cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
عمر مارئي جو داستان
سنڌ جي لوڪ ادب ۾ سڀ کان وڌيڪ پراثر عمر مارئي جو داستان آهي، مارئي جو ڪردار سنڌين کي بيحد پسند آهي. ان داستان جا شعر ۽ راڳ به شوق سان ٻڌا وڃن ٿا. هر سنڌي ديس سان مارئي جهڙي محبت ڪرڻ وارا جذبا رکي ٿو. مارئي عمر جي قيد ۾ رهي بيوسي واري حالت ۾ وطن لاءِ تڙپندي رهي. هن سکن ۽ آسائشن کي ٺڪرائي ديس جي ڪکائن گهرن سان محبت جو اظهار ڪيو. قيد ۾ رهندي مايوس ٿي هن مرڻ کان پوءِ مڙهه ملير ڏانهن وڃڻ جي تمنا ڪئي جيڪو اظهار هيٺين شعر ۾ آهي.
ارجن حاسد
ارجن حاسد (انگريزي ٻولي:Arjun Hasid) برطانوي هندستان ۾ سنڌ ۾ جنم وٺندڙ سنڌي ٻولي جو ناميارو شاعر آهي. سندس ڪيترائي ڪتاب شايع ٿيل آهن.
عمر مارئي جو داستان
واجهائي وطن کي، آنءُ جي هت مياس
ارجن حاسد
زندگي جو احوال
ارجن حاسد جو اصل نالو -ارجن- ڄيٺانند تنواڻي آهي. هو جيڪو 7 -جنوري- 1930ع تي سنڌ جي شهر ڪنڊياري، ضلعي نوشهري فيروز ۾ ڄائو ۽ چوٿين -جنوري- 1948ع تي هند لڏي ويو. 8 ڊسمبر 1948ع کان پوسٽ کاتي، -احمد آباد- ۾ ملازم ٿيو، جتان 31 -جنوري- 1988ع تي رٽائر ٿيو.
عمر مارئي جو داستان
ته گور منهن جي سومرا ڪج پنهوارن پاس
ارجن حاسد
تعليم ۽ ادب
ڪنڊياري شهر جي پنچائتي هاءِ اسڪول مان 1947ع ۾ مئٽرڪ (-بمبئي- يونيورسٽيءَ مان) پاس ڪيائين. 1956ع کان شاعري شروع ڪيائين. ’حاسد‘ تخلص ڪتب آڻيندو آهي. ’حاسد‘، غزل تمام گهڻا لکيا آهن ۽ ’غزل گو‘ شاعر طور ڄاتو وڃي ٿو. سندس ڇهه شعري مجموعا ’سواسن جي سرهاڻ‘ (1966ع)، ’-پٿر- پٿر ڪنڊا ڪنڊا‘ (1974ع)، ’ميرو سج‘ (غزل: 1984ع)، ’موڳو‘ (غزل: 1992ع) ۽ ’اُڃ“ (1999ع) ۽ ”.... ساهي پٽجي“ (2008ع) ۾ شايع ٿيل آهن. 1985ع ۾ ڪتاب ’ميرو سج‘ تي کيس ’مرڪزي ساهتيه اڪادمي اوارڊ‘ مليو. هندي شاعر ’جئه شنڪر پرساد‘ تي لکيل -انگريزي- مونوگراف پڻ سنڌيءَ ۾ ترجمو ڪيو اٿس، جيڪو 1995ع ۾ ’ساهت اڪادمي‘ شايع ڪيو آهي.’حاسد‘ جا سؤ کان وڌيڪ گيت مختلف ڪلاڪارن ڳايا آهن، جيڪي -انڊيا- جي مختلف ريڊيو اسٽيشنن -تان- نشر ٿيا آهن. ’حاسد‘ جا شعري مجموعا -انڊيا- جي يونيورسٽين ۾ ٽيڪسٽ بوڪ طور منظور ڪيا ويا آهن. هُري دلگير جي ساهتڪ رچنا ۽ حياتيءَ سان واسطو رکندڙ ڪتاب ’هجن هوت حيات‘، ترتيب ڏنل اٿس. ’حاسد‘ جون رچنائون گجراتي، هندي، -اردو- ۽ انگريزيءَ ۾ به ترجمو ٿينديون رهن ٿيون. سندس فن تي ”-ارجن- حاسد: هڪ اڀياس“ (1996ع) ڪتاب پريم پرڪاش ترتيب ڏئي ڇپايو آهي. -ان- کان اڳ شيام رام رکياڻيءَ پڻ -ارجن حاسد- جي ادب ۾ خدمتن تي ”ادبي ڇنڊڇاڻ“ نالي ڪتابڙو 1996ع ۾ ئي ڇپائي پڌرو ڪيو هو.’حاسد‘، نئشنل ساهتيه اڪادميءَ‘ جي سنڌي ائڊوائيزري ڪاميٽيءَ جو ڏهه سال ميمبر رهيو آهي، جڏهن ته ’مرڪزي اڪادمي اَوارڊس، لاءِ جج طور پڻ فرض نڀائيندو رهيو آهي. تازو ”آزاديءَ کان پوءِ سنڌيء غزل جي ائنٿالاجي“ (2008ع) ڪتاب ڇپيو اٿس. -احمد آباد- (ڀارت) ۾ رهائش پذير آهي.
عمر مارئي جو داستان
ڏج ڏاڏاڻي ڏيهه جي منجهان ولڙين واس
ارجن حاسد
وفات
ارجن حاسد 26 ڊسمبر 2019ع تي ڀارت ۾ وفات ڪري ويو.
عمر مارئي جو داستان
ميائي جياس، جي وڃي مڙهه ملير ڏي.'''
زمرو:لوڪ ڪهاڻي زمرو:سنڌي لوڪ ڪهاڻي
28 شوال
موڪلون ۽ ڏڻ
زمرو:شوال
770ع
ڊسمبر
زمرو:770ء زمرو:اٺين صدي زمرو:سال
خليفو ميان محمد خان جمالي
خليفو محمد خان جمالي ولد غلام محمد جمالي عالِم، درويش ۽ شاعر ٿي گذريو آهي. هن 5 جمادي الاول 1274هه مطابق 22 ڊسمبر 1854ع ۾ ڳوٺ ميوي خان جمالي، تعلقي سڪرنڊ، ضلعي (نوابشاھ) بينظير آباد ۾ جنم ورتو.
جنسي سنگ
thumb|جنسي ميلاپ جو معروف طريقو thumb thumb|reation thumb|هندستاني شاهي جوڙيءَ جو انداز جنسي همبستري
خليفو ميان محمد خان جمالي
کيس ننڍي هوندي کان پڙهڻ جو شوق هوندو هو ،پر جيئن ته ان وقت ڳوٺن ۾ مدرسا پري پري هوندا هئا ،۽ تعليم حاصل ڪرڻ ڏُکي هوندي هئي ،تنهنڪري سندس مائٽن کيس مال چارڻ تي ڇڏيو .هڪ ڀيري پير رشيدالدين شاهه جھنڊي وارو ڳوٺ ۾ آيو .خليفو محمد خان به ٻين ڇوڪرن سان گڏجي پير جي زيارت تي ويو ،ان تي سندس والد کيس مال جهنگ ۾ ڇڏي اچڻ تي ڪاوڙ ڪئي ،پر پير صاحب خليفي صاحب جي نماڻائي ۽ نهٺائي ڏسي سندن والد کي روڪيو ۽ کيس پڙهائڻ لاءِ تاڪيد ڪيائين .ان کان ترت پوءِ خليفي صاحب کي ڏهن ورهين جي عمر ۾ هالا تعلقي جي ڳوٺ جان محمد جمالي ۾ قاضي جان محمد جي مدرسي ۾ پارسي ۽ عربي تعليم حاصل ڪرڻ لاءِ ويهاريو ويو ،اتي ڳچ عرصو پڙهڻ کان پوءِ مدرسي ’ملاڪاتيار ‘جي بزرگ ميانولي محمد وٽ علم حاصل ڪرڻ ويو ،جتان گھڻو ئي پرايائين.
جنسي سنگ
جنسي ميلاپ، جنسي سنگ Sexual intercourse, جماع جو لفظ عربي اساس جمع مان ڪڍيو ويو آھي ۽ ان جي معنيٰ جمع ٿي وڃڻ يا گڏ ملڻ جي ٿيندو آھي جڏھن ته ان پاڻ ۾ ملڻ سان عمومي طور تي مراد جنسي طور تي ملڻ جي ٿيندي آھي ۔ انھيءَ مفھوم کي عام طور تي جنسي رابطه ، مباشرت ، ھم بستري وغیره جي نالن سان به اختیار ڪيو ويندو آھي پر جئين ته ھي لفظ نسبتا ً سخت ۽ اڻوڻندڙ آھن انڪري طبي ۽ ٻين وڪيپيڊيا جي مضمونن ۾ جماع جي اصطلاح کي چونڊيو ويو آھي جنھن کي انگریزيءَ ۾  sexual intercourse ۽ طب ۾ coitus يا وري copulation به چيو ويندو آھي۔ ۽ طبي تعریف جي روح سان مؤنث ۽ مذڪر جي وچ ۾ اھڙو رابطو جنھن ۾ مذڪر جي جسم کان مني (sperm) جو نيڪال ، مؤنث جي جسم طرف ھجي جماع چئبو آھي  ۔ جماع جي ابتڙ ، جنس (sex) ھڪ اھڙو لفظ آھي جيڪو گھڻا استعمال رکي ٿو؛ طب ۾ عام طور تي جنس مان مراد مؤنث یا مذڪر صنف ورتي ويندي آھي ، جڏھن ته جنس جو لفظ ، بلا تفریقِ جنسِ مؤنث ۽ مذڪر، ٻه (یا ٻن کان وڌيڪ ) ماڻھن جي وچ ۾ ان قسم جي ڪنھن به رابطو یا تعلق ظاھر ڪري ٿو ته جنھن ۾ ٻن يا ڪنھن ھڪ جي تولیدي عضوي کي تحريڪ ملي ۔
خليفو ميان محمد خان جمالي
ٽيهن ورهين جي ڄمار ۾ ،پير رشيدالدين جي ذڪر جي واکاڻ ٻڌي ،سندس زيارت لاءِ ڳوٺ پير جھنڊو ويو ،جتي پير رشيدالدين جو وڃي مريد ٿيو ،جنهن کيس خليفي جو لقب ڏنو .ان بعد خليفي محمد خان جماليءَ ،ڳوٺ علي بخش خان پٺاڻ ۾ تدريس جو ڪم بنا اجوري شروع ڪيو .اتي ڳچ مدت تائين تعليم ڏيڻ کان پوءِ پنهنجي ڳوٺ ميوي خان جماليءَ ۾ اچي مدرسو کوليائين .ڪيترا طالب علم پري پري کان وٽس علم حاصل ڪرڻ ايندا هئا .وٽس هميشه سٺ ستر شاگرد رهندا هئا .سخي مرد هو .زمين ٽڪر آباد ڪرائي ،ان جي پيدائش غريبن ۽ مدرسي جي حوالي ڪندو هو .خليفو صاحب بااخلاق ۽ شريعت جو پابند هو .سڄي زندگيءَ ۾ ڪنهن به ماڻهوءَ سان شخصي ڪمن لاءِ دوستي يا دشمني نه رکيائين.
جنسي سنگ
حوالا
زمرو:جنسي عمل
خليفو ميان محمد خان جمالي
شروعات ۾ خليفو صاحب ’نقشبندي ‘طريقي سان لاڳاپيل هو ۽ اهو طريقو درگاهه ملاڪاتيار جي بزرگ جي هدايت تي اختيار ڪيو هئائين ،بعد ۾ رشيدالدين جھنڊي واري جي قادري طريقي ۾ بيعت ڪيائين ۽ پڇاڙيءَ تائين ان تي قائم رهيو .منجهس انسانيت ،سخاوت ۽ عبادت جا سڀئي گڻ موجود هئا .خيلفي صاحب جا هٿ لکيل ڪتاب ڪيترا هئا ،جن مان پير سائين جھنڊي واري جي خطابت ، مدحيات نبي ڪريم صلي الله عليه وسلم خطبات ۽ مولود شريف ،سيپاري عم جو ترجمو ،تفسير ،توحيدنامو ۽ ٻيا آهن جيڪي پير جھنڊي جي ڪتبخاني ۾ موجود آهن .خليفي صاحب پيادل ٻه حج به ڪيا هئا.
1325ع
ڊسمبر
زمرو:1325ء زمرو:چوڏھين صدي زمرو:سال
برڪاة الصلواة
''سنڌيءَ ۾ درود پاڪ جو ڪامل ۽ مڪمل مجموعو ”برڪاة الصلواة“ مرحوم فقير محمد اسماعيل نقشبندي ٺٽويءَ جي تصنيف آهي، جيڪا سيد قمرالزمان شاهه صاحب نئين سر ڪيترن اضافن سان ترتيب ڏئي ڇپائي آهي. هيءُ ڪتاب سڀ کان پهرين مرحوم عبدالحسين وينجهر ڇپايو هو. ڪتاب جو ڏهون ڇاپو، 1997ع ۾ نيوگرين پرنٽرس، صدر حيدرآباد مان سيد واجد علي حسينيءَ ڇاپيو. ڪتاب جي ڊزائين ۽ ڪتابت فيض محمد سڪندري پتافيءَ جي آهي. ڊيمي سائيز جي 360 صفحن جي هن ڪتاب جو ڪوبه هديو رکيل نه آهي ۽ مفت ۾ تقسيم ٿيندو رهيو آهي.''
حوالا
زمرو:1997ع ۾ ڇپيل سنڌي ڪتاب
قلندري
مستي
مستيءَ جي تعريف ھن طرح ڪري سگهجي ٿي ته، " مستي عشق الاھيءَ جي حد ڪمال جي نشاني آھي۔ ۽ عشق جي انتھائي منزل آھي "۔ مطلب ته قلندري طريقو ظاھري عبادتن ۽ رياضتن سان گڏ مستي، جوش، جذبي، محويت ۽ استغراق تي گهڻو زور ڏئي ٿو۔ قلندري طريقو حضرت سيد جمال مجرد کان شروع ٿيو "۔ جيڪو وڏو عالم ۽ فاضل ھو۔ چيو وڃي ٿو ته حضرت قلندر شھباز جو قلندري مسلڪ ، سيد جمال مجرد جي سلسلي سان ملي ٿو۔
محمد اسماعيل پٺاڻ
آغا محمد اسماعيل ولد عبدالله خان پٺاڻ، 15 اپريل 1936ع تي جيڪب آباد ۾ ڄائو. هي ماهرِ تعليم ۽ سٺو اديب آهي.
تعليم
هن 1964ع ۾ ايم. ايس. سي ڪئي ۽ ڊگري ڪاليج جيڪب آباد ۾ ليڪچرار مقرر ٿيو.
ادبي ڪم
هن گمنام رهي سنڌي ادب تي ڪم ڪيو. 1990ع کانپوءِ ادبي لڏي سان تعلق ۾ آيو. ڏسندي ڏسندي 1996ع ۾ سندس هڪ ڪتاب ”سنڌوءَ جو عقيدو“ جيڪب آباد جي سنڌي ادبي سنگت طرفان شايع ڪيو ويو. اهڙيءَ طرح جيڪب آباد هسٽاريڪل سوسائٽيءَ پاران سندس ترجمو ڪيل ٻيو ڪتاب Jacob's Town Jacobabad شايع ڪرايو ويو. جنهن جو مرتب ڊاڪٽر پروفيسر غلام نبي سڌايو آهي. هي ڪتاب جيڪب آباد جي تاريخ، ادب، صحافت، ثقافت ۽ ٻين موضوعن تي هتان جي محققن طرفان لکيل مقالن تي مبني تحقيقي ڪتاب آهي. سندس هڪ ڪتاب جيڪب آباد جي تاريخ ”دشت بيدار“ پڻ ڇپيل آهي.
29 شوال
موڪلون ۽ ڏڻ
زمرو:شوال
آشيرواد (ڪتاب)
شيوڪ ڀوڄراج جو ناول آشيرواد 1933ع ۾ پڌرو ٿيو. ھيءُ ناول ھندستان اندر ھلندڙ آزاديءَ جي تحريڪ جي پس منظر تي لکيل آھي. ھن ناول ۾ آزاديءَ جي تحريڪ دؤران مھاتما گانڌيءَ جي انھن ويچارن جي اپٽار ڪئي وئي آھي، جيڪي ماڻھن جي روين پٽاندر ڏينھون ڏينھن پڌرا ٿيندا رھيا.
انگلينڊ ۾ سڀاڻي جا اسڪول (ڪتاب)
ڪتاب انگلينڊ ۾ سڀاڻي جا اسڪول جو مترجم پھلاجراءِ واسواڻي آهي. هن ڊبل رايل سائيز ڪتاب ۾ 28 صفحا آهن ۽ قيمت 2 آنا ڄاڻايل آهي. ڄيٺمل پرسرام هيءُ ڪتاب بلئوٽسڪي پريس، حيدرآباد مان ڇپايو، جنھن جو سال ڄاڻايل ناهي.
حميره چنا
حميره چنا سنڌ جي ڳائڻي، 22 جون 1970ع تي حيدرآباد ۾ ڄائي. حميرا جي والده لڪي ناز به پنهنجي دور جي معروف ڳائڻي ٿي گذري آهي.
فني سفر
حميرا چنا راڳ جي بنيادي سکيا استاد بشير احمد خان ۽ موسيقار نثار بزميءَ کان ورتي. سندس شمار ملڪ جي مقبول فنڪارن ۾ ٿئي ٿو، سندس سي ڊين جا ڪيترا البم ۽ وڏي تعداد ۾ آڊيو ڪئسٽون رليز ٿيل آهن. حميرا چنا کي قدرت پاران بهترين آواز جو تحفو مليل آهي، سندس آواز لتا ۽ رونا ليليٰ سان گهڻي قدر مشابهت رکي ٿو. هن سنڌي، اردو، پنجابي ۽ سرائڪي ٻولين ۾ هزارين گيت، غزل ڳايا آهن. هن سنڌي، اردو ۽ پنجابي فلمن لاءِ به گيت ڳايا آهن. ريڊيي ۽ ٽي. وي جي پروگرامن ۾ به ڪافي ڪلام ڳايا اٿائين، جيڪي بي حد مقبول ٿيا آهن. حميرا چنا کي پاڪستان فلم انڊسٽريءَ جي بهترين پلي بئڪ سنگر طور ڪيترا اوارڊ به مليا آهن. هيءَ سنڌ ٽي. وي توڙي ٻين سنڌي چئنلن تي ٿيندڙ موسيقيءَ جي مقابلن واري پروگرامن ۾ جج طور به شرڪت ڪندي رهي آهي.
حوالا
زمرو:سنڌي ڳائڻيون زمرو:پاڪستاني فلمي راڳيندڙ زمرو:پاڪستاني فيميل سنگرز زمرو:پنجابي راڳي زمرو:جيئرا ماڻهو زمرو:سنڌي ماڻھو زمرو:نگار اعزاز کٽيندڙ شخصيتون زمرو:وصول ڪندڙ تمغو حسن ڪارڪردگي زمرو:ڪوڪ اسٽوڊيو (پاڪستان)
ملير ضلعو
ملير ضلعو پاڪستان جي صوبي سنڌ جي ڪراچي ڊويزن جو ھڪ ضلعو جيڪو ڪراچي ايسٽ، ڪراچي ويسٽ، ڪراچي سينٽرل ۽ ڪورنگي جي اتر ۽ اوڀر وارن پاسن تي واقع آھي.
ھن ضلعي جي تعلقن کي سب ڊويزن جو درجو مليل آهي. ضلعي ۾ ھن وقت ڇھ سب ڊويزنون ۽ ھڪ ڪينٽونمينٽ واقع آهن. جن جا نالا ھيٺ ڏجن ٿا:
2000ع ۾ ھن ضلعي کي ڪراچي جي ٻين ضلعن سميت ختم ڪري سٽي گورنمينٽ جي ٽائونن ۾ تبديل ڪيو ويو ھو ۽ ان وقت ھن ضلعي کي چئن ٽائون ۾ ورھايو ويو هو جن ۾ ملير ٽائون، گڏاپ ٽائون ٽائون، بن قاسم ٽائون ۽ ٽائون شامل ھيا. 11 جنوري 2011 تي سنڌ حڪومت ھن ضلعي کي ٻيھر بحال ڪيو.
حوالا
زمرو:پاڪستان جا ضلعا زمرو:سنڌ جا ضلعا زمرو:ڪراچي جا ضلعا
771ع
ڊسمبر
زمرو:771ء زمرو:اٺين صدي زمرو:سال
انسانيت واد
انسانيت واد __(Humanism):
تاريخي لحاظ کان هيءَ هڪ تحريڪ هئي، جيڪا اٽليءَ ۾ جاڳرتا واري دور(Renaissance) ۾ شروع ٿي، جنهن جو اهم مقصد ڪليسا ۽رياست جي اجاين پابندين کان آزادي ماڻڻ هو. هيومنسٽ (انسانيت پرست) گهڻو ڪري يوناني ۽ رومي ڪلاسيڪل شاهڪارن تي يقين ڪندا هئا، خاص طور سندن ڪم ادب، سائنس آرٽ ۽ اخلاقيات تي مبني هو. يورپ ۾ نئين سجاڳيءَ واري دور جا اڪثر ليکڪ هن قسم جي تحرير جا حامي هئا. اڳتي هلي روسو،ايڊمنڊ برڪ، جوزف مسٽري ۽ ٻيا هن تحريڪ ۾ سرگرم هئا. هنن جي ادب ۾ ’انسان‘ ۽ ’انسانيت‘ جي وڏي اهميت هئي. انسان جي مرڪزي حيثيت واري فلسفي جيڪو مافوق الفطرت ھستين جي ترديد ڪري پيو انڊيا جي فلسفي واري لوڪاياتا سسٽم  ۾ 1500 ق م ۾ پڻ ملي ٿو. رگويد ۾ نساديا سڪاتا وارو مضمون ان اگنانواديت (Agnosticism) جو پھريون رڪارڊ آھي.پالي ادب ۾ گوتم ٻڌ جا ڇھين صدي قبل مسيح ۾ پڻ اھڙا خيال مليا آهن.:
حوالا
زمرو:زندگي جو فلسفو
1326ع
ڊسمبر
زمرو:1326ء زمرو:چوڏھين صدي زمرو:سال
الف - بي جي تاريخ
لکڻ جي -الف- بي- واري نظام جي وجود ۾ اچڻ کان اڳ دنيا جي قديم لکتن جو سلسلو چوٿين سهيسر (ڏهه هزار سال عرصي) ق. م جي پوئين اڌ کان آفرو- ايشيائي خطن ۾ شروع ٿي چڪو هو. انهيءَ اوائلي -تاريخ- کي ائين سمجهڻ گهرجي ته هڪ وقت تي -انسان- پنهنجي خيالن، مشاهدن، ارادن کي اٽڪل پنجاهه هزار سال اڳ غارُن جي ڀتين تي نقشن ۽ علامتن وسيلي سادا سودا روپ ڏيڻ لڳو هو. اهي شڪليون ۽ روپ هلندي هلندي آوازن جي نمائيندگي ڪرڻ لڳا. آخرڪار اهي علامتون ٻوليءَ جي پدن يا آوازن بجاءِ استعمال ٿيڻ لڳيون ۽ لکت جي -الف- بي- واري، انهيءَ سلسلي جي ايجاد جو سهرو فنيقين تي آهي. خيال آهي ته فنيقي سامي نسل جا ماڻهو سيام جي ڏکڻ وارن حصن جا رهاڪو چيا وڃن ٿا(فونيقين/ فونيشين لوڪن کي محترم -تاج- صحرائيءَ ’پڻي لوڪ‘ لکيو آهي، -جن- جو تعلق سنڌ سان به لکيو اٿس). الف- بي جو نظام ڪهڙيءَ ريت وجود ۾ آيو؟ ٻوليءَ جي مختلف آوازن جي سڃاڻپ ڪري انهن کي الڳ ڪيو ويو. هر آواز لاءِ هڪ حرف مقرر ڪيو ويو. ۽ -ان- کي ڪا شڪل يا صورت ڏني وئي. پوءِ -ان- شڪل ڏنل حرف کي ٻوليءَ جي انهيءَ آوازي پد جو نعم البدل سمجهيو ويو. ۽ -ان- جو استعمال شروع ڪيو ويو. هي سرشتو اٽڪل 1500 ق. م ڌاري ڪنعاني فنيقين استعمال ڪيو. پوءِ قديم عبراني وارن 1000 ق. م ۾ ۽ لڳ ڀڳ ساڳيءَ وقت يونانين، قديم عربي ڪتبن ۾ به 900 ق. م ڌاري ۽ پوءِ ٻين ڪيترن لکتن ۾ الف بي وارو نظام قائم ٿي ويو. ماهرن جو خيال آهي ته ڪافي اڳ ۾ Acrophony جي ابتدا ٿي هئي، جنهن موجب ڪنهن لفظ يا شي لاءِ جيڪا صورت مقرر ڪئي هئي سا انهيءَ لفظ يا شيءِ جي نالي جي پهرين آواز جي مترادف سمجهي ٿي وئي، اها الف بي واري نظام جي -اوسر- لاءِ پهريون ڏَسُ يا اشارو ثابت ٿي. هڪ خيال آهي ته الف بي واري لکت -اتر- شام جي”يوگارت“ Ugarit نالي ماڳ جي کوٽائيءَ مان مٽيءَ جي آڱر جيڏي ڳيٽي تي خط ميخي Cuniform ۾ ملي، جنهن جي قدامت 1500 ق. م ڪَٿِي وئي آهي. ٻين ماهرن جي راءِ آهي ته Bublos جيڪو -ڀونوچ سمنڊ- جو پراڻو -بندر- هو، ۽ لبنان ۾ بيروت جي -اتر- ۾ واقع هو، سو -ان- وقت جو وڏو تجارتي مرڪز به هو. انهيءَ لحاظ کان -ان- جو مصر سان وڏو لاڳاپو به هو. اتان لڌل لکت جو نمونو Ugarit واري لکت کان اڳ جو آهي. موهن جي دڙي جي لکت ۾ به ڪو نظام هوندو، جيڪو آڳاٽو آهي پر اهو پڙهجي نه سگهيو آهي. البت مهرن تي لکت موجود آهي، جيڪا -ان- ڳالهه جي ثابتي آهي ته سنڌ ۾ پنج هزار سال اڳ به لکيت جو نظام موجود هو.
ارجن شاد
سنڌ ۽ هند جي نالي واري شاعر -ارجن شاد- جو اصل نالو -ارجن- گوبندرام ميرچنداڻي آهي. سندس -جنم- 17 ڊسمبر 1924ع تي سنڌ ۾ ٿيو. پي.ايڇ. ڊي ”سنڌي غزل“ جي عنوان تي ڪيل اٿس. جيڪا ٿيسز هند ۽ سنڌ ۾ڇپيل آهي. ادبي دنيا ۾ شاعر ۽ نقاد جي حيثيت سان مشهور رهيو آهي. ”-بيوس ۽ نئون دور-“ عنوان سان لکيل سندس ڪتاب، ڪشنچند بيوس تي هڪ اهم مستند ڪتاب آهي. ورهاڱي کان پوءِ ڀارت هليو ويو. جئه هند ڪاليج جي سنڌي شعبي جو سربراهه رهيو آهي. سندس شاعريءَ جا پنج ڪتاب ڇپيل آهن: ’آءٌ گهٽين جو ڳائيندڙ‘ (1957ع)، ’ڏاهيون ڏک ڏسن‘ (1962ع)، ”انڌو دونهون“ (1982ع) ۽ ”ڌرتيءَ جو درد“ (1997ع). هن روسي شاعريءَ جو ترجمو ”وولگا جي ڪناري“ (1967ع) ڪيو. آل -انڊيا- ريڊيو ۽ -بمبئي- ٽي. ويءَ تي شاعر، ليکڪ ۽ اداڪار جي حيثيت ۾ ڪيترائي ڀيرا شرڪت ڪيائين. ڪونج ادبي مئگزين جا ڪيترا پرچا ايڊٽ ڪيل، ادبي اڪيڊميءَ جي صلاحڪار بورڊ جو ميمبر، ڀارت سرڪار جي سنڌي صلاحڪار بورڊ جو ميمبر، ڪيترين ئي تعليمي ڪاميٽين جو چيئرمئن ۽ ميمبر رهيو آهي. هن 2006ع ۾ لاڏاڻو ڪيو.
بلديت
thumb|250px|ھڪ بلديت دفتر
بلديت (Municipality) عام طورتي ھڪ شھري انتظامي تقسيم آھي، جيڪا ڪارپوريٽ حيثيت ۽ عام طور تي خود حڪومت يا دائري اختيار رکندو آھي۔
زمرو:انتظامي تقسیمون زمرو:بلديتون
30 شوال
موڪلون ۽ ڏڻ
زمرو:شوال
انشائيہ
انشائيه __ (Essay):
انشائيه هڪ اصطلاح جي حيثيت ۾ “ايسي”(Essay) جو ترجمو آهي. پهرين ان کي ”مضمون“ به چيو ويندو هو، ليڪن مضمون هڪ اهڙو عام اصطلاح آهي جنهن جي حدن ۾ سوانحي مضمون، تحقيقي مقالا، ايستائين جو اخباري ڪالم به اچي وڃن ٿا. مضمونن جي ان خاص قسم لاءِ ڪنهن خاص لفظ جي ضرورت هئي، جنهن لاءِ بعد ۾ “انشائيه” جي اصطلاح کي استعمال ڪيو ويو. سنڌيءَ ۾انشائيه لفظ گهڻو عام نه آهي، پر اردو ۾ ان جو خاص مقام آهي.
الف شاھ شھيد
حضرت سيد الف شاهه شهيد جو شمار تيرهين صدي هجري جي بزرگن ۾ ٿئي ٿو. الف شاهه شهيد -بخاري- ساداتن مان هو ۽ مدرسي ۾ پڙهندو هو، مٿس ذڪر الاهيءَ جو گھڻو جذبو هو. -ان- وقت شهر جي رئيسن (جنهن جي نالي سان شڪارپور جي -اوڀر- طرف رئيس واهه به موجود آهي،) جون جايون مدرسي جي ڀرسان هونديون هيون. الف شاهه کي رئيس وڏيرن جي هڪ ڇوڪريءَ سان مجازي عشق لڳو. مجازي عشق جذب کي وڌائي ڇڏيو. رئيسن کي اها ڳالهه ڳري لڳي، سو منصوبو ٺاهي کيس دوکي سان ڳڙهي ياسين روڊ تي گھرائي قتل ڪري ڇڏيو. شاهه صاحب پنهنجي هم سبق ساٿيءَ مست علي شاهه کي خواب ۾ ٻڌايو ته: ”مون کي ناحق قتل ڪري، دستيءَ واري مسجد لڳ اڇليو ويو آهي، مون کي اتان کڻائي فلاڻي جاءِ تي دفن ڪرايو.“ ٻئي ڏينهن سندس جسد خاڪي کي کڻائي موجوده مدفن واري جاءِ تي نهايت ئي عزت ۽ احترام سان دفن ڪيو ويو. حضرت الف شاهه شهيد جي مزار ڳڙهي روڊ تي شڪارپور جي نوشهري در جي اڀرندي پاسي آهي.
پٺاڻ
thumb|ڏکڻ افغانستان ۾ پٺاڻ پٺاڻ هڪ قوم، جيڪا پاڪستان جي صوبي خيبر پختونخوا (سرحد) ۽ بلوچستان صوبن، ۽ پاڙيسري ملڪ افغانستان ۾ وڏي تعداد ۾ آباد آهي. هيءَ قوم ساٺيڪو قبيلن ۾ ورهايل آهي. سندن آبادي هڪ ڪروڙ کان وڌيڪ آهي، جنهن مان اڌ آبادي افغانستان ۽ اڌ پاڪستان ۾ رهائش پذير آهي. پٺاڻن جي مُک قبيلن ۾ دُراني، ترين، غلزئي، بنگش، اورڪزئي، محمد زئي، توپالزئي (Topalzai) ڪاڪڙ (Kakar)، برانگ، شيراني، آفريدي، محمود ۽ مهمند شامل آهن ۽ اهي قبيلا وري سوين پاڙن ۾ به تقسيم ٿيل آهن.
اصليت
پٺاڻ ۽ افغان قوم بابت متضاد نظريا آهن. چيو وڃي ٿو ته اصل افغان، يهودي نسل مان آهن. پٺاڻن جا ڪيترائي قبيلا پنهنجو نسبي سلسلو اسرائيل جي پهرئين بادشاهه ’طالوت‘ جي پوٽي ’افغانه‘ سان ڳنڍيندا آهن. اهو به چيو وڃي ٿو ته ’افغان‘ ۽ ’پٺاڻ‘ ٻئي ڌار ڌار قومون آهن. افغان، هندستان جي ٻين قبيلن سان ميل جول کان پوءِ به پاڻ کي حقيقي افغان تسليم ڪندا آهن. اهڙيءَ طرح اهي پاڻ کي احمد شاهه دُرانيءَ جي عروج کان پوءِ دُراني سڏائيندا آيا آهن ۽ غير دراني پشتو ڳالهائڻ وارن کي”اوپرن“ ۾ شمار ڪندا آهن. افغانن ۽ اڪثر پٺاڻن جي ٻولي ”پشتو“ يا ”پختو“ آهي ۽ اهي پاڻ کي ”پختون“ يا ”پشتون“ به چوائين ٿا. اهو لفظ پوءِ بدلجي ”پٺـاڻ“ ٿي ويو آهي. عيسوي صديءَ جي اوائل ۾ هن قوم جا ماڻهو ڪوهه سفيد ۽ اترئين ڪوهه سليمان تي آباد هئا. اهي پوءِ سنڌو درياهه جي کاٻي ڪپ کان وٺي درياهه سوات تائين ۽ جلال آباد (افغانستان) کان وٺي پشين ۽ ڪوئيٽا تائين آهستي آهستي پکڙجندا رهيا ۽ اتي جي افغان ۽ غلزئي قبيلن جي ٻوليءَ ۽ روايتن کي پنهنجو ڪيائون. اهڙيءَ طرح پشتو(پختو) زبان ڳالهائڻ وارا سڀ ماڻهو هڪ نالي ”پٺاڻ“ طور مشهور ٿي ويا.
حسب نسب
پنهنجي نسب جو سلسلو ”افغانه“ سان ملائڻ وارا پٺاڻ چون ٿا ته بخت نصر (سائرس عظيم) کين سام وٺي ويو ۽ پوءِ کين فارس ۽ ٻين ملڪن ۾ آباد ڪيائين. افغان جي حوالي سان ڪتاب ”پنجاب ڪي ذاتين“ جي مصنف ڊينزل ابسٽن، ايڊورڊ آليور جي ڪتاب ”پٺاڻ ۽ بلوچ“ جو حوالو ڏيندي لکيو آهي ته بن يامين بن يعقوب جي اولاد مان هڪ پٽ ’قيس‘ يا ”ڪيش“ هو، جنهن کي پنهنجي پيءُ ۽ چاچي طرفان ورثي ۾ صرف چار رڍون مليون. قيس جو هڪ پٽ ’سارل‘ هو، جنهن کي طويل قد جي ڪري ’طالوت‘ چوندا هئا. طالوت، لوي قبيلي جي ٻن عورتن سان شاديون ڪيون. هڪ زال مان کيس هڪ ڌيءَ ڄائي، جنهن جي شادي حضرت دائود عليه السلام سان ٿي، جيڪو پنهنجي ٻارهن ڀائرن ۾ سڀني کان ننڍو هو. دائود، عمالقه قبيلي سان جنگين دوران، وڏا ڪارناما ڏيکاريا ته کيس رياست جو اڳواڻ بنايو ويو. ان بعد دائود ئي طالوت (سارل) جو جانشين بنيو. طالوت جي وفات کان چند ڏينهن پوءِ، سندس ٻنهي زالن کي ٻه پٽ ڄاوا، جن جا نالا ’برقيه‘ ۽ ’ارميه‘ رکيا ويا. دائود ٻنهي ڀائرن تي مهربان رهندو آيو ۽ کين سرداريون ۽ ترقيون پڻ ڏنائين. ٻنهي جون شاديون ڪرايون ويون ۽ کين هڪ هڪ پٽ به ڄائو. برقيه جي پٽ جو نالو آصف ۽ ارميه جي پٽ جو نالو افغانه رکيو ويو. اهو ئي افغانه هو، جنهن کي افغان پنهنجو مورثِ اعليٰ سڏيندا آهن، جيڪو طالوت (سارل) جو پوٽو هو. اهڙيءَ طرح سندس نسب جو سلسلو اڳتي هلندو رهيو، پر هتي اهو ڄاڻڻ ضروري آهي ته اهو سلسله نسب افغانن جو آهي، جڏهن ته پٺاڻ هندستاني ماخذ آهن. ساڳئي ڪتاب ۾ لکيل آهي ته نبي اڪرم صلي الله عليه وسلم جي دؤر ۾ جڏهن افغان قبيلن کي دين جي دعوت ڏني وئي ته ڪيترا سردار مديني طرف روانا ٿيا. انهن قبيلن ۾ سردار قيس جو قبيلو به شامل هو، جيڪو سڀ کان طاقتور هو ۽ ان جو نسبي سلسلو 37 هين نمبر تي سارل (طالوت)، 45 هين نمبر تي حضرت ابراهيم سان مليو ٿي. نبي ڪريم صلي الله عليه وسلم سان ملاقات بعد ايمان آندائون. سندن عبراني نالا هٽائي، عربي نالا رکيا ويا.
ستين صدي
ستين صدي عيسويءَ جي خاتمي کان ٿورو اڳ، پٺاڻ (پشتون/پختون يا افغان) پشاور ۽ خيبر لڪ جي علائقي ۾ آيا. هنن ايندي ئي پنجاب جي حڪمرانن کان سنڌو درياهه جي اولهه وارو ميداني علائقو کسي ورتو، بعد ۾ گهکڙ قوم جي مدد سان سنڌو درياهه ۽ جهلم جي وچ واري علائقي تي قابض ٿي ويا. ان کان پوءِ پٺاڻن لاهور جي حاڪمن کي مجبور ڪيو ته سنڌو درياءَ جو الهندي وارو ۽ ڪابل درياهه جو ڏاکڻيون جابلو علائقو به پٺاڻن جي حوالي ڪن. هڪ طبقي جو چوڻ آهي ته پشاور اصل ۾ ’هندڪو‘ ڳالهائيندڙ اصلوڪن ميداني پشورين جو علائقو هو، جنهن ۾ پوءِ جابلو افغاني/ پٺاڻ اچي وسيا (وڌيڪ ڏسو: پشاور).
ڏهين صدي
ڏهين صدي عيسويءَ ۾ پشاور وارو علائقو وري افغانستان جي قبضي ۾ اچي ويو. جڏهن سبڪتگين لاهور جي راجا جئپال کي شڪست ڏني. ان کان پوءِ سلطان محمود غزنويءَ يارهين صدي عيسويءَ جي اوائل ۾ هندستان تي حملن دوران پشاور کي مستقل طرح ڇانوڻي بنائي ڇڏيو. سلطان محمود کان سؤ سالن تائين پشاور کي ”غزنه“ جو پرڳڻو شمار ڪيو ويندو هو. آخر ۾ پندرهين صدي عيسويءَ ۾ غورين جي هٿان غزنوي حڪومت جو خاتمو ٿيو ۽ 1505ع تائين هتي مختلف حڪمرانن جي حڪومت هلندي رهي. سال 1526ع ۾ بابر، خيبر لڪ کان حملي آور ٿيو. هو پنهنجي حڪومت جي شروعاتي دور ۾ افغانن (پٺاڻن) ڏانهن متوجهه ٿيو ۽ هن باجوڙ ۽ سوات کي فتح ڪيو.
همايوني دور
همايون جي زماني ۾ هتي خليل، مهمند ۽ دائودزئي قبيلن جي خانه جنگي ٿيندي رهي. انهيءَ ڪري اڪبر بادشاهه فسادن کي روڪڻ لاءِ گهڻن هنڌن تي فوجي قلعا ٺهرائي، وڙهندڙ قبيلن ۾ ٺاپر آندي. ليڪن هن علائقي تي قبضي جو اصل مقصد هو ڪابل ڏانهن ويندڙ رستي جي حفاظت. ان زماني ۾ يوسف زئي ۽ خٽڪ قبيلن ۾ اختلاف هئڻ سبب هي علائقو ٻن حصن ۾ ورهائجي ويو. هنن پنهنجو پاڻ کي اصلي حاڪم چوَرايو، پر دهليءَ جي حڪومت سان به نالي ماتر تعلق رکندا آيا. اها حالت جهانگير ۽ شاهه جهان جي عهد تائين قائم رهي.
سنڌ تي قبضو
1668ع ۾ پٺاڻن گهڻي تعداد ۾ گڏجي سنڌو درياهه جي حدن مان ڇڇ واري علائقي تي قبضو ڪري، دهليءَ ۽ ڪابل جو رستو بند ڪري ڇڏيو. اهڙيءَ طرح گهڻي وقت تائين پشاور جي سٺي ميداني علائقي تي قبضو ڄمائي ويٺا رهيا. انهيءَ عرصي ۾ اورنگزيب خود لشڪر وٺي آيو ته جيئن انهن قبيلن تي ٻيهر پنهنجو تسلط قائم رکي سگهي. اها جدوجهد ٻه سال (75-1673ع) جاري رهي. انهن جنگين ۾ پشتو زبان جي نامور شاعر خوشحال خان خٽڪ وڏو حصو ورتو هو. هو اورنگ زيب جو سخت مخالف هو، ۽ سندس ڪيتري شاعري اورنگزيب ۽ مغلن خلاف آهي. هن وصيت ڪئي هئي ته کيس مرڻ پڄاڻان اهڙي هنڌ دفن ڪيو وڃي، جتي ڪنهن مغل جو پاڇو به نه پوي. چون ٿا ته جيستائين مغلن جو اثر هو، خوشحال خان جي قبر جي نوجوان پهاڙن جي چوٽين تان بيهي حفاظت ڪندا هئا ۽ ڪڏهن به ان تي ڪنهن مغل جو پاڇو پوڻ نه ڏنائون.
اورنگزيب
اورنگزيب جي پونئرن بعد ۾ پشاور تي پنهنجو قبضو قائم رکيو، پر مغلن جي زوال سبب 1740ع ۾ پشاور نادر شاهه جي قبضي ۾ اچي ويو، جنهن ڪري مغلن سنڌو درياهه جو اولهندو ڪنارو سڄي جو سڄو نادر شاهه جي حوالي ڪري ڇڏيو. انهيءَ وچ ۾ نادر شاهه جي خراسان ۾ مصروفيت سبب يوسف زئي، خٽڪ ۽ ڪوهستاني قبيلا بلڪل آزاد ۽ خودمختيار رهيا، البته خليل، مهمند، دائود زئي ۽ محمد زئي قبيلن کان زبردستي خراج ورتو ويندو هو. نادر شاهه جي وفات کان پوءِ سدوزئي دُرانين، احمد شاهه ابداليءَ جي اثر هيٺ قنڌار ۾ پنهنجي حڪومت قائم ڪري ورتي، جنهن جي دور ۾ پشاور جي علائقي ۾ به سندن قبضو قائم رهيو. 1793ع ۾ سدوزئي قبيلي جي آخري دعويدار شاهه شجاع پشاور ۾ پنهنجي حڪومت جو اعلان ڪيو. آخرڪار وڏن انقلابن کان پوءِ شاهه شجاع 1815ع ۾ دستبردار ٿي. انگريزن جي حفاظت ۾ لڌياني ۾ رهائش اختيار ڪئي ۽ اهو سمورو علائقو سکن جي قبضي ۾ هليو ويو. پشاور جي علائقي مان سکن جي حڪمراني تڏهن ختم ٿي، جڏهن 1849ع ۾ سکن کي آخري شڪست ملي ۽ پشاور جي وادي انگريزن جي مملڪت ۾ شامل ٿي وئي. ميجر لارنس کي پشاور جو ڊپٽي ڪمشنر مقرر ڪيو ويو، ۽ ان کي پنجاب گورنمينٽ جو هڪ انتظامي ضلعو قرار ڏنو ويو.
قبيلا
پٺاڻ قوم نسل جي لحاظ کان وڏن وڏن قبيلن ۾ ورهايل آهي، جن جو ڪو گڏيل وجود نه آهي. قبيلي جو هر حصو جيڪو ڀلي ڪيترو وڏو يا ننڍو هجي، پنهنجو سربراهه رکندو آهي، جنهن کي خاص پٺاڻ لقب ”مَلڪ“ مليل هوندو آهي، ڪجهه قبيلن ۾ ’خيل‘ يا ’سردار خانه‘ به چوندا آهن. جڏهن ته مڪمل ۽ آخري فيصلي وارا اختيار ”جرڳي“ وٽ هوندا آهن. هر قبيلي جا وري ننڍا ننڍا قبيلا ئي فرقا هوندا آهن. اهي ننڍا قبيلا يا فرقا هڪ انداز ۾ ’زئي‘ يا ’خيل‘ جي اضافي سان مشترڪ مورث اعليٰ جي نالي سان منسوب هوندا آهن. ’زئي‘ پشتو ٻوليءَ جي لفظ ’زوء‘ يعني ”پٽ“ جي بگڙيل صورت آهي، جڏهن ته ’خيل‘ عربي ٻوليءَ جو لفظ آهي، جنهن جي معنيٰ ’ جماعت‘ يا ’تنظيم‘ آهي، جيئن ’ڪاڪا خيل‘ يا ’يوسفزئيءَ‘ وغيره. سنڌ ۾ پٺاڻن جي آمد: سنڌ ۾ ڪن هنڌن تي پٺاڻن جون قديم بستيون آهن. پنهنجي مکيه قوم ۽ ٻوليءَ کان ڪٽجي وڃڻ سبب، ڪيترن کي ته ياد ئي نه رهيو آهي ته انهن جو ڪو تعلق پٺاڻ قوم سان آهي. سنڌ ۾ رهندڙ انڊڻ، کجڪ، نحر ۽ ڪاڪڙ قبيلا، اصل ۾ پٺاڻ آهن. پر گهڻي وقت کان سنڌ ۾ رهڻ ۽ سنڌي ٻولي، تهذيب ۽ ثقافت اختيار ڪرڻ ڪري، هو پٺاڻ قوم جي پشتو ٻولي به نٿا ڳالهائين. خود ”پٺاڻ“ نالي سان به ڪيترائي قبيلا هتي رهائش پذير آهن، جيڪي ڪجهه سرائڪي ۽ ڪي سنڌي ٻولي ڳالهائين ٿا ۽ پاڻ کي سنڌي پٺاڻ سڏائين ٿا.
موجود سنڌ ۾
اوائل ۾ پٺاڻ قوم جي سنڌ اچڻ جو واحد ذريعو سنڌو درياهه ئي هو، جنهن ذريعي هن قوم جا ماڻهو ٻيڙين ۾ چڙهي سنڌ پهتا ۽ اتي اچي مقامي ماڻهن جا هنر ۽ ڌنڌا اختيار ڪيائون. ڪي ماڻهو هتي اچي واپار جي ڪم ۾ لڳي ويا ته ڪن اچي ٻيڙيون ۽ بتيلا ٺاهڻ شروع ڪيا ته ڪن لوهارڪو ڌنڌو اختيار ڪيو. هن قوم جي ماڻهن جو سنڌ ۾ اچڻ جو ٻيو وڏو سبب جنگيون ۽ حملا پڻ هئا. عربن جي دؤر کان پوءِ مختلف حملن ۽ جنگين ۾ ارغون ۽ ترخان حڪمرانيءَ دوران پڻ پٺاڻ سنڌ ۾ آباد ٿيا ۽ انهن مڪاني هنرن ۽ فنن سميت پنهنجا هنر به ڪم آندا. خاص طور تي نيزا، ڀالا ۽ تراريون ٺاهڻ وغيره. اڄ به لاڙڪاڻي طرف جا پٺاڻ لوهارڪو ڌنڌو ڪندا آهن. ننڍي کنڊ جي ورهاڱي کان پوءِ مسلم اڪثريتي علائقن کي پاڪستان ۾ شامل ڪيو ويو، تن ۾ صوبو سرحد ۽ اتريان آزاد قبائلي علائقا پٺاڻن جي آباديءَ تي مشتمل هئا. اهڙيءَ طرح صوبي بلوچستان ۾ به بلوچن ۽ سنڌين کان پوءِ پٺاڻن جي گهڻي آبادي آهي. جڏهن ته سنڌ ۽ پنجاب ۾ به ڪيترائي پٺاڻ قبيلا رهائش پذير آهن. سنڌ ۾ خاص طور تي حيدرآباد ۽ ڪراچيءَ ۾ وڏي تعداد ۾ پٺاڻ آباد آهن، جيڪي مختلف ڪم ڪار ۽ هنر ڄاڻن ٿا. ڪراچيءَ ۾ خاص طور تي موٽر ورڪشاپن ۽ ٽرانسپورٽ ۾ اڪثريت پٺاڻن جي آهي. افغانستان ۾ روسي مداخلت ۽ بعد ۾ خانه جنگيءَ جي صورتحال ۽ پيدا ٿيل معاشي بدحاليءَ بعد افغاني ڀڳوڙن جو هڪ وڏو تعداد سڄي پاڪستان جي مختلف حصن ۽ خاص ڪري سنڌ ۾، سو به ڪراچيءَ ۾ ڪاروبار ۽ ٻيا ڌنڌا ڪري رهيا آهن. ڪابل، قنڌار ۽ مزار شريف تي طالبان جي قبضي ۽ شمالي اتحاد جي شڪست ۽ بعد ۾ عالمي برادريءَ ۽ گڏيل قومن طرفان لڳندڙ معاشي ۽ اقتصادي پابندين جي ڪري، روز بروز ڪيترائي افغاني پٺـاڻ سنڌ ڏانهن به اچي رهيا آهن ۽ سنڌ جا ماڻهو هر وقت سندن آمد تي احتجاج ڪندا رهيا آهن. ان حد تائين جو اسيمبلي فلور تي به افغان پناهگيرن جي آمد خلاف ڪيترا ڀيرا آواز اٿاريو ويو آهي.
حوالا
زمرو:پاڪستان ۾ نسلي گروهه
الغوزو
thumb|تونبو ۽ الغوزو الغوزو وات سان وڄائڻ وارو ڦوڪ جو ساز. هي اصل ۾ بينن جو جوڙو آهي، جيڪي گڏ وڄائبيون آهن. عام طور تي هن کي بينون ۽ الگوزا چوندا آهن. ٻن بينن تي مشتمل هن ساز جي ننڍي بين وڄائڻ ۽ سُر ڪڍڻ لاءِ ۽ وڏي بين سُر جي آس لاءِ استعمال ٿيندي آهي. اهي ٻئي بينون ڪاٺيءَ جي هڪ ٽڪريءَ ذريعي مٿان کان پاڻ ۾ ڳنڍيل هونديون آهن. وچ ۾ هڪ سوراخ هوندو آهي، جتان ڦوڪ ڏبي آهي، جنهن سان هي ساز وڄندو آهي. الغوزو، سنڌ جو قديم ۽ مقبول ساز آهي. اصل ۾ سنڌي موسيقيءَ جي سڃاڻپ ئي الغوزو آهي. موسيقيءَ جي ماهرن جو خيال آهي ته الغوزو سنڌ ۾ هزارين سالن کان رائج آهي. ابتدا کان هي سنڌ جي عام ڳوٺاڻن جو ساز هوندو هو. مال چاريندڙ ڌراڙ وندر جي خيال سان انهيءَ کي وڄائيندا هئا.
ورهاڱي کان پوءِ سنڌ ۾ الغوزن جو پهريون ماهر وڄائيندڙ، مصري خان جمالي هو، جيڪو پاڻ الغوزا ٺاهي ميڙن ملاکڙن ۾ وڪڻندو به هو. هو سنڌ جو ماهر الغوزا نواز هو. پهريون ڀيرو کيس 1953ع ۾ شاهه عبداللطيف ڀٽائيءَ جي عرس واريءَ ڪانفرنس ۾ پيش ڪيو ويو، جتي اسٽيج تي ويهي مهارت سان الغوزو وڄايائين. سندس خدمتن جي اعتراف طور کيس ”حسن ڪارڪردگيءَ“ جو تمغو به مليو. هن بعد ۾ مختلف ملڪن ۾ الغوزو وڄائي بين الاقوامي شهرت حاصل ڪئي. مصري خان جماليءَ کان پوءِ خميسي خان الغوزا وڄايا. هن نه فقط الغوزا وڄائڻ ۾ پاڻ مڃرايو، پر هن قديم ساز جي هيئت به تبديل ڪئي. هن آس جي هڪ بين جي جاءِ تي ٻيءَ بين جو اضافو ڪيو ۽ ٽن بينن وارو الغوزو وڄايو. ڪجهه وقت کان پوءِ ان ۾ چوٿين بين جو به اضافو ڪيائين. خميسي خان کي به سندس خدمتن جي اعتراف طور ”حسن ڪارڪردگيءَ“ جو تمغو مليو. هن به ٻاهرين ملڪن ۾ بينون وڄائي وڏي شهرت حاصل ڪئي. سندس پٽ پڻ ساڳئي فن جو ماهر آهي. هن وقت ٽنڊي محمد خان جي ڳوٺ ڏاڏون جو الهبچايو کوسو، بهترين الغوزا نواز آهي، جنهن پڻ ٻاهرين ملڪن ۾ پنهنجي فن جو مظاهرو ڪيو آهي. .نڙ وانگر الگرزا به سنڌ جو قديم ساز آهي، الگرزن کي پايا به چون، بينون به چون. هن کان اڳ به ذڪر ٿي چڪو آهي، ته ٻن پاين وڄائڻ جو رواج قديم زماني ۾ به هو، ارجنٽائين جي غارن ۾ به اهڙي تصوير اڪريل آهي، جنهن ۾ هڪ اڌ اگهاڙي نينگر پايا وڄائي رهي آهي.هن زماني ۾ به پنجاب ۾ نر ۽ مادي ٻه پايا وڄائيندا آهن، جن تي مرزا چوندا آهن. پايا ڀلي کڻي اڳي ٻين ملڪ ۾ به وڄندا هجن، پر سنڌي فنڪارن جيڪو هن سان کي عروج ڏنو، تنهن جو جواب ناهي. ان ڪري اڄڪلهه انهيءَ ساز کي سنڌي ساز چئي سگهجي ٿو. پايا به نڙ وانگر پوريون ڪاٺيون ٿيندا آهن، اهي ڪاٺيون گهڻو ڪري ٽالهي يا ڪڙر جون هوندو آهن، جن کي ڪاريگر پورو ڪري، ان مان ٺاهيندا آهن. انهن مان هڪ کي نر چون. نر رڳو سُر جو جوڙ ڏيندو آهي، نر ۾ هيٺ، وڌ ۾ وڌ ٽي سُر جهلائي سگهبا آهن، باقي سوراخ ائين هوندا آهن. ڇا ڪن جو ٽالهي يا ڪرڙ جي سوڌي ڪاٺي کڻي ان کي پورو ڪري، پوءِ ان کي هڪ پاسي کان سوڌو مڇو ڏين ۽ ٻئي پاسي کان آڏو پوءِ آڏي مڇي واري سوراخ ۾ هڪ ننڍي ڏگري هڻن، جنهن کي ”ٻنجي“ به چون ٻنجو به چون، ۽ ان جي مٿان چوڪنڊياريو سوراخ ڪڍن پوءِ ٻنجي واري منهن کان ڦوڪ ڏيندا ته وڄندي، وري مٿئين سوراخ کان گرانٺ کن هيٺ هڪڙي ئي سڌ ۾ ست اٺ سوراخ گول ڪڍن، انهن مان ڇهه لاچار ست وڄائن، باقي ٻيا ائين ڇڏين. پوءِ پهرين پهن سوراخن تي ٽي سڄي هٿ جون، ۽ ٽي کٻي هٿ جون آڱريون رکي منهن کان ڦوڪ ڏيئي وڄائين ۽ آڱرين کي هلائي جيڪو سر کپين سو ڪڍن. اها ٿي ماديءَ جي گهڙت. سر راڳ لهرا سڀ ماديءَ مان نڪرن. نر کي رڳو جوڙ جي سر لاءِ رکن، جتي نر ۽ مادي جي سر ۾ جوڙ نه پيدا ٿئي، مٿئين سوراخ تي ميڻ جو جهلو ڏين، ته سر مليو وڃن، ائين پايا ٺاهي پوءِ ٽنڊ لاءِ انهن تي پارا ۽ جنسار رکن. الگرزا وڄائڻ به هڪ خاص فن آهي، جنهن ۾ ڦوڪ اهڙي ڏين جيڪا کُٽي نه اهڙي ڦوڪ ڏيڻ لاءِ سيکڙاٽ پهرين ڪڻڪ جي تيلي کڻي، ان جو هڪ پاسو وات ۾ وجهن، ۽ ٻيو پاسو پاڻيءَ ۾، پوءِ يڪي ڦوڪ ڏين. سکڻ کان پوءِ نڪ مان ساه به کڻندا ويندا، ۽ ڦوڪ به نه ٽٽندي. ائين ڦوڪ پڪي ٿيڻ کان پوءِ الگرزا وڄائين. هن ساز ايتري ته ترقي ڪئي آهي، جو انهيءَ ساز ۾ راڳ ڪافيون ۽ طرحين طرحين لهرا وڄايو وڃن. هن وقت الگرزا وڄائڻ ۾ خميسو جهنجهي، ميرڻ جاگير وارو سنڌ ملوڪ آهي، خميسي جهنجهيءَ هن ساز ۾ واڌارو به ڪيو آهي. هن هڪ ئي وقت تي ٽي بينون وڄايون، جنهن مان ماديءَ مان ٻول نر مان جوڙ جو سر ۽ ٽي بين مان پنچم جو سر نڪرندو هو. انهيءَ لحاظ سان هن انهيءَ ساز جو نالو به بدلائي ”خمسه“ رکيو. واقعي انهيءَ نالي ۾ خميسي جو نالو به اچيو وڃي ٿو. ته پنچم جي اضافي جو به ذڪر ٿيو وڃي!.
حوالا
زمرو:موسيقيءَ جا اوزار
نوابشاهه تعلقو
نوابشاھ تعلقو پاڪستان جي صوبي سنڌ جي شھيد بينظيرآباد ڊويزن جي ضلعي شهيد بينظيرآباد جو هڪ تعلقو آهي جنھن جو صدر مقام نوابشاھ شھر آهي.
تاريخ
نوابشاھ کان پھريان ھن شھر جو نالو نصرت ھو.جيڪو نصرت کينال مان پيو،(نصرت کينال ھيئر گجرھاواھ جي نالي سان مشهور آهي جيڪو نواب شاھ شھر جي اندران گذري ٿو).
1907 ۾ نصرت شھر کي تعلقي جي حيثيت ڏني وئي،1907 کان 1912 تائين تعلقو نصرت (نواب شاھ) حيدرآباد ضلعي جو حصو ھو.
1909 ۾ سيد نواب علي شاھ 200 ايڪڙ زمين ريلوي اسٽيشن ٿاھيڻ لاءِ عطيو طور آنگريز حڪومت کي ڏني تہ آنگريز حڪومت خوش ٿي شھر جو نالو مٽائي نواب شاھ رکيو.
1912 ۾ نواب شاھ کي حيدرآباد ضلعي کان ڌار ڪري الڳ ضلعو بڻايو ويو نواب شاھ شھر کي نواب شاھ ضلعي جو صدر مقام بڻايو ويو.
يونين ڪاؤنسلون
نوابشاهه تعلقي ۾ هيٺيون يونين ڪاؤنسلون آهن.
انگھ
ڪاٺيءَ جي نڪتل کُتَ. چهنبياري ڪاٺي، جيڪا ڪپڙي وغيره کي لڳي ۽ اُن کي ڦاڙي وجهي يا اٽڪي پوي. وڻ مان وڍيل ٽاريءَ جو باقي بچيل ٽڪرو، جيڪو وڻ جي ڏار ۾ بيٺو هجي. قاصائي ڪا ڦنڊر يا -ٻڪري- وڻ جي هيٺان ڪُهندو ۽ وڍيل عضون يا گوشت کي ٽنگڻ لاءِ وڻ جي نڪتل کُتن يا لوهه جي ڪُنڍن ۾ ٽنگيندو.
سنڌ جي ڳوٺن ۾ اِهو رواج آهي ته ڪو ماڻهو ڦنڊر يا -ٻڪري- ڪُهي، -ان- جو گوشت وڪڻندو ته ڳوٺ کان ٻاهر وڻ جي انگهن ۾ ڪٺل جانور جا عضوا ٽنگي ڇڏيندو. پوءِ اُتي -تڏو- وڇائي، -ان- تي ڪاٺيءَ جو -ٽڪر- يا اَڏِي رکي گوشت ٽنگي ڇڏيندو.
صحافت
صحافت (Journalism) ڪنهن به معاملي جي باري ۾ تحقيق ۽ پوء انکي آواز، تصوير يا تحرير جي شڪل ۾ وڏي پيماني تي پڙهندڙن، ناظرين يا سامعين تائين پهچائڻ جي عمل جو نالو آهي۔صحافت جو پيشو ڪرڻ واري کي صحافي چيو ويندو آهي۔  تڪنیڪيي لحاظ سان صحافت جي شعبي جي معنيٰ جا ڪافي جزا آهن پر سڀ کان اهم نڪتو جيڪو صحافت سان منسلڪ آهي اهو عوام کي باخبر رکڻ جو آهي۔ ادارا جيئن حڪومتي ادارن ۽ تجارت جي باري ۾ معلومات فراهم ڪرڻ کان علاوه صحافت ڪنهن به معاشري جي ڪلچر کي به اجاگر ڪندي آهي جنهن ۾ فنون لطيفه، راند ۽ تفريخ جا جزا شامل آهن۔ صحافت جي شعبي سان منسلڪ ڪمن ۾ ادارت، تصويري صحافت، فيچر ۽ ڊاڪيومينٽري وغيره بنيادي ڪم آهن۔ 1605ء ۾ ڇپجڻ واري اخبار، Relation aller Fürnemmen und gedenckwürdigen Historien دنيا ۾ پهرين اخبار شمار ڪئي ويندي آهي۔ دنيا جي سڀ کان پهرين انگريزي اخبار جيڪا 1702ء کان 1735ء تائين جاري رهي، پهرين مقبول ترين اخبار سمجھي ويندي آهي۔ صحافت، لفظ صحيفيٰ مان اخذ ٿيل آهي. صحافت ۾ روزمره جي زندگيءَ جا واقعا، حالتون ۽ روزمره جي گهٽنائن کان عوام کي واقف ڪرايو ويندو آھي، عام طور اخبارن ۾ مقامي، ڏيھي ۽ پرڏيھي خبرن ڏيڻ سان گڏوگڏ سفرنامن جون قسطون، ايڊيٽوريل، ڪالم، مختلف ڏڻن تي نڪتل خاص اشاعتون ۽ خاص نمبر وڏو ادبي مواد مھيا ڪيو ويندو آهي. صحافت جا ٻه قسم آھن ھڪ پرنٽ ميڊيا (Print Media)، ٻيو برقي/ اليڪٽرانڪ ميڊيا (Electronic Media). صحافت کي ستن قسمن ۾ ورهائي سگهجي ٿو. روزاني اخبار، هفتيوار، پندرهن روزه، ادبي رسالا، ڊائجيسٽ، پيش ورانه يا خاص گروهه، ريڊيو ۽ ٽي وي جي صحافت. جنهن زماني ۾ صحافت ، اخبارن تائين محدود هوندي هئي، تڏهن صحافت جو دائرو به اخبار نويسيءَ تائين هوندو هو، پر هاڻي صحافت کي خبرن، تبصرن ۽ تجزين، ڪالمن، مضمونن ۽ فيچرن تائين محدود رکي نٿو سگهجي، يا ان کي عوام۽ حاڪمن جي لاڳاپن ۽ رابطن جي پل واري حيثيت به ڏئي نٿي سگهجي، ڇو ته صحافت هڪ اهڙي ڪردار بنائڻ لاءِ ميدان تي آئي آهي، جيڪو قوم ۽ معاشري ۾ ساڃاهه (قوت تميز) وڌائي. بري ڀلي جي تميز کان پوءِ درست ۽ سڌو رستو وٺڻ آسان ٿئي ٿو ۽ ان تي هلڻ قوم جي ضرورت به بنجي ٿو. موجوده دؤر برقي صحافت (Electronic Media) جو دور آهي. بيشمار ٽي وي چينل، انٽرنيٽ، موبائيل وغيره صحافتي زندگيءَ کي تيز ڪري ڇڏيو آهي.
جديد دور ۾، صحافت مڪمل طور تي نئون رخ اختيار ڪري چکي آهي ۽ عوامي راء تي اثرانداز ٿي آهي۔ عوام جو وڏي پيماني تي اخبارن تي معلومات جا حاصل ڪرڻ جي لاء اعتماد صحافت جي ڪاميابي جو دليل آهي۔ هاڻي اخبارن سان گڏ وڏي پيماني تي عوام تائين رسائي ٽيليويزن، انٽرنيٽ ۽ ريڊيو جي ذريعي به ڪئي وڃي ٿي جنهن جي ڪري دنيا ۾ واقع ٿيڻ وارن واقعن جي باري ۾ معلومات جو حصول انتهائي آسان ٿي ويو آهي۔
رپوزتاز __( Reportage): رپوز تاز اصل ۾ فرينچ ٻوليءَ جو لفظ آهي، جنهن جو انگريزي لفظ ’رپورٽ‘ سان گهرو واسطو آهي. رپورٽ ڪنهن اچانڪ مسئلي جي هو بهو بيان کي چئبو آهي. عام طور رپورٽ روزاني يا هفتيوار اخبار لاءِ لکي ويندي آهي، جنهن ۾ ادبي رس به هوندو آهي. اکين سان ڏٺل واقعي جي دلچسپ نوع ۾قلمبند ٿيل رپورٽ، ”رپوزتاز“ بڻجي ٿي. ليکڪ، رپوزتاز ۾ پنهنجي تصور جو استعمال نٿو ڪري سگهي. رپورتاز ۾ ليکڪ کي ليکڪ ۽ فنڪار جو ٻٽو رول ادا ڪرڻو پوندو آهي. ڪن خاص جلسن، ميلن، ٻوڏن، وچڙندڙ بيمارين ۽ جنگين وقت عوام جي ڏک سک کي ويجهڙائيءَ کان ڏسي، سمجهي ۽ محسوس ڪري رپورتاز جي صورت ۾ جڏهن ليکڪ دل آويز رپورٽ قلمبند ٿو ڪري، تڏهن ئي هو پنهنجي ادبي تخليق ۾ عوام جي صحيح تصوير ٿو پيش ڪري.
ڳُئي جڀ
جڏھن تہ ھن عمل کي گهڻو ڪري مرداڻي ھم جنس پرستيءَ ساب ڳنڍيو ويندو آھي پر ھن قسم جو جنسي تعلق روایتي جوڙن (مرد/عورت) ۾ به عام آھي.
حوالا
زمرو:جنسي عمل
آصف بالادي
آصف بالاديءَ جو اصل نالو الهڏتو بالادي آهي، هن ڳوٺ خان بالادي تعلقي ڪنڊياري ضلعي نوشهري ۾ هڪ غريب گهر ۾ جنم ورتو. سندس والد ارباب علي بالادي هاءِ اسڪول ۾ ننڍي ملازمت ڪندو هو. آصف پرائمري ۽ سيڪنڊري تعليم ڪنڊياري مان ۽ گريجوئيشن سنڌ زرعي يونيورسٽي ٽنڊي ڄام مان جينيٽڪس اينڊ پلانٽ بريڊنگ ۾ ڪئي. هو سنڌي ادبي سنگت جو ميمبر 1980ع ۾ جيئي سنڌ اسٽوڊنٽس فيڊريشن جو ميمبر 1981ع ۾ ٿيو. 1985ع کان 1988ع تائين جيئي سنڌ اسٽوڊنٽس فيڊريشن (جساف) جو مرڪزي سيڪريٽري رهيو. 1990ع ۾ جيئي سنڌ محاذ جي سينٽرل ڪميٽي جو ميمبر ۽ 96-1995ع ۾ جيئي سنڌ قومي محاذ جي مختلف مرڪزي عهدن تي رهيو. 87-1986ع ۾ صحافت سان به وابسته رهيو. هو صدر مشرف جي دور ۾ گرفتار ٿيو ۽ 16 مهينن تائين قيد تنهائي ۾ رهيو. اهو سمورو عرصو سندس عزيز ۽ دوست کيس ڳولهندا رهيا. هو انهن سوين ماڻهن مان هڪ هو جيڪي مشرف دور ۾ پراسرار طور لاپتا رهيا. آصف بالاديءَ جون مکيه سرگرميون ۽ دلچسپيون سياست، ادب، فلسفو، سير ۽ سفر آهي. هو هن وقت پنهنجون ساروڻيون ”ڪجهه ساريم، ڪجهه وساريم“ جي سري هيٺ لکي رهيو آهي. هن وقت ڄامشوري ۾ رهائش پذير آهي.
زمرو:شخصيتون
محمد اڪرم پٺاڻ
محمد اڪرم خان ولد آدم خان پٺاڻ سنڌ جو ناميارو سرائڪي ۽ سنڌي ٻوليءَ جو شاعر، جو جنم 1841ع ڌاري شڪارپور ۾ ٿيو.
خانداني پس منظر
سندس وڏا اصل قنڌار جا هئا، جيڪي 1830 ڌاري شڪارپور ۾ لڏي اچي ويٺا.
تعليم ۽ ادب
پاڻ غربت جي ڪري مختصر تعليم حاصل ڪري پوليس کاتي ۾ داخل ٿيو. جتان 1896ع ۾ رٽائر ڪيائين. هو هڪ ايماندار ۽ سادي طبيعت جو ماڻهو هو. پاڻ راڻي پور جي بزرگ پير غلام محي الدين شاهه جو مريد هو ۽ شڪارپور جي بزرگن ۽ اوليائن جو پانڌيئڙو هو. موسيقي جو وڏو ماهر هو ۽ ڳائيندو به ڏاڍي مٺي ۽ پرسوز آواز ۾ هو. سندس ڪلام ۾ رواني ۽ رنگيني موجود هئي. هو رڳو سنڌي ۽ سرائڪي ٻوليءَ ۾ شعر چوندو ۽ ڳائيندو هو. سندس ڪلام ۾ تصوف جون رمزون ۽ نڪتا نروار ٿيل آهن.
وفات
محمد اڪرم پٺاڻ 1905ع ۾ وفات ڪري ويو.
آبادي
thumb|400x400px|ملڪن جو آباديء جي لحاظ سان نقشو آبادي (فارسي مان اخذ ٿيل. انگريزي:Population) ، حیاتیات ۽ معاشریات ۾، ڪنهن علائقي ۾ رهڻ واري هڪ ئي حیواني یا نباتي نوع جي فردن جو گروہ. سادي لفظن ۾، هڪ ئي علائقي ۾ رهڻ وارن  جاندارن جو مجموعو جن جي نوع هڪ جهڙي هجي ۽ هو نسل پیدا ڪندا هجن، جيئن انسان.
جڏهن مختلف جنسن جون آباديون گڏيل طور تي زندگي گذارينديون آهن تہ انهن کي برادري يا ڪميونٽي سڏيو ويندو آهي.
عالمي آبادي
گڏيل قومن جي شائع ڪيل انگن اکرن موجب، 25 جنوري 2011ء تائين، دُنیا جي ڪل آبادي تقریباً 7 ارب (7,000,000,000) آهي۔ ڊسمبر 2022 ۾ دنيا جي آبادي (8,000,000,000) جي انگ کي پار ڪري وئي آهي.
بالاڪوٽ
بالاڪوٽ, پاڪستان جي صوبي خيبر پختونخوا جي ضلعي مانسهره جو ھڪ ننڍڙو شھر، جيڪو سمنڊ جي سطح کان 2900 فوٽ بُلندي تي درياء ڪنھار جي ساڄي ڪپ تي واقع آهي. ان جي مٿئين پاسي ڪاغان وادي ۽ ھيٺين پاسي نئنسخ وادي واقع آهي. 8 آڪٽوبر 2005 ۾ ھڪ زبردست زلزلي ۾ ھي پورو شھر تباھ ٿي ويو ۽ حڪومت ان کان 20 ڪلوميٽرن جي فاصلي تي ھڪ محفوظ ھنڌ تي نئون شھر نيو بالاڪوٽ جي نالي سان تعمير ڪرائي بچي ويل ماڻھن کي اتي منتقل ڪيو، ۽ پراڻي شھر جي کنڊر کي قومي ورثو قرار ڏئي ڇڏيو.
سيد احمد شھيد جو تعلق
هندستان کي انگريزن جي غلاميءَ مان آزاد ڪرائڻ لاءِ هڪ حڪمت عملي اها به هئي ته هندستان جي اهڙن علائقن ۾ -جلاوطن- حڪومت قائم ڪجي، جتان جهاد لاءِ ڀرپاسي وارن مُلڪن مان مدد ملي سگهي. اِنهيءَ مقصد سان اُتر- الهندي وارن آزاد علائقن کي چونڊيو ويو. سيد احمد شاھ بريلوي شهيد، سکن ۽ انگريزن جي وڌندڙ طاقت ۽ مسلمانن تي سندن ڏاڍ ۽ حڪومت خلاف جهاد جو جهنڊو بُلند ڪيو. شهيد احمد، جهاد لاءِ هندستان جو گشت ڪري مجاهد گڏ ڪرڻ شروع ڪيا. ڪن رياستن جهاد ۾ مجاهد موڪلڻ جو وعدو ڪيو، ته ڪن مالي مدد ڪئي. جڏهن شهيد احمد بريلوي، سنڌ جي وڏي مجاهد پير صبغت -الله- شاهه راشدي -اول- وٽ آيو، ته اُن نه رڳو سندس مالي مدد ڪئي، پر 500 مجاهد به سندس حوالي ڪيا. شهيد احمد جو قافلو دشمن جي جاسوسن کان لڪندو -بالاڪوٽ- ۾ وڃي رسيو. سيد احمد شهيد جي سڏ تي ڪابل، ڪاغان، گلگت، دير ۽ چترال وغيره جي پٺاڻن ۽ ٻين قومن جي ماڻهن جو بي ترتيب هُجوم اچي گڏ ٿيو، -جن- جهاد جي مقصد کان هٽي عام ڳوٺن ۽ شهرن ۾ ڦرلٽ ڪرڻ شروع ڪئي، تنهنڪري عام مسلمانن هن تحريڪ کي اهميت نه ڏني ۽ جيڪي مُجاهد سٺي مقصد سان گڏ ٿيا هئا، سي علحدگي اختيار ڪري ڇڏي ويا. باقي مجاهد سيد احمد شهيد سان گڏ رهيا. آخرڪار دشمنن 24 ذوالقعد 1246هه/ 6 مئي 1831ع ڌاري رات جي تاريڪيءَ ۾ حملو ڪري سيد احمد ۽ سندس جان نثارن کي نماز ۾ ئي شهيد ڪري ڇڏيو، صبح جو لاشن جي ڳڻپ ٿي، ته 500 شهيدن جا لاش ڏٺا ويا، پُڇا ڪرڻ تي خبر پئي ته اُهي سنڌ جا باشندا هئا ۽ کين -بالاڪوٽ- ۾ دفن ڪيو ويو.
جاگرافي
بالاڪوٽ جو اصل ڳوٺ پنج سؤ فوٽ مٿي دڙي تي -آباد- آهي. هڪ وڏي نهر اُتر- اولهه واري پهاڙيءَ مان نڪري ڳوٺ مان لنگهندي درياهه ۾ شامل ٿي وڃي ٿي. هڪ ٻي نهر اولهه جي پهاڙن مان نڪري ڳوٺ جي اولهه طرف وهي، اها به درياءُ ۾ شامل ٿي وئي آهي. -بالاڪوٽ- پهرين به ڪاغان ماٿريءَ ۽ ڀرپاسي جي ڳوٺن جي هڪ منڊي هو ۽ اڄ به ساڳي حيثيت رکي ٿو. -بالاڪوٽ- ڳوٺ جي ڏکڻ ۽ اولهه ۾ ۽ پڻ درياهه جي ٻنهي طرفن نوان گهر ۽ بازارون تعمير ٿي ويون آهن ۽ ڪاروبار به عروج تي آهي. ڊاڪ -بنگلو- به ڪافي وقت جو ٺهيل آهي، جنهن جاءِ تي سيد احمد شهيد جي قبر ٻُڌائي وڃي ٿي، هاڻي اُتي چار ديواري تعمير ڪئي وئي آهي. شاهه اسماعيل شهيد جي قبر ڳوٺ کان هڪ ميل جي مفاصلي تي، اتر- -اوڀر- طرف آهي. -بالاڪوٽ- جي -جنگ- ڳوٺ جي اولهه ۾ مٿي، ڪوٽ جي دڙي تي وڙهي وئي هئي.
2005 وارو زلزلو
8 آڪٽوبر 2005 ۾ ڪشمير۾ آيل ھڪ زلزلي ۾ ھي شھر مڪمل تباھ ٿي ويو ل. سن زلزلي ۾ 73000 جي لڳ ڀڳ ماڻھو اجل جو شڪار ٿيا انھن ۾ بالاڪوٽ ۽ ان جي پسگردائيءَ واري ٻارھن يونين ڪائونسلن جي 30000 جي لڳ ڀڳ آبادي پڻ شامل ھئي. شھر جا 90 سيڪڙو گھر مٽي جو ڍير ٿي ويا. جيڪي ماڻھو بچي ويا انھن کي ھڪ ھن شھر کان 20 ڪلوميٽرن ۽ بڪاريال کان 15 ميلن جي فاصلي تي ٻي جاء تي آباد ڪرائي نئون بالاڪوٽ نالي شھر تعمير ڪيو ويو. بالاڪوٽ جي پراڻي شھر کي قومي ورثي ۾ شامل ڪيو ويو. حڪومت جي بندش جي باوجود ڪجھ ماڻھن وري ان پراڻي شھر ۾ گھر اڏي رھڻ شروع ڪيو آهي.
حوالا
زمرو: ڪشمير وارو زلزلو زمرو: نيو بالاڪوٽ زمرو: مانسهره زمرو:سيد احمد شاھ بريلوي
ڏکڻ ايشيا
ڏکڻ ايشيايا ایشيا جي مخصوص ڏاکڻي حصي واري علائقي جو نالو آهي جتي ھماليہ جا جبل ۽ سارڪ وارا ملڪ واقع آھن جيڪي ڌرتي جي انڊيا واري پليٽ تي واقع آھن جيڪا نيپال ء ھماليہ ، ھندوڪش جبلن جي قطارن يا اتر انڊيا جي جاء کان سمنڊ جي سطح کان تمام گهڻو مٿاھان آھن. ڏکڻ ايشيا، ايشيا کنڊ جي ان ڏکڻي علائقي کي چيو ويندو آهي جنهن ۾ ننڍو کنڊ ان سان لاڳاپيل علائقا آهن. (اولهه کان اوڀر طرف) اولهه ايشيا، وچ ايشيا، اوڀر ايشيا ۽ ڏکڻ اوڀر ايشيا جي وچ ۾ آهي. ڏکڻ ايشيا ۾ اهي ملڪ آهن جيڪي سارڪ تنظيم جا پڻ رڪن آهن. جهڙوڪ؛
حوالا
ڏکڻ ايشيا زمرو:ايشيا زمرو:کنڊ
فھرست سنڌ جون ذاتيون
هيءَ سنڌ ۾ رهندڙ ذاتين ۽ قبيلن جي فهرست آهي.
ب
بجير بروھي باگراڻي، باندق، بُوبڪ، بنواڻي ، ببواڻي، بانو  بگھياڙ  بکراڻي بھلڪاڻي بڊاڻي ، بڪائي بنساري ، بهم، بوزدار بوري بالاچ ، بُڪيرا،  بڪڪ بجاراڻي بليدي، بڙدي بھڻ بٽ, بُدا، بُنڙا، بُڪيرا، بوهڙ، باگڙي, برھماڻي
برفت، بوزدار بوسڻ بزنجا باگڙي
ٻ
ٻھرام، ٻارچ، ٻارڻ، ٻئيتال، ٻاگهل، ٻاٻڙا، ٻانهيپوٽا، ٻوڙاڻا، ، ٻيلائي، ٻاليشاھي، ٻالا،  ٻاٻڙا،  ٻجوارا، ٻوڙاڻا، ٻوڙا ، ٻڙا ڀان ٿيٻا،   ٻاگل، ٻارڻ ٻگھيا ٻانڀڻ
ٻاليشاھي ٻارڻ، ٻُگهيا، ٻاٻڙا ٻُهريا، ٻارڻ ٻپڙ، ٻائيتار
ڀ
ڀنڀرا ڀيا، ڀيو
ت
تيتري تماچي تمراڻي تارڙا، تارڙ
ٿ
ٿيٻا
ٽ
ٽنگر، ٽويا، ٽانڍائي ، ٽيمڙا   ڀُٽا، ڀنڊ  ٽويا ٽانڪ، ٽانڊائي، ٽڳڙ
بادشاهي مسجد
بادشاهي مسجد1673ء ۾ اورنگزيب عالمگير لاهور ۾ ٺھرائي۔ هي عظيمالشان مسجد معلن جي دور جو هڪ شاندار مثال آهي ۽ لاهور جي سڃاڻپ ٿي چڪي آهي. هي پاڪستان جي ٽين وڏي مسجد آهي، جنھن ۾ هڪ ئي وقت 60 هزار ماڻھو نماز پڙهي سگھن ٿا. هن مسجد جي اڏاوت جو انداز جامع مسجد دهلي سان ڪافي ملندڙ آهي جيڪا اورنگزيب جي پيء شاهجهان 1648ء م تعمير ڪروائي هئي.
فھرست سنڌ جون ذاتيون
ٽ
ٽوها، ٽيمڙا ٽالاڻي،
بادشاهي مسجد
تاريخ
هندستان جو ڇھون مغل بادشاه اورنگزيب سڀني مغل بادشاهن کان وڌيڪ مذهبي هيو۔هن پنھنجي ماٽيلي ڀاء مضفر حسين جي نگراني ۾ تعمير ڪرايو. 1671ء کان 1673ء تائين مسجد جي اڏاوت کي ٻه سال لڳا. مسجد کي شاهي قلعي جي سامهون تعمير ڪيو ويو.
فھرست سنڌ جون ذاتيون
ٽ
ڀائل، ڀٽ، ڀٽي، ڀنگي ، ڀنڊ، ڀاڏائي
بادشاهي مسجد
تاريخ
بادشاهي مسجد-، لاهور جي هڪ تاريخي ۽ خوبصورت مسجد آهي، جنهن جو شمار دنيا جي وڏين مسجدن ۾ ٿئي ٿو. هيءَ عاليشان مسجد شهنشاهه اورنگزيب جي هڪ -امير-، مير آتش فدائي خان جي نظرداريءَ هيٺ سن 1774ع ۾ جُڙي راس ٿي. مير آتش، شاهي توپ خاني جو داروغو هوندو هو ۽ -ان- نهايت دلچسپيءَ سان مسجد واري ڪم جي نگراني ڪئي هئي. -بادشاهي مسجد- جو آڳر 528 فوٽ ۽ 8 -انچ- ويڪرو آهي، جڏهن ته ڊيگھه 538 فوٽ ۽ چار -انچ- آهي. مسجد جي چئني ڪنڊن تي 143 فوٽ ڊگھا منارا ٺهيل آهن ۽ اها لاهور جي ”شاهي قلعي“ ڀرسان ٺهيل آهي، جنهنڪري دنيا جا سياح، شاهي قلعو ڏسڻ سان گڏ هن عظيم ۽ خوبصورت مسجد کي به ضرور ڏسڻ ايندا آهن. هن مسجد جي ڪشادگيءَ جو اندازو -ان- مان به لڳائي سگھجي ٿو ته هن مسجد ۾ هڪ ئي وقت هڪ لک کان به مٿي نمازي آسانيءَ سان نماز پڙهي سگھن ٿا. 1840ع واري زلزلي ۾ مسجد جي منارن کي ڪافي نقصان پهتو هو. مسجد تي سنگ مرمر جا ٽي عاليشان گنبذ ٺهيل آهن. مسجد جو مکيه دروازو به نهايت خوبصورت ٺهيل آهي. مسجد ۾ پهچڻ لاءِ مکيه دروازي وٽ 22 ڏاڪا ٺهيل آهن. جڏهن اها مسجد ٺهرائي پئي وئي ته زمين جي سطح هموار نه هئي، -ان- ڪري اها 15 فوٽ مٿي اڏرائي وئي. دروازي جي مٿاهين منزل ۾ تبرڪات رکيل آهن. مسجد جو هي دروازو شاهي قلعي جي بلڪل سامهون آهي. شروع ۾ وضو سارڻ جو انتظام پڌر جي وچ ۾ هوندو هو. جيئن عام طور تي مغل طرز تعمير جي ٻين مسجدن ۾ هوندو هو. بهرحال، وضوءَ واري حوض ۾ -پاڻي- کوهه مان ڀري وجھندا هئا، ليڪن هاڻي وضوءَ جو انتظام -اوڀر- طرف وارن حجرن ۾ ڪيل آهي. موجوده وقت ۾ مسجد جي رونق ۾ اڃا به اضافو ڪيو ويو آهي. جڏهن پنجاب ۾ سکن جي حڪومت قائم هئي ته انهن هن خوبصورت ۽ تاريخي مسجد کي گهوڙن جي اصطبل ۽ بارودخاني ۾ بدلائي ڇڏيو هو. انگريزن جي دور ۾ هيءُ مسجد ٻيهر مسلمانن کي واپس ملي، ابتدا ۾ رڳو جمعي جي نماز ادا ڪرڻ جي اجازت هئي.
فھرست سنڌ جون ذاتيون
ٺ
ٺاڪرا ٺاراڻي
بادشاهي مسجد
فن تعمير
سيد لطيف پنھنجي ڪتاب ۾ مسجد جو طرز تعمير ان حجاز ۾ موجود مڪي پاڪ جي هنڌ تي هڪ مسجد الوالد کان متاثر بيان ڪيو آهي. هندستان ۾ ٻين تاريخي مسجدن جي طرز تعمير جو غور سان جائزو ورتو وڃي ته هن مسجد جو طرز تعمير ڪافي حد تائين جامع مسجد فتح پور سيڪري سان ملي ٿو. دهلي جي مسجد جي نفاست بادشاهي مسجد کان وڌيڪ آهي.
مرمت
وقت جي گذرڻ سان گڏ مسجد کي گھڻين ئي وجهن جي ڪري نقصان پھتا. 1850ء کان مرمت جو ڪم شروع ٿيو، پر اها مرمت نامڪمل هئي. مڪمل مرمت 1939ء ۾ شروع ٿي ۽ 1960ء ۾ مڪمل ٿي جنھن تي 48 لک رپيا خرچ آيا. هن مرمت کان پوء مسجد هڪ دفعو ٻيھر پنھنجي اصلي حالت ۾ واپس اچي وئي. جوں جوں وقت گزرتا گیا، مسجد کو متعدد وجوہات کی بنا پر نقصانات پہنچتے گئے۔
فھرست سنڌ جون ذاتيون
پ
پاربي، پالاري، پاريهڙي، پرهياڙ پخالي، پترا، پُسيا، پنهور، پلاه، پونجاڻي، پليجا، پيڃارا پير، ، ، پيرزادا پنهور، پارهيڙي، پتوجا پاتڻي، پُسيا، پليپوٽا، پير، پرهياڙ، پونجاڻي پيچوھا پارئي پهوڙ پاڏائي، پاهيڙي، پرهياڙ, پشوري،پسايا، پنهوار، پالاري پارابي، پتافي پرهياڙ، پارهيڙي، پنهور، پنڀار، پنڃارا، پير، پکاڙا
بادشاهي مسجد
خاص واقعا
thumb|مسجد جو منظر، مينارِ پاڪستان جي طرف کان 22 فيبروري ، 1974ء تي لاهور ۾ منعقد ٿيل ٻي اسلامي سربراهي ڪانفرنس جي موقعي تي 39 ملڪن جي سربراهن جمعي جي نماز هن مسجد ۾ ادا ڪرڻ جي سعادت حاصل ڪئي.
فھرست سنڌ جون ذاتيون
ج
جاڙيجا
بادشاهي مسجد
تصويرون
زمرو:اندرون لاهور
فھرست سنڌ جون ذاتيون
ج
جوڻيجا، جعفري جت، جويا  جاگيراڻي جمالي جيها جنجھ جعفري جلباڻي، جاداڻي، ، جنگاهي جاکرا، جڳيا جيسر، جت، جتوئي، جوڻيجا، جُماڻي  جُوڻيجا،جُوڻو
جاڙيجا، جيلاني، جنڊاڙا، جسڪاڻي،
ڄ
ڄام
جھ
جهيجا جهولائي، جھنڊير، جهانگياڻي،
چ
چنجڻي چارا چالڪا چاڪراڻي,
ڇ
ڇڇر، ڇڄڙا ڇريجا ڇڇائي
خ
خوجا، خواجا،
د
درس دشتي ،  دائوداڻي، دوراڻي دبائي ،،
دوراڻي، دونگھ، ، دل، دُوها دراوڙ دراني
چالڪ، ڇٽا، ڇلگري جروار جهنڊيل ڳاڙها
ڌ
ڌانڌل، ڌاڙيا، ڌنڌڻ، ڌونئرو، ڌامراه ڌونڌو/ ڌونڌو ڌماچ ڌڙيا ڌوڻ
ڊ
ڊيشڪ ڊاڀائي ڊاگوري ڊُهڙ،
ڍ
ڍينڍڙيا ڍيرا
ر
رُڪ راڄسي پوٽا رٻيسٻاري ريٻاري راڻا/رانا
ز
زنگياڻي،
س
سروا، سوڍر ساھڙ،
ش
شجراع
ف
فاروقي
ڦ
ڦقهيري
ق
قاسمي قيصراڻي قائم خاني قبوليو
ڪ
ڪنڍائي ڪناد، ڪنگهاڻي ڪنراڻي ڪُنور،
ک
کڏا، کوڙ، کاٿڙائي کيمٽيا کھڙا کنيرا کتري
گ
گرگيز، گبول، گجر  گُگا، گندرا، گُوندل، گوپانگ، گانداهي، گاڏهي گوپانگ گوگيڙا گُرماڻي، گڊا گاڏار، گندرا گرگلا،گورچاڻي،گپتا، گائينچا،گڏاڻي،گرگلا، گڊا، گشڪوري،
گھ
گهگهڙ، گهراڻه گھمڻ، گھمراڻي گھوٽا گهوٻلا، گُهريائي، گهُوٽ گُهمڙائي
گھنيا، گهگهيرا، ، گُهنا گهانگهرا،گهانچي گھمرا
ل
لانگاھ، لاکاٽيا، لوڍا، لُنڊا، لُوجا، لُنڊ، لوهاڻا،لوچي لونيا، لُوڻيا، لوهار، لنگا، لنڍا، لڳائي ، لاڻا ، لُوڻائي لوڊا، لولائي   لڙائي ، لاڙائي,  لڪياري لُکياڻي, لورا لاڙ
م
* مهري
* ميگهواڙ
مھيسر مرگھر مرزا،، ميراڻي مير مڪراني، ميراسي، ، مينڌرا، مهراڻ پوٽا، منڊا  ملاح ، مانجھي، مري، منڇر، مڱڻهار، مھيشوري ملڪاڻي ماکيجا موريا، مينگهواڙ ماهوٽا موريجا، موروجا مهراڻي  مارفاڻي، مبيجا، مٺاڻي ماڪا مٺياڻي، ، ، ملڪ،  مزاري مينگل،  مورائي مالهيا، مالاڻا، مانڌريا، ميراسي، منڌرا، مچولائي، مُنارا، ماڇي مالھي موچي ماڇي، ميراڻي، مستوئي مورياڻي
کٽياڻ، رستماڻي،
ھ
هنڱورا هليو ھنڱورجا هولائي هٿيار هيلايا هالا هنڱورا هاليپوٽا هولاڻي ھاشمي،
ٻاھريان ڳنڍڻا
زمرو:سنڌي ذاتيون زمرو:سنڌ زمرو:سنڌي زمرو:سنڌي ذاتيون زمرو:ذات زمرو:قبيلا
انفراديت
انفراديت (Individuality) ڪنھن تخليق جي عظمت جو اھڃاڻ ٿئي ٿي. ان ئي عنصر جي ڪسوٽيءَ ذريعي ڪنھن بہ تخليقي شھپاري جي فني ۽ فڪري پھلوئن جي ڇنڊ ڇاڻ ڪري سگهجي ٿي. ٻين لفظن ۾ ائين چئجي تہ انفراديت ڪنھن تخليق (Creation) جي سڃاڻپ، علحدي خاصيت ۽ اهڃاڻ آهي. جديد شاعرن پنھنجي ذاتي محسوسات، مشاھدن، احساسن ۽ تجربن کي ھڪ انوکي انداز ۾ بيان ڪيو اھي. تشبيھن، استعارن، اصطلاحن ۽ محاورن جو اظھار بہ نرالي ۽ پيرائتي انداز ۾ ڪيو آھي. جيئن شيخ اياز چيو آھي تہ:
راهي چنا
راهي چنا (انگريزي:Rahi Channa) ( پيدائش: 6 جنوري 1950ع - وفات: 16 فيبروري 1997ع) سنڌي ٻولي جو اديب ۽ شاعر هو.
زندگي جو احوال
راهي چنا 6 جنوري 1950ع تي جوهي تعلقي ، ضلعي دادو ءَ جي شهر جوهي ۾ ڄائو. سندس عمر 6 سال مس هئي جو سندس پيءُ لاڏاڻو ڪري ويو. غربت سبب ٻاروتڻ ۾ پيٽ قوت لاءِ ڇولا وڪڻڻ، بوٽ پالش ڪرڻ يا ٻي ڪا مزدوري ڪرڻ لڳو. غربت جي انهيءَ عالَم ۾ جوهي واسي سندس دوست ۽ پاڙيسري پروفيسر عبيد الله عباسي سندس سهائتا ڪئي جيڪو سنڌ يونيورسٽيءَ ۾ ڪيمسٽري واري شعبي ۾ پروفيسر هو. هن تعليم جاري رکي ۽ پوءِ سنڌ يونيورسٽي جي ڪيميسٽري جي شعبي ۾ پنهنجي ساڳي دوست جي مدد سان 1971ع ۾ ليب اسسٽنٽ مقرر ٿيو.
لاڏاڻو
راهي چنا 16 فيبروري 1997ع تي ڄامشورو ۾ لاڏاڻو ڪري ويو ۽ کيس ريلوي اسٽيشن ڄامشورو پرسان قبرستان ۾ مٽيءَ ماءُ حوالي ڪيو ويو.
حوالا
زمرو:شاعر
1327ع
ڊسمبر
زمرو:1327ء زمرو:چوڏھين صدي زمرو:سال
نظام الملڪ، آصف جاه اول
نواب آصف جاه جو اصل نالو مرزا ابوالحسن، لقب آصف خان عرف آصف جاهه، سندس پيءُ جو نالو اعتماد الدوله غياث بيگ هو. آصف جاهه نورجهان بيگم جو وڏو ڀاءُ ۽ ارجمند بانو (شاهجهان جي بيگم ممتاز محل) جو پيءُ هو. هو سيوهڻ توڙي بکر جو نواب هو ۽ اهي سندس جاگير ۾ شامل هئا. هو 17 شعبان 1051هه ۾ وفات ڪري ويو ۽ لاهور ۾ دفن ٿيل آهي.
زمرو:شخصيتون
سنڌي ٻولي
سنڌي ( सिन्धी, 25px|link=|alt=Sindhi|baseline)ھڪ ھند-آريائي ٻولي آھي جيڪا سنڌ جي تاريخي خطي ۾ سنڌي ماڻھن پاران ڳالھائي وڃي ٿي. سنڌي پاڪستان جي صوبي سنڌ جي سرڪاري ٻولي آھي. انڊيا ۾، سنڌي وفاقي سرڪار پاران مڃتا حاصل ڪيل ٻولين يعني شيڊيولڊ ٻولين مان ھڪ آھي. گھڻا سنڌي ڳالھائيندڙ پاڪستان جي صوبي سنڌ، ڀارت جي رياست گجرات جي علائقي ڪڇ ۽ مھاراشٽر جي علائقي الھاس نگر ۾ رھن ٿا. ڀارت ۾ بچيل ڳالھائيندڙ سنڌي ھندو آھن جن پاڪستان جي آزادي کان بعد 1948ع ۾ ڀارت ۾ رھائش اختيار ڪئي ۽ باقي سنڌي سڄي دنيا جي مختلف علائقن ۾ رھن ٿا. سنڌي ٻولي پاڪستان جي صوبن سنڌ، بلوچستان ۽ پنجاب، سان گڏوگڏ ڀارت جي رياستن راجستان، پنجاب ۽ گجرات ۾ ڳالھائي وڃي ٿي. ان سان گڏوگڏ ھانگ ڪانگ، عمان، انڊونيشيا، سنگاپور، گڏيل عرب اماراتون، گڏيل بادشاھت ۽ آمريڪا ۾ لڏي ويل جماعتن پاران بہ ڳالھائي وڃي ٿي.
سنڌي ٻوليءَ جا لهجا
جنت السنڌ ڪتاب ۾ سنڌ جون يارنهن شاخون بيان ٿيل آهن. جيڪي هن ريت آهن.
ڀيرو مل مهرچنداڻي آڏواڻيءَ پنهنجي ڪتاب ”سنڌي ٻوليءَ جي تاريخ“ ۾ گريئرسن جي مشهور ڪتاب ”لِنگوسٽڪل سروي آف انڊيا“ (جلد-8، ڀاڱو 1) جي آڌار تي سنڌي ٻوليءَ جا لهجا هن ريت ڄاڻايا آهن.
لِپي
1853ع ۾ سنڌي بوليءَ لاءِ جيستائين هاڻوڪي لِپي(گاڏڙ عربي-فارسي-سنڌي لِپي) منظور نه ٿي ھئي سنڌي زبان ڪيترن ئي مختلف رسم الخطن ۾ لکي ويندي ھئي. جن ۾: گرمکي، ديوناگري، عربي، فارسي، خداوادي يا خدابادي، لھاڻڪي، ميمڻڪي، خوجڪي، ٺٽائي، گجراتي، شڪارپوري، ساکرو، ونگائي، سيوهاڻي، ڀاٽيائي. اھڙي طرح ويهينر>]
سنڌي الف ب يا سنڌي الفابيٽ يا لِپِي يا لِپييا آئيويٽا جا ٻاونجاھ اکر آھن. موجوده عربي-سنڌي الف ب 1853ع ۾ جُڙي. سنڌي آئيويٽا ۾ چ، پ،گ فارسي ٻولي مان ورتل آهن جڏهن ته ڪجهه اکر عربي ٻولي جا پڻ شامل آهن.