cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
برفي
thumb|بادام واري برفي جا مختلف قسم
ھباري خاندان
هباري خاندان جو ذڪر مشهور تاريخي تذڪرن جهڙو: فتوح البلدان، تاريخ يعقوبي ابن حزم جي ڪتاب جمهرة انساب العرب، زبير بن بڪارجي ڪتاب جهمرة نسب قريش ۽اصطخري ابن حوقل ۽ بشاري مقدسي جي سفر نامن ۾ ملي ٿو انهن مٿين بيان ڪيل حوالن مطابق هن خاندان جي وڏي عمر جي پڙ ڏاڏي منذر بن زبير سنڌ ۾ مقررڪيل عرب گورنر حَڪم بن عوانه ڪلبي (730-742ع)سان گڏ سنڌ ۾ نوڪري ڪئي.هو ڪجهه وقت کان پوءِ هتان ڇڏي ويو ۽ 732هه ڌاري وفات ڪيائين، ان کانپوءِ سندس پٽ عبدالعزيز سنڌ ۾ آيو ۽ منصوره جي ڀرسان، بانيه، ۾ سڪونت اختيار ڪيائين، وقت گذرندي سندس فرزند عمر سنڌ ۾ هڪ طاقتور سردار جي حيثيت حاصل ڪئي، 227هه/842ع ڌاري، معتصم با ا﷢ جي وفات کان پوءِ سنڌ ۾ جڏهن قبا ئلي جهڳڙن منهن ڪڍيو ته هن سنڌ جي گورنر عمران بن موسيٰ کي قتل ڪيو، جنهن بنو نضار ۽ يمني قبيلن جي جيهڙي ۾ يمني قبيلي جو ساٿ ڏنو هو.سن 232هه/847ع ڌاري متوڪل جي جائنشينيءَ کان اڳ سنڌ جو گورنر هارون بن ابي خالد 240هه/854ع ۾ وفات ڪري ويو، ته عمر بن عبدالعزيز خليفي متو ڪل کي لکي موڪليو جيڪڏهن کيس منصوره ۾ سنڌ جو گورنر مقرر ڪيو وڃي ته هو ملڪ ۾ پوري طرح امن قائم ڪرڻ لاءِ ذميدار ٿيندو کيس گورنر مقرر ڪيو ويو ۽ خليفي متوڪل جي حڪومت (240هه/854ع-247هه/861ع) جي ستن سالن تائين عمر بن عبدالعزيز سنڌ جو گورنر رهيو، متوڪل جي وفا بعد جڏهن فساد شروع ٿيا ته عمر بن عبدالعزيز سنڌ جي آزاد حاڪم هئڻ جو اعلان ڪيو .ان طرح هن منصوره ۾ پنهنجي خاندان جي حاڪميت جو بنياد رکيو، ۽ پوءِ عمر بن عبدالعزيز جي گهراڻي ڪافي مدت تائين گاديءَ جي شهر  منصوره مان ملڪ تي حڪومت ڪئي،
حوالا
زمرو:سنڌ جي تاريخ
انڊين انسٽيٽيوٽ آف سنڌولاجي
آڪٽوبر 1989ع ڌاري هندستان جي شهر پوني ۾ سنڌي اديبن پاران ڪوٺايل ادبي سيمينار ۾ يڪراءِ ٺهراءُ بحال ڪيو ويو ته هندستان ۾ سنڌي -ٻولي-، ادب، فن ۽ -تعليم- جي بقا ۽ بچاءَ لاءِ هڪ ادارو قائم ڪيو وڃي. نتيجي ۾ انهي ئي سال (1989ع) آديپور، ڪڇ ۾ انڊين انسٽيٽيوٽ آف سنڌالاجيءَ جو بنياد وڌو ويو، ۽ 1990ع کان انهيءَ جون باقاعدي سرگرميون شروع ٿيون. انسٽيٽيوٽ جي آفيس، هڪ خريد ڪيل بنگلي ۾ قائم ڪئي وئي. شروع (91- 1990ع) ۾ انسٽيٽيوٽ جو خرچ پندرهن هزار ٿيو. سال 93- 1992ع ۾ اُن جي بجيٽ ساڍا ست لک رپيا ٿي. هن وقت -ان- جي بجيٽ تمام گهڻي مٿي آهي.
انسٽيٽيوٽ جي سرگرمين ۾ جدا جدا درجن وارا سنڌي ڪلاس هلائڻ، موسيقيءَ، ناچ، چترڪاريءَ ۽ ناٽڪ جي سکيا ڏيڻ سان گڏ پرسنئلٽي ڊيولپمينٽ ڪورس، I.A.S ۽ ٻين سول سروس جي امتحانن لاءِ صلاح ۽ اڀياس جا ڪلاس هلايا وڃن ٿا. -ان- کان سواءِ انگريزيءَ ۽ سنڌيءَ ۾ ’سنڌواڻي‘، ’بليٽن‘، ۽ ’رچنا‘ ادبي مخزن جي -اشاعت-، رفرنس لائبرري، ڪمپيوٽر سينٽر ۽ الڳ الڳ قسمن جي لغتن کان سواءِ انسٽيٽيوٽ پاران ”ساڌو هيرانند نولراءِ اڪيڊميءَ“ جي نالي سان هڪ سنڌي ميڊيم اسڪول پڻ هلايو وڃي ٿو. هتي ڪمپوزنگ لاءِ سنڌي فانٽن جا ڪمپيوٽر ۽ سنڌي ٽائيپ رائيٽر پڻ آهن. -ان- کان سواءِ سنڌي پرنٽنگ جي سهوليت پڻ موجود آهي، جتان ڪيترائي ڪتاب شايع ٿي چڪا آهن. هن اداري پاران پهريون ڪتاب ’نارائڻ شيام‘ جي نالي سان ڇپيو. 1993ع ۾ هن اداري ’سنڌي ناٽڪ جي -اوسر-‘ جي عنوان سان پريم پرڪاش جي، پي. ايڇ. ڊي ٿيسز پڻ ڇپائي پڌري ڪئي. هن انسٽيٽيوٽ پاران سنڌي ڪلامن جون ڪئسٽون پڻ -جاري- ڪيون ويون ۽ سنڌي ٻوليءَ، ادب، لوڪ ادب ۽ -ثقافت- تي ڪيترا ڪتاب ڇپايا ويا آهن. هن اداري جو بنياد وجهندڙ توڙي ڊائريڪٽر رهندڙ ٽي شخصيتون -تاريخ- ۾ هميشه ياد رهنديون، ڊاڪٽر ستيش روهڙا، ڊاڪٽر موتي پرڪاش ۽ لکمي کلاڻي. هن وقت -ان- جو ڊائڪريٽر لکمي لکاڻي آهي. هن داري جي هڪ سرگرم ڪارڪن ومي سدارنگاڻي آهي، جيڪا شاعر هئڻ سان گڏ اداري جي ادبي پروگرامن جي آرگنائيزر پڻ آهي. انسٽيٽيوٽ جي پوسٽل ائڊريس: پوسٽ باڪس نمبر 10، 2/ بي 16، آديپور، ڪڇ 370205، ڀارت آهي ۽ E-mail ايڊريس آهي: sindhlogy@wilnetnonline.net
حوالا
زمرو:سنڌي ثقافت
1680ع
ڊسمبر
زمرو:سال زمرو:گريگورين ڪئلينڊر ۾ ليپ سال
اخلاق النبي
هيءُ ڪتاب مولانا دين محمد ”اديب“ فيروز شاهيءَ جو لکيل آهي. جنهن ۾ رسول پاڪ جي سيرت ۽ ڪردار تي روشني وڌل آهي. هن ڪرائون سائيز ڪتاب جو جلد ڪچو آهي، جنهن ۾ 119 صفحا آهن ۽ قيمت سوا رپيو ڄاڻايل آهي، ڇاپو پهريون، -آر-. ايڇ. احمد ائنڊ برادرس اسٽئنڊرڊ پرنٽنگ پريس، حيدرآباد مان، سال 1953ع ۾ ڇپائي پڌرو ڪيو. هن ڪتاب جو پنجون ڇاپو، مدينه پريس حيدرآباد مان سال 1964ع ۾ شايع ٿيو. ساڳئي نالي سان هڪ ڪتاب مولوي صاحبداد ويٺل سلطان ڪوٽ جو لکيل آهي. هن ڊيمي سائيز ڪتاب ۾ صفحا 24 آهن ۽ قيمت هڪ آنو ڄاڻايل آهي. هيءُ ڪتاب -الحنيف- پريس، جيڪب -آباد- مان سال 1936ع ۾ ڇپيو.
842ع
ڊسمبر
زمرو:842ء زمرو:نائين صدي زمرو:سال
586ع
ڊسمبر
زمرو:586ء زمرو:ڇهين صدي زمرو:سال
باکرو ڏاڙھون
قنڌاري ڏاڙهن مان نڪتل -تازي- ڪَڻِ کي سُڪائي رکندا آهن، جيڪو پوءِ پسارڪي وکر طور به ڪم اچي ۽ ٻوڙ ڀاڄيءَ ۾ مصالحي طور به ڪم آڻيندا آهن. اُن کي ڏاڙهونءَ جا ڪڻ به چوندا آهن. -باکرو ڏاڙهون- مختلف ڀاڄين ۾ کَٽاڻ طور استعمال ڪرڻ کان سواءِ، ڪيترين ڦَڪين ڦُوڪارن ۾ استعمال ٿئي ٿو. هي ذائقي ۾ کٽو مٺو ٿئي ۽ پسارڪي وکر طور ڪم ايندو آهي.
ڪشتري
ڪشتري (Kshatriya) (क्षत्रिय) (سنسڪرت مان ”ڪاترا“ ، ”حڪمراني، اختيار) هندو سماج جي چار ورڻ (سماجي آديشن) مان هڪ آهي، جيڪي ويڙهاڪ يا جنگجو اَميراڻو راڄ سان لاڳاپيل آهن. سنسڪرت اصطلاح ڪشتريه ويدڪ سماج جي تناظر ۾ استعمال ٿيندو آهي، جنهن ويدڪ سماج ۾ رڪنن کي چار ورڻن (جاتين)؛ جهڙوڪ برهمڻ، ڪشتري، وايشيا ۽ شودر ۾ ورهايو ويو هيو.
انڊين اينڊ فارين ٽريڊ ايڊورٽائيزر
هن نالي سان سن 1910ع ۾ شڪارپور مان هڪ هفتيوار -اخبار- کيئل رام ايلداس -آهوجا- جي ادارت ۾ -انگريزي- ۽ سنڌيءَ ۾ -جاري- ٿي. هي -اخبار- ”لڪشمي پريس“ شڪارپور ۾ ڇپجندي هئي. 1914ع کان هن -اخبار- کي ٽيڪچند ويرومل گوڪلاڻيءَ پنهنجي ادارت ۾ هلايو، اهڙيءَ طرح وري 1915ع کان وشنداس پنجومل -ڀاٽيا- -ايڊيٽر- ٿيو. شروع ۾ هن -اخبار- جي پاليسي واپار کي هٿي ڏيڻ هئي، پر پوءِ پهرين عظيم -جنگ- جي ڪري ملڪي ۽ عالمي سياست تي خبرون ۽ مضمون شايع ڪندي رهي. -ان- جي ڪجهه سالن کانپوءِ هي -اخبار- -بند- ٿي وئي.
1430ع
ڊسمبر
زمرو:1430ء زمرو:سال
ٻٽ
ڏونائي انگن جي هڪڙي عدد کي ٻٽ چئجي ٿو. جيئن ته عددي سنڀار جو هڪڙو گھرڙو ڏونائي انگن جي هڪ عدد يعني ٻٽ کي محفوظ ڪري سگھي ٿو، تنهنڪري عددي سنڀار جو ايڪو پڻ ٻٽ آهي.
انگن جو ڏونائي سرشتو
ٻٽن انگن وارو نظام يا ٻہ انگي سرشتو يا انگن جو ڏونائي سرشتو   اهڙو سرشتو آھي، جنهن ۾ فقط ٻہ عدد يعني ٻُڙِي (0) ۽ هڪ (1) ٿين ٿا. تنهنڪري انهن انگن جو بنياد ٻہ يا ”ڏُون“ آهي. جيتوڻيڪ اهي انگ انسان لکي پڙهي ۽ سمجهي سگهي ٿو، مگر انسان لاءِ اهڙا انگ ڏهائي سرشتي جي انگن کان نسبتاَ تمام گهڻا ڏکيا آهن. اهڙا انگ ڪلُون يا مشينون، يعني ڪمپيوٽر آسانيءَ سان سمجهي سگهن ٿا. جيئن ڏهائي سرشتي ۾ ساڄي پاسي کان پهريون عدد ايڪا، ٻيون ڏهاڪا، ٽيون سَوَ، چوٿون هزار، وغيره وغيره ٿي ٿو، يعني 10 جِي سگهہ مطابق ملهہ رکي ٿو، تيئن ڏونائي يا ٻٽن انگن جو زيرو برابر ايڪا ھوندو آھي ۽ پوءِ پھريون ٻيڻي ، ٻيون چئوڻي، ٽيون اٺوڻي، چوٿون سورھونڻي، پنجون ٻٽيھونڻي سگھ جو ملھ رکي ٿو. مطلب تہ ٻڙي کي ڇڏي هر عدد پوئين عدد جي سگھ جي ٻيڻ واري سگهہ مطابق ملهہ رکي ٿو.
ٻٽن انگن جي ڳڻپ ۾ رڳو 0 ۽ 1 استعمال ٿيندا آهن. اھا ڏھائي واري عام طريقي جي ڳڻپ جي ڀيٽ ۾ ھيٺين طرح ڪئي ويندي آهي:
انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا مطابق ٻه انگي سرشتو يا ٻن انگن وارو حسابي سرشتو اھڙو سرشتو آهي جنهن ۾ ٻڙي ۽ هڪ جو استعمال ٿئي ٿو. مثال طور ڪمپيوٽر جي ٻٽي، اعداد نظام ۾ 3 لکڻا آهن ته لکبو ”1100“ ڏهائي سرشتي لاءِ ”10“ جو استعمال ٿئي. مثال 25. 6 لکڻا آهن ته لکبو ”01. 110“ اڄ اسان جيڪو ڪمپيوٽر هلايون ٿا اهو ان ٻه انگي سرشتي ٿي هلي ٿو.
تصغیر|400بك|مثال ۾ -8 ۽ +8 جي انگن جون ٻٽن انگن جي نظام ۾ مختلف حالتون ڏيکاريل آهن.
ٻٽن عددن جي نظام جي مدد سان گھٽ ۾ گھٽ 7 يا 8 ٻٽا انگ ملائڻ سان ڪمپيوٽر ٻوليءَ جو ھڪ حرف يا اکر يا علامت ٺاھيندو آھي ۽ انھن ٺھيل اکرن مان لفظ ٺھندا آھن. انگريزي لفظ وڪيپيڊيا ۾ انگريزي جا 9 اکر شامل آهن جيڪي: W-I-K-I-P-E-D-I-A آھن. ھيٺ مثال ۾ ٻٽن انگن جي گروپن مان انھن اکرن جو ٺھي لفظ وڪيپيڊيا ۾ تبديل ٿيڻ ڏيکاريل آھي:
حوالا
زمرو: ڪمپيوٽر سائنس زمرو:سائنس زمرو:رياضيات زمرو:انگي حساب زمرو:رياضي
587ع
ڊسمبر
زمرو:587ء زمرو:ڇهين صدي زمرو:سال
آئين ساز اسيمبلي
زمرو:آئين
خلافت تحريڪ
خلافت تحريڪ مسلمانن جي اهڙي تحريڪ هئي جنهن ننڍي کنڊ جي ويجهي ماضيءَ جي تاريخ تي اڻ مٽ اثر ڇڏيا. پهرين عالمي جنگ جي خاتمي کان پوءِ برطانيا ۽ ان جي اتحادين ترڪيءَ جي خلافت سلطنت جا ٽڪرا ڪري ڇڏيا. هندستان جي مسلمانن خلافت کي سلامت رکڻ ٿي چاهيو. ان مقصد جي حاصلات لاءِ هنن خلافت تحريڪ شروع ڪئي. ڪانگريس هن تحريڪ ۾ مسلمانن جي حمايت ڪئي، اهڙِي هندو مسلم ايڪي انگريز حڪومت لاءِ مشڪل پيدا ڪري وڌي. 23 نومبر 1919ع دهلي ۾ خلافت ڪانفرنس ٿي جنهن ۾ سنڌ مان مولانا تاج محمد امروٽي، پير تراب علي شاهه، جان محمد جوڻيجو ۽ سيٺ عبدالله هارون وغيره شرڪت ڪئي. هندستان جي مسلمانن دهليءَ ۾ مرڪزي خلافت ڪاميٽي جوڙي. سنڌ ۾ پڻ ان جو بنياد وڌو ويو.
16 مَئي 1920ع تي ممبئيءَ ۾ اجلاس ٿيو جنهن ۾ ”تحريڪ عدم تعاون“ لاءِ آخري فيصلو ڪيو ويو. ان اجلاس ۾ سنڌ مان شيخ عبدالمجيد سنڌي، حاجي عبدالله هارون، مولانا محمد صادق وغيره شريڪ ٿيا. خلافت ڪاميٽي سنڌ طرفان بيت المال جوڙي فنڊ گڏ ڪرڻ لاءِ مهم هلائي وئي. جيڪي گهڻو تڻو مهاجر ۽ قيدين جي مدد لاءِ خرچ ڪيا ويا.
سنڌ ۾ مولوي فيض الڪريم خلافت تحريڪ جي مخالفت ۾ هڪ فتوا جاري ڪئي جنهن تي 95 مذهبي اڳواڻن، پيرن ۽ علمائن جون صحيحون هيون. ساڳيءَ ريت ان فتوا جي مخالفت ۽ خلافت تحريڪ جي حمايت ۾ پڻ فتوا جاري ڪئي وئي. اڳتي هلي هجرت تحريڪ شروع ڪئي وئي جنهن ۾ جان محمد جوڻيجو جي اڳواڻيءَ ۾ هڪ قافلو 7 جولاءِ 1920ع ۾ افغانستان روانو ٿيو.
حوالا
زمرو:تحريڪ پاڪستان زمرو:خلافتون
843ع
ڊسمبر
زمرو:843ء زمرو:نائين صدي زمرو:سال
1431ع
ڊسمبر
زمرو:1431ء زمرو:سال
منگوليا
منگوليہ يا منگوليا ، انگريزيءَ ۾ Mangolia ايشيا جو ملڪ آھي جنھن جون سرحدون روس ۽ چين سان ملن ٿيون.
حوالا
زمرو:ايشيا ۾ ملڪ
آئيندو (ڪتاب)
هيءُ ڪتاب منظور جوکيي جي ڪهاڻين جو مجموعو آهي. ڊيمي سائيز، رنگين ٽائيٽل ۽ پڪي جلد واري هن ڪتاب ۾ صفحا 126 آهن. ڪاڇو پبليڪيشن طرفان هن ڪتاب جو پهريون ڇاپو 2006ء ۾ شايع ٿيو، جنهن جي قيمت 120 رپيا ڄاڻايل آهي.
زمرو:ڪتاب
ايسوسيئيشن آف چارٽرڊ سرٽيفائيڊ اڪائونٽنٽس
ايسوسيئيشن آف چارٽڊ سرٽيفائيڊ اڪائونٽنٽس : Association of Chartered Certified Accountants :(ACCA) عالمي پيشورانہ اڪائونٽنگ جو ادارو آھي جنھن جو بنياد 1904 ۾ پيو  جيڪو دنيا اندر چارٽرڊ اڪائونٽنٽ جون ڊگريون  (ACCA or FCCA)ڏيندو رھيو آھي.ھن اداري جو خيال آهي تہ معيشت جي فروغ ۽ استحڪام  ۾  اڪائونٽنگ جو اھم ڪردار آهي تنھن ڪري ھي ادارو ان پيشي جي واڌاري لاءِ پاڻ پتوڙي رهيو آهي. ھن اداري مطابق دنيا م ان جا 2018 ۾ 208000 ميمبر ۽ 503000 شاگرد آهن جيڪي دنيا اندر بھترين صلاحيتن جا مالڪ آھن ۽ دنيا اندر ھر شعبي اندر پنھنجون صلاحيتون استعمال ڪري رھيا آھن. ھن اداري جو تہ صدر مقام لنڊن ۾ آهي پر اھم انتظامي آفيس وري گلاسڪو ۾ اٿس.دنيا ۾ ھن اداري جون 100 کان بہ مٿي آفيسون آهن جن ۾ 7200 ملازم ڪم ڪري رھيا آھن.اداري جي نالي ۾ لفظ چارٽرڊ دراصل شاھي چارٽر يا رايل چارٽر (Royal Charter) ڏي اشارو ڪري ٿو جيڪو 1974 ۾ منظور ٿيو ھو. اھڙي طرح چارٽڊ سرٽيفائيڊ اڪائونٽنٽ کي قانوني تحفظ مليل آهي ۽ ان درجي تي پھچڻ لاءِ اھو لازم آھي تہ اڪائونٽنٽ ھن اداري جو ميمبر ٿئي. 1996 کان وٺي ھن اداري جي ماتحتي ۾ ايسوسيئيشن آف اٿورائيزڊ پبلڪ اڪائونٽنٽس (AAPA) پڻ ڪم ڪري رھي آھي.
اخلاق حسنه
اخلاق حسنہ، هيءُ ڪتاب پروفيسر علي نواز حاجن خان جتوئيءَ جو رسول پاڪ جي اخلاق حسنه تي لکيل آهي. هن ڪرائون سائيز ڪتاب جو جلد ڪچو آهي جنهن جو پهريون ڇاپو، آزاد بڪ ڊيپو، حيدرآباد 1957ع ۾ ڇپايو. هن نالي سان ٻه ٻيا ڪتاب به ڇپيل آهن: پهريون ڪتاب خواجه احمد عليءَ ۽ قاضي محمد عليءَ جو لکيل آهي. هن ڊيمي سائيز ڪتاب جو ڪچو جلد آهي، جنهن ۾ 154 صفحا ڏنل آهن. ڇاپو پهريون، قرآن پريس، حيدرآباد مان 1962ع ۾ شايع ٿيو. ٻيو ڪتاب محمد عثمان ڏيپلائيءَ جو لکيل آهي. هن ڊيمي سائيز ڪتاب جو ڪچو جلد آهي، جنهن ۾ 184 صفحا ڏنل آهن. بورڊ آف انٽرميڊيئيٽ ائنڊ سيڪنڊري ايڊيوڪيشن حيدرآباد طرفان، ڇاپو پهريون، اسلاميه پرنٽنگ پريس، حيدرآباد مان سال 1962ع ۾ ڇاپيو ويو.
حوالا
زمرو:1957ع ۾ ڇپيل سنڌي ڪتاب زمرو:1962ع ۾ ڇپيل سنڌي ڪتاب
1432ع
ڊسمبر
زمرو:1432ء زمرو:سال
588ع
ڊسمبر
زمرو:588ء زمرو:ڇهين صدي زمرو:سال
844ع
ڊسمبر
زمرو:844ء زمرو:نائين صدي زمرو:سال
شنعار
شنعار (Shinar) (تلفظ: ; عبراني שִׁנְעָר Šinʻar, يوناني توريت Σεννααρ Sennaar) بين النھرين (ميسوپوٽاميا) ۾ غير يقيني حدن جو ھڪ بائبل جاگرافيائي مقام آھي۔ نالو عبراني جي بگڙيل ھجي Shene neharot (ٻہ درياء)، Shene arim (ٻہ شھر) يا اڪادي ٻولي جو لفظ Sumeru ٿي سگھي ٿو۔
حوالا
زمرو:بين النھرين زمرو:توريت جا مقام
فوٽان
فوٽان یا نوریو روشني جي بنيادي ذرڙي، جو ھڪ قسم آھي. اھو برقناطيسي فيلڊ جو ھڪ مقدار ھوندو آھي جنھن ۾ روشني جي صورت ۾ برقناطيسي تابڪاري ۽ برقناطيسي طاقت کي سانڍي کڻندڙ شامل ھوندا آھن. نوریو جو غير متبدل مايو (Invariant mass) ٻڙي ھوندو آھي. اھو خالي جاء منجھ ھميشه روشني جي رفتار ۾ ھلندو آھي. نوریو جي لھر ۽ ان جي وصفن جو مقدار ھڪڙي حالت جا ٻہ الڳ پاسا ھوندا آھن جن کي ڪنھن بہ ميڪانيڪي نموني سان بيان نہ ٿو ڪري سگھجي. نوریو جو جديد تصور ويھين صدي عيسويءَ جي شروعات ۾ آھستي آھستي البرٽ آئنئسٽائين ڏنو ھيو جنھن ۾ ان اھڙا تجرباتي مشاھدہ سمجھايا جيڪي  روشني جي  لھر جي نموني سان پيا ٺھڪن.
نوریو دور (Photon epoch)
بگ بينگ (Big Bang) کان پوء 10 سيڪنڊن تائين ڪائنات نحیفو (Leptons) ۽ ضد نحیفو (Anti-leptons) (جيئن برقیو ۽ اولیو) سان ڀرجي وئي ڇو جو ان وقت انهن کي جوڙڻ لاء توانائي گهڻي ھئي. اھي جيئن تڪڙا جڙيا انهن ھڪ ٻئي کي فنا ڪرڻ شروع ڪيو پر بگ بينگ جي ڏھن سيڪنڊن کان پوء ڪائنات تمام ٿڌي ٿي وڃڻ جي ڪري ايتري تابڪاري (Radiation) نہ ٺھي سگھي جيڪا ان وقت خال کي ڀري جنھن سبب گهڻا نحیفو ۽ ضد نحیفو (برقیو ۽ اولیو) ڏھن سيڪنڊن ۾ ھڪ ٻئي کي فنا ڪري چڪا ھئا پر ڪجھ نحیفو باقي بچي ويا جيڪي اڄ تائين وجود ۾ آھن. فنا ٿيندڙ برقیو ۽ اولیو ( مادا ۽ ضد مادا) وڏي توانائي وارن گاما فوٽانن ۾ تبديل ٿي ويا جيڪي 377,000 سالن تائين ڪائنات تي غالب رھيا. ھن دور جي شروعات ۾ ڪائنات پاڻيٺ جھڙي شاکلو سان ڀرجي وئي جيڪا فوٽانن، پروٽانن، نيوٽرانن ، اليڪٽرانن ۽ نيوٽرينوئن(Neutrinos) مان ٺھيل ھئي. بگ بينگ وقت جوھري رچاء (Nuclear fusion) جي رونما ٿيڻ جي ڪري ڪائنات پھرين تمام گرم ٿي وئي. اولیو ۽ تعدیلو مستقل طور تي ھڪ ٻئي کي ڌڪ ھڻندا رھيا. انهن ۾ ايتري گهڻي توانائي پيدا ٿي جو ھڪ ٻئي کي تابڪاري جي ڌماڪي سان تباھ ڪري سگهيا پئي يا ڪڏ ڏيئي سگهيا پئي پوء لڳ ڀڳ منٽ جي خاتمي تي ڪائنات ايتري ٿڌي ٿي وئي جو ٻٽوپ (Deuterium) ۽ ٽٽوپ ( Tritium) ٺاھڻ لاء ۽ پوء ھيليم جي مرڪزن ۽ لٿيم (lithium) جي ننڍي نسبت ۽ برليم (Beryllium) جي مرڪزن ٺاھڻ لاء نيوٽران ۽ پروٽانن سان ٻڌل رچاء وجود ۾ اچي ويو. ھن مرڪزن جي ترڪيب (Nucleosynthesis) جو وقت ڪجھ منٽ ھليو ۽ انهي جي آخر ۾ گهڻا ھائڊروجن جا مرڪز ۽ ھيليم جا مرڪز تخليق ٿي ويا جيڪي ڪائنات ۾ سدائين رھندا. ان ڪائنات جي شروعات واري وقت کان ھائڊروجن ڪائنات جو سڀ کان گھڻو عنصر بڻجي ويو. بگ بينگ کان پوءِ وارن ڪجھ منٽن ۾ ئي (ڪاري مادي کي ڇڏي ڪري) سڀ عنصر ٺھي چڪا ھيا جن جو 75 سيڪڙو ھائيڊروجن ، 24 سيڪڙو ھيليم ھئي ۽ باقي ٻيا ھڪ سيڪڙو ھيا جن ۾ ڪاربان، نائٽروجن ، آڪسيجن پڻ شامل آھن جيڪي انساني جسم کي جوڙين ٿا. ڪجھ عنصر فوٽان دؤر کان لکين سالن بعد رچاء (fusion) ذريعي تارن جي گهرائين ۾ جڙيا.
فوٽان دور جي وچ ۾ ھڪ ٻيو دلچسپ پڪو وقت (Time stamp) آيو. بگ بينگ کان پوء وارن 70 ھزار سالن ۾ ڪائنات ۾ تابڪاري توانائي جي گھاٽائي ( Energy density) مادي جي توانائي واري گهاٽائي کان وڌيڪ ھئي جيڪا ظاھر ڪري ٿي تہ زمان (Space-time) تيزي سان پکڙجي رھيو آھ يا ايئن بہ ٿي سگھي ٿو تہ بگ بينگ کان پوءِ وارن جي 70 ھزار سالن ۾ ڪائنات ايترو وڌي وئي جو تابڪاري جي گهاٽائي  مادي جي گھاٽائي کان گھٽ ٿي وئي ۽ مادو اسان جي نظام شمسي ٺھڻ تائين ڪائنات جي دور ۾ غالب ٿي داخل ٿيو ۽ لکين سالن تائين رھي آيو ان وقت تائين جڏھن ڪائنات ۾ مادي جي گهاٽائي ڪافي ھيٺ لٿي ۽ ڪاري مادي (Dark matter) ۽ ڪاري توانائي (Dark energy) جو زمان (خلائي وقت) جي ڦھلاء تي غلبو ٿيو. .
فوٽان جي تشڪيل
طبعي ڪائناتي علم ۾ فوٽان Photon ڪائنات جي ابتدائي دور جي ارتقائي مرحلي جو اھو عرصو آھي جنھن ۾ فوٽان جو ڪائنات ۾ موجود توانائي تي غلبو ھيو. بگ بينگ جي ڏھن سيڪنڊن گذرڻ کان پوء جڏھن گهڻا ليپٽان Lepton ۽ ضد ليپٽان Anti lepton ليپٽان دور Lepton ages کان پوء فنا ٿي ويا ھئا تہ فوٽان دور ۾ انهن جي شروعات ٿي ھئي.
جوھري مرڪز فوٽان دور کان پھرين ڪجھ منٽن دوران نيوڪلائي ترتيب جي عمل ۾ ٺھي چڪا هئا. فوٽان دور جي باقي حصي ۾ گرم گهاٽا مرڪز، اليڪٽران ۽ پلازما (Plasma) بچي ويا ھئا. بگ بينگ جي  379,000 سالن گذرڻ کان پوء ڪائنات جو گرمي پد ان نقطي تي اچي ويو ھو جتي مرڪز (Nuclei) اليڪٽرانن سان گڏجي وچولي جوھر (Moderation essence) کي بنائي سگهيا ٿي نتيجي طور ان وقت فوٽان جي مادي سان رلمل ٿي نہ سگهي. ائين ڪائنات شفاف ٿي وئي ۽ ڪائناتي خورد لھرون پس منظر جا شعاع بنجي ويون ۽ جوڙجڪي روپ واقع ٿي ويو. .
فوٽان جي تاريخ
سڀني تواناين جا ڏسڻي توانائي ذريعي وڏ توان گاما High-energy gamma ۽ ايڪسريزن X-rays کان زيرڳاڙھسري توانائي Low-energy infrared ۽ تابڪار لھرن Radio waves تائين فوٽان ٿين ٿا. سڀ فوٽان روشني جي رفتار سان ھلن ٿا. ماتحت ايٽمي جزن Subatomic particles ۾ شمار ڪندي فوٽان بوزون Bosons آھن جن کي ڪابہ چارج ناھي نڪي ساڪن مايو Rest mass رکن ٿا ۽ ٻور Spin جا ايڪا آھن. اھي زميني جزا Field particles آھن جيڪي برقي چقمقي زمين Electromagnetic field رکن ٿا. .
فوٽان جي ماھيت
فزڪس ۾ فوٽان برقي مقناطيسي توانائي جو بنڊل آھي. اھو بنيادي يونٽ آھي جيڪو روشني جوڙي ٿو. فوٽان کي ڪڏھن ڪڏھن Quantum of electromagnetic مقداري برقي مقناطيس طور ڄاتو وڃي ٿو. خيال ڪيو وڃي ٿو تہ فوٽان ننڍڙن ذرڙن جا ٺھيل ناھن. اھي قدرت جا بنيادي ايڪا آھن جن کي ابتدائي ذرا سڏيو وڃي ٿو.
فوٽان تڏھن پيدا ٿئي ٿو جڏھن وچٿري کان وڌيڪ مٿي آربٽ ۾ اليڪٽران An electron in a higher-than-normal orbit پنھنجي وچٿري آربٽ Normal orbit ۾ واپس اچي ٿو. وڏي توانائي High energy مان وچٿري توانائي Normal energy ۾ اچڻ دوران اليڪٽران فوٽان کي تمام گهڻين خوبين Specific Characteristics سان توانائي جو سٿي A packet of energy طور خارج ڪري ٿو.
فوٽان بنيادي طور تي مقداري برقي چقمقي توانائي A quantum of electromagnetic energy آھي.
فوٽان Photon ھڪ بنيادي ذرو آھي جنھن مان روشني ۽ ٻيون تمام برقي مقناطيسي شعاعون Electromagnetic waves ٺھن ٿيون. ڪنھن بہ توانائي جي فوٽون جي رفتار خلا ۾ روشني جي رفتار جي برابر ٿئي ٿي جيڪا  299,792,458 ميٽر في سيڪنڊ آھي. جيڪڏھن ڪنھن فوٽان کي وڌيڪ توانائي ملي تہ ان جي اڳاڻ Frequency بہ وڌيڪ ٿئي ٿي جيئن ايڪسري جا فوٽون جڏھن تہ گهٽ توانائي وارا فوٽان گهٽ اڳاڻ Low frequency رکن ٿا.
روشني جي ماھيت ھميشہ انسان جي سمجھ کان بالاتر رھي آھي. ويھين صدي جي آغاز تائين روشني کي لھر سمجهيو ويندو ھيو ڇوجو موڙي لھراڻ Diffraction ۽ رل مل اثر Interference جھڙن مشاھدن جي وضاحت ھن مفروضي سان ڪئي ويندي ھئي پر ھي مشڪل اچي رھي ھئي تہ ڪومپي ڦھلجندڙ اثر Compton scattering effect ۽ تاباني برقي اثر جھڙن مشاھدن جي وضاحت روشني کي لھر مڃڻ سان نہ پئي ٿي.
تمام ٻين ذرن وانگر فوٽان جي بہ سڀ کان سٺي وضاحت مقداري ميڪانيت Quantum mechanics سان ڪري سگهجي ٿي. مقداري ميڪانيات مطابق ھر ذري ۾ خاص ذرا موجود ٿين ٿا ان ورتاء کي wave-particle duality چيو وڃي ٿو. ذرا جيترا ننڍا ٿين ٿا انهن جا موجي خواص ايترا ايترا ئي واضح ٿين ٿا ۽ ذرو جيترو وڏو ٿئي ٿو اوترا ان جا موجي خواص جهيڻا ٿين ٿا. اليڪٽران بہ ھڪ مقدار رکڻ وارو ذرو آھي پر واضح موجي خواص بہ رکي ٿو. موجودھ نظريي مطابق فوٽون اھي خواص رکي ٿو.
سمورن فوٽانن جي رفتار بلڪل برابر ٿئي ٿي جيڪي خلا ۾ خلا ۾ 30 لک ڪلوميٽر في سيڪنڊ ٿين ٿا. ھن کي عام طور تي c سان ظاھر ڪيو وڃي ٿو. فوٽان جي خلا ۾ رفتار نڪي وڌائي سگهجي ٿي ۽ نڪي کٽائي سگهجي ٿي.
فوٽان جيڪڏھن ساڪن آھي تہ ان جي مقدار بہ ٻڙي ٿئي ٿي ۽ يعني فوٽان جو ساڪن مايو Rest mass ٻڙي ٿئي ٿو. فھم لفظن ۾ فوٽان توانائي جو ذرو آھي پر مادي جو ذرو ناھي پر حرڪت ڪندڙ فوٽانن کي مقدار بہ ٿئي ٿي جيڪا ھن جي توانائي جي ڪري ٿئي ٿي ڇوجو آئنسٽائن مطابق توانائي ۽ مقدار E = mc2 تحت ھڪ ٻئي ۾ تبديل ٿين ٿا. حرڪت ڪندڙ ھر فوٽان ۾ توانائي بہ ٿئي ٿي ۽ موميينٽم بہ. خيال رھي تہ مومينٽم لاء مقدار جو ھجڻ ضروري آھي ۽ حرڪت جو ھجڻ بہ. ھر فوٽون اڳاڻ Frequency رکي ٿو. جيڪڏھن فوٽان وڌيڪ توانائي رکي ٿو تہ ان جي اڳاڻ بہ وڌيڪ ھوندي. جيڪڏھن فوٽون گهٽ توانائي رکي ٿو ان جي اڳاڻ بہ گهٽ ھوندي. خيال رھي تہ توانائي جي گهٽ وڌ ٿيڻ سان فوٽون جي اڳاڻ تي فرق نٿو پوي (ان جي ابتڙ اليڪٽران ۽ پروٽان تي چارج ٿئي ٿي.). فوٽون جو ٻور نمبر .Spin no ھڪ ٿئي ٿو ۽ ھي بوزون خاندان سان تعلق رکي ٿو ان جي برعڪس فرميون Fermion جو ٻور نمبر .Spin no اڌ ۔ ڏيڍ ۽ اڍائي ٿئي ٿو.
ڪئار Quark جا 36 قسم ٿين ٿا پر فوٽان جي ھڪ قسم ٿئي ٿو. ان ڪري حرڪت ٻن قسمن جي ڪري ٿو جنھن جي ڪري روشني جي تقطيب Polarisation بہ ٻن قسمن جي ٿئي ٿي. اسٽينڊرڊ ماڊل مطابق فوٽان ۽ گلون Gluon بغير مايي Mass less جي آھن.
فوٽان جو ڪم
انهي مساوات ۾ سمجهاڻي طور فوٽان کي توب جي گولي جي شڪل جھڙو سمجهايو ويو آھي جيڪو تصوير ۾ ڏسي سگهجي ٿو ڇوجو فوٽان توب جي گولي وانگر ٿئي ٿو.
گوشت واري ڊبل روٽي
thumb|300px| آمريڪي کاڌي جو قسم ، گوشت جي ڊبل روٽي جيڪا ٽماٽي جي چٽڻي ۽ اجمود (parsely) جي  پنن سان سينگاري کاڌي ويندي آهي
1681ع
ڊسمبر
زمرو:سال
گوشت واري ڊبل روٽي
گوشت واري ڊبل روٽي: ھڪ کاڌي جو قسم آھي جيڪو ننڍي گوشت يا وڏي گوشت جو قيمو ٺاھي ان ۾ مختلف مصالحہ يا جزا ملائي ڳوھي ان کي ڊبل روٽي جو روپ ڏئي گوشت جو ٻوٽو ٺاھي ان کي پچائبو آھي. thumb|چيڪ ريپبلڪ ۾ ان کي سيڪانا چوندا آهن ان ۾ ڳائو، ماھيو، ٻاڪرو، ريڍو، ھرڻ ، ڪڪڙ ۽ مڇين وغيره جو گوشت استعمال ٿيندو آهي، غير مسلم سوئر جو گوشت پڻ استعمال ڪندا آهن. پچڻ بعد ان کي چاقو سان ڊبل روٽي وانگر ڪٽي ان جون گرم ڦاڪون کاڌيون وينديون آهن ڇو ته ٺرڻ کان پوء ان جو گوشت سخت ٿي ويندو آهي. ترڪي ۾ ان کي ڀاڄي طور استعمال ڪندي چانورن سان کاڌو ويندو آهي ۽ ان جو نالو داليان قوفتو آھي
آئينه ايمان
آئينه ايمان محمد عثمان ڏيپلائيءَ جو لکيل هيءُ مذهبي ڪتاب ڪرائون سائيز ۾ ڪچي جلد سان آهي، جنهن ۾ 16 صفحا ۽ قيمت ٻه آنا ڄاڻايل آهي. ڪتاب جو پهريون ڇاپو، 1948ء ۾ عبدالرحيم اجميري صديقيءَ، مسلم ادبي پرنٽنگ پريس، حيدرآباد مان ڇپائي پڌرو ڪيو.
گوشت واري ڊبل روٽي
thumb|ترڪي م کاڌو ويندڙ داليان قوفتو جيڪو چانورن ۽ سلاد سان کائجي ٿو
آئينه ايمان
زمرو:ڪتاب
589ع
ڊسمبر
زمرو:589ء زمرو:ڇهين صدي زمرو:سال
1433ع
ڊسمبر
زمرو:1433ع
845ع
ڊسمبر
زمرو:845ء زمرو:نائين صدي زمرو:سال
اخلاق محسني
هيءُ ڪتاب سيرت النبيءَ تي محمد صديق مسافر جو لکيل آهي. هن ڪرائون سائيز ڪتاب ۾ صفحا 197 آهن ۽ قيمت ڏيڍ رپيو لکيل آهي. سنڌ مسلم ادبي سوسائٽي، حيدرآباد طرفان هن ڪتاب جو پهريون ڇاپو، مسلم ادبي پرنٽنگ پريس حيدرآباد مان 1943ع ۾ ڇپيو. ساڳئي ڪتاب جو ٻيو ڀاڱو پڻ محمد صديق مسافر جو لکيل آهي. هن ڪرائون سائيز ڪتاب جو پڪو جلد آهي، جنهن ۾ 214 صفحا آهن ۽ قيمت 2 رپيا ڄاڻايل آهي. سنڌ مسلم ادبي سوسائٽيءَ، حيدرآباد طرفان سال 1947ع ۾ شايع ٿيو. ساڳئي نالي سان هڪ ڪتاب پروفيسر ڊاڪٽر نبي بخش قاضيءَ جو لکيل آهي. هن ڪرائون سائيز ڪتاب جو ڪچو جلد آهي، جنهن ۾ 141 صفحا آهن. ڇاپو پهريون، آزاد بوڪ ڊيپو، حيدرآباد سال 1957ع ۾ ڇپايو.
علي ظفر
thumb|کاٻو|ظفر ”تيري بن لادن“ فلم، 2010 جي مهورت (پريميئر) ۾
علي ظفر (Ali zafar) پاڪستاني راڳي آهي.
حوالا
زمرو:1980ع جون پيدائشون زمرو:پاڪستاني فلمي راڳيندڙ زمرو:پاڪستاني ماڻهو زمرو:پنجابي ماڻهو زمرو:جيئرا ماڻهو زمرو:شخصيتون بلحاظ پيشو زمرو:ماڻھو زمرو:وصول ڪندڙ تمغو حسن ڪارڪردگي
لارنس آف عربيہ
thumb|ساڄو|لارنس آف عربيہ لارنس آف عربيہ جو نالو ٽامس ايڊورڊ لارنس هو. ويلز جي اتر ۾ ٽريمِڊوگ نالي شهر ۾ سنہ 1888ع ۾ ڄائو. هن جو پيءُ آئري نسل مان هو. هن جي ماءُ ڪرستاني مذهب جي تبليغ ڪندي هئي. لارنس آڪسفورڊ يونيورسٽيءَ مان تعليم مڪمل ڪئي. قد ننڍو هئڻ سبب فوج ۾ ڀرتي نہ ٿي سگهيو. ليڪن عظيمجاسوس ثابت ٿيو. عربن ۽ ترڪن کي پاڻ ۾ وڙهائڻ ۽ تعصب جي تعليم ڏيڻ ۾ ڪامياب ٿي ويو. سندس ئي ڪوشش سان ترڪن جي سلطنت عثمانيه جو خاتمو ٿيو.
هن جي مداحن ۾ لارڊ جارج، لارڊ ڪرزن، جارج برنارڊشا ۽ ٿامس هاء ڊي شامل آهن. هي موٽر سائيڪل جي حادثي ۾ فوت ٿيو.
زمرو:1888ع جون پيدائشون زمرو:1935ع جون فوتگيون زمرو:شخصيتون
آئينه سڪندري
آئينه سڪندري پير محمد راشد روضي ڌڻيءَ جي احوال تي مشتمل هيءُ ڪتاب بدرالدين ابڙي جو لکيل آهي. هيءُ ڪتاب ڪرائون سائيز ۾ پڪي جلد سان آهي، جنهن ۾ 118 صفحا آهن ۽ قيمت ٻه روپيا ڄاڻايل آهي. ڪتاب جو ٻيو ڇاپو، مولوي محمد عظيم ائنڊ سنز، محمد پرنٽنگ پريس، شڪارپور مان ڇپرايو.
زمرو:ڪتاب
590ع
ڊسمبر
زمرو:590ء زمرو:ڇهين صدي زمرو:سال
اخلاق محمدي
حڪيم فتح محمد سيوهاڻيءَ جو رسول اڪرم صلي الله عليه جي سيرت پاڪ تي لکيل منظوم ڪتاب، پهريون ڀيرو 1916ع ۾ ڇپيو ۽ 1978ع ۾ سنڌي ادبي بورڊ ان جو نئون ايڊيشن شايع ڪيو. ڪتاب ۾ نبي ڪريم صلي الله عليه وسلم جي اخلاق، ڪاروهنوار ۽ رهڻي ڪهڻيءَ جا ڪيترائي ايمان افروز واقعات نهايت اثرائتي ۽ دلنشين انداز ۾ بيان ڪيل آهن.
باغ
باغ اھڙي جڳھ کي چيو ويندو آهي جتي باقائدا منصوبابندي سان تفريح لاء گل، ٻوٽا ۽ وڻ پوکيا ويندا آهن. اهو زمين جو ٽڪرُ، جنھن تي ڪنھن ماڻھوءَ پنھنجي جمالياتي ذوق مطابق وڻ، ٻوٽا ۽ ساوڪ پوکي سينگاريو هجي. ننڍي باغ کي ”باغيچو“ چوندا آهن. اها زمين، جنھن ۾ ميون وارا گهڻا وڻ ۽ گل ٻوٽا پوکيل هجن، اُن کي گلزار ۽ چمن جي نالن سان بہ سڏيندا آهن.
نالا
سنڌي ٻوليءَ ۾ عربي، فارسي ۽ هندي ٻولين جا ڪيترائي نالا آهن، جيڪي سڄي باغ يا باغ جي ڪنھن بہ حصي جي ترجماني ڪندڙ آهن، جيئن: ’چمن‘، ’گلزار‘، ’مرغزار‘، ’گلستان‘، ’بوستان‘، ’روضہ‘، ’جنت‘، ’فردوس‘ ۽ ’حديقہ‘. ’چمن‘ باغ جي انھيءَ مرڪزي حصي کي چوندا آهن، جتي ويھڻ جو انتظام هجي، ڇٻر يا ساوڪ سان سڌا ٻارا ٺاهي، پاسن کان گل ڦل پوکيل هجن. ’گلزار‘ اهو هنڌ، جتي قدرتي طرح پاڻمرادو گل ڦل ڦُٽا هجن يا پنھنجي ڪوشش سان گل پوکجن. ’مرغزار‘ قدرتي چراگاھ ۽ وِيءَ، جتي ساوڪ هجي. ’گلستان‘، جنھن هنڌ گل پوکيل هجن. هن کي ’بوستان‘ بہ چئبو. ’بوستان‘، هيءُ عربي لفظ ”بُستان“ آهي، جنھن کي ’حديقہ‘ جو مترادف قرار ڏنو ويو آهي. جيتوڻيڪ عام استعمال ۾ وسيع معنيٰ رکي ٿو. باغ کي بہ بوستان جي بدران استعمال ڪندا آهن. ’جنت‘ لفظ جو مادو ’”جِن“ آهي، جنھن جي معنيٰ آهي ڍڪڻ، پھرڻ (پوش). ’جنت‘ ان باغ کي چوندا آهن، جنھن جي وڻن زمين کي ڍڪي ڇڏيو هجي. انھن گهاٽن وڻن کي بہ ’جنت‘ سڏيندا آهن، جن زمين کي ڍڪي ڇڏيو هجي. ’فردوس‘ عربي لفظ آهي، جنھن جي معنيٰ آهي باغ، بستان، سرسبز وادي، روضو. ’الزجاج‘ جي لکڻ موجب فردوس اُها جاءِ آهي، جتي اُهي سڀ شيون جمع هجن، جيڪي بُستانن ۾ ٿينديون آهن. خاص ڪري انگورن جي باغ کي بہ ’فردوس‘ چيو وڃي ٿو. ’حديقہ‘ ميويدار وڻن واري هنڌ کي چئبو آهي. ڪن جو چوڻ آهي تہ حديقہ اهو وڻن وارو باغ آهي، جنهن جي چؤڦير ڀت آيل هجي. خصوصاً انگورن ۽ کجور جي باغ کي حديقہ چوندا آهن. ٻني ٻاري جي معنيٰ ۾ بہ حديقہ استعمال ڪندا آهن.
تاريخ
باغن جو سلسلو قديم زماني کان هلندو اچي ۽ انساني تھذيب ۾ باغن کي هميشہ اهميت حاصل رهي آهي. آدم جي ظھور سان گڏ اسان کي باغ جو ذڪر ملي ٿو: وَ قُلْنَا يٰٓا آدَمُ اسْکُنْ اَنْتَ وَ زَوْجُكَ الْجَنَّةَ وَكُلَا مِنْهَا رَغَدًا حَيْثُ شِئْتُمَا (البقره) ۽ پڻ ڏسو ڪتاب ”پيدائش“ جتي لکيل آهي ”۽ خداوند خُدا عدن ۾ يورپ ڏانهن هڪڙو باغ لڳايو ۽ آدم کي، جنهن کي هن ٺاهيو هو، اُتي رکيو... ۽ عدن مان هڪ ندي باغ کي آباد ڪرڻ لاءِ نڪتي“. دنيا جي قديم ترين باغن جي وجود جو ثبوت اسان کي مصر ۽ چين ۾ ملي ٿو. مصر جي هڪ ديوار تي باغ جو نقشو واضح آهي، جنهن ۾ حوض بہ آهي، جنھن ۾ بدڪن، ٻين آبي جانورن، ولين ۽ ٻوٽن جا نقش نگار چٽا ڏنل آهن. انھيءَ حوض جي چؤگرد ميويدار وڻ ۽ گلن وارا ٻوٽا بہ ترتيب سان نقش ٿيل آهن. چين ۾ باغ عام طرح قدرتي پيداوار آهن، جن جو نقشو چيني مصوريءَ جي نموني ۾ ملي ٿو. چين جي باغن، جاپانين کي بہ متاثر ڪيو آھي. يونان ۾ سڪندر جي زماني ۾ بہ اُتي باغن جو وسيع سلسلو نظر اچي ٿو. رومن قوم بہ (اٽليءَ ۾) يوناني باغن جي طرز تي باغن کي ترقي وٺائي.
اسلام ۾ باغ
اسلامي دور ۾ بہ مسلمانن باغات کي گهڻي ترقي وٺائي، جو اهي قرآني جنت جي تصور کان متاثر هئا. اڪثر آيتن جو مفھوم آهي تہ: نيڪ اعمالن جي جزا جنت جي شڪل ۾ ملندي آهي، اها نجات ۽ امن جي جڳھ آهي، ان جا پاسبان دعا ۽ سلامن سان جنت ۾ ايندڙن جو استعمال ڪندا آهن. ڪافور ۽ زنجيل مليل چشما، وهندڙ نھرون، وڻڪار واريون واديون، شاهاڻا شان شوڪت، قيمتي وڳا، اعليٰ زيور، موتين وانگر پکڙيل سھڻا ٻارڙا، سون ۽ قيمتي جواهرات جا جڙادار اُچا تخت، قطارن ۾ صندلن تي سينگاريل گاديلا، باغن ۾ طبقا ۽ ڏاڪا، باغ ۾ وڃڻ لاءِ بيشمار دروازا، بي انتھا وسعتون، دعوتن جو اهتمام، سون چانديءَ ۽ جواهرات جا محلات، والدين، زال ۽ اولاد جي صحبت، محبت ۽ مسرت ۾ هڪٻئي سان جُهڪيل خوش گفتاري. مطلب تہ جنت ۽ باغ جي لفظ سان جنسي ۽ روحاني، ٻنھي قسمن جي نعمتن سان ڀرپور خوشيءَ واري زندگي مراد آهي، جنھن ۾ نہ ڏک آهي نہ ڏاکڙو ۽ نہ خوف آهي، نہ خطرو، جتي هر قسم جون خوشيون ۽ نعمتون ڪثرت سان موجود آهن ۽ هر تمنا پوري ٿيندي آهي. قرآن شريف جي جنت واري باغ جي تصور سان، مسلمان حڪمرانن پنھنجي پنهنجي دور ۾ باغات کي بارونق بنائڻ ۾ خاص ڌيان ڏنو. وچ مشرق، مشرق ۽ يورپ ۾ مسلمانن جي باغبانيءَ جي شوق جي سلسلي جا ڪيترائي ڪارناما تاريخ جي زينت بڻيل آهن.
سنڌ ۾ باغ
سنڌ ۾ عام روايت آهي تہ هن ڪائنات جو پھريون انسان حضرت آدم عليه السلام هو، جيڪو جنت مان تڙيو ويو تہ سندس نزول واديءِ سنڌ ۾ ٿيو. هڪ ٻيءَ روايت موجب آدم، سلون (سرانديپ) ۾ ”جبل آدم“ تي لٿو، هن واري روايت جي تصديق طور چيو وڃي ٿو تہ ڪڇ واري علائقي ۾ حضرت آدم جي ٻني، اڃا موجود آهي، جيڪا ڏاڏي آدم جي ٻنيءَ جي نالي سان مشھور آهي.
ڀارت ۾ سنڌي
ڀارت جي اندر 50لک کان مٿي سنڌي رھن ٿا جيڪي 1947 جي علحيدگي کان پو۽ پاڪستان ڇڏي ڀارت وياھئا .انڊيا جي ڊسٽرڪٽ الھاسنگر مھاراشترا مبمئي جي ويجھو لکن جي تعاداد ۾ پناھگير طور ويٺا ھئا جيڪي پنهنجي محنت ۽ جدوجهد کان پو۽ باليوڊ توڙي ڪامياب بزنس مين طور سنڃاتا ونڃن ٿا جنهن ۾ رنويرسنگھ ڀانواني سونم ڪمپور آھوجا گوويندا سميت تمام وڏا نالا پڻ آھن
ورهاڱي بعد هندستان ۾ اقليتي هندو ۽ سکن جي اڪثريت هندستان ڏانهن لڏي آئي جڏهن ته هندستان مان مسلمان مهاجر پاڪستان ۾ اچي آباد ٿيا. تقريباً 10 لک هندو ۽ سک هندستان ڏانهن لڏي ويا جڏهن ته مسلمانن جو هڪ جيترو تعداد هندستان کان نئون بڻايل پاڪستان لڏي ويو. هندو سنڌين کي ورهاڱي کانپوءِ بـ سنڌ ۾ رهڻ جي اميد هئي ، ڇاڪاڻ ته هندو ۽ مسلمان سنڌين جا سٺا تعلقات هئا. ورهاڱي جي وقت ۾ 1400،000 هندو سنڌي هئا ، جيتوڻيڪ اڪثر شهرن ۾ آباد هئا جهڙوڪ حيدرآباد ، ڪراچي ، شڪارپور ، ۽ سکر. تنهن هوندي ، پاڪستان ۾ عدم تحفظ سبب ، ۽ گهڻو ڪري ، ڪيترن ئي سنڌي هندن کي پاڪستان ڇڏڻ جو فيصلو ڪيو.
هندن جي سنڌ مان لڏپلاڻ
هندستان جي ورهاڱي (Hindustan jay wirhangnay) وقت جڏهن پنجاب ۾ ڀوائتي رتوڇاڻ هلندڙ هئي، سنڌ ۾ رتوڇاڻ جا ڪي به واقعا پيش نه آيا. سنڌ ۾ هندن ۽ سکن تي حملا ورهاڱي کان پوءِ هندستان مان آيل آباديءَ شروع ڪيا. سيپٽمبر1947ع جي پهرين هفتي ۾ نوابشاهه ۽ ميرپورخاص ۾ سکن خلاف تشدد جا واقعا پيش آيا. ساڳي طرح ڪراچيءَ ۾ هندن خلاف پڻ ڪارروايون ڪيون ويون. 17 ڊسمبر 1947ع تي حيدرآباد ۾ وڳوڙ ٿيا. 6 جنوري 1948ع تي ڪراچيءَ ۾ وڳوڙ ٿيا. شڪارپور مان 148 سکن جو قافلو پهچڻ تي 8 هزار کن وڳوڙي ڪٺا ٿي ويا، جن گردواري کي گهيرو ڪري ان کي باهه ڏئي ڇڏي. ايوب کهڙي پاڻ شهر جي علائقن ۾ وڃي وڳوڙن کي روڪڻ جون ڪوششون ڪيون پر صورتحال ان جي سنڀالڻ کان چڙهي وئي هئي. سنڌ ۾ سنڌين کي هڪ طرف پنهنجي تاريخي وطن ۾ ڌاري آبادڪاريءَ مان خطرو آهي ته ٻئي طرف سنڌ جي مختلف علائقن ۾ هندو آباديءَ تي حملن، سندن نياڻين جي زوريءَ شادين ۽ انهن جي اغوا جي واقعن ۾ تيزي آئي آهي. انهن واقعن جي نتيجي ۾ سنڌ مان هندن جي لڏپلاڻ ۾ تيزي آئي آهي. ويجهن وريهن دوران سنڌ مان ڪيترا هندو لڏي ويا آهن. ان جا درست انگ اکر موجود ناهن پر سندن انگ هزارن ۾ آهي.
1998ع جي آدمشماري موجب، سنڌ ۾ هندو آبادي لڳ ڀڳ 20 لک هئي، اهو انگ ان وقت جي سنڌ جي آباديءَ جو لڳ ڀڳ ساڍا 6 سيڪڙو بڻجي ٿو. ياد رهي ته 1998ع جي آدمشماريءَ ۾ سنڌي ڳالهائيندڙن جو سڪيڙو صوبي اندر لڳ ڀڳ 60 سيڪڙو هو. ان جو مطلب ٿيو ته سنڌي ماڻهو پنهنجي ڌرتيءَ تي اقليت ۾ تبديل ٿيڻ کان رڳو 10 سيڪڙي جي وٿيءَ تي هئا، جنهن ۾ ساڍا ڇهه سيڪڙو هندو سنڌي نهايت اهم توازن جو ڪردار ادا ڪن ٿا. جيڪڏهن ايتري وڏي انگ ۾ هندن تي ڌرتي تنگ ڪري سنڌ ڇڏڻ تي مجبور ڪري ڇڏجي ته سنڌي ماڻهو پنهنجي ڌرتيءَ تي اقليت بڻجڻ جي بلڪل ويجهو اچي ويندا.
ٻاهريان ڳنڍڻا
زمرو:سنڌي ماڻھو
زمرو:سنڌ زمرو:پاڪستان زمرو:سياست زمرو:تاريخ زمرو:مذهب
سورياونش
پرانڪ ساهتيه جي پٽاندڙ اِڪشواڪو ونش، سوريا ونش يا اِڪشواڪو شاهي گهراڻو هڪ شاهي سلسلو آهي جنهن جو پايو افسانوي بادشاه اڪشواڪو رکيو هيو. اڪشواڪو جو لفظي مطلب "ڪڙوو کيرو [Citrullus colocynthis - نباتيات]" آهي۔ هن شاهي سلسلي کي سوریا ونش (سج جو اَنش) پِڻ سڏيو ويندو آهي. ڀگوان رام جو تعلق اِڪشواڪو ڪُل مان هيو. 24 وچ ۾ 22 جين تيرٿنڪراں جو تعلق هن ئي گهراڻي سان هيو۔ بڌازم ڪتاب مقدسہ ۾ سڌارٿ گوتم جو تعلق به انهيءَ خاندان سان ڄاڻايو ويو آهي۔
ماخذ
زمرو:هندو شاهي گهراڻا زمرو:اڪشواڪو گهراڻو
1682ع
ڊسمبر
زمرو:سال
انڌا اونڌا ويڄ
هيءُ ڪتاب نامياري نقاد رسول بخش پليجي جو لکيل آهي. ڪرائون سائيز واري هن ڪتاب جو جلد ڪچو آهي.
ون يونٽ واري دور ۾ جڏهن جديد سنڌي ادب خلاف هڪ نهايت خطرناڪ ۽ گمراهه ڪن مهم شروع ڪئي وئي ته رسول بخش پليجي جديد ادب جي بچاءَ ۾ روزانه ”خادم وطن“ ۾ انهن جا جواب ڏنا، جيڪي بعد ۾ ڪتابي صورت ۾ ابن حيات پنهور ڇپرايا.
هن ڪتاب جي سنڌي تنقيدي ادب ۾ وڏي اهميت آهي. هن ڪتاب ۾ 160 صفحا آهن ۽ قيمت 3 رپيا ڄاڻايل آهي. ڇاپو پهريون، اينسائيڪلوپيڊيا ڪارپوريشن حيدرآباد سال 1967ع ۾ ڇپرايو. هن ڪتاب جا ٻيا ڇاپا پڻ پڌرا ٿيا آهن.
ڪتاب جو نالو
ڪتاب جو نالو، شاهہ عبداللطيف ڀٽائي جي شاعري جي سر ڪلياڻ جي سٽ ”اَنڌا اونڌا ويڄَ! کَلَ ڪُڄاڙئا کانئيِن؟“ مان کنيل آهي.
متن
ڪتاب انڌا اونڌا ويڄ، نام نهاد رجعت پرست ٽولي بابت آھي. جنهن ٽولي سنڌي اديبن ۽ شاعرن تي هٿ ٺوڪيون ڪفر جون فتوائون جاري ڪيون هيون.
حوالا
زمرو:ڪتاب
1434ع
ڊسمبر
زمرو:1434ء زمرو:سال
وهب بن عبد مناف
وهب بن عبد مناف
انهن جو شجرو نسب هي آهي وهب بن عبد مناف بن زهرۃ بن ڪلاب بن مرۃ. سندن جو قبيلو قريش هيو ۽ بني زهره جا سرادار هيا قبل از اسلام. پاڻ جناب سرور ڪونين جا نانا هيا ۽ سندن جو لقب ابو ڪبشه هيو ۽ جناب رسالتمآب جي ظهور کان بعد سندن کي ماڻهو ابن ابو ڪبشه چئي ڪري پڪاريندا هيا. والده ماجده جي طرف کان حضور صلی اللہ علیہ وسلم جو شجرو نسب هي آهي. حضور عليه الصلوۃ والسلام جي والدين جو نسب نامو ڪلاب بن مره تي ملي وڃي ٿو ۽ اڳتي هلي ڪري ٻئي سلسله هڪ ٿيبوڃن ٿا ، عدنان تائين سندن جو نسب نامو صحيح سندن سان گڏ باتفاق مؤرخين ثابت آهي ان کان بعد نالن ۾ ڪجهه اختلاف آهي ۽ حضور صلی الله عليه وسلم جڏهن به پنهنجو نسب نامو بيان فرمائيندا هيا ته عدنان تائين ذڪر فرمائيندا هيا. ( ڪرماني بحواله حاشيه بخاري جلد اول صفحہ 543 ) پر هن تي تمام مورخين جو اتفاق آهي ته عدنان حضرت اسماعيل عليه السلام جي اولاد مان آهي ۽ حضرت اسماعيل عليه السلام حضرت ابراهيم عليه السلام جو فرزند ارجمند آهي.
چيڪامس ڍنڍ
ڪينيڊا جي صوبي برٽش ڪولمبيا ۾ واقع هڪ ڍنڍ-
زمرو:برٽش ڪولمبيا جون ڍنڍون
يوروپا
يوروپا':Europa:سمنڊ جنھن کي زندگيء جو روح مڃيو وڃي ٿو. بنا سمنڊ جي زندگي ڪير سوچي به نه ٿو سگھي. اڄ ڪلھ اسان جي زمين جي ڪيئي ملڪ پاڻي جي کوٽ کي منھن ڏئي رھيا آھن. اھڙي ۾ کوجيندڙ اھڙن گرھن جي ڳولھا ۾ رڌل آھن جن تي پاڻي ملڻ جي اميد ۽ آسرو ھجي. ڪجھ ماھرن جو مڃڻ آھي ته پاڻي اسان جي سولر سسٽم ۾ موجود آھي. انھن جي خيال موجب زمين کان علاوه پاڻي مشتري جي چنڊ يوروپا تي آھي
گليليو گليلي جي کوج ڪيل چار چنڊن ۾ سڀني کان ننڍو چنڊ يوروپا آھي. چھين نمبر تي مشتري جي ويجھي کان ڦرندڙ ھي عجوبو اسان جي نظام شمسي جو پڻ ڇھون نمبر وڏو چنڊ آھي. روم جي بادشاھ King Minos جي ماء جي نالي تي ھن جو نالو يوروپا رکيو ويو. ھن جي اوسط اسپيڊ 13.740 ڪلو ميٽر في ڪلاڪ آھي. يوروپا جو ھڪ چڪر پنھنجي گرھ جي چوڌاري 3.55181 ٽن ڏينھن ۾ لڳي ٿو. يوروپا نظام شمسي جي سڀني ڄاتل شين کان وڌيڪ لسو مٿاڇرو رکي ٿو. ھن ڏانھن 1989ء تي گليليو خلائي مشن روانو ڪيو ويو. اڃان تائين ڪو به خلائي گاڏي ھن چنڊ تي ناھي لٿو جڏھن ته انيڪ مشن ھن ڏانھن وڃي چڪا آھن ۽ اسان کي پڻ ھن بابت ڪارائتي ڄاڻ ڏئي چڪا آھن. يوروپا مشتري گيس پربت سان مڪمل طور ڳنڍيل آھي. ھي مشتري کي 670،900 ڪلو ميٽر پري کان ڦري ٿو.
يوروپا Europa جي پيدائش لڳ ڀڳ چارسو پنجاھ ملين سال پھريان مشتري سان گڏ مڃيو وڃي ٿو. يوروپا چنڊ جي کوج 8 جنوري 1610ء تي گليليو گليلي ڪئي. يوروپا چنڊ ان ڪري به اھم آھي جو تمام ماھرين اھو مڃيندا آھن ته يوروپا تي وشال پاڻي جو سمنڊ آھي. جنھن جي اونھائي 100 ڪلو ميٽر کان به وڌيڪ ٿي سگھي ٿو. ايئن مڃڻ جا ڪيئي ڪارڻ آھن ڇو ته يوروپا جو مٿاڇرو لسو آھي ۽ ھن جو مٿاڇرو زميني سمنڊ وانگي پڻ لڳي ٿو. ماھرين جو چوڻ موجب ھن جي مٿاھين سطح برف سان ٺھيل آھي. ان جي ھيٺان ھڪ وشال سمنڊ آھي. جيتوڻيڪ يوروپا جو گرمي پڌ تمام گھٽ آھي تنھن ڪري مٿيون پاڻي ڄمي وڃي ٿو.
يوروپا جي روشني کي واپس Reflect ڪرڻ جي رفتار 0.64 آھي. جيڪو اسان جي نظام شمسي جي سڀني جسمن کان وڌيڪ آھي. روشني کي واپس Reflect ڪرڻ جي ايتري طاقت رڳو پاڻيء ڪارڻ ئي ممڪن ٿي سگھي ٿو. يوروپا جي مٿاڇري تي تمام گھڻي مقدار ۾ چير يا دراڙ نظر ايندا آھن. جن ۾ برف ڀريل لڳي ٿو. محققن جو مڃڻ آھي ته يوروپا پنھنجي مدار تي ڦرندي جڏھن مشتري Jupiter جي ويجھي ايندو آھي ته مشتري جي مضبوط گريوٽي ميدان جي ڪارڻ يوروپا جي پاڻي ء کي مٿي اٿاري ٿو ڇاڪاڻ ته يوروپا جي مٿين سطح برف آھي ھو مٿي ٿي وڃي ٿو ۽ پري کان ڏسڻ وٽان ھو چيريل نظر اچي ٿو.
يوروپا تي شھابيا تمام گھٽ مليا آھن ان ڳالھ ڏانھن اشارو ڪن ٿا ته ھن جي سطح نئي آھي. جيئن ته سڀني پٿريلي گرھن يا جسمن تي شھابيا ڪرڻ ڪري وڏا کڏا ٺھن ٿا. جن کي شھابيا Crater چيو ويندو آھي. ان جي ابتڙ يوروپا تي شھابيا Crater ان ڪارڻ ناھن ٺھيا جو جڏھن ڪو پٿر ھن جي مٿاڇري تي ڪري ٿو ته ھو برف جي مٿاڇري کي ڀڃي ڪري ھيٺ ھليو وڃي ٿو. ان کان پوء ھيٺين سطح جو پاڻياٺ گرمي پڌ وارو پاڻي مٿي اچي ڄمي برف ٿي وڃي ٿو.
2013 ء تي ھبل ٽيلي اسڪوپ Hubble Telescope سان ھن جي ڏاکڻي حصي ڏانھن ڦوھاري جھڙي شيء مٿاڇري کان مٿي ايندي نظر آئي جيڪو پاڻي جو ڦوھارو ٿي سگھي ٿو.
انھن ڳالھين کي ذھن ۾ ويھاريندي ماھرين کي يقين آھي ته يوروپا تي پاڻي جو ھڪ وشال سمنڊ آھي. جنھن جي ھيٺان پٿريلي سطح آھي ته وري مٿان برفيلي تھہ آھي. جيڪڏھن زمين ۽ يوروپا جي پاڻي جي ڀيٺ ڪجي ته محققين جي تحقيق موجب يوروپا تي پاڻي جي مقدار زمين کان ڪيئي ڀاڱا وڌيڪ موجود آھي. زمين جو ٽي ڀاڱي ھڪ 3/1 حصو پاڻي آھي. ھن جي اونھائي پٿريلي ڀاڱي جي سامھون ڪجھ به نه آھي. زمين جي پاڻيء جو جيڪڏھن بال ٺاھجي ته ھو لڳ ڀڳ 700 ڪلو ميٽر ڊگھو ٿيندو. اھڙي ريت يوروپا تي پاڻي جي مقدار زمين جي مقدار کان وڌيڪ آھي. يوروپا جي مٿاڇري جي ھيٺيان پاڻي اسي ان سو ڪلو ميٽر جي اونھائي تائين آھي. يوروپا جي پاڻي سان ٺھيل بال لڳ ڀڳ 877 ڪلو ميٽر ٿيندو. يوروپا تي پاڻي جي موجودگي جا آثار ملن کان پوء سوال پيدا ٿي ٿو ته ڇا اتي زندگي موجود آھي؟
يوروپا تي پاڻي ھجڻ ڪارڻ ماھرين کي لڳي ٿو ته پاڻي جي اونھائين ۾ زندگي ملي سگھي ٿي. يوروپا زمين وانگي ھائيڊروجن جي مقابلي 10 سيڪڙو وڌيڪ آڪسيجن پيدا ڪندو آھي جيڪو ھن تي زندگي جي موجودگي جي اميد کي وڌائي ڇڏي ٿو. يوروپا تي انيڪ مشن موڪلڻ جو پروگرام آھي. انھن ۾ ھڪ مشن اھڙو به آھي جنھن سان ايٽم بم جي گرمي پيدا ڪندڙ ھٿيار ھوندا جيڪو مٿاڇري جي برف کي پگھاريندي تيسين تائين اندر ويندو جيسين تائين ھو سمنڊ ۾ وڃي گھڙي يا اھو ثابت ڪري ته يوروپا تي ڪو اھڙو سمنڊ نه آھي. محقق مڃن ٿا ته مٿاڇرو 10 ڪلو ميٽر کان به وڌيڪ ٿلھو آھي. انھيء ڪارڻ مشن کي سمنڊ تائين پھچڻ ۾ گھڻي اونھائي تائين ھيٺ وڃڻو پوندو. اھڙي مشن لاء ضروري آھي ته ان ايتري طاقت ھجي جو ھو زمين تائين سگنل Signal موڪلي سگھي. ھي مشن اتي پنھنجي واٽ به اختيار ڪري سگھي ڇو ته زمين کان ھن تائين حڪم پڄڻ ۾ ڪيئي منٽ لڳندا.
يورپ جي خلائي ايجنسي European Space Agency جي 2023 ء ۾ ھڪ مشن مشتري Jupiter جي سڀني برفي چنڊن ڏي موڪلڻ جو پروگرام آھي. ناسا جو Europa clipper به 2025 ء تائين يوروپا ڏانھن موڪلڻ جو ارادو آھي. اميد آھي ته ھن چنڊ بابت انسان جي ڄاڻ وڌندي
حوالا
زمرو:نظام شمسي
چارڻ
چارڻ قبيلو چارڻ_(Bard) گجرات، راجسٿان ۽ سنڌ جو قبيلو آهي. اهي هند ۽ سنڌ جي راجپوتن جا ڪارناما ۽ ڪيرتون ڳائڻ ۽ ٺاهڻ جا شاعر ۽ ماهر هوندا هئا. سندن ڪم جنگين ۾ بهادري ۽ سورهيائپ جا قصيدا تيار ڪري، ٻڌائي سپاهين جي خون کي گرمائڻ به هوندو هو. سمنگ چارڻ، جئفو چارڻ، جمن چارڻ، ڪيسوجي چارڻ، ڏيو ڏان چارڻ، چمن چارڻ، ايسرداس چارڻ، شيو داس چارڻ، سورج مل چارڻ، ٻيجل چارڻ وغيره پنهنجي دورن جا مشهور سگهڙ ۽ شاعر رهيا آهن. ، سنڌ ۽ راجپوتانا ۾ اهم ۽ نرالو مقام رکي ٿو. چارڻ اصل ۾ ڀٽ آهن. هي راجپوت سورهين جي ساراهه ۾ گيت ڳائيندا هئا، جنهنڪري درٻارن ۾ به کين مختلف عهدا مليل هوندا هئا.
ڀَٽن وانگي ھيءُ به ڳائڻ وارا ھندو فقير آھن ۽ راجپوت انھن کي مانُ ڏيندا آھن. اڪثر ٿرپارڪر ضلعي ۾ آھن پنڻ تي گذران ڪندا آھن، پر ڪي زمين به پوکين ۽ مال به چارين. ھو مئلن کي ساڙيندا آھن ۽ ٻارن کي پوريندا آھن. پوشاڪ مارواڙين جھڙي اٿن. ماس ۽ شراب ڪم آڻيندا آھن.
تاريخ
هندستان توڙي سنڌ ۾ به سندن چڱو انگ رهي ٿو. ڪن هنڌن تي کين مقدس قبيلو به سمجهيو وڃي ٿو، ڇاڪاڻ ته هي مذهبي ۽ قومي داستان نسل درنسل سيني ۾ سانڍي رکن ٿا، ان ڪري پراڻي زماني ۾ بادشاهن ۽ راجائن وٽ سندن وڏو مان هوندو هو. جنگين وقت هو قومي جاڳرتا جا گيت ڳائي وڙهندڙن ۾ قومي جذبو پيدا ڪندا هئا. چارڻ، راجائن، سردارن، بادشاهن جي وڏن جي تاريخ ۽ ٻيا جنگي واقعا نسل در نسل ياد رکندا هئا. ان ڪري کين وڏا انعام اڪرام ملندا هئا. مارواڙ ۾ کين وڏيون جاگيرون مليل آهن. اتي چارڻ اڄ به وڏا واپاري آهن. ’ترواڙي‘ چارڻن جو هڪ پاڙو آهي، جيڪو مارواڙ ۾ رهي ٿو. اتي سندن ٻه مشهور پاڙا: بانڪيداس ۽ چينداس آهن، جن ٻنهي پاڙن جو ڪم آهي ته اتان جي سردارن جي تاريخ لکن، ۽ کين تاريخ ۾ سٺن لفظن ۾ ياد ڪن. ٻئي نياتون نثر توڙي نظم ۾ مارواڙ جي راجائن جون تاريخون ۽ ٻيا اهم واقعا لکي، ياد رکن ٿا ۽ راجائن جي درٻارن ۾ گيتن جي صورت ۾ پڙهن ٿا. مارواڙ جي چارڻن ۾ هڪ عجيب رسم آهي ته شاديءَ وقت نوجوان گهوٽ ڪنوار آفيم تمام گهڻو واپرائين ٿا. سنڌ جي ٿرپارڪر واري علائقي ۾ رهندڙ چارڻ به شاديءَ ۾ آيل مهمانن آڏو آفيم رکندا آهن، وڏا اهڙن موقعن تي آفيم واپرائيندا آهن. مارواڙ ۾ سندن ٻه پاڙا مشهور آهن. برٿ چارڻ (Barath Charan) ۽ گاروي چارڻ (Garvi Charan). روايتن موجب برٿ چارڻ اصل ۾ ڀٽي راجپوت آهن. هي ناگور جي درما نالي ڳوٺ ۾ رهن ٿا. اتي اهي ڪنهن به قسم جو محصول (Tax) نه ڀريندا آهن. گاروي چارڻ به برٿ چارڻن وانگر اصل ڪڇ جا آهن، پر هي واپاري آهن. برٿ چارڻن وانگر دان ڪو نه گهُرندا آهن. اهي پاڻ ۾ سڱابندي نه ڪن. نه ئي وري هڪ ٻئي سان گڏ کائين پيئن. ٻئي قبيلا پاڻ کي قانون کان مٿاهون سمجهندي ڪو به ٽيڪس ڪونه ڀرين. هڪ ٻئي سان جهيڙا جهڳڙا به ڪن. ناراض ٿي بنواس وٺن ته چنري سڏرائين. هي اڪثر پاڻ سان چاقو ۽ کرچڻا رکندا آهن. گاروي چارڻن جي وڌيڪ عزت ڪئي وڃي ٿي. بيڪانير ۾ مشهور آهي ته اها رياست هڪ عورت بيڪي چارڻ جي دعائن سان وجود ۾ آئي. وچ هندستان ۾ چارڻن جون ٻه شاخون آهن. هڪڙي ڪاچيلي (Kachili) ۽ ٻي مارو (Maru). ڪاچيلي چارڻ اٺن ۽ گهوڙن جو واپار ڪن ٿا، پر مارو چارڻ ساڳيو ڀانن ۽ ڀاٽن وارو ڪم ڪن ٿا. اهي سڀ گجرات، سورت، ڪڇ، ڪاٺياواڙ ۽ سنڌ جا رهاڪو آهن. اتي هنن جا چار پاڙا مشهور آهن. گجرات ۾ چارڻن جو پاڙو ڪنڀر چارڻ به آهي. چيو وڃي ٿو ته راجا سدراج (1143-1094ع) تائين هر ڪنڀارڻ ڇوڪري جي شاديءَ تي 16 روپيا ٽيڪس رکيل هو. ان زماني ۾ اهو ٽيڪس گهڻو هو، جنهنڪري ڪنڀر قبيلي جون ڪيتريون ڇوڪريون ٽيڪس نه ڏيڻ سبب ڪنواريون ويهجي وينديون هيون.
هاٺي
هندستان توڙي ٿر واري علائقي جا چارڻ ڏيک ويک ۾ زالين مڙسين سهڻا، قد جا ڊگها، رنگ جا ڀورا ٿين ٿا. مرد راجپوتن وانگر سگهاري هڏ ڪاٺ جا ٿين. شهپر وڏا رکن، ڪي وار ڊگها ته ڪي ننڍا رکن ٿا. ڪي مندرن ۾ رهندي ٺوڙهه ڪرائين. مرد شلوار پائين ان جي مٿان واسڪوٽي پهرين ۽ مٿي تي پٽڪو ٻڌن. عورتون پيٽي ڪوٽ، سٿڻ، واسڪوٽي وغيره پهرين. گجرات جا چارڻ گجراتي ڳالهائين. انهن مان ڪي ڪڇي ته ڪي اهيري زبان ڳالهائين. ٿورڙن چارڻن جو پنهنجو الڳ پئنچ به ٿئي، جنهن کي هو ’گهر ديرو‘ (Ghardero) ڪوٺين، جيڪو سندن سماجي مسئلن ۾ اڳواڻي ۽ فيصلا ڪندو آهي. چارڻن کي ڇهن هيٺين پاڙن ۾ ورهائي سگهجي ٿو: مٿيان سڀ پاڙا سنڌ ۾ رهن ٿا، پر سوچي ۽ گُجر نالي ماتر رهن ٿا. گجر چارڻ مارواڙي چارڻن مان آهن. پر اهي سڀ هڪ ٻئي سان سڱابندي ڪونه ڪن. ڪاڇيلن ۾ وري ٽي پاڙا آهن: (1) نارا (Nara)، (2) چورڙا (Chorda) ۽ (3) چونوا (Chaunva). چونوا چارڻن جون ٻه نياتون آهن. جڏهن ته مارو چارڻن جون 20 نياتون آهن. جيڪي وري 300 کن مختلف پاڙن ۾ ورهايل آهن.
قدامت
چارڻ صرف پنهنجيءَ ذات مان شادي ڪن، پر پنهنجي ويجهن مائٽن مان شادي ڪو نه ڪن، ماءُ جي مائٽن مان شادي جائز سمجهن. مارو چارڻ، پنهنجي ماسات، سوٽ، ماروٽ سان شادي ڪونه ڪن. پر ڪاڇيلا ۽ تمر پنهنجي ماسات سان شادي ڪن. کين پنهنجي ساليءَ سان شادي جي اجازت آهي. ٻه ڀائر، ٻن ڀينرن سان شادي ڪري سگهن ٿا، پر سنڌ ۾ ست پشتي سيڻن ۾ شادي جائز نه ٿا سمجهن. ٻن ڀينرن سان به شادي ڪونه ڪن. سنڌ ۾ ننڍيءَ عمر جي شادي منع آهي، پر گجرات ۾ 15 سالن تائين جي ٻارن جون شاديون ڪرايون وينديون آهن.
رسمون
ٻار ڄمڻ واري ڏينهن چارڻ ڪا به رسم ادا ڪونه ڪن. ڇهين ڏينهن ڇٺي ڪن، ڇٺيءَ واري ڏينهن مسلمان چارڻ عبادت ۽ هندو چارڻ پوڄا پاٺ ڪن. ڪاڇيلا چارڻ، ڇٺيءَ واري ڏينهن ديويءَ آڏو ڇُري، چاقو يا تلوار کوڙي پوڄا ڪن. سنگت ساٿ، مٽ مائٽ پاڻ سان چانور يا ڪڻڪ کڻي ايندا آهن ۽ ٻار جي پينگهي جي ڀرسان رکندا آهن. ان جي عيوض ايندڙ مهمانن جي مٺن چانورن سان آجيان ڪئي ويندي آهي. ٻار جو نالو ڇٺيءَ واري ڏينهن رکبو آهي. يا وري ٽپڻو کولائي نالو رکن. ٻار کي ڇهين ڏينهن وهنجاري نوان ڪپڙا پارائي نرڙ تي تلڪ لڳايو ويندو آهي. کيس سفيد چادر وڇائي ان تي سمهاريو ويندو آهي. جيڪڏهن ڇوڪري آهي ته چادر جي هر هڪ ڪنڊ هڪ ڇوڪري جهليندي، جي ڇوڪرو آهي ته ڪنڊون ڇوڪرا جهليندا. اها چادر جهُولي وانگر جهولائيندا آهن. ٻار جي جنم کان ايڪيهن ڏينهن تائين اها عورت سنان نه ڪندي آهي، ۽ ڪاڇيلن ۾ اهو چِلو ٻارنهن ڏينهن تائين هلندو آهي. چارڻن ۾ سڱ جي گهُر گهوٽ جو پيءُ ڪندو آهي. رنڙ عورت جي ٻيهر شادي ڪا نه ٿئي. اهو رواج مارو چارڻن ۾ به آهي، پر ڪاڇيلن، تمر (تمل) ۽ گُجرن ۾ رنڙ عورت کي شاديءَ جي اجازت آهي. تمرن ۾ مري ويل مڙس جي ڀاءُ سان به شاديءَ جي اجازت آهي. گجرات ۾ رنڙ عورت (جنهن کي ٻار هجن) کي شاديءَ جي اجازت ناهي. وچ ۽ اتر گجرات ۾ مڙس ۽ زال، ٻنهيءَ کي طلاق وٺڻ جو حق حاصل ناهي، پر ڪن هنڌن تي مڙس زال کي طلاق ڏئي سگهي ٿو. ڪاٺياواڙ ۾ طلاق جو رواج ڪٿي ڪٿي آهي، پر جيڪڏهن اها پڪ ٿئي ته مرد ٻي شادي ڪرڻ لاءِ طلاق ڏئي ٿو، ته برادري ان طلاق جي اجازت نه ڏيندي آهي. گجرات ۾ وراثت جي سلسلي ۾ هندو قانون جي پوئواري ڪئي وڃي ٿي. عورت کي ملڪيت مان ڪو به حصو ڪونه ملي. جيڪڏهن ڪو نپٽو مري ٿو ته سندس ملڪيت جو وارث خاندان جو چوڌري ٿيندو، پر ڌيءُ نه، پر ڪاٺياواڙ ۾ اهو قاعدو ڪونهي. اتي مرڻ واري جي مرضي آهي ته مرڻ وقت هو پنهنجي ملڪيت جي وصيت ڪنهن لاءِ ٿو ڪري. سندس ملڪيت تي پٽ کان سواءِ سندس ڌيءَ ۽ ڏوهٽيءَ جو به حق تسليم آهي. مذهبي طور اڪثر هندو چارڻ شِو جا پوڄاري آهن. ان جي ڪيترن روپن مان ڪنهن به هڪ روپ جي پوڄا ڪن؛ جيئن ڀاواني ديوي، پاروتي وغيره، پر انهن کي مقامي نالا ڏين ٿا، جيئن ڪالڪا ديوي، کوڙيار ديوي، بوبادي ديوي وغيره. ڪڇ ۾ چارڻ سڏجن ئي ’ديوي ٻالڪ‘. اهي گهڻو ڪري گهرن ۾ مهاديو، ماتا ديوي ۽ وشنو جون تصويرن ٺاهي، انهن کي پوڄين، پر ڳوٺ جي مندر ۾ به باقاعدي حاضري ڀرين. چارڻن ۾ مئل ماڻهوءَ کي ساڙڻ جو رواج آهي. ٻن سالن کان ننڍن ٻارن ۽ بيمارن ۽ بيماريءَ وگهي مئلن کي پوريو وڃي ٿو. ڪڇ ۾ وڙاوا (Vadava) ۽ سراچا (Siracha) نيات جا چارڻ، مُردن کي پوريندا آهن. اهي ماڻهو جيڪي هنگلاج ياترا ڪري ايندا آهن، انهن کي ويهاري پوريندا آهن. تڏي وارا ڏينهن مسلمانن وانگر ڏاڙهي نه لهرائين. ٻيون رسمون اهڙيون ئي اٿن، جهڙيون عام هندن جون آهن. مسلمان پنهنجي طريقي سان رسمون ادا ڪن.
سنڌ اندر
سنڌ ۾ چارڻ ساز سنگيت ۽ ڪٿا ڪرڻ ۾ مشهور رهيا آهن. سمنگ چارڻ سومرن جي دور جو وڏو شاعر هو، جنهن شهيد دودي سومري جي شهادت بابت بيت چيا، جيڪي تاريخ جو حصو آهن. ان کان سواءِ سنڌ جي عظيم شاعر شاهه عبداللطيف به چارڻن کي ڳايو آهي، سر سورٺ ان جو لاجواب مثال آهي، جنهن ۾ پاڻ ٻيجل نالي چارڻ جي سُرن جي واکاڻ ڪندي چيو آهي ته راءِ ڏياچ سندس سُر تي موهت ٿي کيس دان ۾ پنهنجو سِرُ ڪوري ڏنو هو. اهو دنيا ۾ پهريون مثال آهي ته ڪنهن بادشاهه سُر تي پنهنجو سِر ڏنو هجي. ڪلهوڙن جي دور ۾ ضلعي لاڙڪاڻي ۽ دادوءَ ۾ چارڻن ۾ وڏا شاعر پيدا ٿيا، جن جو سنڌي لوڪ شاعريءَ ۾ وڏو مقام آهي. انهن ۾ جمن چارڻ ۽ صدرالدين چارڻ جون مداحون مشهور آهن. ان کان سواءِ سمنگ چارڻ، جانو چارڻ ۽ ٻيا به ڪيترا سگھڙ ۽ شاعر ٿي گذريا آهن.
اَنڌارِي
گهوڙي کي سنجڻ جو هڪ سامان. گهوڙي کي جڏهن ٽانگي يا گهوڙي گاڏيءَ ۾ ٻڌبو ته -ان- کي اکين تي هڪ قسم جا کوپا چاڙهيا ويندا آهن. اهي انهيءَ لاءِ ته جيئن گهوڙو هيڏانهن هوڏانهن ڏسڻ بدران رڳو سامهون رستي کي ڏسي ۽ سڌو هلندو رهي.
1683ع
ڊسمبر
زمرو:سال
591ع
ڊسمبر
زمرو:591ء زمرو:ڇهين صدي زمرو:سال
آئينه قديم سنڌ
آئينه قديم سنڌ ھي ڪتاب شمس الدين رڪن الدين قريشيءَ جو لکيل آھي. ھيءُ ڪتاب سنڌ جي تاريخ جو ھڪ ناياب ڪتاب آھي، جنھن ۾ پھريون ڀيرو ’نيرون ڪوٽ‘ کي ’نئن رني ڪوٽ‘ ڄاڻايو ويو آھي ۽ ان جي حيدرآباد سان نسبت غلط ڄاڻائي وئي آھي. ھن ڊيمي سائيز جي ڪتاب جو ڪچو جلد آھي، جنھن ۾ 279 صفحا آھن ، ڇاپو پھريون، آر. ايڇ. احمد ائنڊ برادس، حيدرآباد، 1956ء ۾ ڇپائي پڌرو ڪيو ۽ اُن جو ٻيو ڇاپو به ڇپيو آهي.
حوالا
زمرو:ڪتاب
ريڊيو پاڪستان حيدرآباد
ريڊيو پاڪستان حيدرآباد 1955ع ۾ اُن وقت جي وفاقي وزيراطلاعت ۽ نشريات پير علي محمد شاهه راشديءَ ذاتي توجهه۽ تحريڪ سان وجود ۾ آيو. ريڊيو حيدرآباد هڪ ڪلوواٽ جي ٽرانسميٽر سان، هومسٽيڊهال جهڙي عام ۽ ننڍري عمارت ۾ قائم ٿيو.مختصر عمارت، مختصر سامان. ۽ مختصر ماڻهو! پر انهن مختصر ماڻهو منڊل لڳائي ڇڏيا. ذوق سليم وارا ماڻهون ڇڪجي آيا. نوجوانن جا ميڙ لڳي ويا. آڊيش پيا ٿين، راڳي پيا راڳ ڳائين،  مشاعرن جا منڊل پيا ٿين،  ناٽڪ نويس ۽ پنهنجي ناٽڪن ۽ ڪردارن سان گڏ سڄي سنڌ کي سنوارڻ جو عزم ڪيو پيا اچن مقرر پنهنجي تقريرن وسيلي پنهنجي ڏاهپ جا نقطا پيا بيان ڪن،  ٻارڙا پيا گيت ڳائن،  ٻارڙن ۽ عورتن جا الڳ پروگرام پيا ٿين. پر انهيءَ سڄي سلسلي کي سنوارڻ ۽ ڳنڍڻ لاءِ ڪيترن ئي ڊائريڪٽرن، پروگرام پروڊيوسرن،  ڊيوٽي آفيسرن ۽ انجنئرن ڏينهن رات محنت ڪئي. 1962 ع ۾ نئين عمارت ۾ منتقلي ٿي.1971ع ۾. 120 ڪلو واٽ جو هاءِ پاور ٽرانسميٽر لڳو ۽ ٻه چينل ٿيا. شروع کان وٺي ريڊيو جا ڊائريڪٽر سجاد حيدر، حميد نسيم،  ايم، بي، انصاري،  اي ايم، چاڳلا،  الياس عشقي،  عنايت بلوچ ،  بدرعالم،  آغا سليم،  شڪيل فاروقي ۽ ٻيا انهيءَ ڪوشش ۾ رڌل رهيا ته مڻيادار ماڻهو مڙن ۽ ميلومچي، ڪيترا نوجوان پروڊيوسرن جي صورت ۾ ايندا ويا؛پيراسحاق سرهندي، الله بخش،  مصطفيٰ قريشي،  سڪندر بلوچ،  انور بلوچ]]، ممتاز مرزا،  سرور بلوچ،  عبدالڪريم بلوچ ، نور اظهر جعفري ۽ ٻيا ڪيترا. سنڌي ادب ۽ تحقيق جي حوالي سان هن اداري، هوا جي لهرن تي جيڪي ڪجهه ڏنو اُهو سمورو مواد جي گڏ ڪجي ته هزارين ڪتاب ٺهي سگهن ٿا.حيدرآباد تان جن پروڊيوسرن ڊرامن جي سرپرستي ڪئي ۽ محنت ڪري سٺا ڊراما پيش ڪيا. سي هيا؛ آغاسليم، زيب عاقلي. ايم، بي، انصاري، الياس عشقي، الله بخش شاهه بخاري،  منظورنقوي،  مصطفيٰ قريشي،  عبدالڪريم بلوچ، پيراسحاق سرهندي،  سڪندر بلوچ،  سرور بلوچ،  انور بلوچ، مراد علي مرزا،  ممتازمرزا،  ابراهيم شيخ،  زاهد قلباڻي،  گل حسن قريشي،  جهانگير  قريشي ۽ ٻيا.حيدرآباد ريڊيو جا اُهي پروگرام ڪيئن وسرندا،  جيڪي ادبي ۽ لوڪ پسند حيثيت رکندا هئا : ”جهڙا گل گلاب جا “،  ”گلدستو“،  ”نئون سج“،  وغيره. صالح محمد شاهه ( فتح خان) جي ڳوٺاڻي ڪچهريءَ ۾ ڏاهپ جا نقطا وسارڻ جهڙا نه آهن سندس بزرگيءَ وارا انداز ڪيترا نوجوان ۽ پوڙها اڄ به اُن وانگر ڳالهائيندا آهن. ان طرح سندس ساٿي ”گنهور خان “ (عبدالڪريم بلوچ)جو ڪردار به وسارڻ جيهڙو ڪونه آهي. لطيف سرڪار جي ڪلام کي تحت اللفظ پڙهڻ جو انداز سندس شاه سائينءَ سان عقيدت منديءَ جو وڏو اظهار هو.
847ع
ڊسمبر
زمرو:847ء زمرو:نائين صدي زمرو:سال
اڪبر بادشاھ، ملا دوپيازو ۽ بيربل وزير
هيءُ ڪتاب محمد اسحاق جو لکيل آهي ، جنهن جي قيمت هڪ آنو ڄاڻايل آهي. ليکڪ هيءُ ڪتاب اسلاميه پريس لاهور مان سال 1899ع ۾ ڇپايو.
1684ع
ڊسمبر
زمرو:سال زمرو:گريگورين ڪئلينڊر ۾ ليپ سال
اخلاق نامہ امام غزالي
هيءُ ڪتاب عبدالڪريم الديرويءَ جو لکيل آهي. هن ڪرائون سائيز ڪتاب جو ڪچو جلد آهي، جنهن ۾ 96 صفحا آهن ۽ قيمت سوا روپيو ڄاڻايل آهي. ڇاپو پهريون، مهتمم مدرسه عربيه دارالقرآن، ميهڙ، 1963ع ۾ ڇپايو. هن نالي سان ٻيو هڪ ڪتاب مولانا عبدالڪريم چشتيءَ شڪارپوريءَ جو لکيل آهي. هن ڪرائون سائيز ڪتاب جو ڪچو جلد آهي، جنهن ۾ 78 صفحا آهن. ڇاپو پهريون، مدرسة القرآن ميهڙ سال 1955ع ۾ ڇپايو.
ڏنگي ۽ بنڊاڙ ٻيٽ
ڏنگي ۽ بنڊاڙ جا ٻئي ٻيٽ ڪراچيءَ جي ڏکڻ ۾ ابراهيم حيدريءَ ويجهو آهن. ٻئي ٻيٽ اصل ۾ هڪ ڊگهي ٻيٽ جا ٻه ڇيڙا آهن، جنهن مان اولهندي ٻيٽ کي ڏنگي (Ddhingi) ۽ اوڀرندي پاسي کي بنڊاڙ (Band'aarr) سڏيو وڃي ٿو. عالمي سطح تي ماحول جي بچاءَ جي لاءِ ڪم ڪندڙ اداري آءِ يو سي اين جي تيار ڪيل پاڪستان ۾ تمام وڏي ترجيح وارن علائقن بابت رپورٽ موجب اهو ٻيٽ بنڊاڙ / کپرانوالا / موچاڪا وارن ٻيٽن جو حصو آهي، جيڪو آءِ يو سي اين پاران حساس ماحولياتي علائقو پڻ قرار ڏنل آهي. ٻيٽن جو اهو سلسلو 17850 هيڪٽر ايراضيءَ تي پکڙيل آهي ۽ اهو سنڌ جي سامونڊي پٽيءَ جي اولهندي ڇيڙي تي ڪورنگي، ڦٽي ۽ جهري ڪريڪن جي لڳو لڳ آهي. انهن ٻيٽن جي بابت سنڌ سرڪار جي دعوا آهي ته اهي ٻيٽ پورٽ قاسم اٿارٽيءَ کي ليز تي نه ڏنا ويا هئا. ايستائين جو پورٽ قاسم اٿارٽي کي بندرگاهه سان لاڳاپيل ڪمن ڪارين لاءِ ليز تي ڏنل ايراضي ۾ به اهي ٻيٽ شامل نه هئا پر اڳوڻي وزير اعظم شوڪت عزيز 14 آڪٽوبر 2006ع تي پنهنجي ڪراچيءَ جي دوري ۾ اهو فرمان جاري ڪيو ته، زمين پورٽ قاسم اٿارٽيءَ جي آهي.
2006ع ۾ جڏهن ارباب رحيم سنڌ جو وڏو وزير هو، تڏهن به دبئيءَ جي هڪ وڏي ريئل اسٽيٽ ڪمپني عمار پراپرٽيءَ کي اهي ٻيٽ وڪرو ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي وئي هئي. عمار ان رٿا تي 43 ارب ڊالر سيڙائڻ جو واعدو ڪيو هو. 13 سالن اندر هڪ نئون شهر اڏڻ واري رٿا ۾ عمار جو حصو 85 سيڪڙو هجي ها. جڏهن ته پورٽ قاسم اٿارٽيءَ جو رٿا ۾ حصو 15 سيڪڙو هو. ان سودي کي ايترو ته ڳجهو رکيو ويو هو جو سنڌ جي تڏهوڪي وڏي وزير ارباب رحيم پاڻ اهو چيو هو ته وفاقي حڪومت اهڙي ڪنهن به فيصلي کان اڳ سنڌ سرڪار کي اعتماد ۾ نه ورتو هو، ان ڪري سنڌ سرڪار ان معاملي تي وفاقي سرڪار سان ڳالهائيندي پر اڳتي هلي سنڌ سرڪار هٿيار ڦٽا ڪري ڇڏيا. سول سوسائٽي ۽ ماحوليات تي ڪم ڪندڙ ڌرين ان رٿا جي مخالفت ڪئي ۽ بعد ۾ چپ چپات ۾ ان رٿا مان هٿ ڪڍيا ويا.