cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
اوڏ
اوڏن جو مذهب
اوڏ ديويءَ جا پوڄاري آهن ۽ هندو ڌرم سان واسطو رکن ٿا. ڪن ڪن اوڏن وٽ پراڻي وقت کان ديويءَ جا پتلا هلندا اچن ۽ ديويءَ جا ٿانَ آهن. جڏهن به ٻارن جون شاديون وغيره ڪرڻيون هونديون آهن ته پهريائين پَٺِ يا سَهيبا ديويءَ تي ڏيندا آهن. پَٺِ جو مطلب آهي ڇيلي جي قرباني، جيڪا ديويءَ جي منَت ڏيندا آهن. ٻيا وري سَهيبا ڏيندا آهن، اُهي نقد پئسن جي صورت ۾ ڏنا ويندا آهن. ان کان علاوه هر هڪ گهر ۾ ”پِتَر“ ٺهيل هوندا آهن. پِتَر ڇا آهن؟ پِتَر خاندان جي وڏڙن جا روح آهن يا وري جيڪي ننڍڙا ٻار مري ويندا آهن، انهن جي روحن کي ”پتَر“ چيو ويندو آهي ۽ ان کان علاوه جيڪي به مرد شاديءَ کان سواءِ اڳ ۾ مري ويندا آهن، انهن کي به پتَرن ۾ شامل ڪيو وڃي ٿو. گهر جي هڪ صاف ۽ ڪنڊائتي جڳهه تي مٽيءَ جا هڪ يا ٻه کُڏڪڻا ٺاهيا ويندا آهن ۽ اهي پوءِ ٿي پيا پَتَر. پوءِ اُن کُڏۡڪڻي ۾ هر روز سج لٿي مهل ننڍڙي صاف گلاس سان وڏي احترام سان مٿي تي ٽوپي پائي يا ڪپڙو رکي ۽ پيرن مان جُتي لاهي، پاڻي وجھي ۽ ان بعد مٿو ٽيڪي هٿ ٻَڌي سلامتيءَ لاءِ دعا گهرندا آهن. اوڏن جو خيال آهي ته جيڪڏهن پترن کي پاڻي نه ڏبو ته گڏهه منڊا ٿيندا ۽ تڪليفون درپيش اينديون. ان ڪري پترن کي خوش ڪرڻ لاءِ هر روز پاڻي ڏيڻ ضروري آهي ۽ خاص ڪري عيدن ۽ خوشيءَ جي ڏڻن تي پترن تي چڙهاوا پڻ ڏنا ويندا آهن ۽ اوڏن جو آواگون تي يقين آهي. سنڌ ۾ اوڏ قوم پنهنجي مذهب سان گڏ مسلمان اوليائن ۽ درويشن جي وڏي عزت ڪن ٿا ۽ انهن جي درگاهن ۽ روضن تي حاضري ڏين ٿا، خيرخيراتون ڪن ٿا، خاص ڪري پيران پير دستگير کي ڏاڍو مڃيو وڃي ٿو، قرآن پاڪ جي عزت ڪئي وڃي ٿي ۽ ان تي رومال ۽ پوتيون پارايون وڃن ٿيون. راما پير اوتار کي به ڏاڍو مڃيو وڃي ٿو. ان جو ميڙو (روزو) جيڪو 9 ڏينهن جو ٿئي، اهو رکيو ويندو آهي. ان ميڙي ۾ ماس ۽ مڇي يعني ساهه واري شيءِ نه کاڌي ويندي آهي. اِهو ميڙو آخرين ڏينهن تي ناريل ۽ ڪَنڊيءَ جي ٽاريءَ تي ڇوڙيو ويندو آهي.
اوڏ قوم جو ڌنڌو
اوڏ قوم جو اصلي ڌنڌو آهي ڀتيون جوڙڻ ۽ ٺاهڻ، ڇو ته اوڏ لفظ جي بنيادي معنيَ ئي آهي اڏيندڙ. اوڏ ويچارا خانه بدوشن وانگر اڄ هِتِ ته سڀاڻي هُتِ، جتي ڪم لڳو اُتي وڃي پنهنجا پکا اڏين. پکي کي اوڏڪي ٻوليءَ ۾ ”سَرڪي“ چيو ويندو آهي. پکو ٻن قسمن جو هوندو آهي، هڪڙو سَرَ جي تيلين مان ٺهيل ۽ ٻيو پَنِ جي تيلين مان ٺهيل، ليڪن ٻنهي مان سَرَ جي تيلين وارو وڌيڪ مقبول آهي ۽ وزن ۾ به هلڪو ٿئي. پَکي مان چڱو ڀلو مينهن وَهي نه سگهندو اهي، باقي جيڪڏهن تيليون وغيره ڀڳل هونديون ته مينهن وغيره وَهي هلندو. گهڻا اوڏ جيڪي ڪچي ڀرسان رهندا آهن، جتي ٻُوڙا وغيره جام ٿين ۽ پکي لاءِ تيليون ملي سگهن ته پوءِ پکا پاڻ ٺاهيندا آهن، ورنه بازار مان خريد ڪيا وڃن ٿا.
اوڏڪي ٻولي
اوڏڪي ٻولي مارواڙي ٻولي سان گهڻو ملي جلي ٿي چند جملا هيٺ ڏجن ٿا.
ان کان علاوه گڏهه کي ”گاڙو“، لَسيءَ کي ”ڇاڇڙي“، مڇيءَ کي ”ماڇڙي“، کٽ کي ”کاٽ“، ڪوڏر کي ”پاوڙا“، مسلمان مرد کي ”گوچا“ واڻئي کي ”باڻئا“، وارن کي ”چوڻي“، هٿن کي ”هاٿ“، پيرن کي ”پڳ“، مٿي کي ”ٺوڏ“، سلوار کي ”سُوٿڻ“، رلهي کي ”کَنڌولي“، باهه کي ”جاکتي“، پکيءَ کي ”سَرڪِي“ ۽ پاکڙي کي ”جتري“ چيو وڃي ٿو.
کاڌ ۽ خوراڪ
کاڌ ۽ خوراڪ ۾ هر اها شيءِ حلال آهي جيڪا هندو ڌرم ۾ جائز آهي. اوڏ جيترا محنتي آهن، اوترا کائڻ جا به شوقين آهن. ڇيلا ۽ گهٽا شوق سان کائين. ڄنگهن وارين نَرين مان خاص ننڍيون نريون وڍي ٺاهيندا آهن ۽ انهن ٺاهيل نَرين کي چون ”گوڙيئين“ يا ”نَگَ“. انهن جا چار قسم ٺهيو پون: (1) سائو، (2) بَهو مار، (3) ريڍيئي ۽ (4) بندوق. سائو گوڙيئو قدر ۽ لحاظ کان چئني قسمن کان وڏو ٿيندو آهي، جيڪو مهمان کي ڏنو ويندو آهي، ان کان بعد باقي ٻيا عمر ۽ مرتبي آهر ٻين مرد ڀاتين کي ڏنا ويندا آهن. مهمان لاءِ الڳ ڀاڄي تيار ڪئي ويندي آهي، ان ڀاڄيءَ کي چون ”لوڻ ماس“. اها ڀاڄي بغير داڳ جي رڌي ويندي آهي (ليڪن هينئر ڪٿي ڪٿي. داڳ جو به رواج آهي). اوڏ ڇيلي جي آنڊي مان هڪ خاص شيءِ تيار ڪن، جنهن کي چون ”آنتر ٻيڙي“ ۽ پوءِ اها ”لوڻ ماس“ سان گڏ رڌي ويندي آهي ۽ کائڻ ۾ ڏاڍي لذيذ ٿئي. مهمان کي ان مانيءَ کان علاوه ٻي ماني به کارائين، جنهن کي چون ”گهين مٺائي“ يعني ڳهه ۽ مٺائي واري دعوت. اوڏن وٽ خاص قسم جا ڪُٽ جا وڏا وٽا آهن، جن کي ”ڀيڻيئي“ چيو ويندو آهي، جيڪي سائيز ۾ وچولي ٿالهه جيترا وڏا ۽ اونهان ٿيندا آهن. مهمان کي ماني ڏيڻ وقت اُن وَٽي ۾ پنج ۽ ڇهه ڪڻڪ جون مانيون وجهي، ان جي مٿان مٺائي يا کنڊ وجهندس ۽ ان مٿان اصلي گيهه رجائي کڻي وَٽو ڀريندس، پوءِ ڏيندا مهمان کي ته هاڻي کاءُ. مهمان ويندو کائيندو ته هوڏانهن کنڊ ۽ گيهه جي پرٽ ٿيندي ويندي. بس تڏهن ڪبي، جڏهن مهمان پاڻ انڪار نه ڪري. اوڏ مهمان کي ماني کارائڻ ۽ سندس چاڪري ڪرڻ ۾ پنهنجو فخر سمجهن ٿا. ڪيترين اوڏ ذاتين ۾ ڪي کاڌي پيتي جون شيون کائڻ ممنوع آهن، جيئن جيپڙوٽ ذات وارا اوڏ ٿوم نه کائن، ته ڪي وري مڇي نه کائن.
لباس
مرد پَٽڪو ٻَڌن ۽ هيٺ لاءِ ڌوتي استعمال ڪن. ڌوتيءَ کي چون ”بيٺڻي“. اوڏ جي پٽڪي جو ڀير نرالو آهي، جيڪو پري کان پڌرو آهي. عورتون پَڙو ۽ گَج پائين، پڙي کي ”گهاگهرا“ ۽ گَجَ کي ”ڪانچِڙي“ چيو وڃي ٿو. ليڪن هن وقت ۾ ڌوتيءَ جو رواج ڪونهي، صرف ڪي ڪي پراڻا پوڙها ڌوتي ٻڌن ٿا. اهڙيءَ طرح عورتن ان پَڙي ۽ گَج پائڻ جو رواج نڪرندو وڃي ٿو ۽ سلوار ۽ قميص استعمال ڪن ٿيون. سلوار ۽ قميص جي استعمال جو اهو رجحان علم پڙهيل طبقي ۾ آهي، باقي ٻيا پورهيت پراڻي لباس پائڻ ۾ فخر سمجهن ٿا.
زيور
پراڻي وقت کان وٺي اوڏن ۾ هيٺين زيورن پائڻ جو رواج عام رهيو اهي. شادي ۽ خوشيءَ جي موقعن تي عورتون اهي زيور پائينديون هيون: چوڙيون، هَس، ڪٺمال، چندن هار، ٻانهيون، ٻانهوٽا، پيرن جون ڪڙيون، نسبيون، لُڪڙي، تائيٿ، پنڙا، مُنڊيون ۽ ٻارکيون وغيره. شاديءَ جي وقت گهوٽ کي سينگارڻ مهل ان کي هَس، ڪيوٽيون، چندن هار، ڪَٺمال ۽ مُنڊيون وغيره پارايون وينديون آهن: مردن کي ڪنن ۾ ڪيوٽين پائڻ جو رواج آهي. ٻارن جا ننڍي هوندي ڪن ٽوپايا وڃن ٿا ۽ انهن ۾ سونيون يا چانديءَ جون واليون پارايون وينديون آهن. جيئن ته ٻار جي ڪَنَ واري نبض جو ڪنيڪشن انڊڪوس (خصين) تائين آهي، اها ٽوپي، انهن ۾ سونا والا پارائڻ سان انهيءَ ٻار کي هرنيا وغيره جي بيماري عمر ڀر نه ٿيندي.
ڇَٺي
پُٽ ڄمڻ تي سندس ڇٺي ڪئي ويندي آهي، جيڪا ڌام ڌوم سان ٿئي ٿي. ان ۾ سمورن عزيزن ۽ سِڪ وارن کي سڏ ڏنو ويندو آهي. ڇٺي ڪرڻ ۾ ڪيترا هزار روپيا خرچ-چيو وڃي، حالانڪ ڏٺو وڃي ته اهو هڪ فضول خرچ آهي. ان کان علاوه ڪيترا غريب اوڏ جهالت جي ڪري وياج تي پئسا وٺي به پنهنجن پُٽن جون ڇٺيون ڪن ۽ پوءِ هميشه لاءِ قرض ۾ ٻڏل رهن ٿا. پُٽ ڄمڻ تي سندس ٽئين ڏينهن ”ڌوڪ“ ڏني ويندي آهي. اوڏن وٽ هڪ خاص وڏو ڪاٺ جو ٿالهه ٿئي، جنهن کي اوڏڪي ۾ ”ڪونڏيئي“ چيو وڃي ٿو، جيڪو خاص ڪري ڌوڪ ڏيڻ جي ڪم ايندو آهي ۽ هن کي پاڪ سمجهيو ويندو آهي. اهو ڪاٺ جو ٿالهه پشت با پشت هلندو اچي. ڌوڪ جو نمونو اهو آهي ته ان ڪاٺ جي ٿالهه ۾ ڳُڙ وجهي، هڪ لوٽو صاف پاڻيءَ جو ڀري ان ۾ ٿورا چانورن جا داڻا وجهندا ۽ ان سان گڏ ڪجهه ٽامي جا سڪا به وجهندس. ان بعد هڪ ڳئون جو سڪل ڇيڻو به آڻيندا، پوءِ ان مان ٿالهه مان ٿورو ڳُڙ کڻي ڇيڻي تي رکندا ته پوءِ اها ڌوڪ ٿي ويئي. ان کي ”گوسائين جي ڌوڪ“ چون. ان بعد اهو ٿالهه وارو ڳڙ سڀني کي ورهائي ڏين ۽ مبارڪباد ڏني ويندي آهي. اها گوسائين جي ڌوڪ هيمشه قبيلي جو وڏو يا ٻن چئن پنهنجن گهرن جو وڏوڏيندو آهي. ٻار جو نالو به ان ڏينهن رکيو ويندو آهي. پراڻي وقت ۾ ٻار جو نالو پنڊت کان پڇا ڪندا هئا، ليڪن هينئر اهو رواج ڪونهي.
شادي
اوڏ قوم ۾ ننڍپڻ جي شادين جو رواج آهي، شايد اهو رواج صدين کان هلندو اچي رامچندر سان شادي ڪرڻ وقت سيتا جي عمر ڇهه سال هئي هن قوم ۾”ڏي وٺ“ يعني ”بدي“ جي شاديءَ جو رواج آهي، ان کان علاوه ڇوڪرين کي ٽڪن تي به وڪيو ويندو آهي، ڪيترا والدين تمام ننڍي عمر ۾ پنهنجن نياڻين کي ٽڪن تي وڪڻيو ڇڏين  هن قوم ۾ ”پَسِ“ جو رواج به عام آهي. اهو بدي جي شاديءَ ۾ ٿئي ٿو، ان جو مطلب اهو آهي ته جنهن طرف جي ڇوڪري ننڍي هوندي ته اهو ٻئي طرف کي (جنهن جي ڇوڪري وڏي هوندي) مقرر ٿيل مدي جا پئسا ڀري ڏيندو. هن وقت هڪ سال جا هڪ هزار روپيا ”پس“ جي رسم هلي رهي آهي. اوڏ قوم ۾ ”گهر جوائي“ يا ”گهر ڄاٽي“ جو به رواج آهي. اوڏ قوم ۾ شاديون هميشه ڌارين مان ٿين ۽ پنهنجي ذات ۾ نه ڪن. کروڙ ذات وارو ڇوڪرو، کروڙ ذات واري ڇوڪريءَ سان ڪڏهن به شادي نه ڪندو، چاهي ملڪ جي ڪهڙي به ڪنڊ جو رهواسي هجي. هن قوم ۾ اهو مقرر ٿيل ناهي ته هڪ مڙس کي هڪ گهر واري هجي، جنهن کي مونوگيمي چئجي ٿو. ان ڪري گهڻو ڏسڻ ۾ اچي ٿو ته اوڏن کي ٻه ٻه-ٽي ٽي گهَر واريون هونديون آهن، جنهن کي پوليگيمي چيو وڃي ٿو. اوڏ قوم ۾ سڀ ”رٿيل شاديون“  ٿين ٿيون، جيڪي وڏن جي مرضي مطابق ڪيون وڃن ٿيون. لاڙڪاڻي ضلعي، جيڪب آباد، شڪارپور دادو ۽ سکر ضلعن جي رهواسي اوڏن ۾ هيءَ رسم به آهي ته گهوٽ ۽ ڪنوار کي شادي ٿيڻ کان اڳ ۾ يعني هفتي يا ٻن اندر قلندر لعل شهباز جي زيارت ڪرڻ لازمي آهي، ورنه ميندي نٿي لڳي سگهي. زيارت ڪرڻ کانپوءِ گهوٽ ۽ ڪنوار کي ميندي لائي وڃي ٿي.
وهانءَ جو طريقو
گهوٽ ۽ ڪنوار کي موڙ ٻڌي، ٻيا ساٺ ۽ سنوڻ ڪري، هڪ ٻئي جا پلئه ٻڌي، پوءِ هڪ ٻئي جو هٿ جهلي، باهه جي چووڌاري ست ڦيرا ڏياريا وڃن ٿا ۽ ان وچ ۾ برهمڻ چونڪ مَڏي ويڏي پڙهندو آهي، اهڙيءَ طرح سان پرڻو ٿي ويو.
مرڻو
اوڏ مئل ماڻهوءَ کي پوريندا آهن. ڪٿي سامي ٺاهين ته ڪٿي ائين پورين. اوڏن جو خاص مقام ڪونهي، جتي صرف اوڏ پورين، ان ڪري هر هڪ قبرستان ۾ اوڏُ پوريو ويندو آهي ۽ ان جي قبر ٺاهي ويندي آهي. ڪي ڪچيون قبرون ٺاهين ته ڪي پڪيون. هتي واضح هجي ته ڪيترن ماڻهن جو خيال آهي ته اوڏ مئل ماڻهوءَ کي پورڻ وقت حقو وغيره ڏيندا آهن، جيڪو بلڪل غلط ۽ بي بنياد آهي.
طلاق
جنهن کي اوڏڪي ۾ ”ڀنج“ چيو وڃي ٿو. طلاق جهڙو موذي مرض اوڏن ۾ تمام گهڻو آهي. پنجن ٻارن واري عورت جي به ڀنج ٿيو وڃي. موجوده ڪي تازا مثال آهن ته اوڏن جون هڪ-ٻه شاديون ٿيون، جن کي هڪ مهينو به پورو نه گذريو ته ڀنج ٿي ويئي آهي. اهڙيءَ طرح والدين پنهنجن نياڻين کان هڪ مڙس ڇڏائي ٻيو مڙس ڏين ۽ جي ٻئي مان به خوش نه ٿين ته ٽيون ڏين. اها هڪ تمام خراب ۾ خراب ڳالهه آهي، ليڪن اوڏن جا مُکي (چڱا مڙس) ان ڳالهه کي ڇو نه ٿا خراب سمجهن، جڏهن ته هو پنهنجن هٿن سان پنجن-پنجن ٻارن وارين عورتن جون ڀنجون بلڪل ڪريو ڇڏين.
روح بن حاتم مھلبي
روح بن حاتم مھلبي :مهدي 159هه ۾ روح بن حاتم کي سنڌ جي گورنري سونپي پر اها چڱي طرح نڀائي نه سگهيو ۽ جاٽن کي جيڪي سنڌ جي اولهندي پاسي کان آباد هئا، ٻنجو نه ڏئي سگهيو. مهدي ان جي جاءِ تي هشام تغلبي جي ڀاءُ بسطام کي اها ذمينواري ڏني جيڪو پنهنجي ڀاءُ جي دؤر ۾ اتي رهي چڪو هو ۽ چڱو تجربو به هيس، پر پوءِ به ڪو خاص ٻوٽو نه ٻاري گهيو. 161هه ۾ وري ٻيهر روح ساڳي ڪرسي سنڀالي. پر هن ڀيري به هو پنهنجي قابليت ثابت نه ڪري سگهيو.
تفصيلي احوال
159هه ۾ روح بن حاتم مهلبي، خليفي مهديءَ (158- 169 هه) جي ڏينهن ۾ گورنر ٿي آيو. انهيءَ زماني ۾ هندستان جي خلاف بحري مهم به جاري رهي. عربن جا جنگي ٻيڙا گجرات جي ڪناري سان اچي لڳا، گجرات جي ڪناري تي هڪ عربي ٻيڙو عرب واپارين جي جهيڙي جي ڪري آيو. ان ٻيڙي ۾ حضرت ربيع بن صبيح سعدي تابعي به هو. هندستان جي ٻيٽن مان هڪ، سندس ابدي آرامگاهه بنيو. ساڳئي سال ، 159 هه ۾، روح بن حاتم کي واپس گهرايو ويو،
حوالا
زمرو:سنڌ ۾ عباسي گورنر
حبيب جالب
حبيب جالب اردو جو مشهور مزاحمتي شاعر، 28 فيبروري 1928ع تي هندستاني پنجاب جي ڳوٺ ’مياڻي افغانان‘، ضلعي هوشيارپور ۾ ڄائو. سندس والده جو نالو رابعه بصري ۽ والد جو نالو صوفي عنايت الله هو.
فاطمه زهرا جي گهر تي باه
پورو واقعو
عمر جڏهن سچي سائڻ جي دروازي تي آيو ۽ چيائين
حبيب جالب
سياسي لاڙو
حبيب جالب، ڪميونزم جو حامي هو. سندس سياسي وابستگي ڪميونسٽ پارٽيءَ سان هئي. ڪميونسٽ پارٽيءَ تي پابندي بعد هن نيشنل عوامي پارٽيءَ (نعپ) ۾ شموليت اختيار ڪئي. هن وقت جي آمرن ۽ جرنيلن تي سخت تنقيد ڪئي ۽ جيلن ۾ ويو. ايوب خان جي مارشل لا دوران هن چار سال جا قيد ۾ گذاريا.’حيدرآباد سازش‘ ڪيس ۾ کيس گرفتار ڪيو ويو. جنرل ضياء الحق جي دور ۾ به حبيب جالب جيل ڪاٽيو. مجموعي طور هن ست سال جيل ۾ گهاريا. بيباڪيءَ سبب ريڊيو، ٽي. وي تي شعر پڙهڻ جي مٿس پابندي مڙهي وئي، فاطمه جناح، ايوب خان خلاف چونڊن ۾ بيٺي ته هن سندس حمايت ڪئي ۽ نظم لکيا، هڪ دفعي نواب آف ڪالاباغ جي دعوت تي ايران جو شاهه رضا پهلوي پهتو، ته سندس آجيان ۽ تفريح لاءِ فلم اسٽار نيلو کي رقص ڪرڻ لاءِ گهرايو ويو ۽ نيلو جي انڪار ڪرڻ تي پوليس کيس گرفتار ڪيو. ان واقعي کان متاثر ٿي حبيب جالب لکيو:<BR> تُو که نا واقفِ آدابِ شهنشاهي هي،<BR> رقص زنجير پهن ڪر بهي ڪيا جاتا هي!<BR> ان شعر کي بعد ۾ نيلو جي مڙس رياض شاهد فلم ’زرقا‘ ۾ گيت جي صورت ۾ پيش ڪيو هو.
ڀٽي سان ملاقات
جڏهن ذوالفقار علي ڀُٽو اقتدار ۾ آيو ته ساڻس ملاقات لاءِ هڪ ڏينهن حبيب جالب وٽس پهتو. چانهه پيئڻ بعد ذوالفقار علي ڀُٽي کيس چيو ته: ”جالب تون عوامي شاعر آهين، اسان جي پيپلز پارٽي به عوامي پارٽي آهي، پارٽيءَ ۾ شامل ڪڏهن ٿو ٿئين؟“ تنهن تي جالب حُجت مان وراڻيو ته: ”ڇا ڪڏهن سمنڊ به درياهه ۾ شامل ٿيو آهي!؟“ اهو ٻُڌي ڀُٽي کيس چيو ته: ”ڪڏهن ڪڏهن ائين ٿيندو آهي، پر درياهه انڪار ڪندو آهي!“
فاطمه زهرا جي گهر تي باه
پورو واقعو
علي مولا فرمائن ٿا خدا جو قسم عمر ضرور باهه کڻي ايندو ابوبڪر علي عليه السلام ڏانهن پيغام موڪليو ته منهنجي بيعت ڪريو ليڪن امير المومنين قبول نه ڪريو ان کان پوءِ عمر سائڻ جي دروازي تي باه کڻي آيو ته زهرا سلام الله فرمايو یابن خطاب انراک محرقا علی بابی؟! قال نعم
حبيب جالب
گرفتاريون
ڪجهه عرصي کانپوءِ حبيب جالب کي ڪنهن ڪيس ۾ پوليس گرفتار ڪيو هو، پر ذوالفقار علي ڀُٽي جي حڪم تي کيس آزاد ڪيو ويو. هن جنرل ضياء الحق جي دور ۾ سختين باوجود ضياء تي هڪ نظم ’ظلمت کو ضياء، صرصر کو صبا، بندي کو خدا ڪيا لکنا....!‘ لکيو جيڪو گهڻو مشهور ٿيو. هن ايم. آر. ڊي تحريڪ ۾ به ڀرپور حصو ورتو. هيءُ پنهنجي زندگيءَ ۾ نهايت ئي خوددار رهيو. آخري وقت ۾ جڏهن بيمار ٿيو ته حڪومت جي آڇيل مالي سهڪار کي به ٺڪرائي ڇڏيائين.
فاطمه زهرا جي گهر تي باه
پورو واقعو
ترجمو: (( ايابن خطاب! مان ڏسان ٿي ته تون منهنجي دروازي تي باه کڻي آيو آهين ته ڇا تون منهنجي گھر کي باهه ڏيندي؟! عمر چيو: ها مان گھر کي باهه ڏيندم)
حبيب جالب
تصنيفون
حبيب جالب جي ڇپيل ڪتابن ۾:
فاطمه زهرا جي گهر تي باه
باهه کڻي آيا انهن جا نالا
عمربن خطاب، خالدبن وليد، عبدالرحمن بن عوف، ثابت ابن عميس شماس، زيدن بن لبيد، سلمة بن سالمة بن وقش، زيدبن اسلم، اسيربن حضين.
حبيب جالب
وفات
سندس وفات 12 مارچ 1993ع تي ٿي.
حوالا
زمرو:1928ع جون پيدائشون زمرو:1993ع جون فوتگيون زمرو:اردو شاعر زمرو:پاڪستاني شاعر زمرو:پنجابي ماڻهو زمرو:نگار اعزاز کٽيندڙ شخصيتون زمرو:ويهين صدي جا شاعر
1124ع
ڊسمبر
زمرو:1124ء زمرو:ٻارھين صدي زمرو:سال
خانقاھ
خانقاھ (Khanqah) صوفي فقيرن جي رهڻ ۽ ويھڻ جي جاءِ، جنھن کي هنديءَ ۾ آشرم بہ چيو ويندو آهي. سنڌ جا صوفي ڪلاسيڪل شاعر خانقاهن ۾ ويھندا هئا.
شاھپور چاڪر
خارجي ڳنڍڻا
زمرو:سنڌ جا شهر
ڪارو
ڪارو رنگ (س ہ ن: 0, 0, 0) ڪارو (Black) هڪ رنگ آهي۔
اسلامي پنجون ڪتاب
هيءُ ڪتاب مرزا قليچ بيگ جو لکيل آهي. ڪرائون سائيز واري هن ڪتاب ۾ صفحا 144 آهن ۽ قيمت 8 -آنا- ڄاڻايل آهي. شيخ عبدالعزيز محمد سليمان هن ڪتاب جو پنجون ڇاپو، وڪٽوريه پريس، سکر مان سال 1914ع ۾ ڇپايو.
ليث بن طريف
خليفي مهديءَ پنهنجو غلام، ليث بن طريف، سنڌ جو والي يا گورنر ڪري موڪليو. انهيءَ وچ ۾ سنڌ ۾ بدامني زور وٺي ويئي هئي. ليث ان کي اڃا بند ئي مس ڪيو ته وري جاٽن منظم بغاوت ڪئي. خليفي مهديءَ لشڪر موڪلي ليث جي مدد ڪئي. 165هه ۾ هيءَ بغاوت به ختم ٿي.
302ع
ڊسمبر
زمرو:302ع زمرو:چوٿين صدي
1895ع
ڊسمبر
زمرو:1895ء زمرو:سال
اسلامي پھريون ڪتاب
هيءُ ڪتاب صادق علي شيخ جو لکيل آهي. رايل سائيز واري هن ڪتاب ۾ صفحا 57 ڏنل آهن. هيءُ ڪتاب مطبع فيض، رياست خيرپور ۾ سال 1900ع ۾ ڇپيو.
هن نالي سان ٻيو ڪتاب عبدالوهاب جو لکيل آهي، جيڪو ڊبل ڪرائون سائيز ۾ آهي، جنهن جا صفحا 53 آهن. اهو ڪتاب به مطبع فيض، رياست خيرپور ۾ 1900ع ۾ ڇپيو.
لاھري بندر
لاهري بندر هيءُ اصل لاڙي بندر يعني لاڙ جو بندر هو. جو اڳوڻي ٻگهياڙ درياھ تي هو ۽ سمنڊ کان ست اٺ ڪوهه هو. اتي شهر جي بچاءَ لاءِ وڏو ڪوٽ هوندو هو. جو بلوچي ۽ مڪراني چور چوري ڪندا هئا. انهيءَ بندر کان مال ٺٽي ڏي ويندو هو. جو اتان چاليهه ڪوهه پري هو. اتان هڪ ڪوهه پنڌ تي ڌاراجا شهر آهي، جو ڌاراجا جي راڻي جو شهر هو، جنهن کي ميان غلام شاهه ڪلهوڙي جي اشاري تي ماري ڇڏيائون. انهيءَ ڦٽل شهر جا نشان اڃا ظاهر آهن. اتر ڏي ڳاڙهين سرن جو هڪڙو جهونو ڪوٽ آهي ۽ انهيءَ کان اڌ ڪوهه پنڌ تي بالو شاهه جو قبو آهي. جنهن تي گهڻا مهاڻا ۽ جت زيارت لاءِ ايندا آهن. جنت السنڌ مطابق:لاهري بندر جنهن ديول کان پوءِ ناموري حاصل ڪئي، سو ديول کان پنجن ميلن جي مفاصلي تي سمنڊ کان ويهه ميل اندرئين پاسي مهراڻ جي هڪڙيءَ اولهندي واري شاخ تي واقع هو، ابن بطوطا جي بيان موجب خوبصورت ۽ مالدار شهر هو. سندس بيان موجب ايران ۽ يمن جا جهاز مال آڻيندا هئا. محمد تغلق هي بندر قاضي علاءَ الملڪ هراتيءَ کي جاگير ڪري ڏنو هو. بندر جي سالياني آمدني ويهه لک دينار هئي. ٺٽي جي بنياد پوڻ کان پوءِ به لاهريءَ جو اقبال واپار جي ڪري ترقي ڪرڻ لڳو. شيخ ابو الفضل ’آئين اڪبريءَ‘ ۾ لاهريءَ جي تعريف ڪري ٿو ۽ ان جي سالياني آمدني هڪ لک اٺٽيهه هزار رپيا لکي ٿو.
ڇليرو
thumb|کاٻو|ڇليري جو هڪ منظر ڇَليرو جنهن کي انگريزيءَ ۾ (Pangolin or Scaly Anteater /Manis Crassicaudata) سڏجي ٿو اهو جانور بنيادي طرح آفريڪا سان تعلق رکندڙ آهي، پر سنڌ ۽ بلوچستان ۾ به ملي ٿو. صحرائي ميدانن، چراگاهن ۽ گرم ٻيلن ۾ به رهي ٿو.
ٻين ٻولين ۾ نالا
ڇليري کي هنديءَ ۾ سالو سانپ، سنسڪرت ۾ بجراڪت، بنگاليءَ ۾ بانروئي، ملايالم ۾ انام پيچي، تامل ۾ الانگو ۽ سنهاليءَ ۾ ڪباليوا ڪري چوندا آهن.
جسماني ساخت
هي کير پياريندڙ جانور (مماليه) عجيب قسم جو جاندار آهي. ميٽوڙي ناسي رنگ واري هن جانور جي جسم ۽ پٺيءَ تي عام کل بدران هڪ ٻئي مٿان چڙهيل وڏا ڇلر ٿين ٿا. هن جو جسم 20 کان 23 انچ ۽ وزن 15 کان 18 ڪلو تائين ٿئي ٿو. هن جو پڇ ڊگهو ۽ منهن نوڪدار، وات ننڍو، ڪن ننڍڙا، اکيون ننڍيون، اڳيان چنبا تمام ڊگها ۽ اندرئين پاسي وريل هوندا آهن ته جيئن هيءُ جانور پنهنجين ٽِڻين يا آڱرين جي ھڏين تي به ھلي سگهي. هن جا ڪن ۽ اکيون ننڍيون آهن، پر سنگهڻ جي حس تيز ٿئي ٿي. هن جي بت تي ڇلرن جون 18 قطارون ٿين ٿيون. مادي، نَر کان ننڍي ٿيندي آهي. هن جي نوڪدار مُنهن تي ناسون ظاهر هونديون آهن. ٻوٿ جي نوڪدار هئڻ سبب هيءُ زمين جي اندر سولائيءَ سان گهڙي ويندو آهي. ڇليرو رهڻ لاءِ ٻن منٽن اندر 8 فوٽ اونهي کڏ کوٽي سگهي ٿو. کڏ ۾ گهڙڻ کانپوءِ منهن بند ڪري ڇڏيندو آهي. ڄمڻ وقت سندس تور هڪ پائونڊ ۽ ڊيگهه 18 انچ کن هوندي آهي، ان وقت سندس ڇلر تمام نرم هوندا آهن، پر ٻن ڏينهن اندر اهي سخت کُهرا ٿي ويندا آهن. نئون ڄاول ڇلو مرون، ڄمڻ شرط پنڌ ڪندو آهي ۽ ماءُ جي پٺيءَ ۽ پڇ جي مٿان ڊوڙڻ لڳندو آهي. هن جي کل مان ڪيتريون شيون ٺهن ٿيون، جهڙوڪ: منڊيون، ڇلا وغيره. هن جي چرٻيءَ مان تيل ڪڍي دوائن ۾ ڪتب آندو وڃي ٿو.
عادتون
ڇَليرو هڪ گول ٻِر کوٽي ان ۾ اندر گهڙي ننڊ ڪندو آهي. ڏينهن جو سمهندو آهي ۽ رات جو ماڪوڙا کائيندو آهي. هن جي نظر گهٽ هوندي آهي، پر سنگهڻ جي سٺي صلاحيت سان پنھنجو شڪار ڳولي وٺندو آهي. اڏوهين جا دڙا پنهنجن تيز چنبن سان کوٽي، ٻِرن ۾ پنهنجي ڊگهي گول ۽ چهٽندڙ زبان وجهي ڇڏيندو آهي. جنهن سان اڏوهيون چُـهٽي پونديون آهن. هن جانور کي ڏند ڪونه ٿين، ان ڪري ماڪوڙيون ڳهي وڃي ٿو. هيءُ بلڪل بي ضرر جانور آهي. کيس هٿ لائڻ سان خوف ۾ ڄاهي وانگر ويڙهجي، منهن لڪائي ڇڏيندو آهي. هن جانور جو نسل سڄي دنيا ۾ خطري هيٺ آهي. هن جي مادي 120 ڏينهن پيٽ سان هوندي آهي ۽ ھڪ يا ٻه ٻچا ڏيندي آهي.
حوالا
زمرو:آئي يو سي اين خطري ۾ جنسن جي ڳاڙهي فهرست
303ع
ڊسمبر
زمرو:303ع زمرو:چوٿين صدي
نڪول ڪڊمين
thumb|نڪول ڪڊمين
نڪول ميري ڪڊمين (Nicole Mary Kidman) (پيدائش: 20 جون 1967ء) آمريڪا ۾ پیدا ٿيڻ واري هڪ آسٽريلوي اداڪاره، فيشن ماڊل، گلوڪاره ۽ انسان دوست شخصيت آهي۔ 2006ء ۾ هن کي آسٽريليا جو سڀ کان وڏو شهري اعزاز ڪمپينيئن آف دي آرڊر آف آسٽريليا ڏنو ويو۔ 2006ء ۾ ئي هو فلمي صنعت ۾ سڀ کان وڌيڪ معاوضو حاصل ڪرڻ واري اداڪاره بڻين۔
ڪڊمين پهريون دفعو 1989ء ۾ سنسني خيز فلم ڊيڊ ڪام (Dead Calm) جي ذريعي منظر عام تي آئي۔ ڊيز آف ٿنڊر (Days Of Thunder) (1990ء)، ٽو ڊائي فار (To Die For) (1995ء) ۽ مولن روج! (Moulin Rouge!) (2001ء) ۾ هن جي ڪارڪردگي کي ناقدن ڀرپور انداز ۾ سراهيو ۽ دي آورز (The Hours) (2002ء) ۾ اداڪاري تي هن کي ڪافي معروف فلمي اعزازن سان نوازيو ويو جن ۾ بهترين اداڪاري جي لاء اڪيڊمي ايوارڊ، بافٽا ايوارڊ ۽ گولڊن گلوب ايوارڊ شامل آهن۔
هن هاليوڊ جي معروف فلمي اداڪار ٽام ڪروز سان شادي به ڪئي جڏهن ته هن وقت هو معروف موسيقار ڪيٿ اربن جي گهرواري آهي۔
جيئن ته هو هوائي ۾ آسٽريلوي جوڙي جي گھر پیدا ٿي، ان ڪري هو آسٽريليا ۽ آمريڪا ٻنهي جي شهريت رکي ٿي۔
حوالا
زمرو:1967ء جون پيدائشون زمرو:آسٽريلوي فلمي اداڪاريون زمرو:آمريڪي فلمي اداڪاريون زمرو:اداڪاره زمرو:جيئرا ماڻهو زمرو:هالي وڊ
ايمن ڪلياڻ (راڳڻي)
ڪلياڻ -ٺاٺ- جي راڳڻي آهي، جيڪا ايمن ۽ -بلاول- جي ميلاپ مان جوڙيل آهي. هي سمپورن راڳ آهي، امروهيءَ ۾ مڌم شڌ به لڳندو آهي. هن راڳڻي جي آروهي سا- ري- گا- ما- پا- ڌا- ني- سا ۽ امروهي ساني ڌي پا مي گي ري سا آهي.
خروشتي اسڪرپٽ
خروشتي رسم الخط ___(Kharooshti Script):
ايمن ڪلياڻ (راڳڻي)
هن راڳ ۾ خوبصورتي لاءِ -امروهي- ۾ گنڌار سان گڏ مڌم ڪومل ڪمزور ڪري لڳائجي. هن راڳڻي جو خاص سرگم هي آهي: پا- مي- گي- ماگي- ري- ڌي ني ري- سا- ني ني ڌي پا- سا- ڌي سا- ني ري- گي- پا- گي پا- ڌي مي پا- ري- گي ما گي- ري- ڌي ني- ري- سا آهي، جڏهن ته وادي سُر گنڌار تيور ۽ سموادي سُر نکاد تيور، رات جي شروع واري پهر ۾ ڳائبي آهي.
حوالا
زمرو:شاهه عبدالطيف ڀٽائي
خروشتي اسڪرپٽ
ان رسم الخط خروشتي/کروشِتي جي ارتقا افغانستان ۽ پاڪستان جي مٿاهين علائقن ۾ ٿي. اها سنسڪرت کان اڳ واري دور ۾ گنڌاري پراڪرت ٻولي لکڻ لاءِ استعمال ۾ آندي وئي هئي. اها رسم الخط ٽئين صدي قبل مسيح جي ڌاري لکت ۾ آئي. اڳتي هلي ٽين صدي عيسوي ۾ ختم ٿي. ان رسم الخط ۾ گنڌارا تهذيب جي دور ۾ ”ڪشن“ شهنشاهت جي زماني ۾ ترقي ورتي. اها ساڄي-کاٻي به لکي ويندي هئي ته کاٻي-ساڄي به لکي ويندي هئي.
ذاڪر نائيڪ
ڊاڪٽر ذاڪر عبد الڪريم نائيڪ 18 آڪٽوبر1965ع ڀارت ۾ پيدا ٿيو، پاڻ مذاهب عالم ۾ مناظرن جي حوالي سان سڃاتا وڃن ٿا، عيسائي، يهودي، هندو، بدهمت، سک مت، سان گڏوگڏ پاڻ ڪيترن ئي مذهبن تي عبور رکن ٿا، پاڻ دين جي تبليغ جو ڪم 1991ع کان شروع ڪيائين، سندس مشهور تقريرن ۾ ڊاڪٽر وليم ڪيمبل سان ٿيل تقرير شهر آفاق آهي. هُوءُ شيخ احمد ديدات جو سڌو سنئون شاگرد آهن. هن وقت اسلامڪ پريچنگ سينٽر ممبئي جو صدر آهي.
خارجي ڳنڍڻا
زمرو:1965ع جنمَ زمرو:جيئرا ماڻهو زمرو:شخصيتون زمرو:مذھب زمرو:ممبئي يونيورسٽي جا اڳوڻا شاگرد
اسلامي تاريخ (ڪتاب)
هيءُ ڪتاب مولوي عبدالرحيم جو لکيل آهي. رايل سائيز واري هن ڪتاب ۾ صفحا 72 آهن ۽ قيمت 5 -آنا- ڄاڻايل آهي. حسن علي حاجيءَ، هيءُ ڪتاب ليٿو پريس ڪراچيءَ مان 1929ع ۾ ڇپايو.
1126ع
ڊسمبر
زمرو:1126ء زمرو:ٻارھين صدي زمرو:سال
1897ع
ڊسمبر
زمرو:1897ء زمرو:سال
يوجين چرنان
يوجن چرنان آخري انسان هو، جيڪو چنڊ تي ويو هو. يوجين چرنان پنهنجي ساٿي هئريسن سان گڏ 13 ڊسمبر 1972ع تي چنڊ تي قدم رکيا ۽ پنڌ ڪيو. ان کان پوءِ اڃا تائين ڪو ٻيو وري چنڊ تي نه ويو آهي.
زمرو:1934ع جون پيدائشون زمرو:چنڊ زمرو:خلا زمرو:علم فلڪيات
منگي
منگي، سنڌ ۾ رهندڙ هڪ سنڌي ذات جو نالو آهي. منگي زات جا ماڻهون اصل ۾ عرب قبيلي سان تعلق رکن ٿا منگي بني تميم جي هڪ شاخ آهي ۽ محمد بن قاسم جي لشڪر سان سنڌ ۾ پهتا ۽ سنڌ ۾ جڏهن عربن جي حڪومت جي خاتمي کان پو۽ سنڌ ۾ رهجي ويا.
زمرو:سنڌ جون ذاتيون
ڌرتيءَ جو اندريون حصو
ڌرتيءَ جو اندريون حصو (Core) ٽھڪندڙ لوھ ۽ قلعيِ (Nickle) آهي، جنھن جو گرمي پد 7000 ڊگريون سيلسيئس آهي.
حوالا
زمرو:ڌرتي زمرو:سائنس
اسلامي تاريخ جو مطالعو (ڪتاب)
هيءُ ڪتاب پروفيسر محبوب علي چنا جو لکيل آهي. ڪرائون سائيز واري هن ڪتاب جو جلد ڪچو آهي، جنهن ۾ 178 صفحا آهن ۽ قيمت 4 روپيا ڄاڻايل آهي. اداره صالح سيريز طرفان هن ڪتاب جو پهريون ڇاپو، -تاج محل- پريس، حيدرآباد مان 1967ع ۾ ڇپيو.
اڇو
اڇو رنگ (س ہ ن: 255, 255, 255) اڇو (White) هڪ رنگ آهي
تصويرون
زمرو:رنگ
ڪارل مارڪس
thumb|ڪارل مارڪس
ڪارل مارڪس (5 مئي 1818ع – 14 مارڇ 1883ع) فلاسافر، معشيت دان، سماجياتدان، صحافي ۽ انقلابي سوشلسٽ هو. هو پروشيا (Prussia) جي وچولي طبقي جي خاندان ۾ پيدا ٿيو، اڳتي هلي، هن سياسي معاشيات ۽ هيگيلين فلاسافي ۾ تعليم پرائي. وڏو ٿيڻ کانپوءِ مارڪس کي بي وطن (اسٽيٽ ليس) ٿيڻو پئجي ويو ۽ پنهنجي زندگيءَ جو گهڻو حصو هن لنڊن، انگلينڊ ۾ گذاريو، جتي جرمن مفڪر، فريڊرڪ انگلز جي ساٿ سان، پنهنجي ڪيل مختلف ڪمن کي ڇپرايو، انهن مان، 1848ع ۾ پڌرو ڪيل ڪميونسٽ پڌرنامي (ڪميونسٽ مينيفيسٽو) تمام گهڻي مشهوي ماڻي. تڏهن کان سندس ڪم، فڪري، اقتصادي ۽ سياسي تاريخ تي وڏا اَثر وڌا آهن.
سماج، اقتصاديات، ۽ سياست جي باري ۾ مارڪس جي نظرين کي گڏيل طور مارڪسز سڏيو وڃي ٿو — جنهن مطابق انساني معاشرا اصل ۾ طبقاتي جاکوڙ جي تاريخ آهن: جيڪا حڪمران طبقن (بورجوازي يا سرمائيدار) جيڪو پيداوار جي ذريعن تي ڪنٽرول رکي ٿو ۽ پورهيت طبقو (پرولتاريه) جيڪو اُجوري لاءِ پنهنجو پورهيو وڪڻي ٿو جي وچم ٽڪراءُ آهي. ويڳاڻپ جو احساس، قدر، اجنساسِ مترادف (commodity fetishism)، ۽ قدر زائد (فاضل مُلهه) جي پنهنجي نظرين ذريعي بحث ڪندي مارڪس دليلَ ڏئي ٿو ته سرمائيداري، سماجي لاڳاپن, اَڻ گهڙيل مال کي گهڙي شين ۾ بدلائڻ (ڪموڊيفيڪشن)، اَڻبرابري، ۽ پورهيت طبقي جي استحصال ذريعي مفاد ماڻي ٿي. هڪ اهم نقطه نظر، جيڪو تاريخي ماديت سڏجي ٿو جي تحت مارڪس، بنياد ۽ ساخت (بيس ۽ سُپر اِسٽرَڪچر) جي اصولن جي بنياد تي نظريو پيش ڪندي روز ڏيندي چيو آهي ته سماج جي ثقافتي ۽ سياسي حالتن سان گڏوگڏ انساني فطرت جا ويچارَ گهڻي حد تائين غير واضح بنيادن تي مقرر ٿي رهيا آهن. هنن پُر اثر اقتصادي جائزن جو نتيجو نيٺ ”سرمائي“ (ڪيپيٽال)، حجم (واليوم) 1 (1867) جي روپ ۾ نڪتو.
مارڪس انساني تاريخ جي سڀ کان وڌيڪ اَثر رکندڙ شخصيتن مان هڪ طور ڄاتو وڃي ٿو، جنهن جي ڪم تي واکاڻ ۽ تنقيد ٻئي ٿيون آهن. معاشيات ۾ سندس ڪم، موجوده پورهيئي جي، سرمائي ۽ اقتصادي لاڳاپن سان تعلق کي سمجهڻ جا بنياد وڌا. سڄي دنيا ۾ ڪيترائي دانشور، ليبر يونينون، فنڪار ۽ سياسي پارٽيون، مارڪس جي خيالن يا ان جهڙن آدرشن ۽ ويچارن کان تاثير ورتي آهي. مارڪس کي عام طور تي جديد سوشيالوجي ۽ سماجي سائنس جو اَبو سمجهيو وڃي ٿو.
شروعاتي زندگي
thumb|ٽرائير (Trier) جي Brückenstraße 10 ۾ واقع گھر جنھن ۾ ڪارل مارڪس پيدا ٿيو.ھن جي خاندان کي ان عمارت جي زميني منزل تي ٻہ ڪمرا ۽ پھرين منزل تي ٽي ڪمرا ھيا. .اھو گھر 1928 ۾ جرمنيجي سوشل ڊيموڪريٽڪ پارٽيءَ خريد ڪري ڪارل مارڪس جي نالي سان ھڪ عجائب گھر قائم ڪيو ڪارل مارڪس، 5 مئي 1818ع ۾ اولهه جرمني جي شهر ٽرائر ۾ پيدا ٿيو، ڪارل مارڪس جو خاندان آڳاٽي زماني کان يهودي هو پر ان جي پيءُ ڪارل مارڪس جي پيدا ٿيڻ کان اڳ عيساعيت قبولي، تنهن ڪري ڪارل مارڪس کي يهودي چوڻ بلڪل غلط آهي. ڪارل مارڪس جا ٽي ڀاءَ هئا ۽ پنج ڀيڻون هيون، جنهن مان ڀاءَ ته سڀئي جواني ۾ ئي گذاري ويا پر ٽي ڀيڻون ڪارل مارڪس جي گذاري وڃڻ کانپوءِ به حيات رهيون، ڪارل مارڪس جو پي هڪ وڪيل هو، ٽرائر شهر ندي جي ڪپ تي واقع آهي، اها جڳهه فرانس جي تمام ويجهو آهي، تنهن ڪري ات جي ماڻهن ۾ فرانس جي انقلابي نظريئي جو تمام گهڻو اثر هو.
آخرالنهر
250px
ڪارل مارڪس
شروعاتي زندگي
ارڙهين صدي جي آخر ۾ جڏهن نپولين هن علائقي کي پنهنجي سلطنت ۾ شامل ڪيو، تڏهن هتي به فرانس جا سڪا هلڻ لڳا، هائرن مارڪس نپولين جو سخت مخالف هو، ان جي ڪتاب گهر ۾ واليٽير، روسو، لاڪ، لائب نيز، سنگ ۽ ٻين روشن خيال دانشورن هن جي آزاد خيالي جي ڪري پوليس جي خاص نظر هئي، پر هي علائقو نپولين جي 1815ع ۾ شڪست کانپوءِ جرمني کي واپس ملي ويو. ڪارل مارڪس جو ننڍپڻ انهي ماحول ۾ گذريو، جڏهن ميٽرنگ (جيڪو يورپ جي هڪ طاقت هو) برسن چاف سميت ٻين شاگردن جي تحريڪ جي خبر پئي ته هن هڪ ڪانفرنس گهرائي، ڇا ڪاڻ ته ميٽرنگ جمهوريت ۽ آئين جي نالي سان سخت نفرت ڪندو هو. ڪانفرنس ۾ هنن ڳالهين تي روشني وڌي وئي:
آخرالنهر
آسمان تي چمڪندڙ اربين تارن مان هڪ سؤ کن اهڙا تارا آهن، جيڪي نيويگيشن (رستو ڳولڻ) ۾ مدد ڏين ٿا، انهن تارن مان اڌ کان وڌيڪ تارن جا نالا عربي ٻولي جا آهن، يعني انهن جا نالا عربن دنيا کي ڏنا. پوءِ اهي عربي نالا يونانين، رومين ۽ جرمنن وٽان ٿيندا، جڏهن انگريزي ٻوليءَ آيا، ته اهي ڪجهه مختلف ٿي پيا ۽ هاڻ گهڻن کي اها به خبر نٿي پوي ته اهي عربي لفظن جو بگاڙ آهن. اهڙن ئي تارن ۾ هڪ تارو آخرالنهر يا آچرنار (Achernar) آهي، جيڪو آسمان ۾ اٺين نمبر تي چمڪندڙ تارو آهي. هن تاري جو اهو نالو ڏسي پهرين نظر ۾ اهو ئي محسوس ٿئي ٿو ته ڪو انگريزي نالو آهي، جنهن کي اسين آچرنار ۽ جرمن ٻولي ۾ آخرنار اچاريون ٿا، جيڪو لفظ اصل ۾ عربي زبان جو آخرالنهر (نديءَ جي پڇڙي) آهي، جنهن جي اصل ۾ اسپيلنگ Akhir an-nahr هئي، جيڪا پوءِ Achernar ٿي ويئي.
ڪارل مارڪس
شروعاتي زندگي
1. جرمن رياستون ڪنهن به قسم جو ڪوبه آئين نه جوڙينديون.
آخرالنهر
thumb|left|170px|Extreme rotation speed has [[Oblate spheroid|flattened Achernar.]] هي تارو آخرالنهر اسانجي سج کان ستوڻو وڏو آهي. ٿورو سوچيو ته اهو تارو ڪيڏو وڏو هوندو، جيڪو آسمان ۾ تري رهيو آهي. پر اسان کان پري هجڻ ڪري سج کان ننڍو لڳي ٿو ۽ ٿورو اهو به تصور ڪريو ته هي تارو اسان کان ڪيترو پري هوندو. سج اسان کان پري آهي ته به ان جي روشني اسان تائين 8 منٽن ۾ پهچيو وڃي. آخرالنهر تارو اسان کان 144 نوري سالَ پري آهي ۽ اسان کي اڳ ۾ ئي ڄاڻ آهي ته نوري سال (Light Year) جو فقط هڪ سيڪنڊ 300000 ڪلوميٽرن برابر آهي، ته 144 نوري سال ڪيترو وڏو مفاصلو هوندو. يعني توهان 144 سالن جا پهرين سيڪنڊ ڪڍو، ان کان پوءِ ان کي ٽن لکن سان ضرب ڏيندائو ته اهو ڪلوميٽرن ۾ فاصلو ٿيندو. ٻين لفظن ۾ هڪ عام ماڻهو اها ڳالهه هيئن سمجهي سگهي ٿو ته ڪو اهڙو راڪيٽ هجي، جيڪو هڪ سيڪنڊ ۾ ٽي لک ڪلوميٽر جو فاصلو طئي ڪري سگهي، ان ۾ چڙهي، آخرالنهر يا آچرنار تاري ڏي روانو ٿجي ته بنا ڪنهن اسٽاپ جي 144 سالن ۾ اتي پهچي سگهبو ۽ هڪ ٻي ڳالهه! جيتري باهه سج ۾ ٻري رهي آهي، جيترو روشن سج آهي ان کان 3000 دفعا وڌيڪ روشن هي آچرنار تارو آهي! هي تارو اسان وٽ آسمان ۾ ڏکڻ طرف نظر اچي ٿو، مٿي يورپ پاسي هي تارو نظر نٿو اچي. ان پاسي سمنڊ تي رستو ڳولڻ لاءِ ٻين تارن جي مدد ورتي وڃي ٿي.
ڪارل مارڪس
شروعاتي زندگي
2. يونيورسٽين جي استادن ۽ شاگردن تي سخت نظر ۾ رکي ويندي ۽ يونيورسٽي ۾ اسان جو نمائندو وهندو، جيڪو هر سر گرمي تي نظر رکندو. 3. جمهوري خيال استادن کي يونيورسٽي کان الڳ ڪيو وڃي، يعني ڪڍيو وڃي.
آخرالنهر
حوالا
زمرو:علم فلڪيات زمرو:تارن جو علم
ڪارل مارڪس
شروعاتي زندگي
انهن ڪجهه اهم فيصلن کانپوءِ جرمني جي دانشورن ڪالم نگارن ۽ شاگردن ۾ وٺ پڪڙ شروع ٿي وئي، روشن خيال استادن کي يونيورسٽين مان ڪڍيو ويو ۽ شاگردن جون تنظيمون ۽ تحريڪون سڀ ٽوڙيون ويون، ڪارل مارڪس جي ماءَ ته ٻارن جي جي برورش ۾ مصروف سنڌي هئي، پر ڪارل مارڪس جو پي ڪارل مارڪس سان تمام گهڻو پيار ڪندو هو ۽ ان جي دلي خواهش هئي ته ڪارل مارڪس پڙهي لکي هڪ وڏو ماڻهو ٿئي، تنهن ڪري هو ڪارل مارڪس جي تعليم ۽ تربيت تي خاص توجه ڏيندو هو ۽ ڪارل مارڪس به پنهنجي پي سان تمام پيار ڪندو هو، تنهن ڪري وڏو ٿي اڪثر پنهنجي پي جو ذڪر ڪندو هو، جلاوطني ۾ به پنهنجي پي جي تعمير هميشه ميز تي رکندو هو، ڪارل مارڪس جي وفات کانپوءِ فريڊرڪ اينگلز ڪارل مارڪس جي پي جي اها تصوير مارڪس جي تابوت ۾ رکي.
ڪارل مارڪس کي مضمون لکڻ ۽ يوناني ۽ لاطيني ڪلاسيڪي ادب سان دلچسپي ننڍپڻ کان ئي هئي ۽ يونيورسٽي ۾ استاد به اتفاق سان روشن خيال ئي مليا ۽ قابل استادن شاگردن جي پوري حوصلا افزائي ڪئي. 1833ع جي ڏينهن ۾ حڪومت جي عام پاليسي جي خلاف شاگردن ۾ بيچيني وڌي رهي هئي، مارڪس جو اسڪول به ان سان متاثر ٿيڻ کان سواءِ ڪونه رهي سگهيو، جڏهن پوليس اسڪول تي ڇاپو هنيو، تڏهن اتان منع ٿيل لٽريچر هٿ آيو ۽ انهيءَ سلسلي ۾ هڪ شاگرد جي گرفتاري به پيش آئي. ڪارل مارڪس 1835ع ۾ اسڪول کان رخست ٿيندي وقت ”پيشي جو انتخاب“ تي هڪ مضمون لکيو، ڇاڪاڻ ته ان کي خبر هئي ته شاگرد جي لاءِ پيشي جو اختيار ڪرڻ سولي ڳالهه ناهي هوندي، ڪارل مارڪس مضمون ۾ لکيو ته: پيشي جي اختيار ڪرڻ کان پهرين اسان کي بني نو انسان جي ڀلائي جو خاص خيال رکڻ گهرجي، اگر ڪوئي اهڙو پيشو اختيار ڪجي، جنهن سان انسان ذات جي وڌ کان وڌ خدمت ٿي ته اسان جي چيلهه وڌ کان وڌ وزن کڻڻ سان به نه جهڪندي. ٽرائر ۾ 1835ع ۾ تعليم مڪمل ڪرڻ کانپوءِ ڪارل مارڪس جي بون يونيورسٽي ۾ داخلا ٿي، ان جا خاص مضمون قانون ۽ فلسفو هئا پر هو يوناني ۽ رومي تاريخ ۾ وڌي چڙهي حصو وٺندو هو ۽ هومز، آرٽ ۽ شاعري جي ڪلاس ۾ باقاعدگيءَ سان حصو وٺندو هو، مارڪس شاعري به ڪندو هو ۽ يونيورسٽي جي شاعر شاگردن جي حلقي جو فرد به هو.
انهيءَ دوران سندس مڱڻي وڏي ڀيڻ سوفيا جي دوست جيني جان ويسٽ فالين سان ٿي. ڪارل مارڪس ۽ جيني ننڍپڻ کان ئي هڪ ٻي کان تمام گهڻو چاهيندا هئا ۽ جڏهن وڏو ٿي انهن جاءُ پي کي شادي جي درخواست ڪئي ته اهي رابطي ٿي ويا. جيني شهر جي حسين ترين ۾ شمار ٿيندي هئي ۽ ان جو خاندان امير گهراڻن ۾ ٿيندو هو، جيني چاهي ها ته ڪنهن نوابزادي سان به شادي ڪري سگهي پئي پر هو حسين سيرت جي مالڪ هئي ۽ ڪارل مارڪس سان محبت ڪندي هئي. thumb|upright|کاٻو|[[Jenny von Westphalen in the 1830s]] ان پنهنجي محبت جي خاطر سڄي دنيا جي عيش ۽ آرام کي ٽڪرائي ڪري هڪ عظيم انقلابي سان سڄي عمر سڃ ۾ گذاري، هن جلاوطنيون سهيون، بک رهي، قرضدارن جو ڳالهيون ٻڌيون، ڪڏهن گهر جا سامان وڪيا ته ڪڏهن ڏاج ۾ مليل ٿانو گروي رکيا پر ڪڏهن به پنهنجي عظيم مڙس سان تنگ ٿي شڪايت نه ڪئي ۽ نه ئي ان جي انقلابي مصروفيتون ۾ يا لکڻ پڙهڻ جي ڪمن ۾ ڪا رڪاوٽ وڌي.ٻار تڙپي تڙپي لاڏاڻو ڪري ويا پر محبت ۾ فرق نه آيو. thumb|150px|1864 ۾ نڪتل ڪارل مارڪس ۽ سندس زال جيني جي تصوير
جيني جو ڀاءُ وزير داخلا هو، هن جيني کي خط ۾ لکيو ته ”توهان وطن واپس اچي وڃو آءُ توهان جي سار لهندس “ پر غيرتمند ڀيڻ وراڻيو ته ”آءُ مارڪس ۽ ان جي انقلابي جذبي سان شادي ڪئي آهي، جي جرمني ۾ ڪارل ماڪس ۽ سندس انقلابي جذبي لاءِ جڳهه ناهي ته مون کي اهڙو جرمني نه گهرجي.“ ڪارل مارڪس تقريبن هڪ سال بون يونيورسٽيءَ ۾ گذاريو پر پوءِ پي ءُ جي حڪم تي برلن يونيورسٽي ۾ داخلا ورتائين، جڏهن ته هن کي برلن سخت ناپسند هو. تعليم کان جيڪو وقت بچندو هو ان وقت ۾ هو نظم لکندو هو، انهيءَ سال جي اندر نظم جا ٽي ڪتاب ”پنهنجي پياري جيني“ جي نالي ڪيائين. انهن مان ڪجهه نظم 1838ع ۾ هڪ مقامي رسالي ۾ به ڇپيون، مارڪس جي سڀ کان پهرين لکڻي ئي نظم هيون پر ڪجهه وقت گذرڻ کانپوءِ مارڪس کي اهو اندازو ٿيو ته هو شاعري جي ميدان جو مرد نه آهي، تنهن ڪري هو پنهنجو گهڻو وقت فلسفي ۽ قانوني جي مطالعي ۾ گذارڻ لڳو، مارڪس جيڪو ڪجهه پڙهندو هو، اهو خطن جي ذريعي پنهنجي پي کي ٻڌائيندو هو ۽ ان جو پي ان کي پنهنجي مشوري سان آگاهه ڪندو هو ۽ ان خطن ۾ (جيڪي هاڻ انگريزي ۾ ڇپجي چڪا آهن) اها گذارش ڪيل هوندي هئي ته تون پنهنجي پسند جا مضمون پڙهجانءِ ۽ پاڻ کي منهنجي مشورن جو غلام هرگز نه بنائجانءِ، انهن خطن ۾ عالمي بحث پڻ ٿيل هوندو هو، انهن خطن مان هڪ خط ۾ لکيل هو: ”آءٌ تصور جي دنيا کان اڳتي اچي چڪو آهيان، تصور مان مراد منهنجو ڪانٽ ۽ فخيتي سان آهي، ڇاڪاڻ ته آءُ تصور پرستي جو جذبو انهن مان حاصل ڪيو پر هاڻ حقيقت جي لاءِ جستجو ڪري رهيو آهيان“ ڪارل مارڪس شروعاتي ڏينهن ۾ هيگل کي تمام گهڻو پڙهندو هو، ڇاڪاڻ ته هيگل تمام وڏو ذهن رکندو هو، شايد ئي ڪوئي اهڙو علمي يا سماجي مسئلو هوندو، جنهن جي باري ۾ هيگل پنهنجي فلسفي ۾ بحث نه ڪئي هئي،
thumb|مارڪس، اينگلز ۽ مارڪس جون ڌيئرون لاجڪ، تاريخ، مذهب، انقلاب، سياست، سائنس ۽ جماليات سڀني تي هيگل جون لکڻيون موجود آهن، جنهن زماني ۾ ڪارل مارڪس برلن يونيورسٽي ۾ داخل ٿيو تڏهن هيگل جي شهرت عروج تي هئي، سڄي شهر ۾ هيگل ڪلب قائم هئا، ڪيترائي استاد، ڪالم نگار ايتري قدر جو سرڪاري آفيسر به پنهنجو پاڻ کي هيگل جا پوئلڳ چوندا هئا ۽ فخر محسوس ڪندا هئا.
مارڪس 1841ع ۾ پنهنجي ڊاڪٽري مارچ ۾ مڪمل ڪئي ۽ اپريل ۾ ان کي ڊگري ملي وئي، ڪجهه عرصو گذرڻ کانپوءِ جڏهن مارڪس پاڻ فلسفي جو ماهر ٿيو، تڏهن هو ان نتيجي تي پهتو ته هيگل جو فلسفو هڪ عظيم خواب آهي، جنهن ۾ انسانذات خود خدا بنجي وڃي ٿي پر هيگل انسان کي فقط خيالي سير ڪرائي ٿو، ڇاڪاڻ ته هن پنهنجي لکڻين ۾ هڪ ڪائنات وجود ۾ آندي آهي، پر حقيقت ان خيالي دنيا کان بلڪل مختلف آهي، اها فلسفي جي دنيا نه آهي، انسان پنهنجي ذهن ۾ ڪائنات ته بلڪل ٺاهي آهي پر ضرورت ان ڳالهه جي آهي ته ان کي حقيقت جي شڪل ڪيئن ڏجي، ان جدوجهد ۾ ڪنڊن جي وڻ آهي ۽ ان ۾ نيم دلي يا سمجهوتن سان ڪم ڪونه هلندو.
مارڪسزم ۾ مارڪس جو اهو پهريون جرت وارو ڪم هو، ان مان صاف ظاهر آهي ته مارڪس زندگيءَ جي بيزار ڪندڙ حقيقتن کان بيزار آهي ۽ انهن کي تبديل ڪرڻ چاهي ٿو ته انسان آزادي ۽ خودمختياري ۾ ترقي ڪري سگهي، مارڪس جي زندگي جي عملي شروعات اخبار نويسي سان ٿي، جڏهن ته ان جي دلي خواهش هئي ته هو بون يونيورسٽي ۾ فلسفو پڙهائي.
برونوبائر اتي پهرين کان موجود هو ۽ ڪارل مارڪس کي عرض ڪندو هو ته تون جلد پنهنجون موجوده لکڻيون بند ڪري هتي اچ ته جيئن پاڻ ٻئي ملي ڪري هڪ فلسفي جو پرچو ڪڍون. مارڪس جو خواب مٽي ۾ ملي ويو ۽ هو ڊاڪٽري جي ڊگري کڻي ٻه مهينا ٽرائر ۾ گذاري واپس بون پهچي ويو. بون ۾ پهچڻ وقت ئي مارڪس پهرين سياسي مضمون ”سينسرشپ جي تازي ترين هدايت“ تي لکيو، ان ۾ ڪارل مارڪس لکيو آهي ته :”عوامي تنقيد سچي سينسرشپ آهي، عوامي تنقيد اها عدالت آهي، جيڪا آزاد پريس سان وجود ۾ اچي ٿي“
ان کان اڳيان ڪارل مارڪس لکيو آهي ته ”آءُ سچائي جي ملڪيت آهيان، سچائي منهنجي ملڪيت ناهي، منهنجي ملڪيت نه فقط اهو انداز بيان آهي، جيڪو منهنجي روحاني انفراديت آهي، بي شڪ قانون مون کي لکڻ جي اجازت ته ڏي ٿو پر اهڙي طريقي سان نه جهڙي طريقي سان آءُ چاهيان ٿو، آءُ پنهنجو روحاني چهرو خوشي سان ڏيکاريان پر پهريان ان کي سرڪاري سانچي ۾ وجهان، ڪير اهڙو هوندو، جيڪو ان تي شرم محسوس نه ڪري، سچائي منزل به آهي ۽ منزل تي پهچڻ جو رستو به، سچائي جي تلاش به سچي هجڻ گهرجي، ڇاڪاڻ ته سچي تلاش خود ترقي يافته سچائي آهي“
جنهن ڏينهن ۾ مارڪس اقتصاديت، ڪميونزم ۽ انقلاب فرانس جي تاريخ جو مطالعو ڪري رهيو هو، تڏهن هڪ جرمني جو ڊگهي قد جو نوجوان مانچسٽر مان پيرس آيو ۽ ڏهه ڏينهن تائين مارڪس جو مهمان ٿي رهيو، ان نوجوان جو نالو فريڊرڪ اينگلز هو، اينگلس هڪ ڀيرو اڳ به مارڪس سان مليو هو، جڏهن مارڪس ”رهائشن زائي تونگ“ جو ايڊيٽر هو. انهيءَ دوران اينگلس جيڪي ڪالم لکيا هئا، اهي مارڪس جي نظرن مان گذريا هئا ۽ مارڪس انهن کي پسند به ڪيو هو. دراصل اهي مضمون ئي سندن وچ ۾ دوستي جو سبب بڻيا. مارڪس پهريون ڀيرو هڪ اهڙي شخص سان مليو هو، جنهن جا نظريات سو سيڪڙو مارڪس سان ملندا هئا ۽ اهڙي طرح اها دوستي وجود ۾ آئي، جيڪا مرندي دم تائين زنده رهي.
مارڪس کي جنوري 1845ع ۾ فرانس کان نڪرڻو پيو، جنهن جي وجه هئي ته جرمن هڪ سياسي رسالو ”ووروارٽس“ ڇاپيندا هئا، مارڪس به ان ۾ ڪڏهن ڪڏهن لکندو هو، پروشيا جي حڪومت فرانسي حڪومت کي رسالي بند ڪرڻ جو حڪم ڏنو ۽ ان سان وابستا سڀني جرمنن کي ملڪ بدري جو حڪم ڏنو. ڪافي ليکڪن معافي وٺي پنهنجي جان بچائي پر ڪارل مارڪس جي غيرت ان کي هي ڪرڻ جي اجازت نه ڏني ۽ تڏهن ڪارل مارڪس برسلسز (بيلجيم) اچي ويو، جڏهن ته اتي ان جو ڪوبه معاشي ذريعو نه هو ۽ تڏهن ڪارل مارڪس جي بکي رهڻ جا ڏينهن شروع ٿيا، جيڪي ڪڏهن ختم نه ٿيا. مارڪس جي روحاني تعليم انقلاب فرانس جي درسگاهه ۾ ٿي هئي، ڪميون جي شڪست کانپوءِ مزدور تمام ڏکيائون ۽ ظلمن جو منهن ڏٺو، مارڪس انهن جي شدت محسوس ڪئي ۽ تمام گهڻي ڀڄ ڊڪ ڪرڻي پئي، جنهن جو مارڪس جي صحت تي تمام گهڻو اثر پيو، نتيجو اهو نڪتو ته پراڻو جگر جو سور وري موٽي آيس ۽ سور ۽ دورا پوڻ لڳس، ڊاڪٽر چار ڪلاڪ کان وڌيڪ ڪم ڪرڻ جي اجازت نه ڏني، پر مارڪس ڊاڪٽرن جي ڪڏهن نه ٻڌندو هو پر اينگلس جي چوڻ تي هو چيڪو سلواڪيا جي صحت گاهه ”ڪالس باد“ وڃڻ لاءِ راضي ٿيو، ڪالس باد جي هڪ مهيني ۾ ٽريٽمينٽ سان مارڪس کي ڪافي فائدو ٿيو ۽ پوءِ هو مسلسل ٽي سال اتي ويندو رهيو، ان سفر ۾ مارڪس جي ڌي ”اي ليز“ جيڪا سڀني کان ننڍي هئي، ساڻس گڏ هوندي هئي، انهي سفر دوران مارڪس پنهنجي مٽ مائٽ ۽ دوستن سان به ملاقات ڪندو هو، جيڪي هيمبرگ ۽ دريسٽن ۾ رهندا هئا.
آخري سفر ۾ مارڪس اي ليز کي اهي جايون به ڏيکاريون، جتي مارڪس اي ليز جي ماءُ جيني سان شادي جا شروعاتي ڏينهن گذاريا هئا. حالتن مارڪس کي وقت کان اڳ پوڙهو ڪري ڇڏيو، پر ان جي سياسي سرگرمي ۾ ڪابه ڪمي پيشي ڪانه آئي ۽ نه ئي لکڻ پڙهڻ جي عادت ۾ ڪا ڪمي آيس. مارڪس برطانيا، آمريڪا، جرمني، اسپين، اٽلي، روس، فرانس ۽ ٻين ڪيترن ئي ملڪن جي تحريڪن سان رابطي ۾ رهندو هو ۽ خطن ۽ مضمونن جي ذريعي انهن کي مشورا ڏيندو هو.
هاڻي مارڪس جي حيثيت پنهنجن ۽ پراون ٻنهي جي نظر ۾ بين القوامي ڪميونسٽ تحريڪ جي قائد جي هئي ۽ هو پنهنجو اهو فرض بهترين نموني ادا ڪندو هو، انهيءَ دوران ۾ مارڪس نئين نئين ڪتابن جو خاڪو به تيار ڪري ڇڏيو هو، جنهن مان اهو ظاهر ٿو ٿئي ته هو هڪ جمع تاريخ جو ارادو رکي پيو. مارڪس کي برصغير جي مسئلن ۾ وڏي دلچسپي هئي ۽ انهي جي تاريخ لکي رهيو هو، بلڪه مسلمانن جي فاتحن کان 1857ع تائين جي حالتن تي هڪ نوٽ تيار ڪري چڪو هو پر موت اجازت نه ڏني. انهيءَ دوران ۾ ان جي زال جيني بيمار ٿي وئي، ڊاڪٽرن پهرين ته جگر جي خرابي ٻڌائي پر پوءِ خبر پئي ته جيني کي ڪينسر آهي، جيني جي بيماري جو مارڪس تي ايترو اثر ٿيو هو جو مارڪس پنهنجي بيماري وساري ڏينهن رات جيني جو خيال رکڻ لڳو پر جيني کي نه بچڻو هو نه بچي ۽ 2 ڊسمبر 1881ع ۾ ان جو موت ٿيو.
پنجيتاليهه سالن جي محبت جو اهڙو سلو مارڪس کي پنهنجي سوڳ ۾ وڪوڙي ويو، جنهن جو مارڪس تي صدمو ويهجي ويو، مارڪس جي ڌيئرن ۽ دوستن مارڪس جي دل بهلائڻ جي تمام گهڻي ڪوشش ڪئي، مارڪس ڪجهه ڏينهن پنهنجي وڏي ڌي سان رهيو ۽ ان جي ٻارن سان کيڏندي پنهنجي دل بهلائيندو رهيو ۽ پوءِ جڏهن ڪجهه صحتياب ٿيو ته فرانس کان واپس لنڊن اچي ويو ۽ پنهنجي ڪمن ۾ مصروف ٿي ويو، پر اڃا مارڪس جو مزاج پوري طرح بحال نه ٿيو ته خبر ملي ته سندن ڌي بيمار آهي، مارڪس اڃا هن وٽ وڃڻ جي تياري ۾ ئي هو ته خبر ملي ته ڌي لاڏاڻو ڪري وئي، جيڪا اڃا صرف 38 سالن جي هئي، ڌي جي لاڏاڻي مارڪس جي رهي سهي قوت به ختم ڪري ڇڏي ۽ هاڻي مارڪس سخت بيمار ٿي پيو ۽ ڦڦڙ به ڪم ڇڏڻ لڳا، ايتري قدر جو کير کان سواءِ ڪابه شي نڙي کان هيٺ نه لهندي هيس.
14 مارچ تي تقريبن اڍائي بجي ڏينهن جو ملازم ڪمري ۾ آئي ته ڏٺائين ته مارڪس نيم بيهوشي جي حالت ۾ ڪرسي تي ويٺل آهي، ملازم هيٺ وڃي اينگلس کي ٻڌايو، اينگلس ڀڄندو آيو ۽ ڏٺائين ته مارڪس ننڊ ۾ پيل آهي پر اهڙي ننڊ جنهن کان ڪوئي ڪڏهن سجاڳ نه ٿي سگهيو آهي. مارڪس جي لاش کي 17 مارچ 1883 ع تي هائي گيٽ جي قبرستان ۾ سندس گهرواري جيني جي پاسي ۾ دفنايو ويو، انهيءَ موقعي تي اينگلس پنهنجي سڀني کان پياري دوست ۽ دنيا جي عظيم انقلابي کي الوداع چوڻ لاءِ هي لفظ ڳالهايا: ”جهڙي طرح ڊارون نيچر جي قانون کي دريافت ڪيو، اهڙي طرح مارڪس انسان جي تاريخ جي ارتقا جي قانون کي دريافت ڪيو“ جيئن ته مارڪس سڀ کان پهريون انقلابي هو، پوءِ ڪجهه ٻيو ته هن جي زندگي جو مقصد سرمائيدارانه معاشري ۽ ان کي قائم ڪندڙ رياستي ادارن جون پاڙون ڪڍڻ ۽ موجوده مزدور طبقي جي جدوجهد ۾ شريڪ ٿيڻ هو. مارڪس جي وفات کانپوءِ اينگلس ٻارنهن سال زنده رهيو، اينگلس پنهنجو گهڻو وقت تنظيمي ڪمن ۾ وقف ڪندو هو، مئي 1894ع ۾ اينگلس جو گلو سڄڻ لڳو ۽ ڊاڪٽرن کان اهو معلوم ٿيو ته اينگلز ڪينسر ۾ مبتلا آهي. جولاءِ جي آخري ڏينهن ۾ ان جي طبيعت خراب ٿي وئي ۽ 5 آگسٽ 1895ع ۾ اينگلس به لاڏاڻو ڪري ويو، وصيت مطابق ان جي لاش کي ساڙيو ويو ۽ ان جي رک ايسٽ بورن جي ويجهو سمنڊ ۾ وهائي وئي.
مارڪسزم صرف آخري يا ڪامل دين هجڻ جي دعويٰ نٿو ڪري، بلڪه ان زندگي کي سمجهڻ ۽ نئين زندگي جي قوتن کي اڳتي وڌڻ ۾ انسان لاءِ هڪ مشعل آهي، ان ۾ زندگي جي تجربن ۽ ضرورتن جي پيش نظر اضافا ٿي سگهن ٿا ۽ ٿيندا رهندا آهن. نظريو ڪهڙو به هجي، سوشلزم يا فاشزم اهو عير مشروط اطاعت جي گهر ڪري ٿو. هر نظريئي جو ڪو نه ڪو ناخدا هوندا آهي، جنهن جو ان نظريئي تي عمل ڪرڻ واري کي حڪم مڃڻو پوندو آهي. هر نظريو صحيح راهه ڏيکارڻ دعوا ڪندو آهي ته هن نموني سان ابدي ڇوٽڪارو ماڻي سگهجي ٿو. ان ڪري نظريئي ۽ ڌرم ۾ تمام گهٽ ئي فرق آهي.
مارڪس ۽ فرانسيسي سوشلسٽ وڪٽر ڪونسيڊرنٽ
مارڪس 1848ع ۾ جيڪو ڪميونسٽ منشور لکيو ان ۾ مارڪس جا ذاتي خيالَ شامل نه هئا بلڪي نومبر 1847ع ۾ لنڊن ۾ ڪميونسٽ ليگ جي اجلاس ۾ مارڪس ۽ اينگلز کي پارٽيءَ جو نظرياتي منشور لکڻ جي ذميواري ڏني وئي ۽ هڪ سال کان پوءِ منشور لکجڻ کان پوءِ ان کي ڇپايو ويو. سوال اهو آهي ته جيڪڏهن ان منشور ۾ مارڪس جا ذاتي خيال نه هئا ته پوءِ ان کي مارڪس جي لکڻي ڪيئن چئي سگهجي ٿو.
فرانسيسي سوشلسٽ وڪٽر ڪونسيڊرينٽ 1843ع ۾ سوشلزم جا اُصول؛ اڻويهين صدي جي جمهوريت جو منشور (Principles of Socialism: Manifesto of Democracy of the Nineteenth Century) جي عنوان سان فرانسيسي ٻوليءَ ۾ مقالو لکيو، جنهن جو ٻيو ايڊيشن 1847ع ۾ پيرس ۾ ڇپيو يعني مارڪس جي ڪميونسٽ منشور کان هڪ سال پهرين. انهن ڏينهن ۾ مارڪس، اينگلز سان گڏ پيرس ۾ هئو. 147 صفحن واري ان پمفليٽ ۾ وڪٽر ڪونسيڊرنٽ، سوشلزم جا سڀئي اُصولَ لکيا. مارڪس ۽ اينگلز 1848ع ۾ جيڪو منشور لکيو ان جو نظرياتي مواد اصل ۾ ڪونسيڊرنٽ جي پمفليٽ تان ورتل آهي، ايستائين جو مارڪس جو لکيل منشور جو مواد به ڪونسيڊرنٽ جي لکڻيءَ جي کچڻي آهي.
وڪتر ڪونسيڊرنٽ باب ٻيئي جو عنوان هنيئن رکيو هو؛ The Present Situation & 89; The Bourgeoisie & Proletrains جڏهن ته مارڪس ۽ اينگلز، ان باب جو عنوان The Bourgeois & Proletarians رکيو. ڪونسيڊرنٽ پنهنجي پمفليٽ ۾ جمهوريت تي ٽيڪاٽپڻي ڪئي ۽ سوشلسٽ جمهوريت تي هي عنوان ترتيب ڏنا. 1. جامد جمهوريت، 2. مزاحمتي جمهوريت، 3. مزاحمتي جموريت ۾ سوشلسٽ پارٽي. ٻئي پاسي، جڏهن مارڪساهو مواد اتان کنيو ته ان جا عنوان تبديل ڪري نوان عنوان هي رکيا. 1. رجعت پسند سوشلزم، 2. قدامت پرست ۽ بورزوا سوشلزم، 3. تنقيدي تصوراتي سوشلزم ۽ ڪميونزم. انٽوني سي سٽن، پنهنجي ڪتاب فيڊرل ريزرو ڪنسپائريسي ۾ ۽ ڊبليو ڪيرڪيسوف پنهنجي لکڻي Pages of Socialist History ۾ مارڪس جي ان عمل تي ٽيڪاٽپڻي ڪئي آهي.
انهن ڪتابن ۾ اهو به ڄاڻايل آهي ته مارڪس کي سرمائيدارن طرفان مالياتي مدد حاصل هئي، ڇو جو مارڪس جو ذاتي آمدنيءَ جو ٻيو ڪو ذريعو نه هو. ڪميونسٽ منشور جي ڇپائي، مارڪس ۽ اينگلز جي خرچن جا پئسا جرمني ۽ آمريڪا جي مٿيئن طبقي وٽان ايندا هئا. ڪميونسٽ منشور جي ڇپائي جي لاءِ جين لافٽي جي ذريعي مالي مدد مارڪس کي پهچائي ويندي هئي. مارڪس کي ملڻ واري مالي مدد جا تفصيل Stanley Clisby Arthur جي ٻن ڪتابن Jean Laffite, The Gentleman Rover ۽ The Journal of Jean Laffite ۾ موجود آهن ۽ انهن ڪتابن ۾ ڪميونسٽ منشور جي ڇپائي جي خرچن جو طريقيڪار ۽ انهن جا اصلي ڪاغذ ڏسي سگهجن ٿا.
ڪارل مارڪس کي آمريڪا مان به سدو سنئون مالي مدد ملندي هئي. مارڪس جي مالي مدد جو ذريعو نيو يارڪ ٽائمز هئي. هن اخبار جي ايڊيٽر چارلس اينڊرسن ڊانا، نيو يارڪ ٽائمز ۾ لکڻ لاءِ ڪارل مارڪس جون خدمتون حاصل ڪيون هيون. 1851ع کان وٺي 1861ع تائين مارڪس، نيو يارڪ ٽائمز جي لاءِ پنج سئو کان وڌيڪ مضمون لکيا. جن لاءِ مارڪس کي وڏيون رقمون ڏنيون ويون. ساڳي طرح مارڪس جي مالي مدد، فريڊرڪ اينگلز ۽ پروشيا جي مالدارن طرفان به ڪئي ويندي هئي. پروشيا جي ويسٽ فالن خاندان ۾ مارڪس جي شادي ٿي، توڙي جو اهو خاندان مالدارن (اشرافيا) جو نمائندو هو، پر ان جي باوجود به ويسٽ فالن خاندان مارڪس جي مدد ڪندو رهيو.
مارڪس جيڪڏهن پنهنجي منشور جي مواد وڪٽر ڪونسيڊرنٽ جي پمفليٽ مان حاصل ڪيو هو ته پوءِ مارڪس کي ان جو ڪريڊٽ به ڪونسيڊرنٽ کي ڏيڻ گهرجي ها. تاريخي حقيقتن مان ڄاڻ ملي ٿي ته مارڪس سان لاڳاپيل منشور رڳو سندس ذهن جي تخليق نه هو بلڪي ان منشور کي هڪ اهڙي لکڻيءَ تان ورتو ويو هو، جيڪا پوءِ تاريخ جي اُمائوس راتين ۾ گم ٿي وئي. کاٻي ڌر جي سياسي پارٽين ۽ مارڪسزم جي مڃڻ وارن لاءِ هي نئين تحقيق نه رڳو حيران ڪندڙ ٿي سگهي ٿي، بلڪي اهي هن کي سرمائيدارڻي نظام جي ڪميونزم جي خلاف شازش به قرار ڏئي سگهن ٿا.
حوالا
زمرو:1818ع جون پيدائشون زمرو:1883ع جون فوتگيون زمرو:تعليم جي تاريخ زمرو:خيالن جي تاريخ زمرو:سياست زمرو:فلسفي جي تاريخ زمرو:ڪميونزم
محمد عامر
محمد عامر (انگريزي: Mohammad Amir) پاڪستان جو هڪ انسان آهي.
304ع
ڊسمبر
زمرو:304ع زمرو:چوٿين صدي
محمد عامر
حوالا
زمرو:1992 ۾ جنم زمرو:پاڪستان جا عالمي ٽوئنٽي/20 ڪرڪيٽ رانديگر زمرو:پاڪستان جا هڪ ڏهاڙو بين الاقوامي ڪرڪيٽ رانديگر زمرو:پاڪستان جا ٽيسٽ ڪرڪيٽ رانديگر زمرو:پاڪستان جا ڪرڪيٽ رانديگر زمرو:پنجابي ماڻهو زمرو:جيئرا ماڻهو
ناٽڪ جا ڪتاب
عيسوي اڻويهين صديءَ جي وچ ڌاري، بمبئيءَ جي مسٽر ڪيخسُرو ڪابرا، ڪن پارسي جوانن جي مدد سان، ”گايڪ اُتيجڪ منڊلي“ بمبئيءَ ۾ برپا ڪئي. اها ئي منڊلي هئي، جنهن جي ڪن ميمبرن هڪ ناٽڪ جي منڊلي ”وڪٽوريا ڪمپني“ نالي سنڌ ۾ موڪلي، سنڌي ماڻهن ۾ ناٽڪ جو خفت پيدا ڪيو. مرحوم مرزا قليچ بيگ جڏهن بمبئي ڪاليج ۾ پڙهندو هو، تڏهن انهيءَ گايڪ ا[تيجڪ منڊليءَ وارن هڪ ناٽڪي ڪتاب ”سونا نا مُول نِي خورشيد“ (سون جي ملهه واري خورشيد) گجراتيءَ ۾ تيار ڪيو، جو پوءِ هنديءَ ۾ ترجمو ٿيو. مرزا صاحب انهيءَ تان ”خورشيد“ ناٽڪ لکيو. سنه 1888ع ڌاري، سرڳواسي راءُ بهادر ديوان ڪؤڙيمل، سري هرش جي جوڙيل ”رتناولي“ ناٽڪ جو ترجمو ڪيو. انهيءَ وقت ڌاري ڪاساين جا ناٽڪ ۽ ٻيا ناٽڪ حيدرآباد ۾ نڪتا، ته ناٽڪ جو خفت هيڪاري وڌيو. سنه 1893ع ۾، ڪراچي ڪاليج جي شاگردن لاءِ هاسٽل جي ضرورت محسوس ڪئي. ديوان ميٺارام، جنهن جي نالي پٺيان هينئر هاسٽل سڏجي ٿي، تنهن چڱو چندو ڏنو، پر ساڳئي وقت ”اميچوئر ڊرئميٽڪ سوسائٽي“ ٺاهيائون. پهريون ناٽڪ ”نل دمينتي“، ماستر ڄيٺانند ڀريائيءَ جو تيار ڪيل، سنه 1894ع ۾ حيدرآباد ۾ ڪيائون. ٻئي سال کان وٺي مرزا قليچ بيگ، ديوان ليلارام سنگهه ۽ ٻين کان ناٽڪ تيار ڪرايائون، ۽ ائين سنڌي ساهت وڌايائون.
حوالا
زمرو:سنڌ زمرو:ڪراچي زمرو:ڀارت زمرو:پاڪستان زمرو:سنڌي ادب
اورنگا بندر
سامونڊي ڦٽل -بندر- جا نشان سن ١٠٦٠ هه (-تذڪره اميرخاني-) ١٦٥٠ع (سيوھڻ صدين کان) جا آهن. هيءُ ماڳ تعلقي جاتي ۾ پکار سير جي ڪپر تي آهي.
مختلف تاريخدانن ھن -بندر- کي جدا جدا نالن سان سڏيو آھي. -اورنگا بندر- جو بنياد ١٦٥٠ع ۾ اورنگزيب وڌو ھو بزرگ ابراھيم عرف ميان غوث البغوي والحموي ثم درائي جنھن حضور -جن- جو وار مبارڪ آندو ھو، جيڪو اڃا تائين شاھبندر جي ويران شھر ۾ موجود آھي(؟) -ان- جا وڏا ٩٩٥ هه / 1586تائين ديري ۾ رھيا ٿي، اهي ١٠١٢ هه/ 1603ع ۾ اورنگا ۾ اچي -آباد- ٿيا (سن جو فرق تاريخدانن لاءِ توجهه طلب آھي) ١٦٩٩ع ۾ اليگزنڊر ھئملٽن جڏھن -ٺٽي- آيو ھو ته -ان- وقت بستا -بندر- ۽ -اورنگا بندر- سنڌ جا مکيھ -بندر- ھئا.... جھاز رانن کي سختيءَ سان حڪم ھو ته پنھنجا جھاز نئين -بندر- تي آڻين. نئون -بندر- ڪن نيڪ ماڻھن لاءِ به ڪشش جو باعث بنيو، -پير لاکو-، قاضي قطب الدين، حاجي قائم ۽ گل شاهه درويشن جا آستانه ۽ مقبرا اتي آھن. ١٩٤١ع تائين ھن شھر جا کنڊر چڱي حالت ۾ ھئا (-ٺٽو- صدين کان). -اورنگا بندر- جنھن کي عالمگير (٤٠- ١٠٤١هه) جي مابين، سمنڊ مان -ٺٽي- ڏانھن ھيٺ ايندڙ شاخ مٿان ٺھرايو ھو، سو غلام شاهه ڪلھوڙي جي زماني تائين -آباد- ھو. ۽ ربيع الثاني ١١٧٢ هه (ڊسمبر ١٧٥٨ع) ۾ ھن شاهه ڳڙهه ۽ شاهه -بندر- -آباد- ڪيا، -ان- وقت -اورنگا بندر- کي ڦٽائي اتي جي ماڻھن کي وٺي اچي پنھنجي نو آباديءَ ۾ ويھاريو (اميرخاني). اھو -بندرگاهه- درحقيقت عالمگير اندروني وڳوڙن کي سامونڊي رستي سان منھن ڏيڻ لاءِ -آباد- ڪيو ھو ۽ اھو خيال به ھئس ته نفعو به ڪمائجي. عالمگير پنھنجو ذاتي جھاز ھلائڻ شروع ڪيو ھو. مير خاني تذڪري ۾ آهي ته عالمگير جڏهن سنڌ جو صوبيدار هو ته 16 ــ 1060هه جي وچ ۾ اورنگابندر جي نالي سان هڪ بندرگاهه ٺهرايو، جيڪو غلام شاهه ڪلهوڙي جي وقت تائين آباد رهيو.
ايمرسن جا علمي ۽ عقلي نقطا
سروالڊو روڊالف ايمرسن جي هن ڪتاب جو مترجم مرزا قليچ بيگ آهي. ڪرائون سائيز واري هن ڪتاب ۾ 60 صفحا آهن. پهريون ڇاپو، هارون پرنٽنگ پريس، ڪراچيءَ مان سال 1920ع ۾ ڇپيو. هن ڪتاب جو ٻيو ڇاپو، ڪوهنور پرنٽنگ پريس، ورڪس حيدرآباد مان 1922ع ۾ شايع ٿيو. هن ڇاپي جي قيمت 6 -آنا- آهي.
حوالا
زمرو:سنڌي ۾ ترجمو ڪيل ادب
ننگريجا
ننگريجا پاڪستان جي صوبي سنڌ جي ضلعي خيرپورميرس جي تعلقي ڪوٽ ڏيجي جو ھڪ ننڍڙو شھر جيڪو ننگريجا چؤڪ جي نالي سان مشھور آھي ھي شھر ننگريجا ذات جي ڪري آباد ٿيو ۽ ان جو اڃان شمار ٻھراڙيءَ ۾  ٿئي ٿو. ننگريجا چؤڪ ڪنب نوابشاھ روڊ ۽ راڻيپور ۽ بوزدار وڏا روڊ جي ھڪ ڪراسنگ آھي جتي ھاڻي پيٽرول پمپ، سي اين جي اسٽيشن ، ھوٽل ۽ ريسٽورنٽ ۽ دڪانن جي آبادي ٿي وئي آهي. ھن شھر ۾ گيس, بجلي واٽر سپلاء اسڪول اسپتال جي سھولت موجود آھي.
ڏيپلو
ڏيپلو: هيءُ شهر 28 – 24 اتر ڊگهائي ڦاڪ ۽ 37 – 69 اوڀر ويڪرائي ڦاڪ ۾ تعلقي جو هيڊڪوارٽر آهي. هي ڏيئي مينگهواڙ جو ٻڌايل آهي، جنهن جي قبر تعلقي آفيس جي ايوان ۾ موجود آهي. اڳي موجوده تعلقي آفيس واري هنڌ ڪچو قلعو هو. جو هاڻي ڊهي ويو آهي. هتي جي آدمشاريءَ ۾ گهڻا ميمڻ آهن، جي اصل لاڙ کان آيل آهن. ڪي چيلهار کان لڏي آيا اهن، انهن کي ”چيلهاريا ميمڻ“ چوندا آهن. ڪجهه ڪَلَرَ، مينگهواڙ، گُرڙا، لُهاڻا، بجير ۽ لنگها به رهن ٿا. هتي جا ميمڻ تعليم يفته، ملازمت پيشه، واپاري ۽ شاهوڪار آهن. وڏي تعداد ۾ ميمڻ اعليٰ عملدار ۽ ڪامورا آهن. مشهور سنڌي اديب ۽ صحافي، جناب محمد عثمان ڏيپلائي، جنهن سَون جي تعداد ۾ ڪتاب لکيا اهن، سو اصل هتان جو رهاڪو آهي. هتي جا ميمڻ سڌارڪ خيالن جا شائق، مهمان نواز ۽ ديندار آهن.
ڏيپو ميگھواڙ جو اڏيل شھر "ڏيپلو"٠ ڏيپو ميگھواڙ جنهن جي نالي ٿر جو علم ادب جو شاھڪار شھر ڏيپلو مشهور آهي اھو ڏيپي ميگھواڙ   ارڙھين صديء جي شروعات ڌاري آباد ڪيو٠ ڏيپو ميگھواڙن جي 'واڻيا' نک جي ميگھواڙن مان ھو; جنهن جي نسل جا پوين جا وڏا ڳوٺ تعلقي جا ڳوٺ ڏيڙو;ڏاڀڙي; لسيو;اونھريو واڇرا ۽ ٻيا ننڍا وڏا ڳوٺ آهن٠ ڏيپي ميگھواڙ جو گھر ھاڻوڪي شھر جي وچ ۾ مرحوم حاجي رمضان  ميمڻ جي ڪوٺي جي ڀرپاسي ۾ ھو جو أتي پيرپٿوري جو ٿان(مندر) اڄ به موجود آهي;جو ميگھواڙ  ڄاتي جو پير ۽ اعتقاد جي نشاني آهي٠ياد رهي  ميگھواڙ  جاتي شروع کان وٺي مورتي ۽ مندر جي پوڄا نه ڪندي ھئي صرف پير پٿوري جي بغير ديوار جي ڍنگھرن جي واڙ جو ٿان ٺاهي پوڄا ڪندا ھئا٠ ڏيپي ميگھواڙ جون ڇھ ست ٻنيون ھونديون ھيون جن ۾ کنڀو جيڪو ھينئر مال جو وٿاڻ آهي ۽ ھاڻوڪي سول اسپتال جا 1971ع تائين واڙي مرحوم الڏنو بجير پوکيندو ھو; ونگڙيو بني ۽ ھاڻوڪي رينجرس چوڪي کان سواء ٻيون ڀر پاسي واريون ٻنيون ڏيپي ميگھواڙ  جون ھيون جيڪي اولڊ روينيو رڪارڊ مان معلوم ٿي سگهن ٿيون٠ ڏيپو ٻني ٻاري سان گڏ کلون، چمڙو،ھڏا، کونئر،گوگر،ڏاس، أن ۽ نج گيھ سوديندو ھو ۽ أھي گيھ جا تاڪيا ۽ ٻيو سامان أٺن جي قطار جي صورت ۾ ڪڇ۽ ڪاٺياواڙ موڪليندو ھو جتان جا واپاري بمبئي بندرگاھ رستي ڏيساور موڪليندا ھئا٠ ميمڻن ۽ لوھاڻن جي آمد: ٺٺي ننگر جو شھر واپار جو مرڪز ھئڻ سبب سدائين ٻاھرين حملي آورن جي نشاني تي رھندو آيو; ۽ اھي ٻاھريان حملي آور مغل، تاتاري ۽ پٺاڻن ٺٺي شھر کي لٽڻ کانسواء ٻاھيون ڏيئي رک ۾ تبديل ڪندا ويا پر ھمت وارن سنڌين وري وري ٺٺي جا ٺاٺ ۽ رونقون بحال ڪندا رھيا، آخري ڀيرو مددخان پٺاڻ جي حملي ٺٺي جي واپاري جاتي واڻيا ۽ ميمڻ ٺٺو ڇڏي ڪڇ پڄ، ڪاٺيا واڙ، رحمڪي بازار، فقير عثمان بلالاڻي جي ڳوٺ جو پنڱري جي ڀر ۾ ھو ونگو پتڻ (ياد رهي ته ونگي پتڻ جي ڀر ۾ ڪمھالي ۾ اڄ به ميمڻ آباد آهن  جيڪي کيتي ٻاري جو ڪم ڪندا آهن ) ويڙھيڄھپ الو ڪوٽڙيو ،چيلي چارڻ جو ڳوٺ چيلھار، سوجا ويري، سرو، روھل، ٻلھياري، صندوق کوروڙو ۽ ٻين ڳوٺن ۾ اچي آباد ٿيا٠ پوء جڏهن ڏيپي ميگھواڙ جي واپاريڪوٺي مشھور ٿي اھي ميمڻ ۽لوھاڻآ آھستي آھستي  واپار سانگي ڏيپلو وسايائون ۽ ڏيپي جو پويون خانـدان به آھستي  ڏيپلو شھر ڇڏي ٻين ڳوٺن ۾ آباد ٿيندو ويو٠ جينئن ته ڏيپلو ھاڻوڪو شھر ڏيپي جي زمين ۽ پڊ تي آباد ٿيو ته پويان کيس مسواڙ جي صورت ۾ پائي پوء ٽڪو ۽ آخر ۾ ڏيڙي ڳوٺ جو ھڪ حقو پينئندڙ موالي ھر دڪان کان مٔٺ تماڪ ۽ ڳڙ ۽ ٻيو ٿورا گهڻو وکر واڻو ھر مھيني وٺندو ھو جو انھيء پوڙھي مرڻ کان پوء بند ٿي ويئي٠
ننگريجا
ننگريجا شھر ۾ ۽ آس پاس ۾ رھندڙ ذاتون.
ڏيپلو
تماچي واڻيو عمر سو کان سوائي ڳوٺ اونھريو واڇري 1977ع٠
ننگريجا
ننگريجا شھر ۾ ھي ذاتون آباد آھن.