cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
روس
روس جون اوبلاسٽ
فيڊرل سبجيڪٽ ۾ سڀ کان عام ڊويزن اوبلاسٽ يا صوبي واري آھي جن ۾ سربراھ گورنر ۽ اوبلاسٽ جي پنھنجي مقننه پڻ ھوندي آھي. گھڻي ڀاڱي انھن جا نالا انھن جي صدر مقامن جي نالن تان رکيل آھن • # امور
• # آرکينگيلسڪ
• # آسٽراخان
• # برائنسڪ
• # چيليابنسڪ
• # ارڪتسڪ
• # آئوانوا
• # ڪاليننگراڊ
• # ڪالوگا
• # ڪيميرووا
• # ڪيراو
• # ڪاستروما
• # ڪرگان
• # ڪرسڪ
• # ليننگراڊ
• # ليپيٽسڪ
• # ماگيڊين
• # مرمانسڪ
• # نزني ناوگوراڊ
• # ناوگوراڊ
• #ناوسيبئرسڪ
• # آمسڪ
• # اورينبرگ
• # پينزا
• # پسڪوف
• # روسٽاف
• # ريازين
• # سئخلين
• # سمارا
• # سراتوف
• # سِمَولِينِسڪ
• # سوِرِڊلِوَسڪ
آلجبرا (ڪتاب 3)
هڪ ڪتاب غلام رسول جو ترجمو ڪيل آهي. ڊيمي سائيز واري هن ڪتاب جو ڪچو جلد آهي، جنهن ۾ 217 صفحا آهن ۽ قيمت ٻه رپيا پنجهتر پئسا ڄاڻايل آهي. ڇاپو پهريون، عجائب اسٽور سکر، سال 1972ع ۾ ڇپايو.
روس
روس جون اوبلاسٽ
• # ٽامباف
آلجبرا (ڪتاب 3)
زمرو:ڪتاب زمرو:رياضيات
روس
روس جون اوبلاسٽ
• # ٽامسڪ
• # ٽِيوَر
• # ٽِيومَين
• # اُليَانَووِسڪ
• # ولاديمير
• # وَولگاگراد
• # وَولگدَا
• # وَورَنيش
• # يَاروسِلاوَل
روس جون ريپبلڪون
روس جي وفاق ۾ ۾ 22 خودمختيار ريپبلڪون شامل آهن. اھي رڳو نالي ۾ خودمختيار ھونديون آھن. اھي ڪنھن نہ ڪنھن اقليتي نسلي گروھ جو وطن ھونديون آھن ۽ انھن جو پنھنجو الڳ آئين پڻ ھوندو آھي پر انھن جي بين الاقوامي نمائندگي روسي وفاقي حڪومت ذريعي ٿيندي آهي.
پرڏيهي ناتا
روس سفارتي تعلقاتن ۾ دنيا ۾ پنجين نمبر تي وڏو نيٽورڪ رکندڙ ملڪ آهي. ان جا 190 گڏيل قومن جي رڪن ملڪن، 2 گڏيل قومن جي جزوي تسليم ڪيل ملڪن، 3 گڏيل قومن جي مبصر ملڪن سان سفارتي تعلقات آهن. 140 ملڪن ۾ ان جا سفارتخانا کليل آھن. اھو گڏيل قومن جي سلامتي ڪائونسل جو مستقل رڪن آھي. جي 20، ، ڪائونسل آف يورپ، آرگنائيزيشن فار سيڪيورٽي اينڊ ڪوآپريشن ان يورپ، ايشيا پيسفڪ ايڪانامڪ ڪوآپريشن، ڪامن ويلٿ آف انڊپينڊنٽ اسٽيٽس، يوريشين ايڪانامڪ يونين، ڪليڪٽو سڪيورٽي ٽريٽي آرگنائيزيشن، شنگھائي ڪوآپريشن آرگنائيزيشن ۽ برڪس جو رڪن آهي. سربيا سان ثقافتي، نسلي ۽ مذھبي قربت ھجڻ ڪري روس جا تاريخي ناتا آھن. ايڪويهين صديءَ ۾ روس ۽ چين جا باھمي ۽ معاشي تعلقات تمام مضبوط ٿيا آهن. 2001 ۾ ٻنھي وچ ۾ دوستي وارو معاھدو ٿيو جنھن تحت چين تائين ايسٽرن سائبيريا پيسيفڪ اوشن تيل پائيپ لائين ۽ پاور آف سائبيريا تيل جي پائيپ لائين وڇايون ويون.
معيشت
روس قدرتي وسيلن خصوصن تيل ۽ قدرتي گيس جي ذخيرن سان سرشار مڪسڊ ايڪانامي وارو ملڪ آهي. ناليوارو جي ڊي پي جي لحاظ کان روسي معيشت دنيا ۾ يارھين نمبر تي ۽ مساوي قوت خريد ۾ ان جي جي ڊي پي دنيا ۾ ڇھين نمبر تي آهي. 2017 ۾ خدمتن واري شعبي جو جي ڊي پي ۾ حصو %62 ھيو ۽ صنعتي شعبي جو حصو %32 ھيو، جڏهن تہ زراعت جي شعبي جو جي ڊي پي ۾ حصو %5 ھيو.\ .روس ۾ بيروزگاري گھٽ آھي ان جي شرح ڪل %4.5 آھي ۽ اتي غربت جي شرح ڪل آبادي جي ڀيٽ ۾ گھٽ آھي جيڪا %12.6 آھي سرڪاري انگ اکرن مطابق ملڪ جي %70 آبادي جو شمار وچولي طبقي ۾ ٿئي ٿو پر ڪجھ معاشي ماھر ان انگ اکرن تي اختلاف رکن ٿا. روس جي زر مبادلہ جا ذخيرا $604 ارب ڊالر آھن جنھن ھن ملڪ جو زر مبادلہ جي سڀ کان وڏن ذخيرن ۾ دنيا جي ملڪن ۾ پنجون نمبر آھي. ملڪ ۾ مزدورن جو تعداد 7 ڪروڙ آھي. مزدورن جي تعداد ۾ ھي ملڪ دنيا جو ڇھون نمبر وڏو ملڪ آهي اھو موٽر گاڏين جي پيداوار ۾ دنيا جو ڏھون نمبر وڏو ملڪ آهي. . برآمدن ۾ روس دنيا جي ملڪن ۾ چوڏھون نمبر وڏو برآمد ڪندڙ ملڪ آهي In 2016, the oil-and-gas روسي وفاقي بجيٽ ۾ آمدني ۾ برآمدن جو حصو %36 آهي. ھن ملڪ ۾ ھموار ٽيڪس جي شرح %13 آھي ان ڪري متحده عرب امارات کان پوء روسي ٽيڪس نظام دنيا جو ٻيون نمبر پرڪشش ٽيڪس نظام آهي
حوالا
روس زمرو:آزاد رياستن جي ڪامن ويلٿ جون ڀاتي رياستون زمرو:اتر ايشيائي ملڪ زمرو:اوڀر ايشيائي ملڪ زمرو:اوڀر يورپ زمرو:اوڀر يورپي ملڪ زمرو:ايشيا ۾ ملڪ زمرو:بالٽڪ سمنڊ جي ڪناري واقع ملڪ زمرو:ماٺو سمنڊ جي ڪناري واقع ملڪ زمرو:اُتر ڄميل وڏو سمنڊ ڪناري ملڪ زمرو:ڪارو سمنڊ جا ملڪ زمرو:جي 20 ملڪ زمرو:روسي-ڳالهائيندڙ ملڪ ۽ علائقا زمرو:قزوين سمنڊ جا ملڪ زمرو:گروهه 8 جا ملڪ زمرو:گڏيل قومن جا ڀاتي ملڪ زمرو:يورپ جي ڪائونسل جون ڀاتي رياستون زمرو:ملڪ زمرو:وچ ايشيائي ملڪ زمرو:وفاقي ملڪ زمرو:يورپي ملڪ زمرو:ٻن کنڊن ۾ ملڪ
حيدرآباد ڊويزن
حيدرآباد ڊويزن پاڪستان جي صوبي سنڌ جي هڪ ڊويزن آهي جنهن ۾ هيٺيان ضلعا شامل آهن. ھن ڊويزن جي پکيڙ 33527 چورس ڪلوميٽر آهي. 1998 م ھن ڊويزن جي آبادي 46,10,044 ھئي جيڪا 2017 ۾ وڌي 70,26,335 ٿي وئي. زمرو:پاڪستان جون ڊويزنون
ايڪواڻي
ايڪواڻي هڪ قسم جو ڳھ. هڪ سر واري دُهري.
ايڪوائي
سونارن جو هڪ اوزارُ. ننڍڙي سنداڻِ، جنهن تي مُنڊيون يا ڇلا ويڙهي گول ڪندا آهن.
اسلم خيال
سيد محمد اسلم زيدي اردو جو معروف مرثيه ۽ غزل گو شاعر، اديب ۽ مترجم 1942ع تي حسين پور (مشرقي پنجاب) ۾ پيدا ٿيو. -اسلم خيال- کي اردو، سنڌي ۽ پنجابي زبانن تي دسترس حاصل هئي. سندس هي تصنيفون آهن: 1. سرشاخ جان (اردو غزليات)، 2. شمع هر رنگ ۾ جلتي هي (غالب جي غزلن جي بحرن تي غزلن جو مجموعو)، 3- -امام- الڪلام، ڪلام الامام (سنڌي ترجمو مختصر نهج البلاغه)، 4- -اردو- ترجمه -تاريخ- شيعت (سنڌي ڪتاب)، 5- سنڌي ترجمو گيتانجلي (ٽيگور). سندس وفات 30 -جولاءِ- 2003ع ۾ ٿي ۽ سندس آخري آرامگاهه خيرپور ۾ آهي.
اسلم خواجا
صحافي، سياسي ڪارڪن ۽ ترجمي نگار اسلم خواجا (Aslam Khuwaja) ٽنڊي ولي محمد حيدرآباد ۾ ڄائو. نور محمد هاءِ اسڪول مان سيڪنڊري تعليم حاصل ڪيائين. شاگردي واري زماني ۾ حيدرآباد ۽ ڪراچي ۾ ڪميونسٽ پارٽي آف پاڪستان (Communist Party of Pakistan) ۽ ان جي شاگرد تنظيم سنڌ نيشنل اسٽوڊنٽس فيڊريشن (Sindh National Students Federation) ۾ ڪم ڪيائين. صحافت جي شروعات سهيل سانگي جي ادارت ۾ شايع ٿيندڙ اخبار روزاني ”عوامي آواز“ ڪراچيءَ مان 1989ع ۾ ڪيائين. هڪ سال اتي ڪم ڪرڻ کان پوءِ روزاني ”ڪاوش“ جو ڪراچيءَ ۾ ٻه سال رپورٽر رهيو. 1993ع کان 1995ع تائين ”جنگ“ لاهور ۾ ٽرانسليٽر ۽ سب ايڊيٽر- رهيو. 1997ع کان 2001ع تائين ”هلال پاڪستان“ڪراچيءَ ۾ سب ايڊيٽر طور ڪم ڪيائين. هو 1987ع کان 1991ع تائين ايڌي فائونڊيشن جي سڌ سماءُ واري بيورو جو ڪوآرڊينيٽر، ۽ 1992ع کان 1995ع تائين ايڌي هاءِ وي پروجيڪٽ جو ڪوآرڊينيٽر رهيو. عبدالستار ايڌي سان گڏ جنگ جي ستايلن جي مدد لاءِ افغانستان به ويو. هو ايڌي فائونڊيشن ۽ ٻين اهڙن خيراتي ادارن سان ڪم ڪري چڪو آهي. ريسرچ ۽ سروي جا ڪيترائي ڪم ڪيل اٿس. هو آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس ۽ نالي وارن ادارن ۾ ٽرانسليٽر به رهيو. هو ڪيترن ئي ڪتابن جو ليکڪ ۽ ترجمي نگار پڻ آهي. جن ۾ ”رولاڪ جي راءِ“ (ڪالم)، ”نئون عالمي نظام“، ”عرفات کان فلسطين تائين“، ”جتي عورتن لاءِ ڊاڪٽر نه هجي“، عورتن جي صحت جو ڪتاب ”آواره گرد ڪي راءِ“ (اردو)، ”چاچا سام ڪيا چاهتا هي“، ”ايڌي: انڌي جي لٺ“،”1857ع ڪي جنگ آزادي اور سنڌ اور پنجاب ڪا حصه“ مکيه آهن. هو ملڪي ۽ عالمي سطح جي مختلف ڪانفرنسن ۽ سيمينارن ۾ پڻ شرڪت ڪري چڪو آهي.
1994ع ڏکڻ ايشيا ۾ امن جي تحريڪ (Peace Movement in South Asia) کان شامل آهي، جنهن دوران ڪيترين ئي ڪانفرنسن خاص طور تي 2005ع ۾ مهاتما گانڌيءَ جي پيروي ڪندي دهليءَ کان ملتان تائين ٿيل امن مارچ (Delhi to Multan Peace March) ۾ به شريڪ ٿيو.
حوالا
زمرو:شخصيتون زمرو:سنڌ زمرو:پاڪستان زمرو:سياست زمرو:صحافت
پاڪستان ۾ آرڪائيوز جي شروعات
پاڪستان ۾ آرڪائيوز جي شروعات هسٽاريڪل رڪارڊ ۽ آرڪائيوز ڪميشن جي قيام سان ٿي: جيڪا پاڪستان ٺهڻ کان هِڪدم پوءِ سال 1948ع ۾ جوڙي وئي. هن ڪميشن جي سفارشن تحت 1951ع ۾ ڪراچيءَ ۾ ڊائريڪٽوريٽ آف آرڪائيوز ۽ لائبرريز جو قيام عمل ۾ آيو. هن اداري کي شروعات ۾ وزارت تعليم جي ماتحتيءَ ۾ ڏنو ويو. 1973ع ۾ آرڪائيوز جي اهميت جي پيش نظر ان کي لائبررين کان ڌار ڪري الڳ شعبو وزارت سياحت ۽ ثقافت جي ماتحتيءَ ۾ اسلام آباد ۾ قائم ڪيو ويو ۽ ان سان گڏ صوبائي آرڪائيوز جي مرڪزن کي پڻ صوبائي گاديءَ جي هنڌن تي قائم ڪيو ويو. 1993ع ۾ وفاقي حڪومت باقاعدي هڪ قانون پاس ڪيو، جنهن کي نيشنل آرڪائيوز آف پاڪستان جو ايڪٽ (سال 1993ع جو ايڪٽ نمبر 6) جو نالو ڏنو ويو، جنهن ذريعي آرڪائيوز کي وسيع بنيادن تي ڪم ڪرڻ لاءِ قانوني مدد ملي وئي.
آرڪائيوز ڪهڙا آهن
نيشنل آرڪائيوز آف پاڪستان جي ايڪٽ جي سيڪشن 2 ۾ آرڪائيوز جي متعلق مڪمل وضاحت ڪيل آهي، ايڪٽ جي سيڪشن 2 جي سب سيڪشن “e” تحت پبلڪ رڪارڊ/ آرڪائيوز جي وضاحت هن طرح ڪيل آهي: ڪاغذ، دستاويز، ليک، رجسٽر، ڇپيل مواد، ڪتاب، نقشه، ڊرائنگ، ڪمپيوٽر رڪارڊ، تصويرون، مائڪرو فلمون، دستاويزي فلمون، آواز ۽ تصويري رڪارڊنگس (ڪنهن به قسم جون)، سرڪاري طرح مليون هجن يا ڪنهن سرڪاري اداري پنهنجي ڪم ڪار لاءِ ٺاهيا هجن يا ڪنهن سرڪاري اداري، آفيسر يا ملازم پنهنجي سرڪاري ڪم جي سلسلي ۾ ٺاهيا هجن ۽ ان سان گڏ وفاقي حڪومت جي ڪنهن ڪميشن يا ڪاميٽيءَ سان تعلق رکندڙ هجن، ان کي پبلڪ رڪارڊ چئبو. ڪي به دستاويز، ڪتاب، پمفليٽ، رسالا، خط، هينڊ آئوٽ، سرڪاري اخبارون، اخبار، جرنل، فائيل، مخطوطا ڇپيل هجن، لکيل هجن يا ٽائپ ڪيل ۽ ٻيو تاريخي ۽ قومي آرڪائيول مواد، جيڪو پاڪستان لاءِ اهميت وارو هجي ۽ اهو ڊائريڪٽر جنرل، نيشنل آرڪائيوز آف پاڪستان لاءِ حاصل ڪيو ويو هجي. انگريز دؤر ۾ سنڌ حڪومت پراڻي سرڪاري رڪارڊ ۽ ٻين تاريخي دستاويزن کي محفوظ رکڻ لاءِ سنڌ آرڪائيوز جو عمل ۾ آندو. هي ادارو سنڌ جي قومي دستاويزن جو محافظ ادارو آهي، جنهن ۾ سنڌ جي -تاريخ- ۽ -ثقافت- بابت مواد گڏ ڪيو ويو آهي. سنڌ آرڪائيوز 1853ع ۾ چيف ڪمشنر سنڌ جي هٿ هيٺ هڪ مرڪزي رڪارڊ روم طور قائم ٿي. ان وقت ۾ ڪمشنر ئي سنڌ جو ڪرتا ڌرتا هوندو هو. سنڌ جي اڳوڻي ڪمشنر بارٽل فريئر 1820ع کان سنڌ جو رڪارڊ، قديم دستاويز، نقشا، گزيٽيئر، تاريخ ۽ ڪلچر بابت مواد محفوظ ڪرڻ شروع ڪيو. هن رڪارڊ روم کي ڪيترا ڀيرا وسعت ڏني وئي. ۽ ان قيمتي رڪارڊ کي آخري ڀيرو ڪمشنر آفيس (موجوده گورنر هائوس جي عمارت) ۾ 1936ع ۾، سنڌ جي بمبئي پرڳڻي کان جدائيءَ بعد آندو ويو.
قيام پاڪستان بعد جڏهن ايوبي مارشل لا ختم ٿي ۽ پيپلز پارٽيءَ جو پهريون جمهوري دور آيو، تڏهن ڊاڪٽر غلام علي الانا، انسٽيٽيوٽ آف سنڌالاجي ۾ سنڌ آرڪائيوز قائم ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. انهي زماني ۾ تعليم کاتي جي هٿ هيٺ ڪلچرل سيل ڪم ڪندو هو. اڳوڻي وزير تعليم پيار علي الانا ۽ عبدالحميد آخوند جي ڪوششن سان تعليم کاتي کان ڪلچرل سيل ڌار ڪرائي، ثقافت، سياحت، راندين، ۽ نوجوانن جي معاملن وارو کاتو قائم ڪرايو ويو. اهڙي طرح 1977ع ۾ سنڌ آرڪائيوز، ثقافت ۽ سياحت کاتي جي هٿ هيٺ هڪ ڊائريڪٽوريٽ طور قائم ٿي. ان جي قائم ٿيڻ بعد اڳوڻي ڪمشنر سنڌ جي آفيس وارو سمورو رڪارڊ 1992ع ۾ سنڌ آرڪائيوز جي موجوده عمارت ۾ منتقل ڪيو ويو. سرڪاري رڪارڊ سان گڏ هڪ ريسرچ لائبرري به قائم ڪئي وئي. ڪيترن عالمن جهڙوڪ: ڊاڪٽر نبي بخش خان بلوچ، ڊاڪٽر نبي بخش جي. قاضي، پير حسام الدين راشدي، جهامنداس ڀاٽيا، حميد هارون، پير علي محمد راشدي، سوڀي گيانچنداڻي ۽ ٻين جون ذاتي لائبرريون ۽ قديم نسخا، سنڌ آرڪائيوز کاتي خريد ڪري ورتا. ان ڏس ۾ ثقافت ۽ سياحت کاتي جي اڳوڻي سيڪريٽري عبدالحميد آخوند سنڌ آرڪائيوز کاتي کي مستحڪم ۽ فعال ڪرڻ ۾ وڏو ڪردار ادا ڪيو. هن وقت سنڌ آرڪائيوز جي لائبرريءَ ۾ سنڌ ۽ پاڪستان جي تاريخ ۽ ثقافت بابت تمام وڏو مواد موجود آهي. سنڌ آرڪائيوز، ثقافت ۽ سياحت کاتي جي سيڪريٽرين عبدالحميد آخوند کان وٺي، گل محمد عمراڻيءَ جي دور تائين کاتي جي ماتحت رهي، پر 1993ع ۾ جڏهن ماهتاب اڪبر راشدي، اطلاعات کاتي سنڌ جي سيڪريٽري ٿي ته سنڌ آرڪائيوز، اطلاعات کاتي سنڌ جو حصو بڻجي وئي ۽ ان وقت کان وٺي اڄ تائين سنڌ آرڪائيوز اطلاعات کاتي جي هٿ هيٺ ڪم ڪري رهي آهي. 2003ع کان 2005ع تائين سنڌ آرڪائيوز جو ڊائريڪٽر ڊاڪٽر ڪليم لاشاري رهيو، جنهن هن اداري جي ترقيءَ لاءِ دلچسپيءَ سان ڪم ڪيو. هن اداري لاءِ ڪجهه اسڪيمون منظور ٿيون، پر ڪجهه عرصي لاءِ ڊائريڪٽر جي غير موجودگيءَ سبب التوا ۾ رهيون. جڏهن آڪٽوبر 2005ع کان اقبال نفيس خان سنڌ آرڪائيوز جو ڊائريڪٽر مقرر ٿيو ته ترقياتي رٿن تي ٻيهر ڪم شروع ٿيو. هن وقت تائين آرڪائيول رڪارڊ ڪمپيوٽرائيز ٿي چڪو آهي. 50 سيڪڙو ڪتابن جي ڪيٽلاگنگ ٿي چڪي آهي ۽ 0.6 ملين دستاويز ۽ نسخا اسڪين ڪيا ويا آهن. سنڌ آرڪائيوز پاران ڪيترا اهم ڪتاب به ڇپجي چڪا آهن.
زمرو:ڄاڻ
اوغان (راڳڻي)
هڪ قسم جي راڳڻي (جنهن ۾ سنڌي ڪافيون ڳائجن). پيلو راڳڻيءَ سان ملندڙ هڪ راڳڻي.
نيل آرمسٽرانگ
200px|thumb|آرمسٽرانگ چنڊ تي نيل آرمسٽرانگ (Neil Armstrong) دنيا جو پهريون آمريڪي خلاباز جنهن چنڊ تي پهريون قدم رکيو، هن 1930ع ۾ جنم ورتو. ڪيليفورنيا يونيورسٽي مان تعليم حاصل ڪيائين. 1949ع کان 1952ع تائين آمريڪي بحريه ۾ پائلٽ جي حيثيت سان خدمتون سرانجام ڏيندو رهيو. هن ڪوريا جي جنگ ۾ شرڪت ڪئي. 1955ع ۾ آمريڪي خلائي تحقيقي اداري ناسا (NASA) ۾ ريسرچ پائلٽ جي حيثيت سان ڪم ڪيائين. سال 1962ع ۾ کيس خلائي سفر لاءِ منتخب ڪيو ويو. 1966ع ۾ خلائي جهاز جيمين اٺين جو ڪمانڊ پائلٽ هو. 16 جولاءِ 1969ع تي اپالو يارهن خلائي جهازن جي ذريعي چنڊ طرف روانو ٿيو ۽ 20 جولاءِ 1969ع تي چنڊ تي قدم رکيائين. آرمسٽرانگ کي 16 ملڪن طرفان اعزاز ۽ تمغا ڏنا ويا. 1971ع ۾ يونيورسٽي آف سِن سِن نيٽي (رياست اوهايو) ۾ انجنيئرنگ جو پروفيسر مقرر ڪيو ويو. آرمسٽرانگ آمريڪا جي ڪيترين ئي هوا باز تنظيمن جو اعزازي ميمبر رهيو آهي.
ايڪو (ڪتاب)
هن نالي سان هڪ ڪتاب شري ڏيارام گدومل جو لکيل آهي. رايل سائيز واري هن ڪتاب ۾ 32 صفحا آهن ۽ قيمت 4 -آنا- لکيل آهي. ديوان ميٺارام، حيدرآباد جي بلئوٽسڪي پريس، حيدرآباد مان سال 1928ع ۾ ڇپائي پڌرو ڪيو.
ايڪھڻو
ڏينهن ۾ هڪ ڀيرو کاڌو. هڪ ڏينهن جو ورت. هندو اَسؤَ مهيني جا پهريان نَوَ ڏينهن روزا رکندا آهن، جي ”ايڪهڻا“ سڏبا آهن.
اوطاق
thumb|250px|left
thumb|250px|کاٻو|اوطاق
اوطاق (Drawing Room، بیٹھک)  ترڪي ٻوليءَ جو لفظ آهي، جيڪو گهر جي جاءِ کانسواءِ ٻاهر ڪچهري ڪرڻ يا ويهڻ واريءَ جاءِ کي چئبو آهي. انهيءَ کي ”مهمان خانو“ به چئجي، جيئن: سنڌ ۾ گهڻو ڪري هرهڪ ڳوٺ جي چڱي مڙس جي اوطاق هوندي آهي، جنهن ۾ آئي وئي ديسي پرديسي مهمان جي پرگهور ڪئي ويندي آهي.
اسلم عباسي
محمد اسلم ولد حاجي الهداد عباسي، موري لڳ ڳوٺ علي بخش ڪلهوڙي ۾ 25 نومبر 1968ع تي ڄائو. لکڻ جي شروعات 85_ 1984ع کان ڪيائين. سندس پهرين لکڻي مهراڻ اخبار ۾ 1986ع ۾ شايع ٿي. هن آزاد نظم ۽ ڪجهه ٽيڙو لکيا آهن. نثر جي حوالي سان تاريخي ۽ تحقيقي مضمون لکيا اٿس. شاهه عنايت سوشل ويلفيئر ائسوسيئيشن، سنڌي ادبي سنگت ۽ سنڌ گرئجوئيٽ ائسوسيئيشن موري سان لاڳاپيل رهيو آهي. 1993ع کان 1996ع تائين ماهوار پيپلز ٽائيمز ۽ 1997ع کان اڄ تائين ”سنڌ رويو“ رسالي جو ايڊيٽر آهي.
حوالا
زمرو:شاعر
آروڻي
تعلقي جوهي، ضلعي دادوءَ ۾ هڪ ديهه، جنهن ۾ فقط هڪ ڳوٺ ”موندر ڀلائي“ نالي آهي.
زمرو:ديهون
خان واھ
خان واھ تعلقي گوني (ٽنڊو محمد خان) ۾ گاجيا واهه مشهور واهه هو. انهيءَ واهه مان ميرن، ”مير واهه“ کوٽرايو هو. اِهو ميرواهه گوني تعلقي جي ڏکڻ واري ڀاڱي کي آباد ڪرڻ لڳو. پر خان محمد لغاري اڃا به انهيءَ واهه جي پيچ کان پري هو، ته هن پاڻ ڪوشش ڪري انهيءَ واهه مان پنهنجو ذاتي واهه کوٽايو هو. گولاڙچيءَ جي اُلهندي کان 6 - ميل تي اڄ به ”خان واهه“ ڏسڻ ۾ ايندو آهي. اِهو ماڻڪاڻي ميرن جي خاص ماڻهو، خان محمد لغاريءَ کوٽرايو هو ۽ پاڻ انهيءَ واهه جي پاڻيءَ تي زمين آباد ڪندو هو ۽ پنهنجي ڏيٺ ويٺ وارين برادرين کي خانواهه تي آبادي ڪرڻ ڏيندو هو. انهيءَ کان سواءِ ٻيا به لاڙ ۾ ماڻڪاڻي ميرن جا گهڻا واهه کوٽايل آهن، پر افسوس جو مون کي پوري معلومات مهيا نه ٿي سگهي آهي.
ڪامران مرزا
تعميرون
ڪامران جا تعمير ڪيل اهم تعميراتي ڍانچا درياء راوي، لاهور، پاڪستان ۾ اڄ بہ موجود آھي جنهن کي ڪامران جي باره دري چيو ويندو آھي۔
جلاوطني ۽ موت
جڏنھن تہ همايون تي پنھنجي باغي ڀاءُ کي سزاء موت ڏيڻ تي دٻاءُ هيو، پر هو ان ڳالهه تي قائل ٿي ويو تہ ان کي ڪجهہ سزا ڏني وڃي جنھن تي ان کي انڌو ڪيو ويو۔ ان کان پوء همايون حج جي لاء ڪامران کي مڪو روانو ڪيو جتي 1557ء ۾ هو انتقال ڪري ويو۔
زمرو:مغل شهزادا زمرو:ترڪ حڪمران زمرو:1509ء جون پيدائشون زمرو:1557ء جون وفاتون زمرو:ڪابل جون شخصيتون زمرو:خاندان تيموري
فورٽ عباس
فورٽ عباس: پاڪستان جي صوبي پنجاب جي ضلعي بھاول نگر جو چولستان واري رڻپٽ ۾ ھارون آباد  جي ڏکڻ ۾ فقيروالي جي لڳ پاڪستان ۽ انڊيا جي سرحد تي واقع  ھڪ شھر ۽ فورٽ عباس تحصيل جو صدر مقام آهي. ھن شھر جو پراڻو نالو فولڙا ھيو. 1927 ۾ بھاولپور رياست جي حاڪم نواب صادق محمد خان پنجون ھن شھر تي پنھنجي وڏي پٽ محمد عباس جو نالو ان تي رکيو اھڙي طرح فورٽ عباس نالو سڏجڻ لڳو. ھن شھر ۾ رھندڙ آبادي سرائڪي، پنجابي ۽ اردو ڳالهائيندڙن جي آھي جن ۾ جٽ، آرائين ۽ راجپوت ذاتين جا ماڻھو شامل آهن. ھي شھر روڊ رستي بھاول نگر، ھارون آباد، چشتيان ، بھاولپور ۽ ساھيوال سان ڳنڍيل آهي. ھتي پھرين ريل بہ ھلندي ھئي پر 2002 ۾ بند ٿي وئي.ھتي زرعي آبادي ھاڪڙا ڪئنال تي ٿيندڙ آھي.
ابو البقا
-ابوالبقا- -امير- خان ولد -ابوالقاسم نمڪين-، هو شاهجهان -بادشاهه- جي وقت ۾ سنڌ جي مختلف علائقن جو حاڪم ۽ نواب مقرر ٿيو. مير البقا، يمين الدوله پاران ملتان ۾ نائب هو. -ان- جي وفات کانپوءِ مرتضيٰ خان حسام الدين -ان- جي وفات کان پوءِ -ٺٽي- جو حاڪم ٿيو. -ٺٽي- جي حاڪميت دوران شاهجهان جي حڪم تي هن -ٺٽي- ۾ تاريخي ”-جامع مسجد- شاهجهان“ 1054هه بمطابق 1644ع جوڙائڻ جو ڪم شروع ڪرايو. هو سيوهڻ جو حاڪم به رهيو ۽ اوٻاوڙي گنجابي ۾ کيس -جاگير- ملي. هو مشهور فاتح ۽ مشهور حاڪم ٿي گذريو آهي.
اسٽيو ولھائيٽ
اسٽيو ولھائيٽ ڪمپيوٽر جي ھڪ آمريڪي سائنسدان جو نالو آهي جنھن ڪمپيو سرو ڪم ڪيو ۽ جي آء ايف (GIF) فائيل فارميٽ جو خالق آهي. اھو فائيل فارميٽ پي اين جي واري فائيل فارميٽ جي ٺھڻ تائين انٽرنيٽ تي اٺ بٽ واري رنگين عڪس لاء ھڪ عام معيار ھيو. ھن جي آء ايف جو فارميٽ 1987 ۾ تيار ڪيو ۽ 2016 تائين ھي فارميٽ ويب سائيٽ ڊزائين، سوشل ميڊيا جي پوسٽن، ورڪ فلو ڊاڪيومينٽس ۽ ھائو-ٽہ-گائيڊس لاءِ سڀ کان وڌيڪ استعمال ٿيندڙ فارميٽ ھيو. ڪمپيو سرو انفارميشن مينيجر ٿيڻ کان اڳ ھي ڪمپيو سرو جي ھڪ ٽيم ۾ ڪم ڪندڙ ھيو جنھن پي ڊي پي 10 سسٽم ڪمپيوٽرن تي رن ٽائيم جا سسٽم ٺاھيا جيڪي ڪمپيو سرو جا سڀ کان وڌيڪ استعمال ٿيندڙ پليٽفارم ھيا جن ۾ فورٽران ۽ بيسڪ (BASIC) ڪمپائيلر ۽ رن ٽائيم سسٽم شامل آهن ۽ بلس (BLISS) پروگرامن جي ٽيڪ لاء انھن جي مکيہ لائبريري بي ٽولس (BTOOLS) آھي.جي آء ايف کي جف jif اچارڻ سان اڪثر ولھائيٽ جو نالو موضوع بحث رھندو آھي. آڪسفورڊ ڊڪشنري ان جف (jif) اچار کي مڃي ٿي.
حوالا
زمرو:جيئرا ماڻهو زمرو:آمريڪي ڪمپيوٽر سائنسدان
ديوان
ديوان (Deewan) فارسي لفظ آهي، جنهن جي لغوي معنيٰ آهي، ”ماڻهو جي گڏ ٿيڻ جي جاءِ.“ مجازا ’ڪچهري‘. اصطلاحي معنيٰ موجب، ڪنهن شاعر جي الف- ب واري قافيي تي جوڙيل غزل جي مجموعي کي ”ديوان“ چئبو آهي. هن جي ڪن غزلن ۾، قافيي جي پٺيان ’رديف‘ به استعمال ڪيو ويندو آهي، پر اهو ضروري نه آهي. سنڌي ٻوليءَ ۾ الف-ب جي 52 (ٻاونجاهه) اکرن جي قافيي تي، پهريون مڪمل ديوان، آخوند گل محمد هالائيءَ جوڙي تيار ڪيو، جو ”ديوان گل“ جي نالي سان سنه 1272هجريءَ ۾ پهريون دفعو بمبئيءَ مان ڇپجي پڌرو ٿيو، جنهن کان پوءِ ٻين سنڌي شاعرن به ديوان لکڻ شروع ڪيا. هن وقت سنڌي زبان ۾ اهڙا ڪيترائي ديوان ڇپيل توڙي اڻ ڇپيل صورت ۾ موجود آهن. ”ديوان گل“ کان پوءِ جيڪي ديوان هن وقت تائين سنڌيءَ ۾ ڇپجي چڪا آهن تن مان ڪن جا نالا هت پيش ڪجن ٿا: ”ديوان قاسم“، ”ديوان بلبل“، ”ديوان قليچ“، ”ديوان بيڪس“، ”ديوان نجفي“، ”ديوان حافظ“، ”ديوان صوفي“، ”ديوان احسن“، ”ديوان عطا“، ”ديوان اسير“، ”ديوان فاضل“، ”ديوان حامد“، ”ديوان فدا“، ”ديوان بيوس“، ”ديوان خاڪي“، ”ديوان قادري“، ”ديوان ڪوجهي“، ”ديوان غلام اڪبر“، ”ديوان انجم“، ”ديوان سانگي“، ”ديوان بيدل“، ”ديوان مجروح“، ”ديوان مسڪين“، ”ديوان واصف“، ”ديوان حفيظ“، ”ديوان مفتون“، ”ديوان سام“ ۽ ”ديوان طالب الموليٰ“.
ديوان (عھدو يا خطاب)
ڪلهوڙن، ٽالپرن ۽ اوائلي انگريزن جي دؤرن ۾ سرڪاري ملازم جيڪي عامل جي عهدي تي فائز هوندا هئا، انهن کي جڏهن ترقي ملندي هئي تڏهن انهن کي ديوان جي عهدي تي فائز ڪيو ويندو هو. جڏھن انگريزن ملڪ جو نظام سنڀاليو تڏھن لکت پڙھت فارسيءَ ۾ ھلندڙ هئي سرڪاري دفترن آڏو ويٺل عامل ان کي فارسيءَ ۾ لکندا ھئا ۽ انگريز آفيسرن کي وري انگريزيءَ ۾ ترجمو ڪري ڏنا ويندا ھئا. مطلب ته ديوان پنهنجي دؤر جا ڪامورا هوندا هئا. مثال طور ديوان ننديرام، ديوان اڌارام.
آرون
هڪ ننڍي تڏ يا مڪڙ جيڏو جيت، جنهن جو واسو جهنگلي ٻوٽن ۾ هوندو آهي. هي جيت جيتوڻيڪ تڏين ۽ مڪڙين جي ڪٽنب جو ئي آهي، پر ڪڏهن به فصل کي نقصان نه پهچائيندو آهي. هيءُ جيت سدائين جهنگ ۾ ٻوڙن ۽ وڻن ۾ رهندو آهي پر ڪڏهن ڪڏهن گهرن ۾ پوکيل وڻن لوڙهن ۽ ڪن ننڍن گاهن جهڙوڪ ڊڀن وغيره ۾ به هن جو آواز ٻڌبو آهي. هي جيت ڏينهن جو بلڪل خاموش رهندو آهي، پر رات جو شور ڪندو رهندو آهي. شاهه عبداللطيف ڀٽائي جي سر سارنگ جي هڪ بيت ۾ ڪم آندل فقرو ”آڙيون ابر آسري“ اصل ۾”آرون ابر آسري“ آهي،ڇو ته ”آڙي“ ڍنڍ جو پکي آهي، اُن جو برسات سان ڪو لاڳاپو نه آهي. هن بيت جي درست پڙهڻي هن ريت آهي:
”آرون“ ابر آسري، تاڙا تنوارين (شاهه)
زمرو:جيت
ايڪس پرافٽس ٽئڪس ائڪٽ (ڪتاب)
هيءُ ڪتاب ايڇ. ٽي ناگراڻيءَ جو لکيل آهي. ڪرائون سائيز واري هن ڪتاب ۾ 66 صفحا آهن ۽ قيمت 2 رپيا ڄاڻايل آهي. مصنف هيءُ ڪتاب هندستان پرنٽنگ پريس، ڪراچيءَ مان سال 1941ع ۾ ڇپائي پڌرو ڪيو.
اجرڪ
thumb|موهن جي دڙي مان لڌل مجسمي تي اجرڪ جهڙي گلڪاري ٿيل آهي
تياري
اجرڪ 16 مختلف مرحلن مان گذري تيار ٿيندي آهي. پهرين ڪپڙو ورتو وڃي ٿو، ان بعد ڪپڙي جا پنج پنج ميٽر جا ٽڪرا ڦاڙي سوڍا کار ۾ ٻوڙو ڏيئي، کنڀ چاڙهيو ويندو آهي. ان بعد ڪپڙي کي لاهي کنڀ کي ڌوتو ويندو آهي. بعد ۾ ان ۾ ساجُهه وجهبو آهي. ساجھ ۾ صابڻ، کارو تيل ۽ هيرڻ جو تيل استعمال ٿيندو آهي. ان کان پوءِ ساجهه ڌوئڻ جو مرحلو ايندو آهي. ان بعد ’ڪسائيءَ‘ جو مرحلو آهي، جنهن ۾ صابڻ، هيرڻ جي تيل ۽ سڪل ليمن مان هڪ محلول ٺاهيو ويندو آهي. ان بعد اجرڪ ڇپائيءَ واري مرحلي ۾ ايندي آهي. پهرئين مرحلي ۾ اصل جي ڇُرَ ٿيندي آهي. ان بعد ’ڪٽ‘ جو مرحلو ايندو آهي. تنهن کان پوءِ ’کڙ‘ جو ڪم ٿئي ٿو. اُن بعد پڙو ڪُنِ ۾ ٻوڙبو آهي. ڪُن ۾ ٻوڙڻ بعد اها اجرڪ وري ڇرجڻ ويندي آهي، جنهن کان پوءِ ان کي رڱيو ويندو آهي. رڱڻ کان پوءِ مَنهڻ جو مرحلو اچي ٿو، ان بعد مينا جو ڪم ٿيندو آهي. مينا جي مرحلي دوران وري مٿس ڇُر ٿيندي آهي. آخر ۾ ان کي انڊيگو (گُليءَ) ۾ ٻوڙيو ويندو آهي، جنهن بعد وڃي اجرڪ تيار ٿيندي آهي. 5 ميٽرن واريءَ اجرڪ تي 5 هزار 9 سئو دفعا ٻنهي پاسن کان رڳو ٺپا هنيا وڃن ٿا. اجرڪ جي رزلٽ لاءِ 28، 30 ڏينهن انتظار ڪرڻو پوي ٿو. هيءُ تمام ڏکيو هنر آهي.
اجرڪ جي تياري ۽ ڇرائي سنڌ جو خاص ھنر آھي. ان جي تياري ۾ وڏي محنت ۽ مھارت جي ضرورت آھي. ان جو اندازو انھي مان لڳائي سگھجي ٿو تہ اجرڪ چوڏھن مختلف مرحلن مان گذري مڪمل ٿئي ٿي. اجرڪ جي ڇرائي جا وري پنج مختلف مرحلا آھن، ھر مرحلي ۾ مختلف قسم ۽ رنگن جا پور يا ٺپا لڳندا آھن ۽ ھڪ اجرڪ جي مڪمل ٿيڻ تائين اٽڪل پنجويھ سوَ ڀيرا پور يا ٺپا لڳن ٿا. انھيءَ کان سواءِ اجرڪ جي تياري ۾ اٽڪل سورھن مصالحا استعمال ٿين ٿا. ڊيزائن ۽ رنگ جي لحاظ کان اجرڪ جا قسم ڏھن کان مٿي آھن، انھن جا نالا بہ الڳ الڳ آھن. اجرڪ گھڻو ڪري لاڙ وارن شھرن ۾ ٺھي ٿي جھڙوڪ نصرپور، ٽنڊو محمد خان، کيبر، سيکاٽ، مٽياري، ھالا، ڀٽ شاھ، ماتلي ۽ اتر واري حصي ۾ سکر ۾ اجرڪ ٺھي ٿي. اڳي ٽکڙ ۽ مانجھند ۾ بہ اجرڪ ٺھندي ھئي پري اھي مرڪز ڪڏھوڪو بند ٿي ويا آھن. رنگن جي لحاظ کان ھڪ اجرڪ جا گھڻو ڪري چار رنگ ٿيندا آھن. اڇو، ڪارو، ڳاڙھو ۽ نيرو. ڪن اجرڪن ۾ نيرو يا ڪارو رنگ نه ھوندو آھي تہ اھا اجرڪ ٽن رنگن واري ٿيندي آھي. نيرو ۽ ڳاڙھو رنگ ڪڏھن ھلڪو ھوندو آھي تہ ڪڏھن وري تيز ان ڪري ڳاڙھو رنگ ڪڏھن ناسي ٿي ويندو آھي. اجرڪ جي زمين يا تر جو رنگ ڳاڙھو يا نيرو ھوندو آھي، ليڪا ۽ چٽ ڪارا ھوندا آھن ۽ ڦلڙيون يعني گلڪاري اڇي ھوندي آھي. سموري اجرڪ ھٿ جي محنت سان تيار ٿيندي آھي.
هندستان جي ورهاڱي کان پهرين اجرڪ تمام گهڻي تعداد ۾ ٺهندي هئي. ان وقت ملاڪاتيار، سعيدپور، تلهار، ٽنڊي محمد خان، ٻهڊمي، بدين، خانپور، ٽِکڙ ۽ ڏندي ۾ اجرڪ جو ڪم ٿيندو هو. ٺٽي ۾ تہ اڍائي ٽي سئو کن ڪارخانا هوندا هئا. سجاول، ميرپور بٺوري، مٽياريءَ، سهتن، ڀٽ شاھ، ٽنڊي آدم، ٽنڊي فضل ۽ هوسڙيءَ ۾ اهو ڪم تمام گهڻو ٿيندو هو. هن وقت مٽياري ۽ ٽنڊو محمد خان ٻہ اهم مرڪز باقي وڃي رهيا آهن. ان کان سواءِ ڀٽ شاھ ۽ سهتا ۾ بہ ڪم ٿئي ٿو. کيبر، سيکاٽ ۽ سعيدپور ۾ بہ هڪ اڌ ڪارخانو آهي. ماتليءَ ۾ پنج ڪارخانا ڪم ڪن پيا. ان کان سواءِ وَسِي ملوڪ شاھ، ڀينڊي شريف، سن، سکر، هالا ۽ ٺٽي ۾ بہ اجرڪ سازيءَ جو ڪم ٿي رهيو آهي. مٿين علائقن ۾ اجرڪ جي ٻنهين پاسي ڇُر وارو ڪم ٿئي ٿو. هندستان جي علائقن: بيڪانير، سوجت، چاڻوت ۽ داليءَ وارن علائقن ۾ بہ هن وقت اجرڪ جو ڪم جاري آهي، پر اتي ڪچي رنگ وارو ڪم ٿئي ٿو، جيئن مٺيءَ، ڏيپلي، ڇاڇري، ننگرپارڪر ۽ ٿر جي ٻين علائقن ۾ ٿئي ٿو. ڪنهن وقت ۾ دادو ضلعي جي ’مانجهند‘ شهر ۾ بہ هڪ پُڙيون اجرڪون ڇُربيون هيون، پر هاڻي اتي اُهو ڪم بنھ ڪونہ ٿئي. اجرڪ جو ڪم درياهن، ندين ۽ واهن جي ڪنارن ۽ ٿوريءَ سخت هوا وارن علائقن ۾ ٿيندو آهي.
مشھور ڪاريگر
سنڌ جي هزارن سالن جي تاريخ ۾ هن هنر جا ڪئين ڪاريگر پيدا ٿيا هوندا، پر وقت جي وهڪري انهن نالن کي محفوظ نہ رکيو. بهرحال ويجهڙ واري دؤر ۾ هيٺين ڪاريگرن جا نالا معلوم ٿيا آهن: الهڏنو سومرو کٽي، ڀليڏنو سومرو کٽي، حاجي جمعو ۽ يعقوب لٽائي، ويٺل وسي ملوڪ شاھ (ٽکڙ جا)، جيڪي پاڪستان کان اڳ جا ڪاريگر هئا. حاجي عثمان ۽ طاهر محمد، ٻئي ڀائر مٽيارين جا هئا. سعيدپور جي مَنُو کٽيءَ، وڏي عمر ۾ وفات ڪئي. سندس پٽ حاجي وريل ۽ محمد عيسو بہ سٺا ڪاريگر ٿي گذريا آهن. حاجي وڪيو شاھ ڪاريگر هو، جنهن مٽيءَ جي پورن سان ڪم ڪيو، ڪاٺ جا پور پوءِ ٺهرايائين. ڀينڊي جو گل محمد سومرو کٽي، سيکاٽ جو حاجي صالح کٽي سومرو ۽ ماتليءَ جو محمد حسن، گذاري ويا. واري تڙ، سکر جو ڪاريگر محمد صالح سومرو، 1999ع ۾ گذاري ويو، جيڪو مشهور شاعر ادل سومري جو والد هو. مشهور ڪاريگرن ۾، مٽيارين جو بچل ’بمبئي‘، ڪم جي سهڻائيءَ ۽ تيزيءَ سبب بمبئي نالو پيس. کيبرن جا محمد صديق سهتو ۽ حاجي عثمان،. سيکاٽ ۾ محمد يونس کٽي سومرو، ٽنڊي محمد خان ۾ حاجي ڀليڏنو، حاجي لکاڏنو ۽ حاجي محمد شفيع ماتليءَ ۾ هاڻي محمد حسن جو پٽ محمد عثمان ڪم ڪندو آهي.
ڪي هندو جاتيءَ جا ماڻهو بہ اڳ ۾ اجرڪ ڇُرڻ جو ڪم ڪندا هئا، جن مان ڪي هالا ۾ رهندا هئا، جيڪي ڪجھ سال اڳ لڏي ڀارت هليا ويا، جن ۾ واسو مل، دولھ ڏنو مل، مينگهومل، ڪيول مل ۽ ڀڳڙي مل جا نالا ڳڻائي سگهجن ٿا. مٺيءَ ۾ کتري هندو اجرڪ جو ڪم ڪن ٿا، جن ۾ نٿو مل کتري هن وقت ڪاريگر ليکيو وڃي ٿو.
نمونا
اجرڪ پنهنجي پورن، ٺپن ۽ رنگن سبب مشهور آهي. لطيف سائين ’پور‘ ۽ ڇُر جي اهميت کي هن طرح واضح ڪيو آهي: اجرڪ جا پور سوين قسمن جا آهن، جن ۾ چڪي، ڇانڀ، ڇلو، عشق پيچ، موتين جڙيو، گُڏڙي، چوداڻ، ڪڪر، مهراڻ، قلمدان، ڪاشي، ونگو، بادام، ڏاڙهونءَ گل، جليب، ڊسڪو، فورِاسٽار، نارو، وٽ، هانشو، ٻري، کارڪ، مداخل، ٻوٽو، ريال، غاليچو وغيره شامل آهن. هن وقت سنڌ ۾ اجرڪ جا هيٺيان وَر هلندڙ آهن: ڪڪر، دٻلي (آڳاٽو ۽ اصل نالو: چَڪي)، بادام، حاشيو، ول (ٽي قسم: وڏي ول، پوپٽي وَل ۽ ننڍي ول)، کارڪ، جليب، غاليچو، چوداڻ، گُڏڙي، مداخل، ٻوٽو، ريال، عشق پيچ، مُهر، ڇلو (جنهن جو اصل نالو ’سرڪاري‘ آهي)، ۽ قلمدان. هاڻوڪي دؤر ۾ جيڪي اجرڪون تيار ٿين ٿيون، انهن جا ٻہ قسم آهن: هڪ اها اجرڪ، جيڪا روايتي انداز ۾ تيار ڪئي وڃي ٿي، جنهن تي ’ڇر‘ جو ڪم ٿيندو آهي ۽ اها مختلف مرحلن مان گذرندي لڳ ڀڳ مهيني کن ۾ تيار ٿئي ٿي. ٻي اجرڪ، جيڪا مارڪيٽ ۾ دستياب آهي، اها مشينن تي ٺهندي آهي ۽ هڪ ڏينهن ۾ پنج سئو کان هزار جي تعداد ۾ تيار ٿئي ٿي. اجرڪ هڪ شيءِ جو نالو ڪونهي، پر اها رڱاوت، جيڪا محنت ۾ ٺهي، ان کي ’اجرڪ‘ چيو وڃي ٿو. انهيءَ ۾ ٻانڌڻا، بگ، ملير، جُهميون، چُنيون، لسا بہ آهن، جيڪي اجرڪن جا مختلف نمونا آهن.
thumb|left|upright=2|سنڌالاجي ڄامشورو ۾ رکيل اجرڪ جا نمونا
استعمال
اجرڪ، ننڍا توڙي وڏا، عورتون توڙي مرد پھرين ٿا. اجرڪ ھر موسم ۾ پھري سگھجي ٿي، اھا اونھاري ۾ ٿڌي ۽ سياري ۾ گرم محسوس ٿيندي آھي. سنڌي ماڻھو اجرڪ جو پٽڪو وڏي شان سان ٻڌندا آھن. اجرڪ سنڌ جي ثقافت جي ھڪ علامت آھي. اجرڪ جيئن مختلف مرحلن مان گذري ٿي ايئن ان جو استعمال بہ زندگيءَ جي مختلف مرحلن ۾ ٿئي ٿو. عام زندگيءَ ۾ تہ اجرڪ جو استعمال آھي ئي آھي پر خاص موقعن تي پنھنجي محبت ۽ عقيدت جو سھڻي ۾ سھڻو اظھار، اجرڪ کان وڌيڪ ٻيو ڪونھي! جڏھن ڪنھن مھمان کي مان ڏيڻو ھوندو آھي تہ ان کي اجرڪ اوڍائي ويندي آھي. سنڌ ۾ گھڻو تڻو گھوٽ پنھنجي شاديءَ تي بہ اجرڪ اوڍيندا آھن. اسان جي زندگيءَ ۾ اجرڪ جي عمل دخل جو اندازو ان مان بہ لڳائي سگھجي ٿو تہ پنھنجي پياري دوست يا عزيز جي مرڻ کان پوءِ ان جي مڙھ تي بہ اجرڪ وڌي ويندي آھي.
اجرڪن جا ٻہ قسم ٿيندا آهن: هڪڙيون هڪ پُڙيون ۽ ٻيون ٻہ پُڙيون. ٻہ پُڙيون اجرڪون ڀليون ٿينديون آهن، وڏيون ويڪريون اهڙيون، جو جهول ڀري، ڪانبي ۾ پوريون. وري اجرڪن جي ڇر ۾ بہ نمونا ٿيندا آهن: ڪي اجرڪون ڪڪرن تي تہ ڪي ڦلن تي تہ ڪي دٻلين تي. ٻه پُڙين اجرڪن کي ٻهراڙيءَ جون زالون وچ ملائڻ لاءِ، کير يا ڪنڊوڙو هڻنديون آهن. ڪي ست رنگي پَٽ يا سُٽ جو، ڪي هڪ رنگو. اجرڪن کي بہ سنڌ جي لباس ۾ خاص جاءِ آهي. جي سيءُ هجي نہ ڪلهن ۾ ڪن يا سمهڻ مهل مٿان اوڍين، جي ميڙي ملاکڙي وڃن تہ مٿي سان ٻڌن، جي ڪچهريءَ يا رس رهاڻ ۾ ويهن ٽہ ڪانڀ ڪڍن، جي چونڊو ڪن تہ ڪانبو ٻڌن، جي گاهه ڪن تہ ڀري ٻڌن. زالون وري مَنھ مارڪي مٿي تي ڪن. گهر کان ٻاهر نڪرن تہ اجرڪ جي (يا ٻي ڪنهن چادر جي) اکڙي ڪڍي وڃن. لاباري لائيءَ تي جهول ٻڌي ٻار کي سمهاري لوڏين. ان کان سواءِ جي ڪنهن مڙس کڻي ڪو انصاف جهڙو ڪم ڪيو تہ وڏيرو يا زميندار کيس اجرڪ يا لونگي وٺي ٻڌرائيندو ۽ جي ڪنهن ماڻهوءَ ڪنهن زال کي دين جي ڀيڻ ڪري سڏيو تہ بہ اجرڪ وٺي کڻي اوڍائيندس. اجرڪ جو رواج سواءِ سنڌ جي، ٻيو ڪٿي بہ ڪونهي. سنڌ ۾ بہ لاڙ واري ڀاڱي ۾ گهڻو آهي، ٻين هنڌ ٿورو.
اجرڪ نہ رڳو سنڌ ۽ پاڪستان ۾ مقبول آھي پر ان جي مقبوليت سنڌ ۽ پاڪستان جون سرحدون ٽپي ڏيساور ۾ بہ پھچي چڪي آھي. پرڏيھي دوستن کي ڏيڻ لاءِ اجرڪ کان وڌيڪ بھتر ٻي ڪا بہ سوکڙي محسوس نٿي ڪئي وڃي.
ٻيا استعمال
thumb|300px|left|اجرڪ نموني جي ٻٽي بستري لاءِ چادر موجوده دور ۾ اجرڪ مان ٽايون، شرٽون، اسڪرٽ، پڙا، زنانا چولا ۽ سلوارون وغيره ٺاھيون وڃن ٿيون، ان کان سواءِ درن ۽ درين جا پردا، ڪشن ڪور، وھاڻن جا پوش، ميز پوش بہ اجرڪ مان ٺاھجن ٿا جيڪي تمام گھڻي سونھن ڪن ٿا. اجرڪ جي مقبوليت جو اندازو ان مان بہ لڳائي سگھجي ٿو تہ اڄڪلھ ڪارخانن ۾ بہ اجرڪ جي ڊزائين تي ڪپڙن جا تاڪيا تيار ڪيا وڃن ٿا، انھي ۾ ريشمي ۽ سنھو ڪپڙو بہ اچي وڃي ٿو.
حوالا
زمرو:سنڌي ثقافت زمرو:پاڪستاني ثقافت زمرو:پاڪستاني شالون ۽ اوڍڻ
آري پوٽا
آري پوٽا ديھ  تعلقي ۽ ضلعي ٽنڊي محمد خان ۾ هڪ ديهه، جنهن ۾ پير ڌڻي بخش شاهه ۽ حاجي غلام حسين لغاريءَ نالي ٻه ڳوٺ شامل آهن.
حوالا
زمرو:سنڌ جون ديھون
ڪيٽين جو ڪوٽ
ڪيٽين جو ڪوٽ جهوني پراڻ درياء سان لاڳاپيل ۽ ماڻڪاڻي ميرن جو پهريون تخت گاهه هو، انهيءَ کان پوءِ ماڻڪاڻي ميرن ميرپورخاص کي پنهنجي رهائش لاءِ چونڊيو ۽ ڪيٽين جو ڪوٽ آهستي آهستي ٿي پراڻ جي ٻين شهرن وانگر تباهه ۽ برباد ٿي ويو. ڪيٽين جو ڪوٽ ”ونگي“ جي شهر جي زور ڍري ٿيڻ کان پوءِ، وجود ۾ آيو. ”ونگو“ شهر پراڻ کان اُڀرندي طرف آباد هو. ڪيٽين جي ڪوٽ کان اُهو شهر ميل ڏيڍ اوڀر طرف هو. ونگي ۾ نهڙيا، ميمڻ، لوهاڻا ۽ ٻيون ذاتيون رهنديون هيون. ”ونگو“ شهر پراڻ جي ڪنڌيءَ تي آباد پراڻن شهرن مان هو. انهيءَ شهر جو همعصر ٻيو شهر ”ولاسو“ هو، جو پراڻ جي پوڇڙيءَ ۾ واقع هو. اسان کي پراڻن تاريخي ڪتابن ۽ دستاويزن ۾ ”ونگو ۽ ولاسو“ گڏ نالا ملن ٿا، اهي شهر لاڙ جا مشهور شهر هئا ۽ هڪٻئي کان گهڻو پري هئا. ونگو شهر پنهنجي طاقت تڏهن بنهه وڃائي ويٺو، جڏهن ڪيٽين کي ماڻڪاڻي ميرن مان مير ٺاري خان تخت گاهه لاءِ چونڊيو.
ڳوٺ غلام حسين جمالي
ڳوٺ غلام حسين جمالي جنھن کي ڪوهر جمالي پڻ چيو ويندو آهي. هن ڳوٺ ۾ اڳي استاد غلام محمد جمالي فائينل جي تياري ڪرائيندو هو. هر سال پاڻ اٽڪل 50 کان مٿي شاگرد موڪليندو هو ۽ گهڻو ڪري سڀ جا سڀ پاس ٿيندا هئا. هن اسڪول ۾ ڪي غريب شاگرد پڻ فائينل جي تياري ڪرڻ ايندا هئا.
آپريشن بِلو اسٽار
هندستان جي رياست پنجاب (Punjab) ۾ سِکن خلاف آپريشن بِلو اسٽار (Operation Blue Star) جي نالي سان هڪ خوني آپريشن ڪيو ويو هو. هاڻوڪي امرتسر (Amritsar) ۾ سِکن جي چوٿين گُرو رام داس (Guru Ram Daas) هڪ تلاءَ جي کوٽائي ڪرائي ۽ ان تلاءَ کي امرت سروور جو نالو ڏنو، ۽ گُرو ارجن ان تلاءَ جي وچ ۾ ”ھرمندر“ جي تعمير ڪئي ۽ سنڌ سان تعلق رکندڙ هڪ صوفي بزرگ حضرت ميان مير سنڌيءَ (Sufi Saint Hazrat MiyaanMeer Sindhi) کي ان گوردواري جي پيڙھ جو پٿر رکڻ جي گذارش ڪئي. جڏهن هندستاني آئين ۾ سک ازم کي الڳ مذهب مڃڻ بدران هندو ڌرم جو ئي هڪ فرقو سڏيو ويو ته سکن کي اها ڳالھ نه وڻي سنت جرنيل سنگھ ڀنڊروالا (Sant Jarnail Singh Ji Bhindranwala) اڪالي تخت (Akaali Takhut) سنڀاليندي ئي هندستان سان بغاوت جو اعلان ڪيو ۽ امرتسر واري سونھري گُردواري (Golden Temple) کي پنهنجي سرگرمين جو مرڪز بڻايو ته 1984ع ۾ جون مهيني جي پهرئين هفتي ۾ اندرا گانڌي (Indira Gandhi) جي حڪومت بلو اسٽار نالي آپريشن ڪندي اڪالي تخت ۽ گولڊن ٽيمپل تي ڪاهه ڪري ڇڏي. ان ڏينهن هڪ سک گُروءَ جي ورسي هئي، جنهن ڪري وڏي انگ ۾ مرد عورتون ۽ ٻار سونهري درٻار اندر موجود هئا، گوليون لڳڻ سبب ڪيتريون ئي بي گناهه جانيون پنهنجي زندگيءَ تان هٿ ڌوئي ويٺيون. قديم علمي لائبريري ڇار جي ڍير ۾ تبديل ٿي وئي. پوءِ هندستان جي حڪومت پنهنجي خرچ تي گولڊن ٽيمپل جي ٻيھر تعمير ڪرائي، پر سکن ان کي نه قبوليو ۽ ان حڪومتي تعمير کي ڊاهي پٽ ڪري، سڄي دنيا جي سکن وٽان چندا گڏ ڪري سونهري گُنبذ جي ساڳي نموني ۾ اڏاوت ڪئي، جهڙي خوني آپريشن کان اڳ هئي. سِکن پنهنجي پيارن جي خون ۽ عقيدي جي مينارن جي بي عزتيءَ کي برداش نه ڪيو ۽ آخر پنڊت جواهر لعل نهرو (Jawaharlal Nehru) جي ڌيءَ ۽ هندستان جي پرڌان منتري اندرا گانڌي جي ڇاتي ۾ بارود لاھي پنهنجو انتقام ورتو.
ٿرڙي جادو شهيد
ٿرڙي جادو شهيد انگريزي ٻولي (Thariri Jado Shahid) سنڌ، دادو ضلعو جي جوهي تعلقو ۾ هڪ اهم ۽ تاريخي شهر آهي. هيءُ شهر ميان نصير محمد ڪلھوڙو جي ميانوال تحريڪ جي سپھ سالار جادو فقير ٻٻر ٻَڌايو هو جنهنڪري سندس نالي پويان سڏجي ٿو. هن شهر ڀرسان اولھ پاسي جادو فقيرجو مقبرو پڻ آهي. هن شهر کي يونين ڪائونسل جو درجو پڻ حاصل آهي.هن شهر ۾ اسپتال ۽ ڇوڪرين توڙي ڇوڪرن لاءِ هاءِ اسڪول آهي. هن شهر جي آبادي 35 هزار جي لڳ ڀڳ آهي.
ڪيٽين جو ڪوٽ
تخت گاهه لاء چونڊ جا سبب
مير ٺاري خان، ڪيٽين کي پنهنجي لاءِ هيٺين سببن ڪري چونڊيو هو. : 1. ڪيٽين کي چؤطرف ڍوري پراڻ جو گهيرو هو. ڍورو پراڻ، اُن وقت هميشه پاڻيءَ سان ڀرجيو وهندو هو. انهيءَ ڪري ڪيٽين جي ڪوٽ لاءِ ڍورو پراڻ قدرتي بچاءَ واري خندق هو. ڪوبه دشمن جيڪڏهن ڪيٽين تي حملي لاءِ اچي ها، ته پهرين هن کي ڪٿان به ڍورو پراڻ اُڪرڻو پئي ها، پوءِ هـُـو پراڻ جي ڪيٽيءَ ۾ گهڙي سگهي ها ۽ يقيناً مير کيس ائين ڪرڻ نه ڏين ها. ٻيڙين تي بندوقن ۽ توبن جا وسڪارا ڪري، هنن کي ختم ڪري ڇڏين ها. فوجي لحاظ کان اِهو هنڌ تخت گاهه لاءِ موزون هو. . 2. ڪيٽين ۾ جهنگ ۽ وڏا ٻيلا هئا، جيڪي اڃا به آهن. اُهو جهنگ ميرن کي به ڪم ڏيندو هو. (الف) شڪار لاءِ (ب) جاچ جوچ لاءِ اهو ٻيلو ڪارائتو هو. جهنگ ۾ ڪافي جهنگلي جانور رهندا هئا. مير صاحب انهن جو شڪار ڪندا هئا. انهيءَ ڪري هنن کي گهر ويٺي شڪار ملي ويندو هو ۽ ان ريت هو شڪار جو شوق ڪيٽين جي رک وارن جانورن تي پورو ڪندا هئا. هونئن به ميرن کي شڪار جو شوق حد کان وڌيڪ رهندو هو. گهڻو ڪري هو پنهنجي شڪار لاءِ ٻيلا ۽ ڪيٽيون رکرائيندا هئا. هيءَ ڪيٽي ته انهيءَ شوق لاءِ سون تي سهاڳي جو ڪم ڏيندي هئي. ٻيءَ طرح سان هن جهنگ مان سندن خاص جاچ ڪندڙ ماڻهو پراڻ کان هـُـن پاسي جي ماڻهن جي چـُـرپـُـر تي وڻن پٺيان لڪي اک پيا رکندا هئا. ڪابه شڪ جهڙي ڳالهه پيدا ٿيندي هئي، ته مخصوص نمونن ۾ انهيءَ ساعت ميرن کي مطلع ڪيو ويندو هو ۽ دشمن کي صفحه هستيءَ تان مٽايو ويندو هو. ٻي هنڌ اهڙي مخصوص جاءِ ميرن کي مهيا ٿي نٿي سگهي، انهيءَ لاءِ ڪيٽيون ئي مناسب جاءِ هـُـئي، جيڪا ميرن جي گهرن کان سواءِ هڪ ٻيلي جي به حيثيت رکندڙ هئي.. 3. ٽيون سبب هي پڻ هو ته ماڻڪاڻي ميرن جو لاڙ ۾ ڪافي اثر رسوخ هو. لاڙ جو ٻهڊمي، سيراڻيءَ کان ويندي، بٺورو، شاهه بندر، ڪيٽي بندر، بلڪ گهوڙا ٻاريءَ تائين سندن ملڪ  هو. ٿر وارن ماڻهن سان به هنن جو لڳ لاڳاپو هو. ڪلهوڙن جي ڏينهن ۾ فوجي نگران جي حيثيت ۾، هو پنهنجي ڇانوڻيءَ سان گڏ لاڙ ۾ گهاريندا هئا، انهيءَ ڪري لاڙ ۽ ٿر جا ماڻهو هنن کي ڪافي چاهيندا هئا، جنهن ڪري هنن ڪيٽين کي پنهنجو تخت گاهه بنايو. ڇوته اِها جاءِ ٿر ۽ لاڙ جي وچ ۾ واقع هئي ۽ هو پنهنجي رعيت کي بنهه ويجهو ٿـِـي ٿي رهيا. راجا جيترو رعيت کي ويجهو هوندو، اوترو ئي رعيت هن سان پنهنجا ڏک سور اوري سگهندي ۽ هـُـو پڻ رعيت جي جذبن کان آگاهه ٿي سگهندو. انهيءَ لحاظ کان به ڪيٽيون ماڻڪاڻي ميرن جو مناسب تخت گاهه هو. . 4. ڍوري پراڻ جي اُلهندي تان اڳي رڳو ميدان ئي ميدان هو. ميرن ڏاهپ ڪري ڪوٽ جا مورچا بنهه مٿي کڻايا هئا. انهن مورچن تي هر وقت نگاهه رکندڙ نگهبان رهندا هئا. اولهه کان ڪابه فوج يا لشڪر ايندو هو، ته ڪوهن کان نظر ايندو هو ۽ انهيءَ لشڪر يا فوج جو واٽ ۾ ئي صفايو ڪيو ويندو هو. اوڀر طرف کان جيتوڻيڪ ڪافي وڻڪار هئي، پر انهيءَ وڻڪار ۾ جونجهار جوان رهندا هئا، اُهي ته اهڙا وجهه پيا ڳوليندا هئا، ڪوبه دشمن جهنگ ۾ گهڙيو نه آهي ۽ ختم ٿيو نه آهي. انهيءَ لحاظ کان به ماڻڪاڻي ميرن جو هيءُ تخت گاهه ڪارائتو هو. . 5. ڪيٽين جي ڪوٽ کان سڌو سامونڊي رستو ڪڇ ڏانهن ٿي ويو. اُن کان سواءِ ڪيٽين کي ڪڇ ويجهو هو. انهيءَ ويجهڙائي سبب ميرن ڪڇ جي راجا سان برادريءَ وارا ناتا قائم ڪيا هئا. ڪڇ جو راجا ماڻڪاڻي ميرن سان برادريءَ جهڙا ناتا رکندو هو. ڪڇ کي ويجهي هئڻ ڪري، ماڻڪاڻي ميرن کي اِهو قرب ۽ محبت جو ناتو شهداداڻين کان وڌيڪ فائدي وارو هو. شهداداڻين وٽ ڪڇ جا سفير ايندا ويندا هئا، پر ڪڇ جي راجا جو جيڪو برادراڻو تعلق ماڻڪاڻي ميرن سان هو، سو آخر تائين قائم رهيو. اهي سبب هئا، جنهن ڪري مير ٺاري، پنهنجو تخت گاهه ڪيٽين کي بنايو ۽ موصوف پنهنجن عزيزن قريبن سان اُتي رهڻ لڳو. .
ڳوٺ غلام حسين جمالي
سنڌي فائينل جي بند ٿيڻ کان پوءِ، انهيءَ اسڪول جو ڦٽي وڃڻ قدرتي هو. استاد صاحب به تلهار لڏي ويو. مذڪوره اسڪول ڦٽي ويو آهي. جمالي به گهڻا لڏي اچي تلهار ۾ رهيا آهن. انهيءَ ڳوٺ جي ڏکڻ اوڀر کان ”دل ذات جو دڙو“ آهي، جنهن جي ڀرسان ”ڪنب“ جو وڏو ڪـُـن آهي، جو ڳٺي جي ڍوري جو وڏي ۾ وڏو ڪـُـن ليکجي ٿو
آپريشن بِلو اسٽار
حوالا
زمرو:شخصيتون زمرو:ڀارت زمرو:سياست زمرو:مذهب
روئڻ
thumb|300x300px|هڪ ٻار روئندي، ڳوڙها واضع آهن۔ انساني جذبات بي قابو ٿي وڃڻ جي صورت ۾ ڳوڙها وهڻ جي عمل کي روئڻ چيو ويندو آهي اهڙو عمل عام طور تي ٻارن ۽ عورتن ۾ وڌيڪ هوندو آهي، ڇو ته جذبات کي قابو رکڻ جي طاقت ان ٻنهي ۾ گهٽ هوندي آهي۔ ٻارن ۾ روئڻ ههڻو ڪري ڪاوڙ ۽ ضد جي اظهار لاء  هوندو آهي جڏهن ته بالغ ٿيڻ کان پوء روئڻ عام طور تي ڪنهن وڏي صدمي يا ڏک جي ڪري هوندو آهي۔
زمرو:جواني زمرو:رويا
ايڪٽيھ چڱا لڇڻ
هيءُ ڪتاب شيوارام نرسنگهداس ڦيرواڻيءَ جو لکيل آهي. ڪرائون سائيز واري هن ڪتاب جي قيمت 2 -آنا- 6 پايون آهي. ڪتاب 1929ع ۾ ڇپيو. پريس وغيره ڄاڻايل ناهي.
ڪراچي ڊويزن
ڪراچي ڊويزن پاڪستان جي صوبي سنڌ جي هڪ انتظامي ڊويزن آهي جنهن ۾ هيٺيان ضلعا شامل آهن. ڪراچي ڊويزن جي ڪل پکيڙ 3528 چورس ڪلوميٽر آهي. 1998 م ھن ڊويزن جي آدمشماري 98,56,318 ھئي جيڪا 2017 ۾ وڌي 1,60,51,521 تائين وڌي وئي.
ورهاڱي کان اڳ جي ڪراچي
ورهاڱي کان اڳ ڪراچي عملي طور تي هڪ سنڌي شهر ۽ ضلعو هئو. ڪراچي ضلعي جي 1941ع جي آدم ڳڻپ موجب ان وقت ڪراچي ضلعي جي ڪُل آبادي 713،900 هئي، جنهن ۾ 406،050 سنڌي ڳالهائيندڙ هئا. جڏهن ته اردو ڳالهائيندڙ آبادي رڳو 30 هزار هئي.
زمرو:پاڪستان جون ڊويزنون
پاڪستان جي رياستي علامت
thumb|225px|پاڪستان جي رياستي علامت پاڪستان جي ریاستي علامت جو اتخاذ ۱۹۵۶ء ۾ ڪيو ويو هو۔ هي علامت پاڪستان جو نظرياتي اساسو، ان جي معيشت جو بنياد، ان جو ثقافتي ورثو ۽ ان جي رهنما اصولن جو عڪس آهي۔ هن علامت ۾ هڪ ڍال جي مٿان چنڊ تاري جو نشان ٺهيل آهي ، جنهن جي چوڌاري گلن جو حلقو آهي۔ هن حلقي جي هيٺان هڪ صحيفو ٺهيل آهي ، جنهن تي  پاڪستان جو قومي اصول لکيل آهي۔ چنڊ تاري ۽ حلقي ۾ موجود سائو رنگ اسلام جو روايتي نشان آهي۔ حلقي ۾ موجود ڍال چار برابر حصن ۾ ورهايل آهي ، جنهن جي مٿين حصي ۾ سڄي پاسي چانهه ۽ کٻي پاسي ڪپهه؛ جڏهن ته هيٺين حصي ۾ سڄي پاسي ڪڻڪ ۽ کاٻي پاسي جوٽ ڏيکاريو ويو آهي۔ آزادي جي وقت، هي پاڪستان جا اهم فصل هيا ۽ انهن کي ڍال تي ظاهر ڪرڻ جو مقصد پاڪستان جي زرعي معيشت جي عڪاسي ڪرڻ هيو۔ هيٺ موجود صحيفو، قائد اعظم جي اصولن ، ”ايمان، اتحاد، نظم“، جو پيغام آهي، جن کي پاڪستان جي رهنما اصولن مان هڪ ڳڻيو ويندو آهي۔ ڍال جي چوڌاري جو حلقو پاڪستان جي قومي گل ياسيمين سان ٺهيل آهي۔
زمرو:حڪومت پاڪستان زمرو:پاڪستان جون قومي علامتون
ٽنڊو محمد خان ضلعو
ٽنڊو محمد خان ضلعوپاڪستان جي صوبي سنڌ جي حيدرآباد ڊويزن جو هڪ ضلعو آهي. اِن جو صدرمقام ٽنڊو محمد خان شهر آهي. ھن ضلعي جي اتر ۾ حيدرآباد ۽ ٽنڊوالهيار ، ڏکڻ ۽ اوڀر ۾ بدين ۽ اولھ ۾ سجاول واقع آهن. هِن ضلعي ۾ 3 تعلقا : ٽنڊو محمد خان تعلقو، ٽنڊو غلام حيدر تعلقو ۽ بلڙي شاھ ڪريم تعلقو ۽ 28 يونين ڪاؤنسلون واقع آهن. ضلعي جي آبادي 2011 ۾ اندازي مطابق 5 لک 8 هزار هئي. 2017ع م آبادي 6،77،228 ھئي.
thumb|left|220px|upright= 2|پاڪستان جي نقشي ۾ ٽنڊو محمد خان ضلعي جو مقام
تاريخ
ھن ضلعي جي صدر مقام ٽنڊو محمد خان تي اھو نالو مير محمد خان شھواڻي ٽالپر جي نالي تان 1791ع ۾ پيو. ٽالپرن جي دؤر م اھو گوڻي تعلقي جو ڳوٺ ھيو پر برٽش ايمپائر واري دور م ان کي تعلقي جو درجو مليو ۽ ان کي حيدرآباد ضلعي جي حصو بڻايو ويو. ھن ضلعي جو قيام جون 2005 ۾ ٿيو. ضلعي جي قيام وقت پراڻي تعلقي ٽنڊو محمد خان جي ٻن ننڍن شھرن بلڙي شاھ ڪريم ۽ ٽنڊو غلام حيدر کي تعلقي جي حيثيت ڏئي ھن ضلعي م برقرار رکيو ويو. 2011 ۾ جڊيشل ڊسٽرڪٽ جو پڻ قيام عمل ۾ ايو جنھن ذريعي ڊسٽرڪٽ ۽ سيشنس ڪورٽ قائم ڪئي وئي.ھن جي صدر مقام ٽنڊو محمد خان شھر لاءِ ھيٺين چوڻي مشھور آھي:
"ٽنڊو محمد خان، جت معشوقن جو مان"
- پھاڪو
انجنيئر عبدالوهاب سهتو لکي ٿو تہ: ميرن جي اڏايل شھر ھجڻ ڪري ٽنڊو محمد خان اندر، معشوقن جو مان وڌيڪ ھو. ڇوتہ مير جتي بہ ھوندا ھا معشوق اتي پھچي ويندا ھئا.
جاگرافي
ھي ضلعو ڏکڻ سنڌ ۾ واقع آهي. ان جي جاگرافيائي بيهڪ 680 15’ 14” کان 680 44’ 2” اوڀرئين لانگيٽيوڊ ۽ 240 45’ 41” کان 250 17’ 8” اترئين ليٽيٽوڊ جي وچ ۾ واقع آهي. ھن ضلعي جي اتر ۾ حيدرآباد ۽ ٽنڊوالهيار ، ڏکڻ ۽ اوڀر ۾ بدين ۽ اولھ ۾ سجاول ۽ ٺٽو واقع آهن. ان جي اتر اولھ ۾ سنڌوندي وھي ٿي. ھن صوبي جي آبھوا ٽيمپريٽ آھي. مئي جون ۍ جولاء جا مھينا ھتي وڌيڪ گرمي وارا ۽ ڊسمبر ۽ جنوري وارا مھينا وڌيڪ سردي وارا ھوندا آھن. ھن ضلعي جي پکيڙ 1733 چورس ڪلوميٽر آهي.
آبادي
ھن ضلعي جي 2017 جي آدمشماري مطابق آبادي 6,77,228 آھي جنھن مان ,1785,35 ماڻھو ٻھراڙيءَ ۾ ۽ 1,42,050 ماڻھو شھرن ۾ رھن ٿا. ھن ضلعي ۾ وسندڙ ذاتين م سما، سيد، ٽالپر، سومرا، ميمڻ، لغاري، لاشاري، خاصخيلي، راجپوت، مگسي، رند، چانڊيا، جت، لاکا، جلالاڻي، ڀٽي، شورا، درس، دل، باگراڻي، مھيري، ڪھيري، ملاح، کوسا، ڪاتيار، ترڪ، جگسي، لنڊ، ھاليپوٽا، جماري، مڱڻهار، چانگ، برھماڻي، خواجه، نظاماڻي، شيخ، ڪيريا، عالماڻي، جمالي، سيٺيا، نوناري، سيال، ملاح، بڙدي، بروھي، سولنگي، پليجا، جوکيا، ساند، ڪاٺوڙ، ھندو، عيسائي وغيره شامل آهن.
سياسي نظام
ھن ضلعي کي قومي اسيمبليءَ ۾ ھڪ تڪ جي ۽ سنڌ اسيمبلي م ٻن تڪن جي نمائندگي مليل آهي جن م پي ايس 53 ٽنڊو محمد خان ڪم حيدرآباد (پراڻي حيدرآباد 11) ۽ پي ايس 54 ٽنڊو محمد خان ڪم بدين (پراڻي حيدرآباد 12) شامل آهن. 2018 جي چونڊن ۾ پي ايس 53 مان پاڪستان پيپلز پارٽي جو سيد اعجاز حسين شاھ بخاري چونڊجي آيو جيڪو سيد عبدالمجيد شاھ جو پٽ ۽ ٽنڊو محمد خان شھر جي بخاري محلي جو رھاڪو آھي. پي ايس 54 مان پڻ پاڪستان پيپلز پارٽي جو عبدالڪريم سومروچونڊجي آيو جيڪو 3 نومبر 1962ع م تعلقي بلڙي شاھ ڪريم جي ڳوٺ جھان سومرو م پيدا ٿيو ھو. ان جي والد جو نالو عبدالخالق سومرو آھي. عبدالڪريم سومرو 2008 کان 2013 تائين اڳ بہ سنڌ اسيمبلي جو ميمبر رهيو ھو.
يونين ڪاؤنسلون
ٽنڊي محمد خان ضلعي ۾ ھڪ ميونسپل ڪاميٽي ۽ ٻہ ٽائون ڪاميٽيون واقع آهن. ميونسپل ڪاميٽي ٽنڊي محمد خان شھر ۾ واقع آهي جيڪا 19 وارڊن تي مشتمل آهي ۽ ھر وارڊ مان ھڪ جنرل ڪائونسلر سڌي چونڊ وسيلي چونڊجندو آهي. ٽائون ڪاميٽين ۾ ھڪ ٽنڊو غلام حيدر ٽائون ڪاميٽي ۽ ٻي بلڙي شاھ ڪريم ٽائون ڪاميٽي آھي.
معيشت
ھي ضلعو سنڌ جي کنڊ جي پيداوار جو وڏو حصيدار آهي. ھتان جي معيشت زرعي آھي ۽ ھتان جي وڏي صنعت شگر انڊسٽري آھي. سال 2008 ۽ 2009 ۾ ھن ضلعي مان وصول ڪيل روينيو 1،12،69،454 روپيا ھيو. ضلعي م ڪوئلي جي کاڻن جو محور پنج ڪلوميٽر آهي. تيل ۽ گيس جون 3 فيلڊ ۽ 10 کوھ پڻ واقع آهن. ھن ضلعي ۾ ٽنڊو محمد خان شگر مل ٽنڊو محمد خان، سنڌ آبادگار شگر مل دينپور، سيري شگر مل ٽنڊو محمد خان، انصاري شگر مل ٽنڊو غلام حيدر، فاران شگر مل شيخ ڀرڪيو واقع آهن. ضلعي م ھڪ ڪاٽن جننگ پريسنگ فيڪٽري ۽ 20 رائس ملون پڻ واقع آهن .2017ع ۾ يورپي يونين طرفان ڪرايل سروي مطابق ھن ضلعي جي 80 سيڪڙو خاندانن جي ماھوار آمدني 10 ھزار کان گھٽ ھئي، 10 سيڪڙو خاندانن جي ماھوار آمدني 10 کان 15 ھزارن تائين ھئي ۽ باقي 10 سيڪڙو جي 15 ھزارن کان مٿي ھئي. سروي مطابق ھتان جي ماڻھن جي سراسري ماھوار آمدني 9,580 ھئي. 89.5 سيڪڙو خاندانن ۾ ڪمائڻ وارو ھڪڙو فرد ھيو ۽ 7.9 سيڪڙو خاندانن ۾ ڪمائڻ وارا ٻہ فرد ھيا.
عدالتي نظام
ھن ضلعي جون حدون سنڌ ھاء ڪورٽ جي سرڪٽ ڪورٽ حيدرآباد جي اختيار ۾ اچن ٿيون جنھن ڪري ھاء ڪورٽ جا ڪيس حيدرآباد واري رجسٽري ۾ داخل ٿيندا آهن. ضلعي عدالتن جي نظام ۾ ھتي ڊسٽرڪٽ اينڊ سيشن جج جي عدالت ٽنڊو محمد خان شھر ۾ واقع آهي جنھن سان گڏ ايڊيشنل ڊسٽرڪٽ اينڊ سيشن ججن جون ٻہ عدالتون پڻ ڪم ڪن ٿيون. اھي عدالتون ساڳي وقت ننڍين عدالتن جو اپيلون پڻ ٻڌنديون آھن. ھتي سينئر سول جج جون ٻہ عدالتن، چار سول ججن جون عدالتون پڻ ٽنڊو محمد خان شهر ۾ ويھن ٿيون. ضلعي ۾ ٽنڊو محمد خان شھر ۾ ھڪ ڪنزيومر ڪورٽ پڻ ڪم ڪري ٿي. ضلعي اندر وڪيلن جي ضلعي بار ايسوسيئيشن پڻ قائم آهي جيڪا سنڌ بار ڪائونسل جي نگراني ۾ ڪم ڪري ٿي.
صحت
ھن ضلعي م سرڪاري سطح تي
ھڪ سول اسپتال،
2 تعلقه اسپتال،
12 بيسڪ هيلٿ يونٽ،
ھڪ چائلڊ مڌر ھيلٿ ڪيئر سينٽر،
20 ڊسٽرڪٽ ڪائونسل ڊسپينسريون ۽
2 يوناني شفاخانه واقع آهن. نجي شعبي ۾ ٽنڊو محمد خان شھر م
ميمڻ چيريٽبل ميٽرنٽي هوم اينڊ چائلڊ ويلفيئر سينٽر،
سميع الشافي اسپتال ۽
ٽي ايم خان ميڊيڪل سينٽر شامل آهن.
انڊس ميڊيڪل ڪاليج جي ٽيچنگ اسپتال پڻ ھتي صحت جون خدمتون فراھم ڪري ٿي. دل جي بيمارين جي لاء ھتي نيشنل انسٽيٽيوٽ آف ڪارڊيوويسڪيولر ڊزيزز (NICVD) خدمتون فراھم ڪندڙ آھي. 10 سيپٽمبر 2020 کان ان اداري طرفان ٻارن جي دل جي اوپن سرجري جي شروعات ڪئي وئي. ان ڏينھن ڊاڪٽر سھيل خان ۽ ڊاڪٽر سعد بدر ذڪي بدين جي ٻن سالن جي ٻار جي دل جو ڪامياب آپريشن ڪيو.
تعليم
ٽنڊو محمد خان م شھيد ذوالفقار علي ڀٽو انسٽيٽيوٽ آف سائنس اينڊ ٽيڪنالاجي (زيبسٽ) واقع آهي جنھن جو آغاز 20 مارچ 2010 ۾ ٿيو. ميڊيڪل جي تعليم لاءِ ھتي انڊس ميڊيڪل ڪاليج ۽ ھاسپيٽل واقع آهي.
ثقافت
ھي ضلعو اجرڪ، فراسي ۽ ڪاشي جي سامان جي ڪري مشھور آھي.
سياحت
ھن ضلعي م کوڙ تاريخي اھميت وارا ۽ مذھبي سياحت لاء پرڪشش ماڳ آھن. سڀ کان مشھور جاء بلڙي شاھ ڪريم م مشھور شاعر ۽ اولياء شاھ عبدالڪريم بلڙيءَ وارو جي درگاه آھي جتي ھر سال ميلو لڳندو آھي. ٽنڊو محمد خان شھر کان ڏکڻ طرف 20 ڪلوميٽرن جي فاصلي تي سعيدپور جي ويجھو ٻڌن جو اسٽوپا، جنھن کي سڌيرڻ جو ٺلھ سڏين ٿا، ۽ جاٽن جو قبرستان واقع آهي جنھن کي مخدوم جو قبرستان پڻ سڏين ٿا. ھن ضلعي ۾ ٻيون سياحتي جايون شاھجھان مسجد، سھراڻي، تعلقا بلڙي شاھ ڪريم، ڍانڊي مسجد يو سي جھان سومرو، مير محمد خان ٽالپر جو مقبرو، ٽنڊو غلام حيدر م بيربل جي جنم ڀومي، درگاھ شيخ ڀرڪيو اچاري، درگاھ ميان محمد اسحاق ملاڪاتيار، درگاھ سائين عبدالفتاح شاھ قابل ذڪر آهن.
آبپاشي
ھن ضلعي مان وھندڙ واھن م ڦليلي ڪينال، اڪرم واھ، گوڻي واھ ۽ پنياري ڪينال شامل آهن. ڦليلي ڪينال مان پانڌي واھ، مبارڪ واھ ۽ امام واھ نڪري وھن ٿا. اڪرم واھ مان گاجا واھ، بلڙي ڊسٽري ۽ ڍاٽ مائنر نڪري وھن ٿا. گوڻي ڪينال مان شاھ بخاري مائنر، ڄام واھ، ڪڙيو واھ، ڪندور مائنر، پنجتن مائنر ۽ ماڻڪ واھ نڪري وھن ٿا. پنياري ڪينال مان ميران پور شاخ ۽ ملوڪ شاھ مائنر نڪري وھن ٿا. ان نھري نظام سان ھتان جون زرعي زمينون سيراب ٿين ٿيون.
سلطنت خمير
سلطنت خمير (Khmer Empire) (خمير: ចក្រភពខ្មែរ ) يا سلطنت انگڪور (Angkor Empire) (خمیر: ចក្រភពអង្គរ ) جنهن کي هاڻي ڪمبوديا جي طور تي سڃاتو ويندو آهي ، ڏکڻ اوڀر ايشيا ۾ هڪ طاقتور خمير هندو ٻڌ سلطنت هئي۔ سلطنت جو بنياد اڳوڻي مملڪت فونان ۽ مملڪت چينلا کان پيو جيڪي هڪ وقت ۾ گھڻي سرزمين ڏکڻ اوڀر ايشيا تي قائم رهي، جيڪا هاڻوڪي دور جي لائوس، ٿائيلينڊ، ۽ ڏکڻ ويتنام جو حصو آهي۔ سلطنت خمير جي سڀ کان وڏي ميراث انگڪور هاڻوڪي ڪمبوڊيا ۾، سلطنت جي عروج جي داستان بيان ڪري ٿي۔ انگڪور جون عظيم آليشان يادگارون مثلاََ انگڪور وات ۽ بايون سلطنت جي امارت ۽ طاقت جو اندازو لڳائي سگھجي ٿو۔ هاڻوڪي هٿرادو سياري جي تصوير ڪشي سان انڪشاف ٿيو آهي ته انگڪور صنعتي دور کان پهرين دنيا جو سڀ کان وڏو شهري مرڪز هيو۔
ڪمپيو سرو
ڪمپيو سرو جيڪا عام طور تي  ڪمپيو سرو انفارميشن سروس يا سي آء ايس (CIS) جي نالي سان سڃاتي وڃي ٿي، آمريڪا جي پھرين وڏي ڪمرشل آنلائن سروس پرووائيڊر ڪمپني آھي جيڪا 1980وارہ ڏھاڪي کان کان 1990  واري اڌ ڏھاڪي تائين  ملڪ ۾ ڇانيل ھئي. ھي ڪمپني آن لائين چيٽ سسٽم، ميسيج سسٽم، ڪيترن ئي ڪمپيوٽر پليٽفارمن لاءِ سافٽويئر لائبريري ۽ کوڙ مشھور آن لائين راندين، جي آء ايف فائيل فارميٽ جي تعارف ۽ جي آء ايف فائيلن جي مٽاسٽا جي نظام جي ڪري مشھوري ماڻي. 1991 کان پرسنل ڪمپيوٽرن جي مارڪيٽ ۾ اي او ايل جي اچڻ تي ھن ڪمپني جي زوال جي شروعات ٿي. اي او ايل ھڪ ڪلاڪ جا $2.95 ڊالر وصول ڪندي ھئي جڏھن تہ ھي ڪمپني ڪلاڪ جا پنج ڊالر چارج ڪندي ھئي. اڳتي ھلي 1996 ۾  اي او ايل ڪمپني ڪلاڪ جي اڳاڙي جي سسٽم کي مھيني جي اڳاڙي ۾ تبديل ڪيو ۽ گرافيڪل يوزر انٽرفيس پڻ متعارف ڪرايو. 1997 ۾ ڪمپيو سرو جي بنيادي ڪمپني پنھنجي ھن شاخ کي وڪرو ڪرڻ جو فيصلو ڪيو اھڙي طرح اي او ايل ڪمپني جن ذيلي شاخ کي خريد ڪيو.
بين الاقوامي ڪرڪيٽ ڪائونسل
بين الاقوامي ڪرڪيٽ ڪائونسل (انٽرنيشنل ڪرڪيٽ ڪائونسل(International Cricket Council)) جي شروعات 1909 کان ٿي. ان جو هيڊ ڪوارٽر دبئي گڏيل عرب امارات ۾ آهي
ديوناگري اسڪرپٽ
thumb|Devanagari text from Vayu Purana (Marathi Translation).
ديو ناگري رسم الخط___(Dev Nagri Script):
برھمي لپيءَ مان ترقي ڪري جڙيل رسم الخط. ديوناگري رسم الخط صدين کان ھندو مذھب جو مقدس خط رھيو آھي. ڪيترائي مذھبي ڪتاب ۽ سنيھا ھن رسم الخط ۾ لکيل آھن. گڏيل ھندستان، ايشيا ۾”ننڍي کنڊ“ (Sub continent) سان مشھور آھي، ھن پوري خطي ۾ صدين کان سنسڪرت ڌرمي زبان ۽ ديو ناگري ڌرمي رسم الخط رھيو آھي. ديو ناگري رسم الخط ھميشه کاٻي کان ساڄي طرف لکيا ويندا آھن. مرليڌر جيٽلي مطابق سڄي ”ڀارت ۾ ۽ ڀارت کان ٻاھر پڻ، ٻين ڪئين ملڪن ۾ ديوناگري لپيءَ جي ڦھلاءِ جو مکيه سبب اھو آھي تھ اھا مڪمل طور تي سائنسي سرشتي واري آھي. ھن لپيءَ ۾ ماترائن جو استعمال لازمي ھئڻ ڪري لکيل ٻوليءَ ۽ ڳالھائڻ جي ٻوليءَ جي روپ ۾ گھڻي ۾ گھڻي مشابھت آھي.
ماءُ جو ڏھاڙو
ماءُ ڏھاڙو، ماءُ جو عالمي ڏھاڙو، امڙين جو ڏينهن يا مائرن جو ڏينهن (Mother's Day) هر سال ھي ڏھاڙو مختلف مُلڪن ۾ مَلھايو ويندو آهي، ان ڏينھن کي ملھائڻ لاءِ دنيا ۾ ڪا بہ ھڪ متفق تاريخ نه آهي، اهو ڏينهن مختلف ملڪن ۾ مختلف تاريخن تي  ملھايو ويندو آهي. پاڪستان ۽ اٽليءَ سميت گهڻا ملڪ، ھي ڏھاڙو مئي مهيني ۾ ھفتي جي ٻئي آچر تي ملھائيندا آھن، ۽ اهڙا ڪيترائي ملڪ پڻ آھن جيڪي اھو ڏينھن جنوري، مارچ، نومبر يا آڪٽوبر ۾ مَلھائيندا آھن. هن ڏينهن کي مَلِھائڻ جو مقصد پنھنجي ماءُُ جي اهميت جو احساس ڪرڻ، سندس خدمت ڪرڻ، ۽ امڙ کي خوشي ڏيڻ آهي.
مائرن جو ڏھاڙو موڪل طور پھريون ڀيرو 1908ع ۾ ملھايو ويو، جڏھن انا جروس پنھنجي ماءُ کي ڀيٽا ڏيڻ لاءِ يادگيري طور سينٽ اينڊريئو ميٿئيوڊسٽ چرچ، گرافٽن اولھ ورجينيا ۾ ملھايو. انا جوروس جو چوڻ ھيو تہ ”تحفا ۽ ٺھيل ڪارڊ وٺڻ بدران ماڻھو پنھنجي امڙ کيََ جَسسس ڏيڻ، ڀيٽا ڏيڻ ۽ ساراھڻ لاءِ ھٿ سان لکيل خط محبت جي اظھار طور ڀيٽا ڏين“.
ھن ڏينھن تي پرنٽ توڙي اليڪٽرانڪ ميڊيا خاص پروگرام ھلائيندا آھن، جڏھن تہ ماڻھو پنھنجي امڙين کي مانُ ڏيڻ لاءِ تحفا ڏيندا آھن ۽ سندن خدمتن جي ساراھ ڪندا آھن. جِِن ماڻھن جون مائر فوت ٿي ويون ھونديون آھن سي پنھنجي ماءُ لاءِ دعا گھرندا آھن، سندن قبر تي ويندا آھن، اسڪول مائرن کي خدمتن جي مڃتا لاءِ خاص پروگرام منعقد ڪري ڀيٽا پيش ڪندا آھن.
پاڪستان
پاڪستان ۾ ماءُ جو ڏھاڙو مئي جي ٻئي آچر تي ملهايو ويندو آهي.
پڻ ڏسو
زمرو:نومبر جون تقريبون زمرو:مئي جون تقريبون زمرو:سرگرم موڪلون زمرو:مارچ جون تقريبون زمرو:مادريت زمرو:فيبروري جون تقريبون زمرو:سوويت يونين ۾ عوامي موڪلون زمرو:ڊسمبر جون تقريبون زمرو:جون ۾ تقريبون زمرو:جولاءِ ۾ تقريبون زمرو:جنوري ۾ تقريبون زمرو:آگسٽ ۾ تقريبون زمرو:آڪٽوبر ۾ تقريبون زمرو:اپريل جون تقريبون
آري پير قبرستان
هي سترهين ارڙهين صدي عيسويءَ جو قبرستان آهي، جيڪو ديهه تپي مول، تعلقي ٿاڻو بولاخان، ضلعي ڄام شوري. اتر ويڪرائي ڦاڪ 25◦ 30′ 46″ اوڀر ڊگھائي ڦاڪ 67◦ 28′ 50″ تي واقع موجود آھي. ھي قبرستان مول ڳوٺ جي اتر ۾ نون ميلن جي فاصلي تي موجود آھي. ويجھا ڳوٺ جان محمد دريش ۽ شير محمد سھنو اٿس. ھتي ڪجهه قبرن تي اڪر جو ڪم ٿيل آھي، جيڪي پٿرايون آھن ۽ ٻيون عام قبرون به آھن. 5 قبرون ھڪ ٿلھي تي ٺھيل آھن، جن تي گل ٻوٽا چٽيل آھن. ھن وقت نيون قبرون ۽ قبا جڙي رھيا آھن. قبرستان اٽڪل چئن ايڪڙن تي پکڙيل آھي.