cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
پوشاڪ
پوشاڪ يا لباس: جيڪا شي انساني بدن کي ڍڪي ته ان کي پوشاڪ، چئبو آهي. پوشاڪ، فارسي زبان جو لفظ آهي؛ جنهن جي معنيٰ آهي؛ ڪپڙا، لٽا يا وڳو. پوشاڪ کي ”لباسُ“ به چئبو آهي. هي عربي ٻوليءَ جو لفظ آهي ۽ ان جي معنيٰ آهي؛ روپ، شڪل يا ويس. انگريزيءَ ۾ ان کي ”ڊريس“ (Dress) سڏبو آهي. پوشاڪ ۾ اُن، چَم جو پوش، ڏاس ، ريشم، سڻي، ڪپهه، لوهه جي زرهه ، ملس (اُٺ جا وار) 7 وڻن  جا پن وغيره انساني جسم جي ڍڪڻ لاءِ قديم زماني کان استعمال ٿيندا رهيا آهن. عام طرح سٺي يا وڻندڙ پوشاڪ پهريندڙ کي ”پوشاڪي“ ڪوٺنبو آهي. ڪنهن به ملڪ جي پوشاڪ، اتان جي تهذيب ۽ ثقافت جي صحيح سُڃاڻپ بڻجي وڃي ٿي. پوشاڪ سان انسان موسمي اثرات کان محفوظ رهي ٿو؛ ۽ اهائي پوشاڪ ڀلي ليکجي ٿي؛ جنهن ۾ حيا ۽ شرم جون گهرجون پوريون ٿين ٿيون. پوءِ جنهن پوشاڪ ۾ اهي خوبيون نه ٿيون رهن ته اها اسلامي نڪته نگاهه کان ڄڻ بي مقصد ۽ بيڪار آهي. مطلب ته هر قوم کي آب و هوا، پنهنجي پيداوار ۽ مذهبي ريتن رسمن موجب پوشاڪ پهرڻ جي خاص خواهش رهي ٿي. عورت ۽ مرد لاءِ خوبصورت ويس وڏي اهميت جي مترادف آهي. ٽوپي يا پٽڪو، قميص سلوار _ لباس ۾ شامل آهن. اهڙيءَ طرح بوٽ، جُتي، چاکڙي، چمپل، سپاٽو، سينڊل يا گيتلو وغيره به لباس جو حصو آهن. پوشاڪ پائڻ وقت مرضيءَ کي مُسلط رکيو وڃي ٿو؛ انهيءَ ڪري پهريندڙ کي نه فقط خوشي حاصل ٿئي ٿي. پر ان سان گڏ سندس شخصيت به انفرادي انداز ۾ انمول حيثيت سان اُڀري اچي ٿي. اُن ۽ ڪپهه مان ڪپڙو اُڻڻ جو دستور وڌيو؛ ۽ اُڻيل ڪپڙي مان ٽويلو، توپي، پڳ (پٽڪو يا دستار) پوتڙو (ڌوتي يا گوڏ) پهرياڻ (چوار يا قميص)، جامو (وڏو چولوذ)، سٿڻ (پاجامو، پتلون، سلوار يا ساڙهي) شيرواني، صدري (واسڪوٽ) ۽ ڪوٽ (چوغو) وغيره تيار ٿيا. وقت جي وهڪري ۾ اڃا به پوشاڪ ۾ وڌيڪ زيبائش سببان نزاڪت وڌي وئي. لباس خريد ڪرڻ وقت انهيءَ ڳالهه جو خاص خيال رکيو وڃي ٿو ته اُن ۾ پنهنجي پسند جو ڪيترو عمل دخل شامل آهي. عام طرح چوڻي آهي ته ”کائو دل پسند ۽ پهريو لوڪ پسند. انهيءَ ڪري پوشاڪ جي تياريءَ ۾ ماڻهن ۾ اها ڳالهه عام ڏسڻ ۾ آئي آهي ته مردن کان وڌيڪ عورتون پوشاڪ جي معاملي ۾ ماڳهين متواليون ۽ مُکيار رهيون آهن. کين گهڻي ڀاڱي ڳاڙهو رنگ زياده وڻندو آهي. سندن مقابلي ۾ وري مرد هروڀرو اُٻهرا نه ٿا ٿين. هُو، وقت جي تقاضائن تهت، هڪ ڊگهي عرصي تائين پنهنجي پوشاڪ کي مروج ۽ مساوي طريقي سان مستعمل رکندا اچن ٿا. فيشن کي اختيار ڪرڻ وقت ٻنهي ڌُرين لاءِ شخصيت ۽ عمر کي مد نظر رکڻ گهرجي. اهڙي سوچ سنوارڻ سان انسان جي مرڪزي حيثيت متاثر نه ٿي ٿئي. انهيءَ ۾ ڪوبه شڪ نه آهي ته پوشاڪ جو نمونو هر ٻئي _ ٽئين سال ۾ تيريءَ سان بدلجندو رهي ٿو. دنيا ۾ ڪٿي به وڃو ته اوهان کي لباس جو مٽيل نمونو ملندو رهي ٿو. حالتن ۽ وقت جو به وڏو اثر پوشاڪ تي پوي ٿو. ماضي قريب ۾ زالون، هٿ سان ڀريل خوش رنگن ۾ وڳا پسند ڪنديون هيون ۽ اڄ ڪلهه اها هٿ جي محنت، مشينن جي مقابلي ۾ بالڪل گهٽجي وئي آهي؛ ۽ هاڻي ته عجيب قسم جون پوشاڪون اچي پڙ تي پهتيون آهن؛ جو ڏسڻ سوٽي ڪپڙو هر هڪ تي ننڍا وڏا گل، قسمين قسمين رنگن ۾ ڇپيل ٿين ٿا، جن کي ڏسي عورتن ۾ بي انتها خريد ڪرڻ جي خواهش وڌي وئي آهي.
thumb|عنائب گھر ۾ رکيل سن 1880 جي پورچوگال ۾ عورتن جي پوشاڪ زندهه قومون پوشاڪ جي معاملي ۾ پنهنجي تهذيب ۽ وڏڙن واري ورثي کي بقادار بڻائينديون اچن ٿيون. خدا جي فضل ۽ ڪرم سان پياري پاڪستان ۾ تقريباً هر صوبي ۾ لباس جو طريقو لڳ ڀڳ هڪجهڙو نظر اچي ٿو. جيڪڏھن ڪٿي ڪو ٿورو به فرق ڏسڻ ۾ اچي ٿو ته اهو معمولي آهي. عورت هجي يا مرد ٻنهي لاءِ سلوار ۽ قميص بيحد دولائتي بڻيل آهي. زيورات وغيره ۾ به پاڪستان علاقائي برابريءَ جي ڏک ڏئي ٿو. اسان وٽ مردن جي لباس، خاص طور تي سنڌ جي اَجرڪ جي دلفريبي مختلف ڊزائنن ۾ ٻين ملڪن کي به پسند پيل آهي. پلوچستان جي ڀرت ٿر جي حسين جميل نقش نگاري، پنجاب جي سئيءَ سان سينگاريل جڙاوت ۽ سرحد ۾ شيشي سان مُزين پوشاڪون وڏي چاهه جو سامان سهيڙن ٿيون اڃا به نظر ڦيرائي ڏسبي ته اسان کي چترال سوات ۽ ڪشميري لباس ۾ مثالي ڪشش نظر ايندي. پاڪستاني عورتن جو پورهيو پوري دنيا ۾ ساراهيو وڃي ٿو. مردن جي پوشاڪ ۾ به چڱي چوکي واڌ آئي اهي. سندن ڀريل ۽ سبيل ڪُڙتا وڏي ملهه ۾ وڪامن ٿا. خاص ڪري مٿي تي پيل سنڌي توپُ جو ته ڪم سون روپين جي محنت ماڻي ٿو. ٻهراڙيءَ جون عورتون، ٽوپن مان جهجهو ناڻو ڪمائين ٿيون. سچ پچ اُهي عورتون جن کي تعليم جي زيور کان بلڪل پري رکيو ويو آهي؛ انهن کي معاشري ۾ مثالي مقام سندن هٿ جي پورهيي ۽ مخصوص لباس جوڙڻ سان اهڙيءَ طرح سولائيءَ سان حاصل ٿيو آهي.
رابعہ بصري
رابعہ العدويہ القيصيہRābiʿa al-ʿAdawiyya al-Qaysiyya (رابعة العدوية القيسية) (714/717/718 — 801 CE) ھڪ صوفي عورت ھئي اھا دنيا جي ڪجھ حصن ۾ بيبي رابعه بصري جي نالي سان مشهور آهي.'
تفصيلي تعارف
بيبي ”رابعه“ اسماعيل جي ڌيءُ هئي، جو عدوي قبيلي مان هو، ۽ بصري جو رهندڙ هو، وڏي ڪماليت وارو ماڻهو هو. رابعه کي ٽي ڀيڻون وڏيون ٻيون به هيون، پاڻ چوٿين هئي، تنهن ڪري ”رابعه“ جو نالو مليس، زهد ۽ تقويٰ توڙي علم ۽ فضل ۾ هوءَ مشهور آهي، علم حديث ۽ قرآن ۾ هوءَ قابل عالمن کان وڌي هئي. تصوف ۾ هن جو تمام وڏو درجو آهي، ۽ ڪشف ڪرامات ۾ به ملڪن ۾ مشهور ۽ ضرت المثل آهي. وڏا وڏا بزرگ ۽ اولياء سندس خدمت ۾ ايندا هئا، ۽ سندس صحبت مان فائدو حاصل ڪندا هئا. خواجہ حسن بصري ۽ سفيان ثوري سندس صحبت جا ڏاڍا شائق هئا، ۽ اڪثر کانئس مسئلا پڇڻ ايندا هئا. ابراهيم ادهم به ساڻس ملاقات ڪئي هئي. اهي ٽيئي بزرگ، مشهور اولياء ٿي گذريا آهن. هوءَ سڄي رات نماز پڙهندي هئي. صبح تائين بيٺي هوندي هئي _ اٽڪل هزار رڪعتون هڪ رات ۾ پڙهندي هئي. وفات به سجدي ۾ ئي ڪيائين، جا سنه 185هه (801ع) ۾ ٿي، سندس قبر بصري ۾ آهي. جڏهن رابعه وڏي ٿي، تڏهن پڻس جي مرضي ٿي ته هن جي شادي ڪريان، پر هوءَ خدا جي عبادت ۾ اهڙي محو هئي، جو چيائين ته ”جي آءٌ انهيءَ ”سنت“ تي عمل ڪنديس، ته گهڻا ”فرض“ مون کان ترڪ ٿي ويندا، تنهن ڪري شادي نه ڪنديس“ هوءَ دنيا کان تارڪ هئي، تنهنڪري هوءَ شاديءَ کان نفرت ڪندي هئي. جيئن حضرت عيسيٰ عليه السلام دنيا کان تارڪ ٿي، ڇڙهو رهيو. اهو پهاڪو مشهور آهي،” ته نه سڀ مڙس حضرت عيسيٰ آهن، ۽ نه سڀ عورتون رابعه  بصري آهن“. هوءَ اهڙي بي پرواهه رهندي هئي، جو بادشاهه، وزير ۽ امير هن جي خدمت ۾ آيا، پر ڪنهن کي به ڪو ڪم نه چيائين، نه ڪنهن وٽ ڪو احتياج يا ضرورت ظاهر ڪيائين. سڄي عمر توڪل ۽ قناعت سان گذاريائين. هڪڙي ڀيري ڪا شيءِ گهربل هيس، جا وٽس ڪانه هئي، ماڻهن چيس ته فلاڻي شخص وٽ آهي، انهيءَ کان گهرندينءَ ته ملندوءِ. پاڻ چيائين ته ”دنيا جي ڪنهن به شيءِ جو سوال جڏهن آءٌ خدا کي نٿي ڪريان، جو مالڪ الملڪ آهي، تڏهن اهڙي شخص کي ڇا سوال ڪنديس، جو حقيقت ڪري ڪنهن به شيءِ جو مالڪ ناهي!“.
هڪڙي ڀيري” سفيان“ کانئس ”ايمان“ جي معنيٰ پڇي: هن چيو ته ”ايمان اهو آهي، ته ماڻهو الله جي بندگي نه بهشت جو اميد تي ۽ نه دوزخ جي ڊپ کان ڪري. پر محض محبت ۽ شوق کان ڪري“، پوءِ پنهنجا جوڙيل ڪيترائي معرفت جا شعر پڙهيائين. هو تمام چڱو شعر چوندي هئي، جنهن جي معنيٰ حقاني هوندي هئي. ڪنهن شخص پڇيس ته ”رسول الله ﷺ جي محبت تنهنجيءَ دل ۾ ڪيتري آهي؟“ هن جواب ڏنو ”خالق جي محبت، منهنجيءَ دل ۾ ڪنهن به مخلوق جي محبت لاءِ جاءِ ڪانه ڇڏي آهي“. خدا کي ڏسڻ جي نسبت ۾ پڇيائونس. چيائين ته ”ڏسڻ کانسواءِ پُوڄڻ ڪهڙو آهي. جي هن کي نه ڏسان، ته جيڪر سندس پرستش به نه ڪريان!“ پڇيائونس ته ”شيطان کي دشمن رکندي آهين، يا نه؟“ جواب ڏنائين ته ”آءٌ رحمان جي دوستيءَ ۾ اهڙي مشغول آهيان، جو شيطان جي دشمنيءَ بابت خيال ڪرڻ جي فرصت نه اٿم“. پنهنجي نالي چوندي هئي ته ”آءٌ هُن جهان کان آئي آهيان، ۽ وري به هُن جهان ڏي وينديس“ مگر مون کي ارمان اهو ٿو ٿئي، ته ماني هِن جهان جي ٿي کان، ۽ ڪم هُن جهان جو ٿي ڪريان!“ ”صالح مِري“ اولياء هڪڙي ڀيري چيو ته ”جيڪڏهن ڪو در پيو کڙڪائيندو، ته نيٺ اهو کلندو.“ رابعه چيس ته ”ڪيستائين پيو کڙڪائيندين ته پٽجي _ پهرين ٻڌاءِ ته در هُن ڪو پوريو به آهي ڇا، جو پٽي؟“ هڪڙي ڀيري پنهنجي ڪوٺيءَ ۾ در بند ڪريو، عبادت ۾ مشغول ويٺي هئي، بهار جي موسم هئي، مينهن وٺو هو، ٻاهر خدائي رنگ ماڻهن پئي ڏٺا، هڪڙي اچي ڪوٺيءَ جي در وٽ سڏ ڪري چيس ته ”بيبي، نڪري ٻاهر ٿيءُ، قادر جي قدرت ڏس!“ هن کي جواب ڏنائين ته ”تون لنگهي اندر آءٌ، ته خود قادر کي ڏسين، ”قادر، جو مشاهدو چڱو، يا سندس ”قدرت“ جو؟“ هوءَ خدا کي سوال ڪندي هئي، ته ”يا خدا“ جيڪا دنيا ۾ منهنجي قسمت ڪئي اٿئي، سا پنهنجن دشمنن کي ڏي، ۽ جيڪا آخرت ۾ منهنجي قسمت ڪئي هجيئي، سا پنهنجن دوستن کي ڏي _ منهنجي لاءِ رڳو تون پاڻ بس آهين!“ هڪڙي ڀيري بيبي رابعه، حسن بصريءَ ڏي ٽي شيون ڏياري موڪليون ، شمع جو ٽڪر، سُئي ۽ وار، ۽ چوائي موڪليائينس ته ”شمع وانگي پاڻ به پيو سڙ، ۽ ٻين کي به روشني پيو ڏي، سُئي وانگي پاڻ اگهاڙو رهه، ۽ ٻين جا ڪپڙا تيار ڪري انهن جو ستر ڍڪ، ۽ وار وانگي ضعيف 	۽ نستو ٿي گذار، ته تنهنجو ڪم ٺهي اچي!“
بيبي رابعه جو گهڻو عربي شعر آهي. نموني لاءِ سندس مناجات مان چار بيت ڏجن ٿا.
(يعني، آءٌ توسان ٻه محبتون ٿي رکان _ هڪڙي محبت عشق جي، ۽ ٻي اها جنهن جو تون لائق آهين. پوءِ اُها محبت ، جنهن جو تون لائق آهين، تنهن جي نسبت ۾ آءٌ گهران ٿي، ته تون پردا کولي ڇڏين ته آءٌ توکي ڏسان، ۽ اها جا عشق جي محبت آهي. سا آهي تنهنجي يادگيري ءَ ۾ منهنجو مشغول رهڻ، ۽  توکان سواءِ ٻي سڀ شيءِ وسارڻ: پوءِ شڪر ناهي انهيءَ ۾ تنهنجي لاءِ منهنجو ، پر تنهنجي لاءِ شڪر آهي. هِن ۾ به هُن ۾ به.)
عائشہ
حضرت بيبي عائشہ رضہ: حضرت رسول الله ﷺ جن جي گهر واري ۽ پهرين خليفي حضرت ابوبڪر رضه جي نياڻي هئي، هوءَ پيءُ جي طرف قريشي، ۽ ماءُ جي طرفان ڪناني هئي. هوءَ نبوت جي چوٿين ورهيه ۾ ڄائي هئي، ۽ مسلماني رواجي دستور موجب هن جي پرورش ٿي.
شادي
جڏهن ته حضرت رسول الله ﷺ جن جي پهرينءَ بيبي خديجہ رضه وفات ڪئي، تڏهن سندن خير خواهن کين ٻيءَ شاديءَ جي صلاح ڏني، ۽ ڪي آڇون به ٿيڻ لڳيون. انهيءَ وقت، حضرت محمد ﷺ جن جي عمر پنجاهه ورهيه هئي،. نبوت جي ڏهين ورهيه پاڻ بيبي عائشہ رضه سان نڪاح ڪيائون، جا ڇهن ورهين جي هئي. ساڳئي وقت ۾، بيبي ”سوده“ سان به سندن نڪاح ٿيو. ٽن ورهين کان پوءِ حضرت محمد ﷺ جن، سڀني مسلمانن سميت، مڪي مان هجرت ڪري مديني ويا، ۽ اُتي وڃي رهڻ لڳا .سندس شادي 623 ۾ مديني ۾ ٿي ، ان وقت سندس عمر نو سال ھئي. . جيتوڻيڪ مديني ۾ رهي حضرت محمد ﷺ جن ٻين به گهڻين بيبين سان نڪاح ڪيو، ته به جيتري محبت بيبي عائشہ رضه سان هين، اهڙيءَ ٻيءَ ڪنهن سان نه هين. جيتوڻيڪ ظاهري رواجي سلوڪ سڀني سان هڪجهڙو رکندا آيا. ٻيون ڪي بيبيون هن کان زياده خوبصورت هيون. جيئن ته صفيه ۽ زينب - مگر عقلمنديءَ جي ڪري، هيءَ سڀني ۾ برک هئي. اڪثر جڏهن پاڻ سفر تي ويندا هئا، تڏهن هيءَ بيبي پاڻ سان نيندا هئا. پوءِ ڪڏهن پاڻ سان گڏ ساڳئي اُٺ تي، ۽ ڪڏهن ڌار ٻئي اُٺ تي. حضرت محمد ﷺ جن پڇاڙيءَ وارو حج جو ڪيو، تنهن ۾ به هيءَ بيبي بہ ساڻن گڏ هئي. کيس ڪا اولاد ڪانہ ٿي.
عائشہ وٽ نبيءَ جو غم
جڏهن حضرت محمد ﷺ جن وفات ڪئي، تڏهن هيءَ بيبي ارڙهن ورهين جي هئي ۽ جڏهن حضرت محمد ﷺ جن قريب المرگ ٿيا، تڏهن بيبين جي اجازت سان، بيبي عائشہ رضه جي گهر اچي ترسيا، ۽ دم به اتي ڏنائون. انهيءَ وقت سندن مٿو بيبيءَ جي جهوليءَ ۾ هو. حضرت محمد ﷺ جن جي وفات ڪري سڀني بيبين کي _ خاص طرح بيبي عائشہ رضه کي ڏاڍو مصيبت جهڙو صدمو پهتو، ليڪن صبر ڪري وقت گذاريائين، پر جيسين جيئري هئي. تيسين اهو غم نه وساريائين.
والد جي وفات
حضرت محمد ﷺ جن جي وفات کان ٻه ورهيه پوءِ، بيبيءَ کي ٻيو صدمو سهڻو پيو- يعني سندس پيءُ حضرت ابو بڪر رضه جو، جو حضرت محمد ﷺ جن کان پوءِ، سندس جاءِ تي پهريون خليفو مقرر ٿيو هو.
جنگ جمل
655ع ۾ حضرت عثمان رضه، ٽئي خليفي  جي قتل ٿيڻ کانپوءِ، جڏهن حضرت علي ڪرم الله وجهه خليفو ٿيو، تڏهن حضرت عثمان رضه جي قاتلن کي سزا ڏيڻ مشڪل نظر ٿي آيو ۽ انھن نئين خليفي جي بیعت ان مطالبي سان مشروط ڪري ڇڏي ۽ حضرت علي ڪرم الله وجهه پاران ڪاروائي کي بیعت سان مشروط ڪيو ويو جنھن جي نتيجي م 656ع ۾ جنگ جمل یا جنگ بصرہ 13 جمادی الاولیٰ 36ھ (7 نومبر 656)  بصرہ، عراق ۾ ٿي. بيبي عائشہ رضه مديني مان لشڪر جي قيادت ڪندي رواني ٿي ۽ اھڙي طرح جنگ جمل جو واقعو پيش آيو جنهن م بيبي صاحبه جي لشڪر کي شڪست آئي. جنگ جي خاتمي وقت بيبي صاحبه اٺ تي سوار ھئي ۽ لھڻ کان انڪار ڪيو ۽ ان سان بي ادبي ڪرڻ جي ڪنھن کي جرئت ڪانہ ھئي ان ڪري اٺ جون چارئي ٽنگون تلوارن سان ھڪ ئي وقت وڍيون ويون جنھن بعد بيبي صاحبه اٺ تان ھيٺ لٿي ۽ کيس ادب سان مديني واپس پھچايو ويو. اٺ جي ان واقعي تي ان جنگ جو نالو جمل پئجي ويو. جمل عربي ۾ اٺ کي چوندا آھن.
شجرت الدر
شجرت الدر
عائشہ
وفات
حضرت محمد ﷺ جن جي وفات کان 47 ورهيه پوءِ، 57 هجري سن ۾ (676ع ) 678ع ۾ معاويي جي خلافت جي ڏينهن ۾، بيبي عائشہ رضه وفات ڪئي، ۽ ”جنت البقيع“ ۾ دفن ڪئي ويئي. انهيءَ وقت سندس عمر 66 ورهين جي هئي.
بيبي صاحبه جي شاعري
بيبي صاحبه شاعر پڻ ھئي. مرزا قليچ بيگ سندس شعر پنھنجي ڪتاب ۾ نقل ڪيا آهن جن مان ھڪ ھيٺ ڏجي ٿو : "فلو سمعواني مصر اوصاف خنده لما بذلوا في سوم يوسف من نقد، لواحي زليخا لو راين جبينہ، لاثرن بالقطع القلوب علي الايدي!
( ترجمو:"جيڪڏهن مصر وارا هن جي گل جي تعريف ٻڌن ها، ته جيڪر يوسف جي خريداريءَ ۾ نقد زر نه خرچ ڪن ها، جيڪڏهن زليخا جيئري هجي ۽ مصر جو زالون هن جي پيشاني ڏسن، ته جيڪر هٿن جي بدران دليون وڍي ڇڏين!“)"
- بيبي عائشه رضه
زبيده
زبيده بنت جعفر (Zubaidah bint Ja`far ibn Mansur، عربي: زبيدة بنت جعفر ابن المنصور) (وفات 26 جمادي الاول 216 ھ / جولاءِ 831عيسوي) خليفي جعفر بن عبدالله جي ڌيءُ، ۽ خليفي منصور جي پوٽي هئي. ان جو پيءُ جعفر تمام خوبصورت جوان، ۽عباسي شاهي خاندان ۾ سڀني کان زياده خوبصورت هو. زبيده خاتون، انهيءَ جو پهريون ٻار هئي. هوءَ سن 141هجري (766ع) ۾ پنهنجي ڏاڏي ”منصور“ جي حياتيءَ ۾ ڄائي. هن سان ڏاڏي جي ڏاڍي محبت هوندي هئي. ۽ هڪڙو پل به پنهنجي جهوليءَ کان پري نه ڪندو هوس. دربار ۾ به پاڻ سان رکندو هوس، ۽ هن کي پنهنجي ”تخت جي ٽِڪ“ سڏيندو هو. ان جو اصل نالو ”امة العزيز“ هو. منصور هن کي لاڏ مان”زبيده“ سڏيندو هو. جو نالو نيٺ مٿس پئجي ويو. لقب ”طاهره“ هوندو هوس. زبيده کي ننڍي هوندي تمام چڱي تعليم ملي. جيئن ان وقت جي خليفن ۽ اميرن ۾ رواج هو. علم ادب، شاعري، تفسير،فقہ ۽ صرف و نحو ۾ هوءَ ڏاڍي قابل هئي، ۽ هنرن جي به شوق هوندا هوس. ڪيتريون ئي سون، چاندي ۽ ڪاٺ جن نئين نموني جون شيون _ جدا جدا رنگن جا جوراب جواهرن سان جڙيل، زردوزي جُتيون، قسم قسم جا ريشمي ڪپڙن جا ڀرت ۽ عنبر جون شمعون وغيره ٺاهڻ جا هنر ڪڍيائين. هن خوبصورت ۽ هر دلعزيز شهزاديءَ جي شادي، سن 164هجري (780) ۾، شهزادي ”هارون الرشيد“ سان ٿي، جو  خليفي مهدي جي خلافت جا ڏينهن هئا. انهيءَ وقت زالن جو قدر گهڻو ڪونه هوندو هو. خاص بني اُميه جي زماني ۾_ مگر هن عقلمند ۽ شريف شهزاديءَ پنهنجي ذاتي عزت قائم رکي، ۽ عباسي خاندان ۾ هن جهڙي ٻي معزز زال ڪانه ٿي. هن جي خوش خلقي ۽ رحمدلي مشهور هئي. دربارين مان ڪنهن تي به بادشاهه ڪاوڙيو هو، يا ڪو موقوف ٿيندو هو، يا قيد ۾ پوندو هو، ته هن جي سفارش تي ان کي معافي ملندي هئي. هارون پاڻ به فياض هو، ليڪن زبيده جي فياضي هن کان زياده هئي. بغداد ۾ ڪوبه گهراڻو هن جي احسان کان خالي ڪونه هوندو هو. هن جو دين ۽ مذهب اهو هو، ته انسانذات سان جيتري ڀلائي ٿي سگهي، اوتري ڪريان. هن وٽ دولت ججهي هئي: پنجاهه لک درهم ساليانو ملندو هوس. ليڪن اها سڀ رقم هوءَ عام فائدي جي ڪمن ۾ خرچي ڇڏيندي هئي. بغداد کان دمشق تائين، منزل منزل تي پليون_ کوهه ۽ مهمان سرائون ٺهرائي ڇڏيائين، جن مان ايندڙ ويندڙ قافلن کي ڏاڍو آرام ملندو هو. اڃا تائين اُهي زبيده جي نالي سان مشهور آهن. مڪي ۽ مديني جي وچ ۾ به هن حاجين جي لاءِ اهڙا سُک ۽ آرام جا بندوبست ڪيا. سڀ کان وڏو ڪم جو هن ڪيو، سو هي ته حجاز ۾ ”عين المشاش“ نالي هڪڙي نهر ٺهرايائين. جو اتي پاڻيءَ جو ڏڪار هو، اها نهر اڃا تائين قائم آهي. ترڪي سلطنت ڪڏهن ڪڏهن انهيءَ جي مرمت ڪندي اچي. هاڻي انهيءَ جو نالو ”نهر زبيده“ آهي. انهيءَ تي سترهن لک دينار لڳا. يعنيٰ هندستان جا اٽڪل 45 لک رپيا. اها هڪ سئو ويهه ميل ڊگهي آهي. هن ان تي ڪيترائي باغ ۽ گهڻيون محلاتون جوڙايون ۽ ايران جو شهر”تبريز“ به هن نهر تي آباد ڪيو، جو هن پنهنجيءَ جاگير جو مکيه شهر ٺهرايو. علم دوست وري اهڙي هئي. جو پنهنجيءَ جاگير جو مکيه شهر ٺهرايو. علم دوست وري اهڙي هئي، جو پنهنجيءَ محلات ۾ اهڙي ڪابه نوڪرياڻي يا ٻانهي ڪانه رکندي هئي، جا پڙهيل نه هوندي هئي. قرآن شريف سان ڏاڍي دل هوندي هيس. هميشه پنج سئو عورتون سندس محلات ۾ قرآن شريف پڙهنديون رهنديون هيون، پري کان اهڙو ڀڻڪو ۽ آواز پيو ايندو هو، جهڙو مکين جي ماناري ۾ ٿيندو آهي. قرآن جي ياد ڪرائڻ جا مدرسا قائم ڪرايائين، جن مان هزارين مسلمان حافظ ٿي نڪتا، تنهن کانسواءِ علمائن ۽ فقيهن ۽ ٻين بزرگن کي ڳجهه ڳوهه ۾ مدد ڪندي هئي.
هن مان هارون الرشيد کي فقط هڪڙو پٽ، ”امين“ پيدا ٿيو. ٻانهين مان به ٻيا ڪي پٽ ٿيس. مامون، قاسم، صالح وغيره. مگر زبيده سڀني کي هڪجهڙو ڄاڻندي هئي. سڀني جي هڪجهڙي سنڀال رکندي هئي، ۽ انهن کي هڪجهڙي تعليم ڏياريندي هئي. هارون جي وفات کانپوءِ، امين تخت نشين ٿيو، جو هو قانون موجب وارث هو، نه ته ”مامون“ جو ٻانهيءَ جو پٽ هو سو امين کان زياده قابل هو، ۽ ماڻهن جي چاهت به انهيءَ ڏانهن گهڻي هئي. نيٺ درجي بدرجي، زور به اهو وٺي ويو، ۽ آخر امين مارجي ويو، ۽ مامون خليفو ٿيو. انهيءَ وقت ماڻهن زبيده کي گهڻو ئي چوريو ته جيئن خليفي عثمان جي خون لاءِ بيبي عائشہ حضرت عليءَ کان وڙهي بدلو ٿي ورتو، تيئن تون به پنهنجي پٽ جو بدلو مامون کان وٺ، پر زبيده چيو ته ”توبهه، توبهه! خونريزي زال جو ڪم ناهي_ هو به منهنجو ئي پٽ آهي!“ پوءِ مامون کي هڪڙو خط نهايت درد واري شعر ۾ لکيائين جو تمام ڊگهو آهي، اسين فقط پڇاڙيءَ جا ٻه بيت ٿا ڏيون:
(يعني، جيڪي ٿي گذريو آهي، سو جي هن جي حڪم سان ٿيو آهي، ته اي خاوند، آءٌ تنهنجيءَ تقدير تي صابر آهيان ۽ جي هن مون تي ظلم ڪيو آهي، ته تون انهيءَ امير المؤمنين کي پشيمان ڪر.) اهو خط پڙهي، مامون گهڻو رنو، ۽ چوڻ لڳو ته ”آءٌ ائين ڪين ٿو چوان، جيئن امير المومنين علي ابن ابي طالب چيو هو، جڏهن کيس خليفي عثمان رضه جي قتل جي خبر پهتي، ته ”آءٌ نه راضي آهيان، ۽ نه مون حڪم ڏنو“ مگر هيءَ دعا ٿو گهران ته ”يا الله ، تون منهنجيءَ معزز ماءُ طاهره (زبيده) جي دل رنج ۽ غم کان صاف ڪر“. مامون زبيده سان اهڙوئي سلوڪ ڪيو، جهڙو ڪو لائق شهزادو پنهنجيءَ ماءُ سان ڪري. باقي عمر زبيده بغداد ۾ گذاري، ۽ سن 316هه (821ع) ۾ وفات ڪيائين، ۽ اتي ئي دفن ڪئي ويئي.
زبيده خاتون پنهنجي پٽ امين جي ماتم ۾ ڪي فارسي شعر به چيا آهن، جن مان هڪڙي رباعي هتي ڏجي ٿي:
(يعني ته اي جهان جي جان، توکان سواءِ جهان غم ۾ آهي، بغداد توکان سواءِ حيران ۽ پريشان آهي، هاءِ افسوس، تون هليو وئين ۽ آءٌ توکان سواءِ رهجي ويس، تون مٽيءَ ۾ آهين ۽ آءٌ توکان سواءِ باھ ۾ آهيان!)
حوالا
زمرو:اسلامي شخصيتون
ٽيڪساس
آمريڪا جي گڏيل رياستن مان ھڪ رياست جيڪا آباديءَ توڙي پکيڙ جي لحاظ کان آمريڪا جي ٻيو نمبر وڏي رياست آھي. ھن رياست جون سرحدون اوڀر ۾ لوئيزانيا (Louisiana), اتر اوڀر ۾ ارڪنساس، اتر ۾ اوڪلاھوما، ۽ اولھ ۾ نيو ميڪسيڪو رياستن سان ملن ٿيون. ڏکڻ ۾ ھن رياست جون سرحدون ميڪسيڪو سان وڃي ملن ٿيون. ميڪسيڪو نار (Gulf of Mexico) ھن جي ڏکڻ ۾ موجود آھي.
ٽيڪساس کي ”اڪيلي تاري واري رياست“ (Lone Star State) پڻ ڪوٺيو وڃي ٿو، ڇاڪاڻ جو ھن رياست جي جھنڊي ۾ ھڪ اڇي رنگ جو تارو شامل آھي.
اسپين يورپ جو پھريون ملڪ ھو جنھن ٽيڪساس واري علائقي تي پنھنجي حڪومت قائم ڪئي. فرانس بہ ٿوري عرصي تائين ھتان جي ڪجھ علائقن تي قابض رھيو. 1836ع تائين ھي علائقو ميڪسيڪو حڪومت جو حصو رھيو. 1845ع ۾ ھن کي آمريڪا جي 20 رياست بڻائڻ جو اعلان ڪيو ويو. مختلف قومن جي تسلط ۽ خانہ جنگين سببان گهڻي عرصي تائين ھيءَ رياست غربت جي گھاڻي ۾ پيسجندي رھي. پر ٻي عالمگير جنگ کان اڳ چوپايو مال، ڪپھ، ڪاٺ ۽ تيل ھتان جي معيشيت کي ھٿي وٺائڻ جا مکيہ ڪارڻ رھيا.
آمريڪا جي گھرو ويڙھ (Civil War) کان اڳ ۽ پوءِ چوپايو مال ھتان جي سڀ کان اھم صنعت ھئي البت 19ھين صديءَ جي پڇاڙڪن سالن ۾ ڪپھ جي پيداوار ۽ ڪاٺ ھتان جي معيشيت ۾ ڪرنگھي جي ھڏي واري حيثيت حاصل ڪري ورتي. اڳتي ھلي جڏھن ھتان تيل جا ذخيرا ھٿ آيا تہ ھن رياست جي خوشحاليءَ کي چار چنڊ لڳي ويا ءَ اھڙيءَ ريت ويھين صديءَ ۾ ھن رياست ترقيءَ ۽ خوشحاليءَ جون نيون منزلون ماڻيون. ويھين صديءَ جي وچ ڌاري ھتي صنعتن جو ڄار پکڙجي ويو. ھن وقت ھيء رياست سياحت، زراعت، پيٽرول ۽ ڪيميائي شين جي صنعتن (Petrochemicals)، ڪمپيوٽر، اليڪٽرانڪس، ھوابازي، جيو طب (Biomedical) ۽ ٻين اھم شعبن ۾ آمريڪا جي ڪيترين ئي رياستن کان گوءِ کڻي وئي آھي.
يورپي لوڪن جي اچڻ کان اڳ جي تاريخ
يورپي لوڪن جي اچڻ کان اڳ ھي علائقو اصلوڪن آمريڪي لوڪن جو مسڪن ھو. ھتي ڪيترائي ننڍا وڏا قبيلا آباد ھئا جن جون پنھنجون پنھنجون ريتون رسمون ھيون. انھن قبيلن ۾ ڪيڊون (Caddoan)، اتاڪاپان (Atakapan)، اٿابسڪان (Athabaskan)، ڪوھلٽيڪان (Kohuiltecan) ۽ اوتو ازٽيڪان (Uto-Aztecan) وڌيڪ مشھور ھئا. اوتو ازٽيڪان قبيلي جا ماڻھو ھن رياست جي اولاھن علائقن .۾ ريو گرينڊ (Reo Grande) جي آسپاس آباد ھئا. اٿابسڪان (Athabaskan) ٻولي ڳالھائيندڙ اپاچي قبيلا رياست جي اندروني علائقن جا رھواسي ھئا. ڪيڊون قبيلن جو ڳاڙھي نديءَ واري علائقي تي ڪنٽرول ھو. رياست جي ڏکڻ ۾ اراناما (Aranama) نالي ھڪ قبيلو اباد ھو. افسوس جو ھن قبيلي جو ڪوبہ نالو نشان باقي نہ رھيو آھي. موجودھ ٽيڪساس ۾ اصلوڪن امريڪي قبيلن جي ثقافت، رھڻي ڪرڻي ۽ ريتن رسمن جو ڪوبہ نالو نشان نہ رھيو آھي. ھتي ڀانت ڀانت جا ماڻھو اچي گڏ ٿيا آھن. جيتوڻيڪ اصلوڪن ماڻھن جا ڪجھ قبيلا اڄ بہ ٽيڪساس جي حدن اندر آباد آھن پر ھو پنھنجو اثررسوخ گھڻي حد تائين وڃائي چڪا آھن.
جڏھن يورپي لوڪ ھتي پھتا تہ اصلوڪن رھواسين جي ڪجھ قبيلن ھنن جو آڌرڀاءُ ڪيو ۽ ھنن جي ھتان جي فصلن، کاڌي پيتي ۽ شڪار بابت رھنمائي ڪندا رھيا. البت ڪجھ جنگجو قبيلن ڌارين سان مھاڏو اٽڪايو ۽ ڌارين کي پنھنجي ديس مان تڙي ڪڍڻ جي جدوجھد ڪئي. 1830ع ڌاري يورپي لوڪن اصلوڪن رھواسين جون زمينون ضبط ڪري ورتيون ۽ اصلوڪا رھواسي اوڪلاھوما ۽ ٻين علائقن طرف لڏپلاڻ ڪرڻ تي مجبور ٿي پيا.
يورپي لوڪن جي آمد
1519ع ۾ ھڪ اسپيني سياح گلف ڪوسٽ (Gulf Coast) جو نقشو ٺاھيو جيڪو اڄ تائين رڪارڊ ۾ موجود آھي. نو سال پوءِ اسپيني سياح ڪيبيزا ڊي ويڪا (Cabeza de Vaca) پنھنجي ساٿين سميت ٽيڪساس واري علائقي ۾ اچي پنھنجا ّخيما کوڙيا. ھن ھتان جي اصلوڪن رھواسين بابت ھيٺيان ويچار ونڊيا آھن : ” ھو باھ جون اماڙيون کڻي ميدانن ۽ ڪکن پنن کي باھيون ڏيڻ لڳا تہ جيئن مڇرن کي ڀڄائي سگھجي. انھيءَ باھ لڳائڻ سان زمين مان سانڊيون ۽ ٻيا جيو نڪري اچن ٿا جيڪي ھو کائيندا آھن. ساڳئي ئي طريقي سان ھو ھرڻن جو شڪار ڪن ٿا. باھ جون اماڙيون کڻي ھرڻ جي چوڌاري گھيرو ڪن ٿا ۽ ھن کي سوگھو ڪري وٺن ٿا. ھتي ٻہ قبيلا ڪيوريچوس (Querechos) ۽ تياس (Teyas) آباد آھن. ٻنھي قبيلن جا ماڻھو ھڪٻئي جا دشمن آھن. ھنن جي سڄي جسم تي چٽسالي ٿيل ھوندي آھي. ھو خانہ بدوش آھن ۽ ڍڳين جا ولر ڪاھي ھڪ ھنڌان ٻئي ھنڌ پيا گھمندا آھن. ھو گوشت خور آھن ۽ ڪچو گوشت بہ کائي ويندا آھن. جڏھن ھنن کي اڃ لڳندي آھي تہ جانورن جو رت پيئڻ کان بہ نہ مڙندا آھن. ھو وڏن لڪڙن سان ٻڌل تنبو گھرن طور استعمال ڪن ٿا. لڏپلاڻ دوران ھو ڪتن جي پٺين سان سامان ٻڌي ڇڏيندا آھن ۽ اھي ڪتا اھو سامان گھليندا ھلندا ويندا آھن“.
1685ع ۾ ٽيڪساس ۾ پھرين يورپي ڪالوني قائم ڪئي وئي پر نامناسب حالتن ۽ اصلوڪن آمريڪين جي سخت مخالفت سبب اھا ڪالوني چئن سالن کان پوءِ ختم ڪئي وئي. سترھين صديءَ جي پڇاڙڪن سالن ۾ ھتي فرانس پنھنجا پير پڪا ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي پر اسپين انھيءَ کي منھن ڏيڻ لاٰءِ وڏي تعداد ۾ پنھنجا ماڻھو ھن علائقي ۾ آباد ڪرڻ شروع ڪيا. 1718ع ۾ اسپين پنھنجي ماڻھن جي آبادڪاريءَ لاءِ سئن اينتونيو (San Antonio) شھر جو بنياد رکيو. اصلوڪن آمريڪي لوڪن جي حملن سبب اسپين جي لوڪن جي چرپر انتھائي محدود رھي ۽ ٽيڪساس اسپين جو سڀ کان گھٽ آباديءَ وارو صوبو رھيو. اصلوڪن لوڪن جي قبيلن جي باھمي اختلاف ۽ يورپين جي وڌندڙ تعداد سبب 18ھين صديءَ جي پوئين اڌ ۾ اسپين ھتي پير پختا ڪري ورتا. 1821ع ۾ ھيءُ علائقو ميڪسيڪو جي قبضي ۾ اچي ويو. ميڪسيڪو حڪومت ٽيڪساس جي آدمشماري وڌائڻ لاءِ پنھنجون اميگريشن پاليسيون نرم ڪيون. نتيجي ۾ يورپ، آمريڪا جي ٻين رياستن ۽ ميڪسيڪو جي اندروني علائقن مان ڪيترائي ماڻھو ھتي اچي آباد ٿيا. 1825غ ۾ ھتان جي آدمشماري 3500 ھئي جيڪا 1834ع ۾ 37600 تائين پھچي وئي. 1836ع ۾ ٽيڪساس ھڪ آزاد جمھوري ملڪ بنجي ويو. 29 ڊسمبر 1845ع تي ٽيڪساس کي آمريڪي رياست بنائڻ جو اعلان ڪيو ويو. ٽيڪساس جي آمريڪي رياست بنجڻ سبب ميڪسيڪو ۽ آمريڪا جا لاڳاپا خراب ٿي ويا ۽ ٻنھي ملڪن جي وچ ۾ مختلف ھنڌن تي جنگيون لڳيون جن ۾ آمريڪا سوڀارو ٿيو. اڳتي ھلي آمريڪا ۽ ميڪسيڪو جي وچ ۾ ھڪ ٺھراءُ پاس ٿيو جنھن تحت آمريڪا کي ٽيڪساس جو مڪمل اختيار ملي ويو جنھن جي عيوض آمريڪا ھڪ ڪروڙ 82 لک 50 ھزار ڊالر ميڪسيڪو کي ادا ڪيا. اصلوڪن آمريڪي رھواسين جي اڪثريت کي غلام بنايو ويو. ھڪ رپورٽ موجب 1850ع کان 1860ع جي وچ ۾ 58000 کان 182566 اصلوڪن آمريڪين کي غلام بنائي سڄي دنيا ۾ وڪرو ڪيو ويو.
گھريلو ويڙھ کان 19ھين صديءَ جي پڄاڻيءَ تائين
1860ع وارين چونڊن کان پوءِ ٽيڪساس ھڪ ڀيرو ٻيھر گھرو ويڙھ جي ور چڙھي ويو. ان وقت ھتان جي آباديءَ جو 30 سيڪڙو ڪاري چمڙيءَ وارا شيدي ھئا جن مان اڪثر کي غلام بنايو ويو ھو. ابراھم لنڪن جي صدر بنجڻ کان پوءِ سائوٿ ڪيرولينا آمريڪا جي گڏيل رياستن کان علحدگيءَ جو اعلان ڪيو. ڏسندي ئي ڏسندي آمريڪا جي ڏاکڻئين علائقي جي وڌيڪ پنجن رياستن آمريڪا کان جدا ٿيڻ جو اعلان ڪيو. 1 فيبروري 1961ع تي ٽيڪساس بہ آمريڪي رياستن کان الڳ ٿيڻ جو اعلان ڪيو. ساڳئي سال 4 مارچ تي ٽيڪساس ۽ ٻين آمريڪا کان الڳ ٿيل رياستن پاڻ ۾ ملي ”ڪنفيڊريشن رياستن“ جي صورت اختيار ڪئي. ڪافي جنگين ۽ خون خرابي کان پوءِ 1870غ ۾ ٽيڪساس کي ھڪ ڀيرو ٻيھر آمريڪا جي رياست بنايو ويو. گھريلو جنگين ۽ بدامنيءَ جي ڪري سڄي رياست غربت جي گھاڻي ۾ پيڙجي رھي ھئي. ڳچ عرصي تائين ھيءَ رياست آمريڪا جي بدنام ترين رياست بنيل رھي. ماڻھو قرضن ۽ ٽيڪس کان بچڻ لاءِ ھن رياست ۾ اچي گم ٿي ويندا ھئا. پر پوءِ آھستي آھستي رياست ترقيءَ طرف وکون کڻڻ شروع ڪيون. شروع ۾ چوپائي مال ھتان جي معيشيت کي ھٿي ڏني، ان بعد ڪڻڪ ۽ عمارتي ڪاٺ ھتان جي اھم صنعتن ۾ شمار ٿيڻ لڳا. ٽيڪساس کي ريل ۽ سمنڊ وسيلي آمريڪا جي ٻين حصن سان ڳنڍيو ويو. 20ھين صديءَ جي شروع وارن سالن ۾ عمارتي ڪاٺ ھتان جي وڏي ۾ وڏي صنعت جو درجو اختيار ڪري ورتو.
ويھين صديءَ جو پھريون اڌ
1900ع ۾ ھتي گيلويسٽن (Galveston) نالي ھڪ وڏو سامونڊي طوفان آيو جنھن جي ڪري ڪافي جاني ۽ مالي نقصان ٿيو. تاريخ 10 جنوري 1901ع تي ٽيڪساس ۾ پھريون تيل جو ذخيرو ھٿ آيو. اھو موجوھہ ٽيڪساس جي شھر بيومونٽ (Beaumont) جي ڏاکڻئين علائقي مان لڌو ھو. بعد ۾ ٽيڪساس جي اوڀر، اولہ ۽ ميڪسيڪو واري نار منجھان تيل جا ذخيرا ھٿ آيا. تيل جي پيداوار ٽيڪساس جي معيشيت کي چارچنڊ لڳائي ڇڏيا. 1972ع ۾ ھتي تيل جي پيداوار 30 لک بيرل ھئي. 1901ع ۾ ھتان جي حڪومت عام چونڊن ۾ ووٽ جو حق استعمال ڪرڻ لاءِ ٽيڪس لاڳو ڪيو. ھن ڪاري قانون سبب ھتان جي اصلوڪن آمريڪين ۽ لاطيني نسل جي ڪاري چمڙيءَ وارن غريب مانھن کان ووٽ جو حق کسيو ويو. ڪجھ علائقن ۾ تہ فقط اڇي چمڙيءَ وارن کي ووٽ جو حق ڏنو ويو. ويھين صديءَ جي پھرين ٽن ڏھاڪن ۾ ھتي مٽيءَ جا وڏا طوفان آيا جنھن ڪري ھتي ڏڪار واريون حالتون پيدا ٿي پيون. وڌندڙ حق تلفين ۽ قدرتي آفتن سبب ھتان جي ڪاري چمڙيءَ وارن اصلوڪن رھواسين کي ڪئليفورنيا ۽ آمريڪا جي ٻين علائقن طرف ھجرت ڪرڻي پئي. 1840ع ۾ ھتي ڪاري چمڙيءَ وارن لوڪن جو تعداد فقط 14.4 سيڪڙو رھجي ويو. جڏھن تہ اڇي چمڙيءِ وارن يورپي نسل وارن لوڪن جو تناسب 40 سيڪڙو ثي ويو، جڏھن تہ اسپيني نسل وارن ماڻھن جو آباديءَ ۾ تناسب 15 سيڪڙو ھو. ٻي عالمي جنگ ۾ ھتان جي معيشيت ۾ ڊرامائي تبديليون آيون. ھتي ڪيتريون ئي فوجي ڇانوڻيون قائم ٿي ويون. ڪيتريون ئي نيون صنعتون قائم ثيون ۽ وڏي تعداد ۾ تعليمي ادارا قائم ثيا. خاص طور تي ھٿيارن ٺاھڻ جا ڪيترائي ڪارّخانا قائم ٿيا جنھن ڪري ھتان جي معيشيت کي وڏي ھٿي ملي. 1960ع واري ڏھاڪي ۾ ھتي اعليٰ تعليم جا ڪيترائي ادارا قائم ثيا.
ويھين صديءَ جو پويون اڌ
ويھين صديءَ جي پوئين اڌ کي ٽيڪساس جي ترَقيءَ جو دور چئجي تہ غلط نہ ثيندو. آمريڪا جي ٻين رياستن مان ماڻھو لڏي اچي ھتي آباد ٿيڻ لڳا جنھن ڪري ھتان جي آدمشماريءَ ۾ وڏو واڌارو آيو، خاص طور تي 1970ع ۽ 1980ع وارن ڏھاڪن ۾ وڏي ترقي آئي.
ايڪويھين صديءَ جي شروعات
سن 1900ع کان 2019ع تائين ڪئليفوريا کان ڪيتريون ئي صنعتون ھن رياست ۾ منتقل ٿيون. ھتي ماڻھو وڏي تعداد ۾ روزگار لاءِ اچڻ لڳا. اڄڪلھ ھيءَ رياست آمريڪا جي مالدار رياستن مان ھڪ آھي.
ڪووڊ 19 (Covid-19) جي وبا آمريڪا جي ٻين رياستن وانگر ھن رياست کي بہ پنھنجي لپيٽ ۾ آڻي ڇڏيو. ھتي ڪووڊ19 جو پھريون ڪيس 4 مارچ 2020ع تي رڪارڊ ٿيو. نومبر 2020ع ۾ ٽيڪساس آمريڪا جي انھن چئن رياستن ۾ شامل ڪئي وئي جن کي فائزر ويڪسين لڳائڻ لاءِ چونڊيو ويو. 2 فيبروري 2021ع ۾ ھتي 2.4 ملين ماڻھو ڪووڊ 19 کان متاثر ٿي چڪا ھئا. 13 کان 17 فيبروري 2021ع تي ھتي وڏو برفاني طوفان آيو جنھن ڪري ايمرجنسيءَ جھڙي صورتحال پيدا ٿي پئي.
جاگرافي
ٽيڪساس پکيڙ جي لحاظ کان آمريڪا جي ٻيو نمبر وڏي رياست آھي. ھن جي ڪل پکيڙ 268820 چورس ميل (696200 چورس ڪلوميٽر) آھي. ھيءَ رياست پکيڙ ۾ فرانس کان %10 وڏي آھي. جڏھن تہ ھن جي پکيڙ جاپان يا جرمنيءَ کان لڳڀڳ ٻيڻي آھي. ٽيڪساس جيڪڏھن آزاد ملڪ ھجي ھا تہ اھو دنيا جو 39ھون وڏو ملڪ ھجي ھا.
ھيءَ رياست بيھڪ جي لحاظ کان آمريڪا جي ڏکڻ ۾ واقع آھي. ھن جي ٽن سرحدن وٽ نديون وھن ٿيون. ريو گرانڊي (Rio Grade) ندي ٽيڪساس ۽ ميڪسيڪو جي وچ ۾ قدرتي سرحد جو ڪردار ادا ڪري ٿي. ڳاڙھي ندي (Red River) ٽيڪساس کي اوڪلاھوما (Oklahoma) ۽ ارڪنساس (Arkansas) کان الڳ ڪري ٿي جڏھن تہ سبائين ندي (Sabine River) ٽيڪساس ۽ لئيزيانا (Louisiana) جي وچ ۾ قدرتي سرحد ٺاھي ٿي.
ٽيڪساس ۾ سال ۾ ڏھ موسمون ٿين ٿيون، جڏھن تہ ھتي جي زمين جي مٽي (soil) 14 قسمن جي آھي. ھن رياست کي 11 ماحولياني علائقن (Ecological Regions) ۾ ورھائي سگھجي ٿو. مختلف ماحول، موسمن ۽ زميني بناوت سبب ھتي قسمين قسمين وڻ ٽڻ، ٻوٽا۽ جانور ملن ٿا. ھڪ اندازي موجب ھتي 65 قسمن جا کير پياريندڙ جانور، 213 قسمن جا ريڙھيون پائيندڙ جانور ۽ 590 قسمن جا پکي ملن ٿا.
ٽيڪساس ۾ 3700 نديون ۽ نالا وھن ٿا جن ۾ 15 وڏا درياءُ بہ شامل آھن. ھن جو سڀ کان وڏو درياءُ ريو گرانڊي آھي، جيتوڻيڪ ھتي قدرتي ڍنڍون نہ ھئڻ جي برابر آھن پر 100 کان بہ وڌيڪ ھٿرادو ڍنڍون موجود آھن.
جھنگلي جيوت
ٽيڪدساس ۾ ڪيترن ئي قسمن جا جانور، ٻوٽا، پکي ۽ جيت ملن ٿا. ھڪ اندازي موجب، آمريڪا جي ھن رياست ۾ 65 قسمن جا کير ڌارائيندڙ جانور،  213 قسمن جا ريڙھيون پائيندڙ جانور ۽ 590 قسمن جا پکي موجود آھن. ھتي ڪيترن ئي قسمن جا جيت ۽ ڪيڙا ماڪوڙا بہ ملن ٿا. بھار جي مند ۾ ڪيترائي جھنگلي گلاب ماحول کي معطر بنائن ٿا. ھتان جي قومي گل جو نالو بلو بونيٽ (Bluebonnet) آھي. ٽيڪساس جي تقريبن ھر وڏي شاھراھ جي ٻنھي پاسن تي اوھان کي بلوبونيٽ جون قطارون نظر اينديون.
آبھوا
ٽيڪساس جي مختلف حصن جي آبھوا مختلف آھي. ھن رياست جو پان ھينڊل (Panhandle) وارو علائَقو اترين علائقن کان وڌيڪ ٿڌو آھي, جڏھن تہ سامونڊي ڪناري واري علائقي ۾ سياري ۾ گھڻي ٿڌ نہ ٿيندي آھي. رياست جي اولاھن علائقن ۾ سال ۾ سراسري طور 7.8 انچ (220 ملي ميٽر) برسات وسي ٿي جڏھن تہ ڏاکڻين علائقن ۾ سال ۾ سراسري طور 64 انچ (1600 ملي ميٽر) مينھن وسي ٿو. ڊالاس (Dallas) جي آسپاس برسات وسڻ جي سالياني شرح 37 انچ (940 ملي ميٽر) آھي.
سياري جي موسم ۾ پان ھينڊل ۽ اولاھين جابلو علائقي ۾ برفباري ٿئي ٿي. اونھاري ۾ اولہ ٽيڪساس ۽ گيلويسٽن ٻيٽ وارن علائقن ۾ وڌ ۾ وڌ گرميءَ جو درجو 26 ڊگري سينٽي گريڊ کان 38 ڊگري سينٽي گريڊ رھي ٿو. البت ٽيڪساس جي اڪثر علائقن ۾ اونھاري ۾ سراسري گرميءَ جو درجو  32 ڊگري سينٽي گريڊ جي آسپاس ھوندو آھي.
ٽيڪساس ۾ ھر سال ڪيترائي سامونڊي طوفان ۽ واچوڙا ايندا رھندا آھن. خا ص طور تي اوڀريان ۽ اتريان علائقا طوفانن جي زد ۾ رھندا آھن. ھتي سال ۾ سراسري طور تي 139 طوفان اچن ٿا. ھر سال اپريل، مئي ۽ جون ۾ ھيءَ رياست طوفانن جي عتاب ھيٺ رھي ٿي. آمريڪي تاريخ جا ڪيترائي  موتمار طوفان ھن رياست کي پنھنجي لپيٽ ۾ وٺي چڪا آھن.
انتظامي جوڙجڪ
ٽيڪساس ۾ ڪيترائي ننڍا ننڍا ڳوٺ آباد آھن جن کي ڪولونيا  (Colonias) ڪوٺيو وڃي ٿو. 2011ع ۾ ھتي 2294 ڪولونياس آباد ھئا جن ۾ لڳڀڳ پنج لک ماڻھو آباد ھئا. انتظامي طور تي ھيءَ رياست 254 ڪائونٽيز(Counties) ۾ ورھايل آھي. ھر ڪائونٽي جو انتظام چار چونڊيل ڪمشنر ھلائين ٿا.
آدمشماري، رنگ ۽ نسل
2020ع جي انگن اکرن مطابق، ٽيڪساس جي آدمشماري 29145505 آھي. ھڪ اندازي موجب، ھتان جي آباديءَ ۾ گذريل ڏھن سالن اندر 14.9 سيڪڙو واڌ آئي آھي. ھتان جي ڪل آباديءَ ۾ 17 سيڪڙو آبادي ٻاھرين ملڪن کان لڏي آيل ماڻھن تي مشتمل آھي. جن ٻاھرين ملڪن جا ماڻھو ھتي اچي آباد ٿيا آھن تن ۾ ميڪسيڪو، ھندستان، ايل سلواڊور، ويٽنام ۽ چين شامل آھن. پاڪستاني بہ چڱي تعداد ۾ ھتي آباد آھن. 2019ع جي انگن اکرن مطابق، ھن رياست جي آباديءَ جي گھاٽائي 34.9 في چورس ڪلوميٽر آھي، يعني ھڪ چورس ڪلوميٽر جي ايراضيءَ ۾ سراسري طور 34.9 ماڻھو آباد آھن. رياست جا 75 سيڪڙو ماڻھو وڏن شھرن جھڙوڪ ڊالاس، فورٽ وليم ۽ ھوسٽن وغيرہ ۾ رھن ٿا.
2019ع ۾ ھتان جي آباديءَ جو 41.2 سيڪڙو انھن ماڻھن تي مشتمل ھو جن جا وڏا يورپ مان لڏي اچي ھتي آباد ٿيا. انھن لوڪن ۾ برطانِيہ، جرمني، آئرلينڊ، اسڪاٽلينڊ، پولينڊ، فرانس ۽ ٻين يورپي ملڪن جي نسلن جا ماڻھو شامل آھن. البت اسپين مان لڏي آيل ماڻھو انھيءَ گروپ ۾ شامل نہ آھن. اسپين ۽ لاطيني نسلن سان واسطو رکندڙ لوڪ ڪل آباديءَ جو لڳڀڳ 37 سيڪڙو آھن. آفريقي آمريڪي ھتان جو ٽيون نمبر وڏو نسلي گروپ آھي. ھي گروپ ڪل آباديءَ  جي 11.5 سيڪڙو ماڻھن تي مشتمل آھي  ھن گروپ ۾ ڪاري چمڙيءَ وارا لوڪ شامل آھن. اصلوڪن آمريڪين جو تعداد ھن رياست مان گھڻو گھٽجي ويو آھي. ھتي ايشيا کان آيل ماڻھن جو بہ چڱو خاصو تعداد آباد آھي. 2018ع ۾ ھن رياست ۾ اٽڪل 70000 پاڪستاني آباد ھئا. اڪثر پاڪستاني ھوسٽن، آسٽن ۽ ڊالاس ۾ آباد آھن. ھنن ٽنھي شھرن ۽ ٽيڪساس جي ٻين ڪجھ شھرن ۾ پاڪستان ۽ ھندستان مان لڏي آيل سنڌي ڳالھائيندڙ ماڻھن جو بہ چڱو ڳاڻيٽو آھي.
مذھب
ٽيڪساس جي اڪثريت عيسائي مذھب سان واسطو رکي ٿي. عيسائيت جي ٻنھي فرقن ڪيٿولڪ ۽ پروٽسٽنٽ جا پوئلڳ ھتي وڏي تعداد ۾ آباد آھن. ڪل آباديءَ جو اٽڪل 77 سيڪڙو عيسائي مذھب سان واسطو رکي ٿو. ان کان علاوھ ھتي  مسلمان (1 سيڪڙو)، يھودي (1 سيڪڙو)، ٻڌ (1 سيڪڙو)،  ھندو ۽ ٻين مذھبن سان واسطو رکندڙ ماڻھو بہ آباد آھن. اٽڪل 13 سيڪڙو ماڻھو ڪنھن بہ مذھب سان سلھاڙيل نہ آھن.
حوالا
زمرو:گڏيل آمريڪي رياستون زمرو:آمريڪا جون گڏيل رياستون
بادشاھ بيگم
بادشاھ بيگم: (c. 1703 – 14 December 1789)  مغل ايمپائر جي 8 ڊسمبر 1721 کان 6 اپريل 1748 تائين  شھنشاھ محمد شاھ جي ملڪہ عاليہ ھئي اھا ملڪہ زماني جي نالي سان بہ مشھور ھئي جيڪو خطاب کيس پنهنجي مڙس شادي کان جلد پوءِ ڏنو.. ھيء پنھجي مڙس جي ماسات ھئي .ھن جو مغل درٻار ۾ ڏاڍو سياسي اثررسوخ ھيو. سندس ئي ڪوششن سان ان جو وڏو پٽ به ملڪ جو بادشاھ بڻيو.
رضيہ سلطانہ
رضيه سلطانه
حوالا
زمرو:سلجھائپ صفحا
ممتاز محل
رجمند بانو بيگم”ممتاز محل“:Mumtaz Mahal , (ممتاز جي معني وڏي مرتبي واري ۽ محل جي معني محلات يعني شھنشاھ جي محل ۾ وڏي مرتبي واري عورت سندس نالو ارجمند بانو ھيو ۽ 1593 ۾ ڄائي ۽ 1631 ۾ فوت ٿي وئي. تاريخ 19 جنوري 1628 کان 17 جون 1631 تائين شھنشاھ شاھجھان جي ملڪہ جي رتبي تي رھي. تاج محل سندس مقبرو آهي جيڪو يونيسڪو پاران ورلڊ ھيريٽيج سائيٽ يا عالمي ورثي جي جاء طور چونڊيل آھي ۽ دنيا جي ست عجوبن مان ھڪ آھي.
تفصيلي تعارف
هيءَ نامور شهزادي شاهجهان بادشاهه جي پهرين بيگم هئي، جنهن جي دلفريب حسن ۽ خداداد عقل هن کي ملڪن ۾ مشهور ڪيو، هوءَ نورجهان جي ڀاءُ جي ڌيءُ هئي. هن جي اعليٰ قابليت، عالي دماغيءَ، بلند خياليءَ، شاهاڻي تهذيب ۽ تعليم جي ڪري، بادشاهه مٿس مستانو هو. جيتوڻيڪ شاهجهان جي ٻي بيگم عزيز النساء به ڏاڍي لائق ۽ قابل ۽ حسين هئي، پر جيڪا قدرتي خوبي خدا هِن ۾ رکي هئي، سان هُن ۾ ڪانه هئي. هوءَ خليق ۽ تحمل واري هئي، ۽ مشڪل مشڪل ڪمن ۾ مشاورت ڪرڻ مهل بادشاهه کي اهڙي پڪي راءِ ڏيندي هئي، جا تمام چڱي ۽ فائدي واري ثابت ٿيندي هئي. هوءَ خير ڪندڙ ۽ فيض واري به ڏاڍي هئي، پنهنجي دولت هوءَ غريبن، مسڪينن ۽ محتاجن تي خرچيندي هئي، جي هميشه سندس پاڇي هيٺ رهي کيس دعائون پيدا ڪندا هئا. انهيءَ ڪري، سندس عزيز خويش سڀ مٿانئس ساهه قربان پيا ڪندا هئا. هن جي سخاوت جو هڪڙو مثال هي آهي، ته جڏهن شاهجهان تخت تي ويٺو، تڏهن هُن خوشيءَ ۾ ٻه لک رپيا هن بيگم کي انعام ڏنا، ۽ هن انهيءَ وقت بادشاهه جي مٿان اُهي گهمائي، صدقو ڪري، فقيرن ۽ محتاجن کي ڏيئي ڇڏيا. ٻين وقتن تي به ”اڪثر هوءَ ائين ڪندي هئي، ۽ انهيءَ مان ڏاڍي خوشي حاصل ٿيندي هيس. هن کي رواجي خرچ لاءِ سورنهن لک رپيا ملندا هئا، ۽ ٻيو گهڻو ئي ڪي بادشاهه کان عطا ٿيندو هوس، ته به جڏهن وفات ڪيائين، تڏهن سندس خانگي خزاني ۾ ڪي به ڪين رهيو. سڀ پنهنجي جيئري ئي خيرات ڪري ڇڏيائين. اهڙن نيڪ اخلاقن ڪري بادشاهه مٿس قربان هوندو هو، ۽ هن بيگم جو گهر ۾ هئڻ پنهنجي خوش قسمتي سمجهندو هو. هيءَ بيگم محل سراءِ ۾ بلڪل آزاد رهندي هئي، جيڪي وڻندو هوس، سو ڪندي هئي. بادشاهه جو مٿس اهڙو اعتبار هو، جو ڪنهن به قسم جو گمان منجهس نه پوندو هوس. هن کي لکڻ پڙهڻ ۽ شعر چوڻ جو گهڻو شوق هو. هڪڙي ڀيري ڪنهن ”ديوان“ پڙهڻ ۾ محو هئي، ۽ بيخود ٿي هڪڙو شعر وري وري پئي پڙهيائين، ته شاهجهان پٺيان اچي بيهي رهيو. بلڪه سڏ به ڪيائينس، ته به نه ٻڌائين. جڏهن سامهون آيس، تڏهن ڇرڪ ڀري ٽپ ڏيئي اُٿي بيٺي. هن بانوءَ جو وقت اڪثر خانه داري جو انتظام، بادشاهه جي خدمت، ۽ شهزادن ۽ شهزادين جي تربيت ۽ تعليم ۾ گذرندو هو. هن بيگم جي نسبت ۾ ڪن تاريخ لکندڙن _ خاص يورپين _ ڪي اهڙيون نامناسب ڳالهيون لکيون آهن، جن تي اعتبار ڪري نٿو سگهجي. هنن رڳيون واهيات خبرون لکيون آهن، نه ته هيءَ بيگم هر طرح عقلمند ۽ قابل هئي. هن مان شاهجهان کي چوڏهن ٻار ڄاوا. جيڪي جيئرا رهيا، تن مان چار نامور شهزادا هئا، جن جا نالا هي آهن. داراشڪوه، شاهه شجاع، مراد مرزا ۽ اورنگزيب عالمگير، ٽي شهزاديون به ٿيس، جن جا نالا هي آهن. انجمن آرا، گيتي آرا ۽ جهان آرا، هيءَ راڻي ايڪيهه ورهيه بادشاهه سان گڏ رهي. هن سنه 1040هه (1630ع) ۾، ذوالقعد جي 17 تاريخ وفات ڪئي. مرڻ کان اڳ هن بادشاهه سان اهڙي درد ڀري ۽ اثرناڪ گفتگو ڪئي، جنهن ڪري بادشاهه جي دل ڪباب ٿيو ٿي ويئي. بيگم جي مرڻ ڪري، بادشاهه جو حال تمام غمزده ٿي پيو، سڀ خوشي ڇڏي ڏنائين ۽ هميشہ 	تائين هن جي يادگيري ڪندو رهيو. هن جي محبت جي 	هيءَ به هڪڙي نشاني آهي، جو هن ”ممتاز محل“ تي اهڙو هڪڙو قبو جوڙايو، جو اڄ تائين ”تاج محل“ نالي سان ساريءَ دنيا ۾ مشهور ٿي ويو آهي. thumb|تاج محل شاھجھان ۽ ممتاز محل جي آخري آرامگاھ جيڪا يونيسڪو پاران عالمي ورثو قرار ڏنل جاء آهي.
لفظ ”تاج محل“ به ”ممتاز محل“ مان نڪتل ٿو ڏسجي. انهيءَ تي پنجاهه لک رپيا خرچ ٿيا، ۽ ٻارهن ورهيه انهيءَ تي ڪم هليو. انهيءَ سان لاڳو دڪان ۽ ٻيون جايون به جوڙايون ويون، جن مان ٻه لک رپيا پيدائش ٿيندي هئي. thumb|ساڄو|ممتاز محل جي قبر thumb|ساڄو| شاھجھان ۽ ممتاز محل جون قبرون
حوالا
زمرو:هندستاني راڻي ساٿياڻيون زمرو:هندستاني شاهي ناري
جانان بيگم
هيءَ بيگم، عبدالرحيم خان ”خان خانان“ جي زال هئي، جو بهرام خان جو پٽ هو. هوءَ علم ۽ فضل ۾ ڪمال کي پهتل هئي. قرآن شريف جو هڪڙو تفسير به لکيو هئائين. جهانگير بادشاهه، سندس جمال توڙي ڪمال جي تعريف ٻڌي. ساڻس شادي ڪرڻ جي خواهش ڪئي، پر هن بيگم، آزاديءَ جو ٻيو اُپاءُ نه ڄاڻي، پنهنجا ڏنڊ ڀڃي ۽ پنهنجا وار سڀ ڪتري، ڳنڍڙي ٻڌي، جهانگير ڏي ڏياري موڪليا. بادشاهه سندس معنيٰ سمجهي ۽ کيس پاڪدامن ڄاڻي گذر ڪري ويو، ۽ سندس تحسين ڪيائين. هن سنه 1070هه (1659ع) ۾ وفات ڪئي. هيءُ بيت جانان بيگم جو آهي: عاشق ز خلقِ عشقِ تو پنهان چسان ڪند، پيداست از دو چشمِ ترش خون گريستين! (يعني، عاشق پنهنجو عشق خلق کان ڪهڙيءَ طرح لڪائي ٿو سگهي. سندس ٻنهي آلين اکين مان ظاهر آهي ته هو رت ٿو روئي!)
شاهه بهارو
thumb|شاھ بهارو جو مقبرو شاھ بهارو انگريزي (Shah Baharo) (پيدائش: 5 ذوالحج 1076ھ بمطابق 21 نومبر 1665ع --وفات: 1148ھ بمطابق 1735ع) سنڌ ۾ ميان نصير محمد ڪلھوڙو کان ميان نورمحمد ڪلهوڙو جي ڏينهن تائين ڪلھوڙن جي دور جو وڏو سپھ سالار ۽ ناظم اعلى ٿي گذريو آهي.
زندگي جو احوال
شاھ بهارو 5 ذوالحج 1078ع بمطابق 21 نومبر 1665ع ۾ ڳوٺ بوبڪ دادو ضلعي (موجوده ڄامشوري ضلعي) ۾ پيدا ٿيو. سندس پيءُ جو نالو غلام حيدر ڄاڻايو ويو آهي. ڪن تاريخدانن موجب شاھ بهارو ذات جو جنجھڻ هو ته ڪن کيس شاهي يا شاهاڻي ڄاڻايو آهي. ڪي مورخ سندس وڏڙن جي اصل رهائش ۽ شاھ بهاري جي پيدائش جوهي دادو ضلعو جو علائقو ڄاڻايو آهي. جوهي تعلقو ۾ شاهاڻي ۽ شاهي قبيلا اڄ به رهن ٿا. شاهي بہ هاڻ شاهاڻي سڏائن ٿا. بهر حال سندس (ڪٿان؟) وڏا مان لڏي اچي چانڊڪا پرڳڻي (موجوده لاڙڪاڻو) ۾ آباد ٿيا. شاھ بهارو پنهنجي شجاعت ۽ بهادريءَ ۾ ڪلهوڙن وٽ نہ صرف مڃتا ماڻي پر ڪيئي معرڪہ سر ڪري اعلى سپھ سالار طور پاڻ مڃائڻ کان علاوه ناظم اعليٰ جو عهدو ماڻيائين.
ڪارناما
شاھ بهارو وڏو سپھ سالار هو جنهن بابت تاريخ لکي ٿي تہ هيءُ 84 جنگن جو فاتح سپھ سالار هو ۽ چانڊڪا پرڳڻي جو بهترين اعليٰ منتظم يا ناظم بہ هو. هن گھاڙ واھ وسيلي زراعت يا پوکي راهي کي هٿي وٺرائي ۽ سوين کوھ کوٽايا.
مقبرو
شاھ بهاري جو مقبرو پراڻي سبزي منڊي ويجھو مراد واهڻ محلو (موجوده شاھ بهارو ڪالوني) لاڙڪاڻو شهر ۾ آهي جيڪو ڪلهوڙا طرز تعمير جو نادر نمونو آهي. سندس مقبري جي ٻاهرين توڙي اندرين ديوارن تي فريسڪو پينٽنگ يا نقش نگراري ٿيل آهي. نقش نگاري مغل آرٽ، اسلامي آرٽ توڙي سنڌي آرٽ جو اعلى نمونو آهي. مقبري جي ديوارن تي ڪيليگرافي پڻ ٿيل آهي. هاڻ نقش نگاري ميسارجي ڌيمي رهجي وئي آهي.
وفات
شاھ بهارو 1148ھ بمطابق 1735ع ۾ لاڏاڻو ڪري ويو.
حوالا
زمرو:تاريخ پاڪستان زمرو:سنڌ جي تاريخ زمرو:سنڌي سُورما زمرو:سنڌي ماڻھو
قرت العين
قرت العين
”قرت العين“، جنهن جو اصلوڪو نالو ”زرين تاج“ آهي، سا حاجي مُلا محمد صالح قزوينيءَ جي ڌيءُ هئي، جو ايران جي مشهور ۽ نامور عالمن مان مُک ماڻهو هو. اهو عيسوي اڻيهين صديءَ جي شروعات ۾ رهندو هو. ملا صالح، فقہ جي علم ۾ قابل هو، انهيءَ جي گهراڻي ۾ ڪيترائي ٻيا وڏا وڏا عالم  ۽ فاضل ٿي گذريا هئا. انهيءَ جو ڀاءُ حاجي محمد تقي، يعنيٰ، قرة العين جو چاچو، قزوين جو مجتهد هو، ۽ ملا محمد تقي جو پٽ ملا محمد نهايت وڏو عالم هو، انهيءَ ڪري قرة العين، خاندانيءَ جي ڪري، روشن دماغ ۽ فاضل ۽ فياض هئي. هن کي علم جي وڌائڻ جو شوق گهڻو هو، غور ۽ خوض ڪرڻ جي عادت هوندي هيس، ۽ علم جي تحصيل ۾ سخت محنت ۽ ڪوشش ڪندي هئي. ننڍڻ کان ئي هن کي علمي مذاق کان سواءِ ٻيو شغل ڪونه هوندو هو. جڏهن ڪٿي سندس فاضل ۽ عالم مائٽ مٽ گڏ ٿيندا هئا، تڏهن علمي مباحثو ۽ تذڪروهلندو هو. انهيءَ ۾ هوءَ شامل ٿيندي هئي، ۽ ڏاڍي ڌيان سان هنن جون ڳالهيون ٻڌندي هئي. انهيءَ ڪري، سندس چاچو خواهه ٻيا مائٽ کيس گهڻو پسند ڪندا هئا، ۽ آفرين ۽ مانُ ڏيندا هئا. هڪڙو ته هن کي خداداد حُسن، حيا ۽ عمدو ذهن هو. ٻيو ته هوءَ پاڪدامن ۽ پرهيز گار هئي، تنهن ڪري سگهوئي قزوين ۾ پنهنجي علميت، قابليت ۽ بلند خياليءَ جي ڪري مشهور ٿي ويئي، ۽ سندس خاندان بلڪ سارو شهر هن تي فخر ڪرڻ لڳو.
قرة العين جي شادي سندس سئوٽ ملا محمد سان ٿي هئي، ليڪن افسوس ته انهن جي اڻبڻت ٿي پيئي ۽ انهيءَ جي پڇاڙي چڱي نه ٿي. قرة العين، هميشہ وانگي پنهنجي علمي ڪمن ۾ مَشغول رهي، بلڪ مذهبي ۽ علمي ڳالهين ۾ سندس شوق ۽ دلچسپي زياده ٿيڻ لڳي. انهيءَ وقت ڌاري هن کي خبر ملي ته هڪڙو نوجوان شيرازي، مرزا علي محمد نالي، ”مهدي“ هئڻ جي دعويٰ ٿو ڪري، ۽ گهڻائي ماڻهو هن جي پيروي ٿا ڪن، انهيءَ سان قرة العين خط ڪتابت ڪرڻ لڳي. نيٺ سچيءَ دل سان هن جي شاگرد ۽ مريد ٿي، ۽ انهيءَ جي تعليم پکيڙڻ ۾ ڪوشش ڪرڻ لڳي. انهيءَ ڪم لاءِ، سفر ڪرڻ ۽ ظاهر ظهور وعظ ڪرڻ لڳي.
سن 1274هه ( 1857ع) ۾ ڏاڍو خراب اتفاق ٿي پيو، اهو هي ته ناصر الدين شاهه کي، شڪار ڪندي، ٽن بابين، تپاچو هڻي، گهوڙي تان ڪيرائي، گهوگهو ڏيئي ٿي ماريو، ته ماڻهن هنن کي پڪڙي وڌو. تپاچو به گسي ويو. انهيءَ تي سرڪاري حڪم جاري ٿيو ته سڀ بابي _ مڙس توڙي زالون _ هڪدم گرفتار ٿين. رڳو جيڪو ”باب“ تي لعنت ڪري، تنهن کي ڇڏي ڏجي. انهيءَ واقعي ۾ هزارين بابي، عذاب کائي. خوشيءَ سان مئا. ويچاري قرة العين به انهيءَ مصيبت کان بچي نه سگهي. ڪوٽوال هن کي شاهي درٻار ۾ وٺي آيو، جتي وڏا وڏا عالم گڏ هئا. انهن جو روبرو، هن کان پڇيو ويو ته ”تون بابي آهين ڇا؟“ قرة العين، ڊپ کان سواءِ چيو ته “آءٌ آهيان. ساهه بچائڻ جي لاءِ پنهنجيءَ دل جي شاهديءَ ۽ سچ جي برخلاف، ٻي ڳالهه نه ڪنديس!“ پاڻ، اُتي بيهي ڏاڍيءَ فصاحت سان پنهنجي عقيدي جي چڱائيءَ جو بيان ڪرڻ لڳي. ساري درٻار حيران ٿي ويئي. جڏهن بس ڪيائين، تڏهن به ڳچ تائين ته بادشاهه توڙي اُمراعه ۽ علماءُ ماٺ ۾ هئا. نيٺ، ڏاڍي رنج ۽ افسوس سان، هن جي قتل جي فتوا ڏنائون. پوءِ هن کي گُهٽي مارائي. هن جو لاش هڪڙي ڦٽل کوهه ۾ وجهي، انهيءَ کي پهڻن سان ڀري ڇڏيائون _ ڪن جو چوڻ آهي، ته انهيءَ کي ساڙي ڇڏيائون. انهيءَ طرح هن لائق، قابل، خوبصورت ۽ ثابت قدم زال جي حياتي پوري ٿي. جيتوڻيڪ هن جو موت هيبتناڪ ۽ خواريءَ جهڙو هو، مگر هوءَ بهادريءَ جي رستي مرڻ سان، اعليٰ درجي جي جوانمردي ڏيکاري ويئي. اهو افسوس جهڙو موت، هن جي قابليت ۽ عزت تي پردو نٿو وجهي.
قدرت قرة العين کي جهڙي ظاهري خوبي ڏني هئي، تهڙي باطني، جهڙي صورت ۾ هوءَ چڱي هئي، تهڙي سيرت ۾ ، نه رڳو فصاحت ۽ بلاغت ۾ هوءَ لاثاني هئي، پر هن جو عربي ۽ فارسي نثر توڙي نظم حيرت جهڙو هو. هن جي غزلن ۽ شعرن مان ڪي ٿورا نموني لاءِ هتي ڏجن ٿا.
اگر اَن صنم ز سر ستم پيء  ڪشتنِ من بيگناه، لقد استقام بسيفہ، فقد رضيت بما رضا. تو و ملڪ و جاه سڪندري، من و رسم و راه قلندري. اگر اَن خوش ست تو درخواري، وگر اين بدست مرا سزا. چہ شده ڪه اَتش حيرتي نہ زنم بقبائه طورِ دل، فسڪڪتہ ود ڪڪتہ متد ڪدڪا متزلزلا.
حوالا
زمرو:1927ع جون پيدائشون زمرو:ادب ۽ تعليم ۾ پدما شري حاصل ڪندڙ زمرو:ڀارتي مسلمان
ورچوئل انٽرنيشنل اٿارٽي فائل
مجازي عالمي اختياري عڪس يا Virtual International Authority File جنهن کي مختصراً VIAF چيو وڃي ٿو، هڪ منصوبي جو حصو آهي، جنهن ۾ تمام گهڻن مُلڪن جي قومي (ڪُتب خانن) لائبريرين جو ڊيٽا گڏ جمع ڪيو ويو آهي۔ ان کي اوپن ڪمپيوٽر لائبريري سينٽر سان ڪنٽرول ڪيو ويندو آهي، جنهن کي مختصراً OCLC چيو ويندو آهي
لونگي
لونگي: هونءَ ته ٻئي قسم جون لونگيون ٻاهر به ٺهنديون آهن، پر سنڌ جون لونگيون به عجيب ٿينديون آهن. ڪن جو ته تاڃي پيٽو پٽ هوندو آهي، ڪن ۾ وري زريءَ جا ڌاڳا به هوندا آهن. ڪوري رنگا رنگي ٻٽ جا سنهي اوڄي تي اهي هٿ رکي ويندا آهن، جو پري کان ڄڻ مينا ڪاريءَ جو ڪم پيو معلوم ٿيندو آهي. سنڌي لونگي بنان ڪُُلي جي ٻڌندا آهن. رسم و رواج ۾ سنڌ ۾ گهوٽ کي مڱڻي ۽ شاديءَ ۾ ڪلهن تي وجهندا آهن. يا موڙن مهل ٻڌائيندا آهن، ڪي سرند ته آهنز کي به لونگي ڏيندا آهن. ان کانءِ سواءِ جي ڪنهن ماڻهوءَ انصاف جهڙو ڪم ڪيو ته انکي به ڳوٺ جو وڏيرو يا زميندار لونگي انعام ۾ ڏيندو آهي. ڪنهن ٻهراڙيءَ واري کي لونگي ٻڌل هوندي ته چوندا ته ڪو رئيس ماڻهو آهي، يا زميندار آهي. مرڻي ۾ لونگي يا اجرڪ ڇاڙه ڪري به ڏيندا آهن.
بادشاھ بيگم (اول)
بادشاهه بيگم:
هيءَ بيگم، اورنگزيب عالمگير بادشاهه جي ڌيءُ ۽ محمد اعظم شاهه جي حقيقي ڀيڻ هئي، جو پڻ ”دلرس بانوءَ جي پيٽان هو، هن کي دستور موجب، ننڍي هوندي کان قرآن شريف پڙهائڻ کانپوءِ مذهبي تعليم ڏني ويئي. ٿورن ورهين ۾ هوءَ لکڻ پڙهڻ ۾ ڏاڍي هوشيار ٿي. ذهن تمام چڱو هوس، تنهن ڪري هڪڙو ٻڍو عالم پڙهائڻ لاءِ رکي ڏنائونس، جنهن ضروري علم سڀ سيکاريس. بادشاهه پاڻ مذهب جو پابند هو، سو اڪثر هن جو امتحان وٺندو هو، ۽ هن جي ترقي ڏسي ڏاڍو خوش ٿيندو هو. هڪڙي ڀيري عالمگير ڪنهن جنگ کان موٽي آيو، تڏهن درٻار جي شاعرن فتح جي مبارڪباديءَ لاءِ ڪي قصيدا پيش ڪيا، بادشاهه بيگم به هڪڙو قطعو جوڙي محلات جي بيگمن جي طرفان موڪليو. بادشاهه خوش ٿيو، مگر هو اڪثر شعر کي پسند نه ڪندو هو، تنهن اُنهيءَ ڪاغذ جي پٺيان لکيو ته ”برخوردار من! شاعريءَ جي اجائي ۽ لاحاصل مشغوليءَ ۾ رهڻ توکي مناسب نه آهي. هيءُ هنر، جو فخر جي لائق آهي، ته عام ماڻهن لاءِ آهي، نه عزت ۽ اعليٰ درجي وارن ماڻهن لاءِ،“ انهيءَ وقت کان وٺي، شهزاديءَ شاعريءَ کان توبهه ڪئي، ۽ رڳو مذهب جي ضروري علم، ۽ رياضي ۽ هيئت جي علمن جو محاورو ڪندي هئي. قرآن شريف سان خاص محبت هوندي هيس. هن جي علمي لياقت ڏسي، بادشاهه کيس گهڻو پسند ڪندو هو. شهزاديءَ ”بدر النساء“ جي ماءُ نواب ٻائيءَ کي ريس ٿيندي هئي، ۽ بادشاهه کي چوندي هئي ته تون ”دلرس بانوءَ“ جي اولاد جي پاسداري ٿو ڪرين. بادشاهه ٻنهي ڀيڻن جو سندس روبرو امتحان وٺندو هو، جنهن ڪري نواب ٻائي شرمندي ٿيندي هئي. جيتوڻيڪ بدر النساء به گهڻو پڙهيل هئي، ته به بادشاهه بيگم ڏاڍي ذهين ۽ قابل هوندي هئي. بادشاهه بيگم ڏاڍي خوبصورت هئي، ۽ شرم ۽ حيا به گهڻو هوندو هوس. علم ۽ تدبر، دانائي ۽ بردباريءَ، ۽ عالي حوصلگيءَ ۽ فياضيءَ ۾ محلات جي بيگمن ۾ لاثاني هئي. عالمگير جهڙو خبردار ۽ خدا پرست ماڻهو، جو هن جي تعريف ڪندو هو، سو بي سبب نه هو. جيتوڻيڪ هوءَ فضول خرچ ۽ اسراف واري نه هئي، ته به خير ۽ فيض جا ڪم گهڻا ڪيائين. فيض الله خان ڪوڪو، جو بادشاهه بيگم جو ٿڃ _ شريڪ ڀاءُ هو، ۽ ڏاڍو صالح ۽ پرهيز گار ماڻهو هو، سو ديوانو ٿي پيو، تنهن تي هن ڪيترائي هزار رپيا خرچيا ۽ ٻيا به گهڻائي فيض جهڙا ڪم ڪيائين.
جھان آرا بيگم
جھان آرا بيگم: (23 March 1614 – 16 September 1681) مغل شھزادي ۽ شھنشاھ شاھجھان ۽  ملڪہ ممتاز محل جي وڏي ڌيءَ ھئي. ممتاز بيگم پنھنجي چوڏھين ٻار گوھر بيگم کي 1631 ۾ جنم ڏيڻ وقت مري وئي تہ جھان آرا کي مغل ايمپائر جي فرسٽ ليڊي يا پادشاھ بيگم  جو درجو مليو باوجود ان جي تہ سندس پيءُ کي ٽي ٻيون زالون موجود ھيون. .
تفصيلي تعارف
جهان آرا جي قبر جي سير انديءَ، سنگمرمر جي تختيءَ تي، سندس هيءُ بيت لکيل آهي.
جهان آرا بيگم جيتوڻيڪ عالي دماغ هوندي هئي، ته به جڏهن ڪا غلط فهمي ڪندي هئي، تڏهن هڪدم قبول ڪندي هئي. هڪڙي ڀيري سورت بندر جي متصديءَ محمد امين تي ظلم جي پڪار هئڻ ڪري، بادشاهه هن کي موقوف ڪري گهرايو، ۽ قتل جو حڪم جاري ڪيائين. سورت بندر جو محصول جهان آرا بيگم کي ملندڙ هو. انهيءَ متصديءَ جي مائٽن جي منٿ تي، هڪڙو سفارش جو خط پيءُ ڏي دربار ۾ لکي موڪليائين. بادشاهه اُهو پڙهي، محمد امين کي قتل جي معافي ڏني ۽ رڳو قيد جي سزا جو حڪم ڏنائين. مگر، جڏهن محلات ۾ آيو، تڏهن ڌيءُ کي سمجهايائين ته اهو متصدي ڏاڍو ظالم آهي. ڏاڍيون خرابيون ڪيون اٿس ۽ اهڙيءَ سفارش جو لائق نه هو، تنهن تي جهان آرا بيگم پنهنجي غلط فهمي قبول ڪئي، ۽ پيءُ کان معافي گهريائين.
انهن مثالن مان معلوم ٿيندو، ته بادشاهه جهان آرا بيگم کي تمام گهڻو پيار ڏيندو هو. سندس حقيقي ڀاءُ دارا شڪوه سان به گهڻي محبت هوندي هيس، جو حقيقت ڪري  وڏو پٽ هو ۽ ولي عهد هو، مگر اورنگزيب عالمگير جي حرفت ڪري، اهو شڪست کائي قتل ڪيو ويو. پر جهان آرا جيستائين حيات هئي، تيسين اورنگزيب هن سان ڪڏهن به بدسلوڪي ڪانه ڪئي. جيتوڻيڪ ”برنيز“ صاحب لکي ٿو تہ اورنگزيب هُن کي آگري مان ڪڍي دهلي ۾ آندو، جتي هوءَ گهڻي مدت تائين قيد رهي، پر اها ڳالهه برابر نٿي ڏسجي. right|250px|thumb| جھان آرا جو مقبرو (کاٻي پاسي)، نظام الدين اولياء جو مقبرو (ساڄي پاسي). پٺيان وري مسجد. اھا درگاه دھلي ۾ واقع آهي
بغير سبزه نپوشد ڪسي مزار مرا، ڪہ قبر _ پوشِ غريبان همين گياه بس است. (يعنيٰ ساوڪ کان سواءِ ڪوبه منهنجيءَ قبر تي ٻيو پوش نه وجهي، ڇا لاءِ جو غريبن جي قبر جو پوش اهو گاهه بس آهي. جهان آرا بيگم جي شعرن مان هڪڙو قصيدو تمام عمدو آهي، جو هن بادشاهه جي خدمت ۾ پيش ڪيو هو، ۽ جنهن لاءِ پنج هزار رپيا انعام مليو هوس. انهيءَ جي هڪڙو بيت هي آهي:
مرزا محمد علي”ماهر“ جهان آرا جي شان ۾ هڪڙي مثنوي لکي هئي، جنهن جي لاءِ هن کيس پنج سئو رپيا انعام ڏنو. انهيءَ مان هڪڙو بيت هي آهي: بذاتِ او صفاتِ کرد گارست، کہ خود پنهان و فيضش آشکارست.
تا سر زده از شمع چنين بي ادبي، پروانه ز عشق شمع را سوخته است
سنه 1052هه (1642ع) ۾، جهان آرا جي سالگرهه جي ڏينهن آگري ۾ هڪڙو وڏو جشن ڪيو ويو. رات جو خوشي ڪندي، ٻانهين جي هٿن ۾ جي شمعون هيون، تن مان جهان آرا بيگم جي ڪپڙن کي اوچتو باهه لڳي ويئي، ۽ ڏاڍي مشڪلات سان اُها محلات جي ماڻهن اُجهائي. چار نوڪرياڻيون ته سڙي ويون. خوشيءَ جي بدران، محلات ۾ غم ۽ افسوس پئجي ويو. حڪيم اچي گڏ ٿيا. سٺ هزار رپيا بادشاهه خيرات ڪيا، ۽ شهزاديءَ جي شفا لاءِ دعائون گهريون ويون. مس مس، پنجن مهينن کانپوءِ، هوءَ چڱي ڀلي ٿي. انهيءَ وچ ۾ بادشاهه ڏاڍي فڪر ۽ انتظار ۾ رهندو هو، ۽ اڪثر محلات کان ٻاهر ويندو هو ۽ پيٽ ڀري ماني نه کائيندو هو. شهزاديءَ جي چڱڀلائيءَ جي خوشيءَ ۾ بادشاهه وري ٻيو جشن ڪيو، جنهن مان نه رڳو فقير، پر امير، عالم ۽ فاضل به شاهي فيض کان بهره ياب ٿيا. شهزاديءَ کي سون سان توري، اُهو سون مسڪينن ۽ محتاجن کي ڏنو ويو. انهن خوشين ۾ ڪُل اٺاسي لک رپيا خرچ ٿيا. انهيءَ وقت ڌاري شهزادي اورنگزيب عالمگير ڪا اهڙي هلت ڪئي، جنهن ڪري بادشاهه مٿس گهڻو ڪاوڙيو، سندس جاگير ضبط ڪري ڇڏيائين، ۽ دکن جو صوبو جو سندس حوالي هو، سو ”خان دوران“ جي بلي ڪري ڇڏيائين. هن جي معافيءَ جي لاءِ وڏن اميرن عرض ڪيو، پر بادشاهه قبول نه ڪيو. نيٺ شهزادي جي ماءُ ۽ محلات جي ٻين بيگمن، جهان آرا بيگم کي اچي منٿ ڪئي، تنهن وڃي بادشاهه کي سفارش ڪئي. تڏهن مس مس عالمگير کي معافي ملي، ۽ پنهنجي جاگير ۽ درجو وري مليس. انهيءَ احسان جو هو هميشہ 	پاڻ تي حق سمجهندو هو ۽ شاهجهان جي وفات کان پوءِ 	به هن جهان آرا بيگم کي ڪڏهن تڪليف ڪانه ڏني، ۽ هميشہ 	هن کي عزت آبرو ڏيندو هو.
ڪتاب ”مونسن الاروا،“ جهان آرا بيگم جو جوڙيل آهي
(يعني، انهيءَ بيگم ۾ خدا واريون صفتون آهن، جو پاڻ لڪل آهي ۽ سندس فيض ظاهر آهي.)
کيس
کيس:
هونءَ ته کيس سنڌ کان سواءِ، ٻين هنڌن به اُڄندا آهن، پر سنڌي کيسن جو چلتو ئي نرالو. پٽ يا سٽ جا کيس سامهون ڪري رکبا ته ڄڻ ڪمانگري چٽ پيا لڳندا. اها آهي سنڌي ڪورين جي ڪاريگري، جي اهڙا اهڙا ڪاريگريءَ وارا هٿ ۽ اوڄا رکندا آهن، جو ڏٺي عبرت وٺيو وڃي. پر هن زماني ۾ انهن جو ڪو قدر ڪونهي. اڳيان ماڻهو کيسن، اجرڪن ۽ لونگين جا شوقين هوندا هئا سٽ يا پٽ جي کيس تي اهڙي سنهڙي اُڻت جو ڪم ڪندا هئا، جو اڄڪلهه جي مشينن کي به شهه ڏيو وڃن. پر اهڙن ڪاريگر ڪورين جو مان هينئر مشين لاهي وڌو آهي. ڪاريگر کيس کي به ٻن پُڙن ۾ ٺاهين، جنهن کي ”ڏهر“ چوندا آهن پوءِ زالون ٻنهي پڙهن کي ملائڻ لاءِ وچ ۾ پٽ يا سٽ جو ” ڪنڊڙو“ يا کير هڻي ڇڏينديون آهن. ڀلان ڀلي جو ڇيهه ڪونهي، باقي کيس نصرپور کان پوءِ وڃي ٿيا خير. نصرپوري کيس ڪٿان لڀن. ڇا سندن بيهڪ ڇا سندن اوڄو چئجي ته ميناڪاري لڳي پئي آهي مينا ڪاري!
کٿو
کٿا:
سنڌ ۾ هيءَ چوَڻي ته مشهور آهي ته ”کٿيءَ ۾ کينءَ“ – شاھ عبداللطيف به کٿي کي گهڻو ڳايو آهي. سيءَ ۾ کٿو مارو ماڻهن لاءِ نعمت آهي. ٻهراڙيءَ وانگر سانگي ۽ مارو ماڙهو گرم ڪپڙن ۽ گرم ڪوٽن کان کٿيءَ کي وڌيڪ پسند ڪندا آهن،. کٿو اُنَ ڪُتي، ان مان ٺاهيندا آهن. جهڙو ٿئي مضبوط اهڙو ئي ٿئي سيءَ جو ڏاڍو. مڙس لاءِ هڪڙو کٿوئي گهڻو آهي. ڀل پيو پارو پلٽجي! ٿر جا ماڻهو ڪچهرين تي ايندا، ڪيڏي ٻاهر ويندا ته کٿو ضرور ڪلهي تي هوندن، جي سياري ۾ ڪنهن ڪچهريءَ ۾ کٿو اوڍي ويٺا ته پوءِ وڃي خير ٿيا. ڀل تارو اُڀري وڃي. ڪڏهن ڪڏهن ته کٿن کان ڀريءَ جو ڪم به وٺن. اچي وين جهڙپ ۾ ته گاهه ڪري ڀري ٻڌي آڻي، مال اڳيان اڇلائيندا. کٿو گهڻو ڪري، ٿر ملڪ ۾ عام جام آهي. سنڌ جي ٻين حصن ۾ البت گهٽ استعمال ٿيندو آهي. کٿي کي جي سنڀال سان هلائجي ته ڳچ وقت هلي ٿو. رنگن جي لحاظ سان کٿا ٻن رنگن جا ٿين: هڪڙاڪارا، ٻيا اڇا ٿر ۾ ڪارو کٿو گهڻو ڪم اچي، ۽ لاڙ ۾ وري اڇي کٿي جو عام رواج آهي. انهن ٻنهي رنگن جي کٿن جي پلاندن تي اُڻڻ وارا رنگدار اوڄو رکيو ڇڏين، جنهن سان کٿي جي سونهن وڌيو وڃي. کٿو ”يڪبرو“ به ٿئي. پر گهڻون رواج 'دهر“ جو آهي.جيڪو کيس وانگر ٻن پڙن ۾ هوندو آهي. پوءِ زالون انهن پڙن کي ڳنڍڻ لاءِ وچ ۾ ڪنڊڙو يا کير هڻي ڇڏيندو آهن. ڪن کٿن کي اڄا به ٺاهه ٺوهه وارو بنائڻ لاءِ، ڪاريگر بَر تي چونڪڙيون به رکندا آهن، جنهن جي ڪري سڄي کٿي تي خانا ٺهيو بيهن. اهڙي کٿي کي ”ٻرڙي“ به سڏين. ڪي زالون وري کٿي جي پلاندن کي ٽوئرن وانگر به ٻڌن.