cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
مرزا قليچ بيگ
خاندان
تاريخي تقويم مطابق عيسوي (شمسي) سال جي تاريخ 7 آڪٽوبر 1853ع تي، مرزا قليچ بيگ حيدرآباد، سنڌ ۾ جنم ورتو. مرزا قليچ بيگ جا وڏڙا جارجيا، روس جا رهاڪو معزز ڪرستان هئا. سندس والد ۽ نانو ننڍپڻ ۾ ايران جي حاڪم طرفان سنڌ جي ميرن کي تحفي طور عطا ڪيا ويا هئا ۽ جي انهيءَ زماني ۾ حيدرآباد جي ٽنڊي ٺوڙهي ۾ رهائش پذير ٿيا. مرزا صاحب جو والد فريدون بيگ ۽ نانو مرزا خسرو بيگ پنهنجي دؤر جا وڏا عالم هئا، جن جو اثر مرزا صاحب تي ننڍي هوندي کان ئي ٿيو، انهيءَ ڪري هو سنڌي ٻوليءَ ۽ ادب جو هڪ وڏو عالم بڻجي ويو. مرزا صاحب جو والد مرزا فريدون بيگ، سنڌ جي فرمانروا مير ڪرم علي خان ٽالپر جي محل ۾، اولاد جي حيثيت ۾، دنيا جهان جي سمورين آسائشن جي وچ ۾ پَليو ۽ وڏو ٿيو. سندس ساٿي مرزا خسرو بيگ ھو، جو عمر ۾ کانئس چند سال وڏو هو. جڏهن انگريزن سنڌ فتح ڪئي، تڏهن اُنهن نہ صرف سفاڪيءَ سان ميرن جي محلن کي لُٽيو، پر سمورن حاڪمن کي گڏڪري ڪلڪتي جي ڏورانهين هنڌجلاوطن بہ ڪيو ۽ ٽالپرن جي ديرن کي نهايت تڪليف واري حالت ۾، بنهہ خالي هٿين قلعو ۽ محل ماڙيون ڇڏڻيون پيون، جڏهن خود بادشاهن ۽ راڻين سان اها ويڌن ٿي، تہ اُنهن سان لاڳاپيل معتمد اميرن ۽ دربار جي مصاحبن سان ڪهڙو نہ ناحق ٿيو هوندو. ان پس منظر ۾ ٽالپري دربار سان وابستہ، سنڌ جي ٻن نامور امير خاندانن – مرزا خسرو بيگ ۽ مرزا فريدون بيگ – کي بہ ڏکين ڏينهن سان مُنهن ڏيڻو پيو، پر گهڻو ڪجهہ لُٽجي وڃڻ کانپوءِ بہ اُهي نهايت همت ۽ حوصلي، صبر ۽ جرئت سان وري پنهنجن پيرن تي بيهڻ لاءِ جتن ڪري رهيا هئا. اهڙي صبر آزما آزمائش دوران، مرزا صاحب جي خاندان سليقہ مندي ۽ سگهڙپائي، سُچيتائي ۽ سيبتائيءَ سان ڏکين ڏينهن کي قابو ۾ آندو. پنھنجي آتم ڪٿا ”سائو پن يا ڪارو پنو“ ۾ مرزا صاحب جن پاڻ پنهنجي اوائلي دؤر کي هن طرح بيان ڪيو آهي.
"”ميرن جي صاحبيءَ ۾، هو ٻيئي حيدرآباد جي ڪوٽ جي اندر رهندا هئا، جتي مير صاحب ۽ سندن ديرا هئا. صاحبيءَ ڦِٽڻ وقت، يعني 1843ع ۾ ،اسان جن مائٽن کي وري تڪليف شروع ٿي، ميرن سان گڏ، پهرين ناني مرحوم کي بہ قيد ڪري ڪلڪتي ٿي نيائون. پر پوءِ ميرن جي ديرن جي سنڀال لاءِ هُن کي هتي ڇڏي ڏيڻ ضروري ٿين، جڏهن حيدرآباد جو ڪوٽ انگريز سرڪار هٿ ڪيو، تڏهن اسان جا مائٽ، يعني بابو، نانو ۽ سندن ڪٽنب، سائينداد جي ٽنڊي ۾ وڃي ويٺا. اُنهيءَ ڀاڄ ۾ اسان جي توڙي ٻين ڪوٽ ۾ رهڻ وارن جي گهڻي دولت زيان ٿي. ڪجهہ سامان اندران ڪڍي ٻاهر اڇلائڻ ۾ ۽ ڪجهہ ٻين وٽ امانت رکڻ ۾؛ ۽ ڪجهہ زمين اندر پورڻ ۾. سائينداد جي ٽنڊي ۾ ڪَچن گهرن ۾ وڃي رهيا، جن کي هڪڙي ڏينهن اوچتو اچي باھ لڳي، جا ٽي ڏينھن برابر پئي ٻري. ڏاڍيءَ مشڪلات سان ماڻهن جان بچائي. ڪيترو قيمتي مال، ڪپڙا، جواهر ۽ موتي سَڙي چٽ ٿي ويا. سڙيل موتي ڇڄن جا ڇڄ نڪتا، جن سان پوءِ اسين ٻار راند پيا ڪندا هئاسين. باھ کان پوءِ مير ڪرم علي خان جا ديرا ۽ ساڻن گڏ بابو ۽ نانو بہ لڏي اچي مير محمود جي ٽنڊي ۾، ڦليليءَ جي ڪناري تي، يعني آغا جي ٽنڊي ۽ يوسف جي ٽنڊي جي وچ تي اچي ويٺا؛ ۽ پوءِ اُتان ٺوڙهي جي ٽنڊي ۾ نواب محمد خان ٺوڙهي جي جاگير ۾ اچي ويٺا.“"
- (ص 3)
ڏکين حالتن کي مرزا صاحب جي خاندان نهايت هوشمندي ۽ سليقه شعاريءَ سان مُنهن ڏنو، تنهن جو نقشو مرزا صاحب هنن لفظن ۾ چٽيو آهي: "”مٿي چيو ويو آهي تہ بابي ۽ امان وٽ گهڻي دولت نہ هئي. بابي جي وفات کانپوءِ امان ۽ اسان جي وڏي ڀيڻ ۽ اسان جون ٻہ ٻانهيون، يعني دائي گُلچمن، جا حبشياڻي هئي ۽ دائي زعفران، جا شيدياڻي هئي، سي گهر جي ڪم ڪار ۾ رهدنيون هيون. امان ۽ ادي، سُئيءَ ۽ زريءَ جو ڪم چڱو ڪنديون هيون ۽ انهيءَ مان چڱي موچاري پيدائش ٿيندي هُين. اهڙي پورهئي ڪرڻ کي عيب نہ ڄاڻنديون هيون. پنھنجن هٿن سان چرخو بہ ڪتينديون هيون. ڪپھ جي ڦٽين ٽاڻڻ جو آرٽڙيون بہ هلائينديون هيون: بلڪہ ڪڏهن ڪڏهن جنڊ بہ پيھنديون هيون ۽ ماني بہ رڌينديون هيون. ٿوريءَ پيدائش جي ڪري بابو ۽ امان، جيتري ڪفايت ۽ قناعت ٿي سگهندي هئي، اوتري ڪندا هئا. بابو پنهنجي هٿن سان ٻارن جي لاءِ ٽوپيون جوڙيندو هو ۽ پنهنجي لاءِ بعضي پاڻ ڪپڙا بہ سبندو هو. ڪفايت ۽ قناعت جي ڪري، اسان جي ساديءَ هلت تي، ڪي پاڙيوارا ۽ عزيز کِلندا ۽ ٽوڪون بہ ڪندا هئا تہ بہ اسان مان ڪو اُنهيءَ تي ڌيان نہ ڏيندو هو. گهڻن کي تہ حيرت لڳندي هئي تہ ڪيئن هي اندر توڙي ٻاهر عزت آبروءَ سان پيا گذارين. اندر ٻاهر جي لاءِ نوڪر بہ رکن: صاف ڪپڙا بہ ڪن: ٻار بہ اسڪول ۾ موڪلين، بلڪ بمبئيءَ تائين بہ اُنهن کي موڪلين: ۽ شاديءَ مراديءَ وقت دستوير پئسو پنجڙ بہ ڏين وٺن، ۽ اُٿن ويهن!“"
- (ص 9)
مرزا صاحب جو نالو قليچ ترڪي ٻوليءَ جو لفظ آهي جنھن جي معني آهي تلوار.مرزا قليچ بيگ پنھنجي آتم ڪٿا ۾ لکي ٿو تہ:"”ٻاراڻي وهيءَ ۾ چون ٿا تہ آءُ ٿلهو هوس، جنهن ڪري بادل فراشُ، جو چرچائي مشهور هو، سو مون کي گهوٻاٽو ڪري سڏيندو هو."
- (سائو پن…ص ص 12- 18)
مرزا صاحب وڏو ڀاءُ مرزا غلام رضا بيگ پھرين پرشن ٽيچر هو ۽ اڳتي هلي ڊيپوٽي ايجوڪيشنل انسپيڪٽر ٿيو. ٻيو ڀاءُ مرزا صادق علي بيگ پهرين شڪارپور جي هاءِ اسڪول جو هيڊ ماستر ٿيو ۽ پوءِ اُهو بہ ڊيوپٽي ايجوڪيشنل آفيسر ٿي رهيو. سندس ٽيون ڀاءُ جيڪو کانئس ننڍو هو، اُهو بہ پھرين پرشن ٽيچر ٿيو ۽ پوءِ ڊيوپٽي انسپيڪٽر ٿيو.اُن کان ننڍو ڀاءُ مرزا جعفر قلي بيگ ڊاڪٽر ٿيو، جنهن بمبئي مان تعليم حاصل ڪرڻ کانپوءِ لنڊن مان بہ اعلى ڊگريون حاصل ڪيون ۽ ڪراچي ۾ اچي اسپتال کولي. هڪ ڀاءُ مرزا نجف قلي بيگ انجنيئرنگ ڊپارٽمينٽ ۾ اوورسيئر ٿيو ۽ اُنهيءَ کان ننڍو پهريائين پنهنجي ڊاڪٽر ڀاءُ مرزا جعفر علي بيگ جو اسسٽنٽ هو ۽ پوءِ ميهڙ جو جيلر ٿيندي پوليس ۾ سب انسپيڪٽر ٿيو، سندن ٻن ڀينرن مان وڏي ڀيڻ زيب النساء فارسي ۽ سنڌي ٻوليءَ ۾ هوشيار هئي. هوءَ شاعره بہ هئي ۽ سندس تخلص ”مخفي“ هو. مرزا صاحب جو هڪ مامو خانبهادر مرزا علي محمد بيگ ڊيپوٽي ڪليڪٽر ٿيو. مرزا صاحب ٽي شاديون ڪيون پر ھڪ ئي وقت ھڪڙي زال رکيائين .پھرين زال جي وفات ڪري ٻي شادي ڪيائين ۽ اھا زال بہ فوت ٿي ويس جنھن ڪري ٽين شادي ڪيائين. سندس رٽائرمينٽ کان ٻہ سال بعد 1912 م سندس وڏو پٽ مرزا نادر بيگ بئريسٽر ٿيو.
ابتدائي تعليم
پنهنجي اوائلي تعليم جو ذڪر ڪندي مرزا صاحب پنهنجي آتم ڪھاڻي م لکي ٿو تہ: "”… ماني کائي ٿڪ ڀڃي، وري رات جو اُٿي پڙهندا هئاسين. تڏو وڇائي، وچ تي شمعدان يا ڏياٽي رکي، يا دلو اونڌو ڪري اُنهي تي ڏيئو رکي، ويھي پڙهندا هئاسين. تڏهن ڪيروسين تيل ڪونہ هو، ڪڙو تيل ٻرندو هو، بتيون ۽ چمنيون بہ عام ڪونہ هيون. صبح جو وري اُس تي ويھي پڙهندا هئاسين"" . ڪاليج جي تعليم جي باري ۾ لکيو اٿس تہ: "”…… ڪاليج ۾ مون کي سنڌ جي اسڪالرشپ ويھ رپيا درماھ تہ ملندي هئي پر اُتي ڪاليج جي امتحانن پاس ڪرڻ جي ڪري ٻي اسڪالر شپ بہ ويهن رپين واري جدا ملندي هئي، اُنهي کانسواءِ خانگي طرح ڪيئي دولتمند پارسي شاگرد مون کان پارسي پڙهندا هئا ۽ اُنهي لاءِ پنج ڏھ رپيا ڏيندا هئا، جنهن ڪري منهنجو گذران چڱيءَ طرح ٿيندو هو…“"
مرزا صاحب جو هڪ ڀاءُ مرزا غلام رضا بيگ حيدرآباد جي ڪوٽ ۾ سن 1842ع ۾ ڄائو هو. باقي سڀ ڀائر ۽ ڀينرون ٽنڊي ٺوڙهي ۾ پيدا ٿيا، سواءِ مرزا صادق علي بيگ جي، جيڪو 1845ع ۾ سائينداد جي ٽنڊي ۾ ڄائو هو. مرزا صاحب جي ناني ۽ والد جي دوستي جي دائري ۾ انگريز عملدار ۽ هندو ديوان بہ شامل هئا. جن جي صحبت ۽ مشوري سان هنن پنهنجي اولاد کي وڏن تعليمي ادارن تائين پهچايو. مسٽر گولڊ سمٿ، جيڪو اسسٽنٽ ڪمشنر هئڻ سان گڏ تعليم کاتو بہ سنڀاليندو هو، اُن کان علاوه راس بورن، فلپ صاحب، تروٽ صاحب، جيڪي وڏا آفيسر هئا، اُنهن سان هنن جي دوستي هئي، جن جي صلاح سان مرزا صاهب جا ٻہ وڏا ڀائر انگريزي اسڪول ۾ داخل ڪيا ويا، 1871 ۾ سندس والد وفات ڪري ويو. 1972 ۾ مئٽرڪ پاس ڪيائين جنھن بعد کانپوءِ 1873 ۾ بمبئي جي ايلفنسٽن ڪاليج ۾ پڙهڻ لاءِ ويا .1876 ۾ سندس والده بہ وفات ڪري وئي.
مررزا قليچ بيگ پهريائين حيدرآباد جي سنڌي ۽ پوءِ انگريزي اسڪول ۾ تعليم حاصل ڪئي. سندس پالنا ڏاڍي لاڏ ڪوڏ سان ٿي. مائٽ سندس هر انگل پورو ڪندا هئا. مرزا صاحب کي گهر ۾ جيڪو تعليمي ماحول مليو، تنهن جو ڦل گهر جي هر فرد کي مليو.
ذاتي زندگي
ڊاڪٽر انور فگار هڪڙو لکي ٿو تہ: محمد صديق مسافر، مرزا صاحب جي حياتيءَ تي سن 34- 1935ع ۾ سنڌ مسلم ادبي سوسائٽيءَ جي سالياني جلسي ۾ ”مرحوم مغفور شمس العلماء خانبهادر مرزا قليچ بيگ جي سوانح حيات“ جي عنوان هيٺ هڪ تقرير ڪئي هئي، جنهن ۾ اڳتي هلي ڪجهہ اضافو ڪري ”قرب قليچ“ جي نالي سان ڪتاب تيار ڪيو، جنهن جو پهريون ڇاپو 1936ع ۾ پڌرو ٿيو ۽ ٻيو ڇاپو آڪٽوبر 1997ع ۾ ”آگم پبليڪيشن ايجنسي“ حيدرآباد پاران شايع ڪرايو ويو آهي، اُنهيءَ تقرير ۾ (مذڪوره ڪتاب ص 29) مسافر صاحب مرزا صاحب متعلق هڪ واقعو هن ريت بيان ڪيو آهي: ”مرزا قليچ بيگ صاحب جڏهن شڪارپور ۾ مختيارڪار هو، تڏهن ريلوي ڊپارٽمينٽ وارن صاحبلوڪن سان سندس گهڻو لھ وچڙھ ٿيو. اُتي هڪڙي يوريشن ڇوڪريءَ ۽ مرزا صاحب جي وچ ۾ صافدليءَ واري محبت پيدا ٿي وئي. ٻنهي ڄڻن جي مرضي ٿي تہ اسين پاڻ ۾ شادي ڪريون، ڇوڪريءَ جي پيءُ لاهور واري وڏي پادريءَ کان اجازت گهري تہ ڇوڪريءَ کي هڪڙي مسلمان جوان سان شادي ڪرڻ ڏجي يا نہ؟ پادريءَ لکي موڪليو ته جيستائين اُهو مسلمان جوان ڪرستان ٿيڻ قبول نہ ڪري تيستائين ڇوڪريءَ کي ساڻس شادي ڪرڻ جي اجازت ڏئي نٿي سگهجي. مرزا صاحب، جنهن جي رڳ رڳ ۾ اسلام جو اثر مضبوطيءَ سان سمايل هو، تنهن ڪرستان ٿيڻ کان انڪار ڪيو ۽ اُن يوريشن ڇوڪريءَ سان شادي ڪرڻ جي پچر ئي ڇڏي ڏنائين.“ دراصل انهيءَ واقعي جو تعلق راڌڻ سان آهي، نہ ڪہ شڪارپور سان.مرزا صاحب اُن زماني ۾ ميهڙ ڊويزن جي ٿرڙي محبت تعلقي جو مختيارڪار هو ۽ راڌڻ جي اسٽيشن ماسٽر مسٽر مُري جي وڏي ڌيءَ ائلس سان سندس گهڻي محبت ٿي ويئي هئي، جنهن وڃي شاديءَ جي ارادي جي نوبت اختيار ڪئي هئي. (سائو پن يا ڪارو پنو. ص ص 46- 47) پنهنجي حياتيءَ جي احوال ڏيندي مرزا صاحب پنھنجي آتم ڪهاڻي سائو پن يا ڪارو پنو ۾ ڪيترن ئي مسئلن تي پنهنجي مدلل راءِ بہ ڏني آهي. شادي جي معاملي تي لکيائين تہ”…… شادي ڪرڻ جي نسبت ۾ مون شادي کان اڳي گهڻو خيال ڪيو هو ۽ مقابلو ڪري نفعا ۽ نقصان تفصيلوار ڪاغذ تي لکي، دل ۾ تڪي توري پوءِ شادي ڪيم“ (ص 118). ”منهنجي راءِ آهي تہ زال هميشہ هڪڙي پرڻجڻ گهرجي. ٻئي ڪنهن بہ عذر تي پرڻجڻ اجايو آهي.“ (ص 119) مرزا جي پھرين شادي خيرپور اسٽيٽ جي وزير سردار بهادر شيخ محمد يعقوب جي خاندان مان ٿي جيڪا 9 مارچ 1904ع تي وفات ڪري وئي.
تعليم ۽ ڪيريئر
مرزا صاحب ننڍپڻ ۾ پنهنجي ابتدائي تعليم مختلف مڪتبن ۾ حاصل ڪئي. پوءِ هو هڪ سنڌي اسڪول ۾ داخل ٿيو ۽ 1865ع ۾ گورنمينٽ هاءِ اسڪول ۾ داخل ٿيو ۽ اتان 1872ع ۾ مئٽرڪ جو امتحان پاس ڪيائين. هتي مرزا صاحب کي نهايت ئي ذهين ۽ قابل استاد مليا، جن جي تربيت سان سندس تعليم جي پيڙهه پختي ٿي، انهيءَ کانپوءِ هو 1873
طبيعت
خوب مِي ُگويد سخن هر ڪس ڪه گفتارش ڪم است
(جيڪو گهٽ ڳالهائڻو آهي، ڪهڙو نه چڱو ٿو ڳالهائي. جنهن ٽاريءَ تي برسات گهٽ پوندي آهي، ان تي ميوو ڀلو ٿيندو آهي).
تاثر
نامياري عالم ايم ايڇ پنهور پنهنجي هڪ مضمون ۾ لکيو آهي ته هو 1953ع ڌاري زرعي انجنيئر طور سنڌ سرڪار جي ملازمت ۾ داخل ٿيو. ستت ئي زرعي کاتي جي ان وقت جي ڊائريڪٽر اي ايم مختلف فيصلن ۽ انهن جي ڪم ڪار تي خبر ناما/رسالا تيار ڪرڻ واسطي محترم ڪريم ڏنو راڄپر جي مدد لاءِ مون کي حڪم ڪيو ۽ چيو ته انگريزيءَ ۾ زرعي اصطلاح ڪافي آهن، پر سنڌي اصطلاحات ڳولي ڪڍجن. پنهور صاحب لکي ٿو ته وٽس مسٽر کمڀاتا ۽ ڪوڙي مل چندن مل کلناڻيءَ جي ٻن ڪتابن کان سواءِ مرزا قليچ بيگ جا ٻه ڪتاب ”باغ ۽ باغباني“ ۽ ”زمين پوکڻ جو علم ۽ هنر“ موجود هئا. چئن ئي ڪتابن ۾ زراعت جا سنڌي لفظ ۽ اصطلاح ڏنل هئا، پر چڪاس کان پوءِ اسان مرزا قليچ بيگ جي لفظن ۽ اصطلاحن کي اختيار ڪيو. پنهور صاحب ان مضمون ۾ اهو به خيال ڏيکاريو آهي ته ڪتاب زراعت ۽ باغبانيءَ تي جديد گھُرجن آهر رڳو 53 حاشيا لکجن ۽ ”زمين جو علم ۽ هنر“ ڪتاب ۾ صرف 50 صفحن جو واڌارو ڪجي ته ٻئي ڪتاب جديد معيار جا زرعي درسي ڪتاب بنجي سگهن ٿا.
جي. ايم سيد سان تعلق
سيد صاحب جا مرزا قليچ بيگ صاحب سان قديم خانداني تعلقات هئا، ڇاڪاڻ ته ”مرزا صاحب جو سيد صاحب جي والد سيد محمد شاهه سان دوستاڻو تعلق هو.“. اُن خانداني لاڳاپي سبب مرزا صاحب تي سيدن سان دوستي واري ننگ کي نباهڻ وارو فرض پڻ هو، جنهن کي هن وضعدار بزرگ بخوبي سرانجام ڏنو. مرزا صاحب سن 1901ع کان 1909ع تائين ڪوٽڙي ڊويزن تي ڊپٽي ڪليڪٽر طور ڪم ڪري رهيو هو، جو 17 جنوري 1904ع تي سيد صاحب جي ولادت ٿي. پاڻ اڃا سورهن مهينن جا مس هئا جو نومبر 1905ع تي سندن والد کي خانداني اختلافن سبب قتل ڪيو ويو. والد جي شهادت کانپوءِ جلد سندن وڏو ڀاءُ به وفات ڪري ويو. اهڙي طرح سيد صاحب ننڍپڻ ۾ ئي وڏڙن جي ٻاجهاري هٿ کان محروم ٿي ويو. هو اڪيلو معصوم ٻارڙو هو ۽ خاندان ۾ ڪو به مرد ملڪيت سنڀالڻ وارو نه هو، مٿان وري دشمني جو سلسلو الڳ. اهڙي نازڪ وقت ۾ سيد صاحب کي ڪنهن سهاير جي سخت گهرج هئي. اُن وقت مرزا صاحب سنڌ جي روايت دوستاڻي ناتي کي نباهيندي، سيد صاحب جي شخصيت ۽ زندگي جي سُڌاري ۾ وڏو مددگار ٿيو. مرزا صاحب ڪوٽڙي ڊويزن جي ڊپٽي ڪليڪٽر هئڻ واري حيثيت ۾ سيد صاحب جي مسئلي ۾ گهري دلچسپي وٺندي سيدن جي خانداني دشمني ختم ڪرائي ڌرين جي وچ ۾ صلح ڪرايو ۽ اُن سان گڏوگڏ 1906ع کان وٺي هن معصوم شهزادي جي ملڪيت جي تحفظ لاءِ اُن کي ’ڪورٽ آف وارڊس‘ ۾ ڏيارڻ ۽ سندس ابتدائي تربيت جو پڻ انتظام ڪرايو.“
تاريخ تي لکيل ڪتاب
سنڌ جي تاريخ تي مقامي تاريخدانن تمام گهٽ قلم کنيو آهي، جنهن ڳالھ کي محسوس ڪندي مرزا قليچ بيگ هيٺيان 8 ڪتاب لکيا، جن جي تاريخي اهميت کان انڪار نٿو ڪري سگهجي. (1) چچنامو (انگريزي) (2) سنڌ جي تاريخ (انگريزي) (3) سنڌ جي تاريخ تصويرن سان (4) سنڌ جي مختصر تاريخ (5) سنڌ جا قديم شهر ۽ انهن ۾ وسندڙ ماڻهو (6) رياست خيرپور جي تاريخ (7) چچنامو سنڌي.
لسانيات
ٻولي، لسانيات، لغت هڪ اهم موضوع آهي، جنهن بابت قليچ جو ڪم بنيادي حيثيت رکي ٿو. جيتوڻيڪ ٻولين جي نظرين ۾ جديد تحقيق جي حوالي سان وڏي تبديلي اچي چڪي آهي، پوءِ به مرزا صاحب جي ڪم کي ٻوليءَ ۽ لسانيات جا ماهر وساري نٿا سگهن. مرزا صاحب (1) لغات لطيفي (2) سنڌي وياڪرڻ (چار ڀاڱا) (3)Philological curiosity (4)سنڌي ٻوليءَ جي تاريخ (5) سنڌي لغات قديمي (6) پهاڪن جي حڪمت (7) پارسي زبان جي تاريخ (8) Persian entomology جهڙا اهم ڪتاب لکي، پنهنجي علميت جي ڇاپ ڇڏي آهي.
لطيفيات
لطيفيات جي موضوع تي ڊاڪٽر ٽرمپ ۽ ايڇ ٽي سورلي کان سواءِ اوائلي لطيفي پارکن ۾ سنڌي عالمن مان مرزا قليچ بيگ ئي واحد اديب ۽ عالم هو، جنهن 8 ڪتاب لکيا. انهن ۾ (1) شاهه جو رسالو (2) Life of Shah Abdullah (3) ساڳئي ڪتاب سنڌي جو ترجمو: احوال شاهه عبداللطيف ڀٽائيءَ جو. (4) شاهه جي مختلف سرن جي تشريح تي مشتمل ڪتابڙا (5) لغات لطيفي (6) لطيفي لات (7) شاهه جي رسالي جي ڪنجي (هي ڪتاب اڃا اڻ ڇپيل آهي.) ڊاڪٽر نبي بخش بلوچ لکي ٿو تہ:”…هيءَ حقيقت آهي ته شمس العلماء مرزا قليچ بيگ کي شاهه عبداللطيف ڀٽائي سان بيحد عقيدت ۽ محبت هئي، تنهن ڪري مرزا صاحب وڏي محنت ڪري شاهه صاحب جو رسالو تيار ڪيو؛ جيڪو اُن وقت جي مشهور پبلشر، پوڪرداس، سن 1913ع ۾ ڇپرائي پڌرو ڪيم، جيئن ته بمبئيءَ وارا ڇاپا اڳينءَ پراڻيءَ صورتخطيءَ ۾ ڇپيل هئا ۽ ٽُرمپ وري پنهنجي ڌار الف-ب ٺاهي هئي، تنهن ڪري اُهي رسالا عام پڙهندڙن لاءِ جيئن ته بمبئي وارا ڇاپا اڳينءَ پراڻي صورتخطيءَ ۾ ڇپيل هئا ۽ ٽُرمپ وري پنهنجي ڌار الف-ڀ ٺاهي هئي، تنهن ڪري اُهي رسالا عام پڙهندڙن لاءِ ڏکيا هئا. تعليم کاتي طرفان بمبئي ۾ ڇپرايل رسالو موجوده صورتخطيءَ ۾ ضرور هو، پر مرزا صاحب محسوس ڪيو ته اُن ۾ چُڪون آهن، ڪيترائي بيت ۽ وايون ڇڏيل آهن، تنهن ڪري هن ضروري سمجهيو ته اُنهن مڙني ڇاپن کي آڏو رکي، هڪ ’نئون رسالو‘ تيار ڪرڻ گهرجي، جنهن ۾ شاهه سائينءَ جو سمورو ڪلام ڏنو وڃي. اُنهيءَ جذبي هيٺ مرزا صاحب هڪ نئون رسالو تيار ڪيو. مرزا صاحب واري رسالي ۾ سُرن جي فهرست ۽ فصلن جو تفصيل، اُهو ساڳيو سرڪاري رسالي وارو قائم رکيو ويو آهي. پر مرزا صاحب اُن ۾ وڌيڪ 846 بيت ۽ 15 وايون شامل ڪيون آهن. اُنهن نَوَن بيتن جو نمبر هر هڪ فصل لاءِ ڌار ٻن ڏنگين ليڪن ۾ ڏنل آهي. حاشيي ۾ بمبئيءَ واري رسالي جون پڙهڻيون ڏنيون ويون آهن. ان لحاظ سان ائين چئي سگهجي ٿو ته مرزا صاحب واري رسالي ۾ بمبئي ڇاپي ۽ تعليم کاتي واري ڇاپي، ٻنهي رسالن جي ڪلام کان علاوه ڪجهه وڌيڪ به ڪلام شامل آهن…“ شاهه عبداللطيف ڀٽائيءَ ؒ جي سوانح تي باقاعده جديد تحقيق جو آغاز مرزا قليچ بيگ جي ڪاوش سان ٿيو. ”شاهه ڀٽائيءَ جو احوال ۽ ”قديم سنڌ جا ستارا“ سنڌي سوانحي ادب جا اوائلي نمونا آهن. مير عبدالحسين سانگي جو ”لطائف لطيفي“ ڇپجي نه سگهيو هو، انهي کي ملائي مرزا صاحب جيڪو مزيد احوال ڪٺو ڪيو، اهو ديوان ليلارام جي حوالي ڪيائين، جنهن انگريزي ۾ پنهنجو ڪتاب ”د لائيف، رليجن ائنڊ پوئٽري آف شاهه لطيف“ 1890ع ۾ شايع ڪيو. جڏهن ته مرزا صاحب جي تحقيق ست سال پوءِ 1897ع ۾ شڪارپور مان شايع ٿي، انهيءَ ادبي انڪساري تعاون ۽ فراخدلي جو ٻيو ڪو مثال ورلي ملندو.
لقب ۽ ايوارڊ
2 جنوري 1924ع ۾ سرڪار طرفان سندس بي مثال ادبي خدمتن جي اعتراف ۾ لوبن جي ياداشت ۾ ”شمس العلماء“جو لقب مليو. 15- ڊسمبر 1924 حيدرآباد ۾ گورنر صاحب بمبئيءَ جي درٻار هئي جنھن ۾ کيس ’شمس العلماء‘ جي خطاب جي سند، تمغو، چُغو ۽ دستار ملي. کيس ساڳي سال ”خانبهادر“ جو لقب پڻ مليو. ڊاڪٽر غلام علي الانا صاحب، مرزا صاحب لاءِ بلڪل بجا فرمايو آهي ته: ”سنڌي ادب ۾ مرزا صاحب جو ڪو به ثاني ڪو نه ٿيو آهي.“ کيس سندس ايمانداري، قابليت ۽ ذهانت جي ڪري وڏي عزت ۽ احترام حاصل ٿيو ۽ آخر سينئر ڊپٽي ڪليڪٽر جي عهدي تان رٽائر ٿيو. سندس محنت ۽ جفاڪشيءَ جي ڪري کيس ”قيصر هند“ جو تمغو ۽ ميرٽ سرٽيفڪيٽ مليو. ان طرح ”خانبهادر“ ۽ ”شمس العلماء“ جا خطاب مليا. 1906 م کيس قيصر ھند جو ميڊل مليو.
وفات
مرزا قليچ بيگ 3- جولاءِ 1929ع جو 77 سال نهايت مصروف علمي ۽ عملي زندگي گذاري فوت ٿي ويو. ٽنڊي ٺوڙهي ڀرسان پنهنجي خانداني قبرستان ۾ دفن ٿيو. پهرين گهرواريءَ جي وفات، تاريخ 19 مارچ 1904ع وقت، سندس قبر جي ڀرسان پنهنجي لاءِ هڪ خالي قبر جوڙائي، بعد هر جمعي جي ڏينهن ڪاري ڪفني پائي اُنهي قبر جي الحد ۾ وڃي ليٽندو هو. پوءِ پنهنجو ”قطه تاريخ وفات“ پاڻ لکيائين، جيڪو درست ثابت ٿيو. پاڻ تاريخ 3 جولاءِ 1929ع تي رات جو يارهين بجي وفات ڪيائين، جيڪو هجري سال 1348 هو، ۽ خودنوشت قطعه تاريخ جو آخري رديف: ”بخت موقر“ ابجد جي حساب سان سال 1348 ڏيکاري ٿو. مڪمل قطعه تاريخ جيڪو تربت تي لڳل آهي، هي آهي: "عمرم به همين سال چُو هفتاد شده هفت آمد ملک الموت ز درگاههِ حق آخر گفتا که بسي زيستي در منزلِ دنيا، شو عازمِ عقبى که به بيني رُخ داور ازفرطِ مسرت زدم آهي و بَمُردم در عالمِ ارواح رسيدم دمِ ديگر تاريخ وفاتم چوُدِلم خواسته از غيب، هاتف زکَرم کَرد نِدا: ”بخت موقر""
- 1348هه
مرزا جي ڪتابن جي ببلوگرافي
ڪتابن جا ناشر، صفحا، قيمت وغيره هت درج نٿا ڪجن. اِن سلسلي ۾ خواهشمند دوست، راقم پاران مرتب ڪيل جامع ۽ تفصيلي ”قليچ جي ڪتابن جي ببليوگرافي“ ڏسي سگهن ٿا، جا اڻ ڇپيل آهي.
ڇپيل سنڌي ڪتابن جي الف بي وار فهرست
اڻ ڇپيل ڪتابن جا نالا
1 .ائٽلانٽس: هڪڙو قديم گم ٿيل کنڊ 1919ع 2. باب ۽ بابي؟ 3.بابل ۽ نينوا 1927ع 4بدايع الوقايع 1919ع 5. بيماريءَ جا سچا ۽ ڪوڙا سبب 1920ع 6.پٽ ڄڻڻ پنهنجي وس 1928ع 7. حجت الشيعه 1922ع 8. حسن ۽ عشق، ڀاڱو پهريون، 1928ع 9.حسن ۽ عشق، ڀاڱو ٻيو، 1928ع 10.حقيقت الربى 1922ع 11.حيواني عقل ۽ يادگيريون 1919ع 12. جارجيا يا گرجستان 1917ع 13چين ۽ چيني ماڻهو 1926ع 14. خصوص الخصوص 1926ع 15خطبا 1927ع 16. دستاري جادو 1927ع 17. رواجي حڪمت يا روزمره جي ڪمن نسبت سائنس 1919ع. 18. سچي مردانگي 1927ع 19.سعادت نامو 1923ع 20.سلطان علاؤ الدين ۽ راڻي پدمڻي 1928ع 21. شعر جو شرف ۽ بيان؟ 22.علم الڪشف ؟ 23. علم حيوانات – 1924ع 24.علم رمل 1925ع 25. علم نباتات 1925ع 26. علم نجوم ۽ هيئت 1924ع 27. علمي گلدستو؟ 28. ڪتاب اللسان الغيب 1927ع 29.ڪي اشعار؟ 30. گلدسته حمد و ثنا 1927ع 31. مثنوي ترڪيب الانسان 1924ع 32.مجمع المذاهب 1926ع 33.مصر نامو 1926ع 34. مفتاح الرمل 1925ع 35نه ڄاول ماڻهن جو روح، ٻه ڀاڱ ا، 1927ع
مرزا صاحب تي ڇپيل ڪتاب
1- محمد صديق مسافر: ”قرب قليچ“، سنڌ مسلم ادبي سوسائٽي 1936ع، ٻيو ڇاپو ”آگم“، 1997ع.
2 - مرزا همايون بيگ ”فائق“: ”حيات قليچ“، سنڌ مسلم ادبي سوسائٽي، 1937ع. هيءُ ڪتاب مرزا صاحب جي فرزند جو لکيل آهي. هن ڪتاب لکڻ جو ڪارڻ محمد صديق ”مسافر“ جي مذڪوره ڪتاب ۾ آيل ڪجهه مواد جي درستي آهي. هن ڪتاب ۾ مرزا صاحب جي سوانح سان گڏ سندس همعصرن: حڪيم فتح محمد سيوهاڻي، حافظ احسن چنا ۽ مير مقبول خان جا مرزا صاحب تي رايا، نظم ۽ پڻ مرثيا ۽ خاندان جو شجرو ڏنو ويو آهي. 3- مرزا اسد بيگ: ماهنامه ”قليچ“ اداره قليچ، حيدرآباد، 1952ع- 1955ع تائين. 4- مرزا اسد بيگ: ”ڪلام قليچ“، 1941ع، ٻيو ڇاپو، ڀڳوانداس ائنڊ ڪمپني، حيدرآباد سنڌ. 5- مرزا اسد بيگ: ”عجيب جواهر“، (متفرقه تاليف) 6- مرزا اسد بيگ: 1952ع- 1955ع واري عرصي ۾ ماهنامه ”قليچ“ جي اشاعت سان گڏ، پنهنجي قائم ڪيل ”ادارهء قليچ“ پاران، شمس العلماء جا 23 ڪتاب به شايع ڪرايا: 1- شيطان علاؤالدين ۽ راڻي پدمڻي، 2- جمشيد ۽ حميده، 3- علم قحف يا فرينيالاجي، 4- فوائد الاخلاق، 5- چڱي خيال جي ڪرامت، 6- عالمگير مذهب، 7- انسان جا محافظ ملائڪ ۽ ٻيا غيبي مددگار، 8- اسلامي تعليم نامو، 9- اسلام جا ٽيهتر فرقا، 10- تحفة السالڪين، 11- ذبح عظيم، 12- منهنجو عجيب قدرتي گهر، 13- موت کانپوءِ حياتي، 14- موئن سان ڪيئن ڳالهائجي، 15- زناني تعليم، 16- چيستانه، 17- مائون ۽ ٻار، 18- علم بديع ۽ علم عروض، 19- خورشيد، 20- خورشيد جو نيلام (ڀاڱون پهريون)، 21- حسينه بيگم، 22- عاقل ۽ فاطمه، 23- زيب النساء بيگم. 7- ڊاڪٽر محمد قاسم ٻگهيو: ”مرزا قليچ بيگ- سنڌي ادب جو سدائين روشن سج“، (مختصر سوانح حيات)، انسٽيٽيوٽ آف سنڌالاجي، ڊسمبر 1984ع. هيءُ ڪتاب ٻارن لاءِ لکرايل سيريز تحت انسٽيٽيوٽ آف سنڌ الاجي طرفان شايع ٿيل آهي، جنهن ۾ ٻارن لاءِ مرزا صاحب جي سوانح حيات عام فهم ۽ اثرائتي انداز ۾ لکي وئي آهي. 8- ڊاڪٽر نواز علي شوق: ”مرزا قليچ بيگ“، سنڌ ثقافت ۽س ياحت کاتو 1990ع. هيءُ ڪتاب ٻاراڻي ادب جي ترقيءَ لاءِ لکرايل سيريز ۾ سنڌ ثقافت ۽ سياحت کاتي 1990ع ۾ شايع رڪايو. 9- اعجاز مرزا: ”گلدستهء قليچ“…؟
مرزا صاحب تي اڻڇپيل ڪتاب
1- حبيب الله رحيم بخش مرزا: ” شمس العلماء مرزا قليچ بحيثيت نثر نويس.“ هي تحقيق 1987ع ۾ سنڌ يونيورسٽيءَ جي سنڌي شعبي ۾ ڊاڪٽريٽ لاءِ ڪئي وئي هئي، جنهن جو رهبر ڊاڪٽر عبدالڪريم سنديلو هو. هن ٿيسز ۾ مرزا قليچ بيگ جي اصل نسل، خاندان، سوانح حيات، علمي ادبي خدمتن ۽ سندس نثر نويسي متعلق لکيو ويو آهي. ٿيسز جي آخر ۾ محقق طرفان تيار ڪيل مرزا صاحب جي ڪتابن جي فهرست، مسٽر موتيرام رامواڻيءَ جي تيار ڪيل مرزا صاحب جي ڪتابن جي فهرست ۽ خانه فرهنگ ايران حيدرآباد پاران مرزا صاحب جي ڪتابن جي تيار ڪيل انگريزي فهرست پڻ ڏني وئي آهي. 2- محترمہ نعيمه جمع تيجاڻي طرفان مرزا صاحب تي لکيل ٿيسز اڻ ڇپيل آهي. (بحواله: مرزا حبيب بيگ) 3- حاڪم چانڊيو: ” شمس العلماء مرزا قليچ بيگ جي ڊرامن جو جائزو“. هي تحقيق سنڌ يونيورسٽي جي سنڌي شعبي ۾ ايم. اي. جي لاءِ ڪئي وئي آهي، جنهن جو رهبر پروفيسر ڊاڪٽر قاضي خادم هو. هي مونوگراف مکيه پنجن حصن ۾ ورهايل آهي. پهرئين حصي ۾ ارپنا، تصوير ۽ پنهنجي پاران، ٻئي حصي ۾ مرزا صاحب جي شخصيتن، ٽئين حصي ۾ مرزا صاحب جي ناٽڪ نويسي ۽ چوٿين حصي ۾ مرزا صاحب جي ڊرامن جو احوال ۽ پنجين حصي ۾ ڊرامن جي تاريخوار فهرست وغيره ڏنل آهي. 4- ” شمس العلماء مرزا قليچ بيگ ۽ سندس خاندان جون ادبي خدمتون“ جي عنوان تي شمس العلماء جي پوٽي، محترم اعجاز علي بيگ ولد مرزا اسد بيگ جي ڊاڪٽريٽ لاءِ ٿيسز تياري هيٺ آهي، جنهن لاءِ ڪراچي يونيورسٽيءَ ۾ پروفيسر ڊاڪٽر نواز علي ”شوق“ سندس رهبر آهي.
پڻ ڏسو
زمرو:1853ع جون پيدائشون زمرو:1929ع جون فوتگيون زمرو:حيدرآباد، سنڌ جا ماڻھو زمرو:سنڌ زمرو:سنڌي ادب زمرو:سنڌي اديب زمرو:سنڌي شخصيتون زمرو:سنڌي ماڻھو زمرو:سنڌي ٻولي زمرو:شخصيتون
1963ع
فوتگيون
زمرو:1963ء زمرو:سال زمرو:ويهين صدي
هيٽي
thumb|ھيٽي جو جھنڊو هيٽي(Haiti) ڪيريبين ٻيٽن ۾ هڪ ننڍڙو ملڪ آهي. هي بنيادي طور تي هسپانيولا ٻيٽ تي مشتمل آهي هن جزیري تي ٻيو ملڪ ڊومينيڪن جمهوريہ آهي. فرانسيسي ۽ ڪريول هيٽي جون سرڪاري ٻوليون آهن. هن جو گادي جو هنڌ پورٽ او پرنس آهي.
زمرو:ملڪ
سامي ٻوليون
سامي ٻوليون (Semitic Languages) سامي زبانون هميشہ ساڄي پاسي کان لکيون وينديون آهن. سامي صفت جو مطلب اھي سامي ٻولين جھڙي. سامي ٻوليون سرياني، عبراني، حبشي ۽ عربيءَ زبانن کي چئجي ٿو. سنڌي ٻوليءَ بابت ڊاڪٽر نبي بخش خان بلوچ (1917-2011ع) ابتدا ۾ پنهنجو نظريو پيش ڪندي، ان کي ”سامي صفت“ سڏيو هو، جنهن سان سنڌ جا ٻيا عالم اختلاف رکن ٿا. ڊاڪٽر بلوچ صاحب آخر ۾ پنهنجو رايو تبديل ڪيو
1024ع
ڊسمبر
زمرو:1024ء زمرو:يارھين صدي زمرو:يارهين صدي زمرو:سال
ڦلڦلو ڳٽو
ڦلڦلو ڳٽو : جنھن جو حياتياتي نالو ٽيروڪلز سينيگالوس  تترن جو ھڪ قسم آھي. ڊيگھ ۾ 28 سيٽي ميٽر جسامت جي هن پت تتر ٻاٽيڀي جي نر مادي جي رنگن ۾ فرق آهي. ان جو رنگ هلڪو ڳاڙهسرو يا هلڪو سروٽي آهي. پڇ ڊگھو ۽ نوڪدار هوندو آهي. پيٽ جو وچون حصو ڪارو، ڳچي ۽ اکين تي سُرمائي پٽو ۽ پرن جا پويان حصا ڌار يدار ٿين ٿا. ماديءَ کي پٺيءَ تي ڪارا چٽ چٽ ٿين ٿا، جنهن ڪري ان ڪري ان کي ڦلڦلو چوندا آهن.
گھانا
زمرو:آفريڪا جا ملڪ زمرو:دولت مشترڪه جون رڪن قومون
محمد مرسي
محمد مرسي عیسیٰ العیاط مصر جو ھڪ انجينيئر جيڪو سياستدان ٿيو ۽ اڳتي هلي 30 جون 2012ع تي مصر جو پنجون صدر ٿيو ۽ 3 جولاء 2013ع تائين ان عھدي تي رھيو. مصري فوج جي جنرل عبدالفتاح السيسي فوجي بغاوت آڻي کيس ان عھدي تان ھٽايو ھي مصر جي فريڊم اينڊ جسٽس پارٽي جو 2011ع کان 2012ع تائين سربراھ رھيو. مرسي شرقيه گورنريٽ جي عدوہ شھر ۾ پيدا ٿيو. ھن قاھرہ يونيورسٽي مان ميٽلرجيڪل انجنيئرنگ جي ڊگري حاصل ڪئي ۽ يونيورسٽي آف سدرن ڪيليفورنيا مان  مٽيريل سائنس جي ڊگري ورتي جنھن بعد ڪيليفورنيا اسٽيٽ يونيورسٽي نارٿرج 1982ع کان 1985ع تسث ايسوسيئيٽ پروفيسر طور ڪم ڪيو. ان بعد ھي مصر واپس موٽي زقازيق يونيورسٽي جي انجنيئرنگ واري شعبي ۾ پروفيسر مقرر ٿيو ۽ ان اھا خدمت 2010ع تائين جاري رکي. 2000 ۾ آزاد اميدوار طور پارليامينٽ جي چونڊن م حصو ورتائين. 2011 واري مصر جي انقلاب بعد مرسي فريڊم اينڊ جسٽس پارٽي، مصر جو اھم اڳواڻ بڻجي ويو. 2011 جي چونڊن م ھن جي اھا پارٽي اڪثريت سان چونڊون کٽي آئي. نتيجي ۾ ھي مصر جو صدر چونڊجي ويو. ھن جي صدارت دوران نومبر 2012 ۾ عارضي آئيني پڌرنامي ذريعي لامحدود اختيار حاصل ڪيا جن جي عدالتي نگراني پڻ ختم ڪئي 2012 م سندس خلاف مظاهرا شروع ٿي ويا    ملڪ جو نئون آئين 2/3 اڪثريت سان منظور ٿي ويو. جون 2013ع ۾ مظاھرا ڪندڙن سندس استعيفا جو مطالبو ڪري ڇڏيو ۽ فوج انھن جي مدد ۾ بغاوت ڪري ڇڏي. ھن جو ڏنل آئين معطل ڪيو ويو ۽ عدلي منصور کي ملڪ جو عبوري صدر بڻايو ويو. ھن جي حق ۾ ٿيندڙ مظاھرن کي چيڀاٽيو ويو. فائرنگ ۾ 800 مظاھرو ڪندڙ فوت ٿي ويا. مرسي تي مقدمو هلايو ويو. کيس موت جي سزا ٻڌائي وئي جيڪا 2016 ۾ ختم ڪري سندس نئين سر ٻيھر مقدمو ھلائڻ جو فيصلو ڪيو ويو. 17 جون 2019ع ۾ مقدمي دوران وفات ڪري ويو.
حوالا
زمرو:1951ع جون پيدائشون
ارتقا
چارلس ڊارون
”دريا خان سنڌي“
ٻارهن فروري ارڙھن سو نو پيدائش چارلس ڊارون
اڄ ڪنھن بہ سائنسدان کان پڇيو وڃي تہ زندگي ايتري مختلف شڪلن ۾ ڇو موجود آهي، تہ سڀني جو جواب هوندو آهي اهو ارتقائي عمل جو نتيجو آهي
ارتقاء چارلس ڊارون جي اها عظيم ٿيوري آهي جيڪا اسانکي ٻڌائيندي آهي تہ جاندار ڪيئن تبديل ٿيندا رهندا آهن
ڇا اوهان ڪڏهن زندگي جي وڻ يعني ٽري آف لائف تي غور ڪيو آهي؟ زندگي اسان جي ويجھو ڪيترين شڪلن ۾ موجود آهي؟ نوي هزار قسم جا پکي ٽي سو پنجاھ هزار قسمن جا جيت ماڪوڙا اٺاويهه هزار قسمن جون مڇيون چار پيرن جا ٻہ ملين کان وڌيڪ قسم جي زندھ جاندار جن ۾ اسان انسان صرف هڪ قسم هي تہ آهيون پر آخر ڇو ايترن گھڻن قسمن جا جاندار ڇو زندھ آهن هي سڀ ڪيئن وجود ۾ آيا هاڻي اچو ان ماڻهون ڏا هلون ٿا جنھن انھن سوالن جا جواب ڏنا
چارلس ڊارون ٻہ سو سال اڳ پيدا ٿيو هڪ سو پنجاھ سال اڳ انھن (دي اوريجن آف اسپيشيز بائي مين آف نيچرل سليڪشن) جي ذريعي فڪر انساني کي هڪ نئي راھ تي چاڙهيو هي انساني تاريخ جي هڪ عظيم پيش رفت هئي پر انجي باوجود چارلس ڊارون قبول ڪندا هئا تہ انھن جو ڪم نامڪمل آهي ڪيترن ئي سوالن جا جواب انھن وٽ بہ نہ هئا ۽ سڀ کان وڏو سوال هئو تہ ارتقاء آخر ڪيئن عمل پيرا ٿيو؟ اهوئي ڪهڙيون فزيڪل قوتون هيون جيڪي ارتقائي عمل کي ممڪن بڻائينديون آهن هي پر اسرار عمل ڪنھن ريت زندگي جي ايتري سندر ۽ وسيع رنگ ٺاهڻ ۾ ڪامياب ٿي سگھيو؟
ڊارون کي ننڍپڻ کان ئي فطرت سان پيار هئو ننڍي عمر کان باغ بھار انکي پسند هئو اسڪول ۾ اهو هڪ ڪمزور شاگرد هئو سندن جو پيءَ هڪ ڪامياب فزيشن هئا اهو ڊارون جي مستقبل جي باري ۾ پريشان هوندو هئو ڊارون کي ڊاڪٽر بڻائڻ پئي چاهيو انڪري انھن ان کي ميڊيڪل ڪاليج اماڻي ڇڏيو ان زماني ۾ آپريشن کان پھريان مريض کي بيهوش ڪرڻ جو طريقو اڃان دريافت نہ ٿيو هئو نواجون چارلس ڊارون ان طرح جو آپريشن ڏسي ڪري ميڊيڪل ڪاليج کي ڇڏي ڀڄي ويو ۽ وري ٻيھر اتي نہ آيو
اھو ڪيمبرج يونيورسٽي ويو جتي انھن پنهنجي ننڍپڻ جو شوق ٻيھر زندھ ڪيو هو نيچرل قدرتي هسٽري تاريخ ۾ دلچسپي وٺڻ لڳو  ان علم نباتات جيالوجي ۽ نيچرل سائنسز جي باري ۾ ڄاڻڻ شروع ڪيو ائين هو فيلڊ سائنٽسٽ ۽ نيچر قدرتي لسٽ جي طور تي مشھور ٿي ويو هو ڏکڻ آمريڪا جي ويجھو سمنڊي پاڻي جي سروي ڪندڙ ٽيم ۾ شامل ٿي ويو ان مشن جو ڪپتان هڪ پڙهيل لکيل سائنٽيفڪ ماڻھو ھئو هي پاڻ ۾ نيچرل سائنس تي ڳالھ ٻول ڪندا رهندا هئا هي مشن پنج سال تائين جاري رهيو
ارجنٽائنا جي ويجھو ڊارون کي ڪجھ اهڙن جانورن جا پنڊ پهڻ مليا جيڪي هاڻي دنيا مان ختم ٿي چڪا آهن هو انھن پنڊ پهڻ ۽ زندھ جاندارن جي ڍانچن ۾ واسطو ڳولهڻ جي ڪوشش ڪري رهيو هئو تہ گلاپاگوس نالي جزيري ڊارون کي هڪ عظيم تحفو ڏنو گلاپاگوس ۾ ٽيھ جزيرا موجود آهن اتي ڪجھ اهڙا جاندار بہ پاتا ويندا آهن جيڪي دنيا ۾ ٻئي جڳھ تي ناهين پاتا ويندا جيئن گرم پاڻي ۾ ترڻ وارا پينگوئنز ڇھ سو پاونڊ وزني ڪوميون ۽ سمنڊ ۾ ترڻ وارو وزني ليزرڊ ايگوانا
ڇويهہ سال جي ڊوارن گلاپاگوس مان جاندار جا مختلف قسم گڏ ڪندا هيا اهوئي ائين ڇو ڪري رهيا هئا اهوئي پاڻ بہ نہ ڄاڻيندا هئا اتان جي ڪومين جي چيلھ تي موجود وزني چادر هر جزيري تي مختلف شڪل ۾ هئي جزيري ۾ مختلف قسمن جا پکي بہ موجود هيا ڊارون اتان کان ڪيتريون ئي پکين جون قسمون گڏ ڪيون پنجن سالن کانپوءِ مختلف جزيرن جي کوجنا کانپوءِ ڊارون گھر واپس پھچي ويو انھن وٽ مختلف جزيرن مان گڏ ڪيل مختلف نسل جا جاندار موجود هئا جنھن کانپوءِ انھن مطالو ڪرڻ شروع ڪيو سڀ کان پھريان انھن پکين جو مشاھدو ڪيو ۽ اهوئي حيران رهجي ويا تہ مختلف جزيرن مان گڏ ڪيل سڀني قسمن جي پکين ۾ هڪ ئي قسم جو فرق موجود آهي جيئن ڪجھ پکين جي وڏي چونڀ هئي ڪجھ جي ننڍي ڪجھ جي ٿلھي ڪجھ جي سنھي ڪجھ جي گول ڪجھ جي مڙيل انھي طرح گڏوگڏ ٻيون تبديليون بہ شامل هيون جڏهن ڊارون گلاپاگوس جي ڪمين تي ڌيان ڏنو تہ هڪ جزيري جي ڪمي ٻئي جزيري جي ڪمي کان الڳ پاتي وئي اهوئي سوچڻ لڳا تہ آخر ڪار ان نتيجي تي پهتا تہ ڪنھن خاص مقام تي ڪنھن خاص وجھ سان جاندار پنھنجي پاڻ کي تبديل ڪندا آهن
انھن اندازو لڳايو تہ گلاپاگوس ۾ صرف هڪ قسم جا پکي پاتا ويندا هئا پر وقت سان گڏوگڏ اهوئي مختلف قسمن ۾ تبديل ٿي ويا مختلف جزيرن ۾ انھن جي چونڀ مختلف شڪلن ۾ ماحول جي حساب سان تبديل ٿي وئي اهو مسئلو ڪمين سان بہ ٿيو هڪ قسم جي ڪمي ڪنھن خاص جزيري تي رهڻ جي وجھ سان مختلف شڪلن ۾ تبديل ٿي وئي
ان کان اڳ آمريڪا ۾ ماڻھو سمجھندا هئا تہ جاندار هڪ خالق بڻايا آهن ۽ صحيح ٺاهيا جيڪي ڪڏهن تبديل ناهين ٿيندا ڊارون چيو تہ جيڪڏهن ائين آهي تہ خالق مختلف جزيرن تي پاتا ويندڙ پکين جي چونڀ هڪ ٻئي کان ٿوري مختلف ڇو ٺاهي؟ اهو ڊارون جو انقلاب يعني ڊارون ازم جي شروعات هئي انھن ارجنٽائن مان گڏ ڪيل پنڊ پهڻ جو مشاهدو ڪيو جيڪي جاندار ختم ٿي چڪا هئا پر انھن جي ويجھڙائي شڪل ۽ هڪجهڙائي جاندارن ۾ هاڻ بہ ڏکڻ آمريڪا ۾ موجود آهي ان مشاهدي مان ڊارون کي وڌيڪ ثبوت ملي ويا تہ جاندار تبديل ٿيندا رهندا آهن
قديم يوناني دور ۾ سائنسدان جاندارن جي ايمبريانڪ اسٽيج جو مطالعو ڪندي اچي رهيا آهن تہ ڪنھن طرح هڪ خليہ کان ايترين سندر قسمن جي جاندارن جي مختلف شڪلون ٺهي وينديون آهن هڪ خلين مان مختلف خليا ٺهي وڃڻ، پوءِ ان مان ايمبريو ٺهي وڃڻ ۽  ان مان هڪ وڏي جاندار جو بڻجي وڃڻ هڪ دلچسپ مطالعو آهي ان مطالعي مان ڊارون هڪ حيران ۾ وجھندڙ نيتجو ڪڍيو نانگ جي ايمبريو ۾ ننڍا پير هوندا آهن جيڪي بعد ۾ غائب ٿي ويا جنھن جو مطلب آهي تہ نانگ پيرن رکڻ وارن جاندارن جي ارتقائي شڪل آهي وهيل مڇي جي ڏند ناهين هوندا پر انجي ايمبريو ۾ ڏند موجود هوندا آهن جيڪي بعد ۾ گم ٿي ويندا آهن ڊارون موجب وهيل مڇي ڏند رکڻ وارن جاندارن جي ارتقائي شڪل آهي انھي طرح دلچسپ صورتحال انساني ايمبريو جي مطالعي مان بہ سامھون ايندي آهي انساني ايمبريو ۾ ڳلي جي ويجھو سلٽس سولائي سان ڏسي سگهجن ٿا سلٽس مڇين ۾ پاتا ويندا آهن جيڪي پيدائش کانپوءِ گلز بڻجي ويندا آهن جڏهن تہ انسانن ۾ هي ڪن جي اندر واري هڏي بڻجي ويندا آهن انھي طرح ڊارون هڪ دلچسپ نتجي تي پهتا تہ سڀ جاندار هڪٻئي سان واسطو رکندا آهن جيڪي ظاهر طور هڪ ٻئي کان مختلف ڏسجن ٿا حقيقتن هڪ جهڙا آهن انھي طرح جيڪڏهن اسان پنھنجي خانداني وڻ جو مطالو ڪندي پوئتي وينداسين تہ اسان مڇين تائين پھچي وينداسين
هي زندگي جي هاڻوڪي وسيع قسمن جي سڀ کان سٺي تشريح آهي
هڪ ڪامن انسسٽر مان وڏي عرصي تائين نسل در نسل جاندار بدلبا رهندا آهن انھن جي جسماني ڏانچي ۾ تبديليون اينديون آهن ڪجھ ختم ٿيندا رهيا ٻيا فطرت جو مقابلو ڪندي زندھ رهڻ ۾ ڪامياب ٿي ويا نتجين نيون قسمون ٺهنديون رهيون جيڪي جسماني طور تي پنھنجي خاندان کان مڪمل مختلف هيون هي اربن سالن جو سفر آهي جيڪو هاڻي بہ جاري آهي ڊارون ان عمل کي ڊسنٽي ماڊيفڪيشن جو نالو ڏنو هئو
پر هڪ مظبوط سوال هتي پيدا ٿي ٿو ڇو؟ اها ڪھڙي شي هئي جيڪا جاندارن کي تبديل ڪندي آهي ان سوال ڊارون کي گھڻو عرصو پريشان ڪيو آخر ڪار انھن هڪ عجيب مقام تي ڳولها کانپوءِ ڪامياب ٿي ويا” ڪتي جي ٻچن ۾“
ڪتي جون ڪيتريون ئي قسمون آهن جسماني طور تي ڪجھ وڏا هوندا آهن ڪجھ ننڍا ڪجھ ٿلھا ڪجھ ڊگھا، نيشنل انسٽيٽيوٽ آف هيلٿ برطانيا ۾ هانڊي پارڪر نالي سائنسدان موجب ڪتن جي مختلف قسمن جون تبديلون واضع آهن جيڪڏهن انهيءَ طرح جي قسم نسل انساني ۾ بہ موجود هجي ها تہ انسان هڪ باربي ڊول کان وٺي وڏي هاتي جيتري مختلف قسم جي نسلن ۾ پاتو وڃي ها ڊارون موجب ڪتن جي ذريعي ڪتي جي مالڪ مختلف نسلي خصوصيتون کي مختلف ڪتن جي نسلن ۾ ظاهر ڪرائيندي اچي رهيا آهن ۽ ائين ڪتن جي نيون نسلون ٺهنديون رهيون ۽ پوءِ ڊارون سوچڻ لڳو ڇا فطرت ۾ انساني مداخلت کانسواءِ جاندار انهيءَ طرح تبديل ٿي سگهن ٿا.! هڪ ڊڳھي عرصي تائين اهو کوجيندا رهيا ۽ آخر ۾ ان نتيجي تي پهتا تہ جي ها.. ائين ئي هوندو آهي
ڊارون موجب فطرت ھڪ جنگ جو ميدان آهي جتي سڀ جاندار پنھنجي بقا لاءِ وڙهي رهيا آهن جيڪو آخر ڪار ڪنھن بہ موت تي ختم ٿي ويندي آهي فطرت ۾ موت گهڻو ڪري گھڻي خطرناڪ هوندي آهي انھي وحشيت جي اندر ڊارون کي پنھنجو جواب ملي ويو ڊارون موجب اها وحشت هڪ تخليقي طريقيڪار آهي اهوئي جاندار جن جي جسماني بناوت فطرت ۾ موجود خطرن جي مقابلي لاءِ صحيح هوندي آهي اهوئي بچي ويندا آهن ۽ جن جي نہ اهوئي وحشيت جو شڪار ٿي ويندا آهن
گلاپاگوس جزیري ۾ موجود ڪيترين ئي قسمن جون چونڀ پوئتي مظبوط وجھي هئي ڊارون موجب پکي ان کي هٿيار طور استعمال ڪندا هئا جنھن جزيري تي انجي خوارڪ سخت چادر کي اندر کان ٽوڙي ڪري ڪڊهڻي پوندي هئي ۽ پکين جي چونڀ ٿلهي ۽ مظبوط هوندي هئي ٻئي جزيري جا پکي وڏي چونڀ رکندا هئا ڇوجو انجي خوارڪ هڪ گول گل اندر موجود هئي هي اهوئي فرق مختلف جزيرن ۾ مختلف وجھن جي ڪري موجود هيون ۽ انھن پکين جي بقا لاءِ ضامن هيون
هي تبديليون ڪيئن وجود ۾ اينديون آهن؟ انجو جواب ڊارون کي پنھنجي ٻارن ۾ ملي ويو والدين ڄاڻيندا آهن تہ انھن جا ٻار هڪ جهڙا ناهين هوندا ڊارون جا ٻار ٿورا گھڻا انھن جهڙا هئا ٻيا انھن جي ماءُ ايما جهڙا هئا ۽ هڪ ٻئي کان مختلف هئا ڊارون انکي ويريشن جو نالو ڏنو سندن موجب اها ويريشن جاندارن ۾ تبديلي جي شروعاتي مقام آهي نسل در نسل هي ويريشنز وڌندي ويندي آهي آخر ڪار اها ويريشن فطرت ۾ موت يا زندگي جي بقا جي ضمانت بڻجي ويندي آهي جتي فطرت فيصلو ڪندي آهي تہ ڪير زندھ رهندو ۽ ڪير مرندو فطرت جي لاءِ مقابلو ڪندڙ بچي ويندا آهن ۽ نہ موزو صاف ڪيا ويندا آهن جيڪي آهستي آهستي هڪ مڪمل نئي نسل ۾ تبديل ٿي ويندا آهن چارلس ڊارون جو مشھور ڪتاب” فطري چونڊ جي وسيلي نسلن جو ارتقاء“ ٿيوري آف ايولوشب ٿرو نيچرل سليڪشن
ائين ڪيترن ئي سالن جي لڳاتار مشاهدي ۽ سخت محنت کانپوءِ چارلس ڊارون پنھنجو ڪم (اوريجن آف اسپيشيز بائي مين آف نيچرل سليڪشن) جي نالي سان پڌرو ڪرائيو هي هڪ انقلابي ڪارنامو هئو ان ماڻھن جي سوچ کي تبديل ڪري ڇڏيو. (سڀ نسلون مڪمل ۽ پرفيڪٽ ٺاهيون ويون آهن) جي سوچ جو خاتمو ڪيو انڌي عقيدي جي مقابلي ۾ ڊارون هڪ سائنيسي نظريو پيش ڪيو جيڪو مشاهدن ۽ ثبوتن سان لاڳاپيل هئو هڪ سو پنجاھ سال کانپوءِ انجي ٿيوري کي بيالوجيڪل سائنسز جي فنڊامينٽل بنياد جي حيثيت حاصل آهي اڄ بيالوجيڪل سائنسز جي بنياد ٽن ٿيورن جي مٿي آهي
1 خلوي نظریو  ( سیل ٿيوري )
2 نظریو ارتقاء ۔ ( ایولوشن ٿيوري )
پر انجي باوجود ڊارون ڄاڻيندا هئا تہ سندن جو ڪم مڪمل ناهي
جيئن هڪ جاندار جي جسم جي اندر ڪهڙو عمل تبديلي کي ممڪن بڻائي ٿو چارلس ڊارون انجي باري ۾ ڪجھ بہ نہ ڄاڻايندا هئا
مائيڪل نچمين يونيورسٽي آف اريزونا ۾ جنيات جا پروفيسر آهن
انھن جي پاڪٽ نالي ڪوئن جي ريگستاني زندگي تي تحقيق ڪئي آهيپاڪٽ ڪوئي  لاءِ ريگستان ۾ ڪيترن ئي طرح جا خطرا هوندا آهن اهوئي ڪيترن جاندران جي لاءِ هڪ سولا شڪار آهن پر ڳاڙهي رنگ جي وجھ سان اهوئي واري ۽ جبلن جي وچ ۾ سولائي سان لڪي ڪري پنھنجي زندگي بچائي وٺندا آهن ايروزون ريگستان ۾ گھڻو ڪري ڳاڙا پٿر ۽ واري موجود آهي جڏهن تہ لاروا ڦاٽڻ سان ڪجھ مقامن تي ڪارا پٿر ۽ واري بہ پاتي ويندي آهي انھن مقامن تي پاڪٽ ڪوئو کي پنھنجو پاڻ کي بچائڻ گهڻو مشڪل آهي پر اتي پاتا ويندڙ پاڪٽ ڪوئن جو رنگ بدلجي ويو آهي ۽ اهوئي ڪاري رنگ جا آهن جيڪي ڳاڙهي علائقي ۾ آهن انھن جو رنگ ساڳيو ڳاڙهو آهي شان ڪيرل ۽ مائيڪل انھن ڪوئن جي ڊي اين اي تي تحقيق ڪئي آهي
شان ڪيرل موجب ڊي اين اي جو مطالعو ارتقائي سائنس سمجهڻ جي لاءِ ضروري آهي ڊي اين اي خاص ماليڪيولز تي ٺھيل جنياتي شاخ آهي جنھن ۾ ان جاندار سان جوڙيل سڀ معلومات موجود ھوندي آهي هي هڪ ٻٽو هيلڪس بناوت هوندي آهي جن جي ٻھي لرڙيون پاڻ ۾ چار قسم جي ماليڪيول سان جڙيل هوندي آهي ايڊنين گوانين سائنوسين ۽ ٿائمين انهي ماليڪيولز جي ترتيب جي بنيادي چاٻي آهي جنھن جي مٿان سڀني جاندارن جون خصوصيتون ۽ زندگي جي راز موجود آهن انگريزي جا صرف ۽ صرف چار لفظن ۾ اي جي سي ۽ ٽي، انھي چئن لفظن جي وجھ سان دنيا جي سڀ جاندار مختلف شڪلن ۾ موجود آهن انهن جي ترتيب کي جينز چيو ويندو آهي هڪ خاص جين هڪ خصوصيت جو ذميوار هوندو آهي جيڪو نسل در نسل اڳتي منتقل ٿيندا رهندا آهن
ڊي اين اي جي هڪ عجيب خصوصيت آهي تہ هي هميشہ هڪ جھڙا ناهين رهندا تبديل ٿيندا ويندا آهن ميلاپ کانپوءِ اڌ ڊي اين اي ماءُ کان اڌ پيءَ کان ملي ڪري هڪ نيو سيٽ اپ ٺاهيندا آهن انڪري اسان ٿورا گھڻا پنھنجي والدين کان مختلف هوندا آهيون ٻئي وجھ جيڪو ڊي اين اي کي تبديل ڪندي آهي پيداوار آهي جيڪڏهن پيداوار نہ هجي تہ اسان مان نسل در نسل ڪا تبديلي نہ اچي ها اسان هڪ جھڙا هجون ها پيداوار ان وقت ٿيندي آهي جڏهن اسان جي جسم جي خليا الڳ ٿيندا آهن ان الڳ ٿيڻ جي دوران اي جي سي يا ٽي سي کان پنھنجي جڳھ تبديل ڪري ڇڏيندو آهي شروع ۾ هي گهڻي معمولي تبديلي جو ڪارڻ بڻبا آهن پر آهستي آهستي جڏهن هي تبديليون اڳئين نسلن ۾ منتقل ٿيندي آهي هي وڏي تبديلين جو ڪارڻ بڻبيون آهن جيئن هڪ ڳاڙهي رنگ جو ڪوئو ڪاري رنگ جي ڪوئي ۾ تبديل ٿيو ٻنھي ڪوئن جي خوردبيني مشاهدي کان پتو پيو تہ ٻنهي جا جينز هڪ جهڙا آهن سوائيء چار جڳھن تي ڪاري ڪوئي ۾ ڳاڙهي جي مقابلي ۾ ٽن مقامن تي سي جي جڳھ ٽي ۽ هڪ مقام تي اي جي جڳھ سي جو فرق موجود هئو
ڪاري رنگ جي ڪوئا ڳاڙهي علائقن ۾ خطري جي وجھ سان ختم ٿي رهيا آهن جڏهن تہ ڳاڙها ڪوئا ڪاري علائقن ۾ خطري جي منھن ۾ آهن ان لاءِ هاڻ ڪاري علائقن ۾ ڪارا ڪوئا ۽ ڳاڙهي علائقي ۾ ڳاڙهي ڪوئن جي گهڻائي آهي
ان دريافت کانپوءِ نظريہ ارتقاء ۾ موجود وڏو کڏو ڀرجي ويو آهي سڀني جاندارن ۾ ارتقائي تبديلين جي وڏي وجھ جينياتي پيداوار آهي جيڪڏهن جاندارن جي ويجهو واسطو يا فرق جو مشاهدو ڪرڻو هجي تہ انھن جي جينز جو مطالعو ڪريو سڀ ڪجھ ملي ويندو جيڪڏهن ڊارون کي پتو پئي اسان اهو جواب ڳولهي ورتو آهي جيڪو اهوئي ڄاڻي نہ سگھيا هئا تہ اسان جينز جي پيداوار دريافت ڪري چڪا آهيون تہ اهو ڪيترو خوش ٿيندو
1990ع ۾ سائنسدانن انساني جينوم پراجيڪٽ تي ڪم شروع ڪري ڇڏيو آهي اسانجي ڊي اين اي ۾ موجود سڀني ٽن بيلن اکرن ۽ انجي ترتيب کي جانچو وڃي رهيو آهي ڪجھ ٻين جاندران جي ڊي اين اي جا بہ ترتيب ڏنا ويا آهن هي اسان لاءِ ارتقاء کي سمجھڻ ۾ هڪ وڏو پنڌ آهي
شروع ۾ اسان سمجھندا هياسين تہ پيچيدهہ جاندرا جيئن انسان ۾ گھڻا جينز هوندا ۽ ننڍين ۽ ساڌن جاندارن ۾ گھٽ پر ٻہ هزار ٽي ۾ جينوم اسٽڊي سڀني کي حيران ڪري ڇڏيو انسانن ۾ صرف ٽي ويھ هزار جينز موجود آهن هڪ ڪڪڙ ۾ بہ ٽي ويھ هزار جينز هوندا آهن جڏهن تہ مڪئي ۾ انکان گھڻا وڌيڪ آهن
هاڻي تائين نہ صرف اسان اهو ڄاڻي چڪا آهيون تہ اسانجو جينوم ۾ ٻين ڪيترن جاندارن مان گهٽ انگ جا جينز موجود آهن بلڪ هي بہ تہ اسانجا ڪيترائي اهم جينز ٻين جاندارن ۾ ۽ اسان ۾ هڪجهڙا آهن ڊي اين اي جينز ۽ پيداوار پوري ڪهاڻي جو هڪ ننڍڙو حصو آهي پر انکان سواءِ ڪيترائي هلندڙ راز موجود آهن ۽ اهوئي سوال بہ جن جا چارلس ڊارون وٽ جواب نہ هئا
Group #ScienceJeDuniya Page #ScienceJeDunya
Blog https://sciencejeduniya.blogspot.com/ thumb|
ارتقا: Evolution: جو مطلب حياتيات جي سائنس مطابق اهو آهي تہ سمورا جاندار ماضيءَ ۾ ڪنهن هڪ ئي جاندار مان وجود ۾ آيا آهن. هاڻوڪا سمورا جاندار پنهنجن ابن ڏاڏن وٽان ترقي ڪندا موجوده منزل تائين پهتا آهن. ارتقا ۾ تبديليءَ جو ماپو هڪ ٻن نسلن سان نٿو لڳائي سگهجي، هلڪي ارتقائي تبديليءَ جي ماپ لاءِ به لکين سال گهرجن ٿا. يعني موجوده ڪتو پنهنجن جهنگي ابن ڏاڏن وٽان ڇڄي هڪ ڌار جنس تڏهن بنجي پيو جڏهن هن جو تعلق پنهنجي جهنگلي ابن ڏاڏن سان بلڪل ختم ٿي ويو. هن وقت ڪتا فقط انساني آبادين ۾ ئي رهن ٿا.
ارتقا جي نظريي جي حامين مطابق اڄ جا يا ماضيءَ جا سمورا جاندار پنهنجي هڪ ئي اوائلي جاندار ابي مان پيدا ٿيا آهن. ارتقائي تبديلي نسل در نسل ايندي آهي جيڪا جاندار جي موروثي مواد تي تمام آهستگيءَ سان مسلسل اثرانداز ٿيندي رهندي آهي. سائنسدانن مطابق جاندارن جي ارتقا هميشه کان ٿيندي رهي آهي ۽ ٿيندي رهندي. ارتقا جو نظريو سڀ کان اول فرانسي سائنسدان زَان لَمارڪ 1809ع ۾ پيش ڪيو. سندس دعوى هئي ته سادي قسم جي جسمي بناوت اڻ-جيئندڙ مادي مان اسري آهي، جڏهن ته اعلى درجي جي حيوانن سادي قسم جي حيوانن مان ترقي (ارتقا) ڪري، هاڻوڪي شڪل اختيار ڪئي آهي. انسان جي باري ۾ هن جو خيال هو، ته اهو چوپاين جي نسل مان آهي ۽ ڏاڍي ڊگهي مدي جي ارتقا جا ڏاڪا طَي ڪندي ماڻهو ٿيو آهي. هن ڪيترن ئي قسمن جي ٻوٽن ۽ جانورن جي مثالن سان ثابت ڪيو ته جسم جي ڪنهن عضوي جو لاڳيتو استعمال توانائيءَ ۽ ترقي جو ڪارڻ بڻيو آهي ۽ جيڪڏهن استعمال گهٽائي ڇڏجي، ته ان ۾ کوٽ شروع ٿي ويندي آهي ۽ آخرڪار بيڪار ۽ گم ٿي ويندي آهي. مثال طور مال ڍوئيندڙ گودي يا گدام جي مزدورن جي پيرن جون تندون ڏاڍيون مضبوط هونديون آهن. ملاحن، نانوائين، ڪاسائين ۽ ڊکڻن جي ٻانهن ۽ ڪلهن جو گوشت ڏاڍو طاقتور هوندو آهي ۽ ڌٻڻ يا گپ جي پکين، مثال طور سارس، ٻگهه، چيهي وغيره جون ڄنگهون، چهنبون ۽ ڳچيون ڏاڍيون ڊگهيون هونديون آهن. لمارڪ اهو به ثابت ڪيو ته واهپي يا اڻ واهپي سان جسم ۾ جيڪي تبديليون اينديون آهن، اهي نئين نسل ۾ ورثي طور اينديون رهنديون آهن، پر سندس خيال هو ته ٻوٽن ۽ جانورن ۾ مٿاهين سطح تائين ترقي ڪرڻ جي خواهش موجود هوندي آهي ۽ اهي اندروني طرح ترقيءَ جي ڪوشش ڪندا رهندا آهن. سائنس اڃا مابعد الطبعيات جي اثر کان آزاد ڪا نه ٿي هئي. ارتقا جي نظريي جو حقيقي مؤجد چارلس ڊاروِن (1809-1882ع) آهي. لَمارڪ ۽ ڊارون جي تحقيقن ۾ جيتوڻيڪ 50 سالن جي وٿي آهي ۽ ان وچ ۾ ڪيترن ئي سائنسدانن ارتقا جي باري ۾ پنهنجن خيالن جو اظهار ڪيو، پر ڊارون ئي اهو عظيم سائنسدان هو جنهن حياتيءَ جي سڀني پاسن کي نج قدرتي لقائن جي حيثيت ۾ ڏٺو ۽ قدرتي سببن ۽ ٺوس حقيقتن وسيلي انهن جي تشريح ڪئي. ڊارون جي جڳ مشهور تصنيف ”جنسن جو بڻ بنياد“ (Origin of Species) 1859ع ۾ شايع ٿي. هيءُ ڪتاب سندس 28 سالن جي تحقيق ۽ جاچ جو نتيجو هو ڊارون جو چوڻ هو ته ٻوٽن ۽ جانورن جي شروعاتي شڪل اها نه هئي جيڪا اڄ آهي، پر ان ۾ لکن ڪروڙن سالن کان تبديليون ٿينديون آيون آهن. انهن تبديلين جو بنيادي سبب موسم ۽ جاگرافيائي ماحول جي تبديلي هئي. جن ٻوٽن ۽ جانورن موسم ۽ ماحول جي ڦير سان پنهنجن جسمن ۾ تبديليون آنديون، اهي زنده رهيا ۽ جيڪي موسم ۽ ماحول سان هڪجهڙائي پيدا نه ڪري سگهيا، اهي فنا ٿي ويا. ڊارون بقا ۽ فنا جي قانون جي تائيد ۾ موجود ۽ گم ٿيل ٻوٽن ۽ جانورن جا ڪيترائي مثال ڏنا ۽ ٻڌايو ته ڪهڙيءَ طرح عضوِي تبديليون نوَن نسلن ۾ تبديل ٿيون ۽ نين جنسن جي وجود ۾ اچڻ جو ڪارڻ بڻيون. ڊارون قدرت جي ان عمل کي ”قدرتي چونڊ“ جو عمل چئي ٿو.
ڀارت جون رياستون ۽ اتحادي علائقا
ڀارت هڪ وفاقي اتحاد آهي جنهن ۾ اڻٽيھ رياستون ۽ ست اتحادي علائقا آهن. اهي رياستون ۽ اتحادي علائقا وري ضلعن ۾ ورهايل آهن.
سورج مکي
سورج مکي هڪ گل جو نالو آهي هي گل هڪ ٻوٽي تي ڦٽندو آهي ۽ ڦڪي رنگ جو هوندو آهي هن جون ڪيتريون ئي پتڙيون هونديون آهن ۽ وچ ۾ سورج مکي ٻج هوندا آهن هن گل کي سورج مکي اِن ڪري چيو ويندو آهي ڇو تہ هي گل سج جي رخ ۾  رهندو آهي يعني صبح جو هن گل جو رُخ اوڀر جي طرف هوندو آهي ۽ شام جو هن جو رُخ اولھ جي طرف هوندو آهي. هن گل جي ٻجن کي ڪوڪنگ آئل ٺاهڻ لاء استعمال ڪيو ويندو آهي. 230px|thumb|Helianthus whorl
هي گل هندستان ۾ مشهور آهي. هن جا ڪيترا ئي قسم آهن. ڏيهي خواه ولايتي. حقيقت ڪري هيءَ گلن جي هڪڙيءَ سڄي ذات يا جماعت جو نالو آهي، جنهن هيٺ ڪيترا ٻين نالن وارا گل اچي وڃن ٿا. انهن مان ڪي مکيہ اسين هيٺ هن فصل جي پڇاڙيءَ تائين ڏينداسين. انهيءَ ذات جو نالو انگريزيءَ ۾ اسٽار (يعني ستارو يا تارو) آهي. ڪي دهليا بہ سڏيندا اٿس. خاص سورج يا سورج مکي گل، جنهن کي انگريزيءَ ۾ سن فلائوئر چون ٿا، سو سهڻو يڪ – سالو گل آهي، اهو قد ۾ تمام وڏو آهي. ڪي تہ ڳُورا ۽ ڀريل ٿيندا آهن، ڄڻ تہ گلن جي اندر گل ڳُتيل آهن. رنگ جا پيلا ٿين ٿا. ڪو قسم اڇن پنن وارو ٿيندو آهي. هي وڻ قد ۾ بہ وڏو ٿيندو آهي. سڀ کان وڏو ڏهن فوٽن تائين بہ لکيو اٿن. هن جو ٻج جولاءِ ۾ پوکڻ گهرجي. هي گهڻي ٻي پرداخت ڪا نہ گهرندا آهن. رڳو جيڪي ڊگها ٿيندا آهن، تن کي ڪنهن ڪاٺيءَ سان اٽڪائي ڇڏجي، نہ تہ هوا جي جهوٽي سان ڀڄي يا پاڙئون پٽجي نہ پون.
طب
ھن جو اثر گرم خشڪ آھي. گرم مزاجن ۽ ٻرهل لاءِ نقصانڪار آھي. ميل: شڪنجبين ۽ ماکي، عيوض: زعفران، وزن: ٽي ماسا.
حوالا
زمرو:آئي يو سي اين خطري کان دور جنسن جي ڳاڙهي فهرست زمرو:باغباني نباتيات زمرو:گل زمرو:نباتيات
امروٽ شريف
ھيءُ ڳوٺ تعلقي ڳڙهي ياسين جي ديهه امروٽ ۾ -آباد- آهي، جنهن ۾ -امروٽ شريف- کان علاوه ’ڪلر -آباد-‘ (-جت-) ۽ ’ساهڙ‘ ڳوٺ به آهن. هتي پرائمري ۽ هاءِ اسڪول موجود آهي. هتي اسپتال جي سهوليت به موجود آهي. هيءُ ڳوٺ مشهور سياسي ۽ ديني شخصيت سيد -تاج- محمود امروٽيءَ جي ڪري مشهور آهي، جنهن کي عام طرح مولانا -تاج- محمود امروٽي جي نالي سان ياد ڪيو ويندو آهي. هن ڳوٺ ۾ مشهور تاريخي مدرسو آهي، جنهن جو باني مولانا -تاج محمود امروٽي- هو، جنهن اهو مدرسو 1308هه/ 1890ع ۾ قائم ڪيو. مولانا صاحب مدرسي جي سنڀال ۽ درس لاءِ وقت جي وڏي عالم مولانا عبيدالله سنڌيءَ کي مهتمم مقرر ڪيو. مولانا عبيدالله سنڌيءَ، امروٽ ۾ مولانا امروٽيءَ جي زيرنگرانيءَ پهريائين ديني درسگاهه کولي، جنهن ۾ سنڌ، پنجاب ۽ -بلوچستان- جا شاگرد پڙهڻ آيا. هن مدرسي جو نالو ”دارالعلوم قاسميه“ رکيو ويو. سيپٽمبر 1923ع ۾ -ان- کان پوءِ مولوي عبدالرئوف سومرو مرزاپوري، مولوي يارمحمد سومري مرزاپوري، مولانا عبدالعزيز ٿريچاڻي (ضلعو -ٿر-)، مولانا احمد علي لاهوري، مولانا خوش محمد (ميروخان ضلعو لاڙڪاڻو) وغيره جا نالا، -ان- مدرسي جي شاگردن ۾ قابل ذڪر آهن، جيڪي پنهنجي وقت جا فياض ۽ جيد عالم به ٿي گذريا آهن. امروٽ جي دارالعلوم جي ٻي اهم خصوصيت اها هئي، جو ٻين علمن سان گڏ طالب علمن ۾ وطن جي حب، آزاديءَ ۽ جهاد جو جذبو به پيدا ڪيو ويندو هو. هن مدرسي مان فارغ التحصيل عالمن، سنڌ توڙي سنڌ کان ٻاهر ديني ۽ قومي -اصلاح- لاءِ نمايان ڪم ڪيو. مولانا امروٽيءَ جي شاگردن ۽ مريدن ۾ شاهه ولي -الله- جي -تعليم- ايڏو اثر ڪيو، جو سنڌ مان -بدعت- ۽ بداعتقاديءَ جي پاڙ پٽجي وئي.
ٿائيپوسام
حوالا
زمرو:تامل زمرو:تقريبون بلحاظ مڪمل چنڊ زمرو:سنگاپور زمرو:ملائيشيا زمرو:موڪلون ۽ تقريبون بلحاظ تبديل ٿيندڙ ڏينهن
سانگ
سانگ __(Mime):
سانگ جي معنيٰ اھي ” نقل ڪرڻ“. ارسطوءَ مطابق ڊرامو اصل جي تقليد اھي. رواجي طرح سانگ بابت ماڻھو ڄاڻي ٿو. ھي اھڙو تھ مقبول ۽ مانوس طريقو اھي، جو جڏھن انسان سمجھه لائق ٿئي ٿو، تڏھن کان سانگ شروع ڪري ٿو. دراصل انسان جي سڄي سکيا ’سانگ‘ سان شروع ٿئي ٿي. ’سانگ‘ھوليءَ جي تقريب جو هڪ اھم حصو ھوندو اھي. پر خوشيءَ جي موقعن جھڙوڪ شادين وغيره جي تقريبن ۾ ’سانگ‘ کي اوليت ڏني ويندي آهي. هن رواج ايتري قدر تھ مقبوليت ورتي، جو انھيءَ رواج کي مسلمانن بھ اختيار ڪيو. ’سانگ‘ جي ’ڊرامي‘ واري حيثيت لاءِ ڊاڪٽر نبي بخش خان بلوچ پنھنجي ڪتاب ”مناظرا“ جي مقدمي ۾ لکي ٿو تھ ’سانگ‘ سنڌ جو ڊرامو اھي، جنھن جي شروعات اکاٽي وقت کان ٿي. مڱڻھار، ڀٽ، شيدي ۽ ٻيا خاص حرکتي ۽ ھنرمند گروھھ شادين ۽ محفلن جي موقعن تي سانگ وجھندا ھئا، جنھن ۾ مختلک ڪردارن جا روپ اختيار ڪري، واقعي يا سماجي منظر جي جيئري جاڳندي تصوير پيش ڪندا ھئا. ھنرمند عورتون وري عورتن جي مجلس ۾ سانگ وجھنديون ھيون. اڃا تائين اھي سانگ رچايا وڃن ٿا.“
شلوڪ
هي لفظ سناتن ڌرم (هندو ڌرم) جي اوائلي ڌرمي پستڪن، ويدن وغيره جي آيتن/ سٽن ۽ ڪوتا جي تُڪن طور ڪم آيو آهي. ويدن ۾ گهڻو ڪري ديوتائن جي ساراهه جا گيت ۽ ڌرمي ڪريا ڪرمن جي -تشريح- آهي. ويدن ۾ شامل اشلوڪن جو ڪو خاص -بحر- وزن نه هو، پر ننڍا وڏا منظوم جملا هئا، -جن- ۾ -بيت- يا دوهي سان مشابهت رکندڙ سٽون ضرور هيون. رگ ويد: اٽڪل ساڍا ٽي هزار سال اڳ جي لکيل ڌرمي ڪتاب ”رگ ويد“ ۾ سنڌوءَ بابت هيٺيان -اشلوڪ- آندل آهن، -جن- مان ويدڪ ٻوليءَ جي مزاج ۽ مضمون جي گهاڙيٽي مان اندازو لڳائي سگهجي ٿو ته، انهن ۾ آيل -اشلوڪ- هروڀرو ٻن سٽن جا نه، پر گهٽ وڌ سٽن وارا هئا، معنيٰ ته اشلوڪن ۾ مضمونن جي ادائگيءَ لاءِ ڪي مقرر سٽون نه هيون. مثال طور: ”سنڌ! گهوڙن ۾ شاهوڪار، رَٿن ۾ شاهوڪار، ڪپڙن ۾ شاهوڪار، سهڻن ڳهڻن ۾ شاهوڪار، کاڌي پيتي ۾ شاهوڪار ۽ سدا تازيءَ اُن ۾ شاهوڪار آهي ڀاڳوند سنڌوءَ جا ماکي ڏيندڙ ڪنارا آهن گلن سان سينگاريل.“ ساڳئي منڊل ۾ هڪ رشي چوي ٿو ته، ”اي سنڌو! جڏهن تون ميدان مان وهين ٿي ته بيشمار کاڌو پاڻ سان آڻين ٿي. تنهنجو -پاڻي- اُتم آهي. اي سنڌو! تنهنجي سونهن پڻ نؤورني ڪنوار وانگر آهي. تون سدائين جواڻ ۽ سهڻي آهين!“ ”اي سنڌو! پهرين تون ترشتما سان، پوءِ سُسرتو، رسا ۽ سويتي (سوات نديءَ) سان وهين ٿي. تون ڪڀا (ڪابُل)، گومي (گومل) ۽ ميهتنو (Mehtnu) سان به گڏجي وهين ٿي.“ ايترين ندين جي گڏجڻ سان سنڌونديءَ جي اوج جو بيان ڪندي رشي چوي ٿو ته: ”سنڌوءَ جي گڙگاٽ، ڌرتيءَ -تان- اُٿي ٿي، اُها -آسمان- ڀريو ڇڏي! سنڌو نهايت زور سان وهي ٿي ۽ مُنهن مڻيادار اٿس (نهايت سهڻي آهي)، سندس پاڻيءَ جي آواز مان، ائين پيو ڀائنجي، ڄڻ مينهن جون اوڙڪون گجگوڙ ڪري پيون وسن. اِجها سنڌو، ڍڳيءَ وانگر رنڀندي پئي اچي.... اي سنڌو! جيئن سوئا گايون، کير ڀريل اوهن سان پنهنجن ڦرن ڏي ڊوڙن ٿيون، تيئن ٻيون نديون، جدا جدا هنڌن مان -پاڻي- کڻي -توڏي- رنڀنديون اچن!“ رشي، جنهن مهل سنڌوءَ جي ڀرتي ڪندڙ ندين کي سنڌوءَ ڏانهن وهندي ڏٺو، تنهن مهل چيائين: ”اي سنڌو! جيئن ڪو راجا يُڌ ڪرڻ نڪرندو آهي ۽ پٺيان لشڪر هوندو اٿس، تيئن تون به (شاهاڻي شوڪت سان) ندين جي اڳيان مهندار ٿي هلين ٿي ۽ ٻيون نديون به پلٽڻون ڪري، تنهنجي پٺيان ائين هلن ٿيون، ڄڻ ته ساڳئي رَٿ ۾ سوار آهيو.“ هڪ هنڌ وري چيائين: سنڌو! اجيت آهي، سا سڌي وهي ٿي. سندس ورڻ يا رنگ اڇو آهي. سنڌو وڏي نديءَ جي پاڻيءَ ۾ تِک گهڻي آهي، ۽ چئني پاسي ٻوڙان ٻوڙ ڪري ٿي. جيڪي به متحرڪ يا چرندڙ شيون آهن، سي اهڙيون تيز رفتار نه آهن، جهڙي سنڌو آهي!“ رگ ويد جي ساڳئي ڏهين منڊل ۾ چيل آهي: ”اي سنڌو! ورڻ ديوتا تنهنجي وهڻ لاءِ گهڻيون واٽون ٺاهيون آهن.“
ٻُڌ ڌرم: آرين جي برهمڻي دؤر ۾ ئي ٻُڌ ڌرم وجود ورتو. هن ڌرم پنهنجي تبليغ لاءِ شروع ۾ ئي سنسڪرت بدران عام ماڻهن جي رائج ٻوليءَ يعني پراڪرت کي استعمال ڪيو. ويدن کي مڃيندڙ ماڻهو سنسڪرت جو استعمال نه رڳو ڌرمي رسمن لاءِ، پر مذهبي خيالن جي اظهار لاءِ به ڪندا هُئا. ڌرم جي تبليغ جو وسيلو ’دوها‘ ۽ ’ڇند‘ هوندا هئا، -جن- جا وزن مقامي ٻوليءَ جي پيداوار هئا. ٻڌ ڌرم سان گڏ ’جين ڌرم‘ به هن خطي جو ڌرم رهيو آهي. چندر گپت جي عهد کان پوءِ هندستان ۾ -ٻڌ- ڌرم جو بنياد ڪمزور ٿي چُڪو هو، پر جين مت نه رڳو -اتر- هندستان ۾، بلڪ ڏکڻ هند ۾ به مقبول رهيو. جين مت وارن به پنهنجي لاءِ سنسڪرت بدران عام رائج ٻوليءَ کي استعمال ڪيو. ستين صديءَ عيسويءَ کان ٻارهينءَ صديءَ تائين جيڪو ادب ملي ٿو، -ان- جو گهڻو حصو جين مت سان تعلق رکي ٿو. جين مت، اهنسا ۽ عدم تشدد جي -تعليم- ڏئي ٿو. جيني ساڌن ۽ پنڊتن -ان- مقصد جي پرچار لاءِ عام ٻوليءَ ۾ ڪهاڻيون لکيون، جيڪي ”راس“ چوائينديون آهن. ڪن وڏن شاعرن ’رام‘، ’ڪرشن‘، ’مهاوير‘ ۽ ٻين ڪامل انسانن تي ڪوِتائون لکيون. ڪن ڪوِتائن ۾ پارسا عورتن جي پاڪدامنيءَ کي به ساراهيو ويو. هڪ جيني شاعر ”سويمڀو“ (جنم 790ع) رام ڪهاڻي لکي. ’سويمڀو‘ شاعر، انهيءَ ڪٿا ۾، بيتن جون جيڪي ماترائون استعمال ڪيون آهن، اڳتي هلي انهن ۾ ئي تلسيداس، 16 صدي عيسويءَ ۾ ”رام چرتر“ جو وڏو حصو لکيو. جين مت جي ادب (شاعريءَ) ۾ زياده ڪوِتائون ملن ٿيون. -ٻڌمت- جي شاعرن، گيت ۽ نظم لکيا. ڏهين ۽ يارهينءَ صديءَ عيسويءَ ۾، -ٻڌ- ڌرم جا بچيل ساڌو پاڻ کي ”سِڌ“ چوائيندا هئا. انهن سڌن پنهنجن خيالن جي اظهار لاءِ روزمره جي -ٻولي- ڪم آندي. ”سِڌن“ سان گڏ ”ناٿ پنٿ“ جو سلسلو، سندن نائين نمبر ناٿ، گورکناٿ تي ختم ٿيو. گورک ناٿ، پنهنجي خيالن سان سڄي مُلڪ کي متاثر ڪيو هو. سندس گهڻو ڪلام اڄ به دستياب آهي. گورکناٿ جون ٻارهين صدي عيسويءَ جون اُهي آکاڻيون، ٻوليءَ جي لحاظ سان حيرت ۾ وجهندڙ آهن. گورکناٿ جي نسبت سان سنڌ ۾ گورک -جبل- موجود آهي ۽ ڀٽائيءَ به ”گورکناٿ“ کي ڳايو آهي. ”ناٿ“ ويدن ۽ برهمڻن ٻنهي کي مقدس مڃين ٿا. انهيءَ اختلاف جي باوجود سِڌن ۽ ناٿن ۾ ڪي ڳالهيون هڪجهڙيون به آهن. ٻئي پنهنجي مُرشد (گرو) کي پُوڄا لائق سمجهن ٿا. سِڌن پنهنجي گيتن ۾ ذات پات، اوچ نيچ تي گهري نظر ڪئي آهي. -بت- پرستي، رسم رواج ۽ دقيانوسي خيالن جي سخت نندا ڪئي آهي. لفظ ’اشلوڪ‘، ’شلوڪ‘ مان تبديل ٿيندو ’سلوڪ‘ ٿي ويو. سنڌ جي ويدانتي شاعرن روحل فقير ۽ ساميءَ سلوڪ چيا آهن. ’ساميءَ جا سلوڪ‘ رسالي جي صورت ۾ ڇپيا آهن ۽ ڪيترن محققن انهن کي ايڊٽ ڪري ڪتابي صورت ڏني آهي. ’سلوڪ‘ -بيت- وانگر، ٻن ۽ ٻن کان وڌيڪ سٽن جا ٿين ٿا. (ڏسو: ساميءَ جا سلوڪ) اَشُورِي: وچ -ايشيا- جي هڪ ٻولي، جيڪا سامي سٿ جي هڪ شاخ هئي. هيءَ -ٻولي- ميخي خط ۾ لکي ويندي هئي. اوڻيهين صديءَ ۾ ماهرن هن لکت کي پڙهيو. هيءَ -ٻولي- گهڻو ڪري مٽيءَ (ٺِڪر) جي سِرُن تي لکيل ملي آهي، جيڪي ”نينوا“ جي ڀِڙَن مان مليون آهن. اهي تختيون 1000 سال ق. م کان 5000 سال ق. م جي درميان لکيون ويون. هنن تختين مان قديم اشوريءَ قوم جي -تاريخ- ۽ تمدن بابت دلچسپ معلومات ملي آهي.
حوالا
زمرو:سنسڪرت زمرو:هندو لکتون
سومرا شاهي گهراڻو
سومرن جي سنڌ تي حڪومت سومرا خاندان (Soomra Dynasty), سومرا سنڌ جو اصلوڪو سنڌي راجپوت قبيلو آهي، جيڪي اصل هندو راجپوت آهن ۽ پرمار راجپوتن مان آهن ، جيڪي پوءِ مسلمان ٿيا. . سومرا خاندان سنڌ تي عربن کان پوء حڪومت ڪئي. ان کان اڳ عرب حڪمران (711-1024) سنڌ تي قابض ٿيا.. سنڌ تي ٽن صدين تائين عربن جي غير سنڌي راڄ کانپوءِ، سنڌ جي مقامي سومرا شاهي گهراڻي جي سنڌ ۾ حڪومت قائم ٿي.
شاعر
1. پير صدر الدين (1290-1409)
2. پير نور الدين (وفات 1095)
4. سمنگ چارڻ (1200-1300 جي وچ ۾)
5. ڀاڱو ڀان (1300-1360 جي وچ ۾)
سنڌ بينڪ
سنڌ بينڪ لميٽڊ (Sindh Bank Limited) هڪ پاڪستاني شيڊيول بينڪ آهي جنهن جو صدر دفتر ڪراچي ۾ واقع آهي۔
سومرا شاهي گهراڻو
شاعر
6. هان فقير
7. ڀرپو شاھ
8. شاھ حسين اپلاڻي (1248 وفات)