مرزا_قليچ_بيگ
تعليم ۽ ڪيريئر
۾ بمبئي الفنسٽن ڪاليج مان گريجوئيشن ڪرڻ ويو تعليمي ۽ ادبي پس منظر رکندڙ خاندان جو هونهار نوجوان، مرزا صاحب، پنهنجي والد جي وفات کانپوءِ به بمبئي جي ايلفنسٽن ڪاليج ۾ تعليم حاصل ڪرڻ لاءِ ويو. هن کي هُت به اُهوئي ماحول مليو، جيڪو کيس گهر ۾ مليو هو، يعني شعر و شاعري ۽ ادبي ذوق واريون محفلون. مرزا صاحب ننڍي هوندي گهر ۾ شاعري به ڪندو هو ۽ شعرن جي تربيت پنهنجي والد کان وٺندو هو ۽ بمبئيءَ ۾ هن کي ڪاليج جو هڪ فيلو، مسٽر واڊيا، جيڪو شعر جو ڄاڻو هوندو هو، هن کي شعر جا قانون سيکاريندو هو ۽ سندس انگريزي شعرن جي اصلاح به ڪندو هو. پنهنجي هڪ نهايت لائق استاد، مسٽر حيرت مرزا، جي صحبت ۾ رهندي هڪ ڪلارڪ وانگر اُن جي خانگي يا سرڪاري لکپڙهه جو اُڪلاءُ به ڪندو هو ۽ وٽس جيڪي ڪتاب راءِ لاءِ ايندا هئا، ته هو مرزا صاحب کي چڪاسڻ لاءِ ڏيندو هو. حيرت مرزا جي صحبت ۾ مرزا صاحب ترڪي ٻولي سکيو ۽ اڳتي هلي سنسڪرت ۽ گجراتي ٻوليون به سکيو ۽ مرهٽي زبان جي به ڄاڻ حاصل ڪيائين. . فارسي ٻولي جيئن ته سندس گهر جي ٻولي هئي، جنهن ڪري کيس اُن تي وڏي دسترس حاصل هئي ۽ ڪاليج جي پيپر ۾ گهڻيون مارڪون کڻي پاس ٿيندو هو، جنهن ڪري هن کي اُنهيءَ ڪاليج ۾ فيلو شپ ملي ۽ هو اُتي پارسي پڙهائڻ لڳو. هن کي پڙهائيءَ لاءِ سنڌ حڪومت طرفان ويهه روپيا درماه اسڪالرشپ ملندي هئي. اُتي ڪاليج ۾ اعلى نمبرن ۾ پاس ٿيڻ جي ڪري ويهن رپين جي هڪ ٻي اسڪالرشپ به ملڻ لڳي ۽ ڪجهه پئسا خانگي طور ٽيوشن پڙهائيندي کيس ملڻ لڳا ۽ اِن طرح سان سندس گذر سفر چڱي نموني سان رهيو. بمبئي مان تعليم حاصل ڪرڻ کانپوءِ ھندوستان ۾ گھمي ڦري 1876 ۾ واپس سنڌ واپس وريو ۽ ڪجهه وقت ڪراچي ۾ رهيو. مطالعي لاءِ فريئر هال لائبرري ۽ گاڏي کاتي واري هاءِ اسڪول جي ويجهو موجود جنرل لائبرري ۾ ويندو هو. سندس انگريزي شاعري انگريزي اخبار ”سنڌ نيوز“ ۾ ۽ فارسي شاعري، فارسي اخبار ”مفرح القلوب“ ۾ ڇپجڻ لڳي. ڪاليجي دوستن ۾ مرزا صاحب سنڌجي ڪجهه شاگردن جو ذڪر ڪيو آهي، جن ۾ مسٽر ڪائوسجي، مسٽر رستمجي پٽيل، هاسارام منگهو ملاڻي، مسٽر ٽيڪچند واسواڻي ۽ ٻيا شامل آهن. بمبئي واري زماني ۾ آغا خان وڏي ۽ سندس خاندان سان واقفيت ٿيس ۽ سندس ننڍو پٽ آغا اڪبر مرزا صاحب جو دوست ۽ همعصر هو. سنڌ۾ به هن جي معزز ماڻهن حسن علي آفندي، ڏيارام گدومل، اڌارام ۽ ڏيارام ڄيٺمل سان صحبت رهي. نوڪري خاطر پڙهيائين ، ڪراچي م ٻہ سال ان حالت ۾ رھن کان پوءِ 1878 ۾ پنهنجن ڀائرن وانگر ڪراچي جي هڪ هاءِ اسڪول ۾ فارسيءَ جو استاد مقرر ٿيو ۽ پوءِ 1879 ۾ مئجسٽريٽي جو امتحان ڏنائين ۽ سڀني اميدوارن ۾ هي هڪ ڄڻو اُن امتحان ۾ پاس ٿيو ۽ 1880 ۾ ٽکڙ ۽1881 ۾ شڪارپور ضلعي جي ڪڪڙ تعلقي جو هيڊمنشي ٿي ويو. جلد ئي 1882 ۾ کيس ميهڙ جي ٿرڙي محبت تعلقي جو مختيارڪار مقرر ڪيو ويو 1884 ۾ جوھي تعلقي جو مختيارڪار مقرر ٿيو.1887 ۾ تعلقي وارھ ۽ نصير آباد جو مختيارڪار مقرر ٿيو.1888 ۾ ڊگھي موڪل وٺي شادي ڪيائين.1889 ۾ تعلقي گھوٽڪي جو مختيارڪار ٿيو.1890 ۾ تعلقي روهڙي جو مختيارڪار ٿيو ۽ ساڳي سال ڊپارٽمينٽل امتحان پاس ڪيائين.1891 ۾ ايڪٽنگ ڊپٽي ڪليڪٽر ٿيو ۽ سندس مقرري شڪارپور شھر جي سٽي ماجسٽريٽ طور ٿي. ان عھدي کي ھاڻي تبديل ڪري فورٿ سول جج اينڊ جوڊيشل ماجسٽريٽ شڪارپور ۾ تبديل ڪيو ويو آهي. ترت ئي 1892 ۾ سندس بدلي روڙھي ٿي وئي. ان طرح جلد ئي ترقي ڪندو ڊپٽي ڪليڪٽر جي عهدي تي فائز ٿيو. 1893 ۾ سندس مقرري لاڙڪاڻي ۾ ڊپٽي ڪليڪٽر جي حيثيت سان ٿي 1894 ۾ ڪراچي ۽ ٿرپارڪر ۾ گھر تعمير ڪرايائين.1895 ۾ سيوھڻ جو ڊپٽي ڪليڪٽر مورر ٿيو.1896 ۾ جيڪب آباد جو ڊپٽي ڪليڪٽر ٿيو ۽ 1898 ۾ حيدرآباد ۾ گھر تعمير ڪرايائين.ساڳئي سال پھريان ٿرپارڪر ۽ پوء نوشهرو فيروز جو ڊپٽي ڪليڪٽر مقرر ٿيو. 1900 ۾ حيدرآباد ۾ اوطاق تعمير ڪرايائين.1901 ۾ ڪوٽڙي جو ڊپٽي ڪليڪٽر مقرر ٿيو. 1903 ۾ ٺٽي ۽ سجاول جو ڊپٽي ڪليڪٽر مقرر ٿيو.1904 ۾ سندس پھرين زال وفات ڪري وئي. 1907 ۾ مرزا صاحب جي ٻي شادي ٿي ۽ 1908 ۾ ٻي زال بہ وفات ڪري وئي. 1909 ۾ ٽين شادي ڪيائين ۽ ڪوٽڙي مان موڪل ورتائين 1910 ۾ رٽائرمينٽ ورتائين. .مرزا قليچ بيگ ڪيترن ئي اهم عهدن تي فائز رهي وڏيون خدمتون سرانجام ڏنيون. سرڪاري لٽريچر ڪميٽي جو ميمبر رهيو. سرڪاري ٽيڪسٽ بڪ ڪميٽيءَ جو ميمبر به هو. بمبئي ۾ پراونشل ٽيڪسٽ بڪ ڪميٽيءَ جو ميمبر رهيو. سنڌ جي انجمن اسلاميه جو ميمبر رهيو. انجمن اماميه حيدرآباد ۽ آل انڊيا شيعا ڪانفرنس جو ميمبر هو. مرڪزي ڪميٽي جو ميمبر ۽ سنڌ جي پبلسٽي ڪميٽي جو ميمبر هو. هو سرڪاري ڊپارٽمينٽل امتحانن وٺڻ يا يورپي آفيسرن جو سنڌي جو امتحان وٺڻ لاءِ ممتحن مقرر ٿيل هو. عربي، فارسي ۽ اردو جا جيڪي نوان ڪتاب ڊائريڪٽر آف پبلڪ انسٽرڪشن وٽ ايندا هئا، انهن تي به سندس راءِ کي اهم سمجهيو ويندو هو. هو سرڪار طرفان سرڪاري ڪانفرنسن ۽ خانگي ڪانفرنسن ۾ شرڪت ڪندو هو. مرزا صاحب کي ننڍپڻ کان ئي لکڻ، پڙهڻ، شعر چوڻ ۽ ڳائڻ جو شوق هوندو هو. آتمڪٿا ۾ هو پاڻ لکي ٿو ته ”ٻيا ٻار راند رود ڪرڻ ويندا هئا ۽ آئون قلم، ڪاغذ ۽ مس کڻي ويهي ليڪا ڪڍندو هوس.“ هڪ ٻئي هنڌ هو لکي ٿو ته: ”اسڪول ۾ پڙهندي راڳ جو شوق پيدا ٿيو ۽ سُرندائين کان سرندو وڄائڻ سکيس ۽ ڳائڻ به. پوءِ ستار وڄائڻ سکيس ۽ ڳائڻ به. پوءِ ستار وڄائڻ سکيس.“ مرزا صاحب ننڍي هوندي کان ئي عربي، فارسي، سنڌي ۽ ترڪي ٻولين جو ماهر هو. هن پنهنجي لکڻ ۽ شعر چوڻ جي شروعات ننڍپڻ کان ئي ڪئي هئي. سندس انهيءَ ننڍپڻ جي شوق ئي کيس پنهنجن همعصرن ۾ نهايت ممتاز ۽ مٿانهون درجو عطا ڪيو. ڊاڪٽر انور فگار لکي ٿو تہ مرزا قليچ بيگ جي سوانح عمري ”سائو پن يا ڪارو پنو“ جي مطالعي مان معلوم ٿئي ٿو ته پاڻ سن 1891ع ۾ شڪارپور ۾ ائڪٽنگ ڊپٽي ڪليڪٽر ٿي سٽي مئجسٽريٽ جي اعلى عهدي تي فائز رهيو. مرزا صاحب لکي ٿو ته: ”اهو سال 1889ع هو. اُنهي سال مون ڊپارٽمينٽل امتحان ڏنو هو ۽ پاس ٿيس. ڪرنل ميهو تڏهن شڪارپور جو ڪليڪٽر هو. اُهو خاص طرح مهربان هو ۽ مسٽر ميولس اسسٽنٽ ڪمشنر هو، اُهو به خاص طرح مهربان هو. ٽن مهينن تائين ائڪٽنگ ڊپٽي ڪليڪٽر ٿي، ڊڪارپور جو سٽي مئجسٽريٽ ٿي رهيس. زال ۽ ٻار به مون سان رهندا هئا. اُتان موٽي روهڙيءَ آيس“ شڪارپور مان بدلي ٿي وڃڻ کانپوءِ به مرزا صاحب وقت بوقت شڪارپور ايندو رهندو هو. سندس سوانحعمري مان اهڙا اشارا ملن ٿا، جيئن هڪ هنڌ لکي ٿو ته: ”12 اپريل 1914ع جي شام جو شڪارپور وياسين. مسٽر پوڪرداس، مير علي نواز خان ۽ ٻيا ماڻهو اسٽيشن تي گڏيا. رات جو ڊاڪ بنگلي ۾ ٽڪياسين ۽ ڏينهن جو شهر گهمڻ وياسين“. مرزا صاحب ٻئي هنڌ لکي ٿو ته: ”27- ڊسمبر 1921ع تي صبح جو آءُ شڪارپور ڏانهن ويس. مسٽر پوڪرداس رڪ اسٽيشن تي آيو هو. شڪارپور ۾ موٽر ۽ گهوڙي گاڏيءَ تي وياسين، سرڪاري باغ ۾ وياسين ۽ شهر گهميوسين. گهڻن ماڻهن سان ملاقاتون ڪيون سين. ٽين وڳي سکر ڏانهن روانا ٿياسين. گهڻا ماڻهو اسٽيشن تي ڇڏڻ آيا.“ مرزا صاحب جي شڪارپور جي ڪن تقريبن ۾ شرڪت به ڏسجي ٿي، جيئن سن 1914ع ۾ شڪارپور جي ”ٽمبرس ڪانفرنس“ ۾ شريڪ ٿيو ۽ نشي بابت تقرير به ڪيائين. مرزا صاحب ملازمت کان اڳ به شڪارپور ۾ ايندو رهندو هو، ڇاڪاڻ ته سندس ٻيو نمبر وڏو ڀاءُ مرزا صادق علي بيگ شڪارپور جي هاءِ اسڪول ۾ هيڊ ماستر هو. سن 1853ع ۾ شڪارپور ۾ هڪ انگريز اسسٽنٽ ڪمشنر مسٽر گولڊ سمڊ جي ڪوششن سان هڪ مڊل اسڪول جو بنياد پيو، جنهن کي سن 1873ع ۾ هاءِ اسڪول جو درجو ڏنو ويو ۽ مرزا صادق علي بيگ اُن جو پهريون هيڊ ماستر هو. علي احمد بروھي لکي ٿو تہ: "مرزا مرحوم وڏو عرصو روينيو کاتي ۾ مختيارڪار جي عهدي تي فائز هو ۽ اڳتي هلي ناميارو ڊپٽي ڪليڪٽر ٿيو. اڳي مختيارڪار جي دائره اختيار واري سر زمين اڄڪلهه جي ضلعي کان ٻيڻي ايراضي هوندي هئي. وڏي ڳالهه ته سواريءَ لاءِ موٽر گاڏيون ۽ ٻيو مناسب ٽرانسپورٽ نه هئا. بلڪه اُٺن ۽ گهوڙن تي دور دراز ۽ اؤکيون منزلون طئي ڪرڻيون پونديون هيون. بجلي، ٽيليويزن، ريڊيو ۽ ٽيليفون نه هئڻ ڪري رهائش توڻي روشني اڻلڀ ٿي پوندي هئي. انهيءَ زماني ۾ هڪ عملدار کي ايتري واندڪائي ڪٿي جو فرصت ۽ دلجاءِ سان ويهي ڪتاب لکي ۽ ڪاعذ ڪارا ڪري! تعجب هي آهي ته مرزا قليچ بيگ مرحوم اهڙي اڻهوند واري دؤر هوندي به ڍڳ ۽ ڍير ڪتابن جا لکي سگهيو آهي، جو ڏيکاري ٿو ته مرزا مرحوم بيحد اورچ ۽ محنتي انسان هيو ۽ زندگي عيش آرام ۾ صرف ڪرڻ بجاءِ علم ادب جي کيتر ۾ قلم جي هر هلائڻ کي ترجيح ڏنائين ۽ اهڙي علمي بلنديءَ کي سر ڪيائين، جنهن جي پهچ لاءِ ڪو سوچي به نٿو سگهي." مرزا صاحب پهريون ڀيرو لاڙڪاڻي ۾ سنڌ 1893ع ۾ ترقي ملڻ کانپوءِ ڊپٽي ڪليڪٽر ٿي پهتو. انتظامي لحاظ کان ته لاڙڪاڻي سان هي سندس پهريون تعلق آهي، پر ٻيو روحاني تعلق سندس نياڻي جو هت مدفن آهي، جيڪو سندس سڀني واسطن کان وڌيڪ اهم آهي. مرزا صاحب پنهنجي سوانحعمري ”سائو پن يا ڪارو پنو“ ۾ لکي ٿو ته: ”… سگهوئي آءُ پڪو ڊيپوٽي ڪليڪٽر ٿي لاڙڪاڻي آيس ۽ مسٽر ميولس جي هيٺان ڪم ڪرڻ لڳس. ٻار ٻچا به مون سان هئا. اُتي اسان جي ٻي ڌيءَ، جا پوءِ ڄائي هئي، سا مري ويئي ۽ اُتي دفن ڪئي وئي.“ مرزا صاحب لاڙڪاڻي ۾ اِنهيءَ عهدي تي 1895ع تائين ڏسجي ٿو. بعد ۾ هُو سيوهڻ بدلي ٿي ويو. مرزا صاحب جا لاڙڪاڻي ۾ ڪيترن ئي معزز ماڻهن ۽ خاندانن سان علمي، ادبي ۽ سماجي تعلقات هئا، اُنهن مان قادري خاندان ۽ لاهوري خاندان سر فهرست آهن.قادري خاندان ۽ لاهوري خاندان لاڙڪاڻي جا نهايت مشهور ۽ معروف علمي، ادبي ۽ سماجي حوالي سان ممتاز حيثيت رکندڙ آهن. مرزا صاحب لاڙڪاڻي ۾ فقط قادري ۽ لاهوري خاندانن جي ويجهڙو ڏسجي ٿو. اُن سبب علمي به هئا، ته هم مسلڪ به، قادري خاندان مان ميان علي محمد قادري، ميان غلام سرور ”فقير قادري، ميان غلام عباس ”جوش“ قادري ۽ ٻين سان سندس علمي ۽ تعلقات تمام گهرا رهيا. اِهي شخصيتون سنڌ ڄاتل سڃاتل ۽ لاڙڪاڻو ۾ ممتاز حيثيت رکندڙ شاعر ۽ اديب هئا. ميان علي محمد قادري ته لاڙڪاڻي ۾ مشاعرن ڪرائڻ ۽ ادبي ماحول جو روح روان هو. (تفصيل لاءِ ”هُو ڏُوٿي هُو ڏينهن“ ملاحظه ڪجي.) اهڙيءَ طرح لاهوري خاندان مان خانبهادر سرائي ٺارو خان، نواب امير علي خان (ميونسپل ڪاميٽي لاڙڪاڻي جو صدر، سنڌ اسيمبليءَ جو ميمبر ۽ بمبئي ليجسليٽوِ ڪائونسل جو ميمبر) ۽ سرائي علي گوهر خان سان سندس دوستيءَ وارو رستو هو. مرزا صاحب جڏهن به لاڙڪاڻي ۾ آيو، تڏهن لاهوري خاندان جو ئي مهمان بڻيو. جڏهن ته شخصيتن ۾ نواب غيبي خان چانڊيو، سردار قيصر خان مگسي، فيض محمد کهاوڙ، غلام محمد اسراڻ، وڏيرو امام بخش خان ماهوٽو ۽ ٻين سان پڻ مرزا صاحب جو سڪ وارو رستو قائم هو ۽ اِهو ئي سبب هو جو مرزا صاحب رٽائر (1910ع) ٿيڻ کانپوءِ به لاڙڪاڻي بار بار ايندو رهيو. لاڙڪاڻي ۾ نوڪريءَ (1893ع – 1895ع) کانپوءِ بالترتيب 1915ع، 1921ع ۽ 1926ع ۾ آيو.لاڙڪاڻي ضلعي جا هي نهايت معتبر ۽ مشهور زميندار ۽ جاگيردار آهن، اُنهن مان هر هڪ پنهنجي وقت ۾ وڏي حيثيت رکندڙ هو. نواب غيبي خان چانڊيو (سنڌ جو وڏو جاگيردار ۽ ننڍي کنڊ ۾ چانڊين جو مڃيل سردار)، سردار قيصر خان مگسي (جهل مگسيءَ جي سردار گهراڻي جي مشهور معروف شخصيت)، فيض محمد خان کهاوڙ (ڳوٺ گاجي کهاوڙ جي کهاوڙ خاندان جو زميندار)، غلام محمد اسراڻ (خيرپور جوُوسو ڳوٺ جي اسرڻ فيملي جو بزرگ ۽ زميندار)، وڏيرو امام بخش خان ماهوٽو (سنڌ جي تاريخي شهر ماهوٽا جو زميندار). راشدي برادران پنهنجي يادگيرين ۾ وڏيري امام بخش ماهوٽي جو ذڪر ڪيو آهي.)