cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Fabio Felline
Carrera
Pro su 2012, sinzat unu cuntratu cun s’echipa Androni Giocattoli-Venezuela: su primu èsitu cun sa montura noa arribat in abrile, in sa Furriada de s’Apenninu. Leat parte a sa Furriada a Itàlia de 2012, otenende su de duos logos in sa de noe etapas dae San Giorgio al Sannio a Frosinone. In triulas, est cumbocadu dae Bettini su C.T. pro una cuntzentradura de tres dies in Levico Terme, dae su 19 a su 21, cun sa finalidade de s’amaniare pro sos zogos olìmpigos e su mundiale. Sende gasi, a s’agabu no est isseberadu in su selessionadu italianu de s’olimpìada. In cabudanni, binchet su Memoriale Pantani. Est cumbocadu pro sa currera de sos Suta-de-23 de su campionadu mundiale in Olanda, peroe a dolu mannu non resessit a si cullocare intre sos primos. Lu cussìderant unu de sos zòvanos prus impromintidores de su tzicrismu italianu.
Damasco
Damasco (in Arabuدِمَشْق|Dimašq) est sa Capitale e sa segunda tzitade pius populada de sa Siria, cun unos 1.600.000 ab. (istima de su 2007), s'area metropolitana, cun pius de 5.000.000 de persones est sa pius populada. Tzitade antiga, naskida in su periodo de sa tziviltades mesopotamicas.
Museu archeològicu natzionale de Nùgoro
Edade nuràgica
Sa fase nuraghesa est cussa a sa cale su museu archeològicu de Nùgoro dèdicat prus logu, esponende unos cantos de sos repertos prus importantes. In su pranu temàticu, s'espositzione privilègiat sos materiales bènnidos dae sos logos de cultu caraterizados dae sa presèntzia rituale de abba (tèmpios a putzu e fontes sacras). Intre sas àteras cosas, si signalant che a puntos de fortza de s'espositzione una colletzione manna de brunzitos nuràgicos, sa ricostrutzione de unu cantzu de su cumplessu de Sa Sedda 'e Sos Carros de Ulìana, e unos cantos de sas pedracontzas decoradas de su nuraghe Nurdole de Orane.
Edade romana
Sa romanizatzione de su territòriu est rapresentada dae unu campionàriu de sas formas e produtziones de tzeràmica e ànforas de edade romana prus difùndidas, ma bi sunt fintzas epìgrafes e unu diploma militare, est a nàrrere un'atestadu de cungedu de unu sordadu chi aiat serbidu in s'esèrtzitu romanu a su tempus de s'imperadore Trajanu.
Su mastru de biolinu
Su mastru de biolinu (tìtulu originale in italianu: il maestro di violino) est una pellìcula de su 1976 aderetada dae Giovanni Fago.
Domo/logudoresu
Dòmmo, dómmu, dòmo, dòmu: est su logu, fatu dae sos homines pro bivere et inue istada sa zente; cussideradu siat comente apposentu solu e siat comente apposentos leados totus paris.
'Onne
Su sartu
Fonne est una comuna de sa Provìntzia de Nùgoro, cun prus de 4000 abitantes.
S'economia
S'economia de sa bidda non est prus comente a prima, fundada mescamente in su pastoriu e in s'agricultura. Dae annos sunt nàschidas medas atividades artesanales: furros de bistocos, de pane carasadu, salumifìtzios.
Zingu
In presèntzia de dititzone assumet unu colore ruju intensu. Su zingu est un'elementu in rastas essentziale, presente in s'organismu in cantidade superiore a sa de cale si siat àteru oligoelementu foras de su ferru.
Civraxiu
Su civràxiu o civraxu (dae su latinu cibarius) est unu pani tipicu de su Campidanu, tzerriadu fintzas "pani 'e Seddori". Tenit forma tunda e podit pesai fintzas dus o tres chilus.
Sòrighe (informàtica)
Istòria
Unos cantos annos a pustis sa Xerox at prodùidu su primu elaboradore dotadu de Interfàtzia gràfica e sòrighe, su Xerox Alto. Posca Steve Jobs de s'Apple Computer, bidende una dimustratzione a sa Xerox de s'impreu de su sòrighe, at isvilupadu una versione prus sobrada de sa matessi bidea, s'elaboradore Lisa, creschende·nde s'usabilidade.
Trisinamentu
Su significadu comunu de s'atzione est s'issèberu mùltiplu de ogetos:
Oroteddi/nugoresu
Oroteddi est una bidda de 2.314 abitantes de sa Provìntzia de Nùgoro, est posta a 470 m.s.l.m.,in sa Barbagia de Ollolai. Su tzentru de Oroteddi est naschidu meda probabilmente in epoca romana, galu oe si podent bidere sos restos de duas istradas romanas in s'essida de sa idda, chi fintzas a primos de su 900, innanti de faghere sas istradas chi oe connoschimus fint sas unicas istradas de atzessu. In d'unu de sos trettos prus artos de sa idda, b'est sa cresia de Santu Juanne Batista, fraicada innanti de su 1139, (de tale data est sa prima atestatzione de sa cresia), e ampliada in su 1966 chin sas duas navadas laterales. Sa cresia, acontzada dae pacu, est particulare pro su campanile a vela, ue bi sunt galanos artos rilievos, (unicos in Sardigna) in sa pratza de Santu Juanne b'est finzas un'arcu, chi fit sa janna de su monasteru anticu. In sos campos de Oroteddi no bi mancant sos nuraghes, comente su de Calone e su de Aeddos (in sa serra de idda)
Boe marinu
S'areale de su bòe marinu cumprendìat tottu su Mare de Mesu, su Mare Nigheddu, sas costèras atlanticas de Ispagna e Portogallu, Maroccu, Mauritania, Madera e Canarias. Oje chi est oje, peròe, sich'est belle ispàrtu dae su Mare de Mesu, pro neghe de s'attividade umana in costa (pìsca e càtza, turismu, palattos e gòi sichinde). Non bi nd'abbarrat chi 500 esemplares in grùstios ispèrdios in Grèghia e Turchia, e fintzas in su nord-ovest de s'Africa (Maroccu, Mauritania e Madera). In Sardinna fortzis bi nd'at galu calicunu, in su trettu tzentru-orientale de s'Ozzastra.
Dj Tubet
Est in atividade dae su 1998 cantende in limba italiana e limba friulana.
Betlemme
S'UNESCO at proclamadu sa Basìlica de sa Natividade patrimòniu de s'umanidade in su làmpadas de su 2012.
Francu
De su Francu a s'Euru
In su 2002 su francu est istetiu remplasau de s'Euru sa moneda unica de s'Europa, su cambiu est 1€ = 1936,27₤
Candela
Relatzione intre l'intensidade luminosa, su flussu luminosu e s'illuminamentu
Si un'origine emitit un'intensidade luminosa nòdida Iv (in candelas) in unu conu bene definidu, su flussu luminosu totale Φv in lumens est
Cun su fine de medire s'illuminadura, sa candela no est un'unidade pratica, ca si àplicat petzi a puntos de lughe ideales, donzunu aprossimadu dae una origine minuja respetu a sa distàntzia de sa cale benit mesurada s'irrajamentu luminosu suo, fintzas suponende chi bèngiat esecutada in ausèntzia de unas àteras fontes de lughe. Su chi benit mesuradu diretamente dae un esposìmetru est sa lughe intzidente in unu sensore de àrea finida, overas s'illuminamentu in lm/m2 (lux). Nointames, si si progetat un' illuminatzione de medas benas luminosas puntiformes, comente a sas lampadinas, cun intensidades uniformes aprossimativamente omnidiretzionales, sos contributos a s'illuminamentu dae lughe incoerentes essende additivos, est istimadu in manera matemàtica comente sighit. Si ri est sa positzione de sa i-esima oìgine de intensidade uniforme Ii, e â est su vetore unitàriu normale a s'àrea opaca elementare illuminada dA mesurada, e pro totu sas origines luminosas s'agatent in su matessi semi-tretu divididu pro su pranu de custa zona,
Antoninu Rubattu
Est stètiu sindigu de Sennori, bidda in ui at bìviu, po noi annus. Cumenti istudiosu de lìngua sarda, fiat in sa cummissioni de espertus ca at publicau sa proposta de sa Limba Sarda Unificada.
New Jersey
Su New Jersey est unu istadu federadu de sos Istados Unidos, chi s'agatat in is regiones de su Nord-Est e de su Mèdiu-Atlànticu. Sa capitale est Trenton, sa tzitade prus manna est Newark.
Est su de 4 istados prus pitios, ma su de 11 prus populados e su cun prus arta densidade intra de is 50 de sa natzione. Est fintzas s'istadu de 7 in richesa produida.
Tenerife
Cun subrafache de 2.034,38 km² e populatzione de unos 906.854 bividores, Tenerife est sa ìsula prus manna e populada de s'artzipèlagu e de sa Ispagna. Pro su vulcanu Teide est connota in totu su mundu.
Sa bidda prus manna est Santa Cruz de Tenerife, chi est fintzamentas capitale de sa comunidade autònoma de sas ìsulas Canàrias.
Càrriga termale
Pro càrriga termale (thermal load in inglesu) nos·si referit a sa cantidade de calore (latente e sensibile) chi intrat (o benit criadu) in nd'unu logu. Connòschere canta energìa termica b'at in nd'unu logu podet èssere importante pro rajones diferentes. In s'area de su cunditzionamentu de àera de sos fràigos, pro esémpiu, faghere un'analisi piessigna de sas cuntributziones de calore azuat a cumprendere e a agatare su menzus atrémenu pro aorrare energìa. Su cunsumu de energìa est reduìdu in dainantis de totu cund unu bonu progetu de su fràigu e unu séberu appadronadu de sos materiales de fraigada, pro fagher in manera chi su coefitziente de trasmissione de calore de sos muros e de sos barcones siat su minore possibile.
Metru cuadrau
Su metru cuadrau o metru cuadru (sìmbolu m²) est una unidadi de mesura de s'àrea, est po definitzioni s'àrea a intru de unu cuadradu cun ladu de unu metru. Su metru cuadrau est una unidadi derivada dae su Sistema internatzionali de mesuras, e tenit ca multiplus s'etaru (sìmbolu ha)e su chilòmetru cuadrau (sìmbolu km²).
Irlanda de su Norte
In sos giogos olìmpicos sos bividores de Irlanda de su Norte podent compètere siat pro su Rennu Unidu, siat pro sa Repùblica de Irlanda.
Santo Stefano d'Aveto
Santo Stefano d'Àveto (San Steva (o Stea) d'Aveto in limba ligure, San Ste'  in sa bariante locale) est unu comune italianu de 1.251 abitantes in sa Provìntzia de Gènova in Liguria.
Irlanda de su Norte
Istòria
S'istòria de s'Irlanda de su Norte est istada signada dae discriminatziones e disamistades intre custas duas comunidades, iscasciadas a manu de sa fine de sos annos 60 de su de 20 sèculos, in violèntzias chi diant tènnere durada de tres deghinas de annos, nodios oe cun nùmene de The Troubles (sos istorbos). Sos Troubles, tirende·nche a mesu sas fortzas de istadu, ant tentu resurtu in prus de 3.000 mortos e prus de 50.000 vìtimas. S'acòrdiu agatadu in su 1998 cun su Good Friday Agreement (Acòrdiu de sa Chenabura Santa), est istadu unu passu de importu mannu pro su protzessu de paghe, mancari setarismu e segregatzione religiosa abarrant galu unu problema sotziale grae in ie.
Boston
Boston est sa prus manna bidda de sa Noa Inghilterra cun populatzione de unos 646.000 bividores, e sa de 24prus manna in sos USA. Est pois su tzentru de una manna àrea metropolitana sa prus manna de deghe in sa natzione, narada Greater Boston, chi contat 4.5 milliones de bividores.
In Boston sunt istadas abertas sa prima iscola pùblica (1635) e sa prima metropolitana (1897) de sos Istados Unidos.
Gadolìniu
Su gadolinio est ferromagnèticu suta de 19,3 °C (sa prus arta temperadura de Curie intre sos lantanòides ferromagnèticos).
Indùstria
Su tèrmine indùstria benit impreadu in sensu rigorosu pro indicare calesi chi siat faina umana chi benit acumprida a sa mira de generare benes o servìtzios.
Timbora de Rocabertì
- Bogadu de is Annales de sa Corona de Aragona de [Jeronimo Zurita y Castro
Timbora di Rocabertì, o Timbors (Bartzellona, 1318 – Aristanis, 1364), fiat una nòbile catalana, giuighissa mugere de Arbaree, dae su 1347 a sa morte, pro àere cojuadu Marianu IV, de su cale aiat tentu bator fìgios, intre chie Ugone III e sa famada Elionora
Biografia
Timbora faghiat parte de sa famìlia aristocràtica e influente catalana de is viscontes de Rocaberti (o Roccabert o Rocabertì), contes de Peralada, marchesos de Anglesola: biviant mescamente in su palatzu bartzellonesu, in su casteddu de Peralada e in su Castellciurò in Molins de Rei.
Fìgia de su visconte Dalmau VII (intre is suos antepassados, pro bia feminina, bi fiat Ramundu Berenguer IV de Bartzellona, pobiddu de sa reina de Aragona Peronella), cumpetente capitanu de gherra, intre is prus autorèvoles nòbiles catalanos chi aiat gherradu cun abilesa in Sardigna in su 1323-1324. Is frades majores suos fiant: Gofredu V de Rocabertì e Serralonga (aiat sutzèdidu a su babbu e aiat cojuadu Elisenda de Moncada) e Gulliermu Galceran (aiat eredadu sa baronia materna). In su 1336, Timbora teniat degheoto annos e aiat connotu, in sa corte de su re Alfonsu IV de Aragona, su donnikellu (fiat su tìtulu chi si daiat a is fìgios de is soberanos arbaresos) Marianu de Arbaree, fìgiu segundu de su giùighe Ugone II, in Bartzellona, cun su frade minore Giuanne, a su fine de retzire una educatzione de prìntzipe. S'unione issoro fiat meda agradessida a su soberanu (mortu pagu a pustis) e a su sighidore Pedru IV su Tzerimoniosu chi aiat nominadu su giòvanu conte de Ghociani e de Marmidda. Sa pariga aiat fissadu s'abitòriu in su casteddu de Molins de Rei, in ue diant nàschere is fìgios: Ugone (1337), Biata (1343), una pipia morta premadia e Elionora (1347) tzirca. Su segundu frade de Timbors, Gulliermu Galceran, aiat inghitzadu su brancu baronale Rocabertì-Cabrenys e si fiat cojuadu cun Maria de Arbaree, sorre minore de Marianu (morta in su 1392), e aiant bìvidu in Aragona.
In su 1347 Marianu aiat sutzèdidu a su frade e sa pariga fiat mòvida a su palatzu giuigale de Aristanis. Timbora aiat ammustradu unu temperamentu forte e, mancari cadalana, aiat aderidu a sa càusa de su maridu contra de uìis aragonesos chene cunditziones, cosa chi aiat provocadu unu notàbile ampramentu de is làcanas de su regnu. Fiat istada fèmina emantzipada, in cuntrastu cun is costùmenes de s'època, a su puntu chi aiat bòlidu chi is duas fìgias Biata e Elionora aiant tentu una formatzione culturale paris a sa de su frade.
Eletrone
S'abbentu de s'eletrònica e su relativu isvilupu de s'informàtica ant fatu s'eletrone protagonista de s'isvilupu tecnològicu de su de binti sèculos. Sas propiedades suas sunt isfrutadas in aplicatziones disvariadas, comente a sos tubos a rajos catòdicos, sos microscòpios eletrònicos, sa radioterapia e su laser.
Goda (re)
Goda (a curtzu a su 500 - Casteddu, 533) est istadu unu funtzionàriu vàndalu, incarrigadu dae Gelìmeru de guvernare sa Sardigna dae s'incumintzu de su 530, pagu prus o mancu, e chi a pustis s'est ribelladu, proclamende·si rex de s'ìsula.
Barbastro
Barbastro est una comuna ispagnola de 15.053 abitantes situadu in sa comunidade autònoma de s'Aragona.
Intzidente ferruviàriu de Castelldefels
Isvilupu de sos fatos
A sas oras 11:23, fiat prebidu su trànsitu sena arressada peri s'àtera bia de unu trenu Sèrie 490 de Renfe, in servìtziu Alaris intre Alicante e Bartzellona, chi tzirculaba a ora a 139 km/h in un'arrogu in ue sa belotzitade màssima autorizada est de 150 km/h. S'Alaris aiat agrugadu a 150 metros de s'istassione su probianias chi protzediat in sa deretura contrària, pro custa resone nch'aiat faladu s'intensividade de sos faros pro no illuinare s'àteru machinista, comente apostìvigat su regulamentu. In s'arribonzu a s'istassione, s'abizat de su grupu de pessones chi sunt rugrende sa bia, duncas ativat sa bussina e su frenu de azutòriu. Su trenu istrampat su grupu 4 segundos a pustis, e s'arressat 800 metros a pustis de ativare su frenu.
John Ruskin
Est istadu su criticu de s'arte pius importante e cunsideradu de s'Epoca vittoriana, e in pius unu mecenate, unu disegnadore e acquarellista, unu pensadore e filantropo. Ad iscrittu subra diversas materias dae sa geologia a s'architetura, ornitologia, literadura, botanica, economia politiga.
Istadu satèllite
Istadu satèllite est un'agetivu peorativu chi si dat in polìtica internatzionale a cale si siat Istadu chi, mancari numenalmente indipendente e reconnotu dae àteros istados pares, in sa pràtica s'agatat sugetu a su domìniu polìticu o ideològicu de un'àteru, in generale una potèntzia. Paris a su chi acontesset cun trèmenes simigiantes comente Istadu buatone, sa catalogatzione de un'Istadu comente satèllite est cunsiderada partidista e pròpia de sos isfamadores de is guvernos chi ddos ghiant.
Sindia
Sindia est una bidda de sa Provìntzia de Nùgoro in sa Pranàrgia e giughet 1.971 bividores.
Sa cultura
Dae pagu est nàschidu un'assòtziu naradu Rimas in Sindia chi in pare a Sa Pro Loco, a su Grupu Folk Banzu, a su Grupu Folk Salvadore Piras, a su Tzìrculu Culturale Cabuabbas e a sas cunfrarias de Santa Rughe e de Su Rosàriu at a dare unu contributu mannu pro sa tutela de sa limba e de sa cultura sindiesa.
Pasada
Edade romana
Su perìodu de segus a sa conchista romana de sa Sardigna (238 a.C.) est signadu in custa zona dae sa creatzione (o, cun meda prus probabilidade, s'ampriamentu) de su Portus Liquidonis (o Portus Luguidonis) chi fiat in localidade Paule Mare, in sa cala a curtzu a sa turre aragonesa.
Su perìodu giudicale
Su male de sa malària, favorida dae su nùmeru mannu de sas superfìtzies a istàniu, aiat causadu un'ispopulada de sa bidda a inghìriu de su 1345 e unu calu de sa produtzione, ma non de sas tassas pretèndidas de sa Corona de Aragona in gherra cun s'Arbarè, tantu chi, prus pro s'opressione fiscale chi pro timorias sanitàrias, sas zonas aiant istadu belle in manera cumprida abbandonadas.
Sa Baronia
Posca èssere istada teatru de su primu secuestru de persone cun punna de estorsione de s'istòria de Sardigna (1477), sa Baronia fiat istada ogetu de furas intensas de sos piratas saratzenos (a s'ispissu tunisinos e algerinos) e de sos lanzichenecos e bàrbaros; in su matessi tempus, unu bandidòngiu internu de grassatzione (de cale faghiant parte fatu-fatu preìderos isbandados) teniat semper sas populatziones in unu clima de minetza..
Su Noighentos
Nointames sa realizatzione de un'isbarramentu in su Rio Pasada (diga de Maccheronis), Pasada at sufrire semper in manera grave (finas a tempos de oe) de crisi ìdrica, fatore de allentada de sa produtzione agrìcula ma fintzas de su sutzessu turìsticu, chi però fintzas gasi fiat de ispantu. Puru in ausèntzia de servìtzios, e ischende de s'impossibilidade de nde frunire, in tema de turismu fiat istada pensada sa lotizatzione de su territòriu costa de su riu de "Paule 'e mare" (divenidu Santu Juanne, e connotu comente "San Giovanni" in italianu), ogetu de unu rimboschimentu a pineta incumentzadu in sos annos sessanta e de una partitzione urbanìstica (poi non respetada de su totu in tèrmines de ìnditzes) chi diat àere pigadu corpus durante sos annos setanta de su s'abusivismu edilìtziu famadu meda. Su tzentru, finas a pagu tempus a oe sede de un'istabilimentu balneàriu de sa Politzia istòricu, cantu connotu, aiat superadu sa fase edificatòria e aiat supridu in maneras ispontàneas a sa mancàntzia de servìtzios, e est una destinatzione de villegiatura de primore.
Cultura
Àteru monumentu de importu est sa turre de Santu Giuanne: su primu documentu chi l’atestat est de su 1591, e mancares siat istada fraigada tempus meda a in antis si pensat chi siat istada fraigada in perìodu ispagnolu e no aragonesu.
Su monumentu prus bellu e de importu de Pasada, sìmbulu matessi de sa bidda, est su Casteddu de sa Fae (o su turrione), chi si pensat siat istadu fraigadu a su comintzu de su 1200 pro more de s’atzione de sos Giùighes Visconti (pisanos) pro amparare sa gente e sos territòrios pasadinos, ricos de bingias, ortos, pasturas e olivàrios, ma fintzas campos pro tzereales e terrinos cun àrbores de frùtora. Su fràigu de su casteddu al cumportadu unu mudamentu mannu pro Pasada e pro su territòriu suo, chi podet rapresentare s’assempru de sos mudamentos polìticos-istitutzionales e sòtzio-econòmicos de sa Sardigna e de sa Gaddura de su sèculu XIII. Pro su chi pertocat sa cultura est pretzisu ammentare unu de sos prus antigos prèmios de poesia in limba sarda de totu sa Sardigna, su Prèmiu de poesia in limba sarda - Pasada, chi dae prus de trinta annos istràngiat sos poetas contemporàneos prus mannos, dende a sa poesia e a sa limba sarda s’importu chi li tocat. Sa premiatzione est fata in su mese de austu.
Sas festas
Sas àteras duas festas de importu sunt Nostra Segnora de su Sucussu, chi si festat sa domìniga a pustis de Pasca de abrile cun un'isfilada in bestires traditzionales pasadinos e Santu Migalli in su santuàriu in su sartu de Pasada, s'ùrtima domìniga de cabudanni, cando s'ammàniat una chena pro totu sos pellegrinos.
In sa mùsica, su "Pasada Jazz Project" est istadu un'esperimentu nòdidu meda de promotzione de custu gènere, chi cunsistiat in su sèberu de giòvanos talentos de jazz de premiare cun sa cobertura de sos gastos de produtzione de sos primos discos issoro. Posca medas editziones, totu cantas de sutzessu, e pro motivos non connotos, sa manifestatzione est istada suprimida a curtzu a su 1995.
Giogu de sa botza
S'iscuadra de fùbalu de sa tzitade est sa Polisportiva Dilettantistica Pasada 1966 chi mìlitat in su girone D sardu de 1ª Categoria, e est nàschida in su 1966. Aiat arruoladu su portieras de su PSG e de sa natzionale italiana de fùbalu Salvatore Sirigu, in sos primos annos suos de formatzione de fùbalu.
Thiniscole/nugoresu
Tempus prenuragicu e nuragicu
Sos repertos de su tempus prenuragicu in sos territorios de Thiniscòle, bi sunt sos microliti petras geometricas in selce e de ossidiana de su tipu a trapezio e a mesaluna, chi podent facher risalire a su Neolitico Anticu Medio (6000 a.C.), sunt istatos picatos in passatu in sas dunasa de Capo Comino, in ue si podent mirare claras peadas de frequentatzione umana, galu de su Neolitico sa fazada de grutta de Elène Portiche in sa falata occidentale de Monte Lattu e in su terrinu in ghiru sunt aciapatos biculettos de vasos pintados e decoratos (secunda metade de su 5000 a.C.)
Antoni abate
Cultu
Sa Crésia catòlica e sa luterana ddu afestant in su 17 de gennarxu, mentras sa Crésia ortodossa copta ddu afestat in su 31 de gennarxu. In Sardìnnia est meda venerau: est patronu de sa Diòtzesi de Tèmpiu-Ampùrias e de is biddas de Burgos, Casteddu Sardu (titulari puru de sa Cuncatedrali), Dèsulu, Deximumannu, Pasada, Sant’Antoni Arruinas, Sant'Antoni de Calanzanus e Silanos.
Canale de Suez
Cumpletadu in su 1869 e abertu su 17 santandria 1869, su canale est istadu realizadu dae su frantzesu Ferdinand de Lesseps subra progetu de s'ingegneri trentinu Luigi Negrelli e cunsistet de duos tretos, a norte e a sud de su Lagu Marigosu Mannu: su fraigu at duradu 15 annos, traballu acumpridu gràtzias a una cooperatzione intre medas natziones europeas tra cales sa Frantza chi at dadu su contributu majore, mentras in su 2015 est istadu cumpletadu s'addòpiu de carchi tretu de su canale.
Claudia Aru
Biografia
A pustis de si laureai in s'Universidadi de Bologna in stòria de s'Arti, at bìviu de su 2002 a su 2005 in Barcellona, innui at studiau mùsica in sa scola "Taller de Musics". A pustis, at bìviu in New York e in Roma e est torrada in Sardìnnia in su 2008, innui at fundau su progetu Bentesoi, cun Arrogalla, chi at pubblicau duus Album, Tripland e Folk You. In su 2012 inghitzas sa carriera sua de solista pubblichendi s'album Aici cun s'eticheta Nootempo chi iat giai prodùsiu is album de is Bentesoi. S'album bessit a pustis de su sìngulu omònimu e in paris cun un'atru sìngulu, Burdu bu. Totus is testus de s'album funt scritus de issa etotu e sa mùsica est cumposta in collaboratzioni cun Marcello Pilleri chi sonat sa ghitarra e su banjo e cun Matteo Marongiu a su contrabbassu. In su 2013 bessit su segundu album, A giru a giru.
Sòrgono/logudoresu
Sòrgono est una bidda de sa Provìntzia de Nùgoro in su Mandrolisai, s'agatat a 700 metros subra su mare e jughet 1.761 bividores.
Zassos de 'idere
Logu de mesania de sa Sardigna zassu Funtana de Meurra e foresta Massanì, cheja fora de bidda de San Mauro chin sos “muristenes”, cheja fora de bidda de santu Giagu, cheja fora de bidda Nostra Segnora de Itria, foresta S.Loisu e-i s'oasi naturalistica in sa leada de Bardacolo (logu ue si pesat su chervu sardu), foresta monte “Littu”, “Serra Longa”, funtana de “Perda 'e manza”.
Belfast
A pustis de s'indipendèntzia de sa Repùblica de s'Irlanda in su 1922, sa tzitade, chi fiat fata capitale de s'Irlanda de su Norti (abarrada intro su Rènniu Aunidu, est istada su logu in ue sas perricas intre unionistas e lealistas at tentu peus efetos. In particulare intre sos annos 60 e 90 paritzos bighinados de sa tzitade fiant a beru suta sèdiu de gherra. Atentados e bochidòrgios fiant fetianos e s'esèrtzitu britànnicu chi s'ocupaiat de tènnere s'ordine interbeniat fatuvatu cun mètidas rebestas contra sos unionistas, chi fiant sos cunsiderados nimigos de s'istadu. De su restu fiant custos sos chi intzullaiant su cunflitu, chirchende de torrare a aunire totu s'Irlanda in una sola natzione indipendente dae sa corona britànnica, chi ddos fiat colonizende de unos 800 annos. Sos lealistas contrapostos a custos fiant difatis totus de pesada dae colonizadores britànnicos chi aiant ocupadu sa parte setentrionale de s'ìsula, in ue rapresentaiant majoria in sa populatzione.
Furriada in tundu
Sa furriada in tundu est una rodadura ràpida de un'automòbile a inghìriu de s'asse bertigale, chi acontessit in determinadas tzircustàntzias cando su ghiadore nde perdet su cuntrollu.
Causas
- in sa borta, cando sas rodas de palas perdent aderèntzia (pro neghe de sa belotzidade etzessiva, o tando de iscarafossos, macras de ozu, crastos o àtera cosa), si su pilota non reassionat immediatamente contrabirende su cuzone de derapada (est a narrer su cuzone intre sa deretura de martza e cussa a ue est aderetadu su beìculu) aumentat semper de prus e s'automòbile si fùrriat in tundu e nch'essit dae sa caminera a foras de sa borta. In cundissiones determinadas (belotzidade particularmente elevada, baritzentru artu, tzocu contra a imbaros bassos, ruta a unu palone, eac.), sa betura si podet finas bortulare;
- in tempus de una frenada meda forte, su pesu de sa betura s'arrimat preferentemente in sas rodas de palas: sa frenada perdet duncas de eficàssia in sas de palas, e prus chi totu si sa frenada est realizada in sa borta o cun sa betura no perfetamente dereta, sa parte de palas de s'automòbile podet lassinare a foras chirrarmente provochende sa furriada in tundu o, che in su casu anteriore, a bias finas su bortulamentu;
Coria
Monumentos
Sos monumentos de annotu de sa tzitade sunt sa Catedrale e sa Tzinta murària.
Ispetzializades alimentares
A Coria e in sos unos àteros tzentros agrìculos de s'Estremadura si produent numerois ispetzializades alimentares tuteladas dae su semu DOP
Silvio Moser
Silvio Moser (Tzurigu, 24 abrile 1.941-Locarnu, 26 maju 1.974) est istadu unu pilotu automobilencu isvìtzeru.
Notas biogràfigas
Zai s'istajone de 1964 fiat istada particularmente ditzosa pro sas bintòrias in sa Temporada Argentina e in su campionadu europeu de Fòrmula 3, ch'isse aiat terminadu in agualidade de puntos cun Jackie Stewart.
Gherra de su Golfu
Costitutzione de sa coalitzione
S'Itàlia at partetzipadu afilende in su golfu Pèrsicu giai de su cumintzu de s'invasione de su Kuwait una fortza navale in s'Operatzione Golfu 2 e partetzipadu a sos bombardamentos cun unos catziabombardieres Tornado IDS. Su generale Mario Arpino est istadu capu de s'unidade de coordinamentu aèreu in su cursu de sas operatziones bèllicas in Aràbia Saudita de su santugaine 1990 a su martzu 1991. A su tèrmine de sas disamistades unos cantos cassaminas de sa marina militare italiana ant sighidu a operare in sa zona pro bonificare sas abbas de minas navales.
Operatzione Instant Thunder
Unos àteros bersàllios diant èssere istadas sas infrastruturas tziviles, comente sas tzentrales elètricas e lìnias telefònicas. Infines, s'ùrtima fase diat àere cumprèndidu sa cumbata dirìgida cun sas fortzas irachenas. Debilitadu dae sas primas duas fases, s'esèrtzitu non diat àere dadu meda resistèntzia.
Foressida de petròliu in su Golfu
Su 23 ghennàrgiu, s'Iràq est bènnidu acusadu de àere ghetadu in mare 400 milliones de gallones de petròliu in su golfu Persico, provochende sa prus manna essida a foras de petròliu de s'istòria. S'acusa de àere atacadu in manera deliberada sas risursas naturales pro blocare s'isbarcu de sos Marines est istadu negada dae su guvernu irachenu, segundu su cale fiat istadu causadu dae su bombardamentu de sa coalitzione chi diat àere distrùidu de sas petrolieras irachenas atracadas.
Sa campagna terrestre
Sas fortzas de sa coalitzione ant dominadu s'àera gràtzias a sa supremazia tecnològica, ma su divàriu tecnològicu pro sas fortzas de terra fiat addiritura superiora. Sas tropas de sa coalitzione possediant su mannu avantàgiu de operare in suta de s'amparu de sa supremazia aèrea creada dae sa fortza aèrea in antis de s'inghitzu de s'ofensiva de terra. Ultres a custu possediant unos àteros duos avantàgios tecnològicos:
Sardonicismu
Orìzine
Una prìma radìchina de sa paràgula, de càda manéra, bènit dae s'Odissèa de Omèru, in ube Odisseu (Ulisse) tòrrat a Ìtaca e cumìntzat a risitàre "sardonicamente" cara a unu de sos ispasimàntes de sa muzère sua chi lu bòlet attaccàre. Dae su grecu sardónios, tando, sa paràgula est colàda a su latìnu sardonius e, dae cùghe, a totus sas atteras lìmbas (pro esèmpiu, su frantzèsu sardonique, s'inglèsu sardonic, su tedescu sardonisch, s'italiànu sardonico, su sardu sardónicu e gài sichìnde).
Coudu
Nùcleu
Su nùcleu de is coudus est sa parti sòlida, e candu su coudu est atesu dae su Soli est sa sola chi esistit. In su 1950 Fred Lawrence Whipple at imbentau su modellu de sa bòcia de nie bruta po spiegai su cumportamentu de su nùcleu acanta de su Soli: sa bidea fiat chi su nùcleu fiat fatu po sa prus parti de ghiàciu de àcua, monòssidu de carbòniu e anidridi carbònica cun partis de pruini e roca. A pustis de sa missioni Giotto perou su modellu est stètiu currègiu: is coudus no funt bòcias de nie bruta, ma mancai bòcias de brutori cun nie. Sa parti perdosa est cussa chi donat sa forma e su croxu de su nùcleu, e aundi càpint is sustàntzias lèbias chi ant a torrai a gas po mori de su calori de sa luxi de su Soli in su perièliu. Is nùcleus de is coudus cuntenint meda sustàntzias orgànicas, e su lander Philae de sa missioni Rosetta ndi at agatau sexi diferentis, e puru sustàntzias de grandu importàntzia po sa bida cummenti aminoàcidus.
Crinera
Sa parti prus manna de su gas chi bessit dae su nùcleu est vapori de àcua. Spàniadu in su spàtziu, si sfridat fintzas a 100 km dae su nùcleu, aundi sa alladiadura no arrenescit a ddu sfridai prus de cantu sa luxi de su Soli, mascimamenti is rajus UV, ddu callentit. Su alladiadura sighit po mori de s'energia noa ammuntonada in su gas fintzas a 103/104 km. In s'interis, is rajus UV arrogant is molècolas de àcua e formant ionis, chi creant una magnetosfera chi si interagiscit cun su bentu solari e su campu magnèticu interplanetariu. Difatis in su caminu su coudu "sulcat" su mèdiu interplanetariu ca una nai, strechendi is linias de su campu magneticu chi aparant "astragadas" in su plasma a fora de sa crinera, e format unu "bow shock" (unda de prua in inglesu) aranti a issu. Sa luxi de su crinera benit dae sa fluorescentza de is ionis.
Coas
Sa matèria chi su bentu solari e sa luxi leant dae sa crinera formant is duas coas de su coudu, sa coa de plasma e sa coa de pruini. Is coas si formant a pustis de sa crinera, e podint essi longas fintzas 3 UA. Sa coa de pruini est sa prus luxenti: sa luxi de cosa sua no est creada dae sa coa ma est luxi de su Soli reflessa dae is granixeddus de pruini. Custa reflessioni stèsiat is granixeddus dae sa crinera: sa luxi tenit unu momentu, est a nai donat una spinta a su chi atumbat. Mancai siant fenomenus de prus pagu importu, su bentu solari e su campu magnèticu puru influentzant is granixeddus po su fatu chi custus funt carigus eletricamenti, e podint cangiai sa strutura de sa coa. Candu sa Terra passat aintru is restus de custas coas ddoi est su fenomenu de is farinallas de steddus.
Orìgini e sorti
S'atividadi de is coudus ddis fait perdi massa a donnia passàgiu acanta a su Soli: finias is sustàntzias chi podint svaporai, su coudu spàciat de tenni crinera e coas, e torrat a invisìbili. Si pensat chi unus asteroidis connotus me in su sistema solari, agiumai su 6% de is acanta a sa Terra, funt a beru coudus dormius. In prus de custu, is coudus si podint arrogai po mori de is esplosionis de gas aintru issus e totu, o atumbiai su Soli o is pranetas. Su fatu chi sa vida de unu coudu siat prus curtza de cussa de atrus ogetus de su Sistema Solari at fatu preguntai a is astrònomus poita ndi bideus oi puru.
Missionis
Sa prima astronai a passai acanta a unu coudu est stètia ICE, una missioni de sa NASA e de s'ESA impari. In si 1986 su coudu de Halley est stètiu bisidau dae sa chi narant Armada de Halley, medas astronais de diferentis Stadus. Su primu aterragiu "moddi" est stètiu fatu dae su lander Philae de s'ESA, in sa missioni Rosetta.
Beneita de Arbaree
Famìlia
Sa mama de Beneita fiat morta in su 1369, comente a testimòniat sa lìtera de su guvernadore de su Cabu de Logudoro a su re Pedru IV de Aragona, datada pròpiu a cuddu annu.
Nuraghe Santu Antine
Collocatzione geogràfica
S'agatat in sa regione istòrica de su Meilogu, in sa comuna de Turalva, in sa prana de Cabu Abbas, in ue sunt presentes prus de 30 nuraghes, intre sos cales est de importu mannu su nuraghe Oes.
Pan European Game Information
Sa Interactive Software Federation of Europe (ISFE) lu at imbentàu in su mese de aprile de su 2003. Custu sistema, chi est in imprèu de 16 istados diferentes, non si depet assotziare a s'Unione Europea, mancàri chi sa prus parte de cussos istados nde facat parte.
Deutscher Werkbund
Su Deutscher Werkbund ("lega tedesca de sos artigianos"), fit una associatzione tedesca cumposta dae artistas, architetos, designer e industriales, fundada a Monaco de Baviera in su 1907, pro iniziativa de s'architeto Hermann Muthesius, de s'imprenditore Karl Schmidt e de su politigu Friedrich Naumann cun s'iscopu de creare una forte ligadura tra s'industria e sas artes applicadas. Su Werkbund at rappresentadu una tappa importante in s'isvilupu de su architetura moderna e de su design industriale, in particolare in sa successiva fondazione de su Bauhaus. Su movimentu est restadu in attividade finas a su 1934 cando fit istadu supressu dae su regime nazista e fit istadu fundadu a nou in su 1950 e dureidi finas a sos annos '60.
Mississippi (istadu)
Su Mississippi est s'istadu de 32 in istérrida e su de 31 pro populatzione in sos USA. A suta de medas bisuras, comente sanidade, livellu de educatzione e richesa produida s'agatat in fundu a sa classifica natzionale.
S'istadu est meda ricu de padentes, francu su delta de su Mississippi, chi fiat isbuscadu in su seculu XIX pro pònnere cultibos de cotone. Est leader in s'allevamentu e cummèrtziu de pische-gatu.
Keanu Reeves
Carriera
Keanu comintzat sa carriera sua de atore in s'edade de noe annos. Essit a sa produtzione Damn Yankees. A sos 15 annos, faghet de Mercutio a Romeu e Julieta, tragèdia romàntica a su teatru de Leah Posluns. Keanu at comintzadu a s'ischermu grandu in una sèrie còmica de sa CBS, Hangin'in. A su cumintzu de sos annos 1980, at aparèssidu in publitzidade (distachende una pro sa Coca-Cola), curtzumetràgios comente unu dramma de sa NFB One Step Away e a sa fine s'èsitu de cultu de Brad Fraser Wolf Boy. Su 1984, faghet in sa sèrie Going Great.
A pustis de carchi ruolu minore, unu pabiru prus importante si presentat su 1986 a River's Edge. A pustis de s'èsitu de su film, at passadu su fines de sos annos 1980 aparessende in unu nùmeru tzertu de film de giovaneddos, includende Permanente Record, e sa cummèdia de èsitu de 1989, Bill & Ted's Excellent Adventure, cun su sighimentu suo su 1991 Sas Aventuras de Bill e Ted. Custu pabiru at marcadu meda Keanu. At indicadu chi «teniat s'abitùdine de tènnere pesàdighes in sos cales Ted «at interpretadu Ted» subra sa losa mea». S'ammustrat in su matessi perìodu in un'adatamentu de Sas amighèntzias perigulosas de Stephen Frears.
Romanos de s'Africa
Istoria
Sa provintzia romana de s'Africa fit una de sas prus ricas, e a li fachere abberu concorrentzia fint petzi s'Egitu, sa Siria e s'Itàlia etotu; no fit pro de badas ca medas istranzos acudiant a cue. Medas veteranos de s'esertzitu romanu in s'Africa nordorientale istabant in tretos chi lis aiant promissu pro su servitziu issoro.
Intames, sa presentzia militare romana in Africa fit relativamente minore, fata dae unos 28.000 soldaos e ausiliares in Numidia. A cumintzare dae su seculu de II dC, sas istatziones aiant ja acabau pro si amministrare dae sese. Una comunidade de allega latina aiat picau isvilupu dae custa comunidade multietnica, cumbivende chin sa populatzione de limba bèrbera e punica. Sas fortzas imperiales aìant gai cumintzau a recurrere a sos locales.
Ìnternet
Internèt est una retze a atzessu pùblicu chi connetet vàrios aparatos o terminales in totu su mundu. Dae sa nàschida sua rapresentat su printzipale mesu de tzita de massa, chi oferit a s'impitadore un'ampra sèrias de cuntènnidos in manera potentziale informativos e de servìtzios.
Istòria
S'orìgine de Internèt torrat a artziare a sos annos sessanta, subra initziativa de sos Istados Unidos, chi aiant postu a puntu durante sa gherra frita unu sistema de difesa e de controspionaggio nou.
Nàschida de su World Wide Web (1991)
Su 30 de Abrile 1993 su CERN detzidet de fàghere pùblica sa tecnologia a sa base de su World Wide Web de manera chi siat lìberu de implementare dae chie-si-siat. A custu detzisu sighit un'immediada e ampra resèssida de su World Wide Web in resone de sas funtzionalidades ofertas, de s'atòliu suo e de sa fatzilidade sua de usu. Internèt est crèschidu in manera esponentziale, in pagos annos est resèssidu a cambiare sa sotziedade, trasformende su modu de traballare e si relatare. In su 1998 est istadu introduidu su cuntzetu de eEconomy.
Caraterìsticas
Sas caraterìsticas de tale retze podent èssere descritas pro mèdiu de s'istrutura fìsica sua (topologia, nodos, collegamentos de trasmissione e aparatos de retze), e pro mèdiu de su funtzionamentu suo a livellu lògicu-protocollare.
Savona
Savona (Sann-a in limba ligure, Savonn-a in genovesu) est'unu comune italianu, capitale de sa Provìntzia de Savona, de 62.525 bividores.
Mreca/campidanesu
Orìgini
Segundu unus cantus istudiosus is orìginis de sa mreca andant torra a una època intra de su Paleolìticu Superiori e su Neolìticu. Su nòmini iat podi tenni etimolozia fenìtzia, cun significau de mandiari saiu. Segundu is istùdius de Giovanni Fancello su fueddu iat essi imbètzis latinu, derivendi de  melcas , chi in època romana inditaiat unu pratu cumpostu de lati aghedu, pìbiri, sai, ollu e coriandru. Custa ipòtesi agatat fundamentu fintzas poita in sa zona de Nùgoru ddu at unu atru pratu cun matessi nòmini, chi però est unu casu aghedu. Su nòmini simbillanti iat beni de sa matessi tècnica de aprontadura cun sai meda.
Aprontadura
A pustis de ddu buddì si lassat in s'abba po una mesora e insaras iscoadu e lassau in s'umbra a sus de sa tzibba a asciutai. A segus s'infrascat su pisci in s'ebra comenti chi fessit una cunfetzioni, de manera chi ndi potzat fintzas srubì su sabori.
Tinta segreda
Sustàntzias pro iscrier in manera imbisìbile podent esser su sutzu de limone o su late. Su Zibaldone De Canal ìnditat finas su salammòniu, cando chi su manuscritu Pal. 998 b'annanghet su sale de roca, su late de figu e su sutzu de chibudda. Una bia assutadu su pabiru, si podet legher sa missada acurtziende su pabiru de su calore de una candela. Cun su croruru de cobartu, s'amàniat una tinta segreda chi est revessàbile, o siat chi tenet sa peculiaridade de resurtare bisìvile cun su calore, peroe de torrare a esser imbisìvile in pessu chi su pabiru s'infritat.
Limba friulana
Su friulanu (furlan) est un'idioma noulatinu chi fachet parte de su grupu de sas limbas retoromantzas, paris chin su romanciu e su ladinu.
Jackson
Jackson est tzitade de mùsica, e medas sunt is musitzistas de gèneres blues, gospel e jazz. Est istada pro meda tempus nodia fintzas pro is nightclubs illegales.
1194
S'annu 1194 (in numeros romanos:MCXCIV) est comintzadu in sàbadu secundu su Calendariu Giulianu.
Edade Mèdia Bàscia
Totu custos isvilupos marcant sa fine de s'Edade Mèdia e su cumintzu de s'Edade Moderna. Cheret sutaliniadu chi sa partzidura est artifitziale, giai ca in realidade s'agatat continuidade cun su passadu de is tzivilades clàssicas e su tando benidore de s'edade moderna. Ecuamente, is istòricos modernos, susetotus in Itàlia, non faeddant de Edade Mèdia Bàscia, masaprestu de su Rinaschimentu de su sèculu XIV comente a transitzione dereta a s'era moderna.
Matemàtica
Argumentos de sa Matemàtica
Sos probremas de càrculu prus simpres los resolvimus cun fòrmulas chi torrant resurtados consighiditzos. Faghende prus difìtziles sos enuntziados nois depimus serbire de ecuatziones. Sas prus simpres sunt sas lineares, e ca a issas portant sas chistiones geomètricas prus simpres, e ca sunt resolviditzas, totas o gasì, cun protzessos istandard.
Ainas informàticas
Sinnalamus unos cantos programas open source o comuncas a disposta a donu pro s'istùdiu de sa matemàtica:
Arroyomolinos (Estremadura)
Arroyomolinos est una comuna ispagnola de 999 abitantes situada in sa comunidade autònoma de s'Estremadura.
Giuseppe Biasi
Biografia
S'esperièntzia romana de Valori plastici e mescamente sa currente noa de Novecento però signant pro issu unu declinu de su riellu de su pùblicu cara a sa pintura sua.
Torradu in Itàlia benit retzidu in manera frita in sa Biennale de su 1928, in ue esponet duos nudos mannos decorativos meda: Serenità e La teletta. Si retirat in Sardigna, in ue proponet e sighit a suportare sa formatzione de sa Famìlia artìstica sarda cale assòtziu de artistas e intelletuales cuntrària a s'omologazione promòvida dae s'istadu fascista pro mèdiu de sos sindacados suos. S'initziativa benit cuntrastada dae su regìmene chi istituit fintzas in Sardigna su Sindacadu de sas bellas artes, afidadu a su rivale suo Figari. Sos primos annos trinta sunt pro issu difìtziles: esponet, belle ignoradu, a sa Biennale de su 1930 e a sa prima Cuadriennale de su 1931, ma tenet sutzessu in s'espositzione prus pagu importante de sa Mustra Coloniale de Roma.
Semper pressadu dae dificultades econòmicas, in chirca de commitidas de decoradura si trasferit in Biella in su 1942; b'otenet unu sutzessu bonu, ma creat imbìdias in s'ambiente artìsticu locale.Sa produtzione de custos ùrtimos annos est prena de pessimismu, chi est premonidore in una manera tràgica.
Cafè
Cando chi a s'internu de su gènere Coffea siant identificadas e descritas prus de 100 mesches, in manera cumertziale sas diferentes mesches de orìgine sunt presentadas comente a diversas variedades de cafès. Sas prus difùndidas tra issas sunt s'arabica e sa robusta.
1250
S'annu 1250 (in numeros romanos:MCCL) est comintzadu in sàbadu secundu su Calendariu Giulianu.
1278
S'annu 1278 (in numeros romanos:MCCLXXVIII) est comintzadu in sàbadu secundu su Calendariu Giulianu.
Aparèchiu
Istòria
In su 1783, Pilatre de Rozier e su marchesu de Arlandes fiant resèssidos a bolare gràssias a su globu de àera caente de sos frades Montgolfier. Cun un’ispètzia de pranadore, Lillenthal su tedescu aiat realizadu prus de 2.000 bolos moende cun su 1890. Sende gasi, su primu òmine chi fiat resèssidu a decollare dae su solu – 20 cm. pro 50 m. – a bordu de unu beìculu motorizadu (s’Eolo) fiat istadu Clement Ader in su 1890.
Carlo Borromeo
Carlo Borromeo (Arona, 2 santugaine 1538 – Milano, 3 santandria 1584) est istadu unu cardinale e pìscamu de Milano. Est istadu canonizadu in su 1610 dae paba Paolo V.
Dolly Parton
Pro tempus meda at collaboradu cun Kenny Rogers.
Frùtora
Su consumu de frùtora bitit pagu calorias e una percentuali arta de àcua (intra su 80 e su 95% de su pesu friscu), faendi s'idratatzioni prus fàcili po s'organismu. In prus, agiudat sa concoidura, bitendi-ndi fibras alimentàrias. A foras de unas cantu ecetzionis (po esempru, su cocu), sa fruta no portat grassus saturaus. Calincunu frutu, comenti sa fruta sica e s'avogau, est fonti de àcidus grassus essentzialis po s'organismu. Sa fruta est fintzas una fonti de importu de energia po s'organismu, ca cuntenit idraus de carbòniu solùbilis a disponibilidadi ràpida.
Chillán
Chillán est una tzidade e comunu de s'Cile, ade 161.953 de abitantes (2002).
1362
S'annu 1362 (in numeros romanos:MCCCLXII) est comintzadu in sàbadu secundu su Calendariu Giulianu.
Bolabentu
Caraterìstigas
Sas recumandaduras e sos istandards de s'abiadura internassionales dispensant inditamentos pretzisos a propòsitu de sa forma e su colore de sas bolabentu:
Borgen (Serie TV)
Borgen est su titulu de una serie televisiva drammatiga danesa, comintzada in su 2010, chi racontat s'istoria de una fèmina chi est diventada primu ministru de sa Danimarca. Su numene "Borgen" ("su Casteddu") est riferidu a Christiansborg Palace, situadu in su centru de Copenaghen,chi est su palatu chi ospitat su Parlamento, s'offisciu de su Primu Ministru e sa Corte Suprema de i cussa natzione. Su personagiu printzipale, Birgitte Nyborg (interpretada dae s'atrice Sidse Babett Knudsen) paret chi siat ispiradu a Helle Thorning-Schmidt, sa prima fèmina chi est diventada cabu de su guvernu in cussa nazione.
Ballau
Ballau est unu comune de 971 bividores de sa provìntzia de Sud Sardigna.
Sudan Meridionali
S'11 de abrili de su 2019, su ditadori sudanesu Omar a su-Bashir est istadu depostu su poderi po mèdiu de unu corpu de stadu de is Fortzas Armadas Sudanesas in mesu de is protestas a pustis de ocupare su càrrigu po agiumai 30 annus.
Roberta Tzedda
Su protzessu at cundennadu a Zancudi a 30 annos de presonia, recunnoschende-li sas tzircustàntzias isfinigadoras zenerales.
Neglect
In sa majoria de is patzientes cun sa sìndrome de su neglect s'agatat fèrridu s'emisfèriu deretu de su cherbeddu cun un'istrobu de pertzetzione in su ladu de su corpus de manca. Su malintendimentu caraterìsticu si podet manifestare in is istìmulos de totus is sentidos. Pro s'in prus sunt fèrridos vàrios o totu e chimbe is sentidos. Fintzas s'atividade motòria de su ladu fèrridu est interessadaː sas istremidades sunt mòvidas meda prus pagu, fintzas chi non s'agatat paràlisi peruna. Unu neglect cumparet a s'ispissu a pustis de infartos o emorragias de s'artèria tzerebrale mèdia. Cunforme totu sos istìmulos a su ladu de manca sunt discoidados, Is patzientes fèrridos pro sa majoria non sunt cuscientes de is dèficites e cunsiderant su cumportamentu issoro normale.
Antoni Lo Frasso
pensende istare liberu e contentu
in essermi de te senora apartadu,
en tanto que el bajel pasa volando, que en tanto que ellas tasquen, roan, chupen el mísero que al mar ha de entregarse, seguro estoy que el paso desocupen. Miren si puede en la galera hallarse algún poeta desdichado, acaso, que a las fieras gargantas pueda darse». Buscáronle y hallaron a Lofraso, poeta militar, sardo, que estaba desmayado a un rincón, marchito y laso; que a sus Diez libros de Fortuna andaba añadiendo otros diez, y el tiempo escoge que más desocupado se mostraba. Gritó la chusma toda: «¡Al mar se arroje; vaya Lofraso al mar sin resistencia!» «Por Dios», dijo Mercurio, «que me enoje. ¿Cómo, y no será cargo de conciencia, y grande, echar al mar tanta poesía, puesto que aquí nos hunda su inclemencia? Viva Lofraso, en tanto que dé al día Apolo luz, y en tanto que los hombres tengan discreta, alegre fantasía. Tócante a ti, ¡oh Lofraso!, los renombres y epítetos de agudo y de sincero, y gusto que mi cómitre te nombres». Esto dijo Mercurio al caballero, el cual en la crujía en pie se puso con un rebenque despiadado y fiero. Creo que de sus versos le compuso, y no sé cómo fue, que, en un momento (o ya el cielo, o Lofraso lo dispuso), salimos del estrecho a salvamento, sin arrojar al mar poeta alguno: ¡tanto del sardo fue el merecimiento!"
Geografia
Istòria
In su sèculu XVIII ant comintzadu a intender comente tarea printzipale de sa geografia sa regorta de dados de sas caraterìstigas fìsicas, sotziales, econòmicas, istòricas de onni terra. In su sèculu XIX est nàschida sa geografia moderna, gràtzias (innantis de totu) a sos tedescos Alexander von Humboldt (chi nde at fundadu s'indiritzu naturalìsticu) e Ritter (chi nde at fundadu s'indiritzu antròpico-istòricu): cun su passare de su tempus custos duos indiritzos si sunt unidos in unu ebia. Luegus est intrada che disciprina in s'universidade, comintzende dae Parigi e Berlinu.