cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
ھير رانجھو
داستان
ھير ضلعي جھنگ ۾ آباد سيال قبيلي سان تعلق رکندڙ ھڪ جٽ ڇوڪري آھي۔ ھو انتھائي خوبصورت آھي ۽ سڄي علائقي ۾ ان جھڙي حسين ڇوڪري ناھي۔ رانجھو به جٽ ۽ چناب درياھ جي ڪناري آباد ھڪ ڳوٺ تخت ھزاره جو ئي رھواسي آھي۔ ھن جا ٽي ڀائر ٻني ٻارو ڪندا ھئا پر رانجھو پيءُ جو مچلو ھجڻ جي ناتي جھنگن ۾ ڦرندو ۽ ونجلي(بانسري)وڄائيندو رھندو ھو۔ ھن پنھنجي زندگي ۾ گھٽ ئي ڏک ڏٺا ھيا۔ جڏھن رانجھي جو پيء۽ مري ويو، تہ اس ھن جو مشڪلاتن جو شروع ٿيو۔ پھرين زمين جي معاملن تي ان جي ڀائرن سان جھيڙو ٿيو بعد ۾ ڀائرن ان کي کاڌو ڏيڻ کان انڪار ڪري ڇڏيو۔ نتيجتاً رانجھي پنھنجي پنڊ(ڳوٺ)ڇڏيو ۽ آواره گردي ڪرڻ لڳو۔ ڦرندي ڦرندي ھو ھير جي ڳوٺ وڃي پھتو ۽ ان کي ڏسندي ئي پنھنجي دل ڏئي ويٺو۔ ھير جڏھن ھن کي بيروزگار ڏٺو،توڍه رانجھي کي پنھنجي پيءُ جو چوپايو مال چارڻ جو ڪم سونپي ڇڏيو۔ آھستي آھستي رانجھي جي ونجلي ھير جي دل موھي ورتي ۽ ھن اجنبي سان محبت ڪرڻ لڳي۔ آھستي آھستي ھنن جي لاءِ ھڪ ٻئي جي بغير وقت ڪاٽڻ مشڪل ٿي ويو ھو راتن جو لڪي ڪري ملڻ لڳا۔ ھي سلسلو طويل عرصو جاري رھيو۔ ھڪ ڏينھن ھير جي چاچي ڪيدو ھنن کي پڪڙي ورتو۔ ھاڻي ھير جا ماءُ پيءُ(چوچڪ ۽ مالڪي) زبردستي ھن جي شادي سيدي کيڙي سان ڪري ڇڏي۔
محبت جي ناڪامي سان رانجھي جي دل ٽٽي پئي ۽ ھو ٻيھر آواره گردي ڪرڻ لڳو۔ ھڪ ڏينھن ھن جي ملاقات بابا گورک ناٿ سان ٿي جيڪو جوڳين جي ھڪ فرقي، ڪن ڦٽيا جو باني ھو۔ ان کان بعد رانجھو بہ جوڳي بڻجي ويو۔ ھن پنھنجان ڪن ٽوپايا ۽ دنيا کي خير باد چئي ڇڏيو۔ ھو ڳوٺ ڳوٺ ،نگر نگر ڦرندو آخرڪار ان ديھ ۾ پھچي ويو جتي ھير پرڻجي وئي ھئي۔ ھاڻي رانجھو ۽ ھير واپس پنھنجي ڳوٺ پھچي ويا۔ بحث مباحثي کان بعد آخر ھير کے والدين ٻنھي جي شادي تي رضا مند ٿي ويا پر حاسد ڪيدو عين شادي جي ڏينھن زھريلا لڏو کارائي ھير جو ڪم تمام ڪري ڇڏيو۔ جڏھن رانجھي کي ھي ڳالھ معلوم ٿي، تہ ھو روئندو پٽيندو پنھنجي محبوبہ وٽ ڀڄندو آيو۔ جڏھن ھير کي مريل ڏٺائين ته زھريلو لڏو کائي ڪري خودڪشي ڪري ڇڏيائين۔
ھيرر رانجھو ڳائڻ وارا گلوڪار
ھن کي پاڪستان ۽ ھندستان جي متعدد گلوڪارن ڳايو آھي. جن مان چند اھم نالا ھي آھن۔
پڻ ڏسو
زمرو:1766ع جا ناول زمرو:1799ع جا ناول زمرو:پاڪستاني ادب زمرو:پاڪستاني افسانوي شخصيتون زمرو:پاڪستاني لوڪ داستان زمرو:پاڪستاني لوڪ ڪھاڻيون زمرو:پنجابي ادب زمرو:پنجابي ثقافت زمرو:پنجابي لوڪ ڪھاڻيون زمرو:صوفي ادب زمرو:صوفياڻو ادب زمرو:ڀارتي ادب زمرو:ڀارتي افسانوي شخصيتون زمرو:ڪردار
جنس
جنس ____(Gender):
سنڌي ويا ڪرڻ ۾ ٻه جنسون آهن.
جيئن؛ مذڪر؛- بادشاھ، شهزادو، ڇوڪرو، مرد، گابو، پاڏو، ٻڪر، شينهن، واگھ، ڀاءُ، مڙس، سالو، ٻانهو...
جيئن؛ مؤنث؛- راڻي، شهزادي، ڇوڪري، عورت، گابي، پاڏي، ٻڪري، شينهڻ، واگھڻ، ڀيڻ، زال، سالي، ٻانهي...
بي جان شين جي جنس
بي جان شين جي جنس جي معلوم ڪرڻ لاءِ هيٺيون قانون آهي.
بي جان شين سان صفت لڳائبي ته جنس مذڪر يا جنس مؤنث معلوم ٿي ويندي.
جئينː- دلو، ڪؤنرو، اڏام کٽولو، اٽو، لٽو.
جئين؛ مذڪر ؛ هٿ، دڪان، ٻڪ، سج، نڪ
مؤنث؛ تند، ٿڃ، ماءُ، کنڊ
3. جن واحد اسمن جي پڇاڙي ۾ ”زبر“ آهي سي گهڻو ڪري مؤنث آهن.
جئين؛ ميز، ڄڀ، کٽ، قبر، پڳ، نٿ.
رحيم يار خان
رحيم يار خان پاڪستان جي صوبي پنجاب جي ڏکڻ ۾ واقع هڪ شهر ۽ رحيم يار خان ضلعي جو صدر مقام آھي. شھر 9 يونين ڪائونسلن ۾ تقسيم ٿيل آھي. ھن شھر پھرين لورستان سڏبو هو پر 1881 ۾ نواب آف لورستان ھن شھر جو نالو پنھنجي ولي عهد پٽ پرنس رحيم خان جي نالي تي رحيم يار خان رکيو. .
حوالا
زمرو:پنجاب (پاڪستان) جا آباد مقام
اوٿو
هڪ قسم جو ننڍڙو جيت، جيڪو اڇي، ڀوري رنگ جي ڪارن پٽن سان ٿيندو آهي. هيءُ جيت اُن يا ڏاس جا کٿا، ڪمريون، لويون ۽ کاهيون ٽُڪي کائيندو آهي، تنهنڪري اهڙين شين کي اڪثر اُس ڏيکاربي رهبي آهي. هن جيت کي سنڌ جي ڪن خطن ۾ ”چٿو“ ۽ ”ڏُٿو“ به چوندا آهن.
1872ع
فوتگيون
1872ع زمرو:سال زمرو:گريگورين ڪئلينڊر ۾ ليپ سال
پاڪستان ڪوارٽرز
خالي ڪرائڻ لاءِ ڪاروائي
24 آڪٽوبر 2018ع تي سپريم ڪورٽ جي حڪم تي پاڪستان ڪوارٽرز کي خالي ڪرائڻ لاءِ پوليس ڪاروائي ڪئي، جنهن کان پوءِ رهائشين ۽ پوليس ۾ ڇڪتاڻ وڌي ويو، جنهن واقعي جو پاڪستان جو چيف جسٽس ثاقب نثار نوٽيس ورتو ۽ کيس ڪوارٽر خالي ڪرڻ لاءِ وڌيڪ ٽن مهينن جو وقت ڏنو.
حوالا
زمرو:ڪراچي جا گردونواح
482ع
ڊسمبر
زمرو:482ء زمرو:پنجين صدي زمرو:سال
ٽيوب ويل
زير زمين پاڻيءَ واري پوک لاءِ استعمال ڪرڻ جو هڪڙو ذريعو کوهه تي نار چاڙهي -پاڻي- مٿي پهچائڻ آهي، پر -ان- ۾ -پاڻي- -ٿوري- انداز ۾ حاصل ٿئي ٿو. بجليءَ جي اچڻ کان پوءِ زمين ۾ -برمو- هڻي، بجليءَ جي موٽر ذريعي -پاڻي- چاڙهڻ جو ٻيو جديد ذريعو بنيو. هن ذريعي ۾ -پاڻي- تمام گهڻو ملي ٿو. نه فقط زرعي ضرورت لاءِ -ٽيوب ويل- استعمال ۾ آيو، پر پوءِ زير زمين لوڻ واري سم جي -پاڻي- چاڙهڻ لاءِ به -ٽيوب ويل- ڪم اچڻ لڳو. -ٽيوب ويل- انگريزيءَ جي ٻن لفظن جو مجموعو آهي: ’ٽيوب‘ معنيٰ پائپ ۽ ’ويل‘ معنيٰ کوهه. جنهن جي معنيٰ ٿي پائپ وارو کوهه.
جنسيت
thumb|لنڊن ۾ عورتن جي ووٽ جي حق جو مطالبو ڪندڙ تنظيم جي ميمبر عورت جي 1914 ۾ گرفتاري
جنسيت __(Sexism):
اسلام ۽ عورت (ڪتاب)
هيءُ ڪتاب گل محمد ”آزاد“ صوفيءَ جو لکيل آهي. ڪرائون سائيز واري هن ڪتاب جو جلد ڪچو آهي، جنهن ۾ صفحا 60 آهن. ڇاپو پهريون، آر. ايڇ. احمد ائنڊ برادرس، حيدرآباد مان سال 1956ع ۾ شايع ڪيو.
ٽرئڪٽر
thumb|ٽرئڪٽر ٽرئڪٽر (Tractor) هڪ نهايت اهم زرعي مشين آهي، جيڪا زمين جي تياريءَ لاءِ استعمال ڪئي ويندي آهي. ان کي ”مشيني ڍڳو“ پڻ چيو ويندو آهي. زراعت جي ميدان ۾ زمين کيڙڻ، سنوارڻ، ٻنا ۽ ٻارا وغيره ٺاهڻ لاءِ، ٽرئڪٽر نهايت ڪارائتو ثابت ٿيو آهي.
تاريخ
1858ع ۾ پهريون دفعو ڊبليو. پي. ملر، ٻاڦ تي هلندڙ ٽرئڪٽر تيار ڪيو، جڏهن ته 1889ع ۾ چارٽر گيس انجن ڪمپنيءَ طرفان، تيل تي هلندڙ ٽرئڪٽر ٺاهيو ويو. آمريڪا جي رياست ڪئليفورنيا ۾ سڀ کان اول هڪ وزندار لوهي ٽرئڪٽر ٺاهيو ويو، جنهن جو وزن 41 ٽن هو، جڏهن ته ان کان اڳ ٺاهيل ٽرئڪٽر، وزن ۾ هلڪا ۽ ڪاٺ جا ٺاهيل هئا. اهڙيءَ طرح ٽرئڪٽر جي تياري، مختلف مرحلن مان گذرندي رهي ۽ آخرڪار 1922ع ۽ 1924ع جي عرصي ۾ هڪ ڪامياب ٽرئڪٽر وجود ۾ آيو، جيڪو هر قسم جي ٻني ٻاري ۾ استعمال ٿيڻ لاءِ ڪارگر هو.
حوالا
زمرو:زراعت
شيطان جو مريد
شيطان جو مريد ، سنڌي ادب جو ھي ڪتاب مرزا قليچ بيگ لکيو ۽  سکر جي هريسنگ 1914ع ۾ ڪرشنا پريس سکر مان شايع ڪرايو. ڪتاب جا 126 صفحا ھيا.
حوالا
زمرو: ڪتاب زمرو: سنڌي ادب زمرو: مرزا قليچ بيگ
پنجابي ماڻھو
پنجابي: Punjabis :, ਪੰਜਾਬੀ): پنجابي ھڪ نسلي گروھ آھي جنھن جو تعلق پنجاب سان آهي جيڪي انڊو آرين پنجابي ٻولي ڳالھائيندا آھن. خطو پنجاب جيڪو پاڪستان ۽ ڀارت جي وچ ۾ موجود آھي، اتان جو ھڪ نسلي گروھ آھي۔ پاڪستان ۾ صوبي پنجاب ۾ آباد آھن جڏھن تہ ڀارت ۾ بہ ڀارتي رياست پنجاب ۾ آباد آھن۔ انھن جي مادري زبان پنجابي آھي جڏھن تہ ان کان علاوہ انگريزي، اردو، سرائڪي، پشتو ۽ پوٽوھاري وغيرہ کي بطور ٻين ٻولي استعمال ڪندا آھن۔ ھاڻي ٻيا بہ گروھ بڻجي ويا آھن (جيئن سرائڪي، وغيرہ) اھي بہ پنجابي نسلي گروھ جو ئي ھڪ قسم آھن جن جو زمين جي فاصلي سان گڏوگڏ لھجو بدلجي ويو۔
پنجاب فارسي ٻوليءَ جي ٻن لفظن مان نڪتل آهي: پنج ۽ آب جن جي معني آهي پنج پاڻين واري سرزمين. پنجابي ان سرزمين تي رھندڙ ماڻھو آھن. ڏکڻ ايشيا جي فارسي ترڪ فاتحن ان سرزمين جي ھن نالي کي متعارف ڪرايو  ارڙھين صديءَ جي آغاز ۾ڪيترن ئي قبيلن، ذاتين ۽ اتان جي رھندڙ ماڻھن جي سنگم انھن کي پنجابي جي نئين نالي سان سڃاڻپ ڏني. ان کان اڳ انھن قبيلن ۽ ذاتين ۾ ساڳي ٻولي ۽ نسلي يا ثقافتي ھڪجھڙائي ھجڻ  باوجود   ھڪ قوم جو تصور ڪونہ ھيو.
محل وقوع
پنجابي ماڻھو اصل ۾ خطي پنجاب ۾ آباد آھن۔ پنجاب جو مطلب پنج دريائن جو خطو آھي۔ مقامي پنجابي آبادي ان وقت بطور مقدر اڀري جڏھن ارڙھين صدي ۾ رنجيت سنگھ پھريون ڀيرو پنجاب اعظم جو بنياد رکيو جنھن ۾ ھاڻوڪو پاکستاني پنجاب، ڀارتي پنجاب، پورو آزاد ڪشمير ۽ ھاڻوڪو خيبر پختونخوا شامل آھن ھي سڀ علائقا پنجاب ۾ شمار ٿين ٿا۔
پنجابي ماڻھو اوڀر ۾ ڀارتي رياست ھماچل پرديش،ھرياڻہ ۽ راجسٿان کان وٺي ڪري اولھ ۾ پاڪستاني صوبي خيبر پختونخوا تائين جڏھن تہ اتر ۾ ڄمون ۽ ڪشمير کان وٺي ڏکڻ ۾ سنڌ تائين آباد آھن۔
پاڪستاني پنجابي
پاڪستان ۾ تقريباََ 40 کان 45 سيڪڙو ماڻھو آھن جيڪي پنجابي ٻولي ڳالھائن ٿا۔ پاڪستان ۾ پنجابي آبادي ٻن اھم گروھن ۾ ورزھايل سمجھي وڃي ٿي، زميندار ۽ قوم۔ زميندار اصل ۾ انھن پنجابين کي چيو وڃي ٿو جيڪي زراعت ۽ ھارپي سان لاڳاپيل ھوندا آھن۔ زميندار گروھ وڌيڪ راجپوت، جٽ، شيخ، گوجر، گاڪخر، ڊوگر ۽ رحماني ۾ ورھايل آھن. پاڪستان ۾ پنجابي اڪثريتي آبادي مسلمان آھن۔
ڀارتي پنجابي
thumb|ھڪ ڀارتي پنجابي ھاري ڀارت ۾ پنجابي مذھبي اعتبار سان ٻن اھم گروھن ۾ ورھايل آھن، ھڪ سک آبادي ۽ ٻين ھندو آبادي۔ ڀارت ۾ پنجابي آبادي تقريباََ 4 سيڪڙو آھي جيڪي تقريباََ 3 ڪروڙ کان وڌيڪ فرد ٿين ٿا.
مذھب
پنجابي ماڻھن ۾ سڀ کان وڌيڪ ٻہ مذھب آھن، پاڪستان ۾ رھندڙ پنجابي اڪثريتي طور تي مسلمان جڏھن تہ ڀارت ۾ رھندڙ پنجابي سک مذھب جا پيروڪار آھن۔ پنجابي اڪثر مسلمان آھن جيڪي سني اسلام جي فقہ حنفي جا پيروڪار آھن.
ٻولي
پنجابي ماڻھن جي مادري زبان پنجابي آھي جيڪا ھڪ ھند يورپي ٻولي آھي جيڪا پنجاب جي باشندن ۾ مروج آھي۔ پنجابي ڳالھائيندڙ وارن ۾ ھندومت، سک مت، اسلام، ۽ مسيحيت جا پيروڪار شامل آھن۔ اول ذڪر ڪيل مذھب کان علاوه باقي ٽنھي مذھبن ۾ ھن زبان کي خاص حيثيت حاصل رھي آھي۔ پاڪستان ۽ ڀارت ۾ ڪيل مردم شمارين جي مطابق دنيا ۾ پنجابي ڳالھائڻ وارن جي تعداد 14-15ڪروڙ کان وڌيڪ آھي. ان کان علاوہ اردو،هندي ۽ انگريزي بطور ٻين زبان استعمال ڪندا آھن۔
پنجابي ثقافتي کاڌو
thumb|گجر جو حلوو پنجاب ۾ تندوري کاڌا گھڻو عام آھن۔ پنجابي ثقافتي کاڌن ۾ مرغ تڪو،پٽاٽو گوبي، پراٺو، ديسي لسي، تندوري چجن، زيره چاول، پنجيري، تڙڪہ دال، سيون، گجر جو حلوو، اچار گوشت ۽ پنير شامل آھن.
رقص
پنجاب ۾ تمام گھڻا ثقافتي رقص عام آھن جن ۾ سڀ کان معروف رقص ڀنگڙو آھي جيڪو مختلف تقريبن ۽ ڏڻن تي ڪيو ويندو آھي۔ ٻيا ھيٺ ڏنل آھن:
خارجي ڳنڍڻا
زمرو:پاڪستان ۾ نسلي گروهه زمرو:پنجابي ثقافت زمرو:پنجابي ماڻهو
اوج علوي
سنڌي ٻوليءَ جي شاعر ۽ نثر نويس. اوج علويءَ جو اصل نالو شفيع محمد ولد درمحمد علوي هو. سندس پيدائش 14 -آڪٽوبر-، 1921ع تي شهر شڪارپور ۾ ٿي. ايم. اي ڪيائين. انفرميشن آفيسر هو ۽ 1972ع ۾ وفات ڪيائين. سندس بيشمار مضمون ۽ مقالا ماهوار رسالن جهڙوڪ: ”نئين زندگي“، ”ڳوٺ سڌار“ رسالن ۾ شايع ٿيل آهن. هن ملتان ۾ انفرميشن آفيسر هئڻ دوران وفات ڪئي. پبلڪ لائبرري -باغ- لانگي خان ۾ سندس سمورا ڪتاب رکيا ويا، -جن- ۾ سنڌي جو گهڻو تعداد هو ۽ هن وقت باقاعدي -ان- لائبرريءَ ۾ سوين ڪتابن تي مشتمل سنڌي سيڪشن موجود آهي. هن لائبرريءَ جو سيڪريٽري ائڊووڪيٽ عمر ڪمال خان رهيو آهي.
تڪرار جي نبيري لاءِ مُتبادل طريقو
تڪرار جي نبيري لاءِ مُتبادل طريقو يا الٽرنيٽو ڊسپيوٽ ريزوليوشن (Alternative Dispute Resolution - ADR) اصل ۾ ڪنهن به عدالتي ڪڙي کڙڪائڻ کان سواءِ، ٻن تڪراري ڌُرين کي فيصلي لاءِ راضي ڪندي، اهڙا نبيرا ڏيڻ جو طريقو ۽ ورتاءُ آھي، جنهن سان نيٺ تڪرار ختم ٿيڻ جو موقعو ملي. هي طريقو سياسي، ۽ بين الاقوامي ڦڏن، شهري ۽ انساني حقن، ڪاروباري معاملن ۽ برادري، ڪُٽنبي معاملن ۾ انتهائي ڪارائتو ثابت ٿيو آهي ۽ ان سلسلي ۾ ٽياڪڙي، صلاح مشوري، مختصر اُپائن، پرچاءَ، ڳالھ ٻولھ، جائزي، سنوار ۽ سُڌار ذريعي بهتر نتيجا فراهم ٿيا آهن۔ بين الاقوامي لاڳاپن ۾ تڪرار جي خاتمي لاءِ غير روايتي ۽ مُتبادل نبيري ذريعي، ڪيترن ئي منجھيل معاملن جو خاتمو ٿيو آهي. ليبيا طرفان ”لاڪربي“ ۾ڪرايل الزام لڳل دهشتگرديءَ سميت، ڪيترا ئي اهم مسئلا هن فهرست ۾ شامل ٿي سگهن ٿا.
بارٽل فريئر
سر ھينري بارٽل ايڊورڊ فريئر، 29 مارچ 1815ع تي ويلز جي ’برڪنڪشائر‘(Brecknockshire) شهر ۾ ڄائو.''
ننڍپڻ
بارٽل فريئر هڪ معزز ۽ خوشحال فريئر خاندان ۾ 9 2 مارچ 5 1 8 1ع تي ڪلائڊاچ هائوس للانيليClydach House ڳوٺ ۾ ڄائو. سندس والد ايڊورڊ فريئر ڪلئڊاچ ٬ئرن ورڪس جو مينيجر ھيو. ۽ ماءُ ميري اين فريئر ھئي. فريئر جڏهن ٻن ٽن سالن جو ٿيو تڏهن اوچتو سائوٿ ويلس ۾ مزدورن جي بغاوت ٿي، جنهن ڪري هي خاندان هجرت ڪري باٿ جي نزديڪ وڃي رهيو. اتي هنن هڪ جاءِ خريد ڪئي، جنهن تي وُڊ ڪارب جو نالو رکيائون. هن گھر جي رهائش واري زماني ۾، هُو ڀر واري اسڪول پنهنجي ننڍي ڀاءُ ايڊورڊ سان گڏ تعليم وٺڻ لاءِ داخل ٿيو. وڊ ڪارب ۾ به سندس خاندان ڪو گهڻو وقت نه رهيو. هُو اتان نقل مڪاني ڪري ايون نديءَ جي ڀرسان سبدنهام ڪاٽيج ۾ وڃي رهيا. سن 1829 ع ۾ اوچتو هن گھر کي باهه لڳي،جنهن ۾ هن خاندان جي جمع ڪيل سرمايي جو گهڻو حصو جلي ويو.
تعليم
فريئر جي تعليم باٿ جي هڪ گرامر اسڪول ۾ شروع ٿي، بعد هُو سترهن ورهين جي عمر ۾ هئليبري ۾ وڌيڪ تعليم حاصل ڪرڻ ويو، جتي هن دوران تعليم ۾ ڪيترائي ميڊل ۽ انعام حاصل ڪيا. ڊسمبر1833ع ۾ هو ڪاليج کان فارغ ٿي نڪتو، کيس ڪاليج لسٽ تي پهريون نمبر رکيو ويو. هئليبري کان فارغ ٿيڻ بعد کيس ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ جي طرفان هندستاني ملازمت جي لاءِ انتخاب ڪيو ويو. نظم ۽ نسق جي تربيت لاءِ، هو ٽرنٽي ڪاليج ڪئمبرج ۾ داخل ٿيو، جتي کيس يوناني ۽ لاطيني زبان جي تعليم ڏني وئي، ۽ هنن ٻولين کانسواءِ مشرقي ٻولين جي به کيس واقفيت ڏني ويئي.
خاندان
10 آڪٽوبر 1944ع ۾ ھن جي شادي ڪيٿرائن آرٿر سان ٿي. ڪيٿرائن بمبئي جي گورنر سر جارج آرٿر جي ڌيءَ هئي ۽ 1821ع ۾ ھونڊوراس ۾ پيدا ٿي ھئي. شاديء کان ٻه سال اڳ ھي پنھنجي سھري يعني بمبئيءَ جي گورنر جو پرائيويٽ سيڪريٽري بڻيو ھو.ھنن کي 1845ع برٽن ، گلاسيسٽ شاير ۾ ڌيءَ ميري اليزا اسابيلا فريئر ڄائي. ٻي ڌيءَ ڪيٿرائن فرانسس فريئر 1848ع ۾ ايسٽ انڊيز ۾ پيدا ٿي جنھن 1909ع ۾ ڪتاب دي ڪڪري بڪ آف ليڊي ڪليرڪ آف ٽليپورني The Cookery Book of Lady Clark of Tillypronie in لکيو ھو.کين ٽين ڌيءَ جارجينا ھيملٽن چچيسٽر فريئر 1850 ۾ ايسٽ انڊيز ۾ پيدا ٿي .1855 ۾ پيدنگٽن Paddington ۾ ھڪ پٽ بارٽل ڪيمپٽن آرٿر پيدا ٿيو.سندن چوٿين ڌيءَ اليزا فريڊرڪا جين فريئر 1857 ۾ ومبلڊن،لنڊن ۾ پيدا ٿي.
ھندستان جو سفر
بارٽل فريئر سنه1834ع ۾ هندستان لاءِ روانو ٿيو، ”فائر فلاءِ“ نالي جهاز ۾ سوار ٿي مالٽا ۾ پهتو. مالٽا ۾ کيس هڪ مهينو، ٻئي جهاز جي لاءِ انتظار ڪڍڻو پيو. جولاءِ ۾ هو هڪ يوناني جهاز ۾ سوار ٿي اسڪندريه روانو ٿيو، اسڪندريه ۾ پهچي، هو مصر جي سياحت ۾ مشغول ٿي ويو. القاهره کان نيل جي واديءَ ۾ آثار قديمه جي ڏسڻ لاءِ، ٿيبس ۽ ڪارناڪ به ويو. لارڊ بينٽنڪ جي موڪليل جهاز مصر جي بندرگاهه ۾ پهچي نه سگهيو، ان ڪري هن مجبور ٿي مصر ۾ رندڙ برٽش ڪائونسل جي مدد سان موخا (ساحل عرب) کان هندستان وڃڻ جي اجازت حاصل ڪئي. آگسٽ جي مهيني ۾ جهاز ننڍڙن بندرن ينبوع ۽ ٻين کان گذري جده پهتو. ڳاڙهي سمنڊ جي سورهن ڏينهن جي سفر کان پوءِ هو موخا جي بندر ۾ پهتو. موخا کان هڪ جهاز حاجين کي کنيو سورت ٿي ويو، هو ان تي سوار ٿي 3 2 _ سيپٽمبر 1834 ع تي بمبئيءَ پهتو. هو سڌو پنهنجي پاءُ وليم فريئر وٽ پهتو، جو اڳ ۾ ئي، بمبئي ۾ سول سروس ۾ هو.
خدمتون
فريئر آڪٽوبر 1859ع تائين سنڌ جو ڪمشنر رهيو، جتان هن کي ترقي ڏيئي بمبئيءَ جو گورنر مقرر ڪيو ويو. ڪجهه وقت هيءُ ڏکڻ آفريڪا ۾ به رهيو.
ھندوستان ۾ مقرريون
اُن زماني ۾ سول سروس ۾ داخل ٿيندڙ آفيسرن لاءِ، ديسي ٻولين ۾ امتحان ڏيڻ لازمي هو. اُن کانپوءِ سندن تقرري ٿي سگهندي هئي. بارٽل فريئر جو ڀاءُ وليم، اڳ ۾ ئي سول سروس ۾ هو، ان ڪري هو سندس رهبريءَ هيٺ امتحان جي تياريءَ ۾ مشغول ٿي ويو. ٽن مهينن کان پوءِ هو، ان لازمي امتحان ۾ ويٺو ۽ ڪاميابي حاصل ڪيائين. سندس خواهش هئي ته سندس تقرري بيلگام جي ضلعي ۾ ٿئي، مگر کيس پوني ۾ ريونيو آفيسر جي ماتحت رکيو ويو. ان وقت لارڊ ڪليئر بمبئيءَ جو گورنر هو. پوني ۾ کيس سال کن رهندي مس گذريو هو، جو بمبئيءَ جي هڪ ضلعي انداپور ۾ مزارعين ۽ حڪومت جو تصادم ٿي پيو. هي شڪايتون بمبئيءَ جي ريونيو ڪمشنر وليمسن نالي هڪ انگريز وٽ پهتيون. هن پنهجي نائب، هينري گولڊ سمڊ کي هن جاچ لاءِ انداپور موڪليو. انڪوائري آفيسر جي خواهش تي، سندس مدد لاءِ بارٽل فريئر کي به ساڻس گڏ موڪليو ويو. هن ڪم جي پوري ٿيڻ کانپوءِ، هينئر گولڊ سمڊ کي انداپور ۾ اسسٽنٽ ڪليڪٽر مقرر ڪيو ويو. فريئر پنهنجي اڳين جاءِ تي موٽي ويو. جلد ئي گولڊ سمڊ کي دکن جي زمينن جي سروي لاءِ آفيسر مقرر ڪيو ويو ۽ فريئر انداپور ۾ اسسٽنٽ ڪليڪٽر ٿي ويو.اتان ترقي ڪري وڃي اسسٽنٽ ريونيو ڪمشنر جي عهدي تي پهتو. جتي هن آزمودگار ريونيو ڪمشنر وليمسن کان گهڻو ڪجهه پرايو.
ڀاء جي موت جو صدمو
سنه 7 3 8 1ع جي ابتدا ۾، بارٽل فريئر جو ننڍو ڀاءُ، پنهنجي ريجيمينٽ سان گڏ انگلينڊ کان ڪلڪلتي پهتو. افغانستان جو شاهه، شاهه شجاع پنهنجو تخت ۽ تاج وڃائي، اچي پنجاب جي راجا رنجيتسنگهه وٽ پناهه گزين ٿيو. انگريز حڪومت کي وچ ايشيا ۾ روسي طاقت جي وڌندڙ سيلاب کان خطرو پيدا ٿيو، جو ڏکڻ ۾ افغانستان جي حدن تائين اچي پهتو هو. اهڙيءَ حالت ۾ انگريزي حڪومت چاهيو ٿي ته افغانستان ۾ هڪ اهڙو حڪمران هجي جو سندن اشارن تي هلندو رهي. هن مقصد کي پيش نظر رکندي، انگريزي سياستدانن جون اکيون معزول شاهه شجاع ڏانهن ويون، هنن چاهيو ٿي ته ان کي وري ڪابل جي تخت تي ويهاريو وڃي. راجا رنجيتسنگهه انگريزن سان شامل ٿي ويو. اهڙيءَ ريت انگريزي گورنر جنرل لارڊ آڪلنڊ، رنجيتسنگه ۽ شاهه شجاع جو اتحاد ثلاثه قائم ٿيو. فيصلو ڪيو ويو ته شاهه شجاع کي انگريزي فوج جي حفاظت ۾ ڪابل پهچايو وڃي ۽ اتي سندس حڪومت جو نئين سر بنياد رکيو وڃي. افغانستان ڏانهن وڃڻ لاءِ به سنڌ جي رستي جو انتخاب ڪيو. سنه 1839ع ۾ هي فوج، سر جان ڪين جي مهنداري هيٺ هن مهم لاءِ رواني ٿي. هن فوج ۾ رچرڊ فريئر به هو، جو ٻن سالن کانپوءِ پنهنجي ڀائرن وليم ۽ بارٽل سان بمبئيءَ ۾ اچي مليو. سر جان ڪين قلات، غلزئي، قنڌار ۽ غزنيءَ کان گذري، ڪابل پهتو. امير دوست محمد، انگريزي فوج جو مقابلو نه ڪري سگهيو ۽ آخر پيش پيو. شاه شجاع کي تخت تي ويهاريو ويو. ٻه مشهور انگريز سياستدان سر وليم مئڪناٽن ۽ سر اليگزينڊر برنيز سندس صلاحڪار مقرر ٿيا. ڪين جون فوجون واپس موٽيون. مگر شاهه جي مدد لاءِ، هڪ انگريزي فوجي دستو ڪابل ۾ رهيو. بهرحال رچرڊ فريئر جنرل سيل جي گشتي دستي ۾ شامل ٿيو، جو جلال آباد ۾ موجود هو. اوچتو امير دوست محمد جي پٽ اڪبر خان، افغانستان ۾ اندر ئي اندر، شاهه شجاع ۽ ان جي انگريز مددگارن جي خلاف بغاوت کي پيدا ڪيو ۽ ٻارهن مهينن جي عرصي ۾، افغان احرارن جي هٿان، سر وليم مئڪناٽن، برنيز ۽ خود شاهه شجاع قتل ٿي ويا. انگريزي مددي فوج تي تباهي اچي ويئي. مگر جنرل ناٽ قنڌار ۾ ۽ جنرل سيل جلال آباد ۾ پنهنجي جاءِ تي قائم رهيا ۽ مدافعت ڪندا رهيا. ايستائين جو جنرل پالڪ فاتحانه انداز ۾ ڪابل ۾ داخل ٿيو. هن فتوحات جي بعد، ميجر رچرڊ فريئر، جنرل سيل سان گڏ هندستان روانو ٿيو، پر راولپنڊي ۾ بيمار ٿي مري ويو. سندس موت جو بارٽل فريئر تي وڏو اثر پيو.
بمبئي ۾ سول سروس
سن 5 3 8 1 ع ۾لارڊ ڪليئر، بمبئيءَ جو گورنر پنهنجي عهدي جي مدت ختم ڪري انگلينڊ روانو ٿيو.ساڳئي سال بارٽل فريئر پوني جو اسٽنٽ ڪمشنر بڻيو. چچ سن 5 3 8 1 ع کان سن 2 4 8 1 ع تائين بمبئيءَ ۾ عارضي گورنر ڪم ڪندا رهيا. سن 2 4 8 1 ع ۾ سر جارج آرٿر، بمبئيءَ جو مستقل طرح گورنر ٿي آيو. ساڻس سڄو ڪٽنب به هو ۽ ان سان گڏ پرائيويٽ سيڪريٽري به، جنهن جو نالو ڪرنل پروڪٽر هو. پروڪٽر تي عدن ۾ تمازت آفتاب جو حملو ٿيو. ۽ جان بَر ٿي نه سگهيو. بمبئيءَ پهچڻ تي کيس نئين پرائيويٽ سيڪريٽريءَ جي ضرورت پيئي. جيئن ته لارڊ ڪليئر، بارٽل فريئر جي حسن خدمتيءَ جي وڏي ساراهه لکي ويو هو، ان ڪري سر آرٿر کيس پنهنجو پرائيوٽ سيڪريٽري مقرر ڪيو. سر آرٿر جي خاندان جي قريب رهڻ جي ڪري، فريئر جي گورنر جي وڏي نياڻي ڪئٿرائين سان محبت پيدا ٿي. اڳتي هلي هن جوڙي جي پاڻ ۾ شادي ٿي. بارٽل فريئر سن 4 4 8 1 ع تائين هن عهدي تي رهيو. هن سال جي اپريل جي مهيني ۾ سندس والد گذاري ويو. دل جي بيقراريءَ جي ڪري، هن فرلو موڪل لاءِ درخواست ڏني، جا سندس منظور ڪئي وئي ۽ هو زال سميت انگلينڊ روانو ٿي ويو. پنهنجي صحت جي خرابيءَ جي ڪري، هو ٻه سال انگلينڊ ۾ رهيو ۽ نومبر 6 4 8 1 ع ۾ هو بمبئي موٽيو. هن وچ ۾ سرجارج آرٿر گورنرءَ جي عهدي کان سبڪدوش ٿي، انگلينڊ روانو ٿيو ۽ سندس جاءِ تي سر جارج بمبئيءَ جو گورنر مقرر ٿيو. موٽي اچڻ تي فريئر بمبئيءَ جي گورنر جي پرائيويٽ سيڪريٽريءَ جي بجاءِ، بمبئي ۾ ڪسٽمس ڊپارٽمينٽ ۾ اسسٽنٽ ڪمشنر مقرر ٿيو.
بطور ستارا رياست جو ريزيڊنٽ
مرهٽن جي سلطنت جي زوال کانپوءِ، جنهن جي ابتدا پاڻيپٽ جي ميدان ۾ احمد شاه ابداليءَ کان ۽ آخري تباهي انگريزن کان ٿي، ستارا جي ننڍي رياست ۾ شيواجي جي اولاد حڪومت قائم ڪئي هئي، جو راجا انگريزن جي سرپرستي هيٺ حڪومت ڪري رهيو هو. اپريل 7 4 8 1 ع ۾ سرجيمس آئوٽرام، جو اُتي ريزيڊنٽ هو، موڪل تي انگلينڊ روانو ٿيو. سر جارج جي انتخاب جي نظر بارٽل فريئر تي پيئي ۽ کيس ستارا رياست جي راجشاھي درٻار ۾ ريزيڊنٽ مقرر ڪري موڪليو ويو. جلدي اتان جو راجا بيمار ٿي پيو. پنهنجي بيماريءَ جي وقت، هن ڀونسلي خاندان مان هڪ ٻار ايڊاپٽ ڪري ورتو. مگر 1848 ۾ راجا وفات ڪري ويو۽ 1849 ۾ لارڊ ڊلهائوسي، هندستان جي گورنر جنرل، راجا جي وصيت کي قبول نه ڪيو ۽ ستارا رياست کي کي انگزيزي حڪومت سان ملايو ويو ۽ اتان جو پهريون ڪمشنر بارٽل فريئر مقرر ٿيو. فريئر، جيترو وقت اُتي رهيو، پاڻ کي بهترين منتظم ثابت ڪيائين. .
سنڌ ۾ بطور ڪمشنر پوسٽنگ
سر چارلس نيپيئر، سنڌ جي گورنري کان سن1847ع ۾ الڳ ٿيو. سندس هلي وڃڻ کاپنوءِ ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ جي ڊائريڪٽرن فيصلو ڪيو ته سنڌ جو بمبئيءَ جي پرڳڻي سان الحاق ڪيو وڃي ۽ آئندي هي ملڪ، بمبئي جي گورنر جي ماتحت ٿي رهي. هن فيصلي کانپوءِ سنڌ جي آزاد حيثيت ختم ٿي ويئي. نئين نظام هيٺ بمبئي گورنمينٽ جو چيف سيڪريٽري مسٽر پرنگل سنڌ جو پهريون ڪمشنر ٿي آيو. نيپيئر جي حڪومت جي سڄي دور ۾(1843 - 1847ع) فوجي راڄ قائم رهيو. جنهن ڪري سنڌ جي ماڻهن کي هڪ عجيب استبدادي دور مان گذرڻو پيو. پرنگل جي دور ۾ ،نيپيئر وارو استبداد ته نه رهيو هو، مگر هو ڪوشش ڪري پنهنجي پيش رو جي نقش قدم تي هلي رهيو هو. سن 1850 ع ۾ هو نامعلوم سببن جي ڪري پنهنجي عهدي کان مستعفي ٿي ويو. بمبئيءَ جي گورنر لارڊ فاڪلنڊ سندس استعيفا کي قبول ڪيو ۽ سندس جاءِ لاءِ، پنهنجي ملٽري سيڪريٽري مسٽر مالويل جي سفارش ڪئي. مگر بمبئي جي ڪائونسل، مسٽر مالويل جي نالي جي مخالفت ڪئي، ڇو ته هنن نٿي چاهيو ته سنڌ جي حڪومت وري ڪنهن فوجي آفيسر کي سپرد ڪئي وڃي. معاملو هندستان جي گورنر جنرل ڊلهائوسي تائين وڃي پهتو. جنهن بمبئي ڪائونسل سان اتفاق ڪري، گورنر کي لکي موڪليو ته ڪنهن سول سروس جي لائق ماڻهوءَ جو نالو سفارش ڪري موڪليو وڃي. لارڊ فاڪلنڊ، گورنر جنرل جي حڪم جي تعميل ڪري، هڪ نوجوان آفيسر بارٽل فريئر جو نالو سفارش ڪري موڪليو، پر هن دفعي به ڪائونسل جا ٻه ميمبر، گورنر جي راءِ سان متفق نه ٿيا ۽ هنن اعتراض ورتو ته هيءَ هڪ نوجوان آفيسر جي مقرري آهي، جنهن کي ايڏي دور دراز ملڪ جي انتظام هلاڻ جو ڪوبه تجربو نه آهي. ان کان سواءِ، ڪيترائي سرڪاري ملازم، جن جي ملازمت جو عرصو، فريئر کان نهايت گهڻو آهي، پنهنجي جاءِ تي متاثر ٿيندا. مگر هن ڀيري لارڊ فاڪلنڊ پنهنجي فيصلي تي مضبوط ٿي بيٺو ۽ دڙڪو ڏنائين ته جيڪڏهن سندس راءِ کي قبول نه ڪيو ويو ته هُو پنهنجي عهدي کان مستعفي ٿي ويندو. آخر لارڊ فاڪلنڊ جي راءِ کي قبول ڪيو ويو ۽ بارٽل فريئر سنڌ جي ڪمشنر جي چارج وٺڻ لاءِ“ جنوري سن 1851 ع ۾ ڪراچيءَ پهتو. جهاز کي بندر کان دور بيهاريو ويو ۽ هُو هڪ ٻيڙيءَ جي رستي ڪناري تي پهتو. اتان کان وٺي گورنمينٽ هائوس تائين وارياسو رستو لتاڙڻو پيو، ڇو ته ان وقت تائين، اڃا ڪراچي ۾ ڪي به باقاعده رستا نه ٺهيا هئا. گورنمينٽ هائوس هڪ ڊگهي عمارت هئي، جنهن کي ڪشاده ورانڊو هو. هن عمارت جي سامهون وڏو گول ميدان هو، جنهن ۾ فقط خودرو اوڀڙ هئا. جيئن ته زمين وارياسي هئي، اُن ڪري منجهس باغ رکڻ جي ڪا به اميد نه هئي. ساڳي ڏينهن جي منجهند جو اتفاقاً نيپيئر پنهنجي سڄي ڪٽنب سان، سنڌو نديءَ جي رستي اُتر هندستان کان ڪراچي پهتو. هُو ٿورو وقت اڳ، جليانوالا“ جي مشهور انگريز ۽ مک لڙائي کانپوءِ، هندستان جي نامزد ڪمانڊر انچيف ٿي آيو هو. پر جيئن ته سر هيوگف، سکن کي گجرات جي لڙائيءَ ۾ ڪاپاري ڌڪ هڻي چڪو هو، ۽ خطرو ختم ٿي چڪو هو، تنهن ڪري هو واپس انگلينڊ وڃي رهيو هو. هو ڪراچي ۾ بارٽل فريئر جو ٽي_چار ڏينهن مهمان ٿي رهيو، ۽ سنڌ جي نظم ۽ نسق بابت کيس ڪيترائي مشورا ڏنائين. هن ملاقات کانپوءِ، فريئر هن مشهور انگريز جنرل جو دوست بڻجي ويو. آگسٽ سن 3 5 8 1 ع ۾ جڏهن انگلينڊ ۾ سرچارلس نيپيئر فوت ٿي ويو، تڏهن فريئر ڪرانچي ۾ هڪ ماتمي جلو ڪري، مري وڃڻ واري جي گهڻي ساراهه ڪئي. .
سنڌ ۾ رستن جي تعمير
سر چارلس نيپيئر جي وڃڻ کانپوء 1843 کان 1853ع جي مختصر عرصي ۾ سنڌ پنهنجي ابتدائي ترقيءَ جي مرحلن کي طئي ڪري رھي ھئي. سيٺ نائونمل پنهنجي ”ميمائرس“ ۾ لکي ٿو ته ”ساليانو، ڪمشنر، ملڪ جي ٻاهرين دوري تي نڪرندو هو. اڪثر آڪٽوبر ۾ سندس وڃڻ ٿيندو ھو. فريئر سنڌ ۾ رستن جي اَڻاٺ تي پنهنجي راءِ جو هيئن ٿو اظهار ڪري: ”سن 1851 ع ۾ سڄي ملڪ ۾ هڪ فوٽ به ساخته ۽ پرداخته رستو موجود نه هو. فقط هڪ چڱو ٽُڪر هو، حيدرآباد کان ڇانوڻيءَ تائين رستو. اٽڪل ٽي يا چار ميل فقط. اُتي به پاڻي جي سخت تڪليف آهي.“ هن مان اندازو لڳائي سگهجي ٿو ته اسان جي ملڪ ۾ ديسي حڪمرانن پنهنجي صاحبيءَ ۾ آخر ڇا پئي ڪيو؟ ڪيڏو نه بدقسمت ملڪ هو! فريئر پنهنجي حڪومت جي اوائلي دور ۾، بمبئي گورنمينٽ کي لکي موڪليو ته سنڌ ۾ رستن جي تعمير شروع ڪئي وڃي. ان لاءِ هن ايسٽيمنٽون ۽ خرچ جو تفصيل به موڪلي ڏنو. جيئن ته بمبئيءَ گورنمينٽ جي سنڌ سان گهٽ دلچسپي هئي، ان ڪري فريئر پنهنجي بجيٽ مان هن طرف ڌيان ڏنو. اپريل سن 1853ع ۾ هن لارڊ فاڪلنڊ کي لکي موڪليو ته ” ھن 1851ع ۾ هڪ سئو ڇويهه ميل ارڙهن هزار پنج سئو پنجويهن رپين جي لاڳت سان ٺهرايا آهن ۽ 1852ع ۾ ٻه سئو ست ميل اٺاويهه هزر ٻه سئو اٺانوي رپين خرچ ڪرڻ سان تعميرا ڪرايا آهن. هنن رستن مان هڪ لَڪيءَ وارو رستو هو، جو دور دور تائين ٿي ويو. هي رستو آهستي آهستي شڪارپور کان وڌي بولان جي دري تائين پهتو. هنن رستن کي ڪهڙي صورت م ڪيئن تعمير ٿي ڪيو ويو. فريئر پنهنجي هڪ خط ۾ لارڊ فاڪلڊن يک لکي موڪلي ٿو : ”رستا چاليهه فوٽ ويڪرا آهن، جي گذريل ٻن سالن ۾ مڪمل ڪيا ويا آهن ۽ هو هڪ ڳوٺ کي ٻئي ڳوٺ سان ڳنڍيندا وڃن ٿا. ڪو به سيمينٽ ۽ بجري سان نه آهي. انهن کي فقط يڪسان سطح تي آندو وڃي ٿو. فقط وڻن ۽ ٻوٽن کان کين صاف ڪيو وڃي ٿو. ڪيترا ته اهڙا به رستا آهن، جي گهاني جهنگ مان گذرن ٿا. سطح کي مٿي کنيو وڃي ٿو، کڏن کوٻن کي ڀريو وڃي ٿو، جيئن گذرندڙ آمدورفت کي سهوليت ٿئي. هن ملڪ ۾ وقت آهر، اهڙائي رستا موزون آهن. ”رستن جي مٿان پليون ٺهرايون ويون آهن، اهي جملي هڪ سئو اڻهٺ ٿينديون، جي پڪين سِرن ۽ سيمينٽ سان ٺهرايل آهن ۽ اڌ گول جي گولائي تي آهن. وڏي ۾ وڏي پُل جا مون ڏٺي، ان کي ٽي ڪمانون آهن، جن مان وچ واري چوويهه فوٽ ۽ پاسن واريون اَٺ اَٺ فوٽ ڊگهيون آهن. ان تي ٻارهن سئو رپيا خرچ آيو آهي. هيءُ سڀ پليون اُتر سنڌ جي ڪاريگرن ٺاهيون آهن ۽ ڪنهن به يوروپي جي مدد نه ورتي ويئي آهي، فقط جان جيڪب انهن جي نگراني ڪئي آهي.... ”ملڪ جي سطح هيٺ مٿي آهي. گهاٽا ۽ واريءَ جون ڊٻون آهن. ان جي پوري ريت ڪا به سروي ٿي نٿي سگهي. پوري سِڌٰ وٺڻ لاءِ ٺيڪيدار هڪ کليل ڏينهن تي، هڪ جاءِ تي پهچي، هڪ وڏي باهه ٻارين ٿا، ان کانپوءِ رستي ٺاهيندڙ ان جي دونهي کان نهارين ٿا ۽ گهاٽي جهنگ ۾ اهڙي ريت رستي کي سنئون وٺي وڃن ٿا. ان کانپوءِ وڻن ۽ ٻوٽن کي صاف ڪن ٿا. هيءُ هڪ اهڙو طريقو آهي، جنهن سان رستو اهڙو ته سنئون نڪري ٿو جو شايد جهنگ ۾ ڪو سروير ڪڍي سگهي ٿو. پلين ۽ رستن جو سڄو ڪم ٺيڪي تي ڪرايو وڃي ٿو ۽ چٽاڀيٽي سان ٿئي ٿو. ميجر جيڪب ڪم جي پڌرائي ڪري ٿو ۽ خواهان ماڻهو اچي ٺيڪي لاءِ گڏ ٿين ٿا. ”ڪنهن به ڪم ۾ هن وقت تائين ناڪاميابي نه ٿي آهي، ڪم تڪڙو، سستو ۽ عمدو ٿي رهيو آهي. ڪيترائي ٺيڪيدار اڻپڙه آهن، پر بي علمي هوندي به هو پنهنجي ڪم ۾ نهايت محتاط آهن.........“
غير روايتي ميلن جو آغاز
سنڌ ۾ ميلن جي اڳ ۾ به ڪا به گهٽتائي ڪانه هئي. اهل الله جي عرس تي ميلا لڳندا ٿي رهيا، مگر انهن جي نوعيت خالص ”روحاني“ چئجي ته ان ۾ ڪو به مبالغو نه ٿيندو. مگر فريئر ڪراچيءَ ۾ هڪ اهڙي ميلي جي ابتدا ڪرڻ گهري، جنهن جو مقصد روحانيت جي بجاءِ ملڪ جي اقتصادي بهتري هئي. هن ان کي وڏي پيماني تي تربيت ڏيڻ گهُري، جيئن سنڌ جي عظمت همسايه ملڪن ۾ نمايان نظر اچي. هن مقصد کي حاصل ڪرڻ لاءِ، کيس پهريائين بمبئي گورنمينٽ کان منظوري حاصل ڪرڻي پيئي. فريئر جي هن رٿ جي خوبين جي خبر لنڊن ۾ بورڊ آف ڊائريڪٽر کي پيئي. انهن مان هڪ سر هينري لاڪ، جو ايران ۾ ڪيترو وقت سفير ٿي رهيو هو، سندس رٿ جي نه فقط تائيد ڪئي پر وڏي تعريف به ڪئي. هن رٿيل ميلي جي پس منظر کي سياسي نقطه نگاهه سان ڏٺو، جا فريئر جي وڏي سماجي ڪاميابي هئي. رٿ منظور ٿي ويئي. هاڻي سوال پيدا ٿيو ته اهو ميلو ڪٿي ملهايو وڃي. اڪثر جي صلاح هئي ته اهو ميلو اُتر سنڌ ۾ سکر يا شڪارپور ۾ قائم ڪجي، مگر فريئر جي خواهش هئي ته هن ميلي جي لاءِ ڪراچيءَ جو شهر موزون ٿيندو. لکي ٿو: ”جيڪڏهن اُتر سنڌ ۾ هيءُ ميلو ملهايو ويندو ته ان مان قلات، قنڌار، پنجاب، بهاولپور جا واپاري اڪثريت سان ۽ راجپوتانا جا ماڻهو اقليت ۾ فائدو وٺي سگهندا، مگر ڪراچي ۾ بمبئي، ايران ۽ افغانستان يڪسان فائدو وٺندو.“ آخر فريئر جي راءِ مطابق، ڪراچي کي ٿيندڙ ميلي جي لاءِ انتخاب ڪيو ويو. هن ميلي جو پهريون افتتاح 1855ع ۾ ٿيو ۽ پوءِ ڪيترا سال هي ميلو، ڪراچيءَ ۾ لڳندو رهيو. جيئن ته انگريزي انتظام هيٺ ڌاڙن ۽ لُٽ مار جو خاتمو ٿي چڪو هو ۽ حال، ماضي تي پنهنجي فوقيت جو اظهار ڪري رهيو هو، ان ڪري ميلي ۾ شريڪ ٿيندڙن جي لاءِ ڪو به جان ۽ مال جو خوف موجود نه هو. ان کانسواءِ ملڪ ۾ جابجا بهتر رستا تعمير ٿي چڪا هئا، ان ڪري آمدورفت جي سلسلي ۾ به ڪا تڪليف نه رهي هئي. موقعي تي اشتهار ٿيڻ کانپوءِ، دور ۽ قريب جا واپاري، گروهه در گروهه، ميلي ۾ شريڪ ٿيڻ لاءِ آيا. ڪٿي تنبن جي ڪئمپ لڳي ويئي ته ڪٿي عارضي جايون بڻايون ويون. مارٽينيو، هن عجيب ميلي جو ذڪر هيئن ٿو ڪري: ”سنڌي، بلوچي ۽ افغان پنهنجي مخصوص پوشاڪن ۾ اچي حاضر ٿيا. ڪٿي ميوي جي خريد و فروخت هئي، ڪٿي بهترين گهوڙا هئا ته ڪٿي تيز رفتار اُٺ. ڪي دڪان پنجابين جا هئا، جتي عمدو ڪپڙو ميسر ڪيو ويو هو. بمبئيءَ کان جي ايراني ميلي ۾ شامل ٿيا هئا، انهن جي قالين ۽ شالن، عجيب بهار پيدا ڪري ڇڏي هئي. سنڌ به پوئتي نه هئي، اجرڪون، لونگيون، ڪاشيءَ ۽ جنڊيءَ جو سامان، سنڌين جي دڪانن تي رکيو ويو. هن ميلي ۾ جيئن مارٽينيو لکي ٿو، چين ۽ ٿٻيٽ کان به واپاري آيا، جن وٽ سلڪ کان سيمور جا قيمتي ڪوٽ به هئا. هن ميلي جو سمورو انتظام سمنڊ جي ساحل تي ڪيو ويو هو، جنهن کان خوش منظر يوروپين جا بنگلا شروع پئي ٿيا. جهازن جا بلند سڙهه ٿي نظر آيا. نگاهه جي حد تي جتي نيرو آسمان ٿي نظر آيو، پري حب جبل جون قطارون اُڀرنديون ٿي نظر آيون. هن ميلي ۾ ڪيترا اهڙا به شرڪت ڪندڙ هئا، جن پنهنجي حياتيءَ ۾ ڪڏهن سمنڊ نه ڏٺو هو. عميق جي اَڇارن کي ڏسي، هو حيرت زده بڻجي ويا. هن ميلي کي اميد کان وڌيڪ ڪاميابي حاصل ٿي. ٿورن سالن کانپوءِ شڪارپور ۾ گهوڙن جي ميلي جو انتظام ڪيو ويو، جو پوءِ، ڪن سياسي حالتن جي باعث جيڪب آباد منتقل ٿي ويو. هن حقيقت جي لاءِ هڪ مورخ کي هيءُ حق پهچي ٿو ته هو هن سموري محنت کي سماجي تحريڪ جي بدران سياسي تحريڪ سمجهي، ائين ٿي به سگهي ٿو. ڇو ته حڪومت اجنبي هئي ۽ ان کي هيءُ ڪوشش ڪرڻي هئي ته هو عوام کي اهڙن مشغلن ۾ مشغول رکي، جو سندن ذهنيت، ملڪي معاملن کان هٽجي واپار ۽ ٻين ڳالهين ڏي رجوع ڪيو.
ڪراچي ميونسپالٽي جو بنياد
نائونمل مطابق فريئر کي شھر ۾ گندگيءَ جي ھجڻ جي احساس ڪري آحمد آباد جي مثال وانگر بلدياتي نظام رائج ڪرڻ جو خيال آيو.ھن سوچيو ته ان جي لاءِ گِهه جي هڪ هنڊرويٽ تي ڏيڍ __ آنو محصول رکيو وڃي، جو ميونسپالٽيءَ جي ابتدائي خرچ لاءِ ڪافي ٿيندو. شهر وارن ڪشمنر جي رٿ جي تائيد ڪئي. اهڙيءَ ريت ڪراچي ۾ ميونسپالٽيءَ جو بنياد پٿر رکيو ويو. هن جماعت جي پهرئين ميٽنگ جنهن جا ميمبر ڪئپٽن پريڊي، ڪراچيءَ جو ڪليڪٽر، مسٽر جان ميڪلوڊ ڪراچي جو ڪسٽمس آفيسر ۽ نائونمل هئا، ڪمشنر جي زير صدارت ٿي. صلاح ۽ مشوري کانپوءِ کنڊي جي هڪ هنڊرويٽ تي به چار آنا محصول رکيو ويو ۽ ان جي هڪ کنڊيءَ تي، هڪ پئسو محصول رکيو ويو. اهڙيءَ ريت ميونسپالٽيءَ جي لاءِ پئسي گڏ ڪرڻ بعد هڪ مئنجينگ ڪاميٽيءَ جي تشڪيل ڪئي ويئي، ۽ ميونسپالٽيءَ پنهنجو ڪم شروع ڪري ڏنو. ميونسپالٽي جي کُلڻ کانپوءِ ڪن يورپ جي شين تي به محصول وڌو ويو، جيئن ته شراب وغيره. پهرئين سال ڪراچي ۾ ميونسپالٽي جي آمدني 6000 روپيہ ٻئي سال 18000 رپيا ٿي. ٽئين سال 27000 رپيا ٿي. ميونسپالٽي جي روز افزون ترقي کي ڏسي فريئر، ڪراچي شهر جي خالي زمينن کي ميونسپالٽيءَ جي تحويل ۾ ڏيئي ڇڏيو، جنهن ان جي پيدائش ۾ وڏو اضافو ڪري ڇڏيو. ڪراچيءَ ۾ هن تجربي جي ڪامياب ٿيڻ کانپوءِ، سنڌ جي ٻين شهرن حيدرآباد ۽ شڪارپور ۾ به ميونسپالٽين جو اهتمام ڪيو ويو. جيئن ”لُب تاريخ سنڌ“ جو مصنف لکي ٿو ”سن1852ع ۾ قاعدو نمبر 26 ، سنڌ جي اڪثر وڏن شهرن ۾ جاري ڪيو ويو، جنهن کان مطلب هو ته سنڌ جي شهرن ۾ صفائي ۽ رونق کي آندو وڃي".فريئر جي هن خدمت شهر واسين ۾ سماجي شعور کي پيدا ڪيو.
بمبئي جو گورنر
1959 ۾ فريئر وائسراءِ ڪائونسل جو ميمبر بڻيو. 1862 ۾ بمبئي جو گورنر مقرر ٿيو. بطور گورنر ھن ميونسپل سڌارن جي پاليسي جوڙي، پوني ۾ دکن ڪاليج قائم ڪئي. 1865 ۾ ڪرڪي ڪنٽونمينٽ ۾ پنجن ميلن جي ٺھيل روڊ کي فريئر جو نالو ڏنو ويو. ھي 1867 ۾ انگلينڊ ويو جتي کيس آڪسفورڊ ۽ ڪيمبرج يونيورسٽين مان اعزازي ڊگريون مليون.
آفريقا ۾ خدمتون
1872 ۾ پرڏيهي کاتي کيس سلطان برگاش بن سعيد سان غلامن جي ڪاروباري ٽريفڪ روڪڻ لاءِ معاهدي خاطر مذاڪرات لاءِ زنزبار موڪليو. 1875 ۾ ھي ويلز جي شھزادي سان گڏجي مصر ۽ انڊيا ويو ان دوري جي ڪاميابي تي کيس ملڪہ برطانيه طرفان بئرونيٽ ۽ نائيٽ گرينڊ ڪراس آف بيٿ جا اعزاز مليا.1877 ۾ فريئر کي ڏکڻ آفريڪا جو ھاء ڪمشنر بڻايو ويو.
380px|thumb|ساڄو|ڏکڻ آفريڪا 1878 ۾ ڪيپ ڪالوني سان ٿيندڙ ڪنفيڊريشن وارين جنگن وقت
ڏکڻ آفريڪا ۾ زولو واري بادشاھي برطانوي اثر کان آزاد ھئي.فريئر جي حڪم سان زولولينڊ تي حملي ٿيڻ سان زولو ء انگريزن جي وچ ۾ جنگن جي شروعات ٿي.1880 ۾ فريئر کي ليبر پارٽيءَ جي مطالبي تي وزيراعظم گليڊاسٽون کيس عھدي تان ھٽائي اتان واپس گھرائي مس ڪنڊڪٽ جي ڪاروائي شروع ڪئي.
مئي 1977 ۾ ھي رايل سوسائٽيءَ جو فيلو چونڊيو ويو. thumb|400px|بور واري پھرين جنگ جيڪا ماجوبا ھل جي لڙائي سڏبي آھي
وفات ۽ يادگار
''هن 29 مئي 1884ع تي ”ومبلڊن“ شهر ۾ وفات ڪئي. سندس نالي سان ڪراچيءَ ۾ فريئرهال ۽ ”فريئر روڊ“ مشهور آهن.'' کيس لنڊن جي قبرستان سينٽ پالس ڪئٿيڊرل ۾ دفنايو ويو.
380px|thumb|سر ھينري بارٽل فريئر جو ٿيمز نديءَ جي ڀت لڳ رکيل مجسمو جنھن جو 1888 ۾ ويلز جي شھزادي افتتاح ڪيو آسٽريليا جي رياست ڪوئينس لينڊ جي جبلن جي سڀ کان وڏي چوٽي مائونٽ بارٽل فريئر کي ھن جو نالو ڏنو ويو. ھيليبري جي امپيريل سروس ڪاليج جي بورڊنگ ھائوس کي پڻ ھن جو نالو ڏنو ويو. جوهانسبرگ جي پارڪ ٽائون جي ھڪ روڊ کي ھن جو نالو ڏنو ويو.ڊربن جي ٻن روڊن ۽ ڪينيا جي شھر ممباسا جي ھڪ روڊ کي ھن جو نالو ڏنو ويو. باٽني جي ھڪ ماھر اين.اي.ڊيلزل ٻوٽي جي ھڪ جنس کي سندس ياد ۾ فريئر جو نالو ڏنو
حوالا
زمرو:1815ع جون پيدائشون زمرو:1884ع جون فوتگيون زمرو:1884ع جون وفاتون زمرو:بمبئي جا گورنر زمرو:Abergavenny جون شخصيتون زمرو:Burials at St Paul's Cathedral زمرو:Indian Civil Service (British India) officers
ڏوهاري
ڏوهاري (انگريزي نالو Accused یا Defendant) ان شخص کي چيو ويندو آهي جنهن تي ڪوئي الزام لڳايو ويندو آهي۔
اوجاڳو (گيت)
هي ٿر جو عام گيت آهي. هن قسم جا ڳيچ -ٿر- ۾ عورتون، شادي مراديءَ ۽ عام ڏينهن تي ڳائينديون آهن ’اوجاگي‘ جا مختصر ٻول هن طرح جا آهن: اي سکي، تنهنجي اک ڇو ڳاڙهي آهي؟ جواب: اي منهنجي سکي، تمام گهڻو -اوجاڳو- آهي. انهيءَ قسم جون ٻيون مصراعون هونديون آهن.
ايوب گل
ايوب گل سنڌ ۽ سنڌي ٻولي جو بهترين شاعر، ناٽڪ نويس، صحافي ۽ ڪالم نگار آهي جنهن جا ڪافي ڪتاب ۽ ڪالم ڇپيل آهن. سندس ڪيترائي سنڌيءَ ۾ ريڊيو ۽ ٽي وي ڊرامه لکيل آهن جن عوام ۾ وڏي مقبوليت ماڻي آهي.
ڊراما
ايوب گل 2003ع کان ٽي وي ڊرامن لکڻ جي شروعات ڪئي ۔ سندس پهريون ڊرامو “ٻه ۽ ٻه پنج” هو جيڪو هن ۽ اختر حفيظ گڏجي لکيو ۽ اهو مزاحيا سيريل پهرين سنڌي سيٽلائيٽ چئنل ڪي ٽي اين تان نشر ٿيو ۔ ان کان پوء ھن لکڻ جي باقائده شروعات ڪئي ۔ هن وقت تائين سندس ست سوپ سيريل ، ٽيهن کان مٿي سيريلز ۽ مني سيريل ، ٻه ٽيلي فلمون ۽ ٻن سون جي قريب سولو پليز ٽيليڪاسٽ ٿي چڪا آھن جڏهن ته سندس ڊرامن لاء لکيل ٽائٽل سانگس جو تعداد ويهن کان مٿي آھي ۔
ڪتاب
ايوب گل جا هن وقت تائين شاعري جا ٽي ڪتاب ڇپجي چڪا آھن:
حوالا
زمرو:1976ع جون پيدائشون زمرو:سنڌي ماڻھو زمرو:سنڌي شاعر زمرو:ڊرامه نگار زمرو:ڪالم نگار زمرو:سنڌي ادب
483ع
ڊسمبر
زمرو:483ء زمرو:پنجين صدي زمرو:سال
جنسي لاڙو
thumb|left| [[ايڊورڊ ھينري ايورل جي ٺاھيل تصوير جنھن ۾ جنسي لاڙو پيدا ڪندڙ منظر ڏيکاريل آهي]]
جنسي لاڙو __(Eroticism):
ڪهاڻي، ناول يا ڊرامي ۾ اهڙو ڪردار، جيڪو جنسي حَوس رکندو آهي. يا وري اهڙو لاڙو، جنهن ۾ شهوتي اپٽار ٿئي. هي لاڙو منفي لاڙو آهي. ٻين لفظن ۾ ادبي محبت (Platonic Love) جو ضد جنسي لاڙو (Eroticism) آهي.
واسينگ نانگ
واسينگ نانگ: ڪارو واسينگ نانگ سڀني کان وڌيڪ زهري آهي. هي ست – اٺ فوٽ، بلڪ وڌيڪ به ڊگهو ٿيندو آهي. شاھ لطيف چيو آهي ته "نانگ جو ماڳ يا وطن اَريج (جنهن ۾ ريج نه هجي) يعني ٿر آهي. اهي اهرآ زهري آهن جو انهن جو زهر جي رنگ ٻين علائقن جي نانگن جي زهر کان اصل نرالو آهي. ٿري نانگ اهڙا ته زهريلا آهن جو مري وڃڻ بعد جو سندن هڏن جو ڇڄرو بچندو آهي، ان مان ڪنهن ڪنڊي تي جي پير اچي ويو ته اهو ڪنڊو به وڄائي ڇڏيندو." اُن کي وِس ڪنڊ چوندا آهن. اصل ڄڻ نانگ ڏنگيو هجي. اهڙا اتفاق ٿيا آهن جو پڃري جي ڪنڊي لڳڻ جي ڪري ماڻهوءَ تي زهر چڙهي ويندو آهي ۽ بعضي ماڻهو مريو به وڃن.
واسينگ جي ڇيڙ نه ڪبي ته ڪاهي ڪونه ايندو، ماٺ ڪري پنهنجي واٽ وٺي هليو ويندو. پر جي کُٽي کنيل ڇيڙ ڪئي ته اوڏيءَ مهل ئي اهڙو چڪ هڻندس جو ڪليک ماڻهو اُتيئي ٺُپ يا ٿوري وقت اندر مري ويندو. پر جيڪڏهن قسمت سان بچي به ويو ته زهر جي اثر لهي وڃڻ کان پوءِ بُت ۾ خوش نه گذاريندو. ڪارو نانگ جيتوڻيڪ خطرناڪ آهي پر ان سان گڏ ماڍيڻو به آهي. ڪڏهن ڪڏهن ڦڻ ڪڍي ويهي جهولندو آهي. چون ٿا ته ان حالت ۾ چڪ هڻي نه سگهندو آهي ڇو ته وات پٽجي نه سگهندو اٿس. واڄي تي مست آهي، مرليءَ جي آواز تي موج ۾ اچي ويندو آهي ۽ سڌٻڌ وڃائي ڦڻ ڪڍي ويهي جهولندو آهي. ان مهل جوڳي کيس جهلي پاڻ وٽ ڇاٻڙي ۾ وجهي رکندا آهن ۽ در در تي مرليءَ جي واڄي تي جهولائي پنندا وتندا آهن. نه رڳو واسينگ پر لُنڊي يا ٻئي سَپ جا کاڌل جيڪي بچي پوندا آهن سي پوءِ به بُت ۾ خوش ڪونه گذاريندا آهن. نانگ بلا کاڌي کڻي پنج – ست سال ٿي وڃن پر جنهن ڏينهن ٿوري گهُٽ (گرمي) ٿيندي تنهن ڏينهن انهيءَ ماڻهو کي مٿي ۾ سخت سور پوندو جنهنڪري سر ۾ چڪر ۽ ڀَماٽِ پيئي ايندس ۽ مٿو پيو ڦرندس، دل ڪچي پئي ٿيندس، اندر ۾ اوهمو (آنڌمانڌ) ٿيندس. جڏهن هوا ڇوت لڳندي يا وڃڻو هڻبس تڏهن وڃي مس سوهمو ٿيندس. مور پکي نانگ جو دشمن اهي. مور نانگ کي پڇ کان جهلي مٿي اُڏامي ڳڍ اُتاهينءَ تان هيٺ ڦٽو ڪندو آهي. ائين ٻه چار ڀيرا هيٺ سَٽڻ سان مريو وڃي، پوءِ کائي ڇڏيندو آٿس. زهر مٿس ڪوبه اثر ڪونه ڪري. پر ڪي نانگ اهڙا زهريلا ۽ خطرناڪ آهن، جن کي مور پکي به ويجهو ڪونه وڃي. ٿري ماڻهو مور جا کنڀ پنهنجن گهرن ۾ رکي ڇڏيندا آهن، کين يقين آهي ته انهيءَ ڪري نانگ گهر ۾ ڪونه ايندو. نانگ جو ٻيو وڏو دشمن ڄاهو آهي. اُن جي بُٽ تي ڪنڊا ٿيندا آهن، هو نانگ جي پڇ ۾ چڪ پائي مُنهن اندر ڪري ڇڏيندو آهي. نانگ ڪاوڙ مان مٿس ڦڻ هڻندو آهي ته ڪنڊن سان زخمي ٿي پوندو آهي. اهڙيءَ طرح ڦڻ هڻي هڻي نيٺ اَرڇَٽ ٿي مري ويندو آهي.
حوالا
زمرو:ريڙهيون پائيندڙ جانور
قبرستان
thumb| مراڪش ۾ سج لهڻ وقت هڪ مسلمانن جو قبرستان قبرستان يا  هڪ اهڙي جڳهه کي چئبو آهي جيڪا فوتين جي قبرن جي لاء مخصوص ٿيل هوندي آهي. زمين جو ٽڪرو يا پلاٽ جيڪو مئلن کي دفنائڻ لاء مخصوص ڪيو ويو ھجي ان کي قبرستان چوندا آھن. اھو اڪثر رھائشي ۽ واپاري علائقن کان علحده ھوندو آھي جنھن ۾ مقبرا، مذھبي جايون، قبرن جا ڪتبه ھوندا آھن. ڪتبن ۾ مرڻ واري جا تفصيل لکيل ھوندا آھن تہ جيئن ان جي قبر سڃاڻجي سگھي. ابراھيمي مذھبن ۾ آخرت واري نظريي جي ڪري ان کي ھڪ پاڪ يا حرمت واري جاء پڻ سمجھيو ويندو آھي ۽ انھن مذھبن ۾ قبرستان کي قيامت تائين دفن ٿيلن جي آخري آرامگاهه سمجھيو ويندو آھي. ٻھراڙين ۾ قبرستان زرعي زمين ۾ يا ڳوٺ لڳ ڪنھن مٿاھين زميني ھنڌ تي ھوندا آھن پر شھرن ۾ شھري حد کان ٻاھر ٺاھيا ويندا آهن. ماضي ۾ اسلامي شھرن ۾ قبرستان شھرن جي دروازن جي ٻاھران اھڙين جاين تي ٺاھيا ويندا هئا. جتي جنازو کني اچڻ ۾ اساني ٿئي ۽ عزيز ۽ قريب قبرن تائين آساني سان اچي سگھن. مسلمان ملڪن ۾ عيسائين ۽ يھودين جا قبرستان الڳ ھوندا آھن. اسلام ۾ ڪجھ مذھبي عقيدن وارا عورتن جي قبرستان م اچڻ کان منع ڪندا آهن. قاھرہ جي سڀ کان وڏي قبرستان جو نالو مردن جو شھر يا القرافه آھي. قبرستان لاءِ ماڻھن ۾ اھو وھم پڻ ھوندو آھي تہ ان ۾ جن ۽ ڀوت  ڀٽڪندا آھن.
حوالا
زمرو:اسلام
1874ع
ڊسمبر
زمرو:1874ع
ايوب گاد
''ايوب گاد جو اصل نالو محمد ايوب گاد آهي، هيءُ سنڌ جو ناليوارو شاعر آهي. هن لاڙڪاڻي ۾ 1960ع ۾ جنم ورتو. هن وقت لاڙڪاڻي ۾ ڊرائنگ جو استاد آهي. هي سٺو شاعر، ڪهاڻيڪار، ڊرامه نگار ۽ مصور آهي. سندس شاعري جو هڪ مجموعو ”پيار جي ڇانو“ (1993) ۾ شايع ٿيل آهي. هن جا ڪيترائي ريڊيو ۽ ٽي وي جا لکيل ڊراما پڻ نشر ٿيا آهن. ڪيترائي ڊراما سندس ڊائريڪشن ۾ ڪي.ٽي.اين تي هليا آهن. ”مورتي“ عنوان سان سندس عورتن جي مسئلي تي ڊراما سيريز ڪافي مقبوليت ماڻي آهي. هن وقت هي لاڙڪاڻي ۾ رهائش پذير آهي.''
حوالا
زمرو:لاڙڪاڻي ضلعي جون شخصيتون
جنگنامو
جنگ ناما ___(Epics):
جنگ ناما واقعاتي شاعريءَ جو اهو نمونو آهي، جن ۾ ڪنهن جنگ جي يادگيري، منظر نگاري، جيت يا هار جو نقشو چٽيل هجي. جنگ ناما، اصل ۾ رزميه شاعري هوندا آهن. سنڌي لوڪ ادب سلسلي جو ڪتاب ’جنگ ناما‘ ڊاڪٽر نبي بخش بلوچ جو ترتيب ڏنل آهي.
حوالا
زمرو:سلجھائپ صفحا
ابو شھري
ڪڪڙ جو ھڪ قسم، ھن قسم جو ڪڪڙ قد جو ننڍو، بدن جو ھلڪو ۽ سھڻو ٿئي ٿو ۽ عام طرح ڳاڙھي رنگ جو ٿئي ٿو.
آنڪوڙو
آنڪوڙو، هي ٻائوريءَ جي ڊگهي تَڙي (ڪاٺي) مان ٺاهيندا آهن. تڙيون اٽڪل ڏھ ٻارهن فوٽ يا وڌيڪ ڊگهيون ٿينديون آهن. جهنگ مان ڳولا ڪري ٻائوريءَ جي ڪا اهڙِ ڊگهي تڙي، جا هيٺيان ٻيڙهانگي هجي، سا هٿ ڪري ٿورو زمين کوٽي ٻيڙهانگي جي هيٺان ڪپيندا آهن. پوءِ ننڍي پاسي کي ٻيڙهانگي کان نَو – ڏھ انچ ڪاٺي ٽڪر گهَڙي اهيءَ طرح قابو ڪندا، جو ڊگهي ڪاٺيءَ سان سوڙهي ڪنڊ تي هجي. پوءِ انهيءَ هنڌ کي مضبوط ڪرڻ لاءِ لوھ جا پَٽ هڻائيندا آهن ۽ مٿان وري بنا رڱيل (آري) چمڙي جي ڪشي سان وراڪا ڏيئي مضبوطا آهن. اهو چمڙو بلڪل سخت ۽ مضبوط ٿيندو آهي. انهيءَ کي ”آنڪورو“ چون.
مالدارن لاءِ آنڪورو ڏاڍو ڪارائتو آهي. اهي پاڻ گڏ جهنگ ۾ کڻي ويندا آهن. جيڪڏهن ڪنڊيءَ ۾ سڱر ٽارين جي ڇيڙن ۾ هوندا ۽ چڙهي لاهڻ کان پري هوندا تہ آنڪوڙو وجهي ٽاري نمائي اُٺ کي ڏيندا، جو چري ڍؤ ڪندو. بعضي ڌونڌوڻ ڏيئي ڇاڻي وٺندا. پڪل کوکا هوندا تہ يڪدم ڇڻي پوندا. ڪونڀٽ جا چپڙا لاهڻ لاءِ انڪوڙو وجهي ڌنڌوڻ ڏبي ته چپڙا اچي پٽ تي پوندا، جي چونڊي جهولي ڀري وٺبي. مڪڙ مارڻ وقت وڻن جي هيٺان جهال جهلي آنڪوڙي سان ڌونڌوڻ ڏين ته مڪڙ ڇڻي اچي جهال ۾ پوندا، جي پوءِ ٻورين ۽ ڳوڻين ۾ وجهن.
ڪي ماڻهو وري اُنهيءَ ڊگهي ڪاٺيءَ جي ڇيڙي تي ننڍو ڏانٽو (ڏاتري) ڪوڪا هڻي مٿان چم جي سَڙهِي سان ٻڌي قابو ڪدنا اهن. پوءِ وڻ جي هيٺان بيهي مٿان سڱر ۾ چپڙا وغيره ڏاتر سان ڪپي ڪيرائي جهولي ڀري وٺندا آهن. مطلب تہ مالدار لاءِ هي ٻيئي شيون ڪمائتيون آهن
اسلام آباد (ڳوٺ)
هن نالي سان سنجهوري، ڏهرڪيءَ ۾ جدا جدا ڳوٺ -آباد- آهن. تعلقي سنجهوري جي ديهه ”جمڙائو -41“ ۾ -آباد- ڳوٺ ۾ رهندڙن جو تعداد 2 سئو جي لڳ ڀڳ آهي. هتي پرائمري اسڪول آهي. هن ڳوٺ کي ”پٺاڻن جي ڳوٺ“ جي نالي سان پڻ سڏبو آهي. ٻيو ڳوٺ تعلقي ڏوڪيءَ جي ديهه ”ڳيريلي“ ۾ -آباد- آهي، جنهن ۾ ڏيڍ سئو ماڻهو رهندڙ آهن. ٽيون ڳوٺ تعلقي ڪنڌڪوٽ جي ديهه ”ملوڪان“ ۾ -اسلام- خان جي نالي سان موجود آهي، جيڪو نواب اڪبر بگٽيءَ جي چاچي -اسلام- خان ٻڌايو هو، -جتي- ڪافي ماڻهو رهندڙ آهن. حيدرآباد شهر ۾ به -اسلام- -آباد- نالي هڪ -پاڙو- يا محلو موجود آهي.
جوڌيو
جوڌيو __(Jodhiyo)::
ٿري لوڪ گيت، جنهن ۾ ڪا عورت پنهنجي جوڌي جي وڇوڙي تي ڳائيندي آهي. هن گيت ۾ ورلاپ ۽ وڇوڙي جو ذڪر هوندو آهي: ”جوڌيا ماروڙي مين امرائي ري مارکي“
حبيب آباد
حبيب آباد (انگريزي: Habibabad) پاڪستان جو هڪ آباد جڳهه  جو قصور ضلعو ۾ واقع آهي.
حوالا
زمرو:قصور ضلع جون آباد جڳھون
ايل.سي.ڊي.ٽيليويزن
thumb|left|پردي جي پاسن تي اسپيڪرن سان ھڪ عام ايل.سي.ڊي. ٽي.وي.
پاڻ
پاڻَ جڏهن ڪوري ڪپڙا اُڻڻ لاءِ تاڃي تيار ڪندا آهن، تڏهن پهريائين ”پاڻَ“ ڏيندا آهن، جنهن کي شاهه صاحب پنھنجي شاعري ۾ ان کي”پيڻ“ ڪوٺيو آهي. ڪُني ۾ پاڻي وجهي ان ۾ ٿورڙو ٻاجهريءَ جو اَٽو وجهي رڌي هيٺ لاهين، ته تمام ڇڊڙي پيڄي تيار ٿيو پوي. جنهن کي ”پاڻ“ چون. اها مٽيءَ جي وڏي ڪونڊيءَ ۾ وجهي، اُن ۾ تاڃي چڱيءَ طرح ٻوڙي پوءِ سڪائين ته تندون کهريون ۽ مضبوط ٿيو پون ۽ اُڻڻ مهل سهوليت به ٿئي ۽ ڇڄڻ جي حالت ۾ سولائيءَ سان ڳنڍجي سگهن. اوني ڪمرين، کٿين، لوين ۽ سوٽي ڪپڙي تيار ڪرڻ لاءِ پاڻ ڏيندا آهن، هر هڪ قسم جو ڪَلفَ آهي جنهن ڪري ڪپڙو تيار ٿيڻ بعد سخت ٿي بيهندو آهي. ڪپڙو تيار ٿيڻ بعد هٿ سان مهٽي يا پاڻيءَ ۾ پُسائي نپوڙي سُڪائي پوءِ ڪم آڻبو آهي ته نرم ٿئي ۽ پاڻَ جي ڌپ ڪري ڪُئا يا ٻيا جيت ڪُتري يا ٽُڪي نه وڃن.
ايل.سي.ڊي.ٽيليويزن
thumb|گھر ۾ ايل.سي.ڊي ٽيليويزن [[پلي اسيٽيشن 3 ۽ ڪجھ ٻين اوزارن ساڻ]]
فھرست پنجابي شاعر
پنجابي ٻولي جي شاعرن جي فھرست:
اسلام پور
هن نالي سان سنڌ جي جدا جدا ضلعن ۾ هيٺيان پنج ڳوٺ -آباد- آهن: هڪڙو ڳوٺ تعلقي ٽنڊي الهيار جي ديهه ”بُلغائيءَ“ ۾ -آباد- آهي، جنهن جي -آدمشماري- 500کان مٿي ٿيندي، ٻيو ڳوٺ دادو تعلقي جي ديهه ”ڪينجهر“ ۾ -آباد- آهي، جنهن ۾ رهندڙن جو تعداد 600 آهي. ٽيون ڳوٺ تعلقي ۽ ديهه ”رتي ديري“ ۾ -آباد- آهي، جنهن جي آبادي چار پنج سئو کن آهي، چوٿون ڳوٺ تعلقي ساماري جي ديهه ”ڪنڊياريءَ“ ۾ -آباد- آهي، جنهن ۾ اڍائي هزار ماڻهو رهندڙ آهن، پنجون ڳوٺ تعلقي ساماري جي ديهه ”ڇاڇري“ ۾ -آباد- آهي، جنهن ۾ ٻه سئو کن ماڻهو رهندڙ آهن. انهن سڀني ڳوٺن ۾ پرائمري اسڪول موجود آهن.
تاريخ پنجاب
thumb|ٽيڪسلا ھڪ قديم تاريخي مقام پنجاب جو لفظ ابن بطوطہ جي تحريرن ۾ ملي ٿو جيڪو ھن 14ھين صدي عيسوي ۾ ھن علائقي جو دورو ڪندي لکيون، ان جو وسيع پيماني تي استعمال سورھين صدي جي ٻين حصي جي ڪتاب ”تاريخ شير شاہ سوري“ ۾ ملي ٿو، جنھن ۾ پنجاب جي شير خان جي قلعي جي تعمير جي حوالي سان ملي ٿو۔ ان کان پھرين پنجاب جھڙو تذڪرو مھاڀارت جي قصي ڪھاڻين ۾ بہ آھي جيڪو پنجا ندا (پنج نديون) جي حوالي سان آھي۔ ان کان بعد آئين اڪبري ا۾ ابو الفصل لکيو آھي تہ ھي علائقو ٻن حصن ۾ ورھايل ھو، لاھور ۽ ملتان۔ ان آئين اڪبري جي ٻين حصي ۾ ابوالفصل پنجاب کي پنجند لکيو آھي۔ ان کان علاوہ مغل بادشاھ جھانگير پنھنجي تزڪ جھانگيري ۾ پنجاب جو لفظ استعمال ڪيو آھي۔ پنجاب جو لفظ فارسي جا پنچ يعني پنج ۽ آب يعني پاڻي سان ماخوذ آھي۔ يعني پنج دريائن جي سرزمين۔ ھي اھي پنج درياھ آھن جيڪي ھن علائقي ۾ وھن ٿا۔ اڄ ڪالھ انھن مان ٽي درياھ تہ مڪمل طور تي پاڪستاني پنجاب جي علائقن ۾ وھن ٿا۔ جڏھن تہ ٻن درياھن جي مرڪز ڀارتي پنجاب سان ٿي ڪري اچن ٿا۔ ان کان اڳ ان جو نالو سپت سنڌو يعني ست درياھن جي سرزمين ھو۔ تاريخ جھلم ۾ انجم سلطان شھباز لکيو آھي تہ سپت جو مطلب ست ۽ سنڌو جو مطلب درياھ آھي۔ شير شاھ جيڪو قلعو بڻايو ھو اھو جھلم ۾ قلعي روھتاس جي نالي سان آھي۔
1875ع
ڊسمبر
زمرو:1875ء زمرو:سال
484ع
ڊسمبر
زمرو:484ء زمرو:پنجين صدي زمرو:سال
تاريخ پنجاب
سنڌ جي تھذيب
سنڌ جي تھذيب جيڪا دنيا جي پراڻي ترين انساني تھذيبن مان ھڪ اھم تھذيب آھي، پنجاب ۾ بہ ھن تھذيب جا گھرا اثر موجود آھن جن ۾ ھڙاپا قابل ذڪر آھي۔
پڻ ڏسو
زمرو:پنجاب جي تاريخ زمرو:تاريخ پاڪستان
اسلام تي مقدمو (ڊرامو)
اسلام تي مقدمو نعيم صديقيءَ جو لکيل اردو ۾ ڊرامو جنھن کي محمد عثمان ڏيپلائيءَ سنڌيءَ ۾ ترجمو ڪري هفته وار ’عبرت‘ جي هڪ خصوصي شماري ذريعي جنوري 1949ع ۾ ڪتابي صورت ۾ شايع ڪيو. ڪتاب ۾ 98 صفحا آهن ۽ قيمت هڪ رپيو اٿس. اسلاميہ پرنٽنگ پريس حيدرآباد مان ڇپيو.
ڏکن مان سک
ڏکن مان سک ھي ڪتاب مرزا قليچ بيگ لکيو ۽ ڪراچي  جي سنڌي ساهت سوسائٽي  1916ع ۾ شايع ڪرايو، هن ڪتاب جي ڇپائي ڪراچي پرنٽنگ ورڪس ڪراچيءَ ڪئي. ھن ڪتاب ۾ 36 صفحن تي مشتمل آهي.
حوالا
زمرو: ڪتاب زمرو: سنڌي ادب
تتر (پکي)
thumb|تتر تتر (Partridge) جهنگ جو پکي آهي. هي پنهنجو آکيرو جھنگ ۾ ڪنهن ٻُٿ ۾ پٽ تي واريءَ ۾ ٿورا ڪک رکي ٺاهي آنا لاهي ٿو. آنا ڦوڙڻ سان ٻچا نڪرن ٿا. تترن جا شڪاري تترن جا ننڍا ٻچا هٿ ڪري پاليندا آهن, پالڻ دوران کين سيڪر (سينڍ) تي ٻولڻ سيکاريندا آهن. ٻولي سکڻ کانپوءِ انهن کي جھنگ ۾ وٺي وڃي دام سان ٻين تترن جو شڪار ڪندا آهن.
تتر جا قسم
هونئن ته تتر جا ڪيترائي قسم آهن، پر ٿلهي ليکي اهو ٻن قسمن جو ٿئي ٿو، هڪ ”ڪارڙو تتر“ ۽ ٻيو ” ڀورو تتر“.
وڌيڪ تفصيلَ
بالغ تتر جو بُت لڳ ڀڳ 33 سينٽي ميٽر قد ٿئي ٿو. سرمائي ناسي ڀورو ۽ اخروٽي رنگ جي پٺي ۽ پرن تي ناسي رنگ جي کرڙي ڪجهه وڌيڪ ٿئي ٿي. پيٽ ۽ ڇاتيءَ جو رنگ ڪجهه حلقو هوندو اٿس. ڳچيءَ وارو حصو ڪاري ليڪ سان ميرانجهڙو هيڊو هلڪو ٿيئي ٿو. چهنب ڪاري ۽ پير ڳاڙها ٿينس ٿا. تتر نه رڳو سهڻو پر ڏاڍو سٺو ٻوليندڙ پکي آهي. ٻوليندو آهي ته ان کي ”ڪِيڙو ڪيڙو“ چوندا آهن. نر تتر جي ٻوليءَ کي ’ٽهڪو‘ سڏين ٿا ۽ مادي جيڪا ساڻس سر جهلائيندي آهي ان کي ’کيتو‘ چئبو آهي. پنهنجي قدرتي ماحول ۾ ڪٽنب سوڌو ٽولين ۾ رهي ٿو. پنهجي رنگ سبب پٿريلي ۽ ٻُوڙن سان ڀريل ماحول ۾ چڱيءَ طرح لڪي سگهڻ جي صلاحيت رکي ٿو. هي پکي سنڌ سميت سڄي هندستان ۾ سري لنڪا تائين موجود آهي. خشڪ کليل ميدانن ۽ ڇڊن ٻيلن ۾ رهي ٿو. تتر ڊوڙ جو سٺو ھوندو آهي، انڪري خطري مهل اڏامڻ بدران ڊوڙ کي ترجيح ڏيئي ٿو. اهو ئي سبب آهي، گهڻا ئي شڪاري پاڻ سان گڏ شڪاري ڪتا وٺي ويندا آهن، ته جيئن تترَ لِڪڻ بدرآن  اڏامن ۽ اهي بندوق سان انهن جو شڪار ڪري سگهن. هي پکي وارياسي ميدانن يا واريءَ جي ڦٽل دڙن، جنگهلي ماحول، جيئن ديوي، ٻير، ڪرڙ، سرن جي ٻوڙن ۾ رهي ٿو. ڪارڙي تتر جي ماديءَ کي ’ڪَٻي‘ يا ’ڪٻوهڙي ‘ سڏين ٿا. ڪاري تتر جي ٻولي ”ڪَر... ڪَر... ڪِي ... ڪَي ... ڪِي“ ٿئي ٿي، جنھن کي سنڌي ماڻھو ”خضر پير ... خضر پير ..“ ســان تشبــيھه ڏين ٿا. لَڳ جي مند ۾ ڏينھن جو ڪنھن به وقت ڪنھن وڻ يا ٿُـڙ تان ٻوليندو آھي.
تتر ۽ چوماسي جي مند
تتر زمين تي رهندڙ تمام گهٽ اڏامندڙ پکين مان هڪ آهي. ٿر ۾ اڇڙو تتر وڌيڪ ٿئي ٿو. اڇڙو تتر گاهه ، گاهن جو سنهو ٻج ، اڏوهي ۽ مٽي جا جيت کائيندڙ پکي آهي. اهو ڏينهن جو ٻنين ۾ کوٽاڙي ڪندو ۽ جيت کائيندو رهي ٿو، پر رات جو عام حالتن ۾ وڻن تي وڃي رهي ٿو. چوماسي جي مند ۾ جڏهن گرمي ۽ آڙنگ ٿيندو آهي. تڏهن فضا ۾ موجود هوائن جي سبب زمين ۾ رهندڙ جيتن جي چرپر ۽ ٻين سببن جي ڪري مٽيءَ مان به هڪ قسم جي مهڪ اٿندي آهي، جنهن کي محسوس ڪري تتر به مينهن جي آمد کان اڳواٽ خبردار ٿي ويندو آهي. اهڙي حالت ۾ اهو ٻوليون ٻوليندو آهي جن کي ٻڌي هارين ۽ جهنگ ۾ مال چاريندڙ ڌنارن کي مينهن جي  اچڻ جو اڳواٽ اندازو ٿي ويندو آهي.
حوالا
زمرو:تتر زمرو:پکي
ابو سلمہ عبد الله مخزومي
حضرت محمد صلي -الله- عليه وسلم -جن- جي جان نثار اصحابن ۾ سندس پڦاٽ، ابو سلمه عبدالله -بن- عبدالاسد -بن- هلال -بن- عبدالله -بن- عمر -بن- مخزوم جو نالو به شامل آهي.
احوال زندگي
سندس والده بره بنت عبدالمطلب، پاڻ سڳورن جي پڦي هئي. حبش جي هجرت (رجب سن 45، ”عام الفيل“) کان اڳ، پنهنجي زال ام سلمه هند بنت ابي اميه سميت مسلمان ٿيو. پوءِ مديني شريف پهچي ”عاليه“ ڳوٺ ۾ مستقل رهائش اختيار ڪيائين. ابو سلمهرضه انهن جليل القدر اصحابن مان هو، جيڪي درٻارِ رسالت ۾ خاص الخاص هئا. سندس تعلق ”بنو مخزوم“ قبيلي سان هو. -اسلام- کان اڳ هي قبيلو صاحبِ اقتدار رهيو ۽ عرب ۾ وڏي عزت وارو ليکيو ويندو هو. ابو سلمه رضه ”بدر جي جنگ“ (2 هه/626ع) ۽ ”احد جي جنگ“ (3 هه/ 624ع) ۾ ڀرپور حصو ورتو. -احد جي جنگ- دوران -ٻانهن- ۾ سخت زخم ٿي پيس. ڪافي علاج ڪرايائين، پر صحتياب ٿي نه سگهيو ۽ ڏينهون ڏينهن ڦٽ سائو ٿيندو ويو، جنهنڪري -تاريخ- 3 جمادي الثاني سن 4 هه (625ع) تي سندس حالت خراب ٿي وئي. پوءِ پاڻ سڳورن صلي -الله- عليه وسلم کي خبر ڏني وئي، پاڻ خبر ٻڌڻ شرط پهتا. ابو سلمه رضه کين ڏسڻ سان ئي خدا کي پيارو ٿيو. پاڻ سڳورن سندس -اکيون- -بند- ڪندي فرمايو: ”انسان جو روح جنهن وقت جسم کان جدا ٿئي ٿو ته -ان- جون -اکيون- ڏسڻ لاءِ باقي کليل رهن ٿيون“ سندس -جنازي نماز- به پاڻ ئي پڙهايائون. امام بخاريرح ۽ -امام- مسلمرح جي روايتن مطابق، ابو سلمهرضه، پاڻ سڳورن صلي -الله- عليه وسلم -جن- جو -ٿڃ- شريڪ -ڀاءُ- به هو. سندس طبيعت ماٺيڻي ۽ نيڪ هئي. اهو ساڳيو حال سندس گهر واريءَ جو به هو. پٺيان هڪ بيوه ۽ ٻه پٽ (سلمه ۽ عمر) ۽ ٻه نياڻيون (دره ۽ زينب) ڇڏيائين. انهن سڀني پاڻ سڳورن وٽ پرورش ورتي. ايتري قدر جو حضرت ام سلمه رضه،پاڻ سڳورن صلي -الله- عليه وسلم -جن- سان نڪاح ڪري، ”ام المومنين“ جو شرف حاصل ڪيو. حضرت ابو سلمهرضه جيتوڻيڪ ايتري وڏي ڄمار نه ماڻي، پر خلوص، حق جي هدايت، تحمل، حب رسول -الله- صلي -الله- عليه وسلم، قرباني ۽ بهادريءَ عيوض جيڪي يادگار ڇڏيا، اهي -تاريخ- ۾ وڏي عزت ۽ احترام سان جاءِ والارين ٿا.
راجن پور
راجن پور: پاڪستان جي صوبي پنجاب جي ضلعي راجن پور جو ھڪ شھر ۽ ضلعي صدر مقام ھجڻ سان گڏوگڏ تحصيل راجن پور جو پڻ صدر مقام آهي جيڪو سنڌو درياءَ جي اولھ پاسي واقع آهي. ھن شھر جو بنياد 1732 يا 1733 ۾ مخدوم شيخ راجن شاھ وڌو ۽ شھر بہ سندس نالي سان منصوب ٿيو, ان ھي علائقو نھڙ قبيلي جي ماڻهن کان ھٿ ڪيو ۽ اتي ڳوٺ ٻڌائين 1862 ۾ ٻوڏ اچڻ سبب مٺڻ ڪوٽ جو ضلعي صدر مقام ٻڏي وڃڻ جي ڪري ان کي راجن پور منتقل ڪيو ويو ۽ اتي ھڪ ننڍڙي سرڪاري اسپتال پڻ قائم ڪئي وئي. اھڙي طرح ھڪ ڳوٺ شھر ۾ تبديل ٿي ويو جتي 1873 ۾ ميونسپلٽي قائم ڪئي وئي.
اموي خلافت
<blockquote style='border: 1px solid blue; padding: 2em;'>
'''امارت اموي UmayyadEmaratese)، اسلام جي اهم حڪومت هئي، جنهن جو بنياد خلفاءِ راشدين جي خلافت کان پوء پيو، جنھن ۾ بہ اموي خليفو عثمان (644-654) خلافت ڪري چڪو هو. اموي امارات جو بنياد امير معاويہ رکيو جڏهن هو شام ملڪ جو گورنر هيو. (اموي مطلب اميہ جو پٽ جيڪو مڪي سان تعلق رکي پيو). جڏهن پھرين مسلم گھرو ويڙھ ختم ٿي، تہ شام اموين جو مضبوط ۽ اهم مرڪز هو ان کانپوءِ انهن دمشق کي پنهنجي امارات جو هيڊ ڪوارٽر بڻايو.
اموين اچڻ سان ئي پنهنجي امارات کي مضبوط ڪرڻ شروع ڪيو ۽ ڪيترائي اهم ملڪ فتح ڪيا. جهڙوڪ؛ سنڌ، سائبيريه پينسوليہ، مسلم اسپين، مغرب وغيره کي مسلم دنيا ۾ شامل ڪيو ويو. ان وقت اموي امارات 11،100،000 چورس ڪلوميٽر تي پکڙيل هئي جڏهن تہ 62 ملين آبادي (ان وقت دنيا جي %29 هئي،) ان امارات کي آبادي ۽ ايراضي ھڪ عظيم ۽ عاليشان حڪومت بڻائي پئي.
ان وقت مسلمان امويه انتظاميہ ٽيڪس کي مشڪوڪ ۽ باطل سمجهدا هئا. جڏھن تہ عيسائين ۽ يھودين کي آزادي مليل هئي.
ارتقا
۔
پي اي سي ايچ ايس
پي اي سي ايچ ايس (پاڪستان ايمپلائز ڪوآپريٽو هائوسنگ سوسائٽي) ڪراچي جي جمشيد ٽائون جو هڪ علائقو آهي. هتي سنڌي، مهاجر، پٺاڻ، بوهري، اسماعيلي، ميمڻ ۽ ڪشميري آباد آھن.
هتان جي آبادي ھڪ اندازي موجب 100000 آهي. هتان جي اڪثريت اسلام سان تعلق رکندڙ آهي.
زمرو:ڪراچي جا گردونواح
ايوب کوسو (شاعر)
نئين ٽهيءَ جو شاعر -ايوب کوسو-، جهڏي لڳ ڳوٺ حاجي احمد کوسي، تعلقي ڊگهڙي، ضلعي ميرپورخاص ۾، پهرين مئي 1971ع تي ڄائو. -تعليم- بي. اي، بي. -ايس-. سي اٿس. 1989ع کان شاعري شروع ڪيائين. سڀ کان پهرين سندس شاعري ماهوار سهڻيءَ ۾ شايع ٿي. مختصر عرصي ۾ نئين ٽهيءَ جي سٺن شاعرن ۾ شمار ٿيڻ لڳو آهي. خاص ڪري غزل ۽ نظم ڏاڍا اثرائتا ۽ پختا لکي ٿو. سنڌ جي اڪثر ادبي رسالن ۾ سندس شاعري اهميت سان ڇپجندي رهي آهي. سنڌي ادبي سنگت جهڏي ۽ نئين ڪوٽ جو ميمبر رهيو آهي. پريس ڪلب نئين ڪوٽ جي باني ميمبرن مان آهي. ڪيترائي سال سينٽرل جيل حيدرآباد ۾، ڪن متعصب مذهبي ڌرين طرفان داخل ڪيل ڪيس ۾ سزا ڪاٽي اٿس. سندس ڪتابن ۾ ”گلابن جو ڪفن (شاعري) 2002ع، ”ديوارن جي دنيا پويان“ (جيل ڊائري) 2003ع، ”-اڪيلائيءَ جو آسمان-“ (شاعري) 2004ع. ”-بارش- سوچي ٿي“ (نثري ٽڪرا) 2005ع، ”نگاهون نيرا گل“ (شاعري) 2006ع)، ”درد جون مسافتون“ (2007ع). سندس ڪتاب ”ديوارن جي دنيا پويان “ تي اڪيڊمي ادبيات طرفان 50 هزار روپيا -انعام- پڻ مليو.
485ع
ڊسمبر
زمرو:485ء زمرو:پنجين صدي زمرو:سال