cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Amèrica
Populatzione orìginària
Is primos bividores de is Amèricas sunt istados casi totus ispèrdidos de is colonizadores europeos. Intra de is prus numenados nche fiant is ca ddi naraiant "populatziones precolombianas" (is prus nomenadas "Inca", "Maya" e "Atzecos"), tzerriados de is europeos "indios" e is "Indianos de amèrica" ca biviant in is ca oe sunt is Istados Unidos de Amèrica e in su Canada, e ca sunt istados ispèrdidos e inserrados in is tancas de is pionieris europeos.
Limbas
Su nùmeru in totu de is limbas de s'Amèrica superat de meda 500, intra de limbas e dialetos. Is printzipales limbas sunt currispondentes a is ca sunt istadas postas de is colonizadores europeos, sighidas de is limbas de is printzipales culturas amerindias.
Dinare
Brasile - Real de su Brasili (R$; BRL) Canada - Dollaru canadesu (C$; CAD)
Repùblica Dominicana-Peso oru dominicanu($, RD$; DOP)
Saint-Pierre e Miquelon
Assaditos
Sos assaditos sunt ischidonetes de petza de berveghe tìpigos de sa coghina abrutzesa.
Amaniadura
Sos assaditos sunt cumpostos dae petza oìna.
Tipos
Sos tipos de assaditu sunt duos in s'issèntzia: 1) sa produidura seriale, caraterizada dae cubigheddos de petza cun 1 cm. de chirru pagu prus o mancu, infilados a un'ischidonete de linna pro una longària de unos 20 cm.; 2) sa produidura manuale, in ue sa petza est segada a lepa in arrogheddos irregulares de dimensiones bariadas, interponende pizos de petza meda lanza cun arroghedditos de rassu, aguarmente de berveghe, chi los rennet moddes e perfumados. Custu ùrtimu tipu de assaditos, cunforme a sos abaliadores, est su de zudu prus mannu, ca tenet bisonzu de petza de calidade òtima pro poder aguantare bene una coghidura prus longa.
Cumbinaduras e maneras tradissionales de cunsumidura
Tradissionarmente, cherent mandigados isfilende sos cantzigheddos de petza de unu a unu, mantenende-los astrintos intre sas dentes e tirende su truncheddu chirru a s'istremidade.
Motore a allughidura cumandada
Fases de su Tziclu Otto
B'est una pluralidade de motores a brujamentu internu, in totus b'est però su si repìtere de unu tziclu termodinàmicu prètzisu: S'aspiratzione e s'iscàrrigu serbint pro s'iscàmbiu de sos gas e pro preparare su tziclu nou, mentras cumpressione e espansione produent sa mudadura de energia tèrmica (calore) e energia potentziale (pressione) in energia mecànica (potèntzia).
Assotziu Su Majolu
Peri sa chistione ambientale est de importu po s'assotziu, dae su nono a su nucleare in su 2011 a su salvamentu de sos padentes in sos fogos de istiu.
Non tzitadinos (Letònia)
Pro otènnere sa tzitadinàntzia, is non tzitadinos depent acumprire tzertos rechisitos, comente pro esempru, un'esàmene subra sa legislatzione fundamentale, s'istòria e sa limba lètones. In prus, depent giurare subra sa Costitutzione lètone, gasi comente èssere capatzos de resare su testu de s'innu natzionale lètone. ​
Su Re
Su Re est una pellicula de su 2012 iscritta e diretta dae Giovanni Columbu. Ziràu tottu in Sardinna, su film trattat de sa passione de Cristu Zesus. Sa sienda Sacher Distribuzione lu at cumpartìu.
Tottus in Pari
Istòria
In sos annos est divènnidu unu puntu de riferimentu pro sos disterrados sardos in totu su mundu, mescamente cuddos ligados a sos tzìrculos de sos sardos , e at tentu fintzas collaboratziones cun personàgios de importu de sa cultura sarda e àteras testadas de s'Ìsula, che a Vistanet o FocuSardegna, creende una rete ligada a sa Sardigna bida dae foras.
'O sole mio
'O Sole mio (Sole meu, 'o est s'artículu) est una est una famosa cantone napoletana cun peraulas de Giovanni Capurro e sa melodía de Eduardo di Capua. Pubbricada in su 1898 es' connota in totu su mundu. Est istada incidida dae cantantes de diferentes limbas. Sa versióne originale este iscrita in napoletanu edd'est istada traduida in tantas limbas e interpretada da unu numeru enorme de artistas de tottu su mundu.
Danimarca
De su 1901 sa Danimarca est devènnida una monarchia parlamentare, a pustis de èssere istada una monarchia costitutzionale de su 1849 e una monarchia assoluta de su 1660. Sa monarchia danesa est sa segunda pius antiga de su mundu, segunda petzi a sa giaponesa, e de cunsighèntzia sa pius antiga de Europa. S'intrada in s'Unione Europea est acontèssida su 1º ghennàrgiu 1973. Su territòriu de sa Groenlàndia, puru fende parte de su Regnu de Danimarca, gosat de ampra autonomia, est reguladu dae lezes particulares segundu unu sistema federale e non faghet parte de s'Unione europea. A sa matessi manera, sas ìsulas Føroyar gosant de ampra autonomia, mescamente in matèria de polìtica interna, e fintzas issas non sunt parte de s'UE.
Puntu medianu
Esèmpiu:
Gavino Gabriel
In su 1905 si fit laureadu in lettere in s'Universidade de Pisa, dae su 1906 a su 1910 fit istadu in Firenze inue aiat collaboradu a sa rivista Voce dirigida tando dae Giuseppe Prezzolini. In su 1910 in sa Rivista Musicale Italiana aiat pubbricadu su primu articulu de caratere etnomusicologicu, Canti e cantadori della Gallura. In su 1922 realizzat sas primas incisiones de mùsica sarda, a titolu documentariu ebìa.
Tonara/logudoresu
"O gentile Tonara, terra de musas, santa e beneitta, patria mia cara, cand'est chi b'apo a benner in bisita? E m'as a dare sa giara abba de Croccoledda tantu fritta? A cando 'ider sas nies, sas ch'apo apetigadu ateras dies?"
- Peppinu Mereu, A Tonara
Costumene de su mascu
Sa cardagula de furesi niedda
Sos carzones de linu arbu
Concord
At pigadu nòmene de Concord isceti in su 1765, in antis si naraiat Rumford.
Meana/logudoresu
Sitos archeològicos
In s'àrea a inghìriu de su nuraghe Noltza b'est unu impoltante sistema de nuraghes minores chi teniant cuntatos istrintos intre issos e cun nuraghes de sos territòrios lacanantes de Làcana (Nuraghe Genna Corte) e Atzara (Nuraghe Abbagadda) e Samugheo; custu sistema est fatu in particolare dae sos nuraxis Maria Incantada, Su Nuraxi, Mantutzus, Intzilicorru, Banda Era, Crecos e Abrutzedu.
New Hampshire
De sas colònias britànnicas de Nord-Amèrica est istadu su primu a pònnere guvernu indipendente, at decraradu indipendèntzia in su ghennàrgiu 1776 e ses meses a pustis fiat unu de sos trèighi istodos fundadores de sa natzione.
Istòria
Su nòmene istòria benit dae su gregu "ιστορία" (in latinu historia), "unu relatu de sas informatziones de una persona". Sos istòricos impreant fontes de tipu diferente, registratziones iscritas o imprentadas, intervistas (istòria orale) e archeologia. Modalidades diferentes podent esser impreadas a segunda de su perìodu suta esàmene, e s'istùdiu de s'istòria at sas modas e manias suas. Sos fatos sutzessos antis de s'assentadura umana sunt connotos comente antistòria.
Presonia de Patrick Zaki
Pressioni internatzionali
Philip Luther, diretori de sa circa e patrocìniu de Amnesty International po s'Àfrica de mesu-est e de su nord at nau “S'arrestu arbitràriu e sa tortura de Patrick Zaki est un'àteru esempru de su scontròriu arrexinau de su stadu de is difensoris de is deretus umanus e de is chi funt cunsideraus oposidoris, chi lompit a livellus prus artus dònnia dii.” Sa pròpriu crìtica dd'at fata su Parlamentu Europeu su 18 idas de su 2020 cun unu testu innoi pediat sa libertadi po su studianti. Amnesty International etotu at organizau s'eventu musicali "Voci per Patrick" (Boxis po Patrick) po su 8 de friaxu 2021, un'annu giustu de sa dii de formalisadura de sa presonia, innui aristas vàrius ant sonau po 12 oras in dereta in unas cantu prataformas in lìnia.
Report
Report est una trasmissione televisiva indipendente italiana criada e dirigida dae Milena Gabanelli chi proponet inchiestas giornalisticas ed è trasmitida dae su canale televisivu Rai 3. Trasmitida sa prima olata in su 1997 a un ora tarda cun su tempus est diventada una trasmissione de prima serada. Ogni puntada est istruturada cun indagines e inchiestas subra diversos argumentos de caratere sotziale comente s'economìa, s'iscièntzia, sa soziedade, s'ambiente, su saludu e ateras.
Torpè
Su nùmene
Curiosu est su fatu chi in Pisa siat alabadu unu Santu Torpè e chi b’apat una crèsia intitulada a issu, a curtzu de sa Pratza de sos Miràculos: a su contu est unu santu martirizadu in sa foghe de s’Arnu a sos tempos de Nerone, veneradu meda in Toscana e fintzas in Proventza. Su nùmene Saint Tropez (Frantza) diat èssere bènnidu dae Santu Torpè. Si est fintzas pensadu chi su santu e su cultu de Santu Torpè siat nàschidu in sa bidda baroniesa, ma paret prus seguru chi non siat nàschidu in Sardigna, dae chi no est connotu pro nudda in totu s’ìsula.
Guernica
Isport
Guernica est puru sa sea de su Gernika Jai Alai, unu de sos campos printzipales pro sa pelota basca.
Gli impiccati
Sa cantone Gli Impiccati est una cantone de I Gufi bessìda in su 1966 in s'album Il teatrino dei Gufi n. 2 (Emi-Columbia CPSQ 522)
Istrobu Ossessivu-Compulsivu
S'iscoberta de fàrmacos profetosos in su tratamentu, at mudadu is bisuras subra custu problema neurològicu e at ghiadu chircas noas pro nde pòdere connòschere is causas e agatare tratamentos noos e prus ispetzìficos.
Grassianu Mesina
Est istadu detènnidu su 10 de làmpadas de 2013 cun s'acusa de liderare un'organizadura criminale intregada a su tràfigu de drogas, a sas furas e a sos isrobatòrios.
Su disacatu abiàtigu de sas Atzoras
Su bolu
In cunseghèntzia de su disacatu, s'imprenta italiana de sos tempos aiat tiradu a pintare sos bolos nolitados comente incunfiàbiles, cun sos bolarzos impreados chi fiant paranumenados fitianu “carretones de sos chelos”.
Inchiesta
Sas imbestigaduras, in realidade, gràssias a s'agatamentu de sa boeta niedda, nch'aiant zutu a unu cuncruimentu meda prus banale e galu prus tràzigu a unu tempus. B'aiat àpidu unu malintèndidu intre sos membros de s'echipazu e sa turre de cuntrollu, cunforme a sos tènnigos chi aiant decodifigadu su grabadore de boghe de sa cabina de pilotamentu, provocadu dae sa subraponidura de sas comunicaduras chi si fiant dadas in sos minutos anteriores a su disacatu.
Sa turre de cuntrollu aiat cuntzèdidu ao Boeing s'autorizadura a s'aterrazu comunichende de falare a sa cuota de 3.000 pees (910 metros, artària minima de seguràntzia pro s'acurtziamentu de s'abioportu) e, in su matessi tempus, aiat comunicadu su prensu baromètrigu de 1027 millibares. Sa comunicadura si fiat tancada cun sa dimanda de cunfirmadura dae bandas de sa turre de su sizimentu de sa cuota inditada. In subraponidura, s'echipazu aiat informadu sa turre de cuntrollu chi su bolarzu diat esser istadu zutu a sa cuota de 2.000 pees (600 metros) e de aer intesu sos datos subra de su prensu atmosfèrigu.
Joseph Maria Olbrich
Tra su 1897-1898 aiat realizadu in Vienna sa sede de sa Secessione Viennesa.
Limba sarda/logudoresu
Datos generales
Su sardu est atesu meda dae su latinu e dae sas àteras limbas neolatinas, mescamente pro su chi pertocat sa gramàtica. Sa limba sarda si agatat in s'ala otzidentale de sa latinidade, paris cun su catalanu, su frantzesu, s'otzitanu, s'ispagnolu, su portughesu e àteras minores. Custu cheret nàrrere chi tenet comente caraterìstica su prurale in -s. In intro de sas limbas latinas, si sinnalat chi nde at leadu s'artìculu ("su"/"sa") dae su latinu ipse, cando imbetzes totu sas àteras limbas l'ant leadu dae ille (francu su cadelanu in sas Isulas Baleares chi at bogadu s'artìculu es/sa dae su latinu ipse), in prus est s'unica chi fraighet su tempus benidore ponzende su verbu de agiudu "àere" in antis de su disfinidu (p.e.: apo a cantare dae "habeo ad cantare") e no a pustis (p.e.: it. canterò, dae "cantare habeo").
S’italianu in Sardigna
"A sos tempos de sa pitzinnia, in bidda, totus chistionaiamus in limba sarda. In domos nostras no si faeddaiat atera limba. E deo, in sa limba nadìa, comintzei a connoscher totu sas cosas de su mundu. A sos ses annos, intrei in prima elementare e su mastru de iscola proibeit, a mie e a sos fedales mios, de faeddare in s'unica limba chi connoschiamus: depiamus chistionare in limba italiana, "la lingua della Patria", nos nareit, seriuseriu, su mastru de iscola. Nois no connoschiamus sa limba italiana e, pro cussu, nos istaiamus mudos de fronte a su mastru ma, tra nois, sighemus a faeddare in sa limba de mama. Su mastru, cando nos intendiat alleghende in sardu, nos daiat ses atzotadas subra sas manos, tres pro donzi manu. E, tando, istaiamus mudos puru tra nois. Gai, totus sos pitzinnos de 'idda, intraian in iscola abbistos e allirgos e nde bessian tontos e cari-tristos."
Documentos in sardu anticu
Istatudos tataresos, iscrittos in logudoresu (1316) "Vois messer N. electu potestate assu regimentu dessa terra de Sassari daue su altu Cumone de Janna azes jurare a sancta dei evangelia, qui fina assu termen a bois ordinatu bene et lejalmente azes facher su offitiu potestaria in sa dicta terra de Sassari..."
Atore
Un'atore est una persone chi rapresentat o interpretat un'ala o una parte in un'ispetàculu teatrale, tzinematogràficu, televisivu, radiofònicu o de carrera.
Pane pùrile
Istòria
S'impreu de su pane pùrile est importante in sa relizione ebraiga e in sa cristiana.
Tonara/campidanesu
Costumini de sa femmina
Sa camisa de tela
Palettas de seda
Su deventale de seda
Tzitadi metropolitana de Casteddu
Protzessu de istitutzioni
In su propiu annu sa regioni sarda, cun Lei regionali n. 9 de su 12 de su mesi 'e argiolas in su 2001, in attuamentu de sa Lei regionali precedenti n.9 de su 1997 at fraigàu is cuatru noas provìntzias de Carbònia-Igrèsias, de su Campidanu de Mesu, de s'Ollastra e de Terranoa-Tèmpiu.
Sa tzittadi metropolitana de Casteddu dda ant fata a pustis de sa riforma regionali de is Entis localis, chi nci at furriàu sa provintzia de Casteddu etotu in prus de cussas de su 2001. Sa tzittadi metropolitana dda at a gubernài su sìndigu de su matessi cabu de logu regionali. Sigundu sa Lei approvada de su Cunsillu Regionali in su 29 de Nadali de su 2014, is aterus comunus e biddas chi no ant a fài parti de s'area metropolitana ant a formài sa noa provìntzia de sa Sardinnia de giossu, chi at a cumprendi peri is ex-provintzias de su Campidanu 'e Mesu e de sa Meurreddia.
Economia
De importu est peri sa produtzioni de frutu e birdura, binu e ateru mandigu. Svilupàu meda est fintzas su setori tertziariu.
Demografia
Totu is biddas a probi, chi cumprendint cussas chi ant a istài a lacana cun sa tzittadi metropolitana de Casteddu (Biddaspitziosa, Uda, Biddesorris, Serramanna (VS), Samassi (VS), Nuràminis, Muristenis, Santu Sparau, Ùssana, Serdiana, Patiolla, Solèminis e Deximeputzu) e chi in benidori nd'ant a podi fài parti puru, in totu at lompiu a 484671 personas bivendi in ìa, rispetu a is numerus registràus in su 2001 (467949). Tandu, est a nài chi s'area metropolitana at bìu sa populatzioni sua crescendi de 16722 unidadis; comenti si est giai nàu, custu aumentu si depit sceti a su flussu migratoriu chi nc'at in intru e in foras.
Benedicta Boccoli
Biografia
Giorgio Albertazzi l'at definida s'Artistissima
Modane
Modane, chi s'economia fiat mescamente lacanarza, aiat patidu fortemente s'abertura de sas fronteras in su 1992, cun sa moida cunseghidora de militares e duaneris. In sos ùrtimos annos, sa bidda at rebalanzadu dinamismu e est meda frechentada dae sos turistas, ispetziarmente in sos agabos de chida cando, in mesu de s'àteru, arribant medas pessones dae s'Itàlia probiana.
Bruxelles
Bruxelles (in frantzesu) o Brussel (in olandesu) o Brüssel (in tedescu), est una tzitade de 166 497 abitantes, capitale de su Bèlgiu. Benet cunsiderada fintzas capitale de facto de s'Unione Europea essende sea de numerosas istitutziones de s'Unione.
Ikurrina
Subra isfundu ruju (colore de sa Biscaglia), subra su cale si acaddat a una rughe birde, sìmbulu de santu Andrìa, patronu de Biscaglia, e una bianca, sìmbulu de sa religione catolica. S'ammenta sa bandera de su Regna Unidu e forsis est sa manna ammiratzione tenta dae Arana pro s'Iscotzia (sa cale bandera est issa puru una rughe de Santu Andrìa) est istada ispiradora pro s'ideatzione de cudda basca.
Plymouth (Massachusetts)
Sa "Roca de Plymouth" est unu monumentu postu a ammentu de s'acuntèssia.
Radio Televisione Sarda
Radio Televisione Sarda est unu canale televisivu sardu.
Birdura
Birdura est unu fueddu impreau in gastronomia po inditai partis vàrias de is prantas, comenti follas, truncus moddis e froriduras, impreadas comenti màndigu. Su fueddu birdura vàriat meda segundu sa cultura, giai chi est unu fueddu prus populare chi no sientìficu. Pro esempru, calincunu cunsìderat su cordolinu birdura e àterus ddu cunsìderant categoria separada. Fintzas is àligas bonas a papai, chi si consumant pruschetotu in s'Oriente Estremu, fait a ddas cunsiderai birduras. Birduras comunas funt sa làtia, su spinatzu, su càuli e su sparau.
Funt un'elementu indispensàbili de sa dieta mediterrànea.
Deretos de sa fèmina
Is deretos de sa fèmina faghent relatu a sa distintzione de is deretos chi si reconnoschent a is fèminas e pipias in sotziedades diferentes de su praneta. Mentras chi in unos cantos logos custos deretos sunt istitutzionalizados o apoderados dae leges, costùmenes locales e su cumportamentu sotziale, in unos àteros non si realizat su matessi cuntratu, arribbende a sa reprimidura, disconnòschimentu o pro fintzas dennegu in contraposidura cun is deretos ammìtidos pro sos òmines e pipios.
Is temas chi prus a s'ispissu s'assòtziant cun su cuntzetu de deretos de sa fèmina sunt – intre àteros – is chi sighent: deretu a s'integridade, a su controllu de su corpus pròpiu, deretu a su sufràgiu, deretu a ocupare carrigas pùblicas, deretu a su traballu, deretu a una pagamenta giusta e egualitària, deretu a possèdere propiedades, deretu a s'educatzione, deretu a serbire in s'esèrtzitu, deretu a firmare cuntratos legales, e deretos matrimoniales e parentales.
Giuseppe Brotzu
Carriera acadèmica, sotziale e polìtica
A sa carrera acadèmica acostàgiadu cudda polìtica: fiat istadu a primu assessore regionale a s'Igiene e a sa sanidade (dae su 1949 a su 1955) e presidente de sa Regione dae su 1955 a su 1958. In fines dae su 1960 a su 1967 fiat istadu sìndigu de Casteddu.
Secessione Viennesa
Sa Secessione Viennesa (Sezessionsstil o Wiener Secession in tedescu) est istada, umpare a s'Art nouveau, una currente de i cussu movimentu chi enit generalmente jamadu Modernismu, chi s'est isvilupada in Austria, e pius pretzisamente in Vienna, dae su 1892 a su 1906 edd'est istada alimentada dae unu grupu de artistas chi si fin dimittidos dae s'Associatzione de sos Artistas Austriacos. A i custu movimentu aian aderidu pintores, iscultores e architettos. Si primu presidente de sa Secessione est istadu Gustav Klimt. Custa currente artistiga est pius pagu vegetale e pius geometrica ripettu a s'Art nouveau in Frantza e in Belgio.
Symbian OS
Interfàtzias
Ddoi at medas interfàtzias de aparatus mòbbilis (ddi nant puru "prataformas"), svilupadas de is produsidoris de dispositivus, basadas asuba a Symbian:
Nuraghe Fenu
Iscavus archeològicus e repertus
Onnia repertu est stétiu cunservadus in su museu archeològicu de Sàrdara.
Biberone
Sa prima noa subra de custu imbentu fiat istada pubrigada in su 1767.
Unu probrema cunnotu de sos biberones est s’acumuladura de abarros alimentares in partes inatzessìbiles de su biberone (mescamente in sas cumissuras de su sutzete e in su mecanismu de cunzadura), e chi podent provocare sa proliferadura de batèrios patòzenos, chi rennent possìbile sa cuntaminadura cunseghidora de su cuntènnidu de s’ampulla. In s’atualidade, sos biberones disponìbiles in su mercadù disponent de formas e sistemas de cunzadura chi mìnimant sa cumparta de depòsitos, peroe sos mecanismos narados non devent sustituer mai unu cuidadu mannu cun su samunonzu e s’isterilizadura de sos biberones in antis de onzi impreu.
Ìsulas Føroyar
S'archipèlagu tenet istèrrida aprossimada de 1.400 km2 e populatzione de 48.700 bividores. Est una regione autònoma e natzione costitutiva de su Rennu de Danimarca. Sa capitale est Tórshavn.
Amnesty International
Istòria
Amnesty International operat in favore de is persones impresonadas pro motivios de cuscientzia, òmines o fèmminas, ca pro is credentzias, s'origine o s'apartenentzia religiosa o politica issoro ant pèrdidu sa libertade. Amnesty International s'est oposta chentza riserva a totu is formas de pena de morte.
Porto (Portugallu)
Sa bidda s'agatat a in s'oru setentrionale de su frùmene Douro, a curtzu de sa buca in s'otzèanu Atlànticu. S'àrea metropolitana contat unos 1.700.000 residentes e nde faghet parte fintzas sa tzitade de Vila Nova de Gaia (chi cun unos 300.000 bividores est sa segunda bidda prus manna de Portugallu a segus de Lisbona).
Iscanu
Iscanu est una bidda de sa Provìntzia de Aristanis in su Montiferru, s'agatat a 385 metros subra su mare e jughet 1.600 bividores.
Sa Gastronomia
Tra tottu sos casos, su chi prus tenet meritu est su "casizzolu 'e su montiferru", da sa fromma caratteristica a pira, derivadu da su latte de 'acca e su "pilotu", s'autenticu casu de arbeghes sardas.
Pesta de su 1630
S'epidèmia fiat descrita in manera ampra dae Alessandro Manzoni in su romanzu I promessi sposi e in s'insaju istòricu Storia della colonna infame.
Campania
Tenet 5.820.795 abitantes. Sa capitale est Napoli.
Economia
Bi sunt portos importantes, pro esempiu sos de Napoli, de Salerno e de Castellamare di Stabia.
Tzitades
Sas tzitades pius importantes sunt:
Bretagna (regione amministrativa)
Sa Bretagna (in frantzesu Bretagne, in brètone Breizh) est una regione in su nord-ovest de Frantza cumposta dae manna parte de s'antigu istadu indipendente, chi format un'ampru promontòriu cara a sa Màniga e s'Otzèanu Atlànticu. Su nùmene suo brètone, Breizh, est incurtzadu abitualmente cun BZH. Sa limba ufitziale est su frantzesu, mentras sas limbas regionales sunt su brètone e su galò. Sa cabulogu est Rennes.
Giuanne Ciusa Romagna
Biografia
De issu s'ammentant fintzas sa collaboratzione pro s'allestimentu de sa prima mustra de s'artesania sarda organizada dae s'I.S.O.L.A. cun s'iscultore Eugenio Tavolara (autore, issu matessi, de su portale in brunzu de sa crèsia de sa Soledade) e unos àteros interventos cumpartzidos cun artistas de s'època sua.
Mustras e prèmios printzipales
1955 - VII Cuadriennale de arte in Roma;
Po cantu Biddanoa
Po cantu Biddanòa est unu romantzu de Benvenuto Lobina, chi at prubicàu pro sa prima bìa in su 1987 2D Editrice Mediterranea.
Victòria (Colùmbia Britànnica)
Victòria est una bidda de unos 78.000 bividores de Cànada, cabulogu de sa provìntzia de Colùmbia Britànnica.
S'àrea metropolitana contat unos 330.000 residentes.
PNL (grupu musicale)
Biografia
Is duos cumponentes de su grupu, Ademo (Tarik Andrieu) e N.O.S. (Nabil Andrieu) sunt fìgios de René Andrieu, un'ativista pieds noirs de orìgine algerina e còssa. Tarik est nàschidu in su 1986 e Nabil in su 1989. Is duos sunt pesados chena sa presèntzia de sa mama, chi fiat de orìgine algerina.
Noa Inghilterra
Cun sa regione de Atlànticu Mèdiu format s'area Nord-Est de sa natzione. Sa prus manna tzitade est Boston, chi est fintzas tzentru econòmicu e de cultura printzipale.
Mommotti
Un'atera orizine, custa borta de su capu de susu, est cussa de sa famìlia Marotta chi in Còssiga, in s'epoca napoliònica, fachìat parìtzos secuèstros politicos.
Quora
Istòria
In su mese de martzu de su 2010 Quora at collìu finantziamentos dae sa Benchmark Capital, chi li at dau unu balore de unos 86 miliones de dollaros ma, tra sa fine de s'annu 2010 e su cumintzu de cussu imbeniente, su zassu est creschiu meda in presse, tantu de zirare male pro poder intrare in su situ.
Civitavecchia
Civitavecchia est una tzitade sa su Làtziu chi currespondet a s'antiga Centumcellae romana. Fotificada dae sos Bizantinos. Michelangelo ada progettadu unu forte po sa difesa de su portu e de sa tzitade. Civitavecchia est portu importante po su traficu cun sa Sardigna.
Britànnia Manna
Atualmente rapresentat sa prus parte de su territòriu de su Rennu Aunidu de Britànnia Manna e Irlanda de su Norte e s'agatat ispartzida in is natziones costitutivas de Galles, Inghilterra e Iscòtzia.
Alfabetu fonèticu internatzionale
S'alfabetu fonèticu internatzionale (AFI; fintzas indicadu cun sa sigla inglesa IPA, International Phonetic Alphabet ) est unu sistema de iscritura alfabèticu impreadu pro rapresentare sos sonos de sas limbas in sas trascritziones fonèticas. S'AFI naschet pro initziativa de s'Assòtziu fonèticu internatzionale cun su fine de creare unu istandard cun su cale trascrìere in manera unìvoca sos sonos linguìsticos (fonos) de totu sas limbas; a ogni sìmbulu de s'AFI currispondet unu e unu solu sonu, sena possibilidade de cunfusione.
Linux (nùcleu)
Istòria
Luego X Window System est istadu portadu subra Linux. Sa prima versione de Linux a èssere capatzu de esecutare X est istada sa 0.95 in su martzu de su 1992. Custu sàrtidu mannu de versione (de 0.1x a 0.9x) est istadu dèpidu a su fatu chi una versione 1.0 pariat acanta a sa publicatzione. Nointames custa sensatzione fiat tropu otimista e de su 1993 finas sos cumintzos de su 1994 sunt istados emìtidas 15 suta-versiones de sa 0.99.
Sa versione 2 de Linux, publicada su 9 làmpadas 1996, est istada sighida dae unas àteras versiones majores a suta de su prefissu de versione 2:
Descritzione
Su nùcleu Linux, unu de is esèmpios mellus arrenèschidos de programmas a còdighe abertu, format su nùcleu de is sistemas operativos de sa famìlia de Linux, duncas sas distributziones Linux.
Alfabetu fonèticu internatzionale
Cunsonantes "prummonares"
Una cunsonante prummonare est una consonante prodùida cun un'ostruzione de sa glòtide (s'ispàtziu tra sas cordas vocales) o sa cavità orale (sa buca) e cun un'emito simultàneu o susseguente de àera bènnida de sos purmones. Sas cunsonantes prummonares rapresentant sa majoria de sas cunsonantes in IPA, comente a in sas limbas de su mundu. Sa tabella aporrit custas consonantes organizadas in colunnas segundu su logu de articulatzione, overas su puntu de s'aparatu fonatoriu in cale sa consonante est prodùida, e in rigas segundu su modu de articulatzione, est a nàrrere su modu in cale sunt prodùidas.
Africadas e articulatziones dòpias
Sas africadas e sas cunsonantes cun articulatzione dòpia sunt signaladas cun duos sìmbulos IPA unidos dae un'arcu, postu subra o in suta de sos duos sìmbulos: sas ses africadas chi prus ricurrent sunt a bortas rapresentadas dae "ligamentos", mncari custu non siat prus s'impreu IPA ufitziale.
Vocales
Cando sas vocales sunt in còpia, cussa de destra est lavralizada mentras cussa de manca est sa contraparte sua non lavralizada.
Linux (nùcleu)
Limbàgios de programatzione
In carchi manera benint impreados medas àteros limbàgios, mescamente in su protzessu de cumpiladura de su nùcleu. Custos includent Perl, Python e unos limbàgios shell. Is pilotas de dispositivu podent fintzas èssere iscritos in C++, Fortran o unos àteros limbàgios, ma custa pràtica est iscoragiada. Su sistema de cumpiladura de Linux suportat a manera ufitziale isceti GCC comente a compiladore siat de su nùcleu siat de sos pilotas.
Numeratzione de sas versiones
Pro meda tempus sa versione de su nùcleu de Linux fiat assentada dae tres nùmeros, ma in manera reghente custu sistema est istadu modificadu e oras sa versione cunsistet de bator tzifras, in sa forma "A.B.C[.D]", pro esempru 2.2.1, 2.4.13, opuru 2.6.12.3;
Cronologia de sa versione istàbile
Ddoe sunt istadas duas versiones majores istàbiles de Linux 1.x: sa 1.0 e sa 1.2. Sa versione 1.0 est istada publicada su 14 martzu 1994. Custa versione fiat cumpatìbile isceti cun is sistemas a protzessore sìngulu i386. A pustis nche sunt istados pensamentos in contu de sa portabilidade, e aici sa versione 1.2 (publicada su 7 martzu 1995) at achiridu su suportu pro sos sistemas basados subra architeturas DEC Alpha, SPARC, e MIPS. Custa est istada s'ùrtima versione istàbile emìtida in sa sèrie 1.x de Linux.
Maria Lai
Biografia
In su 1945 issèberat de torrare in Sardigna in manera rocambolesca, cun unas cantas naviteddas de sarvatàgiu dae su portu de Nàpoli a su de Casteddu. In s'ìsula abarrat finas a su 1954; in tantu sighit a curare s'amistade cun Salvatore Cambosu e insegnat disinnu in sas iscolas elementares de sa tzitade e de unas cantas biddas. De custu perìodu est s'amistade cun s'iscritore e artista Foiso Fois. In su 1947 su frade mannu Gianni at subidu un'imposta, in unu tentativu de secuestru de persone, a curtzu a Monte Codi in territòriu de Ulassa: sarvende·si pro miràculu, gràtzias a s'interventu lestru de una camionetta de sordados americanos chi colaiant in cussu tretu. Torrat a Roma in su 1954, batinde·di in fatu unu bagàlliu de tristura manna, pro neghe de sa bocchidura de su frade minore Larentu, acontèssida su matessi annu a curtzu a Ulassa. In su 1957, in sa galleria L'Obelisco de Irene Brin, at a tènnere sa prima personale sua cun sos disinnos a matita dae su 1941 a su 1954; at a pòdere in tantu abèrrere un'istùdiu minore de arte, printzipiare raportos de amighèntzia cun artistas che a Jorge Eduardo Eielson, e in tantu aparire in unos cantos servìtzios televisivos de s'Istitutu Lughe. A pustis de sa mustra paret andare totu pro su mègius; ma a unu tratu issèberat de si retirare dae su mundu de s'arte, in unu mudìmene chi l'at a acumpangiare pro belle 10 annos: una crisi poètica chi la tenet largana dae sas gallerias e sos artistas, ma chi l'acùrtziat a su mundu de sos poetas e de sos iscritores. Pro totus sos annos sessanta, difatis, coltivat unu raportu de amighèntzia e de collaboratzione cun s'iscritore Giuseppe Dessì, bighinu de domo sua in Roma. In su 1963, intre Ulassa e Cardedu, in Sardigna, b'at àpidu una àtera isparatòria violenta intre carabineris e bandidos a curtzu a sa domo sua de su sartu, in ue giai dae tempus istaiant sos genitores, pro neghe de unu tentativu, s'ennèsimu, de secuestru de persone de su connadu. Pro mèdiu de s'iscritore Giuseppe Dessì, torrat a iscobèrrere su sensu de su mitu e de sas legendas de sa terra sua, traet ispiratzione profunda dae sos libros suos, cumprendet galu de prus cantu siat importante e privilegiada s'orìgine sarda sua. In custu mudìmene romanu, osservat sas currentes cuntemporàneas emergentes, che a s'Arte Pòbera e s'Informale, e in pagu tempus cumprendet cantu esserent de importu mannu sas letziones de Martini (in s'incumintzu bìvidas che a unu fallimentu totale), sas paràulas de Cambosu, sas traditziones, sos mitos e sas legendas de sa terra de nàschida sua. Intervenende in sa matèria pro mèdiu de sos ogetos oriolados Ready-made de su telàrgiu e de sa maja de s'impreu suo, de su pane e de sos ogetos de su passadu arcàicu sardu, incumentzat su caminu suo, chi bidet su tempus coladu che a un'iscumbata de su tempus benidore.
Micronèsia
Sa Micronèsia est una de sas macroregiones cun chi traditzionalmente si partzit s'Otzeània.
Cascu
Unu cascu (dae su grecu "kasko") est unu riflessu de una profunda inalazione e espirazione de su respiru. Pandiculatzione est su tèrmine impreadu pro definire s'ammenta de sas contratziones musculares chi a su sòlitu acumpàngiant su cascu e chi batint a "si istirare".
Darmstàdtiu
Su darmstàdtiu (giai ununnìliu) est un'elementu chìmicu de sa tàula periòdica. Tenet a sìmbulu Ds (sìmbulu betzu temporàneu Uun) e a nùmeru atòmicu su 110. Tenet unu pesu atòmicu paris a 271 chi lu faghet unu de sos àtomos super-graes. Est un'elementu sintèticu e decaet in pagos de milli de segundu. Sende chi s'agatat in su grupu 10, si creet chi siat metàllicu e sòlidu.
Putzu sacru de Sant'Anastàsia
S'àrea archeològica
A giru de s'area funt istétias scobertas diversas capannas e un'àteru putzu a s'internu de sa Crèsia de Santa Anastàsia (Sàrdara).
Capanna 1
Sa capanna posta subra su putzu sacru, tenit una pranta tzirculari cun duas nitzas retangularis. In s'interi de s'òperas de iscavu, funt istadas scobertas in suta de sa pumentu seti canaletedas dispostas a ventaglio e crobetas de lastras de perda. Custa ùrtimas serbiant po assodìri s'abba bènida de sa vena in su canali fintzas a alimentai su putzu sacru.
Avigliana
Avigliana, in Provincia de Torino: Tzittadina a s'essida de sa Valsusa. De origine gallica. Curservat restos mediovales: sa creja de Santu Pedru, de Santu Giuanne, e palattos. Sos restos de unu casteddu. Affaca duos lagos morenicos. In su territoriu industrias meccanicas.
Ibiza
Ibiza o Eivissa (in catalanu: Eivissa [əjˈvisə]; in ispagnolu Ibiza) est un'ìsula de su Mediterràneu chi s'agatat posta a unos 79 km de sa costera de Valencia, in s'Ispagna orientale.
Su nùmene uffitziale impitadu in Ispagna est Eivissa.
Fonnesu (cane)
Est unu cane de mossa mannu de carena, a pilu longu e murinu e lanudu in sa prus parte de issos, corazudu e resistente (non tenet barrancu perunu de salude), bivet a longu meda; sos mascros sunt artos a pala 55-60 cm, prus pagu sas feminas, tenent ojos chi faghent a timire. Sos sardos apretziant custu cane dae s'antigoriu (nessi 2000 annos), ca faghiat a bardianu de propiedade e amparaìat (e sighit a amparare) su bestiamene; fit su cumpanzu fidele de sos pastores sardos in tempus de tramudantzia e fintzas de sos bandidos impignados contr'a su gubernu tzentrale. A cumintzu de su '900, s'esertzitu italianu nde aiat fatu impreu in su cursu de sa campagna militare in Libia.
Abbotsford (Colùmbia Britànnica)
Abbotsford est una tiztade de unos 133.500 bividores de su Cànada, chi s'agatat in sa provìntzia de Colùmbia Britànnica.
Siapicia
Siapicia o Siipicia est una bidda de sa Provìntzia de Aristanis in su Campidanu e tenet 376 bividores.
Architetu
Etimologia
- Leon Battista Alberti, De re aedeficatoria
Kiribati
Sas Kiribati sunt costituidas dae tres artzipèlagos printzipales, chi cumprendent 32 atollos e un'ìsula isulada:
Sìndrome de Tourette
Sa sìndrome de Gilles de la Tourette (o prus simpremente sìndrome de Tourette) est unu cuntronu neurològicu chi si manifestat in su minoriu e chi si podet reduire in s'adolescèntzia. Est caraterizadu de tìchios motòrios e fonatòrios mudangiosos, a bortas de durada curtza, àteras crònicos, de graesa chi bàriat de meda lèbia a meda imbalidante.
Etiologia
In sa majoria de is casos si podet intretzare una eredariedade, ma non est istadu agatadu galu perunu gene chi bi potzat èssere acapiadu.
Ambiente
Is fatos ambientales prus chi non causare sa maladia, tènent importu in sa graesa cun chi si podet manifestare. Pesu bàsciu a sa nàschida, problemas ostètricos, mama fumadora diant agrabiare is sìntomos.
1543
S'annu 1543 (MDXLIII in nùmeros romanos) est un annu incomintzadu in lunis segundu su calendàriu giulianu.
Gay
Su faeddu gay (sustantivu o agetivu)​ est una manera de descriere a is persones omosessuales​ masculinas, est a nàrrere, a is òmines chi s'intendent atràidos sessualmente e emotivamente dae àteros òmines.
Mole
Carchi aplicatzione de su cuntzetu de mole
Su cuntzetu de mole est impreadu a s'ispissu in chìmica, in cantu permitet de paragonare partigheddas de massa diferente. Annotamala, referinde·nche a sas moles imbetzes chi a su nùmeru de entidades, nche luamus de s'impreu de nùmeros meda mannos.
Pieds noirs
Su trèmene
In antis de sa gherra de indipendèntzia no esistiat in Algeria perunu identificativu particulare cun vhi sos Frantzesos de Algeria designarent a issos matessi, foras de sas definitziones currentes de «Algériens» o de «Nord-Africains», tando riservadas esclusivamente a sos frantzesos, de Algeria o de s'Àfrica de su Nord, mentras ca sos indìgenos fiant designados in manera simple che a «Àrabos», o «musulmanos». Fiant in antis sos frantzesos de Algeria chi, cunsiderende·si implìtzitamente che a sos ùnicos frantzesos "normales", impreaiant totu una sèrie de apellativos pro inditare siat sos frantzesos de sa Metropoli ("Frankaoui" o «Patos»), siat sos indìgenos.
Mrexani
Su mrexani (|mreʒani|) o merxani o mrejani/merjani (Vulpes vulpes) est unu mammiferu onnivoru de mesura media de su genere de sa familia Canidae. Mrexanis funti unu pagu prus pitticcus de su cani domesticu, con su ossu de sa conca prattu, origas longas triangularis e una coa longa. Ci funti doxi ispètzias de Vulpes veras e funti in totus is continentis a parti in Antartica. Su mrexani prus comunu est su mrexani arrubiu (Vulpes vulpes) con 47 subispètzias. In Sardinnia e in Corsica est una ispètzias endemica tzerriada Vulpes vulpes ichnusae prus pitticca de sa continentali.
Pieds noirs
S'Algeria frantzesa
S'isbarcu de sos frantzesos, puru respetende rigorosamente sa religione musulmana, aiat custrintu su Dey a rinuntziare a tratare de «dhimmis» sos cristianos e sos ebreos. Sos musulmanos abarraiant individualmente sugetos a su dertu coranico, ma s'incupatibilidade de cust'ùrtimu cun su Còdighe tzivile frantzesu non cunsentiat a issos s'atzessu a sa tzitadinàntzia e a su deretu de votu. Custu onoraiat s'impignu, pigadu dae Bourmont in s'ora de sa capitulatzione de su Dey in su 1830, de respetare sa religione de totu sos abitantes.
Rennu de Irlanda
Su rennu fiat suta controllu esecutivu de su Lord Logutenente de Irlanda. Mancari custa càrriga siat istada apompiada fintzas de unos cantos irlandesos, sa prus parte de sos Lordes Logutenentes fiant de iscartza inglesa. Su parlamentu fiat cumpostu dae duas càmbaras: sa de sos Lordes (sa càmbara arta) e sa de sos comunes (sa càmbara bàscia). Ambas duas sas càmbaras s'atopaiant casi semper in Dublinu. Su deretu de su parlamentu irlandesu fiat costituidu dae una nera de leges, naradas Poynings' Law, chi remontaiant a su 1492. A sos catòlicos, chi fiant sa manna partende sa populatzione, sa rapresentàntzia in su parlamentu fiat casi semper serrada. Is astrinturas printzipales fiant annulladas in su 1782.
Pieds noirs
In Frantza
In realidade issos fiant in manna parte operajos o impreados minores, bènnidos pro su 85% dae àreas urbanas - funtzionàrios, artisanos e cummertziantes su rèditu mèdiu de chie fiat prus bàsciu de su 15% de cussu de sos frantzesos metropolitanos, cun livellos de iscolarizatzione in raramente superiores a s'iscola de s'òbligu. Intre sos massajos, petzi su 5% fiant propietàrios de sas terras chi traballaiant, e sas mannas fortunas si contaiant in sos didos de una manu.
Sotziologia
Istòria de sa sotziologia
Pighende s'esèmpiu de s'isboddicu de sas sièntzias de sa naturalesa in sos sèculos de XVII e de XVIII, su filòsofu sotziale frantzesu Auguste Comte (1798-1857) si nd'imbentaiat sa paràula 'sotziologia', e cuntzepiat unu programma gasi metafìsicu pro custa disciplina noa. Ma est a s'acabu de su sèculu de XIX, cun su càmbiu organizativu de sas universidades europeas ei sa modernizatzione issoro, chi si podet narrer ca sa sotziolozia che chistionu sientìficu autònomu siat nàschida, abarrende peròu semper pagu pagu tzeraca de sa filosofia, est a nàrrer abarrende una teoria sotziale chene de unu programma empìricu isboddicadu e modernu.
Cabrera (ìsula)
Su nùmene diat dependere de is crabas chi bi biviant.
Filippo Raciti
Filippo Raciti (Catània, 17 ghennarzu 1967 – Catània, 2 frearzu 2.007) est istadu unu polimesu italianu.
Biografia
Nàschidu in Catània, Raciti fiat intradu a sa polima nassionale in su làmpadas de 1.986 comente cadete de azente ausiliàriu. Aiat isvilupadu su prus de sa carrera sua in servìtzios isternos de òrdine pùbrigu, pro sos cales fiat monitore. A pustis de dispensare servìtziu, pro belle duos annos, inche sa Chestura de Catània, in su Departamentu de Prebenidura Zenerale e Azutòriu Pùbrigu, dae su nadale de 2.006 fiat istadu mudadu a sa de X Unidades Mòbiles. Aiat servidu pro belle binti annos in sa polima nassionale. Istaiat in Acireale (Catània) cun muzere sua Marisa Grasso e sos fizos suos Fabiana e Alessio.
Sa morte de Raciti aiat trubadu emossione manna in totu su paìsu e aiat causadu sa suspensura de totu sos campionados de fùbalu in Itàlia pro unu mese e s'annullamentu de un'addòviu amigàbile de s'internassionale. Unu debate intensivu subra de sa normalizadura de sos istàdios est imbrotadu a pustis de s'intzidente e at causadu sa disputadura de sas partidas de fùbalu a zannas cunzadas finas a su cumpretamentu de sos traballos netzessàrios pro sa posta in seguràntzia de sas installaduras no normalizadas.
A Raciti l'ant galardonadu cun sa medalla de oro pro balentia tzivile, a sa memòria, intregada a muzere sua s'11 de maju de 2.007, in s'ocasione de su de 155 annales de sa polima nassionale. Su 17 de frearzu de 2.007, ant assinnadu su nùmene suo a s'istàdiu de Quarrata, in sa provìntzia de Pistoja. Su 14 de abrile de 2.007, ant fatu sa matessi cosa cun s'istàdiu comunale de Siderno, in sa provìntzia de Rezu Calàbria. Intre su 28 de frearzu e s'1 de martzu de 2.009, ant curtu unu maratonu in s'ondra sua, chi moiat dae s'istàdiu Angelo Massimino de Catània e arribaiat a s'istàdiu Renzo Barbera de Palermu. S'ex atreta Salvatore Antibo est istadu su protagonista de s'initziativa.
Sas imbestigaduras, sos detenimentos e su protzessu
Su 7 de frearzu de 2.014, sa Corte de Cassadura at aproadu su recursu de Antonino Speziale pro sa rebisura de su protzessu, imbiende sos pabiros a sa Corte de Apellu de Messina, partzidura de minores de edade, bidu chi Speziale fiat tale a sos tempos de sos fatos. Sa detzisura de sa curte suprema at postu sos fundamentos pro sa dimanda de ispresonamentu de Speziale – determinada dae sa cumbinchidura de sos zuighes de Cassadura chi bi siant “totu sas cundissiones preliminàrias pro chi sa sentèntzia de cundenna siat suspèndida isetende sa detzisura noa”.
Asessualidade
S'asessualidade, a bortas narada no-sessualidade,  in su sensu suo prus ampru, est sa farta de atraida sessuale cara a àteros èsseres o sa farta de interèssiu pro su sessu. Puru si podet cunsiderare comente una farta de orientamentu sessuale. Un'istùdiu comunemente tzitadu, publicadu in su 2004, carculaiat s'esistèntzia de asessualidade in unu 1% de sa populatzione. S'asessualidade est diferente de s'astinèntzia e de sa castidade, chi sunt temas de conduta e in generale motivados dae fatores comente is creèntzias personales o religiosas de un'indivìduu; s'orientamentu sessuale, a diferèntzia de su cumportamentu sessuale, est cunsideradu cundizione a dura. Calincuna persone asessuale tenet difatis atividade sessuale; mancari non tèngiat disìgiu de sessu nen atraida sessuale, pro more de resones diversas, comente pro esempru pro su disìgiu o s'abbisòngiu de acuntentare sa pariga sua, o pro su disìgiu de tènnere fìgios.
Vanuatu
S'artzipelagu, chi tenet orìgine vulcànica, tirat a 12 200 km² e contat unos 258.301 bividores. S'agatat a unos 1 750 km a est de s'Austràlia, 500 km a nord-estu de sa Noa Caledònia, a ovest de sas Figi e a sud de sas Ìsulas Salomone. Sas ìsulas chi lu cumponent sunt istadas denominadas Noas Èbridas durante su perìodu coloniale.
Dubai
Istòria
Is primas testimonias iscritas sunt de su 1799. Su prus edifìtziu antigu de sa tzitade est su Forte de al-Fahīdī, fatu in su 1787, chi oe in die acasàgiat su Museu de Dubai. In antis, in s'ìnteri de su sèculu XVIII, si fiat istabilèssida in sa zona sa famìlia Āl Bū Falāsa, chi apartenet a sa tribù de is Banu Yas. Sa tzitade est abarrada dipendente dae Abu Dhabi finas a su 1833.
Territòriu
Dubai est a intro de su desertu Aràbicu, ma sa topografia de Dubai est diferente meda de su de s'ala meridionale de is Emirados Àrabos Unidos, sende chi una parte manna de su paesàgiu de Dubai est fatu de dunas arenosas, mentras is desertos pedrosos s'agatant prus a fitianu in s'ala meridionale de su paisu.
Impèriu bizantinu
Durante sa dinastia matzedona (sèculos de 10-11), s'impèriu aiat torradu a crèschere pro totu una pariga de sèculos, fintzas a a perta de manna parte de s'Àsia Minore, a lùcuru de is turcos.
George Washington
George Washington (Bridges Creek, Virginia, 22 de freargiu 1732 – Mount Vernon, Virginia, 14 de nadale 1799) est istadu unu de sos babos fundadores de sos Istados Aunidos, isvilupende su rolu de cumandadore cabu de s’armada continentale in tempus de sa gherra rebolussionària amerigana. Aiat finas presìdidu subra de su cumbèniu chi aiat redatadu su custituimentu, su cale aiat sustituìdu s’istatutu de sa cunfederadura. Su custituimentu aiat istabilidu sa funtzione de presidente de sa repùbriga, chi Washington fiat istadu su primu mantenende-la.
Miami
Miami est una tzitade de sos Istados Unidos de s'istadu de sa Florida, contada 404.048 abitantes e 5,4 milliones in s'area metropolitana.
Rapallo
Rapallo (Rapallo in limba ligure) est unu comune italianu de 30.785 abitantes in sa Provìntzia de Gènova in Liguria.
1795
S'annu 1795 (MDCCXCV in nùmeros romanos) est un annu incomintzadu in giòia segundu su calendàriu gregorianu.
Rèniu
Su rèniu est s'elementu chìmicu de nùmeru atòmicu 75 e sìmbulu Re. Est unu metallu de transitzione biancu-prata, raru, grae, polivalente; chimicamente assimìgiat a su manganese s'impreat in unas cantas ligas. Su rèniu est otentu comente sutaprodutu de sa rafinatzione de su molibdenu e sas ligas rèniu-molibdenu sunt supercondutoras. Su rèniu est istadu s'ùrtimu elementu naturale a s'iscobèrrere.
Corneliu
Corneliu (180 tzirca – làmpadas 253) fiat preideru romanu, fattu paba (251-253), devet cumbattere su scisma de Novatzianu. Arrestadu in sa persecutzione de Treboniano Gallo, morit in esiliu a Centumcellae (nomene latinu de Civitavecchia). Santu. Sa festa su 16 de cabidanni.
Portland (Maine)
Portland est una bidda de unos 63.000 bividores de sos Istados Unidos de Amèrica, in s'istadu de Maine, chi s'agatat in sa Contea de Cumberland.
Rivolutzione sarda de su 1794
Sa vitòria contra a sos frantzesos
Su pranu de sos frantzesos fiat su de imbiare contingentes in su litorale pro pigare possessu de sas fortificatziones in su montigru de Sant'Elia, dae ue diant àere, a pustis, pòdidu bumbardare sa tzitade. Unas àteras tropas diant àere dèpidu pigare possessu de sa bidda de Cuartu Sant'Aleni dae ue diant àere incumentzadu sa conchista de su restu de s'ìsula martzende in sa prana de su Campidanu. Sos sardos, però, ant derrotadu sos frantzesos fintzas gràtzias a carchi eventu de fortuna (sas tropas frantzesas no aiant aprontadu s'ocupatzione a sa minuda e non connoschiant sos logos comente si tocat: in sa note de su 13 de freàrgiu custa impreparazione at determinadu chi carchi plotone frantzesu aberrerent su fogu subra plotones amigos iscambiende·los pro s'esèrtzitu inimigu). Su 14 de freàrgiu de su 1794 sos frantzesos ant imbarcadu sas tropas e ant abbandonadu su pranu de conchistare Casteddu. In su nord de sa Sardigna, tropas bènnidas dae sa Còrsica, chi teniant intre sos cumponentes fintzas su Napoleone Bonaparte, tando galu giòvanu, diant àere dèpidu incumentzare sa conchista de su nord de s'ìsula, ma fintzas custas sunt istados derrotadas. Sa vitòria de s'esèrtzitu aprontadu dae sos sardos in cara a una de sas potèntzias europeas prus tìmidas est istadu unu de sos catalitzadores de sas rivendicatziones de sa classe dirigente sarda e de sos popolanos chi ant partetzipadu a s'àmparu de sa Sardigna.
In particulare, sos voluntàrios chi aiant pigadu parte a s'àmparu de sa Sardigna no aiant retzidu sos cumpensos isperados, e custu est istadu un'àtera resone de malumore in sas biddas dae ue sos voluntàrios fiant bènnidos.
Sa rebellia
Su Manno naraiat chi sa data initziale de sa rebellia detzìdida dae sos cospiradores fiet cussa de su 4 de maju, die de sa torrada de sa Sagra de Sant'Efis in sa tzitade de Casteddu e pro custu die de assembramentu de gente. Semper a parre suo, s'iscoberta dae parte de su Vitzeré de sos pranos de sa sommossa aiatt fatu però antitzipare sa rebellia a sa note intre su 28 e su 29 de abrile. Ma a pustis de una àtera fua de informatziones fiat istadu fatu crèschere su nùmeru de sos militzianos postos in sos bighinados de Casteddu e de sa Marina. Comente giai naradu, però, s'ipòtesi de Manno de una rebellia programmada no at otentu cumproos in s'istoriografia reghente.