cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Santa Ilia
Edade Mèdia
Santa Ilia fiat istada iscagiada in su 1258 de una coalitzione cumposta dae s'esèrtzitu pisanu e de sas milìtzias de sos àteros tres giuigados sardos "filu-pisanos" chi l'aiant assitiada s'annu pretzedente (1257) cun s'obietivu de pònnere fine a su giuigadu de Càlaris. Paret chi in sas ruinas suas fiat istadu ispartu su sale.
Acàpios a foras
- Informatziones subra s'istòria de Casteddu cun unos cantos capìtulos dedicados a s'ìstòria de su Giuigadu de Casteddu e sa capitale sua
Rëbra
Legalidade
Sa cundenna pro possessu de mùsica "de ideologia istràngia" fiat su litzentziàmentu immediadu e sa presone. Bogoslowskij fiat istadu arrestadu tres bortas pro custu motivu.
The X-Ray Audio Project
A pustis de àere bidu unu rëbra in San Pietroburgo a pustis de un'esibitzione in su 2013, su mùsicu inglesu Stephen Coates de su grupu The Real Tuesday Weld at incumentzadu su The X-Ray Audio Project, un'idea pro frunire prus informatziones a pitzus de is rentgenizdat cun immàgines, registratziones àudiu e intervistas. A pustis de annos medas de chirca e intervistas a is creadores de rëbra, at publicadu in santandria de su 2015 su libru "X-Ray Audio" The Strange Story of Soviet Music on the Bone, su primu a tratare custu argumentu.
Castìllia e León
Cun istèrrida de 94.223 km², est sa comunidade ispagnola prus istèrrida e sa prus manna de tres in totu s' Unione Europea. Contat populatzione de unos 2,5 milliones de bividores. Allàcanat in s'uestu cun su Portugallu, in su norti-uestu cun sa Galìtzia, in su norti cun Astùrias, Cantàbria e Paisu Bascu, in s'est cun La Rioja e Aragona, in su sud cun Castìllia-La Mancha, Comunidade de Madrid e Istremadura.
Amèrica Latina
Sa definitzione de Amèrica Latina no est allindada petzi a in caraterìsticas linguisticas, ma fintzas is chi pertocant sa cultura, s'istòria, sa geografia, sa religione, s'etnia, sa polìtica, sa sotziedade e s'economia.
540
S'annu 540 (DXL in nùmeros romanos) est un annu incomintzadu dominiga segundu su calendàriu gregorianu.
Alsàtzia
Tenebat istèrrida de 8.280,2 km², chi nde faghebat sa de chimbe prus pitias intre de is 27 regiones frantzesas, contabat populatzione de unos 1.815.500 bividores, cun densidade de 224 biv./km², sa de sete prus arta de sa natzione.
Colòmbia
Istòria
Cuntantu custu s'istadu at tentu istitutziones relativamente istàbiles, foras pro is annos intre su 1953 e su 1957, cando a pustis de unu corpu de istadu su generale Rojas Pinilla fiat artziadu a su guvernu.
EjaTV
Istòria
Pro sos primos 5 annos est istada una webtv, trasmitende sos programmas suos in su situ web suo, in unos cantos suta-canales, ma dae su 2020, pro mèdiu de su sinnale multiplicadu de Sardegna Uno, at incumintzadu a trasmìtere in su canale 172 de su digitale terrestre. Sas trasmissiones suas s'òcupant de argumentos medas: sas atividades ligadas a sa terra sarda, s'istòria antiga, s'iscièntzia, sa literadura, sa mùsica, s'economia, sa polìtica e àteru.
In su 2016 at collaboradu cun sa Fundatzione Sartìglia pro s'editzione de sa Sartìglia de cuss'annu, trasmitende in direta su vìdeu de s'eventu cun cummentos in tres limbas: sardu, italianu e inglesu. Cussas diretas las ant pompiadas prus de 35000 persones.
Lorena (Frantza)
Durante su Segundu Reich (1871-1918), una parte de sa regione fiat annessionada a sa Germània, aunida a s'Alsàtzia in su territòriu imperiale de Alsàtzia e Lorena. Torraiat a sa Frantza a s'acabu de sa prima gherra mundiale, pro èssere torrada a perricare in sa segunda gherra mundiale e cunchistada de is nazistas.
Linguisticamente sa Lorena est partzida in duas partes: su chirru sud-otzidentale est a majoria lorena unu dialetu de su frantzesu, su chirru norti-orientale est a majoria francònia chi est una limba germanica.
Frantziscu Casula
Biografia
Su Cussìgiu Regionale de sa Sardigna, in su 2000, l'at mutidu comente membru de s'Osservatòriu de sa Limba e de sa Cultura Sarda, de su cale at fatu parte pro 5 annos.
In s'abrile de su 2022, pro Sa Die de sa Sardigna e in collaboratzione cun s'assòtziu de sos sardos "Antonio Gramsci" de Torinu, at ammaniadu una presentatzione de Carlo Felice e i Tiranni Sabaudi. Pro sa presentatzione fiat istadu pedidu, a primu, s'impreu de su Museu de su Risorgimentu, ma a pustis de sa risposta no arribbada e de sa rechesta informale de mudare su nùmene de s'eventu  s'est isseberadu de lu fàghere imbetzes in su Palatzu Tzìvicu, cun su patrotzìniu de sa Tzitade de Torinu e cun sa presèntzia de unu de sos cussigeris comunales.
Rick and Morty
Produtzione
In su 2006 Roiland est istadu lissentziadu dae una sèrie TV, pro neghe de sa creatividade sua "afogosa". S'òmine at incumentzadu aici a si dedicare a sa creatzione de unu webisòdiu. Su resurtadu finale est istadu The Real Animated Adventures of Doc and Mharti, unu curtzu animadu cun protagonistas is parodias de Doc Brown e Marty McFly, pessonàgios de sa trilogia de Back to the future. Harmon at descritu su curtzu comente a "un'imburdimentu, unu vandalismu pornogràficu", tantu chi Doc Smith imparat a Mharti chi sa solutzione a totu is problemas suos est su sessu orale. Su pùblicu at reagidu in manera positiva e Roiland at incumentzadu aici a creare àteros curtzos cun is duos personàgios. De sighida Harmon at creadu e posca at prodùidu Community, una sitcom pro NBC, mentras Roiland at traballadu prus che totu comente a dopiadore pro sa sèrie Disney Fish Hooks e pro sa sèrie de Cartoon Network, Adventure Time.
1963
S'annu 1963 (MCMXLXIII in nùmeros romanos) est un annu incomintzadu in martis segundu su calendàriu gregorianu.
Robert Koch
Vida
In su 1866 aiat cumpletadu sos istùdios cun unu dotoradu. In antis de sustènnere s'esàmene de istadu, aiat istudiadu pro una iscuta curtza cun Rudolf Virchow in Berlinu.
Galìtzia (Europa tzentrale)
Sa Galìtzia (in ucrainu: Галичина, Halyčyna; in tedescu Galizien; in polonesu: Galicja; in ungheresu: Gácsország; in cecu e is islovacu: Halič; in yiddish, גאַליציע, Golicje ; in turcu: Galiçya; in romunu: Galiţia; in russu: Галиция, Galitsiya) est una regione istòrica de s'Europa orientale, ispartzida atualmente intre Polònia e Ucraina. Est istada pro meda tempus regione de atumbada, zona de passada e rughera de culturas, intre s'Impèriu Asbùrgicu e s'Impèriu Russu, intre catolitzesimu e ortodossia. Su cabulogu istòricu de sa regione est Lviv.
Lilla (Frantza)
Lilla (in frantzesu Lille, in olandesu Rijsel, in flamingu Rysel) est una tzitade e unu munitzìpiu de su norte de Frantza, capitale de su dipartimentu de su Nord e de sa regione de sos Artos de Frantza. Connota comente sa «Capitale de Flandes», Lille est divènnida, cun sos suos 232.741 bividores datados a su ghennàrgiu de su 2015, sa tzitade printzipale, paris cun Roubaix, Tourcoing e Villeneuve-de Ascq, de sa Metròpoli europea de Lilla, intercomunitade chi incluet 85 munitzìpios e chi contat prossimai 1,2 milliones de bividores. In intro de sa parte frantzesa, s'aglomeradu urbanu de Lilla est su bator de Frantza in populatzione, cun 1.015.744 bividores tzensidos su 1 de ghennàrgiu de su 2012, de segus a Parigi, Marsìllia e Lione, e s'àrea metropolitana est sa de chimbe de Frantza cun 1.150.530 bividores. Prus àmpramente, sa tzitade faghet parte de una manna conurbatzione formada cun sas tzitades belgas de Mouscron, Courtrai, Tournai e Menin, sa cale at originadu su ghennàrgiu de su 2008 su primu Grupu europeu de cooperatzione territoriale, s'Eurometròpoli Lilla Kortrijk Tournai, chi arribat a prus de 2.100.000 bividores. Cun sas tzitades de s'antigu lutone mineri de su Norte-Passu-de-Calais, Lilla s'ìntegrat puru a un'annantu metropolitanu de prus de 3,7 milliones de bividores, connotu che «àrea metropolitana de Lilla».
Mogadìsciu
Mogadìsciu (nùmene in sòmalu Muqdisho; in àrabu, مقديشو Maqadīshū o Makdishu, in italianu Mogadiscio, popularmentee Xamar o Hamar) est una tzitade de portu de su sud-estu de Somàlia, capitale de s'istadu e de sa regione de Benadir. Dae su 1991 a su 2007 no at tentu guvernu istàbile, ma de reghente paret chi, cun s'agiudu de s'Etiòpia, siat suta controllu firmu de su Guvernu Federale de Transitzione. Tenet unos 2.282.000 bividores.
Gino Frogheri
Biografia
In su 1955 retzit su Prèmiu Litzeu Tàtari, e pigat parte fintzas a sa Mustra Regionale de Artes Figurativas in Nùgoro e in Palermo.
In su 1961 aberit sa de duas mustras personales suas, semper in Nùgoro, e fintzas custa tenet unu sutzessu mannu de crìtica. Difatis, Frogheri benit fintzas indicadu che a su sighidore dignu de Giuanne Ciusa Romagna. Sa matessi cosa acontesset cun sa de tres mustras, semper in Nùgoro, de su 1963.
In su 1999 su Museu MAN de Nùgoro li dèdicat una mustra antològica, cun unu catàlogu cun cuntributos crìticos de Fernandez, Caramel, Pellegrini e Scano Naitza.
Lagu Ciàd
Su lagu Ciàd (in frantzesu, Lac Tchad; in inglesu, Lake Chad; in àrabu, بحيرة تشاد الكبرى, Buḥayrat Txād al-Kubrà) est unu lagu pagu funduru situadu in sa frontera intre su Ciàd, su Niger, Nigèria e su Camerùn, in s'Àfrica Tzentrale.
Genotzìdiu culturale de sos Uiguros
"Campagna Strike Hard contra su terrorismu violentu" de inghitzu
In s'abrile 2010, a pustis de sos avolotos Ürümqi de su trìulas 2009, Zhang Chunxian at remplasadu s'ex cabu de su Partidu Comunista Wang Lequan, chi fiat abarradu a segus de is polìticas religiosas in su Xinjiang pro 14 annos. In su mese de maju de su 2014, sa Tzina at afiladu sa "Campagna Strike Hard contra su terrorismu violentu" in su Xinjiang in resposta a is tensiones creschende intre is tzinesos Han e sa populatzione uigura de su Xinjiang etotu. Annuntziende sa campagna, su leader tzinesu Xi Jinping aiat afirmadu ca "sa pràtica at dimustradu ca s'istrategia de guvernu de su partidu nostru in su Xinjiang est curreta e depet èssere mantenta a longu tèrmine". Fiat su maju 2014.
Intzentivos a is cojas
"Ant a lassare chi s'unidade ètnica frorat pro semper in is coros issoro, Lassa chi s'unidade ètnica si fatzat sa petza pròpia e sàmbene pròpiu."
IUD e controllu de is nàschidas
Segundu su chircadore Adrian Zenz, su 80% de totu is poniduras de IUD in Tzina in su 2018 sunt istadas esecutadas in su Xinjiang, mancari sa regione costituet isceti su 1,8% de sa populatzione tzinesa. Sende gasi, sas istatìsticas publicamente disponìbiles de sa Cummissione sanitària natzionale inditant ca sa tzifra efetiva est de sa 8,7% (in ogni manera una proportzione arta in cumparàntzia cun sa populatzione de sa regione); batende su tabloid tzinesu controlladu dae s'istadu Global Times a criticare s'afirmatzione de sa 80% de Zenz, concuende ca "non si podet arribare a niunu càrculu, chi non ponende male su puntu detzimale".
Reatziones in s'ONU
In resposta, 54 paisos, intra is cales ditaduras comente a sa Corea de su Nord, ant emìtidu una decraratzione giunta a amparu de is polìticas tzinesas de su Xinjiang. Sa decraratzione "at faeddadu positivamente de is resurtados de is medidas de antiterrorismu e deradicalizatzione in su Xinjiang e at osservadu ca custas medidas ant in efetivamente amparadu is deritos umanos fundamentales de is persones de totu is grupos ètnicos".
Ìndia
In un'artìculu de su 2020 in The Kashmir Magazine, su leader de su Kashmir Hashim Qureshi at sutaliniadu ca sos uiguros sunt postos cun sa fortza in is campos de cuntzentramentu in su Xinjiang, agiunghende: “A is funtzionàrios musulmanos no est permìtidu de si fàghere crèschere sa barba o ofèrrere pregadorias. Is moscheas non podent pesare minaretos artos".
Freetown
Freetown est, cun unos 1.055.964 bividores, sa tzitade e sa capitale de sa Sierra Leone, posta in sa penìsula de Freetown, in sa costa de s'Otzèanu Atlànticu.
De su puntu de bista amministrativu Freetown est su cabulogu de s'Àrea Otzidentale e de su Distretu urbanu de s'Àrea Otzidentale.
Maputo
Su munitzìpiu tenet una superfìtzie de 300 km² e una populatzione de unos 1.114.000 bividores (istima de su 2004). Si partzit in chimbe distritos urbanos e duos distritos munitzipales (Ilha da Inhaca e Catembe). S'àrea metropolitana, chi incluet su munitzìpiu de Matola, capitale de sa provìntzia de Maputo, tenet una populatzione istimada dae 1.691.000 bividores.
Impèriu tedescu
Sa populatzione de s'istadu fiat de majoria tedesca e unu 92,5% teniat su tedescu che limba mama. Sa minoria prus significativa fiat sa polonesa, chi rapresentaiat unu 5,5% de sa populatzione totale de s'impèriu, ma b'aiant fintzas minorias danesas, frantzesas, lituanas e sorabas.
In petzi 47 annos de esistèntzia, s'impèriu tedescu fiat resissidu a s'iscerare che una de is economias industriales prus potentes de su mundu.
Spoon River Anthology
Spoon River Anthology est una regorta de poesias in versu lìberu iscrita dae su poeta istadunidensu Edgar Lee Masters e publicada intre su 1914 e su 1915 in su Mirror de Saint Louis. Ònnia poesia contat, in forma de rètulu de làpide, sa vida de is bividores de sa bidda immaginària de Spoon River (nùmene chi benit dae unu riu chi esistit a beru e curret acanta de Lewistown, tzitade de residèntzia de Masters), interrados in su campusantu locale. Sa punna de Masters est de contare sa realidade de una biddighedda rurale americana, a foras de is fàulas chi is bivos contant a pitzus de sa vida issoro.
Àsia meridionale
.
Impèriu Russu
Is bividores fiant divìdidos in classes intre chi s'agataiant is dvoryanstvo (nobilesa), su cleru, is cummertziantes, is mechtchantsvo (cummertziantes minores), is cosacos e is messajos (lìberos, de s'Istadu o de sa nobilesa). Is nadios de Sibèria fiant registrados uffitzialmente che inorodsty (istràngios).
Comutadori de arretza
Unu comutadori (connotu comenti switch o, de s'IEEE, MAC Bridge), est unu dispositivu chi ligat prus elaboradoris in un'arretza informàtica.
Saint-Barthélemy (Antillas)
Sa majoria de sa populatzione de s'ìsula est de iscratza de colonos normannos e brètones chi nchi fiant mòvidos durante su de 17 sèculos, e tenet sa particularidade de non tènnere populatzione afroamericana, dae chi a pustis de s'abolitzione de s'iscravidade in s'annu 1847, sa casi totalidade de sa populatzione niedda lìberada e chi non possediat terras de pòdere isfrutare aiat emigradu. In die de oe, unu 90% de sa populatzione est de orìgine europea.
Shenmue II
Sa versione pro Dreamcast fit, de cada manera, publicada in Europa dae Big Ben Studios in su 23 de Sant'Andrìa de su 2001. A differentzia de Shenmue, non bi an fattu unu addoppiamentu in limba inglesa pro sa versione Dreamcast de Shenmue II, e a s'addoppiamentu orizinale in giapponesu bi an simpremente postu sos sutatìtulos in inglesu.
Limba ebrea
De s'antighidade, s'ebreu est sa limba iscrita, litùrgica e de oratzione impreada de s'ebraismu, pro chi balet che limba sacra, denominada "Lashon ha-Kodesh " (לשון הקודש).
Eccellenza Sardigna 1996-1997
Custu est su campionadu regionale de Sardigna organizadu dae su Comitadu Regionale Sardu.
Iscuadras partetzipantes
== Classìfica finale ==
Convenience store
Unu convenience store (faeddu inglesu chi bolet prus o mancu nàrrer "buttega a discassu") est una butteghitta chi bendet medas ozettos de impreu de dontzi die, subratottu cosa de mandigare e buffare, ma poden esser puru tzigarros, fozu de paperi, liberos, giogos, CD e / o DVD audio e video, cosmeticos e gai sighinde.
Polisportiva Alghero
In s'istajone 2020-21 mìlitat in sa Tertza Categoria de Tàtari, girone F.
Nadia Murad
In dii de donniasantu 2020, est un'abogada po is Obietivus de Svilupu Sostenìbili stabilèssius de sa Segreteria Generali de is Natzionis Unidas.
Sint Maarten
Sint Maarten, paris a Curaçao, impreat totora che moneda su Florinu de sas Antillas Olandesas, moneda agantzada a su Dollaru istadunidensu cun càmbiu fissu.
Subcontinente indianu
Su subcontinente indianu est una regione meda manna chi òcupat su chirru tzentru-meridionale de s'Àsia e s'allònghiat cun unu triàngulu peninsulare ampru intre Golfu de su Bengala e Mare Aràbicu. Cumprendet is istados o portzione de issos a sighire:
Ebreos
Sa prus parte de issos bivet in is Istados Unidos d'Amèrica e in Israele. Segundu istùdios fatos dae s'Universidade Ebrea de Gerusalemme, su 96% de is ebreos residentes foras de Israele sunt ispaniados in deghe paisos, totus democràticos.
Limbas afro-asiàticas
Is locutores de is limbas àfro-asiàticas sunt prus de 350 milliones, chi nde faghent sa de bator prus ispainada de is famìllias limguìsticas. Sa limba chi contas nùmerù prus mannu de faeddadores est s'aràbu (cunsiderende·nche siat is bariedades literaias, siat is allegadas), cun unos 200-300 milliones chi ddu tenent a limba mama, ispartos mescamente in Oriente Mèdiu e Àfrica de Norti.
Cornus
Cornus fiat costituida de una acròpoli (s'iscerant galu sas ruinas de sos muros), in su montigru de Corchina, e de apendìtzios artesanos, is domos fiant posta acollocadas in is zonas pranas.
Ebreos
A pustis de 1492, su re de Ispagna Ferdinandu su Catòlicu ddos aiat obligados a si cunvèrtere a su catolitzèsimu (is marranos) o a si nche andare.
Cornus
Subra su montigru de sa bidda si depiat agatare un'àrea pùblica, fortzis su foru, de in ue benint iscriduras onoràrias. Si podent fintzas biere is ruinas de unu cumplessu termale in opus vittatum, dabilmente restauradu suta Gratzianu, Valentinianu e Teodòsiu (379-383).
In època tàrdiu-antiga, pagu a tesu de sa tzitade (a manu de S'Architu) fiat pesadu su cumplessu cristianu de Columbaris, cun campu santu mannu chi at torradu paritzos sarcòfagos e unu primu fàbricu cun pranta basilicale a caratere funeràriu, a palas de unu batistèriu (sèculos de III-IV). Àteras duas basìlicas fiant fraigadas ins sos de 5 e 6 sèculos, impare cun istruturas bàrias. Su primu nùcleu fiat abandonadu a pustis de su de 8 sèculos.
Iscandinàvia
S'Iscandinàvia est una regione de s'Europa setentrionale, formada in sensu istrintu de Isvètzia e Norvègia chi s'ispartzint sa penìsula iscandìnava.
Genotzìdiu
Su genotzìdiu est unu crimene caraterizadu de s'isperdìtziu fìsicu de totu o de una parte significante de unu grupu natzionale ratziale, ètnicu o religiosu. Esempros prus connotos de genotzìdiu sunt s'olocàustu, su genotzìdiu armenu e prus reghentemente su genotzìdiu bosnìacu e su genotzìdiu de Ruanda.
Su pònnere a práticu de atziones coordinadas chi punnant a s'isperdìtziu de is elementos detzisivos de grupos natzionales, cun fine de s'annichilamentu suo.
Lapònia
In sensu prus allindadu, cun Lapònia s'inditat una provìntzia istòrica de Isvètzia chi, de su 1809, annu de sa cunchista russa de sa Finlàndia, s'agatat ispartzida intre Isvètzia e Finlandia.
JSON Meta Application Protocol
Arrexonis
JMAP si proponit comenti solutzioni aberta e moderna a custus problemas.
Lapònia
Sos de s'ètnia sami non formant peruna organizatzione polìtica nen punnant a peruna forma de autònomia o àuto-determinatzione.
Limpiadura ètnica
Cun su metessi faeddu podet èssere inditada s'emigratzione fortzosa, sa trasladura de populatziones o sa deportatzione, fintzas a su genotzìdiu de una comunidade discriminada a causa de critèrios religiosos, linguìsticos, sotziales, ideològicos, istratègicos o cumbinadura de custos critèrios.
Costantinòpoli
Situada in unu puntu istratègicu intre Europa e Àsia, sa Costantinòpoli bizantina fiat baluardu de sa cristianidade e eredera de su mundu grecu e romanu. In Edade Mèdia fiat sa tzitade majore e prus rica d'Europa, a sa rughera intre is cummèrtzios chi acapiaiant is tres continentes de Europa, Àsia e Àfrica.
Limpiadura ètnica
Orìgine de s'espressione
S’espressione « purificatzione ètnica » est tradutzione literale de su serbo-croatu "etničko čišćenje"  cumpàssidu in su 1860, iscritu de s'iscritore serbu Vuk Karadžić (1787-1864) in una monografia istòrica subra su « Cunsìgiu de su gouvernu serbu », formadu in su 1805 de Karađorđe a pustis de una rebellia serba contra is otomanos.
Costantinòpoli
Su batiamentu cun su nùmene atuale torrat a su 1930, mediante sa Lege Turca de Servìtziu Postale, una de is reformas natzionales chèfirdas de Mustafa Kemal Atatürk.
Brasìlia
Brasìlia (in portughesu: Brasília) est una tzitade de unos 3.015.268 bividores, capitale de su Brasile dae 1960.
Sa tzitade s'agatat in un'ecoregione sud-americana connota che a Cerrado, chi est assimigiante a una savana. Is rios printzipales chi s'agatant in is intòrrios de sa tzitade sunt su Preto, São Antônio do Descoberto e São Bartolomeu.
Olocàustu
In su 1941, comente sa Germània aiat cunchistadu territòrios noos in s'Europa orientale, unidades paramilitares naradas Einsatzgruppen fiant impitadas pro bochire ebreos e partisanos, fatuvatu in isparadòrgios de massa.
Is ebreos aiant impertantu opostu fatuvatu resistèntzia. Unu de is esempros a chi prus deghet fentomu est sa rebellia de su ghetto de Varsàvia de su ghennàrgiu 1943, cando millis pessones armadas de pagu cosas fiant resissidas a rebusare is tropas de is SS pro unas bator chidas intregas. Unu nùmeru carculadu intre 20-30.000 partisanos ebreos ant cumbàtidu ativamente is nazistas in s'Europa de s'estu. Is ebreos frantzesos sunt istados ateretante ativos in sa resistèntzia frantzesa, chi faghiat oposidura a su regime de Vichy. In totale si contant prus de 1.000 rebellias armadas ghiadas de ebreos.
Re-unificatzione tedesca
Sa re-unificatzione tedesca est acontèssida su 3 de santugaine de su 1990, cando is territòrios de sa Repùblica Democràtica Tedesca (RDT, comunemente narada "Germània Est" in Itàlia; Deutsche Demokratische Republik o DDR in tedescu) sunt istados acorporados dae sa tando "Germània Ovest" (chi beniat a èssere sa Repùblica Federale Tedesca, o RFT, in tedescu denominada ufitzialmente Bundesrepublik Deutschland o BRD), pro si costituire a fatu in chimbe Länder ("istados federados"): Meclemburgu-Pomèria Anteriore, Brandeburgu, Sassònia, Sassònia-Anhalt e Turìngia. S'istadu torradu a unificare at mantentu su nùmene chi fiat de sa Germània Ovest e est àncora oe sa Repùblica Federale Tedesca.
Sardigna e Còrsica
S'ocupatzione
In su 236 a.C., su senadu romanu aiat decraradu gherra a sos Corsicanos e aiat imbiadu un'imbiu de conchista ghiada dae Litzìniu Varu, non coerente cun su relatu de giai acontèssida ocupatzione de s'ìsula perbènnidu dae carchi istòricu romanu. Su cumandante Varu, comente si siat, cussente de sas proportziones de sa flota chi ddi fiat istada assignada, aiat istudiadu de fàghere pretzèdere s'atacu printzipale dae un'operatzione detzentrada prus pagu remenosa, de manera de indibilitare sas defensas corsicanas, e aiat fatu isbarcare in s'ìsula unu corpus separadu de imbiu a su cumandu de s'ex cònsole Marcu Clàudiu Clinea. In antis de custa operatzione, Clinea aiat giai fatu perigulante sa reputatzione sua in fache de sos Romanos, sende chi si fiat atrevidu a andare in batalla contra s'abisu de sos àugures e sende chi aiat commìtidu unu sacrilègiu chi cunsistiat in su fàghere (o àere fatu) agangare unos cabones sacros; ansiosu de torrare a balangiare prestìgiu, fiat mòvidu a solu contra de s'inimigu e nde fiat istadu derrotadu. Sos Foceos dd'aiant obrigadu a siglare unu tratadu umiliadore in pagu tempus iscunfessadu dae Varu, chi dd'aiat disconnotu o segadu, segundu de sos puntos de osservatzione, e aiat atacadu cando sos aversàrios, seguros de su tratadu e non prus allertados, no si dd'abetaiant ebbia. Varu aiat bintu a discansu e aiat conchistadu territòrios de su chirru meridionale de s'ìsula; a pustis de torrare a Roma in ue aiat pedidu sa tzelebratzione de unu triunfu, chi ddi fiat istadu però dennegadu. Cantu a s'agangadore de cabones, Clinea, Roma aiat detzìdidu de ddu lassare in manu a sos Corsicanos presumende chi ddu diant ochire pro èssere in carchi manera contrabènnidu (cun s'atacu ghiadu dae Varu) a su tratadu sutascritu, ma custos dd'aiant liberadu e fintzas dd'aiant torradu a mandare a Roma in salude; su Senadu non si fiat pèrdidu de ànimu e, a pustis de dd'àere torradu a batire in tzitade, dd'aiat cundennadu a morte, induende Valèriu Màssimu a cummentare chi hic quidem Senatus animadversionem meruerat.
Provìntzia de Sardigna e Còrsica
In su 226 e 225 fiat acontèssida una àtera intzullada de sos motos, ma comomai Roma fiat intentzionada forte a s'assegurare su domìniu de su Mare Mediterràneu, e duncas su possessu de Sardigna e de Còrsica, chi sighiant a èssere de importu detzisivu; gai, giai de su 227, sas duas ìsulas (a su mancu sas partes cuntrolladas dae Roma) aiant otentu sa forma giurìdica e su rangu de Provìntzia - sa segunda a pustis de Sitzìlia - e bi fiat istadu imbiadu su pretore Marcu Valèriu Levinu (?) pro dda guvernare. Pro ammasedare sos ùrtimos fogos, custa borta fiat istadu imbiadu s'espertu Cònsule Gaiu Atìliu Regulu, cun 2 legiones, a primìtzios de maju de su 225 a.C.
Càlares
- Clàudiu Claudiano, I,520
Cummèrtziu
S'importu de custos portos est testimoniadu dae duos mosàicos agatados in Òstia cun su mentovu de sos "navicularii Turritanos e Calaritani", mercantes marìtimos de Portu Turre e Casteddu. Mescamente in edade imperiale sa Sardigna si fiat fata una tapa obrigatòria pro sos biàgios dae sa penìsula a s'Àfrica e a sas Mauretànias.
Meana
Fintzas Meana, bidda de sa Barbàgia, fiat cun probabilidade unu presìdiu romanu ca proite su nùmene suo diat pòdere derivare de mansio mediana (istatzione mediana o intermèdia) una intre sas prus importantes artèrias istradales romanas in s'ìsula sa chi dae Càrales portaiat a Terranoa. Meana s'agatat a metade caminu pretzisu de cussu longu tretu e fintzas a metade caminu intre sa costa orientale e s'otzidentale de Sardigna.
Cornus
Cornus fiat fundada in s'ùrtimu cuartu de su de 6 sèculos a.C. . Sas rastas suas s'agatant in territòriu de sa comuna de Cùllieri, in provìntzia de Aristanis, pagu a tesu de sa marina de S'Architu. Sa tzitade est fentomada (Kornos) dae su geògrafu Clàudiu Tolomeu in s'Itineràriu Antoninu (Cornos) a metade caminu intre Bosa e Tharros. Titu Lìviu nde faeddat comente de sa capitale de sos nuràgicos a sos tempos de s'avolotu antiromanu de Ampsìcora in su 215 a.C., in s'àmbitu de su cale fiat istada conchistada dae Titu Mànliu Torcuatu. Fiat istada fata munitzìpiu in època flàvia o traianea e fiat istada colònia in su de 3 sèculos. .
Ùrtimos tres sèculos de s'Impèriu
Inre su 245 e su 248, durante su regnu de Filipu s'Àrabu, fiat istada printzipiada s'istruturatzione e sistemazione torra de s'imprantu viàriu de sa provìntzia chi fiat cumintzada cun Pùbliu Èliu Valente e aiat sighidu fintzas durante su regnu curtzu de Emilianu.
Primos duos sèculos de s'Impèriu
Nerone aiat mandadu in esìliu a Sardigna Anitzetu, ex pretzetore de s'imperadore e ex prefetu de sa flota de Miseno. Anitzetu, suta intzulladura de Nerone aiat ochidu sa mama, Agripina e carchi annu a pustis, pro apranare su caminu a Popea "aiat cunfessadu" una relatzione cun Clàudia Otàvia mugere legìtima de Nerone e pitzoca de ispricada virtude.
Ùrtimos tres sèculos de s'Impèriu
Ammentemus, annotamala, de numerosos màrtires de su perìodu. Santu Simplìtziu, Santu Gaine, Santu Sadurru, Santu Lussùrgiu e Santu Èfis in Sardigna mentras Santa Devota (màrtire a cara de su 202, persighida de Setìmiu Severu, o a su 304, persighida de Diocletzianu) est, paris a santa Giùlia, una de sas primas santas corsicanas de chi si siat tenta nova. Segundu sa legenda, sa nae chi nde carraiat sa letera cara a Àfrica fiat istada ghetada dae una traschia in sa costera de monaco. Pro custu diat èssere istada fata patrona de su Printzipadu de Mònacu e de sa famìlia Grimaldi. Santa Giùlia (màrtire durante sa persighida de Dètziu de su 250, o sa de Diocletzianu), est sa patrona de Còrsica e de Brescia, tzitade in ue istant sos ossos a pustis de chi bi fiat istada fata batire dae Ansa, mugere de su re longobardu Desidèriu in su 762. Santa Giulia est patrona fintzas de Livorno, in ue sas rastas de sa santa diant àere fatu tapa acudende dae Còrsica. A custas màrtires si nd'agiunghet un'intrea nera, intre sos cales santu Parteu, chi est istadu fortzis su primu pìscamu de Còrsica. Su primu pìscamu corsicanu de cale si tèngiat notizia tzerta est Catonus Corsicanus, chi aiat partetzipadu, gasi comente su pìscamu de Càralis Cuintinàsiu, a su Cuntzìliu de Arles istabilidu dae Costantinu I in su 314.
Gherras Sotziales
Cun cudda data in fines aiat tentu tèrmine pro sa Sardigna su perìodu de sos cunflitos violentos e de sos suvertimentos polìticos bruscos, cun sas cunsighèntzias econòmicas issoro funestas, duradu prossimai dughentos annos.
Bithia
Bithia fiat una tzitade posta in s'estremu sud de Sardigna, in sa localidade de Chia (Domus de Maria). Est possìbile chi fiat istadu tzentru nuràgicu e a fatu fenìtziu (a partire de su de 8 sèculos a.C.), sa tzitade fiat istada tando pùnica e a pustis romana, pro èssere abbandonada a sos cumintzos de su de 7 sèculos p.C., cando sa populatzione si fiat retirada in sos territòrios internos fuende·nche dae sas bardanas de sos piratas.
Printzipales bias de comunicatzione
In època Antonina si fiant perfetzionadas sas bias de comunicatziones internas de sa Còrsica (bia Aleria-Aiacium e, in sa costa Esta, Aleria-Mantinum - a pustis Bastia - a Norte e Aleria-Marianum - a pustis Bonifàtziu - a Sud): s'ìsula fiat casi de su totu latinizada, franca carchi enclave de monte.
Oscheri
Una imbrèstia o unu matone agatadu in Oscheri leat s'iscritzione COHR P S pro "coh(o)r(tis) p(rimae)" o "p(raetoriae) S(ardorum)", ma non est impossìbile chi bèngiat dae Sennora Nostra de Castru ca no est connotu bene su modu comente est istadu iscobertu custu matone. De su restu su logu non tenet nudda chi fatzat pensare a una presèntzia militare romana.
Tzentros provintziales majores e tribùs autòctonas
A primu Istrabone e a pustis, a manu de su 150, su geògrafu Clàudiu Tolomeu, in s'òpera sua cartogràfica, aiat apòrridu una descritzione masaprestu coidadosa de sa Còrsica preromana, elenchende: 8 rios printzipales, intre sos cales su Govola-Golo e su Rhotamus-Tavignano; 32 tzentros abitados e portos, intre sos cales Blesino, Centurinon (Centuri), Charax, Canelate (Punta di Cannelle), Clunion (Meria), Enicomiae, Marianon (Bonifàtziu), Portus Syracusanus (Porto Vecchio), Alista (Santa Lughia de Porto Vecchio), Philonios (Favone), Mariana, Vapanes e Aleria; 12 tribùs autòctonas (in gregu, latinu e posidura issoro): Kerouinoi (Cervinos, Balagna); Tarabenoi (Tarabenos, Cinarca); Titianoi (Titianos, Valinco); Belatonoi (Belatones, Sartenesu); Ouanakinoi (Venacinos, Capu Cùrridu); Kilebensioi (Cilebenses, Nebbio); Likninoi (Licininos, Niolo); Opinoi (Opinos, Castagniccia, Bozio); Simbroi (Sumbros, Venaco); Koumanesoi (Cumaneses, Fiumorbo); Soubasanoi (Subasanos, Carbini e Levie); Makrinoi (Macrinos, Casinca).
Gherra de Biafra
Sa Gherra de Biafra o Guerra Tzivile de Nigèria (dae su 6 de trìulas 1967 a su 13 de ghennàrgiu 1970) est istadu su cunflitu armadu causadu dae s'intentu de setzessione de is provìntzias de su sud-estu de Nigèria suta su nùmene de Repùblica de Biafra. Sa gherra fiat arribada a is mèdios de comunicatzione pro su fàmene chi aiat padèssidu sa populatzione de is zonas tiradas in mesu e s'acusa cunsighente de genotzìdiu de sos igbos. Bernard Kouchner e àteros mèigos frantzesos chi fiant istados in Biafra durante su cunflitu aiant criadu s'ONG Mèigos Sena Fronteras in cunsighèntzia de custa gherra.
S'assìtiu de Biafra
Custos voluntàrios e is traballadores de sos ospidales e tzentros de salude de su Biafra fiant istados atacados dae s'esèrtzitu nigerianu e fiant istados testimòngios de is bochiduras e s'istincadura de is tziviles. Cando Kouchner fiat torradu a Frantza aiat postu s'atentzione pùblica subra su cunflitu de Biafra e at criticadu abertamente su genotzìdiu chi fiant pratichende is nigerianos e aiat pedidu sa cajone internatzionale pro l'isòrvere.
Partende dae su 1969 sa gherra fiat abarrada paradas, dae chi is tropas nigerianas non fiant capatzas de avantzare in manera significativa a is zonas suta controllu de Biafra. Ma intre s'abrile e su làmpadas de su matessi annu bi fiat istada un'ofensiva importante de Nigèria gràtzias a is avantzamentos in is duos frontes de su norte e a sa conchista de Port Harcourt su 19 de maju. Su pòpulu igbo at padèssidu unu disastru umanitàriu meda importante che a cunsighèntzia de custu assìtiu, e is populatziones ant passadu fàmene, dae chi is tàticas de s'esèrtzitu nigerianu fiant sabotare is terras de cultivu de Biafra. Immàgines de is pipios de Biafra tocados dae su fàmene aiant fatu su giru a su mundu e su guvernu de Biafra aiat acusadu sa Nigèria de utilizare su fàmene e su genotzìdiu pro bìnchere sa gherra, pedende s'agiudu de is natziones de su mundu.
Su 23 de nadale s'esèrtzitu federale aiat ghetadu s'ofensiva finale cun 120.000 sordados. A sa fine de annu giai aiant resèssidu a dividire su territòriu de Biafra in duas partes. Su 7 de ghennàrgiu de su 1970 si lantzat s'operatzione "Bentu de Coa". Owerri e Uli fiant rutas su 9 e 11 de ghennàrgiu respetivamente. Sa die 12 de ghennàrgiu si fiat rèndidu su cabu de Biafra, Effiong.
Germània nazista
Adolf Hitler fiat a sa ghia de su partidu natzional-sotzialista de sos traballadores tedescos (Nationalsozialistische Deutsche Arbeiterpartei in tedescu, fintzas naradu NSDAP). Su faeddu de nazismu inditat sa dotrina definida de issu e su regìmene polìticu chi ghiaiat. Custu at tentu durada de 12 annos, cumpresos intre sa nominadura de Hitler a cantzelleri, su 30 de ghennàrgiu 1933, a sa capitulatzione chentza cunditzione peruna de su Reich, bintu in data de su'8 de maju 1945 e sighidu de s'arrestu, su 23 de maju, de Karl Dönitz, cumandante de s'ùrtimu guvernu nazista.
Saint-Pierre e Miquelon
Istòria
Dae cumintzos de su de 17 sèculos, s'artzipèlagu de St-Pierre-et-Miquelon at serbidu de base pro sa pisca istajonale de su merlutzu pro normannos e brètones, e pro sa cassa de sa balena, acumprida dae baleneris bascos. Su matessi nùmene de s'ìsula de Miquelon est de orìgine basca, derivadu dae s'antropònimu Mikel, giai ca cust'ìsula fiat utilizada dae piscadores de Donibane Lohizune.
Limba sarda/nugoresu
Sas bariedades
Sos limbazos sardos logudoresos los chistionant dae su Màrghine e dae su Montiferru in susu, fintzas a su monte Limbara. No est presente in Gaddura (francu pro sas biddas de Terranoa e Luras), ma medas lu faveddant fintzas in Tàtari e S'Alighèra, mancari custas cussòrgias tènzant dialetos issoro, e est istada sa limba de referèntzia pro sèculos pro sos poetas sardos e de sa literadura sarda. Su nugoresu, chi est postu a pare chin su logudoresu, si no pro sa mancàntzia de sa lenitzione, si chistionat in sa provìntzia de Nùgoro, bocandeche a parte su tretu a suta de Sòrgono (limba de Mesanìa) e de su Màrghine (logudoresu). Si credet chi siat custu su faveddu prus vivu, e chi peri sos pitzinnos lu chistionent dae minores.
Sa batalla pro sa limba sarda
A pustis de duos annos est essida sa leze 482 de s'istadu, chi a pustis de sessanta annos de democratzia cumprit s’artìculu ses de sa Carta de s'Istadu. Chin custa leze, s'istadu reconnoschet dòichi minorias linguìstigas a intro de sas làcanas italianas, est a nàrrere sa sarda, chi est sa minoria prus manna, sa furlana, sa tedesca, s'islovena, s'arbanesa, sa grecània, sa frantzesa, sa ladina, sa croata, sa franco-proventzale, sa cadelana e s’otzitana. Sas partes prus de importu de custa leze sunt chi totu custas limbas de minorias fachet a nche las fàchere intrare in s'iscola (dae sas elementares finas a sas mèdias). Nono comente a unu tantu de oras a sa chida, comente a una limba istranza, ma chi fachet a las impreare pro imparare sas matèrias che sa matemàtica, s'istòria, sa geografia e gai sichinde. Custu est unu mudamentu a beru ca sa limba de minoria bessit a limba mesu de imparu. Àtera parte de importu mannu de custa leze est su fatu chi reconnoschet s’importàntzia de sa limba de minoria in s’amministratzione pùbrica, e duncas permitit de l'imparare impare a s’italianu, mancari petzi s’italianu tenzat efetos de leze.
Documentos in sardu anticu
Sa fentomada Carta de Logu de su Zudicadu de Arborea (1355-1376): "XXI CAPIDULU
Saint-Pierre e Miquelon
Istòria
S'artzipèlagu est divenidu unu territòriu ultramarinu (TOM) in su 1946, e a pustis, in su 1976, dipartimentu ultramarinu (DOM), in antis de otènnere s'istatus atuale peri sa lege n° 85-595 de 11 de làmpadas de su 1985, acabadu dae sos disponimentos de sa revisione costitutzionale de 28 de martzu de su 2003, chi at criadu sa categoria genèrica de is colletividades ultramarinas (COM).
J. R. R. Tolkien
Pitzinnia
John Ronald Reuel Tolkien est nàschidu su 3 de ghennàrgiu de su 1892 in Bloemfontein, chi tando fiat parte de s'Istadu Lìberu de Orange (in die de oe sa provìntzia Istadu Lìberu de su Sudàfrica), fìgiu de Arthur Reuel Tolkien (1857–1896), unu diretore de banca inglesu, e de Mabel Suffield (1870–1904). Sa famìlia at abbandonadu s'Inghilterra cando Arthur est istadu promòvidu a capu de s'ufìtziu de Bloemfontein de sa banca britànnica in ue traballaiat. Tolkien at tentu unu frade minore, Hilary Arthur Reuel, chi est nàschidu su 17 de freàrgiu de su 1894.
Beowulf: Su Mostru e sos Crìticos
Gasi comente l'est istadu in su mundu de sa fintzione, Tolkien est istadu fintzas un'autore de annotu in su campu de sa crìtica literària acadèmica. Su seminàriu suo, de su 1936, a pustis est istadu publicadu comente artìculu, e at rivolutzionadu su tratamentu chi finas a tando aiant dadu sos crìticos literàrios a su poema èpicu anglosàssone Beowulf. Custu sàgiu est galu oe in die unu de sos traballos prus influentes in s'istùdiu de sa literadura anglosàssone. Beowulf est una de sas influèntzias prus significativas in s'òpera literària imbeniente de Tolkien, cun detàllios de importu siat pro S'Hobbit siat pro su Sennore de sos Aneddos, adotados dae su poema èpicu. Custa òpera mustrat medas de sos aspetos de Beowulf chi Tolkien agatat prus ispiradores, evidentziende su ruolu de sos mostros in sa literadura, e mescamente de su dragu chi aparesset a sa fine de su poemas de tres:
Fastigiamentu e cojuiu
In una lìtera de 1941 a fìgiu suo Michael, Tolkien ammentaiat:
Frantza
Su tenente Tolkien at abbandonadu Étaples in su 27 de làmpadas de su 1916, uninde·si a s'unidade noa sua in Rubempré, a curtzu de Amiens. In cue s'est bidu obrigadu a cumandare sordados chi beniant, mescamente, dae sas minas, sas fatorias e sas biddas minores de su Lancashire.
Mitologia europea
Tolkien at fintzas reconnotu medas influèntzias non germànicas in unas cantas de sas istòrias e ideas suas. S'òpera de Sòfocle, Edipu Re, at ispiradu elementos de Su Silmarillion e de Sos fìgios de in Hurin. In prus, sa prima borta chi Tolkien at letu sa tradutzione de William Forsell Kirby de su Kalevala, su poema èpicu finlandesu pro antonomàsia, galu fiat in sa King Edward's School. Tolkien descriiat su personàgiu Väinämöinen che a una de sas influèntzias suas pro disvilupare a Gàndalf su Murru. In prus, l'ant-eroe de su Kalevala, Kullervo, est istadu descritu che a un'ispiratzione pro Turin Turambar. Dimitra Fimi, Douglas A. Anderson, John Garth e medas àteros acadèmicos de importu e espertos in Tolkien creent chi s'autore inglesu apat retzidu influèntzias fintzas dae una bariedade larga de istòrias e paristòrias tzèlticas (irlandesas, iscotzesas e gallesas). Nointames custu, cando su primu manuscritu de Su Silmarillion fiat istadu refudadu, in parte pro s'assimìgiu chi teniant sos nùmenes cun sa limba tzèltica, Tolkien aiat negadu cale si siat orìgine tzèltica:
Fronte domèsticu
Durante su perìodu suo in Little Haywood, Staffordshire, pro si sanare, at incumintzadu a traballare in su chi diat mutire The Book of Lost Tales, chi incumintzaiat cun Sa ruta de Gondolin. Lost Tales rapresentaiat su tentativu de Tolkien de creare una mitologia pro s'Inghilterra, progetu chi prus tardu diat abbandonare pro no acabbare mai. Intre su 1917 e su 1918 sa maladia sua est torrada a essire a campu cada tantu, ma issu s'est sanadu cantu bastat pro torrare a su servìtziu domèsticu in campos medas. Est istadu in custu momentu chi Edith at dadu a sa lughe a su primu fìgiu suo, John Francis Reuel Tolkien. In una lìtera de su 1941 Tolkien at descritu a fìgiu suo John comente "...cuntzepidu e nàschidu durante s'annu de sa gana de su 1917 e de sa campagna manna de sos U-Boot, nàschidu a inghìriu de sa batalla de Cambrai, cando s'acabu de sa gherra pariat gasi indedda cantu lu paret como".
Democratzia
Allarghende s'arresonu, Tolkien difidat a forte de totu sas formas de "organizatzione" creadas dae s'òmine, cumprendende in custas fintzas sas istitutziones, sos esèrtzitos e sa tecnologia (Lìtera 66). Fintzas a sa base de custas afirmaduras b'at unu cuntzetu religiosu: est sa presuntzione umana chi fràigat diavolerias chene tènnere a disponimentu su cabu pro las padronegiare; e arrogande·si su podere de "creare", chi est imbetzes riservadu a Deus, mentras a s'òmine abarrat petzi sa potentzialidade de sa sub-creatzione artìstica (Lìtera 75).
Famìlia
Sa famìlia Tolkien at tentu bator fìgios: John Francis Reuel Tolkien (17 de santandria de su 1917 – 22 de ghennàrgiu de su 2003), Michael Hilary Reuel Tolkien (22 de santugaine de su 1920 – 27 de freàrgiu de su 1984), Christopher John Reuel Tolkien (21 de santandria de su 1924 - 15 de ghennàrgiu de su 2020) e Priscilla Mary Anne Reuel Tolkien (18 de làmpadas de su 1929). Tolkien est istadu unu babbu dedicadu meda a fìgios suos, chi li imbiaiat lìteras illustradas dae dae Babbu Nadale cando fiant minores. Cada annu b'annanghiant personàgios noos, che a s'orsu polare (chi agiudaiat a Babbu Nadale), s'òmine de nie (su giardineri suo), Ilbereth s'alva (sa secretària sua), e medas àteros personàgios segundàrios. Sos atores printzipales ispiegaiant istòrias in subra sas batallas de Babbu Nadale contra a sos goblins chi montaiant tirriolupeddes, gasi comente sas medas brullas chi cummitiat s'orsu polare.
Segunda Gherra Mundiale
In su 1945 Tolkien s'est tramudadu in su Merton College, in ue est divenidu Professore Merton de limba e literadura inglesa, incàrrigu chi at ocupadu finas a sa pensione sua, in su 1959. Puru at partetzipadu comente a examinador esternu de s'University College de Dublinu, durante medas annos. Su 1954 Tolkien at retzidu unu tìtulu paga de sa National University of Ireland (de sa cale s'UCD nde fiat parte costituente). Tolkien at acabadu Su Sennore de sos Aneddos su 1948, guasi una dècada a pustis de lu comintzare.
Òperas de arte
In su 2012, Tolkien si podiat agatare intre sas immàgines culturales britànnicas seletzionadas dae s'artista Sir Peter Blake chi aparessiant in una versione noa de s'òpera de arte prus famosa sua, sa cobertedda de s'àlbum de sos 'Beatles' Sgt. Pepper's Lonely Hearts Club Band, chi ammentaiat sas figuras culturales britànnicas chi prus ammiraiat.
Anti-comunismu
Tolkien fiat crìticu cun Joseph Stalin e durante sa Segunda Guerra Mundiale, Tolkien at definidu a Stalin "cussu assassinu betzu assidigorgiadu de sàmbene". Nointames custu, in su 1961 Tolkien at criticadu in manera forte un'analista isvedesu chi aiat sugeridu chi Su Sennore de sos Aneddos esseret una paràbula anticomunista chi identificaiat Sàuron cun Stalin. Tolkien at rispostu chi issu "ripudiaiat de su totu cale si siat letura de cussa genia", e chi sa cosa l'aiat fatu infadare, dae chi sa situatzione fiat istada cuntzepida meda in antis de sa rivolutzione russa. "Custa allegoria est aliena de su totu a su pensamentu meu."