cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
رئيس غلام مصطفي ڀرڳڙي
سنه 1954ع ۾ گورنر جنرل پاڪستان، مسٽر غلام محمد، سنڌ کي پنجاب سان گڏڻ جي سوال تان ناراض ٿي، پيرزاده وزارت کي ڊسمس ڪيو ۽ کهڙي صاحب تان پروڊا جون پابنديون هٽائي، کيس سنڌ جو وزيراعظم نامزد ڪيو. نئين وزارت مون کي جيل موڪليو، ۽ سنڌ اسيمبليءَ جي ميمبرن کي زوريءَ دٻائي، سنڌ اسيمبليءَ کان سنڌ کي ون يونٽ ۾ داخل ڪرڻ جو ٺهراءُ پاس ڪرايو. ان ٺهراءَ جي مخالفت ۾ جن چئن ميمبرن ووٽ ڪيو هو، تن ۾ جي ايم سيد ۽ رئيس غلام مصطفي ڀرڳڙي شامل ھيا. . سنه 1955ع ۾ مغربي پاڪستان اسيمبليءَ جون چونڊون ٿيون. انهن ۾ به رئيس صاحب چونڊجي آيو. مغربي پاڪستان اسيمبليءَ ۾ اسان "سنڌ متحده محاذ پارٽيءَ" جي نالي سان مخالفت ۾ ويٺاسون، ان ۾ به رئيس صاحب پارٽيءَ جو ڊيپوٽي ليڊر هو. ساڳئي سال ڪراچيءَ ۾ خان عبدالغفار خان جي صدارت هيٺ، سنڌ، بلوچستان ۽ فرنٽيئر صوبن جي عيوضين جي ون يونٽ خلاف ڪانفرنس ٿي، جنهن ۾ "ائنٽي ون يونٽ فرنٽ" ٺهيو. ان ۾ رئيس صاحب خزانچي چونڊيو ويو. ان کانپوءِ مغربي پاڪستان جي ٽن مکيه جماعتن: (1) متحده محاذ، (2) آزاد پاڪستان پارٽي، ۽ (3) سرخ پوش جماعتن سان گڏجي "پاڪستان نيشنل پارٽي" قائم ڪئي. ان جو رئيس صاحب مکيه ميمبر رهيو. ٿوري وقت بعد، پاڪستان نيشنل پارٽي ۽ عوامي ليگ گڏجي، ڍاڪا ۾ ڪنوينشن سڏائي، "پاڪستان نيشنل عوامي پارٽي" ٺاهي. ان ڪنوينشن ۾ رئيس صاحب شرڪت ڪئي، ۽ هيستائين ان جماعت جو مکيه ڪارڪن ۽ ورڪنگ ڪاميٽيءَ جو ميمبر رهندو آيو، ۽ نيشنل عوامي پارٽيءَ جي مکيه اجلاسن ۾ اڪثر شرڪت پئي ڪئي اٿس. سنه 1957ع ۾، مغربي پاڪستان اسيمبليءَ ۾ ون يونٽ کي ختم ڪرڻ لاءِ هن ٺهراءُ پيش ڪيو، جو گهڻيءَ اڪثريت سان پاس ٿي ويو. ايڪٽيهه ميمبرن جي اسيمبليءَ مان صرف چئن ميمبرن مخالفت ۾ ووٽ ڪيو. سنه 1958ع ۾ مارشل لا ملڪ سان لاڳو ٿيڻ بعد، سڀني قومي ڪارڪنن وانگر، هيءُ به خاموش رهيو پر جڏهين کان وري سياسي تحريڪون شروع ٿيون آهن، ته هيءُ شيخ صاحب سان جملي ڳالهين ۾ پئي شريڪ رهيو آهي. . سنڌ زميندار طبقي جي سياسي ڪارڪنن مان، جن پاڪستان قائم ٿيڻ بعد، حڪمران پارٽيءَ مسلم ليگ اڳيان سر تسليم خم نه ڪيو آهي، سي رئيس صاحب ۽ سيد حسن بخش شاهه آهن. رئيس صاحب کي نڪا لالچ خريد ڪري سگهي ٿي نه ڪو ڊپ هيسائي سگهي ٿو. .
شادي ۽ اولاد
ھن کي ٻه فرزند اھن: (1) رئيس عبدالقيوم، ۽ (2) رئيس عبدالقادر
ويروڪاميڪروبيا
ويروڪاميڪروبيا بئڪٽيريا جي ھڪ حياتياتي تقسيم يا فائلم جو نالو آهي جنھن ۾ تمام ٿوريون جنسون ٿينديون آهن.اھي جنسون تازي پاڻيء، مٽي ۽ انساني گونھ ۾ ملنديون آھن.
شاھ بيگ ارغون
شاھ بيگ ارغونشاهه بيگ پنهنجي والد امير ذوالنون جي وفات کان پوءِ،  اتفاق راءِ سان قندھار حڪومت تي ويٺو. هر اهو شخص جيڪو امير ذوالنون جي حياتيءَ ۾ پنهنجي منصب تي فائز هو، سو سابقه دستور مطابق، ائين ئي رهيو. شاهه بيگ هميشه، علماء ۽ طلباء علم، جي صحبت ۾ گذاريندو هو. يرزا شا بيگ، لقب شاهه شجاع ابن امير ذوالنون،(1) سنڌ جو پهريون ارغون بادشاهه هو. امير ذوالنون شروع کان ئي، ميرزا شاهه حسين بايقرا هرات جي حاڪم پاران (884هه-913هه) قنڌار جو گورنر هو ۽ ان کان پوءِ شال (ڪوئيٽا)، مستونگ، سيوي تي سندس قبضو رهيو. ميرزا شاهه بيگ ارغون هرات ۾ ڄائو هو ۽ اتي پنهنجي والد جي تربيت ۾ علم حاصل ڪيائين. ڦوهه جواني ۾ علمي ڪمالات ۽ آداب حاصل ڪرڻ ۾ مشغول رهي، ڪافي وقت عبادت ۽ طاعت ۾ گذاريندو هو. شروع ۾ جڏهن پنهنجي پيءُ جي خدمت ۾ هرات جي تختگاهه ۾ رهندو هو، تڏهن هميشه هرات جي عالمن جي مجلس ۾ ويندو هو ۽ هفتي ۾ ٻه دفعا علمائن کي پنهنجي جاءِ تي دعوت ڪري گهرائيندو هو. مطلب ته هي بذات خود پاڻ به عالم هو ۽ سندس دربار هميشه عالمن، شاعرن سان مزين هئي.
تفصيلي تعارف
جڏهن محمدخان شيباني، سموري ولايتِ خراسان تي قبضو ڪيو ۽ فرهه جي آسپاس پهچي، قنڌار کي تابع ڪرڻ جو ارادو ڪيو، تڏهن فرهه گرم سير، جي حد ۾ پهچڻ بعد، شاهه بيگ، ايلچين کي محمدخان شيباني ڏانهن موڪلي، پنهنجي اطاعت ۽ فرمانبرداري جو وعدو ڪيو. جنهن بعد محمدخان راضي ٿي واپس هليو ويو. ڪجهه عرصي کانپوءِ 915هه ۾، شاهه اسماعيل صفوي ثاني، ولايت خراسان، کي قبضئه اقتدار ۾ ڪري ورتو ۽ محمدخان شيباني، انهي جنگ ۾ مارجي ويو.
ٺٽي جي فتح
.تاريخ 15 ماهه محرم الحرام 926هه جي، شاهه بيگ پنهنجي لشڪر سان درياء پار ٿي، ٺٽي جي نزديڪ پهتو. ڄام نندي جو پٽيلو دريا خان، ڄام فيروز کي ٺٽي ۾ ڇڏي وڏو لشڪر ساڻ ڪري لڙائي لاءِ آيو. فريقين ۾ سخت لڙائي لڳي، آخرڪار فتح ۽ ڪاميابي شاهه بيگ کي ٿي. درياء خان پنهنجي ساٿين ۽ سمن جي لشڪر سميت شهيد ٿي ويو .ڄام فيروز کي جڏهن اها خبر ملي، تڏهن يڪدم ڀڄي ويو ۽ پيرار (پير پٺي) تائين غمگين صورت ۾ ڪٿي به نه ترسيو. تاريخ 20 محرم تائين ٺٽي جي شهر کي، ڦري لٽي ۽ اتي جي رهاڪن کي ذليل ڪيائون. ڪيترن ئي ماڻهن جا اهل و عيال قيد ٿيا. آخر قاضي قاضن، جيڪو ان عهد جو فاضل هو، تنهنجي ڪوشس ۽ سفارش سان غضب جي باهه ٿڌي ٿي ۽ پوءِ منادي ڪرائي وئي ته ٺٽي جي ماڻهن جي مال ۽ عيال کي ڪوبه هٿ نه لائي
سيوستان جي فتح
ان وقت شاهه بيگ پنهنجي اميرن ۽ مصاحبن سان صلاح ڪئي ته مملڪتِ سنڌ وسيع آهي. جنهن جي ذميداري اسان کان نه ٿي سگهندي. تنهنڪري مناسب آهي ته اڌ ملڪ ڄام فيروز جي حوالي ڪريون ۽ ٻيو اڌ پنهنجن اعتماد جوڳن جي سپرد ڪريون. نيٺ سڀني جي راءِ اها ٿي ته لڪي جو جبل جيڪو سيوهڻ جي نزديڪ آهي، تنهن کان وٺي ٺٽي تائين، ڄام فيروز جي ماتحتي ۾ ڏنو وڃي ۽ باقي ڪوهه لڪي کان بالائي سنڌ تائين وارو حصو، شاهه بيگ جي حڪومت ۾ رهندو. انجامن ۽ اقرارن جي قائدن کي پوري ڪرڻ کانپوءِ، شاهه بيگ منزلون ڪندو سيوستان ۾ پهتو. جيڪي ماڻهو سيوستان ۾ هئا، سي شاهه بيگ جي لشڪر پهچڻ کان اڳ، ٽلٽي ڏي ويا. سهتن ۽ سوڍن جي ماڻهن، اُتي حاضر ٿي، جنگ جي صورت اختيار ڪئي. فريقين ۾ نهايت سخت لڙائي لڳي. جنهن ۾ سهتا ۽ سوڍا شڪست ياب ٿيا. سيوستان جو قلعو شاهه بيگ جي تصرف ۾ آيو .شاهه بيگ اندروني ۽ بيروني قلعي جي مضبوطي کي ڏسي پنهنجي امرائي عظام مان، جهڙوڪ ميرعليڪ ارغون، سلطان مقيم بيگلار، ڪيبڪ ارغون ۽ احمد ترخان کي سيوستان جي قلعي تي متعين ڪري، هرهڪ امرائي عظام کي حڪم ڏنائين ته قلعي ۾ پنهنجون حويليون ٺهرايو. ان کانپوءِ بکر ڏي، رخ ڪري ۽ منزل به منزل سفر ڪندو سکر جي ميدان ۾ اچي لٿو. ٿورن ڏينهن کانپوءِ شاهه بيگ بکر جي قلعي ۾ آيو ۽ شهر جي جاين ۽ محلاتن کي ڏسي سپاهين ۽ اميرن ۾ تقسيم ڪيائين. قلعي کي ماپي حصا ڪري اميرن جي حوالي ڪري چيائين ته يڪدم الور جو قلعو جيڪو پهريون تختگاهه هو، تنهن کي به ڊهرائي، ان جون سرون بکر ۾ آڻي ۽ بکر جي آسپاس جيڪي ترڪن ۽ سمن جون جايون هيون سي به گهڻيون ڊاهي قلعي جي اڏاوت ۾ ڪم آڻجن ۽ نهايت ٿوري وقت ۾ قلعي جي عمارت کي مڪمل ڪيو وڃي. ميرزا شاهه حسن ۽ ٻين اميرن کي خاص جايون مليون. اهڙي طرح مير فاضل ڪوڪلتاش ۽ سلطان محمد مهردار وغيره کي به خاص جايون مليون. هڪ سال گذرڻ بعد، قلعي جي ٺهرائڻ ۽ رعيت جي ضروري انتظام کان تسلي بخش ٿي، 928هه ۾ پائينده محمدخان کي بکر جي حڪومت تي مقرر ڪري، هڪ ڪثير لشڪر سان گجرات فتح ڪرڻ نڪتو وچتو خبر پئي ته بابر بادشاهه، بهره ۽ خوشاب جي آسپاس پهتو آهي ۽  کيس هندستان جي فتح ڪرڻ جو ارادو آهي. تنهن تي حاضرينِ مجلس کي چيائين ته بابر بادشاهه سنڌ ۾ به اسان کي پنهنجي حال تي ڪونه ڇڏيندو ۽ اڳي پوءِ نيٺ هي ملڪ (سنڌ) به اسان کان يا اسان جي اولاد کان کسي وٺندو. تنهنڪري اسان تي لازم آهي ته ڪنهن ٻئي ملڪ ڏانهن ڀڄون. انهي ڳڻتي ۽ ويچار ۾ پوڻ ڪري سندس پيٽ ۾ ناگهاني درد ٿيو ۽ گهڻائي علاج ڪيائون ۽ دوائن ڏيڻ ۾ به ڪافي ڪوشش ڪيائون پر فائدو نه ٿيو. شاهه بيگ گجرات پهچڻ کان پهرين ماهه شعبان 928هه ۾ آخرت ڏي سفر ڪيو. ”شهر شعبان“ هن جي تاريخ وفات آهي. شاهه بيگ جي حڪومت جو سمورو عرصو پندرنهن سال آهي.
وفات
شاهه بيگ هڪ سال جو مختصر عرصو، سنڌ تي حڪومت ڪئي. تاريخ 11 ماهه محرم الحرام 927هه/1520ع جي، هي سنڌ داخل ٿيو ۽ تاريخ 22 ماهه شعبان 930هه/1523ع جي وفات ڪيائين
گھڙي
لفظ گھڙي جي ٻي استعمال جي لاءِ ڏسو: وقت thumb|300x300 عڪسلون|‏ھڪ جديد گھڙي گھڙي  (watch) ، وقت ٻڌائڻ وارو آلو  (ننڍو گھڙيال) جيڪو ھڪ ئي شخص جي استعمال جي لاءِ ٺاھيو ويندو آھي. اڄ ڪالھ اِن مان مُراد عموماً ويڻي جي گھڙي (ھٿ گھڙي يا دستي گھڙي) ھوندي آھي جنھن کي ھٿڪڙي يا پٽّي جي ذريعي ويڻي تي ٻڌو ويندو آھي. جديد گھڙيون وقت سان گڏوگڏ ڏينھن، تاريخ، مھينو ۽ سال بہ ٻڌائن ٿيون جڏھن تہ برقي گھڙين ۾ ٻيون بہ اِضافي خصوصيتون ٿي سگھن ٿيون.
چٽسالي
فنيات ۾ اِن اِصطلاح کان عمل (act) ۽ نتيجو، جنهنکي چٽ، يا نقش (a painting) سڏيو ويندو آهي، ٻنهين مان مراد آهي.
ڪولراڊو
_ ڪولراڊو حڪومت جي ويب سائيٽ
ڪولراڊو: Colorado : آمريڪا جي ھڪ رياست جنھن جو نالو ڪولراڊو نديء جي نالي تان پيو. جڏھن اسپيني ھن علائقي ۾ پھتا تہ ندي جي ڳاڙهي سلٽ جي ڪري ريو ڪولراڊو  سڏيو اھڙي طرح اھو نالو ان تي بحث پئجي ويو..28 فيبروري 1861 ۾ ٽيريٽري آف ڪولراڊو کي ٺاھيو ويو ۽ پندرهن سال بعد پھرين آگسٽ 1876 ۾  پروڪليميشن نمبر 230 ذريعي آمريڪي صدر يوليسس ايس گرانٽ ان کي يونين جي 38 رياست جو درجو ڏنو. ھن رياست جي اتر ۾ ويومنگ، اتر اوڀر ۾ نبراسڪا، اوڀر ۾ ڪنساس، ڏکڻ اوڀر ۾ اوڪلاھاما، ڏکڻ ۾ نيو ميڪسيڪو، اولھ ۾ يوٽا, ڏکڻ اولھ ۾ ايرزونا واقع آھن. ھن رياست جي گاديءَ جو هنڌ ڊينور (Denver) آھي.
حوالا
زمرو:گڏيل آمريڪي رياستن جون رياستون
سنڌ چمڙو
سنڌ چمڙو (Eptesicus nasutus) vesper چمڙو جي ھڪ جنس آھي. ھي افغانستان، ايران، عراق، عمان، پاڪستان، سعودي عرب، ۽ يمن ۾ ملي ٿو
جينياتي سائنس
جڏهن کان ڊاڪٽر جي ڊي واٽسن ۽ ايف ايڇ سي ڪرڪ، ڊي ايس اَي ماليڪيول جي ڪيميائي بناوت دنيا آڏو آشڪار ڪئي آهي (جنهن دريافت تي کين 1962ع ۾ نوبل انعام سان نوازيو ويو) تڏهن کان جينياتي سائنس (Genetics) ۾ تمام تيز ترقي ٿي آهي. اها دنيا پري ناهي، جڏهن ڪا عورت ”انساني ڳڀڙن جي بئنڪ“ مان پنهنجي پسند جو ڪو ”ڄميل ڳڀڙو (Frozen Embryo) چونڊي، ان کي پنهنجي ڳڀ ۾ چنبڙائيندي ۽ نون مهينن کانپوءِ هڪ اهڙي بار کي جنم ڏيندي جنهن جي کل جي رنگ، اکين جي رنگ، قد Id ۽ پيدائشي بيمارين کان پاڪ گهڻو ڪري پاڪ هوندا.
حوالا
زمرو:سائنس زمرو:علم حياتيات
ھيلمند صوبو
ھيلمند يا ھلمند : افغانستان جو ھڪ صوبو جيڪو ملڪ جي ڏاکڻي حصي ۾ واقع آهي جنھن جي پکيڙ 58,584 km2 آهي. ھن صوبي ۾ 13 ضلعا آهن. صوبي جي ڪل آبادي ٿلھي ليکي 879500 آھي. صوبي جو گادي جو هنڌ لشڪر گاھ آھي. ھي صوبو پھرين قنڌار جو حصو ھيو جنھن کي بعد ۾ ڌار ڪري صوبائي حيثيت ڏني وئي. ھن صوبي مان ھلمند ندي ان جي وارياسي علائقي ۾ وھي ٿي. ان ندي تي ڪجڪي ڊيم پڻ واقع آهي جيڪو ملڪ جو ھڪ وڏو پاڻي جو ذخيرو آهي جيڪو ڪجڪي ضلعي ۾ واقع آهي. ھي صوبو دنيا سڀ کان وڌيڪَ آفيم پيدا ڪندڙ علائقو آهي جتي آفيم جي پيداوار دنيا جي ڪل پيداوار جو %42 آهي. جيڪا برما کان بہ وڌيڪ آھيجيڪو افغانستان کان پوء دنيا م آفيم پيدا ڪندڙ ٻيون نمبر وڏو ملڪ آهي. ھن صوبي ۾ آفيم کان علاوه ، تماڪ، چقندر، ڪپھ، ترن ، ڪڻڪ ، مڱ، مڪئي، گورن ، سورج مکي، گدرا، انگور، مڱيرا، زردالو ، بندگوبي وغيره جي پوک پڻ ٿيندي آھي.
انتظامي ورھاست
thumb|ھيلمند صوبي جا ضلعا
حوالا
زمرو:افغانستان جا صوبا
ڪنڌڪوٽ سب ڊويزن
ڪنڌڪوٽ سب ڊويزن پاڪستان جي صوبي سنڌ جي لاڙڪاڻو ڊويزن جي ضلعي ڪشمور جي سب ڊويزن آھي جنھن جو صدر مقام ڪنڌڪوٽ شھر آهي. ھن سب ڊويزن ۾ ڪنڌڪوٽ تعلقو ۽ تنگواڻي تعلقو شامل آهن.
سنڌ (سلجھائپ)
سنڌ (Sindh، سندھ، सिन्ध) مان ھيٺيان صفحا مراد ٿي سگھن ٿا:
لاکا ويلفيئر ايسوسيئيشن
لاکا ويلفيئر ايسوسيئيشن جو بنياد 1988 ۾ مرحوم عبدالحفيظ لاکو صاحب جن پنهنجن ساٿي سان گڏجي ڪيو،، جنهن ڪجهه عرصو ڪم ڪيو ۽ بعد ۾ ڪجهه مسئلن جي ڪري هن تنظيم کي بند ڪيو ويو. ان کان پوءِ مختلف ماڻهن پنهنجي وس آهر هن کي هلايو ۽ ڀلائي جا ڪن ڪندا رهيا،،،،،، نوشهروفيروز ،ڪنڊيارو ۾ رهندڙ سردار نور احمد لاکو جي فرندن سردار ڀلي رکيو لاکو، ءِ سندن ڀائٽئي سردار عبدالحڪيم لاکو جن لاکا برادري جا ميڙاڪا ڪرايا ۽ ان ديوران برادري سان رابطي ۾ رهيا،،، جنهن ۾ لاکا برادري جي هيٺئيڻ طبقي کي بالڪل نظر انداز پئي ڪيو ويو،،، ان صورتحال کي سامهون رکندي حيدرآباد جو رهواسي پروفيسر ڊاڪٽر محمد حنيف لاکو جن ان تنظيم کي هلائڻ جو سوچيو.... ۽
سير چانڊيا
ديھ سِير چانڊيا سنڌ جي ضلعي قمبر شهدادڪوٽ جي قبو سعيد خان تعلقي جي ھڪ ديھ جو نالو آهي جيڪا سير چانڊيا تپي ۾ واقع آهي.
تاريخ
بورڊ آف روينيو سنڌ جي رڪارڊ ۾ موجود 1933ع واري ھن ديھ جي نقشي مطابق ھن ديھ ۾ ڏاکڻي حصي ۾ رڳو ھڪڙو چانڊين جو ڳوٺ واقع ھيو. ھاڻي ھن ديھ ۾ ڳوٺ سونو خان مغيري معروف ڳوٺ آهي
جاگرافي
ھن ديھ جي اتر ۾ ديھ درمحمد، ديھ پٽ چڪ 1 ۽ ديھ پٽ چڪ 2، اوڀر ۾ ديھ مغيري، اولھ ۾ ديھ جاگير غيبي خان چانڊيو ۽ ڏکڻ ۾ ديھ مست علي واقع آهن. ھن ديھ جي مڪمل روينيو سروي ٿي آهي. ديھ مان کيرٿر ڪئنال وھندڙ آھي.
آبادي
2017 جي آدمشماري مطابق ھن ديھ جي ڳوٺن جي ڪل آبادي 1,014 ھئي جيڪا 174 خاندانن تي مشتمل ھئي. .
سنڌ هاري ڪاميٽي
سنڌ هاري ڪاميٽي ، کاٻي ڌر جي سنڌي قومپرست هئي. هن تنظيم جو مقصد سنڌ جي هارين جي حقن لاءِ جدوجهد ڪرڻ هو. هن تنظيم جو بنياد 1930ع ۾ جي ايم سيد وڌو. جي.ايم سيد, ڄيٺ مل پرسرام, جمشيد مھتا, شيخ عبدالمجيد سنڌي ۽ پير الاھي بخش پھريان ھاري ليڊر ھئا.
1937,38,39ع محمد امين خان کوسو سنڌ ھاري ڪاميٽي جو صدر رھيو.
ٻي ھاري ڪانفرنس 1 ڊسمبر1938ع تي ٽنڊو ڄام ۾ زير صدارت محمد امين خان کوسو جي ٿي. قادر بخش نظاماڻي ، مولوي محمد معاذ نوابشاه وارو ، مولوي عزيزالله جروار ، ڪامريڊ عبدالقادر کوکر ، وڏيرو ارباب نور محمد پليجو ھاري ڪاميٽيءَ جا سرگرم رھنما رھيا آھن.
1947ع تي، حيدر بخش جتوئي هن تنظيم جو صدر ٿيو ۽ سندس وفات 1970ع تائين هن جو صدر رهيو. 1957ع تي هن تنظيم کي ختم ڪري نيشنل عوامي پارٽي ۾ ضم ڪيو ويو هو. Progressive Movements in Pakistan Collection, International Institute of Social History website, accessed 27 June 2010</ref
References
زمرو:پاڪستان ۾ سياسي پارٽيون
ميڪسم گورڪي
اليڪسي ميڪسيمووچ پيشڪوف يا ميڪسم گورڪي ، روسي ليکڪ ۽ اديب هو. هي 16 مارچ (پراڻي نموني واري تاريخ 28 مارچ) 1868 ۾ زار اليگزينڊر ٻيون جي دور ۾  پيدا ٿيو، جيڪو ادب ۾  سماجوادي حقيقت پسنديءَ جي رجحان جو باني ۽ سياسي ڪارڪن پڻ ھو. ھي ادب جي نوبل انعام جي لاءِ پنج دفعا چونڊيو ويو. روس اندر اُٿندڙ سوشل ڊيموڪريٽڪ تحريڪ ۾ سرگرم رهيو ۽ کلي عام ھن زارشاھي جي حڪومت جي مخالفت ڪئي ۽ ان وقت جي بالشويڪي ڌر جي ولاديمير ايلڇ لينن ۽ اليگزينڊر باگدانوف جي ويجھو رهيو. مئڪسم گورڪي پنھنجي عمر جو وڏو حصو جلاوطنيءَ ۾ گذاريو پھرين زار واري روس وقت ۽ پوء سوشلسٽ سوويت يونين جي وقت. 1932 ۾ جوزف اسٽالن جي دؤر ۾ سندس ذاتي دعوت تي سوويت يونين موٽي آيو ۽ پوء اتي رھيو ۽ جون 1936 ۾ وفات ڪيائين.
شروعاتي زندگي
گورڪي نيزني نوگرٽ ۾ 16 مارچ 1868 ۾ پيدا ٿيو. يارھن سالن جي عمر ۾ يتيم ٿي ويو ۽ سندس پرورش ڏاڏيءَ ڪئي ھن جا ڏاڏو۽ ڏاڏي ڏاڍا غريب ھيا ان ڪري ھن جي ابتدائي تعليم ڏھ سالن جي عمر بعد ھن جي تعليم بند ٿي وئي ۽ وڌيڪ تعليم حاصل ڪري نہ سگھيو.ھن ادب ، تاريخ ۽ روسي ۽ مغربي فلسفي ۾ مھارت پنھنجي ازخود مطالعي ذريعي حاصل ڪئي ھئي. . 1880 ۾ ٻارھن سالن جي عمر ۾ گھران ڀڄي ويو ۽ ڊسمبر 1887 ۾ 19 سالن جي عمر ۾ خودڪشي جي ڪوشش ڪيائين پر بچي ويو جنھن بعد پنج سال روسي ايمپائر ۾ پيرين پنڌ سفر ڪيائين ۽ مختلف نوڪريون ڪندو رھيو. ھن ھڪ مقامي اخبار ۾ پڻ صحافت ڪئي ۽ جيھوديئل کليمدا جي نالي سان لکندو رهيو ھن گورڪي جو نالو 1892 ۾ اختيار ڪيو جڏهن ھن ٽبلسي شھر ۾ ڪوھ ڪاف نالي اخبار ۾ لکڻ شروع ڪيو. لفظ گورڪي جي لفظي معني سخت آھي. اھو نئون نالو ان وقت جي روسي زندگي ۾ اٻرندڙ ڪاوڙ جي عڪاسي ھيو ۽ ھڪ ڪڙي سچ جو اظھار ھيو.گورڪي پنھنجي ادبي زندگيءَ ۾ ليو ٽالسٽاء ۽ ولاديمير جي ڪورولينڪو مان ڏاڍو متاثر ھيو جيڪي ھن جا ھميشه دوست۽ صلاحڪار رھيا. ھن جي شادي 1893 ۾ ايڪاترينا پيشڪوف (Ekaterina Peshkov) سان ٿي ھئي. thumb|left| ايڪاترينا جي شادي گورڪي سان ٿي ۽ اھا سندس واحد جائز زال ھئي
ڪيپري سال
1906ع کان 1913ع تائين گورڪي هڪ ٻيٽ ڪيپري ۾ رهيو، ان رهائش جو سبب هڪ ته هن جي صحت هئي، ٻيو روس ۾ ٻوسٽ وارو سياسي ماحول هو. هي روس ۾ سماجي جمهوريت ۽ خاص ڪري بالشويڪن جي حمايت ڪندو رهيو، ۽ هن انٽولي لوناچارلسڪي کي پڻ پاڻ وٽ ڪيپري ٻيٽ ۾ رهائڻ لاءِ گھرايو. ٻنهي گڏجي Literaturny Raspad تي ڪم ڪيو جيڪو 1908ع ۾ جاري ٿيو.
گورڪي جا ڪتاب
گورڪي پنھنجو پھريون ڪتاب Очерки и рассказы(مضمون۽ ڪھاڻيون) 1898 ۾ لکيو جنھن ۾ کيس ڏاڍي  مشھوري ملي اھڙي طرح ھن جي ليکڪ جي حيثيت سان پيشي جي شروعات ڪئي. ھن پنھنجي لکڻي۾ ماڻھن جي ڏکن ڏاکڙن، مصيبتن، محروميون ۽ انھن سان معاشري ۾ ٿيندڙ زيادتين تي لکيو ۽ ماڻھن ۾ تبديلي جو روح ڦوڪيو.ھن جي ٻين ڪتابن ۾ ھيٺان ڪتاب شامل آھن:
رايا
گورڪي روسي انقلاب جو پيشرو ۽ نقيب هو. سندس فڪر انگيز ۽ انقلاب پسند تحريرن نه فقط روس جي عوام ۽ اهل فڪر ماڻهن کي متاثر ڪيو، پر دنيا جي وڏن وڏن اديبن ۽ مفڪرن کي به متوجهه ڪيو. سندس تحريرن متعلق لينن جو چوڻ آهي ته "’گورڪي عظيم فنڪار آهي، جنهن جي فن ۽ تحرير اسان جي انقلابي نظريي لاءِ زمين هموار ڪئي.‘"
- ولاديمير ايلڇ لينن گورڪيءَ جي تحريرن ۾ سماج ۽ ان جي عمراني تشڪيل متعلق نهايت عميق ۽ دوربين تنقيد موجود آهي: خاص طرح جاگيردارانه سماج جي خط و خال، ۽ انهن جي عوام ڪُش حيلن وسيلن، ۽ ادب، تاريخ، آرٽ ۽ مذهب جي آڙ ۾ سرمائيدارانه نظام جي تائيد ۾ پيدا ڪيل مقدس نظرين متعلق نهايت معقول ۽ تعميري تنقيد موجود آهي. گورڪي صحيح معنيٰ ۾ مشاهده نگار ۽ معاشري جو پارکو هو. سندس فن ۽ شخصيت متعلق پوريءَ دنيا جي اديبن ۽ عالمن خراج تحسين پيش ڪندي چيو آهي ته گورڪي پوريءَ انسانيت جو فنڪار، نقاد ۽ زبان هو. سندس چوڻ آهي: "”اڄ تائين دنيا ۾ ڀلا ٿيو ڇا آهي؟ آڱرين تي ڳڻڻ جيترن ماڻهن لاءِ ته سربفلڪ محلات تعمير ڪيا ويا آهن، باقي ڪروڙها ماڻهن لاءِ ڪارخانا ۽ ڪليسائون! روحن کي ڪليسائن ۾ ڪچليو وڃي ٿو، ۽ جسمن کي ڪارخانن ۾-- ان لاءِ ته ’محل‘ سلامت رهن‘“"
- ميڪسم گورڪي .
حوالا
زمرو:شخصيت زمرو:روسي اديب زمرو:ميڪسم گورڪي زمرو:1868ع جون پيدائشون زمرو:1936ع جون فوتگيون زمرو:20هين صدي جا مرد ليکڪ زمرو:فوت ٿيل شخصيتون
ڪانگريس ڪنٽرول نمبر لائبريري
لائبريري آف ڪانگريس ڪنٽرول نمبر (LCCN) گڏيل آمريڪي رياستن ۾ لائبريري آف ڪانگريس ۾ فهرست بندي جي رڪارڊن جو هڪ سلسلو تي ٻَڌل سرشتو (نظام، سسٽم) آهي. ان جو ڪنهن بہ ڪتاب جي مندرجات سان ڪوئي ڏيتي ليتي يا واسطو ناهي، ۽ انکي لائبريري آف ڪانگريس درجابندي سان مُنجهايو نہ وڃِي.
سائبورگ
تجربا ٿي رهيا آهن ته انسان جي جسم ۽ ڪمپيوٽر جو ڪنهن طرح سان ميلاپ ڪرائجي. سائنس فڪشن ۽ فلمن ۾ ته هي هڪ سٺو موضوع رهيو آهي. انساني شين جي هڪ ٻئي سان ملي وڃڻ کان سائنس فڪشن ۽ فلمن ۾ سائبورگ (Cyberg) جي نالي سان سڏيو ويو آهي. انسان کي مشين سان ڳنڍي هن جي ذهانت کي وڌائڻ تي به تجربا ٿي رهيا آهن. هڪ اهڙي سرشتي تي ڪم هلي رهيو آهي جنهن ۾ انسان جون سوچون خود بخود هڪ ڪمپيوٽر جي حافظي واري يونٽ ۾ داخل ٿي وڃن، جن تي بنياد تي اهو ڪمپيوٽر فيصلا ڪري.
زمرو:سائنس زمرو:علم حياتيات
منصور بن جمھور ڪلبي
منصور بن جمھور ڪلبي.
جمادي الثاني 126 هه (744ع) ۾ خليفو وليد مارجي ويو ۽ ان جي جاءِ تي سندس ڀاءُ ابراهيم صرف نالي ماتر خليفو ٿيو ابراهيم جي خلافت کي ڪوئي به تسليم نه ڪندو هو، ان ڪري ٽن چئن مهينن اندر ئي ڀڄي ويو ۽ سندس ڀاءُ مروان الحمار بن محمد خلافت سنڀالي. مروان جيترو وقت رهيو باغين سان جهيڙيندو رهيو ۽ آخر ذوالحج 132هه (759ع) ۾ باغين هٿان مارجي ويو. اهڙيءَ طرح اموي حڪومت پنهنجي پڄاڻيءَ تي پهتي ۽ بني عباس جا ڏينهن شروع ٿيا.
سنڌ جي حڪومت
انهن ئي ڏينهن ۾ جڏهن اموي خلافت ۾ ڏڦيڙ پکڙيل هو ،هڪ منصور بن جمهوريه به هو جنهن اتان ڀڄي ڪري سنڌ ۾ اچڻ چاهيو، ڇو ته يزيد بن عرار سندس مائٽ هو. پر يزيد بن عرار کي جڏهن خبر پئي ته منصور ڏانهن هڪ خط لکيائين ته جتي پهتو آهين، اتان واپس موٽي وڃ ۽ هيڏانهن اچڻ جو آسرو نه ڪر. منصور کي ان خط تي ڏاڍي ڪاوڙ آئي ۽ جواب ۾ لکيائين ته مان تو کي پنهنجو مائٽ سمجهي توڏانهن اچڻ چاهيو هو پر تون جيڪا اوپرائپ ۽ انا ڏيکاري آهي، ان جو نتيجو توکي ضرور ڀوڳڻو پوندو. ان وقت منصور سنڌو درياءَ جي ڪناري سدوسان شهر ۾ هو، اتي قبضو ڪري ٻيڙيون ٺهرايائين ۽ پوءِ سامان سرو کڻي درياءَ پار ڪري يزيد بن عرار جي مقابلي لاءِ نڪتو. يزيد کي جڏهن ان ڳالهه جي خبر پئي ته لاپرواهي سان معمولي لشڪر ساڻ ڪري منصوره کان نڪتو. ٻئي لشڪر آمهون سامهون ٿيا، منصور پنهنجي جان تان سوس پلي وڙهيو ۽ يزيد تي اهڙا حملا ڪيائين جو هن کي ميدان ڇڏي ڀڄڻو پيو. منصور به پويان لڳو آيو پر يزيد منصوره شهر ۾ گهڙي ويهي رهيو. هيڏانهن منصور به شهر جو سخت محاصرو ۽ رستا بند ڪيون ويٺو رهيو. نيٺ ڪجهه ئي ڏينهن ۾ يزيد پناهه جو طلبگار ٿيو پر منصور جواب ڏنس ۽ چيائينس ته پهريان شهر منهنجي حوالي ڪر پوءِ ان ڳالهه کي ڏٺو ويندو. يزيد بن عرار وٽ ٻي ڪا واهه نه بچي هئي ان ڪري پاڻ کي منصور جي حوالي ڪري ڇڏيائين ۽ معافي جو طلبگار ٿيو، پر منصور کي ذري برابر به رحم نه آيو ۽ يزيد کي جيئرو ڀت ۾ ٽنبرائي ڇڏيائين. منصور پاڻ سنڌ تي قبضو ڪري منصوره ۾ حڪومت هلائن لڳو ۽ پنهنجي ڀاءُ منظور کي قندابيل ۽ ديبل جو حاڪم بڻايائين. سنڌ تي منصور جو ئي قبضو هو ته اموي گهراڻي جو ڏيئو اجهامي ويو ۽ بني عباس جو سج اُڀرڻ لڳو.. مولانا الحليم شرر مطابق ان کان پوءِ منصور سنڌ جي حڪومت پنهنجي هٿ ۾ ورتي ۽ خود منصوره ۾ سڪونت اختيار ڪئي ۽ پنهنجي ڀاءُ منظور کي جو ساڻس گڏ آيو هو قندابيل ۽ ديول جو حڪمران مقرر ڪري روانو ڪيو. هاڻي هنن ڏينهن ۾ بني اُميه جي حڪومت اندروني فسادن ۾ ايتري قدر ڦاٿل هئي جو سنڌ جي طرف بلڪل توجه ڪري نه سگهي، جيتوڻيڪ اها خبر به پيس ته منصور سنڌ تي قابض ٿي ويو آهي ۽ خلافت جي مقرر ڪيل حاڪم تي هن وڏو ظلم ڪيو مگر اُتان کانئس بدلي وٺڻ لاءِ ڪا به ڪارروائي ٿي نه سگهي ۽ منصور پوري زور ۽ بلڪل بي فڪري سان ملڪ سنڌ کي پنهنجو تابع فرمان بڻائي ڇڏيو. منصور سنه 130 هجري جي قريب يا هڪ سال اڳي پوءِ سنڌ ۾ داخل ٿيو مگر هن جو مفصل حال معلوم ٿي نه سگهيو ته ڪهڙي طرح حڪومت ڪيائين، فتح مندي ۽ جهاد جي اعتبار سان ڪيئن رهيو. هتي جي هندن ۽ مسلمانن سان هن ڪهڙو برتاءُ ڪيو مگر قياس ائين چوي ٿو ته هن کان سواءِ وڙهڻ جهڙڻ جي ماٺ ڪري ويٺو نه ٿيو هوندو ڇو ته ابتدا کان وٺي هن جي حياتي هميشه خونريزين ۽ لڙائين ۾ گذري هئي ۽ پڇاڙي ۾ به هن عباسي حڪومت جي اڳيان مرڻ گهڙي تائين مٿو نه جهڪايو.
عباسي خلافت پاران مفلس عبدي جي ڪاھ
ابو مسلم خراساني جيڪو عباسي خلافت جو نائب امير هو، مفلس عبدي سجستاني کي فوج سان گڏ سنڌ موڪليو، جيئن منصور کي گرفتار ڪري حڪومت پنهنجي هٿ ڪري. مفلس تخارستان رستي سنڌ پهتو ته ديبل جي حاڪم منصور جي ڀاءُ منظور اچي سندس رستو روڪيو، ٻنهي وچ ۾ خونريزي جنگ لڳي ۽ آخر منظور مارجي ويو. منظور جي مرڻ جي خبر جڏهن منصور کي پهتي ته ڏاڍو صدمو رسيس، بدلي وٺن لاءِ وڏي تياري سان مفلس جي مقابلي لاءِ ميدان ۾ نڪري آيو. ٻنهي فوجن هڪٻئي تي موت مار حملا ڪيا پر مفلس هار کاڌي ۽ منصور هٿان گرفتار ٿيو، جنهن هن کي جلد قتل ڪرائي ڇڏيو. بلاذري لکي ٿو ته سفاح جي خليفي ٿيڻ شرط حڪومت عباسيه جي ابتدائي زماني ۾ ابو مسلم خراساني جو هن حڪومت جو باني مباني ۽ نائب خلافت هو تنهن پنهنجي طرفان مفلس عبدي نالي هڪ سيستاني شخص کي سنڌ ڏي روانو ڪيو ته وڃي منصور کي گرفتار ڪري اُتي جي حڪومت پنهنجي هٿ ۾ وٺي. . يعقوبي لکي ٿو ته  مفلس عبدي کي جيڪو پهريون پهريون ميدان گرم ڪرڻو پيو سو منصور جي ڀاءُ منظور جي مقابلي ۾ هو جو پنهنجي ڀاءُ جي طرفان ديول جو حاڪم هو. منظور هن پهرين ئي لڙائي ۾ مارجي ويو ۽ مفلس عبدي ڪاميابي ۽ فتح مندي جو جهنڊو ڦڙڪائيندو اڳتي وڌيو. . يعقوبي مطابق منصور کي جڏهن پنهنجي ڀاءُ جي مارجي وڃڻ جي خبر ملي تڏهن دنيا سندس اکين ۾ اوندهه ٿي وئي ۽ هي اڃان انهيءَ غم ۽ اندوه ۾ هو ته مفلس اچي منصوره کي ويجهو پهتو. منصور اها خبر ٻڌي دل ۾ پڪو ارادو ڪيو ته جيئن به ٿي سگهندو تيئن پنهنجي ڀاءُ جي خون جو بدلو ضرور وٺندس، چاهي انهي ڪوشش ۾ جان هلي وڃي ته پرواهه نه آهي. غرض ته هو وڏي جوش و خروش سان نڪري مفلس جي سامهون مقابلي لاءِ ميدان ۾ آيو. مفلس جيتوڻيڪ منصور جي مقابلي ۾ سامهون ٿيو مگر هو هڪ تجربيڪار ۽ بهادر سپهه سالار هو، جو زماني جون ڪيئي ٺوڪرون کائي کائي وڏو تجربيڪار ٿي ويو هو. اهڙي تجربيڪار شخص سان مفلس جهڙو اڻ آزمودگار ڀلا ڪهڙو مقابلو ڪري ٿي سگهيو. لڙائي شروع ٿي، منصور پنهنجي ڀاءُ جي بدلي وٺڻ لاء شاهي فوج جي سپاهين جا پير اُکيڙي ڇڏيا. ساري فوج ڀڄي ويئي ۽ مفلس عبدي کي منصور جي سپاهين قيد ڪري منصور جي اڳيان آندو. تنهن هڪدم کڻي کيس جلاد جي حوالي ڪيو ۽ ساڻس گڏ ٻيا جيڪي ماڻهو منظور جي قتل ۾ شريڪ هئا تن سڀني کي مارائي ڇڏيائين. . منصور اگرچه خلفاءَ بني اُميه جو مقرر ڪيل والي نه هو مگر اُن زماني جي يادگار ضرور هو ۽ ڀلا هي سنڌ جو هڪ ننڍڙو والي هڪ عظيم الشان سلطنت جو مقابلو ڪيترو ڪري ٿي سگهيو مگر تڏهن به هن جيڪي ڪيو سو سندس بهادري جو شاندار مثال هو. .
موسيٰ بن ڪعب جو حملو
مفلس عبدي جي خبر جڏهن ابو مسلم خراساني کي پئي ته ڏاڍو ڏک ٿيس. خليفي سفاح کان اجازت وٺي ويهه هزار فوجون موسيٰ بن ڪعب تميمي کي ڏئي سنڌ موڪليائين. موسيٰ قندابيل پهچي سنڌ جي حالتن جو جائزو ورتو ۽ اتان منصوره جي رهاڪن سان جيڪي سندس فوجن جا مٽ مائٽ هئا، ڳجها رابطا ڪري مٿن هٿ رکي پنهنجو ڪيو. جڏهن چڱيءَ طرح دلجاءِ ٿيس ۽ سندس فوجن حڪمت عملي تيار ڪري ورتي ته منصوره تي ڪاهه ڪرڻ لاءِ اڳتي وڌيو. سنڌو درياءُ اورانگهڻ کان پوءِ ٻنهي فوجن جون تلوارون هڪ ٻئي سان ٽڪرائجڻ لڳيون ۽ ميدان نعرن سان گونجڻ لڳو. منصور حملي جي سٽ نه سهي سگهيو ۽ هار کائي منصوره شهر ۾ لڪڻ گهريو پر خبر پئجي چُڪي هئس ته شهري ۽ فوج موسيٰ جي ڀر ٿي بيٺا آهن، ان ڪري هندستان ڏانهن ڀڄڻ کي بهتر سمجهيائين. رستو تمام ڏکيو هو ان ڪري اڌ ۾ ئي رلي ويو ۽ موسيٰ جي فوجن هٿ چڙهي جان کان هٿ ڌوئي ويٺو. ابن اثير ۽ فتوح البلدان مطابق هو پاڻ ئي رڻ ۾ رلي بک، اڃ وگهي مري ويو. موسيٰ 124هه ۾ سنڌ تي قبضو ڪري انتظام ٺيڪ ڪيا ۽ منصوره شهر جي مرمت ڪرائي شهر جي جامع مسجد کي وڏو ڪرائي وڌيڪ خوبصورت بڻايائين. رحيمداد خان مولائي شيدائي لکي ٿو تہ:شاهي فوج جي شڪست ۽ مفلس جي مارجي وڃڻ ڪري، ابو مسلم سخت غصي ٿيو. هن سفاح کي اجازت لاءِ لکيو ۽ پوءِ هڪڙي ٻئي تجربيڪار عملدار موسيٰ بن ڪعب تميميءَ کي سنڌ ڏانهن چاڙهي مڪو، جو ويهن هزارن فوجن سان قندابيل پهتو. سندس قبيلي وارا جيڪي منصوره ۾ رهندڙ هئا، تن سان اڳواٽ خط و ڪتابت ڪري گهڻن کي پنهنجي طرف ڪيائين، پوءِ منصوره تي ڪاهي ويو. منصور هاڻي اڪيلو ٿي پيو، جنهن ڪري شڪست کائي راجپوتانا ڏانهن ڀڄي ويو ۽ وري سندس پتو نه پيو. سندس اهل و عيال جهازن تي چڙهي گجرات ڏانهن هليا ويا. سنه 134هه ۾ موسيٰ بن ڪعب سڄيءَ سنڌ تي قبضو ڪيو. هن منصوره جي مرمت ڪرائي، مسجدين ۾ اضافو ڪيو ۽ پوءِ وطن جي اڪير ۾ عراق ڏانهن هليو ويو، جتي 141هه ۾ وفات ڪيائين. ماه ذوالحج سنه 136هه (9 جون، سنه 754ع) ۾ ابوالعباس سفاح وفات ڪئي ۽ سندس ڀاءُ ابو جعفر منصور گاديءَ تي ويٺو. منصور، ابو مسلم کي مارائي ڇڏيو. ابو مسلم عباسين جي طرفداري ڪندي ڇهه لک ماڻهو مارايا هئا. يعقوبي مطابق موسى بن ڪعب خلافت جي حڪم ملڻ شرط بقول يعقوبي ويهه هزار فوجي ۽ ابن اثير مطابق ٻارھن ھزار فوجي وٺي روانو ٿيو ۽ شهر قندابيل ۾ پهچي  اُتي رهي پيو. هن ۽ سندس رفيقن منصوره ۾ رهندڙ پنهنجي پنهنجي قبيلي جي ماڻهن سان خط و ڪتاب جو رستو جاري ڪيو جنهن جو نتيجو هي ٿيو جو ٿورن ئي ڏينهن ۾ سڀني قبيلن جي گهڻن ماڻهن کي هن منصور کان ڇني پنهنجو ڪري ورتو. مطلب ته اهڙي طرح سازش ۾ ڪامياب ٿي ۽ منصور جي فوج جي گهڻن ماڻهن سان ڳجها عهدناما ڪري جڏهن کيس پوري خاطري ٿي تڏهن لشڪر کي اڳتي وڌائي ويو. يعقوبي ۽ بلاذري مطاب منصور وڏي غلطي ڪئي جو جڏهن موسى قندابيل ۾ رهي سندس برخلاف کڏون کوٽي رهيو هو تڏهن هن ڪنهن به قسم جي پرواهه نه ڪئي ۽ اُن وقت مقابلي لاءِ نڪتو جڏهن موسى منصوره کي ويجهو اچي پهتو. پوءِ ٻئي فوجون اچي پنهنجي پنهنجي پاسي درياءَ جي ڪناري تي پهتيون ۽ ٻئي هڪٻئي کي اُميد ۽ خوف جي نگاهن سان ڏسي رهيون هيون. آخر موسى پنهنجي فوج کي پار اُڪاري وڌو ۽ ٻنهين طرفان حملو شروع ٿي ويو. منصور جي فوج ٿوريئي دير بعد ڀڄڻ شروع ڪيو ۽ منصور  هي حالت ڏٺي تڏهن کيس به سواءِ ڀڄڻ جي ٻي ڪا واه نه رهي. .
منصور جي پڇاڙي
بلاذري لکي ٿو ته:منصور لڙائي دوران پنهنجي فوج جي ارادي کي سمجهي ويو ۽ شهر وارن تي پڻ سندس ڪو اعتبار نه رهيو هو، تنهن ڪري شهر ۾ پناهه گزين ٿيڻ جو به ارادو نه ڪيائين، بلڪ هن کي پنهنجي رفيقن مان به ايترو خوف پيدا ٿي چڪو هو جو ڪنهن هڪڙي کي به پاڻ سان نه کنيائين ۽ اڪيلي سر اُٿي ڀڳو. ناواقفيت ۽ اڻ سونهائي جي ڪري بدقسمتي سان وڃي راجپوتانا جي ريگستان ۾ پيو، جتي ڦري ڦري اهڙي هنڌ وڃي ڦاٿو جو ڪو به ماڻهو ڏسڻ ۾ نه آيس ۽ اُڃ ۽ بک وگهي الاجي ڪٿي مري ويو. . يعقوبي لکي ٿو ته منصور گرفتار ٿيو ۽ ماريو ويو. .
منصور جو خاندان
منصور جي شڪست جي خبر جڏهن انهي شخص کي پهتي جنهن کي هو منصوره ۾ پنهنجو جانشين ڪري ڇڏي آيو هو تڏهن اُن جيسين موسى شهر ۾ اچي داخل ٿئي تنهن کان اڳ ڦڙتي ڪري هڪدم منصور جي اهل و عيال کي جهازن تي سوار ڪري پنهنجي ۽ منصور جي ٻارن ٻچن جي جان بچائي گجرات ۾ وڃي پهتو ۽ اُتي ويهي پنهنجي حياتي جا ڏينهن پورا ڪيا. .
حوالا
زمرو:تاريخي شخصيون
ٻولي ڇا آهي
ٻولي ڇا آهي؟ ٻولي اسان کي ڪيئن سمجھ ۾ ايندي آهي؟ پهريون سوال “ٻولي ڇا آهي”؟ ٻوليءَ جي وجود، ٻوليءَ جي موجودگيءَ، ٻولي جي هجڻ يا اڃا به ايئن چئجي ته ٻوليءَ جي نظام بابت آهي. جڏهن ته ٻيون سوال “ٻولي اسان کي ڪيئن سمجھ ۾ ايندي آهي”. اهيوسوال وري ٻوليءَ جي عمل ۾اچڻ بابت آهي، ٻوليءَ جي استعمال بابت آهي، ٻوليءَ جو اثر قبول ڪرڻ يا ايئن چئجي ته ٻوليءَ جو انساني ذهن تي اثر انداز ٿيڻ بابت آهي. انهن ٻنهي سوالن جو جواب ٻوليءَ بابت هن سمجھاڻي ۾ڪنهن حد تائين اچي ٿو ته “ٻولي ( سوچ ۽ سمجھ کي بيان ڪرڻ لاءِ) علامتن تي مشتمل هڪ نظام آهي”.1 ٻوليءَ جي باري ۾هيءَ ننڍڙي سمجھاڻي ساختياتي لسانيات* جي ماهرن پيش ڪئي آهي. هيءَ سمجھاڻي صفا قطعي ته صحيح ناهي پروري به گھڻين سمجھاڻين کان تُز آهي. ٻوليءَ جي باري ۾هن سمجھاڻيءَ تي ماهرن جوچڱو موچارو تعداد متفق آهي. جيڪڏهن اسان ان سمجھاڻيءَ تي ٿوري دير لاء ويچار ڪيون ته اسان کي ان سمجھاڻيءَ ۾ڪم آندل نُڪتن بابت وضاحت جي ضرورت محسوس ٿيندي. انساني ٻوليءَ بابت ان ننڍڙي سمجھاڻيءَ ۾ ٻولي سان لاڳاپيل چئن اهم نڪتن جو ذڪر ٿيل آهي. (1) سوچ سمجھه (2) سوچ سمجھه جو بيان (3) علامت (4) نظام. هاڻ اسان مختصرطورانهن نڪتن تي ڳالهائينداسون ته جيئن؛ ٻوليءَ بابت ان سمجھاڻيءَ کي سمجھڻ ۾ مدد ملي. سڀ کان پهرين اسان ٻولي جي نظام تي ڳالهائينداسون؛ ڇو جو سوچ سمجھ ۽ ان جو بيان ۽ ٻولي ۾ موجود علامتون؛ اهي سڀ ٻوليءَ جي نظام جي ماتحت آهن. يا کڻي ايئن چئون ته انهن کي حرڪت ۾ آڻڻ جو سبب ٻوليءَ جو نظام آهي. سو شروع ڪيون ٿا ٻولي جي نظام سان جيڪو ئي سڀني سوچن سمجھن، علامتن ۽ بيانن جو اصل نپٽ سرچشمون آهي.
ٻولي جو نظام
ٻولي جي اڀياس (لسانيات) ۾ سڀ کان وڌيڪ دلچسپ، فڪري ۽ گھڻ طرفو موضوع ٻوليءَ جو نظام آهي. ٻولي جو نظام سمجھڻ جي تاريخ تمام گھڻي پراڻي آهي. ۽ ان موضوع کي سماجيات ، ثقافت ، نفسيات ، فلسفي ۽ اينٿراپالاجي ۾ تمام گھڻي اهميت آهي. ٻولي جي نظام لاءِ ٻه رايا اڄ ڪلهه تمام گھڻي بحث ۾ ايندا آهن. هڪ رايو ساختياتي لسانيات جي باني ساسئر جو آهي؛ ۽ ٻيو رايو يونيورسل گرامر جي باني آمريڪي دانشور نومي چومسڪي جو آهي. ساسئر 1913ع ۾ نمونيا سبب وفات ڪري ويو. ۽ 1916ع ۾ ان جي شاگردن ۽ گڏ پڙهائيندڙ استاد دوستن ان جا ليڪچرن دوران ڏنل نوٽس سهيڙي هڪڙو فرانسيسي ٻولي ۾ ڪتاب ڇپايو، جنهن جو نالو جنرل ڪورس اِن لنگئسٽڪس رکيائون، انگريزي ۾ ان ڪتاب جو ترجمو 1960ع ۾ ٿيو، ساسئر تي يا ساختياتي لسانيات تي سنڌيءَ ۾هيءَ پهريون مضمون آهي. ان کان پهرين پروفيسر علينواز جتوئي پنهنجي ڪتاب جي شروع ۾ ساسئر جو فقط هڪڙو حوالو ڏنو آهي2. جتوئي صاحب جو ڪتاب 1967 ڌاري پڌرو ٿيو هو، جتوئي صاحب کي ان دور ۾ جديد لسانيات بابت هلندڙ بحث مباحثي جو چڱو پرو پاند هو، جتوئي صاحب پنهنجي ڪتاب ۾ هر هنڌ جديد لسانيات جي اصطلاحن جو ذڪر ڪيو آهي؛ جهڙوڪ روپا وليون* تشڪيلي گرامر* روايتي گرامر* وغيره.
ٻولي جو نظام الڳ آهي ۽ ٻولي جو بيان الڳ آهي، ٻولي جو نظام سماج ۾ يا اجتماعي شعور ۾ موجود آهي، جڏهن ته ٻولي جو بيان وري انفرادي ذهن جي ڪارڪردگي آهي. مثال جي طور شاهه لطيف جو رسالو سڄي سنڌي ٻولي جو نظام ناهي پر ان نظام جي قاعدن موجب هڪ بيان آهي، بلڪل ساڳي ريت شيخ اياز جو نثر توڙي نظم پڻ سنڌي ٻولي جي بيانن مان محظ هڪ بيان آهي، اسان جيڪو به ڳالهايون ٿا پڙهون ٿا اهو سنڌي ٻولي جي نظام موجب سنڌيءَ ۾ بيان آهي. ساسئر ٻولي جي نظام کي لينگ* ۽ ان نظام( لينگ ) جي آڌار تي ڳالهايا ويندڙ جملن کي يا انفرادي بيان کي پيرول* ٿو ڪوٺي. پيرول (بيان) لينگ (ٻولي جي نظام) جي ماتحت آهي، يا کڻي سولي سنڌيءَ ۾ چئون ته بيان ٻولي جي نظام جي ماتحت آهي، يا اڃا به سولو ڪري چئون ته جملا گرامر جي اصولن تحت ڳالهايا ويندا آهن. گرامر هر ٻوليءَ جو پنهنجي نظام تحت هجڻ گھرجي، ان ڳالهه تي ساختياتي لسانيات جا ماهر تمام گھڻو زورٿا ڏين ۽ تقابلي ماهرن تي سخت لفظن ۾ تنقيد ٿا ڪن ته هر ٻولي جو گرمر ساڳيو ڪيئن ٿو ٿي سگھي؟ جڏهن هر ٻولي الڳ آهي هرٻولي جو نظام الڳ آهي. بيان الڳ آهي. لفظن جو ذخيرو الڳ آهي.ته پوء گرامر سڀني ٻولين جو ساڳيو ڇو آهي؟ سنڌي ٻولي جو گرامر جيڪو ڪپتان اسٽيڪ سڀ کان پهرين لکيو پوءِ سورلي، ڪاڪا ڀيرومل، مرزا قليچ بيگ يا پوءِ ۽ اڳم گھڻن سنڌي ٻولي جا گرامر لکيا. ڇا آهي جو سنڌي ٻولي جو جيڪو گرامر ماهرن لکيو آهي سو انگريزي گرامر تان نقل ڪيو ويو. انگريزي تي وري اهو مڙهيو اٿن ليٽن تان کڻي. اصل ۾ يورپ جي اڪثر ٻولين جا گرامر ليٽن ٻوليِ جي گرامر تان ورتل آهن. يعني اهو سڄو ڌاڙو ماهرن ليٽن ٻولي کي هنيو آهي. اسان اُن روايتي گرامر جر ڳالهه ٿان ڪيون جنهن ۾ ايٽ پارٽس آف اسپيچ* جنهن کي سنڌيءَ ۾ “ ڳالهائڻ جا اٺ جُزا آهن ” سڏيو ويندو آهي. نه رڳو اهيو پر اوڻهين صدي جي تقابلي ماهرن ٻولين جي تاريخن سان پڻ تاريخي جٺ ڪئي. اهو ايئن جو بنا ڪنهن رڪارڊ جي هند، سنڌ ، ايران ۽ يورپ جي ٻولين کي انڊو يورپين* قرار ڏئي مٿان وري ان جي ماتر ڀاشا پروٽو انڊو يورپين* به ٺوڪيائون. وري چون پيا ته انڊو يورپين ٺاهي به سگھجي ٿي.!!! ٻولي جي تحقيق ۽ تاريخ لکڻ ۾ جيڪي غلطيون ٿيون آهن سي اڄ ڏينهن تائين نه ٿيون ٺيڪ ٿين.
ٻولي جو نظام پنهنجي سڀني جُزن سان ڪارگر ٿئي ٿو. آواز ۽ آوازن سان واڳيل تصور (علامتون) ۽ وري انهن مختلف آوازن جو جملن ۾ واري واري تي اچڻ ۽ پوءِ معني جو نڪرڻ. ان سڄي عمل دوران ٻوليءَ جو سڄو نظام حرڪت ۾ اچي ويندو آهي. لفظن جو واري واري تي اچڻ کي صرفوار رشتو چئبو آهي. جڏهن ته صرفوار رشتي تحت پيدا ٿيندڙ سڄي جملي کي نحوار رشتو چئبو آهي. صرفوار رشتي کي /     /  نشانن ۾ پيش ڪيو ويندو آهي. جڏهن ته نحوار رشتي کي “لفظن جي ميڙ کي ڳنديڙ قاعدا* ” چئبو آهي. نومي چومسڪي ٻولي جي نظام کي اهليت* ۽ ان اهليت مان پيدا ٿيندڙ بيان کي ادائگي* ٿو سڏي. چومسڪي جو چوڻ آهي ته انساني ذهن ۾ ٻولي جي لاءِ اهليت خلقي طور تي موجود آهي. انساني ذهن ستر کان اسي سيڪڙو جملا روايتي طور تي سکي ٿو ۽ ورجائي ٿو. باقي ويهه کان ٽيهه سيڪڙو جملا هو پنهنجي اهليت موجب ڳالهائي ٿو. انساني ذهن جملن جا جملا بطور معنائن جي لڙهين جي سڃاڻي به ٿو5. ساسئر موجب لينگ يعني ٻولي جي نظام جا قاعدا ته محدود آهن؛ پر انهن محدود قاعدن جي آڌار تي ماڻهو لامحدود جملا ۽ بيان يعني پيرول پيدا ڪري سگهي ٿو. مثال طور تي سنڌي ٻولي جا قاعدا ٽي سو آهن پرانهن ٽي سو قاعدن جي آڌار تي سنڌي ٻولي ۾ عربين کربين پدمين بلڪه لامحدود جملا ۽ بيان تخليق ڪري سگھجن ٿا. ساسئر چوي ٿو ته ان جو منطقي سبب اهيو آهي جو ٻولي جو نظام خود اختياري* آهي.ان خود اختياري لفظ جي لاءِ انگريزي ۽ فرانسيسي ۾لفظ “ آربٽريري ”  استعمال ٿا ڪن. ان لفظ آربٽريري لاءِ سراج ميمڻ صاحب (شايد پڪو ياد ناهي جو حوالو گم ٿي ويو آهي) پروفيسر علينواز کي لفظ پاڻ وهيڻو صلاحيو هو. پر مون آربٽريري جي لاءِ گوپي چند نارنگ وارو لفظ خود اختياري رکيو آهي. ڇو جو اڪثر اصطلاح مون نارنگ صاحب جي ڪتاب تان ئي ورتا آهن* ٻولي جو نظام خود اختياري ان معني ۾ ٿو ساسئر چوي جو اهو فرد جي پابند ناهي. پر اجتماعي سوچ جي اتفاق سان واهپي ۾ رهي ٿو*. ساختياتي لسانيات ان نقطي تي به گھڻو غور ويچار ڪيو آهي ته؛ ٻولي ۾ جملن جي بناوتن سان معني جو نظام ڪيئن ٿو قائم ٿئي ، ان قسم جي تحقيق ڌاري ٻولي سکڻ دوران پيش ايندڙ ڪافي مسئلن کي حل ڪيو آهي.
سوچ ۽ سمجهه
سوچ ۽ سمجھ ڇا آهي. اهيو موضوع فلسفي، نفسيات ۽ ادب ۾صدين کان هلندو ٿو اچي. ۽ اهيو موضوع وهين صديءَ دوران ساختياتي لسانيات جي بحث ۾اچڻ کان پوءِ جديد لسانيات جي علم ۾ تمام گھڻي اهميت اختيار ڪري ويو آهي. جديد لسانيات جو اهيو اهڙو موضوع آهي؛ جنهن تي ليبارٽري ۾مشينن جي ذريعي ڪم پڻ ڪيوويندوآهي. ان موضوع کي ڪاگنٽوِ لنگئسٽڪس* چوندا آهن. ڪاگنٽوِ لنگئسٽڪس جديد لسانيات جي اهم شاخ آهي، جنهن جي ذريعي سائنسدان اهيا جاکوڙ ڪري رهيا آهن ته؛ انساني ذهن جو تنتي سرشتو ٻولي ڳالهائڻ توڙي ٻُڌڻ وقت ڪهڙي سرگرمي ڪري ٿو. ٻوليءَ جي لفظن کي جملن ۾ ڪيئن گرامر موجب ترتيب ڏيئي ٿو. ٻولي سکڻ ۾ سماجي ثقافت جو ۽ جينس جو ڪهڙو ڪردار آهي. مختلف ٻوليون سکڻ سان دماغ جي تنتي بناوتن ۾ ڪهڙو فرق اچي ٿو. ٻولي سوچ کي ٿي پيدا ڪري يا سوچ ٻوليءَ کي ٿي پيدا ڪري؟ بلڪل سادن لفظن ۾ ايئن چوندا هلون ته ڪاگنٽو لنگئسٽڪس جي ذريعي انساني ذهن جو اڀياس ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي پئي وڃي. نومي چومسڪي جو چوڻ آهي ته انساني ذهن ۾ ٻولي جي لاءِ اهليت* فطرتي طور تي جينس ذريعي شامل آهي. دماغ جو اهو حصو جيڪو ٻوليءَ جي سرگرميءَ ۾ مصروف هوندو آهي ان کي سائڪولنگئسٽڪس ۾ لينگيوئج فيڪلٽي* چيو ويندو آهي.
سوچ ۽ سمجھ جو بيان
سوچ ۽ سمجھ جو بيان ڪرڻ لاءِ انساني ٻولي هڪ سڌريل ۽ تڪڙو وسيلو آهي. پر ٻوليءَ کانسواءِ ٻيا به نظام آهن؛ جن مان اسان سوچڻ ۽ سمجھڻ جي لاءِ معنائون ڪڍندا آهيون. جئين هٿن جي اشارن جونظام؛ جنهن ڪري گونگا ٻوڙا اظهار ڪندا آهن. يا رنگن جي معنائن جو نظام. اسان رنگن مان به ٻوليءَ جي لفظن ۽ جملن وانگر مختلف معنائون ڪڍندا آهيون. جئين اسان اڇي رنگ مان امن جو مطلب ڪڍندا آهيون. ڪاري رنگ کي ماتم ۽ احتجاج جو رنگ سمجھندا آهيون. ڳاڙهي گلاب جي گل کي اسان پيار ۽ محبت جواُهڃاڻ سمجھندا آهيون. پيلي رنگ جي گل کي اسان انتظار جواُهڃاڻ سمجھندا آهيون. اهڙي ريت اسان سگنلن جي بتين ما ن به معنائون ڪڍندا آهيون. جيئن ڳاڙهي بتي ٻرڻ تي بيهندا آهيون. ۽ سائي بتي ٻرڻ تي هلندا آهيون. ۽ پيلي بتيءَ جي ٻرڻ تي اسان هلڻ جي لاءِ تيار رهندا آهيون. گونگا ٻوڙا اشارن ۾ ڳالهائيندا آهن. ان کان سواءِ اسان سڀئي پڻ عام طورتي هٿن جا اشارا ڪندا آهيون. هٿن سان اچڻ وڃڻ جون ڇانڌون ڏيندا آهيون. آڱوٺو ڏيکارڻ ۽ بُجوڏيڻ پڻ معني وارا اشارا آهن. مُنهن جا تاثر پڻ ڪيفيتن کي ۽ سوچ کي وائکو ڪندا آهن. جيئن گھنڊ وجھڻ، اکيون ڦيرائيڻ، اک هڻڻ يا اک ڀڃڻ ۽ مسڪرائيڻ، ڪنڌ لوڏي ها يا نه ڪرڻ، هٿ کڻي سلام ڪرڻ يا ٻانهون ٻڌڻ .اهي سڀ هڪڙي قسم جون علامتون يا اشارا آهن، جن ذريعي معني حاصل ٿئي ٿي.
سگنلن جي بتين جي رنگن ۾ڪي به معنائون فطري طوردخيل ناهن. ٽريفڪ جي نظام کي سمجھڻ ۽ هلائڻ لاء مختلف بتين جي مختلف رنگن کي مختلف معنائون اسان ماڻهن ڏنيون آهن. اهڙي ريت گلن ۽ ٻين رنگن ۾ به ڪي فطري معنائون موجود ناهن. اسان وٽ آڱوٺو ڏيکارڻ انڪار ڪرڻ يا ڳالهه نه مڃڻ جي معني ۾استعمال ٿيندو آهي پر مغربي ثقافتن ۾ آڱوٺو ڏيکارڻ يعني سلام ڪرڻ. اسان وٽ گھرن ۾ چٻري پکيءَ لاءِ اهيو وهم هوندو آهي ته جيڪڏهن اهيو پکي ڪنهن گھر مٿان اچي ويهي ته اُن گھر ۾ موت ٿيندو. پر جاپان ۾چٻري لاءِ ايئن علامتي معني ڪڍي ويندي آهي؛ جيئن اسان هتي ڪانگ مان مهمانن يا پرين جي اچڻ جي معني وٺندا آهيون. يعني مختلف سماجن جي اندر نه رڳو ٻوليون الڳ آهن؛ پر معني ۽ مطلب جيِ لاءِ جيڪي به مختلف علامتون ڪتب آنديون وڃن ٿيون انهن ۾ به فرق ٿئي ٿو.
علامت
علامت عربي جو اهڙو لفظ آهي؛ جنهن جي لاءِ سنڌيءَ ۾ ٻيو ويجھو لفظ اُهڃاڻ آهي. اهڃاڻ يا علامت انساني ذهن جي اها خاصيت آهي؛ جنهن جي ذريعي اصل شيءَ جي پاران ذهن ۾ موجود (ياد ٿي ويل) تصورن کان ڪم ورتو ويندو آهي. انساني ذهن ۾ موجود اهي تصور آوازن ۾ موجود خاص لفظن تي حرڪت ۾ ايندا آهن. يا انهن تصورن جي نمايان ٿيڻ جي ڪري؛ لفظ ذهن کان ٿيندا زبان تائين يا اشارن جي صورت ۾ بيان ٿيندا آهن. لفظ جي آواز ۽ ان سان لاڳاپيل ڪنهن خاص اهڃاڻ يا شڪل جي سڃاڻپ هر فرد پنهنجي پنهنجي ليکي نٿو ڪري؛ پر هر لفظ سان پيوند شڪل جي سڃاڻپ صدين کان هلندڙ آوازن جي روايت موجب ٿئي ٿي. مثلن لفظ انب خاص قسم جي ميوي جو اهڃاڻ آهي. سنڌي ٻوليِءَ جي روايت ۾اهيو آواز انب ان ميوي جي لاءِ استعمال ٿيندو ٿو اچي. ان جي ڪري هر ماڻهو انب ٻُڌڻ وقت سڃاڻي وٺي ٿو ته؛ ان آواز جو مطلب ڪهڙي شڪل آهي. ٻولي سکڻ جو سلسلو ننڍپڻ کان شروع ٿئي ٿو.اسان ٻارن کي اشارا ڪري به ٻڌائيندا آهيون ته اوهيا گاڏي؛ اوهيو بلب؛ اوهيو گلاس؛ يا چوندا آهيون هي کڻ، هي رک، هي وٺ. يا خود ٻار به پوءِ پڇڻ شروع ٿي ويندا آهن ته هي ڇا آهي؟ هو ڇا آهي؟. لفظ سان پيوند شڪل بار بار ورجاءَ کان پوءِ ذهن نشين ٿي ويندي آهي. ٻولي جي سکڻ جو سلسلو شعوري توڙي لاشعوري طور تي جاري رهندو آهي. لفظ ٻُڌڻ سان يا سوچڻ وقت يڪدم ذهن ۾ ان شيءَ جي شڪل يا اهڃاڻ اچي ويندو آهي. جنهنجي لاءِ لفظ استعمال ڪيو پيو ويندو آهي. ان مان ثابت ٿو ٿئي ته شين جا تصور ۽ اُهڃاڻ خاص آوازن ۾ Encoded* يعني بند هوندا آهن. پوءِ لفظ جي آواز تي اُهي Decode* ٿيندا آهن. يعني کُلندا يا ظاهر ٿيندا آهن. لفظ جو آواز “علامت ” يا تصور کي ذهن ۾ نمايان ڪرڻ لاءِ ڪمپيوٽر جي ڪِلڪ وارو ڪم ڪندو آهي. ٻوليءَ جو معنوي نظام الڳ الڳ لفظن تي مشتمل آهي. هر جملي ۾ لفظ وقت جي محور تي ۽ معني کي ظاهر ڪرڻ لاءِ واري واري سان ايندا آهن. مثال طور / ريل / بس / کان / وڏي/ گاڏي/ آهي/ هر لفظ هڪ ٻئي لفظ کان پوِءِ ۽ اڳ ۾ آيو. يعني وقت جي حساب سان آيو؛ ۽ اهڙي ريت واري واري سان هر لفظ پنهنجي جاءِ تي آيو. ايئن الڳ الڳ لفظن پاڻ ۾ گڏجي آوازن ۾ معني پيدا ڪئي. آواز يا لفظ يا ٻوليون پنهنجي ارتقا، تاريخ ۽ سماجي حالتن موجب بدلجندڙ ۽ ختم ٿيندڙ آهن. پر معني ۽ معنائن جو نظام انساني ذهن وانگر ڪارگر آهي. مثال هڪڙو جملو آهي تـه ؛
شينهن کي ماريو __ سنڌي ڪل ٽو دي لائين __ انگريزي شير ڪو مارو ___ هندي
دنيا ۾ پنج هزار ٻوليون آهن. انهن پنج هزار ٻولين ۾ ان مفهوم وارو جملا الڳ الڳ ٿيندا. پر انساني ذهن جي سوچ موجب پنج هزارٻولين جي پنج هزار جملن جي معني ساڳي ئي ٿيندي ته ؛ شينهن کي ماريو. ان دليل مان ثابت ٿيو ته سوچ يا معني ۽ ٻولي ٻه الڳ نظام آهن. پرڪم ٻئي گڏجي ٿا ڪن. اهيو سوال ته ٻولي سوچ کي ٿي ترتيب ڏئي يا سوچ ٻولي کي ٿي ترتيب ڏئي؟ ان جي جواب تي ماهرن جي وچ ۾ وڏا بحث آهن ڇو جو اهيو سوال نيورولاجي، ڪاگنٽو سائڪولاجي ۽ فلسفي جي بنيادي سوالن مان اول ٿي اُڀري آيو آهي.
Notes Indo European and mother of indo European is called proto indo European. That history was produced by William Jones and was further described by William Bop.
گوپي چند نارنگ جو ڪتاب ساختيات پسِ ساختيات اور مشرقي شعريات آهي Meaning is encoded by the sender of the message and decoded by the receiver recalling past experience and placing the message in its appropriate cultural context.
حوالا
1_ Course in General Linguistics Saussure p. 24 ed. 1993 2_ علم لسان ۽ سنڌي زبان. علي نواز جتوئي. انسٽيٽيوٽ آف سنڌالاجي صفحو 30 3_ Course in General Linguistics Saussure p. 88 ed. 1993 4_ Course in General Linguistics Saussure p. 102 ed. 1993 5_ Language and mind Naomi Chomsky 1998 penguin p. 77 5_ Course in General Linguistics Saussure p. 103 ed. 1993 6_ Writings in General Linguistics, Oxford: Oxford University Press. (2006)
عينيہ بن موسي
عينيه بن موسيٰ: 140هه ۾ جڏهن موسيٰ بن ڪعب سنڌ مان موڪلائي وڃي رهيو هو ته ان وقت سنڌ جي گورنر جي گاديءَ تي پنهنجي پٽ عينيه کي ويهاري ويو.
حوالا
زمرو:تاريخي شخصيون زمرو:سنڌ ۾ عباسي گورنر
جيڪب آباد سب ڊويزن
جيڪب آباد سب ڊويزن پاڪستان جي صوبي سنڌ جي لاڙڪاڻو ڊويزن جي ضلعي جيڪب آباد جي سب ڊويزن آھي جنھن جو صدر مقام جيڪب آباد شھر آهي. ھن سب ڊويزن ۾ جيڪب آباد تعلقو ۽ ڳڙھي خيرو تعلقو شامل آهن.
پروٽيوبئڪٽيريا
پروٽيو بئڪٽيريا گرام نيگيٽو بئڪٽيريا جي ھڪ وڏي تقسيم يا فائلم جو نالو آهي. انھن ۾ پيٿوجنس جا ڪيترائي نمونا شامل آهن مثال طور ايسچ.
ناليني ملاڻي
ناليني ميلاڻي جو جنم 1946، ڪراچي، برطانوي هندستان، هاڻوڪي پاڪتان) ۾ ٿيو. هيءَ هڪ هندستاني آرٽسٽ آهي. پنهنجي پيشيور (ڪيريئر) جي مُنڍَ ۾ هن گهڻي ريت پينٽنگ ۽ ڊرائنگ جي شعبي(فيلڊ) ۾ ڪم ڪيو آهي. 1990 جي ڏهاڪو کان وٺي سندس ڪم کي وڊيو، فلم ميڊيا ۽ اينيميشن تائين پکڙجي ويو. ۔ هوءِ آرٽسٽ جي حيثيت سان هڪ سماجي ڪارڪن جي نظريو تي قائم آهي. سندس چٽسالي فن پارا اڪثر سياسي سوچ جي حوصلي افزائي ڪندا آهن. هوءَ لڏپلاڻ (نقل مڪاني)، تڪرار، بين الاقوامي سياست، صنفي ڪردارن جي تنقيدي جانچ پڙتال، عالمگيريت ۽ واهپيندڙن جي اهميت جي  موضوعن تي ڪم کي ڌيان ڏيندي آهي.
پنهنجي فني ڪيريئر دوران، هن تاريخي ڏاڍ سان پُٺتي پيل ماڻهن جي ڪهاڻين کي  چٽسالي وسيلي آواز ڏيڻ جي ڪوشش ڪئي آهي، جنهن ۾ هن تڪرار، استحصالي ۽ استحصال جو شڪار ٿيندڙن جي وچ ۾ لاڳاپو جي انساني ۽ سرشٽي (آفاقي) پاسن تي ڌيان ڏنو آهي. ميلاڻي جي لاءِ ادب سدائين متاثر ڪندڙ ۽ حوصلو وڌائيندڙ رهيو آهي.
هيڊ ماستر
هيڊ ماستر (انگريزي:Head Master) مک استاد کي هيڊ ماستر چئبو آهي جيڪو پرائيمري يا هاءِ اسڪول ۾ ٻين استادن مٿان مقرر هوندو آهي ۽ انتظام سنڀاليندو آهي. سنڌ توڙي پاڪستان جي ٻين صوبن جي اسڪولن ۾ مقرر هوندا آهن
حوالا
زمرو:تعليم
1971: بيانڊ بارڊرز
1971 ع:سرحدن کان پَري ميجر راويء جي هدايت ڪاري تحت هڪ ايندڙ هندستاني trilingual جنگ ڊراما فلم آهي. هيءَ مووي موهن لال ميجر مهاديون طور پنهنجي ڪردار سان چوٿين ڀيري هڪ وڏي بجيٽ واري فلم آهي. فلم هڪ ئي وقت مليالم، تيلگو ۽ هندي ٻولين ۾ جاري ڪئي ويندي.
پراڊڪشن
The movie is set in two time periods, with Mohanlal playing both Major Mahadevan and his father Major Sahadevan in the movie.
زمرو:2017 فلمون زمرو:ڀارتي تاريخي فلمون زمرو:ڀارتي فلمون
نيو ٽيڪنالاجي
نيو ٽيڪنالاجي يا نئين ٽيڪنالوجي صحت جي شعبي ۾ هڪ انقلاب آڻي رهي آهي، هاڻي تمام پتڪڙا ايسپرين جي گوريءَ جيترا محسوس ڪار (Sensor) انساني جسم ۾ فٽ ڪري سگهجن ٿا، جيڪي هن جو بلڊ پريشر نبض جي رفتار، ساهه جي رفتار ۽ آڪسيجن ليول ٻڌائي سگهندا. ڪئپسول ڪئميرائون سڄي هاضمي جي سرشتي جو معائنو ڪري سگهن ٿيون، ڪيترائي مرض سڃاڻي سگهن ٿيون ۽ ساڳئي وقت علاج به ڪري سگهن ٿيون. اسٽيم سيلز (Stem cells) مٿان ٿيندڙ ريسرچ لاعلاج مرضن جهڙوڪ ذيابطيس، اڌرنگي، دل جي دوري ۽ ڪئنسر لاءِ به علاج کي ممڪن بڻائي رهي آهي. مٿين سمورين نين ايجادن ۽ ٽيڪنالاجين کي ڏسندي، اهو يقين سان چئي سگهجي ٿو ته اڄ صحت جو سمورو نظام هڪ نئين تنظيم سازيءَ مان گذري رهيو آهي.
زمرو:سائنس زمرو:تيڪنالاجي
گورنر
گورنر (governor) ڪيترن ئي ملڪن ۾ ھڪ حڪومتي اھلڪار ھوندو آھي عام طور تي مختيارڪار يا امرن کي انجام ڏيڻ جو ذميدار ھوندو آھي جنھن جو درجو رياست جي سربراھ جي تحت ھوندو آھي.
زمرو:حڪومتي عھديدار
ملاح
ملاح، ميراڻي يا ميربھر سنڌ جي سماٽ قبيلن ۾ شمار ٿئي ٿي. ملاحن جي گھڻي آبادي سانگھڙ، دادو، بدين ۽ ٺٽي ۾ رھي ٿي. ميراڻي يا ملاح ھڪ جنگجو قوم آھي جنھن پنجاب ۾ ميراڻي خاندان 60 کان 80 سال حڪومت ڪئي. ملاح ھميشه سنڌ جا محافظ رھيا آھن ۽ پاڪستان ٺھڻ کان پوءِ ھميشه پاڪستان سان سچا رھيا آھن.
حوالا
زمرو:سنڌي ذاتيون
محمد هاشم سولنگي
پروفيسر محمد هاشم سولنگي (انگريزي:Prof. Mohammad Hashim Solangi) انگريزي ٻولي جو پروفيسر ۽ سنڌي ٻوليءَ جو سنڌيڪار آهي،
زندگي جو احوال
پروفيسر محمد هاشم سولنگي جي پيءُ جو نالو ڌڻي بخش سولنگي آهي. هن 2 آگسٽ 1962ع تي دادو ضلعو جي جوهي تعلقو جي ڪاڇو واري علائقي جي تاريخي ڳوٺ حاجي خان لغاري ۾ جنم ورتو.
تعليم
پروفيسر محمد هاشم سولنگي پرائمري تعليم پنهنجي ڳوٺ مان حاصل ڪئي. مئٽرڪ گورنمينٽ هاءِ جوهي منجهان 1977ع ۾ ڪيائين. انٽر گورنمينٽ استاد بخاري ڊگري ڪاليج دادو مان 1979ع ۾ ڪيائين. بي ايس سي باٽني ۾ 1983ع ۽ ايم اي انگريزي ادب ۾ 1987ع ۾ سنڌ يونيورسٽي ڄامشورو مان پاس ڪيائين.
حوالا
زمرو:سنڌيڪار زمرو:سنڌي ماڻھو زمرو:سنڌي شخصيتون
وڏو وزير
وڏو وزير ڀارت، پاڪستان ۽ دنيا جي ڪيترن ئي ملڪن ۾ صوبي يا رياست جي سطح تي حڪومت جو سڀ کان وڏو وزير ھوندو آھي۔ ھي حڪومت ھلائڻ جو زميدار ھوندو آھي۔ عام طور تي صوبائي اسيمبلي ۾ اڪثريتي جماعت جو سربراھ ھوندو/ھوندي آھي۔
زمرو:حڪومتي سربراهه
زقوم سنڌي
مڪليءَ کان ڏکڻ پاسي هڪ رستو وڃي ٿو. رستي ۾ ننڍا ننڍا جبل ۽ ٽڪريون اچن ٿيون. اها ٻي ڳالهه آهي ته هاڻي ٺٽي سيمينٽ فيڪٽريءَ جون ڪرشر مشينون لاڳيتو اسٽون ڪرشر ڪري ڄڻڪ انهن ٽَڪرين کي کائي رهيون آهن ۽ اهو سلسلو ايڏو ته تيزي سان جاري آهي جو ايندڙ ڏهه پندرانهن سالن کان پوءِ ٻڌڻ ۾ ايندو ته هن علائقي ۾ ڪنهن زماني ۾ ننڍڙا جبل ۽ ٽَڪريون هونديون هيون، جن ۾ زقوم (Zaqoom) جون ڪنڊيدار ٻوٽيون ڦٽنديون هيون، جن ۾ تيز ڳاڙهي رنگ جا گلَ ٽڙندا هئا. اها انهن پاڻمرادو ڦٽندڙ جڙي ٻوٽين جو پنهنجي حياتياتي رنگا رنگي هئي جو هتي مختلف ڪنڊيدار ٻوٽيون ڦٽنديون هيون. ماحول جي ان قدرتي سونهن کي اسان جي لوڀ نيٺ تباهه ڪري ڇڏيو آهي، نتيجي ۾ اسان جي ڌرتي ڏينهو ڏينهن ماحولياتي گدلاڻ جي ور چڙهندي پئي وڃي.
حوالا
زمرو:پاڪستان زمرو:سنڌ زمرو:ماحولياتي گدلاڻ
پئسيفڪ پِوِٽ
اپريل 2016ع ۾، آمريڪا جي بچاءَ جي وزير ايش ڪارٽر، هڪ نئين پاليسي، رهنما اصولَ، حڪمت عملي يا نيتيءَ جا نوان فيچرز يا مهانڊا پڌرا ڪيا، جن کي پئيسيفڪ پِوٽ (Pacific pivot) سڏيو وڃي ٿو. اها پاليسي يا حڪمت عملي ڏکڻ سمنڊ ۾ چين ۽ سانتيڪي سمنڊ ۾، چين جي وڌندڙ اَثرَ يا داٻي کي روڪڻ لاءِ عمل آئي آهي. هن پاليسيءَ تحت آمريڪا، پئيسيفڪ يا سانتيڪي سمنڊ جي علائقي تي اڃان وڌيڪ ڌيان ڏيندو ته جيئن اهو ان علائقي ۾ پنهنجو فوجي ۽ سياسي اثر ثابت ڪري سگهي.
حوالا
زمرو:سياست
يدغہ ٻولي
يدغہ (Yidgha language) پامير گروپ جي اوڀر ايراني ٻولين جي شاخ مان آهي.اھا اپر لوتڪوھ وادي، تعلقو/تحصيل لوت ڪوھ، ضلعو چترال، خيبرپختونخواھ ۾ ڳالھائي ويندي آھي. ھيء ٻوليءَ افغانستان جي سرحدي ٻولي مونجي جھڙي آھي.
ڪمال ڄامڙو
ڪمال ڄامڙو (آگسٽ 1، 1972_ ڊسمبر 16، 2020) سنڌ جو هڪ ليکڪ، تعليم دان، محقق ۽ شاعر هو. سنڌي ساهتيه ۾ سندس مختلف موضوعن تي ڪتاب چڇيل آهن. هو سنڌي ادبي سنگت جو ڪارڪن پڻ رهيو.
شروعاتي جيون ۽ تعليم
ڪمال ڄامڙو ولد لونگ خان ڄامڙو، راڻيپور ۽ هنڱورجا ڀرسان ڳوٺ گل محمد ڄامڙو ضلعي خيرپور ۾ آگسٽ 1، 1972ع تي جنم ورتو. هن پنهنجي پرائمري تعليم اباڻي ڳوٺ، جڏهن ته مئٽرڪ ۽ انٽر راڻيپور مان حاصل ڪئي، انکانپوءِ ڪراچي يونيورسٽيءَ مان بي. اي (آنرز) ۽ ايم. اي (سنڌي) ڪيائين. هن لوڪ ادب ۾ ڪراچي يونيورسٽي کان پي ايڇ ڊي ڪئي هئي. اهو پي ايڇ ڊي وارو مقالو ڪتابي صورت ۾ 2010ع ۾ ثقافت کاتي پاران ڇپايو ويو آهي.
ڪيريئر
ڪمال ڄامڙو مئي 1998ع ۾ ڪراچي يونيورسٽيءَ جي شاهه لطيف چيئر ۾ ريسرچ آفيسر ٿيو. آگسٽ 2000ع ۾ اسلاميه سائنس ڪاليج ڪراچيءَ ۾ سنڌيءَ جو ليڪچرار مقرر ٿيو. ماهوار رسالو ’ماهه روز‘ ڪراچيءَ جو ايڊيٽر ۽ اسلاميه ڪاليج مئگزين 2003ع جو چيف ايڊيٽر پڻ رهيو. هو ريڊيو پاڪستان ڪراچيءَ تي ڪمپيئر ۽ انائونسر طور پڻ ڪم ڪندو رهيو ۽ سنڌي لئنگئيج اٿارٽيءَ پاران ڪراچيءَ ۾ هلندڙ سنڌي سکيا ڪلاس جو نگران به رهيو. ڊاڪٽر ڪمال ڄامڙو وفاقي اردو يونيورسٽي، ڪراچيءَ جي سنڌي شعبي ۾ استاد ۽ سنڌي شعبي جو چيئرمين پڻ رهيو.
لکڻيون
هن جا سنڌ جي مختلف سنڌي اخبارن ۽ رسالن ۾ ڪيترا تحقيقي مقالا، مضمون، شاعري ڇپجندي رهي آهي. هو ريڊيو ۽ ٽي ويءَ لاءِ سنڌي توڙي اردوءَ ۾ لکندو رهيو. طارق عزيز شيخ سان گڏجي لکيل سندس مقالو ’شاهه عبداللطيف ۽ پاڪستاني ٻولين جا صوفي شاعر‘، شاهه لطيف چيئر ڪراچيءَ پاران ڇپيل آهي. سنڌي لوڪ فنڪارن بابت هن جو هڪ ڪتاب ’سنڌي ثقافت جا امر آواز‘، ثقافت کاتي پاران ڇپايو ويو آهي.
سندس ڪجهه ڪتاب جا نالا هيٺ ڏيجن ٿا.
ايوارڊ
سندس نالو سنڌ حڪومت پاران پرائِڊ آف پرفارمنس ايوارڊ لاءِ وفاقي حڪومت کي نامزد ڪيو ويو هو. ڪمال ڄامڙو کي سندس تحقيق ۽ لکڻين جي عيوض صوفي فائونڊيشن پاران صوفي ايوارڊ ڏنو ويو.
وفات
ڪمال ڄامڙو ڊسمبر 16 ، 2020ع تي ڪراچيءَ ۾ ڊينگي بخار سبب 48 سالن جي ڄمار ۾ لاڏاڻو ڪري ويو،      کيس هنڱورجا ڀرسان دفنايو ويو.
حوالا
زمرو:1972ع جون پيدائشون زمرو:2020ع جون فوتگيون زمرو:سنڌي اديب زمرو:سنڌي شاعر زمرو:سنڌي ليکڪ زمرو:سنڌي ماڻھو
فائبروبئڪٽيريز
فائبروبئڪٽيريز بئڪٽيريا جو ھڪ ننڍڙو فائلم يا تقسيم جو نالو آهي.
جسم (2003 فلم)
جسم ( transl.  بدن ) 2003 جي هڪ هندستاني ايروٽڪ ٿرلر فلم آهي جنهن کي ايڊٽ ڪيو ويو ۽ هدايت ڪئي وئي اميت سڪسينا، جيڪا مهيش ڀٽ پاران لکيل آهي، جيڪا پروڊيوس ڪئي وئي آهي پوجا ڀٽ ۽ سوجيت ڪمار سنگهه بينر هيٺ فش آئي نيٽورڪ [P] لميٽيڊ ۽ شرييا ڪريشنز، جنهن ۾ بپاشا باسو ۽ جان ابراهم شامل آهن. ، جنهن بعد بالي ووڊ فلمن ۾ پنهنجي شروعات ڪئي. فلم جي موسيقي ايم ايم ڪيرواڻي ڏني هئي.
پلاٽ
ڪبير ( جان ابراهيم )، هڪ ناخوش، بلڪه غريب، شرابي وڪيل پانڊيچري ۾ هڪ پلي بواءِ طرز زندگي گذاري ٿو. ڪبير جا سٺا دوست، سدھارٿ ( ونئي پاٿڪ ) هڪ پوليس ۽ وشال ( رنوير شوري ) سندس ساٿي، کيس مصيبت کان پري رکڻ جي ڪوشش ڪندا آهن. هن جي ملاقات سونيا کنا ( بپاشا باسو سنگهه گروور ) سان ٿئي ٿي، جيڪو سفر ڪندڙ ملينئر روهت کنا ( گلشن گروور ) جي خوبصورت زال آهي.
انهن جو هڪ طوفاني معاملو آهي ۽ ڪبير پاڻ کي سونيا سان پيار ۾ چريو محسوس ڪري ٿو. هن صلاح ڏني ته هوء طلاق حاصل ڪري، پر هوء چوي ٿي ته هن جو مڙس انهن ٻنهي کي مارڻ جي قابل آهي. سونيا آخرڪار ڪبير کي قائل ڪري ٿو ته هو پنهنجي مڙس کي قتل ڪري ۽ ان کي هڪ حادثي وانگر نظر اچي. هوء اهو پڻ مشورو ڏئي ٿي ته انهن کي روهت جي وصيت کي تبديل ڪرڻ گهرجي ته جيئن هوء هن جي سڀني ملڪيت جي وارث ٿئي. ڪبير هن سان دليل ڏيڻ جي ڪوشش ڪري ٿو، پر هوء اڳتي وڌي ٿي ۽ هن کي عملدار جي طور تي نامزد ڪري ٿو. روهت جي ڀيڻ، پريانڪا، کيس ڊيڄارڻ جي ڪوشش ڪري ٿي ته سونيا کي صرف پئسن ۾ دلچسپي آهي ۽ روهت جي پهرين زال کي قتل ڪري چڪو آهي. سدھارٿ، جيڪو ڪيس جو انچارج آهي، ڪبير تي شڪ ڪري ٿو ۽ دوستي ۽ فرض جي وچ ۾ پڪڙيو ويو آهي. ڪبير ڪوشش ڪري سونيا کي ساڻ ڪري شهر ڇڏي ڏنو. اهو صرف تڏهن آهي جڏهن هوءَ ڪنهن کي مارڻ لاءِ موڪلي ٿي ته هو سمجهي ٿو ته هوءَ سڀ ڪجهه چاهي ٿي پئسو آهي.
ڪبير سونيا کي منهن ڏئي ٿو ۽ هوء انڪار ڪري ٿي ته هوء ڪڏهن به هن سان پيار ڪيو. جڏهن هو پاڻ کي ڌمڪيون ڏئي ٿو ۽ پوليس کي پنهنجي ڏوهه جو اعتراف ڪري ٿو، هوء کيس گولي هڻي ٿي. هن کي پيٽ ۾ زخم آهي پر اٿڻ جو انتظام ڪري ٿو. سونيا هن ڏانهن ڊوڙي ٿي جيئن هو بيٺو آهي ۽ کيس ٻڌائي ٿو ته هن هميشه هن سان پيار ڪيو آهي. اهي هڪ پرجوش چمي ورتا آهن، ۽ پوءِ بندوق سونيا جي هٿن ۾ وڃي ٿي. اهو انڪشاف ٿيو آهي ته ڪبير سونيا کي پيٽ ۾ گولي هنئي هئي جڏهن هو کيس صوف تي ليٽائي رهيو هو.
هو پوءِ ڀڄي وڃي ٿو. ۽ سدھارٿ کي سڏي ٿو ۽ کيس ۽ وشال کي سمنڊ جي ڪناري تي ملڻ لاءِ چوي ٿو. اهي ڪبير سان ملن ٿا، جيڪو انهن کان معافي گهري ٿو. ۽ چوي ٿو ته هو صرف هڪ آخري ڀيرو سج اڀرڻ ڏسڻ چاهي ٿو. جيئن اهي سج اڀري ڏسن ٿا، ڪبير کي سونيا جو هڪ نظارو آهي جيڪو هن ڏانهن هلندو آهي. ڪبير پاڻ ڏانهن مسڪرائي ٿو ۽ پوءِ پنهنجي زخمن جي ڪري مري ٿوڃي.
ڪاسٽ
18 ڊسمبر 2002ع تي جِسمفلم جو سائونڊ ٽريڪ رليز ڪيو ويو. موسيقي ايم ايم ڪيرواڻي تخلص ايم ايم ڪريم سان ترتيب ڏني هئي، جنهن جا گيت نيليش مصرا ۽ سعيد قادري ڪمپوز ڪيا هئا. هندستاني واپاري ويب سائيٽ باڪس آفيس انڊيا ۾، هن سائونڊ ٽريڪ جا 1.5 ملين يونٽ وڪرو ڪيا ويا.
باڪس آفيس
جسم فلم ڪمايو( US$1.7ملين)جنهن کي باڪس آفيس انڊيا ”هٽ“ سڏيو.