شيرين_سومرو_ڪيس
علي حيدر شاھ ۽ قادر بخش جتوئي جو جيل مان جلاوطن ٿيڻ
2 مارچ 1981ع تي هڪ واقعو پيش آيو، ٿيو هيئن جو پاڪستان انٽر نيشنل ايئر لائن پي آءِ ايَ جو بوئنگ جهاز پي ڪي 326 ڪراچي کان پشاور 145 مسافر کڻي وڃي رهيو هو تہ جهاز اڃان ڊيرھ اسمائيل خان مٿان فضا ۾ ئي هيو تہ هائي جيڪ ڪيو ويو. هائي جيڪرن هٿيارن جي زور تي پائليٽ کي پشاور بدران افغانستان جي گادي واري هنڌ ڪابل طرف هلڻ جو حڪم ڏنو، پائلٽ ھائي جيڪرن جي چوڻ تي جهاز کي ڪابل ايئر پورٽ تي وڃي لاٿو. جهاز کي افغان سيڪيورٽي فورسز گهيري ۾ آڻي ڇڏيو. افغان اٿارٽين ڪنٽرول ٽاور ذريعي هائي جيڪرن سان رابطو ڪيو. هائي جيڪرن جي اڳواڻ سلام الله ٽيپو ٻڌايو ته سندن ٽوٽل انگ ٽي آھي، جنهن ۾ سندس ٻه ٻيا ساٿي جمال ناصر ۽ ارشد علي شامل آھن، سندن وٽ جديد هٿيار موجود آھن ۽ ڪنهن بہ قسم جي ڪاروائي جي نتيجي ۾ جهاز کي مسافرن سميت اڏائي ڇڏيندا. سندن لاڳاپو “ الذوالفقار “ نالي تنظيم سان آھي. سندن اڳواڻ مير مرتضئ ڀٽو آھي. هو ان کان سواءِ ڪنهن جو بہ حڪم نه مڃيندا. سندن گُھر آھي تہ جنرل ضياء هڪدم اقتدار کان الڳ ٿي وڃي، عام چونڊون ڪرايون وڃن ۽ سمورا سياسي قيدي آزاد ڪيا وڃن. افغان سرڪار کين ڳالهين جي آڇ ڪئي، پر هائي جيڪرن مير مرتضئ ڀٽو کان سواءِ ڪنهن ٻئي سان ڳالهائڻ کان انڪار ڪري ڇڏيو. پاڪستان سرڪار سندن پيءُ ماءُ کي زور تي ڪراچي کان ڪابل روانو تہ هو وڃي کين سمجهائن، پر ٽنهي هائي جيڪرن ڪابل ايئر تي موجود پنهنجي والدين سان اهو چئي ملڻ کان انڪار ڪيو تہ سندن پيءُ ذوالفقار علي ڀٽو ۽ ماءُ بيگم نصرت ڀٽو آھي. انهن ڏينهن ۾ مير مرتضئ ڀٽو افغانستان ۾ ترسيل هو، افغان سرڪار جي درخواست کانپوءِ مير مرتضئ ڀٽو هائي جيڪرن سان رابطو ڪيو ۽ کين ڪنهن به تڪڙي قدم کان روڪيو. مير مرتضئ ڀٽو اڳتي هلي هائجيڪنگ واقعي کانپوءِ رڳو ايترو چيو تہ ان هائيجيڪنگ سان اسان جو لاڳاپو نه هو. پر اسان انساني جانين کي بچائڻ لا۽ ان معاملي ۾ پيا هئاسين. باقي الذوالفقار تنظيم هڪ حقيقت آھي، جنهن جو مقصد ظالم ضياء خلاف جاکوڙ آھي، انهن ڏينهن ۾ افغانستان اندر روس نواز سرڪار برسراقتدار هئي، سو افغان سرڪار هائي جيڪرن جا اهڙا مطالبا پاڪستان سرڪار کي پهچايا. جنرل ضياء هنگامي طور فوجي ڪاؤنسل جو اجلاس گُھرايو، اجلاس کانپوءِ پاڪستان سرڪار هائي جيڪرن جا مطالبا مڃڻ کان انڪار ڪري ڇڏيو. اڳتي هلي هائي جيڪر ٻين مطالبن تان دستبردار ٿي رڳو هڪ مطالبي تي اچي بيٺا ته پاڪستان جي مختلف جيلن ۾ قيد 92 سياسي ڪارڪنن جن تي جنرل ضياء سرڪار طرفان الزام مڙھيل هئا اهي آزاد ڪري کين هڪدم ڪابل پهچايو وڃي، هائي جيڪرن اهڙي قيدين جي فهرست افغان سرڪار ذريعي پاڪستان سرڪار کي موڪلي. مان (ذوالفقار قادري) انهن ڏينهن ۾ مان لاڙڪاڻي جيل ۾ باندي هئس، اسان لڪي ڇپي هڪ ننڍڙي ريڊيو تي بي بي سي ذريعي ان هائي جيڪنگ ڊرامي جون خبرون پئي ٻڌيون. هڪ رات اوچتو جيل جي کولي مان ڪڍي جيل سپرنڊنٽ جي آفيس آندو ويو. ڪجهہ ٻڌائن بہ ته پيا ته ماجرا ڇا آھي، بس مون کان ڪجهہ سادي لباس وارن ماڻھن پڇيو مرتضئ ڀٽو سان تنهنجو ڪهڙو لاڳاپو آھي، مون کين صاف ٻڌايو ته مون آخري ڀيرو 14 آگسٽ 1977ع تي المرتضئ هاؤس ۾ سپاف جي هڪ ميٽنگ ۾ مير مرتضئ ڀٽو کي ڏٺو هو، ان کان پوءِ نه مان کيس ڏٺو آھي نہ ئي ڪو رابطو آھي. خير جيل سپرنڊنٽ جي آفيس ۾ عادي ڏوهارين جيان ڳچي ۾ سليٽ وجهي ان تي نالو ولديت رهائش جو پتو لکي ڪجهہ فوٽو ڪڍي ٻيهر کوليءِ ۾ موڪيائون مون تہ دل ۾ ڪلمو بہ پڙھي ڇڏيو تہ اڄ صفا فل فراءِ ٿيندس. خير ڪابل ايئر پورٽ تي جهاز اندر هائي جيڪرن کي خبر پئي تہ جنهن رات جنرل ضياء ڀٽو صاحب جي سرڪار جو تختو اونڌو ڪيو، ڀٽو صاحب جو ملٽري اي ڊي سي رهندڙ ڪيپٽن طارق رحيم جنرل ضياء جو مخبر بڻيل هو. هائي جيڪرن ڪيپٽن طارق رحيم کي سيٽ تان اٿاري کيس گولي هڻي قتل ڪري، سندس لاش جهاز مان رن وي تي ڦٽو ڪيو ۽ ڌمڪي ڏني تہ پاڪستاني جيلن ۾ قيد فهرست ۾ ڏنل قيدي آزاد نه ڪيا ويا ته وڌيڪ مسافرن کي قتل ڪيو ويندو. ان سان گڏ هائي جيڪرن پهرين ڏنل 92 قيدين واري فهرست کي مختصر ڪري، 54 قيدين جي لسٽ ڏنيٖ. ڪيپٽن طارق رحيم جي قتل کانپوءِ افغان سرڪار تي عالمي دٻاءُ وڌي ويو ۽ افغان سرڪار هائي جيڪرن کي هڪدم ڪابل ايئر پورٽ ڇڏي وڃڻ جو چتاءُ ڏنو. هائي جيڪرن ڪابل انتظاميا کان جهاز ۾ تيل ڀرايو ۽ ليبيا جي گادي واري هنڌ ترپيولي روانا ٿي ويا. پر ليبيا سرڪار جهاز کي تريپولي ايئرپورٽ تي لهڻ جي اجازت نه ڏني، جهاز جو تيل به ختم ٿيڻ تي هيو سو جهاز انساني جانين خاطر يونان جي گادي واري هنڌ اٿينس ايئر پورٽ لٿو، تيل وٺڻ کان پوءِ جهاز شام جي گادي واري هنڌ دمشق وڃي لٿو. دنيا جي هائي جيڪنگ واري تاريخ ۾ اها طويل ترين هائي جيڪنگ هئي. جنهن کي ڏھن ڏينهن کان وڌيڪ ٿي چڪا هئا. آخر پاڪستان سرڪار ملڪ جي مختلف جيلن ۾ قيد 52 باندين کي آزاد ڪري، دمشق پهچائڻ جو فيصلو ڪيو. اهڙي طرح ملڪ جي مختلف جيلن مان جيڪي قيدي آزاد ڪري دمشق پهچايا ويا انهن ۾ شيرين سومرو ڪيس جا باندي قومپرست اڳواڻ علي حيدر شاھ، قادر بخش جتوئي،  شاه محمد شاھ، ڊاڪٽر غلام حسين، جاويد حڪيم قريشي، جاويد حسن شاھ،  ڪرنل حبيب الله، علي بابا،  سلطان علي فضل،  محمد افضل،  محمد حسين، رشيد الربٖ طارق چيمہ،  اڪرم قائمخاني، محمد رياض، حنيف ميمڻ، محمد اشرف، سيف الله، پرويز شنواري، فريد انصاري، نظر حسين، محمد خالد شاد، ارشد اعواڻ،  اعظم بٽ،  فيض بروهي، سليم ميمڻ، اشفاق بلوچ، منظر عالم، ڪامريڊ نيئر، فضل رحيم راجه،  مصباح الدين،  معين الله،  ڪامران حيدر ،  ارشد بٽ، خاقان مرزا، جاويد اختر، احسان الحق،  محسن، بشير احمد،  منصوراحسان، سميع منير، ايس ايڇ احسن، رحمت الله انجم، خليل قريشي، جان عالم، الياس صديقي، مسرور احسن، اي آر ناصر، محمد الياس سربلند خان،  آصف بٽ، الطاف عباسي، مظھر علي، مسز فرخندا بخاري ۽ منير وڙائچ شامل هئا. شامي سرڪار جي ٽياڪڙي هيٺ آخر ڳالهيون ڪامياب ٿيون .قيدين جي دمشق پهچڻ کانپوءِ هائي جيڪرن جهاز ۽ مسافر شامي انتظاميا جي حوالي ڪيا. مون کي ڪجھ ڏينهن کانپوِ جيل جي هڪ عملدار رازداري واري انداز ۾ ٻڌايو ڀاڳ ڀلا هيئي جو بچي وئين باقي ڳوٺ ڇڏائڻ جو پڪو پروگرام ٺھيل هيو. انهن جلاوطن ٿيل سياسي ڪارڪنن مان ڪجھ تہ واپس وطن موٽي آيا ۽ ٻيا اڄ بہ لنڊن ۽ يورپ ۾ پيا رهن ۽ اتي ئي سيٽ ٿي ويا آھن - قادر بخش جتوئي اڄڪلھ سويڊن ۾رهي ٿو.