪندو آهي. ھي وڌيڪ لکي ٿو ته جائز اختيار جي ظهور لاء ان جي خاصيتن جو ھجڻ ضروري آهي. ان لاء حاڪم يا حاڪمن جو گروھ، ماتحت يا ماتحت ماڻھن جو گروھ، اختيار جو حڪم تحت ظاھر ٿيڻ، ھجڻ ضروري آهي.
اختيار ۽ طاقت
حاڪميت جي استعمال ۾ اڪثر غلطي سان اختيار ۽ طاقت کي ھم معني سمجھيو ويندو آھي جيڪو ائين ناھي. اختيار سياسي جواز جي سڃاڻپ ڪرائيندو آهي، جيڪو حڪومتي طاقت جي استعمال واري حق کي منظور ڪرڻ سميت درست قرار ڏئي ٿو. جڏھن ته طاقت ڪنھن سونپيل مقصد جي اطاعت يا فرمانبرداري ذريعي حاصلات جي صلاحيت جي سڃاڻپ ڪرائي ٿي. اھڙي طرح اختيار فيصلن ڪرڻ جي طاقت، قانون مطابق فيصلن ڪرڻ جي حق ۽ ۽ انھن فيصلن تي عملدرآمد ڪرائڻ جو نالو آهي. اطاعت ۽ فرمانبرداري قائم رکڻ لاءِ طاقت جي جائز استعمال جو بنياد اختيار ھوندو آھي.
سياسي اختيار
سيڪيولر خيال مطابق اختيار ذريعي حاڪم يا حڪومتون نہ رڳو ماڻھن تي ماڻھن جي مرضي سان حڪومت ڪرڻ جو حق رکندا آهن پر ان سان گڏوگڏ ان حق جو جواز پڻ ڏيندا آهن. لبرل جمھوريت ۾ اختيار جو سرچشمو عوام ھوندو آھي جيڪي چونڊ ذريعي اختيار حاڪم جي حوالي ڪندا آهن. وراثتي بادشاھتن ۾ اختيار شاھي حڪمران جي ذات ۽ ان جي خاندان ۾ رھندو آھي. ٻنھي لبرل جمھوريت ۽ وراثتي بادشاھت ۾ بجاوري جي حاصلات لاء وحشياڻي طاقت جي استعمال جي ڪا گنجائش ڪانھي.
اسلام ۾ سياسي اختيار
اسلام ۾ اختيار مقدس ھوندو آھي جنھن جو سرچشمو خدا جو فرمان يعني قرآن ۽ رسول صه جو فرمان يعني سنت آھي. قرآن مطابق خدا ڪائنات جو خالق آهي ۽ پوري ڪائنات تي سندس اختيار آھي ۽ انسان کي ان پنھنجي فرمانبرداري لاء خلقيو آهي. اسلامي دينيات مطابق قرآن آفاقي وصفون رکندڙ خدا جو ڪلام آھي. مسلمان مذھبي معاملن ۽ عقيدي لاء ان مان ھدايت وٺن ٿا، ۽ قرآن مذھبي قانون يا فقه جي چئن سرچشمن مان پھريون بنيادي سرچشمو آھي. اسلام مطابق خدا پنھنجي نبين ۽ پيغمبرن کي اختيار ڏنا ۽ انھن جي اطاعت جو حڪم ڏنو. محمد صہ جي اطاعت کي خدا جي اطاعت قرار ڏنو ويو. اھڙي طرح محمد صہ کي مليل اختيار وجدي يا شخصي اختيار ھيو. اھڙي طرح قرآن کان پوء محمد صہ جو فرمان يا حديث اختيار جو ٻيو سرچشمو ھيو. سياسي اختيار ۾ محمد صہ جي قائم ٿيل ان شخصي وجد جي وراثت پڻ ھڪ اھم زاويو بڻجي وئي. تاريخ ۾ خلافت عباسيه، فاطمي خلافت سان گڏوگڏ موجوده اردن ۽ مراڪش واري بادشاھت ان جا مثال آھن. شيعن مطابق حضرت علي رضہ ۽ حضرت فاطمه رضه مان محمد صہ جا وارث مسلمانن جا سياسي اختيار جا حقدار ھئا. وقت گذرڻ سان مختلف اسلامي ايمپائر قائم ٿيڻ سان سياسي اختيار وارو اھو شخصي خيال پيچيده ٿيندو ويو. حاڪمن دينوي ۽ دنياوي اختيارن کي دعويداري شروع ڪئي ۽ خليفة الله (الله جو نائب)، خليفة الرسول الله (الله جي رسول جو نائب)، اميرالمؤمنين،  سلطان (زمين تي خدا جو نمائندو) وارا لقب اختيار ڪرڻ ان دعويداري جو مثال آھن.
اختيار ۽ انارڪيت
قائدن جي فقدان ۽ اختيار جي ناجائز استعمال کي انارڪيت يا انارڪزم چئبو آهي. انارڪي پسند اختيار جي سخت مذمت ڪندا آهن. سندن خيال مطابق اختيار ئي افسرشاھي نظام جو سرچشمو آھي.
جائز ۽ ناجائز اختيار
جديد سوشالاجي جي بانين مان ھڪ ميڪس ويبر (وفات 1920) مطابق جائز اختيار جا ٽي بنيادي قسم آهن جيڪي جديد دور جي مفڪرن طرفان مڃيل آھن :
حوالا
زمرو:سياسي فلاسافي زمرو:معاشرتي تصور
نفسيات جي ماهر جو پنهنجي ٻارن ڏانهن خط
هانگ ڪانگ جي هڪ مشهور ٽيليويزن براڊڪاسٽر پنهنجي ٻارن کي هيٺ ڏنل خط لکيو. اهو براڊ ڪاسٽر پاڻ به ٻارن جي نفسيات جو ماهر آهي. هي خط سڄي دنيا ۾ ڏاڍو مشهور ٿيو.
”پيارا پٽ/ڌيءَ! ٽي سبب آهن جيڪي مون کي هي خط لکڻ تي مجبور ڪري رهيا آهن.
(1) زندگيءَ ۾ سٺي يا خراب قسمت ۽ حادثن جو اوچتو ٿيڻ هڪ فطري عمل آهي. ڪنهن کي به اها ڄاڻ نه آهي ته هو ڪيترو عرصو جيئرو رهندو، تنهن ڪري اهو مناسب آهي ته مان توهان کي پهرين ئي ڪجهه ڳالهيون چئي ڇڏيان.
(2) مان توهان جو والد آهيان. جيڪڏهن مان توهان کي ڪجهه نه ٻڌائي سگهيس ته پوءِ ڪو به ٻيو ماڻهو توهان کي اهو سڀ ڪڏهن به ڪونه ٻڌائيندو.
(3) مان جيڪي ڪجهه لکي رهيو آهيان، اهو منهنجن تجربن جو حاصل آهي ۽ انهن تي عمل ڪرڻ سان مٿان اوهان اڻڳڻ غير ضروري پريشانين کان بچي ويندئو.
هيٺيون شيون ياد رکجو.
۱-جن ماڻهن جو سلوڪ توهان سان سٺو نه هجي، تن بابت شڪايت نه ڪندا ڪيو. مون کان ۽ توهان جي ماءُ کان سواءِ ڪو به ماڻهو توهان سان سٺي سلوڪ هلڻ لاءِ ٻڌل ناهي. جيڪي ماڻهو اوهان سان سٺو سلوڪ ڪن، انهن جو قدر ڪجو ۽ انهن جا شڪر گذار رهجو. ها اوهان کي ان ڳالهه کان ضرور خبردار رهڻ گهرجي ته هر ماڻهو جي سٺي رَوئِيي پويان ڪو نه ڪو مقصد ضرور هوندو آهي. جيڪڏهن ڪير اوهان سان سٺو سلوڪ ڪري ٿو ته ان جو اهو مطلب بلڪل به ناهي ته هو ڪو اوهان کي پسند ڪري ٿو. توهان کي احتياط ڪرڻ گهرجي ۽ تڪڙ ۾ کيس حقيقي دوست نه سمجهڻ گهرجي.
۲-دنيا ۾ ڪو به ماڻهو اڻٽر ناهي. لازم ناهي ته دنيا جي هر شيءِ اوهان جي ملڪيت هجي. جي اها ڳالهه اوهان جي ذهن ۾ پڪي پختي ٿي وئي ته اوهان لاءِ زندگي گذارڻ بنهه سولو ٿي ويندو. خاص طور تي اهڙين حالتن ۾، جڏهن توهان جي چوڌاري موجود ماڻهو، توهان کي وڌيڪ برداشت ڪرڻ نه گهرندا يا توهان جي محبوب شيءِ اوهان وٽ موجود نه رهَي.
۳-زندگي ڏاڍي مختصر آهي. جيڪڏهن اڄ اوهان پنهنجي زندگيءَ جون گهڙيون وڃائي رهيا آهيو ته ايندڙ سڀاڻي اوهان کي اهو ٻڌائيندي هوندي ته زندگي توهان کي ڇڏي وڃي رهي آهي. جيترو جلدي اوهان پنهنجي زندگيءَ ۾ مليل خزانن مان فائدو حاصل ڪري سگهندئو، اوترو ئي گهڻو اوهان زندگي جو مزو ماڻي سگهندئو.
۴-زندگي عارضي احساسن جو نالو آهي ۽ وقت، ڄمار ۽ موڊ ساڻ اهي احساس ڌنڌلا ٿيندا ويندا آهن. جيڪڏهن ڪا محبوب شيءِ اوهان کي ڇڏي ڏئي ٿي ته صبر نه وڃايو، وقت سان زخم ۽ ڏک ڀرجي ويندا. ڪڏهن به محبت ۽ حسن بابت وڌائي نه ڳالهايو ساڳئي نموني محبت جي وڃڻ کان پوءِ ڏک ۾ به وڌاءُ سان ڳالهه ٻولهه نه ڪيو.
۵-دنيا ۾ تمام گهڻا ڪامياب ماڻهو، سٺي تعليم حاصل نه ڪري سگهيا، ان جو مطلب اهو هرگز ناهي ته توهان پڙهائيءَ ۾ محنت کان ڪم نه وٺو. توهان جيڪو به علم حاصل ڪندا آهيو، اهو اوهان جو هٿيار بڻجي ويندو آهي. ڪو به ماڻهو ڪاميابيءَ تائين پهچي سگهي ٿو پر شرط اهو آهي ته هو شروعات ته ڪري. پوءِ ڀلي اها شروعات هڪ ننڍڙي شيءِ کان ڇو نه هجي.
۷-پنهنجي قول جي پاسداري ڪجو پر ٻين مان اها اميد ڪڏهن به نه رکجو ته هُو به ائين ئي ڪندا. توهان ماڻهن سان سٺو سلوڪ ڪيو پر ٻين مان اهڙي ڪا به اميد نه رکو. جيڪڏهن توهان اها ڳالهه نه پيا سمجهو ته توهان کي عملي ميدان ۾ غير ضروري مشڪلون آڏو اچي سگهن ٿيون.
۸-مون هر ورهيه الائي ڪيتريون لاٽريُون خريد ڪيون پر ڪڏهن به ڪنهن لاٽريءَ ۾ منهنجو ڪو هڪڙو به انعام نه نڪتو. ان ڳالهه مان اوهان اهو اندازو لڳائي سگهو ٿا ته دولتمند بڻجڻ لاءِ توهان کي سخت محنت ڪرڻي پوندي. مفت ۾ ماني ناهي ملندي.
۹-منهنجو ۽ اوهان جو ساٿ هن دنيا ۾ الائي ڪيترو هوندو!؟ ....اچو، جيڪو وقت اسان کي مليو آهي، ان مليل وقت جي خزاني مان مزو ماڻيون. ———توهان جو والد.“
حوالا
زمرو:سماج
ٽاٽ
ٽاٽ. ڪي جهنگلي جانور رات جو ٻنين ۾ نقصان ڪندا آهن، جيئن ته هرڻ ۽ سَها گوار ۽ مڱ کائي ويندا آهن، لُوڪڙ وري هنداڻا ۽ گدرا کائي چَڪ هڻي ڦٽائي ويندا آهن. ان لاءِ هاري رات جو ٻنيءَ ۾ ڦيرا به ڏيندا آهن، پر اونداهيءَ سبب بعضي ڏسي نه سگهندا آهن. انهيءَ حالت ۾ ڇا ڪندا آهن جو ٻه – اڍائي پُرهه مضبوط رَسِي تيار ڪري، ان جي هڪ ڇيڙي ۾ ڏيڍ فوٽ کن سنهو اَڪَواري جي رسي ٽڪر جو پوڇنڊو وجهي تيار ڪندا آهن، ان کي ”ٽاٽ“ چون. اُن کي هڪ پاسي کان هٿ ۾ جهلي چوڌاري ڦيرائي اوچتو پوئتي وراڪو ڏيندا آهن ته زبردست ٺڪاءُ ٿيندو آهي، جيڪو ٻُڌي جانور ڀڄي ويندا آهن. ڏينهن جو به جهار هڪلڻ لاءِ اهڙيءَ طرح ٽاٽ ڪم آڻيندا آهن. ٽاٽ ٻنيءَ مان جانور ۽ پکي هڪلڻ جو موثر ترين ذريعو آهي.
مناقبا (ڪتاب)
مناقبا ڪتاب ”مناقبا“  جو مرتب، ڊاڪٽر نبي بخش خان بلوچ آهي. هي ڪتاب پڻ ’سنڌي ادبي بورڊ‘ پاران ۽ ’لوڪ ادب اسڪيم‘ ماتحت شايع ڪيو ويو آهي. ان اسڪيم جو محرڪ ۽ ڊئريڪٽر ڊاڪٽر نبي بخش بلوچ پاڻ آهي. لوڪ ادب سلسلي جو هي ٽيون ڪتاب آهي. مرتب جو خيال آهي ته اڃا تائين سنڌين جي زندگيءَ جو مرڪز دائرو ڳوٺ آهي. گهڻو آدم به ڳوٺن ۾ رهي ٿو تنهنڪري سنڌي ادب  جو گهڻو ۽ قابل توجهه حصو اهو آهي جيڪو عوام جي زندگيءَ جو آئينه دار آهي. لوڪ ادب، اها تقاضا بخوبي پوري ڪري ٿو. تنهن کان سواءِ لوڪ ادب ۾ اسان جون ڪيتريون ئي معياري ادبي جنسون جهڙوڪ مداحون، مولود، ٽيهه اکريون، ڪافيون وغيره به شامل آهن، تنهنڪري ان جو مفهوم ۽ دائرو مغربي ”Floklore“ کان به وڌيڪ وسيع آهي. مناقبا، سنڌي شعري ادب جو حصو آهن. انهن ۾ ڀلارن جي ڀلائي جا ڳڻ ڳايا ويندا آهن. ۽ مداح وانگر منجهن ڪنهن نبي سڳوري يا وليءَ جي تعريف ڪيل هوندي آهي. رڳو ايترو فرق مداح ۽ مناقبي جي وچ ۾ آهي، جو مناقبي ۾ ڪنهن حڪايت ذريعي؛ جنهن جو تعلق ڪنهن نبيءَ يا وليءَ جي پاڪ زندگيءَ سان هوندو آهي، سندس شخصيت تي ساراهه جي گلن جي ورکا ڪئي ويندي آهي. معجزي وانگر اها حڪايت ڪنهن غير معمولي واقعي تي منبي نه هوندي آهي. مناقبا سنڌي شعر ۾ ڪافي پراڻي صنف آهن. ان جي اوائلي شاعرن مان مخدوم عبدالروئوف ڀٽي ۽ مخدوم محمد هاشم ٺٽوي آهن، جيڪي ٻه صديون اڳ جيئرا هئا. سنڌي مناقبا، گهڻو ڪري مولوي ابوالحسن جي سنڌيءَ جي ادبي اثر هيٺ منظوم ڪيا ويا آهن. هن ڪتاب ۾ جملي 72 مناقبا شامل آهن، جن مان رڳو 5 مناقبا ’موزون شاعريءَ‘ ۾ چيل ملن ٿا. سڀني مناقبن جو مضمون مذهبي آهي. مناقبن جو مهاڳ ۽ مقدمو، مرتب، يعني ڊاڪٽر  بلوچ جو لکيل آهي. انهن ٻنهي جي وچ ۾ مناقبن جي فهرست ڏنل آهي انهن بعد متن آهي. اوائلي نبين مان رڳو حضرت يوسف عليه السّلام تي چيل هڪ شاعر جو گمنام مناقبو شامل ڪيو ويوآهي. حضرت محمد مصطفيٰ صلي الله عليه وسلم تي 54 مناقبا شامل آهن. 15 مناقبا، اصحابن سڳورن تي آهن ۽ 4 ولين تي. مناقبن جي شاعرن ۾ سنڌي ٻوليءَ جي برک شاعرن ۽ سگهڙن مان مخدوم محمد هاشم ٺٽوي. مخدوم عبدالرئوف ڀٽي ۽ رمضان واڍو اچي وڃن ٿا، جن جا مشهور مناقبا، هن ڪتاب ۾ شامل ڪيا  ويا آهن. ڪتاب جي متن جي آخر ۾، هڪ مختصر ضميمو ڏنو ويو آهي، جنهن هيٺ فقير رمضان واڍي جي نهايت مختصر سوانح پيش ڪئي ويئي آهي. بهتر ٿئي ها ۽ ڪتاب جي اهميت وڌي وڃي ها جيڪڏهن ٻين سگهڙن ۽ شاعرن جي حياتيءَ جو مختصر احوال به ضميمي هيٺ يا سندن مناقبن جي اڳيان ڏنو وڃي ها. ٻي هڪ چيز جنهن جي ضرورت محسوس ٿئي ٿي سا اها آهي. ته مناقبن جي منظوم ٿيڻ جون تاريخون ڏنيون وڃن ها يا انهن جو عهد ٻڌايو وڃي ها ته جيڪر سنڌي نظم جي ان عوامي صنف جي تدريجي ترقيءَ جوپتو پئجي سگهي ها. مرتب جي اها ڪوشش نهايت ساراهه جوڳي آهي، جو ضميمي کان پوءِ مناقبين ۾ ڪم آيل انوکن لفظن جي معنيٰ ڏني اٿس. ٻيو ته ڪنهن ٻئي فرهنگ ۾ لفظن سان گڏ متن جا صفحا ڪونه ڏيکاريا ويندا آهن، پر هتي اهي ڏنا ويا آهن. جنهنڪري ڪنهن مخصوص مناقبي جي صفحي ڳولهڻ ۾ سولائي ٿئي ٿي. ضميمي ۽ فرهنگ، ڪتاب کي مفيد بڻايو آهي. اڃا به جيڪڏهن عربي لفظن ۽ قرآن شريف جي آيتن وغيره جي معنيٰ به لکي وڃي ها ته مناقبن کي پڙهڻ ۾ نئون لطف اچي ها ۽ سمجهڻ ۾ سولائي ٿئي ها. فرهنگ کان پوءِ انگريزيءَ ۾ مهاڳ پيش ڪيو ويو آهي. سمجهه ۾ نٿو اچي ته ان جي ڪهڙي ضرورت هئي، جڏهن ته هي ڪتاب سنڌي خواندن جي هڪ مخصوص طبقي جي ڏانوَ جو آهي. جي غير سنڌين کي مضمون سان متعارف ڪرائڻ جي ضرورت هئي ته ڌار مضمون يا ڪتابڙو ڇپائي سگهجي ها. ڪتاب وڏي سائيز جي اٽڪل 400 صفحن تي مشتمل آھي.
467ع
ڊسمبر
زمرو:467ء زمرو:پنجين صدي زمرو:سال
جلد
جلد __(Volume):
جڏهن ڪتاب هڪ کان وڌيڪ حصن ۾ شايع ٿيندا آهن، تڏهن انهن کي جلدن (volumes) ۾ ورهايو ويندو آهي.
بينڀيو
بِينڀِيو اَڪَ يا کٻڙ جي ڪلاٺيءَ کي چِپٿري گهڙي فوٽ کن ڊگهي ۽ انچ سوا کن ويڪري تيار ڪري، اُن جي هڪ ڇيڙي ۾ ٽُنگ ڪندا آهن. ڏيڍ فوٽ کن سنهي رسي وٽي تيار ڪير ان جو هڪ ڇيڙو ٽنگ ۾ وجهي ٻڌي قابو ڪندا آهن ۽ ٻيو ڇيڙو هٿ ۾ جهلي، پنهنجي چوڌاري زور سان گول دائري ۾ ڦيرائيندا آهن، تن ان مان ڀُونءَ، ڀُونءَ ڀُونَ سان زوردار آواز ٿيندو آهي، جو ٻُڌي جانور ۽ پکي ڀڄي ويندا آهن. اُن کي ”بيسنڀيو“ چون. ننڍا ٻار ته اڪثر بينڀيا ٺاهي راند روند به پيا ڪندا آهن.
بادام
thumb بادام (Almond) وچ اوڀر ۽ ڏکڻ ايشيا جو هڪ وڻ آهي جنهن جو ٻج سڪل ميوي طور کاڌو ويندو آهي.
ھڪ ميويدار وڻ ۽ ان جو ڦَرُ. هيءُ وڻ آلوبخاري يا آڙوءَ جي قسم جو آهي. هيءُ وڻ خوبصورت ۽ آرائشي ٿيندو آهي. بادام مٺا به ٿين ته ڪڙا به ٿين. مٺي بادام جو ٻُور پيازي يا گلابي ۽ ڪڙي بادام جي ٻور جو رنگ اڇو ٿئي ٿو. ٻنهي وڻن جي بادامن مان روغن نڪرندو آهي. ڪڙي بادام جي روغن مان هڪ قسم جو تيزاب ۽ زهر ٺهندو آهي. مٺي بادام مان حاصل ٿيندڙ تيل دماغ لاءِ فائديمند آهي. ان تيل مان ٻيا به انيڪ فائدا حاصل ڪيا وڃن ٿا. مٺاين ۾ بادامن جا گورا استعمال ٿيندا آهن. بادام ٻن قسمن جا ٿيندا آهن، جن مان ڪاغذي بادام بهترين قسم جا آهن. انهن بادامن جي کل نرم ٿيندي آهي، تنهنڪري هٿ سان ئي ڀڄي پوندا آهن. ڪوئيٽا بلوچستان ۾ بادامن جو فصل ڪثرت سان لهندو آهي. بادام کي ’مغز جو بادشاهه‘ چيو ويندو آهي. ان ۾ اعليٰ درجي جي غذائيت وڏي مقدار ۾ هوندي آهي. ان ۾ اُهي سمورا جزا ٿين ٿا، جن جي انساني بدن کي ضرورت هوندي آهي. هي ڪيترين ئي بيمارين جو علاج به آهي. ڪَڙو بادام ڪڏهن به خوراڪ طور استعمال نه ڪرڻ گهرجي، ڇوته ان ۾ هڪ خطرناڪ زهر پروسڪ ائسڊ ٿئي ٿو. ڪَڙن بادامن جو واپار ڪيو ويندو آهي، جن مان بادام روغن ۽ خوشبودار ڪاسميٽڪس تيار ڪيون وينديون آهن. بادام جو اصل وطن مراڪش آهي. ان جو وڻ قديم زماني کان پوکيو ويندو آهي. روم وارا ان کي ”گريٽ نٽ“ چوندا آهن. بائبل جي دور ۾ هي شام ۽ فلسطين ۾ اپايو ويندو هو. هاڻي هي اڪثر ملڪن ۾ پوکيو ويندو آهي. ان ۾ وڌيڪ پيداوار وارا بادام مراڪش، اٽلي، فرانس، پرتگال، ڪئليفورنيا ۽ آسٽريليا ۾ ٿيندا آهن. هي ڏکڻ آفريڪا ۽ ايشيا جي ڪيترن ئي علائقن ۾ پوکيو ويندو آهي. ننڍي کنڊ ۾ هي ڪشمير، اترين علائقن، هماچل پرديش ۽ تبت جي علائقن تائين محدود آهي. ٻجن ۽ مغزن ۾ بادام هڪ بهترين غذا آهي. بادام کائڻ جو بهترين طريقو هي آهي ته ان جي ڳڙين کي ڪجهه دير پاڻيءَ ۾ ڀڄائي رکڻ کان پوءِ سٺيءَ طرح پيهي، سنهو ڪري، پيسٽ ٺاهي وڃي. ان پيسٽ کي بادام جو مکڻ چيو ويندو آهي. هي آسانيءَ سان هضم ۽ بدن ۾ جذب ٿي ويندو آهي. سبزي خور ماڻهو ان کي ڊيري جي مکڻ تي ترجيح ڏيندا آهن، هيءُ مکڻ اُنهن پوڙهن ماڻهن لاءِ خاص اهميت رکندو آهي، جيڪي ڏند نه هجڻ سبب گوشت کي پنهنجي خوراڪ ۾ شامل ناهن ڪري سگهندا. بادام جو مکڻ کائڻ سان اهي نه صرف اعليٰ معيار جي پروٽين حاصل ڪري وٺندا آهن، پر ٻيون اعليٰ خوراڪون به انهن کي ملي وينديون آهن. هڪ سؤ گرام بادام جي مغز ۾ 5.2 سيڪڙو رطوبت، 20.8 سيڪڙو پروٽين، 58.9 سيڪڙو سڻڀ، 2.9 سيڪڙو معدني جزا، 1.7 سيڪڙو ريشا ۽ 10.5 سيڪڙو ڪاربوهائيڊريٽس موجود هوندا آهن، ان جي معدني ۽ حياتي جزن ۾ 230 ملي گرام ڪئلشيم، 490 ملي گرام فاسفورس، 4.5 ملي گرام آئرن، 4.4 ملي گرام ناياسين ۽ ڪجهه مقدار ۾ وٽئمن بي ڪمپليڪس شامل هوندو آهي. هڪ گرام جي غذائي صلاحيت 665 ڪيلريز آهي.
شفا ۽ طبي استعمال
بادامن جي طبي خوبين جو دارومدار بنيادي طور تي ڪاپر آئرن، فاسفورس ۽ وٽئمن بي جي طبي ڪردار تي هوندو آهي. ان سان دماغ، هڏين، حواس، دل ۽ جيري جي ڪارڪردگي بهتر ٿي ويندي آهي، بادام دماغي قوت برقرار رکڻ، حواسن کي مضبوط بنائڻ ۽ ڊگهي عمر جا امڪان وڌائڻ لاءِ زبردست خوراڪ آهي. آير ويدڪ ۽ يوناني دوائن ۾ ٺهندڙ سموريون معجونون ان کان سواءِ ناهن ٺاهيون وينديون. کير جي ڪريم ۽ گلاب جي پنکڙين سان بادام جي پيسٽ روزانو چهري تي لڳائڻ هڪ زبردست بيوٽي ايڊ آهي، هيءَ چهري کي صاف نرم ۽ پرڪشش بڻائيندي آهي. ان جو باقاعدي استعمال وقت کان اڳي پيدا ٿيندڙ گُهنجن/ جَهرين کي روڪيندو آهي ۽ چهري جي خشڪي ختم ڪري ان کي تازو توانو رکندو آهي. اينميا: طبيبن جي چوڻ موجب بادام ۾ نامياتي شڪل ۾ ڪاپر موجود هوندو آهي. ان جو مقدار، هڪ سؤ گرام ۾ 15. 10 ملي گرام آهي، ڪاپر، ٽامون، آئرن، وٽئمنز سان گڏ ملي ڪري رت جي اڇن جُزن جي جوڙجڪ واري ڪيميائي عمل جي ترتيب ڏيندو آهي. هي رت جي کوٽ جي بيمارين لاءِ بهتر غذا آهي.طلب ۾ هي ڪمائتو ميوو آهي.
اکروٽ وانگي بادام، يا باداميءَ جو وڻ به اصل ٻاهر جو آهي، هندستان ۾ گهٽ آهي ۽ ٿئي به گهڻو نه ٿو. اتر الهندي وارن پرڳڻن ۾ البت باغن ۾ زور وٺي ٿو. ان جا پن توڙي گل توڙي ميوا سهڻا ٿيندا آهن. انهن جي پوکڻ جو سولو رستو هي آهي ته پوکڻ کان اڳي بادامين جي کل ڦوڙي ڇڏجي، پر اصل ڀڃي کل ڪڍي نه ڇڏجي، انهيءَ لاءِ ته مغز جي ڦٽڻ ۾ کل جي اٽڪ نه ٿئي. ڦٽڻ شرط ان جي هڪڙي پاڙ سڌي زمين ۾ گهڙي وڃي ٿي، جنهنڪري اتان چڪي ڪڍي ٻئي هنڌ رکڻ ۾ حرڪت ٿئي ٿي. تنهنڪري بهتر آهي ته مناسب جاءِ هٿ ڪري اصلي اتي پوکجي. زمين تيار ڪري ٽي چار باداميون هڻي ڇڏجن. جي سڀ ڦٽن ته منجهانئن چونڊي هڪڙي ڇڏجي، ٻيون ڪڍي اڇلي ڇڏجن. ٽَڪرن تي به هي وڻ چڱو ٿئي ٿو. شفتالوءَ وانگي پوکبو آهي. ڏيهي بادام به ٿيندو آهي، جو سهڻو ۽ وڏو وڻ ٿيندو آهي ۽ وڏا گهاٽا ڳوڙهي سائي رنگ جا پن ٿيندا اٿس. بادامين جو مغز به اکروٽ جي مغز جهڙو ڀورو ٿيندو آهي. اڪثر اڇي ويڙهيل ڪاغذ وانگي ٿيندو آهي. اهو سال ۾ ٻه ڀيرا ڦر ڪري ٿو. هڪڙو مئي مهيني ۾ ٻيو سياري جي شروع ۾. ٻج جولاءِ ۾ پوکبو آهي. ٽڪرن تي نه ٿيندو آهي. هڪڙو قسم بادامين جو آهي، جنهن جي کل تمام سنهڙي ٿيندي آهي ۽ ٿوري زور سان ڀڄي پوندي آهي. انهن کي ڪاغذي باداميون سڏيندا آهن. بادام جا وڻ ٽڪرن ۾ به ٿيندا آهن، جي ڦر به ڪندا آهن، جن کي ڪوڙيون باداميون چوندا آهن. اهي کائبيون ناهن. پر انهن وڻن جي ڪاٺي گهڻي ڪم ايندي آهي. بادام جا لڪڻ مشهور آهن. باداميءَ کي انگريزيءَ ۾ اَمَنڊ چوندا آهن.
حوالا
زمرو:فصل
پنجاب
thumb|پنجاب جو خطو [[پاڪستان ۽ ڀارت ۾ ــ]] پنجاب جو خطو ڀارت ۽ پاڪستان ۾ موجود ڀارتي پنجاب ۽  پاڪستاني پنجاب ۾ منقسم ھڪ خطي جو نالو آھي۔ پنجاب تاريخي طور تي ننڍي کنڊ جي اھم خطن ۾ شمار ڪيو وڃي ٿو۔ پنجاب خطي جي اوڀر ۾ ھماچل پرديش، ھرياڻہ ۽ راجسٿان وغيرہ آھن ، اولھ ۾ پشتونستان ،اتر ۾ ڪشمير ۽ ڏکڻ ۾ سنڌ واقع آھي۔ پنجاب جا ماڻھو محنت ڪش آھن ۔ ھن خطي ۾ فصلن جي وڏي مقدار سامھون ايندي آھي۔ پنجاب جي ٽي ڀاڱي چار مسلم آباد ڪيل سرزمين آھي تنھن ھوندي بہ ھڪ حصو سکن جو آباد ڪيل آھي۔ پنجاب کي وڌيڪ ٻن حصن ۾ ورھايو ويو آھي، ھڪ اوڀاريون پنجاب ۽ ٻيو اولاھون پنجاب۔ اوڀاريون پنجاب ننڍو آھي ۽ ڀارت جي ڪنٽرول ۾ آھي ۽ اولاھون پنجاب، پنجاب جو ٽي ڀاڱي چار آھي جيڪو پاڪستان جي قبضي ۽ سيطرت ۾ آھي۔
پڻ ڏسو
فھرست ھم نالا رياستون ۽ علائقا
468ع
ڊسمبر
زمرو:468ء زمرو:پنجين صدي زمرو:سال
سيف الملوڪ (سرائڪي شاعري)
سيف الملوڪ: ’سنڌي ادبي بورڊ‘ جو ڇپايل ڪتاب ’سيف الملوڪ‘ عرف ’سفلنامون‘، سرائڪي زبان جي مشهور شاعر مولوي لطف علي جو جوڙيل آهي. مولوي لطف علي جي والد جو نالو غياث الدين هو، ۽ هو سماٽ قوم جو نيجڙو ذات جو هو. سندس ولادت ضلعي رحيم يار خان جي ڳوٺ بهاولپور ۾ اٽڪل 1145هجريءَ ڌاري ٿي. مولوي لطف علي خان جا سرائيڪي بيت، سڄي ملڪ ۾ مشهور آهن، ۽ انهن کي انهي ڪري به وڏي اهميت آهي، جو هن خطي جا ٻيا ڪيترائي شاعر سندس ڪلام کان متاثر ٿيا ۽ انهيءَ جي تتبع ۽ رنگ تي سرائڪي ٻوليءَ ۾ ڪلام چيائون، جن مان حمل خان لغاريءَ جو نالو قابل ذڪر آهي. ’سيف الملوڪ ۽ بديع الجمال‘ جو هي قصو ساري دنيا ۾ مشهور آهي، تنهن کي مولوي لطف عليءَ نهايت ئي وڻندڙ بامحاوره ۽ پختي سرائڪي ٻوليءَ جي نظم ۾ چيو آهي، نظم ايترو ته عاليشان ۽ اثرائتو آهي، جو ڪيترن ئي ٻين شاعرن کي سندس نظم ڏسي رشڪ ٿيو ته هو به ساڳيءَ ٻوليءَ ۾ هن قصي کي نظم ۾ چون-ڪيترن شاعرن اهڙيون ڪوششون به ڪيون مگر لطف علي واري درجي کي حاصل ڪري نه سگهيا. هي منظوم سرائڪي قصو 264 عنوانن تي مشتمل آهي، جنهن کي هن بلند پايه شاعر عروج تي پهچائي ڇڏيو آهي. سندس بهترين سرائڪي نظم جو هڪ مثال پيش ڪجي ٿو: مرد ملوڪ اڳي ملڪان دي در دل دا درد سڻائي، باپ ميڏا هي شاهه مصر دا عاصم نام سڏائي، هي زابر ايران اُتي پر ترڪستان ڪنبائي، او ڪامل سليماني ڪپڙا کول ميڪون ڏ ِ کلائي، هي تصوير پري دي تـِس تي-تيغ ميڪون ڀڙڪائي، ڌي شهپال بديعل بانو، بدل ٻهون بدلائي، مهرو ملڪ اِرم وچ هردم، حسني طبل وڄائي! شاعر، قصي جي شروعات ۾ سرور ڪائنات، چئن يارن، امامن، ۽ معصومن، جي تعريف نظم ۾ ڪئي آهي انهيءَ کان پوءِ بهاولپور جي نواب، بهاول خان ثالث جي تعريف ڪئي اٿس، انهيءَ کان پوءِ قصو شروع ڪيو اٿس. سيف الملوڪ جي اول ۾، ڊاڪٽر نبي بخش خان بلوچ جو هڪ محققانه مقدمون ڏنل آهي، جنهن ڪتاب جي شان ۽ عظمت ۾ حد کان وڌيڪ اضافو ڪيو آهي. 45 صفحن جي هن عالمانه مقدمي ۾ مولوي لطف عليءَ جي سوانح حيات سندس تصنيفن، ٻولي، لطف علي رحه شاعري ۽ اصل قصي جي سٽاءَ، مختلف ڇاپن ۽ تاريخي پس منظر تي نهايت ئي اعليٰ نموني ۾ تبصرو ٿيل آهي. جيڪو پُر معلومات ۽ دلچسپ آهي. 176 صفحن جي هن خوبصورت ڪتاب جي ڇپائي ۾ ’سنڌي ادبي بورڊ ڪرائي آھي.
حوالا
زمرو:ڪتاب
امراڻو
عمرڪوٽ (امرڪوٽ) کي لوڪ گيتن ۾ امراڻو ڳايو ويو آهي. ’امراڻو‘ جنهن لاءِ چيو وڃي ٿو ته پراڻي سمي ۾ شِوَ جي مندر کان وٺي ڏياتٻهه تائين لڳ ڀڳ ٻارهن ڪلوميٽرن جي ايراضيءَ تي پکڙيل هو. روايت آهي ته شِوَ جو مندر ان زماني ۾ اَمراڻي جي وچ ۾ هوندو هو. هن وقت ان ايراضيءَ تي ڪافي ٺڪراٺو پکڙيل آهي، جتي مٽيءَ جي مڻڪن کان سواءِ ٻيون به ڪي شيون لڀن ٿيون، هينئر ’امراڻي‘ جو يادگار صرف ”شو جو مندر“ آهي.
حوالا
زمرو:سنڌ زمرو:تاريخ زمرو:پاڪستان
ٽيڪسيلا
ٽيڪسيلا پاڪستان جي صوبي پنجاب جو هڪ قديم شھر جيڪو ٽيڪسيلا ضلعي جو صدر مقام پڻ آهي. لفظ ٽيڪسيلا سنسڪرت ٻولي مان نڪتل آهي جنھن جي معنيَ آهي ترشيل پٿرن وارو شھر. ھي شھر اسلام آباد کان 32 ڪلوميٽرن جي فاصلي تي واقع آهي.ٽيڪسلا جي ھڪ ھزار سال قبل مسيح وارا قديم تھذيب جا آثار پڻ شھر کان ڪجھ فاصلي تي واقع آھن.
حوالا
زمرو:تاريخ پاڪستان زمرو:ڀونءِ ڀياس ۽ ڀونءِ نگاري
امر فياض ٻرڙو
تعليم
امر ابتدائي تعليم پنھنجي ڳوٺ ڄاڃي ٻُرڙي جي هڪ مدرسي ۽ گورنمينٽ پرائمري اسڪول ڄاڃي ٻرڙي مان حاصل ڪئي، پوءِ گورنمنٽ ناز هاءِ اسڪول خير پور ميرس مان 1983ع ۾ مئٽرڪ جو امتحان امتيازي نمبرن سان پاس ڪري، گونمنٽ ڪالج آف ٽيڪنالاجي، خير پور ميرس مان مڪينيڪل انجنيئرنگ ۾ ڊپلوما جي ڊگري، 1988ع ۾ حاصل ڪئي. اڳتي هلي نوڪريءَ دوران شاھ عبدالطيف يونيورسٽي خير پور ميرس مان ماسٽرس ڊگري سوشيولاجيءَ ۾ پرائيويٽ اميدوار جي حيثيت سان حاصل ڪئي.
ڪم ڪارين جو سفر
تعليم مان فارغ ٿي امر فياض ريڊيو پاڪستان جي انهن اوائلي انائونسرن مان هڪ ٿيو جن ريڊيو اسٽيشن خيرپور تي شروعاتي پروگرام ڪيا. امر سن 1990 ۾ پاڪستان ريلويز ۾ سب انجنئير طور چونڊيو ويو ۽ 1999ع تائين ريلويز ۾ ڪم ڪندو رهيو، پر اتان جي ماحول مان بيزار ٿي هن ريلويز ڇڏي ڏني ۽ بين الاقوامي معيارن کي پرکڻ واري اداري (ISO) ۾ ريجنل انسپيڪٽر طور ڀرتي ٿيو، وري ڪاسموس ڪميونيڪيشنز ۾ جنرل مينيجر طور خدمتون ادا ڪيائين. بعد ۾ يونائيٽيڊ نيشن ۾ ڪميونيڪيشن آفيسر طور ڪم ڪرڻ لڳو، اتان هن ڪمپيوٽر ٽيڪنالاجيءَ ۾ مهارتون حاصل ڪندو نيٺ پهريون ڀيرو اردو نستعليق نالي ”امر نستعليق“ جو بنياد وڌو، ۽ ڪراچي جي هڪ نجي يونيورسٽيءَ ۾ هيڊ آف ڊپارٽمينٽ انفارميشن ٽيڪنالاجي طور کنيو ويو. جنھن کان پوءِ امر سنڌي لئنگئيج اٿارٽيءَ جي انفارميشن ٽيڪنالاجيءَ جي اهم شاخ لئنگئيج انجنيئرنگ سان سلهاڙيل شعبي جو ڪنسلٽنٽ طور ڪم ڪيو. ھاڻي امر فياض سنڌ جي ثقافت ۽ سياحت کاتي پاران قائم ڪيل اداري عبدالماجد ڀرڳڙي انسٽيٽيوٽ آف لئنگئيج انجنيئرنگ حيدرآباد ۾ پروجيڪٽ ڊائريڪٽر طور سنڌي ٻوليءَ جي ڊجيٽائيزيشن تي ڪم ڪري رھيو آھي.
ڪارناما
left|thumb| امر فياض ٻرڙي کي سنڌ گريجوئيٽس ايسوسيئيشن پاران ڏنل گولڊ ميڊل
ادار سازي
امر سنڌي ٻوليءَ جي آئيندي کي مڪمل طور تي محفوظ ڪرڻ لاءِ حڪومت سنڌ کي سنڌي ٻوليءَ جي لئنگئيج انجنيئرنگ لاءِ خودمختيار اداري ٺاھڻ لاءِ پيشڪاري ڏني، جنھن سان حيدرآباد ۾ ”عبدالماجد ڀرڳڙي انسٽيٽيوٽ آف لئنگئيج انجنيئرنگ“ جڙي راس ٿيو جتي اڄ سنڌي ٻوليءَ جي جديد ڊجيٽائيزيشن تي سنڌي ڪمپيوٽنگ جي ٽيم جي سربراھي ڪري رھيو آھي.
حوالا
زمرو:شخصيتون زمرو:سنڌي شخصيتون
بارود
thumb| بارُود يا باروت پوٽاشيئم نائٽريٽ (75 سيڪڙو)، تيزاب (10 سيڪڙو) ۽ ڪاربان (15 سيڪڙو) ملائڻ سان ٺڪاءُ ڪندڙ مصالحو ٺهندو آهي. اوائل ۾ بارود جي دونهين ۽ رڪ جي چني ڪري هٿيارن کي هر ڀيري صاف ڪرڻو پوندو هو، پر پوءِ جيئن جيئن ترقي ٿيندي وئي، تيئن تيئن بارود سان رک ۽ دونهين جا اثر ختم ٿيندا ويا.
زمرو:سائنس
آراڙوجو قبرستان
thumb|آراڙي جو قبرستان آراڙو جو قبرستان انگريزي (Graveyard of Araro) سنڌ جي دادو ضلعو، جوهي تعلقو جي شهر جوهي کان اٽڪل 13ڪلوميٽرن جي مفاصلي تي واهي پانڌي روڊ ڳوٺ پٽ سليمان کان اتر طرف 2 ڪلوميٽرن جي مفاصلي تي ڪاڇو ۾ واقع آهي. هيءُ قبرستان ڪلھوڙن جو دور کان اڳ 17 صدي عيسويءَ جي وچ جو آهي ۽ ديهه آراڙو، تعلقو جوھي، ضلعي دادو، تپي بکر شھيد ۾ موجود آهي. تاريخ مظهر شاهجهاني ۾ آراڙي جو تذڪرو پڻ موجود آهي. مقامي طور ھن کي ٻُٽا قبا به چوندا آھن ڇاڪاڻ ته اڪثر مقبرن کي نيلون نه آهن. روايت آھي ته ھتي ميان وال تحريڪ جا ٻه سپوت عالم خان ۽ گنھور خان ٻئي ذات جا گنهوراڻي لنڊ دفن ٿيل آھن. -تاريخ- ۾ ھن ماڳ جو ذڪر ھيئن ٿيل آھي، ته ھي ماڳ ڪلھوڙن کان اڳ موجود ھو. ھتي ڪل نو مقبرا اڃا موجود آھن. جن مان پنج مقبرا پڪ سرا آھن، جڏھن ته چئن جي مٿان گنبذ موجود ڪونه آھي. صرف ھڪ رانڪ مڪمل نظر آئي جيڪا گنبذ سان ۽ لتل آھي. پنجن پڪ سرن مقبرن جا رڳو بنياد بچيا آھن. مڪمل رانڪ ۾ اندر ٻه قبرون ھيون، جيڪي چن گاري سان لتل ھيون. اندر گل چٽ نڪتل آھن. اندران ڪنڊ جوڙون (squinches) زمين کان مٿي ڇت ڏانھن نڪرن ٿيون. فرش به چن گاري سان لتل آھي. ٻيون به ڪيتريون قبرون چن گاري سان لتل ٽڙيل پکڙيل آھن، جن تي گلڪاري ۽ نقش نڪتل آھن.
امرت جو ڪلش
سنڌي ٻوليءَ جي ڪهنه مشق شاعر ڊاڪٽر ارجن سڪايل جي شاعريءَ (اَڇند ڪوتا) جو ڪتاب، خوبصورت ٽائيٽل سان ڊيمي سائيز جي 87 صفحن تي مشتمل آرٽ اينڊ اميج، 212، الائيڊ انڊسٽريل اسٽيٽ ماهيم ممبئيءَ مان ڇپجي پڌرو ٿيو آهي. هن 2000ع ۾ ڇپيل ڪتاب جي قيمت -/60 روپيا آهي. ڪتاب جي خوبصورت ارپنا هن ريت ڪيل آهي: ڀڳت ڪنور فرمايو؛ ’آءُ! ڪانگا ڪر ڳالهه، مون کي -تن- ماروئڙن جي.‘ پارو چاولا ڳائيندي آهي؛ ’ڪانگا، ڪانگا، او ڪانگا!‘ ‘-ارجن سڪايل-‘ لکيو هو؛ ٻائي جي کوهه مٿان سرنهن جي وڻ تي ويٺل ڪانءَ سپني ۾ اچي منهنجي ڳوٺ ’سڌوجا‘ جي ڳوٺاين جا نياپا ڏئي ويندو آهي. هيءُ ڪتاب پڻ اهڙي ڪانءَ جي نالي!
ٻوٿاري
ٻوٿاڙي، جڏهن گابا ننڍا هوندا آهن، تڏهن ڪي ڪي گابا ڌوڙ (واري) کائيندا آهن، جا انهن کي نقصان ڪندي اهي. اها عادت گابن ۾ اهڙي پڪي ٿي ويندي اهي جو جهڙيان تهڙيان نہ ڇڏيندا آهن، تڏهن ڇا ڪبو آهي جو لاچار گابي کي منهن تي ٻوٿاري چاڙهبي آهي.
مُڃ جي نوڙيءَ سان گول کوپو ٽوپيءَ وانگر اهڙيءَ طرح ڳُتيندا آهن، جيئن اُن ۾ ٽنگ ٽنگ بيٺا هوندا آهن، جيئن گابي کي ساھ کڻڻ ۾ تڪليف نہ ٿئي، ان کي ”ٻوٿاڙِي“ چون. گابي کي کير ڌارائي پوءِ منهن تي چارهي ٻنهي پاسن کان نوڙي وجهي ڪنن تان لاهي ڪِياڙيءَ تي ورائي ڇڏبي آهي، انهي ڪري ڌور وغيره کائي نه سگهندو. ڪجهه وقت ائين سنڀال ڪرڻ سان جيئن وڏيرو ٿيندو ۽ گاهه وغيره کائيندو يعني چرهو ٿيندو ويندو تيئن اها عادت از خود ڇڏي ڏيندو، پوءِ ٻوٿاڙي جو ڪوبه ضرور ڪونه آهي. ڪي ان کي ”مُڇي“ بہ چوندا آهن.
سنڌي سڀيتا
سنڌ جي ثقافت __سنڌي ثقافت _&(Sindhi Culture):
بنيادي طرح سنڌ جي ثقافت پيار، محبت، رواداري، سيڪيولر سوچ ۽ عدم تشدد جو اعليٰ مثال آهي. عام سنڌي ماڻهو صوفي مزاج ۽ امن پسند آهي. هتي ويدانت، ٻڌمت، صوفي ازم جا سمورا مثبت قدر ملائي هڪ تمام مثبت سماج جي تشڪيل ٿي آهي، جنهن ۾ اڪثر ٻاهران آيل عنصر به رخنو وجهندا رهيا آهن. سنڌي ماڻهو دنيا ۾ پنھنجي مھمان نوازي جي ڪري مشھور اھن. ان کان علاوه منجھن احسان ڪرڻ، صبر ڪرڻ، شڪر گذار رھڻ، امن پسندي، نماڻائي وغيره صوفياڻي تعليمات جو نتيجو اھي. تصوف جي سلسلي سان مذھبي رواداري پيدا ٿي. سنڌي ادب جي ترقيءَ ۾ صوفي شاعرن جو وڏو ڪردار رھيو آھي. اهڙن شاعرن ۾ شاهه، سچل ۽ ساميءَ جو وڏو ڪردار آهي. ٻين لفظن ۾ ائين کڻي چئجي ته سنڌي ادب وڌيو ئي صوفي ازم جي اغوش ۾ اھي. سنڌي ثقافت سمورن لطيف فنن سان مالا مال آهي. موهن جي دڙي جي تهذيب کان وٺي اڄ ڏينهن تائين راڳ ۽ رقص جي وڏي قدرداني ڪئي ٿي وڃي. ٽوپي ۽ اجرڪ سنڌي ثقافت جو اهڃاڻ آهن. هر سال ڊسمبر جي پهرين آچر تي سڄي دنيا جا سنڌي ثقافت جو ڏينهن ملهائيندا آهن. سنڌ جي ثقافت جون پاڙون سنڌو ماٿر جي تمدن ۾ آھن. سنڌ وڏي ريگستاني علائقي واري، قدرتي وسيلن ۽ مسلسل پرڏيهي اثرن جي سلسلي ۾ ٺھي آھي. سنڌو يا سنڌو درياء جيڪو زمين جي مان گذري ٿو، ۽ عربي سمنڊ (جيڪو ان سرحدون مقرر ڪري ٿو) پڻ مقامي ماڻهن جي وچ ۾ seafaring روايتن جي پٺڀرائي ڪئي آھي. مقامي آبهوا پڻ ظاهر ڪري ٿي تہ سنڌين کي ٻولي، لوڪ ادب، روايتون، رواج ۽ طرز زندگي آهي جيڪي پاڙيسري علائقن کان مختلف آهن. سنڌي ثقافت سنڌي ماڻھن طرفان پاران پيش ڪيو وڃي ٿو.
اسلام اچڻ کان پوءِ سنڌ جي ثقافت ۾ آيل تبديليون ۽ ان جا سماج تي اثر
سنڌ جي طبعي ۽ تاريخي حالتن، سنڌي ثقافت جي اڏڻ ۾ گهڻو ڪردار ادا ڪيو آهي. جاگرافيءَ جي لحاظ کان هاڻوڪي سنڌ ڀارت جي ٻين حصن کان گهڻو الڳ ۽ پري آهي. اوڀر ۾ ٿر جو ريگستان، اوڀر ڏکڻ ۾ ڪڇ جو رڻ پٽ، ڪوري کاري ۽ ڌُٻڻ وارو علائقو، اولھ ۾ بلوچستان جو پهاڙي ۽ غيرآباد علائقو، اِهي سڀ اهڙيون قدرتي حدون آهن، جن جي ڪري سنڌ ۽ ٻين علائقن جي وچ ۾ ماڻهن لهه وچڙ ۾ رڪاوٽون آهن. سنڌ جو رڳو اُتر اوڀر طرف پنجاب سان گهڻو لاڳاپو ۽ ڳانڍاپ  قائم رهيو اهي. ان طرف وڏا ميدان آهن، جن مان سنڌوندي پنجاب مان وهي ڪشمور (جيڪب آباد) وٽان سنڌ ۾ داخل ٿئي ٿي. قديم زماني ۾ سنڌ کان ۽ سنڌ ۾ ماڻهن جي اچ وڃ گهڻو ڪري پنجاب واري طرف کان ٿيندي هئي.
رگ ويد واري زماني کان وٺي سنڌوندي، سنڌ جي ماڻهن جي لاءِ جياپي جو مکيه وسيلو ثابت ٿي آهي. اڄ تائين رڳو اِها هڪ ندي آهي، جيڪا سنڌ ۾ ٻارنهن مهينا وهندي رهي ٿي. ان جي پاڻيءَ سان پنجاب ۽ سنڌ سرسبز ۽ آباد آهن. آڳاٽي زماني ۾ سر سوَتي نديءَ جو هڪ وهڪرو به سنڌ مان وهندو هو، جيڪو مهاڀارت واري زماني ۾ سُڪي ويو. اُن کان پوءِ سنڌوندي ئي هن علائقي لاءِ جيون جو مکيه وسيلو بڻي. اِن ڪري اُن جي ڪناري تي سنڌ سڀيتا (Sindh Sabhiyata) جي اوسر ٿي. ويدن جي زماني کان وٺي سنڌ جا رهواسي <font color="#0000E0">’جل جي ديوتا‘ (ورڻ) جي پوڄا ڪندا پيا اچن.
ڏهين عيسوي صديءَ ۾ ۽ ان کان پوءِ <font color="#FFC000">’جهولي لال‘ يا ’اُڏيري لال‘ جي پوڄا جي ارتقا ٿي، جنهن کي پڻ سنڌي ’ورڻ ديو‘ جو اوتار ليکين ٿا. ان جي پکيڙ پوءِ اُتر ۾ ملتان تائين ۽ ڏکڻ ۾ ڪڇ، شوراشٽر (گجرات) ٿي ويو.
تاريخ جي لحاظ کان ڏسجي ته عيسوي سن کان اڳ واري زماني کان وٺي سنڌ تي ڌارين جون ڪاهون ٿينديون آيون آهن. ڀارت ۾ هيءَ پهريون پرڳڻو هو، جنهن تي اٺين عيسوي صديءَ ۾ بن قاسم جي سرواڻيءَ ۾ عربن ڪاهه ڪئي. هُنن ۷۱۲ع ۾ آخري هندو <font color="#00E000">مهاراجا ڏاهرسين کي جيتي، سنڌ جي وڏي حصي تي قبضو ڪري اسلامي حڪومت جو بنياد وڌو. اِن ڪري گهڻا مسلم مؤرخ سنڌ کي ”باب السلام“ (اسلام جو دروازو) ڪري سڏيندا آهن. سنڌ ۾ عربن جي حڪومت شروع ٿيڻ سان هتان جي مڪاني رهاڪن تي گهڻو اثر ٿيو. اُهي گهڻو ڪري ويدن واري آڳاٽي عقيدي ويدڪ سناتن ڌرم جا مڃيندڙن هئا. گهڻا سنڌي ٻُڌ مت جا به پوئلڳ هئا. سنڌ ۾ اسلام جي اچڻ سان ڪِن سنڌين اِسلام مذهب اختيار ڪيو ته ڪي سنگت جي اثر هيٺ مسمان ٿيا ته ڪي ٻين ڪارڻن جي ڪري. ملڪ جي مسلمان حاڪمن پنهنجي مذهب کي پکيڙڻ لاءِ ڪڏهن ڏاڍ کان به ڪم ورتو. اِن جي ڪري چڱي انگ ۾ سنڌي هندو پنهنجي اباڻي ڌرتي ڇڏي ڀر وارن هندو علائقن ۾ وڃي رهيا. ان لڏپلاڻ جا حوالا اسان کي تاريخ جي ورقن ۾ ملن ٿا. ڪجھ هندو اهڙا به هئا، جيڪي پنهنجي عقيدي تي اٽل رهيا ۽ سنڌ کان ٻاهر نه ويا. اُنهن تي غير مسلمانن هجڻ جي ڪري حاڪمن جزيو وڌو. اِن طرح سنڌ جتي اٺين عيسوي صديءَ کان اڳ رڳو هندو، ٻڌڌرم، ۽ ڪجھ ٻين متن (ڌرمن) وارا رهندا هئا، اُتي ۱۹۴۷ع ۾ ورهاکي وقت هندن جو آدم ڳڻپ ۾ ڪُل انگ رڳو پنجويھ سيڪڙو کن وڃي بچيو هو.
سنڌ ۾ اسلام سان گڏوگڏ صوفي درويش ۽ اسماعيلي مت جا مبلغ يا تبليغي پير به آيا. اُهي ڪٽر مذهبي نه هئا. هنن جي ويچار کان متاثر ٿي، چڱن سنڌي هندن سندن مذهب اختيار ڪيو. اِن ڪري سنڌ ۾ رهندڙ مسلمانن جو گهڻو انگ اُهو آهي، جيڪي پنهنجو اصلوڪو ڌرم ڇڏي پوءِ مسلمان ٿيا هئا. اُنهن اسلام ۾ داخل ٿيڻ کان پوءِ پڻ پنهنجيون اصلوڪيون ريتيون رسمون ۽ لوڪ عقيدن کي گهڻي قدر پاڻ وٽ جيئن جو تيئن قائم رکيو.
هتي جيڪي طبعي ۽ تاريخي حالتون ڄاڻايون ويون آهن، انهن جي ڪري سنڌي ٻولي ڳالهائيندڙ سماج ۾ چڱين ئي خاصيتن جي ارتقا ٿي آهي، جن ۾ مکيه هن ريت آهن: <blockquote style='border: 1px solid blue; padding: 2em;'> <font color="#0000E0"> ٻين جي ڀيٽ ۾ سنڌي سماج ۾ ڪٽرپڻو گهٽ آهي، پر هاني هوريا هوريان سنڌ ۾ به ڪٽرپڻو تيزيءَ سان وڌي رهيو، نه ئي ٻين جي ڀيٽ ۾ ذات پات جو ڀيد ۽ ڇوت ڇات به سنڌ ۾ گهٽ آهي. (سڀني مذهبن کي برابريءَ سان ڏسڻ) عالمي ڀائيچارو سنڌي ماڻهوءَ جي عام وصف هئي ۽ رهي آهي. صوفي مت ۽ سنت مت جي اثر سنڌين جو نرگڻ (بي ڳڻ) نراڪار (بي شڪل) ۽ هڪ خالق ۾ گهڻو وشواس آهي. ان هوندي پڻ هو جدا جدا (فرقن) ۽ ڌرمي نظرين کي عزت جي نظر سان ڏسن ٿا. سنڌي هندو صوفي درويشن جي درگاهن تي وڃن ٿا ته سنڌي مسلمان به هندُن جي ڪيترن ڌرمي عقيدن کي مانُ ڏين ٿا.
(2) ڪٽر مسلمان حاڪمن جي دؤر ۾ به گهڻا ئي هندو پنهنجي ڌرم تي اٽل رهيا. اِن مان هُنن جي جاتيءَ اندروني قوت ۽ ڌرم ۾ وشواس جي ساک ملي ٿي.
(3) واپار سانگي ڏورانهن ملڪن ۾ وڃي پنهنجي محنت ۽ هوشياريءَ سان دولت ڪمائڻ، اُن سان سماجي فلاح جا ڪم ڪرڻ سنڌي هندُن جو عام گُڻ آهي. اِن جي ڪري ساهت سِرجڻ، آرٽ وغيره ۾ مهارت حاصل ڪرڻ جي ڀيٽ ۾ هنن جو ڌيان واپار ۽ ناڻي ڪمائڻ طرف به وڌيڪ رهيو آهي.
(4) سنڌي هندو سماج جي ٻي مکيه خاصيت اِها آهي ته اُن ۾ چوٿون ورڻ (شوُدر) به ڪو الڳ ٿلڳ ڪونهن پر سنڌي سماج ۾ گهڻو ڪري بنا مت ڀيد جي گڏجي رهن ٿا. سنڌي هندو سڀ سون آهن، جن ۾ کيتري ۽ وئش ذاتين جي وچ ۾ تفاوت نه رهيو آهي. برهمڻ ورڻ جا گهر به کتري ورڻ جي ڀيٽ ۾ تمام گهٽ آهن. سنڌي کتري ۽ وئش گهڻو ڪري پاڻ کي لوهاڻا (سوريه ونشي) ۾ رامچند جي نسل جا سڏائيندا آهن. اُهي گهڻي ڀاڱي گذريل ٽِن صدين ۾ پنجاب، راجسٿان ۽ گجرات جي ڪِن علائقن مان لڏي اچي سنڌ ۾ رهيا. اُهي لوهاڻا جيڪي اٺين عيسوي صديءَ ۾ عربن جي ڪاھ وقت سنڌ ۾ رهندا هئا، انهن مان گهڻا يا ته مومن يا ميمڻ يامسلمان بڻجي ويا يا سنڌ جي ڀر وارن هندو راجائن جي علائقن ڏانهن هليا ويا.
سنڌ جا هندو مغلن جي صاحبي واري دؤر کان وٺي ڌنڌي جي لحاظ کان ٻن مکيه گروهن ۾ ورهائجي ويا. اُهي آهن عامل ۽ ڀائيبند. عامل اُهي آهن، جيڪي مسلمان حاڪمن جا عملدار هئا. سنڌ ۾ انگريزن جي صاهبي اچڻ کان پوءِ پڻ عامل طبقو گهڻو ڪري سرڪاري نوڪرين ۾ داخل ٿيو. ٻئي طرف ڀائيبند اُنهن کي سڏيو ويو، جيڪي ڌنڌي ۽ واپار وڙي ۾ گهڙيا. سنڌ وروڪي ڀائيبند اُهي هئا جن گذريل ٽن کن صدين ۾ الڳ الڳ ملڪن ۾ وڃي واپار ڪيو.
(5) ڀارت ۾ لڏي اچڻ کان پوءِ سنڌين جي سماجي ڍانچي ۾ مکيه تفاوت اهو ٿو نظر اچي ته ڀارت جي سنڌين مان مسلمان طبقو بلڪل ختم ٿي ويو آهي. (ڪڇ، راجسٿان جي سرحدي علائقن ۾ جيڪي سنڌي ڳالهائيندڙ مسلمان رهن ٿا، اهي سندي هندن جي ڀائيچاري جو حصو بڻجي نه سهگيا آهن). اِن هوندي به تصوف واري ويچار ڌارا جو اثر ڀارتي سنڌين ۾ صاف نظر اچي ٿو.
سنڌي لوڪ ثقافت جا جدا جدا طبقا جن جو هن کان پهرين ذڪر ڪيو ويو آهي، اُنهن مان لوڪ ادب وارو حصو ته ڀارت جي سنڌي هِندُن گهڻي قدر پاڻ وٽ سنڀالي رکيو آهي. پر نئين زماني جي ماحول سببان ڀارت ۾ لوڪ جيوت جي طريقن، لوڪ ڪلائن (فنون) ۽ روايتن کان حاصل ٿيل هُنرن ۽ لوڪ هُنرن مان گهڻن حصن جو ڀارت ۾ خاتمو ٿي چڪو آهي. هتي جي علائقائي ثقافتن جي اڪثر ڪري ڀارتي سنڌي نوان نوان رُوپ (جيئن ته: گُجراتي گرٻا ناچ، ماهاراشٽر ۽ گجرات ۾ گڻيش پوڄا، ڀڳت جي روايت ۾ سينيما جا گانن ۽ طرزن جو استعمال ڪري ڊِسڪو پيش ڪرڻ، وغيره) اختيار ڪري رهيا آهن.
سنڌي پهاڪا ۽ چوَڻيون جيڪي سنڌي ثقافت جو هڪ اهم حصو آهن، اُنهن ۾ به تبديلي اچي رهي آهي. سنڌ جي جاگرافيءَ اندر سنڌي مسلمانن جي ريتين رسمن تي ٻڌل پهاڪا ڀارت جي نوجوان نسل جي ٻوليءَ مان لڳ ڀڳ گم ٿي چُڪا آهن. اِنهيءَ کان سواءِ، هندي، اردو ۽ ٻين ٻولين جا ٻول ۽ چوڻيون سنڌي ٻوليءَ ۾ داخل ٿي رهيون آهن.
ٻٻر (وڻ)
250px|thumb|left|ٻٻر جو وڻ 280px|thumb|سنڌ ۾ ٻٻر جا وڻ ٻَٻرُ (Acacia Arabica/ nilotica ) هي وڻ عام آهي جنھن ۾ ڪنڊا ٿين، پن سنھڙا، گل ڦڪا، ڦر پلڙا، جن ۾ چيچڪا ٿين. ٻج ڪاري رنگ جو، چيچڪن وارو ٿئي. ھيءُ وڻ گرم علائقن ۾ ٿيندو آھي. هن جا گهڻا ئي قسم آهن.هن ۾ ڪنڊا ٿا ٿين ۽ ڦرين ۾ ٻج جهلي ٿو، جنهن کي پلڙا يا پاپڙ ۽ ٻج کي چيچڪا چون ٿا. جنهن ذات يا جماعت مان هي وڻ آهي، انهيءَ جو انگريزي ڪتابي نالو آڪيشيا آهي. هن جو انگريزي رواجي نالو بابل آهي ۽ هندستاني بَبل.
هن جو هڪڙو ننڍو ٻوڙي جو قسم آهي، جو اُتر الهندي وارن پرڳڻن ۾ عام آهي ۽ لوڙهن جي جاءِ تي رکڻ ۾ ڪم ايندو آهي. ان جو نالو ڦُلائي آهي. ٻيو هڪڙو ننڍي وڻ يا ٻوڙي جي قسم مان آهي، جو شڪل جو خراب آهي، مگر جڏهن پيلا خوشبودار گل ڪري ٿو، تڏهن ڏاڍو وڻڻ جهڙو ٿيو پوي. فرانس ۾ هن جي ڏاڍي پرداخت ڪندا آهن ۽ منجهانئس عطر جهڙي خوشبوءِ ڪڍندا آهن. انگريزيءَ ۾ هن کي خوشبودار ٻٻر جي نالي سان سڏيندا آهن. .
سنڌ ۾ ٻٻر
هي سنڌ جو وڻ آهي جو سخت زمين ۾ اُڀري. پارڪر جي زمين پٿرائين آهي، تنهنڪري اتي چڱي انداز ۾ ٿئي ٿو. ننگرپارڪر کان ڏونگري ڏي وڃبو ته رستي ۾ گهاٽا ٻٻر هُڙي لايو پيا نظر ايندا. موندري ۽ آڌيگام جي وچ ۾ به جام آهن. ڏيپلي تعلقي ۾ سجائي جي ڏهر، مٺي تعلقي جي ڳوٺ رائلو رندن وارو (مٺي کان اٺ ميل اوڀر طرف)، ڇاڇري تعلقي جي ڳوٺ چيلهار ۽ ان جي ڀرسان کوڙ ٻي ڳوٺ جي ترائيءَ واري ڏهر، ڇاڇري شهر کان ڪانڪهئي ڏي ويندڙ رستي تي ڇڊا ڇڊا ٻٻر آهن. ڪانڪهئي کان اولهه طرف ڪولهين جي ڳوٺن جي ڀرسان هڪ زمين ٽڪر ۾ بلڪل گهڻا ٻٻر آهن، ڄڻ ته هُڙي لڳي پيئي آهي. باقي سڄي ٿر ۾ عام ڪونه ٿئي. هن جي ٽارين ۾ ٻه – اڍائي انچ ڊگها اڇي رنگ جا تکا ڪنڊا ٿيندا آهن، جنهن کي ٿري ”سُر“ چون. هن ۾ پيلا گل ٿيندا آهن، جن مان ڦريون ٿين جنهن کي ”پلڙا“ چون، انهن ۾ سخت داڻا ٿيندا آهن، جن کي ”چچِڪا“ چون. ٻٻر جا پن ۽ پلڙا اُٺ ۽ ٻڪريون لائينديون آهن. ٻٻر جون ٽاريون وڍي سڪائي پن ڇاڻي گڏ ڪبا آهن. جن کي ”ٻُورِي“ چون. اها ٻوري مال لاءِ فائدي واري آهي. ٻُوري ۽ پلڙن جي کائڻ ڪري مال متارو ٿيندو آهي. هي وڻ وڏو ٿيندو آهي. اُن جي ڇانوَ سٺي ٿيندي آهي. هن جون ٽاريون وڍي ڇڏبيون ته وري نوان گونچ ڪڍي گهاٽو ۽ سائو ٿي ويندو آهي. وَڍَ ڪرڻ سان ٻٻر پاڻ وڌيڪ سائو ۽ سُٺو ٿيندو آهي. هن مان کؤنر ۽ لاک نڪرندي آهي. ٻٻر جا پن، ڇوڏا، گل، پَلڙا، کؤنر ۽ لاک ڪمائتا آهن. ٻٻر جا ڇوڏا لاهي موچي چمڙي رکڻ لاءِ ڪم آڻيندا آهن. هن جي ڪاٺي سخت، مضبوط ۽ جٽادار ٿيندي آهي. ٿلهن ٿرن کي چيري، ان مان نڪتل ڪاٺ مان تختا، در، دريون، ڪُرسيون، ميزون، ٽپايون، کَٽون، جاين جون ڪامون، پٽيون، پينگها، کٽن جا پاوا، ايسون، اُپرا، ڪٻٽ، صندل ۽ ٻيون به ڪيترين ئي قسمن جون شيون ٺاهيندا آهن ..
قسم
عام طرح ٻٻر ٽن قسمن جو ڏسڻ ۾ ايندو آھي، سنڌي ٻٻر، ڍليار ٻٻر ۽ ڪابولي ٻٻر، ڍليار، سنڌي -ٻٻر- کان ڏهہ فوٽ کن ڊگھو ٿيندو آھي، پر سندس ٿڙ وارو گھيرو قدري ننڍو ٿئي ٿو. ڪابولي ٻٻر سڌو ٿيندو آھي ۽ ان جون ٽاريون به ٿڙ سان گڏ سڌيون ۽ اڀيون ٿين ٿيون. هي ٻٻر ٻور ۽ پلڙا ڪونه جهلي. ٻيو هن جهڙو هڪڙو وڻ ٿئي ٿو، جو هتي به عام آهي. سنهڙا ۽ ساوا پن ٿا ٿينس. ڪنڊا به اٿس ۽ ٿڙ به سائو ٿو ٿئيس. هميشھ پيلا گل جهليندو آهي. هي به ٻج مان ٿيندو آهي، جو سانوڻيءَ جي ڏينهن ۾ پوکيندا آهن. هن کي انگريزيءَ ۾ جيرو سلم ٿارن (يعني جر وسلم جو ڪنڊو) چون ٿا. ڪتابي نالو پارڪن سونيا اٿس. هتي جا ماڻهو انهيءَ کي ولايتي ٻٻر ڪري چوندا آهن. عام ٻٻر جو هڪڙو ٻيو قسم آهي، جنهن جون ٽاريون پاسي تي پکڙجڻ جي بدران، اُڀيون مٿي چڙهنديون آهن، جنهن ڪري اهو پري کان سرو جي وڻ وانگي ڏسڻ ۾ ايندو آهي. انهيءَ کي سنڌيءَ ۾ ڍليار ٻٻر يا ڪابلي ٻٻرسڏيندا آهن. ھن وقت تائين ٻٻر جا عام مشھور ٽي قسم ڳڻبا آھن پر ماھرن سنڌ ۾ ٻٻرن جا ڇٽيهہ قسم ڄاڻايا آھن.
طبي خاصيتون
ھن وڻ جون طبي خاصيتون ھيٺ ڏجن ٿيون. سنڌ بہ گرم خطي ۾ آھي، تنھنڪري ھتي ٻٻر جو وڻ عام جام ٿئي ٿو. درياهه جي ڪچي وارن حصن ۾ تہ ھيءُ وڻ بي انداز ٿيندو آھي. ٻٻر خاص ڪري سخت گرمين ۾ ٿيندو آھي. ٿر جي ڪن علائقن، جھڙوڪ ننگرپارڪر، ڏونگري، موندي ۽ آڌيگام جي وچ، ڏيپلي ۽ مٺيءَ جي ڀرپاسي ۽ ڇاڇري جي پاسي، جتي پڪي زمين آھي، اتي به ھيءُ وڻ ٿئي ٿو، نہ تہ عام طور ٿر ۾ ”ٻائريءَ“ جو وڻ ٿئي. سنڌ ۾ ڪن جاين تي ٻٻرن جون ھڙيون ڏسجڻ ۾ اچن ٿيون. ھن وڻ جي ٽارين ۾ اڇي رنگ جا وڏا ڪنڊا ٿين ٿا، جن کي ٿري ماڻھو ”سول“ ۽ سڄيءَ سنڌ ۾ عام طرح ”سيلهہ“ چوندا آھن، ھيءُ وڻ قد جي لحاظ کان تمام وڏو ۽ اوچو ٿيندو آھي، انھيءَ ڪري ھن ۾ ڇانوَ بہ وڌيڪ ٿيندي آھي. ھيءُ وڏو ۽ مضبوط وڻ آھي. ھيءُ وڻ لڳ ڀڳ 40 فوٽ اوچو ٿئي ۽ ان جي ٿڙ جو گھيرو وڌ کان وڌ ٽن فوٽن تائين ٿئي ٿو.
استعمال
ٻٻر جي ٽاري ھر قسم جو مال کائيندو آھي. پر ٻڪريون ۽ رڍون ان کي وڏي چاهہ سان کائينديون آھن. ٻٻر جو پلڙو ٽاريءَ کان به وڌيڪ طاقتور آھي ۽ مال جي کير وڌائڻ جو ذريعو پڻ آھي. خالي ۽ سڪل ٽارين کي ”ڍينگھر“ چئجي ٿو، جن سان گھرن ۽ ٻنين وغيره جي حفاظت لاءِ لوڙھا ڏبا آھن. ٻٻر جا پن، پلڙا ۽ ٻوري، اٺ ۽ ٻڪريون جام کائينديون آھن. ھيءُ وڻ پاڙن کان وٺي ٻور تائين تمام ڪمائتو آھي.
ولائتي ٻٻر
هي وڻ سنڌي ٻٻر کان ڊيگهه ۾ ننڍو ٿئي، پن ننڍا پر ڳُوڙها ساوا، ٿڙ مان اُڀيون ڊگهيون لامون ڪري وڌندو ويندو آهي. هن جو ٿڙ ڏهاڪو فوٽ کن ڊگهو ٿيندو آهي. بجنسي ديوي جي وڻ جهڙو آهي، تفاوت رڳو اهو آهي جو هن کي تڙ ٿئي، پر ديوي کي يڪو تڙ ڪونه ٿئي، زمين مان گهڻيون لامون نڪري وڌنديون وينديون آهن. هي وڻ بنا پوکڻ ۽ سنڀال جي ازخود اُڀري اوسري ايندو آهي. ڪٿي ڪو اتفاق سان ٻج ڪِريل هوندو ته وسڪاري جو اُڀري پوندو. هن کي مال ويجهو ڪونه وڃي، جيئن مال لتاڙيندس يا مٿان وڍبس ته يڪدم نوان گونج ڪڍي گهاتو ٿيندو ويندو. هن جي ٽارين ۾ سنڌي ٻٻر کان ڪجهه ننڍا پر مضبوط ۽ تکا ڪنڊا ٿيندا آهن. هن ۾ سال جا ٻارهن مهينا پيو ٻُور لڳندو آهي، جنهن مان پهريائين سائي رنگ جون ڦريون ٿينديون آهن جي پچڻ بعد پيليون ٿي پونديون آهن. ٻار سڄو ڏينهن اهي ڦريون لاهي پيا چُوسيندا آهن، البت گڏهه ۽ ٻڪريون اهي ڦريون لائينديون آهن. اُن جي ڪاٺي مضبوط ٿيندي آهي جنهن مان ڇَنن جون ٿوڻيون ۽ آڏوريون، کٽولن جا پاوا، ايسون ۽ اُپرا جڙندا آهن. هي وڻ پارڪر ۾ تمام گهڻو ٿيندو آهي، باقي ٿر جي ڇاڇري، چيلهار، مٺي، اسلام ڪوٽ شهرن ۾ هاڻي ٿوري وقت کان پوءِ ڪافي وڻ ٿيا آهن، ٻهراڙين ۾ اڃا گهڻو ڪونه آهي. .
سانگهڙ ضلعو
سانگهڙ ضلعو پاڪستان جي صوبي سنڌ جو هڪ ضلعو آهي. اِن جو صدر مقام سانگهڙ شهر آهي.
سانگھڙ ضلعي جا تعلقا
هن ضلعي ۾ 6 تعلقا آهن.
حوالا
زمرو:سنڌ جا ضلعا زمرو:پاڪستان جا ضلعا
ٻيو قدم (ڪھاڻيون)
ٻيو قدم ’ادارهء ِ ادبِ نو‘ (حيدرآباد) جي طرفان، هن ڪتاب ۾ سنڌ- هند جا چونڊ افسانا گڏ ڪيا ويا آهن. افسانه نگارن ۾ سندري اتمچنداڻي،  بشير مورياڻيءَ ، غلام نبي مغل، طارق اشرف، ناصر حميد، ۽ غياث جوڻيجو شامل آهن. آخر ۾ ٽي ترجما آهن. هڪ منٽوجو، هڪ عصمت چغتائيءَ جو ۽ هڪ موپسان جو.
گارڊن ايسٽ
يو سي گارڊن ايسٽ  ڪراچي ايسٽ ضلعي جي ھڪ يونين ڪاميٽي جو نالو آهي جيڪا ان ضلعي جي تعلقي  جمشيد ڪوارٽرز سب ڊويزن  ۾ واقع آهي. ھن يو سي جي اتر ۾ ڪراچي سينٽرل ضلعو، اولھ ۾ گارڊن ويسٽ، اوڀر ۾ يو سي فاطمه جناح ڪالوني ۽ ڏکڻ ۾ يو سي سولجر بازار واقع آھن. 2013 کان اڳ ان جو درجو جمشيد ٽائون جي ساڳي نالي سان يونين ڪاؤنسل نمبر 11 جو ھيو. 2013 ۾ ان کي جمشيد ڪوارٽرز جي نالي سان بحال ٿيل تعلقي ۾ شامل ڪيو ويو. ھن يو سي ۾ اردو ڳالهائيندڙ اڪثريت ۾ آھن ان کان سواءِ سنڌي پنجابي پٺاڻ، سرائڪي ماڻھو پڻ رھندڙ آھن. 2015 جي بلدياتي اليڪشن ۾ ھن يو سي م چيئرمين جي سيٽ تي محمد حبيب خان چونڊجي آيو ۽ وائيس چيئرمين جي سيٽ تي محمد آصف ميمڻ چونڊجي آئي. ٻنھي جو تعلق ايم ڪيو ايم پاڪستان سان آھي. ھن علائقي جي وارڊ 2 ۾ واقع علائقن م اليثرب ڪالوني، الامين ڪالوني، باران ڳوٺ، پيڊرو ڊيسوزا روڊ واقع آھن. ھن يو سي جي سڀ کان مشھور جاء ڪراچي جو راڻي باغ آھي جيڪو 1878 م قائم ٿيو ۽ ان جي پکيڙ 33 ايڪڙ آھي. ان جو پراڻو نالو مھاتما گانڌي گارڊن ھيو جيڪو پاڪستان ٺھڻ بعد تبديل ڪيو ويو. ان کان علاوه ھتي نشتر روڊ، بريٽو روڊ، نسروانجي روڊ، گلابي اسٽريٽ، ٽالپر اسٽريٽ، ڊي ڪروز روڊ، بزنس رڪارڊر روڊ، آغاخان پارڪ، گارڊن سپر مارڪيٽ، آغا خان جيمخانه، گارڊن جيمخانه، سينٽ لارنس ڪانوينٽ اسڪول (گارڊن ايسٽ) ، درگاھ جمن شاھ بخاري شامل آهن.
حوالا
زمرو:ڪراچي جا گردونواح
470ع
ڊسمبر
زمرو:470ء زمرو:پنجين صدي زمرو:سال
ائٽم بم
زمرو:سائنس
سِڌِر مساواتُن جو سرشتو
thumb|left|ٽِن ڦِرڻَن جي سِڌِر سرشتي سان [[(mathematics)|سَنواٽَن جو هڪ مجموعو ملي ٿو. جڏهن ته انٽرسيڪشن جو نقطو انهن مساواتن جو گھربل حل آهي.]] رياضيات ۾، سڌر مساواتن جو سرشتو (يا سڌر سرشتو) ساڳيا ئي ڦرڻا رکندڙ مساواتُن جو مجموعو آهي. مثال طور:
ٽن ڦرڻن x, y, z\,\! تي ٻڌل ٽن سڌر مساواتن جو سرشتو آهي. سڌر سرشتي جو حل ڳولڻ جو مطلب آهي ته ان ۾ موجود سمورن ڦرڻن جا اهڙا قدر لهجن جن تي سرشتي ۾ موجود سموريون مساواتون متفق هجن.
مٿين سرشتي جي جو حل هيٺينءَ ريت آهي.
ڇاڪاڻ ته انهن قدرن تي ٽَئِي مساواتون متفق آهن. زمرو:رياضيات
تَرار
مشهور جنگي هٿيار، جنهن سان دست بدست مقابل سان مقابلو ڪبو ويندو آهي.
چڪوري
چڪوري (اداڪـاره) سـنڌي، پـنجـابـي ۽ اردو فـلمـن جي مشهور اداڪاره، پورو نالو چڪوري بيگم، 1960ع ڌاري حيدرآباد جي مشهور رقاصه ثريا جي گهر ڄائي. سندس خاندان موجب هيءَ گجرات ۾ ڄائي هئي
مادري ٻولي
سندس مادري زبان پنجابي هئي.
پهرين فلم
محموب مٺا چڪوري جي پهرئين فلم هئي ’محبوب مِٺا‘ جيڪا 1971ع ۾ ٺهي. جنهن جو فلمساز جي. ايس. گورچاڻي ۽ هدايتڪار اي. ڪيُو. پيرزادو هو. هن فلم ۾ سائيڊ هيروئن جو ڪردار ادا ڪيو هو.
گھرو زندگي
بابو ڀائيءَ جي فلم ’پيار تان صدقي‘ دوران سندس ملاقات مشتاق چنگيزيءَ سان ٿي ۽ پنهنجي ماءُ ثريا جي مخالفت جي باوجود عدالتي پرڻو ڪيائين. جڏهن هي جوڙو لاهور ويو، ته ڪجهه عرصي بعد سندن علحدگي ٿي وئي. چڪوريءَ جي ٻي شادي هدايتڪار ڪيفي سان ٿي.
فلمون
هن جون سنڌي فلمون: ’جيجل ماءُ‘، ’پيار ڪيو سينگار‘، ’سوڍا پُٽ سنڌ جا‘، ’منهنجو پيار پُڪاري‘، ’سنڌڙيءَ تان صدقي‘، ’اچ ته ڀاڪر پايون‘ ۽ ’رت ۽ اجرڪ‘ مشهور ٿيون. سندس اردو ۽ پنجابي فلمن ۾: ’مولا جٽ‘، ’هيرا ڦيري‘، ’ڪونج‘، ’ٽڪراءُ‘، ’دنگل‘، ’پرمٽ‘، ’بدمعاشي بندا‘ وغيره ڪامياب فلمون ڳڻي سگهجن ٿيون. جن اداڪارن سان هن ڪم ڪيو، تن ۾: مشتاق چنگيزي، ڪيفي، سلطان راهي، مصطفيٰ قريشي، بدر منير، شاهد، محمد علي، يوسف خان، محي الدين، انجمن، صائمه، راني، آسيه، نغمه ۽ عاليه خان اچي وڃن ٿا.
وفات
چڪوري، 2 نومبر 2010ع تي لاهور ۾ گذاري وئي ۽ اتي ئي دفن ٿيل آهي.
حوالا
زمرو:سنڌي سينيما ۾ ناٽڪڻيون
چلغوزو
thumb|کاٻو|کل لٿل چلغوزا چلغوزو (Pine nut) هماليه جبل ۾ ٿيندڙ مقامي سطح جو وڻ آهي، جنهن کي ’نيزا‘ (فروٽ) ٿيندا آهن.
جنس
هـي وڻ صـنـوبـري (Pinaceae) خـانــدان جـي جـنـس (Pinus) سان تعـلـق رکـي ٿـو. هـن جـو سائنسي نالو (Pinus geradiana) آهي، جـڏهـن ته هن کي عام طرح چيل جو وڻ به چيو وڃي ٿو. چلغوزي جا وڻ جابلو چوٽين تي 1800 کان 3350 ميٽر اوچاين تي ڦٽندا آهن.
ملڪ
هيءُ وڻ افغانستان، پاڪستان، ڪشمير ۽ اتر اولهه هندستان ۾ ٿئي ٿو. ڊگهي، اوچي ۽ کليل ٽارين وارن هنن وڻن جي اوچائي 10 کان 20 ميٽر ٿيندي آهي. هنن جا گهرا ۽ ساوا پن 6 کان 10 سينٽي ميٽر ويڪرا ٿيندا آهن. هن وڻ جو ٻج سنهي ۽ سخت کلن ۾ بند ٿيل هوندو آهي، جيڪو ڀڃي کائبو آهي، ان ٻج کي ’نيزا‘ چوندا آهن. هن جا ٻج ڪاربو هائڊريڊ ۽ پروٽين سان ڀرپور ٿيندا آهن. 1839ع ڌاري هن وڻ کي برطانيه ۾ به متعارف ڪرايو ويو.
پاريھر
پاريھر جنھن ڪبوتر ۽ پاليهر به چون. اُن جو رنگ نيرو سائو ۽ پير ڳاڙهي رنگ جا ٿيندا آهن. هي جهنگ ۾ ڪونه رهن پر ڳوٺن ۾ رهن. هنن کي جي روز داڻا اُڇلائي ڏبا ته پٽ تان واريءَ مان يڪدم چونڊي وٺندا. روزانو مقرر وقت تي وَلر اچي حاضر ٿيندو.
ڇينڀڙو
ٻيو نمونو ڪاٺي چپڙي تيار ڪري، بُولي وانگر ٺاهي نڪ ۾ اٽڪائي ڇڏين. اهي ٻئي نمونا اهڙيءَ طرح ٺهيل هوندا آهن، جو ڦر کي گاھ چرڻ ۾ ڪابه تڪليف ڪانہ ٿئي. پر جي ڳڍيءَ کي ڌائيندو، تہ پهرئين حالت ۾ ڪاٺيءَ جون چُهنبون ۽ ٻيءَ حالت ۾ ڪاٺي ٽڪر اوھ ۾ لڳندا جنهنڪري ڍڳي ڌائڻ ڪانہ ڏينديس.
تاسرڙو
اڳئين زماني ۾ سنڌ تي جڏهن ڪنهن غنيم جي چڙهائيءَ جو خطرو پيدا ٿيندو هو ته سُڄاڻ ماڻهو پنهنجي گھر ڀاتين کي ڪِنجھي جا ٿانوَ مٿي هيٺان رکي سُمهڻ لاءِ چوندا هئا. اِئين ڪرڻ سان پري کان ڪاهي ايندڙ غنيم جي گھوڙن جو دهڪو سندس ڪنن تي پوندو هو. اها خبر جڏهن گھرن جي مالڪن کي ڏني ويندي هئي ته اُهي هٿيار پنهوار کڻي، غنيم يا حملي آور سان مُنهن ڏيڻ لاءِ نڪري پوندا هئا. -تاريخ- جي انهيءَ پسمنظر کي سامهون رکي سنڌ جي برک شاعر نياز همايونيءَ هڪ جديد تاريخي لوڪ گيت ٺاهيو آهي، جنهن جا ٻول ڪجهه هن ريت آهن: تــاســــرڙو ٿــــو وڄــــي،تــاســــرڙو ٿـــــو وڄــــي!منـهنجو هينئڙو ٿو هڄي!منهنجي سنڌڙي شل بچي!منهنجي جندڙي شل بچي!تــاســــــرڙو ٿــــو وڄـــــي!
امرت ڌارا
هڪ قسم جي دوا، جيڪا ڪافور، -جاڻ- ۽ ولجاڻ جي سَتَ ملائڻ سان ٺهي ٿي، ۽ گهڻن ئي مرضن تي پوي ٿي. جيڪڏهن پسارڪن وکرن -جاڻ-، ولجاڻ ۽ ڪافور جو سَتُ (جوهر) جيڪو قلمن جي صورت ۾ ٿئي ٿو، انهن کي هم وزن کڻي ملائبو ته پاڻي ٿي پوندا. اُن کي پساري شِوَ ڌارا جي نالي سان به سڏيندا آهن. شِوَ ڌارا -ترت- علاج طور گهڻين بيمارين لاءِ مفيد آهي.
471ع
ڊسمبر
زمرو:471ء زمرو:پنجين صدي زمرو:سال
احمد ملاح
حاجي احمد ملاح ولد نانگو ملاح پھرين فيبروري 1877ع تي ڳوٺ ڪنڊي ديهہ لوهڻ بدين ۾ پيدا ٿيو. پاڻ ممتاز عالم دين قادرالڪلام شاعر ۽ معروف اديب ٿي گذريو آهي. مولوي صاحب ڪيترائي ڪتاب لکيا پر سندن وڏو ڪارنامو اهو آهي تہ هن سڄو قرآن شريف سنڌي بيتن ۾ نورالقرآن جي عنوان سان پيش ڪيو. سندس ڪلام منفرد حيثيت رکي ٿو. جيڪو سنڌ ۾ عام جام ڳايو ويندو آهي. مولوي احمد ملاح 19 جولاءِ 1969ع تي بدين شهر جي اسپتال ۾ گذاري ويو. کيس آبائي قبرستان ۾ سپرد خاڪ ڪيو ويو.
احوال
سنڌ جي بيمثال ۽ عوامي شاعر، مولوي حاجي احمد ملاح، تعلقي بدين جي هڪ ڳوٺ ”ڪنڊيءَ“ ۾ پهرين فيبروري 1877ع تي جنم ورتو. سندس والد جو نالو ”نانگيو“ هو. هن شروعاتي تعليم، ڀڳڙا ميمڻ، ٻهڊميءَ، نانگي شاهه ۽ سجاول جي مڪتبن ۽ مدرسن مان حاصل ڪئي. بعد ۾ ”رپ“ مان تعليم مُڪمل ڪري دستاربندي ڪيائين. تعليم مڪمل ڪرڻ کان پوءِ هن مختلف مڪتبن ۽ مدرسن ۾ درس ۽ تدريس جا فرض سرانجام ڏنا. نورمحمد منڌري، لاکي پير، ٻهڊميءَ ۽ ڪنڊيءَ جي مدرسن ۾ پڙهائيندو رهيو. ان کان پوءِ بدين جي مدرسي ”مظهرالعلوم“ ۾ معلم جي حيثيت سان پڙهائيندو رهيو. 1932ع ڌاري مذهبي فرقيواريت ۽ فسادن جي ڪري مدرسي کي خيرآباد چئي بدين جي هڪ علائقي ۾ گهر اڏي، غريب آباد محلو جوڙيائين، اتي ئي هڪ مدرسو ”انوارالعلوم“ قائم ڪري، سنڌ جي ناليوارن عالمن، مولانا عبدالوهاب، مولانا عبدالغفور سيتائي، مولوي محمود ۽ مولوي گل محمد کي معلم طور مقرر ڪيائين.
مولانا صاحب هڪ انقلابي شخصيت هو، جنهن خلافت تحريڪ ۾ ڀرپور حصو ورتو. 1922ع ۾ گرفتار ٿيو ۽ 4 مهينا جيل ڪاٽيائين. ”جميعت علماءِ سنڌ“ ۾ پڻ سرگرم رهيو.
مولوي حاجي احمد ملاح سنڌ جي وڏن ۽ اعليٰ پايي جي شاعرن ۾ شمار ڪيو وڃي ٿو. سندس شاعريءَ جو انداز عوامي آهي، جنهن کي جهر جهنگ ۾ ڳايو وڃي ٿو. سندس شاعريءَ جو وڏو حصو، مذهبي شاعريءَ تي ٻڌل آهي، تنهن هوندي به سندس شاعريءَ ۾ مزاحيه، جمالياتي ۽ انقلابي پهلو نمايان آهن. هيءُ تجنيسِ حرفيءَ جو شهنشاهه ۽ غزل جو سٺو شاعر تسليم ڪيو وڃي ٿو. سندس عالمي ڪارنامو، قرآن مجيد جو ”نورالقرآن“ جي نالي سان سنڌي بيتن ۾ منظوم ترجمو ڪرڻ آهي، بلاشڪ سندس انهيءَ عظيم ڪم سان سنڌي ٻوليءَ کي وڏو مقام حاصل ٿيو آهي. قرآن مجيد جو سڄي دنيا ۾ اهو پهريون منظوم ترجمو آهي. اُن جو پهريون ڇاپو ارباب الله جُڙئي مولانا صاحب جي زندگيءَ ۾ (1969ع ڌاري) ڇپائي پڌرو ڪيو. اُن ترجمي جو ٻيو ڇاپو مهراڻ آرٽس ڪائونسل حيدرآباد 1978ع ۾ ڇپائي منظر عام تي آندو، ان ۾ علامه غلام مصطفيٰ قاسميءَ جو مقدمو اعليٰ معيار جو شاهڪار آهي. هن قرآن پاڪ جي ترجمي جي اهميت کي محسوس ڪندي ڪجهه سال اڳ اهو سعودي عرب جي سرڪار پاران ڇپائي مفت تقسيم ڪيو ويو، ان جي ڇپائي ۽ گيٽ اپ تمام سهڻو ۽ اعليٰ درجي جو آهي. سندس شاعريءَ جي مجموعن مان ”ديوانِ احمد“، ”گلشنِ احمد“، ”گلزارِ احمد“، ”بياضِ احمد“، ”هيڪڙائي حق“، ”پيغام احمد“ ۽ ”غزليات احمد“ ڇپيل آهن. نثر ۾ هڪ ڪتاب ”معرفة الاالہ“ پڻ ڇپيل اٿس. سندس شخصيت، زندگي ۽ علمي خدمتن تي تاج جويي ”موحد شاعر مولانا حاجي احمد ملاح“ (2003ع) ترتيب ڏئي ڇپايو آهي. سنڌ جي هن بيمثال شاعر 19 جولاءِ 1969ع تي وفات ڪئي. سندس مزار بدين شهر ۾، معصومن جي مقام ۾ آهي. سندس هڪ ئي تصوير موجود هئي، نوجوان مصور حفيظ قريشيءَ ان تان خوبصورت تصوير پينٽ ڪئي آهي، جيڪا هن وقت مولانا صاحب جي واحد تصوير آهي.
ڍولر
حوالا
زمرو:پکي