cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
غلام محمد ڀرڳڙي
خاندان
رئيس غلام محمد خان ڀڳڙيءَ جا وڏا اصل ديري غازي خان طرف جا ويٺل، بلوچ قوم جا هئا ۽ ڀرڳڙھ جي طرف کان لڏي، ميرن جي صاحبيءَ ۾ اچي سنڌ ۾ رهڻ ڪري ”ڀرڳڙي“ سڏجڻ لڳا هئا.سندن وڏو ڏاڏو، رئيس علي خان، ڀرڳڙي ضلعي ديري غازي خان کان ڪلهوڙن جي آخري وقت ڌاري سنڌ ۾ آيل هو. ان کان پوءِ هيٺئين احوال موجب انهيءَ قبيلي جا بزرگ ٿي گذريا آهن: رئيس علي خان کي فرنزد ڏاتو خان ٿيو. ان کي فرنزد رئيس حيدر خان ٿيو، جنهن کي چار فرزند ٿيا: 1. جمال خان، 2. خيرو خان، 3. صوڀو خان، ۽ 4 سلطان خان، انهن مان چار پاڙا، هر هڪ جمالاڻي، خيراڻي، صوڀاڻي ۽ سلطاني ٿيا، جي اڃا تائين انهن نالن سان سڏجن ٿا. رئيس جمال خان کي فرزند ولي محمد خان ٿيو، جنهن ڀرڳڙين ۾ خاص نالو ڪڍيو. ان کي فرنزد رئيس غلام محمد خان ٿيو، جنهن کي فرزند ميان ولي محمد خان دوئم ٿيو. رئيس ميان غلام محمد خان جو والد رئيس ميان ولي محمد خان، ڊينگاڻ تعلقي جيمس آباد جو ويٺل هو، جتي محنت، ڪفايت شعاري ۽ انتظامي لياقت سان پنهنجي زمين ۽ ملڪيت وڌائي ويو هو. انهيءَ حد ۾ هو مکيه ۽ بااثر زميندار ٿي گذريو آهي. رئيس ولي محمد خان دوم، ٻه شاديون ڪيون هيون. هڪ رئيس مسو خان ڀرڳڙيءَ جي نياڻيءَ سان، جنهن مان رئيس غلام محمد خان مرحوم پيدا ٿيو، ٻي شادي، سوڍن مان ٺَڪر رتن سنگهه جي نياڻيءَ ۽ ٺڪر اکجي، سنڌ اسيمبليءَ جي ميمبر ۽ ٺڪر ڪلجيءَ جي همشيره سان ٿي، جنهن مان رئيس جان محمد خان، رئيس غلام حسين خان ۽ رئيس دين محمد خان پيدا ٿيا. رئيس جان محمد خان کي نياڻي پيدا ٿي ؛ باقي ٻه لاولد وفات ڪري ويا. رئيس غلام محمد خان کي ٽي فرزند ٿيا.رئيس عبدالقيوم خان، 2. رئيس غلام رسول خان ۽ 3. رئيس غلام مصطفيٰ خان، انهن مان پهريون ننڍي هوندي وفات ڪري ويو، باقي زنده آهن، جن کي اولاد آهي. رئيس ولي محمد خان 1890ع ۾ وفات ڪئي.
تعليم
رئيس غلام محمد خان جي ابتدائي تعليم، قرآن شريف ۽ فارسي تعليم حاصل ڪرڻ سان شروع ٿي، سندس استاد ميهڙ طرف جو هڪ عالم هو، جو رئيس وڏي خاص سندس تعليم ڏيڻ لاءِ مقرر ڪيو هو. ابتدائي تعليم مان فارغ ٿيو ته کيس حيدرآباد جي مشن اسڪول ۾ انگريزي پڙهڻ لاءِ ويهاريو ويو. اهو اسڪول رئيس جي هاڻوڪي بنگلي جي جاءِ تي، ميرن جي قبن جي ڀر ۾ ٺهيل هو. اتي چار درجا پڙهي، پوءِ رئيس صاحب وري اين. ايس. اڪيڊمي هاءِ اسڪول حيدراباد ۾ اچي پڙهڻ لڳو. سگهو ئي رئيس ميان ولي محمد خان 1890ع ۾ وفات ڪئي. سندس پٽ صغير هئڻ ڪري، ملڪيت ڪورٽ آف وارڊس جي سنڀال هيٺ آئي. تنهن کان پوءِ رئيس صاحب کي ڪراچيءَ جي مدرسي ۾ پڙهڻ لاءِ موڪليو ويو، جتي ڪجهه وقت تعليم جاري رکيائين. ان وڌيڪ تعليم لاءِ هو عليڳڙھ ويو، جتان مئٽرڪ پاس ڪيائين. امتحان پاس ڪرڻ بعد، موٽي اچي پنهنجي زمينداريءَ جي ڪاروبار ۾ مشغول ٿيو.ان وقت سندس زمين ڪورٽ آف وارڊس مان آزاد ٿي چُڪي هئي. پاڻ ان وقت پنجويهن ورهين جو نوجوان هو ۽ ممڪن هو ته ٻين تعليم يافته زميندارن وانگر هي به وڏيرڪي زندگي گذارڻ لڳي ها، پر ستت ئي کيس هڪ اهڙو واقعو پيش آيو، جنهن سندس غيرت کي تازيانو لڳائي سندس زندگيءَ ۾ وڏو ڦيرو آڻي ڇڏيو. ان بابت هن طرح روايت ڪئي وڃي ٿي ته هڪ دفعي پاڻ شادي پلي اسٽيشن تي لهي، ڳوٺ وڃڻ لاءِ رات جو اچي ڊاڪ بنگلي ۾ رهيو، ساڻس ٻار ٻچا هئا ۽ بارش پئجي رهي هئي. ان وقت ڪو کاتي جو نوڪر آيو ۽ کيس چيائين ته : ڊويزن جو اسسٽنٽ ڪليڪٽر صاحب (انگريز) اچڻ وارو آهي، تنهن ڪري بنگلو خالي ڪريو. رئيس صاحب ان کي چيو ته: رات آهي، بارش پئجي رهي آهي، ٻار ٻچا ساڻ آهن، هن وقت ڪيڏانهن وڃي سگهندس؛ بنگلو وڏو آهي، صاحب هڪ طرف رهي سگهي ٿو وغيره، پر هو بنگلي خالي ڪرڻ لاءِ اصرار ڪندو رهيو. ان وقت انگريز عملدار پاڻ کي سياهه ۽ سفيد جا مالڪ ۽ حڪمران قوم جا فرد سمجهي عام ماڻهن ۽ زميندارن کي گهٽ نظر سان ڏسندا هئا. صاحب بهادر کي جڏهن معلوم ٿيو ته سندن حد جي هڪ زميندار اهڙي خود سري ڏيکاري آهي جو بنگلي خالي ڪرڻ کان به انڪار ڪيو اٿس، سو غصي ۾ اچي، رئيس صاحب کي نقصان پهچائڻ لاءِ گهاٽ گهڙڻ لڳو. ٻئي طرف رئيس صاحب عملدارن جي روش کي نندڻ لاءِ زميندارن کي سڏائي، احتجاج شروع ڪيو، قصو وڌي ويو ۽ رئيس صاحب کي 110 فوجداري ضابطي هيٺ رجوع ڪرڻ جا منصوبا سٽجڻ لڳا، رئيس صاحب، دوستن جي مشوري سان، انهن حالتن هيٺ 1905ع ۾ وڌيڪ پڙهڻ لاءِ انگلينڊ هليو ويو. هو اتي ٽي سال رهي پيو. 1908ع ۾ بئريسٽريءَ جي سند وٺي، موٽي سنڌ آيو، ۽ حيدرآباد شهر ۾ وڪالت جي فرم کوليائين. ان لاءِ سندس ٻه ڪارڻ معلوم ٿين ٿا، هڪ ته شهري زندگيءَ سان وابسته رهڻ ڪري هو سهولت سان سياست ۾ حصو وٺي سگهيو ٿي ۽ ٻيو ته وڪالت جي ڌنڌي اختيار ڪرڻ ڪري کيس سرڪاري عملدار ڪا اجائي سجائي تڪليف پهچائي نٿي سگھيا. سندس زمين 60 هزار ايڪڙ هئي.
وفات
بئريسٽر غلام محمد ڀرڳڙي 9 مارچ 1924ع ۾ نمونيا هئڻ سبب حيدرآباد ۾ لاڏاڻو ڪري ويو. جڏهن سندس مڙھ جهلوري اسٽيشن تي پهتو تہ ڊينگاڻ کان جهلوري اسٽيشن تائين 15 ڪلوميٽر جي فاصلي اندر رڳو ماڻهو ئي ماڻهو هئا. هند سنڌ جي سورهيه اڳواڻ مرحوم بئريسٽر غلام محمد ڀرڳڙي جي قيمتي ٻن بنگلن اباڻي قبرستان جي سارسنڀال ڪرڻ لاءِ ۽ ڊينگاڻ واسين جي غريب شاگردن جي رهائش ،ماني، ۽ تعليم ۾ سڌارو آڻڻ لاءِ غلام محمد ڀرڳڙي جي فرزند 377 ايڪڙ زرعي زمين اوقاف کاتي کي ڏني جيڪا اڄ بہ اوقاف کاتي وٽ آھي.
سندس وفات وقت حيدرآباد جا هزارين شهري، هندو ۽ مسلمان مرد ۽ زالون، سندس جنازي سان ماتم ۾ هليا، کيس ڊينگاڻ، مائٽاڻي مقام ۾ دفن ڪيو ويو.سندس ڀاءُ رئيس جان محمد خان، بمبئي ڪائونسل جو، ٿرپارڪر ضلعي مان ڪجهه وقت ميمبر چونڊيل هو. ، کيس اولاد ڪو نه ٿيو. رئيس غلام محمد خان کي ٽي فرزند ٿيا: رئيس عبدالقيوم خان، رئيس غلام رسول خان ۽ رئيس غلام مصطفيٰ خان.
حوالا
زمرو:1878ع جون پيدائشون زمرو:1924ع جون فوتگيون زمرو:سنڌي ماڻھو زمرو:ميرپور خاص ضلعي جا ماڻھو
اسرافيل
حضرت -اسرافيل عليه السلام- هڪ وڏو فرشتو آهي. مسلمانن جي عقيدي موجب حضرت -اسرافيل عليه السلام- قيامت واري ڏينهن صور يا ناد ڦوڪيندو، ته دنيا جا سمورا ماڻهو مري ويندا. جڏهن ٻيو دفعو صور ڦوڪيندو ته سڀئي ماڻهو ٻيهر زندهه ٿي ويندا، ۽ حشر واري ميدان ڏانهن ڀڄندا ايندا، -جتي- سندن عملن جو حساب ڪيو ويندو. اهو عقيدو مسلمانن کان سواءِ عيسائين ۾ پڻ موجود آهي.
ڳوٺ زوار محمد بخش ڀنڀرو
ھي ڳوٺ خيرپور ميرس ضلعي جي ڪوٽڏجي تعلقي ۾ آھي.هتان جي آبادي اٽڪل ھڪ هزار آهي. هن ڳوٺ ۾ فقط ڀنڀرا ذات جا ماڻهو رهن ٿا. ڳوٺ جي 70 سيڪڙو آبادي پڙهيل لکيل آهي. ڳوٺ ۾ ڇوڪرن ۽ ڇوڪرين جي لاء پنجين ڪلاس تائين جدا جدا اسڪول آهن.
فنگس جو انفيڪشن
ڦڦونڊي، فنگس يا فنجائي (انگريزي: Fungus or Fungai) جا 50 لکن کان وڌيڪ قسم آهن. پر ان جا هي ٽي قسم انسانن جي موت جو ڪارڻ بڻجن ٿا. ڦَڦُونڊيءَ جي انهن ٽن قسمن جا نالا هي آهن. فنجائي يا ڦڦونڊيءَ جو هي قسم ڦڦڙن کي نقصان پهچائي ٿو. فنجائي يا فنگس جو هي قسم دماغ تي حملو ڪري نقضان پهچائي ٿو. فنجائيءَ يا ڦڦونڊيءَ جو هي قسم وات ۽ ٻڄيدانيءَ کي نقصاڻ پهچائي ٿو.
ڊاڪٽرن جو چوڻ آهي ته فنجائيءَ جي هنن ٽن قسمن جو انفيڪشن (جراثيمي روڳ) مليريا ۽ ڃاتيءَ جي ڪينسر کان به وڌيڪ انساني جانيون وٺي رهيو آهي. ڊاڪٽرن (طبيبن) جو چوڻ آهي ته هر سال ڏهه لکن کان وڌيڪ انسان فنجائي يا ڦَڦُونڊيءَ جي انفيڪشن سبب پيدا ٿيڻ وارين بيمارين جي ڪري موت جو شڪار ٿي رهيا آهن.
حوالا
زمرو:صحت زمرو:طب
بُجر پُڇ وارو ناسي ڪُوئو
بُجر پُڇ وارو ناسي ڪُوئو ) Mouse-like Hamster، سائنسي نالو:Calomyscus hatsoni( وڏن پٿرن جي ڍِڳن ۾ يا جابلو ڏرڙن ۾ رهي ٿو، ۽ پٿرن ۾ گاھ جو آکيرو جوڙي ٿو. رات جو نڪرندو آهي، رنگ مٿان ناسي ۽ پيٽ اڇو ۽ پُڇ جي ڇيڙي تي وار ٿينس ٿا.
پڻ ڏسو
زمرو:جانور
اسماعيلي شيعہ
thumb|left|upright=1|اسماعيلي شيعن جو جھنڊو اسماعيلي شيعا هي امام جعفر صادق (ع) کانپوءِ سندن فرزند حضرت اسماعيل کي امام مڃين ٿا. هن وقت اسماعيلي شيعن جا ٻه فرقا موجود آهن.
تاريخ
شيعن جو هڪ فرقو، جيڪو ”شيعا اماميہ اسماعيليہ“ سڏبو آهي. حضرت امام جعفر صادق عليہ السلام پنهنجي وفات (148هه/765ع) وقت، پنهنجي وڏي فرزند حضرت اسماعيل عليہ السلام کي پنهنجو وصي مقرر ڪيو. حضرت امام جعفر صادق عليہ السلام کي ست پٽ هئا: (1) حضرت اسماعيل، (2) حضرت عبدالله، (3) حضرت موسيٰ ڪاظم، (4) حضرت اسحاق، (5) حضرت عباس، (6) حضرت محمد ۽ (7) حضرت علي. انهن مان هرهڪ فرزند امامت جي دعويٰ ڪئي هئي، انهيءَ ڪري هڪ کان وڌيڪ فرقا پيدا ٿيا. انهن ۾ مشهور موسويہ ۽ اسماعيليہ فرقا ٿيا. اسماعيلي فرقي وارا حضرت اسماعيل بن جعفر صادق جي امامت جا قائل آهن.''
اسماعيلين جي دعويٰ آهي ته امامت الله سائينءَ طرفان عطا ٿيندي آهي. هڪ گروهه جو خيال آهي ته جڏهن حضرت امام جعفر صادق عليہ السلام، حضرت اسماعيل کي پنهنجو جاءِ نشين مقرر ڪيو، ان کان پوءِ هو (حضرت اسماعيل) جلدي وفات ڪري ويو، جنهنڪري پوءِ سندس ٻئي فرزند حضرت موسيٰ ڪاظم کي پنهنجو جاءِ نشين مقرر ڪيو هئائون.
قرامطة
بحرين ۾ قرامطين (Qarmatians or‎‎ Qarāmita or Carmathians or Qarmathians or Karmathians) ڏهين صدي عيسويءَ ۾ شيعا رياست قائم ڪئي، جيڪا ڏيڍ صدي قائم رهي. جنهن کي پوءِ عباسين (Abbasid) ختم ڪري ڇڏيو. قرامطي سلطنت، بدوي حڪمرانيءَ جي ڀيٽ ۾ هڪ ترقي پسند متبادل هو. اسماعيلي نظاري شيعا ترقي پسند روايتن جا امين هئا. ان کان پوءِ اثنا عشري جماعت، عباسين جي اثر هيٺ وري قدامت پرستي ڏانهن موٽ کاڌي.
قرامطة عليه السلام ۽ عبدان عليه السلام پنهنجي فڪري ۽ نظرياتي تحريڪ اهڙي نموني هلائي جو اه اڏکڻ ايران، عراق، شام ۽ اٿر آفريڪا تائين پکڙجي ۽ ڇانئجي وئي، جنهن جي نتيجي ۾ اُتر آفريڪا ۾ فاطمي خلافت قائم ٿي.
زراعت سان لاڳاپو رکندڙ شهرين کي زمينون ڏنيو ويون ۽ ان تي پوک ڪرائڻ لاءِ سرڪاري طور تي آفريڪا ۾ غلام خريد ڪري، ڏنا ويندا هئا ته جيئن شهرين کي سخت پورهيو نه ڪرڻو پوي. زراعت سان گڏوگڏ پورهيئي وارا ڪم آفريڪي غلام ۽ ٻانهيون ڪنديون هيون. غلامن کي سٺي خوراڪ ۽ سندن ٻيون ضرورتون پوريون ڪرڻ مالڪن تي لازمي هو. جنهن لاءِ کين واجبي وظيفو ملندو هو. ان ڪري ٻين علائقن جي غلامن جي ڀيٽ ۾ قرامطي رياست جا غلام وڌيڪ صحتمند ۽ خوش هئا. []
اسماعيلين جو ورھائجڻ
اسماعيلين، حضرت اسماعيل کان پوءِ سندس فرزند حضرت محمد بن اسماعيل کي پنهنجو امام مڃيو. اهڙيءَ طرح اڳتي هلي اسماعيلي پنهنجي ارڙهين امام، حضرت امام مستنصر بالله تائين متحد رهندا ۽ فاطمي خلافت جي حيثيت ۾ حڪومت ڪندا آيا. اُن کان پوءِ مصر جي فاطمي خليفي ۽ حضرت امام مستنصر باالله جي وفات کان پوءِ اسماعيلي اڳتي ٻن گروهن ۾ ورهائجي ويا، هڪڙا اُهي، جن حضرت امام مستنصر بالله جي وڏي فرزند، حضرت شاهه نظار کي پنهنجو امام مڃيو، سي ٿيا اسماعيلي نظاري، ۽ اُهو گروهه جنهن امام مستنصر بالله جي ٻئي فرزند حضرت مستعليءَ کي پنهنجو امام مڃيو، سي ٿيا اسماعيلي بوهره.
اسماعيلي نظارين جا داعي سڄيءَ دنيا ۾ پکڙيل هئا. يمن، عدن، ايران، سنڌ، افغانستان، چين، وچ مشرق ايشيا، تيونس ۽ موراڪو وغيره ملڪن ۾ اسماعيلي نظاري پنهنجي تبليغ ۾ ڪامياب ٿيا، يعني انهن داعين، مشرق، مغرب ۽ آفريڪا، يمن ۽ برصغير (پاڪ ۽ هند) ۾ پنهنجا حامي پيدا ڪيا.
اسماعيلي نظارين جي عقيدي موجب امام هر زماني ۾ حاضر رهڻو آهي، يعني اِهي حاضر امام ۾ يقين رکندا آهن. اُن کي خدا جو پاڇو مڃيندا آهن. سندن عقيدي موجب دنيا جو ڪوبه زمانو، امام جي وجود کان خالي رهڻو نه آهي. اهڙيءَ طرح اسماعيلي امامت جو سلسلو جاري آهي. هن وقت شاهه ڪريم الحسيني آغاخان، سندن اوڻونجاهون حاضر امام آهي.
سنڌ ۽ ھند ۾ اچڻ
نظاري اسماعيلين جا داعي سڄي دنيا ۾ موڪليا ويا. اهي داعي هند ۽ قديم سنڌ ۾ پهتا هئا. سنڌ ۾ عبدالله بن خليع جي ڀائٽي ”هيشم“ کي 270هه/883ع ۾ داعي ڪري موڪليو ويو. اُن کان پوءِ مصر جي فاطمي خليفي معزالدين (365_341هه/975_952ع) بن شيبان'>جلم بن شيبان کي سنڌ ۾ داعي ڪري موڪليو، جنهن ملتان ۾ اسماعيلي حڪومت قائم ڪئي ۽ فاطمي خليفي جو سڪو ۽ خطبو جاري ڪيو. ملتان تي هي پهريون اسماعيلي حڪمران هو. 396هه/1005ع ۾ جڏهن محمود غزنويءَ ملتان فتح ڪيو، تڏهن ملتان جو والي شيخ ابوالفتح دائود بن نصر، اسماعيلي حاڪم هو. هيءُ شيخ حميد جو پوٽو هو. محمود غزنويءَ 401هه/1010ع ۾ ملتان تي آخري حملو ڪيو. ملتان مان اسماعيلي حڪومت جو خاتمو آڻي، شيخ دائود بن نصر کي قيد ڪري غزنيءَ وٺي ويو.
سنڌ جي مشهور محقق مرحوم عبدالله ورياهه کي شيخ دائود بن نصر جا سڪا هٿ آيا هئا. ملتان مان جيئن ئي اسماعيلي حڪومت ختم ٿي، ته اسماعيلين منصوره تي حڪومت شروع ڪئي. اُن کان پوءِ فاطمي خليفي مستنصر بالله (427هه_ 487، /1053_1094ع) جي دور (سن 450هه/1058ع) ۾ داعي احمد، عبدالله ۽ نورالدين (نوراحمد) هندستان ۽ سنڌ ۾ آيا. داعي احمد ۽ عبدالله جون قبرون اڄ به ڪڇ ۽ کنڀات ۾ اسماعيلين جون زيارتگاهون آهن. ٽيون داعي نورالدين (نورمحمد)، موجوده ڀارت جي آنڌراپرديش علائقي يعني دکن طرف تبليغ لاءِ ويو. هن اورنگ آباد جي ڀرپاسي ۾ اسماعيلي دعوت جو ڪم ڪيو. هن وقت سندس قبر اورنگ آباد کان چاليهن ميلن جي مفاصلي تي ڳوٺ ’ڊونڊ‘ ۾ آهي، جيڪا مزار ”مولائي صاحب“ جي نالي سان مشهور آهي. ساڳئي دور ۾ هڪ داعي فخرالدين کي گجرات طرف موڪليو ويو، جنهن کي سفر دوران ڀيلن شهيد ڪري ڇڏيو. اهو داعي ڳوٺ گليا ڪوٽ ۾ دفن آهي. انهن داعين جي گجرات ۾ اچڻ ڪري هن علائقي ۾ اسماعيلين جي آبادي ڪافي تعداد ۾ آهي.
سنڌ تي پنهنجي حڪومت قائم ڪرڻ لاءِ مصر جي خليفي سيدنا الحاڪم سنڌ جي سومري سردار کي شيخ جو خطاب ڏنو ۽ کيس تلقين ڪيائين ته هو سنڌ ۾ اسماعيلي حڪومت واپس قائم ڪري، نيٺ اسماعيلين پاڻ ۾ گڏجي منصوره جي هباري حڪومت کي ختم ڪيو ۽ 410هه/1019ع ۾ منصوره تي پنهنجي حڪومت قائم ڪيائون ۽ ابن سومر راجپال کي پنهنجو سردار چونڊيائون. آخر ۾ محمود غزنويءَ سومناٿ تي چڙهائيءَ وقت پهرين 416هه/1025ع ۾ منصوره تي حملو ڪيو ۽ سنڌ ۾ اسماعيلي حڪومت جو خاتمو آندو. سيد سليمان ندويءَ ۽ ٻين محققن جي راءِ ۾ سنڌ جا سومرا، اسماعيلي هئا ۽ اهڙيءَ طرح لڳ ڀڳ ڏيڍ سؤ سال سومرن جي دور تائين سنڌ ۾ اسماعيلي حڪمران رهيا.
عبدالله ورياهه جي راءِ آهي ته محمود غزنويءَ جي حملي کان پوءِ به سومرا پنهنجي عقيدي يعني اسماعيلي هجڻ تي قائم رهيا ۽ پاڻ کي شيخ جي اسماعيلي لقب سان سڏائيندا هئا؛ جيئن:
محترم عبدالله ورياهه جي راءِ موجب سنڌ ۾ سومرن جي مشهور قديم شهر ۽ سندن تخت گاهه محمد طور مان سومرن جي دور جي حاڪمن جي نالي جا سڪا پڻ لڌا آهن، جن تي هنن پاڻ لاءِ شيخ جو لقب استعمال ڪيو آهي. اهڙن سومرن حاڪمن ۾ هيٺ ڏنل نالا شامل آهن:
هنن سڪن تي ڪو به سن يا ڪنهن ضرب خاني جو نالو لکيل نه آهي، ان ڪري خبر نه ٿي پوي ته سندن حڪومت جو دور ڪهڙو هو ۽ هي سڪا ڪهڙي شهر جي ضرب خاني مان جاري ڪيا ويا هئا. اهڙيءَ طرح قديم سنڌ (پنجاب ۽ ڪشمير سميت) تي هڪٻئي پٺيان داعي ناصر خسرو، داعي پير شمس الدين (شمس سبزواري ملتاني)، داعي صلاح الدين، داعي پير شهاب الدين، داعي پير صدرالدين، داعي پير حسن ڪبيرالدين، داعي پير امام شاهه ۽ داعي پير تاج الدين (شاهه طريل) اسماعيلي تبليغ ۾ رڌل رهيا.''
نالا
اُهي ماڻهو جيڪي پير ناصر خسروءَ جي هٿ هيٺ اسماعيلي فڪر ۽ فرقي ۾ داخل ٿيا، اُهي مولائي سڏجڻ ۾ آيا، جيڪي پير شمس جي هٿ هيٺ مسلمان ٿيا، اُهي ”شيخ“ يا ”شمسي“ سڏجڻ ۾ آيا، جيڪي پيرصدرالدين جي هٿ هيٺ مسلمان ٿيا، اُهي ”خواجه/خوجا/کوجا“ سڏجڻ ۾ آيا ۽ اُهي جن گجرات ۾ پير امام شاهه جي هٿ هيٺ اسلام قبول ڪيو، اهي ”مؤمن“ سڏجڻ ۾ آيا. وچ مشرق يعني تاجڪستان ۽ بدخشان ۾ اسماعيلين کي ’پاميري‘ چوندا آهن.
حوالا
زمرو:اسلام زمرو:تاريخ زمرو:سنڌ زمرو:مذهب زمرو:اسلام جي تاريخ زمرو:اسلام جا فرقا زمرو:سومرن جو دور
443ع
ڊسمبر
زمرو:443ء زمرو:پنجين صدي زمرو:سال
چاغي، پاڪستان
چاغي پاڪستان جي صوبي بلوچستان جي ضلعي چاغي جو ھڪ شھر ۽ ضلعي صدر مقام جو نالو آهي جيڪو 29°18' ڊگري اوڀر طرف 64°42'0 تي 2791 فٽن جي بلندي تي واقع آهي.
حوالا
زمرو:جڳھ جو نالو سلجھائپ صفحا زمرو:سلجھائپ صفحا
ڊاڪٽر آف فلاسفي
پي ايڇ ڊي (PhD) دراصل انگريزي اصطلاح ´ڊاڪٽر آف فلاسافي`ءَ جو مخفف آهي. هن ڊگريءَ لاءِ ماسٽر ۽ ايم. فل ڪرڻ کانپوءِ ڪنهن خاص مضمون يا فڪر تي ڪنهن ڏاهي عالم جي رهنمائيءَ ۾، (جيڪو خود به ان مضمون يا فڪر جو ڄاڻو هجي)، تحقيقي مقالو لکي ڊگري وٺبي آهي. سنڌي ادب جي ڪيترن ئي استادن ، عالمن مختلف ادبي پهلوئن تي پي ايڇ ڊي ڪئي آهي.
حوالا
زمرو:سائنس
اوٻاسي
thumb|وڊيو ۾ پيٽ اندر ٻار اوٻاسي ڏيندي ڏيکاريل اوٻاسي:اٻاسي: اچرڀڻ : ياننگ: Yawning: گهڻي ٿڪ سبب، يا ننڊ اچڻ کان اڳ فطري طرح وات ڦاڙي وڏو ساھ کڻڻ جو عمل، جنهن مان سستيءَ، اوجاڳي ۽ ننڊ جي ضرورت جو احساس ٿئي. جيئن چوندا آهن ته ”اوٻاسيون آيون، ننڊ نياپو موڪليو“. ٻيءَ هڪ راءِ موجب اوٻاسيءَ کي سستيءَ جي علامت سمجهيو وڃي ٿو، ليڪن دراصل انسان جو بدن چاهي ٿو ته -ان- جي سڀني مشڪن ۽ رڳن کي ساهي ملي ۽ ڏٺو ويو آهي ته اوٻاسيءَ کان پوءِ جسم وري چست ٿي وڃي ٿو. اوٻاسي ھڪ غيراختياري يا اضطرابي عمل (involuntary reflex) جو نالو آهي جنھن ۾ وات صفا پٽجي ويندو آهي ۽ ڦڦڙ تمام گھڻي ھوا آهستگيءَ سان اندر کڻي وري ساڳي طريقي سان ان کي ٻاهر ڪڍندا آهن.ان عمل دوران ڪن جا پردا ڇڪجي ويندا آهن ۽ اکيون زور سان بند ٿي وينديون آهن ۽ انھن مان پاڻي به نڪري ايندو آهي. اوٻاسي نمايان طور تي تمام گھڻي ٿڪاوٽ Fatigue جو ۽ ھيجان stimulation جي ڪمي جو سبب ھوندي آھي. اھا پيٽ اندر ٻارن کي به ايندي آهي. سماجي طور تي اھا بوريت جو اھڃاڻ سمجھي ويندي آهي. اوٻاسي اڪثر ننڊ کان اڳ يا پوء ايندي آهي تنھن ڪري ان جو سبب سستي سمجھيو ويندو آھي. درحقيقت ننڊ جي ڪمي ۽ بوريت ان جا سبب ناھن پر اھا تمام گھڻي ٿڪاوٽ(Fatigue) جي ڪري ايندي آهي.اوٻاڏي دوران دل جي ڌڙڪن جو وڌڻ ظاھر ڪري ٿو تہ اھا سستي نه پر چستي پيدا ڪري ٿي.
اوٻاسي ڇو ايندي آهي
”دريا خان سنڌي“
گھڻو وقت ميٽنگ ڪلاس روم ۾ ويھڻ سان اسان ٻاهر جي ٿڌي هوا کي اندر کڻندا آهيون جيڪا دماغ کي ٿڌو ڪرڻ ۾ مدد ڏيندي آهي جنھن کانپوءِ اسان وڌيڪ هوشيار ۽ چست ٿي ويندا آهيون ماهرن موجب هي هڪ ردعمل يعني رابطو بہ ٿي سگھجي ٿو ڪتو بہ پنھنجي مالڪ کي اوٻاسي ڏيندي ڏسندو آهي تہ اوٻاسي ڏيڻ شروع ڪندو آهي
وات کولي ڪري اوٻاسي ڏيڻ کي آڪسيجن جسم اندر وٺڻ کي بہ چئبو آهي پر ماهرن موجب انھن اوٻاسي وٺڻ جي کوجنا جو پتو لڳايو آهي جن موجب اوٻاسي دماغ تي اثر وجهندي آهي پر انجو حقيقي مقصد دماغ کي آڪسيجن پهچائڻ نہ آهي پر اسان پنھنجي دماغ کي ٿڌو ڪرڻ جي لاءِ اوٻاسي ڏيندا آهيون سني ڪاليج اوني اونٽا نیویارڪ
ننڊ کان محرومي ۽ ٿڪاوٽ دماغ جي پد ۾ اضافو ڪنديون آهن ان لاءِ اسان ننڊ کي منھن ڏيڻ جي لاءِ اوٻاسيون ڏيندا آهيون پر اوٻاسي اسانکي جڳائي ناهي رکندي بلڪي هوا جي لھرن جي صورت ۾ دماغ کي صحيح پد تي ڪم ڪار ۾ مدد ڏيندي آهي سائينسي رسالي فزيلوجي اينڊ بي هيوير ۾ شائع ٿيندڙ مطالعي موجب انسان جو هي غير ارادي عمل دراصل دماغ ۾ رت جي پد کي ٿڌو ڪرڻ جي لاءِ ٿي سگھي ٿو مثال ڪنھن بہ ڪمپيوٽر جيان اسانجي دماغ کي بہ ڪم ڪار ڪرڻ جي لاءِ صحيح پد جي ضرورت هوندي آهي ان لاءِ جڏهن اسانجو دماغ گھڻو گرم ٿي ويندو آهي تہ انکي اوٻاسي ٿڌو ڪندي آهي ان عمل سان دماغ اوپٽيمل هوميو سٽاسسز جهڙي علم حيات ۾ اندروني ماحول کي ممڪن حد تائين ساڪن يا گڏ رکڻ جي صلاحيت حاصل ڪندو آهي ۽ ٻاهرين ماحول ۽ اندروني ماحول ۾ توازن برقرار رکڻ جي ڪوشش ڪندو آهي وڌيڪ تحقيقن جي لاءِ ويان يونيورسٽي سان جوڙيل پروفيسر جرگ ميسين ۽ ڊاڪٽر ڪم ڊاش ويانا گرم موسم ۽ ٿڌي موسم ۾ پنڌ هلندڙن ۾ اوٻاسي جي فريڪوئنسي يعني لھرن جو جائزو ورتو پنڌ هلندڙن کي اوٻاسيون وڏيندڙ ماڻھن جون تصويرون ڏيکاريون ويون ۽ انھن کي پنھنجي اوٻاسي ڏيڻ واري روعي کي نوٽ ڪرڻ جي لاءِ بہ چيو ويو نتيجن مان هڪ دلچسپ حقيقت سامھون آئي تہ
اوٻاسين جو واسطو موسم سان ناهي هوندو بلڪي ويھ سينٽي گريڊ هڪ ٿرمل زون هيو محققن ڏٺو تہ گرم موسم ۾ آمريڪي رياست ايري زونا جي خشڪ موسم ۾ اوٻاسي پد 37 سينٽي گريڊ ۾ گھٽ رهيون ۽ ويانا آسٽريليا ۾ پد گھٽ ٿيڻ تي ماڻھن گرمي جي مقابلي ۾ گھٽ اوٻاسيون ڏنيون جرگ موجب ممڪن آهي تہ گھڻي وڌيڪ يا گھٽ پد ۾ اوٻاسيون انڪري گھٽ اينديون آهن ڇوجو گھڻي ٿڌ يا گرم هوا اسانجي دماغ جي لاءِ نقصانڪار هجي ٿي ۽ دماغ پنھنجو پد حاصل ناهي ڪري سگھندو
جرگ موجب محفل ۾ يا ڪنھن دوست کي اوٻاسي ڏيندي ڏسي ڪري اوهان بہ اوٻاسي ڏيندا تہ اوهانجو مطلب اوهان کي هوشيار ڪرڻ بہ ٿي سگھجي ٿو ۽ اوٻاسي ڏيڻ مڪمل طور تي هڪ لاشعوري عمل آهي.
ممڪن آهي تہ هن مضمون ۾ اوٻاسي جي باري ۾ اوهان پڙهي ڪري شايد اوهان اوٻاسيون ڏيڻ شروع ڪيون هجن
بيماري
اوٻاسي جي اچڻ سان صحت جو ڪو نقصان نہ ٿيندو آهي پر لاڳيتو ڪثرت سان اوٻاسي جي اچڻ جو سبب جسم اندر ڪابہ ڪمي بيشي ٿي سگھي ٿي. ھڪ مغزي تنت (nerve) جنھن کي وئيگس (vagus) چوندا آھن جا نڙي ۽ پيٽ کي مغز سان ملائيندي آهي، اھا جڏھن رت جي نسن تي اثرانداز ٿيندي آھي تہ ڪثرت سان اوٻاسيون اينديون آهن.ان عمل کي ويسووئيگل ري-ايڪشن (Vasovagal reaction) چوندا آهن.اھو رد عمل ننڊ يا دماغي حالت جي ڪمي بيشي ڪري ٿيندو آھي. ان کان علاوه اھا حالت دل جي دوري يا دل جي شريان aorta جي ڪنھن نقص جو سبب به ٿي سگھي ٿي.
جانورن ۾ اوٻاسي
سڀني ڪرنگھي وارن جانورن مڇين ۽ پکين سميت اوٻاسي ڏيندا آهن. انسانن سميت ڪجھ جانورن ۾ اھو عمل ڦھلجندڙ contagious  ھوندو آھي جن ۾ چمپنيزي باندرن، ڪتن  ۽ بگھڙن  ۾ اوٻاسي جو عمل ڦھلجندڙ ھوندو آھي  .يعني اگر انھن ڪوئي اوٻاسي ڏيندو ته ان کي ڏسندڙ ٻئي کي بہ اوٻاسي اچي ويندي آھي.
پيپر
پيپر__ (Paper):
انگريزي لفظ جي لغوي معنيٰ آهي ’ڪاغذ‘ پر علمي ادبي ميدان ۾ ڪنهن خاص پروگرام، سيمينار، ورڪشاپ، سمپوزيم، ادبي گڏجاڻي، ايم فل يا پي ايڇ ڊي لاءِ لکيل تحقيقي مضمون يا مقالي کي ’پيپر‘ چيو ويندو آهي. پيپر ڪڏهن ڪڏهن ڪنهن جي رهنمائيءَ ۾ لکيو ويندو آهي. پيپر لکڻ لاءِ باقاعده هڪ مقرر نمونو (Format) ٺهيل هوندو آهي.
سوئيو
سُوئِيو: هيءَ به ساڳئي قسم جي ول آهي. ڳنڍ زمين اندر ٿئي، ۽ مٿان ڏانڊي وڻن ۽ ٻوٽن تي چڙهندي ويندي آهي. ان جا پن سنها، ڊگهيرا ۽ نوڪدار ٿيندا آهن. ٻار پن ۽ ڳنڍ کائيندا آهن، پر ڀاڄيءَ جي ڪم ڪونه اچن. ڳنڍ کي هڪ هنڌان پٽي ٻئي هنڌ آلي واريءَ ۾ لڳائبو ته اتي به اُڀري پوندي آهي.
اربع
اربع هفتي جو ٽيون ڏينهن آهي. اربع اڱاري ۽ خميس جي وچ ۾ ايندو آهي. اردوءَ ۾ ان کي بڌ (بدھ)چوندا آھن.
لفظ اربع
اربع اصل عربي ٻولي جي لفظ ”اربع“ يا ”اربعه“ جنهن جي معنيٰ چار آهي. سنڌي ٻوليءَ جي ڦيري مطابق پڇاڙيءَ ۾ ’الف‘ وڌائي مؤنث صورت ۾ ”-اربعا-“ (=چوٿون يا چوٿين) کي هفتي جو چوٿون ڏينهن ڪيو ويو. ڇو جو نجوم مطابق هفتي جا ڏينهن -آچر- (-آرتوار-) کان شروع ٿيندا، ان ڪري آچر هفتي جو پهريون ڏينهن، سومر ٻيون ڏينهن، اڱارو ٽيون ڏينهن ۽ ٻڌر چوٿون ڏينهن هو.
ٻڌر مان اربع ٿيڻ
عربن کان پهريان هن ڏينهن کي ٻڌر چوندا هئا. جيڪو پڻ سنسڪرت لفظ ٻڌ مان ورتو ويو آهي جنهن جي معني عطارد گرھ آهي. اردو ۾ به هي ڏينهن ساڳي نسبت سان بدھ سڏيو ويندو آهي. ۽ هندي ۾ ساڳي طريقي سان بدھ وار چيو وڃي ٿو.
. سنڌي هندو -ان- کي ’-ٻڌر-‘ چوندا آهن
’ٻڌر‘ تان ٻڌر مل نالو پڻ هندن ۾ آهي.
گرھ عطارد آهي. ٻڌر سنڪسرت ٻُڌ = گرهه. Mercury عطارد + وار = ڏينهن. ٻڌ = سياڻو، داناءُ.
هن حوالي سنڌي ٻولي هيٺيون چوڻيون مشهور آهن:
اَربَع خَطا
جيوت سنگهه صوفي
جيوت سنگهه صوفي ويدانتي شاعر ۽ درويش، 1256هه مطابق 1840ع ڌاري قمبر ضلعي لاڙڪاڻي (هاڻي قمبر-شهدادڪوٽ) ۾ هڪ ڀرئي ڀاڳيي سئناڻي ڪٽنب ۾ پيدا ٿيو.
ننڍپڻ
ننڍي هوندي کان وٺي هن جو لاڙو ساڌ سنگ طرف گهڻو هوندو هو. سندس پيءُ ننڍي هوندي مري ويو هو، ان ڪري هن جي تعليم ۽ تربيت جو بار سندس ماءُ تي اچي پيو. انهن ڏينهن جي رواج موجب هو فارسي چڱيءَ ريت پڙهيو ۽ سنڌيءَ جو به چڱو محاورو حاصل ڪيائين.
سنت يوگ
علم حاصل ڪرڻ بعد سندس ڀاءُ شامداس، جيڪو کانئس وڏو هو، ان جي مرضي ٿي ته هو پنهنجي ملڪيت جي سنڀال ۾ لڳي. سندس وڏا باغات ۽ زراعت جو ڪم ڪندا هئا. جيوت سنگهه به ڀاءُ جي خواهش موجب ساڳي اباڻي ڪرت ڪرڻ لڳو. ڪڏهن ڪڏهن گهوڙي تي چڙهي ٻني ٻارا گهمڻ ويندو هو، پر سندس دل دنياوي اسباب سان نه لڳي، ڇو ته کيس سنتن ۽ ساڌن جو سنگ ۽ صحبت پسند هئي. جڏهن جڏهن کيس موقعو ملندو هو ته ساڌ سنگ ۾ وڃي نڪرندو هو ۽ فقيراڻي ويراڳ ۾ وڃي شامل ٿيندو هو، ان وقت ڌاري ولايت راءِ نالي هڪ درويش پنهنجي يوگ وديا کان مشهور هو. هو هالن جو ويٺل ۽ کتري خاندان مان هو، هو جيتوڻيڪ سرڪاري نوڪريءَ ۾ تپيدار هو، پر وڏو ويدانتي شخص هو. هن جي روحاني منزل جي سڄيءَ سنڌ ۾ هاڪ هئي. جيوت سنگهه جو ڀاءُ شامداس به سندس معتقد هو. هن ولايت راءِ کي عرض ڪيو ته جيوت راءِ تي ڪا مِهر جي نظر ڪري سندس جيون ۾ تبديلي آڻي، اهڙيءَ طرح ڀاڻس هڪ ڏينهن جيوت کي ولايت راءِ وٽ وٺي آيو، ۽ ائين ولايت راءِ جي صحبت ۽ رهبريءَ ۾ جيوت سنگهه به روحاني منزل جو صاحب بڻجي ويو. ان بعد سندس شغل فقط ست گُر (مرشد) ۽ ساڌ سنگ جي شيوا رهي، جنهن ۾ هن پاڻ گهڻو موکيو ان وقت ڌاري شڪارپور ۾ مهراج شنڪر ڀارتي وڏي درجي جو صوفي درويش هو. جيوت سنگهه ڪهي اچي ان درويش جو درشن ڪيو. ماڻهن جيوت سنگهه جي تمام وڏي عزت ڪئي ۽ هي اتي صوفين جي سچي سنگ ۾ رهي خود به مرادن جو مرڪز بڻجي ويو. هو جڏهن اتان موٽي قمبر آيو ته سڄو شهر سندس مشتاقن سان ڀرجي ويو، وٽس سڄو ڏينهن ڪٿا ڪيرتن جو شغل هلندو رهندو هو، جنهن ۾ زالون ۽ مرد اچي حصو وٺندا هئا.
ذاتي زندگي
جيوت سنگهه پرڻيل هو، پر کيس ڪو به اولاد نه ٿيو. ان ڪري هو ظاهري/ دنياوي موهه کان پري رهيو ۽ آزاد زندگي گذاريندي، درويشن جي چاڪريءَ ۾ رهيو. جيوت سنگهه جي ست گر (مرشد) ولايت راءِ 1887ع ڌاري لاڏاڻو ڪيو. ان وقت صوفي جيوت سنگهه اتي موجود هو، مرشد جي موت سندس دل تي گهرو اثر ڪيو، پوئين وقت ۾ خلق خدا جي خدمت ڪرڻ سان گڏ طب طرف ڌيان ڏنائين. هو آريا ويدڪ طب ۾ پنهنجو مٽ پاڻ هو، هڪ ويڄ/ طبيب جي حيثيت ۾ سندس ناماچاري چوڌاري پکڙجي وئي. سندس دوائون جيتوڻيڪ ساديون هونديون هيون، پر ماڻهن کي ان مان وڏو فائدو ٿيندو هو. جيوت سنگهه سنڌي ۽ هندي ٻوليءَ جو سٺو شاعر هو، سندس شعر سادو ۽ پريم سان ڀريل آهي.
چالاڻو
هن 1377هه/ جنوري 1899ع ۾ چالاڻو ڪيو.
حوالا
زمرو:شخصيتون
اربع
هن حوالي سنڌي ٻولي هيٺيون چوڻيون مشهور آهن:
اَربَع خطا ٿِيَڻُ
چوٿون ڀيرو گناه ٿيڻ. ناقابل معافي ڏوه ٿيڻ.
انگريزي Wednesday
انگريزي ۾ هن ڏينهن کي Wednesday سيڪسنس ديوتا جنهن جا نالا وُڊن/ وُڊان/ اوڊن / وُٽن / ووٽان مخلتف لهجن ۾ آهن. .
گيلري
right|thumb|upright|Character poster for the film [[Thor (film)|Thor featuring Anthony Hopkins as Odin.]]
حوالا
زمرو:هفتي جا ڏينهن زمرو:ڏينهن
ننڍي ميداني ڪُئي
ننڍي ميداني ڪُئي (Little Field Mouse، سائنسي نالو:Must Booduga). هيءَ جنس گهريلو ڪُئيءَ کان ڪافي ننڍي ٿئي ٿي. ان جي پٺي هلڪي سرمائي هيڊي ۽ پيٽ اڇو ٿئي، ٻرن ۾ رهندي آهي. اَن، ڪچرو، گاھ ۽ جيت کائي ٿي.
پڻ ڏسو
زمرو:آئي يو سي اين خطري کان دور جنسن جي ڳاڙهي فهرست زمرو:جانور
444ع
ڊسمبر
زمرو:444ء زمرو:پنجين صدي زمرو:سال
جيو ٽي وي
'''جِيو ٽي. وي''' (GEO T.V) نشرياتي ادارو، ’جنگ‘ گروپ جي انتظام هيٺ 2002ع ۾ قائم ٿيو. جيو نيوز چئنل هن وقت پاڪستاني ميڊيا ۾ پنهنجي منفرد پاليسي رکي ٿو. جيو گروپ پنهنجي نشريات نيوز بليٽن ۽ مختلف پروگرامن سان شروع ڪئي. اڳتي هلي جيو کي نيوز ۽ انٽرٽينمينٽ جي حصن ۾ ورهائي الڳ فريڪوئنسيءَ سان نشر ڪيو پيو وڃي.
ابن مسڪويہ
ن مسڪويه- جو اصل نالو ابوعلي احمد -بن- محمد ابن يعقوب هو، جيڪو 330هه/942ع ۾ پيدا ٿيو ۽ 421هه/1030ع ۾ وفات ڪيائين. هو ايراني نسل جو هڪ مشهور تاريخدان ۽ فلسفي هو، جنهن پنهنجون لکڻيون عربيءَ ۾ لکيون، ۽ ’آل بويه‘ وٽ اعليٰ عهدن تي فائز رهيو. هُن ’تجارب الامم‘ نالي دنيا جي -تاريخ- لکي، جيڪا طوفانِ نوح کان شروع ٿي، 369هه/979ع تي ختم ٿئي ٿي. غيرجانبداريءَ ۾ بيباڪ -تنقيد- سان گڏوگڏ سندس لکڻين ۾ طبيباڻو انداز به ملي ٿو، جنهن -اسلامي تاريخ- نويسيءَ کي اعليٰ درجي تائين پهچايو آهي. -تاريخ- کان سواءِ -ابن مسڪويه- ’-تهذيب الاخلاق- وتطهير الاعلاق‘ نالي هڪ ڪتاب به لکيو. نصيرالدين طوسيءَ اُن ڪتاب کي فارسيءَ ۾ ترجمو ڪري، اُن ۾ ڪجهه اضافو ڪيو ۽ اُن جو نالو ’اخلاقِ ناصري‘ رکيو. -ابن مسڪويه- اصفهان ۾ 1030ع ۾ وفات ڪئي ۽ اُتي ئي کيس دفن ڪيو ويو. -ابن مسڪويه- پهريون مسلمان مفڪر آهي، جنهن موجودات عالم جي ارتقائي ترتيب کي باقاعدي هڪ نظريي جي شڪل ۾ پيش ڪيو. اسلامي دنيا جي نامور فيلسوف ۽ حڪيم -بوعلي سينا- جو همعصر هو ۽ ساڻس خطو ڪتابت به ڪندو هو. -ابن مسڪويه- جو نظريو جديد نظريه ارتقا سان حيرت انگيز مشابهت رکي ٿو. هتي سندس نظريي جو -ٿورو- تفصيل ڏجي ٿو: هن جي نظر ۾ زندگيءَ جا اثر سڀ کان پهريائين نباتات ۾ ظاهر ٿين ٿا. اهو هيئن ته منجهن حرڪت جو وجود آهي ۽ غذا جا محتاج آهن ۽ انهيءَ ڪري جمادات کان ممتاز آهن، ليڪن نباتات جا ڪيترا قسم بنا -ٻج- جي پيدا ٿين ٿا، جيڪي جمادات جي گهڻو ويجهو آهن، پر جهنگلي ٻوٽن ۽ وڻن کان پوءِ اهڙي قسم جا درخت ملن ٿا، -جن- کي -ٻج- ۽ ميوي سان گڏ عمدي زمين، عمدي پاڻيءَ ۽ عمدي هوا جي ضرورت هوندي آهي، مثلاً زيتون، ڏاڙهون، صوف ۽ -انجير- وغيره، -جن- ۾ وري -انگور- ۽ کجور وڌيڪ -ترقي- يافته آهن، جيڪي نباتات جي ڄڻ ته آخري سرحد تي ڦرجڻ لاءِ ٻنهي جو ميلاپ ضروري آهي. -ان- کان پوءِ جيڪا -ترقي- ٿئي ٿي، ته معاملو نباتات جي حد مان ٽپي حيوانات جي حد ۾ پهچي وڃي ٿو. اهڙيءَ طرح نباتات جي ترقيءَ جي آخري منزل حيوانات جي ابتدائي درجي سان اچي ملي ٿي. نباتات جي آخري مرحلي تي صرف ايتري -ترقي- ٿئي ٿي، جو انهن کي زمين ۾ لڳائڻ جي ضرورت نٿي پوي. -ان- کان سواءِ اهي پنهنجي مرضيءَ سان حرڪت پڻ ڪري سگهن ٿا، پر اهو وري حيوانات جو بلڪل ابتدائي مرحلو آهي. انهيءَ مرحلي تي صرف هڪڙي حِس، يعني ڇهڻ جي حس ملي ٿي، جنهن جو مثال سمنڊ جي ڪناري تي ملندڙ سپون ۽ ڪوڏ آهن. جيڪڏهن ڪو ماڻهو انهن کي هڪدم کڻي وٺندو ته اهي پنهنجي جڳهه ڇڏي ڏيندا، پر جيڪڏهن آهستي آهستي کڻندو ته اهي پنهنجي جڳهه سان چنبڙيا پيا هوندا، ڇوته انهن کي اهو محسوس ٿئي ٿو ته ڪو ماڻهو کين ڇُهي رهيو آهي. -ان- کان پوءِ ڪيڙا ماڪوڙا آهن ۽ تنهن کان پوءِ اهڙا جانور، -جن- کي صرف چار حواس آهن، مثلاً: ڇڇوندر يا بنا اکين وارا جانور. اڳتي هلي اهڙا جانور اچن ٿا، -جن- ۾ پنج ئي حواس آهن، پر اهي به ڪن ۾ گهٽ ته ڪن ۾ وڌيڪ آهن. انهن مان ڪي اشاري ۽ مهميز کي سمجهن ٿا، جهڙوڪ گهوڙو ۽ -باز- وغيره. آخر ۾ حيوانات جي ترقيءَ جي منزل -انسان- جا ابتدائي نمونا آهن، -جن- ۾ -باندر- وغيره اچي وڃن ٿا. اتي پهچڻ کان پوءِ -ان- جو قد به سڌو ٿي وڃي ٿو. -ان- کان سواءِ منجهس تميز جي قوت به پيدا ٿئي ٿي. اهو حيوانات جو اعليٰ -ترين- ليڪن انسانيت جو ادنيٰ درجو آهي. (حيوانيات جي حوالي سان ڪنهن ڪنهن حد تائين اهو نظريو ڊارون جي ارتقاد جي نظريي سان ميل کائي ٿو، جيڪو هن کان ڪيئي صديون پوءِ جو آهي) فارسيءَ جي عظيم صوفي شاعر مولانا روميءَ (1273- 1207ع) جو نظريو، -ابن مسڪويه- جي خيالن سان تمام گهڻي مشابهت رکي ٿو.
جيو ٽي وي
پروگرام
جيو تي نت نئين انداز جا ٽاڪ شوز ۽ حالات حاضره جا پروگرام نشر ٿيندا آهن. سياسي شخصيتن تي دلچسپ انداز سان تنقيد به ڪئي وڃي ٿي ۽ سماج جي مسئلن جي عڪاسي به ٿئي ٿي. جيو جي مشهور پروگرامن ۾ ’هم سب اميد سي هين‘، ’ايڪ دن جيو ڪي ساٿ‘، ’پچاس منٽ‘، ’ڪـيپيـٽـل ٽـاڪـ‘، ’جـرگـه‘، ’آج ڪامران خان ڪي ساٿ‘ وغيره اچي وڃن ٿا، جڏهن ته جيو ٽي. ويءَ تي ڊراما ۽ ٻيا تفريحي پروگرام به نشر ڪيا ويندا آهن.
عتاب
جنرل (ر) پرويز مشرف جي دور ۾ جڏهن عدالتي بحران پيدا ٿيو ته عدليه جي بحاليءَ جي تحريڪ ۾ هن چئنل گهڻي ڪوَريج ڏني، جنهنڪري حڪمرانن چئنل کي ڪجهه عرصو بند به ڪرايو، پر صحافين جي احتجاج ۽ ان تحريڪ جي ڪاميابيءَ سان چئنل جي ٻيهر نشريات بحال ٿي. ڪجهه وقت کان موجوده حڪومت سان به سندن اختلاف هلندڙ آهن. پر مختلف ۽ منفرد صحافتي انداز ۽ دلچسپ موضوعن تي پروگرام نشر ڪرڻ ۾ ’جيو‘ جو معيار بهتر آهي.
نيٽورڪ
جيو ۽ جنگ گروپ نوجوانن لاءِ ’آگ‘ نالي چئنل به شروع ڪيو آهي، جنهن ۾ ميوزڪ ۽ روڊ شو سميت ٻيا به تفريحي پروگرام نشر ٿين ٿا، جڏهن ته راندين جو هڪ الڳ چئنل ’جيو سُپر‘ به 2005ع کان هلي رهيو آهي. جيو سُپر تي ڪرڪيٽ، هاڪي، ريسلنگ ۽ ٻين راندين جي سنئين سِڌي (Live) نشريات هلائي وڃي ٿي.
ميرپور خاص ضلعو
حوالا
زمرو:سنڌ_جا_ضلعا
زمرو:پاڪستان_جا_ضلعا
پيپر بئڪ
پيپر بئڪ يا ڪچو جلد (Paperback) ڪتاب جي نرم جلد بندي، جنھن ۾ پاٺي بدران ڪارڊ پيپر استعمال ٿئي.
اوپڻي
پٿر- جو هڪ -اوزار- جيڪو سونارا سون جي صفائي ڪرڻ ۽ چمڪائڻ لاءِ استعمال ڪندا آهن. -اوپڻي- عقيق (-پٿر- جو قسم جنهن مان مڻيا يا مڻڪا ٺهندا آهن) جو ڊگهو -پٿر- ٿئي ٿو. سونارڪو ڪو به ڪم تيار ڪبو ته -جنسار- ۽ اوجر (صفائي) کانپوءِ -ان- کي -اوپڻي- -پٿر- سان گسائبو ته سون ۾ چمڪ ايندي. چمڪ پيدا ڪرڻ جو اهو قديم طريقو سونارا اڄ به ڪم آڻيندا رهن ٿا. اوپڻ (-پاڻي- يا پاڻياٺ منتقل ڪرڻ) انهيءَ فعل کي چئبو آهي، جنهن موجب هڪ پاسي جو -پاڻي- ٻئي پاسي منتقل ٿي ويندو آهي، عتيق جي انهيءَ -پٿر- کي جنهن سان زيور گسائبو آهي، انهيءَ ۾ عقيق جي چمڪ منتقل ٿي ويندي آهي، انهيءَ ڪري انهيءَ -پٿر- کي ”-اوپڻي-“چئبو آهي ۽ انهيءَ -پٿر- سان پيدا ٿيل چمڪ کي ”-اوپڻي- اوجر“ چئبو آهي.
اوپن جيل بدين
ڪکائن گهرن نما ٺاهيل هي اوپن جيل، بدين کان 35 ڪلو ميٽر پري ”ولاسي“ جي علائقي ۾ آهي. هيءُ جيل عام جيلن کان ڪافي منفرد آهي. هن جيل ۾ قيدين جي مٿان نه ڪو پهرو آهي نه اوچي ديوار، نه ماڙي، نه ڄاريءَ مان ملاقات جو تصور، نه ڪي وردي وارا سپاهي نه خوف وغيره، سنڌ جو هيءُ واحد اوپن جيل آهي، جنهن جو بنياد 1960ع ۾ -ٺٽي- ۾ پيو، جيڪو بعد ۾ ڊسمبر 1962ع ڌاري -بدين- جي ”ولاسي“ علائقي ۾ منتقل ڪيوويو، -ان- وقت -بدين- حيدرآباد ضلعي ۾ هو. -اوپن جيل بدين- قائم ٿيڻ وقت حڪومت طرفان جيل لاءِ 2600 -ايڪڙ- زمين ڏني وئي، جنهن بعد ٻيا 600 -ايڪڙ- پڻ زمين به مقاطعي تي حاصل ڪئي وئي. ڪکاين جهوپڙين تي مشتمل هن جيل ۾ هڪ قطار ۾ -اٺ- جهوپڙيون ۽ ٻي قطار ۾ ٻارنهن جهوپڙيون آهن. جيڪي سڀ هڪ جهڙيون آهن، پر هڪڙين کي آفيسن جو نالو ڏنو ويو آهي ۽ ٻين کي آفيسرن جي رهائش گاهه ۽ -ٽين- کي بئرڪون چيو وڃي ٿو، جيل موڪلڻ وقت قيديءَ کان سندس مذهبي ڪتاب تي قسم ورتو ويندو آهي ته هو کليل جيل ۾ وڃڻ کانپوءِ پنهنجي سزا پوري ڪندو ۽ ڪيڏانهن نه ڀڄندو. اهڙيءَ طرح قسم وٺڻ کانپوءِ کين کلئي جيل جي حوالي ڪيو ويندو آهي. قيدي هن قسم جي جيل ۾ آزاد گهمن ٿا، مٿن ڪو پهريدار نه هوندو آهي. جيل ۾ زمين -آباد- ڪرڻ لاءِ حڪومت طرفان ”سومرا شاخ“ نالي هڪ واهه کوٽرايو ويو، جنهن مان جيل جي زمين کي -آباد- ڪيو ويندو آهي. هن جيل جي قيدين کان هارپي جي مشقت ورتي ويندي آهي. سڄو ڏينهن قيدي آزاديءَ سان گهمندا ۽ پنهنجي مرضيءَ سان ڪم ڪندا آهن. شام جو هڪ ڇپر ۾ ڪٺا ٿيندا آهن، -جتي- روايتي طور قيدين جو ٽوٽل ڪيو ويندو آهي. جيل جي شروعاتي ڏينهن ۾ قيدين جو انگ 500 کان وڌيڪ هوندو هو، جيڪو وقت به وقت گهٽ ٿيندو ويو. هتي انتظام خاطر 20 سپاهي مقرر ٿيل آهن. هي جيل جنهن جي عملي ۾ هڪ سپرنٽينڊنٽ، هڪ جيلر، چار هيڊ وارڊ (جمعدار)، هڪ ڊاڪٽر، هڪ ڪمپائونڊر، ٽي ڪلارڪ، هڪ ٽريڪٽر ڊرائيور، هڪ جنريٽر آپريٽر، هڪ -استاد-، هڪ مذهبي -استاد- ۽ هڪ جيپ ڊرائيور شامل آهي. هيءُ جيل 1999ع ۾ حيدرآباد جي اڳوڻي جيل سپرنٽينڊنٽ ميجر کوسي جي مبينا ڪوششن سان -بند- ڪيو ويو. پر اڃا تائين اتي انتظاميه مقرر آهي. هن قسم جو جيل پنجاب صوبي جي بوريان والا ۾ پڻ هو، جيڪو پڻ -بند- ٿي ويو آهي.
حوالا
زمرو:سنڌ جاگرافي اسٽب
امداد علي اوڍو
صحافي امداد علي اوڍو، 10 آگسٽ 1947ع تي جيڪب آباد ۾ ڄائو سياسي ۽ سماجي ڪيريئر جي شروعات. 1968ع ۾ جنرل ايوب خان جي دور ۾ ڪيائين. ون يونٽ ٽوڙڻ، ووٽر لسٽون سنڌيءَ ۾ شايع ڪرائڻ ۽ جمهوريت ۽ انساني حقن جي بحاليءَ لاءِ هلندڙ جدوجهدن ۾ ڀرپور حصو ورتائين. اسٽوڊنٽ ليڊر جي حيثيت ۾ جيل به ويو. 15 نومبر 1969ع تي ووٽر لسٽ سنڌيءَ ۾ شايع ڪرائڻ لاءِ هڪ سؤ ڪلاڪ جي بک هڙتال بہ ڪيائين، جنهنڪري کيس ان وقت جي قانون ڊي پي آر هيٺ گرفتار ڪري سکر جيل ۾ وڌو ويو.
امداد علي اوڍي، شهيد ذوالفقار علي ڀٽي، باباءِ سنڌ حيدر بخش جتوئي ۽ سائين جي. ايم. سيد سان تحريڪن ۾ ساٿ ڏنو. 1973ع ۾ سنڌ نيشنل اسٽوڊنٽ فيڊريشن جو مرڪزي صدر رهيو ۽ 1979ع ۾ سيڪريٽري سنڌي ادبي سنگت جيڪب آباد ٿيو. 1979ع ۾ ڊسٽرڪٽ يونين آف جرنلٽس ۽ پريس ڪلب جيڪب آباد جو صدر رهيو. بهارين خلاف تحريڪ هلائڻ جي ڏوهه ۾ کيس 5 ورهين لاءِ سنڌ يونيورسٽيءَ مان ريسٽيڪيٽ ڪيو ويو. آگسٽ 1979ع کان ڊسمبر 1998ع تائين ادبي، سماجي ۽ ثقافتي مئگزين ماهوار ”سنڌ سجاڳ“ جيڪب آباد مان ۽ پوءِ ڪراچيءَ مان ڪڍيائين.
جنوري 1990ع ۾ ڪراچيءَ مان ترقي پسند روزاني ”عوامي آواز“ ڪڍيائين، جيڪا سنڌي ڪمپيوٽر تي پهرين مڪمل اخبار هئي. 30 سيپٽمبر 2003ع تي پارٽنرن سان پاليسي معاملن تي اختلاف سبب اها اخبار ڇڏي ڏنائين. ”سنڌ سجاڳ“ کي روزاني اخبار ڪري، ان جو ڊسمبر 1998ع تائين ايڊيٽر رهيو. جنوري 2008ع کان روزاني ”سوڀ“ اخبار ڪڍيائين ۽ 31 آگسٽ 2008ع تائين ان جو ايڊيٽر رهيو.
1997ع ۾ هن اڳوڻي وزيراعظم نواز شريف جي وفد سان گڏ ترڪي ۽ ايران جو دورو ڪيو. هن سال 2000ع ۾ ٻارن جي حقن بابت بين الاقوامي ڪانفرنس لنڊن ۾ شرڪت ڪيائين ۽ 16 سيپٽمبر 2000ع تي ورلڊ سنڌي ڪانگريس جي عالمي ڪانفرنس ۾ شرڪت ڪيائين. سندس تعليم ايم. اي پوليٽيڪل سائنس، ايم. اي جنرلزم ۽ ايل. ايل. بي آهي ۽ هن وقت مانچسٽر (برطانيا) ۾ رهي ٿو.
حوالا
زمرو:1947ع جون پيدائشون
1290ع
ڊسمبر
زمرو:1290ء زمرو:تيرھين صدي زمرو:سال
445ع
ڊسمبر
زمرو:445ء زمرو:پنجين صدي زمرو:سال
سيڻ
سيڻ: هي گاهه به ]]مُرٽ[[ وانگر ٿُٻَ ٿُٻَ ٿُٻَ بيٺل هوندو آهي، جنهن ۾ تيليون ٿينديون آهن. تفاوت رڳو اهو آهي جو مُرٽ جون تيليون سائي رنگ جون ۽ سڪڻ بعد سڄو مُچو اڇو ميرانجهڙو ڏسڻ ۾ ايندو آهي، پر سيڻ جون تيليون اڇيون ۽ سڪڻ بعد به سڄو ٻوٽو اڇو ڏسبو آهي. ان جا سڱ به اڇا ۽ ڳتيل، چار انچ کن ٿيندا آهن. ٿر ۾ گهوڙي لاءِ سيڻ جهڙو ٻيو ڪو به گاهه ڪونه آهي. چوندا آهن ته سيڻ گهوڙي لاءِ آمڻ آهي. گڏهه به کائين. ڪي ڍڳيون ته اصل ڪو نه کائين. مُرٽن جي بنسبت هي وڌيڪ قيمتي آهي. ماڻهو وڍي گڏ ڪري رکندا آهن، جو بعضي اڍائي، ٽي رپيا يا وڌيڪ اگهه سان في مڻ جي حساب سان وڪرو ڪندا آهن. هن کي سنهو ڪُتري ڪري گُوارٽِي سان گڏي اُٺن کي کارائيندا آهن.
ڊيره بگٽي
ڊيره بگٽي پاڪستان جي صوبي بلوچستان جي ضلعي ڊيرا بگٽي جو شھر ۽ ضلعي جو صدر مقام آهي.1883 ۾ ھي شھر ضلعي صدر مقام بڻيو.
1844ع
ڊسمبر
زمرو:1844ع زمرو:سال زمرو:گريگورين ڪئلينڊر ۾ ليپ سال
پاتن
پاتن يا لليتپور:
چنائي
حوالا
زمرو:انڊيا ۾ آباد ساحلي هنڌ زمرو: ھندستان جا شھر، وسنديون ۽ واھڻ
پاتن
لليتپور ميٽروپوليٽن سٽي: Lalitpur Metropolitan City (ललितपुर महानगरपालिका)جنھن جو تاريخي نالو پاتن Patan (पाटन Pātan, यल ۽ يالا ''Yala, पाटन )آھي جيڪو کٽمنڊو ۽ پوکارا کانپوءِ نيپال جو ٽيون وڏو شهر آهي .پاتن، پتن يا پتڻ، نيپال جي لليت پور واري علائقي ۾ آهي. پاتن وارو شاهي ڪامپليڪس سترهين صديءَ ۾ بادشاهه نرسما مَل، جي وقت ۾ ٺهڻ شروع ٿيو، جيڪو سندس پٽ شري نواسا جي وقت تائين هليو. درٻار ڄڻ ته هڪ وڏو آڳر آهي، جنهن جي ٻنهي پاسن ۽ وچ تي مختلف عمارتون ٺهيل آهن، اتي ڪجھه ننڍا ننڍا الڳ احاطا به آهن، جن ۾ وري مختلف عمارتون آهن. انهن احاطن يا چوڪن کي، سنداري چوڪ (1647)، ڪجن لي مُل چوڪ (1666)، ۽ ڪيشاو نارائڻ چوڪ (1734) چيو وڃي ٿو. ان کان سواءِ اشوڪا (Ashokaa)، جيڪو 250 قبل مسيح ۾ نيپال آيو هو، ان هِنَ پتڻ جي چئني ڪنڊن تي اسٽوپا ٺهرايا هيا.
مل چوڪ جي چوڌاري خوبصورت پٿر جي اُڪر ٿيل آهي. ان جي گيٽ وٽ ٻه شينهن بيٺل آهن، جيڪي 1662ع ۾ باهه لڳڻ ڪري سڙي ويا هيا، پر پوءِ سرينواسا مَل 1665 ۾ ان جي مرمت ڪرائي. ان احاطي جي وچ ۾ هڪ مندر بديا يا وديا ديويءَ جي نالي سان ٺهيل آهي. وديا، سرسوتيءَ جو ٻيو نالو آهي، هوءَ برهما جي زال هئي، وديا جي لفظي معني آهي صحيح ڄاڻ. هن ديويءَ لاءِ چيو وڃي ٿو ته کيس اهڙي شڪتي پرم پراڪرتي (Param Piraakiriti) آهي، جيڪا ماڻهو کي ڇنڊي ڦوڪي صاف ڪري، هن کي سگھه ڏئي ٿي. هن کي ڄاڻ جي ۽ عقلي ۽ منطقي سوچ جي ديوي سڏيو ويندو آهي.
تاليجو مندر (Naalijo Mandir) به ان احاطي جي چوڌاري ٺهيل آهن. تليجو يا تاليجو ديوي کي چار مٿا ۽ ڏهه ٻانهون آهن. اها ديوي نيپال جي حڪمران مَل بادشاهن جي ديوي هئي، جن نيپال تي 12 کان 18 صديءَ تائين حڪومت ڪئي. تاليجو، درگا ديويءَ جو روپ آهي، اتي ئي تاليجو گھنڊ به لڳل آهي، جيڪو بادشاهه وشنو مَل، 1736ع ۾ فريادين لاءِ لڳايو هو ته جڏهن به کين ڪو آزار هجي ته ان گھنڊ کي وڄائن. ان گھنڊ جو وڄائڻ عبادت لاءِ به آهي.
حوالا
زمرو:تاريخ زمرو:کٽمنڊو زمرو:نيپال زمرو:نيوار زمرو:ڏندڪٿائون
وسپت
خميس (Thursday) جمعي کان پهرين ۽ اربع کان پوءِ وارو ڏينهن آهي.
هي هفتي هفتي جي ستن ڏينهن مان هفتي جو پنجون ڏينهن آهي.
لفظ خميس
خميس = هن ڏينهن جو نالو عربي زبان جي لفظ خمس مان ورتو ويو آهي. سنڌ جي ڪجھ علائقن ۾ ماڻهن خمس پڻ چوندا آهن. هن جو مطلب پنج آهي. ان ڪري جو علم نجوم ۾ هي پنجون ڏينهن آهي.
سنڌي ماڻهو خمسيو نالو پڻ رکندا آهن.
عربن کان پهرين هن ڏينهن کي وسپت چيو ويندو هو.
ورسپتي / برہسپتي ديوتا
هي ديوتا، هندن وٽ سڀني ديوتائن جي گرو (استاد ) طور مڃو وڃي ٿو. ان نسبت هندي ۾ هن ڏينهن کي گُرو وار چوندا آهن.
جامع سنڌي لغت مطابق؛
وِسپَتِ
ث. هفتي جي ڏينهن جو نالو، خميس.
انگريزي Thursday
Thursday هن ڏينهن جو نالو سيڪسنس (انگريزي ٻولي جو اولائي روپ) ماڻهن جي ديوتا Thor جي نالي مان ورتل آهي، جيڪو طوفان، کنوڻ، طاقت ۽ انسان ذات جي حفاظت جو ديوتا ان جي نالي سان منسوب آهي. هن جي هٿ ۾ هڪ هٿوڙو هوندو آهي. اڄ ڪلھ هن جي نالي سائينس فڪشن فلمون پڻ ٺهيون آهن.
حوالا
زمرو:هفتي جا ڏينهن زمرو:ڏينهن
نيپال جو ڪرشنا مندر
نيپال جو ڪرشنا مندر 1620ع ۾ ٺاهڻ شروع ٿيو هو ۽ 1637ع ۾ پورو ٿيو. ڏند ڪٿائن موجب، هڪ رات جو بادشاهه ناراسنگھا مَل کي خواب ۾ راڌا ۽ ڪرشنا محلات جي ٻاهران خواب ۾ نظر آيا. بادشاهه ان ئي جڳهه تي مندر اڏڻ جو حڪم ڏنو. ڪجھه سالن کانپوءِ باڊشاهه جي ٻي ملڪ سان جنگ لڳي ۽ هن ڪرشنا جي مدد سان اها کٽي ورتي. انڪري پوءِ وري هن ان مندر جي هڪ ڪاپي ياريپليڪا سندري چوڪ ۾ به اڏائي. ڪرشنا مندر جو آرڪيٽيڪچر شڪارا، چائنيز، تبتين ۽ نيپالي اسٽائيل جو مرڪب آهي. هن عمارت تي انڊين مغل آرڪيٽيڪچر جو به اثر نظر اچي ٿو. هن مندر جا ٽي طبق آهن، پهرين منزل ڪرشنا جي حوالي سان ته ٻي شوا جي نالي سان، ۽ ٽين وري لوڪيشور جي نالي سان منسوب آهي. مندر جي اندر رامائڻ جي حوالي سان تصويرون آهن.
زمرو:نيپال زمرو:ڪرشنا مندر زمرو:آرڪيٽيڪچر
ترڪي ٻولي
ترڪيءَ 1918ع ۾ انقلاب کان پوءِ، ترڪي ٻوليءَ جي سڌاري لاءِ جيڪو ڪم هٿ ۾ کنيو، تنهن ۾ سڀ کان پهريائين، هنن ترڪي ٻوليءَ جي هڪ لغت جوڙائي، ان کان پوءِ ڏٺائون ته پنهنجي ٻوليءَ ۾ ڌارين زبانن جا ڪيترا لفظ آهن، ۽ انهن جي معنيٰ وارا لفظ اسان جي لغت ۾ لڀن ٿا يا نه؟ ترڪيءَ ۾ جيڪي ساڳيا هم معنيٰ لفظ کن ملندا ويا، اهي قائم رکندي، باقي ڌارين ٻولين جا لفظ ڪڍندا ويا. پر جڏهن کين اهڙا لفظ نه ملي گهيا، تڏهن ساڳيا عربي، فارسي لفظ، ائين جو ائين قائم رکيائون. ان ريت ترڪي ٻوليءَ کي سوڌي صفا ڪري، هڪ علمي زبان بڻائي ورتائون.
حوالا
زمرو:آذربائيجان جون ٻوليون زمرو:امتزاجي ٻوليون زمرو:بلغاريا جون ٻوليون زمرو:ترڪي جون ٻوليون زمرو:جرمني جون ٻوليون زمرو:روس جون ٻوليون زمرو:ڪپرس جون ٻوليون زمرو:ڪوسووو جون ٻوليون
1291ع
ڊسمبر
زمرو:1291ء زمرو:تيرھين صدي زمرو:سال
446ع
ڊسمبر
زمرو:446ء زمرو:پنجين صدي زمرو:سال
ابن مقلہ بيضاوي
بن مقله بيضاوي اسلامي دنيا جي عباسي دور (136هه/753ع-334هه/945ع) جو وڏو عالم، اڪابر، خطاط ۽ سياستدان ٿي گذريو آهي. هن جو اصل نالو ابو علي محمد -بن- حسين -بن- مقله شیرازي هو. هو ابن مقله جي نالي سان مشهور ٿيو. هن -تاريخ- 21 شوال 272هه مطابق 31 مارچ 886ع ۾ -بغداد- شهر ۾ -جنم- ورتو. هن جا وڏا اصل حافظ شيرازيءَ جي شهر ”شيراز“ جا رهندڙ هئا. خطاطيءَ ۾ هن جو وڏو ڪارنامو اهو آهي ته هن ”نسخ خط“ (Naskh Script) کي عاليشان ۽ لازوال خوبيون عطا ڪيون. ”نسخ“ جي معنيٰ ئي اها آهي ته لکت جو هڪ اهڙو نمونو، جيڪو ٻين لکتن جي نمونن (Script Styles) کي منسوخ ڪري ڇڏي. هن عربي ٻوليءَ جي -آئيوٽا- (Alphabet) کي نئين سر تشڪيل ۽ ترتيب ڏني ۽ قرآن کي اعرابن ڏيڻ واري ابوالاسور ۽ نصر -بن- عاصم واري ڪم کي مڪمل ڪيو. هن کان پهرين اسلامي دنيا ۾ خطاطيءَ جا چار قسم مدني، مڪي، بصري ۽ ڪوفي رسم الخط مروج هئا، انهن مان مدني مڪي ۽ بصري هڪٻئي جي ويجھو هئا، جڏهن ته ڪوفي خط گھڻو مختلف هو. ابن مقله خطاطيءَ جا ڇهه اسلوب ثلث (Thulth)، نسخ (Naskh)، ريحان (Raihan)، محقق (Mohaqqaq)، توقيع (Touqi) ۽ رقاع (Riqa) جوڙي راس ڪيا. خطاطيءَ جا اهي ڇهه نمونا مڪي/ مدني/ بصري (Arabic) ۽ ڪوفي (Kufiic) -تان- اسريا آهن. -ان- ريت چئي سگھجي ٿو ته هن هر هڪ لکت جي پراڻي نموني مان ئي 3 نوان اسلوب تيار ڪيا. هن خطاطيءَ جي فن جا اصول قائم ڪيا ۽ اکرن جي صورتن جو بنياد ماپن ۽ نقطن تي رکيو. هن جي جوڙيل ’خط نسخ‘ ٻين قديم لکت جي اسلوبن کي رد ڪري ڇڏيو. اڄ ڏينهن تائين قرآن مجيد توڙي عربي ۽ سنڌي لکت جو نمونو ”نسخ“ ئي آهي. سندس توقيع خط، خاص لفظن لکڻ لاءِ ڪتب اچي ٿو. جيڪڏهن -ان- خط لکڻ واري قلم جي نوڪ/ نب جيڪڏهن سنهي هوندي ته خط جي طرز کي ”غبار“ (ڌنڌ) سڏبو آهي. -ٽن- جو انگ هن جي سڄي زندگيءَ تي حاوي رهيو، هو اسلامي دنيا جي -ٽن- خليفن مقتدر بالله، القاهر باالله ۽ الراضي باالله جي حڪومتي دور ۾ ٽي ڀيرا وزير اعظم مقرر ٿيو ۽ ٽي ڀيرا اقتدار -تان- لاٿو ويو. هو ٽي ڀيرا پنهنجي اباڻي وطن ”شيراز“ ويو، هن جا ٽي وڏا دشمن هئا: هڪ ابوالحسن، ٻيو -ترڪ- سردار -امير- مظفر -بن- ياقوت ۽ -بغداد- شهر جو ناظم ابن رائق هو. هي خليفي الراضي باالله جي ظلم ۽ زيادتين جو ٽي ڀيرا شڪار ٿيو، پهريون ڀيرو کيس اقتدار -تان- لاٿو ويو، ٻيو ڀيرو هن جو هڪ هٿ ڪپيو ويو، ٽيون ڀيرو کيس قتل ڪيو ويو. هن کي ٽي ڀيرا دفن ڪيو ويو، پهريون ڀيرو قتل کان پوءِ قيد خاني ۾، ٻيو ڀيرو الراضي باالله جي حڪم تي قبرستان ۾ ۽ ٽيون ڀيرو سندس زال جي درخواست تي سندس مڙهه قبرستان مان ڪڍي هڪ عمارت ۾ دفن ڪيو ويو. هو زندگيءَ ۾ هڪ هٿ کان محروم ٿيڻ کانپوءِ خطاطي واري وڍيل هٿ واري ڪرائيءَ تي قلم -ٻڌي- ساڄي ۽ کاٻي هٿ سان ساڳئي ريت ۽ ساڳئي رفتار سان خطاطي جا شهپارا -تخليق- ڪندو رهيو. هن جي نياڻيءَ سندس فن کي زنده رکيو ۽ ڪيترا ناميارا شاگرد پيدا ڪيا، -جن- مان علي -بن- هلال عرف ابن البوابه، ابن مقله جي خطاطيءَ واري اسلوبن کي استقلال ۽ استحڪام بخشيو، هن ”ابن مقله“ جي خطاطيءَ وارن طرزن موجب قرآن جا 54 اتارا تيار ڪيا. ابن مقله جي موت تي -بغداد- جا -اهل- علم ۽ -اهل- خرد سڀئي رنا. هڪ شاعر چيو ته ”اڄ ابن مقله نه پر ڏاهپ ۽ علم جو قتل ٿيو، هو هڪ شاعر، نثر نگار ۽ عظيم خوشنويس هو“. هن کي 64 ورهين جي ڄمار ۾ -تاريخ- 10 شوال 328 هه بمطابق 20 -جولاءِ- 940ع تي شهيد ڪيو ويو.
1845ع
ڊسمبر
زمرو:1845ء زمرو:سال
ميداني پشمي ڪوئو
ميداني پشمي ڪوئو (Soft-furred Field Rat، سائنسي نالو:Millardia meltada). هن ڪوئي جي پٺي سرمائي ڪاري، پيٽ هلڪو گلابي اڇو، ڪَنَ نمايان گول ۽ اکيون وڏيونٿين ٿيون.وٿرن جي وچ ۾، وٿين ۾ يا زرعي علائقن ۾، ٻوڙن جي پاڙن ۾ لڪندو آهي. ٻج اَن کائيندو آهي. مادي سال ۾ ٻه ڀيرا ۽ هر ڀيري سراسري طور 6 ٻچا ڏيندي آهي.
چانهہ
چانهه دنيا جي وڻندڙ مشروب آهي. هي چانهه جي پنن کي ڪجھ منٽ گرم پاڻي ۾ اٻارڻ سان تيار ٿيندي آهي. پوء ان ۾ ضرورت ۽ خواهش جي موجب کنڊ ۽ کير ملايو ويندو آهي.
پهريائين چانهه عام نه هئي. سنڌ ۾ ته سئو ٻه سئو سال پهريائين ڪنهن ”چانهه“ جو نالو ئي ڪونه ٻڌو هو. ڪنهن زماني ۾”چانهه“ شاهي محلن، وزيرن ۽ وڏن وڏن ڪامورن وٽ استعمال ٿيندي رهي. ان درجي جا ماڻهو ذهني ۽ جسماني ٿڪاوٽ گهٽائڻ لاءِ ۽ دماغ جي وقتي ٿڪاوٽ هٽائڻ لاءِ يا ان کي تازگي ڏيڻ لاءِ چانهه جي ڪوپ کي استعمال ڪندا هئا. يعني چانهه کي ڪاڙهي پيئندا هئا. هاڻي ته واهڻن ۽ وستين ۾، ٿرن ۽ برن ۾، جبلن ۽ ٻيلن ۾، ديرن ۽ دنين ۾، روڊن ۽ رستن تي، گهرن ۽ اوطاقن ۾، ڇنن ۽ ڇپرن ۾، رڳو چانهه ئي چانهه آهي. ٻھراڙين ۾ ته اڄڪلهه اوطاقن بدران هوٽلون کلن ٿيون. جتي ٻه گهر آهن ته ٽئين هوٽل آهي. مکڻ، ماکين، کير ۽ ڏڌ جي جاءِ چانهه والاري آهي.
ڪرد
وچ اوڀر ۾ لڳ ڀڳ اڍائي کان ساڍا ٽي ڪروڙ ڪرد آبادي آهي. پهرين عالمي جنگ ۾ اتحادين 1920ع ۾ ٺاهه ڪيو هو ته ڪرد رياست ٺاهي ويندي پر پوءِ ان ڳالهه تي عمل نه ٿي سگهيو. گذريل اسي ورهين کان ڪرد پنهنجي قومي آجپي لاءِ جاکوڙ ڪندا پيا اچن. جنهن ۾ هزارين ڪرد مارجي چڪا آهن ۽ ٻيا بي گهر ٿيا آهن. 1978ع ۾ عبدالله اوڪلان ڪردش آجپي جي پارٽي ٺاهي، جنهن ترڪي ۾ هٿيار بند جاکوڙ شروع ڪئي. 1990ع ۾، هڪ اندازي موجب لڳ ڀڳ 40 هزار ڪرد ماريا ويا هئا. 1915ع ۾ جنوري جي ويڙهه ۾ هڪ اندازي موجب لڳ ڀڳ 16 هزار ڪرد ماريا ويا. هڪ ڊگهي سياسي ۽ گوريلا هٿياربند ويڙھ کانپوءِ ڪرد پنهنجي قومي آجپي جي منزل ڏانهن وڌي رهيا آهن.
چانهہ
چانهه ۽ انجو انگريزي ”ٽي“ (Tea)، ٻئي چيني ٻولي جا لفظ آهن.
چانهه جي ٻوٽي جي اصل وطن ۾ اوڀر چين، ڏکڻ اوڀر چين، ميانمار ۽ ڀارت جو علائقو آسام شامل آهن. left|thumb|220x220px|ڪاڙهو چانهه
چانهه جي پيداوار
2003 ۾ دنيا ۾ چانهه جي پيداوار 3.15 ملين ٽن سالانه هئي. سڀ کان وڌيڪ پوک ڪندڙ ملڪ ڀارت هيو، ٻيو چين، ڪينيا ٽيون ۽ سريلنڪا چوٿين نمبر تي هيو. thumb|2017 جو پيداوار سيڪڙو    چانهه جي پيداوار قابل ذڪر نه آهي       5%. کان گھٽ       5 تا 10%.       10% کان وڌيڪ
چانهه بابت ڏندڪٿائون
ٻڌمت يعني گوتم ٻڌ جي پوئلڳن جي به چانهه بابت اها ڏند ڪٿا آهي ته سندن هڪ ”ڀڪشو“ (ٻڌمت وارا پنھنجي مذهبي وڏي عالم يا بزرگ کي ”ڀڪشو“ چوندا آهن.) تبت ۾ مراقبي ۾ ويٺو هو (تبت، چين ۽ هندستان جو سرحدي علائقو آهي. تبت ٻڌمت وارن جو مقدس علائقو ۽ مذهبي مرڪز آهي. جتي ٻڌمت جو سڀ کان وڏو مذهبي پيشوا ”دلائي لاما“ رهندو آهي.) هن جڏهن پھريون دم کنيوته هن کي ڪابه حيران ڪندڙ تبديلي ڏسڻ ۾ ڪونه آئي. وري ٻيو ڀيرو مراقبي ۾ ويٺو پر ڪوبه نتيجو ڪونه نڪتو. وري هن ٽيون ڀيرو ساهه روڪيو وري به جڏهن واپس موٽيو ته هن کي وري به ڪا تبديلي نظر نه آئي. اتي هن جوش ۾ اچي پنھنجي اکين جا پنبڻ ڪٽي اڇلي ڇڏيا. ڀڪشو هڪ سال کانپوءِ جڏهن حواسن جي دنيا ۾ موٽي آيو، تڏهن هن ڏٺو ته جتي هن اکين جا پنبڻ ڪٽي اڇليا هئا، اتي خوشبودار ٻوٽا ڦٽل هئا. جن مان دل کي ڇڏيندڙ هڳاءُ ۽ سڳند اچي رهي هئي. اهو ٻوٽو ان ڏندڪٿا موجب چانهه جو ٻوٽو هو. ٻڌمت وارن جي ان قصي ۾ ڪيتري سچائي آهي سان هڪ الڳ ڳالهه آهي.
چانهه جي تواريخ
تاريخ نويسن جو چوڻ آهي ته يورپ چانهه لاءِ لفظ “Tea” 1660ع ۾ آيو. جيتوڻيڪ 18 صديءَ جي اڌ تائين پڻ لفظ “Tay” هلندو رهندو هو.
چانهه جي پوک
چانهه جي باقاعده پوک ڇهين صدي عيسوي ڌاري چين ۾ شروع ڪئي وئي. چانهه جي پوکائي ۽ ان جو چونڊو ڪرڻ نھايت نازڪ ڪم آهي. جنھن کي ڏاڍي احتياط ۽ خبرداريءَ سان ڪيو ويندو آهي. ڇاڪاڻ ته ٻوٽي جون تازيون تازيون ڪونپليون ۽ نرم نرم پن چانهه جي پتي ٺاهڻ جي ڪم ايندا آهن. پراڻن پنن مان چانهه ٺهي نه سگهندي اهي. ٻوٽي مان ڪونپليون ۽ پن ڏهن ڏينھن ۾ هڪ ڀيرو پٽيا ويندا آهن.
چانهه جو سائنسي نالو
”چانهه“ اصل ۾ “Camellia sinesis” نالي هڪ ٻوٽي جي پنن مان ٺهي ٿي.
چانهه جي عوامي مقبوليت
17 صديءَ ۾ يورپ اندر چانهه عوامي مقبوليت حاصل ڪري چڪي هئي. هندستان ۾ انگريزن جي اچڻ وقت چانهه کي فقط دوا طور استعمال ڪيو ويندو هو. ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ وارن سرڪاري ۽ دوستاڻين گڏجاڻين ۽ محفلن ۾ چانهه کي مشروبات طور پڻ استعمال ڪيو. چانهه کي عوامي سطح تي مقبوليت ڏيارڻ ۾ هڪ انگريز واپاري ”ٿامس لپٽن“ جو وڏو هٿ آهي. لپٽن 1880ع تائين عام دڪاندار هو پر، پوءِ هن چانهه جو واپار شروع ڪري عالمي شھرت حاصل ڪئي. اڄ به لپٽن نالي واري چانهه ڪمپين جو شمار دنيا جي تمام وڏين ڪمپنين ۾ ٿئي ٿو. تيز رفتار زندگيءَ سان گڏ هلڻ لاءِ چانهه جي ڪمپنين سھولت خاطر ”ٽي بيگز“ ۽ ”بوائل او بيگز“ به اندا آهن.
چانهه جي امپورٽ ۽ ايڪسپورٽ
هندستان دنيا ۾ وڌ ۾ وڌ چانهه پيدا ڪندڙ ملڪ آهي. هندستان ۾ 1997ع ۾ 800 ملين ڪلوگرام چانهه اپائي وتي. جنھن مان 162.86 ملين ڪلوگرام چانهه برآمد ڪئي وئي. دنيا ۾ گهڻي کان گهڻي چانهه درآمد ڪندڙ ملڪ ”سِري لنڪا“ آهي. معيار جي لحاظ کان ڪينيا جي چانهه دنيا ۾ پھرين نمبر تي آهي.
چانهه جا قسم
مارڪيٽ ۾ چانهه جي پتيءَ جا عام طور تي ٻه قسم وڪامجن ٿا. هڪ ”ڊسٽ“ ۽ ٻي ”داڻي دار“. داڻيدار چانهه قيمت ۽ ڪوالٽيءَ ۾ ڪجهه قدر وڌيڪ هوندي آهي.
چانهه جي فرمينٽيشن
چانهه هڪ خاص قسم جي ٻوٽي جي پنکڙين ۽ پنن کي ٽوڙي انھن کي هڪ پراسيس مان گذاري تيار ڪئي ويندي آهي. چانهه جي پنن کي پتيءَ ۾ تبديل ڪرڻ جا ٻه طريقا آهن. جن مان هڪ قديم طريقو آهي، جنھن تحت چانهه جي ٻوٽي جي پنن کي سڪائي سادو قھوو تيار ڪيو ويندو آهي. هن دور ۾ اهو طريقو نه هئڻ جي برابر آهي. يا وري تمام گهٽ پيماني تي. اڄڪلهه چانهه جي تياري جديد سائنسي طريقن سان ڪئي وڃي ٿي. ان طريقي کي سي.ٽي.سي طريقو سڏيو ويندو آهي.
انھن پنن کي مشينن ۾ رول ڪيو ويندو آهي. ان عمل دوران نڪرندڙ رس پن پنھنجي اندر جذب ڪري وٺندا آهن. ان کانپوءِ ٻن کان اٺن ڪلاڪن تائين انھن پنن کي 40 درجا سينٽي گريڊ واري گرمي پد تي رکيو ويندو آهي. ان عمل کي فرمينٽيشن چئبو آهي. ان عمل سان چاهه ۾ خوشبوءِ پيدا ٿيندي آهي.
چانهه جي پراسيس جو سي. ٽي. شي طريقو
سي.ٽي.سي طريقي سان تيار ٿيندڙ چانهه داڻيدار هوندي آهي. هئي چانهه خوشبوءِ ۽ ذائقي جي لحاظ کان اعلى ڪوالٽيءَ جي چانهه آهي. پاڪستان ۾ 80 سيڪڙو چانهه داڻيدار درآمد ڪئي ويندي آهي. اها چانهه خاص ڪري ڪينيا، انڊونيشيا، بنگلاديش، تنزانيه، ملاوي، روانڊا ۽ برونڊيءَ مان گهرائي ويندي آهي. ان کان سواءِ اورينج پيڪو، پيڪو، بروڪن اورينج پيڪو، فين انگ، ڊسٽ اورينج پيڪو چانهه ۾ پيڪو نالي وڻ جا پن شامل ڪيا ويندا آهن. جنھن سان چانهه جي سَرهڻ ۾ اضافو ٿيندو آهي
پاڪستان ۽ چانهه
پاڪستان دنيا جو ٻيو نمبر وڏو چانهه جو امپورٽر (خريدار) آهي. هڪ اندازي موجب پاڪستاني هڪ سال ۾ اٽڪل هڪ لک پنجاهه هزار ٽن چانهه واپرائن ٿا. اهڙيءَ طرح پاڪستان جو هر شھري سراسري طور تي ساليانو ڏيڍ ڪلو گرام چانهه واپرائي ٿو. اهو مقدار هندستان جي ڀيٽ ۾ ٻيڻو ۽ بنگلاديش جي ڀيٽ ۾ پنجوڻو آهي. پاڪستان 96 سيڪڙو ڪاري پتيءَ واري چانهه ۽ 4 سيڪڙو سائي چانهه گهرائيندو آهي. ماهرن جو خيال آهي ته پاڪستان ۾ سن 2000ع تائين چانهه جي کپ هڪ لک 65 هزار ٽن آهي. پاڪستان ٽِي ايسوسيئيشن وارن مطابق پاڪستان 1994ع ۾ هڪ لک چار سئو پنجونجاهه ٽن چانهه درآمد ڪئي، جنھن مان 70 سيڪڙو چانهه ڪينيا مان خريد ڪئي وئي. سال 1997ع ۾ پاڪستان 240 ملين ڊالرن جي چانهه خريد ڪئي، انگن اکرن موجب فقط 97ع واري ماچر مھيني ۾ 12 ملين ڊالرن جي 7222 ٽن چانهه درآمد ڪئي وئي. سال 1998ع ۾ اها چانهه وڌي 11709 ٽن ٿي ويئي. جنھن جي ماليت 29 ملين ڊالر آهي. پاڪستان ۾ هر سال چانهه جي درآمدات ۾ 9 سيڪڙو اضافو ٿي رهيو آهي. پاڪستاني ساليانو اٺن کان ڏهن اربن رپين جي چانهه واپرائيندا آهن، جنھن ۾ ڏينھون ڏينھن واڌارو ٿي رهيو آهي. انگن اکرن موجب پاڪستان ۾ سال 1970ع کان مارچ 1997ع تائين 74 ارب 89 ڪروڙ چاليهه لک رپين جي چانهه درآمد ڪئي وئي.
چانهن جي پيداوار ۽ کپت
دنيا جي 37 ننڍن وڏن ملڪن ۾ هر سال 2.6 بلين ڪلوگرام چانهه جي پيداوار ٿئي ٿي، انھن ملڪن ۾ هندستان، سري لنڪا، انڊونيشيا، ويٽنام، هانگ ڪانگ، ايران، ڪينيا، روانڊا، تنزانيه، يوگنڊا، برازيل، ارجنٽائن، برونائي، برما، دبئي، جرمني، گهانا، آمريڪا، روس، سينگاپور، ملائيشيا، سوئيزر لينڊ، برطانيه، ٿائيلينڊ، تائيوان، گوئٽي مالا، هيٽي، ڏکڻ آفريڪا، جپان، ملاوي، ماريشس، نيدر لينڊ، رومانيه، ترڪي ۽ موزمبيق، نيپال ۽ چين شامل آهن. انھن ملڪن مان حاصل ٿيندڙ پيداواري واپار ۾ ڪيترائي ملڪ حصيدار آهن. ليڪن انھن ۾ هندستان، سريلنڪا، ڪينيا، بنگلاديش ۽ چين جي منڊين جو مقام ٻين سڀني کان مٿانهون آهي. هندستان پنھنجي چانهه جي ڪل پيداوار جو 70-سيڪڙو پنھنجي ملڪ اندر استعمال ڪري ٿو. سِري لنڪا ۽ بنگلاديش ۾ پنھنجي چانهه جي پيداوار جو فقط 15 سيڪڙو ملڪ اندر استعمال ڪيو وڃي ٿو. جڏهن ته باقي 85 سيڪڙو چانهه برآمد ڪئي وڃي ٿي.
حوالا
زمرو:پاڪستان زمرو:سنڌ زمرو:ڀارت زمرو:چين
روزانه ڪاوش
روزاني ڪاوش (Daily Kawish)، سنڌي ٻولي جي پاڪستان ۾ وڏو اخبار آهي. هن اخبار جو پهريون ڇاپو، ٽي آگسٽ 1990ع تي حيدرآباد مان جاري ٿيو، اخبار جو پهريون چيف ايڊيٽر اسلم اڪبر قاضي هو. هي اخبار ڪراچي، حيدرآباد ۽ سکر مان هڪ ئي وقت تي ڇپجي ٿي.