موجوده_دور_۾_سنڌ_جي_لاڙ_وارو_ڀاڱو
غلام شاهه ڪلهوڙا گهراڻي جو سڀ کان آخري سگهارو حڪمران هو. منجهس پنهنجي ڪلهوڙا گهراڻي واروين ڏاڍيون اڙ ٻنگايون هيون. ڪيس ڪلور ڪرڻ کان ڪونه ڪيٻائيندو هو. پر سگهارو حڪمران هو. ملڪ ۾ چوڏس امن امان هو. اهو ڄڻ ماڻهن کي هن ڳالهه ڏانهن ويچار ڪرڻ لاءِ مجبور ڪري رهيو هو، ته ڏاڍ ۽ ظلم ڪرڻ فقط هن جو حق آهي. سندس وفات ڪرڻ سان ئي سنڌ ڏلاون ۽ ڏوجهرن ۾ اچي وئي. هن کان پوءِ سندس پٽ سرفراز گاديءَ تي ويٺو هن پنهنجي پيءُ جي گس سان هلي ڪڇ تي حملو ڪيو. هن حملي مان سندس مقصد ڦرلٽ ڪرڻ هو. سندس ڀاڳ ڀلا هئا، جو ڪڇ ۾ سندس سرسي ٿي. هن اتان واپس ورنديئي، انهن ماڻهن کي مارائڻ شروع ڪيو، جن مان کيس تخت جي دعويداريءَ جو خدشو هو. سندس پيءُ به ائين ئي ڪيو هو. ان ڪري ڪلهوڙا گهراڻي جي حڪمرانيءَ ۾ ڇڪتاڻ پيدا ٿي پئي. ڪلهوڙن جيان بلوچ قبيلا اولاهين سرحد کان لڏ پلاڻ ڪري اچي سنڌ ۾ آباد ٿيا هئا. پر اُهي ڪلهوڙن کان تمام گهڻو پوءِ آيا هئا. هي به ڪلهوڙن جيان پهريائين اچي وچوليءَ سنڌ جي ڏاکڻين ڀاڱي ۾ ويٺا هئا ۽ گمبٽ جي اوسي پاسي به وڃي لڏا لاٿائون، جتي جوڻو ڪلهوڙو پنهنجا اجها اڏي، سنڌين سان رشتا ناتا جوڙي وڃي ويٺو هو. چيو ويندو آهي ته ٽالپر شروعاتي زماني ۾ ڏاڍا غريب مالوند ۽ ايل پنهوار هئا. هو، هوريان هوريان مٿي اڀري سنڌ جا حڪمران بڻيا. سنڌ ۾ سندن پهريون برک ۽ نامور سردار مير شهداد خان هو، جنهن شهدادپور جو شهر اڏايو. سندس پٽ مير بهرام خان ميان نور محمد ڪلهوڙي جو وزيراعظم هو. غلام شاهه جي ڏينهن ۾ به ساڳئي عهدي تي بحال رهيو. ٿوري وقت لاءِ هن کيس ان عهدي تان لاهي ڇڏيو، جنهن جو سبب معلوم ڪونه آهي. ٿي سگهي ٿو ته کيس منجهس بيوفائي جو شڪ هجي. ميان سرفراز ته پنهنجي پيءُ کان به ٻه وکون اڳتي نڪري ويو. هن مير بهرام ۽ سندس پٽ مير صوبدار کي قتل ڪرائي ڇڏيو. ٿوري وقت کان پوءِ سنڌ جا راڄوڙا ۽ لٺ سردار ميان سرفراز کان ناراض ٿي ويا ۽ تخت تان لاهي ڇڏيائونس. بعد ۾ سندس جانشين سان بهس اڳي ويڌن ٿي. ميان غلام شاه جي ڀاءُ ميان غلام نبيءَ کي پڳ ٻڌرايائون. ان زماني ۾ مير بهرام خان جو ٻيو پٽ مير بجار حج ڪري سنڌ موٽي آيو هو، هن پنهنجي ڀاءُ جي قتل جي پلاند وٺڻ لاءِ پنهنجي بلوچ برادر کي ڪٺو ڪيو. زمينون گهمندي غلام نبي سندس منهن پئجي ويو ۽ ان کي اتي ئي قتل ڪري وڌائين (ڀ-47) ميان عبدالنبي ڀڄي وڃي حيدرآباد جي قلعي ۾ پناهه ورتي، جتي هن تخت جي ٽن دعيودارن کي قتل ڪري ڇڏيو (ڀ-48). مير بجار اڳتي وڌي وڃي حيدرآباد جو گهيرو ڪيو. پر سمجهيائين ته هيءُ قلعو فتح ڪرڻ جهڙو نه آهي، تنهن ڪري ساڻس ڳالهيون ڪيائين ۽ چيائينس ته هو تيستائين کيس سنڌ جو حاڪم تسليم نه ڪندو، جيستائين هو کيس سنڌ جو وزيراعظم مقرر نه ڪندو. مير بجار هن خون پياڪ ظالم سان ڳالهيون ڪري صلح ته ڪيو، پر پنهنجي حياتي داوَ تي لڳائي ڇڏيائين (34) عبدالنبي پنهنجو ڪينو لڪائيندو رهيو، ان کان پوءِ هن جوڌپور جي راجا کان ٻه شخص آڻايا. اهي ماڻهو درخواست ڏيڻ جي بهاني مير بجار جي ويجهو آيا ۽ اوچتو خنجر ڏڙڪائي ڏنائونس (ڀ-49). ميان عبدالنبي بلوچن جي پلاند کان ڊڄي قلات هليو ويو. قلات جي حڪمران سانس هڪ لشڪر موڪلي ڏنو، جنهن کي ٽالپرن شڪست ڏئي، پوئتي ڀڄائي ڇڏيو. تنهن کان پوءِ هو ڀڄي جوڌپور جي راجا ڏانهن هليو ويو. راجا به کيس لشڪر جي امداد ڏئي، سنڌ روانو ڪيو. هن وري به شڪست کاڌي. آخر ۾ هو قنڌار هليو ويو. ان زماني ۾ مير بجار خان قتل ٿي ويو هو، سندس جاءِ تي سندس پٽ عبدالله ۽ ڀائٽيو فتح علي سنڌ جو راڄ سنڀالي رهيا هئا. هاڻي هنن سردار جي ڀڄڻ جو وارو هو. تيمور شاه افغان ميان عبدالنبي کي تخت وٺي ڏيڻ لاءِ سنه 1781-82ع ۾ پنهنجي هڪ مکيه فوجي سالار مدد خان کي سنڌ روانو ڪيو (35) ٽالپر سردار ان وقت تائين سنڌ ۾ پنهنجي سياسي سگهه ڄمائي ڪونه سگهيا هئا. جڏهن افغانن جي لشڪر جو ايندو ٻڌائون، ته ٿر ڏانهن نڪري هليا ويا (ڀ-51). مدد خان هڪ ظالم ماڻهو هو، سنڌ جا ماڻهو سندس ظلمن کي اڃا تائين ياد ڪندا آهن، اتر کان وٺي ڏکڻ تائين جنهن علائقي مان گذريو، شهر، ڳوٺ، وسنديون، واهڻ، وانڍيون، ڦريندو، لٽيندو، باهيون ڏيندو ساڙيندو رک ڪندو، ماڻهو ماريندو، سڄو ملڪ ڀيليندو، ڀڙ ڀانگ ڪندو ويو. پٺيان رک جي ڍيرن ۽ ماڻهن جي لاشن کان سواءِ ڪجهه به نه رهيو. وحشي پٺاڻن تيستائين، ماٺ نه ڪئي، جيستائين رت ۽ تباهيءَ مان کين ڍءُ نه ٿيو. ميان عبدالنبيءَ کي گاديءَ تي وهاري تيمور شاه جو لشڪر واپس موٽيو ته پٺيان ڏڪار ۽ وبائي مريءَ منهن ڪڍيو. مدد خان پٺاڻ سنڌ جي هنن بدنصيب ماڻهن مٿان الاهي آپدا بڻجي اچي لٿو، تنهنجو لازمي نتيجو هو. تخت جي دعويدار ڌرين مان ڪنهن سان به سندن واسطو ڪونه هو. ايلفن اسٽون پنهنجي ڪتاب، ”اڪاؤنٽ آف ڪابل“ ۾ لکي ٿو ”ان موقعي تي جيڪي تباهيون ٿيون، تن مان سنڌ اڃا تائين 1815ع پاڻ ڀري ڪانه سگهي آهي.