cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
آذربائيجان جي سياست
سياسي تاريخ
نيشنل ڪائونسل نئون اسپيڪر حيدر عليف وسيلي نئون صدر کي اختيار سونپيا. حيدر عليف آذربائيجاني ڪميونسٽ پارٽي جو اڳوڻو سيڪريٽري رهي چُڪو آهي. جيڪو پوءِ سوويت يونين جي پولٽ بيورو، ڪي جي پي جو رُڪن پڻ رهيو ۽ 1987ء تائين سوويت يونين جو نائب وزير اعظم پڻ رهي چُڪو هيو. آگسٽ 1987ء ۾ ريفرينڊم وسيلي اليجي بي کي معزول ڪيو ويو هيو. پوءِ هو چونڊن وسيلي 5 ورهيا جي مدت جي لاءِ صدر  چُونڊجي ويو. 1998ء ۾ هو ٻيو ڀيرو 5 سال جي لاءِ صدر چُونڊجي آيو.
نور بانو
زندگي جو احوال
نور بانو ذات جي گوپانگ هئي. سندس پيءُ جو نالو محمد سليمان هو. هيءُ 1942ع ۾ ڳوٺ مٺو خان گوپانگ تلهار تعلقو بدين ضلعو سنڌ ۾ پيدا ٿي.
فن جي ابتدا
نور بانو کي ننڍپڻ کان ڳائڻ جو شوق هوندو هو. هوءَ لاڏا ۽ سهرا ڳائيندي هئي. ٿورو پڙهيل پڻ ھئي. سندس والد اباڻو ڳوٺ ڇڏي تلهار شهر ۾ اچي ويٺو.علي محمد راشدي ۽ حسام الدين راشدي جي توسط سان سيد وڏل شاھ جي معرفت 1965ع ۾ ريڊيو پاڪستان حيدرآباد تان سندس ڳايل گيت نشر ٿيڻ لڳا. هن استاد مٺو ڪڇي کان باقاعدي گائيڪي جو فن سکيو. 1970ع ۾ ريڊيو حيدرآباد تي رجسٽر فنڪار طور ڳائڻ شروع ڪيائين ۽ ڏهاڪن تائين ماڻهن جي دلين تي راڄ ڪيائين. سندس ڳاتل ڪيترائي لوڪ گيت مشهور ٿيا. سندس ڳايل لوڪ ڳيت منهنجا مائٽ ايندا مونکي ڏوري ڏسندا ۽ منهنجن مائٽن جون الا ٻوليون سڃاڻان وڌيڪ مقبول ٿيا.
وفات
نور بانو 14 فيبروري 1999ع ۾ وفات ڪري وئي.
حوالا
زمرو:سنڌي ماڻھو زمرو:لوڪ فنڪار
نگر ضلعو
نگر ضلعو پاڪستان جي انتظامي يونٽ گلگت بلتستان جي گلگت ڊويزن جو ھڪ ضلعو آهي. جنھن جي صدر مقام نگرخاس شھر آھي. ھي ضلعو پھرين ھنزہ نگر ضلعو جو حصو ھيو جنھن کي 2015ع م ٽوڙي ٻہ ضلعا: ھنزہ ضلعو ء نگر ضلعو قائم ڪيا ويا. نگر ضلعي جي اتر ۽ اتراوڀر پاسن کان ھنزہ ضلعو، ڏکڻ اوڀر ۾ شگر ضلعو، ڏکڻ ۾ گلگت ضلعو ۽ اولھ ۾ گوپيس-ياسين ضلعو واقع آهي.
تاريخ
اينگلو بروشو جنگن 1889–1892 کان پوءِ نگر وادي وارو علائقو برطانوي تسلط ۾ آيو ۽ ڪشميري درٻار جي ماتحتي وارو علائقو بڻجي ويو پر ان تي نگر جي شاھي خاندان جو راڄ برقرار رھيو. پاڪستان ٺھڻ بعد بہ ان جو پرنسلي اسٽيٽ وارو درجو برقرار رھيو. 1974ع م ذوالفقار علي ڀٽو جي حڪومت قبائلي علائقن واري ڪائونسل قائم ڪري مقامي ماڻھن کي نمائندگي جو جمھوري حق ڏنو جنھن کي بعد م گلگت بلتستان ليجسليٽو اسيمبلي ۾ تبديل ڪيو ويو.
تحصيلون
ھن ضلعي ۾ ڪل ٻہ تحصيل آھن جن م تحصيل نگر I ۽ تحصيل نگر II شامل آهن. اپر نگر جا شھر ۽ ڳوٺ شايار، اسڪردس، سمايار، نگرخاس، ھوپر وادي ۽ ھسپار تحصيل نگر I ۾ واقع آهن. لوئر نگر جا شھر ۽ ڳوٺ چلت، بلادس، چپروٽ، سڪندر آباد، جعفرآباد، نلٽ، مناپن، ٺول، غلميٽ، پسان، مئيڇر، ڦيڪار، ڊاڍمال ۽ ھڪوڇر تحصيل نگر II ۾ واقع آهن.
سياسي نمائندگي
ھن ضلعي جي گلگت بلتستان ليجسليٽو اسيمبلي م نمائندگي ٻن ھيٺين تڪن جي آھي:
سياحتي مرڪز
نگر وادي کي اڳي بروشل سڏيندا هئا. ان جي بلندي سطح سمنڊ کان 2688 ميٽر (8822 فٽ) آھي. غلميٽ، مناپن، بار، چپروٽ ۽ ھوپر واديون نگر ضلعي جا قدرتي منظرن وارا سياحتي مرڪز آھن. ھن ضلعي جي حدن م دنيا جي وڏين چوٽين مان ھڪ راڪاپوشي واقع آهي جيڪا 7788 ميٽر (25,561) فوٽ بلند آھي. ان کان سواءِ ديرن، سپينٽڪ يا گولڊن پيڪ پڻ اتي واقع آهن.
ديھ لکي سر
ديھ : پاڪستان جي صوبي سنڌ جي ضلعي مٽياري جي تعلقي ھالا جي ھڪ ديھ جو نالو آھي جنھن ۾ ڳوٺ گل سھتا واقع آھي.ھن ديھ جو وڏو حصو زرعي زمينن تي مشتمل آهي.ھن ديھ جون حدون ديھ ٻاريري ۽ ديھ ڀٽ شاھ ۽ديھ لٽيريون سان ملن ٿيون.
زمرو:سنڌ جون ديھون
شاھل
شاھل -: (Plumb Rule) ھيءَ اوساريءَ جي پاسن جي اوچائيءَ کي صحيح نموني ۾ ھڪ ڪرو رکڻ ۽ جانچڻ جي ڪم ايندي آھي.
بين الاقوامي تنظيم ترڪ ثقافت
ترڪسوئي  يا ترڪ ثقافت جي بين الاقوامي تنظيم ترڪ نسل وارن ماڻھن يا ترڪ ٻولي ڳالھائيندڙن جي ھڪ بين الاقوامي تنظيم جو نالو آهي. ھن تنظيم جو صدر مقام استنبول، ترڪي ۾ آھي. ھن تنظيم جو جنرل سيڪريٽري 2020 ۾ دوئيسن ڪئسينوف آهي جيڪو قزاقستان جو اڳوڻو وزير ثقافت ھيو.
موجوده
2016ع ۾ ترڪسوئي جا 6 ھيٺيان رڪن ملڪ ۽ 3 غير خودمختيار مبصر ھئا.
ماضي وارا باقي رڪن
پنج روسي وفاق ۾ شامل رياستون 2015 جي آخر ۾ ترڪ فوج پاران روسي جھاز کي ڪيرائڻ جي ردعمل ۾ احتجاج ڪندي ترڪسوئي ڇڏي ويون.
ديھ خاڻوٺ
ديھ خاڻوٽ:کاڻوٺ: پاڪستان جي صوبي سنڌ جي ضلعي مٽياري جي تعلقي ھالا جي ھڪ ديھ جو نالو آھي جنھن ۾ خاڻوٽ شھر واقع آھن.ھن ديھ جو وڏو حصو زرعي زمينن تي مشتمل آهي.ھي ديھ ھالا نئون ۽ ھالا پراڻا جي وچ ۾ واقع آهي.
زمرو:سنڌ جون ديھون
ارتقائي عالمي سياست
ارتقائي عالمي سياست (يا ايوولُوشنري ورلڊ پاليٽڪس Evolutionary World Politics) بين الاقوامي لاڳاپن جي هڪ اڀياسي شاخ آهي، جيڪا ماضيءَ ۾ دنيا ۾ ٿيل جوڙجڪي تبديلين (Structural Changes) بابت ڳڻ ڳوت ڪندي ڪجھ سوالن کي جنم ڏئي ٿي. هي موضوع بنيادي طور ان اصول تي بيٺل آهي، تہ عالمي سطح تي ايندڙ هر سياسي تبديلي دنيا جي ارتقائي سلسلي جو هڪ حصو آهي، جنهن کي حياتياتي جبريت (Biological Determinism) بدران، سکڻ ۽ چونڊڻ وارين حسي صلاحيتن ۽ ”ارتقائي نظريي“ جي اصول ذريعي سمجهي سگهجي ٿو. هن اصول جا عملي اظهار بين الاقوامي تعلقات ۾ ”حقيقت پسند“ ۽ ”آزاد خيال“ نظرين جي صورت ۾ ڏسي سگهجن ٿا. جڏهن تہ بنيادي خاصيتون بين الاقوامي سياست جي ڊگهي پس منظر تي نگاھ رکڻ، عالمي منظر نامي ۾ وڏي پئماني تي ايندڙ تبديلين کي سمجهڻ ۽ عالمي معيشيت ۽ جمهوريت جي ڏالي بہ ڏاڪي ارتقائي مرحلن منجهان گذرڻ وارين صورتحالن ذريعي نظر اچي سگهن ٿيون.
حوالا
زمرو:عالمي سياست زمرو:بين الاقوامي لاڳاپا زمرو:سياست
ديھ ھالا پراڻو
ديھ ھالا پراڻو: پاڪستان جي صوبي سنڌ جي ضلعي مٽياري جي تعلقي ھالا جي ھڪ ديھ جو نالو آھي جنھن ۾ ھالا پراڻو  واقع آھن.ھن ديھ جو وڏو حصو زرعي زمينن تي مشتمل آهي ۽ اھا سنڌو درياءَ جي ڪپ تي واقع آهي.
زمرو:سنڌ جون ديھون
ديھ ھالا نوان
ديھ ھالا نوان : پاڪستان جي صوبي سنڌ جي ضلعي مٽياري جي تعلقي ھالا جي ھڪ ديھ جو نالو آھي جنھن تعلقي جو ھيڊ ڪوارٽر ھالا شھر واقع آھن.ھن ديھ جو وڏو حصو زرعي زمينن تي مشتمل آهي.ھن ديھ ۾ سروري جماعت جي باني مخدوم نوح جو مقبرو واقع آهي. ھن ديھ جون حدون ديھ ڀنڍ، ديھ سانداڻ، ديھ کاڻوٺ سان ملن ٿيون
نرگسيت
نرگسيت __(Narcissism):
ديھ ھالا نوان
زمرو:سنڌ جون ديھون
نرگسيت
نرگسيت علم نفسيات جو هڪ خاص اصطلاح آهي. نرگسيت نالو ۽ مفهوم هڪ قديم يوناني ديومالائي قصي تان ورتو ويو آهي، جنهن مطابق قديم يونان ۾ Narcissus (نرگس) نالي هڪ خوبصورت نوجوان رهندو هو، جيڪو درياهه جي ديوتا Cephissus جو پٽ هو. نرگس کي پنهنجي سونهن تي گهڻو ناز هوندو هو. ڪيتريون ئي حسين عورتون سندس عشق ۾ مبتلا هيون، پر هن ڪڏهن به ڪنهن عورت جي محبت کي قبول نه ڪيو. کيس چاهيندڙن ۾ هڪ خوبصورت عورت ايڪو (Echo) پڻ هئي. ايڪو گهڻا ئي حيلا وسيلا هلائي نرگس کي پاڻ ڏانهن مائل ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، پر هُن ايڪو طرف ڪو ڌيان ئي نه ڏنو. ايڪو، نرگس جي ان مغرور رويي ۽ سندس دل ڀڃڻ جي دانهن نيميسس ديوي (Nemesis) کي ڏني، جنهن نرگس جي غرور کي ٽوڙڻ ۽ کيس سزا ڏيڻ لاءِ، کيس پنهنجي ئي محبت ۾ گرفتار ڪري ڇڏيو. ان کان پوءِ نرگس هر وقت نديءَ جي ڪناري تي ويهي، پاڻيءَ ۾ پنهنجو پاڻ کي ڏسندو رهندو هو. پنهنجو پاڻ کي پسڻ واري انهيءَ لڳاتار عمل ڪري ئي هو هڪ ڏينهن نديءَ جي ڪناري تي ئي مري ويو. سندس موت کي يادگار ۽ ٻين لاءِ مثال بنائڻ لاءِ ديويءَ کيس گل جي روپ ۾ تبديل ڪري ڇڏيو. اهڙيءَ طرح هڪ نئين گل ”نرگس“ (Narcissus) جو وجود پيو، جيڪو اڪثر ندين ۽ ڍنڍن جي ڪنارن تي ڦٽندو آهي ۽ ان جا گل پاڻيءَ طرف جهڪي ٽڙندا آهن. ائين جيئن آبي آرسيءَ ۾ پاڻ پسي رهيا هجن! .
سيدو شريف
سيدو شريف (انگريزي: Saidu Sharif) پاڪستان جو هڪ انساني وسندي  جو سوات ضلعو ۾ واقع آهي.
تفصيلَ
سيدو شريف جي مجموعي آبادي 65,000 ماڻهن تي مشتمل آهي ۽ 970 ميٽر سطح سمنڊ کان مَٿانهينءَ تي واقع آهي.
نڙ بيت
نڙ بيت (Narr Bait-Pipe song)، نڙ هڪ ٻوٽو آهي، جيڪو سَرَ يا جوئر وانگر هڪ ڊگهو ڪانو رکندو آهي. نڙ جو ڪانو هڪ Pipe وانگر ٿيندو آهي. ڪاني کي صاف ڪري نڙ ٺاهيو ويندو آهي. سنڌ ۾ ڌنار ۽ سگهڙ اهو ساز وڄائي بيت الاپيندا آهن. اهي بيت طويل ٿيندا آهن. هنن بيتن ۾ اڪثر سنڌ جي عشقيه لوڪ داستانن عمر مارئي، سسئي پنهون ، مومل راڻي، نوري ڄام تماچي، سهڻي ميهار کان سواءِ غير سنڌي لوڪ داستانن جا واقعا ۽ احوال بيان ڪيا ويندا آهن. سنڌي شاعرن ۾ خاص طور تي سانوڻ فقير، مولابخش خاصخيلي، محمود شيخ، پاهڙ بادل وغيره نڙ بيتن جا اهم شاعر آهن.
طولتي
طولتي پاڪستان جي انتظامي يونٽ گلگت بلتستان جي بلتستان ڊويزن جي کرمنگ ضلعي جو شھر ۽ ضلعي صدر مقام آهي. طولتي لفظ جي معني آهي ننڍڙي تبت ھي شھر سنڌو نديءَ جي کاٻي ڪپ تي واقع آهي.
بک
انسان جي زندگيءَ جو دارومدار کاڌي تي آهي، ڇاڪاڻ ته، جسم جي سڀني عضون ۽ انهن جي گهرڙن کي پنهنجي زندگي قائم رکڻ ۽ پنهنجا پنهنجا ڪم سرانجام ڏيڻ لاءِ توانائي جي ضرورت هوندي آهي. اها توانائي اسين کاڌي مان حاصل ڪندا آهيون، کاڌي لاءِ اسان کي بک لڳڻ مان مراد آهي ته، اسان کي وڌيڪ ٻارڻ جي ضرورت آهي. بک لڳڻ لاءِ قدرت اسان جي جسم ۾ هڪ پاڻمرادو سرشتو بنايو آهي، جنهن جي ڪري اسان کي بک لڳي ٿي. بک جو احساس کاڌي جي ضرورت مطابق ٿيندو آهي. اسان جي دماغ ۾ هڪ بک مرڪز هوندو آهي ۽ ان جي ڪنٽرول لاءِ هڪ سيري مرڪز“ آهي، جڏهن جسم ۾ کاڌي جون شيون گهٽجي وڃن ته، بک مرڪز چرپر ۾ اچي اسان کي بک جو احساس ڏياريندو آهي ۽ ڪجهه نه ڪجهه کائڻ ڏانهن دل چوندي  آهي، انهيءَ سان گڏوگڏ هي مرڪز معدي ۽ آنڊن کي متحرڪ به ڪري ٿو. انهيءَ ڪري جڏهن اسان بکيا هوندا آهيون ته، معدي مان گرڙ گرڙ جا آواز ٻڌڻ ۾ ايندا آهن، جڏهن ضرورت مطابق کاڌو ملي ويندو آهي ته، سيري مرڪز چرپر ۾ اچي بک مرڪز کي سست ڪري ڇڏيندو آهي ۽ بک ختم ٿي ويندي آهي، انهن ٻنهي مرڪزن کي عملي چرپر ۾ آڻڻ جو دارومدار ڪيترين ئي شين تي آهي.
جسم ۾ ٿيڻ واري توانائي جي تبديلي بک مرڪز تي اثرانداز ٿئي ٿي، توهان ڏٺو ۽ محسوس ڪيو هوندو ته، جيڪڏهن گهڻي دير کان کاڌو نه کاڌو هجي ۽ جسم ۾ کاڌي جي گهٽتائي ٿي وڃي ته، ان جو احساس شديد ٿيندو آهي ۽ جيڪڏهن وقفي وقفي سان ڪجهه کائندا رهون ۽ جسم ۾ ڪجهه کاڌو هر وقت موجود هجي ته، تيز بک محسوس ناهي ٿيندي. اهو به ڏٺو ويو آهي ته، جڏهن به رت ۾ گلوڪوز جو مقدار گهٽجي وڃي ته بک لڳندي آهي. اهڙيءَ طرح رت ۾ (Free fatty acid) جي گهٽتائي ٿي وڃي ته، به بک وڌيڪ لڳندي آهي ۽ جڏهن جسم گرم هجي ته بک گهٽ لڳندي آهي. سيءَ جي مند ۾ بک وڌيڪ لڳندي آهي. انهيءَ جو ڪارڻ اهو آهي ته، سيءَ جي ڪري جسم کي مناسب ڪوساڻ قائم رکڻ لاءِ وڌيڪ توانائي گهربل هوندي آهي ۽ اها توانائي کاڌي مان حاصل ڪئي ويندي آهي.
روزآني جي بک جو سرشتو ڪجهه عادت تي به دارومدار رکي ٿو. اسين عادت مطابق پنهنجي مقرر ڪيل وقتن تي جسم ۾ کاڌي جي گهٽتائي هجي يا نه هجي، بک محسوس ڪندا آهيون ۽ کاڌو کائڻ کان پوءِ اسان جي معدي ۾ کاڌي جو ذخيرو ٿي وڃن جي ڪري دماغ کي بک ختم ڪرڻ جو نياپو ملي ويندو ۽ پيٽ ۾ بک جو احساس ختم ٿي ويندو آهي.
ياسمين گوناريٽ
ياسمين گوناريٽ (Yasmine Gooneratne) (جنم:1935) سري لنڪا جي رهواسڻ شاعر آهي. هيءَ شاعري کانسواءِ افسانانگار، مضمون نگار ۽ هڪ يونيورسٽي ۾ پروفيسر آهي. سندس شهرت ديس جي محبت سبب ۽ ادب ۾ ان کي موضوع بڻائڻ آهي. هيءَ آسٽريليا ۾ رهندي آهي. یاسمين چند مشهور يونيورسٽين ۾ تعليم حاصل ڪئي، جهڙوڪ سيلون يونيورسٽي ۽ ڪيمبرج يونيورسٽي وغيرہ۔ هيءَ سڊني، نيو سائوٿ ويلز ۾ موجود ماڪواري يونيورسٽي ۾ شعبو انگريزي ۾ پرسنل چيئر جو عهدو رکي ٿي، جتي سندس ذاتي ڪرسي موجود آهي.
زندگي جو اَحوال
ياسمين جي شادي سري لنڪا جي ماهر فيزيات بريندن گورناريٽ سان 1982 ۾ ٿي هُئي. کين ٻہ ٻارڙا آهن.
ٻولي ۽ ادب ۾ پنهنجي شاندار خدمت جي عيوض حڪومت آسٽريليا کيس 1990 ۾ آرڊر آف آسٽريليا جي آفيسر مقرر ڪيو. هيءَ پهرئين سري لنڪن آهي، جنهن کي اهو اعزاز مليو آهي. کيس ڪيمبرج يونيورسٽيءَ 1962 ۾ انگريزي ادب ۾ علاما فلسفو جي ڊگري سان نوايو،
سري لنڪا جي سنڊي ٽائمز سندس بابت لکيو آهي تہ: جڏهن ياسمين جي زندگي ۾ سرسوتي جو ظهور ٿيو تہ هن تارا جو روپ ڌاريو. جڏهن سمود انڊنا فائونڊيشن 2002 ۾ راجا رائو اعزاز جي لاءِ ياسمين کي نامزد ڪيو تہ ڄڻ هي ان جو هڪ خوبصورت تحفو هيو. اهو بين الاقوامي اعزاز انهن ليکڪن ۽ اسڪالرز کي ملندو آهي جيڪي ٻاهر رهندڙ ايشيائي ادب ۾ سُٺي ڪارڪردگي جو مظاهرو ڪندا آهن. ياسمين کي اهو اعزاز ملڻ ان ڳاله جي پڪ آهي، جڏهن تہ هن ڪجهہ تعجب جو اظهار ڪيو هيو. “مون اهو ڪڏهن بہ نہ سوچيو هيو تہ ڪا ڀارتي تنظيم مونکي ڪنهن اعزاز سان نوازيندي“۔ هن هڪ ڀيري ايئن چيو هيو.
ادبي سفر
ياسمين سري لنڪا جي نامياري انگريزي اديبائن ۾ شامل آهي.
سندس هڪ شاهڪار نظم “بگ ميچ 1983“ آهي، جنهن ۾ هن سري لنڪا ۾ ڪاري جولاءِ جي المناڪ واقعو کي قلمبند ڪيو آهي. اهو نظم 1983 ۾ ٿيندڙ حالتن کي بيان ڪري ٿو. هن حب وطن ۽ ادبي تنقيد تي تقريباً 16 ڪتاب لکيا آهن. سندس پهريون ناول 1991 ۾ ڇپيو هيو، جنهن لاءِ کيس مورجائي بارنرڊ لٽريسي اعزاز مليو هيو. 2008 ۾ کيس انٽرنيشنل ڊبلن لٽريري ايوارڊ جي لاءِ نامزد ڪيو ويو هيو.
لکمير دڙو
thumb|لکمير دڙي جو ڏيک لکمير دڙو انگريزي (Lakhmir Mound) سنڌ پاڪستان ۾ قديم آثارن وارو ماڳ آهي جيڪو سيوھڻ شريف، دادو ضلعو (هاڻ ڄامشورو ضلعو) کان 45 ڪلوميٽرن جي مفاصلي تي اولھ - ڏکڻ طرف کيرٿر جبل جي جابلو سلسلي جي جبلن ڀِت جبل ۽ بڊو جبل جي وچ ۾ نئيگ شريف جي ماٿري ۾ واقع آهي. مقامي طور هيءُ دڙو لکمير جي ماڙِي سان مشهور آهي. لکمير جو دڙو جي برطانوي هندستان جي قديم آثارن جي ماهر اين. جي. مجمدار کوٽائي نه ڪئي هئي پر ان بابت پنهنجي ڪتان ايڪسپلوريشنس اِن سنڌ ۾ راءِ ڏني آهي ته ڪنجهي يا ٽامي جي دور (Chalcolithic) جو ٺڪراٺو سڄي دڙي ۽ ان جي پيڙھ واري حصي تي پکڙيل آهي. مجمدار وڌيڪ لکي ٿو ته ڪجھ مصالحي جا ٽڪرا ۽ پٿر جي ديوار يا ڪوٽ تاريخ کان اڳ واري دؤر جا پڻ ڏٺا ويا هئا. سنڌو تهذيب جو ٺڪراٺو (يعنى ڳاڙهي تي ڪارو) پڻ مشاهدي ۾ آيو. دفائي ديوار يا ڪوٽ به نظر ۾ آيو هو. قديم آثارن وارو هيءَ ماڳ ٻن حصن ۾ آهي. پهريون مخروطي ٽڪريءَ ۽ هيٺيون حصو ڳوٺ يا شهر لڳي ٿو.
ياسمين گوناريٽ
حوالا
زمرو:1935ع جون پيدائشون زمرو:جيئرا ماڻهو
اخلاق
اخلاق انساني روين مان ھاڪاري روين مان ھڪ آھي. جنھن ۾ ڪنھن جو ٻي سان ڳالھائڻ، ملڻ، ادب ڪرڻ، مھمان نوازي ڪرڻ وغيرہ شامل آھي.
لکمير دڙو
حوالا
زمرو:سنڌ جي تاريخ زمرو:سنڌ ۾ قديم آثار زمرو:ڀونءِ ڀياس ۽ ڀونءِ نگاري
اخلاق
تاريخ
ول ڊيورنٽ لکي ٿو تہ:تاريخي ۽ لساني لحاظ کان اخلاق رسمن مان پيدا ٿيو آهي. شروع ۾ اخلاق انهن رسمن سان مطابقت جو نالو هو جيڪي قبيلي جي صحت ۽ بقاءَ لاءِ ضروري هيون. ڪجهه رسمون رڳو رواج آهن جيئن ميز تي ويهي ڇري ڪانٽي سان ماني کائڻ، انهن جو ڪو اخلاقي پاسو ڪونهي. سلاد کي ڇريءَ سان ڪٽڻ ڪو گناهه ڪونهي، پر ان جي وڏي سزا آهي، ڪي رسمون جيئن هڪ شادي، هڪ کان وڌيڪ شاديون. گهراڻي ۽ گهراڻي کان ٻاهر شادي، قبيلي ۾ ڪنهن کي قتل ڪرڻ ڏوهه ۽ قبيلي کان ٻاهر مباح آهي، اهي رسمون اجتماعي فائدي لاءِ سٺيون سمجهيون وينديون آهن. اهي ئي رسمون اخلاقي اصول ٿي وينديون آهن. جن کي نصيحت، پابندين ۽ جلاوطنيءَ سان محفوظ ڪيو ويندو آهي. رواج اهي رسمون آهن جن جو درس گهٽ ڏنو ويندو آهي ۽ انهن تي عمل وڌيڪ ڪيو ويندو آهي ۽ اخلاق اُهي فرض آهن جن کي پوري ڪرڻ جي اميد اسان ٻين مان ڪندا آهيون. اخلاقي نظام بدلبا رهن ٿا سوال آهي تہ اها ڪهڙي طاقت آهي جيڪا انهن کي بدلائي ٿي؟ ڪهڙو سبب آهي ته ڪن جڳهن تي سٺا سمجهڻ وارا عمل ٻئي دور يا ٻئي هنڌ خراب سمجهيا ويندا آهن. شايد زندگيءَ جي اقتصادي بنيادن ۾ تبديليءَ سان اخلاقي تصورن ۾ به تبديلي ايندي آهي. تاريخ ۾ اهڙي قسم جا ٻه انقلاب آيا آهن. هڪ شڪاري زندگيءَ مان زرعي زندگيءَ وارو انقلاب ۽ ٻيو زرعي زندگيءَ مان صنعتي زندگيءَ وارو انقلاب. انساني ارتقا ۾ هي ٻه اهڙا انقلاب آهن جن تي ٻين واقعن جو دارومدار آهي. انهن ٻنهي انقلابن کانپوءِ وارن دورن ۾ اهو اخلاقي نظام جيڪو زندگيءَ جي پراڻي انداز ۽ اجتماعي ڀلائيءَ جو امين هو، بيڪار سمجهيو ويو ۽ نئين دور ۾ آهستي پر وڏي اٿل پٿل سان بدلبو رهيو.
زرعي سماج جا اخلاق
زندگي ارتقا جون منزلون لتاڙي شڪاري ۽ قبائلي سماج کان زرعي سماج تائين پهتي تہ نئين اخلاق جي ضرورت پيدا ڪئي ۽ ڪيتريون پراڻيون چڱايون پرامن زراعتي زندگيءَ ۾ خرابيون ٿي پيون. محنت بهادريءَ کان وڌيڪ اهم، ڪفايت تشدد کان وڌيڪ ضروري ۽ امن جنگ کان وڌيڪ ڪارائتو ٿي پيو ۽ عورت جي سماجي حيثيت به بدلجي وئي. هوءَ شڪار کان وڌيڪ ٻنيءَ جي ڪم ڪار لاءِ ڪارائتي ٿي. هاڻي هوءَ گهر جا ڪيترا ڪم ڪري روزي ڪمائڻ واري عمل ۾ شريڪ ٿي سگهي ٿي. انهن ڪمن لاءِ نوڪرياڻي مهانگي ٿي پئي. شادي سستي هئي ۽ هرهڪ ٻارَ، جلد وڏو ٿي، پنهنجي کاڌ خوراڪ ۽ ڪپڙي لٽي جي خرچ کان وڌيڪ ٿي ڪمايو. ٻار وڏو ٿيڻ کان اڳ ماءُ پيءُ سان گڏ ٻنيءَ تي ڪم ٿي ڪيو. هن جي پڙهائي تي ڪجهه به خرچ نه ٿي ٿيو. ڇوڪرا ته خير. ڇوڪريون به گهڻي ڀاڱي ڪارائتيون هيون. انڪري مامتا مقدس هئي. ڄم تي ضابطو غيراخلاقي هو ۽ وڏا خاندان خدا کي پسند هئا. اهو زراعتي نظام هو جنهن ۾ اسان جي موروثي اخلاقي نظام جي اوسر ٿي. ٻنيءَ تي مرد جلد ئي ذهني ۽ مالي لحاظ کان بالغ ٿي ويو ٿي ۽ ويهن ورهين جي عمر ۾ ئي زندگيءَ جي معاملن کي ائين سمجهڻ شروع ٿي ڪيو جيئن اڄڪلهه چاليهن سالن جو ماڻهو، هن کي رڳو هڪ هر، هڪ مددگار ۽ موسمن جي تبديليءَ جو اندازو لڳائڻ واري ساڃهه جي ضرورت هئي. هن کي جيئن ئي فطرت اشارو ڪندي هئي هو شادي ڪري ڇڏيندو هو ۽ جنسي لاڳاپن تي لڳايل پابندين کان بيزار نه ٿيندو هو ۽ تيستائين ان نظام کي صحيح سمجهندو هو جيستائين ان جي پاڻ ڀڃڪڙي نه ڪندو هو. عورت لاءِ پاڪائي ضروري هئي جو پاڪائي نه هجڻ ڪري مامتا جي غيرمحفوظ هجڻ جو خطرو هو ۽ جڏهن مسيحت هڪ کان وڌيڪ شادي ڪرڻ ۽ طلاق تي پابندي وڌي، تڏهن ماڻهن ان کي انڪري صحيح سمجهيو جو هاريءَ جي زال جيڪي ٻار ٿي ڄڻيا انهن لاءِ ضروري هو ته اُهي جوان ٿيڻ تائين ماءُ پيءُ سان گڏ رهن ۽ جيستائين آخري ٻار جوان ٿيندو هو تيستائين جسم ڍلو ٿي ويندو هو ۽ زال مڙس جو روح جو رشتو به قائم ٿي ويندو هو ۽ نواڻ جي خواهش به گهٽجي ويندي هئي.“ زراعت جي گهرجن تي ٻڌل عيسائيت جو اهو سخت اخلاقي نظام صحيح هو ۽ عمل ڪرڻ جهڙو هو ۽ وڏو فائدي وارو ثابت ٿيو، جنهن هڪ مضبوط نسل پيدا ڪيو ۽ هڪ صديءَ ۾ پوري کنڊ کي فتح ڪري ورتو. اخلاق هميشه توقعات کان وڌيڪ گهُرَ ڪندو آهي ته جيئن سندس ضرورت جي شيءِ کيس ملي وڃي. پاڪائي، ننڍي عمر جي شادي، هڪ شادي کان وڌيڪ شادي نه ڪرڻ ۽ طلاق کان منع ۽ گهڻو اولاد واري زرعي اخلاقي نظام تيرنهن سؤ سالن تائين يورپ ۽ ان جي بيٺڪن ۾ قائم رهيو. اهو نظام انڪري به سولائيءَ سان قائم رهي ٿي سگهيو جو ٻنيءَ تي خاندان پيداوار جي ايڪائي هو. خاندان جا ماڻهو گڏجي ٻنيءَ تي ڪم ڪندا هئا ۽ ان جي پيداوار کائيندا هئا ايستائين جو جڏهن صنعت پيدا ٿي ته اها گهرو صنعت هئي جنهن گهر کي هڪ نئون شعور، نيون مصروفيتون، نوان ڪم ۽ نئين اهميت ڏني. ڏينهن وارو ڪم ڪار ختم ٿيندو هو ته هي خودمختيار جٿو شام جو ميز جي چوڌاري دائرو بڻائي ويهندو هو، رانديون ڪندو ۽ ڏورانهن ڏينهن بابت ڪتاب پڙهندو هو. هر وک تي هر واقعو ڀاءُ، پيءُ، ماءُ، ٻار، زال، مڙس جي وچ ۾ لاڳاپا قائم رکڻ جي مقدس سازش ۾ شريڪ هو. اهي چڱايون هيون مسيحي تهذيب جون!
خلافت
اسلام جي سياسي۽ انتظامي نظام جو نالو خلافت راشده آهي ۔ خلافت جون ذميواريون سنڀاليندڙ کي خليفه المسلمين يا امير المومنين چئجي ٿو۔ رسول الله صلي الله عليه وسلم جن جي وفات کان بعد خلافت راشده ئي مسلمانن کي متحد رکندي آئي هئي ۽ قريش خاندان جا صحابئ رسول ئي خليفا بڻيا ۽ امت مسلمه جي اڳواڻي ڪري رهيا هئا۔
خلافت راشده قرآن و سنت جي روشني ۾
خلافت هڪ اهم تريم فرض آهي, جنهن جي ادائگي مسلمانن مٿان لازم آهي. قرآن پاڪ ۾ بني آدم کي خليفه الله جو لقب مليل آهي ..اهڙي طرح بني آدم مان مسلمانن کي دنيا ۾ نيڪي کي قائم رکڻ ۽ برائي کي ختم ڪرڻ جي ذميواري ڏنل آهي. ان ذميواري جي ادائگي لاء امت کي هڪ جماعت جيان گڏ رهي ڪم ڪرڻو آهي ۽ اهو ڪم هڪ امير يا خليفي کانسواء ممڪن نه آهي. انهي ڪري رسول الله صلي الله عليه وسلم جن فرمايو آهي ته
اخلاق
اخلاقي اضافيت
هيءَ ڳالهه حيرت جهڙي آهي ته اخلاقي نظام بدلجندو رهندو آهي سينٽ آگسٽ کي (حضرت) ابراهيم جي گهڻن شادين واري ڳالهه ڏکي لڳندي هئي پر هن جي گهڻين شادين جي ان رخ کي ساراهيندو هو ته پراڻي دور جي يهودين لاءِ گهڻين زالن جو خرچ برداشت ڪرڻ ڪو گناهه نه هو ڇاڪاڻ ته اهو ان زماني جو رواج هو ۽ قبيلي لاءِ نقصانڪار نه هو. جنگ جي زماني ۾ گهڻيون شاديون يقيناً رحمت هيون جو انهن سان اولاد وڌندو هو سماجي نظام کان اڳ قبائلي نظام ۾ مردن جو انگ عورتن جي انگ کان تمام گهٽ هو ۽ گهڻيون شاديون انهن حالتن جو منطقي نتيجو هيون، هڪ عورت مرد کانسواءِ رهڻ جي بدران مرد جي ڪجهه حصي تي ئي قناعت ڪندي هئي هڪ شادي قبائلي امن جو نتيجو آهي. اوڀر جو ماڻهو مٿو ڍڪي ۽ اولهه جا ماڻهو مٿو اگهاڙو ڪري ڪنهن جو احترام ڪندا آهن. جپاني عورت (ٿي سگهي ٿو ته اڄڪلهه ائين نه هجي) ڪنهن مزور جي اوگهڙ ڏانهن ڌيان نه ڏيندي آهي پر ساڳئي وقت هو شرم ۽ حيا واري به هوندي آهي. عرب عورت لاءِ مُنهن تان پردو هٽائڻ ۽ چيني عورت لاءِ پير اگهاڙا ڪرڻ فحاشيءَ جي برابر آهي. انهن ٻنهي حالتن ۾ پردو تخيل ۽ خواهش کي اُڀاريندو هو ۽ انساني نسل لاءِ فائدي وارو هو. ملائيشيا جا ماڻهو پنهنجن بيمارن ۽ پوڙهن کي جيئري پوري ڇڏيندا هئا ۽ انهن کي ختم ڪرڻ ئي رحمدليءَ جو اظهار هو. لبوڪ جو چوڻ آهي ته چين ۾ ڪنهن پوڙهي لاءِ ڪفن جو تحفو ئي مناسب تحفو سمجهيو ويندو هو. اڄ به سمجهيو وڃي ٿو خاص ڪري جڏهن هو بيمار هجي. سمر ٿو چئي ته نيويرٽين جي ٻيٽ ۾ انساني گوشت ائين وڪامندو آهي جيئن اسان وٽ ڪاسائن جي دڪان تي جانورن جو گوشت، سلمان ٻيٽن مان گهٽ ۾ گهٽ ٻن چئن ٻيٽن ۾ ماڻهوءَ کي (خاص ڪري عورتن کي) دعوتن لاءِ سوئرن وانگر پاليندا آهن، اهڙا سوين مثال وڏي سولائيءَ سان گڏ ڪري سگهجن ٿا جن ۾ اهي ڳالهيون جيڪي اسان وٽ بداخلاقي سمجهيون وڃن ٿيون اهي ڪنهن زماني ۽ ڪنهن دور يا ڪنهن سرزمين تي سراسر اخلاق آهن، پراڻي زماني جي هڪ يوناني فلاسافر چيو هو ته اوهان ڪنهن هنڌ جون مقدس ۽ اخلاقي رسمون گڏ ڪيو ۽ انهن مان اهي رسمون ڪڍي ڇڏيو جيڪي ڪنهن ٻئي سماج ۾ غيرمقدس آهن ته پوءِ باقي ڪجهه به نه بچندو.
فطري اخلاق
ڊارون جي زماني ۾ بيڪن جي ٻڌايل واٽ کي سائنسي جواز ملي ويو. پهريان لڳو ٿي ته ڊارون جي نظريي جي اخلاقي معنيٰ نٽشي جي فلاسفيءَ جي حمايت هئي. جيڪڏهن ارتقا، ”بقا لاءِ جدوجهد“ ۽ ”اعليٰ انسان جي بقا“ جو نالو آهي ته پوءِ زندگيءَ جي هر ميدان ۾ اخلاق جو معيار اهوئي هوندو ۽ ڪامياب انسان ئي نيڪ انسان سمجهيو ويندو ۽ اهڙيءَ طرح هڪ دفعو وري طاقت ئي نيڪي ٿئي ٿي. هڪسلي ارتقا جي انهن نتيجن کان ڊڄي ويو. هن ٽينيسن جي ان ڳالهه سان اتفاق ڪيو ته فطرت (معنيٰ ته فطرت جي چونڊ جو عمل) خونخوار ۽ سڀني اخلاقي قدرن جي دشمن آهي. ظاهريءَ طرح ارتقا جو اهوئي مطلب هو ته طاقتور ڪمزور کي ختم ڪري ڇڏين (ڪارل پيٽرسن جهڙن ارتقا پرستن اڳ ۾ ئي خيرات جي خطرناڪ اثرن خلاف احتجاج ٿي ڪيو) پر اخلاق جو مطلب ته اهو آهي ته طاقتور ڪمزور جي مدد ڪن. ارتقا جو مقصد هو ته جيئن به ٿئي هر ممڪن طريقي سان ڪامياب ٿيڻ گهرجي، پر اخلاق ٿي چيو ته ڪامياب ضرور ٿيڻ گهرجي ۽ انسانيت ۽ شرافت جي حدن ۾ رهي ڪاميابي ماڻڻ گهرجي. اخلاق جو مطلب امن ۽ ارتقا جو مطلب جنگ هو. هڪسلي ان نتيجي تي پهتو ته سماج جي اخلاقي ترقيءَ جو مدار قدرت جي قانونن جي پيروي ڪرڻ ۾ نه پر انهن جي خلاف جنگ ڪرڻ ۾ آهي اسان هڪ ڏِنگي رستي کان پراڻي مانائتي رستي تي پهتا آهيون ته اخلاق جو معيار اجتماعي ڀلائي آهي. پر اسان کي حياتياتي تصور مان اهو نتيجو نه ڪڍڻ گهرجي ته اسان جون جبلتون اسان جي عقل مطابق آهن. قدرت ماکي جي ماناري، خاندان ۽ شڪاري دستن کانسواءِ، ڪنهن به اجتماع کي نه مڃيندي آهي. بيڪن، ڊارون ۽ ڪروپا ٽڪن وڏي اميد پرستي ڏيکاري هئي جو چيو هئائون ته انسان ۾ پنهنجي حفاظت جي جبلت کان به وڌيڪ طاقتور اجتماعي تحفظ جي جبلت آهي. اها ڳالهه خاندان جي حد تائين ته شايد صحيح هجي جوان ۾ محبت ۽ تعريف کانسواءِ ٻئي ڪنهن ٻاهرين محرڪ جي ضرورت ڪانه هوندي آهي. ماڻهو جڏهن خاندان جي دائري کان ٻاهر ٿو اچي تڌهن اهي جبلتون ڪم ڪرڻ شروع ڪن ٿيون.
خلافت
خلافت راشده قرآن و سنت جي روشني ۾
"امير (خليفه المسلمين ) ڍال آهي, سندس اڳواڻي ۾ مسلمان جهاد ڪندا آهن ۽ ڪافرن کان دفاع ڪندا آهن." هڪ ٻين روايت ۾ آهي ته
آڪسفورڊ
آڪسفورڊ (انگريزي: Oxford) انگلينڊ برطانيہ جو ھڪ مشھور شھر آھي. ھي آڪسفورڊ شائر جو واحد ڪائونٽي ٽائون آھي. 2017ع جي انگن اکرن مطابق ھن شھر جي آدمشماري 152450 ماڻھن تي مشتمل آھي. ھي شھر لنڊن کان 90 ڪلوميٽر اتر اوڀر ۾ ۽ برمنگھم کان ڏکڻ اوڀر ۾ 103 ڪلوميٽرن جي پنڌ تي آباد آھي. ھي برطانيہ جي سڀ کان پراڻي آڪسفورڊ يونيورسٽيءَ جي ڪري سڄي دنيا ۾ مشھور آھي. ھي شھر پنھنجي عظيم الشان قديم ۽ جديد عمارتن جي ڪري بہ ڪافي مشھور آھي. ھن شھر جي مکيہ صنعتن ۾ موٽر ڪارون ٺھڻ جا ڪارخانا، تعليم، ڇپائي، انفارميشن ٽيڪنالاجي ۽ سائنس شامل آھن.
خلافت
خلافت راشده قرآن و سنت جي روشني ۾
((وعن ابن عباسؓ قال قال رسول اللّٰہﷺیوم من امام عادل افضل من عبادۃ ستین سنۃ وحد یقام فی الارض بحقہ ازکی فیھا من مطر اربعین عاما))
آڪسفورڊ
اوائلي تاريخ
آڪسفورڊ جو بنياد اينگلو سيڪسن قوم تاريخ جي وچئين دور ۾ رکيو. آڪسفورڊ جو پراڻو نالو آڪسنفورڊ (Oxnaford) ھو. لفظ ”آڪسنفورڊِ“ ٻن لفظن آڪسن (Oxen) ۽ فورڊ (Ford) مان ورتل آھي جنھن جي معني آھي ”اھو ھنڌ جتان ڍڳا درياءُ پار ڪري سگھن”. ھن ھنڌ تي 900ع ڌاري ڍڳي گاڏيون درياءُ پار ڪنديون ھيون. ڏھين صدي عيسويءَ ۾ آڪسفورڊ مرسيا (Mercia) ۽ ويسيڪس (Wessex) بادشاھتن جي وچ ۾ ھڪ فوجي سرحد واري حيثيت اختيار ڪري ورتي. 1002ع ۾ ھتي ڊنمارڪ جي ڊينس (Danes) قوم چڙھائي ڪئي ۽ ھڪ خونريز جنگ کان پوِءِ ھنن انگلينڊ تي قبضو ڪري ورتو. اڳتي ھلي 1066ع ۾ فرانس جي نارمن (Norman) قوم ھن شھر تي قبضو ڪري ھتان جي معيشيت کي تباھ ۽ برباد ڪيو. نارمن گورنر ھتي ھڪ قلعو پڻ جوڙايو جيڪو اڄ ڏينھن تائين قائم ۽ دائم آھي. نارمن قوم جا ماڻھو ڪافي عرصي تائين ھن قلعي اندر آباد رھيا. اھي اھڃاڻ بہ مليا آھن تہ ٻارھين صدي عيسويءَ ۾ ھتي 80 کان 100 جي لڳڀڳ يھودي بہ رھائش پذير ھئا.
خلافت
خلافت راشده قرآن و سنت جي روشني ۾
ابن عباس رضي الله عنه کان روايت آهي ته رسول الله صلي الله عليه وسلم جن فرمايو "هڪ انصاف پسند امام جو هڪ ڏينهن ستر سالن جي عبادتن کان ڀلو آهي ۽ لاڳو ڪيل هڪڙي حد جو قيام چاليهه سالن جي برساتن جيتري خوشحالي جو سبب آهي.
ڳوٺ الھڏنو ساند
الهڏنو ساند (انگريزي: Allah Dino Sand) تعلقي ۽ ضلعي مٽياريءَ ۾ ديھ جهڪيءَ جو هڪ وڏو ڳوٺ آهي. هيءُ ڳوٺ ڪراچيءَ کان پشاور ويندڙ ريلوي لائين تي آباد آهي. هتي هڪ ريلوي اسٽيشن بہ آهي پر اڄڪلھ هتي ڪابه مسافر ريل گاڏي ڪانہ ٿي بيهي. هي ڳوٺ مٽياري شهر کان ڏکڻ اوڀر ۾ 13 ڪلوميٽر ۽ ٽنڊوڄام شهر کان اتر اولھ ۾ اٽڪل 11 ڪلوميٽر پري آباد آهي. ٻين لفظن ۾ هي ڳوٺ مٽياري ۽ ٽنڊوڄام جي عين وچ ۾ ٻڌل آهي. هن ڳوٺ جي چڱي مڙس جو نالو ”الهڏنو ساند“ هو، اُنڪري هن ڳوٺ تي اهو نالو پيو. البت اهو معلوم نہ ٿي سگهيو آهي تہ اِهو ڳوٺ ڪڏهن آباد ٿيو.
خلافت
مجلس شوري
مجلس شوري يا اهل العلم وعمل کي اسان جديد اصطلاح ۾ پارليامينٽ به چئي سگهون ٿا .هي خليفي يا امير جي صلاحڪارن جي جماعت هوندي آهي, جنهن ۾ امت جا صالح ۽ عالم افراد شامل هوندا آهن , جن مٿا مسلمانن جو پورو پورو اعتماد هوندو آهي. هي نه صرف خليفي يا امير کي مختلف معاملن ۾ صلاح مشورا ڏيندا آهن, پر هڪ خليفي يا امير جي وفات يا معزولي بعد نئين خليفي يا اميرىجو انتخاب به شوري ڪندي آهي. قرون اولي ۾ شوري جا ڪارڪن صحابه ڪرام رضوان الله عليهم اجمعين هئا, پر بعد ۾ جاگيرداري نظام اچڻ سبب هن اهم اداري جو خاتمو آيو.
خليفو يا امير
امت مسلمه جو خليفو هڪ ئي ٿي سگهي ٿو, هڪ کان وڌيڪ خليفا ڪڏهن به تسليم نه ڪيا ويا آهن. خليفي جي چونڊ جي ذميواري امت جي صالح ۽ عالم فردن مٿان آهي, جيڪي پنهنجي تقوي ۽ پرهيزگاري سبب عوام ۾ مقبول هجن. خليفه المسلمين ۾ هيٺيون خوبيون هجڻ لازم آهن.
آڪسفورڊ
اوائلي تاريخ
ھن شھر ڪنگ ھينري ثاني (King Henry II) جي دور ۾ ڪافي ترقي ڪئي. شھر اندر ۽ ان جي آسپاس ڪيتريون ئي مذھبي عمارتون اڏيون ويون. ڪنگ ھينري ثاني کي ٻہ پٽ پڻ ھتي ڄاوا ھئا.
ڳوٺ الھڏنو ساند
هتي هڪ پرائمري اسڪول، هڪ هاءِ اسڪول ، سرڪاري اسپتال ۽ ٽپال گهر قائم ٿيل آهن. هن ڳوٺ کان پڪا رستا مٽياري، نصرپور، شاهپور درپور، مسو ڀرڳڙي ۽ ٻين علائقن ڏانهن وڃن ٿا. هن ڳوٺ جي اوسي پاسي جون زمينون تمام زرخيز ۽ پوکيءَ لاءِ بهترين آهن. هتي ڪڻڪ، وونئڻ، ڪمند، ڪيلي ۽ انبن جا باغ هر طرف نظر اچن ٿا.
خلافت
امير ۽ مملڪت
اسلامي سلطنت جو انتظام هلائڻ لاء خليفو ان کي صوبن يا رياستن ۾ ورهائيندو آهي ۽ رياستن مٿان گورنر مقرر ڪندو آهي, جن کي امير چوندا آهن. والين جا ٻه قسم آهن :
ڳوٺ الھڏنو ساند
حوالا
زمرو:سنڌ جا شهر ۽ ڳوٺ
الله جلئي ٻائي
thumb|2003 ۾ هندستان جي ٽپال ٽڪلي تي اللہ جلئي ٻائي جي فوٽو
الله جلئي ٻائي (Allah Jilai Bai) (فيبروري 1، 1902 -کان 3 نومبر 1992) هندستان جي علائقي راجسٿان سان تعلق رکندڙ لوڪ ڳائڻي هُئي. بيڪانير ۾ راڳين جي هڪ خاندان ۾ جنم ورتائين، 10 سال جي ڄمار ۾ هيءَ مهاراجا گنگا سنگھ جي درٻار ۾ ڳائيندي هئي. هن اُستاد حسين بخش خان ۽ پوءِ اچن مهاراج کان گانو ڳائڻ جي سکيا ورتي. پنهنجي حيثيت ۽ مقبوليت هوندي بہ هيءَ چڱي سنسڪاري ۽ هڪ نماڻي سُڀاءٌ واري فنڪار هئي.
هي منڊ، ٺمري، خيال ۽ دادرا ۾ ماهر هُئي. شايد سندس سڀ کان مشهور گيت جو ٽُڪڙو ڪيسريا بالام آهي. 1982 ۾، هندستاني حڪومت کيس آرٽس جي شعبي ۾ پدما شري ايوارڊ ڏنو، جيڪو هڪ وڏو شهري ايوارڊ منجهان هڪ آهي. کيس 1988 ۾ لوڪ راڳ جي لاءِ سنگيت ناٽڪ اڪيڊمي ايوارڊ سان پڻ نوازيو ويو هيو.
ڪيسريا بالم آو ني پردارو مهرائي ديس گانو منڊہ جي مشهور راڳي اللہ جلئي ٻائي جي نڙيءَ منجهان نڪتو هيو. اللہ جلئي ٻائي پهرئين فيبروري 1902 تي جنم ورتو. بيڪانير جي راج دربار محل ۾ گنيزنخاني جي گُرو حسين بخش لنگڙي پنهنجي هُنر جو مظاهرو ڪيو. تيرنهن سال جي ڄمار ۾ ٻائيءَ پنهنجي نڙگهٽ منجهان نڪرندڙ سُريلي راڳ سان بيڪانير جي مهاراجا گنگا سنگھ کي متاثر ڪيو. مهاراجا کيس شهزادي جو رُتبو ڏنو. هن ٻاويهہ سال راج دربار ۾ پنهنجي راڳ ڳائڻ (گائيڪي) ڪندي رهي. ڪيسريا بالم، سا را بيرا، ڪالي ڪلي ڪجالي ري ريکا، جهالو ديا جيا وغيرہ سندس نڙيءَ منجهان نڪتل مشهور گانا آهن. ايتري ريت تہ هن پرڏيهي ڏيهَن جي ماڻهن کي پڻ منڊ راڳ (گائيڪي) سان ڏاڍو مُتاثر ڪيو. 1982 ۾، حڪومت هندستان کيس پدم شري ايوارڊ ڏنو. 3 نومبر 1992 تي اللہ جلئي ٻائي پرلوڪ پڌاري وئي. راجستان حڪومت 31 مارچ، 2012 تي پهريون ڀيرو راجسٿان رتنا اعزاز جو اعلان ڪيو. هن جيھرفن موليٰ (ورسٽالٽي) ڪيسيريا بلما ۾ بهترين نمائندگي ماڻي، جيڪو هاڻي پڻ راڳ جي ماهرن کي پاڻ ڏانهن ڇڪيندو آهي.
ٻاهريان ڳنڍڻا
زمرو:1902ع جون پيدائشون زمرو:1992ع جون فوتگيون زمرو:20 هين صدي جا هندستاني ڳائڻا زمرو:بيڪانير کان ماڻهو زمرو:راجستان کان موسيقار ناريون زمرو:راجستان کان ڳائڻا زمرو:فن ۾ پدما شري حاصل ڪندڙ زمرو:ويهين صدي جون هندستاني استري ڳائڻيون زمرو:هندستاني لوڪ راڳي زمرو:ڀارتي مسلمان زمرو:ڀارتي ناري لوڪ گلوڪارائون
ديھ جھرڪي
ديھ جِھرڪي : پاڪستان جي صوبي سنڌ جي ضلعي مٽياري جي تعلقي ھالا جي ھڪ ديھ جو نالو آھي، جنھن ۾ ٻيلو واقع آھي. ھن ديھ ۾ ڪچي وارو علائقو شامل آهي.
زمرو:سنڌ جون ديھون
آڪسفورڊ
سترھينءَ کان اوڻويھين صديءَ وارو دور
انگريزي گھرو ويڙھ دوران جڏھن انگلينڊ جي بادشاھ چارلس پھرئين (Charles I) کي لنڊن مان بيدخل ڪيو ويو تہ ھو 1642ع ۾ آڪسفورڊ ۾ اچي رھيو.66_1665ع ڌاري جنرل فيئرفيڪس جي ڪمانڊ ۾ ھن شھر تي انگريزي فوج جو قبضو ٿيو. ارڙھين صدي عيسويءَ ۾ ھن شھر کي واھن (Canals) وسيلي ٻين شھرن سان ڳنڍيو ويو. 1844ع ۾ لنڊن ۽ آڪسفورڊ جي وچ ۾ ريل جي پٽڙي وڇائي وئي. اوڻويھين صديءَ ۾ ھن شھر جي پکيڙ ۽ آباديءَ ۾ خاطرّخواھ واڌارو آيو ۽ ڪيتريون ئي نيون عمارتون تعمير ٿيون. آڪسفورڊ جي مشھور ٽائون ھال بلڊنگ جو افتتاح 1897ع ۾ ٿيو.
ويھين ۽ ايڪويھين صدي
ٻي عالمگير جنگ دوران آڪسفورڊ يونيورسٽيءَ جي شاگردن جو تعداد گھٽجي ويو ۽ يونيورستيءَ جون ڪيتريون ئي عمارتون فوجين جي رھائش لاءِ مخصوص ڪيون ويون. جنگ دوران ھي شھر جرمن فوج جي حملن جو ٽارگيٽ نہ رھيو. شايد ان جو ھڪ سبب اھو ھو تہ ھٽلر ھن شھر کي پنھنجي نئين گاديءَ جو ھنڌ بنائڻ جي رٿ رٿي ھئي. ٻيو تہ ھتي جھازن ٺاھڻ ۽ اسٽيل جي مينوفيڪچرنگ جا ڪارخانا نہ ھئڻ جي برابر ھئا. جنگ دوران وڏي تعداد ۾ ماڻھن لنڊن ڇڏي ھتي اچي پناھ ورتي. ويھين صديءَ جي پھرئين اڌ ۾ ھتان جي معيشيت ۽ آباديءَ ۾ ھيڪاندو واڌارو آيو. ھتي پرنٽنگ ۽ پبلشنگ جا وڏا ادارا قائم ٿيا. اڳتي ھلي ڪارن ٺاھڻ جا ڪارخانا، اسٽيل پلانٽ ۽ ٻيون صنعتون کليون. 1991ع ۾ ھتي آڪسفورڊ بروڪس يونيورسٽيءَ جو قيام عمل ۾ آيو. ھتي ٻاھرين ملڪن خاص طور تي ڏکڻ ايشيا مان آيل پرڏيھين جو بہ چڱو تعداد آباد آھي. 2011ع واري آدمشماريءَ مطابق ھن شھر جي 22 سيڪڙو آبادي ڪاري چمڙيءَ وارن آفريقي ماڻھن يا ٻين نسلن جي اقليتن سان واسطو رکندڙ ماڻھن جي آھي.
جاگرافي
ڀونءِ نگاريءَ پٽاندر آڪسفورڊ جي بيهڪ اتر ۾ ويڪرائي ڦاڪ 51°45′07 ۽ اوڀر ۾ ڊگھائي ڦاڪ  "5 '19 °68 آهي. ھي شھر ريڊنگ (Reading) کان 39 ڪلوميٽر اتر اولھ، سئنڊن (Swindon) کان 39 ڪلوميٽر اتر اوڀر ۽ لنڊن کان  اتر اولھ  طرف 90 ڪلوميٽر پري آباد آھي.
ڪوپن ڪلاسيفڪيشن مطابق آڪسفورڊ جي آبھوا وچٿري سامونڊي(maritime temperate) آھي. ائٽلانڪ سمنڊ مان اٿندڙ ھوائون ھتي مينھن وسائين ٿيون. سال جو ڪوبہ اھڙو مھينو ناھي جنھن ۾ مينھن نہ وسي. موسمياتي رڪارڊ مطابق، آڪسفورڊ جو گھٽ ۾ گھٽ گرميءَ جو درجو (00F) 17.70C- ھو جيڪو 24 ڊسمبر 1860ع تي رڪارڊ ڪيو ويو، جڏھن تہ ھتان جو وڌ ۾ وڌ گرميءَ جو درجو (980F) 36.50C ھو جيڪو 25 جولاءِ 2019ع تي رڪارڊ ڪيو ويو. تاريخ جو سڀ کان خشڪ سال 1788ع ھو، انھيءَ سال سڄي سال ۾ فقط 336.7 ملي ميٽر مينھن وسيو. ان جي ابتڙ 2012ع ۾ ھتي تاريخ جو گھڻي ۾ گھڻو مينھن (979.5 ملي ميٽر) وسيو. تاريخ جو سڀ کان گھميل مھينو سيپٽمبر 1774ع ھو جڏھن ھتي 223.9 ملي ميٽر مينھن وسيو. تاريخ جو سڀ کان گرم مھينو جولاءِ 1983ع ھو جنھن ۾ ھتان جي سراسري گرميءَ جو درجو(700F) 21.10C ھو جڏھن تہ جنوري 1963ع آڪسفورڊ جي تاريخ جو ٿڌي ۾ ٿڌو مھينو ھو جنھن ۾ سراسري گرميءَ جو درجو (270F) 30C- رڪارڊ ڪيو ويو. آڪسفورڊ جي تاريز جو سڀ کان گرم مھينو 2014ع ھو جنھن ۾ سراسري گرميءَ جو درجو(539F) 11.80C رھيو ۽ تاريخ جو ٿڌي ۾ ٿڌو سال 1879ع ھو جنھن ۾ سراسري گرميءَ جو درجو (460F) 7.70C ھو. فيبروري 1888ع اھو مھينو ھو جنھن ۾ ھتي 61 سينٽي ميٽر برفباري ٿي. ڪنھن ھڪ مھيني ۾ آڪسفورڊ ۾ اھا تاريخ جي سڀ کان وڏي برفباري ھئي.
معيشيت
آڪسفورڊ جي معيشيت ۾ موٽر ڪارون ٺاھن جا ڪارخانا، ڪتابن جي ڇپائي، سائنس ۽ ٽيڪنالاجي، تعليم ۽ سياحت جا کاتا خاص اھميت رکن ٿا.
موٽر ڪارن ٺاھڻ جا ڪارخانا
آڪسفورڊ موٽر ڪارن جي مينوفيڪچرنگ  ۾ ڪافي مشھور آھي. ھتي جڳ مشھور ڪمپمني مورس موٽرس پنھنجون آفيسون 1910ع ۾ قائم ڪيون. ڪارون ٺاھڻ جا پلانٽ آڪسفورڊ جي ٻاھران ڪائولي (Cowley) ۾ ڪم ڪن ٿا.
ڇپائيءَ جو ڪم
آڪسفورڊ يونيورسٽي فقط تدريس ۽ کوجنا ۾ ۾شھور نہ آھي. ھن يونيورسٽيءَ جو ڪتابن جي ڇپائيءَ وارو شعبو بہ سڄي دنيا ۾ ۾شھور آھي جنھن کي آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس ڪوٺيو وڃي ٿو. ھي سڄي دنيا ۾ ڪنھن بہ يونيورسٽيءَ جو وڏي ۾ وڏو ڇپائيءَ جو شعبو آھي. ھي دنيا ۾ يونيورسٽيءَ جو ٻيو نمبر پراڻو ڇپائيءَ وارو ادارو آھي. ياد رھي تہ دنيا ۾ سڀ کان پراڻو يونيورسٽيءَ جو ڇپائيءَ وارو شعبو ڪئمبرج يونيورسٽي پريس آھي.
آڪسفورڊ يونيورسٽيءَ جو انتظام 15 آفيسر ھلائين ٿا جيڪي يونيورسٽيءَ جي وائيس چانسلر طرفان مقرر ٿيل ھوندا آھن.
انھن کي پريس جا ڊيليگيٽ چيو وڃي ٿو. اھي ڊيليگيٽ پريس جي سيڪريٽريءَ جي ھٿ ھيٺ ڪم ڪن ٿا. آڪسفورڊ يونيورسٽيءَ ۾ ڇپائيءَ جو ڪم 1480ع ۾ شروع ٿيو. انوقت ھيءَ يونيورسٽي بائيبل ۽  ٻين مذھبي ڪتانن جي ڇپائيءَ ۾ ڪافي مشھور ھئي. گڏوگڏ ھتي تحقيقي ڪم تي مشتمل ڪتاب پڻ ڇپجڻ لڳا. آڪسفورڊ يونيورسٽي پنھنجي ڊڪشنرين جي ڪري بہ سڄي دنيا ۾ مشھور آھي. ھن وقت ھن پريس ۾ اٽڪل 6000 ڪتاب ھر سال ڇپجن ٿا. ھن پريس جون شاخون ڪيترن ئي ملڪن ۾ ڪم ڪري رھيون آھن.
آڪسفورڊ ۾ ولي بليڪويل (Willey-Blackwell) ۽ ايلسويئر (Elsevier) جھڙا بين الاقوامي ادارا  پڻ ڇپائيءَ جو ڪم ڪن ٿا.
سائنس ۽ ٽيڪنالاجي
آڪسفورڊ يونيورسٽيءَ جي ڪري ھن شھر ۾ سائنس ۽ ٽيڪنالاجيءَ سان واسطو رکندڙ ڪاروبار کي گھڻي ھٿي ملي آھي.
ريسرچ مشينس (Research Machines): ھيءَ ڪمپني برطانوي اسڪولن، ڪاليجن ءَ يونيورسٽين کي انفارميشن ٽيڪنالاجيءَ سان لاڳاپيل سائنسي سامان مھيا ڪري ٿي. ھن ڪمپنيءَ جون آڪسفورڊ سميت مختلف برطانوي شھرن ۾ شاخون آھن.
سوفوس گروپ (Sophos Group): ھيءَ سافٽ ويئر ڊولپمينٽ جي ڪمپني آھي. ھيءَ ڪمپني خاص طور تي سيڪيورٽي سافٽ ويئر مھيا ڪندي آھي. ھن ڪمپنيءَ ڪجھ اينٽي وائرس پيڪيج پڻ متعارف ڪرايا آھن.
تعليم
آڪسفورڊ يونيورسٽيءَ ھن شھر کي تعليمي صنعت جو مرڪز بنائي ڇڏيو آھي. ڪيتريون ئي ڪمپنيون آڪسفورڊ يونيورسٽيءَ مان فارغ التحصيل شاگردن کي اسڪولن، ڪاليجن ۽ يونيورسٽين ۾ استاد ڀرتي ڪرڻ لاءِ ھتي اينديون آھن. ّخاص طور تي اھي استاد ڀرتي ڪيا وڃن ٿا جيڪي انگريزي ٻوليءَ کي ھڪ پرڏيھي ٻوليءَ طور پڙھائڻ جي صلاحيت رکن ٿا.
سياحت
آڪسفورڊ جو شھر ۽ يونيورسٽي ڌسڻ لاءِ ڪيترائي سياح ھر سال ھتي گھمڻ اچن ٿا. يونيورسٽيءَ جو گرجا گھر، ڪارفيڪس ٽاور (Carfax Tower)  ۽ ٻيون ڏسڻ جھڙيون جايون سياحن کي پاڻ ڏانھن ڇڪين ٿيون. ھتي ڪيترائي پارڪ، قديم ۽ جديد عمارتون، شاپنگ مال ۽ شراب جون بٺيون آھن. ھي شھر روڊ، ريل ۽ پاڻيءَ وسيلي ٻين شھرن سان ڳنڍيل آھي. آڪسفورڊ کان لنڊن جي ھوائي اڏن تائين پھچڻ لاءِ خاص ريل گاڏيون ھلن ٿيون. ھن شھر ۾ عجائب گھر، آرٽ گيلريون، سئنيمائون، ٿيٽر، لائبرريون ۽ مختلف راندين جا ميدان پڻ موجود آھن.
حوالا
زمرو: برطانيہ جا شھر
خلافت
خلافت راشده
رسول الله صلى الله عليه وآله وسلم جن جي وفات کان بعد صحابي سڳورن حضرت ابوبڪر صديق رضي الله عنه کي پهريون خليفو مقرر ڪيو۔ سندس وفات کان پوء حضرت عمر فاروق، حضرت عثمان غني, حضرت علي مرتضي ۽ حضرت امام حسن رضوان الله عليهم اجمعين کي هڪ ٻئي کان پوء خليفو مقرر ڪيو ويو۔
جيئن ته سمورا خليفا مسلمانن جي مجلس شورٰي جي ذريعي قريش خاندان مان مقرر ٿيا هئا ۽ سندن دؤر ۾ مڪمل اسلامي نظام نافذ هو ۔ ان ڪري ان دؤر کي خلافت راشده جي نالي سان ياد ڪيو وڃي ٿو ۽ خليفن کي خلفاء الراشدين سڏجي ٿو ۔ خلافت راشده 11 هجري کان 41هجري تائين قائم رهي۔
امارات بنو اميه
بني اميه جا اڪثر حاڪم سخت مزاج هئا ۔ پر ساڳئ وقت سندن دؤر ۾ سلطنت اوڀر ۾ سنڌ باب الاسلام ۽ اولهه ۾ اسپين تائين پهتي۔ مدرسا، درسگاهون، اسپتالون، پليون ۽ سراهيون قائم ٿيون ۽ مملڪت ۾ امن امان قائم ڪيو ويو ۔ قرآن شريف ۾ اعراب لڳايا ويا ۽ سڀ کان پهريان حديثن کي ڪتابي صورت ۾ جمع ڪيو ويو.
خلافت بنو عباس
بنو اميه کان پوء خلافت جون واڳون بنو عباس خاندان ڏانهن منتقل ٿي ويون ۔ بنو عباس جو دؤر علم ، ادب ، سائنس ۽ ٽيڪنالاجي جي ترقي جو دؤر هو ۔ يوناني ، سنسڪرت ،مصري ۽ رومي ڪتابن جو عربي زبان ۾ ترجمو ڪيو ويو ۔ مسلمان سائنسدانن سائنس جي ميدان ۾ نيون نيون ايجادون ۽ دريافتون ڪيون ۔ اهڙي طرح امت مسلمه ادب ، سائنس ، تاريخ, فلسفي ، سياسيات ، سماجيات ۽ ٻين علمن ۾ ترقي ڪئي ۔ تنهنکان سواء ڪفر سان جهاد جو سلسلو پڻ برقرار رهيو ۽ اسلامي سلطنت جي پکيڙ وڌندي وئي ۔ پر آخر ۾ اسلامي سلطنت ڪمزور ٿي وئي ۽ 1258ع ۾ منگولن دار الخلافت بغداد تي ڪاهه ڪري آخري عباسي خليفي کي قتل ڪري خلافت جو خاتمو ڪيو ۔ ان جي ٽن سالن بعد مصر جي بادشاهه بيبرس خليفي جي فرزند جي خلافت جو اعلان ڪيو ۔
خلافت عثمانيه
عثماني سلطنت جي يارهين حاڪم سلطان سليم مصر فتح ڪري آخري عباسي خليفي کي قتل ڪري پنهنجي خلافت جو اعلان ڪيو ۔ اهڙي طرح عثماني خلافت جي شروعات ٿي ۔ هي دؤر پڻ امت جو سنهري دؤر هو ۔ پهرين مهاڀاري جنگ کان بعد ڪمال اتاترڪ برطانيه جي اشاري تي 1922ع ۾ آخري عثماني خليفي سلطان عبدالمجيد ثاني کي تخت تان لاهي خلافت جو خاتمو ڪري ڇڏيو ۽ ترڪي ۾ لادينيت کي لاڳو ڪيو ۔ خلافت جي خاتمي جي ڪري اسلامي وحدت کي وڏو نقصان رسيو ۔ جنهن جو فائدو يهودين ۽ عيسائين ورتو ۔ اهڙي طرح 1948ع ۾ اسرائيل قائم ٿيو ۔ مسلمانن جي ملڪن ، زمينن ، معيشت ۽ سياست تي مغربي دخل ڏيڻ لڳا ۔
متفرق خلافتون
مٿين خلافتن کان سواء ڪي ٻيون خلافتون پڻ مختلف علائقن تي قائم ٿيون هيون ۔ جن جو اثر رسوخ گهٽ رهيو آهي ۔ جيڪي هيٺ لکجن ٿيون ۔
خلافت راشده ثاني
خلافت عثمانيه جي زوال کان بعد مسلمانن جي مرڪزيت ختم ٿي وئي ۽ مسلمانن جي حالت بدتر ٿيندي وئي ۔ ان حالت ۾ ڪيترن ئي مسلمانن کي خلافت جي ٻيهر واپسي جي اميد آهي ، جيڪا سندن گذريل عروج ۽ شان موٽائي سگهي ٿي ۔ انهيَ مقصد خاطر ڪيتريون ئي تحريڪون پڻ هلي رهيون آهن ۔ خلافت جي واپسي جا حامي هن حديث کي ان لاء دليل بنائيمدا آهن ، جنهن ۾ خلافت جي واپسي جي پيشنگوئي ٿيل آهي ۔
" عن النعمان بن بشير عن حذيفة قال قال رسول الله صلى الله عليه وسلم تكون النبوة فيكم ما شاء الله أن تكون ثم يرفعها الله تعالى ثم تكون خلافة على منهاج النبوة ما شاء الله أن تكون ثم يرفعها الله تعالى ثم تكون ملكا عاضا فتكون ما شاء الله أن تكون ثم يرفعها الله تعالى ثم تكون ملكا جبرية فيكون ما شاء الله أن يكون ثم يرفعها الله تعالى ثم تكون خلافة على منهاج نبوة ثم سكت.
ترجمو : حضرت نعمان بن بشير کان روايت آهي, هن حضرت ابوحذيفه رضي الله عنه کان روايت ڪئي ته رسول الله صلي الله عليه وسلم جن فرمايو ته "جيستائين الله چاهيندو توهان ۾ نبوت جو دور رهندو پوء الله جي حڪم سان اهو دور ختم ٿي ويندو ان کان بعد نبوت جي طرز تي خلافت قائم ٿيندي, اها به جيستائين الله گهرندو تيستائين رهندي , ان کان بعد بادشاهت ايندي , هاب به ايستائين رهندي جيستائين الله چاهيندو , ان کان بعد جيستائين الله چاهيندو توهان ۾ ڏاڍ ۽ جبر واري بادشاهي هلندي , پوء الله ان کي به کڻندو ان کان بعد ٻيهر نبوت جي طرز تي خلافت قائ ٿيندي . " (ابو حذيفه چيو ته ) ان کان بعد پاڻ عليه السلام خاموش ٿي ويا.
حوالا
زمرو:اسلامي اصطلاح زمرو:اسلامي رياستون قسم جي حساب سان زمرو:خلافتون زمرو:مذھبي اڳواڻيءَ جا عھدا
چوديرو
ديھ چؤديرو سنڌ جي ضلعي قمبر شهدادڪوٽ جي نصيرآباد تعلقي جي ھڪ ديھ جو نالو آهي جيڪا چؤديرو تپي ۾ واقع آهي.
تاريخ
بورڊ آف روينيو سنڌ جي رڪارڊ ۾ موجود 1880ع واري ھن ديھ جي نقشي مطابق ھن ديھ ۾ ڳوٺ سناڻي، ڳوٺ موراڻي، ڳوٺ خان محمد، ڳوٺ چؤديرو، تيوڻن جو ڳوٺ واقع ھيا. ان وقت ھي ديھ تپو ڏيرا م واقع ھئي بعد ۾ چؤديرو تپو قائم ڪيو ويو تہ پوءِ ھي ديھ نئين تپي جو حصو ٿي.ھاڻي ھن ديھ ۾ ڳوٺ لالو ماڇي، ڳوٺ چؤديرو، سمن آباد ۽ ميھر ڳوٺ، قبول تيوڻو واقع آھن.
جاگرافي
ھن ديھ جي اتر ۾ ديھ گھوگھارو ۽ ديھ ٿرڙي ھاشم، اوڀر ۾ ديھ پکو، اولھ ۾ ديھ حسن ھوري ۽ ڏکڻ ۾ ديھ ڏيرا ۽ گل سانگھرو واقع آهن. ھن ديھ جي مڪمل روينيو سروي ٿي آهي.
سلڊينافل
وياگرا، سلڊينافل، سيلڊينافيل (Sildenafil, Viagra)، جيڪا ٻئي نالي سان وياگرا (وئگراViagra) جي نالي سان وڪرو ڪئي ويندي آهي، هڪ دوا آهي، جيڪا پلمونري آرٽيريل هائپرٽينشن (pulmonary arterial hypertension)، ۽ اريڪٽائيل ڊسفنڪشن (erectile dysfunction) جي بيماري جي علاج لاءِ استعمال ڪئي ويندي آهي.. اهو واضح ناهي ته اها عورتن ۾ جنسي مرض جو علاج ڪرڻ لاءِ اثرائتي دوا آهي. اها وات يا رڳ مان هٿ جي ذريعي ٿي وڃي ٿي. شروعات لڳ ڀڳ 20 منٽن اندر ٿيندي آهي ۽ تقريبن 2 ڪلاڪن تائين رهندي آهي.
سيلڊينافيل،اها هڪ دوا آهي جيڪا مرد جي طاقت کي وڌائي ٿي.اصل ۾، اها برطانيه طرفان بلڊ پريشر کي معمول ڪرڻ جي لاءِ ايجاد ڪئي وئي هئي. اها دوا لن اُٿڻ جي گڙٻڙ ۽ پلمونري شريان هائپر ٽينشن جي علاج لاءِ استعمال ڪئي ويندي آهي.
ميڊيڪل استعمال
thumb|Pfizer Viagra tablet in the trademark blue diamond shape
ديھ ڪچو کاڻوٺ
ديھ ڪچو کاڻوٺ: پاڪستان جي صوبي سنڌ جي ضلعي مٽياري جي تعلقي ھالا جي ھڪ ديھ جو نالو آھي جنھن ۾ ٻيلو ۽ ڪچي واري زمين واقع آهي. ھي ديھ سنڌو درياءَ جي ڀر ۾ واقع آهي.
زمرو:سنڌ جون ديھون
نستعليق خط
نستعليق خط __(Nastauleeq Script):
عربيءَ کي جڏهن ايران ۾ ڪجهه نون حرفن ۽ ٽٻڪن سان استعمال ڪيو ويو ، ان کي نستعليق رسم الخط سڏيو ويو. سنڌ ۾ مڪليءَ جي قبرن کان ويندي، مسجدن جي ديوارن ۽ ڪتبن مان نستعليق خط جي رواج جي ثابتي ملي ٿي. ارغونن ۽ ترخانن جي اچڻ کانپوءِ نستعليق جو رواج وڌيو. شاهه ڪريم جو ڪلام ”بيان العارفين“ نستعليق خط ۾ مليو آهي. اهڙي طرح مزارن جا ڪتبا، مسجدن جي ديوارن تي اتاريل قول ۽ حديثون ۽ فارسي-سنڌي ۾ لکيل ڪتاب سنڌ ۾ نستعليق جي رواج کي ثابت ڪن ٿا. موجوده سنڌي لپي نسخ ۾ آهي، جڏهن ته اردو لپي نستعليق ۾ آهي. .
ٽانڪ، پاڪستان
ٽانڪ، پاڪستان (انگريزي: Tank, Pakistan) پاڪستان جو هڪ شهر  جو ٽانڪ ضلعو ۾ واقع آهي.
ھني بيجر رائيفل
ھني بيجر رائيفل ايڊوانسڊ آرمامينٽ ڪارپوريشن جي شاخ ريمنگٽن آئوٽ ڊور ڪمپني جو ٺاھيل ھڪ ذاتي حفاظت لاء ھٿيار جيڪو اي آر- 15 وانگر ٺاھيل آھي. ھن ھٿيار جو نالو ھڪ جانور ماکي واري بيجر جي نالي تي رکيو ويو. ھي رائيفل ايم پي-5 رائيفل جي ڊزائين وانگر ٺاھي وئي
غلام قادر ڏاھري
غلام قادر ڏاھري: رئيس حاجي غلام قادر ولد حاجي عبدالواحد خان ڏاهري، 1924ع ڌاري ڳوٺ هبيري، تعلقي دولتپور، ضلعي نوابشاهه (بينظيرآباد) ۾ جنم ورتو.
تعليم
قرآن شريف ۽ سنڌي فائنل استاد عبدالخالق ٻرڙي وٽ پڙهيو.
سياسي پسمنظر
ھن مذھبي تعليم لاءِ  ڪوششون ورتيون. يونين ڪائونسل هبيري جو چيئرمئن، ۽ ضلعي ڪائونسل جو عهديدار رهيو. ھي ذوالفقار علي ڀٽو جو ساٿي ھيو، ۽ جتوئي خاندان سان به سندس سُٺا لاڳاپا هيا. کيس رئيس الاهي بخش ڏاهري ۽ رئيس الله بخش ڏاهري، نالي سان ٻھ پُٽ ھيا. جيڪي نوابشاهه ضلعو ۾ زميندار آهن.
سماجي خدمتون
مدرسو قائم ڪيو ۽ گڏوگڏ غريب شاگردن لاءِ بورڊنگ هائوس تيار ڪرايو، جنهن ۾ غريب شاگردن جي رهائش ۽ طعام جو مفت انتظام ٿيندو هو. ان کان سواءِ ڳوٺ ۾ ٻيون ڪيتريون بلڊنگون، آسپاس جا رستا ۽ اسڪول تعمير ڪرائڻ ۽ غريب ماڻهن ۾ نلڪا مفت ورهائڻ جو ڪم به ڪيائين. حاجي غلام قادر ڏاهري، زمين جي سار سنڀال کان سواءِ عام ماڻهن جي خدمت کي ترجيح ڏيندو هو. هو ذات پات جي فرق کان سواءِ سمورن ماڻهن جي خدمت کي عبادت سمجهندو هو ۽ هر جمعي ڏينهن عوامي عدالت لڳائي، ماڻهن جا فيصلا ڪندو هو. ڌاڙيلن ۽ چورن جو سخت مخالف هو. ڏوهي ماڻهن جي پشت پناهي نه ڪندو هو. ڪيل فيصلا منشيءَ کان لکرائي، رڪارڊ تي رکندو هو.
وفات
رئيس حاجي غلام قادر ڏاهريءَ کي هڪ قتل جي ڪوڙي ڪيس ۾ ملوث ڪري، سندس نالو ايف. آءِ. آر ۾ داخل ڪرايو ويو، رئيس ان قتل جي صفائي پيش ڪرڻ لاءِ فريادي ڌُر کي ڪيترا ڀيرا خانگي طور پيشڪش ڪئي، پر هو پنهنجي هٺ ڌرميءَ کان باز نه آيا. کيس 26 آگسٽ 1968ع تي نوابشاهه ۾ ڪورٽ بيڏوهي قرار ڏنو ۽ هو جيئن ئي ڪورٽ کان ٻاهر نڪتو ته سندس مخالف محمد صديق ڏاهريءَ فائرنگ ڪري کيس شهيد ڪري ڇڏيو، ۽ هي سخي مرد ٿڏي تي فوت ٿي ويو. سندس ميت اصلي ڳوٺ هبيري آندو ويو ۽ جنازي نماز کانپوءِ مسجد لڳ سندس والد جي مزار ڀرسان هڪ چوکنڊيءَ ۾ دفن ڪيو ويو.
ظفر حسن
ظفر حسن شاھ 14 آگسٽ 1937ع تي حيدرآباد ۾ جنم ورتو. سندس والد جو نالو سيد نظر علي شاھ هيو.
پڙهائي
ظفر حسن پرائمري تعليم پنهنجي ڳوٺ ”واڻڪي وسي“۾، پوءِ پرئڪٽسنگ اسڪول، ٽريننگ ڪاليج فارمين حيدرآباد جي تعليمي ادارن نور محمد هاءِ اسڪول مان، ميٽرڪ 1954ع، انٽر آرٽس 1957ع ۾ ايم اي 1961ع ۾ سنڌ يونيورسٽي مان ڪيائين. هو 1961ع ۾ سنڌ يونيورسٽيءَ ۾ جاگرافي شعبي ۾ استاد مقرر ٿيو. اڳتي هلي ايسوسيئيٽ پروفيسر، پوءِ پروفيسر ۽ نيٺ جا گرافي ڊپارٽمينٽ جو چيئرمين مقرر ٿيو. جتان 1997ع ۾ رٽائرڊ ڪيائين. وچ ۾ 1977ع کان 1979ع تائين سنڌي ادبي بورڊ جي سيڪريٽري بہ ٿي رهيو.
11 جُولاءِ
11 جُولاءِ (July 11)، عيسوي سال جو 192 هون (ليپ سال 193 هون) ڏينهن آهي، سال پوري ٿيڻ ۾ 173 ڏينهن (ليپ سال 174 ڏينهن) باقي آهن.
ظفر حسن
ادبي سفر
ظفر حسن جي پهرين ڪهاڻي ڪاليج جي رسالي ”ڦليلي“ ۾ 1955ع ۾ ڇپي، پر باقاعدا لکڻ جي شروعات گهڻو پوءِ ڪيائين. طارق اشرف ۽ غلام نبي مغل سان دوستي هوندي هيس. جنهن جي ڪري سٺو پڙهيائين. منڍ ۾ پاڻ انهن سان ڪهاڻي بابت پيو بحث مباحثا ڪندو هو، پر لکڻ ڏانهن ڌيان نہ هيس. انهن ڏينهن جو ذڪر ڪندي، ظفر حسن پنهنجي هڪ انٽرويو ۾ چيو:
11 جُولاءِ
فوتگيون
زمرو:سال جا ڏينهن زمرو:جُولاءِ
ظفر حسن
ادبي سفر
”هڪ ڏهاڙي طارق اشرف مون سان بحث ڪيو تہ تون ڪهاڻين تي ايترو گوڙ ڪري ۽ ٻين کي رد ۽ صحيح ڪندو ٿو وتين. تون پاڻ ڇو نٿو لکين.نيٺ ڪهاڻي لکيم.“
افائين جاميٽري
افائين جاميٽري يا قرابتي جاميٽري   متوازي لڪيرن جي علم جو نالو آهي. متوازي لڪيرون (parallel lines) اھڙي خصوصيتن وارو خيال آھي جيڪو ھر ميٽرڪ کان آزاد آهي. تنھن ڪري پلي فيئر وارو مسلمو (Playfair's axiomm) ھن جاميٽري جو بنياد آھي.
ظفر حسن
ادبي سفر
ظفر حسن جي اها ڪهاڻي ’رهيل قرض‘ جي نالي سان 1966ع ۾ سهڻي جي رسالي ۾ ڇپي. جيڪو انهي وقت طارق اشرف ڪڍندو هو. ظفر حسن ۽ نسيم کرل ساڻس ٻانهن ٻيلي هوندا هئا. اڳتي هلي ظفر حسن ڪهاڻين کانسواءِ کل، ڀوڳ ۽ ٽوڪ، اخباري ڪالم، خاڪا، مضمون، ڊائري ۽ تنقيد بہ لکي. سندس چونڊ ڪهاڻين جو مجموعو 1981ع ۾ ’رهيل قرض‘ جي نالي سان ئي ڪتابي صورت ۾ شايع ٿيو، جنهن ۾ ظفر حسن جون 10ڪهاڻيون شامل آهن.
افائين جاميٽري
ان جاميٽري وارو علم شڪلين جي اھڙين خصوصيتن جي مطالعو آھي جيڪي قرابتي ڦيرگهير يا افائين ڦيرگهير جي باوجود برقرار رھنديون آھن. مثال طور: قرابتي ڦيرگهير سڌين لڪيرن کي برقرار رکي ٿي، ۽ ٻن نقطن وچ ۾ فاصلن جي شرحن، متوازي لڪيرن واري خيال لڪيري حصن جي درمياني نقطن ۽ لڪيري ڇھاء (tengency) ھن جاميٽري جا اھم خيال آھن. پر دائري جو خيال ھن جاميٽري ۾ شامل نہ ھوندو آھي. ھن جاميٽري جو روح روان سوئٽزرلينڊ جو رياضيدان ليونارڊو اوئلر  (Leonardo Euler) ھيو جيڪو 1707ع ۾ ڄائو ۽ 1783ع ۾ وفات ڪيائين. ھن جاميٽري ۾ اقليدس جي مفروضن مان رڳو مفروضا نمبر 1, 2 ۽ 5 قابل قبول ھوندا آھنا.
ظفر حسن
ادبي سفر
ظفر حسن جي سڃاڻپ نه رڳو هڪ ڪهاڻيڪار واري رهي، پر هو هڪ سٺو ايڊيٽر ۽ پبلشر پڻ رهيو. پاڻ 1970ع ڌاري حيدرآباد ۾ ’پرفيڪٽ پرنٽرس‘ قائم ڪيائين ۽ ڪيترائي ڪتاب ۽ ڪتابي سلسلا انڊلٺ، ڌرتي، آرسي، سهڻي، عالمي ادب، عام جائزو وغيره ڪڍيائين. ان ئي پريس ۾ ٻيو ڪيترو ئي سنڌي انقلابي ساهت پڻ ڇپجندو هو، طارق عالم جو ناول ”رهجي ويل منظر“ به پهريون ڀيرو ظفر حسن ئي ”حسينا سيد پبلشرز“ پاران ڇپائي، طارق عالم کي سنڌي ادب ۾ صحيح معنا ۾ تعارف ڪرايو.
افائين جاميٽري
حوالا
زمرو:علم رياضي زمرو: جاميٽري جا قسم زمرو: متوازي لڪيرون زمرو: قرابتي ڦيرگهير زمرو: اقليدس جا مفروضا
ظفر حسن
ظفر حسن جا ڇپيل ڪجھ ڪتاب
1974ع ۾ ظفر حسن پنهنجي ادارت هيٺ ماهوار ”ڌرتي“ ڪتابي سلسلو شروع ڪيو، جنهن جو پهريون پرچو مارچ 1974ع ۾ نڪتو. اهو نج ادبي پرچو هو. جنهن ۾ ڪهاڻيون، شعر، مضمون ۽ ٻيو مواد شامل هو. ظفر حسن، ڌرتي پبليڪيشن جا ڏھ اصول به مقرر ڪيا، جن تحت اهو پرچو هلڻو هو، جنهن ۾ چيل هو:
’ڌرتي‘ جو ٻيو پرچو اپريل ۽ مئي جو گڏي ڪڍيو ويو. ’ڌرتي‘ جا ٽوٽل پنج پرچا نڪري سگهيا. پنجون پرچو ڊگهي وقت کانپوءِ جنوري 1986ع ۾ شايع ڪيو ويو، جنهن جو مرتب ڪندڙ عبدالرحمٰن سيال هو. انهي ۾ ظفر حسن جو نالو اعزازي صلاحڪار طور لڳل آهي. اهي سڀ پرچا ڊبل ڊيمي سائيز ۽ فور ڪلر ٽائيٽل سان هڪ سئو کان به مٿي صفحن جا آهن.
عالمي ادب
ظفر حسن جو سائو ستابو ذهن سدائين سنڌي ادب جي واڌاري لاءِ نت نيون رٿائون پيو گهڙيندو هو. عالمي ادب به انهيءَ سلسلي جي هڪ ڪڙي آهي، جيڪو ’وليرام ولڀ‘ سان گڏجي جلد وار ڪڍڻ جو پروگرام رٿيائين. انهيءَ ۾ سيهوڳي عالمي ادب مان چونڊ لکڻين کي ترجمو ڪري شامل ڪرڻ جو ارادو هئس. انهي جو پهريون پرچو ڊيمي سائيز ۾ جنوري 1978ع ۾ شايع ٿيو. جيتوڻيڪ انهيءَ جو اهو رڳو هڪئي جلد ڇپجي سگهيو، پر اهو هر لحاظ کان چونڊ معياري عالمي لکڻين جو مجموعو هو. پرچي جي واقفيت ڏيندي مرتب لکن ٿا:
”سنڌي ٻولي ۾ دنيا جي سيهوڳي تخليقي ادب کي هڪ هنڌ گڏ ڪري جلد وار پيش ڪرڻ جي هيءَ پهرين جاکوڙ آهي. هن کان پهرين جيتوڻيڪ ڪهاڻين جا ڳٽڪا ۽ ائنٿالا جيون الڳ روپن ۾ پبلش ٿينديون رهيون آهن. پر باقاعدي هن ڪتاب وانگر سهيوڳي عالمي ادب کي سهيڙڻ جي پهرين وک آهي“.
آرسي
آرسي بہ ظفر حسن ۽ وليرام ولڀ جي گڏيل سهڪاري ساٿ جو نتيجو آهي، جيڪي پڻ جلد وار ڪڍيا ويا. انهي جا ڪل پنج جلد نڪري سگهيا. پهريون مارچ 1983ع ۾ پنجون جنوري 1986ع ۾ نڪتو.
هن پرچي جي پنهنجي هڪ ڌار ادبي حيثيت هئي. انهيءَ جو هر پرچو ڊيمي سائيز جي ٽن سوءَ کان به وڌيڪ صفحن جو هوندو هو، جنهن ۾ سهيوڳي ساهت ۽ ڪلاجي مختلف صنفن کي ڇاپيو ويندو هو.
هن ڪتابي سلسلي جي هر پرچي جي شروع ۾ لکڻين جي فهرست جامع ۽ تفصيلي آهي. جيڪا هڪ طرح سان ڏسڻي (INDEX) جوڪم به ڏي ٿي.
عام جائزو
عام جائزو پڻ مٿين ڪتابي سلسلن وانگر ظفر حسن جي ذهن جي تخليق آهي. جنهن جي جاري ڪرڻ جي پسمنظر جو ذڪر ڪندي هو لکي ٿو: ”ڪافي وقت کان منهنجي ذهن ۾ اهو ويچار پئي رهيو آهي ته اهڙو ڪتابي سلسلو يا رسالو ڪڍجي، جيڪو جڳ ۾ ٿيندڙ اهم واقعن ۽ مسئلن جي باري ۾ ڄاڻ ڏيندو هجي ۽ اهي اهم واقعا ۽ مسئلا سماج سان لاڳاپو رکندڙ هجن ته جيئن نئين سماج جي مجموعي طرح تبديلي ٿيندڙ شڪل ۽ ان جي پسمنظر ۾ ان کي متحرڪ ڪندڙ قوتن جي خبر پئجي سگهي ۽ اهڙي طرح اسان جي قوم ۾ اها سجاڳي پيدا ٿئي، جيڪا آئون پنهنجي نقطه نظر کان سمجهان ٿو ته ضروري آهي. ٻي ڳالهه اها آهي ته هن ڪتاب ۾ جيڪا ڄاڻ ڏني ويئي ِآهي، سا روزاني اخبار مان ورتل آهي ۽ اها به پاڪستان جي انگريزي روزاني اخبار مان ورتل، يعني ته اسان جي سنڌي اخبارن اها معلومات پنهنجي اخبارن ۾ سنڌي عوام تائين نه پهچائي. ان ڪري مون کي خيال آيو ته جيڪو ڪم سنڌي اخبارن کي ڪرڻو آهي، اهو ڪم اسان جون سنڌي اخبارون ته نه ڪري سگهيون آهن ۽ اهو نقطو اسان جي سنڌي اخبارن جي ايڊيٽرن تائين پهچائڻ ۽ انهن کي قائل ڪرڻ مون لاءِ اجائي ڪوشش ٿيندي، جو آئون سنڌي اخبارن جي ايڊيٽرن کي اها ڳالهه سمجهائڻ ۾ سڦل نه ٿي سگهندس. ان ڪري مون سوچيو ته اهو ڪتابي سلسلو/ رسالو مون کي ئي برپا ڪرڻو پوندو.“ انهي جو رڳو هڪ ئي پرچو آگسٽ 1992ع ۾ نڪري سگهيو. هن پرچي جي هڪ خاص ڳالهه اها به هئي ته انهيءَ ۾ مضمونن جي سنڌيڪارن جا نالا پڇاڙي ۾ ڏنا ويا آهن.
ظفر حسن جي هڪ ٻي خوبي/ عادت اها هوندي هئي ته هو پنهنجي روزاني ڊائري لکندو هو، جنهن ۾ ٻين ڳالهين کانسواءِ حالتن جو جائزو پڻ وٺندو ويندو هو. جنهن جو پهريون جلد ”ظفر حسن جي ڊائري“ جي نالي سان مارچ 2003ع ۾ ڇپجي چڪو آهي. جيڪو وليرام ولڀ ۽ ظفر جوڻيجي مرتب ڪيو.
مٿين ڪتابن/ڪتابي سلسلن کانسواءِ ظفر حسن، اعجاز قريشي سان گڏ ”سماجي سائنسون“ ۾ ٻانهن ٻيلي ۽ ”سائنس ميگزين“ جو اسسٽنٽ ايڊيٽر پڻ رهيو.
لاڏاڻو
ظفر حسن 1998ع ۾ وفات ڪئي.
حوالا
زمرو:1937ع جون پيدائشون زمرو:1998ع جون وفاتون زمرو:سنڌي شخصيتون
نسخ خط
نسخ خط __(Naskh Script):
نسخ جي لفظي معنيٰ آهي ”ٻي سڌي شيءِ ان جي جاءِ تي آڻڻ.“ مطلب ته اڳين صورت ڀلي موجود هجي پر ان جي جاءِ تي ٻي شيءِ آڻڻ. موجوده سنڌي نسخ خط ۾ لکبي آهي. موجوده خطِ نسخ جي صورت تمام گهڻو پوءِ وجود ۾ آئي ان کان اڳ خط ڪوفي رائج هو. جيڪو عراق ، ڪوفي ۽ بصري ۾ هلندڙ هو. خط ڪوفيءَ ۾ نقطا ڪونه هئا، انڪري پڙهڻ ۾ مشڪل هو، پر عربن لاءِ مشڪل نه هو، عرب ان خط ۾ لکيل هر لفظ يا سٽ آسانيءَ سان پڙهي ويندا هئا. لفظن جي صحيح سڃاڻپ لاءِ سن 65 هه ۾ حجاج بن يوسف جي هدايتن مطابق خاص طور مذهبي ڪتابن تي زيرون زبرون ، پيش، شد ، مد وغيره جون علامتون ڏنيون ويون ۽ خط نسخ جي موجوده صورت قائم ٿي ..
ديھ ڪيريا
ديھ ڪيريا: پاڪستان جي صوبي سنڌ جي ضلعي مٽياري جي تعلقي ھالا جي ھڪ ديھ جو نالو آھي جنھن ۾ ڳوٺ لقمان ڪوريجو ڳوٺ محمد حسن ڪيريو پراڻو ڳوٺ رمضان ڪيريو ڳوٺ ٻڍل ميمڻ ڳوٺ قادو ڪوريجا ڳوٺ جمال حاجاڻو ڳوٺ الھ بچايو ماڇي ،ڳوٺ گل محمد ماڇي ڳوٺ خدا آباد مير فتح علي خان جو مقبرو ۽ ميرن جي تاريخي قبرستان سميت موجن شاھ جو صديون پراڻو قبرستان بہ واقع آھن ٽالپرن جي دور جو ڦٽل شھر خدا آباد بہ ھن ديھ ۾ واقع آھي.ھن ديھ جو وڏو حصو زرعي ۽ زرخيز زمينن تي مشتمل آهي.ڪيريہ ديھ ۾ ٽوٽل ايراضي ۲۲۸۲ ايڪڙ آھي ديھ ۾ ۱ کان ۴۳۹ سروي نمبر آھن انھن جو جوڙ ۱۹۹۳ ايڪڙ ۽ باقي ايراضي ڳوٺن واھن ڪڙين رستن ۽ مقامن جي آھي ھن ديھ جون حدون ديھ ڊڀري، ديھ ھالا نوان، ديھ جھرڪي، ديھ ٻنڌ ، ديھ ڀاڻوٺ ۽ ديھ پير بلاولي سان ملن ٿيون
زمرو:سنڌ جون ديھون
جسم جو ڪنٽرول سسٽم
انسان جي جسم ۾ ٻن قسمن جو ڪنٽرول سسٽم ڪم ڪري ٿو، جيڪي گڏيل طريقي سان اسان جي سڀني عضون جي فعلن جو ذميدار آهن، انهن مان هڪ تنتي سرشتو (Nervous system) ۽ ٻيو اندرين غدودن جو سرشتو (Hormonal system) آهي.