cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
غلام حسين ھدايت الله
ابتدائي زندگي
سر غلام حسين جو والد چوڻ ۾ اچي ٿو ته ڪشمير مان لڏي اچي شڪارپور ۾ ويٺو هو، جتي پوءِ مسلمان ٿيو، ۽ مڪاني پٺاڻن مان شادي ڪيائين. سندس نالو ميان هدايت الله هو. کيس ان شاديءَ مان ٻه فرزند (1) حبيب الله، ۽ (2) ميان غلام حسين، ۽ هڪ نياڻي هئي. هن اها نياڻي پٺاڻن ۾ ڏني. سندس گهر واريءَ جونالو حور بيبي هو. ميان غلام حسين جنوري 1878ع ۾ شڪارپور شهر ۾ ڄائو هو. چوڻ ۾ اچي ٿو ته ننڍي هوندي، والد جي وفاتيءَ بعد، هي روزگار جي گهٽتائيءَ ڪري، رات جو ميونسپل بتين تي اسڪول جا سبق ياد ڪندو هو. ابتدائي تعليم مڪاني مدرسن ۾ وٺي، پوءِ شڪارپور هاءِ اسڪول ۾ تعليم ورتائين. چوڻ ۾ اچي ٿو ته مئٽرڪ جو امتحان سنڌ مدرسي مان پاس ڪيائين. ان کانپوءِ ڊي. جي سنڌ ڪاليج ڪراچيءَ ۾ پڙهڻ ويٺو، جتان بي. اي. جو امتحان پاس ڪري، وڪالت جي سند گورنمينٽ لا اسڪول بمبئيءَ مان وٺي، 1905ع ڌاري اچي حيدرآباد ۾ وڪالت ڪرڻ لڳو. ٿوري ئي عرصي ۾، پوءِ هو حيدرآباد ميونسپالٽيءَ جو ميمبر چونڊيو ۽ اڳتي هلي ميونسپالٽيءَ جو وائيس پريزيڊنٽ ٿيو. نومبر 1909ع ۾ ضلعي لوڪل بورڊ حيدرآباد جو وائيس پريزيڊنٽ چونڊيو. .
سياسي زندگي
هن جي سرگرم سياسي زندگي ليجسليٽو ڪائونسل تي، ڊسٽرڪٽ لوڪل بورڊ جي تڪ مان، نومبر 1912ع ۾ چونڊجڻ کانپوءِ شروع ٿئي ٿي، جنهن تي سنڌ جي بمبئيءَ کان جدا ٿيڻ کان ٿورو اڳ تائين ميمبر رهندو آيو. نون سڌارن ملڻ بعد، 1921ع ۾، هي بمبئي حڪومت ۾ لوڪل سيلف گورنمينٽ کاتي جي چارج ۾ وزير مقرر ٿيو. انهيءَ وقت هن لوڪل سيلف گورنمينٽ ايڪٽ، بمبئي، کي درست ڪري، پاس ڪرايو، جنهن ۾ ڪيترائي نوان سڌارا آندائين. خصوصاَ سنڌ ۾ آدمشماريءَ جي لحاظ کان مسلمانن کي لوڪل بورڊ ۾ نمائندگي وٺي ڏنائين. 1923ع جي چونڊن ۾ وري هي حيدرآباد ضلعي مان ميمبر چونڊيو، ۽ لاڳيتو وزير رهندو آيو. 1927ع ڌاري. پي. ڊبليو. ڊي منسٽر ٿي ڪم ڪرڻ لڳو. خانبهادريءَ جو خطاب کيس اڳي ئي ڪجهه وقت کان مليل هو. هاڻ 1926ع ۾ برٽش سرڪار طرفان کيس "سر" (K.C) جو خطاب مليو. . 1928ع ۾ کيس بمبئي سرڪار ۾ اضافو ڏيئي، ايگزيڪيوٽو ڪائونسل جو ميمبر ڪري رکيو ويو. انهن ڏينهن ۾، حڪومت جو سرشتو ڊائرڪي طريقي جو هو، جنهن ۾ ڪي کاتا ڪائونسل جي چونڊيل ميمبرن کي ڏنا ويندا هئا، جن کي وزير سڏيو ويندو هو، ۽ مکيه کاتا تجربيڪار سرڪاري آفيسرن يا تجربيڪار پراڻن وزيرن کي پروموشن ڏيئي ڏنا ويندا هئا. انهن کي "ايگزيڪيوٽو ميمبر" ڪري سڏيو ويندو هو.. 1932ع ۾، سر غلام حسين هدايت الله، بمبئي سرڪار جي مشهور مالي ميمبر سر گووندراءِ پرڌان جي جاءِ تي مالي ميمبر جي ڪم جي چارج ورتي. ٻئي سال، 1933ع ۾، هن کي برٽش سرڪار طرفان (K.C.S.I) (نائيٽ ڪمانڊر اسٽار آف انڊيا) خطاب مليو. 1933ع ڌاري، بمبئي گورنر جي موڪل تي وڃڻ ڪري، عارضي گورنر جي مقرري ٿيڻي هئي. هي سڀني ايگزيڪيوٽو ميمبرن ۾ سينئر ميمبر هو، ليڪن انگريزن هن جي حق کي ريٽي، سر ارنيسٽ هاسٽن، هوم ميمبر، کي گورنر مقرر ڪيو، جنهن تي سياسي حلقن ۾ حڪومت تي گهڻي نڪته چيني ٿي. . 1930ع ۾ گول ميز ڪانفرنس لنڊن ۾ ڪٺي ٿي، جنهن ۾ بمبئي سرڪار طرفان هي عيوضي ٿي شرڪت لاءِ ويو. اتي هن سنڌ جي جدائيءَ واري ڪميٽيءَ ۾، بيمار هئڻ جي باوجود، پاڻ کڻائي، وڃي سنڌ جي جدائيءَ جي فائدي ۾ پرزور تقرير ڪئي هئي. . 1933ع ۾، کيس وڌيڪ هڪ سال لاءِ ايگزيڪيوٽو ميمبر جي عهدي تي رکيو ويو، ۽ جون 1934ع ۾ انهيءَ ميمبريءَ تان رٽائر ٿيو. . 1934ع ۾، زميندارن طرفان سنڌ جو عيوضي ٿي، هو وائسراءِ جي مرڪزي اسيمبليءَ ۾ چونڊجي ويو. 1936ع ۾، جڏهن سنڌ جدا ٿي، ته هڪ سال لاءِ ائڊمنسٽريٽو ڪائونسل مقرر ڪري ڪم هلايو ويو. سر غلام حسين هدايت الله اُن ڪائونسل جو چيئرمين ٿي ڪم ڪيو. . 1937ع جي چونڊن ۾، هي مسلم پوليٽيڪل پارٽيءَ طرفان سنڌ اسيمبليءَ تي زميندارن طرفان چونڊجي آيو. اتحاد پارٽيءَ جي مکيه ليڊرن سر شاهنواز خان ڀٽي ۽ سر حاجي عبدالله هارون کي چونڊن ۾ شڪست ملڻ ڪري، گورنر سنڌ هن کي تجربيڪار سياستدان ۽ مدبر سمجهي، وزارت ٺاهڻ لاءِ گهرايو، جيتوڻيڪ هن جي پنهنجي پارٽيءَ جي طاقت فقط پنجن ميمبرن تائين محدود هئي، هن پوءِ ٿوري وقت ۾ ڪيترن گروپن کي ٺاهي، ميمبرن جي ميجارٽي پنهنجي طرف ڪري ڇڏي. ان سندس پهرينءَ وزارت ۾ مير بنده علي خان ٽالپر ۽ مکي گوبند رام وزير هئا. سندس پارليامينٽري سيڪريٽرين ۾ ديوان بهادر هيرانند کيمسنگ، خانبهادر سيد محمد ايوب کهڙو، شيخ عبدالمجيد سنڌي ۽ سيد ميران محمد شاهه هئا. . 1938 م الله بخش سومرو جي حڪومت قائم ٿي تہ سر غلام حسين مخالف ڌر ۾ ويٺو. . پاڪستان سنه 1947ع ۾ وجود ۾ آيو. ان بعد سنڌ جو گورنر، سر مودي، پنجاب جو گورنر مقرر ٿيو، ۽ ان جي جاءِ تي سر صاحب سنڌ جو پهريون پاڪستاني گورنر مقرر ٿي. .
شاديون ۽ اولاد
سر صاحب ٻه شاديون ڪيون هيون. کيس پهرينءَ بيبيءَ مان هڪ نياڻي ٿي. سندس ٻي بيبي بيگم صغرا هدايت الله آهي. ان مان کيس چار فرزند ٿيا. (1) انور حسين، (2) منور حسين، (3) الطاف حسين، ۽ (4) ممتاز حسين. سندس ٻئي فرزند، لاهور ميل جي حرن هٿان ڪرڻ واري حادثي ۾، انتقال ڪيو. .
وفات
جناح صاحب 11 سيپٽمبر 1948ع تي انتقال ڪيو. سر غلام حسين به اڳ ۾ بي چاڪ هو. هن سگهوئي پوءِ، 4 آڪٽوبر 1948ع تي وفات ڪئي. کيس ڪراچيءَ جي پراڻي عيدگاهه ۾ دفن ڪيو ويو. .
آمري جو دڙو
آمريءَ جو دڙو تعلقي ٽنڊي محمد خان ۾ آڳاٽو ڦٽل ڳوٺ يا شهر آمريءَ جي دڙي نالي سان موجود آهي.
زمرو:قديم آثار
بدين ضلعو
بدين ضلعو (اُچار: بَدِين ضلعو، اردو: ضلعہ بدین ) پاڪستان جي صوبي سنڌ جي ڀنڀور ڊويزن ۾ واقع هڪ ضلعو آهي. اِن جو صدر مقام بدين شهر آهي. پهرين جنوري 1975 تي بدين کي ڌار ضلعو بڻايو ويو. انهيءَ کان پهرين اهو علائقو ضلعي حيدرآباد جو هڪ تعلقو هو. هن ضلعي جي اتر اولھ ۾ حيدرآباد، اتر ۾ ٽنڊوالهيار، اوڀر ۾ ٿرپارڪر ۽ ميرپور خاص ضلعا، ڏکڻ ۾ پاڪستان ۽ انڊيا جي سرحد جي پار ڪڇ جو رڻ ۽ عربي سمنڊ، ۽ اولهه ۾  سجاول ۽  ٽنڊو محمد خان ضلعا واقع آهن. . ھن ضلعي جي ڪل ايراضي 6,726 چورس ڪلوميٽر آهي 2017 جي آدمشماري مطابق ھن ضلعي جي ڪل 1,804,516 ھئي. ھي ضلعو سمنڊ جي سطح کان 50 ميٽرن جي بلندي تي واقع آهي. بدين جا ٻہ تعلقا ساحلي پٽي۾ واقع آهن جن م بدين تعلقو ۽ شھيد فاضل راهو تعلقو شامل آهن.
انتظامي ورهاست
بدين ضلعي ۾ پنج تعلقا ۽ 68 يونين ڪاؤنسلون آهن. هن ضلعي جي آبادي 2011 ۾ اندازي مطابق 14 لک 20 هزار آهي. تعلقن جا نالا هيءَ آهن:
بدين ضلعو ٻن سب ڊويزنن، بدين سب ڊويزن ۽ ماتلي سب ڊويزن تي مشتمل آهي. هتي دفري، سار هڏي، دونگهڙ، اوجهري، جگڙي ۽ انگڙي مشهور ڍنڍون آهن. هن ضلعي ۾ 13 سپروائيزري سرڪل، 106 تپا ۽ 518 ديهون آهن. ديھن جو تعداد 511 آھي جن مان بدين تعلقي ۾ 142 ديھون، ماتلي تعلقي ۾ 98 ديھون، شھيد فاضل راهو تعلقي ۾ 97 ديھون، ٽنڊو باگو ۾ 110 ديھون ۽ تلھار ۾ 55 ديھون واقع آهن. ضلعي ۾ 68 يونين ڪائونسلون، 7 ٽائون ڪاميٽيون ۽ ننڍا وڏا 21 شهر آهن. انهن شهرن ۾ بدين، ترائي، تلهار، نندو، ڪڍڻ، سيراڻي، ٻهڊمي، ڏندو، لنواري شريف، ماتلي، ٽنڊو غلام علي، ٽنڊوباگو، پنگريو، کوسڪي، گولاڙچي، کورواهه، ڀڳڙا ميمڻ ۽ ڪڙيو گهنور مشهور آهن.بدين ضلعي جي پراڻن علائقن ۾ مانڌر، ولاسو، نوت، وَنگو، جياٺ ۽ ولهار شامل آهن.
بدين ضلعي جون يونين ڪاؤنسلون
بدين ضلعي ۾ پھرين 46 يونين ڪاؤنسلون ھيون بعد م اضافو ڪيو ويو. 2015 جي بلدياتي چونڊن جي رڪارڊ مطابق بدين ۾ 68 يونين ڪائونسلون آهن :
صنعت
ضلعي ۾ 1986ع ۾ 12.2 ھيڪٽر (30.2 ايڪڙ) زمين تي مشتمل صنعتي اسٽيٽ قائم ڪئي وئي جنھن ۾ 107 صنعتي پلاٽ رکيا ويا پر رڳو 17 پلاٽ الاٽ ٿي سگھيا ۽ انھن مان بہ رڳو 10 استعمال ۾ آيا. اھا اسڪيم سيڙپڪارن کي متاثر نہ ڪري سگھي. ھن وقت ضلعي اندر 6 شگر ملون واقع آهن ان ڪري ھن ضلعي کي سنڌ جي شگر اسٽيٽ پڻ سڏيندا آهن. 2001ع ۾ ضلعي ۾ اٽڪل 79 سارين جا ڪارخانا ۽ 100 اٽي جون ملون آهن. سارين جي ڪارخانن مان 34 تعلقي بدين ۾ ، 23 تلھار تعلقي ۾، 9 شھيد فاضل راهو تعلقي ۾، 7 ماتلي تعلقي ۾ ۽ 6 تعلقي ٽنڊي باگي ۾ واقع ھئا. انھن مان رڳو 12 اھڙا ھئا جن م چانور جي ڇڙھائي سان گڏوگڏ انھن جي پالش جي صلاحيت رکندڙ ھئا. اٽي جي 100 ملن ۾ اڪثريت اٽي جي چڪي وارين برقي مشين جي ھئي. سرن جي پيداوار لاء ضلعي اندر سرن جا بٺا ڪم ڪن ٿا جن ۾ ٻارڻ لاء گھڻي ڀاڱي توتڙن جو استعمال ٿئي ٿو. ھتي ھفتيوار سرن جي پيداوار 50000 سرون آھن جن جي ٺاهڻ ۾ اٽڪل 6 ٽن توتڙ ٻارڻ طور استعمال ٿئي ٿو.
معدنيات ۽ توانائي
ھن ضلعي اندر تيل جي کوھن مان ملڪ جو لڳ جو لڳ ڀڳ %50 ڪچو تيل نڪري ٿو جنھن ڪري ھن ضلعي کي پاڪستان جي آئل اسٽيٽ سڏيندا آهن. بدين مان ڪوئلو پڻ ڪثرت سان ملي ٿو. بدين ڪول فيلڊ جي ذخيرن جي پکيڙ 1,110 چورس ڪلوميٽر آهي جنھن م اٽڪل 1.358 ارب ميٽرڪ ٽن ڪوئلو موجود آهي. 1998ع جي آدمشماري مطابق ضلعي %76.29 سيڪڙو آبادي کي بجلي ميسر ھئي باقي %23.39 سيڪڙو آبادي گھرن ۾ گاسليٽ جو استعمال ڪندڙ ھئي. رڌ پچاء جي ٻارڻ لاء %72.70 آبادي ڪاٺيون، %21.97 آبادي قدرتي گيس، %3.92 آبادي گاسليٽ ۽ %1.41 آبادي ٻيا ذريعا مثلاً ڇيڻا وغيره استعمال ڪندڙ ھئي. پاڪستان جي تيل جي پيدوار جو 44 سيڪڙو ۽ قدرتي گيس جي پيداوار جو 8 سيڪڙو حصو بدين ضلعي جو آھي. 1995ع ۾ بدين ضلعي جي تيل جي پيدوار جي سراسري 20,931 بيرل ھئي، جيڪا 1996ع ۾ وڌي 24,002 بيرل ۽ 1997ع ۾ وڌي 25,762 بيرل ٿي وئي. 2001 ۾ اتان رڪارڊ پيداوار ٿي ھئي جيڪا 30,000 بيرل ھئي پر پوء ان پيداوار ۾ واڌ نہ پر ڪمي آئي آهي.
ماھيگيري
بدين ضلعي جي اھم معاشي سرگرمين ۾ ماھيگيري (fisheries) پڻ شامل آهي. سامونڊي مڇي جي برآمدن ۾ ڏھ سيڪڙو حصو بدين ضلعي جو آھي. 2002ع م سنڌ ۾ تازي پاڻيء جي مڇي جي پيداوار 80,659 ٽن ھئي جنھن مان بدين ضلعي جو حصو 17.5 سيڪڙو يعني 14,152 ٽن ھيو. ان سال ھي ضلعو سنڌ ۾ ٺٽي ضلعي کان پوءِ ٻيون نمبر وڏو ضلعو ھيو.
آمدورفت
بدين جي مکيه ريلوي لائن بدين کان حيدرآباد جي وچ ۾ موجود آهي جيڪا ماتلي تعلقي کان گذري ٿي. بدين شھر ضلعي جو صدر مقام آهي جيڪو روڊن ذريعي تعلقن جي صدر مقامن سان ڳنڍيل آهي. روڊ ذريعي بدين کان ماتلي 90 ڪلوميٽرن، گولاڙچي 35 ڪلوميٽرن، تلھار 25 ڪلوميٽرن ۽ ٽنڊو باگو 20 ڪلوميٽرن جي فاصلي تي واقع آهي.
آبادي
پاڪستان جي پھرين آدمشماري1951ع ۾ ٿي جنھن ۾ موجوده بدين واري علائقي جي آبادي 2,56,040 ھئي 1981 ۾ آبادي 7,77,000 ھئي. 17 سال بعد 1998ع ۾ ھن ضلعي جي آبادي 11,36,636 ھئي جنھن ۾ %16.42 آبادي شھري ھئي 2017 ۾ اھا وڌي 1,804,516 ٿي وئي. ان ۾ مرد 8،79،961 ۽ عورتون 953,291 ھيون. ڪل آبادي مان 14،14،138 ٻھراڙيءَ ۾ ۽ 3,090,378 شھرن ۾ رھندڙ ھئي. 2017ع ۾ تعلقن مان بدين تعلقي جي آبادي  4,55,295 ( شھري:1,31,655 ۽ ٻھراڙي: 3,23,640)، ماتلي تعلقي جي آبادي 4,43,412  (شھري: 98,238 ۽ ٻھراڙي:3,45,174 )، ٽنڊو باگو تعلقي جي آبادي 3,98,858 (شھري: 58,412 ۽ ٻھراڙي: 3,40,446)، شھيد فاضل راهو تعلقي جي آبادي 3,44,697 (شھري:53,392 ۽ ٻھراڙي:2,81,305 )، تلھار تعلقي جي آبادي 1,72,254 (شھري: 48,681 ۽ ٻھراڙي: 1,23,573) آھي. بدين جي %79.4 آبادي مسلمان آھي. شھري آبادي ۾ مسلمانن جو تناسب %82.17 آھي ۽ ٻھراڙيءَ واري آبادي ۾ انھن جو تناسب %78.89 آھي. مسلم آبادي ۾ اڪثريت واريون ذاتيون ھاليپوٽا، ھنڱورا، لغاري، نظاماڻي نمايان آھن. ان کان سواءِ سيد، سومرا، ٽالپر، مينڌرا، چانڊيا، شيدي، ملاح، نوحاڻي ۽ ڀرڳڙي پڻ وڏين مسلمان ذاتين ۾ شامل آھن. ھندو ذاتين ۾ اڪثريت ۾ لوھاڻا، ڀيل ۽ ڪولھي شامل آهن ان کان سواءِ ٿورڙو تعداد برھمڻن جو پڻ آھي. ضلعي جي ڪل آبادي جو %19.93 ھندو آھن. ٻھراڙيءَ جي آبادي ۾ ھندن جو تناسب %20.67 ۽ شھري آبادي م %16.16 آھي. اقليتن ۾ باقي آبادي ۾ %0.25 عيسائي، %0.24 احمدي يا قادياني شامل آهن. ضلعي جي %89.82 آبادي سنڌي ٻولي ڳالهائيندڙ آھي. ٻھراڙيءَ جي آبادي ۾ سنڌي ڳالھائيندڙ %92.20 ۽ شھري آبادي ۾ سنڌي ڳالھائيندڙن جي شرح %77.69 آھي. ضلعي جي ٻي وڏي ٻولي پنجابي آھي جيڪا ڪل آبادي مان %5.62 ماڻھن جي ٻولي آھي جيڪي شھري آبادي جو %11.30 آھن ۽ ٻھراڙيءَ جي آبادي جو %4.50 آھن. اردو ڳالهائيندڙ ڪل آبادي جو %1.21 آھن. شھري آبادي ۾ اردو ڳالهائيندڙن جي شرح %4.65 ۽ ٻھراڙيءَ جي آبادي ۾ %0.53 آھي. ضلعي م پشتو ڳالهائيندڙ آبادي جو %0.73 ، سرائڪي %0.59، بلوچي ڳالهائيندڙ %0.21 آھن. 2017 جي آدمشماري مطابق ضلعي جي آبادي جو %45.01 ماڻھن جي عمر 1 کان 14 سالن تائين ھئي، %44.89 ماڻھن جي عمر 15 کان 49 سالن تائين ۽ %3.10 آبادي 59 سالن کان وڏي عمر جي ھئي. 2017 ع جي آدمشماري مطابق ضلعي جي آبادي ۾ اضافي جي شرح %3.22 ھئي. پکيڙ جي لحاظ کان آبادي جي گھاٽائي 168.9 ماڻھو في چورس ڪلوميٽر ھئي. ضلعي م 2017 جي آدمشماري مطابق في خاندان جي ڀاتين جي سراسري شرح في گھر 8 ڀاتي آھي.
عدالتي نظام
ھن ضلعي جون حدون سنڌ ھاء ڪورٽ جي سرڪٽ ڪورٽ حيدرآباد جي اختيار ۾ اچن ٿيون جنھن ڪري ھاء ڪورٽ جا ڪيس حيدرآباد واري رجسٽري ۾ داخل ٿيندا آهن. ضلعي عدالتن جي نظام ۾ ھتي ڊسٽرڪٽ اينڊ سيشن جج جي عدالت بدين شھر ۾ واقع آهي جنھن سان گڏ ايڊيشنل ڊسٽرڪٽ اينڊ سيشن ججن جون ٻہ عدالتون پڻ ڪم ڪن ٿيون. ھڪ ايڊيشنل ڊسٽرڪٽ اينڊ سيشن جج جي عدالت ماتلي شھر ۾ ڪم ڪري ٿي. اھي عدالتون ساڳي وقت ننڍين عدالتن جو اپيلون پڻ ٻڌنديون آھن. ٽي سينئر سول ججن جون عدالتون بدين، گولاڙچي ۽ ماتلي ۾ واقع آھن. ان کان علاوه بدين، ماتلي، گولاڙچي ۽ ٽنڊو باگو ۾ جوڊيشل ماجسٽريٽن جون پڻ عدالتون واقع آھن. ضلعي ۾ بدين شھر ۾ ھڪ ڪنزيومر ڪورٽ پڻ ڪم ڪري ٿي. ضلعي اندر وڪيلن جي ضلعي بار ايسوسيئيشن پڻ قائم آهي جيڪا سنڌ بار ڪائونسل جي نگراني ۾ ڪم ڪري ٿي.
وفاق ۽ صوبي ۾ نمائندگي
بدين ضلعي ۾ قومي اسيمبليءَ جا ٻي تڪ اين اي 229 بدين 1 ۽ اين اي 230 بدين 2 شامل آهن. 2018 جي چونڊن ۾ اين اي 229 بدين 1 مان پيپلز پارٽي جو مير غلام حسين ٽالپر ۽ اين اي 230 بدين 2 مان جي ڊي اي جي فھميده مرزا چونڊجي آيا. مير غلام علي ٽالپر ماتلي جي ٽنڊو غلام علي محلي جو رهواسي آهي. سندس والد جو نالو مير بندہ علي ٽالپر ھيو. ڊاڪٽر فھميده مرزا قومي اسيمبلي جي اڳوڻي اسپيڪر آھي ۽ ڊاڪٽر ذالفقار مرزا جي گھرواري آھي.
ماحولياتي آلودگي
ساحلي آلودگي يا گدلاڻ ۽ بگاڙ جو وڏو سبب پنجاب ۽ سنڌ جو سم واري پاڻي جو سمنڊ ۾ نيڪال آھي جيڪو ليفٽ بئنڪ آئوٽفال ڊرين المعروف ايل بي او ڊي ذريعي بدين ضلعي مان گذري سمنڊ ۾ ڇوڙ ڪري ٿو. ان ۽ ڪلر ھتان جي زراعت گھڻو متاثر ڪيو آھي. ھتان جي زراعت تي مدار رکندڙ صنعت مان گدلي پاڻي جو نيڪال پڻ ھتان جي زمين کي متاثر ڪيو آھي. شھرن ۾ ميونسپل علائقن ۾ گٽرن جي گندي پاڻي جي مناسب نيڪال نہ ھجڻ ڪري پڻ ماحولياتي گدلاڻ ۾ اضافو ٿيو آهي جيڪو بيمارين جو سبب ٿي رهيو آهي.
ميلا
هن ضلعي ۾ ڪيترائي ميلا لڳن ٿا، جن ۾ شاهہ قادريءَ، شيخ ڪرهيي ڀانڊاريءَ، لنواري شريف، پير تاج الدين شاھ طريل، شاهه گُهرئي، روپاماڙيءَ ۾ دودي شهيد، غلام شاهه، سمن سرڪار، ساجن سوائي، احمد راڄي، خليفي محمود نظاماڻيءَ، ملان حسڻ، گل غيبيءَ ۽ ميين موسي وغيره جا ميلا مشهور آهن.
علم ادب ۽ مشھور شخصيتون
علمي ادبي لحاظ کان به هي ضلعو شاهوڪار آهي. هن ضلعي ۾ سڀ کان پهرين، سومرن جي ڏينهن ۾ ”مر کان شيخڻ“ پنهنجا ڳيت ڳايا. عبداللطيف ڪيسر، خواجه محمد زمان، عبدالعظيم جت، سانوڻ فقير، سمنگ چارڻ، ڀاڳو ڀان، پيرو فقير نونداڻي، خليفو نبي بخش لغاري قاسم، الله بخش نظاماڻي، منٺار منڌرو، پير ڀاون علي شاھ، مولوي احمد ملاح، حاجي پير بخش فاروقي دلريش، تاج محمد مشتاق افغان، محمد صديق مسافر، نذير حسين حيدري، پير عالي شاھ، مولوي علي محمد مھيري، مولوي محمد عثمان نورنگزادو، مولوي نورمحمد نظاماڻي نور، راضي فقير رند، انيس مهيري، فرمان علي جعفري، شمشيرالحيدري، ڊاڪٽر عبدالجبار جوڻيجو، خواجه قلب علي ٽڪلو، غلام احمد بيدم، محمد صديق مرهم، آڪاش انصاري، عبدالرحمان نقاش، ماستر محمد سومار شيخ، مشڪور ڦلڪارو، نورمحمد نور سمون، آصف جمالي، نقاش علواڻي، سانوڻ سنڌي، ابوبڪر شيخ، عبدالله ملاح، فراق هاليپوٽو، امر سنڌي، انب گوپانگ، ڪنول لھاڻو، ڀَوَن سنڌي، نٿو مورواڻي، کاٽائو دراوڙ، مولوي عبدالله، ناصر بلوچ ۽ مور سنڌي بدين ضلعي جا مشهور شاعر، عالم ۽ اديب آهن. بدين ضلعي جون ٻيون نامور شخصيتون مير ٺارو خان ماڻڪاڻي، مير غلام محمد ٽالپر، ڏاتو خان جمالي، مير باگو خان ٽالپر، مير بنده علي ٽالپر، رئيس نجم الدين سريوال، رئيس نبي بخش ڀرڳڙي، شهيد فاضل راهو، سيٺ سبز علي خواجه، ڊاڪٽر غلام حسين جعفري، رئيس ڪريم بخش نظاماڻي، پير حاجي حسن بخش شاھ، مير ولي محمد ٽالپر، غلام حيدر نظاماڻي، پير علي بھادر، محمد اسماعيل راهو، ڊاڪٽر سلطان احمد جوڻيجو، ڊاڪٽر محمد علي قاضي ۽ ڊاڪٽر ايم. اي عالماڻي، ڊاڪٽر ذوالفقار مرزا، ڊاڪٽر فھميده مرزا، ڊاڪٽر سڪندر مينڌرو ۽ ڊاڪٽر خالده سڪندر وغيره ذڪر جي لائق آهن.
حوالا
بدين ضلعو زمرو:پاڪستان جا ضلعا زمرو:سنڌ جا ضلعا
تضاد
تضاد __(Contrast):
علم بديع جي اصطلاح ۾ “تضاد” جي معنيٰ آهي اهڙن لفظن جو استعمال ڪرڻ، جيڪي معنيٰ ۾ هڪٻئي جي مخالف يا ضد ۾ اچن.
حميده بانو بيگم
حميد بانو
نالو: بلقيس مڪاني حميده بانو بيگم
جنم جي تاريخ: 1527ع
جنم جو هنڌ پاٽ پراڻي
حميده بانو بيگم جو پروفائيل
مڪمل نالو: بلقيس مڪاني حميده بانو بيگم
جنم جو هنڌ پاٽ پراڻي،
والد جو نالو شيخ علي اڪبر جامعي، عرف ميان بابا دوست
والده جو نالو مهناز افروز عرف ماه افروز بيگم
زال : شھنشاھ ھمايو
پٽ : جلال الدين اڪبر
آخري آرام گاھ : دھلي
حميده بانو جا والدين ايران جي خراسان واري علائقي مان هجرت ڪري پاٽ ۾ اچي رهيا ۽ پوءِ اتي ئي مڪمل رهائش اختيار ڪيائون، سندن اٿڻي ويهڻي ۽ ٻولي به نج سنڌي هئي، شيخ علي اڪبر جامعي ان وقت جي حڪمران مرزا هندال جو به ويجهو عزيز هو، مرزا هندال جي معرفت حميده بانو بيگم جي شادي هندستان جي شهنشاهه همايون سان ٿي، 1541ع بمطابق 948هه ۾ ٿيندڙ شادي وقت حميده بانو جي عمر 14 يا 15 سال هئي ۽ اها شادي پاٽ پراڻي تي ئي ٿي هئي. حميده بانو بيگم شهنشاهه جلال الدين اڪبر جي امڙ هئي، حميده بانو بيگم جي وفات سن 29 آگسٽ 1604ع تي آگره انڊيه ۾ ٿي ۽ سندس آخري آرامگاهه دهلي ۾ آهي.
چون ٿا ته جڏهن شير شاهه سوري، همايون کان هندستان جو تخت کسي کيس صرف جان بچائڻ تي مجبور ڪيو ته ان موقعي تي هن سنڌياڻي عورت حميده بانو تاريخي ڪردار ادا ڪيو، همايون جان بچائي پنهنجي چند وفادار ساٿين سان جڏهن روپوشي اختيار ڪئي ته بک اڃ ۽ ريگستاني ڏکئي سفر دوران حميده بانو اٺن مهينن جي ڳورهاري هئي ۽ واٽ تي اهو گهوڙو به مري ويو جنهن تي هيءَ سوار هئي، پنهنجي وَرَ همايون سان ساٿ نڀائيندي ۽ ڏکيو سفر ڪاٽيندي هيءَ حميده بانو ۽ ٻيو قافلو جڏهن سنڌ ۾ عمرڪوٽ وٽ پهتو ته اتي هڪ سنڌي سوڍي راجپوت کيس پناهه ڏني ۽ اتي ئي کيس پٽ ڄائو. جنهن جو نالو اڪبر رکيو ويو، اڪبر جي پيدائش بعد ڪجهه عرصي کانپوءِ همايون پنهنجي گهرواري جي صلاح سان ڪابل ۽ قنڌار پهتو جتي همايون جو ڀاءُ حڪمران هو پر ان ڪابه هن جي مدد نه ڪئي. شير شاهه سوريءَ جا ماڻهو همايون جي پٺيان لڳل هئا. حميده پنهنجي مڙس کي ساڻ ڪري ايران پهتي ۽ پنهنجي ناناڻن کان مدد ۾ لشڪر گهريائين ۽ صفوي حڪمران جي مدد سان پوءِ لڙائي دوران شير شاهه سوري جهڙي حڪمران کي شڪست آئي ۽ همايون کي اهو ساڳيو ئي اوج ۽ بادشاهي واپس ڪرائڻ ۾ اهم ڪردار حميده بانو جو هو ۽ 1556ع تي همايون جي وفات بعد 14 سالن جي ننڍي عمر ۾ اڪبر کي بادشاهي تخت تي ويهارڻ واري به سندس ماءُ حميده بانو هئي. جنهن پنهنجي پٽ اڪبر جي اهڙي ته تربيت ۽ پرورش ڪئي جو هو ننڍپڻ کان ئي عقلمند ۽ باصلاحيت هو، هندستان جي هن شهنشاهه کي اهو اعزاز هو جو هن وڏي عرصي تائين حڪومت ڪئي ۽ کيس اڪبر اعظم ۽ جلال الدين اڪبر جي لقبن سان ياد ڪيو وڃي ٿو ۽ کيس ان منسب تي پهچائڻ واري پاٽ ڄائي سندس امڙ حميده بانو بيگم هئي. ڪجهه ڪتابن ۾ تحريرٿيل آهي ته همايون ۽ شير شاهه سوري واري جنگي ڪشمڪش دوران 22 مئي 1545ع تي شير شاهه سوري هڪ حادثي ۾ فوت ٿي ويو، جنهن کانپوءِ سندس پٽ اسلام الدين کي جانشين مقرر ڪري تخت تي ويهاريو ويو ۽ همايون جي لشڪر ڪاهه ڪري اسلام الدين کي شڪست ڏني ۽ همايون کي تخت واپس مليو.
تاريخ لکي ٿي ته شهنشاهه همايون ۽ سندس گهرواري حميده بانو جڏهن مسلسل عمرڪوٽ ۾ رهائش اختيار ڪئي ته ڳورهاري حميده بانو طرفان شهنشاهه همايون آڏو اها خواهش ظاهر ڪئي وئي هئي ته سندس ويم جي سنڀارن وارن ڏينهن جي ويجهو اچڻ تي دائي سندس ڳوٺ مان گهرائي وڃي ۽ پوءِ پاٽ پراڻي مان ئي دائي گهرائي وئي هئي، جنهن ۾ حميده بانو کي 8 مهينن جوپٽ ڄائو، جنهن جو نالو محمد اڪبر رکيو ويو، همايون کي پٽ جي ڄمڻ جي تمام گهڻي خوشي ٿي، محمد اڪبر ننڍپڻ کان ڏاهو ۽ سلڇڻو ٻار هو ۽ اڳتي هلي هن جڏهن بادشاهي سنڀالي ته هو جلال الدين اڪبر جي نالي سان مشهور ٿيو.
بچل شاھ (بزرگ)
هن ساڳئي نالي سان هڪ بزرگ جي مزار شاهه -آباد- لڳ لاڙڪاڻي ۾ آهي، هتي هرسال شوال مهيني جي 19- 20 ۽ 21 -تاريخ- تي ميلو لڳندو آهي.
پيٽ جا ڪيڙا
پيٽ جي ڪيڙن جا قسم
(Types of Worms) پيٽ جي 135 قسمن جي ڪيڙن کي انهن سڃاڻپ، خاصيت ۽ فعل جي حساب سان هيٺين چئن مکيه قسمن ۾ ورهائي سگهجي ٿو:
چپٿرا / پٽي وارا ڪيڙا
(Tapeworms/ Teenias) هن قسم جا ڪيڙا اڇي رنگ جا ٿين ٿا، هنن ڪيڙن جي جسامت ۽ شڪل شبيهه ۾ ڏاڍي ڊيڄاريندڙ ٿيندي آهي، هن ڪيڙي کي مٿو، سنهي ڳچي ۽ منهن وٽ چار ڊگهيون ناڙيون (نسترن وانگي) ٿين ٿيون، جيڪي ٻار جو رت چوسينديون آهن، ان ڪري هن قسم جي ڪيڙن کي رت چوسيندڙ (Blood Sucker) به چئبو آهي، هي ڪيڙا جنسي ۽ نسلي خاصيت جي حساب سان نر ۽ ماد ٿين ٿا، ڊيگهه ۾ هي 2 کان 8 ملي ميٽرن جا ٿين ٿا. ٻين ڪيڙن جي مادين وانگي هن ڪيڙي جي مادي به نر کان وڏي ٿئي ٿي. هنن ڪيڙن جا لڳ ڀڳ ڇهه ٻيا به قسم ٿين ٿا: (1) Taenia Solium, (2) Taenia Saginata, (3) Taenia Armata, (4)Taenia Cucumino, (5) Hymenolepisnana, (6) Diphyllobothin latum. يورپ، برطانيا ۽ آمريڪا ۾ هن قسم جا ڪيڙا ڳائي ۽ سوئر (Pork) جي گوشت کائڻ سبب ٻارن توڙي وڏن ماڻهن ۾ ٿيندا آهن، جڏهن ته پاڪستان سميت دنيا جي ٻين ملڪن ۾ ڳائي گوشت ۽ مڇيءَ جي گوشت ۾ هنن ڪيڙن جا بيدا، پيوپا ۽ لاروا ٿين ٿا، جنهن جا ٻه سبب آهن، پاروٿو ڳائو گوشت ۽ پاروٿي مڇي، جنهن ۾ ڪيڙن پنهنجا بيدا لاهين ٿا. هي ڪيڙو قدرتي طرح پاروٿي ڳائي گوشت ۽ پاروٿي مڇيءَ ۾ يا اهڙي ڳائي مال جي گوشت ۾ ٿيندو آهي، جيڪو تلائن جو بيٺل پاڻي پيئندو آهي، جنهن پاڻيءَ ۾ انيڪ قسم جا جيوڙا هوندا آهن. ان پاڻيءَ ۾ هن قسم جو به جيوڙو هوندو آهي، جيڪو پلجي ئي ڳائي مال جي رت تي ٿو. ائين گندن تلائن ۾ رهندڙ مڇيءَ ۾ مختلف قسمن جا جيوڙا ٿيندا آهن ۽ هن قسم جو جيوڙو مڇيءَ جي پيٽ ۾ هليو ويو وڃي ۽ بيدن مان ڪجهه پيوپا ۽ ڪجهه لاروا هجن ته اڌ رڌي ڳائي گوشت ۽ اڌ رڌي مڇيءَ مان ختم نه ٿيڻ جي صورت ۾ اهڙي گوشت ۽ مڇي کائڻ ڪري هنن ڪيڙن جا بيدا، پيوپا ۽ لاروا ٻار جي پيٽ ۾ پهچن ٿا، جيڪي آنڊن ۾ ٻن کان ٽن مهينن تائين رهي جوان ٿين ٿا. هنن ڪيڙن جي ڪري هاضمي جي خرابي ٿئي ٿي، ڪن ٻارن کي بک نه لڳندي آهي، ته ڪن ٻارن کي وري ڇتي بک لڳندي آهي، ۽ اهڙو ٻار هر وقت کائيندو رهندو آهي ۽ سندس پيٽ نه ڀربو آهي، گهڻي کائڻ جي باوجود ٻار ساڳائيندو ڪونهي ۽ ملول لڳو پيو هوندو آهي، ان کانسواءِ ٻار کي ڪڏهن پيٽ ۾ سور ته ڪڏهن دست هوندا آهن، جيڪڏهن هن قسم جو ڪيڙو ٻار جي پيٽ کان نڪري رت جي ناڙين ذريعي دماغ ۾ پهچندو آهي ته دماغ ۾ ٻن قسمن جو خلل ڪري وجهندو آهي:
ڪنڊيدار ڪيڙا
(Hookworms Ankylostomaduodenale) هي ڪيڙا ٻار جي پيٽ ۾ پيرن جي چمڙيءَ جي وسيلي ان وقت داخل ٿيندا آهن، جڏهن ٻار پيرين اگهاڙو گهمندو آهي، هي ڪيڙا به پنهنجي جنسي ۽ نسلي خاصيت جي ڪري نر ۽ ماد ٿين ٿا، مادي نر کان ڊگهي ٿئي، ماديءَ جي ڊيگهه 12 کان 18 ملي ميٽر ٿئي ٿي، جڏهن ته نر جي ڊيگهه 8 کان 10 ملي ميٽر ٿئي ٿي. هن ڪيڙي جي ٿولهه ڪا گهڻي نه ٿي ٿئي، وڌ ۾ وڌ 0.5 کان 1 ملي ميٽر ٿئي ٿي. جڏهن هن جو لاروا پيرن جي چمڙيءَ تي چڙهي ٿو ته چمڙيءَ ۾ سوراخ ڪري ٿو ۽ اتان ننڍي آنڊي (Small Intestine) ۾ پهچي ٿو. جتان ڪڏهن ڪڏهن ننڍي آنڊي کي سوراخ ڪري رت جي ناڙين ذريعي دل ۽ ڦڦڙن ۾ پهچي ٿو، هن ڪيڙي کي مائڪرو اسڪوپ (خوردبينيءَ) سان ڏسبو ته هن جو منهن ڪنڊي وانگي ڏسڻ ۾ ايندو، جنهن مان هي ٻه ڪم وٺي ٿو، هڪ چيرڦاڙ جو، ٻيو رت پيئڻ جو، هن ڪيڙي جي منهن وارو حصو سندس جسم کان وڌيڪ سخت ۽ ڦڙت ٿئي ٿو. هي ڪيڙا جڏهن به ٻار جي ننڍي آنڊي ۾ هوندا آهن ته ڪثرت سان رت پيئندا رهندا آهن، جنهنڪري ٻار کي رت جي گهٽتائيءَ (Anemia) جي بيماري ٿي پوندي آهي، جيڪي اڳي ئي رت جي گهٽتائي جي بيماريءَ ۾ وڪوڙيل هوندا آهن، سي ويتر ڪمزور ٿي ويندا آهن، سندن منهن ڦڪو/ پيلو، منهن تي آموس ۽ پيرن تي ٿوٿر هوندي آهي، جڏهن هي ڪيڙا دل يا ڦڦڙن ۾ پنهنجو ديرو ڄمائيندا آهن ته ٻار کي ساهه ۾ تنگي، دل جو دهڪو ۽ بدن ۾ ساڻائي ۽ ڪمزوري ڪري وجهندا آهن، دل ۽ ڦڦڙن جو رت پيئندا آهن. هن قسم جي ڪيڙن جي گهڻائي اهڙن ٻارن کي ٿئي ٿي، جيڪي غريب ۽ پوئتي پيل علائقن خاص ڪري انهيءَ هنڌ رهن ٿا، جتي ماڻهو ڳتيل آبادين، ڪچين جاين، جهوپڙين، گدلين جاين، وڏن نالن ۽ بيٺل پاڻيءَ جي تلائن ويجهو رهن ها، اهڙن علائقن جا ٻار ۽ مائٽ پنهنجي ٻارن جي صفائي ۽ سٿرائيءَ جو خيال نه ٿا رکن ۽ ٻار گهڻو ڪري پير ۽ پٺا اگهاڙا ڪري گهمندا رهن ٿا ۽ سمهڻ وقت اگهاڙن پيرن کي ڌوئي نه سمهندا آهن.
پيٽ جي ڪيڙن کان بچڻ لاءِ اڳواٽ اپاءَ
(Preventive Measures)
جيءُ جنهن کي چيم
تعارف
جيءُ جنهن کي چيم استاد بخاريءَ جو لکيل هڪ مقبول گيت آهي، جيڪو سڀ کان پهرين منظور سخيراڻيءَ ڳاتو. ان کان سواءِ، 2006ع ۾ هيءُ گيت پهرين سنڌي اپگرهي چينل ڪي ٽِي اين بطور وڊيو گيت رڪارڊ ڪرايو. گيت نجف عليءَ ڳايو آهي، ايڊيٽ فريد ڪٽپر ڪيو آهي، جڏهن تہ هدايات فرحان بلوچ ڏنيون آهن.
خارجي ڳنڍڻا
زمرو:سنڌي وڊيو گيت
انور جوکيو
ڪهاڻيڪار علي انور جوکيو پهرين آڪٽوبر 1957ع تي لاڙڪاڻي ۾ پيدا ٿيو. پاڻ سٺو ليکڪ آهي. سندس تصنيفون مختلف ادبي رسالن ۾ شايع ٿينديون رهن ٿيون. سندس ڇپيل ڪتابن ۾: ”پنهنجا پرين پراوا“ (ڪهاڻيون 1994ع) ۽ “گرين هائوس“ (ڪهاڻيون 1996ع) شامل آهن. هن مند وار ”سنڌ“ نالي رسالي جا ڇهه پرچا پڻ شايع ڪيا. پاڻ حيدرآباد ۾ رهي ٿو.
1220ع
ڊسمبر
زمرو:1220ء زمرو:تيرھين صدي زمرو:سال
نسيم راڄپر
نسيم راڄپر هڪ پاڪستاني سياستدان آهي، جيڪا صوبائي اسيمبلي سنڌ جي ميمبر آهي.
ذاتي زندگي ۽ تعليم
نسيم راڄپر پاڪستان جي سنڌ صوبي ۾ واقع شهرخيرپور ۾ پیدا ٿي هئي. سندس شادي رفيق احمد راڄپر سان ٿي ۽  انهن کي ٻه ٻار آهن. هي ڪراچيء ۾ رهندا آهن ۽ سندس مُستقل رهائش گاهہ نوشهرو فيروز ضلعو ۾ واقع ڳوٺ چيهو ۾ آهي. نسيم راڄپر جي تعليم انٽرپاس آهي
سياسي ڪيريئر
نسيم راڄپر کي پاڪستان جي عام چُونڊن، 2018ع جي نتيجي ۾ عورتن جي لاءِ مخصوص سيٽ تي گرينڊ ڊيموڪريٽڪ الائنس (جي ڊي اي) جي اميدوار طور صوبائي اسيمبلي سنڌ جي رُڪن چُونڊيو ويو. هن 13 آگسٽ 2018ع تي اسيمبليءَ جي رُڪنيت قبول ڪئي.
حوالا
<references group="" responsive="0"> زمرو:جيئرا ماڻهو زمرو:سنڌي ماڻھو
تصوير مذهب
نقش نگاري
thumb|160px|[[Székelys|Székely __ڪاٺيء تي نقش نگاري]]
تصوير نگاري__نقش نگاري __(Carving):
قديم زماني جي ماڻهن پنهجين سوچن ، خيالن ، ريتن رسمن ۽ مذهبي لاڙن کي سڀ کان اڳ پٿر تي اڪيري، تڏهن اڃا جڏهن ڪاغذ نه ٺهيو هو. پٿر تي نڪتل چٽن ۽ تصويرن اڪيرڻ جي فن کي نقش نگاري يا تصوير نگاري سڏجي ٿو. دنيا جي هر ان خطي ۾ جتي اوائلي تهذيبن جنم ورتو آهي پٿر تي اُڪر/تصويرنگاريءَ جا نمونا ملن ٿا. هندستان ۽ پاڪستان ۾ ڪيترن هنڌن تي هن قسم جا چٽ مليا آهن. تاريخ کان اڳ واري دؤر۾ پٿر تي ٿيل اڪثر نقش نگاريءَ ۾مختلف جانورن جون تصويرون، شڪار جا منظر ، مذهبي لاڙن يا رجحانن کي ظاهر ڪندڙ علامتون ۽ انهن بابت تجريدي چٽ، ان زماني جي سماج جي ڪافي حد تائين نشاندهي ڪن ٿا. سنڌ ۾ کير ٿر جبل جي مختلف هنڌن تي اوائلي دؤر جي ماڻهن ۽ جانورن جون ابتيون سبتيون شڪليون نڪتل ملن ٿيون، انهن ۾ سرهن ۽ گرن جون تصويرون شامل آهن. خاص ڪري ڪتي جي قبر ڏانهن ويندي سيتا نئن جي ٻئي ڪناري تي ”شاھ ڪنڀ“ وٽ اهي شڪليون ڪافي تعداد ملن ٿيون. ان سلسلي ۾ بدر ابڙي جو ڪتاب ”کيرٿر ۾ چٽسالي“(2011ع) شايع ٿي چڪو آهي.
حوالا
زمرو:فن
آدم خان رند
آدم خان جو وڏو ڀاءُ خان بهادر سعيد خان به ڪنڌڪوٽ جو وڏو جاگيردار ۽ فرسٽ ڪلاس مئجسٽريٽ هو. آدم خان رند، تحريڪ پاڪستان ۾ مسلم ليگ جو ساٿ ڏنو ۽ ڀرپور حصو ورتائين. 1946ء جي چونڊن ۾ ڪامياب ٿيو. هن جي اثر سبب ڪانگريس کي ڪنڌڪوٽ ۾ پکڙجڻ جو موقعو نه مليو. 1968ء ۾ وفات ڪيائين.
پراڻا ھالا
ھالا پراڻو پاڪستان جي صوبي سنڌ جي ضلعي مٽياري جي تعلقي ھالا جو ھڪ ننڍڙو شھر ۽ يونين ڪاؤنسل آھي جيڪو درياء سنڌ جي ڪناري تي واقع ھڪ تاريخي شھر آھي. مرزا قليچ بيگ لکي ٿو تہ:ھن شھر جو اصل نالو مرتضيٰ آباد هو. اھو شھر مخدوم مير محمد جو ٻڌايل هو. درياهه جي پائڻ ڪري پوءِ ڪوھ پنڌ تي نئون شهر آڻي ٻڌائون. منجهس گهڻا بزرگ ٿي گذريا آهن.
حوالا
زمرو:مٽياري ضلعو
سيد سليمان شاھ
سيد سليمان شاھ جولاءِ 1933ع تي ضلعي ٺٽي جي شهر جاتيءَ ۾ سيد عبدالله جي گهر ۾ جنم ورتو. هن راڳ ۽ رقص جي سکيا استاد بچو شيخ کان حاصل ڪئي. هن پنهنجي انوکي رقص ۽ ڳائڻ جي انداز سبب تمام گهڻي مشهوري ماڻي. هو صوفياڻن ڪلامن تي نچندي نه رڳو پاڻ وجد ۾ هليو ويندو هو بلڪي محفل ۾ ويٺلن تي به وجد تاري ڪري ڇڏيندو هو. پيرن ۾ پاتل گهنگهرو ڇمڪائيندي، هٿن جي جلترنگ ادائن سان سانگ، سينگهار، رساما ۽ جذبات انگيز اکين جي تانگھ ڀريل ادائن ۽ اشارن سان جڏهن ”سهڻا پنهنجي اکين کي جهل تون“ ڳائيندو هو ۽ ان سان گڏوگڏ جڏهن سندس جسم جو انگ انگ نچندو هو ته محفل ۾ ويٺل هر فرد جي دل کڙيل گل جيان ٽڙي پوندي هئي ۽ ٽي وي تي کيس ڏسندڙ آرس ڀريل دليون ڦٿڪي اُٿنديون هيون. هن جو رقص به رڳو رقص ته نه هو ڄڻڪ جسم جي شاعري هئي، جنهن سان هو هر ڪنهن کي موهي ڇڏڻ کان وڌيڪ اصل ۾ ڪُوهي ڇڏيندو هو. هو صوفياڻن ڪلامن تي رقص به ڄڻڪ دل ديس جي پرستش وانگر ڪندو هو. سيد سليمان شاهه هڪ سٺي راڳيءَ سان گڏوگڏ هڪ سٺو اداڪار پڻ هو.
هن سنڌي فلمن ايتڪا، عمر ماروي، شهرو فيروز، چانڊوڪي، نوري ڄام تماچي، حاضر سائين ۽ پرديسي جهڙين فلمن ۾ ڪم ڪيو بلڪي انهن ۾ پنهنجا ڪلام پڻ ڳايا. هن سنڌيءَ ۾ دل توکي ڏئي، درد پرايو، اسان ڪون عشق مريندا ، ول ول قتل ڪريندا جهڙن مشهور گانن سان گڏوگڏ اردو، پنجابي ۽ گجراتي ٻولين ۾ به ڳائي ڪيتريون ئي آڊيو ڪيسٽون آنديون. سيد سليمان شاهه برطانيا، روس، ترڪي ۽ ٻين ملڪن به پنهنجي فن پيش ڪري وڏو داد ماڻيو. 18 آگسٽ 1996ع تي هي سنڌ سونهن جهڙو صوفي منش فنڪار پنهنجي هزارين چاهيندڙن کي سوڳوار بڻائي اسان کان سدائين لاءِ وڇڙي هليو ويو.
حوالا
زمرو:1933ع جون پيدائشون زمرو:1996ع جون وفاتون زمرو:راڳي
ٻيپهريء جا ٻه پل (ڪتاب)
ٻپهريءَ جا ٻه پل (ڪتاب ):ريٽا شاهاڻي جي آپ بيتي جو ڪتاب، جيڪو 1994ع ۾ ڇپيو. جنهن ۾ 20 عنوان آهن، هر عنوان واري مضمون ۾ هن هڪ عورت جي حيثيت سان پنهنجن تجربن ۽ مشاهدن جو اظهار ڪيو آهي. هڪ عورت ليکڪا جي حيثيت سان سندس لکيل هر مضمون پنهنجيءَ جاءِ تي هڪ زندهه ڪهاڻي آهي. سندس آپ بيتيءَ جو ٻيو ڪتاب ”گهنڊ ڄاڻ وڳو“ آهي؛ -جن- ٻنهي کي گڏي ترتيب ڏئي، هڪ ئي نالي ”-ٻپهريءَ جا ٻه پل-“ سان تيار ڪري -تاج- جويي -ان- جو تفصيلي مهاڳ لکيو، هي نئون ڪتاب، ڪويتا پبليڪيشن حيدرآباد، سنڌ پاران ڊسمبر 2004ع ۾ ڇپايو ويو آهي. هن ڊيمي سائيز جي ڪتاب جي قيمت 150 رپيا آهي.
جاڳ سنڌي جاڳ (گيت)
جاڳ سنڌي جاڳ پهرين سنڌي اپگرهي چينل ڪي ٽِي اين تي رليز ٿيل هڪ هندستاني سنڌي وڊيو گيت آهي، جيڪو ڪوشي لالواڻيءَ ڳاتو آهي.
بچل شاھ
هيءُ سکر جو بلند پايه شاعر ۽ صوفي درويش ٿي گذريو آهي. سندس ولادت 1807ع ۾ شهر مانجهند، ضلعي دادوءَ (موجوده ڄامشوري) ۾ ٿي. هيءُ ڪافي گو شاعر هو. ڊاڪٽر نبي بخش خان -بلوچ- جي ترتيب ڏنل ڪافين جي ڪتاب ۾ سندس ڪي ڪافيون شامل آهن. روهڙيءَ واري محمد محسن ”بيڪس“ جو همعصر هو. بيڪس جي والد بيدل سان به سندس رهاڻ هوندي هئي. ننڍي هوندي عبادت ۽ رياضت ڏانهن لاڙي سبب -پارسي- ۽ عربيءَ جي ڪجهه -تعليم- حاصل ڪيائين. -ان- زماني ۾ سيٺ نهالچند جو مانجهند ۾ ويدانت جو گهڻو زور هو، ڪيترائي فقير ۽ درويش وٽس ايندا هئا. هڪ ڀيري پرمهنس نالي هڪ سنت وٽس اچي رهيو، جيڪو جليانوالا جي رهواسي سنت گلابداس جو شاگرد هو. بچل شاهه اُن درويشن جي صحبت جو پياسي هو. هو کانئس ايترو ته متاثر ٿيو، جو شهر ڇڏي وڃي جهنگ ۾ رهيو. انهيءَ دوران سير سفر جو شوق جاڳيس. هند ۽ سنڌ جو سفر ڪندي وڃي ڪشمير کان نڪتو، پوءِ مرشد جي حڪم موجب سکر ۾ آيو ۽ اُن سرزمين کي پريم نگر ۽ حيات نگر جا نالا ڏنائين. مسلمانن سان گڏ هندو به وڏي تعداد ۾ وٽس اچڻ لڳا ۽ وٽس سماع جون محفلون ٿيڻ لڳيون. خيرپور جي والي مير علي مراد خان ۽ لبِ -تاريخ- جي مصنف خداداد خان جي ساڻس بيحد عقيدت هئي. -ان- کان علاوه سندس صحبتن ۾ جان -الله- شاهه ٽيون، حضرت بيدل جو مرشد به شامل هوندو هو. هندن مان ولايت راءِ ۽ سندس شاگرد جيوت سنگهه سان سندس گهڻو پريم هو. -بچل شاهه- وحدت الوجود جو قائل هو. -بچل شاهه- 3 مئي 1906ع تي 100 سالن جي ڊگهي عمر ۾ سکر ۾ وفات ڪئي. سندس آخري آرامگاهه مهراڻ جي ڀڪ تي سکر -بئراج- لڳ -بچل شاهه- مياڻي ڳوٺ ۾ آهي.
بچل شاهه- دادو ضلعي جي مانجهند شهر ۾ 1807ع ۾ ڄائو ۽ 1906ع ۾ وفات ڪيائين.ننڍي هوندي ئي ويراڳ اختيار ڪيائين ۽ آخرڪار ڄمون (ڪشمير) جي صاحب ولايت الف شاهه کان فيضياب ٿيا، 12 سالن بعد موٽي آيو ۽ روهڙي ويجهو ڇپري -بند- کي پنهنجو مسڪن ۽ اتي سماع جون محفلون مچايائين، بعد ۾ موجوده -بچل شاهه- مياڻي، سکر ۾ اچي آستانو قائم ڪيائين. جنهن کي پريم نگر چيو ويندو هو. ڪيترائي هندو توڙي مسلمان سندس معتقد هئا. سندس ڪلام ناصحانه ۽ عارفانه آهي، جيڪو جهر جهنگ ڳايو وڃي ٿو ۽ سندس مزار تي هر سال عاليشان ميلو به لڳندو آهي.
جاڳ سنڌي جاڳ (گيت)
خارجي ڳنڍڻا
زمرو:سنڌي وڊيو گيت
تطھير
تطهير ___(Sublimation):
ادب يا فن جو اهڙو اثر، جنهن سان اندروني جبلت ۽ شهوتي خواهشن کان منهن موڙي ۽ ڪنهن اعليٰ مقصد لاءِ مائل ٿجي. فرائڊ هن نفسياتي رويي تي ڪافي بحث ڪيو آهي. هن کي ترفع پڻ سڏيو ويو آهي. سبلميشن لفظ جو نفسيات جي لحاظ کان سڀ کان پھريون استعمال جرمن فلاسافر فريڊرڪ نٽشي ڪيو.
تعريفي تذڪرو
تعريفي-تذڪرو، ايوارڊ حاصل ڪرڻ سان گڏ، ايوارڊ وٺندڙ جو تعريفي تذڪرو شامل ڪرڻ، جڏهن ڪنهن عالم، اديب يا ڪنهن ٻي اهم شخصيت کي ايوارڊ ڏنو ويندو آهي تہ ايوارڊ سان يا اڳ سندس باري ۾ تعريفي ڪلما چيا يا پڙهيا ويندا آهن. اهڙي تذڪري کي تعريفي تذڪرو چيو ويندو آهي.
امام بخش امام زرداري
هن نوابشاهه ويجهو، حاجي محمد بخش زرداريءَ جي گهر ۾ پهرين -آڪٽوبر- 1965ع تي -جنم- ورتو. مئٽرڪ پاس ڪرڻ کان پوءِ 1981ع ۾ ”دانشگاهه جعفريه“ ۾ داخل ٿيو. بعد ۾ مشارع العلوم لطيف -آباد- (حيدرآباد) ۽ ”دانشگاهه جعفريه مهدي -آباد-“ ٿرپارڪر ۾ غلام مهدي نجفي، ثمر حسين ۽ عباس علي نفجيءَ وٽ -تعليم- حاصل ڪيائين. 1986ع ۾ وڌيڪ -تعليم- حاصل ڪرڻ لاءِ هو -ايران- جي شهر ’قم‘ ويو. هن سنڌ يونيورسٽيءَ مان اسلامڪ ڪلچر ۾ ”امربالمعروف و نهي عن المنڪر“ جي موضوع تي پي. ايڇ. ڊي ڪرڻ چاهي، -ان- حوالي سان، هن ايم. فل جي ٿيسز جمع ڪرائي، پر اوچتي حادثي سبب سندس ارادو مڪمل نه ٿي سگهيو. هن نوابشاهه ۾ ”مدينة العلم“ نالي سان هڪ مدرسو به قائم ڪيو. 35 سالن جي عمر ۾ فقہ جعفريه جو هيءُ عالم 28 -جنوري- 2000ع تي، -ايران- ۾ هڪ حادثي ۾ فوت ٿي ويو. کيس اتي ئي شهر ”قم“ ۾، اٺين -امام-، علي رضا رحه جي ڀيڻ بيبي معصومه جي حرم اڳيان دفنايو ويو.
آدم خان مري
ٽنڊي آدم شهر جو باني رئيس آدم خان مري هو، جنهن 1211هه بمطابق 1796ء ۾ وفات ڪئي. آدم خان مري اصل ”کپري“ شهر ڀرسان منٺار فقير راڄڙ جي ڳوٺ کاڻي راڄڙ وٽ رهندڙ هو. آدم خان جو والد قائم خان مري ۽ ڏاڏو بهار خان مري به اُتي ئي سندن آبائي قبرستان ۾ دفن آهن. آدم خان جي وفات بابت روايت آهي ته کيس پنهنجي ذات وارن، ڳوٺ شاهه بيگ مريءَ وٽ شهيد ڪري ڇڏيو، ڇوته آدم خان، بهادر، خوددار ۽ سخي مرد هو ۽ وقت جي حاڪمن ۽ راڄن ۾ سندس عزت هئي، جيڪا ڳالهه سندس ذات وارن کان برداشت نه ٿي ٿي. آدم خان بي اولاد گذاري ويو، ان ڪري رئيس قائم خان جي چاچي ڪمال خان کي پڳ ٻڌائي وئي. ڪمال خان جو اولاد ٽنڊي مستيءَ خان ۽ ٽنڊي آدم ۾ موجود آهي.
امام بخش صابر
مرحوم خانبهادر حاجي امام بخش خان عرف شاهنواز خان جتوئي، 15 رجب 1299هه/25 جولاءِ 1881ع تي تعلقي موري جي ڳوٺ ”مَلڪ“ ۾ ڄائو. خانبهادر غلام رسول خان سندس والد هو. 1891ع ۾ پنهنجي ڳوٺ جتوئيءَ جي پرائمري اسڪول ۾ داخل ٿيو. ساڳئي سال اسڪول ڇڏي، پنهنجي خانگي مقرر ڪيل استاد قاضي عبدالرئوف وٽ قرآن پاڪ، فارسي ۽ عربيءَ جي تعليم ورتائين. 1897ع ۾ ٻيهر ساڳئي اسڪول ۾، ٽئين درجي ۾ داخل ٿيو. خانبهادر امام بخش خان ’صابر‘ جتوئيءَ رئيس علودي خان جي نياڻيءَ سان شادي ڪئي. طب جي علم سان دلچسپي هئس، صوفي طبع ۽ راڳ جو شوقين هو. فقيرن سان ڳائڻ وڄائڻ ۾ شامل ٿي ويندو هو. ميرن جي صاحبيءَ ۾، پورالي درياھ جي پائڻ سبب اباڻي ڳوٺ ڪچي کي الوداع ڪري، ڪوهه ٻن جي مفاصلي تي عارضي طور ڳوٺ ٻڌي ويٺو. جنهن بعد ٽن هنڌن تي لڏپلاڻ کان پوءِ، ضلعي دادوءَ کي ڇڏي، نوشهري فيروز جي ديهه، ”فريد ديري جاگير“ ۾ ”جتوئي“ نالي ڳوٺ ٻڌي ويٺو. 1930ع ڌاري درياهه جي پائڻ سبب ”جتوئي ڳوٺ“ به تباهه ٿي ويو، جنهن کان پوءِ ان ڳوٺ جي ڏکڻاوڀر طرف ڳوٺ ٻڌي ويٺو، جنهن جو نالو ”نوان جتوئي“ رکيائين. انگريز سرڪار پاران، 1912ع ۾ کيس ”خانصاحب“ ۽ 1926ع ۾ ”خانبهادر“ جو خطاب مليو. 1916ع کان 1938ع تائين تعلقي موري جو فرسٽ ڪلاس مئجسٽريٽ رهيو. ان وچ ۾ 1920ع کان 1932ع تائين بمبئي ڪائونسل ليجسليٽو اسيمبليءَ جو ميمبر پڻ ٿي رهيو. 1933ع کان 1936ع تائين ضلعي نوابشاھ ۾ ضلعي لوڪل بورڊ نوابشاھ جو صدر چونڊيو. پنهنجي ان دؤر ۾ خانصاحب تعليمي حوالي سان وڏا ڪم ڪيا. خانبهادر حاجي امام بخش، بهترين شاعر پڻ هو ۽ شاعريءَ ۾ پنهنجو تخلص ”صابر“ رکيائين. فارسي زبان تي عبور هئڻ ڪري، سندس شاعريءَ ۾ فارسيءَ جو اثر نمايان آهي، کيس ڪافيءَ تي عبور حاصل هو. سنڌيءَ کان سواءِ سرائڪيءَ ۾ پڻ ڪلام چيائين. سندس ڪلام جو مجموعو ””سُخن صابر“ 1987ع ۾ ڇپيو، جيڪو مومن پبليڪيشن طرفان، سندس ٻئي نمبر پوٽي غلام مجتبيٰ خان جتوئيءَ جي سهڪار سان ڇپيو. ان جو ٻيو ڇاپو 2007ع ۾ڇپجي پڌرو ٿيو آهي. سندس ڪلام کي ڪيترن ئي مقامي فنڪارن پڻ ڳايو آهي. 14 رمضان المبارڪ 1357هه/7 نومبر 1938ع تي حيدرآباد ۾ وفات ڪيائين. سندس مزار نوان جتوئيءَ ڀرسان ديهه دلو شاهه جي مُقام ”صابر شاھ“ ۾ آهي. امام بخش ”صابر“ تي محمد ذسن چنا، ايم. اي سنڌيءَ جو مونوگراف پروفيسر علي نواز جتوئيءَ جي نگرانيءَ ۾ 621960ع دوران پڻ لکيو هو، ’صابر‘ جا ڪلام مشهور فنڪارن استاد انور الدين جتوئيءَ ۽ عثمان فقير ۽ ٻين ڳايا آهن. . سندس فرزند حاجي غلام رسول جتوئي ھيو. سندس پوٽو ميان غلام مصطفيٰ جتوئي ڪجهه وقت صوبائي اسيمبليءَ جو ميمبر هو ۽ هن وقت نيشنل اسيمبليءَ جو ميمبر آهي.
حوالا
زمرو:شخصيتون
فاصلا فاصلا ئي رهيا
تعارف
فاصلا فاصلا ئي رهيا پهرين سنڌي موسيقي چينل ڪشش جو هڪ وڊيو گيت آهي، جيڪو سعيد تنيي ڳاتو آهي. گيت جا ٻول ذوالفقار منگيءَ لکيا آهن، ايڊيٽ نديم ميراڻيءَ ڪيو آهي ۽ هدايات به نديم ميراڻيءَ ئي ڏنيون آهن، جڏهن ته موسيقي عرفان سمون ڏني آهي.
خارجي ڳنڍڻا
زمرو:سنڌي وڊيو گيت
بس
بس اچ وڃ جي لاء استعمال ۾ ايندڙ هڪ اهڙي رستي واري گاڏي آهي جيڪا ڪافي مسافرن کي هڪ ئي وقت هڪ جڳه کان ٻي جڳه تي پڄائڻ جي لاء استعمال ڪئي ويندي آهي۔ انگريزي هن کي بس چيو ويندو آهي۔
زمرو:اچ وڃ
بچل شاھ جيلاني
گمبٽ ويجهو سچل ڊٻ مهر شاهه جو گادي نشين ۽ پ.پ ايم. پي. اي، 17 ڊسمبر 1952ع تي سيد صالح محمد شاهه جيلانيءَ جي گهر ۾ -جنم- ورتو. -بچل شاهه جيلاني-، وڪالت ۾ سيد غوث علي شاهه جو جونيئر به رهيو ۽ اُن جي نگران وزارت اعليٰ دؤران سندس روينيو بابت صلاحڪار پڻ هو. علم ادب سان چاهه سبب هڪ ناول ”-ٿر- اندر جا -ٿاڪ-“ لکيائين، جنهن جو مهاڳ سنڌ جي نامور اسڪالر الهداد ٻوهيي جو لکيل آهي. جيلاني صاحب 10 سالن تائين ڊسٽرڪٽ بار خيرپور جو صدر پڻ رهيو ۽ هاءِ ڪورٽ بار ايسوسيئيشن جو ميمبر هئڻ سان گڏ هُو ڊاڪٽر تنوير عباسيءَ کان پوءِ سچل چيئر جو چئن سالن تائين صلاحڪار به رهيو. -ان- کان علاوه ڊسٽرڪٽ ڪائونسل جو ٻه ڀيرا ميمبر ۽ سنڌ ڪائونسل جو ميمبر پڻ رهيو. ڊسٽرڪٽ ڪوآرڊينيشن ڪميشن خيرپور جو چيئرمين پڻ رهيو. -بچل شاهه جيلاني- هن وقت سنڌ اسيمبليءَ جو چونڊيل نمائندو آهي ۽ ۽ ”لا ائنڊ هيومن رائيٽس ڪميشن“ جو چيئرمين آهي.
برف
''پاڻي جي ڄميل صورت کي برف چئبو آهي. پاڻيءَ جي اها صورت، جيڪا سخت ٿي وڃي. برف عام طور تي شفاف هوندي آهي يعني ان مان روشني آساني سان گذري ويندي آهي. جڏهن برف ڄمندي آهي ته ان جي ذرن ۾ هوا قيد ٿي ويندي آهي، جنهن جي ڪري برف اسان کي اڇي نظر ايندي آهي. هيءَ بي رنگ ۽ شفاف ٿيندي آهي. هيءَ ٻڙي سينٽي گريڊ تي ڄمي وڃي ٿي. ’يخ‘ حالت ۾ هن ۾ ڇهن پهلوئن وارا قلم ٺهندا آهن.''
thumb|برف
''برفباريءَ ۾ برف هلڪي ٿي غبار جي صورت ۾ بدلجي ويندي آهي. برف جون ٻه صورتون هونديون آهن. هڪ اها عام ٺوس برف (ice) هوندي آهي ۽ ٻي اها جيڪا آسمان مان ڪپهه وانگر پشمي گولن جي صورت ۾ وسندي آهي. ان کي هِم (Snow) چوندا آهن. آسمان مان ڳوڙهن جي صورت ۾ ڪرندڙ برف کي ڳڙو (Hail) چئبو آهي.''
''لفظ هِم سبب ئي هماليه جبل تي اهو نالو پيو آهي. يعني اهو ماڳ جتي هِم وسي ٿي. اهو زمانو، جڏهن دنيا برف سان ڍڪيل هئي ۽ دنيا ۾ ڪٿي به انساني آباديءَ جا آثار نه هئا. جاگرافيائي اصطلاح ۾ اهو دور ”برفاني دور“ جي نالي سان سڏيو ويندو آهي.''
''سنڌ ۾ برف جو استعمال انگريزن جي اچڻ کان پوءِ ٿيو آهي. 1867ع ۾ هندستان ۾ برف ٺاهڻ جو پهريون ڪارخانو ٺهيو.''
ٽھڪ
alt=Image not available.|thumb|ڪپڙن سبڻ جي فيڪٽري ۾ مزدور ٽھڪ ڏيندي
ٽھڪ. انسان جو ھڪ جسماني ردعمل آھي جيڪو ترنم وارو ھوندو آھي، ۽ اڪثر ڳلي واري پردي يا ٿاريسڪ ڊائفريم (Thoracic diaphragm) ۽ ساھ واري نظام جي حصن جي آواز ڪڍندڙ سڪڙجڻ جي عملن جي ڪري ٿيندو آهي. اھو عمل جسم ۾ ڪنھن بہ اندروني يا بيروني محرڪ جي ھڪ موٽ ھوندو آھي. ٽھڪ جي شروعات مرڪ سان ٿيندي آهي
thumb|upright|ڪتڪوڙي سان عام طور تي ماڻھو ٽھڪ ڏيندا آهن
1221ع
ڊسمبر
زمرو:1221ء زمرو:تيرھين صدي زمرو:سال
ٽھڪ
بيروني محرڪن ۾ ڪڏھن ڪڏھن ڪتڪوڙي, مزاحيہ ڪھاڻي يا خيال لطيفا يا مزاحيہ ٽوٽڪا شامل ھوندا آھن. ٽھڪ عام طور تي مثبت احساسن جو اظھار ھوندو آھي جن ۾ خوشي، مسرت، مزو، سڪون وغيره شامل آهن. ڪڏھن ڪڏھن منفي احساس بہ ٽھڪ سان ظاهر ٿيندا آهن جن ۾ ڦڪائي يا شرمندگي، معافي، پريشاني شامل آهن. ان قسم جي ٽھڪ کي پشيماني وارو ٽھڪ يا نروس لافٽر (nervous laughter) چوندا آهن. ٽھڪ انساني سلوڪ جو حصو آهي جنھن جو ضابطو دماغ سان ٿئي ٿو. اھو انساني باھمي سماجي رابطن م ٽھڪ ڏيندڙ ماڻھو جي ارادن کي ظاھر ڪري ٿو ۽ گفتگو ۾ جذبي واري متن کي ٻڌندڙ تائين پھچائي ٿو. مزاح ۽ ٽھڪن جي اڀياس واري علم کي جيلوٽالاجي (Gelotology) سڏين ٿا.
بڙي غلام علي خان
سنگيت جي برک ۽ ممتاز گويي استاد علي بخش خان جو لائق پٽ استاد بڙي غلام علي خان 2 اپريل - 1902ع تي پيدا ٿيو. هو پنهنجي دور جو هڪ مڃيل ۽ عظيم موسيقار هو. هو موسيقار هجڻ کان سواءِ سٺو شاعر به هو ۽ تخلص ’سب رنگ‘ اختيار ڪندو هو. ’پيا موري بات اب نا ماني‘، ’سب رنگ، سب جڳ -جاني-‘ سندس مشهور ڪلام آهي. موسيقار جيڪو پاڻ ڪلام به جوڙيندو هجي، -ان- کي سنگيت جي دنيا ۾ ’نائڪ‘ ڪوٺبو آهي. راڳداريءَ ۾ کيس ”پدم ڀوشن“ ۽ ”سُر جو -پتلو-‘ خطاب پڻ مليا. هڪ سنگيت ڪار لاءِ هي سڀ خطاب وڏي اعزاز ۽ عزت جو نشان سمجهيا وڃن ٿا. پر فنڪار خود اعزازن کان وڏو هوندو آهي. اڳي سڀ موسيقار تانپوري تي ڳائيندا هئا، مگر -استاد بڙي غلام علي خان- سڀ کان پهريائين سرمنڊل ڪتب آندو. ’دم دم ياد پون ٿيون، مارن مٺيون ڳالهڙيون‘ ۽ ”دلڙي لُٽي تنهن يار سڄڻ‘، سندس ڳايل مشهور ڪافيون آهن. -استاد بڙي غلام علي خان- ٺمريءَ جو -بادشاهه- گائڪ مڃيو ويندو هو، مگر پوءِ سندس توجهه خيال جي گائڪيءَ طرف گهڻو رهيو، سندس پٽ منور علي خان هندوستان ۾ چڱو نالو ڪڍيو آهي. -استاد بڙي غلام علي خان- جو پسنديده ساز سارنگي هو. ملڪه ترنم نورجهان ۽ لتا منگيشڪر سندس شاگردن مان آهن. -بادشاهه- موسيقار هجڻ جي باوجود ڏاڍو نهٺو ۽ بردبار شخص هو ۽ هميشه فن جي سکڻ لاءِ ڪوشان رهندو هو ۽ اهڙي طرح هن -استاد عاشق علي خان- کي پنهنجو -استاد- ڪري مڃيو. حالانڪه کيس فن موسيقي جي مڪمل سکيا پنهنجي پيءُ -استاد- علي بخش خان کان مليل هئي. -ان- کان سواءِ -استاد- مبارڪ علي خان گوالياريءَ کان به راڳ جي سکيا ورتائين. -استاد بڙي غلام علي خان- جي وفات 23 -اپريل- 1966ع ۾ ٿي.
حوالا
زمرو:1968ع جون فوتگيون زمرو:20 هين صدي جا هندستاني ڳائڻا زمرو:پنجابي ماڻهو زمرو:ڀارتي مسلمان
هاڪاري حاصلات
هاڪاري حاصلات (Haakaari Haaslaat) يا پازيٽيو سَم آئوٽ ڪم (Positive-Sum Outcome) اهڙي صورتحال کي چئبو آهي، جنهن ۾ ٿيندڙ فائدا لاڳاپيل هر ڌُر کي هاڪاري نتيجا ڏيندي، سندن اطمينان جوسبب بڻجي سگهن. ”سڀ جي فائدي“ واري صورتحال سبب، بين الاقوامي برادريءَ ۾ سهڪار ۽ تعاون لاءِ ماحول سازگار ٿئي ٿو ۽ عالمي سطح تي موجود مسئلا حل ڪرڻ ۾ مدد ملي ٿي. ان کان سواءِ قومن وچ ۾ لاڳاپن ۾ ناڪاري رجحان ختم ٿين ٿا ۽ سياست کان وٺي سائنس جي دُنيا ۾ شاندار اڳڀرايون ٿيڻ جوڳيون ٿين ٿيون. مثال طور، يورپ ۾ صنعتي انقلاب جي اچڻ سان پرڳڻي جي سڀني مُلڪن لاءِ ترقيءَ ۽ سک جا دروازا کولي ڇڏيا.
حوالا
زمرو:سماج زمرو:معاشرو زمرو:سياست
نئون سکر تعلقو
نئون سکر تعلقو پاڪستان جي صوبي سنڌ جي ضلعي سکر جو هڪ تعلقو آهي.
ديھون
ھن تعلقي ۾ 21 ديھون واقع آهن.
حوالا
زمرو:سنڌ جا تعلقا
امام بخش خادم
-امام- بخش ”خادم“ سنڌي غزل جو مشهور شاعر ٿي گذريو آهي، جيڪو 1861ع ۾ محمد -بچل- بدويءَ جي گهر، شڪارپور ۾ پيدا ٿيو. ماءُ جي فوت ٿي وڃڻ ڪري سندس پالنا ناناڻن ڪئي. 1869ع ۾ -آخوند- قمرالدين جي مدرسي ۾ سنڌي پڙهڻ ويٺو. 1873ع ۾ پنج درجا پاس ڪري، سنڌي فائنل ڏنائين. -ان- کان پوءِ انگريزيءَ جا ٽي درجا پڙهي، ٽريننگ ڪاليج، حيدرآباد ۾ داخلا ورتائين، جتان 1879ع ۾ سرٽيفڪيٽ ورتائين ۽ حيدرآباد جي ئي هڪ اسڪول ۾ -استاد- مقرر ٿيو. اتي ئي سندس ملاقات سنڌ جي مشهور شاعرن، سيد فاضل شاهه، فضل محمد ”ماتم“ ۽ خليفي محمد قاسم هالائيءَ سان ٿي. شاعريءَ جو شوق اڳ ۾ ئي هئس، ويتر سٺي سنگت جي ڪري وڏن شاعرن ۾ شمار ٿيڻ لڳو. 1880ع ۾ شڪارپور بدلي ٿي ويو، -جتي- اسڪول جو هيڊماستر ٿيو. 1886ع ۾ سکر بدلي ٿي ويو. 1896ع ۾ ئي ڪٽنب سوڌو حج ڪيائين. -ان- کان پوءِ مختلف هنڌن تي پنهنجي پيشي سان نباهه ڪيائين. 1912ع ۾ استعيفيٰ ڏيئي، لکڻ پڙهڻ ۾ مشغول ٿي ويو. هن ’هير رانجهو‘ ڊرامو، ’حاتم طائيءَ جو قصو‘، ’چار درويش‘، ’-بهرام گور-‘، ’انشاءِ خادم‘، ’الف ليليٰ‘، ’فوائدالمبتدي‘ (فارسيءَ ۾)، ’نانگ وارو معجزو‘ (نظم ۾)، ’مثنوي نگار‘، ’دودو چنيسر‘ ۽ ’ڪليات خادم‘ ڪتاب لکيا. سندس ڪلام ’-بهار اخلاق-‘، ’تحفه احباب‘ ’آفتاب‘، ۽ ’سنڌ سڌار‘ جهڙن رسالن ۾ شايع ٿيو. مشهور شاعر ۽ اديب، لطف -الله- -بدوي- سندس فرزند هو. حاجي -امام- بخش ’خادم‘، -جنوري- 1336هه/1918ع ۾ وفات ڪئي.
محمد عثمان ڏيپلائي
محمد عثمان ڏيپلائي (Muhammad Usman Diplai)) (پيدائش: 13 جون، 1908ع - وفات: 7 فيبروري، 1981ع) پاڪستان سان لاڳاپو رکندڙ سنڌي ۽ اردو جو مشھور ناول نگار، افسانہ نگار، ترجميڪار، ڊراما نويس ۽ صحافي ھو، جنھن سنڌي ٻولي ۾ جڳ مشهور ناول سانگھڙ لکيو۔
ادبي خدمتون
محمد عثمان ڏيپلائي ننڍپڻ کان ئي سنڌي ۽ اردو زبان ۾ ڪھاڻيون لکڻ شروع ڪري ڇڏيون۔ ھن لاتعداد علمي ۽ ادبي مضمون ۽ سو جي لڳ ڀگ تاريخي ناول تحرير ڪيا جن ۾ انھن جو ناول سانگھِڙ شھرۂ آفاق جي حيثيت رکي ٿو۔ ھن ناول ۾ سنڌ صوبي ۾ انگريز سامراج جي خلاف پير صبغت اللہ شاھ راشدي ۽ ان جي حوارين جي آزادي جي لاءِ جدوجھد کي موضوع بڻايو ويو آھي۔
محمد عثمان ڏيپلائي سنڌي جي ھڪ اخبار روزاني عبرت جو باني ھو۔ ھن صحافت جي آزادي لاءِ قيد تڪليفون به سَٺيون پنھنجي آخري زماني ۾ ھو ھڪ ماھوار ادبي رسالي ساڻيھه (وطن) سان گڏ انگريزي ڊيلي سنڌ ٽائيمز جو ايڊيٽر به ھو۔
ڏيپلائي عالمي ادب جي سگهاري تحريڪ جو سنڌ جهڙي نظر انداز ٿيل پرڳڻي جو ميمبر هو، هو رڳو پنهنجي ضمير جو پوئلڳ هو. اُهو ضمير، هن جو منشور هو، هن جي سياست هو. منڍ کان وٺي، هن جي لکڻين ۾ ڪيئي لاها چاڙها ۽ ذهني ۽ فڪري تضاد نظر اچن ٿا. پر اُنهن تضادن ۽ عمر جي مختلف منزلن ۾ اختيار ڪيل، سندس لاڙن ۾ ڪنهن به ذهني ۽ فڪري بدديانتيءَ جو عنصر نظر نٿو اچي. اُن ڪري هن پنهنجي ضمير جي روشنيءَ ۾ هلندي، ڪڏهن به سرڪار يا سَرنديءَ وارن طبقن جو راضپو حاصل نه ڪيو. هن ڪيتريون ئي تڪليفون سٺيون، ذهني گهاءَ کاڌا، مالي قربانيون ڏنيون، جيل ياترائون ڪيون، اخبارون ۽ پريسون ضبط ڪرايون، پر پنهنجي ضمير جي پيروي نه ڇڏي. اُها ضمير جي پوئلڳي ئي هئي، جنهن ٿر جي هڪ گمنام ڇوڪري مان، سنڌي ادب جي آسمان تي چوڏهينءَ جي چنڊ وانگر چمڪايو ۽ عزت، شهرت ۽ حيثيت ڏيارائي. پر اُنهيءَ سڀ ڪجهه ملڻَ کان پوءِ به سندس طبيعت ۾ هٺ ۽ وڏماڻهپائي نه پيدا ڪئي ۽ هو پنهنجي سڀاءَ ۾ آخري گهڙيءَ تائين، ڏتڙيل، غريب ۽ بي پهچ ماڻهن جي گهڻائيءَ جو ئي پاڻ کي فرد سمجهندو رهيو. هو هڪ بيڊپو انسان هو. سادگي هن جي زندگيءَ جو حصو هئي، جيڪا هن جي کاڌي ۽ لکڻ ۾ بنهه ظاهر پئي ٿيندي هئي.
اعزاز
محمد عثمان ڏيپلائي کي حڪومت پاڪستان جي طرفان ھن جي وفات کان بعد صدارتي تمغو براءِ حسن ڪارڪردگي جي اعزاز سان نوازيو ويو۔
وفات
محمد عثمان ڏيپلائي 7 فيبروري، 1981ء تي وفات ڪري ويو۔
زمرو:1908ع جون پيدائشون زمرو:1981ع جو وفاتون زمرو:1981ع جون فوتگيون زمرو:پاڪستاني افسانہ نگار زمرو:پاڪستاني صحافي زمرو:پاڪستاني ليکڪ زمرو:پاڪستاني مترجم زمرو:پاڪستاني مسلم شخصيتون زمرو:پاڪستاني ناول نگار زمرو:پاڪستاني نثر نگار زمرو:پاڪستاني ڊراما نگار زمرو:سنڌ جون شخصيتون زمرو:سنڌي اديب زمرو:سنڌي شخصيتون زمرو:سنڌي مصنف زمرو:شخصيتون زمرو:ضلعو ٿرپارڪر جون شخصيتون زمرو:وصول ڪندڙ تمغو حسن ڪارڪردگي زمرو:ويھين صدي جا ناول نگار زمرو:ٿرپارڪر ضلعي جون شخصيتون
تعميہ
تعميه __(Tamia):
تعميه جي اصطلاحي معنيٰ آهي تاريخ جي عدد کي درست ۽ برابر ڪرڻ ، ماده تاريخ پوري مصرع ۾ هجي يا فقري ۾، پر جيڪڏهن ڪجهه عدد گهٽ هجن ته ڪو حرف انهيءَ عدد جو ملائي ڇڏبو آهي ته اها ڪمي پوري ٿي ويندي آهي. انهيءَ عدد وڌائڻ کي ”تعميه“ چون ٿا. مثال: پڙهي جو ڏٺو مون بياضِ نظامي چيم آهه هي ڄڻ رياضِ نظامي پڇيم عيسوي سال دل کان چيو دل بحمدالله چئي بياض نظامي بياض نظامي جو عدد 1814 نڪري ٿو، جنهن ۾ بحمد الله جا 120 عدد ملائبا ته عيسوي تاريخ 1934 نڪرندو.
تنهنجو منهنجو روز ملڻ
تعارف
تنهنجو منهنجو روز ملڻ پهرين اپگرهي سنڌي چينل ڪي ٽي اين جو هڪ وڊيو گيت آهي، جيڪو رحمت علي ڀٽ ڳاتو آهي. گيت نديم ميراڻيءَ ايڊيٽ ڪيو آهي، جنهن هدايات به ڏنيون آهن.
خارجي ڳنڍڻا
زمرو:سنڌي وڊيو گيت
آدم خان مري جو مقبرو
ٽنڊي آدم جي باني آدم خان مريءَ جو مقبرو ١٢١١ھ ۾ ٺهيو ۽ کپري کان اٽڪل پنج ميل ڏکڻ طرف ڳوٺ کاڻي راڄڙ ڏانهن ويندڙ رستي تي آهي. قبي جي اندران توڙي ٻاھران بهترين چٽساليءَ جو ڪم ٿيل آھي. چوڌاري ڪلر سبب پاڙون کاڄي ويون آھن. اندران ڪلمھ طيبه ۽ قرآني آيتون سھڻي نموني لکيل آھن. چٽسالي ڪندڙ حاجي محمود نقاش هو، جيڪو ھالاڪنڊي جو ويٺل ھو. قبي جي اندر اولاھين پاسي ڪم جي نگراني ڪندڙ حافظ عبدالشڪور جو نالو لکيل آھي. دروازي تي ڪاشيءَ جي سرن جو ڪتبو لڳل آھي، جنهن تي سن ١٢١١ هه لکيل آھي. قبي جي اندر ٻه قبرون آھن. قبي جي مٿان ۽ ڀتين تي چن جو پلستر ٿيل ھو، جيڪو هن وقت سڄو لھي چڪو آھي.
حوالا
زمرو:قديم آثار
جمال ابڙو ۽ جديد سنڌي ڪهاڻي (ڪتاب)
نوجوان ليکڪ ادريس جتوئيءَ جمال ابڙو ۽ جديد سنڌي ڪهاڻي جي عنوان سان شاهه عداللبطيف يونيورسٽي خيرپور ۾ ايم. اي سنڌيءَ جو مونوگراف لکيو هو، جنهن کي ساڳئي عنوان سان ڪويتا پبليڪيشن حيدرآباد ۽ سنڌي ادبي سنگت نوان جتوئيءَ جي گڏيل سهڪار سان جون 2005ع ۾ ڇپائي پڌرو ڪيو.
هن ڪتاب جو مهاڳ شوڪت شوري لکيو آهي، جڏهن ته مير محمد پيرزادي جو ”اڃا رڃ مان رڙ اچي ٿي“ عنوان سان تفصيلي مضمون ۽ ملڪ نديم ۽ انور ابڙي جا تاثرات ڏنل آهن. ڪتاب ۾ بدر ابڙي جو مضمون ’مورچي ۾ بيٺل سپاهي‘ به شامل ڪيو ويو آهي.
باب پهريون: ادب ۾ ڪهاڻيءَ جي اهميت ۽ سنڌي ڪهاڻي
باب ٻيو: ادبي تحريڪون، رجوع ۽ لاڙا
باب ٽيون: جمال ابڙي جي دؤر جي ڪهاڻيڪارن جي ڪهاڻي
باب چوٿون: جمال ابڙو ۽ سندس مختصر ڪهاڻي
باب پنجون: نتيجا.
جڏهن ته ضميمي ۾ مددي ڪتابن جي فهرست، جمال ابڙي جو يادگار انٽرويو، جمال ابڙي جون ٽي ڪهاڻيون، پيراڻي، خميسي جو ڪوٽ ۽ سينڌ ۽ ليکڪ جو پروفائيل ڏنو ويو آهي.
انور حسين صديقي
ڊاڪٽر -انور حسين صديقي- 10 فيبروري 1938ع ۾ حيدرآباد ۾ پيدا ٿيو. هن 1961ع ۾ ڪراچي يونيورسٽيءَ مان پبلڪ ايڊمنسٽريشن ۾ ماسٽرس ڪئي ۽ 1966ع ۾ -آمريڪا- جي سائودرن ڪيليفورنيا مان پبلڪ ايڊمنسٽريشن ۾ پي.ايڇ.ڊي ڪيائين. 1961ع ۾ هن ڪراچي جي پبلڪ ايڊمنسٽريشن جي نيشنل انسٽيٽيوٽ ۾ بطور ريسرچ ايسوسيئيٽ جي حيثيت سان پنهنجي ڪيريئر جي شروعات ڪئي ۽ اتي ئي هو 74-1973 ۾ -ان- اداري جو ڊائريڪٽر ٿي ويو. 1975ع ۾ لاهور جي -پاڪستان- ايڊمنسٽريٽو اسٽاف ڪاليج ۾ ڊائريڪٽر ريسرچ ۽ اسٽڊيز جي حيثيت سان شامل ٿيو. -جتي- هو ترقيءَ جي مختلف تربيتي پروگرامن ۾ شامل ٿي ويو. ڊاڪٽر -انور- حسين 1982ع ۾ نائجيريا جي احمدو بيلو يونيورسٽي جي انسٽيٽيوٽ آف ايڊمنسٽريشن جو چيف صلاحڪار/ پروفيسر طور به پڻ ڪم ڪيو ۽ انسٽيٽيوٽ جي انيڪ پروگرامن، قانون، لوڪل گورنمينٽ، بزنس ايڊمنسٽريشن، پبلڪ ايڊمنسٽريشن جي ميدان ۾ -ترقي- ڏياري. 1986ع ۾ هي اسلامڪ لا اڪيڊمي، انٽرنيشنل اسلامڪ يونيورسٽي -اسلام- -آباد- جو وائيس پريزيڊنٽ ۽ ڊائريڪٽر جنرل مقرر ٿيو، -جتي- هن 1992ع تائين رهيو. 1992ع کان 1995ع تائين ڊاڪٽر -انور- حسين فيڊرل جوڊيشل اڪيڊمي ۽ قانون واري وزارت -اسلام- -آباد- جو ڊائريڪٽر جنرل رهيو. ڊيپوٽيشن وارو اهو عرصو پورو ڪرڻ کان پوءِ انٽرنيشنل اسلامڪ يونيورسٽي ۾ بطور وائيس پريزيڊنٽ ۽ انسٽيٽيوٽ آف اسلامڪ ايڪنامڪس جي ڊائريڪٽر جنرل جي حيثيت سان واپس موٽي آيو، -جتي- هن 1997ع -جنوري- تائين ڪم ڪيو. 1997ع فيبروري ۾ هي علامه اقبال اوپن يونيورسٽي جو وائيس چانسلر بڻيو، ڊاڪٽر -انور حسين صديقي- ٻن ڪتابن جو مصنف به آهي ۽ هن جا 33 کان وڌيڪ مضمون قومي ۽ -بين- الاقوامي سطح تي ڇپجي چڪا آهن. ڊاڪٽر -انور- حسين ڪيترن ئي تربيتي پروگرامن ۾ حصو ورتو توڙي قومي ۽ -بين- الاقوامي سيمينارن ۽ ڪانفرنسن ۾ شرڪت ڪئي. هي ڪيترن ئي قومي ۽ -بين- الاقوامي تنظيمن ۽ پروفيشن باڊيز جو ميمبر پڻ رهيو آهي. ڊاڪٽر -انور- حسين پبلڪ ايڊمنسٽريشن، اقتصاديات ۽ مئنيجمينٽ جي شعبن جو ماهر سمجهيو وڃي ٿو.
ڪاغذ جوڙڻ جو هنر
”انسائڪلوپيڊيا برٽنيڪا“ (Encyclopedia Britannica) مان ڄاڻ پئي ٿي ته ڪاغذن يا پنن ٺاهڻ جو رواج، چين ولايت ۾، عيسوي سن شروع ٿيڻ کان اڳي هو. سن 751ع ۾ عربن سمرقند تي ڪاهيو، ته چين جو لشڪر سامهون ٿين. عربن ڪي چينائي قيد ڪيا، جن پنن ٺاهڻ جو هنر کين سيکاريو. عربن پوءِ اهو هنر هندستان ۽ يورپ کي سيکاريو. هندستان جي ماڻهن اهو ٿورو لاهي ڇڏيو، جو حسابي علم ۽ ٻيا ڪي علم عربن کي سيکاريائون. عربيءَ ۾ حسابي علم کي چون ئي ”علم هندسه“ چون، جيڪو انهن هندستان مان پرايو هئائون.
آڳاٽن آرين کي ويدن جا منتر ۽ ٻي پاڻي ڪنٺ هوندي هئي، ۽ ان جي پکيڙ پيڙهيءَ به پيڙهيءَ حافظي جي وسيلي ڪندا هئا. شروع ۾ عرب به ائين ڪندا هئا، لکڻ جو هنر به هون. سنڌي لفظ ”لکڻ“ ۽ انگريزي لفظ ’Write‘ جي اصل معنا هئي.”کرڙڻ يا اُڪرڻ“- اڳي پٿر، ٽامي وغيره تي اکر اُڪريندا هئا؛ اهو دستور گهڻو هوندو هو. اڳي هيئن به ڪندا هئا جو کجيءَ جا ويڪرا پن، جن مان وڃڻيون ٺهن ٿيون، تن تي لکندا هئا: جنهنڪري سنسڪرت لفظ ”پتَر“ ۽ انگريزي لفظ (leaf) جي هڪڙي معنيٰ آهي وڻ جو پن ۽ ٻي معنا آهي پرت يا ”ورق“ (ڪتاب جو)؛ ”وراق“ لفظ جون به اهي ٻه معنائون آهن.
سنسڪرت لفظ ”پتر“ جو اچار سنڌيءَ ۾ ڦري ٿيو آهي ”پرت“. هندستان ۾ گهڻا، ڀوڄ پترن يعني ڀوڄ وڻ (Birch tree) جي پنن تي لکندا هئا، ۽ اهي پن هڪٻئي جي پٺيان رکندا ويندا هئا؛ پر متان ڪنهن وقت سڄو ٿهو ڪِري پوي ۽ پن پن کان ڌار ٿي وڃي، تنهنڪري ڀوڄ وڻن جا ڇوڏا انهن پنن جي مٿان پٺو يا جلد ڪري ڪم آڻيندا هئا. انهن ڇوڏن توڙي پنن جي آر پار ٽنگ ڪري انهيءَ ٽنگ مان ڌاڳو لنگهائي، ڳنڍ ٻڌي ڇڏيندا هئا، ته سنئون سولو ڪتاب ٿي پوندو هو. ان کي سڏيندا هئا ”گرنٿ“، جنهن جي سنسڪرت ۾ هڪڙي معنا آهي ”ڳنڍ“ ۽ ٻي معنيٰ ”ڪتاب“ (جنهن کي ڳنڍ ڏنل هجي). سنڌيءَ ۾ ”گرنٿ“ جو اچار بگڙجي ”گرٿ“ ٿيو آهي.
”ٻڌي گوڏ گرٿ، ساٽو هڻجي سور جو“ (شاهه)
هتي گرٿ (گرنٿ – گرنٿي) معنيٰ ڳنڍ (ناڻي جي).
حوالا
زمرو:ٻوليون زمرو:سنڌي ٻولي زمرو:لسانيات زمرو:تاريخ] [[زمرو:مذهب
رانديڪو
رانديڪو هڪ اهڙو مفعول (Object) آهي جيڪو راند جي لاء استعمال ڪيو ويندو آهي. رانديڪا عام طور تي ٻارن ۽ پالتو جانورن جي لاء هوندا آهن، پر هي بالغ انسانن جي لاء به غير معمولي نه آهن بلڪه اهي به هنن سان کيڏي سگهن ٿا. مثال طور تي ڊولفن مڇي کي بال کي ٽونگو هڻڻ جي تربيت ڏني ويندي آهي.
خارجي ڳنڍڻو
زمرو:راند زمرو:رانديڪو