منصوره_(قديم_شھر)
منصوره جو عروج
ھي شھر فارسي برمڪي خاندان سان تعلق رکندڙ خالد ابن برمڪ (705 ۾ ڄائو 782 ۾ فوت ٿيو). مسلمانن جي تاريخ ۾ ھن شھر جو وڏو مقام رھيو آھي. اھو عربن جو تعمير ڪرايل پھريون شھر ھو جيڪو ٽائون پلاننگ ذريعي تعمير ڪرايو ويو. 17 سال بعد عربن اھڙي طرح ٻيو شھر بغداد تعمير ڪرايو. "دارالسلطنت هجڻ سبب، ”منصوره“ علمي لحاظ سان بغداد ثاني بڻجي ويو هو. ڪيترا عالم، فاضل، اديب ۽ شاعر منجهس رهندا هئا. خود عرب ۽ عراق مان به ڪيئي پنهنجي زماني جا مشهورعلمي آدمي، داد ودهش ۽علمي شهرت سبب، پنهنجو وطن ڇڏي اچي منصوره ۾ مقيم ٿيا هئا. منصوره جي عام علمي ۽ مذهبي حالت، صاحب ’احسن التقاسم‘ هن طرح بيان ڪئي آهي! ” هتي جا رهاڪو لائق ۽ بامروت آهن. اسلام کي وٽن تازگي آهي. اهل علم هتي تمام گهڻا آهن. ماڻهن ۾ ذهانت ۽ ذڪاوت آهي، نيڪي ۽ خيرات ڪن ٿا...مسلمانن ۾ واعظن جو وجود ناهي. مسلمان گهڻو ڪري اهل حديث آهن... وڏن شهرن ۾ حنفي فقها به آهن، ليڪن هتي مالڪي ۽ حنبلي ڪونه آهن، ۽ نه مهتزلي آهن. ماڻهو سڌي ۽ صحيح مسلڪ تي آهن، نيڪ ۽ پاڪدامن آهن. “ انهيءَ بيان مان معلوم ٿئي ٿو ته منصوره ۾ علم جو ڪافي چرچو هو. مذهبي لحاظ سان مسلمان گهڻو ڪري اهل حديث هئا. مختلف مذهبي فرقن جي واعظين جو وجود نه هو، جنهن ڪري نه مذهبي اختلاف هئا، ۽ نه مسلمانن ۾ فرقيبازي هئي. باشندا ذهين ۽ ذڪي، نيڪدل ۽ سچا هئا.مدرسا. منصوره ۾ ’احسن التقاسم‘ جي ذريعي هڪ مدرسي جو به پتو پوي ٿو، جنهن ۾ قاضي ابو محمد منصوريءَ جو درس جاري هو. بشاري مقدسي سندس ذڪر ڪندي لکي ٿو: ”مون هتي قاضي ابو محمد منصوريءَ کي ڏٺو، جنهن جو مذهب دائودي (ظاهري) هو، ۽ پنهنجي مذهب ۾ کيس امام جو درجو حاصل هو. سندس حلقه درس هو، ۽ سندس تصنيفون به ڪيتريون آهن، جن مان ڪي ته تمام بهتر آهن.“  منصوره جي علمي ۽ مذهبي ماحول ۽ اهل علم جي ڪثرت مان اندازو ٿئي ٿو ته امام ابو محمد جي مدرسي کان سواءِ ڪي ٻيا به مدرسا منصوره ۾ ضرور هوندا، ليڪن تاريخ انهن جو ذڪر ڪو نه ڪيو آهي. قضا جو عهدو. منصوره ۾ قضا جي عهدي کي وڏي اهميت حاصل هئي. عرب ۽ عراق جا مشهور عالم انهيءَ منصب لاءِ منتخب ٿي ايندا هئا. 283هه جي ربيع الاول ۾ بغداد کان حضرت محمد بن ابي شوراب منصوره جو قاضي ٿي آيو. هو صاحب جيد عالم، ۽ قضا جي عهدي لاءِ پنهنجو مٽ پاڻ هو. جيڪڏهن هو ڪجهه وقت منصوره ۾ رهي ها ته هوند ملڪ کي ڏاڍو فائدو پهچي ها، ليڪن افسوس جو ساڻس عمروفا نه ڪئي ۽ هتي پهچڻ کان ڇهن مهينن بعد وفات ڪري ويو. ٻاهريان اديب ۽ عالم. منصوره جي علمي فضا ۽ ادبي قدردانيءَ جي شهرت عرب ۽ عراق ۾ جڏهن پهتي، تڏهن ڪيترا اتان جا عالم ۽ اديب وطن ڇڏي اچي منصوره ۾ مقيم ٿيا. تاريخي ۽ ادبي ڪتابن جي ورقن ورائڻ سان انهيءَ سلسلي ۾ ڪيئي مثال ملن ٿا. thumb|سنڌي جو ھڪ واپاري قافلو عرب جو مشهور شاعر مطيع ابن اياس، هشام تغلبيءَ جي ولايت واري زماني ۾ منصور منجهه آيو، ۽ ڪيترو وقت اتي مقيم رهيو اهڙيءَ طرح عرب جي شهرآفاق شاعر ابو تمام، صاحب ’حماسه‘، جو همعصر ۽ پنهنجي دور جي مشهور شاعر، ابو عباده وليد بن عبيدالبحتري، 284 هه ۾ سنڌ اچي پهتو. عالمن ۽ اديبن کان سواءِ، ڪيترا مذهبي مبلغ به تبليغ ۽ اشاعت لاءِ منصوره ۾ وقت بوقت ايندا رهيا. چنانچه عمر بن حفص جي زماني(141-151هه) ۾ حضرت عبدالله الاشتر علوي به مذهبي ۽ سياسي عقيدي جي اشاعت لاءِ منصوره ۾ آيو، ۽ ڪيترن سالن جي قيام بعد هتي ئي شهيد ٿيو. خارجي ٽولي جو مشهور ليڊر حسان بن مجاهد همداني به 142هه ۾ پنهنجي فرقي جي اشاعت ۽ تبليغ لاءِ سنڌ ۾ وارد ٿيو. جيڪڏهن تاريخ ۽ ادب جي ڪتابن جو مطالعو چڱيءَ طرح ڪجي ته هوند انهيءَ قسم جا ڪيترا مثال ملي پوندا. زبان. عرب جغرافيه نويسن جي زبانيءَ مان معلوم ٿئي ٿو ته منصوره جي زبان عربي ۽ سنڌي هئي. چنانچه ابن حوقل لکي ٿو ته ”منصوره ۽ ملتان ۽ ان جي آسپاس واري علائقي جي زبان عربي ۽ سنڌي آهي. “ اهڙيءَ طرح، صاحب’مسالڪ و الممالڪ‘ لکي ٿو ته ”منصوره ۽ ملتان ۽ انهيءَ جي پسگردائيءَ جي زبان عربي ۽ سنڌي آهي. “ عربن جي آمد کان اڳ سنڌ جي ملڪي زبان، معلوم ٿئي ٿو ته سنڌي هئي، ۽ عربي حڪومت يا ان کان اڳ عربن جي آمدرفت سبب عربي به رائج ٿي چڪي هئي. اسان جي خيال ۾ عربي حڪومت کان پوءِ سرڪاري زبان جي حيثيت ته عربيءَ کي حاصل ٿي هوندي، ليڪن عوامي زبان وري به سنڌي رهي هوندي.ان وقت سنڌي زبان جي ڪهڙي صورت هئي، ان جو ڪو به نمونو ملي ڪونه ٿو سگهي، جنهن مان اندازو ڪري سگهجي. البت هيٺئين واقعي مان اهو معلوم ٿئي ٿو ته انهيءَ زماني ۾ سنڌي زبان جي نثر خواهه نظم ۾ ڪتابن تصنيف ڪرڻ جو رواج هو، ۽ زبان ايتري قدر مقبول هئي جو خود ٻاهريان ماڻهو به سنڌي زبان ڄاڻڻ نه فقط ضروري سمجهندا هئا، بلڪه ان ۾ ايترو ڪمال پيدا ڪري چڪا هئا جو نظم خواهه نثر بلاتڪلف لکي ويندا هئا.