cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
آمريڪا جون گڏيل رياستون
تاريخ
آمريڪا- -ان- دهشت گرديءَ جو ذميوار اسامه بن لادن کي قرار ڏنو، جيڪو -افغانستان- ۾ طالبان جو مهمان هو. انهيءَ الزام هيٺ -افغانستان- تي حملو ڪري طالبان جي حڪومت جو خاتمو آندو ويو. اها لڙائي اڃا به -جاري- آهي، 2003ع جي سياري ۾ -آمريڪا- عراق تي حملو ڪري صدام حسين کي گرفتار ڪري، کيس عدالت ذريعي ڦاهي ڏياري. عراق ۾ هينئر به نيٽو فورسز ويڙهاڪن کي منهن ڏيئي رهي آهي. -آمريڪا- 51 رياستن جو وفاق آهي، -جتي- صدارتي طرز جي حڪومت قائم آهي. صدر رياست جو مملڪتي اڳواڻ سربراهه (هيڊ آف اسٽيٽ)، حڪومت جو اڳواڻ، سڀني آئيني ۽ انتظامي اختيارن جو مالڪ ۽ هٿياربند فوجن جو سپريم ڪمانڊر آهي. صدر عوام جي ووٽن سان چئن سالن لاءِ چونڊبو آهي. ڪابينا ۽ رياستي گورنرن جي چونڊ صدر پاڻ ڪندو آهي. هن وقت آمريڪا جو صدر ڊونالڊ ٽرمپ آهي آمريڪا  جو اڳوڻو صدر بارڪ حسين اوباما ھو    جيڪو -تاريخ- جو پهريون سربراهه ھيو، جنهن جو تعلق ڪاري نسل سان ھيو. هن کي 2009ع جو امن جو نوبل -انعام- به مليو. -آمريڪا- جي آزاديءَ جو ڏهاڙو 04 -جولاءِ- 1776ع آهي، ۽ کيس گڏيل قومن جي اداري (UNO) جي ميمبرشپ 24 -آڪٽوبر- 1945ع کان حاصل آهي.
thumb|کاٻو|نيويارڪ سٽي ۾[[اسٽيچو آف لبرٽي جيڪو 1886 ۾ آمريڪا جيڪو آمريڪا جي نشان طور سڃاتو وڃي ٿو پر ان سان آمريڪي جمھوريت، آزادي ۽ موقعي جي بہ سڃاڻپ طور مشھور آھي  ]]
جاگرافي
thumb|آمريڪا جي گڏيل رياستن جي سيٽلائيٽ ذريعي نڪتل تصوير جنھن ۾ ان جي پسگردائي پڻ ڏيکاريل آهي thumb|کاٻو| ڪوپن واري آبهوا جي درجہ بندي ھي ملڪ اتر کان ڏکڻ ۾ ڪيناڊا ۽ ميڪسيڪو ۽ اوڀر کان اولھ ائٽلانٽڪ سمنڊ ۽ پيسفڪ سمنڊ جي وچ ۾ واقع آهي. ھن ملڪ جو جاگرافيائي محل وقوع 38 00 N, 97 00 W آھي.ملڪ جي ايراضي 9,833,517 چورس ڪلوميٽر جن مان 9,147,593 چورس ڪلوميٽر خشڪي 685,924 چورس ڪلوميٽر پاڻي آھي. ھن ملڪ ۾ 50 رياستون ۽ ھڪ وفاقي ٽيريٽري جنھن جو نالو ڊسٽرڪٽ آف ڪولمبيا آهي جنھن ۾ وفاقي گاديءَ جو هنڌ واشنگٽن واقع آهي. ھي دنيا جو پکيڙ ۾ چوٿون وڏو ملڪ آهي.ھن جي زمين واري سرحد جملي 12,048 ڪلوميٽر آهي جنھن مان ڪيناڊا سان اتر واري پاسي  8,893 ڪ.م. ۽ الاسڪا واري پاسي کان ڪيناڊا سان 2,477 ڪ.م. اٿس باقي ميڪسيڪو سان زميني سرحد 3,155 ڪ.م. آهي.ھن ملڪ جي گوانٽانامو بي ۾ فوجي اڏي واري زمين ڪيوبا جو حصو آهي ۽ اھا ڪيوبا کان ليز تي ورتل آھي ان جي زميني سرحد 28.5 ڪ.م. آهي. ھن ملڪ جي ساحلي سرحد 19,924 ڪ. م. آھي ۽ ان جي سرحدي حد سمنڊ طرف 12 ناٽيڪل ميل آھي. ملڪ جو ساحلي معاشي زون سمنڊ طرف 200 ناٽيڪل ميل آھي.آمريڪا جي سمند جي سطح کان سراسري بلندي 720 ميٽر آھي. ان جو سڀ کان اونھو مقام موت جي وادي (Death Valley)آھي جيڪا سمند جي سطح کان 86 ميٽر اونھي آھي. سڀ کان اوچو مقام مائونٽ ميڪ ڪنلي(McKinley) ۾ ڊينالي(Denali) آهي جيڪو 6,190 ميٽر اوچو آهي.قدرتي وسيلن ۾ ھتي ڪوئلو ،ٽامو، شيھو، موليبيڊنيم، فاسفيٽ، يورينيم، باڪسائيٽ، سون، لوھ، پارو، نڪل، پوٽاش، چاندي, ٽنگسٽن، جست، پيٽرول عمارتي ڪاٺ جي دولت سان ڀريل آهي. دنيا م ڪوئلي جا سڀ کان گھڻا ذخيرا ھن ملڪ اھن جيڪي  491 ارب ٽن آھن جيڪي سڄي دنيا جي ڪوئلي جو 27 سيڪڙو آھن. ھن ملڪ جي 44.5 سيڪڙو زمين زرخيز آهي جنھن جو  16.8 سيڪڙو زمين تي پوک ٿيندي آهي جنھن مان 3 سيڪڙو تي مستقل پوک ٿيندي آهي، 27.4 سيڪڙو زمين تي چراگاھون آھن ۽ 33.3 سيڪڙو تي ٻيلا آھن.2012 ۾ ھن ملڪ جي آبپاشي واري زمين  264,000 چورس ڪلوميٽر  ھئي هن ملڪ جي گڏيل رياستن جو سرڪاري نالو “United States of America” آهي.”-آمريڪا-“ نالو، هڪ اٽالين جهازي امريگو وسپوسي جي نالي تي رکيو ويو، جيڪو 1497ع ۾ هتي آيو هو. -آمريڪا- جي -اتر- ۾ ڪيناڊا، -اوڀر- ۾ ايٽلانٽڪ سمنڊ، ڏکڻ ۾ ميڪسيڪو ۽ ميڪسيڪو نار ۽ اولهه ۾ پيسفِڪ سمنڊ آهن. گڏيل رياستن تي ٻڌل -آمريڪا-، ڪيناڊا ۽ ميڪسيڪو جي وچ ۾ آهي. هن جي هڪ رياست هوائي ٻيٽ سان فرانسسڪو کان 3870 ڪلوميٽر (2400 ميل) ڏکڻ اولهه طرف آهي. اڀرندي ۽ الهندي وارن علائقن ۾ ڊگھا جابلو سلسلا آهن. -آمريڪا- جي ڪل پکيڙ 9،160،454 چورس ڪلوميٽر (3،535،935 چورس ميل) ۽ آبادي 28 ڪروڙ آهي، گاديءَ جو هنڌ واشنگٽن (Washington) ۽ سڀ کان مٿانهون هنڌ مائونٽ ميڪنلي (6194 ميٽر) آهي. هن ملڪ جي سرڪاري -ٻولي- -انگريزي- ۽ ڪرنسي يو -ايس- ڊالر آهي، جيڪا دنيا جي وڌيڪ هلندڙ ۽ اهم ڪرنسي آهي. -آمريڪا- جي موسم، مختلف علائقن جي آبهوا جي حوالي سان مختلف آهي. گھڻي قدر موسم -ٿڌي- ۽ خوشگوار رهندي آهي. -آمريڪا- جي زرعي پيداوار ۾ ڪپهه، ڪڻڪ، جؤ، مڪئي، پٽاٽا، سويابين، داليون، ميوا ۽ ڀاڄيون آهن. مکيه صنعتن ۾ جهاز سازي، هٿيار، ميزائيل وغيره، پيٽروليم جون شيون، ڀاڻ، لوهه، موٽر گاڏيون، سيمنٽ، ڪپڙو، اليڪٽرانڪ -اوزار-، ڪيميائي شيون، دوائون، ڪمپيوٽر، پلاسٽڪ شامل آهن ۽ مکيه معدنيات ۾ -تيل-، ڪوئلو، -ٽامو-، موليڊنيم، فاسفيٽ، يورينيم، باڪسائٽ، سون، لوهه، پارو، نقل، پوٽاش ۽ -ٽنگسٽن شامل آهن.
آبادي ۽ ڊيموگرافي
جولائي 2017 ۾ ھن ملڪ جي آبادي 326,625,791 ھئي جنھن مطابق ھي ملڪ دنيا جو ٽيون نمبر وڏو ملڪ آهي.جستان جي ماڻهن کي آمريڪي يا امريڪن سڏيو ويندو آهي.ھتسم جا 72.4 سيڪڙو ماڻهو گورا، 12.6 سيڪڙو ڪارا، 4.8 سيڪڙو ايشيائي، 0.9 سيڪڙو ريڊ انڊين ۽ الاسڪا جا اصلي رھاڪو،0.2 سيڪڙو ھوائين ۽ٻياپئسفڪ ٻيٽن جا رھاڪو، ۽ باقي 6.2 سيڪڙو ٻيا.
کاٻو|thumb|آمريڪي رياستن ۾ غالب نسل
انگريزي ڳالهائيندڙن جو تعداد ھن ملڪ ۾ 79 سيڪڙو آھي، اسپيني 13 سيڪڙو، انڊو يورپين ٻوليون ڳالھائيندڙ 3.7 سيڪڙو ، ايشيا ۽ پيسفڪ جون ٻوليون ڳالھائيندڙ 3.4 سيڪڙو، باقي ٻيون ٻوليون ڳالھائيندڙ 1 سيڪڙو. آمريڪا جي وفاق جي ڪابہ سرڪاري ٻولي ناھي پر انگريزي 50 مان 32 رياستن جي سرڪاري ٻولي بڻجي وئي آھي. ھوائين بہ ھوائي رياست جي سرڪاري ٻولي آھي. ھتان جي 46.5 سيڪڙو آبادي پروٽيسٽنٽ آھي، رومن ڪيٿولڪ ھتي 20.8 سيڪڙو ،يھودي 1.9 سيڪڙو، مورمن (Mormon)1.6 سيڪڙو، ٻيا عيسائي 0.9 سيڪڙو، 0.9 سيڪڙو  مسلمان، 0.8 سيڪڙو يھوا جا شاھد، 0.7سيڪڙو  ٻڌ، 0.7 سيڪڙو ھندو، ۽ 1.8 سيڪڙو ٻيا مذھب ۽ 22.8 سيڪڙو لامذھب آھن 2017 ۾ ھن ملڪ جي آبادي جي واڌ جي شرح 0.81 سيڪڙو ھئي. 2018 ۾ ھن ملڪ جي شھري آبادي ملڪ جي آبادي جو 82.3 سيڪڙو ھئي.واشينگٽن جي آبادي 2015 ۾ 4.955 ملين ھئي.
آمريڪا جو نالو
آمريڪا جو نالو اٽلي جي کوجنا ڪندڙ جھازران ۽ ڪارٽوگرافر(نقشن ٺاھڻ جو ماھر) اميريگو وسپوچي(Amerigo VESPUCCI) (جنم: 1454؛وفات:1512) جي نالي مان نڪتل آهي جيڪو لاطيني اچار ۾ آمريڪس سڏبو هو جنھن مان وري بدلجي آمريڪا ٿي ويو
وفاق ۽ رياستون
حڪومت جو قسم آئيني وفاقي ريپبلڪ آهي جنھن جو گاديءَ جو هنڌ واشنگٽن ڊي.سي. آهي جنھن جو محل وقوع 38 53 N, 77 02 W آھي.ملڪ جي وفاق ۾ 50 رياستون آھن جيڪي ڇھن ثائيم زونن ۾ اچن ٿيون.ام کان علاوه ھڪ ضلعو ڊسٽرڪٽ آف ڪولمبيا آھي جيڪو انھن رياستن کان علاوه آھي جنھن ۾ واشنگٽن شھر واقع آهي.رياستن جا نالا ھيٺ ڏجن ٿا:
alt=آمريڪي رياستن جي قيام جي ٽائيم لائين|کاٻو|thumb|آمريڪي رياستن جي قيام جي ٽائيم لائين
آمريڪي اختيار وارا علائقا
thumb|کاٻو| آمريڪا جو معاشي زون وارو نقشو جنھن ۾ سامونڊي حد ۽ قبضي وارا علائقا ڏيکاريل آهن. ھيٺين علائقن ۾ آمريڪي حڪومت جو اختيار آهي.
خودمختياري
ھن ملڪ 4 جولائي 1776 برطانيا بڻ کان خودمختياري حاصل ڪئي ان ڪري اھو ڏينھن آمريڪا ۾ قومي ڏينھن ۽ موڪل جو ڏينهن آھي .3 سيپٽمبر 1783 ۾ برطانيا ان جي خودمختياري کي تسليم ڪيو.
قانوني سسٽم
آمريڪا جي وفاق ۾ سڀني رياستن ۾ سواءِ ھڪ جي ڪامن لا سسٽم آھي. رڳو ھڪ رياست لئوزيانا ۾ نيپولينڪ سول ڪوڊ لاڳو آھي
معيشت
ھن ملڪ جي معيشت دنيا جي سڀ کان وڏي ۽ طاقتور معيشت آھي جنھن جي في ڪس جي ڊي پي 59500 يو.ايس.ڊالر آھي. ھن ملڪ جون ڪمپنيون ڪمپيوٽر, دوائن، ايئرواسپيس ۽ فوجي سازوسامان جي ٽيڪنالاجي ۾ دنيا اندر ھراول آهن. فوجي ٽيڪنالاجي جي دنيا اندر اھميت گھٽجڻ ڪري پرچيزنگ پاور پئرٽي مطابق 2014 ۾ ھن جي معيشت 2014 ۾ ٻئي نمبر تي اچي وئي جو پھرين نمبر تي چين اچي ويو.آمريڪا جي معيشت اڌ کان وڌيڪ ٻاھران درآمد ڪيل تيل تي ھلي ٿي جنھن ڪري تيل جي قيمتن ۾ واڌ معيشت کي گھڻو متاثر ڪري ٿي. پرچيزنگ پاور پئرٽي يا قوت خريد جي ڀيٽ ۾ آمريڪا جي جي ڊي پي 2017 ۾ 19.36 ٽرلين جو ايس ڊالر ھئي.آفيشل ايڪسچينج ريٽ يا مٽاسٽا واري شرح مطابق بہ 19.36 ٽرلين يو.ايس.ڊالر ھئي. 2017 ۾ ملڪ جي مجموعي قومي بچت (Gross national saving) 17.5 سيڪڙو ھئي. ھن ملڪ جي زرعي پيداوار ۾ ڪڻڪ، مڪئي، ٻيا اناج، ميوا، وڏو گوشت، سوئر جو گوشت، سبزيون، ڪپھ، پولٽري، کير جون شيون، مڇي  شامل آهن. آمريڪا جي صنعت پيداوار جي لحاظ کان دنيا جي ٻيون نمبر وڏي صنعت آھي. صنعتي پيداوار ۾ پيٽروليم واريون شيون، گاڏيون، ايئرواسپيس، ٽيلي ڪميونيڪيشن، ڪيميڪل, اليڪٽرانڪس، فوڊ پروسيسنگ، صارفن واريون شيون (consumer goods), عمارتي ڪاٺ وارو سامان، کاڻين واري صنعت شامل آهن. آمريڪا ۾ ڪم ڪندڙن يا مزدوري جي سگھ (Labour power) 2017 ۾ 160400000 مزدورن تي مشتمل ھئي ان سگھ م ان سال ھي ملڪ دنيا ۾ چوٿين نمبر تي ھيو. ان تعداد ۾ پيشي جي لحاظ کان 0.7 سيڪڙو فارمنگ، فشنگ ۽ فاريسٽري م، 20.3 سيڪڙو مينيوفيڪچرنگ، ٽرانسپورٽ، وغيره ۾ ، 37.3 سيڪڙو مينيجمينٽ، پيشورانہ ۽ فني شعبن ۾، 24.2 سيڪڙو  وڪري ۽ آفيس ورڪ ۾،17.6 سيڪڙو ٻين خدمتن ۾  ان سگھ ۾  بي روزگار  شامل ناھن. 2015 ۾ ملڪ جي 15.1 سيڪڙو آبادي غربت جي لڪير کان ھيٺ زندگي گذاريندڙ ھئي.
بجيٽ
ھن ملڪ جي 2017 واري بجيٽ ۾ ملڪ جي آمدني 3.336 ٽرلين ڊالر، خرچ 3.991 ٽرلين ڊالر ھيو. ملڪ جي 17.2 سيڪڙو آمدني ٽيڪس ۽ ٻين محصولن مان حاصل ٿي جيڪڏهنان ۾ سوشل سڪيورٽي وغيره کي بہ شامل ڪجي تہ پوءِ ٽيڪس ۽ محصولن جي آمدني 22 سيڪڙو ھئي.2017 ۾ بجيٽ جو خسارو 3.4 سيڪڙو ھيو.ملڪ جو 2017 ۾ ڪرنٽ اڪائونٽ بيلنس 462 بلين ڊالر ھيو. ملڪ جون برآمدات 1.576 ٽرلين ڊالر ۽ درامدات 2.352 ٽرلين ڊالر ھيون. پرڏيهي مٽاسٽا لاء ذخيرو ۽ سون 117.3 بلين ڊالر ھيو.
توانائي
thumb|آمريڪا جون بجلي جي ٽرانسميشن جون گرڊ اسٽيشنون جن جون 300000 km 500 ڪمپنيون ھلائڻ ٿيون ۽نارٿ آمريڪن اليڪٽرڪ رلائبلٽي ڪارپوريشن انھن سڀني جي نگراني ڪندڙ آھي ھن ملڪ جي 100 سيڪڙو آبادي بجلي سان مستفيد آھي.2015 ۾ ھن ملڪ جي بجلي جي پيداوار 4.088 کرب ڪلو واٽ ھئي.ان ڀيٽ سان ھي دنيا جو بجلي پيدا ڪندڙ ٻيون نمبر وڏو ملڪ ھيو. ساڳي سال بجلي جي کپت ھن ملڪ ۾ 3.911 کرب ڪلو واٽ ھئي. 2016 ۾ ھن ملڪ 9.695 ارب ڪلو واٽ بجلي برآمد ڪئي ۽ 80.66 ارب ڪلو واٽ بجلي درآمد ڪئي. ھن ملڪ جي بجلي جي پيداوار 2015 ۾ 70.6 سيڪڙو تيل تي ،9.2 سيڪڙو نيوڪليئر، 7.4 سيڪڙو ھائڊرل يا پاڻي واري توانائيءَ تي ۽ 10.7 سيڪڙو ٻي توانائي تي ٿيندي آهي.2016 ۾ ملڪ ۾ ڪچي تيل جي روزاني پيداوار 8.853 ملين بيرل جي ھئي.ڪچي تيل جي برآمد ساڳي سال روزانو 590900 بيرل ھئي ۽ درآمد روزانو 7.85 ملين بيرل ھئي.
مواصلات
ملڪ ۾ ٽيلفو جا لڳل ڪنيڪشن 121.53 ملين آھن.جولاء2016 جي صورتحال مطابق ملڪ 100 سيڪڙو آبادي انھن جو استعمال ڪندڙ آھي ۽ ان لحاظ کان ٻين ملڪن جي ڀيٽ ۾ ھي ملڪ ٽڪ ٽئين نمبر تي آهي.جولاء 2016 ۾ ملڪ ۾ موبائل فون جا 395.881 ڪنيڪشن ھيا۽ملڪجي 100 سيڪڙو آبادي انھن کان مستفيد ھئي ۽ ان ڀيٽ ۾ ھي دنيا جو چوٿون نمبر وڏو ملڪ هيو.ملڪ جو فون جو مواصلاتي نظام جديد ترين ٽيڪنالاجيءَ وارو آھي جنھن ۾ فائبر آپٽڪ ڪيبل، مائڪرو ويو ريڊيو رلي(microwave radio relay),ڪوايڪسل ڪيبل(coaxial cable) ۽ ڊوميسٽڪ سيٽلائيٽ سسٽم شامل آھن. ھن ملڪ جو انٽرنيشنل ڪنٽري ڪوڊ نمبر 1 آھي. ملڪ جو انٽرنيٽ ڪنٽري ڪوڊ .us آھي. جولائي 2016 ۾ انٽرنيٽ جي استعمال ڪندڙن جو تعداد246,809,221 ھيو جيڪو ڪل آبادي جو 76.2 سيڪڙو ھيو ۽ ان ڀيٽ ۾ جي دنيا جو چوٿون وڏو ملڪ هيو.
گجرات ضلعو
گُجرات ضلعو پاڪستان جي صوبي پنجاب جو هڪ ضلعو آهي.
آمريڪا جون گڏيل رياستون
ٽرانسپورٽ
thumb|کاٻو|بين الرياستي روڊن جو ڄار جنھن جي ڊيگھ جملي 46876 mi. thumb|کاٻو| ريلوي نظام {{nowrap| [[ShareMap:special/North America Passenger Trains|اندروني ملڪئ جو ريلوي نظام جو نقشو ]]
2016 ۾ سرڪاري ھوائي ٽرانسپورٽ ۾ ھن ملڪ جي رجسٽرڊ جھازن جو تعداد 92 آھي. غيرسرڪاري ٽرانسپورٽ جو رجسٽرڊ تعداد 6817 آهي.ساليانو 798.23 ملين ماڻھو جھازن ۾ سفر ڪن ٿا.2013 ۾ ملڪ ۾ ھوائي اڏن جو تعداد 13513 ھيو ۽ ان ڀيٽ ۾ ھي ملڪ دنيا ۾ پھرين نمبر تي آهي. ملڪ ۾ پيوڊ رن وي(paved runway )  وارا ايئر پورٽ 5054 آھن. ان پيوڊ رن وي (unpaved runway) وارا ھوئي اڏا 8459 آھن.2013 ۾ ملڪ ۾ ھيليڪاپٽرن جا اڏا يا ھيلي پورٽ (Heliports) جو تعداد 5287 آھي. ملڪ ۾ 2013 ۾ قدرتي گيس جي پائيپن جي ڪل ڊيگھ 1984321 ڪلوميٽر ۽ پيٽرول جي پائيپ لائين جي ڊيگھ 240711 ڪلوميٽر ھئي. ريلوي لائين جي ڊيگھ ساڳي سال 293564.2 ڪلوميٽر ھئي. ملڪ ۾ روڊن جي ڊيگھ 6586610 ڪلوميٽر جنھن ۾ پيوڊ روڊن (paved road) جي ڊيگھ 4304715 ڪلوميٽر، ايڪسپريس وي ۾ 76334 ڪلوميٽر ۽ ان پيوڊ روڊن (unpaved roads) جا 281895 ڪلوميٽر شامل آهن. روڊن جي ڊيگھ ۾ ھي ملڪ دنيا ۾ پھريون نمبر آھي.ملڪ جي واپاري بحري جهازن، ٻيڙن ۽ ٽينڪرن جو تعداد 3611 آهي.
گجرات ضلعو
زمرو:گجرات ضلعو زمرو:پاڪستان جا ضلعا زمرو:پنجاب پاڪستان جا ضلعا زمرو:پنجاب، پاڪستان جا ضلعا
آمريڪا جون گڏيل رياستون
ملڪ جو دفاع
ملڪ ۾ دفاع جو خرچ 2012 ۾ جي.ڊي.پي.جو 4.24 سيڪڙو ھيو جيڪو 2016 ۾ گھٽجي 3.29 تي پھتو. 2016 ٻين ملڪن جي ڀيٽ ۾ آمريڪا دفاع جي خرچ ۾ 25 نمبر تي ھيو. ملڪ ۾ فوج يو ايس آرمي، يو ايس نيوي، يو ايس ايئر فورس۽ يو ايس ڪوسٽ گارڊ تي مشتمل آهي. ڪوسٽ گارڊ امن واري حالت ۾ ھوم لينڊ سڪيورٽي جي ماتحت ڪم ڪندا آهن ۽ جنگ جي حالت ۾ نيوي جي شعبي ۾ رپورٽ ڪندا آهن. فوج ۾ ڀرتي جي عمر 18 سال آهي پر جي والدين مرضي ڏيکارين تہ سترھن سال ۾ ڀرتي ٿي سگھي ٿي
حوالا
زمرو:آمريڪا زمرو:گڏيل آمريڪي رياستون زمرو:ملڪ
هيرا منڊي
لاهور ۾هيرا منڊي شهر جي اهڙي علائقي کي چوندا آهن ، جنهن ۾ زناڪاري جي غرض سان قحبہ خانا کليل هوندا هيا۔ هي شاهي محلہ جي نالي سان پڻ مشهور آهي۔ مغربي ملڪن ۾ اهڙن علائقن کي ريڊ لائٽ ڊسٽرڪٽ يعني لال بتي ضلعا چيو ويندو آهي۔
تاريخ
مغلن جي دور ۾ هيرا ماني ناچ ۽ موسيقيءَ ۾ مشهور هئي. اهو شهر قبائلي ثقافت جو مرڪز هو. هتان جا ماڻهو بصري وندر ۽ موسيقيءَ لاءِ ايندا هئا، هو اڳتي هلي وزيراعظم ٿيو، پنهنجي حويلي ۽ نالي جي ڪري لاهور شهر جو هي حصو هيرا منڊي سڏجي ٿو.
عصمت فروشي جو آغاز
برطانوي راڄ دوران پراڻي انارڪلي بازار ۾ انگريز سپاهين جي تفريح لاءِ ڪمرا قائم ڪيا ويا. ان کان پوءِ کيس لاهور گيٽ ۽ پوءِ ٽيڪسي گيٽ ڏانهن منتقل ڪيو ويو. انهن کي بعد ۾ موجوده هيرا منڊي جي ماڳ ڏانهن منتقل ڪيو ويو.
انهن کي بعد ۾ موجوده هيرا منڊي جي ماڳ ڏانهن منتقل ڪيو ويو.
زمرو:اندرون لاهور زمرو:انگريزي محاورا زمرو:ضلعو لاهور جا آباد مقام زمرو:لاهور زمرو:لاهور جا قصبا زمرو:لاهور ضلعي جون آباد جڳھون
اصول ڪافي
اصول ڪافي( عربي ٻولي ۾ الشافي) هن ڪتاب جو ليخڪ شيخ ابو جعفر محمد بن يعقوب ڪليني آهي.
ڪل حديثون
هن ڪتاب ۾ 16199 حديثون آهن جنهن مان ڪجه ضعيف روايتون به آهن جنهن جي تفصيل علامه مجلسي مرات العقول شرح اصول ڪافي ۾ لکهي آهي.اصول ڪافي کي پنجن جلدن ۾ تقسيم ڪيو ويو آهي.
اباڻا (فلم)
حوالا
زمرو:ڀارتي فلمون زمرو:سنڌي ٻولي جون فلمون
1550ع
ڊسمبر
زمرو:1550ع
974ع
ڊسمبر
زمرو:974ع زمرو:ڏھين صدي
قبيلا
thumb|ھڪ قديم قبيلو
قبيلا شروع ۾ اڃا پيداواري ذريعن ايتري ترقي ڪانه ڪئي هئي. جنهن ڪري ڪٽنب کي هڪ ٻئي جي ويجهو اچڻ ۽ هڪ ٻئي جي مدد ۽ سهڪار جي ضرورت ڪانه پئي هئي. ان ڪري هو پنهنجي بچاءُ جو بندوبست پاڻ ڪندا هئا ۽ ٻين خاندانن سان ڪوبه ناتو رشتو ڪونه رکندا هئا ۽ انهن کي پاڻ لاءِ ڌاريو سمجهندا هئا. جڏهن خاندان جي آبادي وڌڻ لڳي ۽ انهن جي گذر سفر جا وسيلا تنگ ٿيڻ لڳا ته خاندان جو هڪ حصو ٽٽي، نئين هنڌ ڏانهن رهڻ لاءِ روانو ٿي ويو. انهن ٻنهي برادرين ۾ پوءِ به مائٽي ۽ معاشي لاڳاپا قائم رهيا. انهن ئي بنيادن تي خاندانن جي وڏي اتحاد، قبيلي جي اڏوات ڪئي. ڇو جو وڌندڙ آبادي مائٽ خاندان کي مجبور ڪيو ته هو اندروني طور تي ڀرپاسي جي دنيا سان ڪاروبار ۾ گڏ ٿين. اهڙيءَ طرح انساني سماج جي قديم راڄوڻي نظام ۽ خاندان کان پوءِ قبيلا وجود ۾ آيا. جيڪي آبادي جي لحاظ کان هزارين ماڻهن تي مشتمل هئا. اهي هڪ خاص علائقي ۾ رهڻ لڳا ۽ اتي جي شڪار، ٻنين ٻارن ۽ ٻين غذائي وسيلن تي قابض ٿي ويا. اهڙيءَ طرح تاريخ ۾ پهريون ڀيرو علائقائي لاڳاپي جو تصور قدرتي طور تي قائم ٿيو. خاندان جي وچ ۾ انهن لاڳاپن ۽ رشتن هڪ ٻوليءَ (Bboli) کي جنم ڏنو ۽ هو پاڻ ۾ پنهنجي هڪ خاص ٻولي ڳالهائڻ لڳا. قبيلن جا ماڻهو گڏيل مذهبي عقيدن رکڻ سان گڏ، گڏيل رسم رواج جا مالڪ پڻ هئا. جنهن ڪري منجهن ثقافتي هڪ جهڙائي جو عمل اڀريو. قبيلن جي ساري سماجي تعمير جمهوري اصولن تي ٿيڻ لڳي. هو پاڻ ۾ گڏجي هڪ وڏي، سرواڻ يا اڳواڻ جي ماتحت نظام زندگيءَ جا طور طريقا اختيار ڪرڻ لڳا. قبيلي جو انتظام هڪ مجلس يا پئنچائت (Painchaait) ڪرڻ لڳي، جيڪا قبيلي جا ماڻهو گڏيل طور تي چونڊيندا هئا. ان مان ئي هڪ بزرگ قبيلي جو سرواڻ مقرر ٿيندو هو.
حوالا
زمرو:تاريخ زمرو:سماج
حافظ آباد ضلعو
thumb|پنجاب جي نقشي ۾ حافظ آباد ضلعو نمايان ڪيل آهي حافِظ آباد ضلعو پاڪستان جي صوبي پنجاب جو هڪ ضلعو آهي.
اڇوت
هندن ۾ 4 مکيه جاتيون يا ورڻ آهن -برهمڻ-، کتري، وئش ۽ شودر، برهمڻن کي اعليٰ يا اُچي ذات سمجهيو ويندو آهي ۽ شودرن کي گهٽ ذات -جن- کي اُچي ذات وارا ڇهڻ به پاپ سمجهندا آهن، -ان- ڪري مٿين ذات وارن هندن، گهٽ ذات وارن هندن کي -اڇوت- سڏيو، پر -اڇوت- حقيقت ۾ هندو نه آهن. اهي برصغير جا اصلوڪا رهاڪو ۽ ڪجهه وقت آزاد حڪمران هئا. هڪ نظريو آهي ته آرين جي اچڻ سان انهن جون حڪومتون ناس ڪيون ويون ۽ کين غلام بنايو ويو ۽ سندن حق کسيا ويا ۽ حياتيءَ جي هر شعبي ۾ ذليل ڪيو ويو. ايتريقدر جو -اڇوت- جو پاڇو پوڻ به پاپ سمجهيو ويندو هو. مهاتما گانڌيءَ، اڇوتن کي ’هريجن‘ (يعني خدا يا هريءَ جا ماڻهو) جو لقب ڏنو ۽ سندن حقن لاءِ ڪوشش ڪئي. -پاڪستان- ٺهڻ کان پوءِ -پاڪستان- حڪومت سمورين اقليتن کي تسليم ڪندي سندن حق برابر رکيا آهن پر سماج ۾ ڪٿي ڪٿي اڃا به انهن سان مت ڀيد رکيو وڃي ٿو.
مير حاجن پنهور
مير حاجن مير پنهور (انگريزي:Mir Hajan Panhwar) سنڌي ٻولي جو  ناميارو شاعر، ليکڪ نقاد، ڪهاڻيڪار ۽ محقق آهي. سندس ڪتاب پڻ ڇپيل آهن.
زندگي جو احوال
مير حاجن مير جو اصل نالو حاجي خان ولد محمد سليمان پنهور آهي. مير حاجن مير جي قلمي نالي سان لکي ٿو. هن سنڌ جي ڄامشورو ضلعو جي لڪي شاھ صدر شهر ويجهو ڳوٺ محمد يعقوب پنهور  ۾ 3 ڊسمبر 1979ع تي جنم ورتو.
ڪتاب
نيرا خواب (شاعري) 2012ع
15 جنوري
15 جنوري ، عيسوي سال جو 15 هون ڏينهن آهي. سال پوري ٿيڻ ۾ 350 ڏينهن (ليپ سال 351 ڏينهن) باقي آهن.
مير حاجن پنهور
حوالا
زمرو:شاعر زمرو:محقق
15 جنوري
وڌيڪ ڏسو
زمرو:سال جا ڏينهن زمرو:جنوري
اڇو جيرو
جِيري جو هڪ قسم، جيڪو پسارڪي وکر طور ڪم اچي. -ان- کي اردوءَ ۾ ’ذيره‘ چون. هيءُ هڪ خوشبودار ميرانجهڙي رنگ جو -ٻج- آهي، جنهن لاءِ حڪيمن جو چوڻ آهي ته -ان- کي گهوٽي پياربو ته پيشاب -جاري- ڪندو. اُڃ ۽ رت جي جوشِ کي گهٽائيندو آهي. ۽ ٻين به ڪن بيمارين ۾ ڪم آڻبو آهي. هيءُ عام رڌڻي ۾ مصالحي طور پڻ استعمال ٿيندو آهي.
طب
جيرو اڇو: نالا: ع. ڪمون ابيض، ف. زيره سفيد، هه. وغيره___ زيرا ۽ جامع اللخم. اثر: گرم خشڪ، نقصان: دماغ کي، ميل: ننڍا ڦوٽا، عيوض: ڪاسني، وزن: ٽن کان پنج ماسا. سڃاڻپ: ميرانجهڙي رنگ جو ٻج آهي، هن کي گهوٽي پياربو ته پيشاب جاري ڪندو، اُڃ، صفرا ۽ رت جي جوش کي گهٽائيندو، مثاني جي پٿري، رائي ۽ مثاني جي ڦٽ، پرميل، صفراوي تپن، ٻرهل، يرقان، جگر جي گرمي ۽ رت صفا ڪرڻ لاءِ مفيد آهي. ،
حوالا
زمرو:مصالحا
1551ع
ڊسمبر
زمرو:1551ء زمرو:سال
عيسيٰ
قرآن مطابق عیسیٰ مسیح جو تصور
حضرت عيسيٰ (Jesus Christ) جي حوالي سان مختلف مذهبن ۾ مختلف روايتون قائم آهن. اسلام مطابق هُو الله جو هڪ سچو نبي هو ۽ هُو مريم جي پيٽ مان بيت الحم ۾ پيدا ٿيو. مسلمان سمجھن ٿا ته الله يهودين جي اصلاح لاءِ موڪليو عيسيٰ (عيسا) کي نبي ڪري موڪيلو هو. عيسيٰ جا خاص 12 ساٿي يا مريد هئا، جيڪي حواري سڏائيندا هئا. هڪ مذهبي جشن جي موقعي تي هن جا حواري يروشلم ويا ان وقت رومي حڪومت فيصلو ڪيو ته هي باغي آهي، پوءِ کيس گرفتار ڪري رومي حاڪم پبلاطس جي عدالت ۾ پيش ڪيو ويو جنهن کيس صليب تي چاڙهڻ جو حڪم ڏنو. مسلمانن جي پاڪ ڪتاب قرآن مطابق نه هن کي قتل ڪيو ويو هو ۽ نه ڦاسي ڏني ويئي بلڪه دشمنن کي شڪ ۾ وڌو ويو آهي. قرآن مقدس ۾ حضرت مسيح ۽ ان جي پوئلڳن جو ذڪر ڪيترائي ڀيرا آيو آهي، قرآن جي ان حصي جو اڀياس ڪرڻ سان خبر پوي ٿي ته حضرت مسيح ؑ جي زندگيءَ ۾ هڪ اهم خاص مثال ملي ٿو. ان مثال جو لاڳاپو تحريڪ سان آهي. اسلامي تحريڪ يا خدا پرستيءَ واري دعوت کي ڪهڙيءَ ريت هلايو وڃي ۽ مختلف عنصرن سان ڪهڙيءَ ريت مقابلو ڪجي. ان جو هڪ خاص نمونو حضرت مسيح ۽ ان جي پوئلڳن وٽ ملي ٿو. قرآن شريف ۾ مسلمانن کي خطاب ڪندي چيو ويو آهي ته:
"یٰۤاَیُّہَا الَّذِیۡنَ اٰمَنُوۡا کُوۡنُوۡۤا اَنۡصَارَ اللّٰہِ کَمَا قَالَ عِیۡسَی ابۡنُ مَرۡیَمَ لِلۡحَوَارِیّٖنَ مَنۡ اَنۡصَارِیۡۤ اِلَی اللّٰہِ ؕ قَالَ الۡحَوَارِیُّوۡنَ نَحۡنُ اَنۡصَارُ اللّٰہِ فَاٰمَنَتۡ طَّآئِفَۃٌ مِّنۡۢ بَنِیۡۤ اِسۡرَآءِیۡلَ وَ کَفَرَتۡ طَّآئِفَۃٌ ۚ فَاَیَّدۡنَا الَّذِیۡنَ اٰمَنُوۡا عَلٰی عَدُوِّہِمۡ فَاَصۡبَحُوۡا ظٰہِرِیۡنَ"
- (الصف: 16)
"ترجمو"
- ”اي ايمان وارو! الله جي دين جا مددگار ٿيو. جيئن مريم جي پٽ عيسيٰ پنهنجي حوارين کي چيو ته الله جي رستي ۾ منهنجا مددگار ڪير آهن؟ انهن حوارين چيو ته اسين الله (جي دين) جا مددگار آهيون. پوءِ بني اسرائيلن مان هڪ جماعت ايمان آندو ۽ هڪ جماعت ڪافر ٿي، پوءِ اسان ايمان وارن کي سندن دشمنن تي طاقت ڏني، پوءِ اهي غالب ٿيا.“
قرآن جي هن آيت سڳوريءَ ۾ فَاَیَّدۡنَا الَّذِیۡنَ اٰمَنُوۡا عَلٰی عَدُوِّہِمۡ ۔ جا لفظ تمام گهڻي ڌيان ۽ غور جي قابل آهن.
هن آيت ۾ قوت (Strength) مان ڪهڙو مطلب آهي. ۽ دشمنن تي غلبو حاصل ڪرڻ جو مطلب ڇا آهي. اهو نهايت اهم سوال آهي. مسيحيت کي پنهنجي شروعاتي دور ۾ فلسطين جي يهودين طرفان سخت قسم جي دشمنيِءَ سان واسطو آيو، ايتري قدر جو اهي حضرت مسيح ؑ کي قتل ڪرڻ جي ڪڍ پئجي ويا. تاريخ ۾ ان جو ڪو ثبوت ناهي ته حضرت مسيح ؑ جي پوئلڳن انهن جي مقابلي ۾ جنگي هٿيار استعمال ڪيا هجن ۽ انهن جي ذريعي هنن پنهنجي دشمنن تي سوڀ ماڻي ورتي هجي. اهڙيءَ حالت ۾ آخر اها ڪهڙي قوت هئي، جيڪا انهن جي لاءِ پنهنجي دشمنن جي مٿان فتح ۽ غلبي جو سبب بڻجي.
ان جو جواب قرآن ۾ اهو ملي ٿو ته الله تعاليٰ مسيح ؑ جي پيروي ڪندڙن منجهه خاص طور تي هڪ اخلاقي ۽ روحاني صفت پيدا ڪري ڇڏي، جيڪا مادي هٿيارن کان سواءِ جنگ کٽڻ جي صلاحيت رکندي هئي. قرآن مجيد حضرت مسيح ؑ ۽ سندس ساٿين جو ذڪر ڪندي بيان ڪيو آهي ته: "وَ جَعَلۡنَا فِیۡ قُلُوۡبِ الَّذِیۡنَ اتَّبَعُوۡہُ رَاۡفَۃً وَّ رَحۡمَۃً ؕ ”۽ جن سندن تابعداري ڪئي، تن جي دلين ۾ اسان نرمي ۽ مهرباني رکي.“"
- (الحديد:27)
انهيءَ آيت سڳوريءَ ۾ مسيحءَ جي پوئلڳن جي لاءِ جنهن مهر، ٻاجهه ۽ رحمت جو ذڪر آهي، اهو پيرويءَ کان پوءِ جو واقعو آهي. نڪي پيرويءَ کان اڳ جو. يعني ان جو مطلب اهو ناهي ته، ماڻهو پهريان کان ئي مهرباني ۽ رحمت ساڻ ڪري پيدا ٿيا هئا، بلڪه ان جو مطلب هيءُ آهي ته حضرت مسيحءَ جي ذريعي انهن کي جيڪو دين سيکاريو ويو هو. ان، منجهن اهو جذبو پيدا ڪيو. ٻين لفظن ۾ هيءُ ته فلسطين ۾ جڏهن کين يهودين جي دشمنيءَ وارين ڪاررواين جو معاملو آڏو آيو ته، ان جو مقابلو ڪرڻ جي لاءِ انهن کي ٽڪراءُ جي تعليم ڏيڻ بدران اها تعليم ڏني وئي ته ٻاجهه، مهرباني ۽ رحمت سان ان جو مقابلو ڪريو. اها ئي ڳالهه خود انجيل مان به معلوم ٿئي ٿي. (لوقا ـ باب: 6)
ان تي ويچارڻ سان ڄاڻ پوي ٿي ته حضرت مسيحءَ جي پوئلڳن کي جيڪا طاقت ڏني وئي، اها مهرباني ۽ رحمت جي طاقت هئي، انهيءَ امن واري هٿيار جي ذريعي اهي پنهنجي دشمنن تي اهڙيءَ ريت غالب ٿيا جو، جيڪي ماڻهو اڳ سندن دشمن هئا، اهي دوست بڻجي، سندن صف ۾ شامل ٿي ويا. اهڙيءَ ريت انهن جي عددي قوت ايتري وڌي وئي جو، خود اها ئي عددي اڳڀرائي انهن جو غلبي جي ذريعو بڻجي وئي.
اسان کي خبر آهي ته حضرت مسيح ۽ سندس پيروڪارن کي فلسطين ۾ پهرين ڏينهن کان ئي سخت مخالفت ۽ دشمنيءَ سان منهن ڏيڻو پيو. انهن جا اهي دشمن، يهودي هئا، جيڪي ان وقت ان علائقي ۾ سگهاري حيثيت رکندڙ هئا. انهن پنهنجي ان دشمنيءَ وارين ڪاررواين ۾ اتان جي رومي حڪمرانن کي به پنهنجو طرفدار بڻائي ورتو. جنهن جي نتيجي ۾ حضرت مسيح ۽ سندس پيروڪارن جي لاءِ اتي تمام گهڻو اڻوڻندڙ ماحول جڙي پيو.
”دشمن سان محبت ڪيو.“ جو مطلب اهو آهي ته توهان دشمن جا خير گهرندڙ ٿيو. دعوت جو بنياد اهائي خيرخواهي آهي. دعوت سچ پچ ته انساني محبت جو اظهار آهي. حضرت مسيح جڏهن دشمن سان محبت ڪرڻ تي زور ڀريو ته، ان جو مطلب هيءُ هو ته توهان ماڻهو سڀني انسانن سان خيرخواهي ڪريو. ايتري قدر جو پنهنجي دشمنن سان به. توهان هر ماڻهو جي هدايت جا طلبگار بڻجو. چاهي اهو توهان جو سڄڻ هجي يا مخالف. چاهي اهو توهان جي آوڏو هجي يا توهان کان پري.
حضرت مسيح جو اهو چوڻ ته: ”جيڪو قيصر جو آهي، قيصر کي ڏيو ۽ جيڪو خدا جو آهي، خدا کي ڏيو.“ ان جو مطلب هيءُ هو ته وقت جي حڪمران سان سياسي ٽڪراءُ ڪرڻ کان پاسو ڪيو، ائين نه ٿئي جو توهان جو سڄو وقت ناڪاري ٽڪراءَ ۾ گذري وڃي ۽ غير سياسي ميدان ۾ هاڪاري جدوجهد جا جيڪي امڪان آهن، اهي استعمال ٿيڻ کان رهجي نه وڃن. اهڙيءَ ريت حضرت مسيح ؑ جو اهو چوڻ هو ته، ”جيڪو توهان کان ڪرتو گهري، اوهان ان کي پنهنجو جبو به ڏئي ڇڏيو.“ اها به ڪا بزدليءَ جي تعليم نه هئي. ان جو مطلب هي هو ته ڪنهن سان ڪو جهيڙو ٿي پئي ته، ان کي جلدي ختم ڪريو. پوءِ اهو هڪ طرفي سمجهوتي (Unilateral Adjustment) جي ذريعي ئي ڇو نه هجي. ان پاليسيءَ کي ٿورن لفظن ۾ هن ريت چئي سگهجي ٿو ته مسئلن کان بچو ۽ موقعن کي استعمال ڪريو. ان پاليسيءَ تحت حضرت مسيح ؑ پنهنجي ساٿين کي هجرت جو مشورو ڏنو. يعني اهي ماڻهو فلسطين کان نڪري، ڀرپاسي جي علائقن ڏانهن هليا وڃن ۽ اتي امن ۽ سلامتيءَ سان رهي، ماڻهن جي خدمت ڪن.
مسيح جا يارهن شاگرد گليل جي ان جبل تي ويا، جيڪو يسوع سندن لاءِ مقرر ڪيو هو. يسوع وٽن اچي ساڻن ڳالهيون ڪيون ۽ چيو ته توهان وڃي سڀني قومن کي شاگرد بڻايو ۽ کين تعليم ڏيو ته انهن سڀني ڳالهين تي عمل ڪن، جن جو مون توهان کي حڪم ڏنو آهي. (متي ـ باب 28)
حضرت مسيح جي هدايت مطابق انهن جو طريقو هي هو ته سياسي حڪومت سان ڪنهن قسم جو ڪو مهاڏو نه اٽڪائين. جيڪڏهن ڪنهن سان ڪو تڪرار ٿي پوي ته ان کي هڪدم هڪ طرفو ٿي ڪري حل ڪن. اهي ماڻهن سان محبت ۽ خير خواهي واري هلت هلن. ان جو نتيجو هي نڪتو جو مسيحيت تيزيءَ سان ماڻهن ۾ پکڙجڻ لڳي. تاريخ ٻڌائي ٿي ته ٿوري وقت ۾ مسيحيت مختلف ملڪن ۾ پکڙجي وئي. مثال طور: روم، يونان، شام، مصر، سوڊان، حبش، اتر آفريڪا، جارجيا، آرمينيا، مالابار ڪوسٽ وغيره. حضرت مسيح کان پوءِ شروعاتي پنجن صدين ۾ مسيحيت جهڙيءَ ريت دنيا جي مختلف حصن ۾ پکڙي، ان جو تفصيل هيٺ ڏنل ڪتابن ۾ ڏسي سگهجي ٿو:
ٻه هزار سال اڳ حضرت مسيح جي صليب تي چڙهڻ کان پوءِ مسيحيت لڳاتار پکڙجندي رهي. حضرت مسيحءَ جي تعليم جي مطابق، سندن پوئلڳن جي آڏو رڳو ٻه نڪاتي پروگرام هو. هڪ محبت ۽ ٻيو دعوت. هڪ طرف محبت ۽ امن واري دعوت جي انهيءَ اصول کي گڏ کڻي اهي وڌندا رهيا، ايتريقدر جو اهي يورپ تائين پهتا. ان وقت يورپ جي گهڻي حصي تي. رومي بادشاهت جي سياسي حڪومت هئي. شروعات ۾ انهن کي رومي بادشاهت پاران سخت تڪليفن (Persecution) سان منهن ڏيڻو پيو. پر اهي ٽڪراءُ کان پري رهندي، پنهنجو مشنري ڪم پر امن طور تي ڪندا رهيا. جنهن جو نتيجو اهو نڪتو جو 337ع ۾ خود رومي حڪمران ڪانسٽنٽين پهرين (Constantine-1) مسيحيت کي قبول ڪيو. هيءُ الناس علی دین ملوکھم۔ يعني ”ماڻهو پنهنجي بادشاهه جي دين تي هلن ٿا“ جو زمانو هو. ان ڪري ٿوري ئي وقت ۾ يورپ جي گهڻي آباديءَ مسيحيت کي قبول ڪيو. رومي بادشاهه 337ع ۾ مسيحيت کي قبول ڪيو هو.
حوالا
زمرو:ديوتا بڻيل ماڻهو زمرو:شخصيتون زمرو:عيسائيت زمرو:مذهب زمرو:نبي ۽ رسول
975ع
ڊسمبر
زمرو:975ء زمرو:ڏھين صدي زمرو:ڏهين صدي زمرو:سال
افسانه زندگي
هيءُ ڪتاب عبدالحئي ”جهانگي“ قريشيءَ، جيمس -آباد- واري جو لکيل آهي. ڪرائون سائيز واري هن ڪتاب جو جلد ڪچو آهي، جنهن ۾ 128 صفحا آهن ۽ قيمت ڏيڍ رپيو ڄاڻايل آهي. آر. ايڇ. احمد ائنڊ برادرس، حيدرآباد، -ان- جو ڇاپو ٻيو، اسٽئنڊرڊ پريس حيدرآباد مان سال 1953ع ۾ ڇاپيو.
سنڌي فلمن جي فهرست
پڻ ڏسو
(سنڌ فلمن جي لسٽ) انگريزي وڪيپيڊيا صفحو
سنڌي فلمن جو صفحو امبيڊ ويب سائيٽ
سنڌي وڪيپيڊيا ۾ اباڻا فلم جو صفحو
(سنڌي فلمن جي لسٽ) پاڪستان فلم ميگزين
مڪمل فلم (اباڻا 1958) يوٽيوب ۾
چارلس نيپئر
thumb|کاٻو|چارلس نيپيئر چارلس جيمس نيپئر (Charles James Napier) انگريز جنرل 10 آگسٽ 1782ع تي فوجي ڪرنل ’جارج‘ جي گھر ۾، انگلنڊ ۾ ڄائو. هيءُ اڃا ٽن سالن جو مس هو ته سندس خاندان لنڊن (برطانيا) ڇڏي ڊبلن, آئرلينڊ جي ڀرسان هڪ ڳوٺ ۾ وڃي آباد ٿيو. نـنـڍي هـونـدي سـاڻـس هـڪ حـادثـو پيـش آيـو، جنهنڪري هيءُ بيمار رهڻ لڳو ۽ بيمار رهڻ ڪري اڪثر جسماني طور ڪمزور ۽ طبيعت ۾جذباتي ٿي پيو، پر هُو ننڍي هوندي کان تمام ذهين ۽ چالاڪ هو.
تقرري ۽ شادي
1825ع ۾ ڪرنل ٿيو ۽ اپريل 1827ع ۾ شادي ڪيائين. هاءِ ڪميشن ۾ نوڪري ڪندي بالا عملدارن سان نا اتفاقي ٿي پيس. ان ڪري ڊگھي موڪل وٺي اچي ’باٿ‘ شهر ۾ رهيو. 1833ع ڌاري سندس زال ڪالرا وگھي وفات ڪري وئي، جنهن بعد 1835ع ۾ ٻي شادي ڪيائين. 1837ع ۾ ميجر جنرل مقرر ٿيو ۽ هڪ دفعو ٻيهر فوجي خـدمـتـون سـرانـجـام ڏيـڻ لـڳـو. چارلس نيپئر 1841ع ۾ هندستان جو فوجي سربراهه ٿيو. آگسٽ 1842ع ڌاري هندستان جي نئين گورنر جنرل ’لارڊ ايلنبرو‘ نيپئر کي جيمس آئوٽرام جي جاءِ تي سنڌ جو بااختيار سياسي ۽ فوجي اڳواڻ مقرر ڪيو. چارلس نيپئر 3 سيپٽمبر 1842ع تي ممبئي کان ڪراچي لاءِ روانو ٿيو. ان دوران سامونڊي سفر ۾ ئي هو ته ڪالرا جي وبا ڦهلجي وئي، جنهنڪري سندس جهاز ۾ 54 ماڻهو اجل جو شڪار ٿيا، پر سر چارلس نيپئر بچي ويو.
جنگيون
15 فبروري 1843ع تي سنڌ جي 8000 پيادن ۽ گھوڙيسوار سپاهين گدو لڳ انگريز ريزيڊنسيءَ تي حملو ڪيو، جتي ميجر جنرل آئوٽرام هڪ سؤ سپاهين سان گڏ ترسيل هو. انگريزي فوجن جي مدد لاءِ هڪ آگبوٽ ’سيٽلائيٽ‘ به اچي پهتو. ’ڪئپٽن ڪانوي‘ جي اڳواڻيءَ ۾ انگريز سپاهي خوب وڙهيا، پر آئوٽرام سميت سمورن انگريز سپاهين وٽ ڀڄڻ کان سواءِ ڪوبه رستو نه بچيو هو ۽ هُو ڀتيون ٽپي ڀڄڻ لڳا. ’ڪئپٽن ڪانوي‘ کي به ڀت ٽپي سپاهين سميت مٽيارين ڏانهن رُخ رکڻو پيو. هن جنگ ۾ ٽي انگريز سپاهي مئا ۽ ٻارهن ڌڪي ٿيا، جڏهن ته سٺ سنڌي سپاهي شهيد ۽ هڪ سؤ زخمي ٿي پيا هئا. اهڙيءَ صورتحال کان پوءِ چارلس نيپئر، خيرپور کان نڪري 6 فبروريءَ تي نوشهري فيروز؛ 11 فبروريءَ تي سڪرنڊ؛ 14 فبروريءَ تي سعيدآباد ۽ 16 فبروري 1843ع تي مٽياريءَ منزلون ڪندو اچي پهتو. هن جي ڪمانڊ هيٺ 2700 فوجي آفيسر ۽ سپاهي جنگ لاءِ تيار هئا. 16 فبروري 1843ع تي ميجر آئوٽرام ۽ ڀڳل سپاهي به مٽيارين وٽ اچي نيپئر سان مليا.
مياڻي واري جنگ
17 فبروري 1843ع تي مياڻيءَ جي ميدان تي سنڌ پنهنجي بقا جي آخري جنگ وڙهي. هڪ طرف انگريزن جون تربيت يافته ۽ هٿياربند فوجون هيون ۽ ٻئي طرف وطن جا بهادر ۽ بيباڪ سپاهي هئا، جن سان گڏ ٽالپر حڪمران به وڙهڻ لاءِ تيار ٿي چڪا هئا. مياڻيءَ جي ميدان تي وڏي جنگ ٿي، ڪيترن سرفروش سپاهين شهادتون ماڻيون، پر انگريزن جي هن 61 سالا چالاڪ جنرل نيپئر جي چالاڪين ۽ مڪارين آڏو سنڌي سپاهي بيهي نه سگهيا. مياڻيءَ جي جنگ 17 فبروري 1843ع تي جمعي جي ڏينهن مياڻيءَ جي ميدان ۾ لڳي. هن جنگ ۾ شڪست کائڻ کان پوءِ حيدرآباد جا سڀئي ٽالپر امير گرفتار ڪيا ويا. جنهن کان پوءِ ميرپورخاص وارو مير شير محمد خان ٽالپر بلوچن جي هڪ وڏي لشڪر سان اچي دُٻي ۾ پهتو، جتي 24 مارچ 1843ع تي ديهه ناريجاڻيءَ ۾ ’دٻي جي جنگ‘ لڳي. هن جنگ ۾ به انگريزن کي فتح نصيب ٿي. مياڻيءَ جي جنگ ۾ هوش محمد شيدي وڏي بهادريءَ سان وڙهيو هو ۽ لشڪر جي ڇڙوڇڙ ٿيڻ کان پوءِ پنهنجن ساٿين سميت اچي مير شير محمد ٽالپر سان گڏيو هو. هوشو شيديءَ جو آخري دم تائين: ”مر ويسون، پر سنڌ نه ڏيسون“ جو نعرو لڳندو رهيو. هن دٻيءَ جي جنگ ۾ وڙهندي، دشمنن کي ڪيرائيندي، سرچن نالي انگريز سپاهيءَ هٿان شهادت ماڻي. هوشو شيديءَ جي بهادري ڏسي چارلس نيپئر به سندس لاش کي سلام ڪيو ۽ هن بهادر سنڌيءَ جو لاش عزت سان کڻائي، ديهه ناريجاڻيءَ ۾ موجوده سيالن جي ڳوٺ لڳ دفن ڪرايو. ڪن مؤرخن ۽ ليکڪن جو خيال آهي ته هوشوءَ جو لاش حيدرآباد جي پڪي قلعي ۾ آهي، جتي سندس مزار جي مٿان بيڪري ٺاهي، ان کي منهدم ڪيو ويو. پر تحريري سندون پهرين حقيقت تي روشني وجهن ٿيون. سنڌ فتح ڪرڻ جي اهڙي سوڀ تي چارلس نيپئر کي 60 هزار پائونڊ انعام مليو ۽ ٻين بيشمار رعايتن سان گڏ سندس پگهار 8000 پائونڊ مقرر ٿيو. چارلس نيپئر ساڍا چار سال 1847ع تائين سنڌ کي ڦُريندو ۽ ديس واسين مٿان ڳرا محصول مڙهي مٿن ظلم ڪندو رهيو. ان دوران ڪنهن به قسم جي بغاوت کي ڪچلڻ لاءِ سنڌ ۾ فوج تي ساڍا ٽي ڪروڙ رپيا خرچ ڪيا ويا، جيڪي محصول جي صورت ۾ سنڌ مان ئي اوڳاڙيا ويا. انگريز فوج جي اهڙي زورآوريءَ جي نتيجي ۾ سنڌ جون اقتصادي حالتون تمام ڪمزور ٿي ويون ۽ سنڌ مرڪز وٽ ستر لکن جي قرضي ٿي وئي. حيدرآباد واري قلعي تي قبضي دوران ميرن جي منشين، سردارن ۽ ٻين ماڻهن وٽان جيڪا مالي ڦرلٽ ڪئي، سا به انگريزن کي ڦٻي وئي.
بيماري ۽ وفات
اپريل 1846ع ۾ ڪالرا وگھي ڪراچيءَ ۾ ست هزار ماڻهو مُئا، جن ۾ نيپئر جو ڀائيٽيو ’جان‘ به فوت ٿيو. چارلس نيپئر به هن بيماري ۾ مبتلا ٿيو. چارلس نيپئر 1847ع ۾ گورنريءَ تان استعيفا ڏئي، آڪٽوبر ۾ هندستان ڇڏي، برطانيا روانو ٿي ويو ۽ 29 آگسٽ 1853ع تي برطانيا ۾ وفات ڪيائين.
اعتراف
سنڌ تي قبضي ڪرڻ کان پوءِ بمبئي هيڊڪوارٽر ڏانهن پيغام اماڻيندي چارلس نيپئر، لاطيني ٻوليءَ جو لفظ ’پڪائولي‘ (Piccivli) اصطلاح طور استعمال ڪيو، جنهن جو مطلب هي ڪڍيو ويو: ‘I have sinned’ انهيءَ رمز واري جملي جون لکت واري فرق سان ٻه معنائون نڪري سگهن ٿيون. هڪڙي ته: ”مون سنڌ فتح ڪري ورتي“ ۽ ٻي معنيٰ اها ته: ”مون سنڌ تي قبضو ڪري، پاپ جهڙو ڪم ڪيو آهي!“ انهيءَ جملي مان سندس ندامت جو اظهار ٿئي ٿو.
زمرو:1853ع جون فوتگيون زمرو:تاريخ زمرو:سنڌ زمرو:سنڌ جي تاريخ زمرو:شخصيتون
اڇي پيٽ وارو چمڙو
هن چمڙي جا ٻه قسم آهن. پهريون قسم سنڌ ۾ عام ٿئي ۽ -ان- جو قد گهڻو ڪري ننڍڙو ٿئي. اُن جي جسم جو رنگ مٿان پيلو يا ڀورو ۽ هيٺان ڦڪو يا گهڻو ڪري اڇو ٿئي ٿو. سندس پرن جا ڪنارا پڻ اڇا ٿين ٿا ۽ انهن جي وچ ۾ اڇيون ليڪون به ٿين ٿيون. هيءُ چمڙو اڏامڻ ۾ ننڍڙي چمڙي وانگر آهستي اڏامي ٿو. هن جي مادي هڪ ئي وقت ٻه ٻچا ڄڻيندي آهي. هيءُ چمڙو سنڌ ۾ گهٽ ٿيندو آهي. هن چمڙي کي پرن ۾ وڏيون ٿيلهيون ٿينديون آهن ، جيڪي نر توڙي ماديءَ يعني ٻنهي جنسن ۾ موجود هونديون آهن. سندس ٻوٿاڙي تي وار ڪونه ٿين ، پر پڇ جي پوئين حصي تي ڇڊا ۽ ڊگها وار ٿين ٿا. هن قسم جا چمڙا ، مختلف رنگن ، جهڙوڪ اڇي ۽ ڪاري رنگ جا ٿين ٿا. ڪن کي اڇا چٽ به ٿين. هيءُ چمڙو ڏينهن جي وقت غارن ۽ جاين ۾ رهندو آهي ۽ بدبوءِ پيدا ڪندو آهي.
1552ع
ڊسمبر
زمرو:1552ء زمرو:سال
جهنگ ضلعو
thumb|پنجاب جي نقشي ۾ جھنگ ضلعو نمايان ڪيل آهي جَهنگ ضلعو پاڪستان جي صوبي پنجاب جو هڪ ضلعو آهي.
دي فائونڊرس ڊيولپمينٽ آرگنائيزيشن بدين
دي فائونڊرس ڊيولپمينٽ آرگنائيزيشن بدين هڪ سماجي تنظيم آهي جنهن جو ڪم ضلعي بدين جي ٻهراڙين ۾ غريب ۽ بي پهچ ماڻهن جي وس آهر مدد ڪرڻ آهي دي فائونڊرس بدين جو بنياد ضلع بدين جي پڇاڙي واري شهر ملڪاڻي شريف جي ڪجھ نوجوانن 2009 ۾ وڌو تنظيم ٺاهڻ جو مک مقصد علائقي جي ڀلائي جا ڪم ڪرڻ هو. 2010ع ۾ دي فائونڊرس بدين کي حڪومت سنڌ جي 1961ع جي ويلفيئر ايڪٽ تحت رجسٽر ڪرايو ويو، هن وقت دي فائونڊرس بدين ضلعي بدين جي اترين علائقن جي ٻهراڙين ۾ پنهنجو مدد پاڻ تحت ڪم ڪري رهي آهي، دي فائونڊرس جي هيڊ آفيس ملڪاڻي شريف ۾ آهي.
حوالا
زمرو:سنڌ ۾ سماجي ڀلائيءَ جون تنظيمون
976ع
ڊسمبر
زمرو:976ء زمرو:ڏھين صدي زمرو:ڏهين صدي زمرو:سال
فيملي ڪلچر
ﻫﻴﻨﺌﺮ ﺍﻫڙﻭ ﻭﺍﺀُ ﮔُﻬﻠﻴﻮ ﺁﻫﻲ ﺟﻮ ﭘڙﻫﻴﻞ ۽ ﻫﻮﻧﺪ ﻭﺍﺭﻥ ﻣﺎﮢﻬﻦ ﺟﻲ ﺍڪﺜﺮﻳﺖ ﺭﮘﻮ ﭘﻨﻬﻨﺠﻲ ﺫﺍﺕ ۽ ﻓﻴﻤﻠﻲﺀَ ﻻﺀِ ﺟﻴﺌﮡ ﺷﺮﻭﻉ ڪﻴﻮ ﺁﻫﻲ. ﭘﺌﺴﻮ ڪﻤﺎﺋﮡ ۽ ﭘﻮﺀِ ﺭﮘﻮ ﭘﻨﻬﻨﺠﻲ ﺫﺍﺕ ۽ ﻓﻴﻤﻠﻲﺀَ ﺗﻲ ﺧﺮﭺ ڪﺮﻱ ﮀڏﮠ ﺍﻧﻬﻦ ﺟﻲ ﺯﻧﺪﮔﻲﺀَ ﺟﻮ ﻣﻘﺼﺪ ﺑﮣﺠﻲ ﻭﻳﻮ ﺁﻫﻲ. ﺍﻧﻬﻲﺀَ ﻃﺮﻳﻘﻲ ﮐﻲ ﺋﻲ ﭘﻨﻬﻨﺠﻮ ﻣﺎڊﻝ ﺑﮣﺎﻳﻮ ﻭﻳﻮ ﺁﻫﻲ ۽ ﭔﻴﻮ ڪﻮ ﺑﻪ ﻣﺎڊﻝ ﺍﻧﻬﻦ ﺟﻲ ﺁڏﻭ ڪﻮﻧﻬﻲ. ﻓﻴﻤﻠﻲ ڪﻠﭽﺮ ﺟﻮ ﺳﭛ ﮐﺎﻥ ﻭڏﻭ ﻧﻘﺼﺎﻥ ﻫﻲﺀُ ﺁﻫﻲ ﺗﻪ ﺍﻭﻫﺎﻥ ﺟﻲ ﺳﻮﭺ ﺟﻮ ﺩﺍﺋﺮﻭ ﺑﻴﺤﺪ ﻣﺤﺪﻭﺩ ﭤﻲ ﻭﭸﻲ ﭤﻮ. ﺍﻭﻫﺎﻥ ﺟﻮ ﺫﻫﻦ ﺻﺮﻑ ﺍﻭﻫﺎﻥ ﺟﻲ ﻣﺎﺩﻱ ﺿﺮﻭﺭﺗﻦ ﺟﻲ ﻣﺤﺪﻭﺩ ﺩﺍﺋﺮﻱ ۾ ڪﻢ ڪﺮﻱ ﭤﻮ. ﺍﻭﻫﺎﻥ ﺳﺎﻥ ﺟﻴڪﻲ ﻻﮘﺎﭘﻴﻞ ﻣﺎﮢﻬﻮ ﺁﻫﻦ، ﺍﻭﻫﺎﻥ ﺟﺎ ﻋﺰﻳﺰ، ﺍﻭﻫﺎﻥ ﺟﺎ ﻣﺎﺗﺤﺖ، ﺍﻭﻫﺎﻥ ﺟﺎ ﭘﺎڙﻳﺴﺮﻱ ۽ ﺍﻭﻫﺎﻥ ﺟﺎ ﻫﻢ ﻭﻃﻦ، ﺍﻭﻫﺎﻥ ﺟﻮ ﺍﻧﻬﻦ ﺳﭝﻨﻲ ﺳﺎﻥ ﺗﻌﻠﻖ ﻳﺎ ڪﻤﺰﻭﺭ ﭘﺌﺠﻲ ﻭﭸﻲ ﭤﻮ ﻳﺎ ﺧﺘﻢ ﭤﻲ ﻭﭸﻲ ﭤﻮ. ﺍﻧﻬﻲﺀَ ﺟﻮ ﻧﻘﺼﺎﻥ ﺍﻫﻮ ﭤﺌﻲ ﭤﻮ, ﺗﻪ ﻣﺎﮢﻬﻦ ﺟﻮﻥ ﮔﻼﺋﻮﻥ، ٽﻮڪﻮﻥ ۽ ﺗﻨﻘﻴﺪﻭﻥ ﺍﻭﻫﺎﻥ ﺟﻮ ﻣﺤﺒﻮﺏ ﻣﺸﻐﻠﻮ ﺑﮣﺠﻲ ﻭﭸﻦ ﭤﻴﻮﻥ. ﺍﻭﻫﺎﻥ ﮐﻲ ﺍﻧﻬﻲﺀَ ﮘﺎﻟﻬﻪ ﺟﻮ ﺍﺣﺴﺎﺱ ﺋﻲ ﻧﺎﻫﻲ ﺗﻪ ﺍﻥ ﺳﺎﻥ ﺍﻭﻫﺎﻥ ﻣﺎﮢﻬﻦ ﺟﻲ ڪﻬڙﻱ ﺧﺎﻧﻲ ۾ ﺑﻴﻬﻮ ﭤﺎ. ﻫﻲ ﺍﻭﻟﻬﻪ ﺟﻲ ﻋﺎﻡ ﭼﻮﮢﻲ ﺁﻫﻲ ﺗﻪ ﺧﺴﻴﺲ ﻣﺎﮢﻬﻮ ﭔﻴﻦ ﻣﺎﮢﻬﻦ ﺟﻲ ﺑﺎﺭﻱ ۾ ﮘﺎﻟﻬﺎﺋﻴﻨﺪﺍ ﺁﻫﻦ. ﺭﻭﺍﺟﻲ ﻣﺎﮢﻬﻮ ﺷﻴﻦ ﺟﻲ ﺑﺎﺭﻱ ۾ ﮘﺎﻟﻬﺎﺋﻴﻨﺪﺍ ﺁﻫﻦ ۽ ﺳﭡﺎ ﻣﺎﮢﻬﻮ ﺍﻓڪﺎﺭ ۽ ﻧﻈﺮﻳﻦ ﺗﻲ ﮘﺎﻟﻬﺎﺋﻴﻨﺪﺍ ﺁﻫﻦ. ﺍﻥ ﺟﻲ ﻧﺘﻴﺠﻲ ۾ ﭤﺌﻲ ﻫﻴﺌﻦ ﭤﻮ ﺟﻮ ﻇﺎﻫﺮ ۾ ﺗﻪ ﺍﻭﻫﺎﻥ ﺳﻔﻴﺪ ﭘﻮﺵ ﺳﺮﻳﻼ ﻣﺎﮢﻬﻮ ﻧﻈﺮ ﭘﻴﺎ ﺍﭼﻮ ﭘﺮ ﻋﻤﻠﻲ ﻃﻮﺭ ﺗﻲ ﺍﻭﻫﺎﻥ ﻫڪڙﺍ ﺧﻮﺵ ﭘﻮﺵ ﺣﻴﻮﺍﻥ ‏( Well-dressed animal ‏) ﺑﮣﻴﻞ ﻫﺠﻮ ﭤﺎ. ﻣﺎﮢﻬﻮ ﺧﻮﺍﻫﺸﻦ ﮐﻲ ﺧﺪﺍ ﺑﮣﺎﺋﻲ ﭤﺎ ﮀڏﻳﻦ. ﺧﻮﺍﻫﺸﻦ ﺟﻲ ڪﮃ ڊﻭڙﻥ ﭤﺎ، ﺧﻮﺍﻫﺸﻦ ﮐﻲ ﭘﻮﺭﻭ ڪﺮﮠ ﻻﺀِ ﺟﻴﺌﻦ ﭤﺎ ۽ ﺧﻮﺍﻫﺸﻦ ﮐﻲ ﭘﻮﺭﻭ ڪﺮﮠ ﻻﺀِ ﻫﺮ ﺟﺎﺋﺰ ۽ ﻧﺎﺟﺎﺋﺰ ڪﻢ ڪﺮﮠ ﻻﺀِ ﺗﻴﺎﺭ ﭤﻲ ﻭﭸﻦ ﭤﺎ. ﻗﺮﺁﻥ ﻣﺠﻴﺪ ۾ ﭔﮅﺍﻳﻞ ﺁﻫﻲ ﺗﻪ ﺟﻴڪﻲ ﻣﺎﮢﻬﻮ ﭘﻨﻬﻨﺠﻲ ﺧﻮﺍﻫﺸﻦ ﮐﻲ ﺧﺪﺍ ﺑﮣﺎﺋﻲ ﭤﺎ ﮀڏﻳﻦ، ﺍﻫﻲ ﭘﻨﻬﻨﺠﻲ ﻻﺀِ ﺑﻴﺤﺪ ﺑﮁڙﻭ ﺍﻧﺘﺨﺎﺏ ﭤﺎ ڪﻦ.
ترتيب / ماجد علي تنيو
باراڻ نئن
سنڌ جي مشهور نئن جو نالو باراڻ / بارڻ، جيڪا کيرٿر جي ڏاکڻين ڇيڙي وٽ موجود ماٿري جي ٻئي پاسي کيرٿر -جبل- جي ڪڇ ڏئي هڪ ميدان ۾ وڃي ڇوڙ ڪندي آهي، جنهن جي اولهه ۾ ”ڪانڀو“ ۽ ”لڪي“ -جبل- جا سلسلا آهن. هيءَ نئن ٻنهي سلسلن سان گڏ وهي، ٻولهاڙيءَ وٽ سنڌونديءَ ۾ پوندي آهي. هيءَ نئن ”بارڻ“ جي نالي سان مشهور آهي ۽ سنڌ جي طويل ۽ تيز -ترين- نئين مان هڪ آهي.
افضل الاذڪار (ڪتاب)
هيءُ ڪتاب حافظ محمد احسن چنا جو لکيل آهي. ڪرائون سائيز واري هن ڪتاب جو جلد ڪچو آهي، جنهن ۾ صفحا 48 آهن ۽ قيمت 75 پئسا ڄاڻايل آهي. حڪيم عبدالحق ۽ حڪيم نورالحق سکر اُن جو ڇاپو پهريون، حيدري پرنٽنگ پريس، حيدرآباد مان سال 1956ع ۾ ڇپايو.
حوالا
زمرو:ڪتاب
اڇي پڇ وارو لومڙ
30 کان 35 -انچ- جسامت واري هن صحرائي لومڙ جو پڇ فٽ کان ڏيڍ فٽ جو هوندو آهي، اهو -آسٽريليا-، -ايشيا-، يورپ ۽ -اتر- -آمريڪا- جي صحرائن، ٻيلن ۽ جبلن ۾ -جتي- ڪٿي ٿئي ٿو. سنڌ جي خشڪ ۽ وارياسن علائقن ۾ پڻ ملي ٿو. -ان- جي پٺي ۽ پڇ جو رنگ ڳاڙهو سرمائي يا ڳاڙهي کان سرمائي تائين هوندو آهي. پڇ -ٿلهو- بُجدار ٿئيس ٿو، جنهن جي چوٽي اڇي هوندي آهي. صحرائي لومڙ جوڙيءَ ۾ ۽ چرون ٺاهي رهي ٿو. رات جو نڪرندو آهي، جيت، نانگ ۽ ڪوئا سندس خاص شڪار آهن، اڪثر پکي ۽ سها به ماري کائيندو آهي. رات ۽ ڏينهن شڪار جي کوج ۾ رهي ٿو، ڪي ميوا به کايو وڃي، مادي پيٽ ۾ 50-55 ڏينهن ٻچو رکي ٿي ۽ ھڪ وقت ۾ -ٽن- کان ٻارهن ٻچا ڏئي ٿي.لومڙ شڪار جو پيڇو ڪري -ان- کي ٿڪائي ٿڪائي ماريندو آهي ۽ پوءِ -ان- کي وات ۾ کڻي ڪنهن محفوظ جاءِ تي ويهي کائيندو آهي. بچيل گوشت لڪائي دٻائي ڇڏيندو آهي ۽ پوءِ ياداشت جي سهاري ڳولي ڪڍي کائيندو آهي، ھي لومڙ سڄي دنيا ۾ خاص ڪري ٿڌن ملڪن ۾ پنهنجي نرم پشم سبب گهڻو شڪار ٿئي ٿو.
ڳئون
ڳئون ھڪ مئمل جانور جو نالو آهي هن جو مذڪر ڍڳو ٿيندو آهي. ڳئون جا ڪافي قسم آهن، هن جا مختلف رنگ ٿيندا آهن. هي هڪ پالتو جانور آهي سائو گاھ کائيندي آهي. هن جو کير باقي تمام کير ڏيڻ واري جانورن کان خوش ذائقہ ۽ غذایت سان ڀرپور تصور ڪيو ويندو آهي.
حوالا
زمرو:پالتو جانور
اڇڙو ٿر
پکيڙ
سنڌ ۾ ٿر ريجن (ٿرپارڪر) جنهن جي پکيڙ ٻاويهه هزار (22000) چورس ڪلوميٽر ۽ ٽيون نارا ريجن (اڇڙو ٿر) جيڪو ٽيويهه هزار (23000) چورس ڪلوميٽرن ۾ ڦهليل آهي. صدين کان وٺي نارا ريجن کي مقامي ماڻهو -اڇڙو ٿر- ڪري سڏن. -اڇڙو ٿر- سنڌ جي پنجن ضلعن سانگهڙ، نوابشاهه، خيرپور، سکر، گھوٽڪي کان وٺي هندستان جي سرحد تائين ڦهليل آهي. هي -ٿر- ايراضي جي لحاظ کان، -ٿر- ريجن (ٿرپارڪر) کان وڏو آهي. بيهڪ: اڇڙي ٿر جون حدون سنڌ جي شهر عمرڪوٽ ۽ هٿونگو واري پاسي کان شروع ٿي گهوٽڪيءَ وٽان گذرنديون، وڃي پاڪستان جي پنجاب صوبي سان ملن ٿيون، جنهن جي اڳيان بابا فريد جو چولستان کيس ڀليڪار ڪري ٿو. ائين چئجي ته چولستان ۽ -ٿر- ريجن (ٿرپارڪر) جي وچ واري ريگستان کي ”اڇڙو ٿر“ سڏجي ٿو. رائيچند هريجن اڇڙي -ٿر- لاءِ لکيو آهي ته ”اڇو -ٿر-، هن ۾ عمرڪوٽ تعلقو جو اتريون ڪنارو ۽ کپرو تعلقو جو -اتر-، -اوڀر- وارو ڀاڱو اچي وڃي ٿو ۽ اڳتي خيرپور رياست ۽ جيسلمير تائين دنگ اٿس. هن کي بوئٺ ۽ ڊيئا به چوندا آهن. هتي آبادي گهٽ ۽ ماڻهن جي بستي ڇڊي آهي“. هو وڌيڪ لکي ٿو ته ”زمين اڇاڻ مائل وارياسي ۽ پوکي لائق نه هئڻ ڪري هن کي اڇڙي -ٿر- جي نالي سان وڌيڪ سڃاتو وڃي ٿو.
نالو
ٿر جي هن حصي کي مقامي طرح -اڇڙو ٿر- (White desert) -ان- ڪري چيو وڃي ٿو ته -ان- علائقي جي واري بلڪل سفيد ٿئي ٿي. جنهن ۾ لوڻ ۽ چيڪي مٽي جا جزا تمام گهٽ آهن. جيڪڏهن واريءَ کي مٺ ۾ -بند- ڪبو ته واري اصل هٿ ۾ نه بيهندي، پر -پاڻي- جيان، هٿ مان وهي ويندي. -ان- کانسواءِ هن ۾ مواد کي شڪل ۾ آڻيندڙ ۽ لچڪيداري جون خاصيتون نه هئڻ برابر آهن. هن واريءَ ۾ پاڻيءَ کي روڪڻ جي صلاحيت به نه هئڻ برابر آهي. مطلب ته هن جا تهه گهڙڻ جوڳو آهن، ٻي معنيٰ ۾ ٻوٽن کي پاڙ هڻڻ ۾ ڏکيائي ٿئي ٿي. ساڳي وقت -ٻوٽي- کي ريج نه ملڻ ڪري واڌ ويجهه جو موقعو نه ٿو ملي. هتان جي واري هلڪي ۽ پوري هئڻ ڪري، هوا ۾ گهڻو اڏامي ٿي. جنهن سبب ماڻهن کي رهائش توڙي پوکي راهي ۾ ڏکيائي ٿئي ٿي. ان جي بنسبت -ٿر- ريجن (ٿرپارڪر پاسي) واري مٽيءَ ۾ لوڻ ۽ چيڪي مٽي جو تناسب وڌيڪ هئڻ ڪري، وسڪاري ۾ زمين زرخيز ٿيو پئي. اتان جي مٽي پڪي بي گذر، بند هئڻ سبب -پاڻي- ايترو جلد هيٺ نه ٿو هليو وڃي، -ٻوٽي- کي پاڙ هڻڻ ۾ سولائي ٿي ٿئي. -ان- ڪري وسڪاري ۾ ڪجهه ٽڪرا -ٻني- ٻاري لاءِ ملي وڃن ٿا. ڀٽ جي ساخت: اڇڙي -ٿر- جي ڀٽن جو سلسلو، سامونڊي لهرن جيان، گهڻو ڪري -اتر- ۽ ڏکڻ طرف روان دوان آهي. انهن ڀٽن جي وچ وارو فاصلو يا ڏهر تمام سوڙها آهن. ائين لڳندو آهي ته ڀٽون ڄڻ هڪ ٻئي سان ڀاڪر -ڀريون- بيٺيون آهن. ماڻهو هڪ ڀٽ چڙهي دنگ ڪندو ته ٻي سامهون ڪر کنيون بيٺي هوندي. انهيءَ ڪري انهن جي اڌکڙن ۽ ٽونڪن تي لهڻ چڙهڻ نهايت مشڪل آهي. خاص ڪري ڀٽ جي -اتر- طرف کان مٿي چڙهڻ بنسبت ڏکڻ جي. ڪيپٽن. اي. اين ريڪس -ٿر- جي ڀٽن لاءِ لکي ٿو ته ”ڀٽن جي واري تمام سنهڙي ۽ صاف آهي، منجهس ڪجهه واريءَ جا ڀرڻا ڳوڙها به هوندا آهن، -ان- ايراضيءَ جي مٿاڇري جي صورتحال اهڙي آهي جو ائين لڳندو، ڄڻ ڌرتي ڌڏڻ يا زمين جي اندروني آندولن ڪري ڀٽون، مٿي اُڀري آيون آهن، -ٿر- ۾ گهاڙ کي نيون شڪليون ۽ صورتون پئي ڏيندي،پر -ان- هوندي به -ٿر- جي ڀٽن جي ترتيب واسطي واءُ ايتري قدر ذميوار نه آهي. اڇڙي -ٿر- ۾ سفر ڪندي، جڏهن ڪنهن به ڀٽ جي ٽونڪ تي پهچبو ته اهو گمان ٿيندو آهي ته اها ڀٽ سڀ کان اتاهين آهي، پر جيئن سفر ڪبو وڃبو، تيئن ويران ڀٽن جو هڪ اڻ کٽ سلسلو روان دوان ملندو.
تاريخ ۽ جاگرافي
1943ع ڌاري جڏهن چارلس نيپئر، پنهنجي 350 آئرش سپاهين سان گڏ، مير رستم خان -ٽالپر- جو پيڇو ڪندي، هن علائقي ۾ آيو هو ته -ان- وقت جا تاريخدان اڇڙي -ٿر- جو احوال ڪندي لکن ٿا ”انهيءَ ملڪ جي ويراني عجيب ۽ غريب هئي، جنهن وچان اهي لنگهي رهيا هئا، واريءَ جا اُوچا دڙا، سوين ميلن تائين -اتر- ۽ ڏکڻ طرف هڪ ڪري، مفاصلي تي متوازي بيٺل ٽڪرين جي قطارن ۽ ماٿرين وانگر چوٽين وٽان گول ۽ ڏاڍي يڪسانيت سان اهڙي طرح لهرن جي شڪل اختيار ڪري بيٺا هئا، جيئن سمنڊ جي ڪناري تي آيل. ماٺي وير کان پوءِ وارياسي ڪناري تي لهرن جا نشان رهجي ويندا آهن. اهي وارياسا پهاڙ جيڪي اوچائي، ويڪرائي ۽ گهرائي ۾ هڪ ٻئي کان مختلف هئا، هڪ ئي نموني جو يڪسان مٿاڇرو پيش ڪري رهيا هئا، پر انهن مان ڪجهه جڏهن ته هڪ ميل ويڪرا هئا ۽ ٻيا ڏهن ميلن کان به وڌيڪ ويڪرا هئا، جي هيٺ ڀرا وارا هئا، جو توبن کي ماڻهو گهلي ٿي مٿي ڇڪي سگهيا.“ اڪثر ماڻهو ٿرپارڪر واري -ٿر- ۽ اڇڙي -ٿر- کي جاگرافيائي ۽ طبعي طور هڪ جهڙو تصور ڪن ٿا، پر ٿرپارڪر واري پاسي جي زمين پڪي، وسيع ڏهر، ميلن تائين ڦهليل سرسبز ۽ دلڪش پوٺا ۽ هريالي من کي راحت ڏيو ڇڏي، پر اڇڙي -ٿر- جي زمين پوري ڳتيل ڏهر، ميلن تائين رڳو رڃ ۽ سڃ پئي واڪا ڪري، هن ويران -بيابان- ۾ نه ماڻهو نه ئي ساوڪ ۽ سرهاڻ نظر ايندي. اڇڙي -ٿر- جا درياهي وهڪرا: -تاريخ- ۾ -اڇڙو ٿر- به ڪنهن زماني ۾ سرسبز ۽ ساوڪ وارو ديس ٻڌايو وڃي ٿو، ڇو جو اوائلي زماني ۾ هن خطي ۾ به ڪيترن درياهي وهڪرن جو ذڪر ملي ٿو. موجوده دور ۾ به انهن مان ڪن درياهي وهڪرن جا نشان نظر اچن ٿا، پر ڪافي درياهن جا پنڌ ۽ پيچرا رڻ ۾ رلي ويا آهن. ڪتابي دنيا ۾ هن علائقي مان هاڪڙو، سرسوتي، ريڻي درياهه جي موجن جو احوال ملي ٿو. منگهارام اوجها ٻڌائي ٿو ته ”جڏهن ڪڇ جو رڻ سمنڊ هو، تڏهن سنڌو ندي جي هڪ شاخ هاڪڙو نالي پنجاب مان نڪري امرڪوٽ جي -اوڀر- طرف وهي، ننگرپارڪر وٽان ٿي،ڪڇ جو رڻ ۾ ڇوڙ ڪندي هئي، -ان- جو ٻيو نالو ”وهندو“ هو، جيڪي هاڪڙي جون شاخون هيون، اهي سڀ وڃي سنڌوندي ۾ پونديون هيون. هاڪڙو تمام قديم ندين ۾ شمار ڪئي وڃي ٿي. رامائڻ واري زماني ۾ به هاڪڙو ندي هلندڙ هئي. ابو الفضل، ”-آئين اڪبري-“ ۾ ”ٽاڊ راجستان“ ۾ هاڪڙي بابت اشارا ڏنا آهن“. ڪي ماهر هاڪڙو درياهه جو پراڻو نالو سرسوتي ٻڌائن ٿا، جيئن احمد غزالي لکي ٿو ”جاگرافيائي تقسيم مطابق درياهه هاڪڙو سنڌ ۽ هند جي وچ ۾ سرحد جو ڪم ڏيندو هو. هي درياهه سابق رياست -بهاولپور- کي ڏکڻ -اوڀر- رياست -بيڪانير- ۽ جيسلمير کان جدا ڪندو هو ۽ اترين سرحد ته واضح طرح هن جي مرهون منت هئي.-ان- درياهه جو پراڻو نالو سرسوتي هو ۽ وادي سنڌ جي ستن درياهن مان هڪ هو.“ هو اڳتي سرسوتي درياهه لاءِ ٻڌائي ٿو ته ”تقريباً چار هزار قبل مسيح جي ڳالهه آهي ته صحرائي چولستان جي وچ ۾ درياهه سرسوتي موجون هڻندي گذرندو هو. اهو درياهه اڄ به هاڪڙو جي نالي سان ياد ڪيو وڃي ٿو. ڪن قديم مذهبي ڪتابن ۾ سرسوتي درياهه جو ذڪر آيو آهي ته ”شروعات ۾ -آريا- هاڪڙا کي سرسوتي جي نالي سان سڏيندا هئا، سرسوتي جو ذڪرويد، پراڻ ۽ مھاڀارت ۾ ملي ٿو. جيڪي 1000Bc کان 200Bc جي وچ ڌاري لکيا ويا.“ هن علائقي ۾ اُن وهڪرن جي ڇڏيل هڪ ”پورچنڊ“ ڍنڍ به آهي. روايت آهي ته حضرت نوح جي -ٻيڙي- اتي اچي لنگر هنيو هو. هن ۾ عمرڪوٽ تعلقي جو اُتريون ڇيڙو ۽ پوءِ اڳتي کپري تعلقي جو اتر وارو ڀاڱو، خيرپور جو اڀرندو حصو ۽ جيسلمير جو ڏکڻ – الهندي وارو ڀاڱو اچي وڃن ٿا. هن کي ’بوئٺ‘ ۽ ’ڊيئا‘ به چوندا آهن. هتي آبادي گهٽ ۽ ماڻهن جون وسنديون ڇڊيون آهن.
ڍنڍون
اڇڙي ٿر ۾ ڪيتريون ئي ڍنڍون آهن جيڪي سياحت ۽ خوبصورتي جو مظهر آهن. انهن ۾ ڪاڪوهو، ٻوٽار ۽ کارهوڙ، لارڙو ڍنڍ، پٽيهل ڍنڍ، ڪلانڪر ڍنڍ ۽ ٻيون اهم آهن. ٻوٽار کپري تعلقي ۾ هٿونگو شهر کان 4 ڪلوميٽر اتر طرف آهي.کارهوڙ ڍنڍ جيڪا اڇڙي ٿر جي آخري ڪناري تي يعني چوٽيارين جي ويجهي آهي، هن ڍنڍ جي خاص ڳالهه هي آهي ته هي هڪ مٺي ۽ هڪ کاري ڍنڍ آهي، فرق صرف ٿورو فاصلو هجڻ جي ڪري ڏسڻ وٽان آهي. جوارڙو جي لارڙو ڍنڍ، پٽيهل ڍنڍ، ڪلانڪر ڍنڍ به سفيد واري جيڪا دڙا پنهنجي شڪل مٽائيندا رهن ٿا.
حوالا
زمرو:سنڌ زمرو:ٿر زمرو:سنڌ جا رڻ پٽ
مخدوم محمد صالح ڀٽي
مخدوم محمد صالح ڀٽي جي ولادت بتاريخ 25 سيپٽمبر 1887ع مطابق 7 محرم الحرام 1305 هه تي هالا پراڻي ۾ ٿي. سندس والد مخدوم ابراهيم ڀٽي وقت جو هڪ نيڪ نفيس انسان ۽ ديني علم جو وڏو ماهر ليکيو ويندو هو. جنهن پنهنجي فرزند جي ننڍپڻ کان تربيت ڪئي.
سوانح عمري
مخدوم صاحب جو نسب ستين پيڙهي ۾ مخدوم عبدالله سان لڳي ٿو. اهو صاحب جيسلمير جي راجپوتن راجائن مان هو ۽ سندس اصل نالو ”ارجن“ هو. اهو صاحب 625 هجري ۾ غوث بهاءُ الحق زڪريا ملتاني جي هٿ تي مسلمان ٿيو هو. هڪ روايت مطابق حضرت شيخ الاسلام غوث پاڪ ملتاني مخدوم عبدالله کي فرمايو ته ” تنهنجي اولاد مان اٺن پيڙهن کي جيڪو روبرو يا خواب ۾ ڏسندو تنهن تي دوزخ جي باهه حرام آهي“ ۽ سندس اولاد جي حق ۾ ايمان جي سلامتي لاءِ دعا پڻ ٿيل آهي. اٺين پيڙهي مخدوم عمر ولد مخدوم عبدالحميد سان وڃي لڳي ٿي. جنهن 1097ع هجري ۾ وفات ڪئي، تحقيق هن خاندان الله ۽ ان جي رسول جي دين جي بي بها خدمتون سرانجام ڏنيون. مخدوم محمد صالح ڀٽي پرائمري جا چار درجا پنهنجي ڳوٺ هالا پراڻا ۾ پاس ڪيا ۽ انگريزي تعليم حاصل ڪرڻ لاءِ 1902ع ۾ سنڌ مدرسته الاسلام ڪراچي ۾ داخل ٿيو.جتان 1909ع ۾ فائينل ۽ ميٽرڪ پاس ڪيائين 1910 ۾  پوني(هندستان) جي زرعي ڪاليج ۾ وڌيڪ تعليم حاصل ڪرڻ لاءِ اسڪالرشپ ملي. پر ستت ئي سند مدرسته الاسلام ڪراچي جي پرنسپال ٽي ايڇ وائيس (T.H.Vinsh) جي آڇيل نوڪري قبول ڪري درس تدريس جو سلسلو شروع ڪيائين. 1918ع ۾ ايس ٽي سي (S.T.C) جو امتحان پاس ڪيائين. 1920ع ۾ کيس تعليم کاتي ۾ مُلا اسڪول جو ففٿ اسٽنٽ ڊپٽي ايڊيوڪيشنل انسپيڪٽر جي حيثيت سان حيدرآباد ۾ مقرر ڪيو ويو. 1922ع ۾ کيس سيڪنڊ اسٽنٽ جي عهدي ترقي ڏني وئي. ان کانپوءِ جلد ئي ٽريننگ ڪاليج فارمين حيدرآباد ۾ هڪ استاد جي حيثيت سان ڪم ڪرڻ لڳو جنهن کانپوءِ کيس ڪراچي، ٿرپارڪر ۽ نوابشاهه ۾ پڻ نوڪري جو موقعو مليو. 1937ع ۾ سنڌ سرڪار سندس خدمتون لوڪلبورڊ حيدرآباد جي حوالي ڪيون، جتي پاڻ سيڪنڊ ايڊيوڪيشنل سپروائيزر مقرر ٿيو. 1939ع ۾ کيس فرسٽ اسسٽنٽ ايڊيوڪيشنل انسپيڪٽر مُلا اسڪول ڪري رکيو ويو. وري مارچ 1941ع ۾ مُلا اسڪولن جو ڊپٽي مقرر ٿيو. 16 جولاءِ 1941ع تي ڊسٽرڪٽ اسڪول بورڊ ٿرپارڪر جو ايڊمنسٽريٽر آفيسر مقرر ٿيو. اٽڪل هڪ سال کانپوءِ 1942ع ۾ وري مُلا اسڪول حيدرآباد ۾ چارج ورتائين. اتان اپريل 1943ع ۾ نواب شاهه اسڪول بورڊ جو ايدمنسٽريٽر جي حيثيت سان ڪم ڪرڻ لڳو ۽ آخر اهڙي ريت حياتي جو گهڻو عرصو سنڌ جي تعليم کاتي ۾ رهي. سنڌ جي سڀني ضلعن ۾ تعليمي خدمتون سرانجام ڏيندي 7 مئي 1944ع تي رٽائرڊ ٿيو. .
ادبي تصنيفون
مخدوم محمد صالح ڀٽي جي زندگي جي احوال جي مطالعي مان اها پروڙ پوي ٿي ته پاڻ شاگردي واري زماني کان ئي علم ادب سان چاهه رکندو هو. ان وقت مدرسه ميگزين ۾ پڻ مضمون لکندو رهيو. پر پاڻ جڏهن سنڌ مدرسي ۾ استاد جي حقثيت ۾ داخل ٿيو ته ”الاسلام“ نالي ماهوار رسالي جو ايڊيٽر ٿي ڪم ڪرڻ لڳو. انهي دوران کيس ڪيترن ئي سرڪاري توڙي غيرسرڪاري تعليمي ۽ ادبي جماعتن ۽ ڪميشنن ۾ ڪم ڪرڻ جو موقعو پڻ مليو. جن مان ”مسلم ايڊيوڪيشن سليبس ڪميٽي“، ”سنڌ لٽريچر سينٽرل ايڊوائزري بورڊ آف ڪنٽرول“، ٽيڪسٽ بوڪ رويين ڪميٽي ۽ سنڌي ادبي سوسائٽي قابل ذڪر آهي. مخدوم صاحب وڏو اديب هو دينيات ۽ اسلامي تاريخ سندس دلچسپ مضمون هئا. سندس ذاتي لئبريري ۾ سنڌي علم و ادب توڙي ديني ادب جا معياري ۽ تاريخي ڪتاب موجود آهن. پاڻ حياتي جي پوئين پساهن تائين به قلم جي ڪرت کي قائم رکيو سندس لکيل ڪتابن مان ڪن جا نالا هن ريت آهن. (1)سيدت النساءِ، (2) صديق اڪبر، (3) منهاج المومنين،(4) بيبي رابعه بصري، (5) عروس ڪربلا،(6)سُقراط، (7)اخلاقي جواهر،(8)منصور حلاج،(9) فاروق اعظم،(10) واندڪائي جي وندر،(11) فتوحات اسلام، (12) اسانجو پيارو آقا،(13) فتوحات اسلام،(14) المرتضيٰ، (15)حيات سعدي،(16) مخدوم محمد ابراهيم ڀٽي،(17) سنڌ جي تاريخ ۽ شهريت. ان کان سواءِ سندن قلمي ڪتابن جا نالا هن ريت آهن. 1- فقه شريف،2- گلستان فارسي،3-حضرت عالمگيراورنگزيب،4- اسلامي تاريخ (2 جلدن ۾)،5- نسب اولاد مخدوم حضرت عبدالله ڀٽي، 6- ابيات مختلف، 7- احسان فقير جو ڪيڏارو،8- انگي حساب،9-ڪلام صالح،10- مخدوم محمد ابراهيم ڀٽيءَ جو ناول، 11- حڪايات الصالحين،12-نماز،13- مخدوم محمد صالح ڀٽي جا ذاتي خط،13- يوسف زليخا،15- سنڌي شاعري، 16- سرڪيڏارو،17-ڪلام مخدوم محمد ابراهيم ڀٽي. مخدوم صاحب جن جو انتخاب مطالعي ۽ ذوق سليم جو اندازو انهيءَ مان لڳائي سگهجي ٿو ته سندن لئبريري ۾ اٽڪل چار هزار ڪتاب آهن جن مان ٻه هزار کن ڪتبا جن ۾ سڀئي ڇپيل ۽ جلد ٿيل آهن جيڪي مخلتف ٻولين ۾ اهي سڀ محترم ڊاڪٽر درمحمد پٺاڻ صاحب جن جي ڪوشش ۽ رهنمائي هيٺ سنڌ الاجي کي وقف ڪيا ويا آهن. هن وقت ساڳي مهربان جي ڪوشش سان سنڌ الاجي ۾ مخدوم محمد صالح ڀٽي ڪارنر پڻ سنواريل آهي..
شاعري
مخدوم صاحب 1935ع کان وٺي شعرو شاعري جي ابتدا ڪئي هئي جنهن ۾ سنڌ جي نامور شاعر ۽ ادبي محمد صديق مسافر کي پنهنجو استاد تسليم ڪيائون جنهن کان فن لطيف جا راز پروڙيندو رهيو. سندس شاعري مذهبي ۽ قومي نوعيت جي آهي. پاڻ دل سان دين جي محبت رکندڙ انسان هو. اهو ئي ڪارڻ آهي جو سندس ڪلام تي به مذهب جو رنگ چڙهيل نظر اچي ٿو.سندس ڪلام جو مختصر انداز ڪجهه هن ريت آهي. محمد شفيع الوريٰ بڻجي آيو، نبين جو پڻ پيشوا بڻجي آيو عرب هو جهالت ۾ تاريڪ جڏهن، نبي پاڪ نورالهديٰ بڻجي آيو. هڪ ٻئي هنڌ پنهنجي اندر جو اظهار هن ريت ڪيو اٿس. خدا کان پوءِ مٺو مرسل ، مٺي مون لاءِ ثنا تنهنجي صفت ۽ نعمت تنهنجي وصف بي حد بي صفا تنهنجي. سندن ڪلام کي آڏو رکي جيڪڏهن ڇنڊ ڇاڻ ڪبي ته سندس سمورو ڪلام ذري گهٽ رسول پاڪ صلي الله عليه وسلم ، اصحابن سڳورن ۽ اهلبيتن جي شان ۾ چيل نظر اچي ٿو.
وفات
مخدوم محمد صالح ڀٽي پنهنجي پوري زندگي باعمل ۽ بامقصد بسر ڪندي پنهنجو پاڻ پتوڙيندو رهيو ۽ آخر 27 ڊسمبر 1953ع مطابق 19 ربيع الثاني 1383هه تي 66 ورهين جي عمر ۾ هن فاني دنيا مان هميشه لاءِ موڪلائي ويو..
افتخار محمد چوڌري
اڳوڻو چيف جسٽس آف پاڪستان جسٽس افتخار محمد چوڌري 12 ڊسمبر 1948ع تي ۾ ڄائو. کيس جنرل پرويز مشرف 7 مئي 2005ع تي سپريم ڪورٽ آف پاڪستان جو چيف جسٽس مقرر ڪيو. ۽ 9 مئي 2007ع تي ان وقت معطل ڪيو، جڏهن هُن استعيفيٰ ڏيڻ کان انڪار ڪيو، سندس ان انڪار وڪيلن جي هڪ تاريخي تحريڪ کي جنم ڏنو. نيٺ 20 جولاءِ 2007ع تي کيس سپريم ڪورٽ بحال ڪيو. سپريم ڪورٽ جي فل بينچ آڏو جسٽس چوڌريءَ جي وڪالت اعتزاز احسن ۽ ٻين وڪيلن ڪئي. پاڪستان جي پنجاهه سالن جي تاريخ ۾ پنهنجي نوعيت جو هي پهريون واقعو هو، جو چيف جسٽس کي معطل ڪيو ويو هجي. صدر مشرف کي سندس ٻيهر صدر چونڊجڻ خلاف سپريم ڪورٽ ۾ داخل ڪيل آئيني درخواست سبب خطرو محسوس ٿيو، ان ڪري هن فوري طور آئين معطل ڪري، ملڪ ۾ هنگامي حالتن جو اعلان ڪري ڇڏيو.
تعليم ۽ وڪالت
جسٽس افتخار محمد چوڌري بي. اي ۽ ايل ايل بي سنڌ يونيورسٽيءَ مان ڪئي ۽ 1974ع ۾ وڪالت شروع ڪيائين. 1976ع ۾ هاءِ ڪورٽ جي وڪيل طور ۽ 1985ع ۾ سپريم ڪورٽ جي وڪيل طور داخل ٿيو. 1989ع ۾ کيس بلوچستان هاءِ ڪورٽ ۾ ايڊيشنل جج طور مقرر ڪيو ويو. ان عهدي تي هو 21 اپريل 1999ع تائين رهيو. 1992ع ۾ کيس چيئرمين بلوچستان لوڪل ڪائونسل اليڪشن اٿارٽي ۽ 22 اپريل 1999ع تي کيس بلوچستان هاءِ ڪورٽ جو چيف جسٽس مقرر ڪيو ويو.
جنرل مشرف جي فوجي حڪومت کي جائز قرار ڏيڻ
جنوري 2000ع ۾ جسٽس چوڌري تڏهن بلوچستان هاءِ ڪورٽ ۾ ڪم ڪندڙ ججن مان پهريون جج هو، جنهن جنرل مشرف جي ڏنل پي سي او (عبوري آئيني حڪم) تحت قسم کنيو. ائين کيس ترقي ماڻڻ جو موقعو مليو. ان وقت سپريم ڪورٽ جي 11 ججن پي سي او تحت قسم کڻڻ کان انڪار ڪندي استعيفائون ڏنيون هيون ۽ ائين ججن جا عهدا خالي ٿيا هئا. 13 اپريل 2005ع تي سترهين ترميم ۽ صدر مشرف جي يونيفارم واري ڪيس ۾ جسٽس افتخار محمد چوڌري انهن پنجن ججن مان هڪ هو، جن جنرل مشرف جي فوجي حڪومت کي جائز ۽ قانوني قرار ڏيندي انهيءَ ڪيس کي خارج ڪيو، ان ڪيس جي وسيع تر فيصلي ۾ انهن ججن چيو هو ته آئين کي معطل ڪرڻ بعد جنرل مشرف جو لاڳو ڪيل ليگل فريم ورڪ آرڊر، سترهين ترميم، جنهن سان کيس آئيني طور پٺڀرائي ملي ۽ ٻه عهدا يعني صدر ۽ فوجي سربراهه رهڻ، قانوني آهن.
پاڪستان اسٽيل مل کي خانگائڻ
2007ع ۾ جسٽس چوڌريءَ پاڪستان اسٽيل مل کي خانگي اداري کي وڪرو ڪرڻ واري حڪومتي فيصلي جي مخالفت ڪئي ۽ پنهنجي عدالتي فيصلي ۾ چيو ته پاڪستان اسٽيل مل هڪ گروپ کي وڪرو ڪرڻ، جنهن ۾ هڪ ڄڻو عارف حبيب وزير اعظم شوڪت عزيز جو دوست به آهي، هڪ تڪڙ ۾ ڪيل فيصلو آهي.
حصبه بل
جڏهن سرحد اسيمبلي حصبه بل پاس ڪيو، جنهن ۾ پوليس کي اهي اختيار ڏنا ويا هئا ته اها اسلامي ارڪان تي عمل ڪرائي، ۽ ڪن ٻين اهڙن عملن کي روڪرائي، جن معاملن کي غير اسلامي سمجهيو ٿي ويو. صدر جنرل پرويز مشرف اهو معاملو عدالتي راءِ وٺڻ لاءِ سپريم ڪورٽ ڏانهن موڪليو، چيف جسٽس چوڌري جيڪو بئنچ جي اڳواڻي ڪري رهيو هو، تنهن پنهنجي فيصلي ۾ گورنر سرحد کي ان بل تي صحيح ڪرڻ کان روڪي ڇڏيو.