cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
بيدار مڱريو محمد پريل
بيدار مڱريو محمد پريل: اديب ، شاعر ، مترجم ۽ عالم دين -استاد- محمد پريل ” بيدار “ مڱريو 8 جنوري 1937ع تي ڳوٺ سنگرار ، تعلقي روهڙي ، ضلعي سکر ۾ ڄائو. سندس تعليم ايم. اي. سنڌي ، ايل. ايل. بي ۽ ايم ايڊ آهي. 1954ع ڌاري تعليم کاتي ۾ پرائمري -استاد- طور ڀرتي ٿيو. 1973ع ۾ H. S. T ۽ پوءِ هاءِ اسڪول سنگرار جي هيڊ ماستر طور رٽائرمينٽ ورتائين. مذهب ڏانهن لاڙي سبب مولوي درس نظامي ( 2005ع ، جامع عربي مفتاح العلوم حيدرآباد ) ، شهادت العالميه ( 2005ع وفاق المدارس پاڪستان ملتان ) ، مفتي في الفقه ( 2006ع جامع عربيه انوار العلوم ڪنڊيارو ، نوشهروفيروز ) ۽ تجويد و قرات القرآن ( 2007ع ، جامع عمر ڪراچي ) جهڙا اهم ڪورس به ڪيل اٿس. في البديهه شاعريءَ ۾ دسترس حاصل اٿس. سندس شاعري ماهوار ” شريعت “ ، ” -بيداري- “ ، ” انوار العلوم “ جي سالنامي ، نعت نمبر ۽ گل ڦل ۾ شايع ٿيل آهي. سندس ترجمو ٿيل ڪتابن ۾ -بهشتي- زيور ، تعليم -اسلام- ، ڪشف المحبوب ، مطالب القرآن ، رشحات الفنون ۽ آخري منزل شامل آهن. ” -اسلام- بابت نومسلم علماءِ ۽ حڪماءِ جا رايا “ جي عنوان سان سندس قسطوار مضمون ” شريعت “ رسالي ۾ ڇپيل آهن. سندس فرزند -انور منصور مڱريو- به سنڌي ٻوليءَ جو سٺو شاعر ۽ محقق آهي.
اقبال جوڳي
اقبال جوڳي (Iqbal Jogi) (ڄم ـ 1 جنوري 1925ع ـ 16 اپريل 1987ع) مرليءَ جي فن ۾ عالمي شهرت رکندڙ فنڪار هيو. اقبال ولد ڪلامتي -جوڳي- 1 جنوري 1925ع ڌاري ڳوٺ همباره، ضلعي خيرپور ميرس ۾ ڄائو. 35 سالن جي ڄمار ۾ پنهنجو اباڻو ڳوٺ ڇڏي سنڌ جي تاريخي شهر اروڙ جي ڀرسان ديهه بنٽاري ۾ اچي رهائش پذير ٿيو ۽ آخر تائين اتي مقيم رهيو. هيءُ غربت جي ڪري -تعليم- حاصل نه ڪري سگهيو. کيس مرلي وڄائڻ جو فن پنهنجي والد کان ورثي ۾ مليل هو. هن مرلي وڄائڻ ۾ مسلسل تربيت -استاد- سدوري خان جوڳيءَ کان ورتي، جنهن سان گڏ ڪيترائي سال رهي رياضت ڪيائين. شروع کان وٺي مرلي وڄائڻ ۾ نوان لاڙا ۽ سر پيدا ڪرڻ سندس شوق رهيو. هن پهريون ڀيرو 1962ع ڌاري جيڪب آباد جي هڪ ميلي ۾ مرلي وڄائڻ جو نهايت شاندار مظاهرو ڪيو، -جتي- هن کي تمام گهڻو داد مليو. 1964ع ۾ ميرپور بٺوري جي ميلي ۾ سندس مقابلو -ان- وقت جي مشهور مرلي نواز ”ڪاري -جوڳي-“، ”ناٿي -جوڳي-“ ۽ ”رمضان -جوڳي-“ سان ٿيو، جنهن ۾ هن ڪاميابي ماڻي. -ان- ڪاميابيءَ کانپوءِ کيس سنڌ جي ڪنڊ ڪڙڇ ۾ شاندار مرلي وڄائيندڙ جي حيثيت ملي ۽ مشهور ٿيو. سندس مرلي وڄائڻ جي فن کان سنڌ جو نامور اديب ڊاڪٽر نبي بخش خان -بلوچ- تمام گهڻو متاثر ٿيو، جنهن هن کي ريڊيو تي متعارف ڪرايو. ريڊيو تي مقبوليت کانپوءِ کيس عبدالڪريم -بلوچ- پي. ٽي. ويءَ تي متعارف ڪرايو. اقبال مرليءَ تي 17 سُر نهايت مهارت سان وڄائي ويندو هو. هن 1974ع ۾ -اسلام- -آباد- ۾ ٿيل ثقافتي ميلي ۾ مرلي وڄائي اتي ويٺل سفيرن کي حيران ڪري ڇڏيو. -اقبال جوڳي- شاهه عبدالطيف ڀٽائي. سچل سرمست، -ٻڍل فقير-، رکيل شاهه ۽ ريجهه علي شاهه جو ڪلام ڳائيندو هو. هن 16 -اپريل- 1987ع تي وفات ڪئي.
قوميت
thumb|روسي پيدائش جو سرٽيفڪيٽ پئداواري ذريعن جي اوسر سان گڏ سماجي لاڳاپا پڻ ترقي ڪندا ۽ بدلجندا رهيا. جڏهن پيداواري قوتن گهڻي ترقي ڪئي ۽ ڌاتوءَ جا اوزار ٺهڻ ڪري انسان جون پئداواري صلاحيتون وڌي ويون ته انسان پنهنجي ضرورتن کان وڌيڪ شيون پئدا ڪرڻ لڳو. ان جو لازمي نتيجو اهو نڪتو جو کپت کان حاصلات وڌيڪ ٿيڻ لڳي ۽ ڪن قبيلن جي اڳواڻن وٽ اها واڌو حاصلات جمع ٿيڻ لڳي. جنهن ڪري وڌيل پئداوار گڏ ٿيڻ لڳي. اهڙي طرح سماج ۾ ذاتي ملڪيت جو بنياد پيو، گڏيل محنت ۽ گڏيل استعمال جو طريقو ختم ٿي ويو. ان جي جاءِ فرد جي محنت ۽ فرد جي معاوضي ورتي ۽ انسان جو انسان هٿان ڦرجڻ جو سلسلو شروع ٿيو. اهڙيءَ طرح قديم راڄوڻي نظام غلام داري سماج ۾ تبديل ٿي ويو. پئداوار ٻن شاخن زراعت ۽ حرفت ۾ ورهائجي وئي ۽ شيون واپار لاءِ تيار ٿيڻ لڳيون.
طبقاتي معاشري پنهنجا اثر قبيلن ۽ قبيلائي اتحاد تي ڇڏڻ شروع ڪيا. قبيلن کي پنهنجي پيداوار وڌائڻي پئي ۽ هنن کي ڪم جي باقاعدي ورهاست ڪرڻي پئي. قبيلن جا ماڻهو شيون نه صرف ذاتي استعمال لاءِ تيار ڪرڻ لڳا پر هاڻ هو شيون واپار ۽ ٻين قبيلن سان مٽاسٽا لاءِ به تيار ڪرڻ لڳا. واپار هڪ قبيلي کان نڪري مختلف قبيلن تائين ڦهليو. جنهن ڪري هڪ مخصوص جاگرافيائي خطي جي قبيلن جي وچ ۾ رشتا ۽ ناتا وڌڻ لڳا ۽ ميل جول ٿيڻ ڪري هو هڪ ٻئي جي وڌيڪ ويجهو اچڻ لڳا. ملڪيت جي واڌ ۽ ضرورتن قبيلن کي پنهنجو ڌار وجود قائم رکڻ نه ڏنو. ڇو جو هرهڪ قبيلو ڪنهن نه ڪنهن اقتصاديات، معاشيات، هنر ۽ ڪاريگري ۾ خود ڪفيل هو. ان ڪري ٻئي قبيلي کي ان جي مدد جي اشد ضرورت پئي. قبيلا پري پري رهڻ بدران زمين جي هڪ خاص هنڌ تي هڪ ٻئي جي ويجهو رهائش اختيار ڪرڻ لڳا، جيئن هو ٻاهرين حملي آورن کي گڏجي منهن ڏئي سگهن ۽ هڪ ٻئي جي تجربن ۽ حاصلاتن مان فائدو حاصل ڪري سگهن. ان ڪري قبيلن جو اتحاد وسيع ٿي ويو. قبيلن جي وچ ۾ پيدا ٿيل معاشي رابطن ۽ هڪ علائقي جي اشتراڪ ڪري قبيلا پاڻ ۾ گهڻي وقت تائين فقط خانداني بنياد تي رابطا قائم رکي نه سگهيا ۽ خوني رشتيداري جي رابطي جي جڳهه علائقائي رابطي ۽ ويجهڙائي ورتي. علائقائي اشتراڪ اهڙن ماڻهن کي ڳنڍڻ شروع ڪيو، جيڪي پاڻ ۾ فقط خون جي بنياد تي مائٽ نه هئا. اهڙيءَ طرح وطن جي تصور جنم ورتو ۽ علائقائي مفاد قبيلائي مفادن مٿان غالب پوڻ لڳا. انساني سماج ۾ رياست جو ظهور ٿيو، علائقائي حڪومتون يا بادشاهتون، قبيلائي سردارين جي جاءِ والارڻ لڳيون. علائقائي اشتراڪ، معاشي ترقي جي عمل ۾ سڀ کان گهڻو ڪردار ادا ڪرڻ شروع ڪيو.
جڏهن مختلف قبيلا هڪ مخصوص جاگرافيائي خطي اندر رهڻ لڳا ته هو هڪ ئي خطي اندر پنهنجون ڌار ڌار زبانون ۽ رسمون رواج جاري رکي نه ٿي سگهيا. ان ڪري اڳتي هلي سندن وچ مان مختلف قبيلائي ٻولين ۽ رسم رواجن جا سنڌا ختم ٿيڻ لڳا ۽ منجهن هڪ گڏيل ٻولي ۽ ثقافت اڀرڻ لڳي.
اهڙيءَ طرح مختلف قبيلن جي هڪ گڏيل جاگرافيائي وطن، ٻولي ۽ گڏيل ثقافت جي بنياد تي غلام داري ۽ جاگيرادري سماج ۾ انسانن جي هڪ نئين قسم جي برادري قوميت جنم ورتو. جيڪا ڪٽنب ۽ قبيلي جي بدران ۽ خوني رشتن بدران گڏيل علائقي ۽ ثقافت تي ٻڌل هئي.
سماج ۾ قوميت جو معاشي اتحاد سڄي ملڪ تي ٻڌل نه هجڻ ڪري مڪمل طرح قبائلي اثر ختم نه ڪري سگهيو. ان دور ۾ قبائلي ٻولين جي جڳهه هڪ گڏيل زبان ورتي، جنهن جي رسم الخط شرع ٿيڻ سان ان جو ادبي معيار قائم ٿيو ۽ ان چڱي خاص ترقي ڪئي. پوءِ به ان گڏيل زبان تان قبيلائي ٻولين جا اثر مڪمل طرح ختم ٿي نه سگهيا. ملڪ جي مختلف خطن ۾ ان جو لهجو ۽ روپ بدليل رهيو.
قبيلائي ريتن رسمن گڏجي هڪ گڏيل ثقافت کي جنم ڏنو. جيڪا سماجي حالتن جي اثر هيٺ طبقاتي ثقافت هئي ۽ اها سماج جي مٿين طبقن جي حالات زندگي جو عڪس هئي. ان گڏيل ثقافت تي به قديم دور جي خاندانن ۽ قبيلن جي ريتن رسمن ۽ رواجن جو عڪس چٽيءَ طرح نقش ٿيل هو. ان کان سواءِ ان ثقافت تي خاص علائقائي اثر به پيا، جنهن جو خاص سبب قبيلن وچ ۾ معاشي رابطن وڌڻ ڪري علائقي جي مختلف حصن ۾ تعلقات وڌڻ ۽ اتان جي رهواسين جو هڪ ٻئي جي ويجهو اچڻ هو.
انسان
انسان (Human) (سائنسي نالو: Homo sapiens) جو لفظ زمين تي ملندڙ ان انساني نسل جي لاءِ استعمال ڪيو ويندو آھي، جيڪا جنس انس (homo) سان تعلق رکي ٿي ۽ دنيا ۾ ملندڙ ٻين تمام تر انواع حيات کان برتر دماغ رکي ٿي. انسان چورائيندڙ مخلوق جي سڃاڻپ ان جي سڌي بناوٽ ۽ ٻن ٽنگن سان ھلڻ واري مخلوق جي طور تي با آساني ڪري سگهجي ٿي. وڌيڪ اھو تہ ھي نوعِ حياتِ انسان ھڪ معاشرتي مخلوق ھجڻ سان گڏوگڏ شعور (consciousness) ۽ ادراڪ (cognition) ۾ ٻين تمام مخلوقن جي نسبت اعليٰ معيار تائين پھتل مخلوق آھي. انسان کي آدم جي مناسبت سان عربي ۽ فارسي ۾ آدم بہ چيو ويندو آھي ۽ ان جي لاءِ بشر جو لفظ بہ استعمال ڪيو ٿو وڃي. آدم ۽ بشر وانگر انسان جو لفظ بہ سنڌي ٻولي ۾ عربي ٻوليءَ کان آيو آھي، ان ئي لفظ انس سان ناس ۽ مرڪب لفظ عوام الناس وغيره بہ تخليق ڪيا وڃن ٿا. قرآن ۾ بہ ھن نوع حيات جي لاءِ انسان سان گڏوگڏ ٻيا لفظ استعمال ٿيا آھن؛ جن ۾ ھڪ انس (سورۃ الرحمٰن آيت 39) به آھي.
انسان، بشر يا اينٿروپڪ (Anthropic)، اصل ۾ يوناني اکر ‘anthrops’ مان نڪتل آهي، جنهن جي معنا آهي ماڻهو، پر هن لفظ مان مراد آهي سڀ کان آڳاٽو انسان.
ارتقا
جنهن مخلوق کي انسان يا ماڻهو چئي سگهجي ٿو، اها ڌرتيءَ تي لڳ ڀڳ 2 ملين (20 لک) سالن کان رهندي پئي اچي. ڌرتيءَ جي عمر جي ڀيٽ ۾ 2 ملين سال اک ڇنڀ جي برابر آهن. زمين جي مجموعي عمر لڳ ڀڳ 4700 ملين سال آهي. جيڪڏهن فرض ڪجي ته ڌرتيءَ جي عمر فقط 24 ڪلاڪ آهي ته پوءِ ايئن چئبو ته ماڻهوءَ کي جنم ورتي اڃا هڪ منٽ به ڪونه ٿيو آهي. پر ان هڪ منٽ ۾ انسان ڪيڏا ڪم ڪيا آهن، ان جو ته ڪاٿو ئي ڪونهي. ان هڪ منٽ اندر هن دنيا جي عظيم ترين تهذيبن ۽ ثقافتن کي جنم ڏئي ڌرتيءَ کي عجيب رنگ بخشي ڇڏيو آهي.
انسان جيڪي ڪجهه ڪيو، ان جو لکت ۾ رڪارڊ وڌ ۾ وڌ پنج هزار سال اڳ کان شروع ٿئي ٿو. ان ئي رڪارڊ مان اسان کي خبر پوي ٿي ته اوائلي تهذيبن وارا انسان ڪيئن سوچيندا هئا ۽ انهن جا باهمي رشتا ڪيئن هئا؟ ان کان سواءِ انسان ڪيئن ۽ ڪٿي رهيو؟ ان جو جواب ڳولڻ لاءِ قديم آثارن جي ماهرن هن مهل تائين وڏي ڇنڊڇاڻ ڪئي آهي ۽ ڪافي ثبوت هٿ ڪيا آهن، پر تڏهن به اڃا گهڻو ڪجهه ڪوهيڙي ۾ لڪل آهي ۽ گهڻو ڪجهه وقت سان ضايع ٿي چڪو آهي. انهن ثبوتن ۾ اسان کي پنڊ پهڻ ٿيل هڏيون، پٿرن مان گهڙيل اوزار، ڀڳل ٺڪراٺو، غارن ۽ جبلن تي چٽساليون ۽ اُڪرون ملن ٿيون. جيتوڻيڪ هٿ آيل اهي آثار ڪي گهڻا نه آهن، تڏهن به قديم آثارن جي ماهرن انهن ئي آثارن جي مدد سان انسان جي جسماني، ذهني ۽ ثقافتي اؤسر جا اندازا به لڳايا آهن.
انساني نسل جو بڻ بڻياد ۽ ان جو اصل وطن ڳولڻ لاءِ پاڻ کي 40 ملين سال اڳ کان سفر شروع ڪرڻو پوندو. ڇاڪاڻ ته اهو ئي اهو دؤر آهي، جنهن بابت ڊارون جو خيال آهي ته ان وقت اها مخلوق پيدا ٿي. جيڪا لڳ ڀڳ 38 ملين سالن جا ارتقائي ڏاڪا طئي ڪرڻ کان پوءِ اوزار ٺاهڻ لڳي ۽ جنهن کي هاڻي اسان اوائلي ماڻهو چئون ٿا. 40 ملين سال اڳ واري نسل بابت ڊارون جو خيال آهي ته متان اهوئي انسان ۽ وڏن بن مانسن جو گڏيل تڙ ڏاڏو هجي! ان نسل جي اولاد مان هڪ گروهه ٻيلن ۾ رهيو ۽ انهن مان بن مانس، ڀولڙا ۽ اڄوڪا چئمپنزي پيدا ٿيا. پر ٻيو گروهه لڳ ڀڳ 20 ملين سال اڳ وڻن تان ان مهل لهي آيو. جڏهن شايد ٻيلا گهٽجڻ لڳا هجن ۽ کليل ميداني علائقن ۾ خوراڪ گهڻي ملندي هجي ۽ اُتي روزاني ڪار ڪرت بهتر هجي. ڪيئي ملين سالن جي وقفي کان پوءِ هٿن ۽ پيرن جي مدد سان هلندڙ هن مخلوق ٻن پيرن تي اُڀو هلڻ سکي ورتو، ان جا پويان چنبا پير بڻجي پيا. جڏهن ته اڳيان چنبا آزاد هئڻ ڪري وڌيڪ حساس ٿيا ۽ انهن ۾ ڇُهڻ ۽ محسوس ڪرڻ جي سگهه وڌي وئي. آزاد چنبا، جيڪي هاڻي هٿ بڻجي ويا هئا، ڪاٺيون ۽ پٿر اٿلائڻ پُٿلائڻ، کڻي هلڻ ۽ استعمال ڪرڻ لڳا.
انسان، دؤر ۽ جاگرافيائي حالتون
ماڻهوءَ جو پنڌ ايڏو ڊگهو آهي، جو ايئن چوڻ غلط ڪونه ٿيندو ته هن آدجڳاد کان پنڌ ڪيو آهي. ان پنڌ دوران هن ثقافتن جا ابتدائي پٿر رکيا. اوزار ٺاهيا ۽ نشان ڇڏيا. ان ئي پنڌ دوران هن پيليوليٿڪ دؤر ۾ پنهنجي پير جو سچو پچو نشان به ڇڏيو آهي. اسان شايد ان کي انساني پير جو قديم ترين نشان چئي سگهون. اهو نشان اٽليءَ ۾ نانا دي لا باسورا وٽ آهي، جيڪو کڙيءَ کان آڱوٺي تائين اٽڪل 20 سينٽي ميٽر ڊگهو ۽ پٻن وٽ 10 سينٽي ميٽر ويڪرو آهي. هي پيليوليٿڪ ماڻهو ۽ ان کان پويان نسل ڪير هئا ۽ سندن جيئڻ جو ڍنگ ڪيئن هو؟ اهو تمام ڳوڙهو اڀياس ٿي سگهي ٿو. هو ڪهڙي قسم جا اوزار ٺاهيندا هئا؟ ڇا کائيندا هئا؟ پهريندا هئا؟ ڪيئن شڪار ڪندا هئا؟ ڇا هنن جو ذهن هڪ تخليقڪار جو ذهن هو؟ هنن جو ڪٽنبي سرشتو ڪيئن هو؟ اهڙو اڀياس سنڌ يا اپکنڊ جو چڱيءَ طرح ڪونه ٿيو آهي. هتي ڪوشش ڪبي ته اوائلي ماڻهوءَ جي رهڻي ڪهڻي جو اهو اڀياس جيڪو يورپ ۽ آفريڪا جي حوالن سان ٿي چڪو آهي، ان تي هڪ نظر وجهجي. گهڻو ممڪن آهي ته ان سان سنڌ جي پيليوليٿڪ، ميسو ليٿڪ ۽ نيوليٿڪ لوڪن جي رهڻي ڪرڻي بابت ڪو اندازو لڳي سگهي. محققن جي آڏو وڏي ۾ وڏو مسئلو هيءُ آهي ته هو پهريون آدم ڪنهن کي چون؟ ايئن ته هو راماپٿيڪس، آسٽرالوپٿيڪس، هومو هيبلس ۽ هومو اريڪٽس نالي مخلوقن جي درجي بندي ڪري چڪا آهن، پر مشڪل اها آهي ته جديد تحقيق ڪن اوزارن کي ايترو پراڻو ثابت ڪري ٿي جو هومو مخلوقن جي وجود کان ڳالهه ٽپي پوئتي هلي ٿي وڃي. جيڪڏهن پهريون اوزار ٺاهيندڙ مخلوق کي آدم چئجي تڏهن به اهو طئه نٿو ڪري سگهجي ته ڪهڙي نسل سڀ کان پهرين اوزار ٺاهيا. اصل، ۾ راماپٿيڪس مخلوق جيڪا 14 کان 8 ملين سال اڳ موجود هئي ۽ ان کان پوءِ اسٽرالوپٿيڪس آفريڪانوس (ڏکڻ وارو بن مانس جيڪو آفريڪا ۾ هو) جيڪو 5 ملين سال اڳ ۾ هو، جي وچ جون ڪيئي ڪڙيون ٽٽل آهن. هن کان پوءِ هومو هيبلس (Homo Habilis) آهي، يعني هٿن وارو ماڻهو، جيڪو 2 ملين سال اڳ هو. جيئن ته اهو آسٽرالوپٿيڪس سان ويجهڙائي رکندڙ هو تنهنڪري ان کي آسٽرالوپٿيڪس هيبلس به چيو ويو. انهن ٻن نسلن جي وچ ۾ به وقت جو وڏو فاصلو آهي.
اسان جيڪڏهن هٿيارن ۽ اوزارن جي ڪهاڻيءَ ۾ گهرائيءَ سان وينداسين ته ڳالهه وڃي زمين جي ٽريشري دؤر جي پڄاڻيءَ تائين يعني 40 لک سالن تائين پهچندي، جڏهن آسٽرالوپٿيڪس ڌرتيءَ تي پکڙيل هئا ۽ ان ئي وقت ۾ پٿر جا قديم ترين اوزار به ٺهيا. اهو پٿر جو پرڀاتي دؤر يعني هڪ لحاظ کان Eolithis جو دؤر آهي. ان کان پوءِ پٿر جو هيٺيون يعني اوائلي پيليوليٿڪ اوزارن جو دؤر سامهون اچي ٿو جو هيٺيون ڪواٽرني (پلائيسٽوسين) ۽ پراڻن گليشل دؤرن جو زمانو آهي. اهو 20 لک سال اڳ جو زمانو آهي، جڏهن هومو هيبلس ڌرتيءَ تي گهمي رهيو هو. ڏيڍ ملين يعني 15 لک سال اڳ جڏهن ”اڀو انسان“ ظاهر ٿيو تڏهن به اوزارن جي صورتحال ساڳي هئي. ٻنهي مخلوقن جي وچ واري توڻي گڏيل دؤر ۾ رهائشي آباديون، هٿ ڪهاڙيون ۽ باهه جو استعمال نظر اچي ٿو. اهڙا اهم ماڳ Habor, Koobi Rora ۽ Omo آهن. بعد ۾ ترتيب وار اولدوواءِ (Oldivai)، شانداليا (Shandaliya)، چلهاڪ، گاديب، سولهياڪ، والونيٽ ۽ ٻيا ماڳ آهن. ان کان پوءِ زمين جو ڪوارٽرنري دؤر ڀرپور نموني طاري ٿئي ٿو. جيڪو انٽر گليشل دؤر کان شروع ٿي، برفاني زمانو گذاري آخر ۾ هڪ انٽر گليشل دؤر تائين پکڙيل آهي. اهو لڳ ڀڳ 7 لک سالن کان 4 لک سال اڳ جو دؤر آهي جڏهن اوائلي پيليوليٿڪ دؤر هليو ۽ ائبي ويلين کان اشيولين اوزار سامهون آيا ۽ وڏن جانورن جو شڪار شروع ٿيو. هي اڀن انسانن (Homo Erectus) جو ئي دؤر هو.
ان کان پوءِ يعني لڳ ڀڳ 13000 سال اڳ کان 4000 سال اڳ تائين ميسوليٿڪ دؤر شمار ڪيو وڃي ٿو، پر اهو اڄ تائين هڪ نسبتي سوال آهي. اهي سال شايد پاڪستان جي حوالي سان استعمال ڪري نه سگهجن. هتي اهي (100007000 اڄ کان اڳ) سال نيوليٿڪ ۽ چالڪوليٿڪ دؤرن جا به آهن.
انسان جا ارتقائي مرحلا
سائنسدانن انساني نسل سان هڪجهڙائي رکندڙ مخلوقن جي پنڊ پاهڻن جو ڏاڍو تفصيلي جائزو وٺي ڪي مضبوط دليل پيش ڪيا آهن. ان ڊگهي تحقيق کان پوءِ واضح ٿيو آهي ته انساني ارتقا جي ڪهاڻي گهٽ ۾ گهٽ 25 ملين سالن جي عرصي تي پکڙيل آهي. جديد تحقيق اڃا به پوئتي تائين جا ڏس ڏئي ٿي. ان ريت انسان نما مخلوقن جو چارٽ هن ريت آهي.
1. پلايو پٿيڪس (Pliopithecus )
زمانو: 22 ملين سال اڳ کان 12 ملين سال اڳ تائين
سڀ کان اوائلي پروٽو ايپس مان هڪ نسل جيڪو ڏسڻ ۾ هاڻوڪي لنڊي لنگور (Gibbon) جهڙو هو. ان جون ٻانهون قد جي ڀيٽ ۾ هروڀرو ڊگهيون ڪو نه هيون. وڻن تي لڏڻ ۾ مهارت هئس. قد جي لحاظ کان تمام ننڍڙي نسل کي ڏندن ۽ کوپڙيءَ جي بنياد تي لُنڊي لنگور واري سلسلي جو ابو ڏاڏو سمجهيو وڃي ٿو.
2. پروڪائونسل (Proconsul)
زمانو: 20 ملين سال اڳ کان 10 ملين سال اڳ تائين (مايو سين زمانو Miocene Period)
هن مخلوق جي ڍانچي جون ٽڪرن ٽڪرن ۾ بيشمار هڏيون مليون آهن. ان جو شمار تمام اوائلي بن مانسن ۾ ٿئي ٿو. جيڪو چمپانزي نسل ۽ شايد گوريلا جو ابو آهي. اهو نسل پلايوپٿيڪس جو همعصر آهي، ان جون گڏيون گهڻو ڪري اتان ئي ملن ٿيون، جتان پلايوپيٿڪس جا پنڊ پهڻ ملن ٿا.
3. ڊرايو پٿيڪس (Dryopithecus)
زمانو: 15 ملين سال اڳ کان 8 ملين سال اڳ تائين (مايوسين زمانو)
جيتوڻيڪ هن نسل جا تمام ٿورڙا ۽ اڻپورا پنڊ پاهڻ مليا آهن، تنهن هوندي به ڊرايوپٿيڪس جي ڄاڙي ۽ ڏند سندس خاصيتن کي چڱيءَ طرح بيان ڪن ٿا. قد جي لحاظ کان ٽن فٽن جيترو هيءُ اوائلي بن مانس يورپ، چين ۽ اتر هندستان ۾ رهندو هو. بيهڪ جي لحاظ کان جسم اڳتي جهڪيل. ڊگهيون ٻانهون ۽ جسم تي گهاٽا وار هئس. ٻن پيرن تي هٿن جي هلڪي ٽيڪ سان ائين هلندو هو جيئن اڄڪلهه جا بن مانس هلندا آهن.
4. اوريوپٿيڪس (Oreopithecus)
زمانو: 15 ملين سال اڳ کان 8 ملين سال اڳ تائين.
ماڻهوءَ جهڙي نسل اوريوپٿيڪس بابت راءِ آهي ته اهو ٻن پيرن تي هلندو هو، چار فٽ قد ۽ وزن 80 پائونڊ هئس. سندس ڏند ۽ ڍاڪ جي هڏين سائنسدانن کي سوچڻ تي مجبور ڪيو ته ڇا اهو انسان جو ابو آهي، پر هاڻي اهو بهتر طور نتيجو ڪڍيو ويو آهي ته اهو هڪ انوکو بن مانس هو.
5. سواپٿيڪس راما پٿيڪس (Ramapithecus)
زمانو: 14 ملين سال اڳ کان 12 ملين سال اڳ تائين.
هن مهل تائين ماڻهوءَ جهڙي لڌل سڀ کان اوائلي مخلوق راماپٿيڪس آهي. گهڻن محققن جي راءِ آهي ته اها مخلوق انساني ارتقا واري سلسلي ۾ سڌي طرح ڳنڍجي ٿي. هن مخلوق کي ”آدم نما“ رتبو ڪجهه ڏندن، ڄاڙيءَ جي ڪجهه ٽڪرن ۽ تارونءَ جي بيهڪ جي بنيادن تي مليو، جيڪي بنا ڪنهن غلطيءَ جي انساني شڪل جا آهن. هن مخلوق جو قد ساڍا پنج فٽ هو. هن مخلوق جا پنڊ پاهڻ اتر هندستان، پاڪستان ۽ آفريڪا مان لڌا ويا آهن. پوٺوار ۾ ان جا پنڊ پاهڻ 8 ملين سال پراڻا آهن. جنهن کي ”راماپٿيڪس انڊيڪس“ نالو ڏنو ويو آهي.
6. آسٽرالو پٿيڪس (Australopithecus)
زمانو: 2 ملين سال اڳ تائين.
راما پٿيڪس ۽ آسٽرالوپٿيڪس اڻپورن ماڻهن جي وچ ۾ 9 ملين سالن جو وقفو آهي. ان عرصي دوران اڻپورن ماڻهن وڏي ترقي ڪئي. اهي اڀا بيهي پنڌ ڪرڻ لڳا. زمين تي رهندا هئا ۽ ممڪن آهي ته پنهنجي بچاءَ ۾ پٿر استعمال ڪندا هئا.
7. پران ٿروپس (Pranthropus)
زمانو: 17 ملين سال اڳ کان 0.9 ملين سال اڳ تائين. جيتوڻيڪ هيءُ نسل اڀو بيهندڙ آهي ۽ انساني خدوخال هئس. ان هوندي به پران ٿروپس انساني ابن ڏاڏن ۾ ارتقائي ڇيڙي جي نمائندگي ڪري ٿو. هو پنهنجي وڏي ڄاڙي ۽ ڏاٺن مان گاهه خور ڏسجي ٿو ۽ ان ريت هن سڌريل آسٽرالوپٿيڪس سان برابري ٿي ڪئي، جيڪو نسل پوءِ شايد جلد ئي فنا ٿي ويو.
8. سڌريل آسٽرالپٿيڪس (Advanced Australopithecus )
زمانو: 1.7 ملين سال اڳ کان 0.9 ملين سال اڳ تائين.
اڳئين آسٽرالوپٿيڪس کان مختلف ۽ وڏي کوپڙي وارو سڌريل آسٽرالوپٿيڪس پران ٿروپس جو همعصر هو. ٻنهي وٽ ابتدائي اوزار هئا، پر ٻئي يا ٻنهي مان ڪو هڪ اهي اوزار ٺاهيندو هو؟ اهو اڃا طئه نه ٿيو آهي. قد بت ۾ اهي ٻئي نسل پنجن پنجن فٽن جا هئا.
9. اُڀو ماڻهو (Homo Erectus)
زمانو: 0.8 ملين سال اڳ کان 0.4 ملين سال اڳ تائين (پلائسنٽوسين زمانو.
10. اوائلي باشعور ماڻهو (Early Homosapiens)
زمانو: 2.70 لک سال اڳ کان 1.70 لک سال اڳ تائين.
11. مڪمل ماڻهو (Solo Man)
زمانو: هڪ لک سال اڳ کان 60 هزار سال اڳ تائين.
جاوا ۾ هوموسيپائينز جو هڪ ختم ٿيل نسل ”مڪمل ماڻهو“ لڌو ويو آهي. ان جون فقط ٻه ٽڻيون ۽ کوپڙيءَ جا ڪجهه ٽڪرا مليا آهن. انهن مان خبر پوي ٿي ته سندس هڏ ڪاٺ ڏسڻ ۾ جديد هو. سندس مٿو وڏو ۽ ٿلهو هو. ان جا ڀرون ڳرا ۽ پيشانيءَ کي لاهِي هئي.
12. رهوڊيشيائي ماڻهو (Rhodesian Man)
زمانو: 50 هزار سال اڳ کان 30 هزار سال اڳ تائين.
آفريڪا ۾ رهندڙ هوموسيپائنز جي هڪ ختم ٿيل نسل جا هي ماڻهو هومو ايرڪٽس جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ جديد پر پهرئين قديم آفريڪي Bushmanlike ماڻهن کان وڌيڪ ابتدائي هئا. ان نسل جا پنڊ پهڻ پٿر ڇلڻ ۽ گهڙڻ جي اوزارن سان گڏ مليا آهن. انهن وٽان هڏين جا به اوزار لڌا آهن.
13. نيندر ٿال ماڻهو (Nenderthal Man)
زمانو: هڪ لک سال اڳ کان 40 هزار سال اڳ تائين.
پيليوليٿڪ يا پٿر جي اوائلي دور واري هن نسل جا ماڻهو ڀُوِنچ سمنڊ جي ڀرپاسي ۽ يورپ ۾ پکڙيل هئا. ڪن حالتن ۾ انهن جي کوپڙي جديد ماڻهوءَ کان وڏي هئي. هن نسل سڌريل ڊزائينن وارا ۽ مختلف قسمن جا اوزار ٺاهيا.
14. ڪروميگنان ماڻهو (Cromegnon Man)
زمانو: 40 هزار سال اڳ کان 10 هزار سال اڳ تائين.
جديد ماڻهوءَ کان ٿوري ثقافت واري ڪروميگنان ماڻهوءَ دنيا ۾ پنهنجو فن ڇڏيو آهي. ان نسل جي آرٽ ۾ غارن ۾ ٺهيل تصويرون، اُڪريل پٿر ۽ گهڙيل مورتيون آهن. هن يورپ ۾ نيندرٿال جي جاءِ ورتي ۽ آباديءَ جي لڏپلاڻ ذريعي لڳي ٿو ته سڄي دنيا تي قابض ٿي ويو. سنڌ ۾ هي نسل ميسوليٿڪ دور جو ماڻهو ٿي سگهي ٿو.
15. جديد ماڻهو (Modern Man)
زمانو: 40 هزار سال اڳ کان اڄ تائين.
جديد ماڻهو جسماني طرح ڪروميگنان کان ڪجهه مختلف آهي. ٻنهي کي جدا ڪندڙ شئي ڪلچر آهي. هن ماڻهوءَ جانور پالڻ ۽ ان پائڻ جا طريقا سکي خانه بدوش زندگي ڇڏي مستقل رهائش سکي ورتي. هي ميسوليٿڪ ۽ نيوليٿڪ دور جو ماڻهو آهي. ماڻهن ۽ بن مانسن جي ابن ڏاڏن جي هن ڊگهي ڪهاڻيءَ ۾ صاف طرح ڏسجي ٿو ته راما پٿيڪس نالي مخلوق کان وٺي هڪ سلسلو شروع ٿيو آهي، جنهن جي وچ جون ڪڙيون گم ٿيل آهن. ان جي باوجود اهو سلسلو نيندر ٿال ۽ ڪرومينگنان کان ٿيندو جديد ماڻهوءَ سان اچي ڳنڍجي ٿو.
انسان جو ڪٽنب
اسان ماڻهوءَ جي ارتقائي ڏاڪن تي پڻ نظر وجهي چڪا آهيون. سوال آهي ته هن وقت ڌرتيءَ تي پکڙيل انساني نسلن جي ورڇ ڪيئن آهي؟ ڪجهه ماهر هن وقت انساني ڪٽنب کي گهٽ ۾ گهٽ 12 نسلن ۾ ورهايل سمجهن ٿا. ان ورڇ کي هو جينياتي گروهه بندي (Genetic Grouping) سڏين ٿا. جن کي ٿلهي ليکي جاگرافيائي حوالي سان نالا ڏنا ويا آهن. هيڏن نسلن جي باوجود انهن سڀني کي هڪ ئي جديد انساني (Homo Sapiens) درجي بنديءَ ۾ آندو ويو آهي.
جيئن ته انسان اوائلي وقتن کان دنيا جي هڪ ڪنڊ کان ٻي ڪنڊ تائين لڏ پلاڻ ڪئي آهي ۽ نسلي ميلاپ ٿيا آهن، ان ڪري اڄ اهو چوڻ تمام مشڪل آهي ته دنيا ۾ ڪو هڪ اهڙو نسل بچيو هوندو، جيڪو مڪمل طرح ”خالص“ هجي! اهڙي دعويٰ ته شايد نيوگنيءَ جا پاپون لوڪ ۽ ڏکڻ ايشيائي به ڪري نه سگهن، پر ان هوندي به جرمن لوڪ پاڻ کي ”خالص آريا“ سمجهن ٿا. بهرحال، هاڻ بحث جو هڪ رخ اهو آهي ته هاڻوڪي ماڻهوءَ، جنهن جو جنم آفريڪا ۾ ٿيو، هوريان هوريان سڄي دنيا ۾ پکڙجي ويو ۽ اڳوڻي ماڻهوءَ جي جاءِ وٺي ڇڏيائين. بحث جو ٻيو رخ اهو آهي ته هر هنڌ مقامي انسان پنهنجي ليکي جدا جدا ارتقا ڪئي آهي ۽ پوءِ هڪٻئي سان ميل ميلاپ سبب ويجهو ٿيو آهي. انهن ٻنهي بحثن کي ڪجهه هن ريت به ملايو ٿو وڃي ته جديد ماڻهوءَ جي نسلي ارتقا ته آفريڪا ۾ ٿي، پر جڏهن اهو نسل سڄي دنيا ۾ پکڙيو ته ان مقامي ماڻهن سان نسلي ميلاپ ڪيو، جنهن سان هاڻوڪا نسل پڌرا ٿيا آهن.
سائنسي بنيادن تي جڏهن ”نسل“ جي وصف بيان ڪبي ته ائين چئبو ته هڪ اهڙي آبادي جنهن جي جينياتي خاصيت ساڳي هجي، ۽ ٻين کان مختلف هجي، پر هاڻي ايئن ڪونه رهيو آهي. ان بنياد تي ڪجهه سائنسدان ته ايئن به چون ٿا ته دنيا ۾ سڀ انسان هڪ ٻئي کان مختلف آهن. ان ڪري اهو چوڻ ته سڀ انسان برابر آهن، درست نه آهي. اها تشريح سائنسي طور تي ڀلي ته وزن رکندي هجي پر ثقافتي ۽ سچي انساني جذبي جي وڏي توهين آهي ۽ اها ورڇ ڪوڙي نسل پرستي آهي، جنهن کي گوري چمڙيءَ وارن پنهنجي نسلي برتريءَ لاءِ دليل طور استعمال ڪيو آهي.
حياتيات جي اصولن جي گهرائيءَ ۾ وڃبو ته خود انهن دليلن جي نفي ٿيندي نظر اچي ٿي. انسان جي رنگ جي تبديلي جسم جي جيوگهرڙن تي اُس جو اثر آهي، جنهن سبب جسم ۾ ڪي خاص مادا متحرڪ ٿي ماحول موجب چمڙيءَ جي رنگت يا يا ڪم بدلائين ٿا. اهڙيءَ طرح قد ڪاٺ جو فرق به آهي، جنهن جا سڀ تفصيل چڱيءَ طرح سامهون نه آيا آهن.
ڌرتيءَ جو سڀني کان بزرگ يا سينيئر ساهوارو انسان ناهي، ٻيا آهن. پٿر جي دؤر جو انسان 10 لک سال اڳ ڌرتيءَ تي موجود هو، پر هو ڄڻ نو وارد هو، ڇو ته کير ڏيندڙ جانور کانئس ڏيڍ ڪروڙ سال اڳ ۽ مڇيون کانئس 20 ڪروڙ سال اڳ ڌرتيءَ تي موجود هيون.
دنيا لازمي طرح ۽ اٽل نموني ترقي ڪري رهي آهي. “ڪين” مان “ڪجهه” بلڪه تمام گهڻو “ڪجهه” پيو ٿئي. اسان ڏسون ٿا ته اربين سال سج جو اٿاهه پاڙو زندگيءَ کان خالي ۽ ويران هو. پوءِ ڌرتي پيدا ٿي. اتي به سوين ڪروڙ سال زندگيءَ جو ڪوبه آثار ڪونه هو. پوءِ نيٺ زندگي پيدا ٿي، پر وڻن ٽڻن جي صورت ۾. جڏهن جانور پيدا ٿيا، تڏهن به ڪروڙين سال ڌرتيءَ جون مالڪ اهڙيون اجگر بلائون هيون، جن کي پنهنجن ٻچن جي سنڀال ۽ پرگهور جي به ساڃاهه ڪانه هئي. ماڻهو پيدا ٿيو ته اهو به پهرين وحشي آدمخور قسم جو هو. انهن ڀيانڪ ۽ وحشي جانورن جهڙن ماڻهن مان ترقي ڪري ماڻهو ماڻهو ٿيو.
انسان جي آفريڪا،ايشيا کان ٿيندو يورپ ۽ اڳيان آمريڪا جي کنڊ تائين سفر جي تاريخ
هاڻوڪو انسان اٽڪل ڏيڍ لک سال اڳ آفريڪا مان نڪري هاڻوڪي يمن پھتو، اهو عربستان جو ڏاکڻو علائقو وٺندي، ايران ان کان پوءِ سنڌ پھتا. اتان کان ٽن حصن ۾ ورهائجي، ھڪ اوڀر طرف نڪري ھندستان، کان انڊونيشيا ۽ اٽڪل 40 ھزار سال اڳ آسٽريليا پھتا. ٻيو حصو، پنجاب سرحد کان ٿيندي چين، سائيبيريا، الاسڪا ۽ اٽڪل 25 ھزار سال اڳ هاڻوڪي نارٿ آمريڪا پھتا. ٽيون حصو بلوچستان ايران ترڪي کان ٿيندي يورپ پھتو. ياد رھي ھي انساني سفر ھزارين سالن تائين ھزارين نسلن ڪيو آهي. نئين تاريخي شاھدين جي بنياد تي ڪن تاريخدانن جو خيال آھي ته نارٿ آمريڪا ۾ انسان جي موجود هئڻ جا هڪ لک 30 هزار ورھيه آڳاٽا اھڃاڻ ملن ٿا.
زمرو:انسانيات زمرو:انسان زمرو:تاريخ زمرو:سائنس
احسان علي شاھ (وڪيل)
ناميارو وڪيل ۽ تعليمدان، سيد احسان علي شاهه ولد مظفر علي شاهه 5 نومبر 1925ع تي، ميرن جي قبن لڳ، هيرآباد، حيدرآباد ۾ ڄائو. پاڻ سنڌي مرثيه جي باني سيد ثابت علي شاهه جي اولاد مان آهي. شروعاتي تعليم حاصل ڪرڻ کان پوءِ، 1943ع ڌاري، نورمحمد هاءِ اسڪول حيدرآباد مان مئٽرڪ ڪيائين. بعد ۾ انٽر ايس. ايم. ڪاليج مان 1946ع ۾ ڪيائين. ساڳئي ڪاليج مان بي. اي ۽ ايس. ايم. لا ڪاليج ڪراچيءَ مان 1950ع ۾ ايل. ايل. بي ڪيائين، جنهن کان پوءِ 1964ع ڌاري، اسلامڪ ڪلچر ۾ ايم. اي ڪيائين.
خدمتون
نوڪريءَ جي شروعات صحت ۽ تعليم کاتي ۾ اسسٽنٽ ۽ سپرنٽينڊنٽ جي حيثيت سان، 1955ع کان ڪيائين. ان کان پوءِ ثانوي ۽ اعليٰ ثانوي تعليمي بورڊ حيدرآباد ۾ ڪنٽرولر، سيڪريٽري ۽ چيئرمئن جي عهدن تي رهيو. 1982ع کان 1984ع تائين سنڌ پبلڪ سروس ڪميشن جو ميمبر رهيو ۽ 1985ع ڌاري سنڌ يونيورسٽيءَ جو رجسٽرار پڻ رهيو.
پاڻ حيدرآباد ٿياسافيڪل سوسائٽيءَ جو باني ميمبر، جيمخانه حيدرآباد جو مستقل ميمبر، حيدرآباد لائن ڪلب جو صدر ۽ انجمن اسلاميه سنڌ جو صدر پڻ رهيو. 29 مارچ 1996ع تي، حيدرآباد ۾ وفات ڪيائين.
حوالا
زمرو:سنڌي شخصيتون زمرو:1925ع جون پيدائشون زمرو:1996ع جون وفاتون
اوڪاڙا ضلعو
thumb|پنجاب جي نقشي ۾ اوڪاڙا ضلعو نمايان ڪيل آهي اوڪاڙا ضلعو پاڪستان جي صوبي پنجاب جو هڪ ضلعو آهي.
مشهور ٽي وي اينڪر ۽ اردوءَ جو صحافي جنيد سليم اوڪاڙا ضلعي جو رهاڪو آهي.
زمرو:پنجاب پاڪستان جا ضلعا زمرو:پاڪستان جا ضلعا
سنگمنڊل
تائمنڊل جي ڍڪ (تائڍاڪ) جي مٿان هوا جو ٻيو تھ سنگمنڊل سڏجي ٿو، جنهن جي اوچائي / ٿولھ 30 کان 85 ميل سمجهي وڃي ٿي. هن منڊل ۾ هوا جي هيٺ مٿي چرپر ايڏي تيز ناهي، جيڏي تائمنڊل ۾، ان ڪري هوا منجهہ اڏام لاءِ بهتر ۽ محفوظ سمجهيو وڃي ٿو. 15 ميل اوچائي تائين سموري هوا جي ڪل اوزون گئس جو سڀ کان گهڻو مقدار ملي ٿو. هن تھ جو مٿئين پرت پڻ هڪ نموني سان ڍڪڻ جو ڪم ڪري ٿي. جنھن کي “سنگڍاڪ” سڏجي ٿو. سنگڍاڪ ۾ سج کان ايندڙ تُز واڱڻائي (Ultraviolet) ڪرڻا جَهٽجي جذب ٿين ٿا. سنگمنڊل ڏاڍو ٿڌو آهي، منجھس تائُماپ يا گرمي پد، ٻڙي کان ڪاٽُو اَسِي (-80) پد تائين گهٽ وڌ ٿئي ٿو. ان سان گڏ هي تهہ هڪ ايئرڪنڊيشنر جو ڪم پڻ ڪري ٿو. سِياري ۾ ڌرتيءَ جي مٿاڇري تي هوا ڏاڍي ٿڌي ٿي وڃي ٿي، تڏهن هن منڊل ۾ تائپد وڌڻ لڳي ٿو ۽ -80 کان مٿي چڙهي ٻن ڏينھنِ ۾ -40 تائين پھچي سگهي ٿو.
هوا جو ٽئين ۽ مٿئين تھ جي اڃا سُوڌو عالمي طور تي صحيح درجيبند نہ ڪئي وئي آهي. ڪي سڄاڻ ان کي هڪ تھ سمجهن ٿا، تہ ڪي وري ان جا ٽي تھ ڳڻين ٿا. انھن ٽن ٽھن جا تفصيل هي آهن:
1. وچيرمنڊل سنگڍاڪ کان مٿي 14-50 ميل ٿلھو آهي. هيءُ ڏاڍو ٿڌو آهي ۽ هن ۾ تائماپ يا تاپمان -90 (ڪاٽُو نوي) پد تائين گهٽجي سگهي ٿو. هن تھ ۾ هوا جو داٻ بہ ڏاڍو گهٽ آهي. هن تھ کي پڻ پنھنجو ڍڪڻ آهي جنھن کي وچيرڍاڪ سڏجي ٿو.
2. ڄَرمنڊل يا ايٽمي روپ منڊل پوڻا ٻہ سَو ميل کن ٿلھو آهي، جنهن ۾ هوا جي گهاٽائي ۽ داٻ مورڳو گهٽجيو وڃي، جنھنڪري هوا ڏاڍي ڇڊي آهي. ان جي هيٺين حصي ۾ ماليڪيولي نائٽروجن، ماليڪيولي آڪسيجن ۽ ايٽمي آڪسيجن موجود آهن ۽ جيترو اُوچو وڃبو ماليڪيولي آڪسيجن جو مقدار اوترو ئي وڌندو ويندو. هن تھ ۾ 70 ميل کن اوچائيءَ تي سج جا ايڪس ڪرڻا (X-ray) ۽ تز واڱڻائي ترورائپ يا الٽراوايوليٽ ريڊِيئيشن آڪسيجن جي ايٽمن جا اڻوڪَ يا آيَنس (Ions) ٺاهي يا انهن کي وِڄار وهڪ يا اليڪٽريڪل چارج ڏئي ٿي. وڄار وهڪ يا اليڪٽريڪل چارج سبب ئي آڪسيجن جو ايٽم ۽ نائٽروجن جو ماليڪيول اڻوڪُ (Ion) ٿي پوي ٿو.
ڪڏهن ڪڏهن سنڌ ۾ بہ، اتر پاسي، روشنيءَ جون ڊگهيون ڊگهيون لاٽون اڀرندي نظر اينديون آهن جن کي وِڄسار يا آرورا (Aurora) سڏيو وڃي ٿو. روشنيءَ جون اهي ڊگهيون لاٽون اڻوڪ يا آئَنس (سIon) ذرڙن جي ڪري ڄرمنڊل ۾ پيدا ٿين ٿيون ۽ ڪڏهن ته 65 ميل اوچيون / ڊگهيون بہ هونديون آهن.
3.	ٻَھرمنڊل، پَرمنڊل يا ماقيمنڊل: هن تھ کي 300 کان 500 ميل ٿلھو سمجهيو وڃي ٿو. هن تہ ۾ هوا ايڏي تہ ڇڊي ٿي وڃي ٿي جو هن تھ جي پراهين سطح جي نشاندهي ڪرڻ ممڪن ناهي. چيو وڃي ٿو تہ هوا ڏاڍي ڇڊي ۽ اڻوڪي (Ionic) ٿي وڃي ٿي تان جو وڃي سج جي اڻوڪي سرحد سان ملي ٿي. هن تھ جي پيڙھ آڪسيجن، هئڊروجن ۽ هِيليَم گئسن جي ايٽمن سان ڀريل آهي، جن جو هڪ سيڪڙو اڻوڪن جي صورت ۾ ٿئي ٿو. هن تھ جي پيڙھ کان سَوا سَو ميل مٿي اهي اڻوڪَ چقمق جو ڪم ڪن ٿا جنھنڪري ان ۾ اليڪٽران ۽ پروٽان وڌيڪ آهن. هن تھ ۾ ٻہ ڍڪڻ موجود سمجهيا وڃن ٿا جن مان هڪُ ٻہ هزار ميل اوچائي تي ۽ ٻيو چار هزار ميل اوچائي تي سمجهيو وڃي ٿو.
حوالا
زمرو:سنگمنڊل زمرو:واءَ منڊل زمرو:وايو منڊل زمرو:آرورا زمرو:ڌرتي زمرو:خلا
قومي وجود جي اوسر
جڏهن انساني سماج ترقي ڪري جاگيرادريءَ مان سرمائيداري ۾ داخل ٿيو ۽ صنعت ۽ تجارت زور وٺڻ شروع ڪيو ته صنعتڪارن، واپارين ۽ مالدار طبقن معيشت تي قبضو ڪري، ان کي جاگيردارن جي چنبن مان ڪڍي سڌو سنئون پنهنجي هٿ هيٺ آندو. جنسن جي پيداوار جاگيردارن جي ننڍين ننڍين مقامي منڊين کي هڪ واحد قومي منڊي ۾ متحد ڪرڻ شروع ڪيو. سرمائيدارانه نظام مقامي حدن کي ٽوڙي عام قومي منڊي تشڪيل ڪئي.
جاگيرداراڻي دور ۾ هڪ ملڪ اندر جاگيردارن طرفان الڳ الڳ قانون لاڳو هئا ۽ ملڪ ڪيترن ننڍن ننڍن ايڪن ۾ ورهايل هو. واپاري رستا نه هجڻ جي برابر ۽ غير محفوظ هئا، ٻيو ته ملڪ جي مختلف حصن ۾ واپار ۽ صنعت جا مختلف ماپا ۽ معيار هجڻ سان گڏ جنسن جي قيمتن ۽ واپاري ۽ صنعتي ٽيڪسن ۾ پڻ اڻ برابري هئي. جيڪا ڳالهه صنعت ۽ واپار جي ترقيءَ ۾ رڪاوٽ بڻجي رهي هئي. ان ڪري سرمائيدارن واپار ۽ صنعت کي ترقي وٺرائڻ ۽ سڄي ملڪ ۾ ڦهلائڻ لاءِ مقامي جاگيرداراڻا قانون رد ڪري، سڄي ملڪ ۾ هڪ ئي نموني جا واپاري ۽ صنعتي قومي قانون نافذ ڪيا. سڄي ملڪ جي ماڻهن تي پنهنجو قبضو مضبوط ڪرڻ لاءَ هنن هڪ قومي حڪومت جو بنياد وڌو ۽ شهرن ۾ امن امان قائم ڪرڻ ۽ واپاري رستا محفوظ ڪرڻ لاءِ پوليس جو انتظام ڪيو. ملڪ جي مڙني حصن کي ڳنڍڻ لاءِ رستن جو ڄار وڇائي اچ وڃ جا ذريعا وڌايا ڪيا، جيئن کين پنهنجو مال هڪ هنڌ کان ٻئي هنڌ نيڪال ڪرڻ ۽ زرعي جنسون مارڪيٽ تائين پهچائڻ ۾ آساني ٿئي. رستن جي پکيڙ ملڪ جي مختلف علائقن جي ماڻهن وچ ۾ ڳانڍاپا پيدا ڪرڻ شروع ڪيا ۽ منجهن قربت وڌڻ لڳي. اهڙيءَ طرح سرمائيداري جي ترقي سان ملڪي باشندا جاگيردارن جي چنبي مان نڪري، انهن جي پراڻن ڦرلٽ جي طريقن مان جان آجي ڪرائي، سرمائيدارن جي سنئين سڌي ڪنٽرول هيٺ اچي ويا ۽ سماج ۾ ٻه مکيه طبقا سرمائيدار ۽ مزدور جنم وٺي هڪ ٻئي جي آمهون سامهون ٿيا.
سرمائيداري لاڳاپن جي مضبوط ٿيڻ سان، معاشي زندگيءَ جي هڪ جهڙائي وسيع ۽ مضبوط ٿيڻ لڳي ۽ قومي علائقي جي انفرادي حصن جي وچ ۾ رابطو باقاعدي ۽ مضبوط ٿيڻ لڳو. اهڙيءَ طرح جاگيرداراڻي قوميت جي علائقائي ۽ لساني وحدت ۾ معاشي وحدت جو پڻ اضافو ٿيو. ان عمل دوران جاگيرداراڻي قوميت بورجوا قوم ۾ تبديل ٿيڻ شروع ٿي.
هڪ جاگرافيائي خطي جا هڪ ئي ٻولي ڳالهائيندڙ ۽ هڪ ئي ثقافت جا مالڪ هڪ ٻئي جي ويجهو اچڻ لڳا، هڪ ٻئي کي سمجهڻ، هڪ ٻئي مان پرائڻ ۽ هڪ ٻئي جي سهائتا لاءِ وڌيڪ گهرا ۽ گهاٽا ٿيا. هنن جي گڏيل سياسي ۽ اقتصادي مفادن منجهن مستحڪم لاڳاپا پيدا ڪيا. سندن قومي ٻڌي ۽ اتحاد مضبوط ٿيو. سرمائيداراڻي دور ۾ وڏن شهرن جي اڀرڻ، رستن جي پکيڙ ۽ معاشي ترقي جي جٽاءَ ڪري ملڪ جي حدن اندر وڏي پئماني تي لڏپلاڻ شروع ٿي، مزدور طبقو وجود وٺڻ لڳو، جنهن ڪري علائقائي ٻولين جي وچ ۾ سنڌا ختم ٿيڻ لڳا ۽ تحريري ۽ زباني ٻوليءَ جو فرق مٽجي ويو ۽ قومي ٻولي اوسر ڪئي. جنهن ۾ ادب سرجڻ لڳو ۽ تعليم ملڻ لڳي. تعليم ۽ ادب جي ترقي جاگيرداري دور جي اڻجٽاءُ دار علائقائي زبان مان قبيلائي ٻولين جي باقيات کي ختم ڪرڻ شروع ڪيو. اڻ جٽاءُ دار اقليتي ٻولين ملي هڪ قومي ٻولي کي سگهارو ڪيو. جنهن ڪري اها ملڪ جي مڙني رهاڪن لاءَ هڪ جيتري عزيز ٿيڻ لڳي. ٻوليءَ جي جٽآءَ ۽ علائقائي ۽ معاشي اتحاد جاگيرداراڻي قوميت جي ڪلچر کي، بورجوا قومي ڪلچر ۾ تبديل ڪرڻ شروع ڪيو. جيڪو ملڪ جي مڙني رهواسين مٿان اثر ڇڏڻ لڳو. معاشي ۽ سياسي مفاد هڪ جهڙا هئڻ ڪري، ماڻهن جي وچ ۾ هڪ گڏيل نفسيات تشڪيل وٺڻ شروع ڪيو. جنهن جو اظهار ان قوم جي تاريخي روايتن ۽ رهڻي ڪهڻي مان تهذيبي اتحاد ۽ ٻڌي جي صورت ۾ ظاهر ٿيڻ لڳو.
مٿئين سڄي بحث مان نتيجو هي نڪتو ته قومون سرمائيداري دور جون اڻ ٽر پئداوار آهن ۽ انهن جي گهڙت ۽ اڏاوت ۾ تاريخي عملن ۽ تاريخي طاقتن جو دخل هوندو آهي. جيڪي عمل ۽ طاقتون الڳ الڳ نسلن ۽ قبيلن جي ماڻهن کي گڏي هڪ قوم جي صورت ڏينديون آهن ۽ اهي ئي عمل ۽ طاقتون سرمائيداراڻي معيشت ۽ سرمائيداراڻا معاشي رابطا ئي هوندا آهن، جيڪي جاگيرداراڻي دور جي هڪ علائقي ۾ رهندڙن ۽ هڪ ئي ٻولي ڳالهائيندڙن جي گروهه کي هڪ قوم جي شڪل ڏيندا آهن.
جديد دور ۾ قوم جي وصف ۽ تخيل هيٺين پنجن بنيادن تي ٻڌل آهي. جنهن به انساني گروهه ۾ اهي پنج ئي خاصيتون موجود آهن، اهو گروهه قوم چوائڻ جو اهل آهي:
حوالا
زمرو:تاريخ زمرو:سياست زمرو:سماج
سيما عباسي
سيما عباسي(انگريزي:Seema Abbasi) سنڌ پاڪستان ۾ جنم وٺندڙ سنڌي ٻوليءَ ۽ اردو جي شاعر، ليکڪ ۽ ڪهاڻيڪار آهي. سندس ڪتاب پڻ ڇپيل آهن.
زندگي جو احوال
سيما عباسي جو پورو نالو سيما پروين عباسي آهي. سندس جنم 18 اپريل 1973ع تي لاڙڪاڻي شهر جي گجڻ پور محلي ۾ لعل محمد عباسي جي گهر ۾ ٿيو. هوءَ ڪلهوڙا عباسي خاندان سان تعلق رکي ٿي. سندد گهر وارو فدا حسين عباسي انصاف قانون جي عھدي تي فائض جج آهي.
تعليم
سيما شروعاتي پرائمري تعليم گورنمينٽ پرائمري اسڪول لاڙڪاڻي مان 1982ع ۾ حاصل ڪئي. مئٽرڪ جو امتحان پرائيويٽ طور گورنمينٽ گرلس اسڪول لاڙڪاڻي مان 1987ع ۾ پاس ڪيائين. هن بي.اي جي ڊگري پڻ گورنمينٽ گرلس ڊگري ڪاليج لاڙڪاڻي مان 1992ع ۾ پاس ڪئي. سيما ايم اي جي ڊگري شاھ عبداللطيف يونيورسٽي خيرپور ميرس مان 1995ع ۾ پاس ڪئي.
علمي ۽ ادبي خدمتون
سيما پبلڪ سروس ڪميشن جو امتحان 2005ع ۾ پاس ڪري لاڙڪاڻي گورنمينٽ گرلس ڊگري ڪاليج ۾ ليڪچرار مقرر ٿي ۽ علمي طور خدمتون سرانجام ڏيڻ شروع ڪيون. هن.نورالهديٰ شاهه کان متاثر ٿي لکڻ جي شروعات 1985ع کان ڪئي۔ هن اردو ۽ سنڌي ٻوليءَ ۾ لکيو آهي. سيما جي پهرين لکڻي اردو ڊائجسٽ 'سچي ڪهانيان' ۾ ڇپي. سندس شاعري ۽ ڪهاڻيون ڪاوش، ھزار داستان ڊائجسٽ، آداب عرض، سورمي، سنڌ  راڻي، نئين آس، سچي ڪهانيان رسالن ۽ نواءِ وقت ۽ عوامي آواز اخبارن ۾ شايع ٿيل آهن. لکڻين تي مشتمل سندس پهريون ڪتاب'لفظن ڀوڳيو آ بنواس' سال 2016ع ۾ ڇپيو. سيما مختلف ادبي تنظيمن جهڙوڪسنڌي ادبي سنگتڪراچي، آرٽس ڪائونسل ڪراچي، ينگ رائيٽرس فورم حيدرآباد، ادبيات اڪيڊمي ڪراچي جي عهديدار ۽ ميمبر پڻ رهي آهي. سيما عباسي کي مڃتا طور ينگ رائيٽرس فورم  ڪراچي سپر ايڪسيلينس ايوارڊ بہ مليل آهي. سندس ادبي مڃتا طور مختلف رسالن طرفان سندس مڃتا نمبر پڻ شايع ٿيل آهن. سيما عباسي اردو ۾ پڻ شاعري ڪئي آهي.
تصنيف
هن سنڌي ادب کي هڪڙو ڪتاب نالي لفظن ڀوڳيو آ بنواس ڏئي چُڪي آهي، جڏهن ته سنديس ٻيا ٻه ڪتاب زير تڪميل آهن. هن جي شاعريءَ ۾ سندس ذات جي حساسيت مان ڀوڳيل ذاتي تجربن ۽ مشاهدن جو کليل اظهار آهي. هوءَ سنڌي اخبارن ۾ ڪالن به لکندي آهي جيڪي سنڌ ۾ عورتن جي جاڳرتا ۽ ادبي لاڙن تي لکيل هوندا آهن.
حوالا
زمرو:شاعر زمرو:ڪهاڻيڪار زمرو:سنڌي ماڻھو
اسپين
تعارف
اسپين جي معنيٰ آهي: ”سيهڙن/ سَهن جي ڌرتي“. هي ڏکڻ اولهه يورپ جو خوبصورت ملڪ آهي. هن جي اتر ۾ بسڪي نار (Gulf Biscay)، فرانس ۽ اينڊورا، اوڀر ۾ رومي سمنڊ، ڏکڻ ۾ رومي سمنڊ ۽ ايٽلانٽڪ سمنڊ، اولهه ۾ پرتگال ۽ ايٽلانٽڪ سمنڊ آهن. اسپين، ٻيٽ نما آئبيريا جي هڪ وڏي حصي تي مشتمل آهي. جبل الطارق سامونڊي گذرگاهه هن کي مراڪش يعني آفريقا کان ڌار ڪري ٿي. اسپين جي ڪل پکيڙ 504750 چورس ڪلوميٽر (194833 چورس ميل) ۽ آبادي 4 ڪروڙ آهي. گاديءَ جو هنڌ ميڊرڊ (Madrid) ۽ سڀ کان مٿانهون هنڌ پيڪو ڊي ملهسن (بلندي 3482 ميٽر) آهي، هتان جي سرڪاري ٻولي اسپيني آهي، جڏهن ته ڪيٽالن، گليشين، باسڪ ۽ اندلس پڻ ڳالهائجن ٿيون. اسپين جا وچيان علائقا گرمين ۾ گرم خشڪ ۽ سردين ۾ سرد خشڪ هوندا آهن. اتر الهندن علائقن ۾ مينهن پوندو آهي. اسپين جي مکيه زرعي پيداوار ڪڻڪ، زيتون، پٽاٽا، انگور، کٽو ميوو، ليمون، ڀاڄيون، مڪئي، ڪمند، ناسپاتي آهي، مکيه صنعتن ۾ مشينري، لوهه، ٽيڪسٽائيل، جوتا ٺاهڻ، گاڏيون، جهاز ٺاهڻ، سيمينٽ، ڪاغذ، شراب ماهيگيري ۽ سياحت آهي ۽ مکيه معدنيات ۾ لوهه، ڪوئلو، زنڪ، پيٽروليم، ٽامو، چاندي، لگنائيٽ ۽ يورينيم آهي.
تاريخ
اسپين جي هاڻوڪي علائقي ۾ هڪ لک سال اڳ به ماڻهو آباد هئا ۽ هيءُ علائقو سڀيتائن جو ماڳ ليکبو هو. 5000 سال اڳ آئبيرين (Iberian) ماڻهن اسپين جي گھڻي حصي کي فتح ڪري ورتو. اهي ڪڙمي ۽ شڪاري ماڻهو هئا. ان کانپوءِ فونيشيا، ڪيلٽڪ ۽ يوناني ڪارٿيجن اسپين تي قبضو ڪيو. عظيم ڪارٿيجن جنرل هني بال اسپين کان رومين تي حملو ڪيو. رومين ٻيءَ يونيڪ ويڙهه (218 کان 201 ق. م) ۾ هيني بال کي شڪست ڏئي، اسپين تي قبضو ڪري مضبوط حڪومت قائم ڪئي. جرمانڪ جي هڪ قبيلي 1476ع ۾ رومي حڪمرانيءَ جو خاتمو آندو. 1808ع ۾ اسپين تي نپولين قبضو ڪيو. 25 اپريل س1898ع تي آمريڪا اسپين تي حملو ڪيو ته، جيئن ڪيوبا کي آزادي ڏيارجي، جنهن ۾ اسپين کي شڪست ٿي ۽ ڪيوبا آزاد ٿي ويو. پهرين عالمي ويڙهه ۽ اسپين اڻڌريو رهيو. 1953ع ۾ جنرل فرانڪو آمريڪا- کي اسپين ۾ فوجي اڏا قائم ڪرڻ اجازت ڏني. 26 فيبروري 1976ع تي اسپين، اسپيني صحرا تي پنهنجو اقتدار ختم ڪيو. جنوري 1980ع ۾ صوبي باسڪ (Basque) کي اندروني خودمختياري ڏني وئي، جتي عرصي کان علحدگيءَ جي تحريڪ هلي پئي. اسپين هڪ آئيني بادشاهت آهي، جتي پارلياماني طرز جي حڪومت به قائم آهي، بادشاهه رياست جو مملڪتي اڳواڻ ۽ هٿياربند فوج جو ڪمانڊر ان چيف آهي. thumb|اسپين دنيا جي گولي تي سائي رنگ ۾ نمايان ٿيل آهي thumb|اسپين جو جهنڊو
حوالا
زمرو:يورپي اتحاد جا رڪن ملڪ زمرو:يورپي ملڪ
سنڌي ٻولي اٿارٽي
سنڌي لئنگئيج اٿارٽي / سنڌي ٻولي اختياري / Sindhi Language Authority هڪ خودمختيار ادارو آهي، جيڪو سنڌ حڪومت جي ثقافت ۽ سياحت کاتي جي انتظامي ڪنٽرول هيٺ ڪم ڪري رهيو آهي. اٿارٽيءَ جو هڪ بورڊ آف گورنرس آهي، جيڪو اٿارٽيءَ جي ڪم ڪار جي نگراني ڪرڻ سان گڏ، اٿارٽيءَ جي مقصدن لاءِ پاليسيون جوڙيندو رهندو آهي. هن اداري جو پهريون بورڊ آف گورنرس، سنڌ جي نامياري عالم ۽اسڪالر ڊاڪٽر نبي بخش خان بلوچ جي سربراهيءَ ۾ جوڙيو ويو هو اٿارٽيءَ جي قيام واري وقت کان وٺي، مختلف عالم اديب هن اداري جا چيئرمئن مقرر ڪيا ويا، جن وقت بوقت پنهنجي علمي ۽ ادبي قابليت ۽ استعداد سان سنڌي ٻوليءَ جي ترقي ۽ ترويج لاءِ ڪم ڪيو. موجوده چيئرپرسن ڊاڪٽر فهميده حسين تاريخ 2008-05-28 کان هن اداري جي چيئرپرسن طور چارج ورتي آهي
مقصد
جيئن ته اسلامي جمھوري پاڪستان جي ١٩٧٣ع واري آئين جي قلم ٢٥١ (٣) ھيٺ ڄاڻايل آھي ته،”قومي ٻوليءَ جي حيثيت کي قائم رکندي ڪابه صوبائي اسيمبلي قومي ٻوليءَ سان گڏ صوبائي ٻوليءَ جي سکيا، ترقي ۽ استعمال لاءِ قانوني اپاءَ وٺي سگھي ٿي. تنھن ڪري آئين جي ان قلم کي مدنظر رکندي ۽ ان جي تعميل ڪندي، سنڌ جي صوبائي اسيمبلي اھڙو گھربل قانون، ”سنڌ ايڪٽ ١٩٧٢ع“ (سنڌي ٻوليءَ جي سکيا، ترقي ۽ استعمال) ۽ ”سنڌ ترميمي ايڪٽ ١٩٩٠ع“ (سنڌي ٻوليءَ جي سکيا، ترقي ۽ استعمال) جي صورت ۾ منظور ڪيو، جنھن موجب قومي ٻوليءَ جي حيثيت کي قائم رکندي سنڌ ۾ لازمي طور سنڌي ٻوليءَ جو استعمال صوبائي ٻوليءَ طور ٿيندو، ۽ وڌيڪ جيئن ان ايڪٽ جو مقصد آھي ته سنڌ حڪومت صوبي ۾ ”بورڊ“، ”اڪيڊميون“ ۽ ”اٿارٽي“ قائم ڪندي ۽ ان سلسلي ۾ اثرائتا انتظام ڪندي ۽ قاعدا بحال ڪندي ته جيئن صوبي ۾ سنڌي ٻوليءَ جو استعمال وڌندو رھي مٿين مقصدن مطابق فيصلو ڪيو ويو آھي ته فوري طور تي اھڙو ھڪ خودمختيار ادارو ھيٺئين طور قائم ڪيو وڃي
مير بالاچ مري
بلوچسان جو سابق قومي اسمبليءَ جو رڪن. بلوچ قوم پرست ۽ بلوچ لبريشن آرمي جو سر ڪرده اڳواڻ.
17 جنوري 1965 ۾ ڪوئٽه ۾ نواب خير بخش خان مري جي گهر ۾ جنم ورتو. شروعاتي تعليم ڪوئٽه مان ۽ انجنئرنگ جي تعليم روس مان ورتائين. پاڻ ڪيتو ئي عرثو لنڊن ۾ به رهيو.
سنڌي ٻولي اٿارٽي
ڪم
اٿارٽيءَ جا مقصد ۽ ڪم ھيٺئين طور ھوندا
اٿارٽيءَ جي جوڙجڪ
اٿارٽيءَ جي انتظام جي ذميداري خود سنڌي لئنگويج اٿارٽيءَ تي ئي ھوندي (ھن بعد اٿارٽيءَ کي ”ادارو“ ڪري ڄاڻائبو). اداري جي جوڙجڪ ھيٺين ريت ھوندي سنڌ پبلڪ سروس ڪميشن جو چيئرمين سنڌ بورڊ آف روينيو جو سينئر ميمبر سنڌ حڪومت جو مالياتي سيڪريٽري يا سندس عيوضي سنڌ حڪومت جي تعليم کاتي جو سيڪريٽري سنڌ جو وزيراعليٰ ڪنھن به ٻئي شخص يا شخصن کي اداري جا ميمبر مقرر ڪري سگھي ٿو؛ مگر ميمبرن جو جملي تعداد ارڙھن رھندو اداري جو ڪوبه فيصلو يا ان جو کنيل قدم رڳو ان ڪري رد نه ٿيندو ته اداري جي ميمبرن مان ڪا جاءِ خالي ھئي، يا ان جي جوڙجڪ ۾ ڪو نقص ھو. شروع ۾ مقرر ڪيل سرڪاري ميمبر ٽن سالن تائين قائم رھندا چيئرمين، سيڪريٽري ۽ خزانچيءَ جي مقرري - چيئرمين جي مقرري سنڌ جو وزيراعليٰ ڪندو - سيڪريٽري ۽ خزانچي کي اداري جي سفارش تي وزيراعليٰ مقرر ڪندو. ھنن جي پگھار ۽ نوڪريءَ جا شرط انھن قاعدن مطابق ھوندا جيڪي صوبائي حڪومت جي اڳواٽ منظوريءَ سان بااختيار ادارو جوڙيندو
اداري جا اختيار
اداري کي اختيار حاصل ھوندو ته اھي سڀ قدم کڻي جيڪي ان جي مقصدن حاصل ڪرڻ لاءِ ضروري ھجن، خاص ڪري اداري جي آفيسرن ۽ ٻئي عملي جي مقرري، انھن جي پگھارن جا اسڪيل ۽ نوڪريءَ جا ٻيا شرط اداري جون ڪارروايون ھلائڻ جيڪڏھن ڪي ڪميٽيون مقرر ڪيون وڃن ته انھن جي جوڙجڪ ۽ ڪارروائين جا قاعدا
خرچ، حساب ڪتاب ۽ لکپڙھ جي سنڀال
ميمبرن جي سفر خرچ ۽ روزاني ڀتي جي منظوري ۽ ٻيا اھي ڪم جن لاءِ وقت بوقت اداري جي فيصلي جي ضرورت پوي
چيئرمين جا اختيار
چيئرمين اداري جو اعليٰ منتظم ھوندو ۽ کيس ان جي عملي ۽ انتظام، ماليات ۽ ٻين سڀني شعبن تي اختيار حاصل ھوندو
سيڪريٽريءَ جون ذميواريون
چيئرمين جي نظرداريءَ ھيٺ سيڪريٽري، اداري جي آفيس جو ڪم سنڀاليندو ۽اٿارٽي ۽ اڳواڻ ڪميٽيءَ جي گڏجاڻين جون ڪارروايون قلمبند ڪري محفوظ ڪندو ۽ اٿارٽي ۽ اڳواڻ ڪميٽيءَ جي انھن فيصلن کي جيڪي چيئرمين منظور ڪندو تن کي عمل ۾ آڻيندو
ميمبريءَ جي مدت
سرڪاري ميمبرن کان سواءِ اداري جا باقي ميمبر ٽن سالن تائين بحال رھندا. سرڪاري ميمبرن کان سواءِ جيڪڏھن ڪنھن ٻئي ميمبر جي جاءِ مدي پوري ٿيڻ يا ڪنھن ٻئي سبب جي ڪري خالي ٿيندي ته ان خالي جاءِ تي وزيراعليٰ ٻئي ڪنھن شخص کي مقرر ڪري سگھندو
ماليات
اداري جي سرمايي ۾ ھيٺيون رقمون شامل ھونديون: سرڪاري گرانٽون، خانگي عطيا، ڪتابن جي وڪري يا ڪنھن ٻئي اسم مان حاصل ٿيندڙ آمدني
= حساب ڪتاب== اداري جو فنڊ ان جي طرفان مقرر ڪيل بئنڪ ۾ رکيو ويندو ۽ اداري جو حساب ڪتاب ھيٺين مان ڪي به ٻه ڄڻا گڏجي ھلائيندا
حساب ڪتاب جي جاچ پڙتال
اداري جي حساب ڪتاب جي جانچ پڙتال، سنڌ حڪومت جو مقرر ڪيل ”“آڊيٽر“ ڪندو
سالياني رپورٽ
اداري جي سرگرمين ۾ ڪيل ڪم جي سالياني رپورٽ ھر مالي سال جي ختم ٿيڻ کان پوءِ ٽن مھينن اندر شايع ڪئي ويندي.
حڪمناما
سنڌ جو وزيراعليٰ ڪنھن به مسئلي بابت ڪوبه عام يا خاص حڪمنامو اداري ڏانھن جاري ڪري ڪن خاص ڪمن ڪرڻ جي ھدايت ڪري سگھندو ۽ پڻ اداري جي مقصدن مطابق ان جي ڪمن ۽ ذميدارين کي وڌائي يا گھٽائي سگھندا
حڪومت سنڌ جو ثقافت ۽ سياحت وارو کاتو اداري جي سڀني سلسلن ۾ ”انتظامي کاتي“ جي حيثيت رکندو ۽ صوبائي حڪومت توڙي وزيراعليٰ سان سموري لکپڙھ ان کاتي جي معرفت ڪئي ويندي
www.sindhila.org
سنڌي ٻولي اٿارٽي
نيشنل هاءِ وي، حيدرآباد
سنڌ، پاڪستان
sindhila@yahoo.com اي ميل
www.sindhila.org ويب سائيٽ
فون نمبر: 9240053/ 9240050-22-92
مير بالاچ مري
بالاچ مرين ۽ بلوچن جو ڪئي سالن کان سرڪار سان اختلاف هلندا اچن ٿا. 21 نومبر 2007 هڪ جهڙپ ۾ نوشڪي جي ويجهو بالاچ جو موت واقع ٿي.
زمرو:پاڪستاني سياستدان زمرو:شخصيتون
اسڪاٽلينڊ
thumb|يورپ جي نقشي ۾ اسڪاٽ لينڊ کي نمايان ڏيکاريو ويو آهي
اسڪاٽلينڊ (scotland) يونائٽيڊ ڪنگڊم جو هڪ رُڪن ملڪ آهي.هي مُلڪ عظيم برطانيا ٻيٽَ جي اُتر ۾ ٽئين ڀاڱي تي موجود آهي. ان جي سرحد ڏکڻ طرف انگلستان جڏهن ته اوڀر ۾ اتر سمنڊ، اولهه ۽ اتر ۾ نارٿ چينل ۽ آئرش سمنڊ سان ملي ٿي. اصل ۾ لينڊ کانسواءِ 790 ننڍا ٻيٽَ پڻ اسڪاٽلينڊ جو حصو آهن.
ايڊنبرا اسڪاٽلينڊ جو راڄڌاني ۽ ٻيو وڏو شهر آهي. هي شهر يورپ جي وڏن واپاري(تجارتي) مرڪزن منجهان هڪو آهي. ايڊنبرا کي اتيت (ماضيءَ) ۾ اسڪاٽلينڊ جي مرڪزي حيثيت حاصل هُئي پر هاڻي گلاسگو جيڪو اسڪاٽلينڊ جو سڀ کان وڏو شهر آهي، اهو ايڊنبرا کان ترقيءَ ۾ اڳتي نڪري چُڪو آهي. اسڪاٽلينڊ جي آبي حدن ۾ اُتر ڄميل سنمڊ جو هڪ وڏو حصو پڻ اچي ٿو. تيل جي ذخيرن جي لحاظ کان اسڪاٽلينڊ يورپي يونين ۾ سڀني کان اڳتي آهي. اسڪاٽلينڊ جو ٽيون وڏو شهر ايبرڊين آهي جيڪو يورپ ۾ تيل جو راڄڌاني سڏبو آهي.
اسڪاٽلينڊ جي رياست 1707 تائين هڪ خودمختيار رياست هئي جنهن کي پوءِ ذاتي پسند جي بنياد تي انگلينڊ ۽ آئرلينڊ سان ملايو ويو هيو. ان جو سبب هي هيو تہ اسڪاٽلينڊ جو جيمز ڇهون ساڳئي وقت ٻن رياستن جو بادشاهہ پڻ هو. 17 مئي 1707 تي اسڪاٽلينڊ پڻ الحاق ۾ شامل ٿي وئي ۽ اُهي سڀئي رياستون ملي هڪ ملڪ بڻجي ويون. ان سلسلي ۾ سال 1706 ۾ ٻنهين رياستن جي پارليامينٽ گڏجي هڪ قانون منظور ڪيو، تنهن هوندي ان الحاق جي خلاف اسڪاٽلينڊ ۾ عام مظاهرا ۽ احتجاج ٿيندا رهيا. اڄ پڻ اسڪاٽلينڊ جو عدالتي، قانوني ۽ ڏوهہ ۽ سزا جو سرشتو (نظام) انگلينڊ ۽ ويلز ۽ اُتر آئرلينڊ کان الڳ آهي.
نالوجي معنيٰ
اسڪاٽ لينڊ جو لفظ لاطيني لفظ سڪاٽي کان نڪتل آهي، جيڪو اسڪاٽلينڊ ۽ آئر لينڊ جي رهواسي ماڻهن لاءِ استعمال ٿيندو آهي.
مُنڍائتي تاريخ
موجوده دور جي اسڪاٽلينڊ جي مقام تي لاڳاتار گليشئر ٺهندا ۽ پگهرڻ لڳا جنهنڪري ابتدائي انساني آباديءَ جا آثار مِٽجي ويا. اندازي مطابق آخري ڀير گليشئرن جي هٽڻ کانپوءِ پهريون ڀيرو 12,800 سال اڳ هتي شڪاري آيا ۽ رهڻ لڳا. 9,500 سال اَڳُ هتي انسانن مستقل رهائش گاهون اڏڻ شروع ڪيون هيو ۽ 6,000 سال اڳ هتي ڳوٺ ٺهڻ لڳا. وڻ جي غيرموجودگي سبب هتي گهڻي ريت اڏاوت مقامي پٿرن سان ڪئي وئي.
اڪساٽلينڊ 4,000 سال اڳ هڪ پراڻو مقبرو مليو آهي جتي پُوريل نوادرات پڻ موجود هيا انهن ۾ ٽامو واري زماني جي شروعاتي حڪمران جي باقيات اڇي ٺڪرين ۽ وڻ جي ٽاري تي رکيل هئي. جنهن مان پروڙَ پئي ٿي ته هي ماڻهو پنهنجي مٽن مائٽن ۽ پيارن جي قبرن تي گُلَ رکندا هيا.
رومن اثرَ
شروعاتي لکيل تاريخ رومن سلطنت جي آمد سان شروع ٿئي ٿي جڏهن رومين انگلينڊ ۽ ويلز تي قبضو ڪيو هيو ان زماني ۾ رومين ان کي برطانيا جو صوبو نالو ڏنو.
اقبال ملاح
اقبال ملاح سنڌ جو نامور صحافي آهي. هن جو پورو نالو محمد -اقبال ملاح- آهي. هن ميهڙ تعلقي جي ڳوٺ گهاڙي ۾ پهرين فيبروري 1970ع تي واحد بخش ملاح جي گهر ۾ -جنم- ورتو. هي ڳوٺ نامور سنڌي ليکڪا -بادام ناتوان- ۽ مشهور سياستدان مير ٿيٻي جو ڳوٺ آهي. -اقبال ملاح-، پرائمري -تعليم- حيدرآباد تعلقي جي نوناري ڳوٺ ۾ مئٽرڪ گورنمينٽ هاءِ اسڪول ميهڙ، انٽر، گورنمينٽ ڪاليج خيرپور ناٿن شاهه ۽ ايم. اي (پوليٽيڪل سائنس) سنڌ يونيورسٽيءَ مان ڪئي. -اقبال ملاح- ساٿي ٻارڙا سنگت جي تنظيم ڪاريءَ ۾ وڏو ڪردار ادا ڪيو. هن شاگرد تحريڪ ۾ ڪميونسٽ پارٽيءَ جي شاخ ڊي. -ايس-. ايف جي ميمبر جي حيثيت ۾ وڏو ڪردار ادا ڪيو. هي ڪميونسٽ -پارٽي- آف سنڌ جو ميمبر ۽ ڊي -ايس- ايف سنڌ جو سيڪريٽري جنرل رهي چڪو آهي. سياست دوران هن جو لاڙو صحافت ڏانهن رهيو. 1991ع کان هن روزاني ڪاوش -اخبار- کان عملي صحافتي زندگيءَ جي شروعات ڪئي، -ان- بعد ڪوشش، عبرت، -جنگ- ۽ ٻين اخبارن ۾ پڻ ڪم ڪيو. هي روزاني پاڪ ۽ روزاني دعا اخبارن جو -ايڊيٽر- رهي چڪو آهي. حيدرآباد پريس ڪلب جو صدر ۽ جنرل سيڪريٽري پڻ رهي چڪو آهي. هن پنهنجي هم خيال ساٿين سان گڏ پريس ڪلب حيدرآباد ۾ نين روايتن کي -جنم- ڏنو، -جن- ۾ نامور ڪهاڻيڪار -امر جليل- سان رهاڻ ۽ کيس پريس ڪلب جو تاحيات ميمبر ڪرڻ ۽ ٻيون ڪيتريون ادبي ۽ ثقافتي سرگرميون شامل آهن. ٻين ساٿين سان گڏجي -اقبال ملاح- هن وقت روزاني عوامي آواز ڪراچيءَ جو حيدرآباد بيورو جو انچارج آهي. هن سياست ۽ سماجي موضوعن تي مختلف اخبارن ۾ ڪافي مضمون، ڪالم، اسٽوريون ۽ فيچر لکيا آهن. سنڌ جي قومي مسئلن ۽ سياسي مسئلن تي هن جي قلم هميشه جرئت جو مظاهرو ڪيو آهي. حيدرآباد جي صحافتي زندگيءَ ۾ کيس سٺن صحافين ۾ شمار ڪيو وڃي ٿو.
آرميڊا
آرميڊا ٻيڙو|thumb|left|350px آرميڊا اسپين جي ان مشهور بحري ٻيڙي جو نالو آهي، جنهن 1588ع ۾ انگلستان تي بحري حملو ڪيو، پر زبردست شڪست کاڌائين. انهيءَ زماني ۾ انگلينڊ تي ايلزبيٿ پهرين جي حڪومت هئي. جڏهن ته اسپين جو بادشاهه فلپ ٻيون هو، جيڪو يورپ ۾ ڪيٿولڪ مذهب جو اڳواڻ به هوندو هو. ان جي دل ۾ گهڻي عرصي کان خواهش هوندي هئي، ته ڪنهن طرح سان انگلينڊ جي ملڪه ايلزبيٿ، جيڪا وري پروٽسٽنٽ مذهب جي پيرو هئي، کي شڪست ڏئي، تخت تان لاهي ڇڏجي. ان ڪري هن جنگ لاءِ تياريون شروع ڪرايون. سندس حڪم تي ”آرميڊا“ نالي وڏو جنگي ٻيڙو به تيار ڪيو ويو. هن ٻيڙي ۾ 130 بحري جهاز شامل هئا. 19 هزار فوجي ۽ 18 هزار ملاح به شامل ڪيا ويا. ان کان سواءِ بحري جهازن ۾ طاقتور توپون به لڳايون ويون. آرميڊا ٻيڙي جي ڪمان ڊيوڪ ميڊينا سڊوينا جي حوالي ڪئي وئي.
انگلينڊ وارن کي جڏهن اسپين جي جنگي ارادن جي خبر پئي، ته هنن به جنگ جو منهن ٽوڙ جواب ڏيڻ جون تياريون شروع ڪري ڇڏيون. انگلينڊ جي بحري ٻيڙي ۾ 197 بحري جهاز ۽ اٽڪل 16 هزار فوجي شامل ڪيا ويا. انگريزي ٻيڙي ۾ ڳريون توپون نه لڳايون ويون. ان هوندي به بم گولا پري تائين اڇلائي سگهڻ جي منجهن سگهه هئي. حقيقت ۾ اها انگريزن جي جنگي چال هئي. هنن جو خيال هو، ته آرميڊا جي ڳرين ۽ طاقتور توپن کان پري رهي، پنهنجي ڌور مار توپن جي گولا باريءَ ذريعي اسپينين کي ڀڄائي ڇڏجي. انگريزي ٻيڙي جي ڪمان، چارلس هاورڊ Charles Howard جي حوالي هئي. آمريڊا 12 جولاءِ 1588ع تي روانو ٿيو. 20 جولاءِ کان انگريزي ٻيڙو به مقابلي لاءِ نروار ٿيو. اسپيني ۽ برطانوي بحري ٻيڙن وچ ۾ ٽن جاين تي خطرناڪ مقابلا ٿيا. 31 جولاءِ تي پلائي مائوٿ Ply Mohth وٽ 2 آگسٽ تي پورٽ لينڊ Port Land وٽ، ۽ 4 آگسٽ تي آئزل آف ويٽ (هڪ مشهور ٻيٽ، جيڪو انلگلستان جي ڏاکڻي ڪناري تي واقع آهي، هي 1974ع کان هڪ ننڍڙي ملڪ جي حيثيت ۾ قائم آهي، جنهن جي ماڻهسيه (آبادي) (1990ع واري آدمشماريءَ مطابق آهي) 161,600 لک آهي. پهرين ٻن مقابلن ۾ انگلستان جي ٻيڙي کي نقصان پهتو، ۽ اهو پوئتي هٽي ويو هو. ماهرن جو خيال آهي ته اها به انگريزن جي هڪ جنگي چال هئي، ته جيئن اسپين جو ٻيڙو ڪاميابيءَ جي خوشيءَ ۾، اڃا به سندن ملڪ جي ويجھو اچي. بهرحال ٽين مقابلي ۾ برطانوي ٻيڙي، پنهنجي پري مار ڪندڙ توپن کي چالو ڪري ڇڏيو، جنهن کان پوءِ هنن جي ڪاميابي شروع ٿي. 6 آگسٽ تي آرميڊا، ڊوور کاريءَ Strait of Dover وٽ پهتو. 7 ۽ 8 آگسٽ جي وچ واري رات ۾، ڇهن انگريزي جهازن ڳرين توپن سان، آرميڊا تي زبردست حملو ڪيو. انهيءَ اوچتي حملي آرميڊا جي صفن کي ٽوڙي ڇڏيو. ان کان پوءِ 8 آگسٽ جي ڏينهن، فرانس جي ساحل وٽ، انگريزي ٻيڙي وري هڪ نئون حملو ڪيو، جنهن سان آرميڊا جي رهي سهي قوت به تباهه ٿي وئي. هنن جون توپون خاموش ٿي ويون. انگريزي ٻيڙي 12 آگسٽ تائين آرميڊا جو پيڇو ڪيو. نيٺ آرميڊا کي ايٽلانٽڪ سمنڊ ۾ ڌڪي ڇڏيو. وڏي ڳالهه ته هوا جو رخ به آرميڊا جي خلاف ٿي پيو هو.
هن بحري جنگ ۾ آرميڊا جو تمام گهڻو نقصان ٿيو هو. هن جا 51 جهاز بلڪل تباهه ٿي ويا هئا. ٻين مان ڪيترن جا سڙه ڦاٽي پيا، يا ٻيو نقصان پهتن. ان کان سواءِ کاڌ خوراڪ ۽ پاڻيءَ جو ذخيرو به کٽي پين. هزارين سپاهي ۽ ملاح مري ويا. صرف 80 جهاز، چند هزار فوجي ۽ ملاح جان بچائي واپس اسپين پهتا. انهيءَ جنگ جي ناڪاميءَ کان پوءِ، اسپين وري ڪڏهن به انگلستان تي حملو نه ڪيو. جڏهن ته انگريزي ٻيڙي جو ڪو خاص نقصان ڪو نه ٿيو. هنن جا وڌ ۾ وڌ 3 هزار کن ماڻهو مئا. ان کان سواءِ جهازن کي به معمولي نقصان رسيو. ماهرن جو خيال آهي، ته آرميڊا جي شڪست، بحري فوج جي نون طريقن ۽ جنگي حربن ۾ وڏو انقلاب آڻي ڇڏيو. انگلستان به انهيءَ بحري جنگ کان پوءِ پنهنجي بحري طاقت ۾ گهڻو اضافو ڪيو. آرميڊا واري اها جنگ دنيا جي پهرين ۽ سڀ کان وڏي بحري جنگ هئي. انهيءَ بحري جنگ ۾ ڪاميابيءَ تي ملڪه ايزبيٿ خوشيءَ ۾ نه پئي ماپي. هن هڪ سونو ٻلو جاري ڪيو، جنهن تي لکيل هو، ”خدا ڦوڪ ڏني ۽ هو ڇڙوڇڙ ٿي ويا“.
زمرو:اسپين
احسان علي شاھ (شاعر)
” -احسان علي- “ چؤ مرثيا شهدائي ڪربلا جا مطلـوب سـي خـدا جـا رڻ ڪربلا سڌاريا
برازيل
تاريخ
''برازيل ۾ ڪيترائي هزار سال اڳ قديم انڊين قبيلا گوراني ۽ ٽوپي نامبا آباد هئا، اسپيني جهازران وسنٽ يانيزپنيزون پهريون يورپي هو، جيڪو 26 جنوري 1500ع تي برازيل جي ڪناري تي لٿو، پر برازيل کي ڳولڻ جو ڪريڊٽ پرتگالي سامونڊي ڪمانڊر پيڊرو الوانس (Pedro Allvanes Caberel) ڪيبرل ڏانهن وڃي ٿو، جيڪو 22 اپريل 1500 ع تي اوڀرين برازيل جي ڪناري تي لنگر انداز ٿيو ۽ پرتگال جي ملڪيت تي دعويٰ ڪيائين، 1530ع ۾ شاهه پرتگال جان III هتي آبادگاريءَ جو پروگرام ٺاهيو، جنهن هيٺ شاهه، برازيل کي 15 ضلعن ۾ ورهايو. هتي آفريقي شيدين جي 16 صدي عيسويءَ ۾ آبادڪاري ٿي. 1699ع ۾ هتي سون ۽ 1721ع ۾ هيرا لڌا، جنهن کان پوءِ يورپي نون آبادگارن جي هڪ وڏي کيپ هتي پهتي.1727ع ۾ هتي پهريون ڀيرو ڪافيءَ جي پيداوار ٿي.''
''1750ع ۾ پرتگال ۽ اسپين ميڊرڊ ٺاهه هيٺ ڏکڻ آمريڪا کنڊ کي هڪ ٻئي ۾ ورهائي ڇڏيو، 1807ع ۾ فرانس جي شهشاهه نيپولين بوناپارٽ پرتگال تي قبضو ڪيو ته 7 مارچ 1808ع تي شاهي خاندان برازيل ۾ پناهه ورتي. 1815ع ۾ پورچو گالي بيٺڪن کي ”پورچو گال جي گڏيل بادشاهت“ جو نالو ڏنو ويو. 1821ع ۾ بادشاهه جان ڇهين پنهنجي پٽ جان پيڊرو کي پنهنجو نائب مقرر ڪيو. 3 جون 1822ع تي پيڊرو اسيمبليءَ جو اجلاس طلب ڪيو، تنهنڪري 7 سيپٽمبر 1822ع تي پيڊرو، برازيل جي آزاديءَ جو اعلان ڪري ڇڏيو، پهرين ڊسمبر 1822ع تي ڊام پيڊرو برازيل جو شهنشاهه ٿيو، انهيءَ نئين مملڪت کي سڀ کان اڳ آمريڪا 1824ع ۾ قبول ڪيو، 24 سيپٽمبر 1834ع تي پيڊرو پهرئين جي انتقال کان پوءِ 23 جولاءِ 1840ع تي آئين ساز اسيمبليءَ پيڊرو ٻئي کي بادشاهه مقرر ڪيو، جنهن 14 جولاءِ 1841ع تي برازيل جو تاج سنڀاليو. مئي 1888ع ۾ شاهه پيڊرو ٻئي غلاميءَ جي خاتمي جو اعلان ڪيو.''
''15 نومبر 1889ع تي خوني انقلاب کان پوءِ شاهه پيڊرو ٻئي کي تخت تان لاٿو ويو، انقلاب جو ليڊر ڊيوڊوروڊ افونسڪا هيو، ملڪ کي جمهوريه بنائي، يونائيٽيڊ اسٽيٽس آف برازيل جو نالو ڏنو ويو، 24 فيبروري 1891ع تي هتي آمريڪي طرز جو آئين نافذ ٿيو، فونسڪا جي حڪومت صرف 20 ڏينهن رهي، پهرين عالمي جنگ دوران جرمنيءَ برازيل جي سامونڊي ٻيڙين تي حملو ڪيو ته هن آگسٽ 1917ع ۾ جرمنيءَ سان سڀ سفارتي لاڳاپا ختم ڪري ۽ 26 آڪٽوبر 1917ع تي جرمنيءَ خلاف جنگ جوٽي ڇڏي، ٻي عالمي جنگ دوران 22 آگسٽ 1942ع تي جنرل فيٽوليو ورگس (Fetuleo Vergas) جرمنيءَ ۽ اٽليءَ خلاف جنگ جو اعلان ڪري ڇڏيو، ورگس 3 آڪٽوبر 1950ع جي صدارتي چونڊن ۾ ٻيهر صدر ٿي آيو، پر آگسٽ 1954ع ۾ ورگس مخالف اخبار جي ايڊيٽر جي قتل کان پوءِ حالتون خراب ٿي ويون، فوج صدر کان استعيفيٰ جو مطالبو ڪيو، تنهن ڪري 24 آگسٽ 1954ع تي ورگس استعيفيٰ ڏني ۽ ترت ئي خودڪشي ڪري ڇڏي. 21 اپريل 1960ع تي ريوڊي جنيرو جي جاءِ تي برازيليا کي ملڪ جي گاديءَ جو هنڌ قرار ڏنو ويو، 1983ع ۾ برازيل دنيا جو سڀ کان وڌيڪ قرضي ملڪ ٿي ويو، جنهن تي 100 بلين ڊالرن جو قرض واجب الادا هو، آگسٽ 2000ع ۾ شديد بارش ۾ سوين ماڻهو مري ويا ۽ هزارين بي گهر ٿي ويا.''