جان_رسڪن
رسڪن جي زماني وارو انگلنڊ
رسڪن صنعتي انقلاب (Industrial Revolution) واري دور جي وچ ۾ پيدا ٿيو، جنهن انقلاب ارڙهين صديءَ جي پڇاڙيءَ ۽ اوڻهين صديءَ جي شروعات ۾ عوام جي زندگيءَ جي ڳچ پهلوئن کي هيٺ مٿي ڪري ڇڏيو. هن دور ۾ ٻاڦ ۽ تيل تي هلندڙ انجڻيون ايجاد ڪيو وييون. گهرو ڪارخانا تباه ۽ برباد ٿي ويا. وڏا وڏا ڪارخانا برپا ٿيا. زراعت جو ڪاروبار رولي ۾ اچي ويو. ننڍڙن زميندارن کي زمينون وڪڻڻيون پيون. مالدار ۽ ننڍا ڪاشتگار بکون ڪاٽڻ لڳا. شهه ڪاريگر مزور ٿي ڪم ڪرڻ لاءِ مجبور ٿيا. اهڙيءَ طرح ماڻهن جي خود مختاري موڪلائي ويئي، ۽ هر ڪنهن ماڻهوءَ دولتمند روزگار ڏيندڙ طبقي تي مدار ٿي رکيو. ڪيترا ماڻهو پنهنجي حيثيت سڌارڻ جي خيال کان شهرن ڏي لڙي پيا. پر شهرن ۾ پڻ حالت اهائي هئي جيڪي ڪاريگر صنعتي انقلاب کان اڳ پنهنجو ڪچو مال خريد ڪري، ڪتي، اُڻي ۽ مال تيار ڪري وڪرو ڪندا هئا، سي انجڻين جي تيار ٿيل مال جو مقابلو ڪري نه سگهيا. انهن جي حيثيت هر هنڌ ڪاريگر جي درجي کان نڪري، وڃي ڪارخاني جي مزورن جي درجي تي پهتي، اُجرتون ايتريون ته گهٽجي وييون، جو عزت واري زندگي گذارڻ به ناممڪن ٿي پيئي. انهيءَ ڪري هر ڪٽنب جا تقريباً سڀ ماڻهو، چئن سالن جي ٻارن کان وٺي وڏن تائين، مزوريءَ ۾ رڌل رهندا هئا. تخمينو لڳايو ويو ته 1835ع ۾ اٽڪل ٽيهه لک رڳو ننڍا ٻار مزوري جو ڪم ڪندا هئا، جن کي هفتي جي ڪم لاءِ ٻارهن آنن جي قريب اُجرت ملندي هئي. ان وقت ڪم ڪندڙ چاليهه لکن بالغ مزرون منجهان گهڻو حصو ڇهن رپين کان وٺي نون رپين تائين هفتي ۾ڪمائيندو هو. ان وقت جي قانونن مطابق مزور جماعتون ٺاهڻ يا هڙتال ۾ شرڪت ڪرڻ تي سخت پابنديون پيل هيون. ۽ جيڪڏهن ڪو به انهن جي انحرافي ڪندو هو، ته يا جيل جو منهن ڏسندو هو يا شهر نيڪاليءَ جهڙي سزا نصيب ٿيندي هيس. جيڪڏهن ڪو به مزور ڪارخانيدار سان ڪيل اقرارنامي جي ڀڃڪڙي ڪندو هو، ته مٿس مقدمو هلايو ويندو هو. وڏي مصيبت جي ڳالهه اها هئي، جو گهڻو ڪري سڀئي مئجسٽريٽ خود انهن ڪارخانن جا مالڪ هوندا هئا، ۽ انهن مزورن تي مقدما به پاڻ هلائيندا هئا. هنن گهٽ اجرتن ڏيڻ جي رواج کي آقي باقي انهيءَ ڳالهه هٿي ڏني، جو انهن مزورن جي معصوم ٻارڙن کي نيلام ڪيو ويندو هو، ۽ مقاطعدار انهن کي خريد ڪري، سندن مائٽن کان ٻن سئو ميلن جي مفاصلي جي دوريءَ تائين به وٺي وڃي ڪم ۾ لڳائيندا هئا. 1825ع جو هڪ مثال آهي ته هڪ ٻاويهن سالن جي عورت کي انهيءَ ڪري جيل ۾ موڪليو ويو جو هن اهو اقرارنامو ٽوڙيو هو، جنهن موجب هن پهرئين سال واسطي ٽن رپين هفتي جي مزوريءَ جي حساب سان، ۽ ٻئي سال جي واسطي ساڍن ٽن رپين هفتي جي مزوريءَ ڪرڻ جو اقرار ڪيو هو. هن جو گذارو، سندس چوڻ موجب، صرف رُکي مانيءَ ۽ پاڻيءَ تي ٿيندو هو. ننڍڙا ٻارڙا ڪارخانن ۾ تمام گهڻو وقت ڪم ڪندا هئا. 1733ع ۾، ڪارلائل لکيو ته ”ننڍڙا ٻارڙا، جي سورهن ڪلاڪن جي حساب سان روزانو ڪم ڪن ٿا ۽ هر هڪ دم سان ڪپهه جي دز جو چڱو حصو پنهنجي ڦڦڙن ۾ نين ٿا، سي اڪثر ڪري انجڻين جي ڦيٿن جي مٿان ننڊ جي گيرٽ ۾ پئجي رهن ٿا، ۽ انهن کي يا ته چمڙي جي چهبڪ سان جاڳايو وڃي ٿو يا انجڻين جي ڦيٿي جي هلڻ سان سندن کوپڙيءَ مٿان ڌڪ لڳي ٿو ۽ هو جاڳي پون ٿا. وڌي افسوسناڪ حيرت انگيز هيءَ ڳالهه هئي ته جن مزورن کي وڏيون اجرتون حاصل ٿينديون هيون، تن کي وري ووٽ ڏيڻ جو اختيار ڪو نه هو، جيستائين وڃي 1823ع ۾ پهريون ”سڌاري وارو قانون“ پاس ٿيو. وقت جي ”سياسي اقتصاديات“ جو، جنهن تي رسڪن ايتريءَ شدت سان حملو ڪيو آهي، اهو وڏي ۾ وڏو اصول هو ته ڪوبه ماڻهو ڪارخانيداريءَ جي ڳالهين ۾ دخل نه ڏئي، ڇاڪاڻ ته اهڙي روس ملڪ جي واڌاري ۽ ترقيءَ جي نقطه نگاهه کان هڪ عظيم گناهه آهي ان جو نتيجو اهو نڪتو، جو جڏهن پارليامينٽ ۾ مزورن جي ڪم جي روزاني عرصي يا حد مقرر ڪرڻ لاءِ يا ڪارخانن ۾ مزورن کي ڪم ڪرڻ وقت ڪن سهولتن ڏيڻ لاءِ جيڪا به ڪوشش ڪئي ٿي ويئي، ان کي هر وقت اکيون ٻوٽي رد ڪيو پئي ويو. اڳتي هلي، گهڻيءَ مٿاڪُٽ ۽ جدوجهد کان پوءِ، جيڪي به مزورن جي حمايت ۾پهريان قاعدا پاس ٿيا، سي بنهه ناڪامياب ثابت ٿيا، ڇاڪاڻ جو هڪ ته ڪارخانيدار انهن تي عمل ڪرڻ کان انڪار ڪندا هئا، ۽ ٻيو ته انهن قاعدن جي ڀڃڪڙين خلاف ڪيس هلائيندڙ مئجسٽريٽ به اڪثر خود ڪارخانيدار ئي هئا. اهي حالتون تيستائين جاري رهيون، جيستائين 1842ع ۾، ارڙهن سالن کان گهٽ عمر وارن ٻارن جي واسطي روزانو ڏهه ڪلاڪ (مانيءَ جي وقت کان سواءِ) ڪم ڪرڻ جو مدو مقرر ٿيو. تنهن هوندي به ڪارخانن کان سواءِ ٻين هنڌي تي، تنهن زماني کان وٺي اڃا تائين ننڍن ٻارن جي ڪم جا ڪلاڪ مقرر نه ٿيا ۽ نه ٿي سگهيا آهن، وقت جي سياسي اقتصاديات، ڪارخانيداريءَ ۽ ٻين ڳالهين ۾ ٻاهرئين دخل جي روش جي مخالف هئي، مگر ٻاهرئين اناج جي آمدنيءَ جو ملڪ اندر دخل ان کي ڏاڍو پسند هو. ”تجارتي حفاظت“ جي قانون مطابق انهيءَ انجي قيمت ايترو ته چوٽ چڙهي ٿي ويئي، جو ڪيترن مزورن کي خريدڻ جي قوت نه هئڻ سبب، بک ڪاٽڻي ٿي پيئي. اڪثر ڪري ماني گچ (Plaster) مان ٺاهي ويندي هئي. زندگيءَ جي ضروريات تي ڳاٽي ڀڳا محصول مڙهيا ويندا هئا. حڪومت جي طرفان ڪو به تعليم جو بندوبست ڪو نه هوندو هو، ۽ روزاني ڪم جا ڪلاڪ اهڙي ته نموني سان مقرر ٿيل هئا جو مائٽن کي اها گهڙي به نصيب نه ٿيندي هئي جو هو پنهنجي اولاد کي رڳو دستوري ۽ رواجي معلومات وارين ڳالهين کان به واقف ڪري سگهن. اوهان کي هيءُ ٻڌي عجب لڳندو ته 1842ع ۾، ڏکڻ ويلس (South Waels) جي سڄي ملڪ ۾ پنجاهه سالن جي عمر وارن يا گهٽ عمر  وارن ماڻهن ۾ هڪ به پڙهيل ڪونه هو. شهرن کا سواءِ ٻهراڙين ۾ به بلڪل سوڙهيون * اونداهيون جايون جوڙيون وينديون هيون، ڇاڪاڻ ته ائين ڪرڻ سان جاين جا مالڪ مسواڙ جي صورت ۾ زياده پئسو حاصل ڪري سگهندا هئا- ٿوري پئسي سان جيتريون گهڻيون جايون جڙيون ٿي، اوترا گهڻا پئسا هو مسواڙين کان حاصل ڪري ٿي سگهيا. هن حيواني بي انصافيءَ جو احساس تيستائين سرمائيدار ڌر کي نه ٿيو، جيستائين پنهنجو سڄو ملڪ پليگ جي بيماريءَ ۾ وڪوڙيل نه ڏٺائون. سال 1855ع ۾ پليگ جي بيماري گهر گهر پکڙجي ويئي. هزارين گهر تباهه ٿي ويا. ان وقت جڏهن هيءَ پليگ جهوپڙين مان ٻاهر منهن ڪڍي، شاهوڪارن جي محلن ۾ داخل ٿي (ڇاڪاڻ ته محلن ۾ رهندڙن جا ڪپڙا انهن پليگ زده جهوپڙين جي رهواسين ئي جوڙيا هئا)، تڏهن شاهوڪار پنهنجي دولت جي طاقت سان، جنهن تي کين ايترو ناز هو ۽ جنهن جي ميڙڻ جو حرص سندن انسانيت کي گهٽيو بيٺو هو. هن موتمار پليگ کان پنهنجي ۽ پنهنجي گهر جي پيارن ڀاتين جي ڪنهن به صورت ۾ جند ڇڏائي نه سگهيا. 1855ع جي هيءَ پليگ بيماري ڪانه هئي، پر خدائي قهر هو. ائين ٿي ڏسڻ ۾ آيو ته هيءَ هڪ عملن جي شامت هئي. واپاري طبقي جو اهو اصول هوندو هو ته سستي اگهه ۾ شيءِ خريد ڪري. مهانگي اگهه ۾ وڪڻندا هئا ۽ اهڙي نموني مايا ميڙيندا هئا. جڏهن انساني آه هڻي هنڌ ڪيو، تڏهن قدرت جي هن قهر ان وقت جي ڪن ماڻهن کي آخر محسوس ڪرايو ته حقيقي دولت مان مراد پئسن جو حصول نه هو. ماڻهن محسوس ڪيو ته اهڙي واپار ۽ زراندوزيءَ ۾ ضرور ڪا خامي هوندي، جنهن جي نتيجي طور اهڙو قهر نازل ٿيو هو. صنعتي انقلاب ۽ ”دخل نه ڏيڻ“ واريءَ پاليسيءَ انگلنڊ کي سڄيءَ دنيا ۾ شاهوڪار ۾ شاهوڪار ملڪ بنائي وڌو، پر اهڙي مالي واڌاري جو سبب به نوجوان ۽ معصوم ٻارڙن، جي قرباني هئي، جن کي بکون ڏيئي، سخت پورهيي ۾ پيڙيو ويندو هو. هزارين ماڻهو اهڙا به هئا، جن جي تندرستي تباهه ٿي چڪي هئي ۽ ڪيترائي جاهل ۽ غلاميءَ جي زندگي بسر ڪري رهيا هئا. جنهن وقت رسڪن ”انٽ دس لاسٽ؟ جي عنوان سان ڪتاب شايع ڪيو، ان وقت ملڪ اندر ڪي قدر سڌارا اچي چڪا هئا؛ پر کين حاصل ڪي ڪين ٿيندو هو. انهن مشڪلاتن جي ڪري، اهي مزور بک، مرض ۽ ٻين مصيبتن جو شڪار ٿيندا هئا. اهڙين تڪليفن کي برداشت ڪرڻ ڪا جهڙي تهڙي ڳالهه ڪانه هئي، تنهنڪري هنن کي مجبوراً غم غلط ڪرڻ لاءِ شراب جي نشي ۾ مدهوش رهڻ جي ڪوشش ڪرڻي پوندي هئي. ان جو نتيجو اهو نڪرندو هو، جو سندن عمر ڏاڍي ٿوري ٿيندي هئي. ڪارخانيدارن جو ايترو ته زور هوندو هو، جو خود حڪومت کي به پنهنجي ڪم ۾ دخل ڏيڻ نه ڏيندا هئا. ان وقت ”سياسي اقتصاديات“ جو علم سرمائيدارن جي بچاءُ ۾ ڪافي دليل پيش ڪندو هو. ان جو اهو چوڻ هو ته هر ڪنهن ماڻهوءَ جي عمل جو محرڪ صرف سندس پنهنجو غرض آهي، تنهنڪري ڪارخانيدارن ۽ مزورن کي جيڪڏهن پنهنجي پنهنجي حال تي ڇڏي ڏبو، ته هو جيتري دولت چاهين ۽ جيئن چاهين تيئن پيدا ڪن ۽ جمع ڪن، ۽ سندن ڪارگذارين ۾ حڪومت ڪابه دست اندازي نه ڪندي، ته ان مان مجموعي طرح ملڪ ۽ قوم کي فائدو پهچندو. ڪارخانيدران جي بچاءُ ۾، اقتصادي ماهر ائين چوندا هئا ته انهن جو گڏ ڪيل سرمايو ته سڄي قوم جي لاءِ فائديمند آهي! هنن اقتصادي ماهرن جي نظر ۾ نقد ناڻو ۽ زندگيءَ جا مادي فائدا ئي قوم جي دولت هئا، ۽ انسان جيڪي حقيقي دولت اهن تن ۾ سندن اک ئي ڪانه ٻڌندي هئي. رسڪن تي ٿامس ڪارلائل (Thomas Carlyle 1795-1881) جي نظريي جو ڪافي اثر هو. هن نه فقط طمع، حرص يا هٻڇ جي پوڄا جي اخلاقي دليلن سان مخالفت ڪئي پر هڪ پاڪ ۽ صاف نئين سياسي اقتصاديات جي ايجاد ڪرڻ جو ڪم به پاڻ تي هموار ڪيو. thumb|right|John Ruskin Street in [[Walworth, London|Walworth, London]]