cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Giornalista
Giornalistas impresonados
Segundu Reporters Sena Fronteras, su 2013 nch'at àpidu 87 giornalistas in ativu segrestados.
Serri
Serri est unu comunu de 760 abitantes de sa tzitade metropolitana de Casteddu.
Samatzai
Giografia
Totu is cùcurus funt unu pagu atesu de sa bidda, chi est a 168 metrus apitzu de su pillu de su mari. Sa majoria de su territòriu, su 72%, tenit pendèntzias no mannas meda (de mancu de su 10%), chi ddas agataus in su fundali de sa baddi e acanta de s’Arriu Mannu, cun lozanas e arenàrgiu. Pendèntzias prus mannas fait a ddas agatai a nca ddoi at perda prus tipia, est a nai perda de cracina, granitu, arenàrgiu tzimentau. Su sartu ddu at fatu in parti sa perda de cracina, cun d-unu pillu ativu bastantementi fundudu (prus de 40 metrus) e unu gradu de pedrosidadi chi no lompit, bogau calincunu logu, su 15%, e in parti inundamentu fini e de fundu de baddi. Agataus siat terra màini a profilu omogèniu, siat terra bècia arrùbia tìpigus de su Campidanu de Casteddu. Ddus cunsìderant terras bonas e bonas meda, chi no tenint barrancus a ddus imperai, e chi traballaus e acuaus beni, faint medas cosas. De s’antigòriu su sartu de Samatzai dd’ant traballau meda, e is matas spontàneas funt arrenconadas. Su sartu traballau est in dònnia logu, bogau a nca sa pendèntzia est meda e a nca ddoi funt domus e a nca ddoi at atividadi de bogai cosa de sa terra e de fraigadroxu. No ddoi funt arrius medas, difatis ddoi at un’arriu sceti, s’Arriu Mannu, chi ndi càlat totu s’annu, perou unu pagu atesu de su sartu. S’Arriu Mutedu-Pardu e s’Arriu Margiani pìgant àcua de unus cantu mitzixeddas, e truèssant sa bidda e s’atòbiant in Is Benatzus.
Fenìcius e Arromanus
Intru de su 900 e su 800 innantis de Cristu is Fenìcius cumentzant a abitai sa Sardìnnia. De cussu tempus no s’est abarrau meda, bogau arrogus de testus, màrigas e arrocas a nca agataus cosa scurpia, a nca ddoi at un’òmini preghendi sa deidadi Tanit e s’arroca chi fait a agatai in sa domu de sa pro loco in pratza 1 Maju. Spaciada sa gherra intru de Arroma e Cartàgini, sa Sardìnnia bessit provìncia arromana (227 innantis de Cristu) e su Campidanu fiat bessiu su donadori de trigu po Arroma. Fait a agatai cosa meda de su tempus arromanu, arruinas de domus, bàngius e necròpolis e fatu fatu is messajus agatant traballendi sa terra molas arromanas, arrogus de testus e de màrigas.
Is Giuixaus
Sa Sardìnnia innantis de s’annu milli si fiat agatada a sola po nexi de is Arabus chi fiant cunchistendi totu su Mediterràneu. Aici isulada sa Sardìnnia at adelantau una froma de gruvennu totu sua, sa de is Giuixaus, difatis fiat spratzia in cuatru, su Giuixau de Casteddu, su de Torres, su de Arbarei e su de Gaddura. Dònnia Giuxau fiat spratziu in curadorias e dònnia curadoria teniat unus cantu biddas. Sa bidda de Samatzai fiat in sa curadoria de Nuràminis. S’economia de custu tempus fiat totu apitzu de su bestiàmini e de su sartu, no esistiat dinai. Pagu scieus de Samatzai de unus trexentus annus, de su milli a su milli e trexentus, ma dd’agataus arremonau cun su nòmini de Santu Macarj, in su dogumentu a nca su Gùixi Torchitòriu de Casteddu dònat sa Trexenta a su fillu Salùsiu de Lacon.In su 1257 is Pisanus ant cunchistau su Giuixau de Casteddu e s’annu infatu Samatzai fiat bessia bidda de is Contis de sa Gherardesca.
Gràssia Deledda
Faina literària a giòvana
In su 1888 at imbiadu a Roma carchi contu, Sangue sardo (Sàmbene sardu) e Remigia Helder, publicados dae s'editore Edoardo Perino in sa rivista "L'ultima moda", dirìgida dae Epaminonda Provaglio. In sa matessi rivista ant publicadu a puntadas su romanzu Memorie di Fernanda (Memòrias de Fernanda).
Intre su 1891 e su 1896, in sa Rivista delle tradizioni popolari italiane (Rivista de sas traditziones populares italianas), dirìgida dae Angelo de Gubernatis, ant publicadu a puntadas su sàgiu Tradizioni popolari di Nuoro in Sardegna (Traditziones populares de Nùgoro in Sardigna), introduidu dae una tzita de Tolstoj, prima espressione documentada de s'interessu de s'iscritora pro sa literadura russa. L'ant sighidu romanzos e contos de argumentu isolanu. In su 1896 su romanzu La via del male (Sa manera de su male) l'at retzensidu in manera favorèvole Luigi Capuana. In su 1897 est essida una regorta de poesias, Paesaggi sardi (Paesàgios sardos), imprentada dae Speirani.
Crìtica
Nointames medas crìticos italianos atacaiant su balore de sas òperas suas. Sos primos a non cumprèndere Deledda sunt istados sos sardos matessi. Sos intelletuales sardos de su tempus suo si fiant intesos traidos e no ant atzetadu s'operatzione literària sua, cun s'etzetzione de unos cantos: Enricu Costa, Salvator Ruju e Giuseppe Biasi. Sas òperas suas li ant batidu sas antipatias de sos nugoresos, in ue sas istòrias fiant ambientadas. Sos paesanos suos fiant difatis de s'opinione chi descrieret sa Sardigna che a terra rude, rùstica e pro custu arretrada.
Testimonias de iscritores istràngios
David Herbert Lawrence, in su 1928, a pustis de chi Deledda aiat giai bintu su Prèmiu Nobel, iscriet in s'Introduzione a sa tradutzione inglesa de su romanzu Sa Mama: «Nos diat bòlere un'iscritore mannu a beru pro nos fàghere barigare sa repulsione pro sos sentidos colados como como. ''Fintzas sas Novellas de D'Annunzio sunt como difìtziles de lèghere: Matilde Serao l'est galu prus pagu. Ma nois podimus galu lèghere Gràssia Deledda, cun interessu genuinu''». Faeddende de sa populatzione sarda protagonista de sos romanzos suos la paragonat a Hardy, e in custa cumparàntzia singulare sutalìniat chi sa Sardigna est pròpiu su chi pro Thomas Hardy s'isuladu Wessex. Ma, pagu a pustis, annanghet chi, a diferèntzia de Hardy, «Gràssia Deledda tenet un'ìsula totu pro issa, s'ìsula sua de Sardigna, chi issa amat a fundu: mescamente s'ala de sa Sardigna chi istat prus a Nord, cussa montagnina». E galu iscriet: «Est sa Sardigna antiga, sa chi benit in fines a sa ribalta, chi est su tema beru de sos libros de Gràssia Deledda. ''Issa intendet s'ammaju de s'ìsula sua e de sa gente sua, prus chi èssere atràida dae sos problemas de sa psiche umana. E duncas custu libru, Sa Mama, est fortzis unu de sos prus pagu tìpicos intre sos romanzos suos, unu de sos prus continentales''».
Una Sardigna mìtica
Deledda espressat un'iscritura personale chi afondat sas raighinas suas in su connoschimentu de sa cultura e de sa traditzione sarda, prus che totu de sa Barbagia. «S'ìsula est intesa che a logu mìticu e che a archètipu de totu sos logos, terra chene tempus e sentimentu de unu tempus pèrdidu irrimediabilmente, ispàtziu ontològicu e universu antropològicu in ue si consumat s'eternu dramma de s'esìstere.»
Limba e istile
Est istada sa Deledda matessi a acrarire prus bortas, in sas intervistas e in sas lìteras suas, sa distàntzia intre sa cultura e sa tziviltade locales e sa cultura e sa tziviltade de s'istadu. Ma fintzas custu faeddare liberamente suo de s'istile suo e de sas limbas sua at intzitadu e intzitat mescamente oe interpretatziones isballiadas, e nointames non faghet bìdere chene pàusa su raportu intensu intre tziviltade-cultura-limba che a un'ecuatzione risòlvida male.
Quiritas
Quirites (in singulare quiris) fit su lùmen chi si dàban sos anticos romanos pro si identificare. Chin s'accordu chi at postu accabbu a sa gherra tra sabinos e romanos, iscoppiàda pro sa fura de sas sabinas, fit nàschia una diarchìa in su gubernu de Roma tra Ròmulu e Titu Tatziu.
Califòrnia Bassa
Sa Califòrnia Bassa de su Nord est unu de sos 32 istados federados de su Mèssicu. Tenet una populatzione totale de 3'315'766 bividores in 5 munitzipalidades. Mexicali est su cabu de logu, e sa tzidade prus manna est Tijuana.
Sa Bassa California tenet una mannària de 71.450 km²
Durangu
est unu de sus 31 istados de su Messicu cun una populatzione totale de 1 754 754 bividores in 39 cumunos Vitoria de Durangu est su cabu logu e sa tzidade prus manna.
Crimea
Istòria
Currespundente a s'antiga Tàuride, sa Crimea a fatu parte, dae s'antighidade a su de 13 sèculos de su mundu grecu e bizantinu, semper abarrende aberta a manu de su norte a is pòpulos de is istepas (tzimmerios, iscitos, gotos, mòngolos, turcòfonos e àteros). In su de 15 sèculos fiat passada a s'impèriu otomanu, in su de 18 sèculos a s'impèriu russu e in su 1922 fiat intradu in s'Unione Soviètica. In sinu a cust'ùrtima, costituiat a primìtziu una repùblica sotzialista autònoma, a coa unu oblast chi fiat parte de sa repùblica federale soviètica russa fintzas a su 1954, annu cando fiat tzedida a sa repùblica sotzialista soviètica ucraina. A s'acabu de sa segunda gherra mundiale, sa populatzione de etnia tàtara chi bi biviat at dèpidu subire una deportatzione.
Alpitour
Istòria
In sos annos otanta, Alpitour amprat in manera progressiva s’oferta sua pròpia, annanghende a s’afantallu suo destinos a distàntzia longa e pubrighende, galu una bia sa prima in su livellu nassionale, unu catàlogu cunsagradu intreamente a s’Itàlia.
S’isvilupu naradu est possibilitadu dae Exor, sa cartera de investimentos de su grupu Agnelli, cun partetzipaduras chi andant dae su grupu automotive Fiat a su setore bancàriu.
Sìnnia
Sìnnia (Sinnai in italianu) est unu comunu de 16830 abitantes de sa tzitade metropolitana de Casteddu.
Tropas de sambene in sa curtura giapponesa
Istòria
S'idea est intràda in Giappone in su 1927 chin sas prubicassiònes de su professore Takeji Furukawa; mancàri chi non tenìat fundamentu perùnu, sa teoria at picàu pede in cùghe, in ube aìan pèri distìntu, a iscòpu politicu, sos grùstos etnicos de sos de Taiwan e de sos ainu a libellu de sàmbene e temperamentu: su Giappone los aìat prèsos ambos, ma sos unos fin tando rebèrdes mèntras chi sos atteros non lu fin. Tando, tènende in cussìderu chi, a differèntzia de sos ainu, su prus de sos taiwanesos fit de grupu 0, a custu sos giapponesos dàban sa curpa de sa rebellìa issòro, incorazànde su populu taiwanesu a si cojubàre chin giapponesas pro imminoricàre sa presentzia de cussu grupu sambinzu.
Sistema operativu
Descritzioni
Po mèdiu de su sistema operativu, s'impitadori no depit connosci is minudas costrutivas de s'elaboradori suu po ita custus funt cuaus de un'interfàtzia prus còmoda de impreai.
Finlandizatzione
Sos primos a impreare custu trèmene sunt istados sos polìticos tedescos chi teniant timoria chi su disechilìbriu de sas fortzas a favore de su Patu de Varsàvia permiteret a s'Unione Soviètica fàghere una tutela subra sa Repùblica Federale de Germània in s'istile finlandesu. Su cuntzetu fiat recuperadu dae sa NATO, pro giustificare una majore presèntzia nordamericana in Germània e s'isboddigamentu de sos mìssiles Pershing in custu istadu.
Istòria de Sardigna bizantina
Ordinamentos bizantinos in Sardigna
Sos istòricos ant s'ispissu evidentziadu sas afinidades de sas istitutziones bizantinas cun cussas sardas giudicales, chi faghent meda dàbile una filiatzione. Amus fatu tzinnu subra de sas caraterìsticas, derivadas dae unu cuntzetu romanu de su deretu, chi istèsiant netamente sa Sardigna giuigale dae su cuntestu de s'Europa feudale.
Barilla
Zeneralidades e datos de su Grupu Barilla
Sa famìlia Barilla ghiat s'impresa dae addae de 139 annos. Moende cun su santugaìne de 2012, s'amministradore delegadu est Claudio Colzani.
Rennu de Jugoslàvia
Su Rennu de Jugoslàvia (in serbu: Краљевина Југославија, in croatu e islovenu: Kraljevina Jugoslavija), chi fiat sighidu a su rennu de sos Serbos, Croatos e Islovenos, fiat unu istadu balcànicu esìstidu dae su 3 de santugaine de su 1929 a su 2 de nadale de su 1945. Cumprendiat is privìntzias de Islovènia, Bòsnia e Erzegòvina, Sèrbia, Montenegro e Matzedònia, Croàtzia e Islavònia.
Patricia Urquiola
Collaborat cun sa mezus dittas de design de Itàlia comente sa B&B Italia, Moroso, Alessi, Kartell, Flos e gai.
Silver Surfer
Personi chi no est normali, de su mundu de sa Marvel, bessiu de is avventuras de is Fantastic Four. Silver Surfer est unu araldu extraterrestri de Galactus, un entidadi istravanàda meda, abili de si papai is mundus, chi du furat po sarvai su pianeta suu (Zenn-La) e du donat poteris ke su scudu de prata, chi du fait essi forti meda i abili de biaxai lestru lestru in s'universu, a pitzus de una taula de surf. Arribau a sa fini in sa Terra, po sa pietade chi issu intendit pro is omines, Silver Surfer si furriat a su meri suu, andendi in pari cun is Fantastic Four pro circai de du bati. Galactus detzidit tando de du lassai in su su pianeta chi issu aiat sarvau. Carateristicas de custu personi funti is arrelatas ki tennit cun su sentidu de "beni" e su sentidu de "diferentzia", tipicus de is eroes disacataus de sa Marvel.
Giappone
Si creet ca su nùmene impreadu in otzidente siat derivadu dae su de unu dialetu de sa Cina meridionale su cale est pronuntziadu/jāk-bəng/. Su nomene ufitziale est Nihon-koku o Nippon-koku
Piet Mondrian
Agganzos dae fora
| Immagines de sas oberas de Mondrian
Boicotta film russos
Titulos
Su primu casu làdinu de boicottamentu bi at appidu in s'undighi de abrile de su 2014, cando calicunu tzinema in Kiev, Lviv e Odessa an annuntziadu de non fagher prus bider film russos.
Fattos
Dae su 31 de Nadale de su 2014 a su primu de bennarzu de su 2015, faghende festa pro s'annu nou su canale aìat publicadu su film "Isettami in s'Annu nou" (russu: Жди меня в Новый год), cun attores russos chi aìan amparadu s'occupatzione russa de sa Crimea (Joseph Kobzon, Oleg Gazmanov, Valeriya, etc.). Custa cosa aìat pesadu polemica meda in blog ucrainos e in sa retza sotziale. In su primu de bennarzu, unu muntone de uffitziales ucrainos politicos e operadores culturales aìan reazidu. Su canale "1+1" lu aìan criticadu peri pro fagher essire unu programma in ue Oleg Gazmanov fit partetzipande.
Barracoco
Sos frutos
Su barracoco si guastat sùbitu, e cheret mandigadu in presse dae candu enit comporadu.
Propaganda
In antìtesi a sa propaganda diat dèpere èssere sa pura e simple espositzione de sos fatos in sa completesa issoro, sa descritzione de sa realidade in s'interesa sua.
Paolino da Nola
Biografia
Naschidu a Bordeaux su 355. Guvernadore de sa Campania, in Italia, dae su 381. Su 394 est diventadu preideru, e a poi piscamu de Nola. Est mortu su 431.
Niger
Su Niger est istadu una colònia europea de s'Àfrica Otzidentale Frantzesa, chi at agiuntu a s'indipendèntzia in su 1960. S'economia sua est una de is prus pòberas de su mundu e is de duos tres de sa populatzione bivet suta su liminàrgiu de poberesa. S'ìnditu de isvilupu umanu in su 2010 fiat su de tres prus bàscios de su mundu. Est un'istadu ricu in minerales, intre is cales si distinghent s'uràniu, cun totu chi est unu produtu pretziosu, registrat variatziones fortes de prètziu. A penas su 3,9% de su territòriu suo est adatu pro sa massaria, cosa chi summada a is sicàngias e a sa desertificatzione de su territòriu, ddu faghet vulneràbile a is caristias. Su guvernu at cumintzadu s'esploratzione e is progetos de esploratzione dae bassinos de oro e de petròliu.
Àtomu
Istòria
Tra sos atomistas de s'edade moderna b'est àpidu Pierre Gassendi, pro bia de su recùperu suo de s'epicureismu.
Sos mollos atòmicos
Su mollu de Rutherford aiat adobiadu una palesa contradditzione cun sas leges de sa fìsica clàssica: segundu sa teoria eletromagnètica, una càrriga chi subit un'atzelerada emitet energia in suta de forma de radiatzione eletromagnètica. Pro custu motivu, sos eletrones de s'àtomu de Rutherford, chi si moent de movimentu tzirculare a inghìriu a su nùcleu, diant àere dèpidu emìtere undas eletromagnèticas e tando, perdende energia, annichilire in su nùcleu matessi (teoria de su collassu), cosa chi de ladinu non càpitat. Annotamala un'eletrone, in su pèrdere energia, diat pòdere emìtere undas eletromagnèticas de calesi siat longària de unda, operatzione preclusa in sa teoria e in sa pràtica de sos istùdios in su corpus nieddu de Max Planck (e posca de Albert Einstein). Petzi sa presèntzia de livellos de energia cuantizatos pro cantu riguardat sos istados de sos eletrones podiat ispiegare sos resurtados isperimentales: s'istabilidade de sos àtomos torrat in sas propiedades accrarabiles mediante sa mecànica cuantistica, chi creschent cun su nùmeru atòmicu de sos elementos segundu crèschidas de sos tempos de istabilidades bia bia decreschentes (règula de s'ottetto e règula de sos 18 eletrones).
Golòthene
Su nùmene
Si creet pagu, imbetzes, a chie narat chi su nùmene fatzat riferimentu a su contu de duos pòberos isposos de Otzana chi si fiant postos in caminu in chirca de fortuna a caddu de un’aineddu e su bentu nche ddos aiat tragados finas a Golòthene. Duncas dae “bolu dae Otzana” s’arribat a Bolòtana. In fines, b’at finas chie narat chi su nùmene bèngiat dae bulotu, logu de addòbiu de sos pastores.
Su sartu
Sa parte in artura est sa prus manna, in ue b’est Punta Palai (1200 m), dae ue si gosat unu panorama galanu chi est cunsideradu unu de sos logos prus bellos de Sardigna pro sos turistas.
Soldi (Mahmood)
Sutzessu cumertziale
Soldi at debutadu in s'81u postu de sa classìfica italiana ufitziale Top Singoli in sa 6ª chida de su 2019, cun duas dies de bèndidas. Su 10 de freàrgiu, a pustis de sa vitòria sua a Sanremo, su branu est arribadu a su cùcuru de sa classìfica iTunes italiana e at acumuladu prus de unu millione e mesu de riprodutziones in Spotify in s'arcu de 24 oras, diveninde su 40° branu prus iscurtadu de sa die in su servìtziu de streaming a livellu globale, decretende su rècord pro un'artista italianu. In prus, in sa matessi prataforma, sa cantzone est su branu italianu prus riprodùidu de semper in su perìodu de una chida de rilevamentu, dae chenàbura 8 freàrgiu a giòbia 14 freàrgiu, cun unu totale de prus de 9 milliones de riprodutziones. Sa chida imbeniente su branu est arribadu in pitzu a sa classìficaa FIMI, e at pigadu su discu de oro. A pustis de un'àtera chida at pigadu fintzas cussu de plàtinu.
Ìsulas Vìrgines Americanas
Is ìsulas printzipales sunt Saint Croix, Saint John e Saint Thomas (in ue s'agatat sa capitale), impare a unas àtera dosina de ìsulas minores a inghiriu issoro. Su territòriu totale ammuntat 346,4 km²,cun populatzione de unos 106.500 bividores, in majoria afro-caraìbicos.
Nigèria
Sa Nigèria est una federatzione partzida in 36 istados federales prus sa capitale federale, Abuja. Su nùmene suo benit dae su riu Niger, chi rugrat su paisu. Su nùmene fiat coniadu dae Flora Shaw in su de 19 sèculos. Est istada una colònia de s'Impèriu britànnicu dae sa fine de su de 18 sèculos, otenende s'indipendèntzia in su 1960. In sa dècada de 1960 at padessidu una gherra tzivile sambenosa, sa Gherra de Biafra, in sa cale una parte de su sud-estu de su paisu aiat cumbàtidu pro si fàghere indipendente, perdende. Comente istadu indipendente, sa Nigèria est andada alternende guvernos democràticos e guvernos militares.
Distretu federale
Malaìsia
In Malaìsia, s'espressione Territòriu federale (malesu: Wilayah Persekutuan) indivìduat tres territòrios guvernados deretamente dae su guvernu federale: Kuala Lumpur (capitale natzionale), Putrajaya (tzentru amministrativu de su guvernu federale) e Labuan (tzentru finantziàriu internatzionale offshore).
Unos àteros impreos
In Rùssia sunt presentes oto tzircundàrios federales, a bortas inditados fintzas cun su trèmene distretos federales, chi agrupant prus sugetos federales e chi non tenent nudda a bìdere cun sas partziduras territorales tìpicas de sos istados federales.
Adriano Olivetti
Biografia
Naskidu dae babbu ebreu Camillo, dae mama valdesa Luisa. In su 1924 si fit laureadu comente inzenieri chimicu e, fit istadu in sos Istados Unidos pro si aggiornare subra sas pratigas de organitzazione aziendale. In su 1926 aiat cominzadu a trabagliare comente operaiu in sa fabriga de su babbu e in su 1933 fit diventadu su direttore de sa Società Olivetti e in su '38 presidente. Antifascista militante ( cun Carlo Rosselli, Ferruccio Parri, Sandro Pertini e ateros aiat partizipadu a sa liberazione de Filippo Turati). In sos annos de sa gherra, ca fit ricercadu pro attividade sovversiva, si fit rifugiadu in Isvìtzera, pro rientrare in Italia poi de sa gherra e riprende' sas attividades de s'azienda sua.
Conchista islàmica de Sitzìlia
Sa conchista islàmica de Sitzìlia at acontèssidu intre su 827 cun s'isbarcu in Mazara del Vallo, e su 902, mancari s'ùrtima tzitade bizantina de su thema de Sikelia a rùere est istadu, su 5 maju 965, Rometta, chi aiat sighidu a resistire a sola.
Miles Davis
Discografia essenziali
Cun Gil Evans
Sardu arborense (variedade de su sardu)
Caraterìsticas
In s'àrea de su Barigadu sa punna a s'elisione de is cunsantes s'ispèrdet, ma aguantat s'inversione de cunsonantes, in manera però prus pagu marcada.
Ollollai/logudoresu
Ollollai (Ollolai in italianu) est una bidda de sa Sardigna, in Provìntzia de Nùgoro. Sea antiga de curadoria e capitale se de sa Barbagia chi dae issa leat su nomene, s'agatat a s'artària de 960 metros subra su mare, jughet 1.579 bividores e su territoriu suo est mannu 2.734 etaros.
Festas printzipales
Sas festas printzipales sunt Santu Mighele su 29 de cabudanni e s'8 de mayu, Santu Basili sa primu die de cabudanni, Santu Antoni su 17 de Jannarzu. Sa festa prus importante in die de oe est Santu Porthulu sa cale durat batto dies dae su 23 de austu. Meda importante est su Carrasegare cun sas Mascheras Lìmpias, sos Intintos e sos Bumbones. Totu sas festas de s'istiu sunt caraterizadas dae sas protzessiones a caddu.
Samoa Americanas
Sas Samoa Americanas (in inglesu American Samoa; in samoanu: Amerika Sāmoa, [aˈmɛɾika ˈsaːmʊa]; fintzas Amelika Sāmoa o Sāmoa Amelika) sunt unu territòriu no incorparadu de sos Istados Unidos de Amèrica, situadu in su sud de s'otzèanu Patzìficu a sud-est de Samoa. Sa capitale est Pago Pago.
Orosei/logudoresu
Orosei est una comuna de 6.790 pessones in sa provìntzia de Nùgoro, crèschidu in sa costera  cara a sole de sa Sardinna, a bell'e che 2 chilometros dae su mare (Marina de Orosei - Isporoddhai). De economia bell'e che petzi agrìcola finzammentas a carchi deghina de annos a oje, a pustis at àpidu una crèschida econòmica manna cun s'imperonzu de sas cavas de marmaru e de su turismu in mare (Marina, Cala Liberotto cun sas ispiagias de Sas Linnas Siccas, Cala Ghiniperu, Sa Mattanosa, Bidderosa).
Mozambicu
Su Portugallu aiat mantentu unu controllu bastante ligeru subra su territòriu, sa cale amministratzione fiat fidada prus che totu a privados de natzionalidades vàrias. A pustis de sa segunda gherra mundiale, in su perìodu de sa decolonizatzione, is grupos indipendentistas de su Mozambicu si fiant coalizados in su movimentu armadu FreLiMo (Fronte de Liberatzione de su Mozambicu); a pustis de deghe annos de gherrilla cun su pàdere coloniale, a fatu a su càmbiu de regìmene acontèssidu in Portugallu cun sa Rivolutzione de is gravellos su paisu at otentu s'indipendèntzia in su 1975.
In su 1990 fiant incumentzadas in Roma is tratativas de paghe cun sa mediatzione de sa Comunidade de Sant'Egidio e de su guvernu italianu. In su 1992 FreLiMo e ReNaMo aiant firmadu is acòrdios de paghe de Roma, definende in manera giunta una costitutzione noa de forma multi-partìtica. In is eletziones lìberas tentas in is annos a fatu, su FreLiMo s'est cunfirmadu semper su primu partidu de Mozambicu.
Nicolò Copernico
Nicolau Copernicu (pol. Mikołaj Kopernik, Nicolaus Copernicus in sos liberos antigos e internatzionales - 19 freargiu 1473 - 24 maju 1543) est istadu s'astronomu polacu chi adi portadu a su sutzessu sa teoria de s'Eliocentrismu.
Est istadu puru unu Canonicu, unu giurista, unu governadore, unu astrologu e unu medigu.
Catalugna
Geograficamente est situada a su nord-est de sa penìsula ibèrica. Sa capitale de sa Catalugna est Bartzellona. In su 2008 sa populatzione de Catalugna est istada de 7.364.078 abitantes. Est partzida in bator provìntzias: sa de Bartzellona, sa de Tarragona, sa de Lleida, sa de Girona. Sa Catalugna làcanat in su sud cun sa Comunidade Valenciana, in s'ovest cun s'Aragona, in su norte cun sa Frantza e cun Andorra.
Tibet
Su Tibet (in tibetanu: བོད་, bod, /pø/; in tzinesu: 西藏, Xīzàng) est una regione istòricu-geogràfica de s'Àsia tzentrale, localizada in s'omònimu pranu, atualmente annessionada dae sa Tzina, cun totu chi pretendet un'autonomia pròpia e indipendèntzia polìtica. Cun una populatzione de unos 3 180 000 bividores, sa tzitade printzipale est Lhasa e, a càusa de s'artària mèdia de 4 900 m s.l.m. si ddi narat fintzas Paisu de sas Nies e Cobertura de su Mundu.
Bòrore
Su nùmene
Segundu sa traditzione orale sa bidda l’at fundada unu pastore de Bìroro chi si naraiat BORE ISTENE, chi aiat seberadu su giassu pro si fraigare su pinnetu ue istare cun sa famìlia sua. In su tzentru istòricu de sa bidda, a curtzu a sa “Crèsia ’Etza”, b’at galu una carrera chi si narat “sa carrera de Bore Istene”. Sos de sas biddas de su Montiferru, chi sunt a làcana, lis narant Borane. Pittau narat chi su nùmene benit dae sa paràula antiga sardiana “Gora, Cora, Qora” chi cheret nàrrere “canale, riu, surcu pro sos ortos” e custa teoria l’at atzetada finas un’àteru istudiosu: Dedola. Botticini narat imbetzes chi “Gorare” cheret nàrrere “masu, fatoria, domo de campagna”.
S'istòria
B’est finas sa funtana nuràgica de Uore o Ugore; sos Dolmen de Muttianu, Sa Matta de sa ‘ide, Serbine A, Serbine B, Alghentu, Domus de Ortigosu, Putzu, Serbine, Mura Marzane o Mura Pungas, Tannara e sas tumbas romanas in Magossula e Ortigosu; su mehnir (o pedra fita) de sa Busola e sa corte nuràgica de Pedru Feghe.
Kabul
Kabul (in persianu: کابل, Kābul) est sa capitale e sa tzitade prus manna de s'Afganistàn, e fintzas sa capitale de sa provìntzia omònima.
Islanda
Geografia
Sas ìsluas chi ddi sunt prus pròssimas sunt sa Groenlandia (a 287 km) e sas Ìsulas Føroyar (a 420 km). Sa distàntzia prus pròssima a sa parte cuntinentale de s'Europa est de 970 km, cun sa Norvègia.
Seabòrgiu
Su seabòrgiu est s'elementu chìmicu de sa tàula periòdica chi tenet a sìmbulu Sg e a nùmeru atòmicu su 106. Fiat connotu fintzas cun su nùmene de "unnilhèxium" (Unh), e intre sos nùmenes sugeridos b'est istadu fintzas "rutherfòrdiu". Su seabòrgiu est un'elementu sintèticu, su cale isòtopu prus istàbile 271Sg tenet un'emivida de 1,9 minutos. Unu isòtopu nou iscobertu in de reghente 269Sg diat pòdere tènnere un' emivida lèbiamente prus longa: 2,1 minutos.
Entziclopedia Britannica
Sas boches de sa Britannica sìchin a èsser tèntas in cussìderu mannu, e sa zente sìchit a bi fàcher riferimentu.
Abel Ferrara
Abel Ferrara (New York, 19 de trìulas 1951) est unu regista de sos Istatos Unidos, de origines italianas.
Tele Costa Smeralda
Istòria
Dae su 1u de martzu de su 1985 intrat in sa re-difusione Euro TV, e dae su 4 de santugaine 1987 in su tzircùitu Italia 7 de sa Fininvest.
Dae sos annos '90, intrada in su matessi grupu editoriale de s'Unione Sarda e de Videolina, s'emitente torrat a trasmitere programmas suos. Unu de sos prus nòdidos est su programma istòricu Zona franca, curadu e presentadu dae Antonello Lai, chi amministrat fintzas sas àteras produtziones de su canale, che a su telediàriu TCS Notizie e a sos programmas Dedalo: alla scoperta della Sardegna, e Viaggio nell'isola del mistero, ideados e presentados dae su giornalista e iscritore Marcello Polastri.
Cliente (informàtica)
Sa terminologia e su funtzionamentu de custu ischema orìginant in un'analogia cun su mundu de sas persones, in ue unu tzilleraju o butegheri (serbidore) aberit unu servìtziu e si ponet in isetu de is rechertas de sos clientes. Sos clientes sunt a parusu in nùmeru superiore a su fornidore de servìtzios, is rechertas issoro arribbant cun frecuèntzia previdìbile, ma non pre-determinada, e sos tempos de servìtziu sunt a parusu prus curtzos de su tempus de "abertura" de su fornidore.
Io non ho paura
Io non ho paura (in sardu “Eu non tenzo timorìa”) est unu libru de Davide Perillo, editadu dae San Paolo.
Guido Colucci
Biografia
In su 1885 Enrico Colucci est tramudadu a Bastia in Còrsica, che cònsole generale. Guido istudiat in su Litzeu San Frediano de Lucca e in s'Istitutu Tècnicu e Nàuticu de Gènova. Si laùreat in Firentze in Sièntzias Sotziales e Polìticas. Disìnnat cun s'acuarellu frores e perfilos de fèminas in finu istile Liberty. In Firentze organizat un'istùdiu de artista. Sighit unu cursu privadu de intatzu, tentu dae Giovanni Fattori.
S'inghitzu
In su 1913 Guido Colucci esponet in Parigi, in su Salon de beranu de sa Societé Nationale des Beaux Arts, abbas fortes cun màscaras de sa Cummèdia de s'Arte. A pustis de sa gherra at a torrare a custos temas cun sas 18 Mascaras italianas e figuras goldonianas, sa cale tiradura 1/20 si cunservat in su Gabinete de sas Imprentas de sos Uffizi.
Sa Còrsica
In su maju 1914 Guido Colucci cojiuat Edith Southwell (1888-1936), fìgia sola de su pioneri inglesu in Còrsica Arthur Castell Southwell (1857-1910). Durante sas posadas istiales in Còrsica, pobiddu e mugere bivent a curtzu de Bastia, in Toga, in sa Villa Bellacanzone in ue, dae su 1853 a su 1856, aiat bìvidu un esìliu Francesco Domenico Guerrazzi. Banduleris in Còrsica, sos Coluccis abbàidant e retratant: Edith, poliglota e literada, regollit legendas antigas e poesias populares corsas, mentras ca Guido faghet ischitzos de personàgios e paesàgios. In su 1915 Guido Colucci partit voluntàriu a sa gherra. Ingotu, perdet unu ogru.
Ùrtimos annos
In su 1931 sos Coluccis lassant Firentze e si tramudant a Roma
Roccapalumba
Roccapalumba est unu comunu de 2.843 bividores de sa Meria o Provìntzia de Palermu in Sitzìlia.
Irwin Keyes
Irwin Keyes (New York City, New York, 16 de martzu, 1952 – Los Angeles, California, 8 de trìulas, 2015), fit unu còmicu e attore americanu.
Orune
Sa cultura
In meda istàbiles de su tzentru istòricu b'ant impicadu, pagu tempus a como, targas ue b'at cantos de su romanzu de Gràtzia Deledda Colombi e sparvieri, chi contat de custos logos e de custa gente. Orune pro custu est in su parcu literàriu chi est intituladu a su Nobel nugoresu.
S'economia
Sas cunditziones de s'economia ant fatu a manera chi sos orunesos siant unu pòpulu de emigrantes, a banda de sos chi sunt in sos paris bonos de Sardigna (in Campidanu, in sa Nurra e in su de Otieri) meda sunt emigrados a continente, mescamente in su Làtziu e in sa Toscana.
Su Secretu
Primma stagioi
Raccontada s'istoria de una lavadora, Pepa Balmes, che oidi ciccai su fillu che sesi annus prima d'ianta liau, i ca teidi Angiustias, sa mulleri de u soldadu, Tristan Castro Montenegro, s'attru protagonista. Doppu ua surra de impedimentus, is innamorausu si coianta con sa fellicidadi de dotta sa bidda de Puente Viejo. Sa lavadora si morridi (però no esti berus) candu deppidi partorì sa filla sua, Aurora.
Albert Einstein
- A. Einstein
Computer
Istòria
Sas primas màchinas cunsideradas comente elaboradores modernos sunt de sa metade de su sèculu XX (1940-1945), mancari chi su cuntzetu de elaboradore giai esistiat (castia àbacu e àteros carculadores mecànicos). Sos primos elaboradores eletronicos fiant mannos comente una abitatzione, e consumaiant una energia parìvile a cussa de chentinas d'elaboradores personales (PC) de oe. Is elaboradores modernos sunt realizados cun tzircuidos integrados, sunt meda prus poderosos (milliones de bortas prus), e ocupant unu logu meda minore: podent èssere prus piticos de unu relogiu de burtzu.
Pigota burda
Sa pigota burda est una maladia esantemàtica meda contagiosa e epidèmica causada dae un'infetzione primària cun su Virus varicella-zoster (VZV o Herpesvirus umanu 3), unu virus a DNA chi partenet a sa famìlia Herpesviridae, sutafamìlia Alphaherpesvirinae, gènere Varicellovirus. Sa cunditzione incumentzat a su sòlitu cun isfogu cutàneu vesiculare, printzipalmente istèrridu a su corpus e a sa conca o fintzas a is estremidades. Is vesìculas sanant a pustis chentza de lassare tzicatritzes. A s'esàmene, s'osservadore agatat in gènere lesiones in vàrios istàdios de sanadura.
Epidemiologia e tzinnos istòricos
In is paisos a clima temperadu si trata de una de sas clàssicas maladias de s'infàntzia: sa pigota burda resurtat in su 90% de is casos una maladia de is pipios intre is 5 e is 10 annos de edade, cun sa majoria de is casos chi s'avèrguant durante s'ierru e su beranu, meda cun probabilidade pro neghe de is cuntatos de a costadu chi acontessent a iscola. Comente sa pigota rosa, est rara in is pipios in edade preiscolare. In is tròpicos, sa pigota burda corfit a s'ispissu is persones antzianas e podet causare una cunditzione prus grae. In is adultos is sìngias in sa pedde resurtant prus iscuras e is tzicatritzes aparessent prus ladinas in cumparàntzia cun is pipios.
Sìngias e sìntomos
In sa fase de is vesìculas, un'iscrafìngiu intensu est a su sòlitu presente. Is ampuddas si podent presentare fintzas in is pramos de is manos, in is prantas de is pees e in is membranas mucosas, e ùltzeras dolorosas superfitziales podent apàrrere in buca, in sa parte superiore de su gùturu e in sa zona genitale. Sa persone infetada est in gènere infetiva de una a duas dies in antis de sa cumpàssida de s'esprussione cutànea e abarrat infetiva fintzas a bator o chimbe dies a pustis. Is adultos podent tènnere un'esprissione cutànea prus ispaniada e una calentura prus persistente. Presentant, annotamala, prus probabilidade de isvilupare cumplicàntzias, comente sa purmonite dae varicella virus. Est proadu chi s'iscrafìngiu chi s'atibit cun s'esantema varicellosu est dèpidu a sa prima e prus branda sollitzitatzione de su virus in is terminatziones nerviosas.
Giordània
Segundu sas istimas de su 2001 su 92% de sa populatzione giordana est cumposta dae musulmanos sunnitos e su 6% de cristianos, (in majoria gregos-ortodossos, ma fintzas catòlicos, ortodossos-sirianos, coptos, armenos apostòlicos e protestantes). B'est annotamala una minore minoria drusa in sa tzitade de Zarqa. In sa biddighedda de ʿAdasiyya b'est imbetzes una minore comunidade Bahá'í.
Vittore su Moru
Vittore, santu, soldadu de origine nordafricana (III se.), fudi a Milano in s'esercitu de Massimianu imperadore e inoghe si cunvertidi e diventada cristianu. In sa persecutzione de Diocletzianu (305) Vittore benidi impresonadu e decolladu a Lodi. Su corpu trasportadu a Milano inue est meda veneradu. San Vittore est su nomene de su carcere de Milano. Patronu de Varese, e de sos presoneris e esiliados.
Arcipelagu de sa Maddalena
Dae su 1994 s'arcipelagu de sa Maddalena est unu parcu natzionale.
Andorra
De su mesuevu a s'etade moderna
De su IX sèculu fintzas a su XIII sèculu est istadu una dipendentzia de s'episcopu catalanu de s' Urgell. In s'XI sèculu fiat nàschida una contienda a pitzus de Andorra intra s'episcopu e su bighinu suo Otzitanu. In sul 1278, su conflitu intra s'episcopu de Urgell e is contes Urgell est istadu risoltu de sa firma de un acordiu (paréage), ca istabiliat ca sa soberania de Andorra diat dèpere èssere opratzida intra is Contes Foix (su tìtulu de custos Contes est istadu a pustis trasferidu a su capu de istadu frantzesustabiliva come la sovranità di Andorra sarebbe stata divisa tra il conte di Foix (il cui titolo sarebbe in seguito stato trasferito a su Capu de istadu Frantzesu) e s'episcopu insediadu a La Seu d'Urgell, in Catalugna. Su paréage, un'istitutzione feudale che reconnoschiat su printzìpiu de uguagliantzia de diritos cumpartzidos de duos regnantes, at donadu a su printzipadu sa forma territoriale e polìtica ca est abbarrada firma in su tempus fintzas a oe.
László Moholy-Nagy
Biografia
Moholy-Nagy fit naskidu cun su numene László Weisz dae una famiglia de traditzione mista ebraica e ungheresa, issu s'aiat jambadu su numene tedescu-ebraicu cun su sambenadu ungheresu de su tiu,Nagy.
Andorra
Geografia.
Su terrìtoriu de s'Istadu est su prus estesu (468 Km^2) intra is ses microistados d'Europa (is àteros sunt Santu Marinu, Liechtenstein, Tzitade de su Vaticanu, Printzipadu de Mònaco e Malta). Andorra confinat a nord-est, nord e nord-ovest e a est cun sa Frantza, mentre a ovest,sud-ovest,sud e sud-est cun s' Ispagna. Est unu istadu chentza de làcana cun su mare.
Johannes Kepler
Johannes Kepler (Weil der Stadt, Sacru Romanu Imperu, 27 de nadale de su 1571- Ratisbona, 15 de santandria de su 1630) est istadu un'astrònomu e matemàticu tedescu figura crae de sa rivolutzione sientìfica. Est connotu, in sustàntzia, pro s'iscoberta de sas leges subra su movimentu de sos pranetas chi at plasmadu in sas suas oberas Astronomia noa e Harmonices mundi. Est istadu maniale de s'astrònomu Tycho Brahe e matemàticu de sa corte de s'imperadore Rodolf II. At fintzas frunidu una de sas bases pro sa teoria de sa gravidade universale elaborada dae Isaac Newton.
Kepler est bìvidu in un'època ue non b'aiat una distintzione crara intre s'astronomia e s'astrologia, ma nemmancu b'aiat una grandu divisione intre s'astronomia (una camba de sas matemàticas) e sa fìsica (una camba de sa filosofia naturale). Kepler at achiridu argumentos religiosos e arrejonos in sos traballos suos, motivados dae sa convintzione chi Deus aiat creadu su mundu de acordu cun unu pranu cumprensìbile chi fiat atzessìbile pro sa lughe naturale de sa resone. Kepler at descritu sa noa astronomia sua comente "fìsica de su chelu", comente "una tucada a sa Metafìsica de Aristòtele", e comente "unu suplementu de una àtera òpera de Aristòtele, Subra sos chelos, sa trasformatzione de sa traditzione antiga de sa cosmol ogia fìsica mediante su tratamentu de s'astronomia comente una parte de una fìsica matemàtica universale.   Gràtzias a s'òpera sua Somnium, si lu cunsìderat un'antitzipadore de su gènere de sa sièntzia-fintzione.
Sos duos cojuios
In sos primos annos de su cojuiu suo, sos Kepler at tentu duos fìgios (Heinrich e Susanna), ma sos duos si che sunt mortos durante s'infàntzia. Su 1602, ant tentu una fìgia (Susanna), e su 1604, unu fìgiu (Friedrich), e su 1607, unu àteru fìgiu (Ludwig).
Ice Cube
O'Shea Jackson, Sr. naschiu in (Compton, Los Angeles, California, 15 de june, 1969), est unu rapper còmicu e attore americanu.
Senegal
Segundu una stima de su 2011 sa populatzioni de su Senegàl arribbat a 12,6 millionis de bividoris, sa densidadi de popultzioni est de unus 64 biv./km². Sa populatzioni si cuncentrat aundi sunt mellus is cunditzionis ambientalis, a longu sa fasca costera e in s'intruterra immediau; s'internu, in bona parti àrridu o sèmi-àrridu, bidit unu populamentu prus raru, aposentamentus sceti a longu a longu de su cursu de is arrius, aundi prus mannas funt is disponibilidadis ìdricas. Sa tzitade prus manna de su paisu est sa capitali Dakar, chi contat unos 2,6 millionis de bividoris e cuntenit bona parte de sa populatzione urbana de s'istadu, difatis is atrus centrus urbanus de annotu natzionali tenint dimensionis demogràficas prus piticas (100,000-200,000 abitantes). Sa populatzioni senegalesa est costituia de grupus ètnicus diferentis, predominanti su de is wolof, chi costituit unu 43% de sa populatzioni. Sa lìngua costituit una sorti de lìngua franca natzionali paris cun su francesu.
Su populamentu de su territòriu senegalesu est antigu, cun arrastus chi torrant a artziai[a su Paleolìticu; in èpocas a fatu, su Senegàl at biu s'incontru de populatzionis nieddas aproliadas de sud-estu o de estu cun populatzionis biancas bènnias de is regionis nordafricanas. Islamizau a partiri de su su de 11 sèculus, su territòriu senegalesu est stadu interessau de domìniu coloniali europeu perlongau (francesu, olandesu, inglesu e portughesu), incuminciau in su su de 15 sèculus e chi si fiat fatu prus forti in su de 19 candu at cumintzau a interessai fintzas is zonas internas de su Paisu. Sa Repùblica de Senegàl s'est fata indipendenti de sa Frància in su 1960, a primu in unioni cun su Mali, a pustis a Stadu indipendenti.
Elini
Elini est una bidda de sa Provìntzia de s'Ogiastra de 553 bividores.
Yvan Colonna
Bìda
Sich'ìstat in Carghjesi, in ube pèsat e pàschet cràpas; cumìntzat puru a militare in sos movimentos nassionalistas corsicanos chi sun a cùrtzu de su FLNC. In custu periodu b'at su suspettu chi pòdat àer picàu parte a parìtzos attentatos, ma custu non lu at mai provàu nèmmos. In su 1990, a s'epoca de s'incuadramèntu de sos militantes de su FLNC in Canal Historique, Canal Habituel e Resistenza, pàret chi àpat fattu unu passu addaesècus pro su chi pertòccat su movimentu nassionalista.
Coimbra
Est cussiderada una de sas leadas portughesas prus importantes, a resone de sas infraistruturas, organizaduras e impresas suas, in prus de s'importu suo istòrigu e de sa posissione zeogràfiga sua privilezada in su tzentru de s'ispina dossale de su paìsu. Coimbra custìtuit aguarmente referèntzia in sos domìnios de s'imparonzu e de sa salude.
Categoria: Tzitades e biddas portughesas
Vienna
Vienna (Wien in tedescu, Bécs in ungheresu, Vídeň in tzecu) est sa capitale e a su tempus matessi unu istadu federadu de s'Austria.
Organizzatziones internatzionales chi ana sede in Vienna
Vienna est sede de medas offiscios de sa Natziones Unidas (ONU) e de diversas istitutziones e impresas internatzionales, cumpresos sa United Nations Industrial Development Organization (UNIDO), s'Organizatzion of Petroleum Exporting Countries (OPEC), sa International Atomic Energy Agency (IAEA), de s'Organization for Security and Co-operation in Europe (OSCE). Attualmente Vienna est sa quarta tzitade cun offiscios de s'ONU in su mundu (poi de New York, Ginevra e L'Aia).
Billings (Montana)
Billings est una tzitade in isvilupu econòmicu e cun ammanniamentu prus lestru de totu su Montana, in ue est sa sola bidda chi tèngiat prus de 100.000 abitantes. At ischidu agiostrare sa crisi de su 2008 gràtzias a s'estratzione de su petròliu in su chirru Est de s'istadu.
Marsìllia
Su portu de Marsìglia umpare a su 'e Tolone fin sos aprodos printzipales de su cummerciu sardu in su XIX seculu.
Newcastle (Nou Galles de su Sud)
Newcastle est sa de ses tzitades prus importante de Austràlia e sa segunda de s'istadu de Nou Galles de su Sud.
Limba basca
Mancari sa prossimidade sua a s'ispagnolu e a s'otzitanu, e francu carchi tèrmine imprestadu, su bascu est una limba chi si presumet èssere s'ùrtima abarrada de una sèrie de limbas estintas chi esistiant in totu s'Europa, ma chi cando a pustis sunt bènnidos sos indoeuropeos las ant fatas estìnghere belle totu, francu su bascu. Sas ùnicas duas limbas in sas cales sunt istadas agatadas caraterìsticas sìmiles sunt s'acuitanu e si presumet, dae sos nùmeros, s'ibèricu.
Istòria de Sardigna sennorile e comunale
Is avolotos antiaragonesos de is Dòrias
Nointames isceti un'annu prus tardos, Branca, Bernabò e Vinciguerra Dòria aiant iscontzadu s'acòrdiu e aiant intentadu de ocupare sa tzitade de Tàtari ma aiant fallidu in s'intentu issoro. Chimbe annos a pustis, in su 1329, si fiant rebellados torra, paris a is tataresos, contra de su guvernu aragonesu e fiant derrotados fintzas in custa ocasione de is ibèricos e de is arbaresos. In su 1347 is Dòrias sardos riunidos aiant acaradu s'esèrtzitu regnìculu in localidade Àidu de Turdu (intre Giave e Bonolva) e dd'aiant derrotadu; nointames a càusa de sa pesta niedda sa gherra si fiat parada e sa vitòria fiat abarrada duncas unu casu isuladu. A coa, in su 1353, is Dòrias si fiant alleadu cun su giuigadu de Arbaree, intradu issu e totu in gherra contra de sos aragonesos.
Dionne Warwick
Sende chi at collaboradu cun sos autores de cantones Burt Bacharach e Hal David, Warwick, segundu sa rivista Billboard Dionne est sa segunda, poi de Aretha Franklin, oghe de femina pius bella dai su 1955 a su 1999.
Edimburgu
Edade antiga
Cando sos Romanos sunt arribbados in sa regione chi como est su Lothian a sa fine de su I sèculu, ant agatadu una tribù tzèltica a sa cale ant dadu su nùmene de Votadini. In unu momentu istòricu pretzedente su VII sèculu su pòpulu de sos Goddodin, podet dare discendentes de sos Votadini, at costruidu in su territòriu de Edimburgu sa fortilesa de Din Eidyn (o Etin). Nointames su logu pretzisu non siat istadu identificadu, paret chi aerent seberadu una positzione de controllu comente a Castle Rock, Arthur's Seat o Carlton Hill.
18th century
Posca a su Tratadu de s'Unione de su 1706, sos parlamentos de inghilterra e iscòtzia ant ratificadu s'Atu de s'Unione in su 1706 e su 1707, uninde·si in su Regnu de Bretagna Manna de su 1 maju 1707. De cunsighèntzia su parlamentu de iscòtzia est istadu atacadu a cussu inglesu pro formare su parlamentu de Bretagna Manna, chi teniat sede a Westminster, Londra. A s'Unione si sunt opostos medas iscotzesos chi nàschidos in sa tzitade.
Baltimora
Baltimora (in ingresu Baltimore) est una tzitade de sos Istados Unidos chi s'agatat in s'istadu federadu de Maryland. Est una tzitade indipendente a suta de s'autoridade amministrativa de s'istadu e chi non faghet parte de peruna contea. Est sa prus manna bidda de su Maryland e pigat nòmene de Cæcilius Calvert, segundu barone de Baltimore, fundadore e primu gubernadore de sa Colònia de Maryland.
Jemen
Tenet istèrrida de 527 970 km² e contat populatzione de unso 24.052.000 bividores. Francu su territòriu continentale cumprendet s'artzipelagu de Socotra, cumpostu dae bator ìsulas de chi s'ìsula de Socotra in s'otzèanu Indianu, e sos artzipelagos de Perim, Kamaran e Zucur-Hanish in su Mare Ruju.
Vanàdiu
Su vanàdiu est s'elementu chìmicu de nùmeru atòmicu 23 e sìmbulu V. Elementu raru chi s'agatat suta forma de cumpostu in tzertos minerales, est unu metallu de transitzione tostu, murru prata, brandu. Puru s'agatat raramente in natura, ma una borta isuladu artifitzialmente, sa formatzione de unu pìgiu de òssidu (passivatzione) istabilizat su metallu lìberu contra ulteriores ossidatziones. Su vanàdiu s'agatat naturalmente in unos 65 minerales diversos e in sos depòsitos de combustìbiles fòssiles. Est prodùidu in Tzina e in Rùssia de sas iscòrias de sas iscagiatòrgios de atzàrgiu; unos àteros paisos ddu produent siat de su prùinu de iscàrrigu de s'ògiu grae o comente sutaprodutu de sa bogadura de s'uràniu. S'impreat mescamente in metallurgia, pro sa produtzione de ligas de atzàrgiu ispetziales, comente sos atzàrgios pro ainas super lestras. Su prus importante cumpostu industriale de vanàdiu, su pentòssidu de vanàdiu, est impreadu che catalitzadore pro sa produtzione de àtzidu sulfùricu.
Ruanda
Indipendèntzia
A su cumintzu de is annos setanta is tensiones intre is duas etnias si sunt aspriadas. In su 1973 su generale hutu Juvénal Habyarimana at ghiadu unu corpu de Istadu. Su neo-presidente at fundadu in su 1975 su Movimentu Rivolutzionàriu Natzionale pro s'Isvilupu. In su 1978 fiat aprovada sa costitutzione noa, segundu sa cale a is tutsis fiat permìtidu divenire cabos biddas o sìndigos, ma non ministros. Su regìmene, nointames, at cumintzadu a reprimere cun sa duresa màssima ogni forma de dissidèntzia, fintzas a banda de sa majoria hutu. A sa base de sa gherra chi fiat sighida in Ruanda bi diat èssere no isceti una cuntierra ètnica, ma fintzas un'iscontròriu intre ditadura e democratzia.
Serbidore (informàtica)
Rapresentat duncas unu nodu terminale de sa retze opostu a su cliente. In àteras paràulas est un'elaboradore o programma chi frunit is datos rechertos dae àteros elaboradores, bessende tando unu host pro sa trasmissione de sas informatziones virtuales.
Fiantza e seguridade
Su serbidore est un'elementu fundamentale de s'infrastrutura IT, ca su funtzionamentu malu suo faghet efetu a totus is clientes chi ddu impreant. Duncas, pro is serbidores s'adotant isbrigos chi garantint fiantza arta e duncas sa continuidade de servìtziu (disponibilidade), robustesa a is guastos e seguridade arta e duncas amparu dae atacos informàticos:
Ostalgie
Su faeddu est istadu coniadu de s'artista de cabaret - originària de Germània Esta - Uwe Steimle.
Saskatchewan
Sa prima cussòrgia fiat imbetzes fundada de Samuel Hearne in su 1774 in su norti-estu de is làcanas atuales.
Sierra Leone
Sa Sierra Leone (dae su portughesu "Serra Leoa"), ufitzialmente Repùblica de Sierra Leone, est un'istadu de s'Àfrica Otzidentale. Sa capitale est Freetown, sa limba ufitziale s'inglesu.
S'istadu tenet istèrrida de 71,740 km² e contat unos 7.557.212. Allàcanat cun sa Guinea in su norte, sa Libèria in su sud-estu e s'otzèanu Atlànticu in su sud-ovest. Est unu paisu cun clima tropicale, cun un'ecosistema chi vàriat dae sa savana fintzas a sa foresta pluviale.