ٺٽو
ٺٽو سمن جي دؤر کان مغلن جي دؤر تائين
=سمن، ارغونن ۽ ترخانن جي دور ۾ ٺٽي ۾، ۽ مڪليءَ تي ڪيترائي مقبرا ۽ مسجدون تعمير ٿيون. ساموئي ننگر ۾ شيخ حماد جو مقبرو، ۽ مڪليءَ تي ڄام نندي جو مقبرو، دولهه دريا خان جو مقبرو، مرزا عيسيٰ اول جو مقبرو ۽ ڪي ٻيا مقبرا موجود آهن. ٺٽي شهر ۾ ترخان دور ۾ دابگيرن (دبگرن) جي مسجد تعمير ٿي. تاريخ نويس اهو به لکن ٿا ته ترخان دور ۾، دابگيرن (دبگرن) جي مسجد، ٺٽي شهر جي وچ ۾ هوندي هئي. مغلن جي دور ۾، هي شهر اُتر طرف وڌڻ لڳو. جامع مسجد شهر جي انهيءَ حصي جي مرڪز ۾ هوندي هئي. مکيه شاهي بازار، هن حصي جي اولهه طرف ۽ مغل باغ جي اوڀر طرف هوندي هئي.'' جيئن ته درياهه جي شاخ جي وهڪري ۾ تبديلي اچڻ جي ڪري، هن شهر جي جاءِ وقوع ۽ نالي ۾ تبديلي ايندي رهي آهي، تنهنڪري هن وقت، هن شهر جي اُنهن پراڻن ماڳن ۽ آثارن جو ڪوبه پتو نه ٿو پوي. اهو به ممڪن آهي ته سما قبيلن ’ساموئي‘ يا ’سڪي‘ ڇڏي، هن بستيءَ کي نئين سر آباد ڪري هن جو نالو ’سما ننگر‘ رکيو هجي، ڇو ته مشهور مؤرخ ولبر فورس پنهنجي مشهور ڪتاب ‘The History of Kathiawar’ ۾ لکي ٿو ته ”ول راجپوت جي ’ويراول‘ ڪاٺِي قوم جي هڪ حسين ڇوڪريءَ سان شادي ڪئي. اڳتي هلي سؤ راشٽر (ڪاٺياواڙ) جو اُتر اولهه وارو حصو، ڪڇ کان آيل جاڙيجن جي سرگرمين جو مرڪز بڻجي ويو. هنن انهيءَ ايراضيءَ ۾ پنهنجون پاڙون پختيون پئي ڪيون. پهرين جاڙيجا ۽ چوڙا سما جيسلمير جي ڀاٽين سان شامل ٿي ويا، ڇو ته اهي ٻئي گهراڻا ٺٽي واري ’سماننگر‘ جي سردار، ’نرپٽ سمي‘، جي اولاد مان هئا. جڏهن چوڙا سما سؤراشٽر طرف نائين صديءَ جي پوئين حصي ۾ لڏي ويا، تڏهن سنڌ جي جاڙيجن سؤراشٽر طرف پنهنجا حملا شروع ڪيا“. ولبر فورس جي هن راءِ مان اهو به ثابت ٿو ٿئي ته سماننگر (ٺٽو) نائين صدي عيسويءَ جي آخري حصي ۾ به آباد هو، جتان چوڙا سما لڏي ڪڇ طرف ويا. ٺٽو شهر سومرن، سمن، ارغونن، ترخانن ۽ مغل نوابن جي زماني تائين، يعني چار سئو کن سال، سنڌ جو تخت گاهه رهيو. انهن حڪومتن جي زماني ۾ هي شهر علم ادب، فن ۽ ثقافت، صنعت ۽ هنر، تهذيب ۽ تمدن جو مرڪز رهيو. اهڙيءَ طرح اسلامي ادبيات، مذهبي تعليم، تبليغ ۽ اسلامي فن جي فروغ جي ڪري، ايران، افغانستان، شام، بغداد، بصري، سمرقند، بلخ، بخارا ۽ وچ ايشيا جي ٻين ملڪن ۽ شهرن تائين، هن شهر کي گهڻي شهرت حاصل هئي. انهن ملڪن ۽ شهرن جا عالم، فاضل، اولياءَ، اڪابر، فنڪار، صوفي بزرگ ۽ درويش، اُتان لڏي، هت اچي آباد ٿيا. اهوئي سبب آهي جو اسلامي دنيا ۾ هي شهر ’بغداد ثاني‘ سڏجڻ لڳو. هت بيشمار مڪتب، مدرسا، درويشن جون درگاهون، خانقاهون، آستانا ۽ اوتارا قائم ٿيا، جتي پري پري کان شاگرد، علم جي پياس پوري ڪرڻ لاءِ ايندا رهيا. هي شهر علم ۽ هنر، مڪتبن، مسجدن، خانقاهُن، محلن، ماڙين، باغن، باغيچن، گلن، ميون ۽ وڻج واپار جي ڪري دنيا ۾ مشهور ٿي ويو. سيد حسام الدين شاهه راشديءَ، ”مڪلي نامه“ ۾ هن شهر جو مڪمل نقشو ڏنو آهي، جنهن ۾ سما گهراڻي جي حڪومت واري زماني کان وٺي مغلن جي نوابن جي راڄ تائين، ۽ اُن کان پوءِ واري دور ۾، هن شهر ۾ قائم ٿيل پاڙن، محل ماڙين، حويلين، بازارن، باغن، باغيچن، چؤڪن ۽ چؤرنگين جا نشان ۽ نالا ڏنا آهن، مطلب ته ٺٽو يارهين صديءَ کان وٺي، ارڙهين صديءَ جي وچ واري عرصي تائين، سنڌ جو اهم ترين شهر هو. سڄي اُتر هندستان ۾ ٻيو ڪوبه اهڙو شهر نه هو. تاريخ طاهريءَ جو مصنف لکي ٿو ته ”حقيقت ۾ ٺٽي جو بنياد ڪنهن اهڙي سڀاڳي گهڙيءَ ۾ پيو هو، جو هتي جي رهواسين، رنج ۽ تڪليف ڪڏهن به نه ڏٺي آهي؛ جيڪي ڪجهه وٽن آهي، اُن تي قناعت ڪندا آهن؛ جهڙو آرام ۽ خوشي هنن کي نصيب آهي، اهڙي ٻئي ڪنهن به هنڌ ورلي لڀندي“. ترهين صديءَ جي هڪ مقامي مؤرخ، فريد بکريءَ جو رايو آهي ته ”ٺٽي کي ڌرتيءَ جي جنت سڏي سگهجي ٿو. هتي جي رهواسين ڪڏهن به ڏکن جي گهٽيءَ ۾ پير نه پاتو آهي. هنن جي دلين تي خوشي ۽ راحت آهي، ۽ ٿورن لفظن ۾ ائين کڻي چئجي ته ٺٽو ’عراق ثاني‘ آهي“. ٺٽي شهر جي شاهوڪاري ۽ تونگري، انهيءَ حقيقت مان ئي پڌري ٿي ٿئي ته جڏهن پورچوگيزن جي ڪمانڊر، پيڊرو، مرزا عيسيٰ ترخان جي چوڻ تي، سندس مدد لاءِ، 1555ع ۾، ٺٽي تي ڪاهيو، ۽ پوءِ مرزا عيسيٰ کي شهر ۾ نه ڏسي هن (پيڊرو) سخت ڪاوڙ ۾ اچي، ٺٽي جي شهر کي باهه ڏياري ڇڏي. انهيءَ باهه ۾ ويهن لکن سونين مهرن جي ملڪيت سڙي ناس ٿي وئي. ٺٽي جي ڦرلٽ مان پورچوگيزن کي ايترو ته مال غنيمت حاصل ٿيو، جو ايشيا ۾ شايد ئي ڪٿان کين يا ٻين حملي آورن کي مليو هجي. اهڙيءَ طرح ’نڪولس وٿنگٽن‘ 14 1613ع ۾، پورچوگيز سياح ’مانرڪ‘ 1641ع ۾، ڊچ سياح ’منوڪي‘ 1659ع ۾ ۽ انگريز سياح ’اليگزينڊر هئملٽن‘ 1699ع ۾ ٺٽي آيا هئا. انهن مان هرهڪ ٺٽي جي تعريف ڪئي آهي. انهن مان هئملٽن لکي ٿو ته ”هي شهر ملڪ جي وڏي مارڪيٽ آهي. هيءُ هڪ تمام وڏو آسودو شهر آهي. اٽڪل ٽي ميل ڊگهو ۽ ڏيڍ ميل ويڪرو آهي. لاهري بندر کان هي شهر چاليهه ميل پري آهي؛ منجهس اولهه طرف هڪ وڏو قلعو ۽ پناهه گاهه آهي، جنهن ۾ پنج هزار ماڻهو ۽ گهوڙا رهي سگهن ٿا، جن جي رهڻ لاءِ جايون ۽ طبيلا آهن. انهيءَ قلعي ۾ نواب جي رهڻ لاءِ عاليشان محلات آهي. ٺٽو، سنڌونديءَ کان ٻه ميل پري آهي. درياهه مان نهرون ڪڍي، شهر ۾ پاڻي پهچايو ويندو آهي. شهر جي چوڌاري، بادشاهه جا تمام عمدي طرز جا ۽ وڻندڙ باغ آهن، جن ۾ هر قسم جا گل ڦل ۽ ميوا ٿيندا آهن. انهن باغن ۾ ڏاڙهون ته خاص قسم جا ٿيندا آهن. اهي اهڙا ته لذيذ ٿيندا آهن، جن جهڙا مون زندگيءَ ۾ ڪڏهن چکيا به نه آهن. هي شهر دينيات، فلسفي ۽ سياسيات جي علمن کان گهڻو مشهور آهي. هت چار سئو مدرسا آهن، جن ۾ مٿي ڄاڻايل مضمونن کان سواءِ، ٻيا مضمون به پڙهايا ويندا آهن. انهن کان سواءِ هتي هندن جا گروڪل به آهن، جيڪي يونيورسٽين جهڙو درجو رکن ٿا. ٽي سال اڳ يعني 1696ع ۾ هن ملڪ ۾ پليگ جي وبا اهڙي ته اچي پئي، جو اُن ۾ صرف ٺٽي شهر ۾ اَسي هزار ماڻهو موت جو شڪار ٿيا ۽ اڌ کان وڌيڪ شهر خالي ٿي ويو. هن شهر جي اوڀر طرف، پورچوگيزن جي هڪ ديول ٺهيل هئي، جنهن جي ٻاهرين ڪوٺيءَ ۾ مقدس درويشن ۽ بزرگن جون پراڻيون تصويرون ٽنگيل هيون“. جنهن زماني ۾ اورنگزيب عالمگير ملتان جو گورنر هو، اُن زماني ۾ سنڌ جو ملڪ به سندس نظامت هيٺ هو. اُن زماني ۾، هُن پنهنجي والد، شهنشاهه شاهجهان، کي سنڌ جي باري ۾ ڪيترائي خط لکيا هئا. انهن خطن مان معلوم ٿو ٿئي ته اورنگزيب وقت بوقت ٺٽي جا تحفا شهنشاهه شاهجهان جي خدمت ۾ موڪليندو رهندو هو. اُنهن تحفن ۾ ٺٽي جون لونگيون، ڇيٽون، ٺٽي جي ٻين ميون سان گڏ بيداڻا ڏاڙهون ۽ ڪپڙو، خاص طور شهنشاهه شاهجهان کي موڪليندو هو. ٺٽو يا نگر ٺٽو تمام جهونو شهر آهي. چون ٿا ته اڳي انهيءَ هنڌ سمنڊ جو کارو پاڻي هو، جو پوءِ سڪي پٽ ٿيو ۽ جڏهين الور جو شهر ڦٽو ۽ درياهه سوستان يا سيوهڻ کان وهڻ لڳو ۽ جڏهين سومرن حاڪمن جو وڏو شهر محمد طور ڦٽو ۽ سما ڄام حاڪم ٿيا. تڏهين مڪليءَ جي ويجهو سامائي جو شهر ٻڌائون ۽ پوءِ آسپاس ملڪ آباد ٿيڻ لڳو. ڄام نظام الدين يا ڄام نندي سنه 900 هه جي پڇاڙيءَ ۾ نجومين کان پڇيو ته ڪهڙو نئون شهر ٻڌجي ۽ ڪهڙي هنڌ ٻڌجي. هنن اها جاءِ ٻڌائي، جو انهيءَ هنڌ جي اڀرندي باغ هئا ۽ مهاڻا ماڻهو اتي ويٺل هئا ۽ زمين هيٺانهين هئي يعني لهه تهه جنهن جي معنيٰ آهي، هيٺانهين ڪن جو خيال آهي ته ٺٽ چون ماڻهن جي گوڙ کي ۽ ٺٽ چون خشڪ ميدان کي. شايد انهن مان نالو نڪتو هجي. ٺٽ نالي ڳوٺ سنڌ ۾ ٻئي هنڌ به آهي. حڪيم عبدالرزاق اصفهان جي ذڪر ڪندي لکيو آهي ته تته اصل يونان جي زمين جو ڀاڱو آهي. شايد انهيءَ جي معنيٰ ته سڪندر يونانيءَ جي هٿ هيٺ آيو. گهڻو ڪري اڳوڻو ديبل يا ديول جو بندر. جو ساڪري جي پرڳڻي ۾ هو. سو ويران ٿيو. تڏهين انهيءَ ۽ ٻين شهرن جا ماڻهو سڀ اچي اتي گڏ ٿيا ۽ ٺٽ ڪيائون. ڪي تاريخ وارا ٺٽي کي سڪندر وارو پٽالو شهر ٿا ڄاڻن. انهيءَ ۾ ته شڪ ڪونهي ته انهيءَ شهر درياهه جي پائڻ ڪري جايون پئي مٽايون آهن. ٽي ڀيرا ته باهه ساڙي ناس ڪيس؛ پهرين سنه 1521ع ۾ مرزا شاهه بيگ ارغون ۽ پوءِ سنه 1555ع ۾ فرينچ ماڻهن ۽ پوءِ سنه 1591ع مرزا جاني بيگ جڏهين اڪبر لشڪر کي سامهون ٿي ٿيو، مطلب ته جيسين ڪلهوڙن سنڌ جو تختگاهه حيدرآباد ڪيو. تيسين ٺٽو تختگاهه رهيو.