ٻولي_ڇا_آهي
سوچ ۽ سمجھ جو بيان
اسان مٿي هڪڙو جملو بيان ڪيو جيڪو لسانيات جي ماهرن ٻوليءَ جي مختصر سمجھاڻيءَ لاءِ في الحال طئي ڪيو آهي ته “ ٻولي سوچ ۽ سمجھه کي بيان ڪرڻ لاءِ علامتن تي مشتمل هڪڙونظام آهي”. هن جملي جي وڌيڪ وضاحت ڪندا هلون. اسان مختلف شين جي ڳالهه ڪرڻ وقت ڪنهن خاص ٻوليءَ جا آواز ڪڍندا آهيون. مثلن شينهن جي ڳالهه ڪرڻ وقت اسان لفظ شينهن لازمي طور تي اُچاريندا آهيون. ان لفظ يا آواز “ شينهن” چوڻ وقت هڪڙي خاص قسم جي جانور جو تصور يا اُهڃاڻ اسان جي ذهن ۾ اُڀري ٿو. ان آواز شينهن چوڻ وقت هڪڙي خاص قسم جي جانور جي شڪل اسان جي تصور ۾اُڀري ايندي آهي. ٻوليءَ جي لفظن ۽ آوازن سان واڳيل تصور، اُهڃاڻ يا شڪليون صدين کان روايت موجب هڪ پيڙهي کان ٻي پيڙهي تائين هلندا ٿا اچن. ٻوليءَ جون آوازي روايتون اسان جي ذهنن ۾ائين ته پيوست ٿي ٿيون وڃن جو اسان کي ٻوليءَ جي آوازن مان شيون هوبهوڄڻ ته نظراينديون آهن. اسان لفظ شينهن چوندا آهيون ته ڄڻ شينهن اڳيان بيٺو هوندو آهي. لفظ چوڻ وقت توڙي ٻڌڻ وقت يڪدم ان شيءَ جو تصور ذهن ۾ اڀري ايندو آهي. ان سبب جي ڪري ساسئر آواز ۽ تصور* کي هڪڙي سڪي جا ٻه پاسا ٿو سڏي. آواز ذهن ۾ داخل ٿئي ٿو ۽؛ ان ئي وقت ان آواز سان لاڳاپيل تصور ذهن ۾ فوٽوءَ وانگر ظا هر ٿئي ٿو. يا ذهن ۾ ڪو تصور جُڙي ٿو ته يڪدم ان تصور سان پيوند آواز ذهن ۽ زبان تي اچي ٿو. يعني “آواز برابر آهي تصور جي” ۽ ساڳيءَ ريت “ تصور برابر آهي آواز جي”. اسان ڪنهن شي جي ڳالهه ڪرڻ وقت ان شي کي حاضر نٿا ڪري سگھون. پوءِ اهيو ئي سبب آهي جو اسان ان شي جي لاءِ علامت طور ڪو آواز، ڪواشارو يا ڪو رنگ وغيره استعمال ڪندا آهيون. ڪنهن به شيءَ جي تصور سان پيوند آوازجو ان شي سان ڪو به حقيقي ۽ فطري رشتو ناهي. جنهن جي لاءِ اسان آواز کي استعمال ڪيون ٿا. مثلن لفظ آهي “گھوڙو” ان لفظ “گھوڙي” جو حقيقي جانور جنهن کي اسان اهيو نالوڏنو آهي؛ تنهن جانور سان ان لفظ جو ڪهڙو رشتو آهي؟ لفظ گھوڙي جو ان جانور سان ڪو به حقيقي يا فطري تعلق ناهي. اهيو گھوڙو لفظ ته سنڌي ٻوليءَ جو آهي؛ جيڪوسنڌي ثقافت تائين محدود آهي. ان جانور کي ٻين ٻولين ۾ ٻين الڳ لفظن سان سڃاتو ويندو آهي، جرمن ٻولي ۾ ان کي ايڪوس ۽ ليٽن ۾ ان کي آربر ۽ انگريزي ۾ان کي هارس چوندا آهن. دنيا جي مختلف ٻولين ۾ان جانور جي لاء جيڪي به الڳ لفظ آهن تن جو ان جانور سان ڪوبه فطري يا حقيقي تعلق ناهي. ان جانور لاءِ مختلف لفظن جو تعلق انهن ٻولين سان آهي؛ جيڪي مختلف ثقافتن جي اندرتصورن کي نمايان ڪرڻ لاءِ علامتن طور ڪم اچن ٿيون. ائين ئي اسان جا نالا به ثقافتي ۽ سماجي پس منظرن ۾ رکيل آهن. بصر پٽاٽي ۽ واڱڻ کي به مختلف ٻولين يا ثقافتن ۾مختلف علامتي نالن سان سڃاتو ۽ سڏيو ويندو آهي. يعني ٻوليءَ جوشين، نالن، وڙن، هنڌن، جانورن ۽ ماڻهن سان ڪوفطري يا قدرتي تعلق ناهي. يعني ٻولي نالا ڏيڻ جو نظام نه پر شين کي بيان ڪرڻ ۽ سڃاڻڻ جو علامتن تي مشتمل نظام آهي. يعني ٻوليءَ جو تعلق ثقافت ۽ سماج سان آهي؛ جيڪو بدلجندڙ آهي. سماج جي هر وقت جاري سرگرميءَ جي ڪري ٻولي پڻ بدلجندي رهندي آهي. ٻوليءَ جو تعلق سماج ۾شامل انهن ماڻهن سان آهي؛ جيڪي ان کي استعمال ڪندا ٿا رهن. ٻولي علامتن تي مشتمل نظام آهي جنهن جي ذريعي سوچ ۽ سمجھ هڪ هنڌ کان ٻئي هنڌ پهچائجن ٿا. ٻولي سوچ سمجھ بذات خود نه پر سوچ ۽ سمجھ جي نمائيندگي ڪرڻ لاءِ لفظن ۾ پيوند تصورن يا علامتن جونظام آهي. جيڪڏهن ان سمجھاڻيءَ تي ٿورو باريڪيءَ سان غور ڪبو ته ان سمجھاڻيءَ جي چوڻ جومطلب آهي ته “سوچ يا سمجھ جنهن کي اسين انساني فڪر ۽ شعور چئون ٿا سو الڳ آهي ۽ ان کي بيان ڪرڻ واروٻوليءَ جو علامتي نظام الڳ آهي”6. هن بحث مان منطقي نتيجواهيو ٿو نڪري ته “ٻولي خيال بذات خود ناهي پرخيال جي ترجمان آهي”. سوچ، سمجھ، شعور يا خيال الڳ آهي ۽ ٻولي الڳ آهي. جديد لسانيات جنهن کي ساختياتي لسانيات پڻ چيوويندوآهي؛ ان جي باني ساسئر جو تمام گھڻو مشهور قول آهي ته “ٻولي شڪل آهي جوهر ناهي ”. يا ايئن به چئي سگھجي ٿو ته ٻولي روح نه پر جسم آهي يا ٻولي زمين نه پر فصل آهي.