cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Zapoljarnyj
Zapoljarnyj s'agatat a curtzu de su puntu innui is sovièticus, in su 1970, ant incumentzau su scavu de sa crosta terrestri cun su Putzu superfundudu de Kola (in russu Кольская сверхглубокая скважина, Kol'skaja sverchglubokaja skvažina) cun sa punna de calare a sa fundesa màssima possìbili, lompendi a 12.262 metrus.
Azu
Azu o Allu o Agiu, (allium sativum), de sa familia Liliaceae. Pianta ervosa chi creschet in sos ortos, cultivada, e produet bulbos aromaticos, impreados in coghina.
Giuseppe Corongiu
Biografia
In su 1996 at incumintzadu a traballare a intro de s'amministratzione pùblica, in su comune de Cuartu Sant'Aleni, in ue est istadu consulente, funtzionàriu e dirigente, e a pustis de sa lege 582/99, est istadu su primu a iscrìere atos pùblicos bàlidos in sardu e in su 2001 fintzas su primu a fàghere su cuncursu pro devènnere dirigente in sardu. In sos matessi annos est istadu promotore de su primu Ufìtziu de sa Limba Sarda in Sardigna, abertu in su 1999 semper in Cuartu, e semper in su 2001 at collaboradu cun sa pàgina in sardu de s'Unione Sarda.
Dae su 2006 a su 2008 est istadu consulente linguìsticu de sa Regione Autònoma de sa Sardigna, est istadu unu de sos redatores de su situ Sardegna Cultura e nd'at coordinadu sa tradutzione in sardu. A pustis at collaboradu a sos traballos preliminares netzessàrios pro s'iscritura de su documentu definitivu de sa Limba Sarda Comuna, at at coordinadu sas fases finales de publicatzione de sa chirca sotziolinguìstica Le lingue dei Sardi, a incuru de Anna Oppo e presentada dae sa Regione in su mese de maju de su 2007, in Paulle.
In su 2020 at torradu a publicare unu sàgiu in contu de limba sarda, A dies de oe - Annotos pro una limba sarda tzìvica e cuntemporànea.
SHGb02+14a
Sa fonte ràdiu est istada osservada pro tres bortas, in una frecuèntzia ràdiu de belle 1420 MHz chi diat pòdere èssere impreada dae extra-terrestres pro trasmissiones, pro sa curtzesa sua a sa frecuèntzia de assorbimentu e irrajamentu de fotones de s'idrògenu.
...altrimenti ci arrabbiamo!/campidanesu
Trama
Pesaus de inia issus, su Boss est de accordiu a torrai sa cosa, ma benit dissuadiu de su suu brassu destru, su Dottori: unu psicologu freudianu de crara origini tedesca. S'omini cumbincit su Boss addusendu presumias arrexonis pedagogicas: Ben e Kid, a su chi narat issu, funti duus pipius afissiaus, ca binti su Boss comenti unu babbu. Ogna cuncessioni a is trempus insoru iat a essi tandu una gravi faddina psicologica. Su Dottori bantat sa malesa, ma certat a su Boss poitta fait su malu tantis po ddu essi, sena motivu.
Su Dottori tandu cumandat a su Boss sa sua opzioni finali, e fait benni de is Stadus Unius unu glaciali killer mutìu Paganini poitta ddi bastat sceti unu corpu e duncas no repitit, comenti su violinista Niccolò Paganini. Po cussu si serbit de unu fosili cuau in sa custodia de unu violinu. Ogrus azurus, facci pallida, bestiri gessau, Paganini no narat unu fueddu, ma domandat meda dinai po su traballu. Issu sighit Ben e Kid in teatru, auba Ben est faendu is provas de su coru de is pompieris, ma no arrenescit a teniri totu is duus a innantis. A pustis ca at provai medas bortas, parit ca siat finalmenti s'ora bona. Candu però su killer oberit sa custodia de su fosili, s'agatat ca cuddu est istetiu cambiau cun ddunu violinu beru. Est istetiu Kid, ca immoi puntat su fosili beru contra de issu.
Mentris Ben e Kid, brexosus po su successu, provant is vetturas noas, ddu at un atru incidenti: po sbeliu Kid difatis corpit sa macchina de Ben, ca si furriat e pigat fogu. Ben no si fait nudda ma, imprumonau, assistit a su destrossu de sa macchina. Ma sa perdia andat dividia, e is duus si ponint de accordiu po una sfida noa a "birra e sartissu".
Produzioni
Su film est istetiu girau in Spagna, a Madrid, e in Italia, in Poggio San Romualdo e Roma.
COVID-19
Produit sìntomos sìmbigiantes a is de s'influèntzia o catarru, intre is cales s'incluent calentura, tùssiu, ​ dispnea (dificultade respiratòria), mialgia (dolore musculare) ​e fadiga. ​ In casos graes si caraterizat pro prodùire prumonite, sìndrome de dificultade respiratòria aguda, ​ sepsi ​ e choc sèticu chi portat unu 3,75% de sos infetados a sa morte segundu s'OMS. ​ No esistet tratamentu ispetzìficu; is mesuras terapèuticas printzipales cunsistent in allebiare is sìntomos e mantènnere is funtziones vitales. ​
Cervera
Istòria
Tenet orìginet medievales cando su territòriu si fiat bènnidu a agatare a sas làcanas intre sa zona ocupada dae sos Musulmanos e cussa ocupada dae sos Cristianos. In su 1026 tres famìlias si fiant acussorgiadas in su montigru, e pagu prus a tardu su conte de Barcellona Ramon Berenguer I aiat reconnotu su possessu de sas terras de issas ocupadas, e aiat fatu pesare una fortilesa (castrum Cervaria). Su bidditzolu aiat creschidu in manera lestra, fintzas pro ite sa làcana intre Àrabos e Cristianos si fiat istabilizada aterùe. In su cursu de su XI sèculu s'aiat costruidu su Monastèriu de San Pedro sas Gros in sos presset de su riu, e fintzas custu aiat contribuidu a sa crèschida de sa tzitade, crèschida chi aiat sighidu in sos sèculos imbenientes, permitinde de cuntzèdere a Cervera carchi privilègiu.
Eduardo Blasco Ferrer
Biografia
At fatu parti de sa comissioni chi at elaborau sa proposta de sa Limba Sarda Unificada, ma apustis at apojau s'idea de una dòpia norma scrita po su sardu.
Ballu sardu
Orizine
Non s'ischit meda issupra sas orizines de su ballu sardu.
Wyoming
Allàcanat in su Nord cun su Montana, in s'Est cun Dakota de Sud e Nebraska, in su Sud cun su Colorado, in su Sud-Ovest cun su Utah, in s'Ovest cun su Idaho.
Est su de 10 istados prus istèrridos e su segundu prus pagu populadu de sa federatzione.
Samoa
Samoa (formalmente Istadu Indipendente de Samoa) est un'istadu de sa Polinèsia chi cumprendet 4 ìsulas abitadas e 6 isuleddas, postu in sa parte de ponente de s'artzipèlagu de Samoa, in s'otzèanu Patzìficu. Sa capiale est Àpia. Sas limbas printzipales sunt su samoanu e s'inglesu.
Istòria
In su mese de trìulas de su 1997, sa costitutzione est istada mendada pro cambiare su nùmene dae "Samoa Otzidentale" a "Samoa". Su territòriu nordamericanu de Samoa Americanas at protestadu sa mudàntzia, sentinde chi su càmbiu minimaiat s'identidade samoana de cosa sua. Sos tzitadinos de sas Samoa Americanas galu usant sos tèrmines "Samoa Otzidentale" e "samoans otzidentales".
Putzu superfundudu de Kola
Su putzu superfundudu de Kola (in russu: Кольская сверхглубокая скважина, trasliterau: Kol'skaja sverchglubokaja skvažina) fiat unu progetu de stampamentu de sa crosta terrestri portau de unu grupu de scentziaus sovièticus de su maju 1970 cun sa punna de studiai sa geochìmica e sa geofìsica de su livellu de crosta abàsciu.
Stòria
Su situ de scavu est stètiu sceberau poita ca in sa penìsula de sa Kola s'agatat su scudu bàlticu e acanta de sa superfici ddoi funt arrocas magmàticas cun un'edadi de tres milliardus de annus. Custu tipu de arroca fiat prus pagu studiau de is arrocas sedimentàrias, chi de sòlitu si stampànt po circai petròliu.
Aba proja àtzida
Aba proja chi trazat cumpostos àtzidos causados dae reatziones chìmicas in s'atmosfera.
Putzu superfundudu de Kola
Record
Mancari su putzu de s'AI Shaheen Oil Field e is duus putzus in s'ìsula de Sachalin siant prus longus, cussus tenint una stesiada orizontali manna. Po custa arrexoni su putzu superfundudu de Kola, sendi unu stampu pruschetotu verticali, arrèguat su record po sa fundesa. Sa diferèntzia manna de su putzu de Kola cun is àterus est chi custu est stètiu scavau po circa sientìfica e no po circai combustìbilis.
Corbins
Corbins est una comuna ispagnola de 1.105 bividores situadu in sa comunidade autònoma de sa Catalugna.
Rem Koolhaas
Biografia
In su 1995 S, M, L, XL: Small, Medium, Large, Extra-Large affrontat torra su tema de sa modernidadi in sa sua antitetica estraneidadi a is regulas de s'architettura de sa tradizioni.
Cussìgiu pro s'Ortografia de su Tedescu
Definitzione
Sa pàgina web ufitziale de su Cussìgiu si definit comente: ""su Cussìgiu pro s'ortografia de su tedescu est un'òrganismu interguvernativu chi est istadu incarrigadu dae sas autoridades de s'ortografia in s'àrea de sa limba tedesca, de preservare s'unidade e s'ortografia cun sa base in sas règulas ortogràficas in àmbitu prus chi no àteru majoritàriu. Su Cussìgiu, duncas est s'àrbitru detzisivu in matèria de ortografia tedesca e donat a sas pessones sas règulas ufitziales de riferimentu subra comente devet èssere s'ortografia tedesca. Su Cussìgiu s'at a riunire a su mancu duas bias a s'annu in una sessione ùnica. Sa riunione s'at a fàghere in s' Institutu de sa Limba Tedesca de Mannheim, in ue su Cussìgiu pro s'ortografia tedesca tenet s'ufìtziu suo".
Propostas de Curretzione
Su 12 de abrile de su2005, aiant detzìdidu chi sas partes «non cambiadas» de sa riforma, gasi resurtat in sa risolutzione de sa cunferèntzia de sos ministros de sa cultura, ant a èssere introduidas comente obligatòrias in sas iscolas e amministratziones, pro non pònnere de badas dudas intre alunnos e professores. Custu pertocat sa S dupla(ss) e sa Eszett o S forte (ß) cunforme a sa "Règula de Iscritura de sa S", in sa riunione aiant esaminadu fintzas sa forma giusta pro iscrìere sos prèstidos linguìsticos. Deretu, Baviera e Renània de su Nord-Westfalia aiant annuntziadu chi no aint sighidu custa norma, a su puntu chi custos duos istados abbarrant estando in regìmene transitòriu.
Intersessualidade
In su 2006, sa Lawson Wilkins Pediatric Endocrine Society (LWPES) e s'European Society for Paediatric Endocrinology (ESPE) ant publicadu un'istùdiu subra is disòrdines intersessuales cun s'obietivu de isceberare una terminologia prus descritiva, chi pòderet rifletere mègius s'etiologia genètica de is istrobos e chi non tènneret connotatziones peorativas. Est istadu cuncordadu nàrrere a cale si siat cunditzione intersessuale Disorders of Sex Development (DSD), in sardu: "Istrobos de s'isvilupu sessuale".
Alà
Sa bidda de oe est nàschida in su XVI seculu daboi de Cristu, forsis pro more de si acultziare a sas leadas de Gaddura, dae palte de sa zente de su Monte Acutu. Custas andamentas deini vida duncas a Alà, a sos istatzos suos e de Monte e Padru. Alà ad àpidu semper una acolomia ligada a s’agricola e-i su pastoriu, tribaglios chi ad dadu dae sèculos su pane a sa comunidade intrea. Connota e famada fit sa peta ‘ula seberada e su mele, mentres chi sas erveghes fini in mancu cunfromm’a sa media sarda, forsis pro sas mannesas mìnimas de su pastorizale e de sas tancas (in Alà mai s’est connotu su latifundu). A sa fine de s'otighentos si isvilupeit s’acolomia de su calvone, gràtzias a carvonajos bènnidos dae Tuscana, chi su pius si frimmeint a bìvere in Alà (ancora oe si reconnoschent sos sambenados, e sos lùmenes puru - Dante, Cesare e Cesarina, Giulio, Giusuè - chi fintzas a tando no si connoschiant tra sos alaesos). S’acolomia de sas cheas però distrueit meda buscos e padentes, comente s'idet oje in Su Monte e andende a Torpè. A pustis de unu tempu de disterradas a truma, a fine de su sèculu passadu, chi ateit su mìnimu istòricu de abitadores pro Alà, sa bidda est resèssida a torrare in posse, gràtzias a s’isvilupu turìsticu gadduresu. Sos mastros de muru ‘e pedra alaesos sono sos pius chilcados e montovados, tantu chi si pessat a unu sòtziu de tutela. Puru sa forestale est meda cumbeniosa pro Alà: meidade de su comunale est a domàniu. Oje Alà at un’acolomia chi est creschende arreu, chei neune in Itàlia. In su 2004 est istada sa bidda chin pius aziendas cunfromma a sos abitadores, chin una crèschida de sas impreas de su 18% in su 2003. Totu custu gràtzias a sos mastros de muru, a s’oltiju bogadu in sas cussolzas alaesas e a su contone chi, mancari s’istrobu de sa Cina, resessit a muntènnere su melcadu mondiale. Pro totu custu su nùmeru de sos arressos est pròssimu a su nudda, e vivint e trabàgliant in Alà, 150 e piusu de istranzos afeltos dae onzi palte de logu. Su pecu de totu custu est unu nùmeru de laureados bàsciu a beru, forsis su pius minore de sa Saldigna intrea.
Alà est de seguru una de sas pagas biddas de s'istadu italianu in ue mai s’est àpida una denùntzia pro droga. Sa bèndida e su cossumu de sustàntzias tòssicas no b’est mai istadu, e sos alaesos si bantant de custu. In pius, sa limba salda è bia comente no mai, a s’imbesse de àteras biddas saldas, tantu chi no si podet faeddare mancu de bi-limba italianu-saldu pro Alà, ma sia diat faeddare de mono-limba salda: cale si siat arrejonu - dae sas faeddadas lèbias in su tzilleri, a sas prèigas crejastigas, fentzas sas chistiones in consizu cumunale - est pelferidu guasi totu in saldu, siat dae palte de sos giòvanos che-i dae sos mannos.
Tiraspol
Cun s'indipendèntzia is bividores ant sighidu pro pagu tempus a crèschere ma a coa sunt calados a nùmuros minores chi non is de su 1989. Segundu carculos de su 2013 non diat contare como prus de 135.000 residentes. Cun sa gherra de setzessione medas moldavos sunt fuidos intames, e oe rapresentant apenas unu 13% de sa populatzione.
Shigeaki Sugeta
Biografia
Cun s'Universidade de Casteddu at collaboradu in su 2003, organizende unu cunvegnu internatzionale dedicadu a sa limba e a sa cultura de sa Sardigna in s'Universidade de Waseda, gràtzias a unu protocollu de intesa istipuladu in su 2002.
Publicatziones
Su curriculum vitae de Shigeaki Sugeta est mannu meda, e bi sunt artìculos e libros chi s'òcupant de sa limba sarda, de s'italianu e fintzas de àteras. Una lista (no intrea) de sas publicatziones suas de importu prus mannu :
Leonarda Cianciulli
In antis de is assassìnios
Cianciulli fiat nàschida in Montella, e galu pitzochedda aiat intentadu si ochìere duas bortas. In su 1917 si fiat cojuada cun s'impreadu Raffaele Pansardi, e su babbu e mama suos non fiant assortidos a sa coja, ca cheriant chi si cojuaret cun un'àteru òmine, resone pro chi issa naraiat chi in custa ocasione sa mama ddi aiat ghetadu ogru. Sa pariga si fiat tramudada a sa tzitade de Pansardi, Lauria, in su 1921. Leonarda fiat istada impresonada pro fràudu in su 1927. Cando fiat essida dae sa presone si fiat tramudada cun su maridu a Lacedonia, ma sa domo issoro fiat andada distruida in unu terremutu in su 1930. Si fiant tando tramudados torra a Correggio in ue Cianciulli aiat abertu una buteghedda, chi si fiat fata populare e abbitada dae is bighinos suos.
Istangiu de Crabas
Sa presèntzia sua at cunditzionadu s'istòria de totu sa zona, in ue sas cussorgias prus antigas s'agataiant totu a inghìriu suo.
La Rioja (Ispagna)
Su rèdditu peròmine de La Rioja est de € 25.895 chi, a cumparàntzia est simbillante a su de su Trentinu-Südtirol de s'Itàlia.
Vilanova de la Barca
Vilanova de la Barca est una comuna ispagnola de 966 abitantes situadu in sa comunidade autònoma de sa Catalogna.
Istangiu de Crabas
Geomorfologia
S'istangiu s'agatat in sa provìntzia de Aristanis, in ue est postu in su chirru prus setentrionale de sa campura de su Campidanu, a giosso dae sa sub-regione de su Monteferru. S'oru suo format su tremene estu de su territòriu de sa penìsula de su Sinnis.
Istassione de servìtziu
Pro istassione de servìtziu s'intentat un'istrutura destinada a s'aprovisionamentu in cumbustìbile e s'assistèntzia de sos beìculos cun motore tèrmigu e sos trasportados issoro. In realidade, dae su puntu de bista regulativu e tènnigu, diat esser prus curretu a faeddare de installadura de refornidura de carburante, sende s'istassione de servìtziu unu tipu de installadura, gasi che s'istassione de refornidura, su chioscu e su puntu isuladu.
Istòria
Peri su tempus, cun sa razionalizadura progressiva de sas retzas de distribuidura e de su minimonzu cunseghidore de su nùmeru issoro, s'est dada un'istandardizadura semper prus crara de sas istassiones de servìtziu, ch'in su casu de unas cantas cumpanzias petrolencas murtinassionales mannas impreant sos matessi elementos tènnigos e de comunicadura pubritzidària in deghinas de paìsos diferentes in totu sos continentes.
Ermafroditismu
S'ermafroditismu est una cunditzione caraterizada dae sa presèntzia in un'èssere biu de òrganos reprodutivos funtzionales de is duos sessos, masculinu e femininu.
Ispètzies ermafroditas
S'ermafroditismu est rapresentadu ampramente intre is prantas cun frores (angiospermas). In is animales s'ermafroditismu beru a mèdiu de reprodutzione s'agatar in is invertebrados comente s'istedda de mare,​ sintzigorros​ e tziringones; e, in pisches vàrios. Esempros de ermafroditas secuentziales, chi benint a èssere sas ispètzies chi cambiant de sessu durante su cursu de sa vida, sunt pisches de famìlia Centropomidae de Serranidae.
Natzionale sarda de Bocia/logudoresu
Sas primas partidas amistosas
Ateros sete annos fint colados, pro si torrare a bidere una iscuadra sarda in campu. In su mese de triulas de su 1997, in su Quadrivio de Nùgoro, gratzias a su dirigente nugoresu de su partidu sardista Sardigna Natzione Indipendentzia Francesco Cesaraccio, si fit apparitzada una partida in amigantzia de sas Natzionales de sas "isulas sorres", Sardigna e Còssiga. A diferentzia de s'atera borta in ue aiant giogadu diletantes, sa seletzione teniat sos menzus giogadores sardos professionistas chi bi fint tando. A fagher su Commissariu Tènnicu fit Gustavo Giagnoni, chi aìat postu in porta Gianfranco Pinna e Giuseppe Nioi. In defensa, bi fint Gian Battista Scugugia, Vittorio Pusceddu, Gianluca Festa e Salvatore Matrecano. In tzentru-campu, Pier Giovanni Rutzittu, Marco Sanna, Pietro Garau, Massimiliano Pani, Alessandro Manca, Igor Marziano e duos fizos de sardos in disterru: su sardu-tedescu Sergio Allievi e su sardu-olandesu Daniel Agus. In atacu, giogaìant Gianfranco Zola, Tomaso Tatti, Roberto Manca, Roberto Cau, Emanuele Matzuzzi e un'ateru disterradu, su sardu-belga Antonio Lai. Est de notare chi su porteri Nioi e Zola siant istados sos unicos chi ant cunvocadu cussa borta e s'atera puru, finende goi primatistas in sa classifica de presentzias. Sa partida, chi non teniat diferentzias mannas in contu de pratichesa, la aìant binta sos sardos pro 1-0 a su minutu de binti de su segundu tempus, cun unu gol de Zola.
Sas primas tentas pro si assotziare a libellu internatzionale
S'istoria at fatu bider chi cussu giogu fit occasionale, e petzi undighi annos a pustis si fit torradu a chistionare de una Natzionale Sarda. Difatis, in su 2008 in Gonnos Giampiero Sogus, carraresu de babbu sardu e mama toscana, aiat fundadu sa Lega Federale Calcio Sardegna, sighende su modellu de sa Lega Federale Calcio Padania, trisinende umpare su sindigu de sa bidda comente vice-presidente, Sisinnio Zanda, comente consizeri s'albergadore Marco Sardu e comente segretariu s'abocadu Franco Loi. Sa Lega Sarda de bòcia fit iscrita deretu a s'NF-Board, chi tando apparitzaìat sas competitziones chi non faghìant parte de sa FIFA, comente sa VIVA World Cup. Mancari fit iscrita de manera ufitizale sa cunfederatzione mundiale, non si aìat giogadu una partida, mancu in amigantzia, si no pro unu torneu de diletantes in Toscana in ue Sogus aiat giamadu "Sardegna" un'iscuadra de giogadores chi fint totucantos toscanos.
FINS e s'iscritzione a sa CONIFA
In cuss'annu, pro neghe de sa Temporada Cleopatra chi aìat fatu 19 vitimas, sa sotziedade sarda nde bogat a pizu sa bidea de fagher una partida pro collire dinare in azudu a chie nd'est rutu e pro torrare a fraigare sas biddas e tzitades in ue su tziclone aiat fatu dannu. Si nd'est aunidu in amparu a s'eventu Vittorio Sanna, tando radiocronista de su Casteddu pro s'emitente privada Radiolina, chi at mutidu paritzos sardos chi giogaìant comente professionistas. A su comintzu, si pensaìat a giogare in amigantzia contra su Casteddu etotu, ma su presidente Massimo Cellino no nde cherìat intender. Si aìat fatu calchi atera tenta, pro giogare contra sa Còssiga, e bi aìat fintzas una data pro su mese de maju de s'annu ch'intraìat, ma a sa fine non si nd'aìat fatu prus nudda.
Si depiant isetare ateros chimbe annos, pro chi su progetu andaret a logu in su 13 de Santu Gaine de su 2018, cando sa FINS aìat naradu de si affizare a sa CONIFA (Confederation of Independent Football Associations), organu internatzionale massimu pro su giogu de pallone non parte de sa FIFA, chi ponìat a pare totus sos Populos e/o Natziones chene Istadu. Sa CONIFA apparitzat, intra s'ateru, sa Copa de su Mundu CONIFA in logu de sa VIVA World Cup ammaniada dae s'estinta NF-Board. Impare a s'intrada in CONIFA, sa FINS at annuntziadu chi bolet partetzipare a sos Europeos de su 2019 in Artsakh. Sa chida a pustis, si benit a ischire chie fit su commissariu tènnicu nou, Bernardo Mereu de Triei, allenadore istorigu chi at ghiadu trumas in paritzos campionados professionistas e interregionales.
Colores, simbulos e istemma
S'istemma de sa Natzionale est un'iscudu cun elementos pigados dae sa cultura sarda. In sa parte de subra, campegiat s'iscritu "Sardigna" e "Natzionale de Bòcia". In sa parte printzipale si podent notare sos Bator Moros classicos, mancari in versione birde; in sa rughe de santu Giorghi bi at s'arbore irraighinadu, simbulu in prus de 80 biddas ca est cuddu de su Judicadu de Arbaree, ultimu istadu a rapresentare una Sardigna indipendente e libera.
Cabu de susu
Su Cabu de susu est istadu una rezone amministrativa de sa Sardigna, chi cumprendìat sas chi sun commo sas provintzias de Tàtari, de Terranoa-Tempiu, de Nùgoro e fìntzas de Aristànis in s'ala settentrionale. Su Cabu de susu teniat a tzentru sa tzittade de Tàtari, in cuntrastu cun Casteddu chi perteniat a su Cabu de josso. Custa partzidura benit dae sa dominadura cadelana, chi aìat partzidu s'isula in custas duas rezones mannas po nche las fagher brigare s'una cun s'attera e, duncas, cuntrollare menzus sa Sardigna.
Riga
Fundada in su 1201, sa tzitade est istada membru de sa Liga Anseàtica. Su tzentru istòricu de Riga, decraradu Patrimòniu de s'Umanidade dae s'UNESCO, si seberat pro s'architetura Art Nouveau e is fàbricos de linna de su sèculu XIX. ​ Sa tzitade fiat designada Capitale Europea de sa Cultura in su 2014, a su costadu de Umeå in Isvètzia. Sa tzitade est serbida dae s'Aeroportu Internatzionale de Riga, su prus mannu de is paisos bàlticos. Riga est membru de Eurocities, ​ s'Unione de is Tzitades Bàlticas (UBC) ​ e s'Unione de Capitales de s'Unione Europea (UCEU).
Universidade de Casteddu
Istòria
Oje in die, s'ateneu tenet ùndichi facultades.
Astùrias
Su rèdditu de is Astùrias est aparagonàbile a is de Toscana e Friuli-Venetzia Giùlia de Itàlia.
Tighina
Istòria
A sa fine de sa gherra is sovièticos aiant torradu a cunchistare sa Moldàvia e Tighina fiat intrada in sa repùblica socialista soviètica de Moldàvia, e torrada a populare de moldavos famidos de sa caristia de su 1946, assortidos de is incontradas, e de colonos russos e ucrainos bènnidos pro faghere fàbricas e domos.
1943
S'annu 1943 (MCMLXLIII in nùmeros romanos) est un annu incomintzadu de chenàbura a segunda de su calendàriu gregorianu.
Badajoz
Badajoz (in istremegnu Badajoz) est una tzitade de unos 151.500 bividores de Ispagna, chi s'agatat in sa comunidade autònoma de Istremadura in ue est caublogu de sa provìntzia omònima.
Torres de Segre
Torres de Segre est una comuna ispagnola de 1.838 abitantes situada in sa comunidade autònoma de sa Catalogna.
Autoistopu
Seguràntzia
S'autoistopu no est isentu dae arriscos e, in prus de custu, est bastante poddigosu e, in particulare, imprebisìbile. Su biazadore-autoistopista no ischit mai cun tzertura in cale logu apat a dormire a de note.
Tonga
Sos primos europeos a agatare sas ìsulas sunt istadas sos olandesos. viàgiu Le Maire e Schouten aiant iscobertu, in su 1616, sas tres ìsulas de su grupu norte. Abel Tasman aiat esploradu, in su 1643, sas ìsulas prus mannas in su sud.
1910
S'annu 1910 (MCMX in nùmeros romanos) est un annu incomintzadu in sàpadu a segunda de su calendàriu gregorianu.
Cantàbria
Est sa regione prus rica in su mundu de sitos archeològicos de su Paleolìticu Superiore. S'innòditant is graffitos preistòricos de sa gruta de Altamira, datados intre su 16.000 e su 9.000 i.C. e decrarados patrimòniu de s'umanidade de s'UNESCO.
Cáceres (Ispagna)
Cáceres est una tzitade de unos 92.187 bividores de s'Ispagna tzentru-otzidentale, cabulogu de sa provìntzia omònima, chi s'agatat in sa comunidade autònoma de Istremadura. Tenet istèrrida de su territòriu majore in Ispagna.
Brincu de artària
Su brincu de artària o giampu de artària est un'ispetzialidade siat masculina siat femenina de s'atretismu.
Bichipedia in aragonesa
Bichipedia in aragonesa est s'incurtzadura pro s'editzione in limba aragonesa de Wikipedia.
Charles Bukowski
Sa Vida
Est pitzocheddu cando comintzat a buffare alcol impare a s'amigu fidau William 'Baldy' Mullinax, figiu de unu silurgianu alcolizadu.
In su 1964 sa cumpanza Frances Smith ddi dat s'unica figia, Marina Louise.
In su 1988 si malàidat de tisichéntzia, ma sighit a iscriere e pubricare liburos fintzas a cando, su 9 martzu 1994, morit pro una leucemia fulminante in San Pedro, pagu a pustis chi at agabadu s'urtimu romanzu Pulp. S'interru est fatu de mongios buddistas.
Tzìnema
De su 2003 su film-documentariu Bukowski: Born Into This, chi contat da sa vida de s'iscritore. A su film ant contribuidu Sean Penn, Tom Waits, Harry Dean Stanton and Bono.
In su 2005 bessit una acontzadura pro tzinema de su romanzu Factotum, cun interpretes Matt Dillon, Lili Taylor, e Marisa Tomei.
Santu Sebustianu
Biografia
Fudi unu militare, uffitziale de sa guardia pretoriana de s'imperadore Diocletzianu, in Milanu. Denuntziadu comente cristianu benidi cundennadu a morrere colpadu dae fritzas.
Aceleratzione/campidanesu
Aceleratzione subitana
Sigumenti sa velotzidadi est sa derivada apetus a su tempus de sa positzioni, s'aceleratzioni est sa derivada segunda apetus a su tempus de sa positzioni.
Istados Federados de Micronèsia
Sos Istados Federados de Micronèsia sunt localizados in una regione de Otzeània connota comente Micronèsia, chi cunsistet in chentinas de ìsulas minores divìdidas in sete territòrios. Su nùmene de Micronèsia est utilizadu a s'ispissu puru pro si refèrrere in sos Istados Federados, mancari prus de pretzisu siat su nùmene de sa regione intrea.
The Fox and the Hound
The Fox and the Hound fiat bessidu in sos tzìnemas de sos Istados Unidos su 10 de trìulas de su 1981 cun sutzessu de incàssios. In su momentu de bessire, fiat su film animadu prus caru produidu finas a tando, costadu 12 milliones de dollaros. Est istadu torradu a propònnere in sos tzìnemas su 25 de martzu de su 1988. Una secuela diretu a vìdeu, The Fox and the Hound 2, est bessida a DVD su 12 de nadale de 2006.
Cordolinu
Su tanaxi
Est su pei chi sustentat sa conca.
Sinnale Wow!
Positzione de su sinnale
Sunt istadas agatadas duas possìbiles coordinadas ecuatoriales:
Medianerismu
In Itàlia
In su ghennarzu de 2010, sos traballadores foracomunidàrios de sa bidda calabresa de Rosarno amàniant una filera de manifestadas contra a sos medianeristas, su tensu cunzughet un'iscalada de biolèntzia intre bratzeris e abitadores de sa leada minora calabresa. Su 26 de abrile de 2.010, detenent in Rosarno 30 medianeristas, chi aprofetaiant traballadores foracomunidàrios custrìnghidos a traballare in cundissiones disumanas in sos campos, collende tzìtrigos curtivados in sa zona de Rosarno, cun bussardos de traballu aguales a 15 oras sa die. S'incherta, in prus de custu, at permìtidu de ghetare lughe a subra de unu sistema de trampas pratigadas a dannu de sas entidades de seguràntzia sotziale. Pro su chi prendet s'aspetu patrimoniale, sunt istados sechestrados dughentos terrinos e binti impresas agrìculas pro unu balore grobale de 10 milliones de euros. Su 5 de làmpadas de 2.011, in Villa Castelli, in su cuadru de s'operadura ''Little Castle” de sa polima fisgale, s'arrecatant benes pro unu totale de unu millione e mesu de euros.
Coquitlam (Colùmbia Britànnica)
Faghet parte de s'àrea metropolitana de Vancouver.
Ausbausprache - Abstandsprache - Dachsprache
Sa limba abstand (Abstandsprache) non presentat nudda a cummone chind un'attera e, duncas, non si podet cussiderare comente unu dialetu: picamus a esempiu sa limba basca.
Bardana
Cando falàbant a sa bidda isseperada, su capu de sa teppa, chi si nabat su bardaneri, muttìat a totus sos chi nde fachìant parte. Si calicunu mancabat, non bi aìat peruna bardana. A bìas si isseperàbat fìntzas de la facher in chenapura, pro iscaramantzìa.
Saanich (Colùmbia Britànnica)
Est posta in s'isula de Vancouver e faghet parte de s'area Great Victòria.
Gaudèntziu de Novara
Eusèbiu, unu sardu, e primu piscamu de Piemonte lu mandada a Novara in zona pagana. Connoschede Ambrosu piscamu de Milanu, e su sutzessore de Ambrosu lu faghet piscamu de Novara. Famadas sa preigas de Gaudentziu po difendere sa fide cristiana dae sos arianos. Su sepulcru sou in sa cattedrale de Novara dedicada a issu.
Su Printzipeddu
Illustradas
S'òpera, siat in sa limba originale sua, siat me is medas tradutziones, est illustrada cun unos deghe acuarellos de Saint-Exupéry matessi, disinnos simpres e unu pagu naïf, chi sunt famados che su contu etotu. Is disinnos sunt istados impreados fintzas pro creare sa cobertedda de su libru.
Avignone
Avignone (fr.: Avignon) est una tzitade de su sud est de sa Frantza, capitale de su dipartimentu de su Vaucluse, in sa regione Provenza-Alpi-Costa Azzurra, edd'est situada affaccca a su riu Rodano. In su 2009 aiat 91.451 abitantes.
Abbasanta
Abbasanta  est una bidda de 2.888 tzitadinos, situada in sa Provìntzia de Aristanis.
Arrègulas po ortografia, fonètica, morfologia e fueddàriu de sa Norma Campidanesa de sa Lìngua Sarda
Punna e istrutura
Sa norma de "Is Arrègulas", comente benit incurtzada de fitianu, no est istada creada cun sa punna de èssere un'istandard pro totu sa limba sarda, ma pro èssere unu de duos istandard chi dda diant, a parre de is chi ant iscritu su testu, dèpere rapresentare (unu pro is dialetos mutidos "logudoresos", chi diant dèpere incluire fintzas s'àrea nugoresa e barbaritzina, e unu pro is campidanesos). Custa punna benit espressada in manera crara in su documentu de presentatzione de sa norma matessi chi, contra a s'idea de sa LSC (Limba Sarda Comuna), seberada dae sa Regione in su 2006 comente a norma isperimentale pro is documentos suos, chi narat chi su sardu est unu e chi est possìbile a creare un'istandard "de mesania" chi in su matessi tempus esistat de a beru,  pro lu rapresentare pro totus, proponet imbetzes duos istandards diferentes.
Antonello Satta
Bida
Lu an sepurtadu in Sètimu, e sa losa sua la aìat fatta Pinuccio Sciola. A Satta e a frade suo Pietro, sindicu pro tempus longu, an dedicadu sa biblioteca de sa bidda in ue fit naschidu.
Simone de Beauvoir
S'iscritura e s'impinnu in is movimentos de trasformatzione sotziale
A pustis de sa Liberatzione lassat s'insegnamentu e intrat a fàghere parte de su comitadu de redatzione de sa rivista Les Temps Modernes, paris cun Sartre, Leiris, Merleau-Ponty e àtere.
Majuro
S'atollu tenet un'istèrrida de petzi 9,7 km² de terra firma, ma inghìriat una laguna de 295 km².
Istòria minerària de Sardigna
Època medievale
De su puntu de bista de s'istòria minerària su perìodu pisanu resurtat èssere meda documentadu bene. Sa famìlia pisana de sos contes de Donoràtico, impersonada dae Ugolinu della Gherardesca, aiat dadu impulsu nou a sa faina estrativa in is domìnios suos de Sardigna, e in particulare s'atuale zona de Igrèsias. Ugolinu aiat operadu in unu territòriu de unos chimbighentos chilòmetros cuadrados, denominadu Argentaria del Sigerro pro sas richesas de su sutaterra in minerales de prata. Issu aiat favorèssidu annotamala su trasferimentu in s'ìsula de maistros toscanos, espertos in su traballu de mina, e prus generalmente aiat chircadu de ripopulare sos dòminos de cosa sua. Su printzipale resurtadu de sa polìtica demogràfica de sos Donoràtico est istadu sa fundatzione e s'isvilupu de su tzentru abitadu de Bidda de Crèsia, s'atuale Igrèsias.
In is annos a cara de su 1326 Pisa aiat pèrdidu is dòminos suos in Sardigna in favore de sa Corona de Aragona. Sa pèrdida de s'ìsula ma susetotus de is remìttias suas in prata, aiat rapresentadu su cumintzu de sa decadèntzia pro sa tzitade toscana pressada in su continente de is rivales Lucca e Firentze.
Sa relatzione de Quintino Sella
S'iscumbata de Sella no aiat mancadu de rilevare sas disparidades de tratamentu econòmicu intre is mineris sardos e is de orìgine continentale, puru sa netzessidade de istituire un'iscola pro cabos mineris e fundidores in Igrèsias.
Dóra Kanizsai
Dóra Kanizsai est una coach ùngara.
Billete abiàtigu a barra aberta
Sa distàntzia intre ambas seas abioportencas si cursat a gastos pròpios, impreende cale si siat mèdiu de trasportu.
Boladoreddu
Impreu pubritzitàriu e propagandista
Atuarmente si nde faghet impreu meda in su setore de sa pubritzitade, in ue s'informadura si lìmitat a proponner unu servìtziu, unu produtu o una marca.
Corsica Ferries - Sardinia Ferries
Sa Corsica Ferries Sardinia Ferries est una cumpanzia de navegadura chi pertenet a Pascal Lota s’imprendidore corsiganu e s’òcupat de su trasportu de pessones e beìculos.
Ìsulas Marshall
Durante sa Segunda Guerra Mundiale, sos Istados Unidos ant ocupadu sas ìsulas (1944), chi sunt istadas annantas in su Territòriu in Fidecomissione de sas Ìsulas de su Patzìficu (Trust Territory of the Pacific Islands). Sos Istados Unidos aiant comintzadu a fàghere esperimentos nucleares in sas ìsulas pagu a pustis de sa gherra, e ddos ant sighidu a fàghere fintzas a sos annos 1960. Medas bividores de sas Marshall aiant patidu fortes doses de radiatziones a pustis de custos esperimentos, e sos reclamos de cumpensos sighent fintzas a oe in die.
Stefanija Turkevyč
Istùdios
In su 1921 aiat istudadu cun Guido Adler in s'Universidade de Vienna e cun Joseph Marx in s'Universidade de Mùsica e Arte Dramàtica de Vienna, in ue si fiat laureada in su 1923 cun unu diploma de insignante.
Aba
S'aba pesante est aba in ue sos atomos de idrozenu sunt bistados sostituidos dae su deuteriu, s'isotopu sou ki at pesu atomicu 2 uma. Su cumportu kìmicu sou est azummai uguale a su de s'aba; agatat aplicu comente mediu pro allentare sos neutrones emitidos dae sa fissione nucleare.
Kurdistan
S'àrea tenet istèrrida intre 190.000 e 390.000 km2 e contat populatzione de unos 28 milliones de bividores.
Reconnoschimentos polìticos
Totu su Kurdistan sunfrit de discriminatziones bàrias e sos bividores, mescamente in is deghinas de annos colados, sunt istados sugetos a cumbènidos de limpiadura ètnica.
Frank Drake
Est connotu pro àere fundadu in pari cun Carl Sagan su SETI e pro s'ecuatzione chi portat su nòmine suo (ecuatzione de Drake), referida a sa possibilidade de s'esistèntzia de formas de vida inteligente extra-terrestre.
Carriera
Drake at incumentzadu sa carriera sua cun sa chirca ràdiu-astronòmica in su National Radio Astronomy Observatory (NRAO), in Green Bank, Virginia Otzidentale e a pustis in su Jet Propulsion Laboratory. At fatu misuratziones de importu chi ant rilevadu sa presèntzia de sa magnetosfera e de s'ionosfera gioviana.
Drake at pigadu parte a is primos istùdios de is pulsar, est istadu professore in sa Cornell University (1964-1984) e diretore de s'Osservatòriu de Arecibo.
Valeria Marini
In tempus de sa carrera sua, at finas traballadu de presentadora telebisenca de paritzos programmas de bariedade, comente “Brullas a bandas” e “Sos acotzados”, cando chi dae su 2.005, a sa parallela cun s'atividade telebisenca e tzinematogràfiga, isvilupat finas una carrera in calidade de modista.
Centre d'Estudis Algueresos
At promovidu sa publicada de su paperi Renaixença Nova, aprofettende de su retrobament cun sos cadelanos in su 25 de austu de su 1960. Tando at cumintzadu a traballare cun s'assotziu Jocs Florals de l'Alguer in su 1961, in ue partetzipaìan fintzas medas autores cadelanos chi fin in disterru in ìe. In su 1969 at ammanizadu unu cuncordu e dae su 1972 bi at fattu essire discos de cantones s'aligaresas. In su 1973, at cumintzadu puru a fagher letziones de cadelanu.
Marte (praneta)
Marte (simbulu: ) est su de cuatru pranetas de su sistema solari e su segundu prus piticu a pustis de Mercuriu. Est unu praneta terrestri cun una atmosfera sutili de anidridi carbònica. Ddu narant su "Praneta Arrubiu" po mori de sa presèntzia de meda òssidu de ferru me in sa superfitzi, chi ddi donat su colori caraterìsticu. Me in sa superfitzi ddoi funt de crateris causadus dae su bombardamentu de meteoritis, baddis, vulcanus dormius cummenti su Olympus Mons, su monti prus artu de su Sistema Solari, e duas calotas polaris. Sa massa est su 11% de cussa de sa Terra e su volumini su 15% de su de sa Terra. Sa gravidadi me in sa superfitzi est su 38% de sa de sa Terra, agiumai sa de tres partis.
Crabas
Crabas est una bidda de sa provìntzia de Aristanis de 9.134 bividoris.
Limba
Cun atrus fueddus, me in is ùrtimas deghinas de annus prus de totu, sa limba chistionada padessit de una italianizatzioni marcada, aici a esempru su vèrbiu suntzedi podit èssi nau sucedi, s'agetivu capatza/u podit èssi mudau in capaci e atrus fueddus chi in tempus andau podiant essi pronunciaus chentza de diferèntzia in duas maneras, comenti po esempru provìntzia, detzidi, tzivilli, s'intendint sèmpiri de prus naus isceti provìncia, decidi e civilli.
Santu Gimignanu de Mòdena
Gimignanu, sec.IV, piscamu de Modena. Santu. Veneradu a Modena, a Venetzia, e in Toscana. Una tzitade at leadu su nomene dae issu: San Gimignano.
Step'anakert
Mancari uffitzialmente parte de s'Azerbaigian is bividores de Step'anakert, e comente issos casi totu is de su Nagorno-Karabakh sunt de etnia armena. Sa populatzione azera at difatis abandonadu sa bidda a pustis de sa gherra de su 1992.
Obra Cultural de l'Alguer
Sa Obra Cultural de l'Alguer (incurtziadu in OCA) est un'ente fundadu in su 1985 cun sa punna de promòver sa cultura s'aligaresa e, subratottu, s'allega sua cadelana.
Tallinn
Tallin (in èstone, Tallinn [ˈtɑlʲˑinˑ]) est sa capitale de sa Repùblica de Estònia e de sa contea de Harju. Òcupat una superfìtzie de 159,2 km² e contat unos 446.055 bividores, chi nde faghent sa prus tzitade manna de Estònia e su printzipale portu. Est posta in sa costera norte de su paisu, a s'oru de su golfu de Finlàndia, a 80 km in su sud de Helsinki.
Igrèsias
Rìtus de Cida Santa
Meda suggestìvus funt is rìtus de sa cida de Pasca organitzàus de s’Arcicunfraternita de su Santu Monti.
Su giòbias Santu a merì su Santissimu Sacramentu si espònit in fòras.
Corteu storicu medievali
Su Corteu si ìspirat a sa amministratzioni Pisana in Villa di Chiesa (Igresias sec. XIV) e proponit a traversu de sa ricostrutzioni de is bistimentas, sa borghesìa, toscana ca bivìat in cittàdi, fìntzas a is tempus de su Conti Ugolinu de sa Gherardesca, icona storica de custa citàdi ca allògat una fidi toscana in s’urbanistica e in sa cultura cumenti si ìspirat a Su Corteu Storicu Medievali.
S’importantzia de su Cortèu at varcàu in confìnis regionàlis e immoi est un apuntamentu de livellu natzionali inserìu in tòtus is giassus web ca tràtant de turismu, cultura e traditzionis.
Territòrios de su Norti-Uestu
In su 1912 Manitoba, Québec e Ontàrio fiant torrados a ammanniare pro azunghere i s istèrridas de oe. Fintzas a su 1999 is Territòrios teniant noantamas galu istèrrida prus manna de s'Ìndia. Su 1 de abrile de cuss'annu però is 3/5 sunt istados ischirriados pro costituire su territòriu nou de Nunavut.
Limbara
Orizine de su lumene
Si pessat chi su lumene suo benzat dae "Limen Balares" ("Sa lacana de sos Balares") sende chi, comente puru nau in supra, custa fit sa lacana sinnada tra sa Gallura (chi b'istabat sa populassione de sos cossos) e su Logudoro de sos Balares. Su lumen de secunda punta prus arta (punta Ballistreri) benit imbetze dae s'istoria de unu sapateri tempiesu, Ballistreri, chi si ch'at fughiu a inoche pustis de aer mortu su fizu de unu segnore, ca aiat fattu violentzia a fiza sua.
Terranoa
Istòria
Terranòa est una de sas pius antigas tzitades de sa Sardigna, in sa pianura terranoesa s’agatant medas testimoniantzas de sa presèntzia de sos òmines a comintzare dae su neolìticu ae su perìodu nuràgicu. Sos istùdios archeològicos però narant chi sa tzitade fit fundada dae sos pùnicos a giru de su sèculu V - IV a.C. ma bi sono trattas notabiles de frequentazione Grega et Fenicia. Cun sos romanos, arribados in su 238 a.C., sa tzitade fit su tzentru pius mannu de sa Gaddura. In su V sèculu d.C. sa tzitade ruet sutta a sos Vandalos arrivados dae su mare, in calicuna manera sos bizantinos ne giarrigant sos vandalos e pro chimbighentos annos abbarrant in Terranoa (su nùmene como est Phausiana). In su X sèculu Terranoa cun su nùmene de Civita est sa capitale de su Giudigadu de Gaddura, in custu perìodu aiant fraigadu sa Basilica de Santu Simprie (XI-XII), e su Casteddu de Pedres (XIII). In su perìodu Aragonesu sa tzitade fit pagu populada. In su ‘800 aiant fatu a nou su portu, e Terranoa comintzat a crèschere; In sa segunda Gherra Mondiale sa tzitade est istada bombardada, unos 22 òmines mòerent. In su ‘900 est istada bogada sa malària, sa tzitade passat da 14700 pessonas de su 1951 a 45500 de su 2001. Oe est sa pius manna tzitade de sa Gallura e de sa provìntzia de Terranoa-Tèmpiu, ei una de sas prus importante de sa Sardigna. In su 2006 su comune de Terranòa est istadu “comune d’eccellenza del sistema amministrativo italiano” pro capatzidade aministrativa e gestionale.
Caminu de chintorza
Funtzione de unu caminu de chintorza
Sa finalidade printzipale de s'organizadura caminale narada est a azuventare sos frussos de beìculos impedende su rugramentu de su tzentru de bidda, comente fiat netzessàriu fagher fitianu pro neghe de s'organizadura tardiu-romana de sas biddas e sas tzitades o in su casu de leadas postas a longu de caminos consulares o istatales.
Bambi
Sos protagonistas sunt Bambi, unu cherbu de sa coa bianca, sos genitores suos (su Mannu Prìntzipe de sa foresta e sa mama sena nùmene), sos amigos Thumper (unu coniglio de su nare ròida), Flower (una moffetta) e s'amiga sua de infàntzia e benidora cumpàngia Faline. Pro su film sa Disney s'at pigadu sa libertade de cambiare sa genia de Bambi in unu cherbu de sa coa bianca de sa sua mesches originale de capriolo, dae chi sos caprioli no abitant sos Istados Unidos e su cherbu de sa coa bianca est prus familiare pro sos americanos. Su film at retzidu tres nominaduras a s'Academy Award: mègius sonoru (Sam Slyfield), mègius cantzone (pro "Love Is a Song" cantada in originale dae Donald Novis) e originale musicale score.
Andorra la Vella
Andorra la Vella est una bidda de uno 22.300 bividores, capitale de s'istadu de Andorra.
Black Sabbath
In s'atualidade, Ozzy Osbourne at achiridu sos deretos de Black Sabbath. Sa formatzione de printzìpios de sa dècada de sos '80 cun in Iommi, Butler, Dio e Vinny Appice ant creadu su 2006 unu grupu mentovadu Heaven and Hell, unu tìtulu cotu dae su discu e sa cantzone de Black Sabbath s'annu 1980 de su matessi nùmene. Su freàrgiu de su 2009, Heaven and Hell ant annuntziadu chi fiant cravende un'album nou, The Devil You Know, cun sa data de publicatzione pro su 28 de abrile.
Formatzione de su grupu
Earth at campadu in un'ambiente iscuru cun su bassista suo Geezer Butler, un'ammiradore de sas paristòrias de maja niedda de Dennis Wheatley. Geezer Butler at iscritu sa cantzone Black Sabbath a pustis de otènnere unu libru ocultu in latinu e Butler at tentu una bisione de una figura niedda sètzida in su contone de su letu suo e l'at naradu a Ozzy de sa bisione sua. A curtzu de su 1969, s'est agatadu confùndida cun una àtera banda locale mentovada Earth. A pustis de èssere cramadu pro fàghere unu cuntzertu, ant agatadu a su mànager de s'isballiada Earth. Tony Iommi at naradu chi "nois morimus inoghe" in s'intervista sua cun The Last Supper. Comente a resurtadu, ant adotadu su nùmene de sa cantzone pro sa banda sua.
Heaven and Hell progetu nou (2006 -)
In su 2006 Ozzy e Bill si diant separare torra dae sa banda, a pustis de sa resessida reunione sua, pro traballare in assoladu. Custu diat marcare sa torrada de Dio a sa banda, ma non diat èssere gasi simpre. Tony Iommi, a pustis de s'assemblea de sa formatzione originale, e s'intrada de sa banda in su Saló de sa Fama de su Rock, diat detzìdere non sighire cun su nùmene de Black Sabbath in su suo tour cun Dio, mentras Ozzy non partetziparet de sa banda, trascurende puru unos cantos possìbiles problemas legales cun su cantante. Su nùmene nou pro sa banda noa diat èssere istadu Heaven and Hell, de su cale costumat Iommi e Geezer diant èssere membros originales de sos Black sabbath, ocupende Dio in sa boghe e Vinny Appice in sa bateria e iscutas. Su nùmene de sa banda benit dae s'album "Heaven and Hell", su cale est istadu su primu de Black Sabbath cun Ronnie James Dio. Sa banda at fatu unu tour e a pustis unu discu in bivu tituladu Live from Ràdio City Music Hall chi si diat cumpònnere de su totu de cantzones de s'època de Black Sabbath a su chirru de Dio.
Istiu de Santu Martine
Santu Martine si festat s'11 de santandria.
« Sa neula in sos montigros ratos S'àrtiat moddinende, E suta de su bentuestu Zuilat e inàrbinat su mare;
Fùrriat in truncheddos allutos S'ischidone ischintiriddende: Est su cassadore fruschiende In su limenarzu abaidende torra Intre sas nues rujastras Cheddas de puzones nieddos, Che pessamentos esillados, In su migronzu serencu. » (Santu Martine; Giosuè Carducci)
Monti Arci
Sa zona est oindii una meta turìstica e is comunus de s'àera ant definiu unu programa de abaloramentu de su territòriu, pruschetotu cun sa realizatzioni de caminus de trekking, apicheddada e bicicreta.
Aba minerale
S'aba minerale est una casta de aba benale, avesarmente amercadada in ampulla.
Gherras herero
Su cunflitu at tentu cumintzu cun sa rebellia de su pòpulu Herero (a chie s'aiat agiuntu a fatu su pòpulu Nama) contra de s'autoridade coloniale tedesca. Su generale Lothar von Trotha, incarrigadu de suprimire sa rebellia, aiat impreadu pràticas de gherra non cunventzionale chi incluiant s'atoscadura de sos putzos e unas àteras medidas chi ant batidu a sa morte pro fàmene e pro sidi de unu perchentu rilevante de sa populatzione herero e nama.
Bahamas
Istòria
Iscobertas durante su primu viàgiu de Cristoforo Colombo fiant incluidas in sa corona ispagnola, fiant istados a pustis conchistadas dae sos inglesos in su de 17 sèculos pro si fàghere indipendentes in su 1973. In antis de s'arribu de Cristoforo Colombo, custas ìsulas si naraiant Lucayas, derivadu dae lucayos, nùmene de sas populatziones indìgenas paghiosas chi dda biviant. In su cursu de sos de 17 e de 18 sèculos e sas Bahamas sunt istadas unu de sos cuiles de sa pirateria assumende su rolu de cuile printzipale dae su 1716 a su 1718 candofiant lassadas chentza de defensa e chentza de guvernu dae sa Corona. In su 1718 re Giorghi I de Inghilterra aiat però imbiadu però una ispeditzione navale ghiada dae su capitanu Woodes Rogers chi at ispintu sos piratas a s'istesiare in diretzione de sa Carolina, de unas àteras ìsulas caraìbicas minores o pro fintzas de s'Àfrica. Su PLP, Partidu Liberale Progressista, at condutu su protzessu de separadura dae s'Impèriu Britànnicu. Su 10 trìulas 1973 sas Bahamas s'ant fatu indipendentes, assotziende·si luegus a su Commonwealth.
Gherras herero
Genotzìdiu
«Su pòpulu herero depet lassare su paisu. Onni herero chi at a èssere agatadu in intro de sas làcanas tedescas, cun o chentza de armas, cun o chentza de bestiàmene, at a èssere ochidu. Si no ddu faghet, dd'apo a costrìnghere a ddu fàghere impreende su fusile mannu [s'artilleria]. Cale chi siat herero mascru, armadu o inerme, cun o chentza de bestiàmene, agatadu in intro de sa frontera tedesca at a èssere fusiladu. No apo a acollire prus nen fèminas nen pipios, ddos apo a bogare a sa gente issoro o ddas apo a fàghere isparare a subra. Custas sunt sas paràulas meas pro su pòpulu herero.»