cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Sardigna prenuràgica
Su fenòmenu de su megalitismu
Pro more de s'ispaniadura capillare e de sa variedade manna chi ant tentu in Sardigna sos imponentes fàbricos in pedra granìtica e làvica, is culturas prenuràgicas e s'imbeniente Tziviltade nuràgica sunt cunsideradas intre is prus importantes culturas megalìticas mai esìstidas.
Cultura de Su Carroppu
Sa cultura de Su Carroppu tenet currespondèntzia in Còrsica, in sa penìsula italiana e in cudda ibèrica, ma mescamente sos agatamentos in Sardigna e in Còrsica cunfirmant su rolu crae de custas duas ìsulas pro sa cumprensione de sa neolitizatzione de su Mediterràneu de su nord-ovest.
Cultura de sa Gruta Birde
Sa cultura de sa Gruta Birde pigat su nùmene de una gruta localizada a capu Catza in sos intòrrios de S'Alighera in ue, in su 1979, sunt istados fatos de sos agatamentos oe espostos a su Museu Sanna de Tàtari. Est fata andare torra a sa segunda fase de su Neolìticu antigu a inghìriu a sa metade de su de 5 millènnios a.C..
Cultura de Santu Triagu
Pigat su nùmene de sa crèsia de Santu Triagu de Terraba, comuna in provìntzia de Aristanis, in is cales intòrrios fiat atzapadu unu bidditzolu preistòricu ricu de testimonias.
Sistema Internatzionale de Unidades de Medida
Unidades fundamentales
Ogni grandesa fìsica e sa relativa unidade de medida est cumbinatzione de una o prus grandesas fìsicas e sa relativa unidade de medida de base o su inversu multiplicativu de una de issas. Totus sas unidades sunt definìbiles mesurende fenòmenos naturales. Su chilu est s'ùnica unidade de medida de base continente unu prefissu: su grammu est un' unidade de medida tropu "minore" pro sa majore ala de sas aplicatziones. De su 20 maju 2019 totu sas unidades fundamentales sunt definidas in relatzione a sete costantes fìsicas. Sos balores numèricos de custas costantes adotados dae sa 26ª CGPM sunt aguales a cussos publicados dae CODATA 2017.
Prefissos
Si notet, pro evitare ambiguidades, s'importu de impreare in manera curreta sos sìmbulos mannos e pitios. No est permìtidu impreare prus prefissos in tzascada: a esèmpiu non faghet a iscrìere 10 000 m = 10 km = 1 dakm (unu deca chilòmetru).
Istìria
S'Istìria (in tedescu: Steiermark [ˈʃtaɪ.ɐmaʁk], in islovenu e croatu: Štajerska, in ungheresu: Stájerország) est unu istadu o Bundesland postu in su sud-estu de s'Àustria. Sa capitale est Graz, sa limba su tedescu, ma s'agatat fintzas unu minoriu islovenu (unas 4250 pessones).
Thanh Hoa
Thanh Hoa (in Vietnambu: Thanh Hóa) est sa capitale e sa tzitade pius populada de s'Thanh Hóa, Vietnam, ada unos 0,393 milliones de abitantes.
Graz
De su 1999, est patrimòniu de s'UNESCO. In su 2003 est istada capitale europea de sa cultura.
Sardegna uno
Sardegna Uno est una emittente televisiva privada sarda.
Història
Dae su 21 de austu de su 2006 Sardegna 1 hat stipuladu unu accordu chin 7 Gold pro trasmittire sos programmas de sa syndication, in terra sarda, chi non podint abbaidare in su passadu. Initzialmente Sardegna Uno trasmittiat solu una parte de su palinsestu de 7 Gold, spetzettande sos spatzios destinados a sa programmatzione locale; oe, chin s'avventu de su digitale terrestre, Sardegna Uno est torrada a trasmittire a prenu regime, mentras unu de sos canales de su mux Sardegna Uno est istadu destinadu cumpletamente a 7 Gold.
Haiti
Istòria
Sa Citadelle Laferrière, est sa prus manna fortalesa de is Amèricas posta in su norti de Haiti, fraigada de Henri Christophe. Giai istadu iscravu, e giai istadu in s'esèrtzitu frantzesu in sa Rivolutzione Americana impare a prus de àteros 500 volunteris de Haiti, Christophe diat pois diventare su primu re de s'istadu: Henri I. Sa fortalesa dd'aiat fata fraigare intre su 1805 e su 1820 cun iscopu de apòmpiu a unu dàbile atacu benidore de s'Europa. In die de oe b'est chie dda cunsìderat giai che sa de oto maravìllias de su mundu.
Gaborone
Est sa capitale econòmica, non prus sede de su guvernu, de sotziedades medas e de sa Bursa de Botswana. Est fintzas sede de sa Southern African Development Community (SADC), una comunidade econòmica regionale fundada in su 1980.
Brigadas Rujas
De raighina marxista-leninista, fiat istadu su grupu terrorista de manca prus mannu, prus numerosu e de dura prus longa de sa segunda pustisgherra in s’Europa Ponentesa.
Gaspa
Sa gaspa (evitare s’italianismu “fòrfora”) est una patolozia de su corzu piludu, chi si presentat macroscopigamente comente astuleddas arbas e sicas in sa base de su pilu de conca.
Belle gasi, cando sa presèntzia de iscatas arbastras e sicas est prus a prestu elevada, si faeddat de gaspa, chi podet esser sìntomu de sa dermatitis seborroiga, chi duncas est cròniga. Sa gaspa est unu fenòmenu meda ispainadu, chi pròvocat imbargu o foras male probremas de autoabaliadura in medas pessones, tantu est beru chi su tratamentu suo podet esser importante finas petzi pro resones sicolòzigas.
Acàdia
Istòria
S'Acàdia fiat conchistada dae colonos inglesos in su 1698, ma fiat istada torrada a pigare dae is frantzesos a s'acabu de sa Gherra de Sutzessione Ispagnola e sa conchista fiat istada cunfirmada dae su Tratadu de Utrecht de su 1713.
Una classe mèdia si diat formare a partire de sos annos 1860. Is cumbènnidos natzionales acadianos fiant mantentos in manera intermitente a partire dae is annos 1881 cun diferèntzia intre is comunidade vàrias.Cust'època de pigada de cussèntzia fiat caraterizada dae unu adelantu econòmicu e a s'organizatzione de istitutziones - iscolas in antis de totu - autòctonas e in limba frantzesa.
Bermentinu
Su Bermentinu est unu bariedale aromàtigu.
Su bariedale est impreadu pro produer numerosos binos.
Wonder Woman
Wonder Woman, chi ddi narant Diana Prince de nòmine umanu, est unu personàgiu de fumetu publicadu dae DC Comics. Est istada creada dae su psicòlogu William Moulton Marston e dae su disinnadore Harry G. Peters in su 1941. Su personàgiu est unu de is membros fundadores de sa Lega de sa Giustìtzia.
Museu de s'Istatuària Preistòrica Sarda
Istòria de su Museu
In su 1969 su Professore Enrico Atzeni at iscobertu sa prima Istàtua-Perda fita sarda (Genna Arrele I). Dae cussu momentu sos acatamentos etzetzionales sunt sighidos pro annos e annos.
Turkmenistàn
Su Turkmenistàn, ufitzialmente Repùblica Turkmena, est una repùblica presidentziale (de facto ditadura totalitària monopartìtica) posta in s'Àsia tzentrale, cun una populatzione de 5,6 milliones de bividores e Aşgabat a capitale. Est sa segunda potèntzia econòmica de Àsia tzentrale (a pustis de su Kazachistàn) gràtzias a sos fundos ricos de gas naturale e a su cultibu de su cotone. Sos turkmenos sunt in majoria musulmanos sunnitos. S'istadu tenet istèrrida de 491.210 km² e faghet làcana in su sud cun s'Iràn e s'Afganistàn, in su norte cun s'Uzbekistàn e su Kazachistàn e si ghetat in s'ovest a su Mare Càspiu.
Su Turkmenistàn ammuntat unu territòriu chi est istadu ruhgera de tziviltades diferentes durante medas sèculos. In època medievale Merv (oe connota che Mary) fiat una de sas tzitade grandes de su mundu islàmicu e una parada importante de sa Bia de sa Seda, bia de cummèrtzios cun sa Cina fintzas a sa mitade de su de 15 sèculos. Annessidu dae s'Impèriu Russu in su 1881, aiat ocupadu rolu distintu in su movimentu antibolscevicu de s'Àsia tzentrale. In su 1924 fiat fatu repùblica costituente de s'Unione Soviètica, denominada ufitzialmente Repùblica Sotzialista Soviètica de Turkmenistàn.
Star Wars
Custos tres film costituint sa chi ddi narant "trilogia originale". Sèighi annos a pustis de s'essida de s'ùrtimu film, Lucas aiat detzìdidu de filmare una trilogia precuela, assentada dae Star Wars: Episode I - The Phantom Menace (Sa minetza pantàsima, 1999), Star Wars: Episode II - Attack of the Clones (S'atacu de is clones, 2002) e Star Wars: Episode III - Revenge of the Sith (Sa vengàntzia de is Sith, 2005).
Ferru
Su ferru è est s'elementu chìmicu inditadu in sa tàula periòdica de is elementos cun sìmbulu Fe e nùmeru atòmicu de 26.
Antonello Mura
Ministèriu obispali
Su 9 de abrili 2020, papa Franciscu at uniu in persona episcopi is diòcesis de Nùgoro e Lanusei, nominendi·ddu torra pìscopu de cust'ùrtima sedi, pighendi·sì possessu su 27 maju.
Bleona
Bleona Qereti (nàschida su 14.05.1985) est una cantante albanesa.
Sandokan
Sandokan, gistradu sa Tigre de sa Malesia o sa Tigre de Mompracem, est unu pessonàgiu immaginàriu e protagonista de numerosos romanzos de aventura de su tziclu de sos pirati de sa Malesia creadu dae su famadu iscritore veronese de romanzos de aventura Emilio Salgari, adatados posca in films, mine-sèries televisivas, sèrias animadas, films pro sa tv e giornaleddos.
Asunción
S'àrea metropolitana sua, narada Gran Asunción, incluet is tzitades de Luque, Fernando de la Mora, San Lorenzo, Lambaré, Mariano Roque Alonso, Nyemby, Capiatá, Limpio, San Antonio, Villa Elisa e Itauguá, chi faghent parte de su Dipartimentu Tzentrale, cosa chi in s'imparis contant 2.128.258 de bividores, cosa chi nde faghet in unu de is 20 conglomerados urbanos prus mannos de Sudamèrica. Sa superfìtzie sua est de 117 km² in sa tzitade, e 1029 km² sa de Gran Asunción.
Butàriga
Est lograda dae sos oos de tunnina ruja o de lissa. Ambos produtos si diferèntziant siat in su colore siat in su sabore (su de tunnina est prus forte).
In Itàlia sa de lissa est produìda mescamente in Sardinna (sunt famadas sas de Casteddu, Tortuelie, Santu Antiogu, Marceddì de Terraba e, in manera particulare, sa chi apròghilat dae s’Istanzu de Crabas), Tuscana (in Orbetello, in sa Maremma grussetana).
Bochidorzu de sos monacos de Tibhirine
Monacos de Tibhirine. Sa notte de su 26-27 de martu 1996 unu commando at assaltadu su monasteru de Tibhirine (Algeria) secuestrende sette monacos trappistas frantzesos. Primu sa proposta pro unu iscambiu de presoneris, chena sutzessu. A poi de pagu tempu unu comunicadu chi naraiat sa morte de sos religiosos su 21 de maju 1996. Subra s'episodiu est istadu giradu unu film.
Raleigh
Raleigh est cunnotu comente “sa tzidade de sos chercos” pro sas numerosas àrvures suas de chercu. Cunforme a su Departamentu de Retzensimentu IAA, sa pobuladura abaliada de sa tzidade fiat in su 2.011 de 416.468 abitadores, in un’arzola de 370 chilòmetros cuadrados, su chi rennet atuarmente Raleigh sa de 42 tzidades prus mannas de sos Istados Aunidos.
Pàtiu de s'iscala
In sa terminolozia de sos fraigamentos tziviles, finarmente, si definit cursiva unu pàtiu de s'iscala postu in foras, a s'avesu a longu de fatzada de palas de unu fraigu, in logu ch'in intro, est a narrer in sa bardana de sas iscalas: custa casta de pàtiu de iscala orìzinat sas gasi naradas domos acursivadas o abarandilladas, chi tirant profetu dae un'intrada isterna peri cursiva in logu de un'intrada interna peri iscala.
S'abasatu de sa Benedicta
Istòria de s'ochidura
In sa lista de sas 172 armas de fogu sechestradas dae sos natzifassistas a s'agabu de sas operaduras de rastellamentu, figurant petzi pagos fusiles ametralladores istadunidesos. Su prus de s'armamentu de su cale disponiant sos partisanos fiat custituìdu dae fusiles de cassa a prumones e, foras male, dae 11 pistolas cun antiscarrigamentu, cun probabilidade antighidades familiales de sa Resurghèntzia. Sas pèrdidas natzifassistas fiant istadas limitadas a 4 mortos (3 alemannos e 1 italianu) e 24 fertos (16 alemannos e 8 italianos), chi 11 fiant in cundissiones graes.
Àteros 17 partisanos impresonados in tempus de su rastellamentu sunt fusilados su 19 de maju a probe de s'arcu de su Turchino paris cun àteros 42 presoneris, comente rapresalla pro un'atentadu contra a unos cantos sordados alemannos in su tzine Odeon de Zènova, in su chi at a esser cunnotu a pustis comente s'Abasatu de su Turchino.
Cunforme a sos intentos de sos alemannos, s'ochidura deviat istrampare in sa pobuladura s'arrimu a sa resistèntzia, peroe su nùmeru de sos mortos e sa lunzinia particulare de sas isecutaduras, in prus de sa trampa pro fagher chi sos zòvanos chi fiant fuende a sa mutida a sas armas s'inregarent, aiant tentu s'efetu contràriu, aumentende s'òdiu de sa pobuladura logale a s'aderetu de sos fassistas repubriganos e de sas tropas alemannas.
Pale Blue Dot
S'idea de furriai sa foto-càmera de sa sonda e fai una fotografia de sa Terra de sa làcana de su Sistema Solari est benia a s'astrònomu e spainadori scientìficu Carl Sagan.
Eritropojesi
S'eritropojesi est su protzessu chi, peri una filera de elementos cellulares iscumpridos, betit a sa formatzione de is glòbulos rujos.
S'eritropjesi tenet inghitzu in s'embrione, in sa chida de tres de ingraidèntzia, a intro de su sacu vitellinu. De sa chida de bator incomintzat a èssere fata de su figadu chi est su printzipale òrganu eritropojèticu a sa fine de su segundu mese.
Pale Blue Dot
Fotografia
Su 14 de friaxu de su 1990, giai sa missioni primària fiat acabada, sa NASA at fatu cun sa sonda fotografias de is pianetas de su Sistema Solari de cudda positzioni bantaxosa. Intra su 14 de friaxu e su 6 de làmpadas de su 1990, una de is fotografias fatas fiat sa Pale Blue Dot.
Museu Nivola
S'Architetura
Sa pratza in su tzentru de su cumplessu, rugradu dae una riga de abba chi benit dae su càntaru antigu e chi est a cara a su panorama ammajadore de sa badde, est paris cun su parcu un'elementu crae de s'insediamentu museale e, che a custu, istràngiat unas cantas isculturas.
Macumere
S'economia
In su beranu, cando sas normas sanitàrias e veterinàrias lu permitint, benint fatas sas mustras-mercadu (a livellu provintziale, regionale e istatale) de su bestiàmene berbeghinu, càbrinu e bòinu, chi siat iscritu a s’Albu Genealògicu. Macumere at unu territòriu mannu e ricu de pàsculos bonos meda pro s’allevamentu: su bestiàmene est de calidade seletzionada, valutadu 40 milliardos de liras betzas, e in su territòriu de Macumere s’agatant 32.000 berbeghes e 3.000 cabras. No est de badas, chi Macumere benit numenada puru comente sa "Sa capitale de su casu". In Macumere, b’at fintzas sa sea de su Cunsòrtziu Sardu-Latziale pro sa Tutela de su Casu Pecorinu-Romanu, su casu sardu chi benit bèndidu de prus in su mundu (USA, Cànada, etz.); in sa Zona Industriale s'agatant aziendas meda chi traballant milliones de litros de late a s’annu.
Percas de s'Alighera
Su nùmeru de percas iscobertas finas a como fùrriat a inghìriu de 50 mannas e 300 minores. Sa prus basta e famada de totus, ca benit bene a l’atzeder e cursare, est sa Perca de Netunu, bisitada onzi die dae mizas de pessones in su tempus istiale. Intre sas atzuvadas, sa prus importante, in mesu de s’àteru pro esser cussiderada sa perca marina atzuvada prus manna de su Mesuterranu e pro sa cuntzetradura sua ampra de formas de bida, est sa Perca de Nereu.
Arrigo Miglio
Arrigo Miglio (San Giorgio Canavese, 18 de argiolas 1942) est unu cardinali e archipìscopu catòlicu italianu, de su 16 de donniasantu 2019 archipìscopu emèritu de Casteddu e de su 6 de mes'e ladàmini 2022 aministradori apostòlicu de Igrèsias.
Archipìscopu de Casteddu
Su 25 de freaxu 2012 su papa Beneitu XVI ddu nòminat archipìscopu metropolita de Casteddu ; sucedit a Giuseppe Mani, dimìtidu·si po cròmpidas làcanas de edadi. Su 18 de abrili sighenti pigat possessu canònicu de s'arcidiòcesi po procura. Su 22 de abrili lompit in Casteddu. Su 24 de abrili intrat in manera solenni in s'arcidiòcesi, cun una cerimònia in Bonària. Abarrat aministradori apostòlicu de sa diòcesi de Ivrea finas a s'intrada de su sucessori Edoardo Aldo Cerrato, acontèssiu su 7 de santugaine 2012. Su 29 de làmpadas 2012 arricit su pàlliu de su papa, in sa basìlica de Santu Pedru in Vaticanu; su 3 de cabudanni est elìgiu presidenti de sa Cunferèntzia obispali sarda.
Cardinalau
Su 6 de mes'e ladàmini de su 2022 su papa Franciscu ddu nòminat aministradori apostòlicu de Igrèsias, a s'arrenùntzia de su pìscopu Giovanni Paolo Zedda po làcanas de edadi.
Meana
S'istòria
A pustis fiat parte de sa contea de Santa Sofia. A pustis de èssere colada de manu a medas feudatàrios, fiat guvernada de Raffaele Lostia, finas a cando non fiat riscatada in su 1839 cun sa fine de su sistema feudale.
Bangui
Is indùstrias printzipales de sa tzitade si dèdicant a fraigare tessìngios, produtos alimentares, birra, caltzaduras e sabone. Esportat massimamente cotone, linna, cafè e fògia de isprene. Tenet aeroportu internatzionale e est sea de s'Universidade de Bangui, fundada su 1970.
Limbàgiu de programmatzione
Istòria
Sa programmatzione de is primos elaboradores fiat fata imbetzes in short code, chi est istadu sa base de s'assembly e est una rapresentatzione simbòlica de su limbàgiu màchina. S'ùnica forma de controllu de flussu est s'istrutzione de brincu cunditzionadu, chi faghet is programmas meda difìtziles de sighire in manera lògica pro neghe de is brincos de unu puntu a s'àteru de su còdighe.
Còdighe de orìgine
In passadu, sa cumpiladura est istada sa norma pro totu is limbàgios de programmatzione de impreu generale; oe in die ddoe at medas limbàgios interpretados e de impreu generale, comente a su limbàgiu Java o is de sa prataforma .NET, chi àplicant un'ìbridu intre is duas solutziones, impreende unu compiladore pro prodùere còdighe in unu limbàgiu intermèdiu (naradu bytecode) chi est a pustis interpretadu. Sa diferèntzia de prestatziones tra is limbàgios interpretados e is compilados est istada reduida cun tècnicas de cumpiladura just-in-time, mancari chi si sigat a impreare is limbàgios compilados (e fintzas s'assembly) pro is aplicatziones chi recherent sas màssimas prestatziones possìbiles.
Interpretatzione
Cun custa modalidade, su traballu pro sa màchina est prus mannu, ca onni istrutzione de su programma depet èssere averiguada dae s'intèrprete e bortada in un'istrutzione màchina o prus de una. Pro custa resone, is prestatziones de is programmas interpretados sunt de sòlitu prus pòberas chi no cun is programmas cumpilados.
Juanne Maria Angioy/campidanesu
- Memoriale, 1799
Sa Sarda Rivolutzioni
Is piemontesus no fiant bonus a defendi sa Sardigna e mancu ndi dd'importàt, ca fiant impiciaus cun sa defensa de su Piemonti. Intzandus, sa nobilesa e sa burghesia de Sardigna si fiant ordingiaus po apariciai un'esèrcitu po sa defensa de sa Sardigna. Nobilis e burghesus meda aiant donau meda dinai po apariciai is truppas, fintzas Angioy etotu aiat donau dinai, mancai no meda cunsiderendi sa richesa de issu.
Limbàgiu de programmatzione
Decrarativos (o lògicos)
Pro pòdere èssere impreados in unu programma decrarativu, un'algoritmu depet èssere formuladu in manera recursiva o de backtracking; custu faghet de sa programmatzione cun custos limbàgios un'esperièntzia de su totu noa e recheret una manera de pensare diferente, pro ite ca prus chi contare unu resurtadu si recheret de nde dimustrare su balore cabale. In antis a custas rechertas, is limbàgios decrarativos permitint de segudare resurtados bonos meda cando si depent manigiare grupos de entes in relata.
Terrorismu
Su fueddu est impreau pruschetotu po inditai sa violèntzia fata cun intentzioni in tempus de paxi o in su cuntestu de sa gherra contra no-cumbatidoris. Is fueddus "terrorista" e "terrorismu" funt nàscius in s'interis de sa rivolutzioni frantzesa a s'acabu de su sèculu XVIII ma si funt spainaus a livellu internatzionali e ant gadangiau s'atentzioni mundiali me in is annus '70 in s'interis de su scòntriu de s'Irlanda de su Nord, su scòntriu bascu, e su scòntriu israelo-palestinesu. S'impreu sèmpiri prus mannu de atacus suitzidas incumentzendi de is annus '80 at agatau un'esempru famau cun is atacus de s'11 cabudanni 2001 me is Stadus Aunius.
Classificatzione de Baltimore
In die de oe custa classificatzione cunvivet e si cumplementat cun sa classificatzione de su Comitadu Internatzionale de Tassonomia de is Virus (ICTV). Nointames, a diferèntzia de sa classificatzione de s'ICTV chi òrdinat is virus de manera monofilètica, sa classificatzione de Baltimore est polifilètica ca is genomas de is grupos diferentes de virus ant isvilupadu de manera cunvergente, cun totu ca is virus apant tentu orìgines indipendentes.
Batalla de Lutocisterna
Sa batalla
Fintzas s'Infante de Aragona fiat istadu iscaddigadu. Fiat istadu sarvadu dae s'interventu balente de unu nòbile Santa Pau e de unu Cervellon chi aiant gherradu baliosamente pro amparare su re e impedumare chi sa bandera aragonesa rueret in manos pisanas. A sa batalla aiat partetzipadu fintzas Erricu su Teutònicu, aposentadu in Casteddu a pustis de sa ruta de Bidda de Crèsia. Fiat istadu còmpitu suo de ochire su cumandante aragonesu, ma fiat resissidu isceti a ddu fèrrere in antis de mòrrere in duellu contra de s'Infante matessi.
In sa matessi die sa flota pisana fiat istada derrotada in su golfu de sos Ànghelos, in fache a su bighinadu de Stampaxi, de s'ammirallu Francesc Carrós. Medas Pisanos fiant istados fatos presoneris mentras chircaiant amparu in sas naes.
Nàschida de su Regnu de Sardigna e Còrsica
Sa batalla est ammentada pro ite cun sa derrota de sos Pisanos sos Cadalanu-Aragonesos aiant tentu manera de realizare territorialmente su Rennu de Sardigna (Regnum Sardinae et Corsicae) infeudadu a issos bintisete annos in antis - in su 1297 - de su paba Bonifàtziu VIII, a su prètziu de unu giuramentu de vassallàgiu, de su pagamentu annuale de unu tzensu de 2.000 marcos de prata, de su servìtziu de 100 cadderis, de su servìtziu de 500 fantes e de sa rinùntzia a su rennu de Sitzìlia. Cun sa resa de Casteddu de Càlaris, su 19 de làmpadas 1324, naschiat de deretu e de fatu su Rennu de Sardigna. A pustis de su s'intreverare in sos sèculos de diversas domos regnantes, tale Rennu est su chi su 17 martzu 1861 diat cambiare nùmene in Rennu de Itàlia.
Istajone
Segundu sa partzidura astronòmica un'istajone est una iscuta de tempus chi intercurret intre un'ecuinòtziu e unu solstìtziu; si distinghent tando 4 istajones: beranu, istiu, atòngiu, ierru; cada de issas tenet una durada costante de 3 meses e bene definida in su cursu de s'annu, indipendentemente de sa largària e de sa posidura geogràfica.
Khartum
Khartum (in àrabu: الخرطوم‎, al-Kharṭūm; in inglesu: Khartoum) o Khartoum est una tzitade de unos 640.000 bividores, capitale de Sudàn.
Consulta Sardo-Corsa
Sa Consulta Sardo-Corsa est un'organu inter-istitutzionale, naschitu in su 2016, cumpostu dae sos presidentes e sos chi sunt a capu de sos grupos de su Cunsizu Rezonale de sa Sardigna e de s'Assemblea de sa Còssiga.
Sassònia
Sa Sassònia (in tedescu: Sachsen, /ˈzaksən/; in sorabu Sakska), ufitzialmente Istadu Liberu de Sassònia (Freistaat Sachsen) est unu de sos sèighi istados federados de Germània. Cun una istèrrida de 18 400 km² e populatzione de 4,6 milliones de bividoes, sa Sassònia est su de deghe istados federadu pro àrea, ma de ses pro populatzione. Torradu a fundare pagu in antis de sa reunificatzione tedesca in su 1990, òcupat prossimai s'àrea de s'ex regione chi teniat su matessi nùmene, iscontzada in su 1952. Sa capitale est Dresda.
A su cumintzu de s'Edade Mèdia su trèmene "Sassònia" faghiat relatu a una regione diferente, chi ocupaiat s'àrea de sos istados atuales de sa Bàscia Sassònia, de Brema e de Westfàlia setentrionale.
Moscòviu
Su moscòviu (pretzedentemente nodidu cun su nùmene sistemàticu temporale ununpèntiu, o eka-bismutu) est un'elementu super-grae sintèticu de sa tàula periòdica, chi tenet comente a sìmbulu Mc e nùmeru atòmicu 115. S'elementu est istadu intradu in sa tàula periòdica ufitziale de sa IUPAC su 30 de nadale 2015 paris cun is elementos cun nùmeru atòmicu 113, 117 e 118, andende gai a cumpletare su de sete perìodos de sa tàula.
ARN
Unas cantas molèculas de ARN acumprint unu rolu ativu a s'internu de is tzèlulas a su fine de catalizare is reatziones biològicas, de controllu de s'espressione gènica o pro retzire e comunicare is rispostas a sinnales tzellulares. Unu de custos protzessos ativos est sa sìntesi protèica, una funtzione universale peri chi molèculas de ARNm ghiant sa posta a pare de is proteinas in is ribosomas. Custu protzessu impreat is molèculas de ARN de trasferimentu (ARNt) pro frunire sos aminoàtzidos a su ribosoma, in ue su ARN ribosomiale (ARNr) ligat a pare sos aminoàtzidos pro formare is proteinas.
Àssia
S'Àssia est unu de sos 16 istados federados (Länder) de Germània, chi s'agatat in su tzentru de sa federatzione. Òcupat un'àrea de 21.100 km² e tenet unos 6.250.000 bividores, chi nde faghent su chimbe istados federados prus populados de Germània. Sa capitale est Wiesbaden, ma sa tzitade prus manna est Francuforte de su Menu, chi est su printzipale tzentru finantzieri tedescu, in ue s'agatat puru unos de sos prus mannos aeroportos de su mundu.
Istàdiu Vanni Sanna
S'istàdiu Vanni Sanna de Tàtari est unu de sos istàdios prus mannos in Sardigna, podet cuntènnere unos 12.000 persones, oe reduidas a unos 8.000 fintzas a cando no ant a èssere fatos sos traballos de adecuamentu a sas normas de seguresa pro sos istàdios. Est istadu fraigadu in su 1922 e inauguradu in su matessi annu in sa die de su 27 maju dae su prìntzipe Umbertu de Savoja. Su primu nùmene chi at àpidu fiat istàdiu Torres, mudadu in sos annos 70 in istàdiu Acuedutu. Su 22 de Austu de su 2001 est istadu intituladu a Vanni Sanna, giogadore chi at bestidu sa màllia de sa Torres e chi est istadu fintzas allenadore e diretore isportivu de s'iscuadra tataresa. S'Istàdiu est de propiedade de sa comuna de Tàtari, bi giogat sa partidas in domo sa sotziedade Torres Calcio.
Timothy Omundson
Vida e Carriera
Omundson at imprestau sa boxi a su personaggiu de Aric Jorgan in su MMORPG Star Wars: The Old Republic. Aric Jorgan est unu de is cumpangius de sa Republic Trooper class.
Organizatzione Gladio
S'esistèntzia de Gladio, suspetada fintzas dae sas iscòbiaduras apòrridas in su 1984 de s'ex membru de su grupu neofascista Ordine Nuovo Vincenzo Vinciguerra durante su protzessu suo, fiat istada reconnota dae su Presidente de su Cussìgiu italianu Giulio Andreotti su 24 de santugaine de su 1990, chi aiat faeddadu de un'«istrutura de informatzione, resposta e amparu».
S'asïenda de is béstias
S'asïenda de is béstias o S'istazu 'e sos animales (Animal Farm) est una novella allegòrica de George Orwell publicada sa prima borta su 17 austu 1945.
Trama de su contu
Napoleoni si ponet de acòrdiu cun su mere de un'àtera azienda bighina, Frederick, chi però ddu pagat cun dinari farsu e a pustis atacat sa fatoria impreende sa bruvura pro isciusciare su molinu. Is animales torrant a bìnchere, ma intre is medas fertos ddoe at fintzas Gondranu, su caddu; custu ùrtimu, mancari sanende, s'arrimat a sa betzesa. A s'arribu de su furgoneddu chi ddu diat dèpere acumpangiare aché su veterinàriu, però, su molente Benjamin cumprendet luego chi ddu cherent batire a su masellu; e difatis, Napoleoni at programmadu sa bèndida de Boxer a su masellaju pro nche balangiare su dinare pro comporare su whisky. Colant is annos, e a su molinu chi s'est torradu a costrùere si nd'agiunghet un'àteru chi faghet prus ricos is animales, ma medas de issoro sunt mortos o imbetzados, comente est mortu s'ex-mere Jones. Sa Fatoria, però, at pèrdidu totu is ideales rivolutzionàrios, impreados isceti pro sa propaganda: non ddoe at prus is ideales propostos dae Bòccia de Nì, is Sete Cumandamentos sunt istados cambiados cun unu isceti, "Totu is bèstias sunt uguales, ma calicuna est prus uguale de totus", sa màssima "Bator cambas bonu, duas cambas malu" est remplasada dae "Bator cambas bonu, duas cambas mègius" e is porcos incumentzant a assimigiare a is umanos, ca caminant deretu a duas francas, bestint, dormint subra letos mannos e bufant whisky. Unu merieddu, Napoleoni e is àteros porcos cumbidant a chena unos cantos fatores locales pro festare un'alleàntzia cun issos; in s'ìnteri de una partida de poker, siat Napoleoni siat Pilkington giogant in su matessi tempus s'assu de ispadas, incumentzende unu chertu; totu benit bidu, dae foras, dae is àteros animales, chi non podent prus distìnghere su porcu dae s'òmine.
Salvatore Fancello
Salvatore Fancello (Durgali, 8 de maju de su 1916 - Bregu Rapit, 12 de martzu de su 1941) est istadu un'iscultore, tzeramista e pintore sardu.
Biografia
Est un'artista chi, cun motivatzones craras, est istadu paragonadu a una metèora in su panorama artìsticu italianu de su Noighentos. Naschidu in Durgali, penùrtimu de dòighi fìgios de Predu e Rosaria Cucca, finas dae giòvanu rivelat sas atitudines suas a su disinnu. In su 1929 si diplomat in s'iscola professionale locale e incumentzat a traballare in su laboratòriu tzeràmicu de Ciriaco Piras de Durgali, contribuinde gai a su mantenimentu de sa famìlia sua.
In su 1930 pigat parte a unu cuncursu de su Cunsòrtziu de s'Economia Corporativa e binchet una de sas duas bursas de istùdiu de 3.750 liras annuales in pàliu (s'àtera bursa est andada a Giovanni Pintori) e otenet gai s'iscritzione a s'ISIA de Monza. Giai òrfanu de su babbu, durante sa traversata in nave benit a ischire de sa morte de sa mama: a petzi batòrdighi annos s'agatat tando a printzipiare cun assolada tristura s'esperièntzia in s'ISIA. Li sunt fraternamente serentes sos duos amigos sardos chi frecuentant s'Istitutu cun issu: Giovanni Pintori e Antine Nivola.
Casteddu de Santu Miali (Casteddu)
Su casteddu de Santu Miali est una fraigada fortificada, de su perìodu giudicali, chi surgit subra de s'omònimu montixi e bixinau de Casteddu.
Salvatore Fancello
Biografia
In s'ISIA istupat deretu pro sas capatzidades suas, reconnotas in manera unànime siat dae sos dotzentes chi dae sos cumpàngios matessi. Medas de sos traballos suos de su perìodu suo a s'ISIA faghent oe parte de sas Regortas De Arte de sa Comuna de Monza.
Casteddu de Santu Miali (Casteddu)
Stòria
Is scavus de su 1990 ant postu in luxi is restus de una crèsia campestri, cun probabilidadi de perìodu artu-medievali, subra de chi est stau artziau apustis su casteddu, a su mancu in su sèculu XII, a defensa de sa citadi de Santa Igia, capitali de su Giuigau de Casteddu. Su cumplessu tenit tres turris e unu fossau chi inghìriat sa strutura. Su perìodu prus de importu de su casteddu est sena duda intra su 1350 e su 1511, perìodu in chi est stau abitau de sa famìlia Carroz, nòbile ereu ispagnola.
S'asïenda de is béstias
Rivolutzione e corrutzione
In s'òpera est presente fintzas una crìtica inchelada a sa sotziedade inglesa e una denùntzia de sa paga libertade de pensamentu in su paisu.
Animalismu
Custos cumandamentos sunt fintzas resùmidos in sa màssima: «Bator cambas bonu, duas cambas malu», chi benit impreada prus che totu dae is berbeghes de sa fatoria pro firmare discussiones e polèmicas intre is animales in contu de sa natura de s'Animalismu.
Diegu Are
Biografia
Cun sa professione sua de professore girat s'Italia: Roma, La Spezia, Reggio Emilia, Aristanis, ma su prus chi l'impinnat est, francu s'insinnamentu, s'apostuladu làicu e sas cunferèntzias, s'impinnu suo in sa gestione de sas domos pro sos giòvanos, abertas in Roma e in Terracina, in ue tenet galu un'àtera sede de insinnamentu e in ue creat totu una sèrie de atividades pro sos giòvanos e pro sos piscadores de su logu, organizende·los in cooperativa.
Ospitone
Biografia
Amus pagas dittadas istoricas de Ospitone, sa traditzione cheret chi Ospitone biveret in sa Barbàgia de Ollolai. Ma calicunu pessat chi isse esseret naschidu in Casteddu. Atteros sustennent chi Ospitone biveret in sa Barbàgia de Brevìe. Ospitone est connottu proite ind'una littera de Gregoriu su Mannu(maiu de su 594) est iscrittu chi isse (Ospitone) gherraiat contra a sos Bizantinos de Zabarda ma pustis aiat fattu sa paghe. Custa addevinaiat chi Ospitone fagheret cristianos, totus sos chi biviant in sa Barbagia inube fit mere. In sas litteras de Gregoriu Magnu est giamadu Dux Hospiton I
A
Sa A (manna) o a (minore) est sa prima lìtera de s'alfabetu sardu; est una vocale chi at semper sonu abertu [a].
Telegram
Is bot
In làmpadas 2015 Telegram at introduidu una prataforma pro permìtere, a isvilupadores esternos, de creare is bot. Is bot sunt contos Telegram, manigiados dae unu programma, chi oferint funtzionalidades cun rispostas lestras e automàticas.
Is interfaches de programmatzione de Telegram
Is interfaches de programmatzione (API) de Telegram sunt a disponimentu pro is isvilupadores indipendentes, pro creare bot o clientes alternativos de Telegram; ambas sunt in donu. Pro esempru, Plus Messenger est unu cliente alternativu iscritu impreende is API de Telegram.
Grupos de dereta estrema
Telegram est connotu comente a unu de is mèdios de comunicatzione chi is Proud Boys impreant de prus a pustis chi prataformas comente a Facebook e Twitter ddos ant blocados a pustis de s'assaltu a su Capidòlliu de is Istados Unidos de Amèrica de su 2021.
Hong Kong
Su 28 austu de su 2019 s'Hong Kong Internèt Service Providers Association at annuntziadu sa voluntade de su guvernu de Hong Kong de blocare s'impreu de Telegram.
Indonèsia
In su 2017 s'Indonèsia at blocadu s'impreu de Telegram pro neghe de sa propaganda terrorista presente in s'aplicatzione. A pustis, su guvernu indonesianu e sa sotziedade de Pavel Durov ant sutascritu un'acòrdiu pro limitare su fenòmenu, a manera chi s'aplicatzione est torrada a funtzionare.
Iràn
In su maju de su 2016 su guvernu iranianu at pedidu a Telegram de mòere is datos de is tzarradas de is tzitadinos suos a serbidores a intro de su paisu.
Altare preistoricu de Monte d'Accoddi
Istòria
Sas primas istigas sunt de su 4000 a. C.. Intre su 3400 e su 2900 a. C. benit fraigadu su primu bidditzolu de cubones; a custu perìodu apartenent sas tumbas a domos de janas, sa pedra-longa e unas cantas òperas de preda chi faghiant parte de unu tèmpiu pro sacrifìtzios. Prus a tardu benit fraigada una prima prataforma a forma de piràmide truncada a sa cale s'arribaiat chin una artziada. Supra b'aiat unu tèmpiu cramadu tèmpiu ruju pro su colore de su rebussu. In su cumintzu de su de tres millènnios a. C. su edifìtziu benit abbandonadu, fortzis a pustis de unu fogu, e tando benit cobertu dae una prenidura de terra, predas e carchina chi est mantesa a foras dae unu rivestimentu de predas mannas. Gasi benit criada una prataforma noa, semper una piràmide trunca a gratas (manna 36 m x 29 m chin 10 m de artària), in ue s'atzediat tramite una àtera artziada longa unos 42 metros. Custu tèmpiu, fraigadu supra cussu betzu, est mutidu tèmpiu a gratas e ammentat sa ziggurat mesupotàmicas. Su monumentu at mantesu s'importàntzia religiosa pro carchi sèculu, posca in s'edade de su brunzu antigu (1800 a. C.) cando fiat in ruina est istadu abbandonadu e usadu solu pro interros.
Carmelo Floris
Biografia
Dae su 1915 a su 1918, arruoladu in sa Brigata Tàtari, pigat parte a sa Prima gherra mundiale gherrende pro tres annos in s'altura de Asiago e in su Piave e sighende a pintare.
Su decàlogu de su cabu
3. In sa teoria improbàbile chi unu sutaordinadu tenzat resone, intrant deretu in fortza sos artìgulos 1 e 2.
Limbas de s'Italia
Reconnoschimèntu a libellu europeu
S'Italia at sinnau sa Carta Europea pro sas Limbas Regionales o de Minorìa, ma depet galu ratificare su tratadu; duncas, a como su chi narat sa Carta in amparu de sas limbas de minorìa non balet pro s'istadu italianu.
Sa Carta non narat, peroe, cale siat su discriminante chi permitit a un'idioma de li nàrrer "limba", cunsizànde de tènner in contu, in prus de carateres limbìsticos ebbìa, fìntzas "cunsìderos psicologicos, sotziologicos e politicos".
Pàlliu
In comintzu fiat riservadu a su pìscopu de Roma sceti; posca is papas dd'ant cuntzèdiu a unus cantus pìscopus e archipìscopus. Prus tradu su pàlliu est divènniu mandu de is archipìscopus metropolitas, cumenti a sìmbulu de sa giurisditzioni in comunioni cun sa Santa Sedi.
Schleswig-Holstein
S'ex ducadu de Holstein costituit sa parte meridionale de su Schleswig-Holstein, mentras su Schleswig meridionale nde format su cantone setentrionale. S'ex Ducadu de su Schleswig, (Sønderjylland in danesu), est istadu divididu intre Germània e Danimarca finas dae su 1920.
Minas de sa Sardinna sudduotzidentale
Diferentes minas, belle totus in disimpreu, sunt presentes in sa zona narada de sa Sardinna, in su Surcis-Iscresianu gasi comente in sos territòrios de comunas che Arbus, Gùspiri, Biddexidru, Teulada e Cabuterra. Unas cantas de cussas comunas fiant istadas mescamente minencas (carvonencas o metallencas), cun atividades èconomincas prus chi totu de bogadura e produiduras industriales relassionadas cun s’istraghidura de sos minerales (tzentrales elètricas, fundidorzos, samunerias, usinas, eac.), cando ch’in àteras comunas, mancari tenende atividades econòmicas minencas, custas ùrtimas non fiant istadas prevalessedoras.
Bamako
A sa fine de su sèculu XIX Bamako fiat una bidda afortiada de 600 bividores, cando su 1 de freàrgiu de su 1883, is frantzesos, cun su generale Gustave Borgnis-Desbordes, dd'aiant conchistada. In su 1908 Bamako fiat fata capitale de su Sudàn frantzesu.
Puerto Rico
Su Puerto Rico [ˈpweɾto ˈriko] o Portu Rico, uffitzialmente Istadu Lìberu Assotziadu de Puerto Rico (in inglesu Commonwealth of Puerto Rico, est unu territòriu de is Istados Unidos de Amèrica chi no est incorporadu. S'agatat in  is Caràibes norti-orientales, a s'estu de sa Repùblica Dominicana e a s'uestu siat de is Ìsulas Vìrgines Britànnicas siat de is isulas Vìrgines Americànas.
Sa capitale est San Juan, sa limba uffìtziale s'ispagnolu, ma fintzas s'inglesu est reconnòschidu che limba uffitziale.
Su Puerto Rico est unu archipèlagu cumpostu de s'ìsula printzipale de Puerto Rico, e de àteras minores, is prus mannas de chi sunt Vieques, Culebra e Mona. S'ìsula de Puerto Rico, cun pagu prus de 9.000 km² de istèrrida est sa minore de is Antillas Majores. Is bividores sunt unos 3.6 milliones, chi nde faghent sa de tres ìsulas prus populadas in su grupu de is bator chi formant s'archipèlagu (is àteras tres sunt Cuba, Hispaniola e Giamàica).
In totu is bator sèculos de poderiu ispagnolu, cultura e paesàgiu de s'ìsula sunt istados trasformados. Fiant intradas connoschèntzias, usos e traditziones europeos, su cristianèsimu, sa limba e is tecnologias. S'ìsula fiat collegada a s'Ispagna cun naves chi sarpaiant de Cádiz a is Ìndias Otzidentales Ispagnolas onni annu. Giai dae s'inghitzu de sa colonizatzion,e in su 1508, is bividores de Puerto Rico sunt istados tzitadinos ispagnolos e pro prus de 400 annos, s'ìsula fiat territòriu ispagnolu, mancari fatuvatu frantzesos, olandesos e britànnicos, chircarent de dda cunchistare.
Ollollai
Su sartu
Sa bidda fiat prena de putzos e funtanas. Sos primos sunt iscumpartos, mentres sas funtanas nono, che sa funtana manna, sa prus manna de sa bidda, connota comente “Regina Fontium”, nùmene chi “La Marmora” at chertu dare a custa funtana.
Gian Franco Saba
Ministèriu obispali
Su 29 de làmpadas 2018 at arriciu de papa Franciscu, in sa basìlica de Santu Pedru in Vaticanu, su pàlliu, chi dd'est stau impostu de su missu apostòlicu Emil Paul Tscherrig su 21 de ladàmini sighenti.
Alfabetu
Alfabetu sardu
B (Bi)
I (I)
Z (Zeta)
Áteras propostas pro su sardu
Custas pagas diferèntzias morfològicas, at chircadu de nche las pònnere a un'ala su prof. Bolognesi, cun sa proposta sua de sa Grafia Sarda Comuna, chi impreende calicuna règula simple de letura, diant permìtere a totu is sardos de lèghere sa LSC segundu sa pronùntzia issoro.
Georgetown (Guyana)
Sa tzitade est pranificada in forma de retza, cun canales medas chi permitent su drenàgiu, dae chi s'agatat suta su livellu de su mare.
Louis-Ferdinand Céline
Vida
Est mandadu tando a triballare in ufìtzios de su cunsoladu frantzesu de Londra, in ue abbitat logos de prostitutzione e connoschet sa prima mugere, Suzanne Nebout, ma ant a abarrare impare isceti pagus meses. Sa gherra ddi lassat rastos siat dèpidos a is feridas, siat de mente: tenet dificultades a si dormire e intendet frùschios in is origas. Incomintzat como a intendere su sentidu de afannu e dibilesa pro sa vida, chi at a caraterizare a pustis sa pensada sua.
Dae su 1924 a su 1928, traballende pro sa Sotziedade de Natziones, viàgiat meda siat a Inghilterra, siat a Isvìtzera, Àfrica e a Amèrica. Torradu in Frantza andat a bìvere a Montmarte in ue s'òcupat gasi a gratis de atèndere comente mèigu a is pòboros e comintzat a iscriere su romanzu 'Voyage au bout de la Nuit ', s'òpera sua prus famada.
B'est de nàrrere ca in su 1934 circhende s'amada Elizabeth Craig in Istados Unidos, dd'aiat agatada cojada cun unu òmine ebreu e chi sa de is losingas de òmines ebreos a fèminas arianas est chistione chi torrat in is pamphlets incrimenados.
Acabada sa Segunda Gherra Mundiale est cundennadu a s'esìliu e si nche fuet a Danimarca, in ue bivet in clandestinidade impare cun sa mugere. Cassados su 17 de nadale 1945, sunt arrestados e cundennados a batòrdighi meses de presone. In su 1951 a pustis de maladias e àteras cundennas de su tribbunale de Parigi, torrat a Frantza, in ue però non tenet vida fàtzile, sende chi est inditadu che nazista de totu is iscritores de manca, chi nde cherent iscantzellare sa memòria (francu Albert Camus, mancari issu etotu apat fintzas cumbàtidu de partisanu). In is fatos Céline at a èssere discoidadu no isceti in Frantza ma in totu is natziones de Europa.
Tarquinio Sini
Biografia
Morit in Casteddu in su freàrgiu de su '43 a s'edade de chimbantaduos annos, in suta de su primu bombardamentu de Casteddu, corfidu dae unu bomba in su mentres chi chircaiat amparu a curtzu de sa cripta de sa crèsia de Santa Restituta, impreada comente a amparu durante sa segunda gherra mundiale.
Port Moresby
Port Moresby (/pɔərt_ˈmɔərzbi/; in tok pisin Pot Mosbi, fatu·fatu in manera informale narada Moresby o Pom Town) est sa capitale de s'Istadu de Pàpua Noa Guinea, de chi rapresentat fintzas sa tzitade prus populada e su portu printzipale.
Lomé
Lomé est una tzitade de unos 750.757 bividores, capitale de Togo. Est situada in su sud-ovest de su paisu, in su golfu de Guinea e a costadu de sa frontera cun su Ghana. Est su tzentru amministrativu e industriale de Togo e su portu printzipale suo. Sa tzitade est comunicada dae bia ferruviària cun is tzitades de s'internu de su paisu (Kpalimé, Atakpamé e Tabligbo) e cun Aného, in sa costa. S'aeroportu printzipale de s'istadu s'agatat meda a curtzu de sa tzitade.
Frantzesos
Sos frantzesos (Français) sun unu grùstiu etnicu chi vivet in Frantza e chistionat in frantzesu (ma fìntzas su bretone, s'otzitanu, su corsicanu, su cadelanu, su tedescu alsatzianu e su fiammingu). Su lùmen benit dae sos Francos, anticu populu germanicu chi s'at latinitzàu e vivìat in sa Frantza de commo in àntis e a pùstis de su degòlliu de s'Imperu Romanu de Ponente.
George Orwell
Segunda Gherra Mundiale
Orwell s'est mantentu iscriende retzensiones de libros pro su New English Weekly finas a su 1940. In s'ìnteri de sa Segunda Gherra mundiale, est istadu membru de s'Home Guard, e nd'at retzidu sa Medàllia de sa Defensa. Is pensamentos suos de cuddos annos sunt abarrados in is diàrios suos de gherra (War-Time Diary, 1940-1942).
Càssia de risparmiu
Sa càssia de risparmiu est unu tipu de istitutu de crèditu nàschidu cun sa finalidade de collire s'aorru minore, torrendelu peri sa pràtiga de su crèditu ipotegàriu e fondàriu, o a mèdiu de imbestimentos pagu arriscados, che sos in sos tìtulos de s'Istadu; a sa funtzione de crèditu, in prus de custu, s'assòtziat sa dispensadura de servìtzios de seguràntzia individuale e s'atividade de benefissèntzia. Istrumentos tìpigos de sas càssias de aorru sunt sos libretes de aorru. Zenerarmente, a su nessi a s'orìzine, sas càssias de aorru fiant istituimentos sena finalidades de profetu, e duncas si diferentziaiant dae sas bancas privadas. S'evoluidura de sa lezisradura bancària nch'at zutu sas càssias de aorru a esser echiparadas issentziarmente a sas àteras bancas; in su casu italianu, medas càssias de aorru sunt istadas imboligadas in protzessos de fundidura e assorvimentu.
Livermòriu
S'iscoberta de su livermòriu e de s'oganesson annuntziada in su 1999 de su Lawrence Berkeley National Laboratory, fiat torrada a tratare a fatu de s'iscàndalu de sa frassificatzione de is proas a banda de unu chircadore (Victor Ninov).
Salzburg (Land)
Su Land de Salzburg est unu de is noe istados federados de s'Àustria. Sa capitale est Salzburg.
Limba ucraina
Sa limba ucraìna (украї́нська мо́ва, ukrajins’ka mova) est una limba islava de s'ala de Ponente chi faveddan in Ucraina. Fintzas a su 1917-1918 si la connoschiat fintzas comente limba rutena pro si rifèrrer a cussos ucrainu-faveddantes chi vivian in s'Imperju Austro-Ungaricu e, peri, comente limba russa minore pro narrer a cussos chi vivian in s'Imperju Russu.
Raffaello Sanzio
Raffaello Sanzio ( Urbino 1483- Roma 1520). Fizu de unu pintore, Giovanni Santi, at mustradu subitu sa capatzidade sua. Est istadu allievu de  Perugino e puru de Bramante. Pintore e architettu. Comente pintore at produidu meda ispetzialemte in Roma. Oberas:
Francisco Xavier Clavigero
Francisco Xavier Clavigero (Puerto de Veracruz, Méssicu, 9 de cabidanne de su 1731 - Bologna, Italia, 2 de abrile de su 1896), gesuita, istoricu.
Limba bielorussa
Esempros
Unos cantos esempros:
Berveghe de ratza sarda
Sa sarda est una rassa de berveghe tìpiga de Sardinna e una de sas prus antigas de Europa.
Ispainadura
Representat su 43% pagu prus o mancu de su patrimòniu oìnu nassionale, cun 3.414.194 pegos in Sardinna ebia subra de unu totale nassionale de 7.900.016 pegos. Sos creschidorzos atuales sunt de mannària bariàvile cunforme a s’arzola zeogràfiga; in su tempus coladu, sa cunsistèntzia mediana de sos tazos sardos furriaiat a inghìriu de 100-180 pegos, oe in zenerale tirant a superare mediamente 400-500 pegos, cun cùcuros de 800-1.200 pegos pro tazu.
Unione Europea
Is organus prus importantis de s'Unioni ponint paris su Consixu (nomini ca at remplasau Consixu de is Ministrus de su Trattau de Maastricht), sa Commissioni, sa Corti de Giustissia, su Parlamentu, su Consixu europeu e sa Banca centrale europea. S'istitutzioni de s'Europarlamentu benit de su 1950 e de su 1979 is eurodeputaus (is parlamentaris europeus) funt elixus in manera democratica, in totus is territorius de s'Unioni, a suffragiu universali, po unu tempus in carriga de cincu annus. Oi s'UE est cunsiderada una potentzia leader ind unu mundu multipolari.
Competenzias esclusivas
In custus campus, s'Unioni e bia tenit giurisditzioni, is Staus tenint petti s'obbligu de recepiri is direttivas applicai is regolamentus.
Competenzias concurrentis
"1. S'Unioni tenit competenzia concurrenti cun sa de is Staus membrus candu is trattaus ddi donant una competenzia ca no est in is settoris in is articulus 3 e 6.
b) politica sociali, po su chi concernit is aspettus definius in su trattau;
Competenzias de coordinamentu
A is Staus membrus ca tenint comenti moneda s'euro si applicant dispositzionis specificas.
- TFUE, art. 5
Competenzias de accossa
"S'Unioni tenit competenzia po fai azionis po sustenniri, coordinai o completai s'azioni de is Staus membrus. Is settoris de custas azionis, po su chi serbit a s'Unioni, funt is chi sighinti:
b) industria; c) cultura;
Opt-out
Is Staus ca godint de s'opt-out funti: Su Regnu Uniu est stètiu in passau su stadu cun prus dèrogas (cuatru). Su status ispeciali britànnicu in custus cuatru acòrdius s'est risoltu cun sa Brexit, candu su paisu, abbandonendi s'Unioni, at negotziau un'acòrdiu nou cun Bruxelles. Fintzas a sa dìi efetiva candu su Regnu Uniu at lassau s'Unioni Europea, is cuatru dèrogas sunt abarradas comenti si siat in vigore.
Cronologia de s'integratzioni europea
Is ses staus firmant su trattau istitutivu de sa Comunitadi europea de difesa.
Is acordius de Schengen pigant balori peri po s'Austria.
Imbuccat s'euro.
S'UE fait 50 annus: in ddunu vertici informali benit adottada sa Declaratzioni de Berlino po ciccai de sbloccai s'impasse costitutzionali.