cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Trìpoli
S'agatat in s'ala nord-otzidentale de su paisu a sa làcana cun su desertu, in un'ala de terra pedrosa chi si ghetat a su Mare Mediterràneu a formare una baja. Tzentru cumertziale e de manifatura pius mannu de su paisu, est sede universitària. Sa tzitade fit istada fundada in su de 8 sèculos a.C. dae sos Fenìtzios, chi l'aiant denumenada Oea.
Deepin
Comente Donnia distro de Linux, deepin si podit installai in d'una Computadora ue b'est un'ateru sistema (pro narrer, impari a Microsoft Windows a su Mac OS X o ateru sistema).
Fundu Mundiale pro sa Natura
Cun s'arribu a su zoològicu de Londra de su panda gigante (Ailuropoda melanoleuca) Chi-Chi su 1961, fiat comintzada sa chistione subra s'interventu de s'òmine in sa natura e sas ribàtidas in s'estintzione de ispètzies comente sos ursos panda, in perìgulu a causa de s'annichilamentu de sas padentes de cannas de bambú, promòvida dae sos otzidentales colonizadores, pro evitare pragas de sòrighes in casu de froridura e produtzione manna de laore de sos bambús, comente fiat acadèssidu a Mizoram in su 1959; in contradditzione a su pensamentu traditzionale de Oriente segundu chi si cunsìderat chi s'annu chi frorit una padente de bambú (segundu s'ispètzie podent istentare deghinas de annos a frorire) at a èssere un'annu de progressu,chentza de passare fàmine, cun meda laore immagasinadu.
Liga Anseàtica
Sa Liga Anseàtica o Hansa (dae su tedescu: Hanse (agrupamentu); in latinu medievale:Liga Hanseatica) fiat una cunfederatzione militare e de cummèrtzios de mercaderis e de is tzitades chi costituiant is mercados issoro. Intre is sèculos de 13 e 19 dominaiat subra is cummèrtzios bàlticos e sa costera setentrionale de s'Europa, iscampiende·si·nche dae su Bàlticu a su mare de su Norte durante sa tàrdia Edade Mèdia e is primìtzios de s'Edade moderna.
Birra
Differentzias in sa fermentatzioni de sa birra
Donnia bevanda inue su fermentu est impreau pro a bortai su tzuccuru in àrculu si tzerriat "birra". In custu processu non si fait imperu de sa distillatzioni. Sa differentzia prus manna cun sa fermentatzioni de su binu est chi pro custa is tzuccurus, chi su fruttosiu, chi benint dae is fruttus, o attrus tzuccurus funt bortaus in àrculu.
Bulgaria
Est membru de sa NATO, de su Cussìgiu de Europa e de s'Unione Europea dae su 2007, ma non at adotadu s'euro.
Kenze Neke
Sos Kenze Neke sunt unu grupu musicale de genere rock cantatu in Sardu, naschint in Thiniscole in su 1989.
Mogoresu
Su sonu de is fueddus a sa Mogoresa
7) is formas verbalis funt sìmbilis a is de sa suta-bariedadi de apartenèntzia: s'infiniu de sa de tres coniugatzionis bessit a -ì truncada ("sighiri" est [si'ɣi:]; aicetotu s'infiniu de verbus fora de arrègula de sa segundu coniugatzioni: "biri", "arriri", "scriri", "sciri" bessint ['bi:], [ar'ri:], ['skri:], ['ʃi:]; sa primu personi de su tempus passau de su verbu bessit a -à truncada in sa primu coniugatzioni e a -ia in sa segunda e sa de tres coniugatzionis, candu su Campidanesu de Casteddu bessit a -amu e -emu ("papamu" si fait [pa'pa:], "bolemu" est [o'βia], "partemu" est [par'tia]); in sa primu e sa segundu personis pluralis de su passau ddoi at giai sèmpiri una -A- temàtica ananti de sa desinèntzia: [papa'jauzu] [papa'jaizi], [pranda'jauzu], [parta'jauzu]; is formas de is verbus ausiliàrius "essi" e "ai" funt naturalis de sa suta-bariedadi de apartenèntzia, diferentis de su Campidanu de Casteddu (càstia asuta); is verbus chi acabant a vocali su tema verbali (fai, crei, etc) acostumant a aciungi una -D- eufònica a su tema ananti de una desinèntzia acentada: "faeus", "faiat", "creiast" bessint [fa'ðeuzu], [fa'ðiaða], [kre'ðiasta];
9) unus cantu fueddus antigus ant sunfriu de sa chi nant "usura fonètica" de manera aici manna chi giai giai no fait prus a ddus connosci, ca ant a bortas achiriu unu sentidu prus generali de su chi teniant a primìtziu: de "buconi" [uŋ'kɔ̃i] su smenguadori "buconeddu" cun s'arrutroxa de sa B-, sa pèrdida de nasalisadura e unu mudamentu de vocali nd'est bessiu a [iŋ'kweɖɖu] o [uŋ'kweɖɖu] = pezzo cun su smenguadori [iŋkwaɖ'ɖeɖɖu] = pezzetto; su "bixinau" at pèrdiu intotu sa primu sìllaba e nd'est bessiu a [ˌsu ʒi'ãu]; su "biaxi" de su càrrigu portau de su molenti s'est fatu simprimenti un'espressada averbiali, es. un sacco di cose [ũ iˌaʒ a 'ɣɔza].
Su verbu essi
Su verbu "essi", chi bolit nai essere, comenti sonat in Mòguru (trascritu acanta a comenti ddu scriint in Campidanesu "normalisau"): poneus sceti is formas simpris.
INDITADORI PRESENTI
Su verbu ai
nosu eus ['euzu]
issus ant ['anti]
INDITADORI IMPERFETU
issu iat ['iaða]
(chi) issu essit ['essiði]
Is diis de sa cida
Lunis (m.) ['lũizi] Martis (m.) ['matizi]
Sàbudu (m.) ['saβuðu]
Is mesis de s'annu
Maju ['maju]
Santuaini [santua'ĩ:]
Inneres Auge - Il tutto è più della somma delle sue parti
Inneres Auge - Il tutto è più della somma delle sue parti est unu album de Franco Battiato de su 2009.
Wikipedia
Lìneas de cumportamentu
Sos collaboradores de Wikipedia mantenent in prus totu una bariedade de polìticas e lìneas ghia minores. In cuntrastu con àteros wiki de su tempus suo, comente su Portland Pattern Repository de Ward Cunningham (cunsideradu s'imbentore de su wiki), sos Wikipedianos impreant sas "pàginas de cuntierra" pro resonare de sas modìficas a sos artìculos, innantis de lu fàghere a intru de sos artìculos etotu.
Sos collaboradores de Wikipedia medas bortas modìficant, moent e burrant cuddos artìculos chi cunsiderant disadatos pro una entzicropedia, comente sas definitziones de ditzionàriu (pro custas esistent progetos ad hoc comente su Wikitzionàriu) o iscritos dae fontes originales. Medas bortas sas editziones de Wikipedia istabilint cumbentos de istile.
Tzinnos istòricos
Sa fase isperimentale est istada luegus sighida dae una fase de adelantamentu mannu chi at bidu cun s'andare de su tempus una crèschida lestra de utentes assentados (a làmpadas 2004 unos 7.500 in sa versione in limba inglesa, prus de 1.100 in sa in italianu) e una impinnada ispantosa de su nùmeru de artìculos produtos (a gratis e traballende imparis), chi at passadu de meda sos 600.000 (boghende dae su contu sos redirect e sas pàzinas stub).
Su 22 cabudanni 2004 Wikipedia tota canta est at passadu su milione de artìculos.
Epopea de Gilgamesh
Sos rinvenimentos de sos iscrittos
In su XIX seculu un inglesu Austen Henry Layard durante unu viaggiu in Mesopotamia aiat incominzadu a faghere iscavos archeologicos e aiat acciappadu duas zittades antigas: Ninive e Nimrod. In sos iscavos est istada agatada sa biblioteca de Ninive chi fit cumposta de taulittas in iscrittura cuneiforme.
X-Men
Is X-Men funti una banda de supererois mutantis chi dònanta su titulu a meda bessìas de fueddus pubblicadas de s'editori statunitensi Marvel Comics.
Ìsulas Falkland
Is ìsulas Falkland (in inglesu) o Malvinas (in ispagnolu) sunt un'artzipèlagu de s'Atlànticu meridionale chi pertenent a sa placa de sa Patagònia. Is ìsulas majores s'agatant a unos 483 km a est de sa costera sudamericana de sa Patagònia, a ladiore aprossimadu de 52°S. S'artzipèlagu, cun istèrrida de unos 12.000 km cuadrados, cumprendet s'ìsula esta (in inglesu: East Falkland; in ispagnolu: Isla Soledad), s'ìsula ovest (in inglesu: West Falkland; in ispagnolu: Isla Gran Malvina) e 776 ìsulas minores. In sinu a su territòriu britànnicu ultramarinu, is Falkland tenent auto-guvernu, e su Rennu Unidu tenet responsabilidade subra sa defensa e sos afàrios èsteros. Sa capitale de is ìsulas Falkland est Stanley in s'ìsula esta.
S'Alighèra
Un'ìsula catalana in Sardigna
In sa tzitade betza, si podet leghere su numene de sas carrelas in cadelanu (carrer, carrerò) e in italianu. In s'Alighera s'intendet faeddare in sardu puru: sos chi dae sa biddas sunt andados a bivere in s'Alighera e a pustis de medas annos cun sos amigos o in domo sighint a lu faeddare.
Atividade aradòria
In su sartu de s'Alighera s'agatant olivarios e si prodùet ògiu bonu e meda, nc'ant bingias famadas puru (Cantine Sella e Mosca, Cantina di Santa Maria la Palma ).
Ninive
Ninive (Ninuwa o Ninua) fit s'antiga capitale de s'Assiria, sa tzitade est istada fundada in su VI millenniu a.C., subra s'isponda de su Tigri. Su documentu pius antigu inue est fentomada sa tzitade risalit a su 2280 ca. a.C. In su II millennio, cando passeit sutta su dominu de su regnu de Mitanni, sa tzitade fit unu centru religiosu, cun un importante tempiu de Ishtar. Durante su regnu de su re Sennacherib (704 - 681 a.C.) Ninive diventat capitale de su regnu assiru. In su 612 a.C. sa tzitade est istada dirrutta dae sos Babilonesos e sos Medios decretande sa fine de s'impèru assiru e de sa tzitade.
De Ninive restan sas muraglias de sa tzitade chi sun longas 12 km.
Bibbia
Sa Bibbia (dae su gregu βιβλία = biblìa, plurale de biblìon, chi cheret narrere liberos) est su liberu sagradu de sa religione de sos ebreos e de sos cristianos.
Joan Rivers
Joan Alexandra Molinsky (Brooklyn, New York, 8 June, 1933 – Manhattan, New York, 4 September, 2014), fit unu còmicu e attore americanu.
Caddu
Su Caddu (Equus caballus Linneo 1758), de sa familia Equidae, est unu mammìiferu connoschidu dae s'antighidade et usadu pro su trasportu, su trabagliu, et in passadu puru in sos esércitos (sa cavalleria) e duncas in sa gherra. Est un animale muscolosu. Conca manna, tuju longu cun sa jua, coa longa, ancas robustas, un'ungia (o zocculu) pro pe. Pòdet èsser de varios colores. In Sardigna est presente meda su caddu de ratza "anglo-arabu-sarda", adattu pro sas cursas. In s'altipianu de sa Jara de Gèsturi bi sunt trumas de caddos arestes.
113 (nùmeru de emerzèntzia)
”Sa cumandàntzia alliada comùnicat chi, dae su lunis 3 de custu mese a sas noe, unu sistema nou de repressura de sos crìmines at a funtzionare sas 24 oras de sa die in sa Chestura de Milanu. Custu servìtziu cunsistet in un'ufìssiu de informaduras e in un'echipa boladora ispetziale, cunforme a s'impreu de sas tzitades mannas de s'Inghirterra e de s'Amèriga. In su casu chi unu tzitadinu siat bìtima de unu crìmine, nde siat testimonzu o tenzat suspetos a subra de pessones, chi telèfonet a su nùmeru 777, chi podet esser mutidu finas in su casu de discatos, suitzìdios o intzidentes graes”. Su 3 de cabudanni de 1.945, sa Chestura de Milanu si probidiat de su primu nùmeru telefònigu pro sas emerzèntzias, su 777. Custu servìtziu de interventu lestru fiat cunsagradu tantu a sa repressura de sos delitos che a s'azutòriu pùbrigu, mescamente su pretzisu in fatu de intzidentes de tràfigu: difatis, in su matessi annu, fiat nàschidu in Milanu su primu cumpartzimentu de polima de sos caminos.
Turture
Sa Turture (Streptopelia turtur, Linnaeus 1758) de sa familia Columbidae. Puzone de colore grigiu cun isfumadura de marrone, sa conca unu pagu giara. Simile a sa columba, unu pagu pius istrizile. Vivet in sos buscos e in sas campagnas, como si nd'agatant in sas tzitades. Mandigat semenes o farfaruzas de pane o de ateru.
Sanremo
Istòria
Dae sa fine de s'Ottighentos e pro parte de su Noighentos sa nobiltade europea aiat seberadu sa tzitade comente sede preferida pro passare s'ijerru e pro soggiornos curativos; de custa traditzione restana medas architetturas comente sa cheja russa ortodossa e diversas palattos e villas comente Palazzo Bellevue, Palazzo Borea d'Olmo, Villa Nobel, Villa Ormond, Castello Devachan. Tra sos frequentadores pius famosos de sa tzitade bi sunu s'Imperadrice Elisabetta de Austria "Sissi", su zar Nicola de Russia, Alfred Nobel, s'imperadrice Maria Alexandrovna e Italo Calvino chi b'aiat passadu parte de s'infanzia.
Cardoglinu
Su Cardoglinu o Cadranera (Carduelis carduelis, Linnaeus 1758), de sa Familia Fringuellidi. Puzone mannu cantu unu furferarzu. De colore grigiu cun unu pagu de grogu in sas alas, e de ruju in bula. Mandigat semenes, ispetzialmente de ardu areste.
Limba asturo-leonesa
Orìgine
Custa limba s'est originada dae su latinu vulgare, batidu printzipalmente dae sas legiones de
Ubuntu
Ubuntu est una Distro Linux de sas prus famadas de sos urtimos annos.
Pasquale Tosi
Pasquale Tosi (San Vito, frazione di Santarcangelo di Romagna 1835 – Alaska 1898). Gesuita, missionariue esploradore in su Nord Ovest de Sos Istados Unidos, in sas Montagnas Roccalzas, Idaho, e Istadu de Washington. Po 21 annos. Po ses annos no ada mai drommidu subra una tramatta né in domo né fora. Imparada sete dialetos de su logu e is impossessada de sa cultura Salish e Kalispel e de cussa de Sos Naresforados. Cun unu cumpagnu e ateros pegos omines faghede unu viaggiu disagiadu meda fintzas a Vancouver e fundada sa prima missione in Alaska, e arrivada fintzas a su Stretto di Bering. Fundada una missione in mesu a Sos Kuyukut: in battoro meses insinnada s'inglesu a doighi pitzinnos indianos e issu imparada sa limba de custa tribù e iscriede una grammatica. Insinnada a coltivare s'ortu e a produere legumenes. Torrada in Italia e a poi ancora in Alaska e fundada una missione addae de su Stretto di Bering, inue fortzis mai fudi arrivadu unu europeu. Moridi su 1898.
Malos Cantores
Sos Malos Cantores funt unu gruppu rap nasciu a pustis de su scappiamentu de Sa Razza.
Marianu IV de Arbarea
Sa mugere e sos tres fìgios de Marianu IV
Fiant tres sos fìgios subrabìvidos chi Marianu aiat tentu cun sa mugere Timbors de Rocabertì. Ugone (+1383) chi ddi diat sighire, Biata (+1377) e Lionora (+1404) fiant nàschidos totus unu a fatu de s'àteru, cando issu fiat galu conte de Marmidda e Costera, chi beniat a èssere pagu in antis de artziare a su tronu de Arbarea (1347). Su logu de nàschida issoro fiat Molins de Rei. Aiant però bìvidu in Aristanis e in su casteddu de Costera.
Giùighe de Arbarea
Marianu IV fiat su solu soberanu arboresu de chie si connoschet unu retratu, a pitzocheddu, insertadu in su polìpticu de sa crèsia de Santu Nicolau de Otzana. Fintzas in unu cantu de afriscu, in su monastèriu aristanesu de Santa Crara, fundadu dae su frade Pedru III, si biet Marianu chi aparet s'erederi Ugone a s'amparu de sa religiosa de Assisi. In s'arcale de sa crèsia de santu Serafinu, in Ilartzi, sunt antimes isculpidos (pagu prus o mancu 1360) unos cantos personàgios unidos pregonende su Còdighe rurale, intre chie Marianu, sa mugere Timbors e su primu fìgiu Ugone. S'istòricu Frantziscu Tzèsare Casula, in su 1981, aiat apubadu in unu de sas bator asaetas de s'àbside de sa crèsia de Santu'Engiu su retratu de Marianu, de sos fìgios Ugone, de Lionora e de su ghènneru Brancalione Doria. Sa famìllia giuigale difatis, abitaiat meda su Casteddu de Monreale de Sàrdara.
Gramsh
Gramsci (in albanesu: Gramshi; in turcu: Grameç) est una tzitade de s'Albania centrale, edd'est sa capitale de su omonimu distrittu. In su 2005 contaiat 11.556 abitantes.
Franti
Nascint cumenti Guerrilla's Band a sa iscola, in Torino. Si tzerriant Franti in su 1982.
A pustis de Luna Nera sighint is autoprodutzionis, cun sa collaboratzioni de etichettas e distribuzionis de su mundu de s'autogestioni, ma sempri controlladas in totus is aspettus de is cumponentis.
Renato Olivieri
Biografia
In su 1.978, pùbrigat su primu romanzu suo grogu, “Su casu Kodra”; in isse cumparet su pessonazu de Ambrosio su cummessàriu, unu de sos imbestigadores prus cunnotos de sa literatura polimenca italiana, interpretadu in su tzine dae Ugo Tognazzi in “Sas dies de su cummessàriu Ambrosio”, pellìcula aderetada dae Sergio Corbucci.
Seattle
Seattle tenet un’istòria musigale de sinnìfigu. Dae su 1.918 a su 1.951, b’aiat prus de binti clubes de jazz a longu de Jackson Street, dae su Chinatown International District atuale a su Central District. In s’issena de su jazz si fiant isvilupadas a su cumintzu sas carreras de Ray Charles, Quincy Jones, Ernestine Anderson e àteros. Seattle est finas su logu de nàschida de Jimi Hendrix sa paristòria de su rock e de s’istile musigale rock cunnotu comente “grunge”, pobularizadu dae grupos logales che Melvins, Nirvana, Soundgarden, Alice in Chains e Pearl Jam.
Corroga
Is pinnias de sa entre e de sa schina funti murras, nieddas in conca e in is alas. Es pius minore de su crovu. Vivete in trumas, siada in sos montes comente 'e in biddas e in sas tzitades. Mandigat 'e tottu.
Seattle
Seattle est cunnotu comente sa cabitale istadunidesa de su cafè.
Tom Waits
Su comentzu
Tom Waits est fìgiu ùnigu de una famìllia Iscotzesa, Irlandesa e Norvegesa chi, a pustis de èssere nàschidu issu, andat a bìvere in sa California de bassu.
Croàtzia
Su Paisu tenet duas dies de festa natzionale: su 25 làmpadas, anniversàriu de s'indipendèntzia decrarada, e su 8 santugaine, anniversàriu de cussa efetiva dae sa Jugoslàvia in su 1991.
Tom Waits
Asylum years
A s'acabu de custos annos, Waits lompet a su fundu de s'istòria autodestruidora cosa sua, umpari a un'àtera artista "malaita" comente Rickie Lee Jones arribat a sa fine: a pustis de àere pintadu sa musa sua de s'època in su còfanu de sa màchina in sa cobertedda de s'album Blue Valentine, Tom bortat pàgina, siat in sa bida privada chi in cussa artìstiga.
Meana/campidanesu
Situs archeològicus
In s'àrea a ingiriu de su nuraxi Noltza ddu est unu importanti sistema de nuraxis minoris ci teniant contatus strintus intre issus e cun nuraxis de is territorius lacanantis de Làcana (Nuraghe Genna Corte) e Atzara (Nuraghe Abbagadda) e Samugheo; custu sistema est fatu in particolari de is nuraxis Maria Incantada, Su Nuraxi, Mantutzus, Intzilicorru, Banda Era, Crecos e Abrutzedu.
Johannesburg
Johannesburg (/dʒoʊˈhænɪsbɜrɡ/; in afrikaans: [joˈɦɐnəsbœrχ]) (connota fintzas cun nùmene de Jozi, Jo'burg, eGoli e Joeys) est una tzitade de unos 957.441 bividores (4.434.800 in sa munitzipalidade), bidda majore de sa Repùblica Sudafricana e capitale de sa provìntzia de Gauteng. Fundada in su 1887, cando fiat parte de su Transvaal, est sa prus rica bidda de s'istadu.
Est cunsiderada sa capitale econòmica de s'istadu e est sa sede de sa bursa e fintzas de sa corte costitutzionale de su Sudàfrica
Rock and roll
Su Rock and roll (iscritu fintzas rock'n'roll oppuru R&R, o prus semplicementi rock) est unu generu musicali nasciu me is Istados Unidos e a pustis s'est difundiu de pressi in tutu su mundu.
Monreale
200px|thumb|right Su Monreale (o Campidanu de Seddori) est una subregione istorica de sa Sardigna, allacanat cun su Campidano de Aristanis, sa Marmilla, su Campidano de Casteddu e s'Igresienti
Limba ladina
Su tèrmine ladinu, a sa prima difùndidu in sa Badde de Badia arta, est impreadu, como, pro definire unu grupu de limbas bastante omogèneas faeddadas in s'àrea dolomìtica. Mancari siet puru su numene de un ateru grupu linguisticu conottu puru comente Limba Ebraicu-castilliana faeddada dae sos ebreos sefraditas in s'antighidade in sa penisula Iberica e pustis in su nord Africa e in Oriente 'e Mesu.
Nutritzione
Chi chele narre chi bisognada pappare unu muntune de birdura e frutta (a su nessi kimbe tantos a sa die) unu pagu de pane e pasta, pische, fasolu, fae, pisurtze, unu tantigheddu de casu (s'arrescotu est megnusu), pagu petza e pagu tzuccuru. Non si pode non narrere chi non a tottusu servidi ischire custas cosas, o megnus, pro meda gente non parede possibile de sighire custa manera de pappare.
Anglona
S'Anglona est una subregione in su Nord de sa Sardigna.
Torra di Sagone
Sa Torra di Sagone est una turre chi si agatat in su comune de Vico in Corsica chi est istada costruida dae sos genovesos.
Oremari
Fueddu antigu tenit hoindi’
Giovanni Dore
Biografia
Dore s'at isceradu fintzas che divulgadore etnomusicale, publichende medas sàgios in revistas e òperas sientìficas, pighendi·si in prus s'incuru de trasmissiones radiofònicas e televisivas ispetzialìsticas.
Chibudda
Sa Chibudda (Allium cepa) est de sa famìlia de sos Lizos.
Le Midi
Su Midi cumìntzat in Valence: dae cue bi at su ditzu populare "à Valence le Midi commence".
Legislatzione subra sos deretos LGBT in su mundu
Istòria de sos movimentos pro sos deretos tziviles
A pagu a pagu sos movimentos gay ant comintzadu a identificare sos bilantzos isballiados subra sa vida issoro, sos sentimentos issoro e sas atziones issoro. Una de sas protestas pionieras pro sos deretos de sos omosessuales s'est tzelebrada in New York in su 1976. Su 15 de nadale de su 1973 s'American Psychiatric Association giai aiat retiradu s'omosessualidade de sa lista de maladias mentales. S'esclusione de s'omosessualidade comente maladia mentale est istada revisionada dae s'Organizatzione Mundiale de sa Salude (OMS) sa die 17 de maju de su 1990 e ratificada in su 1992.
Oremari
cust’ora noba de su mari nostru
turìstica, prexada, totu giogus
àinca sbarcàt su turcumoru armau
Linux
Istòria
Torvalds preferiat pònnere Freax a su nùcleu chi fiat iscriende, ma Aret Lemmke, assistente a s'Hèlsinki University of Technology chi dd'aiat ofertu s'ispàtziu FTP pro su progetu (ftp.funet.fi), at prefertu assignare a sa subdirectory dedicada su nùmene de traballu Linux, chi a sa fine est essidu su nùmene definitivu.
Saipan
Àteros progetos
[[Categoria:Tzitades de sos USA]
George Harrison
Discografia
Sa discografia uffitziali cumprendiri:
Deximumannu
Sant’Antoni
Sa festa de Sant’Antoni si fait a Ghennàrgiu, su dexiaseti, sa notti innanti de su 17 in ònnia bixinau alluint su fogadoni: si pappat, si baddat, e si cantat a giru a giru e su fogu. Sa di in fatu a sa missa manna donant su pani beneditu a totus.
Oremari
in terra, in mari biu
Italia isulana
S'Italia isulana currispondet a una tzircuscrissiòne elettorale de su Parlamentu Europeu, chin derettu a sete sezos; bi at peròe problemas, ca dontzi borta sa Sitzilia si picat belle tottus sos postos pro su numeru prus mannu de zente chi tenet, lassande sa Sardigna chene rappresentantzia peruna in Europa.
Dominicanos
Sos Dominicanos sunu unu ordine religiosu fundadu dae santu Dominigu de Guzman in su 1216 e approvadu dae Onoriu III. S'iscopu printzipale fudi sa preicatzione de sa Paraula de Deus e po custu si giamana s'Ordine de sos Preigadores. Santu Dominigu aiat fattu esperientzia de cantu fudi diffusa e perigulosa po sa fide cristiana s'eresia de sos albigesos in su sud de sa Frantza. Po duos annos cun cuffarentzias e incontros cun sos capos albigesos ada difesu sa fide catolica cun resultados mannos. Ada reunidu unu gruppu de cumpanzos ca continuerant s'opera ispetzialmente cun sa preigatzione de sa paraula de Deus. S'Ordine est crechidu subitu offrinde a sa creja unu servitziu importante. Ada dadu 4 Pabas a sa Creja e meda Piscamos. Funi Dominicanos teologos mannos, Sant'Alberto Magno e Tommaso d'Aquino.
Antoni Farina
E tue occupas su matessi postu.
Temporada Cleopatra
Cunseguentzias
Su tzicrone nche at pesadu unu muntone de abba in Sardigna, battinde 440 mm de abba a manzanu de su 18 de Sant'Andrìa de su 2013; custu nche at fattu bessire dae cascia parìtzos rios, cund unu disaccattu chi at cajonàdu sa morte de nessi 18 persones, s'iscumparta de un'attera e sa destruidura de sos campos. Sos trettos chi sa temporada at corfidu prus male fin sa Gallura (supratottu Terranoa), sa Barbagia de Nugoro e s'Aristanesu. Su tzicrone at fattu dannu mannu fintzas in penisula italiana, mescamente in Calabria e Salentu, in ue una trumba de aera at corfidu su tzentru de Gallipoli, bogandeche domos e duas iscolas.
Ethnologue
Su codiche SIL
Ethnologue tenet fìntzas su numeru de errores suos. Calicunu lu currezen in cada editzione nova; in atteros casos, tzertos abbarran galu. Si credet, pro esempiu, chi carchi informatzione a pizu de sas limbas prus esoticas sìat betza meda.
Haïfa
Haifa (in ebraicu:חֵיפָה; in arabu:حَيْفَا) est sa tzitade pius manna de su nord de s'Israele e sa tertza de sa natzione, cun d'una populatzione de pius de 264,900 abitantes. Sa popultzione de Haifa est misciada, cumposta de Ebreos e Arabos. Su portu, chi occupat un'area de 63,2 kmq, est su pius mannu de sa natzione. Est puru sa sede de su Bahá'í World Centre (su centru mundiale de sa religione Bahá'í) chi est istadu classificadu dae s'UNESCO comente Patrimoniu de s'Umanidade.
Trullo
Su trullo est unu locale, cun sa cobertura a fromma de cono (dae una paraula grega trullos, chi significat tzimbòriu, cupula). Bi vivent. Fraigada cun pedras subrappare e su fraigu si istringhet in altu. Si nde agattant meda in sas campagnas, in Puglia, a Alberobello, Putignano e in ateros logos de custa regione.
Maiella
Massissu montuosu in Abruzzo, cun su Monte Amaro, 2795 m., su segundu in altaria in sa regione.
Riccione
Est cunnotu in antis de totu comente logu de bagàntzias istiales, cun prajas ampras de arena fina e possibilidades mannas de ispassiamentu, in particulare gràssias a discutegas e istabilimentos notencos intre sos mezus de sa costera romannola. Riccione, chi est paranumenadu “sa pèrola birde de s'Adriàtigu”, atraighet onzi istiu mizas e mizas de turistas, aproghilende dae s'Itàlia e dae logu istranzu, mescamente dae s'Alemània, s'Olanda, sa Rùssia e sos paìsos nòrdigos. Sunt numerosas in bidda sas domos de recreu, chi sos meres sunt in particulare pessones de Bolonna e zirile.
Tharros
Tharros est unu situ archeolòzicu de sa Sardigna chi s'agatat in sa Provìntzia de Aristanis a intru de su territòriu de su comune de Crabas. Est situadu in su sud de sa penìsula de su Sinnis, prus de pretzisu a curtzu de su Capu Santu Marcu. In antighidade Tharros fiat una importante tzitade de sa Sardigna e in s'Edade Mèdia est istada sa capitale de su Zuigadu de Arboree fintzas a cara de s'annu 1070, candu fiat abandonada.
Bolìvia
Geografia
Sa Bolìvia tenet istèrrida de 1.098.581 km² e populatzione de unos 10.028.000. Allàcanat in su norti cun su Brasile, in su sud-estu cun su Paraguay, in su sud cun s'Argentina, in s'estu cun Cile e Perù.
Istoria 'e sos alfabetos
Nomes de literas et sequenzias
Sa tabella inue suta rapresentar un'ischema 'e s'alfabetu feniciu e de sos suos discendentes.
Cicadidae
Cicadidae est sa famìlia de sas chi benint tzerriada de sòlitu Chìgula. Insettu de pagos centimetros. In s'istiu su versu de sa chigula si intendede in sos campos assoliados. Custu versu lu faghene sos mascios frighende una parte de su corpu.
Limbas islavas orientales
Sas limbas islavas orientales costitùent unu de sos tres brancos de is limbas islavas, atualmente faeddadas in s'Europa orientale. Est su grupu cun su prus mannu nùmeru de faeddadores, meda prus artu chi no su de is faeddadores de sos limbas islavas meridionales e otzidentales. Is limbas islavas orientales sunt su bielorussu, su russu e s'ucrainu; mentras ca su russinu est cunsideradu dae unos limba autònomas, dae àteros dialetu de s'ucrainu.
Ziminu
Ziminadda
Cun s'iscandalu de bacca macca iscoppiadu peri tottu s'Europa, calchi leze at proibìdu béndida e cunsumu de ziminu; custu che at fattu pesare non pagu abbolottu e fattu nascher, de s'atteru, unu mercadu clandestinu.
Gianfranco Zola
At cumintzadu a giogare in sa Corrasi, iscuadra de sa bidda sua, e in su 1984/85 est coladu a sa Nuorese in sèrie C2. In su 1986/87 est andadu a sa Torres de Tàtari binchende su campionadu de C2; pro duos annos s'est postu in mustra in C1 e in su 1989/90, comporadu dae su S.S.C. Napoli, at fatu s'esòrdiu in sèrie A binchende s'iscudetu cun s'iscuadra de Maradona. S'annu imbeniente at bintu finas sa Supercopa Italiana e est devènnidu s'erede de Maradona chi aiat dassadu su Napoli. S'esperièntzia napuletana est fundamentale; devenit unu de sos zogadores prus fortes in Itàlia, famadu pro sos tiros de punitzione e pro sa fantàsia de su giogu suo, tantu chi in su 1991 est arribadu a bestire sa màllia biaita de sa natzionale italiana. Dae su 1993/94 a su 1995/96 at disputadu tres istajones cun su Parma, semper a livellos artos meda, binchende sa Supercopa Europea in su 1993/94 e sa Copa UEFA in su 1994/95.
Sartiglia
Àteros mamentos de sa festa chi antibitzant sa cursa a s'isteddu sunt s'isfilada de sos costùmenes, cun sos tumbarinos e sos trumbiteris, e sa beneditzione de sa zente, fata dae su cumponidori cun unu màtzulu de violetas infustas de aba; su màtzulu est cramadu sa pipia de maju.
Santeru
Su territoriu arribat fintzas a mari, innui tenit 25km de prayas (Putzu Idu, S'Arena Scoada, Mandriola, Su Pozzosu, Sa Rocca Tunda, Su Crastu Biancu). Is biddas lacarantis funtis Tzedhiani, Boatiri, Arriora, Narabuya, Senighi, Mibhis e Tramatza. Sant'Eru tenit su campanilu prus artu de Sardigna et est connotta po sa crannazza, s'artigianau cun su juncu (chibirus, etc.), is prayas e sa zent'arrubia chi bivit in is paulis de Sinnis (Sal'e Purcus, Sa Salina Manna, Sa Marigosa e Is Benas. Is domus funti de ladiri (domus campidanesas), e pighendi de Aristanis esti sa primma idda chi tenidi domus a poatziu antigas. Su santeresu fait parti de is dialectus Arboresus: est unu dialectu campidanesu cun medas infruentzas logudoresas in sa pronuntzia (fizu po fillu, deghi po dexi) e in is fueddus (chimbi po cincu, battru po cuattru, abba po aqua).
Òschiri
Istòria
Meda interessante est sa presèntzia de s'antiga fortificatzione romana de Crastu, chi faghiat de s'area unu nodu de passazu istratègicu e meda importante pro sos cullegamentos de òmines e cosas pro donzi via, fina pro sa costa. Su "castrum", connotu oe pro sos retzentes iscavos, istedi ativu pro pagu immancu de mill'annos, diventende centru de controllu fina in su perìodu bizantinu (VI-IX seculu).
Santu Antoni Abadu de sa Marina
Intrus
Prima de intrai in s’àula de sa crèsia, nc’est unu atrixeddu aundi eus nau prima ki nc’est una losa aundi nc’est scritu s’annu de cunsacradura de su tempru.
Su barocu in Sardìnnia dd’intrant cun sa grandu acalasçadura de sa Seu de Santa Maria in Casteddu ‘e susu, e de insaras, jai jai totu is principalis crèsias sardas ddas acalasçant cun su stili nou, ma sa concetzioni spatziali abarrat cussa de su connotu, est a nai sa concezioni a basìliga. Sceti pagu crèsias ddas fàbricant ex novo, cun sa concetzioni de su barocu arromanu, cumenti a puntu Santu Antoni e Santu Miali in Casteddu. In is biddas su costumu fiat de acalasçai sceti. De s’arrestu is crèsias noas ki fabricànt fiant po sa mayoria sceti oradroxus o cresieddas, e duncas no meresciànt de essi fabricadas cun grandu formas. Sceti fatu fatu si podit agatai una fàbrica arrara de-i custu tipu atesu de is grandus centrus de arradiatzioni curturali, cumenti sa crèsia tropu bellixedda de Nostra Sennora de Loreto in Mamoyada.
Òschiri
Sa panada
In Oschiri si produint puru casos lichittos e pro sos licanzos sas seadas, sas casadinas e sas tilicas.
Santu Antoni Abadu de sa Marina
Intrus
Is tìtulas de sa cùpula funt delineadas de gurnisas doradas e de ghirlandas. Finsas a su 1914 custas fiant decoradas de is grandus afriscus pintaus in su 1886 de su pintori emilianu Guglielmu Bilancioni, ma ki po problemas de infiltratzionis de umididadi ddus ant dèpius scrostai. De-i custus afriscus esistint ancora is botzetus in-d’unus cantu de arregotas privadas de sa citadi (biri a pustis).
Grammatica de su sardu/Alfabetu
Sa Q s'impreaiat in època ispagnola pro iscrìere sa cunsonante velare surda /k/ in antis de sas vocales E e I; e pro custa resone iscriiant querrere pro chèrrere, quie pro chie, quelu pro chelu. Galu oe custu manìgiu abarrat in sos sambenados che a Porqueddu, Piquereddu e in sos topònimos che a Quirra, chi in sardu diat dèpere èssere Chirra.
Es:
Carson City
In passadu est istada tzentru de importu de estratzione de prata.
Gerxei
Est una bidda famada ca ddui est sa crèsia de Santu Idu. In Gerxei bivint 1.457 personas.
Santu Gregoriu Illuminadore
San Gregorio Illuminadore est nasciu in Armenia, in su 257 c.a. e est mortu in su 332 c.a.. Est venerau de sa Cresia cattoliga, de sa Cresia cristiana ortodossa, de sa Cresia copta e de sa Cresia apostoliga armena. Est su patronu de s'Armenia. Est su fundadori e su santu patronu de sa Cresia apostoliga armena.
Goni
Inoghe s'agatat su cumpressu megalìticu de Pranu Muttedu.
Tostoine
Tassonomia
Sutaòrdine Paracryptodira (estintu) Sutaòrdine Cryptodira Sutaòrdine Pleurodira
Grigliu
Grigliu (Gryllus campestris), insettu, chi s'agatat in tottue. De 2-3 centimetros, sa conca bastante manna, niedda, cun antennas; sas ancas desegus longas po saltiare, alas de colore grogu iscuru, sa ucca adatta po trinciare s'erva e su fenu. Est unu animale canterinu, e in s'istiu cantat a de die e a de notte, cun su versu solitu, chi produet cun dun'ala. In calchi logu (Giappone) sos griglios los allevant in gabbia e los bendent.
Segunda gherra ìtalo-etìope
Sa segunda gherra ìtalo-etìopeo fintzas campagna de Abissìnia o simprementegherra de Etiòpia est istadu unu cunflitu chi bidiat opostos s'Itàlia Fascista de Benito Mussolini e s'Impèriu de Etiòpia de Haïlé Sélassié I dae su 3 de santugaine de su 1935 a su 9 de maju de su 1936. Aiat costituidu su segundu cumprobu de s'Itàlia de s'impossessare de s'istadu a fatu de sa vitòria etìope de Adua in su 1896. Sa vitòria de s'Etiòpia fiat istada siat militare siat polìtica e diplomàtica sende chi li aiat afiantzadu s'indipendèntzia e su reconnoschimentu internatzionale. S'Etiòpia e s'Itàlia perteniant a sa Sotziedade de sas Natziones, chi teniat sa tarea de prevènnere sas gherras peri su printzìpiu de seguresa colletiva.
Ingenieria
S'ingenieria (inzigneria, ingennieria; chi benit dae su latinu ingenium) est s'applicassione de sa matemàtica, sa fìsica, s'economia, sas iscièntzias naturales e de sa connoschèntzia pràtica de s'òmine pro imbentare, isperientare, costrùere, mantènnere e imbonire sas istrutturas, màchinas, arminzos e trastos, sistemas, materiales.
Àreas printzipales de s'ingenieria
Su bisonzu de afrontare diferentes problemas de s’ischire umanu at batidu a sa divisione de s’ingenieria in medas àreas cun diversas miras.
Salvatore Niffoi
S'est laureadu in lìteras in Roma in su 1976 cun d'una tesi subra de sa poesia dialetale sarda (sos relatores fiant Carlo Salinari e Tullio de Mauro). Como insinnat matèrias literàrias in sas iscolas mèdias de Orane.
Santa Maria Navarrese
Geografia
In antis de su mare de Santa Maria b'at unu grupu de isulotos, mutidos in italianu Isolotto d'Ogliastra e in sardu solu S'Isulotu. Santa Maria jughet unu portitzolu turistigu impreadu pro s'imprus in s'istade pro sas barcas de sos turistas e pro sos barcones chi tragant sa zente in giru in sas calas prus connotas: Cala Goloritzè, Cala Luna, Is pùligis de nie (Cala Mariolu) e Cala Sisine.
Lizu
Lizu (Lilium candidum), pianta e fiore. Sa pianta ada bulbos chi creschene suta terra e faghede fiores biancos, profumados meda. Est connoschidu comente lizu de sant'Antoni. S'agatana lizos chi creschene ispontaneos, cun fiores coloridos.
Nevada
In su 1900 s'istadu contaiat populatzione de unos 40.000 bividores, chi fiat prus pagu de sa metade de su prus pagu populadu istadu de sa natzione a fatu suo. In su sèculu XX est noantamas diventadu unu logu turìsticu, gràtzias a s'aprobu de leges pagu seberas in tema de cògios e separòngios e prusatotu gràtzias a sa legalizadura de su giogu de azardu.
Antioco Casula
At fatu sa gherra in Àfrica in su 1896 e gràtzias a custa esperièntzia cumponet innos patriòticos e cantos de gherra. A 18 annos si nch'est andadu a carabineri.
Antakya
Antiòchia (turcu: Antakya; gregu: Αντιόχεια; in : انتاكيّة,‎,, in passadu Antiochia de Sìria) est una tzitade de sa Turchia, in sa riba de su riu Oronte, a curtzu de sa sua foce s'ala nord-orientale de su Mare Mediterràneu e pagu a longu de sa frontera cun su chi oe est Sìria. Est su cabulogu de sa provìntzia de Hatay.
Gregos e romanos
Sa tzitade, dae su 47 a su 55 belle, at bìdidu sas primas prèdicas cristianas de s'apòstolu Paolo de Tarso. De sos logos de sa prèdica di Pietro e Paolo est abarrada sa gruta chi, segundu sa traditzione, los bidiat impares pro sa tzelebratzione de s'eucaristia. Cun sa difusione de su Cristianèsimu, incumentzada dae san Barnaba, Antiochia est devènnida sa sede de unu de sos bator patriarcados initziales, paris cun Gerusalemme, Alessandria e Roma. Comente a tzitade de s'Imperu Romano issa at prosperadu finas su V sèculu e at bìdidu crèschere sa populatzione sua finas belle 500.000 abitantes.
Cantu a chiterra
Origines
Sa presentzia de sa chiterra in Sardigna partit dae s'epoca de sas dominatziones aragonese e ipagnola, inue fit impreada pro accumpagnare su cantu. In sos documentos resultat chi sa chiterra est presente a su nessi dae su seculu XVI, difattis in su Statuto de su Gremiu de sos Mastros de ascia de Aristanis sunu zittados “i chitarrari” (chi fin sos chi faghian sa chiterras). Sa chiterra sarda, comente la connoschimus, est particulare siat pro sa fromma de sa cascia echi pro sas mesuras chi sunu pius mannas de sa chiterra classica. Finas s'accordadura chi si narat a sa sarda est divescia in cantu s'intonatzione est pius bascia.
Meighina
A dias de oie sa meichina est una de sas materias prus istudiatas e supra sa cale si gastat prus dinari, i die chin die avanzat chircande de sanare sas malatias prus importantes de custu seculu novu, chi son sos tumores e sas malatias de su coro.
Immanuel Kant
Biografia
"Su cerbeddu prus originali chi sa natura at fatu mai."
Macumere/logudoresu
Istòria
Cheret amentada bene sa festa manna chi at logu in su Monte de Sant’Antoni (nadu in s’antigòria SAS COAS), dae sa die 1 a sa die 13 de su mese de làmpadas: sa festa in onore de Sant’Antoni de Paduva, chi est una festa ricca de Fide, Folklore e ispetaculare.
Macumere est fintzas sa bidda de Melchiorre Murenu, connotu comente s'Omero de sos sardos.
Judicadu de Torres
Curadorias
Su giuigadu de Torres teniat bintiduas curadorias istòricas. Onni curadoria faghiat cabu a unu cabulogu in ue biviat su curadore, chi s'ocupaiat de s'amministratzione locale, peri funtzionarios (majores) chi amministraiant antimes sas biddas.
Istòria
In su de 9 sèculos sos àrabos e sos bèrberos, fiant sighende una polìtica de espansione e de pirateria subra su Mediterràneu, chi in su 827 aiat batidu a sa conchista de sa Sitzilia, trunchende duncas totu sos cuntatos de sa Sardigna cun su guvernu tzentrale bizantinu. Chene istrutziones, sos responsàbiles provintziales bizantinos sardos, narados giuighes, aiant cumentzadu a guvernare s'ìsula de manera autònoma.
Sos Lacon-Gunale
Sos primos giuighes de Torres aparteniant a s'iscratza de sos Lacon-Gunale. Segundu una fonte medievale non atzetada unanimemente e arribbada a oe in una editzione de su 1620 a incuru de Francesco Rocca - Condaghe de Santu Gaine - sa dinastia giuigale turritana fiat incomintzada cun Comita de Lacon (fine de su de 10 - primìtziu de su de 11 sèculos), nòdidu fintzas che Gunnare Comita I; fiat isse chi, peri maistros tzerriados dae Pisa aiat fatu pesare sa Basìlica de Santu Gaine de Portu Turre. A Comita est istada reconnota in su cursu de sos sèculos bàlida istòrica. Reghentemente unos canto istudiosos, identifichende·lu cun Comita II (fine de su de 12 -primìtziu de su de 13 sèculos) li atribuent petzi balore legendàriu.
Sa figura sua est istada como torrada a valutare, impare a sa de su fìgiu Orgodor e da sorre Giorga. Torchitor Barisone I aiat fatu istabilire sos paras benedetinos de Montecassino in Santu Antiogu de Bisarcio. Marianu I de Lacon-Gunale aiat favoressidu sa tramudàntzia de mercaderis pisanos fintzas in memòria de s'impinnu de Pisa in sa liberatzione dae sos moros de su 1044.
Adelàsia de Torres e Enzo de Hohenstaufen
Laniadu dae sas lutas internas intre sighidores de sos Dòrias, de sos Malaspinas, de sos Viscontis e de sa famìllia giuigale, cun sos intremesos de sa Crèsia e de su patriarca de Pisa, fiat comintzadu unu protzessu de iscongiuntamentu de su giuigadu de Torres, chi fiat giompadu cun sa morte chene eredes de Ubaldo Visconti a pustis de petzi bator annos de rennu, in su 1238.
Bustianu Satta
Bustianu Satta (Nùgoro, 1867 - 1914) est istadu unu poeta, avogadu e ziornalista sardu.
Judicadu de Torres
Adelàsia de Torres e Enzo de Hohenstaufen
Adelàsia fiat morta a cara de 1259 pro càusa non connota, a pustis de àere bidu sa progressiva apropiatzione de facto de sas istitutziones giuigales dae parte de sos Dòria, ma aende retzidu annullamentu de s'iscomìniga e su perdonu de paba Innotzèntzu IV.
Limbas germànicas
Totu sas limbas germànicas derivant de una limba comuna narada proto-germànicu o germànicu comunu, chi fiat faeddadu aprossimadamente in su primu millènniu a.C., durante s'Edade de su ferru, in s'Europa setentrionale.
Trentinu-Südtirol
Su Trentinu-Südtirol (nùmene uffitziale in italianu : Regione Autonoma Trentino-Alto Adige/Südtirol) est una rezone italiana autònoma cun istatutu ispetziale. Su cabulogu est Trentu. Tenet istèrrida de 13 606,87 km² e contat una populatzione de unos 1.055.000 bividores.
In Itàlia est sa sola rezone chi siat istada in manna parte esautorada de sos pòderes suos, chi sunt istados torrados a ispartzire intre sas duas provìntzias de Trentu e de Bolzanu, chi benent a èssere autònomas s'una a s'àtera.
Decraratzione Universale de sos Deretos de s'Òmine
Sa Decraratzione Universale de sos Deretos de s'Òmine est unu documentu, firmadu in Parigi su 10 de nadale de su 1948, sa redatzione fit istada promovida dae sas Natziones Unidas pro aer aplicatzione in totu sos Istados Membros.
Limba sòmala
Su sòmalu (nadiu: Af Soomaali) est una limba afro-asiàtica cuscìtica orientale, faeddada dae sos sòmalos in totu su Corru de Àfrica (Somàlia, Gibuti, estu de s'Etiòpia e norte-estu de Kènia) e dae cuddos emigrados o esiliados in totu su mundu. In Somàlia sa limba est ufitziale dae sa fine de su 1972, e dae tando est impreada in totu sos cuntestos pùblicos.
Sistema de iscriidura
B, T, J, X, KH, D, R, S, SH, DH, C, G, F, Q, K, L, M, N, W, H, Y. (non s'agatant antimes sas cunsonantes: P, V e Z).
Toscana
Sa Toscana est una regione italiana a istatutu ordinàriu de 3.729.641bividores, posta in s'Itàlia tzentrale, cun cabulogu Firentze. Allàcanat a nord-ovest cun sa Ligùria, a norte cun s'Emìlia-Romagna, a estu cun is Marcas e s'Ùmbria, a sud cun su Làtziu. A ovest, is 397 km de costas continentales sunt infùndidos dae su Mare Lìgure in su tretu tzentru-setentrionale intre Carrara (foghe de su trainu Parmignola, làcana cun sa Ligùria) e su Golfu de Baratti; su Mare Tirrenu infundet imbetzes su tretu de costera meridionale intre sa punta de Piombino e sa foghe de su Chiarone, chi sìngiat sa làcana cun su Làtziu.
Su nùmene est antigu meda e derivat de s'etnònimu impreadu dae is Latinos pro definire sa terra populada dae sos Etruscos: "Etrùria", mudada a pustis in "Tùscia" e pustis in "Toscana". Fintzas is làcanas de sa Toscana de oe currispondent in massimamente a is de s'Etrùria antiga, chi cumprendiant fintzas partes de sas atuales regiones Làtziu e Ùmbria, fintzas su Tèvere. Fintzas a su 1861 est istada un'entidade indipendente, nodida cun su nùmene de Granducadu de Toscana cun un'enclave costituida dae sa Repùblica e a pustis Ducadu de Lucca. Dae tando at fatu parte de su Regnu de Sardigna, de su Regnu de Itàlia e oe de sa Repùblica Italiana.
Vangelu
Su Vangelu est una paràula chi s'incontrat in sos lìberos de sa religione cristiana. Sa pàraula dae su gregu significat bona noa, e custa bona noa est sa nàschida de Gesus Cristu e-i s'insegnamentu chi at lassadu. Cando Gesus Cristu ha comintzadu a preigare, sa sìntesi fut: Su regnu de Deus est vicinu, cunvertidebos e creide a su vangelu. Sa pàraula servit a indicare puru bator libereddos, sos Vangelos o Evangèlios, inue si podet connòschere su chi Gesus Cristu at fatu e su sou insegnamentu. Una traditzione meda antiga narat chi sos autores de ognunu de sos bator libereddos sunt Matteu, Marcu, Luca e Giuanne. Matteu at iscritu printzipalmente po sos Ebreos, po mustrare chi Gesus fut su Messia chi Isaele aisetaiat, e chi sas profetzias si sunt cumpridas cun sa ennida de Gesus Cristu. In custu vangelu si podet lègere su Discursu de sa muntagna, e-i cudda pàgina: "Benide beneitos de su Babbu meu, ca aiat fàmine a m'azis dadu a mandigare", e-i su chi sighit. Matteu est unu de sos doighi discipulos de Gesù Cristu. Marcu, no fut de sos dòighi, ma fut unu cristianu, paret discìpulu de Paulu, s'apòstolu. At iscritu su vangelu po sos paganos, non ebreos. Est su pius cultzu de sos libereddos; est su primu chi est istadu cumpostu. Meda de su materiale sou s'agatat in sos vangelos de Matteu e Luca. Luca, no fut de sos dòighi discìpulos de Cristos. At iscritu unu Vangelu, ricu de paràbulas, contos che deviant illustrare s'insegnamentu de Cristos: sa paràbula de su Samaritanu, s'àtera de su fizu pròdigu, e àteras ancora. Luca est s'autore de un'àteru lìberu: Sos Atos de sos Apòstulos, chi contat sos primos annos de sa vida de sa creja cristiana e in particulare fatos de sa vida de santu Pedru e de sa vida de santu Pàulu. S'àteru Vangelu est de santu Giuanne, unu de sos dòighi. Custu vangelu tenet un'àteru modu de presentare a Gesus Cristu; s'ischema est divesciu dae sos àteros tres.
Logudoro
Su Logudoru est una regione istòrica e geogràfica de su nord de sa Sardigna.
Lia Origoni
Naschede ind'una familia inue b'aiat una zerta predisposizione a s'arte. Diffattis su tiu Giacomino Origoni fit istadu unu de sos primos attores de su cinema mudu italianu. Su debuttu sou e sa prima audizione risalini a su 1934 cando su famadu tenore Bernardo De Muro fidi ospite in Caprera de sa fiza de Giuseppe Garibaldi Clelia, in cussa ocasione canteidi addainanti e sa tumba de Garibaldi. Cossizada dae De Muro e Clelia lassat s'istudiu de su violinu e si dedicada solu a su cantu. In su 1938 binchede sa borsa di studio de su Teatro dell'Opera de Roma.
Logudoro
Geografia
Su Logudoru fisicamente tene comente lacanas sos montes de Osile-Nulvi a su Nord, su riu Coghinas a s'Est, e su sistema Montiferru-Marghine-Goceano (sa Costera) a su Sud.
Vanni Scheiwiller
Attividade editoriale e autores pubbricados
In Italia sos marcos istoricos sunu "All'insegna del pesce d'oro” e poi sa "Scheiwiller Libri" . Su "pesce d'oro", tra sos annos 50 e sos 60 aiat pubbricadu autores comente:
Judicadu de Arbaree
Est su chi at tentu durada prus longa intre sos bator judicados, de in antis a s'annu 1000 fintzas a su 1420. At fintzas tentu rolu de importu mannu in s'istòria de Sardigna, iscerende·si·nche dae sos àteros pro istabilidade polìtica prus manna e abilesa in su mantènnere autonomia.
Geografia
Faghiat làcana in su norti cun su judigadu de Torres, in s'estu cun su de Gaddura e in su sud cun su de Càlaris. .
Chianu de Bas-Serra
Fiant totus territòrios chi faghiant parte de sos benes privados de sa famìllia (peculiares), sos balàngios chi nde torraiant fiant postos e amministrados a parte de sos benes de su rennu.
Marianu III de Bas-Serra
Marianu III aiat torradu a assentare istradas e pontes, aiat acabadu de fàghere sa chinta de muros de Aristanis e sas turres de defensa, aiat fatu fraigare su palatzu nou de archibiscamu e comintzadu su palatzu reale, acabadu de pesare in tempus afatante de sa pesada sua. Non diat mai cojare Costanza de Montalcino, ma aiat bìvidu impare a Padulesa de Serra, cun chie aiat fatu ses pipios, intre chie Ugone, chi ddi fiat sighidu in su 1321.
Ugone III de Bas-Serra
A Marianu IV sutzediat su fìgiu Ugone III, chi teniat unos barant'annos e fiat fiudu, cun una fìgia de cuncordare. Dd'aiat promìtida in isposa a su fìgiu de Carolu I de Angiou, in s'àmbitu de una alliàntzia anti-aragonesa de chi si nd'at testimonia in unu memoriale d'imbasciada iscritu in limba latina de su notaju Raimondo Mauranni. Su fìgiu, Louis d'Angiò, at a diventare feudatàriu e visconte de Baux.
Batalla de Seddori
In antis a isse, su 6 de santugaine 1408 s'infante Martinu su Giovunu, erederi de su tìtulu de re de Sardigna e de Sitzìlia, fiat isbarcadu in Casteddu cun unu esèrtzitu poderosu.
Ruta de jure de su judicadu de Arbaree
Sa Sardigna fiat duncas unida infines, ma suta su poderiu de sa corona de Aragona. Su rennu de Sardigna at a tènnere a fatu dinastias bàrias in is sèculos: sos contes de Bartzellona (sos Trastamara), Tilipu V de Borbone, sos Asburgos e a ùrtimos sos Savojas, impare a chie at a èssere mudadu in su 1861 in Rènnu de Itàlia.