شاھ_ايليا
وڌيڪ تعارف
هن ڊرامي ۾ زندگيءَ جي فلسفي سان گڏوگڏ هڪ عورت جي جذبات جي پوري تصوير پڻ چٽي ويئي آهي. شڪسپيئر جي عورت يا ته انتهائي اعليٰ اخلاق ۽ ڪردار جي مالڪ آهي يا بلڪل بدڪردار ۽ بداخلاق آهي. هن ڊرامي جي هيروئن شهزادي صوفيا جو ڪردار ايڏو ته بلند ۽ اعليٰ ڪري ڏيکاريو ويو آهي، جو هڪ فرمانبردار ۽ والد سان محبت رکندڙ ڌيءَ اهڙي ٻي هرگز ملي نه سگهندي، جيتوڻيڪ کيس سندس والد پنهنجي جائز حق کان به محروم ڪيو هو. هــــِـن طرف صوفيا ته هــُـن طرف سندس ٻن ڀينرن جي بي درد دل ۽ نافرماني به ضرب المثل آهي، جن سان پيءُ ايڏي مهرباني ڪئي، مگر هنن پنهنجي پيرسن پيءُ جي مهربانيءَ جو قطعي قدر نه ڪيو ۽ مٿس ڪوبه رحم نه آندو. ائڪٽ چوٿين جي سين ٽين جي پڇاڙيءَ ۾ زابلون چوي ٿو ته: ”هي سڀ قسمت جو ڪم آهي. اسان جي حالت سڄي آسمان جي گردش تي منحصر آهي، نه ته ساڳئي ماءُ - پيءُ مان ٻن مختلف طبيعتن جا ٻار ڪيئن پيدا ٿين! هڪڙو صالح ته ٻيو ناصالح.“ هن ڊرامي ۾ شيڪسپيئر قسمت يا تقدير جو گهڻو قائل ڏسڻ ۾ اچي ٿو، جو ان وقت جو مضبوط عقيدو هو. سڄي ڊرامي ۾ جڳهه جڳهه تي تقدير جي مٿاهين هٿ ۽ مضبوط چنبن جي اپٽار ڪيل آهي ۽ زماني جي رفتار تي انسان جو ڪوبه اختيار نه ڏيکاريو آهي. ائڪٽ پهرين جي سين پهرينءَ ۾ روبيل چوي ٿو ته”ڪهڙو نه خراب زمانو اچي ويو آهي، حڪيمن گهڻيئي دليل ڏنا آهن، پر خدا جي قدرت پنهنجو اثر پاڻيهي وڃيو ظاهر ڪري.“ ٽئين ائڪٽ جي ڇهين پردي ۾ شاهه ايليا شمسون کي چوي ٿو ته: ”هن ڳالهه ۾ خدا جي قدرت، بندي جي صنعت کان ٻاهر آهي، يعني تقدير کي ڪابه تدبير آڏي اچي نه ٿي سگهي.“ زابلون چوي ٿو ته: ”هي سڀ قسمت جو ڪم آهي، اسان جي حالت سڄي آسمان جي گردش تي منحصر آهي.“ ائڪٽ چوٿين جي پردي چوٿين ۾ روبيل چوي ٿو ته”اسين زماني جي هٿ ۾ اهڙا آهيون، جهڙيون ٻارن جي هٿ ۾ مکيون. هو اسان کي چرچي ۾ ماري رکي ٿو!“ شاهه ايليا ۾ ڇاڪاڻ ته عورت جي ڪردار جا ٻيئي پاسا ڏيکاريل آهن، يعني رحمدلي ۽ سنگدلي، تنهنڪري عورت جي ڪردار کي نهايت وضاحت سان بيان ڪيو ويو آهي. بد عورت لاءِ خاص طور تي قابل قدر اشارا ڏنا ويا آهن. مثلاً ائڪٽ ٽئين جي پردي ستين ۾ مسخرو چوي ٿو ته: جيڪو بگهڙ جي غريبت، گهوڙي جي تندرستيءَ، ڇوڪريءَ جي محبت ۽ گنديءَ رن جي قسم تي اعتبار ڪري ٿو، ان جهڙو ٻيو ڪوبه چريو ڪونهي. ”ساڳئي پردي ۾ هڪ نوڪر زلفا جي روش ڏسي چوي ٿو ته ”بيقياس زال ساري عمر جيتري رهي، پڇاڙيءَ ۾ پنهنجو فطري موت مري ته پوءِ سڀ زالون ڦري ڏائڻيون ٿي پونديون ۽ انهن مان پس پيش خير ڪونه ٿيندو.“ ائڪٽ چوٿين جي ڇهين سين ۾ ملڪا کي منسا چوي ٿو ته: ”ڪي هوش ڌار، شيطان رَن! جن ڀوت ۾ ناشائستگي اهڙي بري نه ٿي لڳي جهڙي زال ماڻهوءَ ۾. تون برابر اندر ۾ شيطان آهين، ليڪن زال جي شڪل اٿيئي، تنهنڪري توکان ٽريو ٿو وڃان.“ ائڪٽ چوٿين پردي ٻئي ۾ شاهه ايليا چوي ٿو ته”چيلهه کان مٿي زالون آهن، باقي هيٺ رڳيون گڏهيون يا ڪــُـتيون آهن. ڪمر تائين ملائڪن جي حوالي آهن، هيٺ رڳو شيطان جي بلي، جنهن ۾ ظلمات، باهه گرمي، بدبوءِ ۽ عذاب سڀ وڃي گڏ ٿيا آهن.“ خوشامد پسنديءَ ۽ چرب زبانيءَ تي ڀروسو ڪرڻ جي نقصانن ۽ پيريءَ جي عيبن بابت به هن ڊرامي ۾ گهڻائي دانائيءَ جا نڪتا بيان ڪيل آهن. مثلاً ائڪٽ پهرين جي پردي پهرين ۾ صوفيا پنهنجي پيءُ شاهه ايليا کي چوي ٿي ته: ”منهنجي زبان، سڻڀي نه آهي ۽ مون کي خوشامد ڪرڻ جو هنر نه ٿو اچي، جو دل ۾ هڪڙي رکان ۽ وات سان ٻي چوان. اهڙي ڪوڙي زبان ۽ اهڙي طمع واري اک مون کي جيئن نه هجي تيئن چڱي. اگرچ ان ڪري مون کي دنيائي نقصان ۽ اوهان جي ڪاوڙ سهڻي پوي ٿي.“ ٻئي هنڌ ملڪا کي صوفيا چوي ٿي ته: ”پاڻهي خبر پوندي ته ظاهر لباس ڪرڻ وارا نيٺ ڪهڙا ٿا رنگ ظاهر ڪن! جيڪي اندر ۾ هڪڙي ۽ ٻاهر ٻي رکندا آهن، سي آخر خراب خوار ٿيندا آهن.“ ائڪٽ ڇهين جي پردي چوٿين ۾ زلفا پيءَ کي چوي ٿي ته: بابا توهين  ڪراڙا ٿيا آهيو، اوهان جي پوئين وهي آهي، اوهان کي پنهنجي چڱائيءَ جي هينئر گهڻي خبر ڪانه ٿي پوي.“ ٻئي هنڌ چوي ٿي ته ”ڀيڻ ملڪا، ڏس ته ٻڍاپڻ ۾ ڪهڙو نه تيسو ۽ خفو ٿي پيو اٿس. هڪڙي ڳالهه تي بيهي ئي نه ٿو.“ وري هڪ هنڌ ملڪا چوي ٿي ”ڪراڙن ۽ ننڍڙن ٻارن جي وچ ۾ ڪوبه تفاوت ڪونهي، مهل ڏسي هنن کي شاباس به ڏجي ۽ جهڻڪبو به.“ انهيءَ کان علاوه هن ڊرامي ۾ ضرورت، احتياج ۽ گهرج بابت جيڪي اشارا ڪيا ويا آهن، سي به دانائيءَ کان خالي نه آهن. مثلا ائڪٽ چوٿين جي پردي چوٿين ۾ شاهه ايليا چوي ٿو ته: ”لاچاريءَ ۾ سڀڪجهه روا آهي، گهرج جو عذاب ڏاڍو بڇڙو آهي.“ ائڪٽ ڇهين جي سين ۾ شاهه ايليا ڪکن جي ڀونگي ڏسي چوي ٿو ته: ”گهرج ۽ لاچاري ڪهڙي نه بري شيءِ آهي. ڪين جهڙي شيءِ به قيمتي ٿيو پوي.“ ان کان سواءِ اولاد جي ناصالح هجڻ جي شڪايت، وڏن جي پيري اچڻ شرط اولاد جي ملڪيت هٿ ڪرڻ جي لالـچ، حرامڙي اولاد جي خرابي، خودڪارني جو نتيجو ڀوڳڻ، نيڪي ۽ عقل هڪ ڪميني جي نظر ۾ مڙئي ڪمينائي آهن. ”ڪير کڻي حاڪم هجي ته به انهيءَ جو حڪم پيو هلندو. ڦاٽلن ڪپڙن ۾ ننڍڙا قصور به وڏا گناهه ڏسبا آهن ۽ ريشم ۽ زريءَ جي ڪپڙن ۾ اهي لڪي ويندا آهن ۽ ڏسبائي ڪونهن - جڏهن اسين ڄمون ٿا، تڏهن اسان جي رئڻ مان مطلب آهي ته اسين هن احمقستان ۾ اچي داخل ٿيا آهيون. دشمن جي ڳجهه معلوم ڪرڻ لاءِ هن جي دل چيرڻ به روا آهي. ماڻهوءَ کي هن دنيا مان وڃڻ مهل به ايترو صبر ۽ تحمل هئڻ گهرجي، جيترو هن دنيا ۾ اچڻ مهل - ماڻهوءَ کي زماني جي ڊؤل تي هلڻ گهرجي. حيف آهي انهيءَ کي جيڪو دير سان پڇتائي - پئسي واري جو نصيب زور آهي، ڪنگال آهي ڪو پڇئي ڪونه - پيءُ سائو ته اولاد به صالح ۽ جي پيءُ ســُـڃو ته اولاد ناصالح - اسان وٽ ڪي هوندو آهي ته سست ٿيندا آهيون، جي نه هوندو آهي ته نيٺ انهيءَ ڪري فائدو پهچندو آهي. بهرحال هي ڊرامو ادبي لحاظ کان نهايت پسنديده ۽ شڪسپيئر جو هڪ اعليٰ شاهڪار غم انجام ناٽڪ آهي، جيتوڻيڪ جيئن مٿي ذڪر ڪيو ويو آهي ته ان کي اسٽيج تي آڻڻ ۾ ڪافي فني رڪاوٽون در پيش آهن.