پيٽ_جا_ڪيڙا
گول ڪيڙا
(Roundworms Ascaris Lumbricoides) گول ڪيڙا شڪل شبيهه ۾ زمين ۾ رهندڙ ساپن جهڙا ٿيندا آهن، هن قسم جا ڪيڙا رنگ جا ڦڪا ٿيندا آهن، جڏهن ته ساپن جو رنگ ناسي يا مٽيءَ جي رنگ جهڙو ٿئي ٿو. هي ڪيڙا به جنسي ۽ نسلي خاصيت ۾ نر ۽ ماد ٿين ٿا، مادي نر کان ڊگهي ٿئي ٿي، نر جي ڊيگهه 15 کان 20 سينٽي ميٽر ٿئي ٿي، جڏهن ته ماديءَ جي ڊيگهه 30 کان 40 سينٽي ميٽرن تائين يا ان کان وڌيڪ ٿئي ٿي، باقي ٿولهه ۾ ٻئي جنسون 3 کان 5 سينٽي ميٽرن تائين ٿين، هن قسم جي پيٽ جا ڪيڙا ننڍي آنڊي (Small Intistine) ۾ ٿين ٿا، پر ڪڏهن ڪڏهن هي ڪيڙا مٿي معدي ۽ هيٺ ويهڪ جي جاءِ (ڇپ) ڏي به هليا ويندا آهن، جيڪي ٻارن جي ڪاڪوس وسيلي نيڪال به ٿيندا آهن. هن قسم جي ڪيڙن جو لاروا (Larva) بيدي مان نڪرڻ کان پوءِ ڏاڍو هاڃيڪار ٿئي ٿو، لاروا بيدي مان نڪرڻ کان پوءِ ننڍي آنڊي جي مٿاڇري واري نرم تهه واري بلغمي جهلي (Mucus Membrane) ٽڪي سوراخ ڪري رت جي ناڙين ۾ هليو ويندو آهي، رت جي ناڙين ذريعي هي لاروا ٻار جي گهڻن مختار (وڏن) عضون (Viscerans) ۾ پهچي اتي طرح طرح جون بيماريون پيدا ڪري وجهي ٿو. جڏهن هي لاروا ڦڦڙن ۾ پهچي ٿو ته ساهه وارين ٿيلهين ۽ نلين ۾ سوڄ ۽ سور ڪري وجهي ٿو، جنهنڪري ٻارن توڙي وڏن کي ساهه ۾ تنگي ٿي پوي ٿي، جڏهن هي لاروا کاڌي وارين نلين ۽ جهلين ۾ پهچي ٿو ته نڙيءَ ۽ نڙگهٽ جون ڪيتريون بيماريون ڪري وجهي ٿو، جن ۾ ڪلين ۾ سور ۽ سوڄ، نڙيءَ ۾ خارش، نڙگهٽ ۾ سور، سوڄ ۽ آواز ويهي وڃڻ وغيره اچي وڃن ٿا، جڏهن هي لاروا دماغ ۾ پهچي ٿو ته ٻارن توڙي وڏن ماڻهن کي دماغي دورا، مرگهي ۽ جسم ۾ جهٽڪن ۽ ڏڪڻيءَ جي بيماري جو سبب بڻجي ٿو. ان کانسواءِ هن ڪيڙي جو لاروا جڏهن جيري ۾ پهچي ٿو ته جيري جي فعل ۾ رخنو وجهي ٿو، جنهنڪري رت جي ٺهڻ جو عمل ڊانوا ڊول ٿي وڃي ٿو، ان ڪري ٻارن توڙي وڏن جي رت جي ٺهڻ جو عمل بيهي وڃي ٿو، نتيجي ۾ رت جي گهٽتائي (Anaemia) جي بيماري ٿي پوي ٿي. هن ڪيڙي جو لاروا جڏهن مُک عضون ۾ پهچي ٿو ته اتي هي مٿيون بيماريون پيدا ڪرڻ کانسواءِ ٻن يا ٽن مهينن اندر واڌ ويجهه ڪري بالغ ٿئي ٿو. هن ڪيڙي جون ٻه خاص علامتون (نشانيون) آهن، جن جي آڌار تي ليبارٽري ٽيسٽ کانسواءِ اسان کي هن قسم جي ڪيڙي جي خبر پئجي سگهي ٿي ته ٻار کي پيٽ ۾ گول قسم جا ڪيڙا آهن، جيڪي ٻئي علامتون ٻارن جا مائٽ خاص ڪري ماءُ، ڊاڪٽر جي پڇڻ تي يا هونئن به ٻڌائيندي، هڪ ته ٻار ننڊ ۾ ڏند ڪرٽيندو آهي، ڪي ٻار هڪ ئي وقت ڳيتون به ڏيندا آهن ۽ ڏند به ڪرٽيندا آهن. ڳيتون ڏيڻ جو سبب اهو هوندو آهي ته هن قسم جا ڪيڙا ڪڏهن ڪڏهن ننڍي آنڊي مان نڪري معدي ۾ پهچي ويندا آهن، جتان کاڌي جي نليءَ (Esophagus) وسيلي ٻاهر وات مان نڪرڻ لاءِ مٿي وات ڏي چڙهندا آهن ته کاڌي جي نالي (نليءَ) ۾ سرڪو ۽ چرپر ٿيندي آهي، جنهن سرڪي ۽ چرپر کي ختم ڪرڻ لاءِ ٻار قدرتي طرح ننڊ ۾ ڳيتون ڏيندا آهن، اهڙيون ڳيتون ٻار جاڳندي به ڏيندا آهن، پر اهي ڳيتون مائٽن کي به محسوس نه ٿينديون آهن ۽ خود ٻار جو ڌيان به اهڙي سرڪي ۽ چرپر ڏي گهٽ ويندو آهي، ان ڪري ٻار جي ڳيتن جو عمل لکائبو ڪونهي. ڏٺواهو ويو آهي ته گهڻو ڪري ٻار ڳيتون ڏيئي ڪيڙن کي نڙيءَ مان هيٺ لاهيندو آهي، جيڪڏهن ڳيتن باوجود ڪيڙا نڙيءَ کان هيٺ لاهي نه سگهيو ته ٻار کي الٽي ايندي، جنهن ۾ هي ڪيڙو ٻار جي وات مان نڪري ويندو آهي، الٽي ڪرڻ جو ٻيو به وڏو سبب اهو هوندو آهي ته نڙيءَ ۾ چرپر دوران هي ڪيڙو پنهنجي جسم مان اهڙو ڪيميڪل خارج ڪندو آهي جيڪو هڪ ته ذائقي ۾ تيزابي (۽ ترش) هئڻ سان گڏ بدبودار هوندو آهي. جو ٻار سهي نه سگهندو آهي ۽ الٽي ڪندو آهي. ڏندن ڪرٽڻ جو سبب اهو هوندو آهي ته هي ڪيڙا جڏهن معدي کان مٿي چڙهي کاڌي جي نليءَ ۾ پهچندا آهن ته به اتان وات ڏي ٻاهر نڪرڻ  جي ڪوشش ڪندا آهن، انهيءَ ڪوشش دوران هي ڪيڙو پنهنجي جسم مان هڪ خاص قسم جو ڪيميڪل ٻاهر ڪڍندو آهي، جيڪو ذائقي ۾ لوڻاٽيل ۽ ترش (Acid) هوندو آهي، جڏهن اهو ڪيميڪل ٻار جي ڏندن کي لڳندو آهي ته ٻار جا ڏند کٽا ٽڙهه ٿي پوندا آهن ۽ لوڻاٽجي ويندا آهن. نتيجي طورٻار انهيءَ کٽاڻ ۽ لوڻاٺي ذائقي کي لاهڻ لاءِ قدرتي طرح پنهنجا ڏند هڪ ٻئي سان گسائيندو آهي ته ڏندن مان ڪرٽي جو آواز نڪرندو آهي، جنهن کي ”ڏند ڪرٽڻ“ سڏبو آهي. سنڌي سماج (ٻهراڙي توڙي شهر) ۾ ٻار جي ڏندن ڪرٽڻ جي عمل کي ڏاڏاڻن خاص طور پيءُ لاءِ سٺو سنوڻ سمجهيو ويندو آهي، پر نياڻي ٻار جي ڏندن ڪرٽڻ کي ناناڻن خاص طور ماماڻن لاءِ سٺو سنوڻ نه سمجهيو ويندو آهي، ماءُ ويچاريءَ لاءِ ويل ٿي ويندو آهي، ۽ سمجھندي آهي ناناڻن کي نقصان ضرور پهچندو. ان ڪري ماءُ ارهي ۽ پريشان هوندي آهي. کوڙ مائرون نياڻين کي ڏند ڪرٽڻ تي دڙڪا ۽ دهمان ڏينديون آهن ۽ وڏين نياڻين کي مار به ڪڍنديون آهن. هن قسم جا ڪيڙا ٻارن ۾ گدلي پاڻي پيئڻ، ناقص خوراڪ کائڻ، گدلاڻ ۾ رهڻ ۽ مٽي کائڻ ڪري ٿين ٿا يا يا وري ٿَڃ پياڪ ٻارن کي ٿين ٿا، جن جون مائرون کٽاڻ، آچار ۽ ميٽ کائين ٿيون، هن قسم جا ڪيڙا جڏهن به ٻارن کي ٿيندا آهن ته سندن بک ختم ٿي ويندي آهي ۽ ڪڏهن ٻارن کي بدهاضمو، ڪڏهن قبضي ۽ ڪڏهن دست، ڪڏهن الٽيون ۽ ڪڏهن پيٽ ۾ سور ٿي پوندو آهي.نتيجي طور ٻار ڪڏهن ملول ته ڪڏهن چيڙاڪ هوندو آهي، ڪيترنٻارن جو پيٽ وڌي دهل وانگي وانگر ۽ ٽنگون سنهيون ٿي پونديون آهن. جيڪا ڪنگيءَ (Marasmus) جي بيماري سڏبي آهي. ياد رهي ته هي ڪيڙو ننڍي آنڊي مان روزانو ٻار جي پروٽين مان 0.1 گرام کائي وڃي ٿـو.