ڪتي_جي_قبر
مرزا قليچ بيگ جي 1885ع ۾ لکيل سفر نامي ”ڏاڙهيارو جبل جو سير“ ۾ ڪتي جي قبر جو احوال
وڌيڪ لکي ٿو تہ: ""اها صفرطوق جي ڍوري، نئي دالان منجهان آهي ۽ اوڀارئين پاسي کان، صفر طوق جو ٽڪر آهي، سو ڏئي نڪتاسين ته اڳيان، سڄي پاسي، ٻي ڍوري آئي، جنهن کي ”رکي رونئي جي ڍوري“ سڏيندا آهن، جو رکيو نالي گانئچو، گهڻا ورهيه ٿيا، جو اتان لنگهيو ٿي ويو ته مٿان رو آيو، سو گهلي، کڻي ويس. تنهن کان پوءِ، اها ڍوري، انهيءَ جي نالي سڏبي آهي. پيچرو ڏيئي، رستي ۾ هلياسين ته ”ڪڙوال جي ڏيوري“ آئي جتي پاهڻن جو ڍڳ آهي ۽ انهيءَ جاءِ تي ”ڪڙوال“ نالي، ڪو ماڻهو مري ويو هو. هتي دستور آهي ته جتي ڪو ماڻهو مري ۽ اولاد نه هجيس ته پهڻ جو ڍڳ ڪري، ڏيوري جوڙي ڇڏيندا آهن، انهيءَ کان پوءِ، اسان کي طوفان جهڙي واچ آئي، جا لنگهائي، اڳتي وڌياسين. اڳتي جو رستو سڌو، اتر ڏي، ٻن مٿاهن جبلن جي وچان آهي. اوڀر ڏي صفر طوق ۽ اولهه ڏي بن. گهڻين جاين تي ڏسڻ ۾ آيو ته پهڻن جي ڀت ٻڌل هئي، جا ڏينهن پئي ڊهي پئي هئي، پر گهڻو ڀاڱو سالم هوس. ظاهر آهي ته پاڻيءَ جي جهلي بيهارڻ ۽ آبادي ڪرڻ لاءِ، اها ڪوشش ڪيل آهي، پر هتي، مشهور ڳالهه هيءَ آهي ته مولى عليءَ جي ڏينهن ۾، هتي، ڪافر ديو رهندا هئا، سي پاڻي بند ڪري، آبادي ڪندا هئا، صبح جو پوکيندا هئا ته سانجهي جو فصل پچي، تيار ٿيندو هو. پوءِ هڪڙو هڪڙو ديو، خرار کن ان جو ڀڃي، ڏڻيون ڪري، گوڏ ۾ وجهندو هو ۽ ڪاسي ڪاسي جيڏو ڦڪ ڀريندو هو. انهن کي نيٺ، مولى عليءَ ماري مڃايو." ...."رستي ۾ ٻي ”بادارجي ڏيوري“ ملي. انهيءَ کان وري هيٺ، ماٿريءَ ۾ لهڻو ٿو پوي. پر ماٿري اهڙي هيٺ آهي، جو ان کي ڏسندي، مٿو ڦريو ٿو وڃي. انهيءَ ماٿر ۾، جا ڍوري آهي، تنهن کي ”ليهڙي جي ڍوري“ سڏيندا آهن. اتي چيروليءَ جا تهن جا تهه بيٺا آهن. اڳيان وري بن اچي ٿو، جو تمام وڏو جبل آهي، پر ڪچو، چيڪي مٽيءَ جهڙي شڪل جو آهي. پاڙ ۾ چار پنج ڳاڙهي رنگ جا وڏا گولا پيل هئا، جن لاءِ چيائون ٿي ته اڳئين زماني ۾، ڪافر هئا، جو مولا عليءَ جي هڪل کان، پنڊ پاهڻ ٿي پيا آهن. پوءِ جيڪو رستو اتر ئي اتر ڏي هليو ٿو هلي، سو ٻن جبلن جي وچان ٿو وڃي، يعني اوڀر ڏي بن جبل ۽ اولهه ڏي زرد جبل جنهن تي پيلي ڳاڙهي رنگ وارن پاهڻن جي ڪري، اهو نالو پيو آهي. ٿوري پنڌ ڪرڻ کان پوءِ هڪڙو گائنچو ٻڪرار، سؤ کن رڍن سان مليو، تنهن کان کير ڏهائي پي ڍؤ ڪيوسين ۽ ٻيو رات لاءِ به کنيوسين. پوءِ سڌو آياسين ”منڌري جي ڍوري“ تي، جتي ٽڪر جي چر ۾، سم جو چشمو هو ۽ ٻه ٽي گهر به هئا، يعني ماڻهو، زالين مڙسين، ويٺل هئا. گهر جڙيل ڪو نه هو، ۽ مٿان رات به پيئي، تنهن ڪري اتي لهي پياسين. اتي چار همراهه ٻيا به گائنچن جا اسان کي گڏيا، جو هنن کي اتي ملڻ لاءِ چوايو ويو هو. رات چڱي گذري ۽ هوا به چڱي هئي. مڇر به ڪو نه هو، جهڙو اڳينءَ رات هو." ...."تاريخ 8- جون، سومر صبح جو سوير پيادا اڳڀرو نڪري هلياسين، اُتي ماٿري ڏيئي، اولهه ڏي زرد جبل منجهه هلڻو ٿيو. هن جبل ۾، عجب جهڙيون جايون ڏٺيون سين. چوڌاري ٽڪر، آسمان سان لڳا پيا هئا ۽ ڇانو ئي ڇانو لڳي پئي هئي. ٽي ڪتا به اسان سان هئا. جبل ۾ گهڙڻ کان اڳي، ٻٻر نالي گانئچي جي قبر آهي، جنهن کي ڪنهن بروهيءَ، ماري وڌو هو. پوءِ جبل جي ڏاٺ، جنهن کي ليهڙي جو گروک چون ٿا، سو آيو. اهو لنگهي، جبل ئي جبل ڏيو، لهندا چڙهندا، ٽڍاڪ تي آيا سين، جتي هيٺان چشمو پاڻيءَ جو به آهي ۽ مٿي، هڪ ڊٺل سرڪاري بنگلو به آهي. اتي هڪڙي زال ٻار سان هئي ٻه گڏهه به ساڻ هئس. معلوم ٿيو ته مڙس ماڻهو، پيرون چونڊڻ ويا هئا. اتان لنگهي وري جبل تي چڙهي، ڌياڻي جي جهڪ وٽ آيا سين. اتي، ٻه ٽي کٻڙ جا وڻ ڏسي، ويهي رهيا سين، جو مٿي، ٻي ڇانو ته ڪا نه ٿي ڏٺي، "......"شام جو سوير، پنجي بجي ڌاري، ويادا نڪتاسين. پيرن ۾ کڙٿڻ ڍڪڻا پيا ۽ هٿ ۾ لٺ کڻي پيئي، جو مٿي چڙهڻو هوسين. اهو ”پينيئري جو جبل“ جنهن تي هاڻ چڙهياسين، سو تمام اچواهي ۽ چڙهڻ لاءِ اهنجو آهي. پهريائين، ”بروهيءَ واري تراري“ لنگهياسين. پوءِ هڪ ڍوريءَ ۾ آياسين، جنهن کي ”ڪارڙو جهڙ“ چوندا آهن، سا ڏئي، وري ڪارڙي ڀر ڏئي، پينئري جي چوٽيءَ تي آياسين. پوءِ وري هيٺ لهي، ماٿر ۾ آياسين، جنهن کي ”ڪڙڇ جي ڍوري“ چون ٿا، انهيءَ لهڻ ۽ چڙهڻ ۾، ڏاڍي مشڪلات ڏٺيسين. ساهيون کڻندا، ويهندا، پاڻي پيئندا آياسين. رستي تي ڳانڱن جا وڻ گهڻا هئا جي ڇنندا، کائيندا آياسين. گگر، هرمرو ۽ ٻيا ڪيترا مزي جهڙا وڻ ۽ ٻوٽا هئا. هڪڙو گاهه، جنهن کي پوئي سڌيائون ٿي، سو تمام سرهو هو. اُهو ڊڀ وانگي آهي ۽ انهيءَ وانگي گهڻو ٿو ٿئي، ڪجهه انهيءَ کان سنهو آهي.""