سنڌي_ٻولي،_سماج_۽_اطلاعت_ٽيڪنيڀياس
هن مضمون جو مقصد هر سنڌ واسيءَ کي ڪمپيوٽر Computer ايجاد ٿيڻ بعد پيدا ٿيل عالمي صورتحال کان آگاهه ڪرڻ سان گڏ سنڌي ٻوليءَ تي ٿيندڙ ڪمن بابت آگاهه ڪرڻ آهي. اميد ڪجي ٿي ته هر سنڌي هن معاملي ۾ دلچسپي وٺندي ڳڻپيوڪر کي پنهنجي عملي زندگيءَ جو حصو بڻائيندو. ڪجهه سال اڳ هٿ آيل ڪنهن ڪتاب تان ڦاٽي ويل پني تي ٻوليءَ جي وصف هن ريت پڙهي هيم ته: ”انساني ٻولي پاڻمرادو قبول ڪيل ۽ ادا ٿيل آوازي علامتن جي اهڙي تنظيم آهي، جنهن کي فرد پنهنجي سماج ۾ حال ونڊڻ ۽ گهرجون پوريون ڪرڻ لاءِ ڪتب آڻيندا آهن، يعني آوازن کي ترتيب، ڪيفيت، مقصد ۽ ڪارج جي چٽائي هئڻ لازمي آهي مادري زبان: ماءُ ٻولي، ان ۾ وڏو رشتو ڌرتيءَ جي ڳانڍاپي يا ناتي جو آهي. مادري زبان ڄمڻ کان وٺي ٻار جي ڪن تي پوي ٿي ۽ هن جي سکيا جو وسيلو بڻجي ٿي، هو ان کان شعوري توڙي لاشعوري طور تي متاثر ٿئي ٿو، سمجهي ٿو ۽ سوچي ٿو، ان ڪري خيالن جي اظهار جو وسيلو پڻ اها ئي زبان بڻجي ٿي. اهو ئي سبب آهي جو هر انسان مادري ٻوليءَ سان فطري محبت ۽ انس رکي ٿو. بنيادي سکيا جو وسيلو هئڻ ڪري نئين سکيا پڻ ان سان لاڳاپيل ٿي ٿِي، يعني ”ڄاتل کان اڻ ڄاتل ڏانهن هلڻ“ واري سکيا واري بنيادي اصول هيٺ مادري زبان ذريعي سکيا حاصل ڪئي ويندي آهي، جيترو سولائيءَ سان مادري زبان ۾ سمجهي سگهجي ٿو، اوترو ڌاري زبان ۾ سکڻ مشڪل آهي. خيالن جي مٽا سٽا ۽ ڀرپور انداز ۾ اظهار فقط مادري زبان ۾ ئي ٿي سگهي ٿو.“ ٻوليون، انهن سان درپيش مسئلا ۽ ڳڻپيوڪر سائنس: ان ۾ ڪو شڪ نه آهي ته ٻولي رابطي جو ئي ٻيو نالو آهي، دنيا جي ٻولي دانن وٽ ان حوالي سان مختلف بحث ڇڙيل نظر اچن ٿا، ”هر اها ٻولي مظبوط آهي، جنهن کي رابطي لاءِ وڌ کان وڌ استعمال ڪيو پيو وڃي... هن وقت ڌرتيءَ تي لڳ ڀڳ 7200 ٻوليون ڳالهائيون پيون وڃن، جيڪو هڪ خاصو تعداد آهي، پر ڏکوئيندڙ حقيقت اها آهي ته ڏينهون ڏينهن وڌندڙ تعداد سان ٻوليون سردپڻي جو شڪار ٿينديون پيون وڃن. اندازي موجب صرف 25 سالن اندر 500 ٻوليون بلڪل سرد ٿي چڪيون هونديون ۽ هن صديءَ جي آخر تائين دنيا جون اڌ کان وڌيڪ ٻوليون متاثر ٿينديون.... اهو ان ڪري ته وڏين ٻولين جهڙوڪ انگريزي، اسپيني ۽ عربي وغيره تعليمي ۽ معاشي فائدا پهچائن ٿيون، جيڪا خاصيت ننڍين ٻولين ۾ گهٽ آهي...، جڏهن توهان هڪ انساني ٻولي وڃايو ٿا ته اوهان اهو پڻ وڃايو ٿا ته اها ٻولي ڪيئن اڀري ۽ جڙي، اهو ڪو معمولي مسئلو نه آهي، ڇو ته اڄ سائنس جنهن نتيجي تي پهتي آهي ته ”انساني ذهن ڪيئن ٿو ڪم ڪري“، ان بابت مڪمل ڄاڻ اسان کي ”ٻولي ڪيئن ٿي ڪم ڪري“ مان پوي ٿي.... اسان ٿي سگهي انساني تاريخ به وڃائي ويهون ڇو ته اهي ٻوليون هزارين لکين سالن جي تبديلين ۽ ثقافتي تجربن جو نتيجو آهن. هر اها ڳالهه جيڪا ان زبان ۾ چئي وئي، سمجهي وئي، ايجاد ڪئي وئي پڻ ختم ٿي ويندي، ان ڪري اسان بري طرح سان انسانن جي ثقافت ۽ خاصيت کي وساري ويهنداسين“ اهڙن ذهنن جو ئي نتيجو آهي جو هو اڄ ڳڻپيوڪر ٽيڪنيڀياس (Technology) کي هر عام توڙي خاص انسان لاءِ لاڀائتو بڻائڻ گهرن ٿا، هو چاهين ٿا ته هن دنيا ۾ ثقافتن جا رنگ ائين ئي ڀريل هجن جيئن هڪ باغ ۾ مختلف قسمن جا گل ٻوٽا باغ کي باغ جو نالو ڏين ٿا. هو مطالبو ڪن ٿا ته انساني رهڻي ڪهڻي ۽ ثقافت جي بچاءَ تي ان کان وڌيڪ ڌيان گهربل آهي جيترو دنيا جا همدرد وائيلڊ لائيف جي جانورن بچاءَ تي ڏئي رهيا آهن. ٻولين جي تاريخ تي مٿاڇري نظر وجهڻ سان معلوم پوندو ته ”فطرتي اصولن موجب هنن اندر زندگيءَ جي هر خاصيت سان گڏ موت جو پاڇو پڻ موجود رهي ٿو، ٻوليون ٻين ٻولين مان ڦٽن ٿيون، وڌن ويجهن ٿيون، پنهنجو پاڻ اندر حالتن تحت مسلسل تبديليءَ جي عمل مان گذرندي جوڀن ۽ وڏي تعداد ۾ علمي طاقت ماڻين ٿيون، ٻين ٻولين کي ذخيرو ڏين ۽ وٺن ٿيون، ڪڏهن ته ڄاول ٻوليون ٻين ٻولين کي جنم به ڏين ٿيون، اهڙي نموني هو پوڙهيون ٿين ٿيون، ۽ فنا ٿين ٿيون.“ ٻولي هڪ ئي وقت ڪنهن به قوم جي چيلهه جي هڏيءَ طور به سڃاتي ويندي آهي ته نسل در نسل، طبقي در طبقي، علائقي در علائقي رابطي جي واحد ڪڙي پڻ. دنيا اندر قومن جي سڃاڻپ جو گهڻو تڻو دارومدار ٻولين تي ئي رکيل آهي، جيڪڏهن اڄ ڪو ننڍي ٻوليءَ کي اڳتي وڌائڻ لاءِ جاکوڙي رهيو آهي ته ان جو مطلب اهو نه آهي ته هو وڏين ٻولين سان سڌي ريت مقابلو ڪري رهيو آهي، پر ٻوليءَ کي عالمي ليول تي پذيرائي وٺرائڻ جو مطلب اهو آهي ته هر ٻوليءَ ۾ ڪجهه خاص هوندو آهي جيڪو ٻين ٻولين ۾ نه هوندو آهي، اهڙي ريت هو دنيا کي ٻڌائڻ چاهيندو آهي ته اسان وٽ انسانيت جو ورثو هن مخصوص صورت ۾ موجود آهي، ان بعد مادري زبان جي طاقت ور حيثيت وڏن وڏن دانشورن کي مجبور ڪري ٿي ته هو جيستائين ڪنهن به سماج کي ان جي مادري ٻوليءَ ۾ سکيا نه ٿا ڏين تيستائين ان مان سو سيڪڙو نتيجا ملڻ ناممڪن آهن، اهڙي ريت بغير وقت وڃائڻ جي جيڪڏهن ڪو پنهنجي گهر، ڳوٺ، علائقي توڙي ڏيهه ۾ علم جي روشني ڦهلائڻ گهري ٿو ته ان جو شروعاتي ۽ لازمي ذريعو مادري زبان ئي آهي. تاريخ جي هر ايجاد سان ٻولين جي بقاءَ واڌ ويجهه جي مسئلي کي سامهون رکندي ان ايجاد جون مخالفتون يا حميايتون ڪيون وينديون آهن، بحث مباحثا ڪيا ويندا آهن، عوامي شموليت کي يقيني بڻائڻ لاءِ رستو هموار ڪيو ويندو آهي، ان عمل ۾ ڪنهن به قوم / سماج جو دانشور طبقو انتهائي اهم ڪردار ادا ڪندو آهي، هنن جو منطقي ڪردار اهو هوندو آهي ته ڪهڙي به طرح سان نون علمن کي پنهنجي سٻاجهڙي لوڪ تائين آسان فهم زبان ۾ سمجهائي پنهنجو تاريخي ڪردار ادا ڪندا آهن، ۽ جنهن به سماج ۾ ان جو دانشور ۽ پڙهيل لکيل طبقو اهڙو ڪردار ادا ڪرڻ کان محروم هوندو آهي ان سماج ۾ نوان علم تڏهن پهچندا آهن جڏهن اها نئين ايجاد يا علم ٻين سماجن ۾ بلڪل پراڻو ٿي چڪو هوندو آهي ۽ ان جو نقصان اهو ٿيندو آهي جو استحالي قوتون پنهنجا واپاري مفاد حاصل ڪرڻ خاطر ان سماج کي صرف ۽ صرف مارڪيٽ طور تي استعمال ڪندا آهن، ۽ هنن کي کليل ڇوٽ هوندي آهي ته هو جاهل سماج کي ڦرن ۽ لٽن. ۽ ان علم يا ايجاد کي صرف پنهنجي واپاري مفادن تحت اڳتي وڌائين. جڏهن به ڪا نئين سائنسي ايجاد ٿيندي آهي يا نئون علم منظر تي ايندو آهي ته سماج جي پڙهيل لکيل ۽ دانشور طبقي کي ان بابت ٻين کان اڳ ۾ معلومات ملندي آهي، پر جيڪڏهن اهڙن فردن وٽ پنهنجي سٻاجهڙي لوڪن سان دلي همدردي هوندي آهي ته هو فوراً ان علم کي پنهنجي آسان فهم زبان ۾ ترجمو ڪري عوامي ٻوليءَ ۾ نوان لفظ ۽ اصطلاح ايجاد ڪري اڳتي وڌائيندو آهي، انهن سببن ڪري جو اهڙي سماج جي فرد کي مادري زبان تي عبور هجي ٿو ته هو ٻئي زبانون به آسانيءَ سان سکي سگهي ٿو، ۽ صحيح نموني سا هو هڪ اهڙو مڪمل انسان بڻجي ٿو جيڪو هڪ ئي وقت دنيا جي مختلف انسانن جي رهڻي ڪهڻيءَ کي پرکي سگهي ٿو، اهڙي طريقي سان نه ته ٻوليءَ جو بگاڙ ٿيندو آهي نه ئي عوامي ٻوليءَ تي ڌاري ٻوليءَ جي غير منصفاڻي يلگار کي موقعو ملندو آهي پر اهو سماج سڌيءَ ريت علم ۽ دانش جي ڪرڻن مان فيضياب ٿيندو رهندو آهي، ان جو شعور پختو ٿيندو رهندو آهي، ۽ تاريخ ثابت ڪندي آهي ته موقعو ملڻ تي اهڙي قسم جو سماج دنيا جو ترقي يافته سماج ليکيو ويندو آهي. پر ان جي ابتڙ جمود طاري ٿيل سماج جا دانشور پنهنجو ڪردار صحيح نموني سان ادا نه ڪندا آهن جنهن ڪري اهڙيون قومون وقت جي تيز رفتاريءَ سبب ڏيهون ڏينهن غلاميءَ طرف ڌڪبيون وينديون آهن. اڄ اسان وٽ هندي زبان جو مثال اڳيان آهي، چيني ۽ بنگالي زبانون به اسان کان ڳجهيون نه آهن، دنيا جي وڏن سيٽ لائيٽ چئنلن ۾ شمار ڪيا ويندڙ ۽ سائنسي علمن کي اوليت ڏيندڙ نيشنل جاگرافڪ، ڊسڪوري ۽ اينيمل پلينيٽ توڙي هسٽري جهڙا وڏا چينل ڪو به پروگرام انگريزيءَ ۾ نشر ڪن ٿا ته اتي جا دانشور ان پروگرام (ڀلي کڻي اهو اسپيس سائنس، جينياتي سائنس، ڳڻپيوڪر سائنس يا فلسفي يا تاريخ جهڙن ڏکين موضوعن تي مشتمل ڇو نه هجي) کي ان وقت ئي پنهنجي ٻوليءَ ۾ ترجمو ڪن ٿا، اهڙي طرح نوان لفظ، نوان محاورا ۽ اصطلاح ايجاد ٿيندا رهن ٿا، انهن جي ٻولي پڻ وڌندي ويجهندي رهي ٿي ۽ گڏو گڏ اهڙا سماج مثبت نموني سان هر نئين ايجاد کي قبولين ٿا، انهن مان فائدو حاصل ڪن ٿا. ان جي ابتڙ اسان جي دانشورن جو ڪردار انتهائي شرم جوڳو نظر اچي ٿو، هي سٽون لکندي دل ۾ ته اچي ٿو ته ڪاش ان لفظ کان وڌيڪ ڪا خطرناڪ مهذب هجڻ جي باوجود غير مهذب گار ڏئي سگهان هان. اسان جا علمي ادبي ادارا، اسان جون درسگاهون، اسان جا سياست دان... ڪنهن ڪنهن کي ۽ ڇا ڇا چئجي...! جتي وڏا وڏا آڙيڪاپ پرائمري تعليم کي صرف مادري زبان ۾ ئي محدود رکڻ لاءِ دليل بازي ڪري رهيا آهن اتي سندن پنهنجا ٻار هڪ ئي وقت ٻن يا ٽن ٻولين ۾ پرائمريءَ جي شروعات ڪن ٿا، ۽ سندن اولاد کي ٻاهرين ملڪن مان پڙهائي پوري ڪرڻ شرط سنڌي سماج مٿان اعليٰ ڪرسيءَ ذريعي ٿاڦيو وڃي ٿو. ۽ نتيجو اهو نڪري ٿو جو ٻاهران پڙهي آيل برگر فيمليز جي ٻارن کي هن پٺ تي پيل سماج ۾ ڪابه دلچسپي نه ٿي رهي هنن جي نظر ۾ هي هاري ناري صرف ڪيڙا مڪوڙا آهن. اڄ اهڙي طبقي تعليم کي صرف پنهنجي ميراث سمجهي رکيو آهي، غور ڪرڻ سان خبر پوندي ته انهن نام نهاد دانشورن ۽ هزارين سالن کان مذهبي توڙي سماجي علمن کي عام ماڻهوءَ لاءِ ممنوع قرار ڏيندندڙن مذهبي عالمن ۽ پنڊتن ۾ ڪو به فرق نظر نه ٿو اچي. سنڌي ٻوليءَ لاءِ وڏيون ڳلي ڦاڙ تقريرون ڪندڙن جو حال اهو آهي ته هو ڳڻپيوڪر کي ٻارن جو رانديڪو سمجهن ٿا، انٽرنيٽ جي شد مد سان مخالفت ڪن ٿا، هو هزارين رپيا خريد ڪري پاڻ ته ڪتاب خريد ڪن ٿا، پنهنجن ٻارن کي پڙهائين ٿا، پر هو نه ٿا چاهين ته انٽرنيٽ جهڙي عالمي ميڊيا مان ڪو غريب جو ٻار به پنج اکر سکي، ٿي سگهي هن سستي ذريعي جي ڪري سندس زندگي روشن ٿي پوي. انتهائي افسوس جو مقام اهو آهي ته سنڌيءَ کي ڳڻپيوڪر تي اچڻ کي 25 سال گذري چڪا آهن پر ابتدائي تعليم جي ادارن کان وٺي سنڌ يونيورسٽيءَ (افسوس صد افسوس) تائين جي تعليمي ادارن ۾ هن وقت تائين سنڌيءَ جا اڪثر امتحاني سوال پرچا قلم سان لکيا وڃن ٿا، جن ۾ بي شمار پروف جون غلطيون موجود هجن ٿيون. جتي سنڌ يونيورسٽيءَ جو حال اهو هجي جتي اڻ ڳڻيا بگهڙ پاڻ کي دانشور سڏائين ٿا ته باقي ڪهڙيون شيون ڳجهيون رهن ٿيون. اهڙي نام نهاد دانشور طبقي جي ڪهڙي فرد کي خبر نه آهي ته هي انفارميشن ٽيڪنالاجي جو زمانو آهي، بلڪل اهڙي طرح ئي جيئن هن کان اڳ پٿر، لوهه، ٽامي، زراعت ۽ صنعتن جا دور گذريا آهن ۽ ائين ئي جيئن مستقبل ۾ اسپيس (خلا) ۽ جينياتي سائنس جو زمانو هوندو. ۽ هر دور ۾ اهي تهذيبون ئي ڪامياب رهن ٿيون جيڪي وقت سان گڏ هلن ٿيون، نين ايجادن تي ڪم ڪن ٿيون. ڇو ته رابطو يا ڳانڍاپو هڪ اهڙو عمل آهي جنهن ذريعي انسان ٻين انسانن کان سکي/متاثر ٿي يا سبق پرائي نئين سوچن، نون خوابن ۽ خيالن کي عملي جامو پهرائي هن مقام تي پهتو آهي، اڄ اسان جنهن تاريخي دور مان گذري رهيا آهيون ان اسان جهڙي معاشري لاءِ بي شمار للڪارون سامهون ڪيون آهن، مٿان وري ستم اهو ته اسان وٽ اهڙي قسم جو ڪو به ادارو يا تنظيم نه آهي جيڪا ان حوالي سان عام ماڻهن ۾ شعور پيدا ڪري ته وقت سان گڏ هلڻ ئي بقاءَ جو راز آهي. انساني زندگيءَ جي رهڻي ڪهڻيءَ جي هر پهلوءَ تي اونها اثر ڇڏيندڙ اطلاعت ٽيڪنيڀياس (انفارميشن ٽيڪنالاجي) جي فڪر کان سنڌ جي هڪ عام ماڻهوءَ کي آگاهه ڪري ان کي عملي طور هن ٽيڪنالاجي جو استعماليندڙ بڻائي. هن جو اهو شعور جاڳائي ته اڄ اها تهذيب ئي جياپي جي جنگ ۾ سرخرو ٿي سگهي ٿي جنهن وٽ علم جو هٿيار ۽ ٽيڪنيڀياس جو رستو آهي. ٻين تهذيبن سان رابطن جي بحالي ڪنهن به تهذيب جي منزل لاءِ هڪ سنگ ميل هوندي آهي. اسان وٽ انٽرنيٽ ڪا بلڪل نئين شَي نه رهي آهي، ان جي افاديت پڻ ڪنهن کان ڳجهي ناهي، گلوبل وليج جي اصطلاحن ۽ مفهوم مان ڪير واقف ناهي، پر بيحد افسوس سان چوڻو پوي ٿو ته اسان جو ساڃاهوند طبقو ان کي نظر انداز ڪري رهيو آهي، هي طبقو صرف پنهنجي ذاتي مفادن تي ئي وٺ پڪڙ ۾ پورو آهي، دانش نالي عنصر هنن مان موڪلائيندو پيو وڃي، اهڙيءَ ريت نئين نسل توڙي موجوده قوم کي ڏيڻ لاءِ هنن وٽ لاءِ ڪو پروگرام نه آهي ۽ نتيجي طور تي سنڌي سماج ٽيڻي غلاميءَ جي ڌٻڻ ڦاٿل ۽ بي يار مددگار نظر اچي ٿو. اڄ ان ڳالهه جي اشد ضرورت آهي ته ان ڳالهه جي ڀرپور مهم هلائي وڃي، ماڻهن ۾ شعور پيدا ڪيو وڃي، ته ٽيڪنيڀياس خاص ڪري ڳڻپيوڪر ٽيڪنيڀياس بيحد سستو ٿي چڪو آهي، ڏور ڏيک (TV)، مقناويک (VCR)، سَٿيل ڊسڪ (CD) پليئر، ڪيبل ٽي وي جي گڏيل قيمت 15000 رپيا ٿي ٿِي جڏهن ته اڄ هڪ مناسب ۽ گهريلو استعمال جوڳي ڳڻپيوڪر جي قيمت صرف 4000 رپيا آهي، ها صرف چار هزار رپيا... مطلب ته هڪ ٽي ويءَ جي قيمت جي اڌ جيتري، جنهن ۾ مٿي ذڪر ڪيل سموريون سهولتون جهڙوڪ ٽي وي، وي سي آر، سي ڊي پليئر جون سهولتون پڻ موجود هجن ٿيون، جڏهن ته اهم ڳالهه اها آهي ته ڪو به بي روزگار شخص گهر ويٺي 30 رپين جي سکيا جي سي ڊي خريد ڪري عالمي معيارن موجب ڪو به پروگرام سکي سگهي ٿو. ان سکيا جو عالمي مارڪيٽ ۾ قدر آهي، اهڙي سکيا ڪنهن ڳڻپيوڪر مرڪز تان حاصل ڪيل سکيا کان وڌيڪ فرسٽ هينڊ هوندي آهي، ضرورت پوڻ تي ان جي ڪنهن به سبق کي وري وري دهرائي سگهجي ٿو. ۽ اها ڳالهه اسان جي اڳيان ناممڪنات ۾ شامل آهي ته ڪو به ڳڻپيوڪر ڄاڻندڙ بي روزگار رهي....! ڇاڪاڻ ته هڪ اندازي موجب صرف ڪراچي ۽ حيدرآباد ۾ روزانو سوين نوڪريون ڳڻپيوڪر جي ڄاڻ رکندڙن لاءِ پيدا ٿين ٿيون. ٻي دنيا جا انگ اکر به ڳجها نه آهن، صرف نيو يارڪ شهر ۾ هر روز 30000 ڳڻپيوڪر ماهرن جي ضرورت پوي ٿي. وسيع نظر سان ڏسجي ته ڳڻپيوڪر ئي هڪ اهڙي شي آهي جنهن تحت اسان سماج اندر بغير ڪو گهڻو پئسو خرچ ڪرڻ جي تعليم جي کوٽ کي پورو ڪري سگهون ٿا، قوم کي نون علمن کان آگاهه ڪري انهن جي شعور کي مضبوط ڪري سگهون ٿا. منهنجي نظر ۾ اڄ جيڪڏهن اسان چئن ضرورتن کي پورو ڪرڻ جو پڪو احد ڪريون ٿا ته اسان پنهنجي ڌرتيءَ، سنڌوءَ جي بوند بوند، ۽ سٻاجهڙي لوڪ جي قرض جو گهڻو حصو لاهي ڇڏينداسين. ايئن ڪرڻ سان اسان سنڌي قوم جي ڪمزور جسم ۾ نئون روح ڦوڪڻ جي ڪوشش ڪنداسين. اڄ اهڙن دوستن جي بدولت اسان هن ميدان ۾ پير ڄمائڻ جهڙا ٿيا آهيون. پر اتي ئي ڪجهه ڊنل ڊنل پڻ آهيون، ڇا اسان پنهنجي نئين نسل کي هن ٽيڪنالاجيءَ جي اهميت کان آگاهه ڪرڻ ۾ ڪاميابي حاصل ڪنداسين؟ ڇا اسان ڪمپيوٽر ذريعي تعليم واري عمل کي هٿي وٺرائي سگهنداسين؟ ڇا اسان سنڌوءَ واسين کي عزت ڀريو مقام ڏيڻ ۾ ڪامياب وينداسين؟ ڇا اسان هن ڪم ۾ ڪٿي اڪيلا ته نه ٿي وينداسين؟ جڏهن ته جهڙي تيزيءَ سان ڳڻپيوڪر اچڻ ڪري روايتي تعليمي طريقا تبديل ٿي رهيا آهن انهن مان پڻ ان جي افاديت جو پتو پوي ٿو، اڄ پوري دنيا ۾ جيترو گهڻو پڙهيو، لکيو ۽ سمجهيو وڃي ٿو اوترو اڳ ۾ نه هو، ذريعات (Media) جي وڌندڙ ڀرمار، هر طرف کان معلومات جا انبار اهو ظاهر ڪن ٿا ته اڄ جو انسان علم سان وڌيڪ چاهه رکي ٿو، پر علم جي ان روشنيءَ ۾ وڏو ڪردار ڳڻپيوڪر سائنس ادا ڪيو آهي، اڄ دنيا ۾ هر پڙهيل لکيل جي ڪوشش آهي ته هُو پين پني جي روايتي استعمال کي ڇڏي جوٽ ڀر ڳڻپيوڪر (Laptop Computer) ۽ ڳڻپيوڪري طريقا استعمال ڪري. ان جا ڪيترائي سائنسي سبب آهن، هڪ ته اها مڃيل سائنسي حقيقت آهي ته انساني ذهن ٻين مڙني انساني عضون کان تيز ڪم ڪري ٿو، سوچي ٿو، خيال پيدا ڪري ٿو، ٻئي پاسي هڪ ٽائيپسٽ وڌيڪ تيزيءَ سان انهن خيالن کي پني تي اتاري سگهي ٿو بنسبت قلم سان لکندڙ ليکڪ جي، اڄ جتي هڪ ٽائيپسٽ پورو پنو لکي ٿو اتي ساڳئي وقت ۾ قلم سان صرف اڌ صفحي کان به گهٽ لکي سگهجي ٿو. ان جو سبب اهو آهي ته قلم استعمال ڪرڻ وقت صرف ٻه يا ٽي آڱريون ڪم ڪن ٿيون جڏهن ته ٽائيپسٽ جون پوريون ڏهه ئي آڱريون ڦڙتيءَ سان ڪم ڪري اهڙي گوءِ کٽڻ ۾ ڪامياب وڃن ٿيون. ان کان سواءِ جديد ٽيڪنيڀياس جي ڪري اسان کي اها سهولت ميسر آهي ته انسان صرف ڳالهائيندا وڃن ۽ ڳڻپيوڪر پاڻ سودو اهو سڀ ڪجهه سمجهي ڪري لکندو وڃي. مطلب ڪا عورت ٻار کي کير پياريندي ڪو به تخليقي ڪم ڪري سگهي ٿي. انتهائي خوشيءَ جو مقام آهي جو اسان جي ڪمپيوٽر ماهرن سنڌيءَ لاءِ پڻ اهڙا پروگرام ٺاهي ورتا آهن. ڪجهه اهڙن پروگرامن جو ذڪر هيٺ ڪيان ٿو. هن وقت تائين ٿيل ڪم: سنڌي ڳڻپيوڪر ماهرن جي بدولت اسان يونيڪوڊ ۽ آءِ ايس او وٽان رجسٽرڊ ٻولي آهيون جنهن ڪري عالمي معيارن موجب ويب سائيٽ ٺاهڻ (دنيا کي پنهنجو آواز ٻڌائڻ) جوڳا آهيون. هي سهوليتون اسان کي سال 2000ع ۾ مليون هيون پر وڏي پيماني تي عوامي جاڳرتا جي مهم نه هلائڻ ڪري ۽ ساڃاهوند طبقي جي عدم دلچسپيءَ باعث ان مان اهي نتيجا نه نڪتا آهن جن جي اسان کي اميد هئي. اهڙي نموني اسان جو انجنيئر طبقو مسلسل ڪم ڪندو رهي ٿو ۽ دانشور طبقي جي ڪن تي جونءِ به نه ٿي سُري. بهرحال صرف هن سال ٿيل ڪجهه ڪم منهنجي نظر ۾ سنڌي ٻوليءَ جي تاريخ ۾ انقلابي ڪم آهن.