cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
اتر پرديش
انتظامي ورھاست
3. فيص آباد
4. اعظم ڳڙھ
5. جھانسي
6. چتراڪوٽ
7. الہ آباد
8. ورانسي
9. مرزا پور
right|thumb|200px|alt="Administrative Divisions"|[[اتر پرديش جون ڊويزنون ]]
ھيٺ آبادي جي لحاظ کان اتر پرديش جا وڏا ضلعا بيان ڪجن ٿا.
ھر ضلعي جو انتظامي نگران ڊسٽرڪٽ ماجسٽريٽ آهي جيڪو انڊين ايڊمنسٽريٽو سروس ھوندو آھي. ھر ضلعو ذيلي ڊويزنن ۾ ورھايل آھي جيڪي بلاڪن پوء پنچائتن، ننڍن شھرن ، ميونسيپلٽين ۽ ڳوٺن ۾ ورھايل آھن. اتر پرديش کي ٻين رياستن جي ڀيٽ ۾ سڀ کان گھڻا وڏي آبادي وارا شھر آھن. ھن رياست جي شھري آبادي ساڍن چئن ڪروڙن جي لڳ ڀڳ آهي جيڪا انڊيا جي شھري آبادي جو 11.8 سيڪڙو آھي. رياست ۾ ميونسپل ڪارپوريشنن جو تعداد 14 آھي.
1403ع
ڊسمبر
زمرو:1403ء زمرو:سال
اندرا شبنم پوناوالا
اندرا شبنم(انگريزي:Indra Shabna) سنڌ ۾ جنم وٺندڙ سنڌي ٻوليءَ جي شاعر ۽ اديب آهي جنهن جا ڪيترائي ئي ڪتاب ڇپيل آهن. اندرا پونا والا شهدادپوري يا اندرا شبنم اندو جنم( 24 نومبر 1956 ) هڪ هندستاني سنڌي استاد، پروفيسر، سنڌي ٻوليءَ جي ٽي سال ييروڊا جيل جي عورتن جي وارڊن، ڳوٺاڻي وڀاڳ جي ڪرمنل انويسٽيگر، سوشل رفارمسٽ ۽ شاعر آھي. جنهن شاعريء جي شروعات 10 سالن جي عمر کان اخبار ۾ ڪَوِتا موڪلي هندواسي ڪئي. سندس پنجن ٻولين ۾ 28 ڪتاب ڇپجي پڌرا ٿي چڪا آھن جن۾  سنڌي، هندي، اڙدو، مراٺي ۽ انگلش شامل آھن. کيس سندس ڪارڪردگيء تي ڪيترائي انعام پڻ ملي چڪا آھن. سنڌيء ۾ 7ڪتاب، شبنمي قطرا غزل ٽي ڇاپا، سلڻ ، جو سک نظم ٻه ڇاپا، جاڳيل ضمير نظم ٻ ڇاپا، حقيقتون نظم هڪ ڇاپو، ۽ عبادت ڪهاڻين جو مجموعو پنج ڇاپا ٻ دفعا انعام کٽيل، عشق عبادت ڪهاڻين جو مجموعو مرڪ پبليڪشن ڪراچي سنڌ ۾ مهورت ٿيو. گڏيل شاعري جا ڪتاب ست سنڌ ۾ ڇپيل اٿس.
زندگي ۽ ادب
سنڌي زبان جي خوبصورت ليکڪا، ڪهاڻيڪار ۽ شاعره آهي. هن جو پورو نالو اندرا ٽيڪچند شهدادپوري آهي ۽ سندس ادبي نالو "اندرا شبنم" پونا والا آهي. هن 22 نومبر 1950ع تي ڪراچي ۾ -جنم- ورتو. سندس والد حيدرآباد سنڌ ۾ ۽ سندس والده لاڙڪاڻي ۾ ڄائي هئي. -اندرا شبنم- جي -تعليم- بي.اي، بي. ايڊ ۽ هنديءَ ۾ ساهت رتن آهي. اندرا 22 سالن تائين پمپري جئه هند هاءِ اسڪول (مهاراشٽر) ۾، ٻه ٽي سال سينٽ ميران اسڪول پوني ۽ هڪ سال تائين پونا ڪاليج ۾ -استاد- رهي آهي. هڪ سال تائين يرودا جيل ۾ عورتن جي وارڊن به رهي آهي. اندرا هڪ ئي وقت سنڌي، هنديءَ ۽ -اردو- جي ليکڪا آهي. هن جي سنڌيءَ ۾ ڇپيل ڪتابن ۾ ”شبنمي قطرا (شاعري 1991ع)، سلڻ جو سُک (شاعري 2000ع)، عبادت (ڪهاڻيون 2001ع)، جاڳيل ضمير (شاعري 2006ع)“ اچي وڃن ٿا. جڏهن ته ”تصويرين“ (هندي آزاد نظم: 2000ع)، ”سر گوشيان“ (هندي -اردو- غزل: 2002ع)، ميري منتخب نظمين (-اردو- شاعري: 2008ع) ۽ ضمير اپنا اپنا (-اردو- شاعري: 2008ع)“ به ڇپجي چڪا آهن. هن جي سنڌي ڪهاڻين جي ڪتاب ”عبادت“ جو هنديءَ ۾ ترجمو ٿي چڪو آهي. سندس ڪتابن ”شبنم قطرا قطرا“ کي سنڌي اڪيڊمي دهليءَ پاران (1996ع)، ”عبادت“ کي نيشنل ڪائونسل فار پروموشن آف سنڌي لئنگئيج گجرات پاران (2003ع) ۽ ”سرگوشيان“ کي ڪولها پور (مهارا شٽر) ۾ -انعام- ملي چڪا آهن. اندرا پوني جي سنڌي، هندي ۽ -اردو- ادبي جماعتن جي سرگرمين ۾ حصو وٺندي رهندي آهي. هوءَ هن وقت ماڊل ڪالوني، شوا جي نگر، پوني (ڀارت) ۾ رهائش پذير آهي.
اختر (ديھہ)
هن نالي سان تعلقي سيوهڻ ضلعي ڄامشوري ۾ هڪ ديھ آهي، جنهن ۾ 6 ڳوٺ شامل آهن.
1655ع
ڊسمبر
زمرو:سال
باغياري ديھ
تعلقي جوهي، ضلعي دادوءَ ۾ هڪ ديھ، جنهن ۾ هيٺيان ڳوٺ آباد آهن: ’ابراهيم پنجابي‘، ’بهادر خان ٻٻر‘، ’حاجي هاشم ٻٻر‘، ’الهجڙيو ٻٻر‘، ’رضي ٻٻر‘، ’حاجي ابراهيم ٻٻر‘، ’سيفل خان ٻٻر‘، ’غلام حيدر ٻٻر‘، ’عطا محمد -ٻٻر-‘، ’محمد عرس سولنگي‘، ’روحل خان جمالي‘، ’محمد بخش جمالي‘، ’خدا بخش‘ ۽ ’حاجي شير خان جمالي‘.
حوالا
زمرو:سنڌ جون ديھون
1406ع
ڊسمبر
زمرو:1406ء زمرو:سال
ڪوٽڙي تعلقو
ڪوٽڙي تعلقو پاڪستان جي صوبي سنڌ جي حيدرآباد ڊويزن جي ضلعي ڄامشوري جو هڪ تعلقو آهي جنھن جو صدر مقام ڪوٽڙي شھر آھي. هن تعلقي جا وڏا شهر ڪوٽڙي ۽ ڄامشورو آهن.
مردم نگاري
ھن تعلقي جي پھرين مارچ 1998 ۾ آبادي 207574 ھئي جيڪا 15 مارچ 2017 واري آدمشماريءَ ۾ وڌي 437561 تي پھتي. تعلقي جي پکيڙ 1276 چورس ڪلوميٽر آهي ۽ ان نسبتن سان آبادي جي گھاٽائي 342.9 ماڻھو في چورس ڪلوميٽر ۾ رھندڙ آھن. 2017 ۾ شھري آبادي 293778 ۽ ٻھراڙيءَ جي آبادي 143783 ھئي.اھڙي طرح شھري آبادي 67.1 ۽ ٻھراڙيءَ واري آبادي 32.9 سيڪڙو ھئي. شھري آبادي ڪوٽڙي شھر ۽ ڄامشورو ٽائون ڪاميٽي ۾ رھندڙ آھي.
تعليم
ھن تعلقي ۾ سنڌ جا وڏا نالي وارا تعليمي ادارا آھن جن ۾ سنڌ يونيورسٽي، لياقت ميڊيڪل يونيورسٽي، مھراڻ انجنيئرنگ يونيورسٽي شامل آهن.ڪيڊٽ ڪاليج پيٽارو ۽ ڄامشورو ڪاليج آف نرسنگ شامل آهن. thumb|left|upright=1.5|ڄامشورو ڪاليج آف نرسنگ جو مونوگرام thumb|left|upright=0.8|سنڌ يونيورسٽي
صحت
ھن تعلقي ۾ ڪوٽڙي شھر ۾ سول ھاسپيٽل، بھار ڪالوني ۾ گورنمينٽ چيسٽ ھاسپيٽل، لياقت ميڊيڪل يونيورسٽي ٽيچنگ ھاسپيٽل واقع آھن جتي روز ھزارين ماڻھن جو علاج ٿئي ٿو.
ديھون
ڪوٽڙي تعلقي ۾ ڪل 26 ديھون واقع آهن.
حوالا
زمرو:سنڌ جا تعلقا
آء ڪانگا ڪر ڳالھ
آءُ ڪانگا ڪر ڳالھ ڪتاب  فقير دريا خان ڪنڊڙي واري جي ڪلام جو مجموعو آھي. جنھن جو مرتب نياز ھمايوني آھي. ڊيمي سائيز، رنگين ٽائيٽل ۽ ڪچي جلد واري ھن ڪتاب ۾ صفحا 220 آھن. سنڌي ادبي بورڊ، حيدرآباد طرفان ڪتاب جو ھيءُ ٻيو ڇاپو سال 2007ع ۾ شايع ٿيو، جنھن جي قيمت 110 رپيا ڄاڻايل آھي.''
حوالا
زمرو:مشھور سنڌي ڪتاب
ڇپائي
upright=1.5|thumb|مٿان کان هيٺ، کاٻي کان ساڄي پاسي تصويرن ۾ : سلينڊر جي مھر وارو منظر؛ ڪاٺي جي بلاڪن جي پرنٽنگ؛ ڪوريا جي حرڪت ۾ ايندڙ ٽائيپ؛ پرنٽنگ پريس؛ لٿوگرافي واري پريس؛ آف سيٽ پرنٽنگ پريس جديد لٿوگرافي ۾ استعمال ٿيندڙ؛ لينوٽائيپ مشين جيڪا گرم ڌاتن تي ٽائيپ ڪندي آهي؛ ڊجيٽل پرنٽر؛ 3Dپرنٽر؛
ڇپائي (Printing): اڄ کان صديون اڳ، جڏهن عام ماڻهن ۾ لکڻ پڙهڻ جو ڪو منظم سلسلو ڪونه هو، تڏهن اُهي ڪاٺ جي تختين تي يا غارن ۽ گفائن جي ڀتين تي ڪي شڪليون ۽ تصويرون اُڪيري ڇڏيندا هئا. اهي هڪ قسم جي تصويري لکت جو نمونو چئي سگهجي ٿو. ان کانپوءِ ٺڪر جي ٽِڪين (مهرن) تي لکت وجود ۾ آئي، جيڪا اٽڪل چار هزار ق. م قديم چئي وڃي ٿي. اڄ به لنڊن جي عجائب گهر ۾ اهڙيون هزارين تختيون رکيل آهن، جن کي سنڌو لکت واريون تختيون يا مهرون چيو وڃي ٿو.
ارتقا
thumb|upright|سورهينءَ صديءَ ۾ ڪتابن جي ڇپائي باقاعدي اشاعت ۽ طباعت (ڇپائيءَ) جو آغاز سترهين صديءَ جي آخر ڌاري چيو وڃي ٿو ۽ هن وقت دنيا ۾ معلومات جا وسيع ذريعا پيدا ٿيا آهن، پرنٽ ٽيڪنالاجيءَ ۾ اضافو ٿيو آهي، جنهن جو گهڻو حصو گرافڪس آرٽ، ٽائپوگرافيءَ ۽ ليٿوگرافيءَ تي مشتمل آهي. ڇپائيءَ جي فن جي ايجاد کان اڳ ڪتاب مهانگا هوندا هئا، جيڪي دولتمند خريد ڪري سگهندا هئا. ڇپائيءَ جي ايجاد علم ادب، فڪر ۽ تدبر کي ترقي ڏياري آهي، ان ڪري هيءَ ايجاد انسانذات جي ٻين سمورين ايجادن کان وڌيڪ اهميت واري ليکي وڃي ٿي. باوجود ان جي ڇپائي اول يورپ ۾ ٿي يا چين ۾، ان جو اندازو نه لڳايو ويو آهي.
برصغير ۾
برصغير هند- پاڪ ۾ فن طباعت (ڇپائيءَ جو هنر) ارڙهين صديءَ جي آخر ۾ پرورچوگيزن متعارف ڪرايو ۽ پهريون ڇاپ خانو بمبئيءَ ويجهو گووا ۾ لڳايو ويو هو، جيڪو پرتگال جي بادشاهه تحفي طور ڏنو هو. ان کانپوءِ 1798ع ۾ هڪ انگريزي ڇاپ خانو عيسائي مبلغن ڪلڪتي ويجهو سيراب پور ۾ لڳايو هو. هڪ سال جي اندر 1799ع جي آخر تائين باقاعدي ٽائپ فائونڊيريءَ به ڪم شروع ڪري ڏنو، جنهن ۾ انگريزي کانسواءِ ڪجهه هندستاني زبانون مثلاً: بنگالي، تيلگو، تامل وغيره به ٽائيپ ٿيڻ لڳيون. 1800ع ۾ ڪلڪتي جي فورٽ وليم ڪاليج ڪنهن حد تائين اردو ٽائيپ ٺاهڻ ۾ ڪاميابي ماڻي، جيڪو ’نستعليق رسم الخط‘ جي ويجهو هو، پر هن رسم الخط ۾ صرف ڪاليج جا درسي ڪتاب ئي شايع ڪيا ويندا هئا. 1845ع ۾جڏهن ڪاليج بند ٿيو ته اهڙي ڇپائي به ختم ٿي وئي. ارڙهين صديءَ جي چوٿين ڏهاڪي ۾ ليٿوگرافيءَ جو ڪم شروع ٿيو، جنهن کي اردو ڪتابن جي طباعت لاءِ ڪتب آندو ويو. ليٿوگرافيءَ جي تڪڙي مقبوليت جو سبب هيءُ هو ته ڪتابت خالص ’نستعليق‘ خط ۾ ٿيندي هئي. پوءِ ڪتابت ٿيل مواد کي ڪيميائي عمل سان پٿر جي پليٽ تي منتقل ڪيو ويندو هو. هٿ سان ٽائيپ جي اکرن کي ڄمائڻ جي مقابلي ۾ هيءُ نئون طريقو تيز رفتار ۽ سٺو به هو. 1850ع تائين پوري برصغير ۾ اردوءَ کان سواءِ ٻين سمورين زبانن ۾ ڪتاب ۽ رسالا ٽائيپ ٿيندا هئا. صرف اردو ڪتابن ۽ رسالن جي طباعت ليٿوگرافيءَ ۾ ٿي رهي هئي. انگريزي ڇاپخانن کانپوءِ اردو ليٿوگرافيءَ جي ڇاپخانن ۾ تمام گهڻي واڌ ٿي. آهستي آهستي هن ڪرت باقاعدي هڪ مڪمل صنعت جو درجو حاصل ڪري ورتو. آگسٽ 1947ع ۾ پاڪستان جي قيام وقت سنڌ ۾ ڪجهه ننڍا ننڍا ڇاپ خانا هئا، جن ۾ پراڻيون مشينون هلي رهيون هيون. ڪجهه ڇاپخانا صرف هڪ مشين واري پرنٽنگ شاپ کان وڌيڪ حيثيت نه رکندا هئا. شروع ۾ هر قسم جي ڇپائي ’ليٽر پريس‘ تي ٿيندي هئي. ڪجهه ليٿوگرافڪ پريسون به هيون، جن ۾ پٿر ۽ زنڪ جون پليٽون استعمال ٿينديون هيون، جن ذريعي هڪ ئي وقت هڪ ئي رنگ جي طباعت ٿي سگهندي هئي، فوٽو آفسٽ مشين ڪا نه هئي، ڇپائيءَ کان اڳ جا فن ڊيزائننگ، ٽائيپ سيٽنگ، رنگ آميزيءَ ۽ پليٽ سازي وغيره جا هنرمند به نه هئا. روايتي طريقي سان ڇپائيءَ جو ڪم سُست رفتار هو. ان ڪري هڪ وقت ۾ اخبار جا ٻه صفحا فليٽ پيپر تي 2000 داٻ في ڪلاڪ جي رفتار سان ڇپجي سگهندا هئا. اڳتي هلي سڀني ملڪن ۾ ڇپائيءَ جي فن ۽ سائنس ترقي ڪري جديد ترين ٽيڪنالاجيءَ جي صورت اختيار ڪري ورتي. ان کان پوءِ پاڪستان ۾ به طباعت، صـنـعـت جـي حيـثيـت اختيار ڪــري ورتي. تــرقـي پـسـنـد پبلشرن وقت جي چئلينج کي قبول ڪيو ۽ جديد ماڊل جون پرنٽنگ مشينون گهرايون، انهن خود به اعليٰ مهارت ۽ تربيت حاصل ڪئي ۽ ڪارڪنن کي به ملڪ ۽ ترقي يافته ملڪن ۾ اعليٰ فني تربيت ڏيارڻ جو بندوبست ڪيو. پهرئين ڏهاڪي ۾ حڪومت جي آزاد درآمدي پاليسي ۽ پاڪستاني سڪي جي مستحڪم مالي حيثيت سبب ملڪ ۾ مجموعي طور صنعتي شعبي ۾ ترقي ٿي. جنهن ۾ ڇپائي ۽ گرافڪس آرٽ جي صنعت به شامل هئي، جن سيڪيورٽي پرنٽنگ ۽ پيڪنگ جا شعبا قابل ذڪر هئا. ابتدائي سالن ۾ ’پاڪستاني سيڪيورٽي پرنٽنگ پريس‘ جو ادارو هڪ غير ملڪي فورم جي تعاون سان قائم ٿيو، جتي ڪرنسي نوٽ، پوسٽ جون ٽڪليون، روينيو جون ٽڪليون، عدالتي اسٽامپ پيپر ۽ ٻيا سرڪاري دستاويز ڇاپڻ جو انتظام ڪيو ويو، ان سان گڏ خاص ڪاغذ ٺاهڻ جو هڪ خاص ڪارخانو به قائم ٿيو.
پاڪستان ۾
left|thumb|اوائلي دور ۾ بلاڪن جي ڇپائي 1956ع ۾ هڪ دورانديش صنعتڪار هڪ ملٽي نيشنل ڪمپنيءَ سان گڏ شراڪت جي بنياد تي هن شعبي ۾ داخل ٿيو ۽ وسيع پئماني تي هڪ ’پيڪيجز لميٽيڊ‘ لاهور ۾ قائم ڪيائين. ان کانپوءِ ڪاغذ جي ڪارخاني ۽ هڪ بورڊ مل جو به اضافو ٿيو. 1964ع ۾ جپان کانپوءِ پاڪستان پهريون ملڪ هو، جنهن ’ڪلر اسڪينر‘ درآمد ڪيو ۽ هتي نئين معيار جي رنگين ڇپائي ٿيڻ لڳي. 1984ع ۾ ڪلر اسڪيننگ واپاري بنيادن تي شروع ٿي وئي، جنهنڪري هڪ ئي وقت چئن رنگن ۾ ڇپائيءَ جو ڪم شروع ٿيو ۽ اهڙيءَ ريت اخبارن، رسالن ۽ اشتهارن وغيره جي ڇپائي وڏي صنعت جو روپ اختيار ڪري ورتو. جلد سازي به ڇپائيءَ جي صنعت جو هڪ لازمي جزو آهي. پهرين صرف ڌاڳي واري هٿ جي سادي جلد بندي ٿيندي هئي، هاڻي اڪثر پريسن سان گڏ بائيڊنگ جون آٽوميٽڪ مشينون نصب ٿي ويون آهن، جن ۾ ڊائي ڪٽنگ، جزبندي سلائي يا بغير ڌاڳي جي گم بائيڊنگ ۽ ڪٽائيءَ ڪرڻ جو ڪم تيز رفتاريءَ سان ٿيندو آهي. اڄڪلهه گَم بائيڊنگ وارن پيپرن ذريعي هڪ ئي وقت ۾ ڪتاب جون چار هزار ڪاپيون هڪ ڪلاڪ ۾ تيار ٿي سگهن ٿيون. ڪاغذ ۽ مس به ڇپائيءَ جي صنعت جا ٻه اهم جزا آهن. اخباري ڪاغذ (نيوز پرنٽ) جو ڪارخانو اڃا قائم نه ٿيو آهي. مَس ٺاهڻ جا ڪارخانا قائم ٿيا آهن پر اعليٰ ڪوالٽيءَ جو مَسون جپان ۽ ٻين ملڪن کان درآمد ٿين ٿيون. پاڪستان ٺهڻ وقت اخبارن جي ڇپائي في ڪلاڪ ٻه هزار داٻ جي رفتار سان ٿيندي هئي، پر هينئر تيز رفتار مشينن تي هڪ ئي وقت ۾ 24 صفحن جي رنگين ڇپائي في ڪلاڪ 25 هزار داٻ جي رفتار سان ٿي رهي آهي. قيام پاڪستان جي وقت اخبارن رسالن ۽ ڪتابن جي اشاعت ۽ طباعت ڪاتبن جي محتاج هئي. 1980ع ۾ ’نوري نستعيلق‘ جي ڪمپيوٽر تي ڪتابت ڪرڻ جي طريقي ايجاد ٿيڻ سان ڇپائيءَ جي صنعت وڏي ترقي ڪئي آهي.
سنڌ ۾
سنڌيءَ ۾ ڇپائيءَ جو آغاز به ورهاڱي کان گهڻو اڳ ٿيو هو، بلڪه 1870ع کانپوءِ ڪجهه سرڪاري ڪتاب، لغتون وغيره ڇپيون هيون. تحريڪ آزاديءَ دوران ڪافي مواد سنڌيءَ ۾ ڇپيو. شڪارپور جي پوڪر داس پرنٽر (ڏسو: پوڪرداس، جلد ٽيون) سوَن جي تعداد ۾ ڪتاب ۽ اخباري مواد ڇپائي، منظر عام تي آڻيندو رهيو. اڄڪلهه ڪمپيوٽر جي جديد ٽيڪنالاجيءَ وسيلي سنڌيءَ ۾ ڇپائيءَ لاءِ لفظن جا ڪيترا ’فونٽ‘ ۽ لکت جا گهاڙيٽا تيار ٿي چڪا آهن، ناليواري ڪمپيوٽر ماهر ماجد ڀرڳڙي، اياز شاهه ۽ ٻين ان ڏس ۾ قابل تحسين ڪم ڪيو آهي. ان سبب ڇپائيءَ جي جديد تقاضائن واري ميدان ۾ سنڌي ٻولي ڪافي سگهاري ٿي چڪي آهي. هن وقت ڪمپيوٽر تي سنڌي ٽائيپنگ ۽ ڪمپوزنگ کان پوءِ ڇپائيءَ جي صنعت بي پناهه ترقي ڪئي آهي. سنڌ ۾ ڪراچيءَ ۽ حيدرآباد ڇپائيءَ جا وڏا مرڪز آهن، جڏهن ته سنڌ جي سکر، لاڙڪاڻي وغيره شهرن ۾ به ننڍي پئماني تي ڇپائي ٿيندي آهي. پاڪستان ۾ ڇپائيءَ جو وڏي ۾ وڏو مرڪز لاهور شهر آهي.
حوالا
زمرو:دستاويز
پيٽرز فيلڊ
پيٽرز فيلڊ جميڪا جي ويسٽ مور لينڊ پيرش ۾ واقع ھڪ ننڍڙو شھر جيڪو ارڙھين صدي عيسويءَ ۾ قائم ٿيو جڏهن غلامن جي ھڪ واپاري اتي رورنگ درياء جي ڪپ تي جائداد خريد ڪري رھائش اختيار ڪئي.
مکا
ھن مضمون لاءِ مناسب عنوان جي ضرورت آھي، بحث صفحي تي صلاحون پيش ڪريو (فيبروري 2018)
thumb|ھڪ مکو مکا ڏينڀن ۽ جيتن سان ويجھڙائي رکندڙ جيوَ آھن. ھي ٻوٽن جي جنسي جزن جي ملاوٽ ۾ اھم ڪردار ادا ڪن ٿا.
حوالا
زمرو:مکا
ڪانگو وائرس
ڪانگو وائرس (Congo virus) ڪا نئين بيماري ڪونهي، پاڪستان اندر 2002ع ۾ ڪانگو وائرس جي ڪري ست ماڻهو اجل جو شڪار ٿيا ۽ 2002ع ۾ جهڙي ريت ان بيماريءَ مشهوري ماڻي، ان سان عام شهرین سمیت ڊاڪٽرن ۽ نرسن ۾ بہ ڊپ ۽ هراس پکڙجي ويو هو۔ان وقت هن وچڙندڙ مرض سان گهٽ ۾ گهٽ 7 ماڻهو مري ويا هئا جن ۾ هڪ نوجوان لیڊي ڈاکٹر ۽ 4 معصوم ٻار بہ شامل هئا.
2016ع دوران بلوچستان ۾ ڪانگو وائرس جا 56 ڪیس رپورٽ ٿيا، جن ۾ 12 عورتون بہ شامل هيون. ان خطرناڪ وائرس سان 13 مریض فوت ٿي ويا. هيءَ سڄي دنیا ۾ تیزيءَ سان پکڙجندڙ بيماري آهي۔
سڀ کان پهرين تہ اسان کي هن بیماريءَ جي باري۾ ڄاڻ هئڻ کپي تہ جيئن ان جي سببن کي سمجهندي احتیاطي تدبیرون اختيار ڪري سگھجن ۽ ان کان بچڻ جي ٿيڻ جوڳيون (هر ممڪن) ڪوششون ڪري سگھجن. ڪانگو وائرس جو سائنسي نالو ”ڪريمين هيمريجڪ ڪانگو فيور“ آهي جنهن جا 4 قسم ٿين ٿا۔ جيڪڏهن ڪنهن کي کانگو وائرس لڳي وڃي تہ ان سان انفیڪشن کان پوءِ جسم مان رت وهڻ شروع ٿي وڃي ٿو۔ رت وهڻ سبب مریض جو موت ٿي سگهي ٿو۔
هي وائرس گھڻو ڪري اتر افریقا ۽ ڏکڻ امریڪا، اوڀر یورپ‘ ایشاء ۽ وچ اوڀر وارن ملڪن ۾ ملي ٿو۔ انهيءَ ڪري ان مرض کان متاثر مریض جي خبر سب کان پهرين 1944ع ڌاري ڪریمیا ۾ سامهون آئي هئي، تنهن ڪري ان جو نالو ڪریمین ہیمرج رکيو ويو.
صحت جي ماهرن ۽ ڊاڪٽرن جو چوڻ آهي تہ ڪانگو وائرس جا ٽڪس Tick (ڄَووا) مختلف جانورن جهڙوڪ: رڍ، ٻڪري، ڳئون، مينهن ۽ اُٺ جي کَلَ تي ملن ٿا، جيڪي جانورن جي کل تي چمبڙي ان جو رت چوسيندا ٿا رهن ۽ اِهي ئي ان بیماريءَ کي پکيڙڻ ۾ مکيه ڪردار ادا ڪن ٿا۔ اهي ڄووا جيڪڏهن انسان کي چڪ پائين یا ڄووي کان متاثر جانور کي ذبح ڪندي بي احتیاطيءَ سبب قاصائيءَ جو هٿ وڍجي پوي تہ هي وائرس ان جي رت ۾ شامل ٿي وڃي ٿو. اهڙيءَ ريت ڪانگو وائرس جانور مان انسانن ۾ هڪ انسان کان ٻئي جانور ۾ منتقل ٿئي ٿو ۽ متاثر ٿيل ماڻهو هڪ هفتي اندر پنهنجي جان وڃائي وجهي ٿو.
ڪانگو وائرس جا قسم
1 ۔ ڊینگي وائرس (Dengue)
2 ۔ ایبولا وائرس (Ebola)
3 ۔ لیسا وائرس (LASSA)
4 ۔ ریفٽي ویلي وائرس (RiftVally)
لیبارٽري ٽیسٽ
ڪانگو جي ٽیسٽ ڪنهن سٺي بائیوسیفٽي لیب ۾ ئي ٿي سگهن ٿ۔ ان مرض لاءِ تجویز ڪيل مختلف ٽیسٽون هن ريت آهن.
1-147ELISA148 or 147EIA148 methods
2-antigen detection;
3- serum neutralization;
4-RT-PCR
5-virus isolation by cell culture
ڪانگو کان بچاؤ لاءِ احتیاطي تدبیرون
ڪانگو کان بچاءُ ۽ ان تي قابو پائڻ ٿورو ڏکيو آهي ڇو تہ جانورن ۾ ان جون علامتون بظاهر نظر نٿيون اچن پر ان ۾ ڄوون ۽ چچڙن کي ختم ڪرڻ لاءِ ڪیمیائی دوا جو اسپري ڪيو وڃي.
مریض جي عیادت کان پوءِ هٿ چڱي طرح ڌوئجن۔
ڊگهي ٻاهين واري قمیض پهرجي۔
ماکيءَ جي مک
ماکيءَ جي مک مک جي خاندان جو ھيٺيون ميڙ آھي، جيڪو ماکيءَ جي پيداوار ۽ ذخيرو ڪرڻ، سالياني ميڻ جا مانارا ٺاھڻ جي ڪري ممتاز آھي.
ڪانگو وائرس
ڪانگو کان بچاؤ لاءِ احتیاطي تدبیرون
جانورن جي پڙيءَ (منڊيءَ) ۾ ٻارن کي تفریح ڪرائڻ واري مقصد سان نه وٺي وڃو.
ڪپڙن ۽ چمڙي تي ڄوون کان بچاؤ جو لوشن لڳائڻ ڳهرجي۔
ماکيءَ جي مک
ٻوٽن جا جنسي جزا ملائڻ ۾ مدد
"اپيس" جنس جون ماکيءَ جون مکيون گلن تي وينديون آھن، ۽ ٻوٽن جي ڪيترن ئي قسمن جي جنسي جزن کي ملائينديون آھن. ڪجھ قسمن کي تجارتي بنيادن تي جنسي جزن جي ملاوٽ لاءِ استعمال ڪيون ويندو آھي. ھي تجارت اربن ڊالرن جي سالاياني ماليت ٿيندي آھي. ھاڻوڪي سالن (2007ع-2009ع) ۾ آمريڪا ۾ ماکيءَ جي مک ۾ بيماري پکڙجڻ سان فصلن ۽ گلن جي پيداوار کي خطرو لاحق آھي.
وولن اوبلاسٽ
وولن اوبلاسٽ    يورپ جي ملڪ يوڪرين جي ھڪ صوبي يا اوبلاسٽ جو نالو آهي جيڪو يوڪرين جي اتر اولھ ۾ واقع آهي. ان جو صدر مقام لتسڪ شھر آھي. 2021 ۾ ھن صوبي يا اوبلاسٽ جي آبادي 1,027,397 ھئي.
ماکيءَ جي مک
علاماتي تذڪرو
قرآن ۾ ماکيءَ جي مک جو خاص ذڪر ڪيو ويو آھي (16:68,69). ھي گھڻو ڪري انھن جو جزا ملائڻ ۾ بي پناھ اھميت جي ڪري آھي. ان کان سواءِ ماکيءَ جون مکيون سماجي تعاون جي علامت بہ آھن.
ڪانگو وائرس
ڪانگو کان بچاؤ لاءِ احتیاطي تدبیرون
جانورن جي خریداريءَ لاءِ فل ٻانهن وارا ڪپڙا پائي وڃو. []
وولن اوبلاسٽ
تاريخ
ڪنھن دؤر ۾ وولن خيويائي روس جو حصو ھوندو ھو بعد م علائقي ۾ ھڪ الڳ پرنسپلٽي ۽ پوءِ ھاليخ وولينيا جو اڻٽٽ حصو ٿي ويو. پندرهين صدي عيسويءَ ۾ لٿوانيائي گرينڊ ڊچي جو حصو رھيو ۽ پوء 1569ع ۾ ۽ ٻيھر 1795ع کان پھرين جنگ عظيم تائين پولينڊ جي قبضي ۾ رھيو ۽ پوء روسي ايمپائر جي قبضي ۾ آيو پر وري پولينڊ جي زير اثر رھيو. 1939 ۾ سوويت يونين ۽ نازي جرمني ۾ مولوٽوف ربنٽراپ پيڪٽ کان پوءِ نازي جرمني پولينڊ تي حملو ڪيو تہ سوويت يونين بہ اڳتي وڌي آيو. ھي علائقو سوويت يونين جي قبضي ۾ آيو جنھن مان 4 ڊسمبر 1939ع تي وولن اوبلاسٽ قائم ڪري ان کي يوڪرين جو حصو بڻايو ويو
ماکيءَ جي مک
حوالا
زمرو:مسيسپي جو علامتون زمرو:ماکي زمرو:جيت
وولن اوبلاسٽ
تاريخ
يوڪرين سان انضمام تي يوڪريني نسل وارا ما۰ڻھو تہ سرھا ٿيا پر اتان جي پولش اقليت نتيجا ڀوڳيا. انھن جا رٽائرڊ ملازم ۽ پڙھيل لکيل ماڻھو سائبيريا منتقل ڪيا ويا جن مان اڪثريت روسي ڪيمپن ۾ موسمي سختين سبب مري ويا. 1941ع ۾ وولن تي نازي جرمنيءَ قبضو ڪيو. نازين ھتي يھودين جي نسل ڪشي ڪئي. جنوري 1944ع ۾ سرخ فوج ھن اوبلاسٽ وارو علائقو نازين کان واپس کسيو. ٻين جنگ عظيم کان جلد پوء پولينڊ ۽ سوويت يونين جي سرحد جو نئين سر تعين ڪيو ويو جنھن کي ڪرزن لائين جو نالو ڏنو ويو. وولن کي پاسي وارن اوبلاسٽن سميت يوڪريني سوويت سوشلسٽ ريپبلڪ جو اڻٽٽ حصو بڻايو ويو.
اڪ جون ڦلڙيون ڀيڄ ڀني
هي ڪتاب سنڌ جي مهان شاعر شيخ اياز جي شاعريءَ جو مجموعو آهي، جنهن ۾ نثري نظم شامل آهن. هن ڪتاب جو پهريون ڇاپو، ساڳئي نالي سان 1965ع ڌاري شايع ٿيو هو، پر مارشل لا جي سختيءَ سبب پڌرو نه ٿي سگهيو، بعد ۾ شيخ -اياز- هن ڪتاب جا ڪجهه نظم، ٻين نثري ڪتابن ۾ به داخل ڪيا. هن ڪتاب جي اهميت محسوس ڪندي، ڏاهي اديب محمد ابراهيم جويي شيخ -اياز- فائونڊيشن حيدرآباد پاران ڊسمبر 2002ع ۾ -ان- کي شايع ڪرايو. هن ڪتاب جو مهاڳ به محمد ابراهيم جويي لکيو آهي، ڪچي جلد جي 115 صفحن تي مشتمل هن ڪتاب جي قيمت 50 رپيا آهي.
1656ع
ڊسمبر
زمرو:1656ع زمرو:گريگورين ڪئلينڊر ۾ ليپ سال
چائنا اسڪالرشپ ڪائونسل
چائنا اسڪالر شپ ڪائونسل (چيني: 国家 基金 管理 委员会 pinyin: Guójiā Liúxué Jījīn Guǎnlǐ Wěiyuánhuì،CSC) چين جي وزارت تعليم جي غير منافع بخش تنظيم آھي جيڪا چين سان بين الاقوامي تعليمي مٽاسٽا لاءِ مدد فراهم ڪري ٿي ۽ بنيادي گاڏي آھي جنھن ذريعي چيني حڪومت اسڪالرشپ ڏئي ٿي.
اڪ شيدي
ٺٽي ضلعي جو مشهور ملهه پهلوان، جيڪو ويهه پنجويهه سال اڳ ٿي گذريو آهي. نالي وارن پهلوانن سان مقابلا ڪيائين.
چائنا اسڪالرشپ ڪائونسل
حوالا
زمرو:سرڪاري وظيفا
زنجير
thumb|زنجير زنجير مختلف جاندار ۽ بي جان شين کي قابو رکڻ ۾ ڪم ايندڙ اوزار آھي. زنجير مختلف موادن مان قديم زماني کان ٺاھيا وڃن ٿا.
1407ع
ڊسمبر
زمرو:1407ء زمرو:سال
زنجير
حوالا
زمرو:زنجير
آئٺو
آئٺو ,زمين جو اهو غيرآباد حصو، آباد زمين جي ڀرسان خالي پيل هجي ۽ جنهن ۾ گاهه جهڙوڪ ڊڀ، ڇٻر، ساوڙي، ڀتر، واهو ۽ لاڻي وغيره موجود هجي ۽ اهو مال جي چرڻ لاءِ ڪم اچي ته انکي آئٺو چئبو آهي.
زمرو:زمين
1657ع
ڊسمبر
زمرو:سال
اختر اديب
اختر اديب- جو اصل نالو غلام محمد شاهه (ثاني) ولد -باغ علي شاهه- لکوي آهي. هن 24 -جولاءِ- 1932ع تي لکيءَ، ضلعي شڪاپور ۾ -جنم- ورتو. سندس والد بزرگ هڪ سٺو حڪيم ۽ شاعر هو. -اختر اديب- جي -تعليم- -اٺ- درجا هئي، پر کيس ڄاڻ تمام گهڻي هئي هو هڪ سٺو اديب هو. سنڌي، -اردو- ۽ سرائڪي زبانن ۾ ڪافي لکيو آهي. شاعريءَ جي شروعات 1956ع کان ڪيائين، نثر لکڻ جي ابتدا 1947ع کان ڪيائين. هو ادبي دنيا ۾ -اختر اديب- جي نالي سان مشهور آهي، پر کيس گھر ۾ ’-بابو- شاهه‘ سڏيندا هئا. هن ڪجهه ڊراما به لکيا، جيڪي سندس ئي قائم ڪيل ’شاهه لطيف ڊرامئٽڪ سوسائٽي لکيءَ‘ جي تعاون سان لکيءَ شهر ۾ اسٽيج ۽ مقبول ٿيا. -اختر اديب- لنواري شريف وارن بزرگن جو مريد هو ۽ سٺو حڪيم هو. 1951ع ۾ پنهنجو مطب کوليائين، جيڪو آخر تائين هلائيندو رهيو. سندس لکڻيون هفتيوار ’نقيب‘ سکر، هفتيوار ’پنجتني‘ حيدرآباد ۽ ’خدام الدين‘ لائلپور وغيره ۾ شايع ٿينديون هيون. لکيل ڊرامن ۾: (1) زمانو ڇا چوندو (2) پـارٽي (3) -انسان- ڪٿي آهن (4) راز (5) عمر مارئي (6) -جمهوريت- ۽ (7) مجرم ڪير؟ وغيره گهڻا مقبول ٿيا. -ان- کان علاوه -اردو- ۾ ٽي ناول، هڪ ناوليٽ ۽ سنڌي ۾ ٽي ناول لکيا اٿس. سندس شاعري جي مسودن ۾: ڪلام -اختر- (سنڌي -1956ع) ۽ ڪلام -اختر- ( -اردو- - 1957ع) شامل آهن. -اختر اديب- جي ڪلام ۾ رواني ملي ٿي.
چاٻين جو ڇلو
thumb|پلاسٽڪ جو ھڪ ڇلو چاٻين کي ٿانيڪو رکڻ لاءِ استعمال ڪيو ويندڙ اوزار کي ڇلو چيو ويندو آھي. ڇلا ڪيترن ئي نمونن ۽ موادن جا ٿين ٿا جھڙوڪ: ڌ پلاسٽڪ، لوھ، چمڙو وغيره.
حوالا
زمرو:اوزار
اسلامي فوجي اتحاد
اسلامي فوجي اتحاد يا مسلم ملڪن جو فوجي اتحاد 35 مسلم ملڪن جو بين الحڪومتي فوجي اتحاد آهي جنهن جي تشڪيل 14 ڊسمبر 2015ع تي سعودي عرب جي قيادت ۾ ٿيو۔ اتحاد جي مطابق ان جو مقصد هي آهي ته  "مذهب ۽ نالي کان قطع نظر هر قسم جي دهشت گردي جي خلاف مزاحمت ۽ جنگ جو محاذ قائم ڪيو وڃي"۔
هن فوجي اتحاد ۾ 35 مسلم ملڪ شامل آهن، جڏنهن ته 10 کان وڌيڪ ٻين مسلم ملڪن  پنهنجي تعاون جو اعلان ڪيو آهي، جن ۾ انڊونيشيا پڻ شامل آهي جيڪو دنيا جو سڀ کان وڏو مسلم آبادي وارو ملڪ آهي ۽ آذربائيجان پڻ هن اتحاد ۾ شامل ٿيڻ تي غور ڪري رهيو آهي۔ هن تنظيم جو صدر دفتر سعودي عرب جي گاديءَ جو هنڌ رياض هوندو، ۽ هن فوجي اتحاد جي تشڪيل جو اعلان سعودي وزير دفاع محمد بن سلمان السعود 14 ڊسمبر 2015ء تي ڪيو۔ ۽ اڱارو 15 ڊسمبر 2015 تي دبئي ۾ چوٽيھہ اسلامي ملڪن جي فوجي اتحاد جو بنياد وڌو ويو. ھي ملڪ دهشتگردي جي خلاف جدوجهد ڪندا جن ۾ اھم اسلامي ملڪن سان گڏ پاڪستان شامل بہ آهي.
هيڊڪوارٽر
هن اتحاد جو هيڊ ڪوارٽر سعودي عرب جو رياض شهر آهي.
اتحاد جو مقصد
هن فوجي اتحاد جا مقصدهيٺئين ريت آهن:
رڪن ملڪ
هيٺ انهن ملڪن جي فهرست درج آهي جيڪي هن فوجي اتحاد ۾ بطور رڪن شامل آهن، هي ڪُل 35 ملڪ آهن،جِن مشترڪا طور تي هن جو اعلان ڪيو آهي۔
حوالا
زمرو:ضد دهشتگردي زمرو:عراق ۽ الشام ۾ اسلامي رياست جون جنگيون زمرو:سعودي عرب جي عسڪري تاريخ زمرو:ڪثير خطي بين الاقوامي تنظيمون زمرو:2015ع ۾ قائم ٿيندڙ تنظيمون زمرو:رياض ۾ واقع تنظيمون زمرو:ايڪويهين صدي جا فوجي اتحاد
زمرو:هاڻوڪا واقعا
ابن بطوطا
ابو عبدالله بن محمد عبدالله اللواتي ابن بطوطا سياح ٿي گذريو آهي. پاڻ 1303ع ۾ مراڪش جي شهر طنجه شهر ۾ ڄائو. 21 سالن کان پوءِ حج ڪرڻ واسطي مڪي روانو ٿيو. هن کي سير سفر جو شوق ٿيو. هن مديني شريف کان سفر شروع ڪيو ۽ تقريباً سڄي دنيا جو سير ڪرڻ کانپوءِ واپس پنهنجي وطن وريو. هن سفر دوران عجيب ۽ غريب ماڻهو ۽ واقعا ڏٺا. انهن جا حالات هڪ سفر نامي ۾ قلمبند ڪيائين. هن 28 سالن تائين دنيا جو سير ڪيو. اٽڪل 75 هزار ميلن جو سفر طَي ڪيائين. هو سنڌ ۾ به آيو.
تفصيلي تعارف
سنڌ جي سرزمين تي صدين کان وٺي سياح، مورخ، جاگرافيدان، واپاري ۽ مختلف نمونن سان قسمت آزمائي ڪندڙ ماڻهو ايندا رهيا آهن، انهن مان ڪيترن پنهنجن سفرنامن ۽ مختلف تجربن کي لکيت ۾ پڻ آندو آهي، جنهن ۾ هنن پنهنجي پنهنجي دور ۾ سنڌ جي تاريخ، جاگرافي، شهرن ۽ ماڻهن بابت انتهائي اهم معلومات ڏني آهي. اهڙا واقعا اسان کي سنڌ جي تاريخ متعلق جيڪا معلومات مهيا ڪن ٿا، اها ڪنهن ٻئي ذريعي سان ملڻ محال آهي. سنڌ جي تاريخ بابت اهڙيون ئي ڪجهه شاهديون اسان کي اٺين صدي هجري جي شروعات ۾ سنڌ ۾ ايندڙ هڪ عرب سياح ابن بطوطه جي لکيل سفرنامي مان ملن ٿيون: ابن بطوطه جو پورو نالو محمد بن عبدالله هو. پاڻ 24 فيبروري 1304ع/17 رجب 703هه سومر جي ڏينهن، مراڪش جي شهر طنجه ۾ ڄائو هو. ابن بطوطه سندس خانداني لقب هو، اهو خاندان مراڪش ۾ اڃا به موجود آهي. ابن بطوطه جڏهن پنهنجي سفر جي پڄاڻي ڪري 755هه ۾ وطن واپس وريو ته کيس اتي هڪ شهر ۾ قاضيءَ جو عهدو ڏنو ويو، جيڪا سندس خانداني ڪِرت هئي، thumb|کاٻو|مراڪش جي طنجہ شھر ۾ ابن بطوطہ جو گھر جتي ان جي قبر بہ ھجي تہ عجب ناھي جتي هن سن 68- 1369ع/ 70- 771هه ۾ وفات ڪئي. هن پنهنجو سفر ٻاويهن سالن جي عمر يعني سنه 1326ع / 726هه ۾ شروع ڪيو. اٺن سالن جي سير ۽ سفر کان پوءِ ابن طوطه ٽيهن سالن جي عمر ۾ ڪابل کان هلي اچي پهرين محرم 734هه/ ٻارهين سيپٽمبر 1333ع آچر جي ڏينهن سنڌو درياهه تي پهتو. ابن بطوطه جي سفرنامي مان معلوم ٿئي ٿو ته هو بولان لڪ بلوچستان مان لنگهي ڪاهان کان ٿيندو، جيڪب آباد ضلعي مان ڪٿان اچي سنڌ ۾ داخل ٿيو هوندو.
سندس سنڌو درياهه ٽپڻ وارو معاملو به ڪجهه غور طلب آهي. سندس چوڻ موجب، ”هو درياهه ٽپي ٻه ڏينهن سفر ڪري جناني شهر مان ٿيندو سيوهڻ پهتو“. جڏهن ته سيوهڻ قديم زماني کان وٺي سنڌو درياهه جي ساڄي ڪناري تي آباد آهي. ابن بطوطه سيوهڻ پهچڻ کان اڳ ٻيهر درياهه ٽپڻ جو ذڪر به نه ڪيو آهي، جنهن مان معلوم ٿئي ٿو ته هو درياهه جي اصل ۽ وڏي وهڪري بدران سنڌوءَ جي الهندي وهڪري تان ٽپي سنڌوءَ جي ساڄي پاسي، ان الهندي وهڪري جو کاٻو ڪپ وٺي، لاڙڪاڻي جي هاڻوڪي شهر واري ايراضيءَ جو الهندو پاسو وٺندي، ان وقت قائم شهر ”جناني“ مان ٿيندو دادوءَ جي الهندي پاسي کان لنگهي اچي سيوهڻ پهتو، جيڪر ان کي صحيح سمجهجي ته پوءِ ”جناني“ جو قديم شهر به لاڙڪاڻي ۽ دادوءَ جي وچ واري ايراضيءَ ۾ ڪٿي هجڻ گهرجي. اڃا به ائين چئجي ته اهو قديم شهر جنهن جو نالو به اسان کي ڪنهن ٻئي تاريخ جي ڪتاب مان نٿو ملي، ”موهين جي دڙي“ جي ڏکڻ اولهه ۾ ڪٿي موجود هو. جيڪو سنڌو درياهه جي رخ مٽائڻ يا ڪنهن ٻي آفت سبب بلڪل تباهه ۽ برباد ٿي ويو، جنهن جي قديم آثارن جو به ڪو پتو ڪو نه ٿو پوي. سفر جي اڳئين م رحلي ۾ ابن بطوطه سيوهڻ پهتو، جتي ان وقت هندستان جي بادشاهه محمد بن تغلق شاهه جي پاران سنڌ تي مقرر ڪيل امير عماد الملڪ سرتيز موجود هو. هن دور ۾ سنڌ جي گاديءَ جو هنڌ ملتان هو، جتي امير رهندو هو. ان کانسواءِ اچ، بکر ۽ سيوستان ۾ پڻ سرڪاري ڪارندا رهندا هئا، جيڪي ملڪي حالتن ۽ ٻاهران ايندڙ ماڻهن بابت مڪمل معلومات پنهنجن اميرن معفت بادشاهه کي دهلي پهچائيندا رهندا هئا.
سنڌ جو امير الامراء عماد الملڪ سرتيز سلطاني بادشاهه محمد بن تغلق جو ناٺي ۽ فوج جو سپہ سالار هو، جنهن کي بادشاهه بغاوتن کي منهن ڏيڻ ۽ ڏکين پرڳڻن جي انتظام لاءِ مقرر ڪندو هو. کيس ڪجهه عرصو ديوگير جي باغين کي منهن ڏيڻ لاءِ پڻ موڪليو ويو هو. اتان دکن جي بغاوت کي ختم ڪرڻ لاءِ موڪليو ويو هو، جتي دولت آباد جي لشڪر جي اڳواڻ سردار حسن گنگو سان مقابلو ڪندي سنه 748هه ۾ مارجي ويو. سردار حسن پوءِ ابوالمظفر علاؤالدين حسن گنگو جي نالي سان دکن جي بهمني سلطنت جو باني ٿيو.
سنڌ ان وقت ۾ هندستان جي تغلق حاڪمن جي هٿ هيٺ هئي. ۽ سيوهڻ واري علائقي ۾ مقامي سمن ۽ سومرن جو سردار اميرو نار (ڄام انڙ) ۽ قيصر رومي حاڪم هئا. ۽ سيوهڻ ۾ رهندا هئا. هنن جي فوج ۾ ارڙهن سئو سوار هئا. هن شهر ۾ ”رتن“ نالي هڪ هندو به رهندو هو، جيڪو ڪن اميرن سان گڏجي هندستان جي بادشاهه محمد بن تغلق جي درٻار ۾ پهتو. بادشاهه هن کان متاثر ٿي کيس ”سنڌ سردار جو لقب ڏيئي کيس انهي ملڪ جو حاڪم ڪري سيوهڻ ۽ ان جا پرڳڻا جاگير طور ڏيئي، کيس وڏن اميرن واريون نشانيون، نغارا ۽ جهنڊو عطا ڪري روانو ڪيو. سيوهڻ پهچڻ تي ”(ڄام انڙ) قيصر لاءِ هن جي اطاعت ڪرڻ ڏاڍو ڏکيو ٿي پيو. ٻنهي پاڻ ۾ صلاح ڪري ملڪ رتن کي ماري وڌو ۽ سندس گڏ ڪيل مال ٻارهن هزار دينارن تي قبضو ڪيو. ”اميرو نار“ (ڄام انڙ) کي سڀني پنهنجو سردار مڃي کيس ”ملڪ فيروز“ جو لقب ڏنو. هن سمورو مال لشڪر کي ورهائي ڏنو، پر لشڪر جي گهٽتائي سبب پنهنجي قبيلي جي ماڻهن ڏانهن هليو ويو. سيوهڻ ۾ باقي بچيل لشڪر قيصر رومي کي پنهنجو سردار بنايو. هن واقعي جي خبر جڏهن سلطان محمد بن تغلق جي مقرر ڪيل سنڌ جي امير الامراء، عماد الملڪ سرتيز کي پهتي، جيڪو ملتان ۾ رهندو هو ۽ ملتان سيوهڻ کان ڏهن ڏينهن جي پنڌ تي هو ته سرتيز لشڪر وٺي سيوهڻ پهتو. قيصر رومي هن جو مقابلو ڪيو ۽ قلعي ۾ قابو ٿي ويٺو پر آخر جنگ هارائي قيد ٿي قتل ڪيو ويو. عمادالملڪ سرتيز انهن جو مال ضبط ڪيو ۽ روزانو انهن قيدين مان ڪن کي قتل ڪرائي. انهن جون کلون لهرائي بهه سان ڀرائي سيوهڻ قلعي جي ڀت تي ٽنگائي ڇڏيندو هو ۽ ايترا ماڻهو مئا جو انهن جون سسيون وچ شهر ۾ هڪ ڍڳ جيتريون گڏ ٿي ويون. ابن بطوطه هن واقعي کانپوءِ سيوهڻ پهتو هو ۽ اتي جي هڪ وڏي مدرسي ۾ وڃي رهيو هو، جيڪو قلعي جي سامهون هو. ابن بطوطه مدرسي جي ڇت تي سمهندو هو ۽ جڏهن رات جو سجاڳي ٿيندي هيس ته انهن ٽنگيل کلن تي اک وپندي هيس ۽ ان وحشت ۾ اچي دل پريشان ٿي ويندي هُيس. نيٺ ان مدرسي کي ڇڏي ساڳئي شهر ۾ وڃي ڪنهن ٻئي هنڌ رهيو.
مٿئين واقعي مان تاريخي معلومات ۽ خاص طرح سمن جي طاقت ۾ اچڻ ۽ هندستان جي بادشاهه محمد بن تغلق جي ڪارندن خلاف بغاوت جون شاهديون ملن ٿيون، جيڪا سنه 733هه جي ذوالحج مهيني مطابق 1333ع جي آگسٽ مهيني ۾ ٿي گذري هئي. مٿئين واقعن مان هن ڳالهه جي تصديق ٿئي ٿي ته سنڌ جا حڪمران ”سومرا“ توڻي ”سمه“ جيڪي سنڌ جي لاڙ وارن علائقن تي حڪومت ڪندا هئا، دهليءَ جي سلطانن جي ڪمزوري جو فائدو وٺي اچ ۽ ملتان تائين ملڪ قبضو ڪري ويندا هئا ۽ ڪڏهن دهلي مان لشڪر ڪاهي اچي سندن طاقت کي تباهه ڪير کين سنڌ جي لاڙ واري پاسي ڏي ڌڪي ڇڏيندو هو. جڏهن وري سلطاني طاقت ڪجهه ڪمزور ٿيندي هئي يا انهن جا گهرو جهيڙا سندن طاقت کي ختم ڪري ڇڏيندا هئا ته سنڌي جوڌا پنهنجي آزادي کي قائم رکندي غلاميءَ جو ڳٽ ڳچيءَ مان ڪڍي ڪڍي آزاديءَ جو اعلان ڪندا هئا.
ابن بطوطه ٻڌائي ٿو ته سنڌ جي امير الامراء عماد الملڪ سرتيز سان گڏ ملتان مان قاضي علالملڪ فصيح الدين خراساني به مددگار ٿي پنهنجي لشڪر سان سيوهڻ آيو هو – هن کي اڳتي لاهري بندر وڃڻو هو، جيڪو ان جي علائقي سميت هن کي سلطان محمد بن تغلق جاگير ڪري ڏنو هو. ان وقت لاهري بندر جو ساليانو محصول سٺ لک دينار هوندو هو، جنهن مان ويهين پتي يعني ٽي لک دينار جاگيردار کي ملندا ۽ باقي بادشاهه محمد بن تغلق جي خزاني ۾ ستونجاهه لک دينار جمع ٿيندا هئا. لاهري بندر هڪ وڏو شهر ۽ بندر گاهه هو، جتي يمن ۽ فارس جا تمام گهڻا جهاز ۽ واپاري ايندا هئا.
ابن بطوطه جي بيان مان سنڌ جي لاهري بندر جي سالياني اپت ۽ سنڌ جي بندرن تي ٿيندڙ واپار ۽ جهاز راني جي خبر پوي ٿي – جيڪو ان دور جي وڻج واپار جي ترقي جو هڪ اهم ثبوت آهي. معلوم ٿئي ته ان دور ۾ لاهري بندر ئي سنڌ جو اهم سامونڊي بندر هو، جتي پرڏيهه کان جهازن وسيلي مال اچي لهندو هو، جتان درياهه ۽ خشڪيءَ وسيلي اهو مال سنڌ، هندستان ۽ افغانستان جي مختلف علائقن ڏانهن موڪليو ويندو هو. هن بيان مان اهو پڻ معلوم ٿئي ٿو ته محمد بن تغلق جي دور ۾ لاهري بندر به سندس هٿ هيٺ هو، جنهن جي جاگير هڪ خراساني امير جي حوالي ڪئي وئي هئي، جيڪو آمدني جي ويهين پتي پاڻ کڻندو هو، جيڪي ٽي لک دينار ٿيندا هئا.
ابن بطوطه هندستان ۾ تمام وڏو عرصو رهيو ۽ مختلف علائقا گهميو، ان دوران هن کي ڪيترا چڱا ۽ خراب واقعا پيش آيا، پر هن مضمون ۾ صرف سنڌ متعلق بلڪ خاص طرح سيوهڻ سان لاڳاپيل واقعن جو ذڪر ڪيو ويو آهي، جيڪي تاريخي اهميت جون حقيقتون آهن. مٿي ذڪر ڪيل حقيقتن کان سواءِ ابن بطوطه جي سفرنامي مان نه صرف سندس ٻيو دفعو سيوهڻ ۾ اچڻ ثابت ٿئي ٿو، پر سلطان محمد بن تغلق جو سنه 742هه/41-1342ع ۾ پهريون دفعو بادشاهه جي حيثيت ۾ سيوهڻ ۾ اچي ڪافي عرصو رهڻ جي پڻ خبر پوي ٿي، جنهن کي عام طرح ليکڪن ۽ تاريخدانن بلڪل نظرانداز ڪري ڇڏيو آهي ۽ هن اهم واقعي جو ڪٿي به ذڪر نه ڪيو ويو آهي ۽ نه ئي ان جا نتيجا ڪڍيا ويا آهن ته اهي ڪهڙا سبب هئا، جن جي ڪري هندستان جو بادشاهه وڏو سفر ڪري سنڌ آيو ۽ ڪيترا مهينا سيوهڻ ۾ اچي رهيو. سڀ کان پهريائين ابن بطوطه جي ان بيان کي هوبهو ڏسڻ گهرجي ته جيئن سمجهڻ ۾ آساني ٿئي.
هن بيان مان خبر پوي ٿي ته محمد بن تغلق شاهه هندستان جو بادشاهه ٿيڻ کانپوءِ پهريون دفعو سنڌ ۾ سنه 742هه/1341ع ۾ اچي گهٽ ۾ گهٽ ٽي مهينا سيوهڻ ۾ رهيو هو.
بادشاهه جي سنڌ ۾ اچي هڪ وڏو عرصو سيوهڻ ۾ رهڻ جي هن واقعي جي ابن بطوطه جي سفرنامي کانسواءِ ٻئي ڪنهن به حوالي مان خبر ڪانه ٿي پوي ۽ نه ئي اهو معلوم ٿي سگهي ٿو ته سلطان جي اچڻ سبب ڪڙو هو.
جڏهن ابن بطوطه اچي بادشاهه سان مليو تڏهن جمادي الثاني جون آخري تاريخون هيون. جيڪر هن کي ويهين تاريخ سمجهجي ته پوءِ جمالد الثاني جا ڏهه ڏينهن رجب جو سڄو مهينو ۽ شعبان جا ڏهه ڏينهن، يعني پوڻا ٻه مهينه عبادت ۾ گذاريا، جنهن کانپوءِ بادشاهه سلامت هن کي انعام اڪرام ۽ اعزاز ڏيئي نوڪريءَ ۾ ٻيهر رکيو ۽ سفير ٿي وڃڻ لاءِ چيائينس. ابن بطوطه پنهنجي سفرنامي ۾ ٻڌائي ٿو ته سيوستان کان ملتان تائين، جيڪو سنڌ پرڳڻي جي گادي جو هنڌ آهي. ڏهن ڏينهن جو رستو آهي ۽ ملتان کان دارالخلافت دهليءَ تائين پنجاهه ڏينهن جو رستو آهي. سندس ان بيان کي سامهون رکي جيڪر غور ڪجي ته ائين سمجهه ۾ ايندو ته بادشاهه محمد بن تغلق سيوهڻ پهچڻ کانپوءِ ابن بطوطه جو حال احوال معلوم ڪري هن کي سيوهڻ گهرائڻ لاءِ ماڻهو موڪليو هوندو ته ان جي دهلي پهچي ابن بطوطه کي سيوهڻ آڻڻ ۾ پڪ سان چار مهينا لڳي ويا هوندا“ چار مهينا سفر وارا ۽ ٻه مهينا سيوهڻ ۾ رهڻ وارا ڇهه ئي مهينا بادشاهه محمد بن تغلق جو پڻ سيوهڻ ۾ هجڻ سمجهڻ گهرجي، جيڪو هڪ بادشاهه لاءِ گاديءَ جي هنڌ کان ٻاهر بنا ڪنهن سبب جي سيوهڻ ۾ رهڻ ممڪن نٿو نظر اچي. پر اهو مسئلو ابن بطوطه جي سفرنامي مان ئي حل ٿي وڃي ٿو. هو لکي ٿو ته ”سنڌ ۾ ٽپال ٻن قسمن جي ٿيندي آهي“ هڪڙي گهوڙي واري ۽ ٻي پيادي. گهوڙي واري ٽپال ”اولاق“ لاءِ هر چئن ڪوهن يعني ٻن ميلن تي هڪ چونڪي يا ”ڍاٻو“ هوندو آهي، انهيءَ وچ ۾ ٻه ڳوٺ ٻڌل هوندا آهن. هر هڪ ڳوٺ وٽ پيادو تيار ٿيو بيٺو هوندو آهي، جنهن جي مٿي تي ٽامي جا گهينگهرا ٻڌل هوندا آهن، اهو همراهه ٽپال جو لفافو هٿ ۾ جهلي، گهينگهرن واري لٺ هٿ ۾ کڻي وٺي ڊوڙندو آهي. اڳتي وري ٻيو همراهه گهينگهرن جو آواز ٻڌيو تيار ٿيو بيٺو هوندو آهي. هيءَ ٽپال گهوڙن کان به جلد پهچندي آهي. هن طريقي سان تازا ميوا ڪابه گهربل شئي يا ماڻهو پنجن ڏينهن ۾ پهچي ويندي آهي.
مٿئين بيان مان اهو سمجهڻ آسان ٿي پيو ته ابن بطوطه کي هندستان جي بادشاهه محمد بن تغلق جي سيوهڻ ۾ ڇهه مهينا نه پر وڌ ۾ وڌ هڪ مهينو لڳو هوندو، پر هن مان اهو ثابت ٿئي ٿو ته بادشاهه ٽن مهينن کان وڌيڪ سنڌ جي سرزمين سيوهڻ تي ترسيل هو. پر اهڙو احوال سواءِ هن سفرنامي جي ٻيو ڪٿان به ملي نه سگهيو آهي، جنهن جي آڌار تي سندس سيوهڻ ۾ اچڻ جو ڪو واضح سبب بيان ڪري سگهجي. جڏهن ته بادشاهه جي ٻن سالن کان وڌيڪ عرصو ڏڪار ۽ وبا سبب دارالحڪومت کان ٻاهر رهڻ جي شاهدي ملي ٿي.
ابن بطوطه ۽ بين تاريخدانن جي ليکتن جو جائزو وٺڻ سان ڪجهه حقيقتون هن طرح واضح ٿين ٿيون. ابن بطوطه موجب جمادي الاول جي نائين تاريخ بادشاهه معبر جي بغاوت کي منهن ڏيڻ لاءِ لشڪر سان روانو ٿيو. ابن بطوطه سال سنه 742هه ڏنو آهي. ٻنهي حوالن کي گڏي اها تاريخ 9 جمادي الاول 742هه مطابق 21 آڪٽوبر 1341ع آچر جو ڏينهن سمجهيو ويندو.
ابن بطوطه کي بادشاهه ويندي مهل قطب الدين مبارڪ شاهه خلجي (716هه- 720هه) جي مقبري ٺهرائڻ، ان جي سنڀال ۽ غريبن جي کاڌي کارائڻ تي مقرر ڪري ويو، سندس وڃڻ کانپوءِ هندستان ۾ سخت ڏڪار پيو، ايتري قدر جو ماڻهو مئل گهوڙا ۽ ماڻهو جو ماس کائڻ لڳا ۽ اناج جي قيمت ڇهه درهم في مڻ ٿي وئي. سلطان جي لشڪر ۾ به اچي وبا پکڙي ۽ پاڻ به بيمار ٿي پيو ۽ ان مهم کي اڌ ۾ ڇڏي موٽي آيو. ضياءَ الدين برني تاريخ فيروز شاهي ۾ لکي ٿو ته هن دور ۾ ڪيترا علائقا بادشاهه جي هٿ مان نڪري ويا. ظلمن ۽ ماڻهن کي قتل ڪرائڻ سان به امن امان قائم نه ٿيو. گجرات ۽ ديگير کان سواءِ ڪو به علائقو سندس هٿ هيٺ نه رهيو. هر طرف بغاوت پکڙي وئي. بادشاهه محمد بن تغلق ڪاوڙ ۾ جيئن جيئن ماڻهو مارايا تيئن سندس خلاف نفرت وڌندي وئي. ماڻهن ڏڪار ۽ وبا سبب محصول ڏيڻ بند ڪري ڇڏيا. بادشاهه ڪجه ڏينهن دهليءَ ۾ رهي حالتن کي سڌارڻ جي ڪوشش ڪئي پر حالتون سڌري نه سگهيون. بادشاهه ڪيترا دفعا گهوڙن ۽ مال جي چاري لاءِ لشڪر سميت دهلي کان نڪري گجرات ۽ سنڌ جي علائقن ڏانهن هليو ويندو هو ۽ وري موٽي ايندو هو. پر تڏهن به مال ۽ ماڻهو مرندا رهيا. ابن بطوطه جي بيان موجب ”کيس ان دوران شيخ شهاب الدين سان ملڻ جي ڏوهه ۾ پهري هيٺ رکيو ويو هو. شيخ شهاب الدين جي قتل کانپوءِ هن کي آزادي ملي پر بادشاهه جي خوف کان وڃي شيخ ڪمال الدين عبدالله غازي جي خدمت ۾ رهيو، جيڪو وڏو عابد زاهد ۽ الله وارو هو. هن ڪيترا مهينا اتي عبادت ۾ گذاريا. انهن ڏينهن ۾ بادشاهه سنڌ ملڪ ۾ ويل هو.“
شيخ شهاب الدين جو ڏوهه اهو هو ته هن بادشاهه محمد بن ٿغلق کي عادل چوڻ کان انڪار ڪيو هو ۽ کيس ظالم چيو هئائين. انهي حقيقت تان بادشاهه جو ڏمر ڏسڻو پيس، ۽ نيٺ شهادت حاصل ڪيائين. ابن بطوطه ان سان هڪ دفعو ملڻ جي ڏوهه ۾ قابو ٿيو پر ڀاڳ ڀلا هئس جو نئين حياتي مليس ۽ جيئن چين روانو ٿيو ته وري هندستان ڏي منهن نه ڪيائين.
سنڌ جي آبادي، سرسبزي خوشحالي ۽ مٿين واقعن کي سامهون رکندي اهو چئي سگهجي ٿو ته بادشاهه محمد بن تغلق هندستان جي ڏڪار، وبا ۽ بغاوتن کان بيزار ٿي، پنهنجي لشڪر ۽ مال سميت سنڌ جو رخ رکيو ۽ سيوستان يعني سيوهڻ ۾ اچي ديرو ڄمايائين. سنڌو درياهه جي ڪپ تي ان جا انبار ۽ منڇر جي علائقي ۾ مشهور چراگاهون موجود هيون، جتي ماڻهو ۽ مال کائي پي سکيا ستابا ٿيا. هن علائقي جو حاڪم به بادشاهه جو ناٺي ”عماد الملڪ سر تيز سلطاني“ هو، جنهن بادشاهه ۽ سندس لشڪر جي بي انتها خدمت ڪئي. بادشاهه هتي پنهنجي پياري ۽ اڪيلي ڌيءَ سان پڻ ملاقات ڪئي هوندي ۽ ڪيترا مهينا آرام، عافيت ۽ سڪون سان گذاريا.
ابن بطوطه جي ڏنل تاريخ جماد الثاني جي آخر کي جيڪر 20 جمادي الٿاني 742هه/پهرين ڊسمبر 1341ع ڇنڇر ڏينهن سمجهجي ته ڏهين شعبان 712/19 جنوري 1342ع ڇنڇر جي ڏينهن تائين صرف اهي پوڻا ٻه مهينا ٿي ٿا وڃن ۽ پڪ سان ان کان وڌيڪ ڪجهه وقت بادشاهه مهمد بن تغلق سيوهڻ ۾ گذاريا ۽ پوءِ ملتان کان ٿيندو وڃي دهليءَ پهتو.
هي سنڌ جي تاريخ جو هڪ اهو واقعو آهي، جنهن کي نظرانداز ڪيو ويو آهي. ان مان نه صرف هندستان جي تغلق حاڪم محمد شاهه جي سنڌ ۾ اچي ڪافي وقت سيوهڻ ۾ رهڻ جو ثبوت ملي ٿو، پر ابن بطوطه جي ٻيهر سيوهڻ اچڻ جي پڻ خبر پوي ٿي. جنهن ۾ هو بادشاهه سان ملاقات ڪرڻ کانپوءِ ”ملڪ علي شير“ جي خانقاه ۾ رهڻ جو ذڪر ٿو ڪري، جيڪا اصل ۾ سيوهڻ جي اڳوڻي حاڪم ملڪ علي شير جوڙايل خانقاهه هئي. ابن بطوطه سنڌ مان دهلي ويو ۽ اتان چين جو سفر شروع ڪيائين جتان موٽي هو پنهنجي ملڪ مراڪش هليو ويو.
شيخ برهان الدين اعراج سان گڏجاڻي
ابن بطوطا (ابن بطوطه) جڏهن مصر جي بندر اسڪندريا تي شيخ برهان الدين اعراج سان ملاقات ڪئي هئي، تڏهن شيخ، ابن بطوطه کي اڳواٽ چئي ڇڏيو هو ته: سنڌ ۾ توکي هڪڙي سامره (سومرا) قوم گڏبي.
حوالا
زمرو:شخصيتون زمرو:تاريخ زمرو:سنڌ
بافتو
هڪ قسم جو سوٽي ڪپڙو، جيڪو اڻ رڱيل اڇي سُٽ مان ٺهندو آهي. اڳ ۾ ڪپڙي جو بر عام طرح هڪ وال يا گز (ٽي فوٽ) هوندو هو، پر هاڻي ڏهائي نظام موجب هڪ ميٽر رکيو ويندو آهي. بافتي جو اوڄو ٻن قسمن جو رکندا آهن. هڪڙو سنهيءَ -تند- وارو، جنهن مان اوڄي کان پوءِ ڪپڙي جو رنگ ميرانجهڙو ٿيندو آهي، جيڪو ڌوپڻ کان پوءِ ڦول جهڙو اڇو ٿي پوندو آهي. اڻ ڌوتل ڪپڙي کي ڪورو -بافتو- چوندا آهن. سوڙين ۽ پٿراڻين جون ڇُهون بافتي مان ٺاهيندا آهن. ٻيو ته انهيءَ ڪپڙي کي رڱي ٻين گهڻن ڪمن ۾ آڻيندا آهن. ٻيو ٿلهيءَ -تند- واري بافتي جو اوڄو گهاٽو ٿئي ۽ ڪپڙو به مضبوط ٿئي ٿو. انهيءَ ڪپڙي مان پائڻ جا وڳا، پوش، چادرون ۽ پردا وغيره ٺهندا آهن. قديم دور کان سنڌ جو سوٽي ڪپڙو سڄيءَ دنيا ۾ مشهور رهيو آهي. ٻاهريان واپاري ۽ سوداگر به پنهنجي وکرن ۾ سنڌي ڪپڙي جي خريداريءَ کي پسند ڪندا هئا، خاص ڪري سوٽي ڪپڙو ۽ اُن جون ٻيون جنسون. ڪلهوڙن ۽ ٽالپرن جي دور ۾ به يورپي واپارين طرفان سنڌ جو ٺهيل سوٽي ڪپڙو خريد ڪيو ويندو هو. اڄ به سنڌ جي سوٽي ڪپڙي کي ساڳيءَ طرح ٻاهرين دنيا ۾ پسند ڪيو وڃي ٿو. -بافتو-، سنڌ جي سوٽي ڪپڙي جي خاص ۽ اهم جنس آهي، جنهن کي واپاري ٻوليءَ ۾ ’ڪورو لٺو‘ چيو ويندو آهي.
آدتي
آدتي جو مطلب آهي آزاد. اھا ھڪ قديم ديوي ماتا آھي جنھن جو ذڪر ويدن ۾ آهي. رگ ويد مطابق اھا ڪيسياپا (KASYAPA) يا برھما ديوتا جي زال ۽ آديتيا (ADITYAS)، مترا،اريمان، ڀاگا، ورونا، دسڪا۽ انيسا نالي ديوتائن جي ماء ھئي.ھن کي ھري ۽ اندرا جي ماء بہ سمجھيو ويندو آهي.ھن ديوي جو انساني روپ نہ گھڙجي سگھيو پر ڳئون کي ھن جو روپ سمجھيو ويو. ھن ديويءَ کي ماڻھن کي پاليندڙ ۽ خوشيون ڏيندڙ ۽ تڪليفون دور ڪندڙ رب سمجھيو ويو .وقت گذرڻ سان گڏ ھندو روايتن مان غائب ٿي وئي.
اخبار تعليم
'اخبار تعليم سنڌ جي هڪ قديم مئگزين آهي، جيڪا 1902ع ۾ نامياري تعليمدان تارا چند شوقيرام، ٽيچرس ٽريننگ ڪاليج فار مين حيدرآباد مان شايع ڪئي، پاڻ ان وقت ٽريننگ ڪاليج جو پرنسپال هو. هيءَ مئگزين سنڌ جي تعليم کاتي جي ترجمان رهي آهي. هڪ صديءَ کان مٿي عرصو هلندڙ هن مئگزين سنڌ جي ثقافت، ادب، ٻولي ۽ تعليم جي بهتري ۽ واڌاري لاءِ پنهنجو ڀرپور ڪردار ادا ڪيو آهي. زماني جي لاهن چاڙهن باوجود هن مئگزين جي بنيادي مقصدن ۾ قومي تعليمي پاليسين جي روشنيءَ ۾ استادن ۽ تعليمدانن جي رهنمائي ڪرڻ، حڪومت پاران هلندڙ تعليمي پاليسين جي روشنيءَ ۾ استادن ۽ تعليمدانن جي رهنمائي ڪرڻ، حڪومت پاران هلندڙ تعليمي منصوبن جي ڄاڻ ڏيڻ، استادن ۽ شاگردن جي سکيا جي مسئلن کي بيان ڪرڻ ۽ تعليمي نظام کي بهترن بنائڻ لاءِ تجويزون، تجزيا ۽ رايا ڇاپڻ آهي. رسالي جو اهم مقصد سنڌ جي تعليم ۽ خواندگي کاتي جي سرگرمين جي ڄاڻ پڻ ڏيڻ آهي.
مقصد
سنڌ جي نامياري تعليمي ماهر ۽ استاد سيد غلام مصطفيٰ شاهه، سڪرنڊ جي ٽيچرس ٽريننگ اسڪول ۾ تربيت وٺندڙ استادن کي 1967ع ۾ خطاب ڪندي اخبار تعليم جاري ڪرڻ جا هيٺيان مقصد بيان ڪيا:
اخبار تعليم ۾ تعليم سان لاڳاپيل مڙني موضوعن تي مواد ڇپبو رهيو آهي. هن اخبار سنڌ جي ادب، تهذيب، ثقافت ۽ ٻوليءَ بابت بهترين مضمون شايع ڪيا آهن. جيئن سنڌي نثر، نظم، گرامر، مضمون نويسي وغيره ڪيئن پڙهائجن. انهن مان هر هڪ موضوع تي ڪيترائي مضمون شايع ٿيندا رهيا آهن. جاگرافي، زراعت، تاريخ، اسلاميات، مذهب، اخلاقيات، جسماني صحت، سائنس جي موضوعن تي ڪافي روشني وڌي وئي آهي. رياضيءَ جي وڏن وڏن ڏکين مسئلن ۽ حسابي ڪمن کي اخبار جي ذريعي حل ڪيو ويندو رهيو آهي. اسڪول ۾ ضابطي، نگراني ۽ انتظام متعلق مواد ڏنل آهي. سنڌ جي مختلف راندين، هنرن، موسيقي، تعليم، بالغن جي تعليم، عورتن جي تعليم ۽ انساني حقن بابت معلوماتي مضمون ڏنل آهن. زوري/ لازمي تعليم، بالغن جي تعليم، عورتن جي تعليم ۽ انساني حقن بابت معلوماتي مضمون ڏنل آهن. ٻين مشرقي ۽ مغربي ملڪن جي رهڻي ڪهڻي، رسمن رواجن ۽ اتي جي تعليم جي طريقن بابت حقيقتون ڏنيون ويون آهن. نون تعليمي طريقن، مهارتن جهڙوڪ: مانٽيسوري، ڪِنڊر گارٽِن، آکاڻيءَ وارو طريقو، مشاهداتي طريقو، سرگرمين وارو طريقو ۽ شاگردن جي مختلف گهڻ رخي ذهانتن ۽ گهڻ جماعتي تدريس جي باري ۾ ۽ تدريسي امدادي شين جي متعلق بهترين مضمون شايع ٿيندا رهيا آهن.
اخبار تعليم ۾ سنڌ ۽ دنيا جي ناميارن عالمن ۽ تعليمي ماهرن جي سوانح حيات ۽ علمي ادبي ڪارنامن ۽ نظرين جو پڻ ذڪر ڪيل آهي. انهن ۾: جان جيڪس روسو، فروبيل، حڪيم ارسطو، طاليس، قائداعظم محمد علي جناح، محترمه فاطمه جناح، ايس ڊي ڪانٽريڪٽر، اين. اي بلوچ، غلام علي نانا، مرزا قليچ بيگ، ڊاڪٽر عمر بن محمد دائود پوٽو ۽ ٻيا شامل آهن. 1949ع کان اخبار تعليم نون ڇپيل ڪتابن تي تنقيد ۽ تبصرا ڏيڻ شروع ڪيا، جيڪا سنڌي ادب جي وڏي خدمت آهي. ڪتابن تي تبصرن کان علاوه اخبار تعليم پاران بهترين ليکڪن جي پڻ همت افزائي ڪئي وئي. سال 141913ع کان اخبار تعليم ۾ مضمون لکندڙ ليکڪن لاءِ انعامي سلسلو پڻ شروع ڪيو ويو. اخبار تعليم ۾ تعليم کاتي پاران وقت بوقت نڪرندڙ مختلف نوٽيفڪيشن هدايتون تعليم کاتي ۾ آفيسرن جون ٿيندڙ بدليون ۽ عام تعليمي خبرون ۽ اطلاع پڻ شايع ٿيندا رهيا آهن.
اخبار تعليم جا مکيه ايڊيٽر
اخبار تعليم وقت بوقت سالنامه/ خاص نمبر طور پڻ ڪڍندي رهي آهي. اهڙا نمبر 1951ع کان 1961ع تائين شايع ٿيا. ڊاڪٽر حبيب الله صديقي ۽ عبدالغفار صديقي جي ڪوششن سان اخبار تعليم جا پراڻا ايڊيشن ٻيهر ڇاپيا ويا. جن ۾ سال 1908ع، 1909ع، 1910ع ۽ 1911ع جا مڪمل اخبار تعليم جا شمارا ڪتابي صورت ۾ موجود آهن. اخبار تعليم 1980ع جي ڏهاڪي تائين سنڌي زبان ۾ شايع ٿيندي رهي آهي. انکانپوءِ ڪجھ مضمون انگريزي ۽ اردو ۾ پڻ ڇپبا رهيا آهن. اڳي اخبار تعليم کي پوري تعليم کاتي جي سرپرستي حاصل هوندي هئي ۽ اخبار تعليم مان ڇپجڻ بعد هر هڪ تعليمي ماستر وٽ پهچندي هئي. اتان هٿو هٿ استادن کي ملندي هئي. هر هڪ استاد تعلقي ماستر وٽ قيمت جمع ڪرائيندو هو، جيڪا بروقت ٽريننگ ڪاليج فار (مين) حيدرآباد جي پرنسپال کي مني آرڊر وسيلي موڪليندو هو. ائين اخبار تعليم ريگيولر نڪرندي هئي. هاڻي استادن جي پگهارن جو طريقو بدلجي ويو آهي. سموري جوڙجڪ تبديل ٿي وئي آهي، جنهن جو اثر اخبار تعليم تي به پيو آهي.
حوالا
زمرو:سنڌي اخبارون
آءِ ايڇ عثماني
ڊاڪٽر آءِ ايڇ عثماني پاڪستان جو ناميارو ائٽمي ۽ ڪيميائي سائنسدان، ڊاڪٽر آئي. ايڇ عثماني، 15 اپريل 1917ء تي ڄائو. سندس اصلي نالو عشرت حسين عثماني هو. بمبئي يونيورسٽيءَ مان بي. ايس سي ۽ مسلم يونيورسٽي عليڳڙهه مان ايم. ايس. سي ڪرڻ کان پوءِ، 1940ء ۾ لنڊن يونيورسٽيءَ مان، نوبل انعام يافته سائنسدان ڊاڪٽر جي. پي. ٿامسن جي نگرانيءَ ۾، ائٽمي طبعيات ۾ پي ايڇ. ڊيءَ جي ڊگري حاصل ڪيائين. 1942ء ۾ هندستان جي سول سروس ۾ شامل ٿي، مختلف عهدن تي ڪم ڪندو رهيو. ورهاڱي وقت لڏي پاڪستان هليو آيو. هتي پاڪستان ۾ 1950ء کان 1955ء تائين هو. درآمدات ۽ برآمدات جو چيف ڪنٽرولر رهيو. بعد ۾ 1958ء تائين مغربي پاڪستان ۾ صنعت کاتي ۾ ڊائريڪٽر رهيو. 1960ء کان 1971ء تائين پاڪستان ائٽامڪ انرجي ڪميشن جو چيئرمين رهيو. ان حيثيت ۾ هن تمام وڏا ڪم ڪيا. سندس پهريون وڏو ڪم طب، رياضيءَ، ڪيميا ۽ ٻين شعبن جي 500 ماهرن کي ترقي يافته ملڪن ۾، اعليٰ تحقيق ۽ تربيت لاءِ موڪلڻ هو. اسلام آباد ويجهو نيلور ۾ ’پاڪستان انسٽيٽيوٽ آف نيوڪليئر سائنس ۽ ٽيڪنالاجيءَ‘ جو بنياد وڌائين. ڪراچيءَ ۾ 137ميگاواٽ جو نيوڪليئر پاور ري ائڪٽر نصب ڪيائين. زراعت ۽ حياتيات جو ادارو، فيصل آباد ۾ قائم ڪرڻ جو جس به کيس ئي حاصل آهي. زراعت، صنعت، معدنيات ۽ طب جي شعبن ۾ جوهري توانائيءَ جا تحقيقي مرڪز، ڪراچيءَ، لاهور، فيصل آباد ۽ ٽنڊي ڄام ۾ قائم ڪيائين.
1973ء ۾ رٽائرڊ ٿيڻ کان اڳ هو، تعليم، سائنس ۽ ٽيڪنالاجيءَ جي وزارتن ۾ سيڪريٽري به رهيو. ان وچ ۾ ”پاڪستان سائنس فائونڊيشن“ جي تشڪيل پڻ ڪيائين. سندس ڪم جي مڃتا طور کيس ’ستاره امتياز‘ پڻ ڏنو ويو. پاڻ گهڻو وقت گڏيل قومن جي مختلف بورڊن ۽ ڪميشن ۾ رهيو. 18 جون 1992ء تي وفات ڪري ويو.
زمرو:1917ع جون پيدائشون زمرو:1992ع جون فوتگيون زمرو:شخصيتون زمرو:ممبئي يونيورسٽي جا اڳوڻا شاگرد زمرو:ڪراچي جا ماڻھو
ڪينجھر ڍنڍ
ڪينجھر ڍنڍ، ضلعي ٺٽي ۾ ٺٽي شھر کان اوڀر-اتر طرف (حيدرآباد طرف) 16 ميلن جي مفاصلي تي پراڻي نيشنل ھاءِ وي تي واقع آھي. ھي ھڪ پراڻي ۽ تاريخي ڍنڍ آھي، جيڪا پاڪستان جي مٺي پاڻي جي ٻي وڏي ڍنڍ آھي. ھي ڍنڍ ضلعي ٺٽي ۽ ڪراچي کي پيئڻ جي پاڻي جي فراھمي جو ذريعو پڻ آھي. سنڌ جي رومانوي داستان نوري ڄام تماچي جو تعلق به ھن ڍنڍ سان آھي. حضرت شاھ عبداللطيف ڀٽائي به انھي داستان جي حوالي سان سر ڪاموڏ ۾ ڪينجھر ڍنڍ جو ذڪر ڪيو آھي. ڪينجھر ۽ سونھري ھڪ ٻئي جي ڀر ۾ ٻه ڍنڍون ھيون. انھن ڍنڍن جي نالن بابت ھڪ روايت آھي ته ڪينجھر ھڪ مھاڻو ھو ۽ سونل سندس زال ھئي، ٻنھي ڍنڍن تي اھي نالا به انھن تان پيا آھن. اھا به ھڪ مڪاني روايت آھي ته ميربحرن جو گندرا قبيلو به ڪينجھر ۽ سونل جو اولاد آھي. thumb|ڪينجھر ڍنڍ جو خوبصورت منظر ڪوٽڙي بئراج ٺھڻ کان پوءِ ڪلري بگھاڙ واھ وھي اچي ڪينجھر ڍنڍ ۾ پوندو آھي جنھن ڪري اھا ڍنڍ وڌي وئي ۽ ڪينجھر ۽ سونھري ڍنڍون پاڻ ۾ ملي ھڪ ٿي ويون، جنھن ڪري سونھري جو ڪو نالو نه رھيو آھي صرف ڪينجھر جو نالو آھي. ڪينجھر ڍنڍ نه رڳو تاريخي ھنڌ طور ھڪ يادگار آھي پر سنڌ جي معاشي، سماجي ۽ ثقافتي سطح تي به ان جي ھڪ خاص اھميت آھي. معاشي لحاظ کان ڪينجھر، مھاڻن لاءِ روزگار جو ھڪ مکيه وسيلو آھي. ساڳي وقت ڪينجھر ڪيترن ڏيھي ۽ پرڏيھي سياحن کي پاڻ ڏانھن ڇڪيندي آھي. نه رڳو نوري ۽ ڄام تماچي جي داستان جي حوالي سان، پر ڪينجھر پنھنجي سونھن ۽ خوبصورتي جي ڪري به ڪلاسيڪل توڙي جديد ساھت جو موضوع رھي آھي.
ڪينجھر جي چوڌاري اڳي وڏيون وسنديون ۽ ڳوٺ آباد ھئا، جن مان ڍنڍ وڌڻ جي ڪري ڪيترائي پاڻي ھيٺ اچي ويا. ھن وقت جھمپير، ھيلايا، چليا، اونگر ۽ ٻيون وڏيون وسنديون موجود آھن.
ڪينجھر ھڪ بھترين تفريح گاھ آھي. تفريح خاطر ايندڙن لاءِ ٻيڙين ۽ لانچن جو بندوبست ڪيل آھي. سياحن جي رھائش لاءِ پڪا گھر به ٺھرايا ويا آھن، جيڪي مناسب مسواڙ تي ڏنا ويندا آھن. ترڻ، ٻيڙين جي سير ڪرڻ، مڇين جي شڪار جي وندر ھت گھڻي آھي. ڪينجھر ڍنڍ مان ساليانو لکين رپين جي مڇي ڦاسائي وڃي ٿي، ان کان سواءِ ھتي ٻوراڻي، بھ، پٻڻ، ڪُم۽ لوڙھ وغيره به جام ٿين ٿا. ان کان سواءِ ھي ڍنڍ سياري جي مند ۾ وڏي تعداد ۾ پرڏيھي خاص طور سائبيريائي خوبصورت پکين جي مھماني ڪندي آھي.
روزانو سون جي تعداد ۾ ماڻھو پنھنجي ٻارن ٻچن سميت ڪراچي، حيدرآباد ۽ سنڌ جي ٻين علائقن کان ھتي گھمڻ ايندا ھن. ڪينجھر جي ويجھو جھمپير ۽ امير پير جون درگاھون آھن. نوري جي مرشد ھوندڙي شاھ جي قبر ڪينجھر ڍنڍ جي وچ ۾ ھڪ ٽڪري تي آھي، ھن بزرگ جي پيراندي ۾ سنڌ جي راڻيءَ نوريءَ جي قبر آھي. ڪينجھر ڍنڍ تي گھمڻ لاءِ ايندڙ ماڻھو ھوندڙي شاھ ۽ نوريءَ جي قبر تي حاضري ضرور ڀريندا آھن.
تاريخ
مرزا قليچ بيگ لکيو آهي ته، "سونڊن جي ويجهو ۽ سونهري ڍنڍ جي اتر واري ڇيڙي تي هڪڙي ٽڪريءَ تي ڄام تماچي سمي جي محلات يا ماڙي آهي. هو نور ڀينءَ مهاڻيءَ تي عاشق ٿيو هو، جا گندري ذات جي مهاڻي هئي يا گندره مهاڻي جي ڌيءَ هئي، جو ڪينجهر ۾ مڇيون ماريندو هو. انهن ٻنهي جون قبرون مڪليءَ تي شيخ حماد جماليءَ جي قبي جي ويجهو آهن، انهيءَ ڪينجهر جي ڪناري سان ڪيترن ئي بزرگن جون قبرون آهن."
حوالا
زمرو:سنڌ جون ڍنڍون زمرو:ٺٽو ضلعو زمرو:ڍنڍون زمرو:ٺٽي ۾ سياحتي مقام
اڪ مڪڙ
ھيءُ جيت عام مڪڙ جيڏو، پر سائي ڦڪي رنگ جو ٿيندو آهي. گهڻو ڪري اڪ جي وڻ تي ڏسڻ ۾ ايندو آهي، جنهنڪري ئي هن جو نالو ”اَڪ مڪڙ“ پيو آهي. هيءُ جيت ڊگهين ٽنگن ۽ مُڇن سان ٿئي. ساين ٽارين يا گاهه ۾ لڪي ويندو ته نظر نه ايندو. گاهن ۾ به ويهندو آهي. وسڪاري وقت -جام- ڏسڻ ۾ ايندو آهي. -ٿري- ٻوليءَ ۾ هن کي ”گوگو“ به چوندا آهن.
جن گن من
جن گن من ڀارت جو قومي ترانو آهي، جيڪو بنگالي ٻولي ۾ هيو۔ پوء هن کي سنسڪرت جو لهجو ڏئي ڪري سنواريو ويو۔ هن جو شاعر نوبل لاريٽ رابندرناٿ ٽئگور آهي۔ هي ترانو در اصل، ڪنگ جارج پنجون جي لاء لکيو ويو هو، جڏهن ڀارت جي حڪومت هن جي حوالي ٿي، هن جي تاج پوشي ٿي رهي هئي، ان وقت خدا جي حمد جي لاء لکيل نظم هيو۔ انڊين نيشنل ڪانگریس جي 1911 اجلاس ۾ هي پهريون دفعو ڳايو ويو۔ 24 جنوري 1950 تي ڀارت جي قانون ساز ڪميٽي سرڪاری طور تي منظوري ڏني ۽ هي نظم، ڀارت جو قومي ترانو ٿي ويو۔
انگريزي ترجمو ۽ ڪمپوزيشن - شهر مدنپلي
200px|thumb|کاٻو|[[رابندرناٿ ٽئگور۔]] رابندرناٿ ٽيگور، هن تراني کي ديوناگري (سنسڪرت) مان انگريزي ترجمو ڪيو۔ اني بسينٽ جي قائم شده ڪاليج، جيڪا بسينٽ ٿيوسوفڪل ڪاليج جي نالي سان مشهور آهي، ڪجھ ڏينهن ٽيگور هن ڪاليج ۾ گذاريا هئا۔ انهن ئي ڏينهن ۾ هن انگريزي ترجمو هن ڪاليج ۾ ڪيو۔ اتفاق سان ان جي ڌن به هتي ٺاهي وئي۔ ۽ هي ڪاليج، رياست آنڌرا پرديش ، چتور ضلع جي شهر مدنپلي ۾ آهي۔
هن ترجمي جي جلد کي اڄ به هن ڪاليج ۾ ڏسي سگھجي ٿو۔
خارجي ڳنڍڻا
زمرو:اولهه بنگال زمرو:ايشائي قومي ترانا زمرو:ايشيائي ترانا زمرو:بنگال زمرو:بنگالي ادب زمرو:رابندر ناٿ ٽيگور زمرو:قومي ترانو زمرو:ڀارت زمرو:ڀارت جون قومي علامتون زمرو:ڪلڪتو
1658ع
فوتگيون
زمرو:سال
حي فري لائبريري نصيرآباد
حي فري ريڊنگ روم ۽ لائبرري ماڻهن جي علمي ضرورت جي مدنظر نصيرآباد ۾، سال 1926ع ۾ هڪ ننڍي لائبرري قائم ٿي، جنهن کي اُن وقت جي ڊپٽي ڪلڪيٽر قمبر، مسٽر حي Hey جي نالي پٺيان سڏڻ لڳا. منجهس اَنگريزي، سنڌي، هندي ۽ اُردو زبانن ۾ ڪتابن جو چڱو تعداد گڏ ٿيل هيو. ضلعي جي هندو ڪامورن به هن لائبرريءَ لاءِ مــَـفت ڪتاب ڏنا. روزنامه اَخبارن ۽ رسالن کي به باقائدگيءَ سان هن لائبرريءَ ۾ محفوظ ڪيو ويندو هو، جنهن ڪري ماڻهن ۾ پڙهڻ جو چاه وڌيو. لائبرريءَ سان گڏ هڪ ”ريڊنگ روم“ به قائم ڪيل هئي، جنهن ۾ عام ۽ خاص ماڻهو ويهي مطالعو ڪندا هئا. ورهاڱي کان پوءِ هيءَ لائبرري درهم برهم ٿي وئي.
1408ع
ڊسمبر
زمرو:1408ء زمرو:سال
اندرا گانڌي
اندرا گانڌي (Indira Gandhi) ڀارت جي پهرين عورت وزيراعظم، نامياري سياستدان ۽ ڀارت جي اڳوڻي وزيراعظم جواهر لعل نهروءَ جي اڪيلي ڌيءَ هئي.
جنم
اندرا گانڌي، 19- نومبر 1917ع، الھ آباد (ڀارت) ۾ پيدا ٿي.
سياست
21 سالن جي عمر ۾ انڊين نئشنل ڪانگريس جي رڪنيت اختيار ڪيائين. 1942ع ۾ انڊين نئشنل ڪانگريس جي هڪ سرگرم رڪن ۽ پارسي نوجوان فيروز گانڌيءَ سان شادي ڪيائين. 1947ع ۾ ڪانگريس جي عورتاڻي شاخ جي صدر منتخب ٿي. پنهنجي پيءُ جي ديھانت کان پوءِ آزاد هندستان ۾ لال بهادر شاستريءَ جي ڪابينا ۾ واءُ سواءَ واري وزارت (اطلاعات واري وزارت) ۾ پڻ رهي. 1966ع ۾ ڀارت جي پهرين وزيراعظم چونڊجي آئي. 1967ع ۽ 1971ع ۾ پڻ چونڊن ۾ ڪاميابي ماڻيائين. 1977ع تائين بدستور وزيراعظم جي عهدي تي فائز رهي. 1972ع ۾ هن ئي، شهيد ذوالفقار علي ڀُٽي سان ”شمله ٺاهه“ ڪيو. 1971ع ۾ سندس جماعت چونڊن ۾، جنتا پارٽيءَ کان شڪست کاڌي، اهڙيءَ طرح هن 22 مارچ 1977ع تي وزارت عظميٰ جي عهدي کان علحدگي اختيار ڪئي. ان کان پوءِ مٿس بدعنوانين جا ڪيترا الزام لڳا ۽ هوءَ گرفتار پڻ ٿي، پر مٿس الزام ثابت نه ٿي سگهيا. سندس گرفتاريءَ، کيس هڪ دفعو ٻيهر مقبول ڪري ڇڏيو ۽ هوءَ 1980ع جي وچ ڌاري ٻيهر اليڪشن ۾ ڪامياب ٿي؛ ۽ وزيراعظم ٿي ويئي. 1983ع ۾ کيس سکن جي بغاوت کي منهن ڏيڻو پيو ۽ 1984ع ۾ هن سکن جي مشهور ڌرمي عبادتگاهه گولڊن ٽيمپل ۾ موجود ڏهڪاءُ پسندن (دهشتگردن) خلاف فوجي ڪاروائي ڪرائي، جنهن تان سک ڏمرجي ٿيا ۽ برصغير جي هن عظيم عورت ۽ باوقار سياستدان کي 31 آڪٽوبر 1984ع تي شهيد ڪيو ويو. سندس ٻه پٽ راجيو گانڌي ۽ سنجي گانڌي هئا. سنجي گانڌي هڪ فضائي حادثي ۾ مارجي ويو، جڏهن ته راجيو گانڌيءَ کي 1991ع جي چونڊ مهم دوران، 21 مئي تي قتل ڪيو ويو. اندرا برصغير جي سياست ۾ وڏو مقام رکي ٿي. راجيو گانڌيءَ جي گهر واري سونيا گانڌي سندس ننهن آهي، جيڪا هن وقت سندس پارٽي انڊين نئشنل ڪانگريس (Indian National Congress) جي صدر آهي.
حوالا
زمرو:1984ع جون فوتگيون زمرو:سياست زمرو:شخصيتون زمرو:ڀارت